Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai

Satapatha Brahmanam Vol-i

Upadhyaya,ganga Prasad · 2012/08

PDF Proofread

Front matter

डा. रत्नकुमारीप्रकाशनयोजनान्तर्गत
.
प्रथमं पुष्पम्
शतपथ-ब्राह्मरणम्
प्रथमो भागः
पण्डितगङ्गाप्रसावउपाध्यायविरचितया
"रत्नदीपिका"हिन्दीटीकयोपेतम्
"LI
डा. सत्यप्रकाशलिखितेनउपोद्घातेनसहितम
प्राचीनवैज्ञानिकाध्ययन-अनुसन्धान संस्थानम्
नई दिल्ली-

प्रकाशक:
थी रामस्वरूप शर्मा
निदेशक:
प्राचीन वैज्ञानिक अध्ययन अनुसन्धान सस्यान,
२४/७५ वेस्ट पटेल
नगर,
दिल्ली।
हिन्दी टीकाकार:
प्राचापयर पडित गंगाप्रसाद उपाध्याय एम० ए०
कलि संबद ५०६८
सन् १९५७ ईसवी
प्रकाशक द्वारा सर्वाधिकार सुरक्षित
मुस्स साठ रुपए ६०) २०
मुद्रक :
(1) मूल पाठ : कला प्रेस, इलाहाबाद।
(२) अंग्रेजी भूमिका : पानी प्रकाशन एह प्रिटर्स, दिल्ली।

DEDICATED TO
Dr. KARAN SINGH
Union Minister of Tourism and Civil Aviation

समर्पण
डा. कर्णसिंह
पर्यटन और प्रसैनिक उड्डयन मत्री भारत सरकार
को
सादर समर्पित

PUBLISHER'S NOTE The Research Institute of Ancient Scientific Studies has great pleasure in bringing out this monumental work Satapatha Brahmanam (the Divine Knowledge of a Hundred Paths') as an important step forward ton ards the goal which the Institute set before itself from its very inception barely four years ago It has been our purpose and our plan to reveal to the benefit of every discerning reader in this modern scientific Age of Intellect the priceless wealth of ancient Indian learning in its multi splendoured glory Dazzled by the astounding advances that mankind has made in the recent past in the fields of Science Industry and Technology one is apt to lose sight of this very important fact of human history that great though these achievements no doubt are It s neither truthful nor appropriate to assert that in the earher times mankind had not given any thought to, nor lound any solutions for any of these phenomena There is a widely shared Io pression it could not be called belief that everything that could be considered as an index of human excellence has been developed in the last two or three centuries--the most notable achievements being confined to a still briefer period viz che last halt a century or so Some people liave a vague idea that ancient civilizacions excelled and specialized only in exercises in the spiritual and metaphysical field outside mundane realities and physical environment of life It is aur firm conviction based on know ledge of the wealth of evidence to the contrary (whiclı alas I has not come to light in a big way so far) that the e impressions and ideas tre as far from the truth as the North pole is from the South The fact is that several of the fundamental applied sciences and technological skills which not togetliet condicion our very being and thinking were developed by long experiments deep thinking and generations of crpkrience by the ancient secrs in India and that it cots knowledge is brought to light in the present are tankınd can not only appreciate the glorious keistas atrayı ed in ancient times, but also deriye inspiration and guidance to rrota erill crea:cr heights sciences In this matter as in several other fields of national achie vement our beloved leader the late Pt Jawahar Lal Nehru gave to the Institute on the date of its inauguration the most inspiring message as well as the guideline for all our efforts His message teads "I think the idea behind this lastitute is a good one and the work It proposes to do is worthwhile I am surprised it has not been effectively done thus far though some books have appeared on the subject Unfortunately this subject is approached in two ways, neither of which seems to me very desirable One is to consider everything written in anc ent times on scientific subjects as the last word on the subject and not to be criticised The other way is to ignore all such matters and consider them as belonging to the age of ignorance without any scientific value, I think that it would be of great benefit to the history of science if we examine these manuscripts and books thoroughly and find out what progress had been made then But it as essential that this should be done objectively and with the spirit of science One sees in these words a clear enunciation of what Kalidasa the noted Sanskrit poet-dramatist, indicated nearly two thousand years ago in another context पुराणमित्येव न साघुसवं न चापि काव्य नवमित्यवद्यम् । सत परीक्ष्या यतरद् भजन्ठे मूढ परनत्ययनेयबुद्धि ।। (मालविकाग्निमित्र--कालिदास) . [It Fould be wrong to say that all that is old 18 good-it would be equally wrong to assert that all that is new is faultless and perfect The wise men discern and discriminate examine and accept what is good--the iool is carried away by the convictions of others) Encouraged by the work that we have been able to take up in the four years of the Institutes existence, despite several hand, caps and limitations of resources, both human and financial I feel emboldened to assert that within a brief span of say one decade with the goodwill and cooperation of all concerned the Institute 111 will succeed in bringing to light the great achievements of ancient India in the field of Science in its various espects and branches * I am confident that when this literature comes to notice, it will revolutionise our present notions about the history of scientific thought and knowledge The present publication is directly associated with the "Yajurveda'. It is well known that the Vedas are the most ancient literary heritage of mankind and that humanity had at the time when the Vedas were revealed. achieved a happy synthesis of the physical, emotional and intellectual thust for knowledge and experience. Therefore, in this great work, we find many scientific truths blended with a number of contemporary fitual and thoughts. In his very able and detailed introduction to the work Dr. Satya Prakash has dealt with the contents of this first volume of "Satapatha Brahmana" in such a competent and authoritative manner that it is needless for me to expatiate on it I consider the institute fortunate in winning over the devotion *1. Arithmetic Algebra and Geometry. 2 Astronomy Astrophysics and Astrology. 3. Physics including Aromics 4, Chemistry and Alchemy. 5 Botany 6 Zoology 7 Geology and Ge physics. 8. Metallurgy. and Mineralogy. Medicine and Surgery including Yoga plıysiology. 9. Psychology, para-psychology and Sexology. 20. Agriculture, Forestry and Horticulture 11. Veterinary Science and Animal Husbandry. 12, Machand and Dynamics 13. Archaeology. 14. Aeronautics and Shipbuilding 15. Military Science 16 Geography 17. Metereolgy Climatology and Numerous branches of applied Technology 18. Civil Engineering 19 Architecture 20 Town planning 21. Drainage Sanitary Engineermg 22. Mechanical Engineering 23 Aeronautics 24. Textile Technology 25. Marine Engineering & Naval Architecture 26. Irrigation and Hydography. 27. Meatallurgy and Minerology. 28. fronsmithy and Forging 29 Goldsmithy and Silversmithy, 30 Coppersmuthy 31. Manufacture of arms. 32. Stope-crafts and Iconology 33 Precious Stones and crafc. 34, woodcraft and Chariot-making 35. Leather Craft. 36. Ivory Crafts. 37. Dress-making. 38 Toilet goods. 39. cosmetics, garland making and odonincs 40, Potteries and Toys 41 Coching and Food Preservation 42. Breseries and Distilleries. 43. Pharmacy, 44 Chemical Engineering 45. Agricultural engineering. 46. Instrument Techrology.

IV of this great scientist to the cause which 18 so dear to us all In fact he has taken up this labour of love in the truly scientific spirit and we are all very grateful to him We expect a lot from his brain and pen in years to come besides the future volumes of this work itself The commentaty in Hindi needs a word or claclication I had an occasion to meet eminent foreign Orientalists when the Institute gave a reception in honour of the Delegates to the XXVI International Congress of Orientalists Some of the delegates raised the question as to how to translation or commentary of the work was available in Hindi whereas these were available in foreign languages This observation hurt my national pride and prodded me on to the present effort Our grateful thanks are due to Pt Gangaprasad a great scholar of Oriental learning Sanskrit Persian and Arabic a rare combi mation by any standards He has won appreciation in the form of the Mangalaprasad Award also He has very aptly chosen to name his commentary Ratnadineka (Illuminator of the jewel) the lustre of the Jca el is matched with the brilliance of the Illuminator It is a matter of great joy to us that Pt Gangaprasad is the revered father of Dr Satya Prakash So the father and the son have amongst them brought forth this great work which we are sure will have a pride of place in the publications of the In titute for all time This series has been named after the late lamented consort of Dr Satya Prakash Dr Ratan Kumari MA D Phil (ne find the word ca in the title of the commentary because of her name) She was an eminent educationist thinker writer research worker in her own right Her passing away three years ago has been a frear blow to the cause of the Institute We grate fully accepted the suggestion that thesc Volumes in which her husband and father in las are collaborating should bear her name Dr Baran Singh the Union Minister for Tourism and Civil Aviation has placed us in a deep debt of ratioude by accepting the dedication of this work Apart from the hech ofhce he holds in the Union Government he 18 a rare combination of a Molarajs and scholar en intellectual as sell as a creative artist. * Doctor of Philosophy and true lover of Sanskrit and Y ancient Indian Culture That he has blessed our endeavour is a guarantee that our programme will succeed "प्रसादचिह्नानि पुरः फलानि" It is through the kindness of Shri Bhakra Darshana Dy. Minister, Transport and Shipping, Govt of India, that Dr. Karan singh has been persuaded to accept the dedication of this volume We are deeply indebted to shcı Bhakta Darshana for this as also for the patronage he has extended to us by agreeing to be chairman of the Reception Committee for the function Both in his personal capacity and bys official responsibility as Dy Minister Education Ministry till recently, he has shown keen and abiding interest in our Institute and its programmes. We have no doubt that he will continue to encourage, guide and patronise us in all our future rather ambitious, plans to revive the glory of our ancient scientific achivements so that we may build a still more glorious future As Director of the Institute I would be failing in my duty if I did not make a mention, though brief, of the guidance nelp and encouragement received from time to time in my work At the earliest stage of inauguration Prof Humayun Kabır, the then Union Minister for Scientific Research and Cultural Alairs gave me the greatest encouragement The Institute has bad a succession of able and learned Presidents-Shri Bhagaan Sahay ICS (now Governor of J & K), Shri Dharma Vira ICS (now Governor of West Bengal) Shri V Vishwanathan ICS (now Governor of Kerala), and Shri AN Jha ICS-the present President (Lt. Governor of Delhi) Tle affairs of the Institute have been competently managed by an equallyibrilliant succecson of Chairmen-(ShrLO Josh, IAS Sh SG Bosemullick TAS and Shri A L Sehgal, Retd Chairman Income Tax Tribunal) and members of the Executive Council of the Institute. We one a deep debt of grantude to the Central Govern went and the Della Administration and otherstate Government Jammu and Kashmir. Mysore Rajasthan, Himachal Pradesh. Vitor Pradesh, Naga Land and Governor of Oriss for assistance in various ways The stupendous task would, hox cier, have remained only a dream but for the senerous financial assistance given for this noble and patrione effort by our Pascons of hom srcacl mcntion may be made of :

VI Patrons Shri V V Giri, Vice-President of India. Shri Bhagwan Sahay, Governor of J & K Shri Dharma Vira Governor of West Bengal Shri M Ananthasayanam Ayyangar, Governor of Bihar Shri Vishnu Sahay ICS, Governor of Assam Shri P.V. Cherian, Governor of Maharashtra Shri KC Reddy, Governor of MP Shri A N Khasla. Governor of Orissa H H. the Maharaja of Mysore Shri V Vishwanathan, I C.S. Governor of Kerala Shri S Nusalıngappa, Chief Minister, Mysore. Shri K R. Damle, ICS, Chairman. U P.SC Shri G M Sadıq, Chief Minister. J & K. Shri M Korien Singh, Chief Minister of Manipur Shri Arvind N. Mafatla!. Bombay. Shri G P. Birla, Calcutta Shri MD Dalmia Birla Mills Delhi Shri N N Molian, Mohan Breweries Ltd Shri DR Morarjı, Bombay Shri Kasturbha: Lalbhai, Ahmedabad Shri Pratap Bhogilal, Shri Ram Mills, Bombay Shri DN Shroff, Bombay Shri Sham Behl Time Film Bombay Life Members Shri HP Nanda, President Escorts Ltd, New Delhi Shri D R Nayor, Shiv Sadan, Bombay (Castle Mills) Rhai Mohan Singh, (Ronbany & Co, Nen Delh») Dr S R Leic: Chairman, (llorosii Glas Works L Bomboy. Shrimatı Suihila Kapur, New Delhi Shri ND Pangur Calcutta VII Shri K.K. Bitla, Calcutta, Shri C. K. Kejriwal, (Ayodhya Textile Mills, Delhi). Dewan Hari Krishan Dass. 138, Sundar Nagar, New Delhi Shri Ram Prakash Kapur, Mls. Jai Dayal Kapur, Delhi. Shri Yodh Raj Bhalla, M/s. Madhu Sudan (P) Ltd; Shri S. P. Mandelia, General Manager, Century Rayon Mills, Bombay. Shrimati Sushila K. Shah, Bombay. Shri J.G. Bodhe, M/s. K. M. Irani & Co; Bombay. All our hopes of being able to make substantial progress in about 10 years are rooted in the generosity of these and other like-minded friends and well-wishers. OFFICE-BEARERS OF THE INSTITUTE President Dr. A.N. Jha, I.C S., Lt. Governor, Delhi. Chairman Executive Council : Shri A. L. Sehgal, (Rerd. Member of Income Tax Tribunal) New Delbi. Chairman Engineering & Architecture Committee : Dr. D. N. Prasad, Chairman, Commission for Scientific and Technical Terminology, New Delhi. Chairman Managing Director, Pure Drinks, (P) Ltd : Chairman Science Committee: Dr. T. R. Shestadry, D. Sa, formerly Head of Chemistry Deptt, Delhi University. Chairman Ayurvedic Cotnmittee : Dr. G.S. Melkote, M.P. Dr. Satya Prakash, D. Sc Chartman of Education Council of Post-Graduate Courses of the Institute, Finance Committee : Sardar Daljit Singh, Executive Councillors Thakur Batuk Singh, Member, Union Public Service Commission, New Delhi. Lt. Gen. B.M.Rao. Adviser to Defence Minister Shri S.G Bose Mullick, 1.AS. Vice Chairman, D.D.A. New Delhi,

VIII
Shri Manohar Keshay I AS Deputy Secretary Ministry of
WH and R New Delhi
Dewan Hari Krishan Dass 138-Sunder Nagar New Delhi
Rameshwar Thakur President Institute of Chartered
Accountants of India
Mutwalt Hakim Haji A Hamid (Hamdard Dawakhana)
Shri K L Handa Institute of Public Admn New Delhi
Treasurer Shri H K L Soni
Hony Secretary Bombay Olice Shri Kantılal H Shah
Director Secretary Ram Swarup Sharma
The Institute is deeply appreciative of the willing co opera
tion and valuable advice extended from time to time by Shri
Rajendra Dwivedi of the Ministry of Education in the Publi
cation Programme of this Institute
Last but not the least the two Presses (1) Kala Press
Allahabad and (2) Padam Shree Prakashan & Printers Delhi
which have done the printing work deserve our thanks They
have printed the book which is rather voluminous, in good
time and well We look forward to their continued cooperation
and goodwill
Again I am thankful to Shri AL Sehgal Shri SG Bose
Mullick Sardar Daljit Singh Shri Manohar Keshav Dt BN
Prasad and Shri HKL Soni (treasurer) Son PA Narialwala
and Shri K L Honda for giving me valuable advice from the
to time for the smooth working of the Institute
Director Secretary
10 6-67
RAM SWARUP SHARMA

PREFACE The Satapatha Brahmana is the Brahmaņa accociated with the elaboration of some of the texts of the Sukla Yajurveda (the White Yajurveda) which came also to be khown as belonging to the Vajasaneyin school The texts of the Satapatha Brahmana As available belong to the Madhyandına Sakhă and Kapya Sabha Prof. Dr Albrecht Weber in his 1855 edition from Berlin and London has given an account of some of these manuscripts They exist in the Chambers Collection of the Royal Society of Berlin, donated by the king of Prussia There is a copy of the Rev Ds Mill in the Badleian Library (Books I-V and VII-XIID) written in Samvat 1705-7 in Srivddha nagara by Damodara, son of Purusottma and accented forty years after by Vidhyadhara Prof Weber has described these manuscripts belonging to the Madhy andma Śakha The best copy of the Kanvašakha extant in Europe is in the collection of the Rev. Dr Mill, now deposited in the Bodleian Library, it contain elevan kändas written and accented by three different Scribes one to which no date has been given and the other two Somvat 1651 and 1875 respectively Other copies are extant only (with the exception of the Kandas I and XVIII) in Paris Bibl Nat D 167- 172. 180-187 The reading of Kanva Sakha are at enormous places different from those of the Madhyandına Prof Weber has described the manuscripts of old caramentaries on the Satapatha Brahmana, the most notable of which is the Sayapacārya's Madhaviya Vedarthaprakala this is often quoted in the commentaries on the Katyayana Sutra The copres thereof, extant in the E IH and the wilson collection of the Bodlēian Library are not of an old date, quite modern, incorrect and defective, they contain the explanation of only eight books (Kavda I II, III V, VII, IX, X, and XI.not always in complete Kandas) The other commentary is Acarya Hari Svamın's Satapatha Bhasyam The copies of this commentary, according to Weber, are even more defective than those of the Madhavtya Bhasya they are bound together with these and written by the same (1) scribes, and they contain the explanation of only three Kandas (II, VIII and XIII), and partly a fourth (Kanda 1) Another manuscript of the commentary is Dviveda Ganga s commentary of the Madhyardına Aranyaka, an excellent copy in the collection of Di Mill, added to the Bodleian Library Of course there are extant in Europe and also in India several copies of commentaries on the Brhadaranyaka Upanisad Kanva Sakha) which constitutes a part of the Book XIV of the Satapatha Brahmara (See Bibliotheca Indica nro 6 Calcutta 1848) The Rsıtarpanam Chamb, '606 b 735 foll 11) is a sort of anukramanı of the Madhyandına Satapatha Brahmana, enumerating the beginning words (pratıkanı) of each adhyāya, as well as of each hundred of the (7624) Kandihas and also the pratikas of each prapathaka, and of the last Kandıka of each Kanda, the text also gives the closing words of the each Kanda The distribution of the Kanva and the Madhyandına texts of the Sata patha are summarized in the followliig tables KANDIKA Kanda Adhyayas Brahmanas Kandika Name of the Kanda 6 376 8 22 32 22 36 2 S32 124 619 9 8 38 2 7 एकपात् काण्डम् II हवियज्ञ काण्डम् III 3aft $1054 IV प्रध्वरम् V ग्रहनाम VI वाजपेय काण्डम् VII राजसूय काण्डम् VIII उपा सभरणम् 1X हस्तिपट काण्डम् fafa 655 XT gifafafa XII अग्नि रहस्यम् XIII पष्टाध्यायी 8 19 27 16 3 974 700 289 511 257 243 437 286 241 5 20 7 6 20 28 31 8 9 28 392 8 308 XIV मध्यमम् XV अश्वमेध काण्डम प्रवर्य काण्डम् XVII बृहदारण्यकम् 8 2 6 192 295 47 --- Total 104 435 6806 MADHYANDINA SATAPATHA Kanda Name of the Adhyayas Prapalhakes Brahmanas Kandikas Kanda 7 37 837 I. II, III. S 7 IV. 24 37 39 25 5 4 5 VI. 27 5 4 VIL. . w 12 हविर्यज्ञम् 9 एकपादिका 6 अध्वरम् 9 ग्रह नाम 6 सवम् उपासम्भरणम् 8 हस्तिपटम् (पद) चितिः 7 सचिति. 5 अग्निरहस्यम् 6 मष्टाध्यायी (संग्रहः) 8 मध्यमम् (सौत्रोमणी) 9 अश्वमेघम् 8 वृहदारण्यकम् 9 4 VIII. Ix. 549 859 648 471 437 998 530 402 369 437 459 432 796 4 4 27 15 31 42 29 43 50 4 4 XII XIII XIV 4 7 Total 100 68 438 7624 In the present edition, we have followed the text published by the Vedic Yantralaya. Ajmer in Satu rat 1950 or 1893 A. D. and also of the Acyutagranthamala. Varanasi. In 1940, the Lakshm: Venkatefrara Press, Bombay, published thic entire Sarapatha Brahmana with Saganas commentary the Vedartha Prabasa and also of Hari Syamins in the introduction of which the cditor, Sridhara. Sarmi, gives an account of the following sources: 1. Prot. Witers at first published m 1655, now reprinted by the Chay khamba Sansir Series ofice Varanasi. (191). 2. Satyarrata Samasrami's rezt ( 1 ) commentary , 3 wo manuscripts in Sridhara's own collection 4 a manuscript from the collection of Sakharama Dikşita and Gapeśa Diksita 5 a manuscript from Bikaner State Library and 6 manuscripts from the collection of the Bhandarakara Oriental Research Institute Poona and Oriental Library Baroda. We are highls obliged to Pandit Ram Swarup Sharma, Director of the Research Institute of Ancient Scientific Studjes, for including this great work in the publication programme of the Institute In the contemporary history of mankınd there is hardly a classIC so rich as this one in covering questions of fundamental value pertaining to physical and phenomenal world and also the ultimate reality Whale attempting to solve those questions, the great thinkers of that age laid for all times the foundations of knowledge-philosophy or science-that possesses today with pride and humility We are also thankful to Mahamahopadhyaya Dr Umesh Mishra for very kindly going through the proofs of the Sanskrit Text and other guidance man SATYA PRAKASH 10 Beli Avenue ALLAHABAD CONTENTS Pages Chapter 1 Satapathe-Text and translations 1-16 The Vajasaneyin Sambita 3. Text of the Satapatha 5, Yajus and Rg quoted in the Satapatha 11, The Satapatba Brahmana- Editions 15. Chapter m Personal References 17-36 Yajñvalkya Vajasaneya 17. Sandilya 20. Tura-kavaseya 22. Saucheya Prācinayoga 23. Uddaloka Aruņi and Aruni 24, Svetaketu Aruneya and Svetakatu Auddalaka 26, Janaka of Videha 27. Metaphysical Acadamy of the Brhadaranyaka 28, Reference table 33 Chapter Geographical References 37-51 Kuruksetra 37, Kuru-Pañcatas 38. Pancata and kaivya-Pañcata 39 Ganga. Yamuna and Kasi 40, Janaka of the Ramayana different from the Janaka of the Satapatha 47, Geographical distribution of Brahmanic schools 49. Chapter TV Etymological Derivations 52-101 Mystic and non-mystic usages of the terms 55. Anka-mithulia, Aja or Aja 57. Atarra, Atri, Adhyardha, Anas 58, Aniştaka, Antariksa. Apamirga, Abhiplava and Prsthya 59. Ayavan, Aranye-Noyce. Arka 60. Arkya, Andvasu, Araka, Avadinam61. Arabhrtha, Ari, Asman. A$v& 62. Ašvayala, Aşidha, Atman, Atreyi.

(1) Pages Adara 63. Aditya. Apah, Idhma 64, Indra-satru, Indra-agni, Istaka 65, Id. Išana 66, Uktba. Ugra, Utpavana, Udayaniya 67, Udumbara, Upayāma, Upavsatha 68, Upavesa, Ulakhala, Urjah, Rksa, Rs1 69. Osadhayah. Audagcabhana, Kavi. ron, Kārsmarya 70, kukkuta Kumāra 71, Karma, Kaśyapa. Gabhasti pata, Gayatra, Gayatri, Go, Gharma 73, Citayah, citi, citya 74, atra, Jah, Daksina, Daksina, Darbha 75, Dašapeya. Danava (also yrtra), Dus, Diksita, Darva 76. Deva, Div and Diva. Devatya, Devikah, Dyspada 77. Dviyajus, Dhanya Dhāyya, Dhur 78, Dhrsti, Na, Naksatra, Nurştı 79, Pa. Parāvasu, Parna, Pavitra 80, Pašu Pasupati Puraetr, Puraścarana 81 Puruşamedha, Puroruc Nivid 82. Puskara, Putika, Pusan 83, Přthivi, Pranīta, Pravargya, - Pravaha 84, Prasam, Prāyaniya, Plaksa, Brhaspati, Bharadvāja 85, Bhava, Bhakur, Bhuyyu, Bhamı, Maghavan 86, Marut, Mahas, Mahan-Devah, Mahavira and Samraj, Mahāvratiya 87, Mabısı, Magha and Nidagha, Yajuh 88. Yajña. Yamadagni, Yavan Yavistha, Yavihotram 89, Yapa, Raksas, Rasabha 90. Rukma. Rudra. Raudra, Varuna-Praghasāh. Vatura Parhaal, Varsa 94, Vrsatyai.. Vasistha, Vācah, Vāja 92, Vājapaya. Var, Võstavya. Vastu, Vikrama 93. Vidhti, Virāja, Vrš vakarman, Vašvamitra, Viśvedevah. Vitaya 94. Vitra, Vetasa, Vedi 95, Vaşat, Sami, Sarira and Siças 96, Sikya Siras. Smašāna 97. Śrestha, Samvatsara, Samıştayajuh 98. Samraj. Sarasvati, Sarpanāma, Sarva, Savitr, 99, Samidhens, Sikata, Sira, Soma, Saut- Pages ramani 100. Svapaa Syaha, Hiranya 101 Svayam-atſova. Chapter Y Prajapati 102--138 Prajāpati in the Satapatha 103-125, Prajāpati in the Yajurveda 125, Prajapati in Black Yajurveda 129, creation of Universe as sacrifice of primeval Purusa or Prajapati 131, Eggeling on Prajapati 135, Prajapati and Agni 137 VI Inorganic Evolation Metals and Non- Metals 139-158 Chapter Gold and salt soil 139, Gold and its origin 141. Salt and Cattle 241. Usa-puta or bags of salts 142, Earth of molehill 142. Sarkara (pebbles), carma (Skin) and Sanku (pins) 143, Metals and their origin 144, How gold originated 145. Hiranyadaksina or the fee in gold 146. Gold as the seed of Indra 147, Gold from immolated horse 147, Gold coin 148. Gold threads 150 Gold is tied with a blade ola grass 150, Gold stools and cushions 151. Dissolving of gold and copper 152, Gold bricks, gold plates and gold shavings 152. Goid and silver plates in the Savtrāmanı sacrifice 155. Gold chips 155, metal lead 156, Lolayasau alloy 158. Chapter VI Flora io Brabmanic Period 159 -210 Philosophic conception of Nature 159, Organismic physics of old ages 161, Plant life in the Satapatba 162 Adhyapda, Apāmärga, Apamarga 164 Arka 166, Aſmagandha, Aśvattaa 167. Alvayala 173. Udumbara 175. Karsmarga (iv) Pages Kuša 180, Krmuka. Khadıra 162, Tilvaka, Nyagrodha 186 Parna or Palaša 188, Pitadaru 191, Plaksa 192, Phalguna 193. Bilva 194, Bhumipasa, Muñja grass 195, Varana 196, Vikankata 198. Viblitaka 200, Venu and Vamśa 202, Vetasa 203. Sana and Uma 205. Sami, Salmali 206. Syamaka 207. Syenahrta 209. Spharjaka. Haridru 210 Chapter VIII Soma in the Vedic Literature 211-241 Soma 211. Iranians and Indians on Soma 218, Soma and moon 219, Soma and the Sun 220 Soma as a soverign power controlling luminaries. Divine Haoma in Avesta 223. Soma and Haoma Yasht 223, CHAPTER I Śatapatha- Text and Translations in order to understand the contents of the Satapatha Brahmana, It is necessary to have a good deal of familiarity with the Vedic Texts, specially the text of the Yajurveda, also known as the Vajasaneyin Samhita The Vedas are regarded as the revealed knowledge, and on the literary side they represent the earliest form of lrrerature given to mankind The Vedic literature comprising of the Vedic Texts or the Samhitas, Brahamanas the Aranyakas the Upanışads, and the Vedangas are the earliest record of the whole Aryan race, which at one time, as a race of culture spread practically over the whole of Europe, over considerable portions of the Western Asia, like Armenia, Iran and Afghanistan Later on, the culture spread co other parts of the world to the lands in the distant East, and in fact, to all lands where man could go The Vedic Samhitas, as we possess them today, consist of four texts,--the Rgveda, the Yajurveda the Samaveda and che Atharvaveda The Rgveda re a collection of 1,028 hymns or Suktas, altogether containing 10,552 verses (ths) grouped into teri Haohs called the Mandalas In course time, the names of various ysis or seers got associated with these verses, who clearly saw into them the divine meaning and interpreted them in consonance with the divine knowledge manifested through Nature Thus these seers were not only the interpreters of the Divine Word, they were the first observers or discoverers of the mysteries of Nature for the benefit of mankind The Vedic verses in a variety of metres falling under two major groups (a) normal and (b) longer, each group being further divided into seven classes : (a) Normal Gayatri (24) Usnik (28) Anustubh (32) Bịhat (36), Panktı (40) Tristubh (44), Jagati (48) (0) Longer Atijagah (52), Salvarı (56), Atzsakvari (60) Asti (64), Atyastı (68). Dhra (72) Atidhru (76) ate 2 ŠATAPATHA The number of syllables in each class of verse is given in brackets. Besides these, there are seven more starting with 80 syllables and ending with 104 syllables (these metres are now obsolete, and no examples are available). . There arc in the Satapatha Brahmara occasional references to the thrill experienced by the ancient seers, when they discovered for themselves the law of metres in the Vedic verses, the uniformity and aberrations, and thus they laid the foundations of the entire system of prosody. In buik or volume, the Athayvaveda follows the Rgveda. Whilst the word Rk is a synonym for knowledge or adoration, the word atharvan in course of time became a synonym for wise. Many of the scers, whose names got' associated with this Veda came also to be known as Atharvnns, or the class of Atharva or Atharvangiras. Inspired by the Vedic hymns, the great scer who for the first time produced fire out of wood by a process of attrition, came also to be known as Atharvan, and thus the first discoverer of fire in the human history is known as Atharvon, and since the fire was obtained by churning or manthana, the first discoverer came to be known in the Greek mythology as Prometheus (Pra-manthana). The whole clan of fire.churners came to be known as Atharvans or the Ancirasas, They were also the first henlers, the first physicians. They were embodiments of wisdom. The word Atharvan. a. A synonym for wise, has the same connotation as we have of the word "Scientist in the terminology of today or of the word "philos. plier". The Atharvaveda has peculiar classification regarding its Text. It comprises of twenty books called Kandas, with 5.987 verses. The first Book has hymns of four verses the second lias hymns of live verses, Book III of hymns of six verses, 1. Taurat TTTTT: FIET I STT: FAIET I 987999: PATEI" गप्तम्मः स्वाहा। प्रप्टम्मः स्याहा। नयम्पः स्वाहा । दाम्पः स्वाहा । एकादशम्यः स्याहा । दादाम्यः स्याहा । प्रयोदशग्यः स्याहा । चतुर्ददाय: .स्याहा । पञ्चदशमः स्वाहा । पोडायम्प: स्याहा । राप्सदाग्यः स्वाहा । प्रष्टादन्यः स्वाहा । एकोनविशतिः स्वाहा । विशति: पाहा । महाकाहाय स्वाहा Ay.XIX. 23. 1-18 VAJASANEYIN SABIHITA 3 and Book IV of hymns of seven verses (tlus rule is not rigorously applicable) In the Book V, the hymns have verses 8 to 18 At this stage emerges out another scheme In Book VI there are 142 hymns mostly of three verses each and in the Book VII there are 118 hsmas mostly of single verses or of tuo verses each In Books VIII to XIV and XVII and XVIII there are very long hymns the shortest being the first poem in Book VIII with 21 verscs and the longest coming at the end with 89 verses being the last hymn in Book XVIII The Book XV and XVI are in prose the verses of the Rgveda are repeated in the last two Baoks of the Atharvaveda In the Sama Veda we have two sections the Parvarcska and the Uttararcika (the Former Adorations and the Latter) and the whole Sarhluta consists of 585+65+1225=1 875 verses of which 92 verses are such as do not appear whilst the rest 1783 are found in the Rgveda The Purvarcıka consists of 585 +65 verses grouped into tens or decades in different metres and addressed to God under the epithets Agni Indra and Soma The Uttarörerka consists of 9 Prapachakas of 22 ardhas 119 Khandas and 400 saktas with altogether 1 225 verses The Yajurveda consists of forty chapters known as the Adhyayas and in all has 1975 verses (the Kanva recension has 2086 verses) The Rgveda and the Yajurveda hoth have been used for the performance of rituals differently in different ages and per hapsdifferently in different communities or groups of organisations The Artareya Brahmana is perhaps the oldest treatise describine in details the rituals in which the verses of the Rgueda came to be used and similarly the Satapatha Brahmana is the litera ture devoted to the rituals based on the Tests of the Yajurveda The Taittriya Samhita also known as the Krsna Yaji eda ot the Black Yajurveda has also got prominence in a certain section of Indian community It contains passages from the Yajurveda mixed up in a peculiar way with explanatory passages The Vajasaneyin Samuti It would be interesting to quote Eggeling in this connection though I would not say that I agree with his observations in entirety He says The chief characteristic of the old Yajus SATAPATHA ܩ texts consists ... in the constant intermingling of the sacrificial formulas and the explanatory or Brahmana portions Ic was with the view of remedying this want of arrangemen:. by entirely separating the exegetic matter from the formulas, that the new school of Adhvaryus was founded The name given to this school 1s Vajasaneyins, its origin being ascribed to Yajñavalkya Vajasaneya The result of this new redaction of the Yajus texts was the formation of a Samhita, or collection of Mantras and a Brahmana This re arrangement was donbtless undertaken in imitation of the texts of the Hotf priests, who had a Brahmana' of their own while their sacrificial prayers formed part of the Rk Samhita Indeed the TaittiriyAs themselves became impressed with the desirability of having a Brahmana of their own. - and attained their object by the simple, if rather awkward, expedient of applying that designation to an appendage to their Samhta, which exhibits the same mixture of mantra and brahamana as the older work They also incorporated a portion of the kathaka text into their Brāhmana and its supplement, the Tarttıyıya-Aranyaka" There are many controversial points in this connection, which I shall not discuss here Persoually, I think, just as we have an exclusive Rk Sanhita, associated at a much later age with its Artareya Brahmana, so we had from the earliest times the Sukla Yajurveda Samhita, which for expositions was so closely followed by Yajſavaikya Vajasaneya in his Satapatha Brahmana, that the Sathitā came to be known as the Valasaneyın Sanhita It was not Yajñavalkya who gave the Yajus this Samhita form, the Samhita cxisted much before him and he utilized it for the purposes of the Satapatha Brahmana, as the Rk was utilized for the purposes of the Artareya Brahmana The Black Yajurveda ur the Kysna redaction never existed as an exclusive Samhita It is not always correct to say that it existed before the Sukla Yajurveda The earliest Yajus got localized with a particular school as the Kyspa and appeared as if the Samhita and the Brahmana combined into one It still appears to be that the earliest Yajus, in its crystalline purity, and sanctity is more 1. It refers to the Aitareya and the Kaulitaki (or Sankhybyank) TEXT OF THE SATAPATHA 5 preserved in the Sukla Yajurveda than in the Krsna Of all the schools of the old Yajus, those of the Tarttırıyas (or the Krsna) seem however, to have attracted by far the greatest number of adherents, and in the Southern India as Eggeling says, their texts have continued pre-eminently the subject of study till the present day in the Northern India, we have the earliest Yajus preserved unmodified in the forta of the White Yajur veda to which belongs the Satapatha Brahmana The schools of the Vayasaneyins are stated to have been either h{teen or seventeen, and their names are given, though aften with variations, in different works Unfortunately all of them are now obsolete with the exception of the two, the Madhyandına and the Kanva Kanva is the name of one of the chief families of Rsis (seers) whom we find associated as Mantra-drastas (those who got into the inner meanings) of a large number of hyms of the Re-Samhla They were thus conversant with the traditions of the Rk school, and some of the current tendencies of this school are thes found when they got associa ted with the school of the Yajus texts also Thus in the Kanva school we find a happy collaboration of the Rk and the Yajus as the source of their inspirations The name Madhyanding Internily means meridional, this berm does not occur in the older literature It would be interesting to note that Megasthenes (as we find quoted by Arrian) has mentioned a name Mavõiaõvoi, as a people residing somewhere on the banks of the Ganga It is the conjecture of Professor Weber that the Modhyandia school may have taken its origin among that people Text of the Satapatha The Madhyandına text of the Satapatha is divided into fourteer books (Kauda) Some of the scholars have even gone to express for several reasons that many of these books or the Kandas have to be assigned a period later than the one assigned to other books We shall summarize the arguments thus (1) The twelfth Kande is still called madhyama, meaning the middle one This fact Fould suggest in itself the idea that.

6 ŚATAPATHA at the time when this nomenclature was adopted, the last five books (or the Book 11-13) were regarded as a separate portion of the work The Kanva text is divided into seventeen books Kandas 12-15 correspond to Madhyandına 10-13. and Kanda 16, which treats of the Pravargya ceremony, corresponds to the first three adhyayas of the last Kända of the Madhyandınas Thus the Kāņva recension of the fourteenth Kande called madhyama is the middle of Kandas 12-16, the Seventeenth Kända (or the Byhadaranyaka) being apparently considered as a supplement Eggeling regards this division as more original than that of the Mädbyandı nas in (11) The Grammarian Patanjali, who elaborately wrote on the Grammar of Panint in a Katika (or memorial couplet) to Pan IV 260, mentions the words. Şasitratha (consisting of sixty pathas) and Satapatha (consisting of one hundred pathas) with the view of forming derivative nouns from them, in the sense of one who studies such works Now, as the first one books of the Sataratha, in the Madhyandına text, consist of sixty adhyayas, it was suggested by Professor Weber, that it was probably this very portion of the work to which Patañjalı applied the term Şastipatha On this it is further surmised that the first nine books alone were at that time considered as, in some sense a distinct work and were studied as such While one might very sell accept this argument, there is indeed a possibility that Patañjalı may have been acquainted with some other recension of the Satapatha Brahmana of the Vajasancyıns which consisted of only forty ndhyāyas, but even in that case the latter would in all probability correspond to the first nine Kandas (Books) of the Madhyandına text The Madhyandına text of the Satapatha Brahmana as me rossess today has the following spread over along the different Kandas or looks

7
KANDIKAS & TRAPATHAKAS
TABLE
Kanda
Adhyaya
Kandıkas Prapashaka
Kandikas
1
CONOMIA
ww盟以
II
WAWN
104
TI
OaAUN
OUINA
مردم با ظر

8
IX
VIII
VII
VI
Kanda
។
S
mod A NH
a>NE
On AWNA
១ (ស
No USB ME
Adhyaya Kandika
ទី33_8ងខ្ទមខ៤ ឱនជន។ ជំផទីខខ័ដីជនខខង
śATAPATHA
H
AME
NE
O សម
Prapathaka
នីធីEE
ផនទីន ខំ ឪឡនឌី ថ្មី
Kandika

AN
KANDIKAS & PRAPATHAKAS
Kanda
Adhyaya Kandıkas
Prapathaka Kandikas
NO
34
18
21
437
437
XII
-NOTION
459
XIII
432
XIV
OOONOWN
NOUN
796
7,625
68
7,625
100
Total 14

10 SATAPATHA I have described the distribution of Kandikis over different Adhyayas (100) in all or over different Prapathakas (68) in all in fourteen Books (known as Kāndas) in the Satapatha Brahmana, The total number of Kandıkās according to my list comes out to be 7,625 It is difficult to peak of the merits or demerits of the two typu sof sub-divisions (1) in Adhyayas and (11) in Prapathakas. As the name Satapatha indicates, hundred discourses are covered in one hundred adhyayas, and this speaks of the popularity of classification into adhyāyas, rather than in prapaſhakas. It is very seldom that where a prapathaka ends, the adhyaya also ends. There are only a few coincidences. Many a time, a part of the subject matter is left over where a prapathaka ends. The subject matter appears to be more closely following the range of the adhyaya. A prapachaka on average contains 112 Kandikas, The largest number of Kandikas in a prapathaka is 139 (V.2), only three others contain 132-36, there are many prapathakas with 110-125 Kandikas and the smallest prapathaka is one of 85 Kand, kas (VII-3). So far thus the number of Kandikās are con cerned, prapathakes are more equi-voluminous. This cannot be said of adhyāyas: there are adhyāyas, so small as containing only 15 (XIII.7), or 16 (XI 3), whereas others are so large as accommodating 133 (XIV 6), or 123 (IV.5) or 118 (113) or 116 (IV.3) Kandikas. I have personally not seen the Kanva recension. I shall, therefore reproduce Eggeling on this score. He says, as regards the Kanva recension, we are unfortunctely not yet able, owing to the want of some of its Kandas to determine its cract extent.and have to rely on a list added by a scribe on tlic front page of one of thc Kandas in the Oxford MS Exseling does not youchsafc the occuracy of this list as several mistakes occur in the number of Kandik is there given He, however thinks that no mistake could llave licen committed regarding the number of odhyayos The scrihe has given the number of adhyayas in huis text as 104 Regarding the fautual relations between the Kansa recension and the Aladh, andina, e might sorg well refer to a passage in the Mahabharata (XIT 11739) there Yaigralkya relates that at the inspiration of the Sun, he comrrud (cakre) the Salamchu.

YAJURVEDA AND SATAPATHA 11 including the Rahasya (mystery) the Samgraha (epitome) and thie Parisista (supplement) Now the Tenth Book of the Sata. patha is actually known as "Agni-rahasyan nama dašamam kandam', while the Eleventh Book contains a kind of summary of the preceding ritual, and Kāndas 12 14 treat of various other subjects This relation, so says Eggeling between the first aine and the remaining frye books is also fully borne out by internal evidence as well as by a comparson with the Vayasaney, Samhita (the Yajurveda consists of forty adhyayas and the Books X-XIV of the Satapatha also contain forty adhyayas) The first eighteen adhyāyas of the Yajurveda contain formulae of the ordinary sacrifices the Havır-yajñas and the Soma-yana and correspond to the first nige books of the Satapatha Brahmana Eggeling further says that the succeeding adhyayas have been clearly shown by Professor Weber to be later additions cule he further says only those formulas which are contained in the first eighteen adhyayas are found in the Tarttıra Samhla whilst those of the later adhyāyas are given in the Tarttırıya Brahmana As a In short Professor Weber and Ergeling have very well attempted to show the presence of two strata both in the Yajur- 1 eda Samhita and the Satapatha The fust nine books of the Satapatha correspond to the first eighteen chapters of the Samhita and they are the compositions belonging to the earlier period To argue out a case on the basis of such concordance is not altogether and always free from danger and may lead to grave conclusions In the following I ROUM be summarizmg the references made by the Satapatha to the verses or the prose of the Yajus (the Vajasaneyi Sorphita) Satapatha Yajurveda and Rgeda 111-13 2 133-135 1414142 Yv 1 1 31 Yv II 16 RY III 1 28 4 19. IV 419, IV 5.22 VI 339 I 122. 23. 11 1.28, 30 I 12, 28 IV 122 Yv IT 7-9 Yy I 1-4 145 171 12 ŠATAPATHA Satapatha Yajurveda and Rgveda 1.7.3 1.7.4 1.8.1 1.8.1 1.9.1 1.9.2-1.9.3 11.1.4 II.2.3 IL.3.1 II.3.3 II.3.4-11.4.1 11.42. 11.4.4 11.5.2-11.5.3 IL.6.1 11.6.2 111.1.1-1113.4 I11.4.1--III.6.1 II1.6.3 11.6.4 111.7.1-111.9.4 IV.1.1-IV.1.4 IV.1.5-IV.2.1 IV.2.1-IV.3.4 1V 3.5-IV.5.4 Yv. XXI. 47 Yy. II. 11-13 TB:. III. 5.13 Yv. IJ. 10-19 TBr. III. 5. 10-11 Yv. II. 16. 20-27 Yv. III.5-8 Yv. XIX. 38 : XXI. 15. XXVI. 13 Yv. III. 9.10 Yv. XXV. 22 Yv. III. 11-39 Yv. II. 29-32 Yv, VI. 19 Yv. III. 44-50 Yv. I. 28. XX, 70 Yv. II. 31-32 Yv. III. 51-54 Yv. III. 57-61 Yv. IV.1-36 Yv. V.1.30 Yv. V. 12, V. 36-43 YY, VI. 1-37 Yv. VII. 1-10 Yv VI. 11, 12, 16 Yv. VII. 13.48 Yv. VIII. 1-34. 38-40 Yv. VII.3, XVII. 33 Yv. VII. 27-29 Yv. VIII. 59, 60 Yv. VIII. 42 Yv. VIII. 41 Yy. VIII. 44-46 Yv. II. 12 Yv. VIII. 51-53 Yv. IX. 1.40 Yv. X. 1-30 Yv. X31-34 Rv. X. 129. 1-17 Yv. XIV.14 YY. XXVII. 1. 11 Yv. XI. 1-83 Yv. XII. 45 Yr. XI. 1:Yv. XII. 1-20 Yv.1.30.XII. 31-43 Yy. XII. 45-76 Yy. XII. 112-117 Yv, X111.1-53 Yy. XIII, 54-58 IV 5.6 IV 5,7 IV.5.8 IV.62 IV.6.4 IV.6.6 IV.6.9 V.1.1--V33 V.4.1-1.4.5 V 5.3 VI.1.1 VI.12 VI.2.1 VL31-16 V1.6.4 V1.72-V1.7.4 VI.6.1-V1.82 VI1.1.1-VII 2.4 VII.3.1 V1.32 V11.4.1-V1152 VII1.1.1-VIII.1.2 YAJURVEDA AND SATAPATHA 13 Satapatha Yajurveda and Rgveda VIII 14--VIII 21 VIII 21-VIII 4 3 VIII 51---VIII 61 VIII 63-VIII 7 3 VIII 74 IX11 IX 12--IX 21 IX 22 IX 23 IX 23 IX 31 IX 33-1X52 X13 X22 X 26 X 26 X 44 X.51 XI.23 XI 43 XI 51 XI 59 XII 41 XII 4.3 XII 43 XII 44 Yv XXVII 45 Yv XIV 1-31 Yv XV 1-19 Yy XV 49-64 Yv XIV 17 Yy XVI 1 17. 46 47 54, 55, 64 65, 64 Yv XVII 1 15 Yv XV 16, 50-52 Yv XVII 33 Yv XVII 53 79 Yv XVII 80 Yo XVIII 22. 24 25 28-74 Yy XVIII 76 Yy XXXI 16 YY XXX 4 Yv XII 65 Ry II 4.22 Yy XII 53 Yv II 19 Rv I 11.1 621, III 1 13 Rv VIII 51.53.54 YY VIII 47-50 Yy V 15 Yv XII 57-58 Ry I 122 VI 3 31 Ry IV 521 VII 530. IV 58, m 8.26 VI 526 VI 330 VI 3 40, VI 3.39 Yv XI 71, XII 36, 37 Yv XIII 45 , XXXII 22 Yy XIX 71, 72. XIX 1 37 10, 11 32-36, 45 48 Yy XIX 2 Yy XX 1,2 10 23 Yv XXII 2-7 Yo XXII 19-23, 34 Yv XXIX 1 Yy XXIII 5, 7-32 Yy VI 11 Yv XXV 1 Yv XXXIX 13 YY XXV 9 Yv XXII 1, XII 14-15. XXXIV 41-42 Ry IV 426, V 412 III 85. Yy XXII 19 Ys XXII 23. XV 41, XXIV 1 Riit 6.28, V 717.1 5, VI 3 18.161 VI 319, 1 2.13. V 45.11 88 I 73 IV.2.13. IV 59. IV 321 IV 517 XII 52 XII 73-XII 81 XII 82 XII 83-XII 92 XIII 12-XI13 XIII16-XIII 21 XIII 22 XIII 26-XIII 29 XIII 2 XII/34 XIII 5 X111.36 XIT 41 XII[ 4.2 Xi151 14 SATAPATHA Satapatha Yajurveda and Rgveda YTIT52-XIII 53 XIII 54 XIII 61 XIII 62 XIII82-XIII 8 4 XIV 12 XIV 13-XIV 14 XIV 21-XIV 31 XIV 32 XIV 55 XIV91 XIV 93 XIV 94 Yy IV 25, VII 25. 33, 8 XXIX 12 XXV 24, XXV 41, XXIX 23, 24 Yv XXIII 20 32 45-65 XXIII 2-4, Ry III 718 Yv XXXI 5 Yy XXX 1-3, XXXI 1 Yv XXXV 1-12 . 14-17 Yy XXXVII 1 21 Yv XIII 3 Ry IV 2.21, Rv I 39 Yy XXXVIII 1-28 Yv XXXIX 1-4 Ry 18 10.1817, IV 733 Yv XIX 47 Yv X 20, III 35, XII 27, XII1 28, XIII 29 Ry VIII 8 41 . IV 420 Yv II 21, XXXVIII 5 It would be seen from the references tabulated here that whereas the largest references are to the Yajurveda. Adhyayas I to XVII in the first ten Kandas, and again to the Adhyāyas XIX and XX in the Kanda XII. there are copious references to Adhyayas XXII and XXIII in the Kända XIII, and even the Adhyāyas XXX, XXXI, XXXVIII and XXX[X have not been eliminated In view of such a spread over of a good part of the Yajuk throughout the Satapatha it would not be Blways correct to date out the compositions either of the adhyāyas of the Yajuh or the Kandas of the Satapatha Of course, only such references from the Yajuh could be taken by Yanvalkya as were relevant from the point of view of the subject matter which he wanted to present The last chapter of the Yajuk (Adhyāya Forty) is the Upanışadıc part (also known as the Isa or Vajasaneyın Upa misad), and so is the last portion of the Satapatha In face for this reason, the whole Book XIV is known as 'Upanišannama Caturdafam Kandam" The beginning of this Upanışıdıc chapter has a semblance with the Kena Upanijad we shall comc to this later on Then finally sc have the proper Byhadaransaka The Pravargya ends at XIV 32 tith the patsige And verily, hospever ether teaches. or partakes of, this (Pravargya) enters that life, and that light thic obser- SB EDITIONS 15 vance of the rule thereof is the same as at the creation The sacrificer bas thus in keeping up the observance of the Provargyn constructed himself a new body for the future life Having gone through the discipline of the study of the subjects of mundane zaportance he now enters the domain of tetaphysics and spiritual science, le now prepares himself for tle satiyasa The Byhadarapyaka nowhere directly refers to the Adhyāya XL of the Yajub (or the Ita) it as a whole is the exposition of this Vedic text and therefore we can very well say that the Chapter 40 of the Y'ajuh has been elaborately presented as the Brahadaraus aka by the great master Yajnavalkya whose name in history would not only pass as a teacher of the Brhadaranyaka but as one who could see to the inner meanings of the whole Yajub sarkıta including the Karma Kanda (avidya) and meta physics (vidza) both in consonance with the spirit of the Vedic Text itself? The Satapatba Brabmana-Editions The Brabrana of the Sukla Yajurveda bears the name of Satapatha or the Brahmana of hundred paths since it contains one hundred lectures or the adhyayas Both the sukla Yajurveda and the Satapatha Brahmana are available to us in two different recensions those of the schools of the Madhyandına and the Kanva Of the Kanva school of the Satapatha Brahmana the three Kandas (Books) out of the seventeen are wanting in our Libraries (Indian and foreign ) The Madhyandına text of the Yajus Samhita and also of the Satapatha Brahmana is available in a number of prints now in this country and abroad These two texts were edited by Professor Weber who side by side gave the Kanva text of the Samhita also In the Nagar, script are available the following editions of the Satapatha Brahmana प्रयतढे । प्रायुरेतज्ज्योति प्रविशति य एतमनु वा व्रतै भक्षयति वा तस्य प्रतचर्या या सृष्टौ। (ŚB14 3 2 31 and also 14 1 2 26) 2 विद्या चाविद्या च यस्वदोऽभय सह । पविद्यया मृत्यु तीत्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ।। Y» XL 14 1 16 &АТАРАТНА (1) The Satapatha Brahmara, published by the Vedic Yantralaya, Ajmer, (11) The Madhyandına text of the Satapatha Brahmana, edited by Candradhiara Śarma, and published by the Acyutagcanthamala, Kası, 1994 Vikramı (2 volumes) (171) The commentary of Sāgana on the Satapatha Brahmana along with the text, published by the Asiatic Society of Bengal Calcutta , one text with the Sayana translation published at Khemarāja Krsnadasa Yantralaya, Bombay. The Acyutagranthamala edition refers to two manuscripts also belunging to Amaranātha Sastrı, and Vidyadhara Gauda Besides the Sanskrit commentary by the great vedic commentator Sayana, an English Translation with critical introduction and footnotes and Index, by Julius Eggeling 1882-85 is also available in five volumes originally published in the Sacred Books of the East Series, printed at the Clarendon Press. Orford It is gratifying to see that its photostat reprint has been now put in market by messrs Motilal Banarsidass Delhi and Varanas: (1963), as sponsored by the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) and the Government of India jointly Only two of the Brahmanas bave so far been published with Hindi translations : (:) the Gopatha Brahmana. with text and Hind: translation, by Ksema Karana Das Trivedt, 52, Lukergan, Allahabad 1924 (11) the Antareya Brahmana. Hindi Translation without text, but with introduction and critical notes by Ganga Prasad Upadhyāya published by the Hindi Sahitya Sammelana Allahabad We are presenting now the text and the Hind: Translation of the Satapatha Brahmana by the same Translator. Ganga Prasad Unadhyaya. dedicated to the memory of his daughter-in lan, died December 2 1964 and thus known as the Raina Kumari Dupila of the Satapatha Brahmana The actual translation * as completed about twenty years ago, but the publication facilities nas being available it would be published in number of solumes The present volume covers the first four Books out of the total fourteen CHAPTER JI Personal References .. Yajšavalkya Võjasaneya 'The name of Yajñavalkya Vajasaneya is associated with the Satanatha Brahmana, and as I have said, he is one of our greatest teachers and thinkers whose names could survive through the hazards of our history. At the end of the Satapatha the white Yajus (Suklani Yajang) is said to have been promulgated (a-khya) by Yajñavalkya Vajasaneya'. The following are the places where the name of Yajñavalkya occurs in the Satapatha text: 1. 1.1.9 ; 3.1.21 ; 26; 9.2.12 : 9.3.16; II. 3.1.21; 43.2: IIT. 1.1.4; 1.221 ; 1.310 ; 8.2 24; IV. 2.1.7: 61.10 ; 68.7: XI. 3.1.2, 1.4; 4.2.17: 4.3 20 : 62.1 : 4: 10; XII. 41.10; XIII 5.3.6. It is interesting to quote here from Egeeling's Introduction to the Statapatha regarding Yajñavalkya : Now the name of this teacher is indeed more frequently met with in the Brahmana than that of any other ; especially in some of the later books where his professional connection with Janaka, King of Videha and his skill in theological discussions are favountc topics As regards the carter portion of the work, however, it 18 a remarkable fact that, while in the first five books. YAjžavalkya's opinion 19 frequently recorded as authoritative, he is not once mentioned in the four succeeding Kandas ( 69). The teacher whose opinion is most frequently referred to in these books is sandilya. (Part I. p. XXX-XXXI) It must be remembered that the time when Yajñavalkya flourished was one of the most dynamic age of human history and particularly in India. There were a number of schools of thought on all subjects of study since knowledge was evolving with strides The academic freedom and a respect to the ideas of others brought the great teacher of opposite schools to seminars and discussions. We have no detailed records of these 1. नविर्वाचोवागम्भिण्याऽअम्भिण्यादित्यादादित्यागीमानि शुवलानि यजू पि वाजसने- मेन याज्ञवल्क्येनास्यायन्ते । -SBr. XIV. 9. 4, 33.

18 PERSONAL REFERENCES symposia, not even as we have in Grecce. And yet, a few glimp ses of these seminars may be had from what little record we have in books like the Satapatha. I shall bear only one testimony in respect to this freedom. A man of the standing of Yajñavalkya could even be criticised by Caraka-Adhvaryus (priests belonging to the medical profession) not only criticised but cursed also : Having offered he bastes first the omentum, then the clotted ghce. Now the Caraka-Adhvaryus, forsooth. baste first the clotted ghee, arguing that the clotted ghee is the breath i and a Caraka-Adhvaryu, forsooth, cursed Yajñavalkya for so doing, saying, "That Adhvaryu has shut out the breath the breath shall depart from him." Janaka anu Yañavalkya. The dialogues between Janaka and Yājñavalkya are sometimes very interesting. I shall quote only one from the Book XI. Janaka was a King of Videha and was higly interested in metaphysical and academic questions. His reference is found in the Byhadayanyaka Upanisad (which is a part of the Satapatha Brahmana) and later on who became famous in the epics of Ramayana having adopted the forsaken Sita as his daughter. The dialogue runs like this: Now as to this, Janaka of Videha once asked Yajñavalkya. 'Knowest thou the Agnihotra, Yajñavalkya ?' I know it. O King,' he said What is it?'Milk indeed." 'If there were no milk, wherewith wouldst thou sacrifice ? -'With rice and barley'.-'If there were no rice and barley, wherewith wouldst thou sacrifice 7-'With what ather herbs there are''If there were no other herbs, wherewith wouldst thou sacrifice --'With what forest herb there are'-'If there were no forest herbs, wherewith woudlst thou sacrifice 7'--'With fruit of 1. हुवावपामेवानेऽभिधारयति । भय पृषदाज्य तदु ह चरकाप्वयंवः पृपदाउपमेया- भिषारयन्ति प्राणः पृषदाज्यमिति वदन्तस्तदु ह याज्ञवल्क्य चरकाम्ययुरनु. व्याजहारं कुर्वन्स प्राणं वाऽ अयमन्तरगादध्वयु. प्राण 5 एन हास्यतीति ।। - SBr. 111. 8 2. 24.

YAJNAVALKYA VAJASANEYA 19 trees '--'It there were no fruit of trees wherewith wouldst tbou sacrifice ?-With water.'-If there were no water, wherewith wouldst thou sacrifice ?" He spake, 'Thou indeed, there would be nothing what soever bere, and yet there would be offered the truth (Satya) in Faith (Sraddha)' -'Thou knowest the Agnihotra, Yañavalkya I give thee a hundred cows,' said Janaka (XI3124) Agnihotra has been here termed as 'milk and not only that It is performed by milk, it is synonymous with milk This is further corroborated by another passage occurring in the Book XII They also say, 'If any one's Agnihotra (1e milk) were to be spilled, whilst he gets it milked, what rute and what expiation would there be in that case 2 (XII 416) As to the nature of dialogues, which took place between Yajāzvalkya and others I would guote the one as follows (these dialogues are essentially different from those found in some of the old Greek texts the subject matter of the discussion is not dia lectic but peculiarly such as to which no parallelism is obtained in any contemporary literature of other countries) Now there is a piece of gold in that (spoon) that he smells at And if he either galls or scratches himself at this (sacrifice) -- gold being immortal life--he lays that immortal life into his own self सदधतज्जनको वैदेह । याज्ञवल्क्यापप्रच्छ वेत्याग्निहोत्र याज्ञवल्क्याऽइति वेद सम्राहिति किमिति पय एवेति । यत् पयो न स्यात् । केन जुहुयाऽइति ब्रोहियवा म्यामिति यद्वीयिवो न स्याताकेन जुहुयाऽऽति या अन्याऽप्रोषधय इति यदन्या sोपधयो न स्यु केन जुहुया 5 इति या 5 मारण्या 5 मोषधय इति यदारण्याऽग्रोषधयों न स्यु केन जुहुपामति वानस्पत्येनेति यदानस्पत्यन्न स्या केन जुहुया उइत्यद्भिरिति यदापो न स्यु केन जुहुया ऽइति । सहोवाच नवाइह तहि विञ्चनासौदर्यतदहयतव सत्य प्रदायामिति वेत्याग्निहोत्र याज्ञवलय धेनुशतन्ददामीति होवाच 1--SBFXI 3 124 2 तदाहु यस्याग्निहोत्रन्दोह्यमान स्कन्देकिन्तन कर्म का प्रायश्चितिरिति । -- SBr XII 4 1 6 0 PERSONAL REFERENCES As to this Rāma Aupatasvint said 'Let him freely breathe out and freely breathe in if he but offers silently thereby be makes him (the sacrificer) to be Prajāpatı Now there is a piece of gold in that (spoon) that he smells at And if he either galls or scratches himself at this (sacrifice),-gold being Immortal life,-he lays that immortal life into his own self As to this Budila Áśvatarāśvi said, 'Let him draw it after merely raising (the stone), and let him not press . for they do press for other deities thus he does different from what he does for other deities, and in that he caises (the stone) thereby indeed the pressing takes place for him' As to this Yajnavalkya said. 'Nay, let hum press. "The unpressed Soma delighted not the mighty Indra nor the outpressed draughts without prayer," thus spake the Rsi (Rv VII 261) For Ho other desty does he strike but onc" thus he does different from what he does for other derties - therefore let hum press" (IV 616-10) These dialogues are more of the expression of views than of logical discussions Undoubtedly wherever Yajñayalkya bas expressed his views his viens are superior and more convincing in relation to the views expressed by other authorities śandilya Next in importance to the name of Yašavalkya is the name of Sandılya who according to some authorities is the 1. भयाऽस्या हिरण्य बद्ध भवति । तदुपजिाघ्नति स यदेवान क्षणते वाति वा लिशतेऽमृतमागुहिरण्य तदमृतमायुरात्मन्यते । तदुहोवाच राममोपतस्विनि :। कामदेव प्राण्याकाममुदन्यायद्व वृष्णी जुहोति तदेवन प्रजापति करोतीति । मथाऽस्या हिरण्य बद्ध मनति । तदुपजिगप्रति स यदेवाऽन सणुते वा विवा. लिशते ऽमृतमायुहिरण्य तदमृतमायुरात्मन्धत्ते । तदुहोदाच बुडिल माश्वतराश्वि.। उद्यस्यैव गृह शीयान्नाऽभिपुणुयादभिपुण्वन्ति वाऽमन्याम्यो देवताभ्यस्तदन्यथा तत करोति यथो चाज्याम्यो देवताम्यो ऽथ यदुद्यच्छति तदेवाऽस्याऽभिपुत भव- तीति । तदुहोवाच याज्ञवल्क्य । भम्मेवपुगुमान्न सोमइन्द्रमसुतो ममादनाs ब्रह्माणो मघवान सुतासः इत्य॒षिणा भ्यनूक्त न वा अन्यस्य कस्यै चन देवतायै सदभिषुणोति तदन्यथा तत करोति यथा चान्याम्यो देवताम्यस्तस्मादभ्येव पुणुप.दिति ॥ -SBr. IV 6.1610. 1 SANDILYA 21 coauthor and a few Books (VII. IX and X) of the Satapatha are ascribed to him. As we have seen, Yajnavalkya's name does nat occur in these Books. In the Agnicayana Section (Kanda or Books VI-X). Sandilya is referred to as the chief authority in doctrinal matters (this place of honour being assigned to Yajňavalkya in the earlier or the remaining portions of the Brahmana). It is also significant to see, in connection with the Prajapati dogma. that in the list of successive teachers (given below) appended to the Agnicayana section, the transmission of the sacrificial science -or rather of the science of the fire-altar, is traced from Sandılya upwards through two intermediary teachers to Turā Kavaseya, who is stated to have received it from Prajapati, Line of succession of teachers in Books X and XIV Book XIV Book X 58. Aditya 52. Brahman Svayambhu 57. Abhini 56. Vak 51. Prajapati 55. Kaśyapa Naidhruvi 54. Sılpa Kaśyapa 53. Harita Kaśyapa 50. Turā Kāveseya 52. Asita Varsagapa 51. Jihvăvat Bäddhyoga 49. Yajñavacas Pajastambayana 50. Va asravas 49. Kuśr1 48. Kusri 48. Upavesi 47. Śāndilya 47. Aruna 46. Vatsya 46. Uddalaka (Aruneya) 45. Vāmakaksāyana 45. Yajñavaikya (Vā jasaneya) 44. Mahibi 44. Asuri 43. Kautsa 43. Asurayana 42. Māndavya 42. Praśniputra (Asurivāsın) 41. Karsakeyiputra 41. Mandakayani 40. Salvi-putra 40. Sanjiviputra Then follow 39 Matriarchal names formed by the addition of 'putra' (son of) co the mothers name ; 39. Pracinayogi-putra 19. Atreyi-putra 38. Bhaluki-putra 18. Gautami-putra (II) 22 PERSONAL REFERENCES 37 Vaidabhrti-putra 36 Krauncıkı putra (two sons) 35 34 Rathitari putra 33 Sandili putra 32 Māndaki putra 31 Mandukayani putra 30 Jayantı-putra 29 Alambāyani-putra 28 Älamtu-putra 27 Samkrti-putra 26 Saungi putra 25 Ārtabhāgi-putra 24 Varkaruni-putra 23 Parasarı-putra 22 Bhāradvāji-putra (I) 21 Varsi putra 20 Gautamı putra (1) 17 Varsagani putra 16 Śalankayanı-putra 15 Baudhi-putra 14 Kautsi putra 13 Kāsyapı-Balakya Mathariputra 12 Saunakı-putra 11 Paingi putra 10 Bhāradvājī-putra (II) 9 Hārıkarni putra 8 Mausıkı-putra 7 Badeyi-putra 6 Gärgi-putra 5 Parāsari-Kaundını-putra 4 Gargi putra 3 Pārāśari putra 2 Vatsi-Mandavi putra 1 Bhāradvājī putra (II) In this list, which is aprended to the Book XIV (or the Brhadaranyaka Upanisad) we have two tons of Krauñoski (36 35) two Gautamı sons (2018) and three sons of Bharadvāji (1 10 and 22) Tura-Kayaseys In the Tenth Book of the Book on Agni Rahasya Śand, Iya again figures as the chief authority while no mention is of Yajžayalkya At the end of this Book a list of teachers is given (quoted above) in which the transmission of the sacrificial science (erther in its entirety, or only as regards the fire ritual) is traced from a teacher Tura Kavaseya, who is said to have received it from the god Prajapati downwards through two intermediate teachers to Sandilya and from thence through six intermediare teachers to Sanjivi-putra (X 659) Tura Kavaseya is referred to in another passage (IX 52 15) as having built a fire altar to the gods at Karotti, and in the Artareya Brahmana he is mentioned as the high priest who officiated at the inauguration ecremony of king Janamejaga Pariksita, renou ned in the epic Mahabharata One might conclude from these indications that Tura Kivaseyo and Sandılya (the latter of whom is also held in high SAUCEYA PRACINAYOGYA 23 1 repute by the Chandogas or Saman priests) were regarded by v Vajasaneyins as the chjef arrangers (or even architects or engineers of the past age), if not the originators, of the fire-ritual such as it was finally adopted by that school. It must be mentioned here that the name of Tura Kayaşeya does not occur in the list given at the end of the Brhadaranyaka (it occurs in the list of Book X). This is perhaps because a metaphysical treatment as of the Upanisad would not care for the fire-ritual details, in which alone Turā Kavașeya was interested. He was great *Fire-altar Builder" : I have credited him as the orginator or first builder of fire-altar in my book "Founders of Sciences in Ancient India" (p. 37). The following passage from the Satapatha in this connection is significant : And Sandilya once upon a time said-Tura Kavașeya once built a fire-altar for the gods at Karotii. (IX. 5.2.15) Sauceya Prācīnayogya In the list given above, there occurs a name of Pracinayogiputra (39) .In the Eleventh Book of the Satapatha, we have a few references devoted to Sauceya Prācīnayogya. He came to Uddalaka Āruni for a disputation on spiritual inatters with a keen desire to know the Agnihotra. As I have already said earlier. Agnihotra is some times synonymous with milk and here it is again a synyonm for cow. Sauceya Pracinayogya said, "Gautama, what like is thy Agnihotra cow? what like the calf : what like the cow joined by the calf? what like their meeting? what like the milk when milked ?r* and put similar other questions. I have always felt, these ſite-altars became an open air Academies for the pursuit of some of the fundamental questions which the early seekers raised to themselves and to the prominent members of the Academy : in the Brāhmana Books, we have a record of these discussions, Uddalaka answered to Pracīnayogya, He (Uddalaka) said, 'My Agnihotra cow is lda, Manu's daughter ; my calf is of Vagu's nature; the (cow) joined by the calf is the conjunction therewith (the sky allied with Vayu, the wind--Sayaņa); their meeting is the Viraj; the milk when milked belongs to the Asvins, etc. (XI. 5.3.5) In the discourse given, many points were such where the two (Uddalaka and Sauceya) agreed (tannay bhagavan sabeti kovaca). Sauceya put a few more questions :

24 PERSONAL REFERENCES 1 If at the time when thy fires are taken out, and the sacrificial vessels brought down, thou wert going to offer, and the offering fire were then to go out, dost thou know what danger there is in that case for fum who offers ? 2 If at the very time, the Garhapatya fire were to go out, dost thou know what danger there is in that case for bim who offers ? 3 If at that very time, the Anvahāryapacana fire were to go out, dost thou know what danger there is in that case for him who offers ? 4 If at that very time, all the fires were to go out dost thou know what danger there is in that case for him who offers ? 5 If at that very time all the fires were to go out, when there should be no wind blowing, dost thou know what danger there would be for his who offers ? Having got the satisfactory answer to these questions, Saucega became the pupil of Uddalaka He then initiated him and taught him that pain-conguering utterance TRUTH therefore Let man speak naught but TRUTH Uddalaka Āroni and Aron Uddalaka Arupi is also a great name in the Satapatha Brahmana Aruni finds a poention in the earlier Books, I. II and IV In Book 1. differences of opinion have been expressed on matters of fasting or eating by Aşadha Săvayasa Yajňavalkya, and Barku Varşa (I 111-10) Then there is a reference to yohe and cart, and fire in the yoke In this connection, Arupi said, "Every half-moon (atnavasya and purnima) I destroy the enemies In Book II. Takşana (or Daksa as in the Kaņva Test) appears to be speaking to or reciting for Arupi regarding the holy lustre (brohimavarcasa) (II 3131) There is a discussion on conception and birth The debators are Arupi and Jivala Cazaki The words put in the mouth of Juvala arc "Arunt terely causes conception to take place, not birth" (IT. 31.34) Again in Rook IV, Arugs has expressed himself in connection UDDALAKA ARUNI AND ARUNI 25 with certain rituals " "Why should be sacrifice who would think himself the worse for a maiscarriage of the sacrifice" (Kim sa yajñena yajeteti yo yajñaḥ syāt tena vyrddhcna sreyo nabhigacched ti-Kanva) (IV 519) Arupi again finds a mention in Book XIV Every halfmonth, indeed, I become a sharer of the same world with yonder sun, that is the perfection of the Full and New-moon sacrifices which I know (XI 2612) Again in book XII, there is a reference to the Agnihotra-cow In this connection, Aruni said, 'Has Agnihotra-cow, assuredly, is the sky, her calt is that blowing (wind), and the Agnihotra-vessel is this (earth (XII 4111 ) Uddalaka Arupi is a figure obviously different from Aruna described above He is a Kuru-Pancala Brāhmaṇa In the Eleventh Book (XI 41 1-10), we have the following account Uddalaka Acupi was driving about as a chosen off ering Priest amongst the people of the northern country By hum a gold coin was offered for in the time of our forefathers a prize used to be offered by chosen priests when driving about, for the sake of calling out the timed to a disputation Fear then seized the Brābmapas of the northern people : "This fellow is a Kuru-Pañcala Brahmapa, and son of a Brahmaga let us take care lest he should deprive us of our domain come let us challenge him to a disputation on spiritual matters' Then with whom for our Champion" - "With Svadāyana" Svaida yana to wit was Saunaka The Bralmajas of the northern people chose Swadayana for an academic contest with Uddalaka Uddalaka was the soli of Gautama. he is repeatedly addressed as Gautamasya putral' (XI 413 ) Svaidāyana told him 'He alone son of Gautama, may drive about amonsgt people as chosen (offering priest) who knows in the Full and New-moon sacrifices eight butter portions (offered) previously, five portions of sacrificial food in the middle six (portions) of Prajapati and eight buſter-portions (offered) subsequently' (XI 41 4) Ulu matels in the academic debate, Syadayana wins and 26 PERSONAL REFERENCES Uddalaka accepts his superiority and becomes his pupil (See also Gopatha Brahmana Purva III 6) Sauceya Prăcinayogya also came to Uddalaka Arupi for a disputation on spiritual matters He also addressed Uddalaka as the son of Gautama He questioned him on the subject of Agnihotra cow (SBY XI 531 13) Ultimately Sauceya be comes the pupil of Uddalaka Another student of Uddalaka was Prot Kausambeya Kausurubindi -he used to stay with the teacher Uddalaka , his father was a performer of great sacrifices and therefore he was krown as Mahayajika" The cystic question put to the pupil by Uddalaka is 'My son, how many days did thy father consider that there are in the year 7 Successively the repis came to be 109876,5 4 3 2 and finally it rested with ONE A day indeed, the whole year is just that day after day' (SBY XII 22 13-23) Svetaketa Āruneya nad Svetaketa Auddalakı In the Satapatha Brahmana, there is a mention of two Svetaketus one was the disciple of Aruna and the other of Uddalaka In Book X 341 It is said that Svetaketu Arupeya once upon a time was about to offer sacrifice His fatber said to him What priests hast thou chosen to officiate?' Then he was questioned whether he knew Bralmaņa Vaišvāvasavya, and the four great things' (calvarı mahantz' Then in Book XI there arose a question about the first fore offerings (Prathama Prayaja) Svetaketu Āruneya knew this Praya a He said to him who will thus know that glory of the fore-offerings people will in days to come be flocking from all sides as if wishing to see some great ser pent" (SB, XI 2712) Svetaketu Aruneya was once eating honey while a student (a brahmacārın or a student is refrained from eating honey) , he plended for his act thus This honey, in truth is the remainder (essential part of the triple science (the Vedas) and he indeed who has such a remaindet, is an essence" On the authority of Svetaketu, a Brahma cărın, 1f knowing this eats honey, it is just JANAKA OF VIOEHA 27 as if he were to utter either a Rk verse or Yajus-formula, or a Saman-tune: let him therefore, eat freely of it There is a mention that Svetaketu Äruneya went once to Janaka of Videha along with such teachers as Somasuşma Satya yajñt and Yăjõavalkya Janaka asked each of them how they performed their Agnihotra I shall quote bere Svetketu s reply O great king, I make offering in one another, to two heats (gharma), never-failing and overflowing with glory How is that?" asked the king Well, Aditya (the sun) is heat to him I make offering in Agni in the evening and Agnr undeed, ts heat: to him I make offering in the morning in Aditya' (SB, XI 62 1-2) Svetaketu was also interested in astronomy , he knew about the intercalary month (thirteenth month) We have a mention Now, concerning this, Śvetaketu Ārupeya, knowing this, once said 'I am going to get myself initiated for one year. His father, looking at him said, Knowest thou long-lived one che fording-footholds (gadha-pratistha) of the year? -'I know them,' he repled for indeed, he said this as one knowing it (SB, XII 219) There is one reference to the other Svetaketu the disciple of Uddalaka His name is of significance since he was familiar with a plant Udana which could be pressed for the Soma juice Then as to why they strengthen (Soma) Soma is a god since Soma (the moon) is in the sky Soma, forsooth was Vrtra , his body is the same as the mountains and rocks thereon grons that plant called Usand, so said Svetaketu Auddalakı , they fetch it hither and press stand by means of the consecration and the Upasads, by the Tonunaprra and the strengthenig they make it into Soma' (SBY III 43 13 ) Janaka or Videha Janela King of Videha, is a historical figure of the time of the Brahmanas, and later on he became a mythological figure of the Epic Ramayapa (the tho Janakas are different) He is highly interested in metaphysical dialogues and #33 a great patronusct of .

28 PERSONAL REFERENCES learning He himself used to take part in these discussions In the Eleventh Book of the Satanatha, we have his references I have already quoted his dialogue with Yajñavalkya regarding Agnihotra , if nothing is available for offering in Agnihotra, it is still to be performed by offering TRUTH in the fire of Sraddha or FAITH (SBXI 31 2-4) Gorama Rāhugana is said to be the discoverer of Mitravinda Sacrifice which has been narrated in Book XI: From Gotama Rahagana, the sacrifice went to Janaka of Videha and from him to Yājñavalkya The following passage is significant Now indeed, it was Gotama Rahugana who discovered this sacrifice (Mitravında) It went away to Janaka of Videha, and he searched for it in the Brahmanas versed in the Angas (limbs of the Veda), and found it in Yañavalkya He said. 'A thousand we give thee O Yajnavalkya, in whom we have found that Mitravinda' (SBT XI 43 20) I have already mentioned above how Svetaketu Aruneya, Somašusma Satya-yajñi and Yajňavalkya met Janaka of Videha and how Janaka asked each and all of them how they performed their Agnihotra (SBY XI 621) Janaka was highly interested in sacrifices and used to give numerous gifts to priests and used to put to them questions with metaphysical implications We find a mention as follows Janaka of Videha performed a sacrifice accompanied with numerous gifts to the priests Setting apart a thousand cows he said 'He who is the most learned in sacred writ amongst you o Brahmapas, drive away these (cows)' (SBr XI 631) Yañavalkya then accepts the challenge and enters into a discussion with Sakalya and wins over lium (XI 633-11) Metaphysical Academy of the Brhadaran yaka Just as the last chapter of the Yajurveda is devoted to metaphysics in the form of the 1ša Upanışad similarly the last portion of the Satapatha is devoted to a similar theme in the form of the Brhadaranyaka Upanijad. The earlier portion of this Upanisad should be read in consonance with the citualistic KANDIKA themes scattered throughout the Brahmana The mundane affairs from gross rituals to the highest sacrifices ultimately lead to a common goals the attainment of the Supreme or the Absolute, and these notions depend on the fundamental concepts of the unchangeable element and reality in the background of the phenomenal appearances The very priests and scholars wiso developed count the Yaşñas their knowledge of astrobomy, anatomy.mathematics chemistry and minor and major sciences also probed deep mto some of the most fundamental questions of life Yajāavalkya thus was not only interested in the details of mainor mundane affairs, he is also perhaps the greatest seer who gave us the immortal truths regarding Atman, and the immortal principle round which mortality hovers with all its apparent vigour In the Book XIV after the Adhyaya 3, begins the Brhadara yaka U sad It ends with Adhgaya 9 with four Brahmavas The Kapdıkās in this Upanışad are as follous Adhyaya Brahmana Kandika 4 1 2 3 33 31 34 3 5 1 2 3 4 5 6 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 6 11 26 22 12 14 2 1 2 1 31 12 19 6 7 1 30 PERSONAL REFERENCES Adhyāya Brahmana Kandika 1 8 2 3 1 2 3 31 28 1 4 1 1 1 5 8 1 1 1 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 1 2 3 4 1 1 1 3 4 12 19 15 22 33 9 Total 542 In this Upanışad we have two traditional lists of pupils through which the knowledge passed : one at the end of chapter V and the other at the end of chapter VII We suromarise the lists here 1. Saurpapāyya 10 Gautama 2 Gautama 11 Vanjay payana (Vaistapure 3. Vatsya ya) 4 Parafarya (Vatsya) 12. Vaistapureya 5 Stmkftya (Bharadvaja) 13 Saodilya (Raulupāyana) 6 Bhdradvaja 14 Rauhinjyana 7 Audovalı (Sandilya) 15 Saunaka Atreya or Jaivant- 8 Saodilya yana (Raibhya) 9 Valjavina (Gautama) 16 Raibhya KANDIKAS 31 + 3 17. Pautımāsyāyana (Kaundin- 35. Asuri yāyana) 36. Atreya 18. Kaundinyayana 37 Manti 19. Kaundinya (plural); and 38 Kaišorya-Kapya also in chapter VII, Aurn- 39. Kumāra-Harita avabha plural) 40. Galava 20. Agniveśya 41. Vidarbhi-Kaundinya 21. Saitava 42. Vatsanpata.Babhrava 22. Saitava-Parašarya 43 Pantha-Saubhara 23. Parašarya 44 Ayasya-Angiras 24. Jatukarnya 45. Abboti-evistra 25. Bhāradvāja 46. Višvarupa-Tvästra 26 Asurayana 47. Ašvin-twins 27. Gautama (and also in chapt. 48 Dadhyan-Atharvana er VII, Valaka-Kausika, 49. Atharva-Daiva Kaşāyana Saukarāyana Tp. 50. Mrtyu-Praddhvansana aivapı, Aupajandhani.Saya- 51. Pradhvansana kayana, 52. Ekarsi 28 Vaijavapiyana 53. Viprajita 29. Kausikayani 54. Vyasti 30. Ghrtakaušika 55. Sandru 31. Parabaryayana 56. Sonatann 32. Asurayana 57. Sanaga 33. Traivami 58. Paramesti 34 Aupajandhani 59. Bralina-Svayambhu ) The list given at the end of Chapter V slightly differs from the list given at the end of Chapter VII, both these lists again slightly differ from the list now obtained in texts familiar as the Byhadaranyaka Upanışad. The other references to personalities are the following, specially in relation to dialogues and discussions : Brahmadatta, son of Caikitini talking to the king (SBY. XIV. 41 26) Vamadeva Rşi (SBr, XIV. 4.2-22) Drptabzlaki Gargya (also known as Garga, since he belonged to the family or school of Garga), talking to the king of Kasi, named as Ajutasatu. This is a dialogue between Gira and Ajatnsatru (SBT. XIV.5.0.1-23) 32 PERSONAL REFERENCES Gotama and Bhöradvāja and allegorical reference to Viśvāmitra jamadagni Vasistha and Kaśyapa (SB, XIV.526) Maitreyi and Yajñavalkya dialogue (SBT XIV 541 14) Dadhyan Atharvaņa in connection with Madhu Vidya (SBT XIV 55 16 19) Janaka of Videha inviting Brāhmaṇas from the lands of Kuru and Pañcala Yajñavalkya with his pupil Samaśrava. Janaka's Hotr was named as Aśvala who put questions to Yājñavalkya , thence proceeds the dialogue between Asvala and Yajñavalkya (SBr XIV 611-12) Arttabhaga son of Járatkaru (Jatatkārava Arttabhaga) and Yajñavaklya dialogue (SB, XIV 6 2 1 14) Bhujyu Lahyāyanı, who narrated to Yajñavalkya an episode whilst le with other students was touring to Madra Province, and reached the houses of Kapya patañicala (SB, XIV 631 2) Kahoda Kausitakeya and Ya ñavalkya dialogue (SBT. XIV 641) Uşasta Cakrāyana and Yajñavalkya dialogue (this dialogue occurs in the Upanisad in a changed order (SBr XIV 651) Gargi Vacaknavi (Gargi daughter of Vacaknu) and Yajña valkya dialogue (SBT XIV 661) and also 6 8 1-12 rvas Uddalaka Arun (Uddalaka son or pupil of Aruna) and Yajñavalkya dialogue here again we have a reference to Madra Province and the homes of Patañcala Kapya, the family known as Kapya belonged to the Gotra Kopi and constituted Gandha (SBY XIV. 671) The famous Antaryamin dialogue. Vidagdha Šakalya and Yajñavalkya dialogue (SBT XIV 691-34) Here again a reference to Kuru Panicalas (20) Janaka of Videha and Yajnavalkya dialogue with reference to Udanka Šaulvāyana (2) Jitv: Sailina (5) Varku Varşa (8) Gardabhi Vopita (11) Satyakama Jabala (14) Vidagdha Sakalya (17) (SB, XIV 610 1-19) Janaka Vidcha and Yañavalkya dialogue on Puruga in REFERENCE TABLE 33 the Eye (SBr. XIV 61116) another dialogue on Jyotirvăn Purusa (Puruşa nith lustre) (SBT XIV 71 1-44) Maitreyi and Katyayani tho wres of Yājñavalkya (Sør XIV 731) and the dialogue between Maitreyi, and Yañavalkya (SBr XIV 731-25) Budila Asvatar svi and Janaka Vaideha (SBT XIV 8 15 11) Svetaketu Aruneya and the assembly of Pancala, approaching Jaivala Pravahana (king Pravābana, son of Jivala) with reference to Kumāra Vasati, Gautama tlie great, and king's instructions to Gautama on Pancagni (five fires) (SBY XIV 911 12) Uddalaka Arupi instructed a particular fire ritual to bus pupil Vajasencya Yaíñavalkya (he was different from Yabavalkya Bhardvāja) (SBy XIV 9315) The same was again instructed by Vaasaneya Yañavalkya to Paingya Madhuka, from Madhuka the knowledge paswed on cada Bhagavittı , thence to Janaka Ayasthāna and thence finally to Satyakāma Jabala (SB, XIV 9316-20) Now we give a table of personal references in the Satapatha Brahmana, excluding the Brhadaranyaka part Atri HIV 3 4 21 Ayasthöna stry XI 42 19 Aruna Aupavesi al X 611,4, Asvapati Kaikeya अश्वपति के पेयx 612 Aktasya ar VI 12 24 Ārani s V 5514 Arumi e 1 1211 11 31 31.34, IV 579, XI 26 12 , XII 41 11 Aruneya 1714, --Svetaketu date XI 27 12 , XI 62.2 Asuci SR II 6.317, XIV 11.33. Aşadha Savayasa ST. 1994 1 117 -Paüct ara Il 14 27 -Madhuki af II 1 4.27 Indradyumna Bhallaveya ga tag X 618 Indrota Dalyāpa Sapnaka argia XIII 54.1 36 PERSONAL REFERENCES Visvakarman Bhauvana tarania 1129 XIII 71 14 Sakuntala T-XIII 5413 Samyu Barhaspatya शयु बाहरपत्य I 9125 Sakalya 27 XI 63.3 Sākāyanına yer FR X 451 Satyāyanı 01981 X 452 Săndulya taa VII 5 2 43 IX 4417 5215 X 1410 659 Sandilyayana शाएिटल्यापन IX 5164 Srgaya 24 XII 933 13 Soņa satrā saha (Pāñcāla) RUUTETTISTE (OR) XIII 5416 Sauceya Prācinayogya vara stata XI 531 7 8 9,10 11 12, 13, Saunaka la XI 412 Saulvāyana zire(49 XI 4217 Syaparna Sayakayana श्यापर्ण सायकायन VI 2132 Sromat ya TA X 451 Svetaketu Aruneya wag 04 X 341 XI 2712 5418 622 XII 219 Svetaketu Auddalaki श्वेतवेतु श्रौदालकि III 43 13 Satānika Satrajita Emerita XIII 5 419 21 22 Satyakama Jabala FA STARI XIII 531 Satyaya ila Paulusi 7494 Alafo X 615 Sahadeva Sarñjaya data aresia II 4 4 4 Sanjiviputra em X 649 Satyayajñia G144 II 114 Satyayajit Fire XIII 424,539 Satyayanı alaf VIII 149 Saptaratha vähant al X 14 10 (Pupil of Sandilya) Sukanya * IV 156,9 10 13 Suplan Sārñjaya FFT ET3314 II 444, XII 82.3 Sušravas kausya 974714 X 551 Stijaya मुम्जय Soma Susma Satyayajñt is yra XI 621 Saud yumni F f XIII 5 4 12 Saumapamānutantavya A3 14 XIII 532 Syaparņa Sasakay ana 194 414414 IX 521, X 4110 Svarjit Nagnarita the Candhara a Te Pi VIII 1 4 10 Svardiyana 147 XI 412,3 8 Huapyanabba OTA XIII 544 CHAPTER II Geographical References There do not appear to be many references of the geographical significance, natural and political, in the Sathrath Brahmana. A few references, of course there are, but they appear to be common to the Aitareya, and Gopatha Brahmara and also to the Tarttıriya Samhata. I shall briefly describe some of them here. Kuruksetra-Ic is regarded as a place of sacrifice of gods. This may be compared to the reference to this land in the Gita as the Dharma-ksetra and Kurukstra. We find in the Book Vas follows: They said. 'Sukanya, in what respect are we incomplete. in what respect imperfect ?' The Rsi himself answered them,-'In Kuruksetra yonder the gods perform a sacrifice and exclude you two (Asvin-twins) from it : in that respect ye are incomplete". (SB. IV.1.5.13) Then we have a legend of Purarvas Utvasī. In that legend we find it mentioned : Then the Gandharvas produced a Aash of lightning, and she (Urvaſi) beheld him (Purarvas) naked even as by daylight. Then, indeed, she vanished 'Here I am back he said, and lo ! she had vanished. Wailing with sorrow be wandered all over Kuruksetra. Now there is a lotus-Iake there, called Anyatalıplaksa: he walked along its banks; and there nyophs were swimming about in the shape of swans. 1. कुरुक्षेत्र मी देवा यज्ञ तन्वते ते बो यमादन्तयन्ति ते नासर्वोत्यस्तेना $77gfafa -SB2. IV. 1.5 13 2. पपा दिवचनग्नन्ददर्श ततो हेवेयन्तिरोबभूव पुनरपीस्पेतिगोमूता स अपार- ध्या जन्पाकुरुक्षेत्र समया पधारान्यत: प्सति विसवती तस्पै हादयन्टेन वाज रादता 5 मप्सरस 5 भातपो भूत्वा परिपुप्लुविरे । -SBr. XI. 5.1.13.

34 PERSONAL REFERENCES Oddalaka Aruņi (K* T XI. 4.1.1 ;3;5.3.1 ;5.35 : XII. 2.2.13. Rşabha Yajñatura +94 XII. 8.3.7., XIII.5.4.15. Aupavi Janasruteya औपविजानथ तेय VI.1.5:7: Aupoditeya प्रोपोदितेय 1.9.3.16. Kankatiya IX. 4.4.17. Kanva Ft IX. 2.3.38. Kaśyana 4724 XIII. 7.1.15. Kahoda Kausitaki कहोट कौपीतकि II. 4.3.1. Kaśya (King of Kasi) *774 XIII. 5.4.19. Kusri gf X. 6.5.6. ---Vajśravas -ap7 X. 5.5.1. Kesin Ta XI. 8.4.1. Kosas कोषस् 3.5.5.8. Kaukasta al IV. 6.1.13. Kautsa a X. 6.5.9. Kausurubindi alam XII. 2.2.13. Kraivya Pañcala handiart XIII.5.4.7. Gotama Rahugapa ilah 5 I. 4.1.14; 18; XI. 4.3.20. Gautama iar X. 5.5.1: XI. 4.1.3:4;5:6.7: XI. 5-3.2. (son of Gotama). Gaurivitišāktya vifaRITA XII. 8.3.7. Carakah 1: VI. 2.2.1. Carakadhvaryu Staray' VII. 1.3.7 ; VIIT. 7.1.14. : 25, Celaka Sandilyayana 2 266447 X. 4.5.3. Janaka Videha var falas XI. 3.1.2; XI. 4.3.20.: XI. 6.2.1: XI. 6.3.1. Janamejaya Parikşita 91514 uffa XIII. 5.4.1 ; 2. Jana Sarkarākşya atazkak X, 6.1.9. Jivala Cailaki atau II. 3.1.34. Takşana quv II. 3.1.31. Tavdya ताण्ड य VI.I.225. Turakavaşeya Karoti a PRU IX.5. 2.15 : X. 6-5.9. Daksa Parvati दक्षपार्वति II. 4.4.6. Duşta-ftu Paurhsyana ge 1 XIL. 9.3.1. Devabhaga Srautarsa 1 T 11. 4.4.5. Daiyampati ya IX. 5.1.66. Dhirasata parreya धरशात पणेय X.3.3.1. Dhftarıştra w XIII. 5.422. Dhvasan Dvaitavana ar XIII. 5.4.9. (king of Matsya) Naka Maudgalya ay tina XII, 5.2.1. Para Ampara 65 SIETI (kausalya king) XIII. 5.4.4. , REFERENCE TABLE 35 Pariksitiyah पारिक्षितीया: XIII. 5.43. Pañcala king as : XII). 5.4.7. Paingya a XII. 2.2.4 ; 4.8. Pratidarśa Aibhāvata sitesi 117 XII.8 2.3. Pratīdarśa Syaikna saresi 959 II. 4.4.3. Priyavrata Raubinayana भिववत रोहिणायन X.3.5.14 Proti Kausambeya nila XII. 2.2.13. Balaki a XII. 3.1.1. Balhika Pratipiya afturatie (Kaurava king) XII. 9.3.3: 13. Barku Vārşna aga 1. 1.1.10. Budila Āśvatarakvi grea strast IV. 6.1.9; X. 6.1.7. Bphaspati Angiras aerufe elere 1. 2.5.25. Bhadrasena Ajatsatrava भद्रसेन श्रनामाव V.5.5.14. Bharata na 1. 5.1.7 ; 8. Bharatah Dauk Şanti #12:27:fa XI/1.5.4.11. Bhārata wa I. 42.2; Bharadyaja X. 4.2.19. Bhallab(veya TATA I. 7.3.19; II. 1.4.6: XIII. 4.2.3 ; X.5.3.4. Bhimasena i XIII. 5.4.3. Manu I. 5.1.7. Marutta Aviksita Feata XIC). 5.4.6. (Āyogava king) Mahašala Jabala RETRIET RET X. 3.3.1. Mandavya HE4 X. 6.5.9. Mandukāyani frigor X. 6.5.9. Mathava Videgha nya fa I. 4.1.14; 17. Mahitthi Alfa X, 6.5.9, Yajžavacas Rajastabāyana 6 O X. 4.2.1 : Ya ñavalkya 964 I. 1.1.9 : 3.1.21 : 26 : 92.12 : 9.3.16 : II. 3.1.21 ; II. 4.3.2; III. 1-2.4: 1.221;8; 1.3.10.24: 1V. 21.7; 5.1.10; 6 8.7; XI. 3.1.2; 42.17; 4.3.20; 6.21; 4:10; XX, 4.1.10 : XIII. 5.3.6. Råma Aupatasvini za stala 11.6.1.7. Revottaras Patavacakrasthapati tere 177715694 XII. 9.3.1:13 Vitsya TT IX.5.1.62. (disciple of $apdilya) Vámakakşayana URT (disciple of Vitsga) VII. 1211. X. 4.1.11 X. 6.5.9. Vamadcya Brbaduktha HL 963** XIII. 22.24. Varkali te XIL. 3.26 Varsoja qe 111. 1.1.4. Videsha taathava fama atau 1.4.1.17.

38 GEOGRAPHICAL REFERENCES As already said, Kuruksetra was an abode of gods, a place of divine worship. Here we have another passage in this connection : The gods Agni, Indra, Sama, Makha, Vişnu and the Viśve Devāh, excepting the two A$vios, performed a sacrificial session. Their place of divine worship was Kuruksetra. Therefore people say that Kuruksetta is the gods' place of divine worship (deva-yajana) : hence wherever in Kuruksetra one settles there one thinks, 'This is a place for divine worship ;' for it was the gods' place of divine worship. (SBY.XIV. 1.1.1-2) This has been said in the context of Pravargya, a type of Divine Session. ! Kuru-Parcalas–Just as in the Mahabharata. we find a reference to Kurus and Pandavas, similarly in the Satapatha Brahmana, we have an occasional reference to Kurus and Pancalas, and very often to the compound KURU-PANCALAS. For example, we have the following passages : The four-fold cutting, however, is the approved (practice) among the Kuru-Pancālas, and for this reason a fourfold cutting takes place (with us).' (SBr. 1.7.2.8) This is in reference to the four cuttings (caluravaltam) of which'each oblation of ricc-cake consists and which are made in the following way: first. some clarified butter, 'cut out' or drawn from the butter in the dhruva-spoon by means of the sruva (dipping-spoon) and poured into the juha (this is called the upastarana or under-layer or butter); second and third, two pieces of the size of a thumb's joint, cut out from the centre and the forc.part of the rice cake and laid on that burter, and fourtis, some clarified butter poured on these pieces of cake (abhigharana). 1. गां कुरक्षेत्रन्देव यजनमान । सस्मादाहः कुरुक्षेपन्देवानान्देवयजनमिति तस्माद पर मय व कुरो त्रस्य नियन्यति तदेव मन्यत इ इद देवजनमिति तदि देवानान्दैवपरनम्। - SBr. XIV.1.1.2. 1. एतददेव प्रजात कोणायाम यामतुरवात तस्माग्रतुरदां भवति । -SB. 1. 7.28 KRAVIYA PANCALA 39 The family of Yamadagnus used to make five cuttings (Katy 193-4) Through Pathya Svastz, they (gods) recognised the northern (upper) region wherefore speech sounds higher here among the Kuru-Pancalas; for she (Pathya Svasti) is in reality specch, and through her they recognised the northern region, and to her belongs the northern region' (SBY II 23 15) Now as to this the Kuru-Pancalas used to say formerly 'It is the seasons that, being yoked, draw us, and we follow the seasons thus yoked" (SB, V.5.2.5) 19 a ; Fear then seized the Brahmanas of the northern people "This fellow (Uddaiaka Āruni) Kuru-Pañcala Brahmana, and son of a Brahmana, let us take care lest he should deprive us of our domain. come let us challenge him to a disputation on spiritual matters (SBr XI 41 1-2) 1 Uddalaka Āruni who was driving about as a chosen offering priest amongst the people of the northern country Uddalaka had taken a gold piece with bim, for in times of old, the chosen priests who caused a crowd to gather round them, used to take a single gold piece with them with a view to their proposing a riddle (or problem) whenever they were afraid (Prof Geldner quoted by Eggeling Part IV 51) Pañcála and Kraiyya Parcála --At a few places the word Pañcala or Pañcala alone occurs in the Satapatha Brahmapa (not Kuru-Pañcala or Kuru-Pañcala). Those sathe first two days, and an Aptoryama Aturtra.- 1. पथ्यया स्वस्त्या प्राजानस्तस्मादत्रोत्तरा हि वाावदति फुरु पञ्चालमा वाग्ध्येपा निदानेनोदीची पद्यतया दिश प्राऽजाननुदीची खंतस्यै दिक ।। —SBr. 111 2.3 15 2 सदरमतत्पुरा पुरु पञ्चाला 5 पाहु । -SBY, V. 52.5 3 उदीच्यान मारणान्भीविवेद । कोपाञ्चासो वाऽभपग्रह्मा ब्रह्मपुत्र: --SBr. XI 41 12 40 GEOGRAPHICAL REFERENCES it was therewith that Kraivya, the Pancāla king, once performed sacrifice--and íor Krivs they formerly called the Pancalas it is of this that the Gatha sings.--- At Parivakra, the Pancala overlord of the Krivus seized a horse, meet for sacrifice, with offerirg gifts of a hundred thousand (head of cattle)' And a second (Gatha)-A thousand myriads there were, and five-and-twenty hundred, which the Brahmanas of the Pancalas from every quarter divided between them " (SBr XIII.5478) With the Trayastrusa-stoma Sona Satrāsība, tbc Pancala king, performed sacrifice; it is of this chat the Gatha sings:-'When Satrasaha performs the horsesacrifice, the trayastrimsa (stomas) code forth as (Taurvasa) horses, and six thousand mail-clad men (Varmin)'? Ganga Yamuna and Kasu in the Satapatha.--The book XIII of the Satapacha Brahmana refers to many state princes and these references may be of significance The subject of treatment is 'different arrangements of the chants of the Aſyamedha' () Indrota Daivāpa Saunaka who performed the Afvamedha for Janmejaga Pariksita By this Yaña the evil incurred by Brahman-slaughter (Brahmahatya) is also extinguished (SBr XIII 541) (11) In Asandivat (lit possessed of a throne of AntBy VIII 21 , It means here in a city. nagare Harisvämin) । एतेएव पूर्वग्रहती। प्रप्तोर्यामोऽतिरास्तेन हैतेन क व्यऽईजे पाचालो राजा क्रियय 5 इति हवै पुरा पचालानाचसते तदेतद्गाथयाभिगीतमश्वमेध्यमालभत किवीणामतिपूरुष | पाञ्चाल परिवाया ७ सहसुशत दक्षिणमिति 1 (7) अदितीयया । दिक्तोदिक्त पञ्चालाना ब्राह्मणा या विभेजिरऽ इति ।(8) -SBr XIII 5478 2 पस्त्रिशस्तोमेन । शोण सात्रासाईजे पाञ्चालो राजा तदेतद्गाययामिगीत सानासाहे यजमानेऽश्वमेधेन तोर्वशा । -SBr XIII 5416 ३ एतेन हेद्रो तो देवाए शौनक । जनमेजय पारिक्षित याजयाञ्चकार तेनेष्ट्वा सवा पापकृत्या सर्वां ब्रह्महत्यामपजधान । -SBYXIII 541 SATAPATHA Janamejaga bound for the gods a black-spotted horse, adorned with a golden ornament and with yellow gaclands. (tit) Therewith (they Sacrificed) for Bhimasena - -those same firsttwo days. and a Go Atitatra:therewith (they sacrificed) for Ugrasena;-those same first two days, and an Ayus Atirātra : therewith (they sacrificed) for Srutasena. These are the Pariksitiyas." Bhimasena. Ugrasena and Srutasena, according to Harisvāmin (and the Gatha) are the brothers of Janamejaya Pariksita, though one would have rather thought of his sons the grandsons of Pariksita. (iv) Those same first two days, and an Abhijit Atiratra.- therewith Para Atņāra, the Kausalya king, once sacrificed : it is of this that Gatha sings.-Atoara's son the Kausalya Para, Hairanyanabha, caused a horse, meet fot sacrifice, to be tound, and gave away the complete regions.' (v) Those same first two days, and a Viſvajit Atiratra. therewith Purukutsa, the Aiksvaka king. once on a time performed a horse (daurgaha)-sacrifice. (Sayapa takes daurgaha as the Patronymic of Purukutsa (son of Durgaha). See Ry. IV.4.2.8. 1. मासन्दीवति धान्याई रुक्मिण हरितस्रजम् । -SBr.XIII. 5.4.2. 2. एतेऽएव पूर्वेऽपहनी । ज्योतिरतिरात्रस्तेन भीमसेनमेते एव पूर्वेऽमहनी गोरतिरात्र-. स्तनाग्रसैनीतेएव पूर्वेऽ पहनी: मायुरतिरात्रस्तेन श्रुतसैनमित्येते पारिक्षितीया- स्तदेतद् गाययाभिगीतं पारिक्षिता पजमानाऽमश्वमेध : परोऽवरम् । -SBr.XIII.5.4.3. 3. एतेएव पूर्व महनी । अभिजिदतिरावस्तेन ह पर पाटणारई कोसल्यो राजा तदेतद् गापयाभिगीतमद्गारस्म पर: पुषोश्वमेध्यममन्धयत् । हरण्य. नाम : कौसल्यो दिरा : पूर्णा ममतेति । -SDr.x1.5.4.4 4. एतेश्य पूर्वमहनी। विश्वनितिगतस्तेन ह पुरखुमो दोगहणेज ऐदवाको राजा तस्मादेतषिणाम्यनूक्तम्- परमाकमत्र पितरात मारान्सप्त ऋषयो दोगहे बध्यमानइति । -SBr.XIIT.565. परमाय मन पितरस्त पासन त्या ऋषपोटोगहे सप्यमाने -R.XIII. 428 42 GEOGRAPHICAL REFERENCES (vi) Those first two same days, and a Mahăvrata Atiratra.- therewith Marutta Aviksita, the Ayogava king, once performed sacrilice. (vii) Those same first two days, and an Aptoryama Atirstra,- it was therewith that Kraivya, the Pāñcala „king,'once Performed sacrifice." (viii) This is the sacrifice resulting in the Anushubh : it is therewith : that sacrifice was performed by Dhyasan Dvaitavana, the king of the Matsyas, where there is the lake Dvaitavana ; and it is of this that the Gatha sings.--'Fourteen steeds did king Dvaitavana, victorious in battle bind for Indra Vţtrahan, whence the lake Dvaitavana took its name)." (ix) Such like is Vişnu's striding-it was therewith that Bharata Dauhsanti once performed sacrifice, and attained that wide sway which now belongs to the Fharatas: it is of this that the Gatha sings.---'Seventyeight steeds did Bharata Dauhșanti bind for the Vrtraslayer on the Yamund and fifty-five near the Gatiga." Here on the authority of Gatha, the Satapatha mentions the rivers Gangā and Yamuna. (x) And a second (Gathā),-"Having bound a hundred and thirty-three horses, meet for sacrifice. king Saudyumni, . 1. एतेऽएव पूर्वेऽग्रहनी । महावतमतिरात्रस्तेन ह मरत 5 प्राविक्षित ईज 5 पायो- गवो राजा- --SBr.XIII. 4.5.6. 2. अप्तोर्यामोऽतिरावस्तेन हैतेन कैव्यऽईजे पाचालो राजा त्रिवयऽइति । -SBr.XIIL. 5.4.7. 3. एपोऽनुष्टुप्सम्पन्नस्तैन हैतेन घ्बसा वैतवन 5 ई मारस्यो राजा पर्वतद् दैतवनं सरस्तदेतद् गाथयाभिगीतञ्चतुर्दश दुतबनी राजा संग्रामजिद् हयान् ॥ इन्द्राप वृत्रहने ऽ बघ्नात्तस्माद द्वैतवनं सर : इति । SBr.XIII.5,4.9. 4. "एतददिगो : फ्रान्तम् तेन हैतेन भरतो दौःपन्तिरीजे तेनेट्वेमा न्यष्टि ब्यान- शेपेयम्भरतानान्तदेतद् गाथयाभिगीतमष्टासप्ततिम्भरतो . दौः पन्तियमुनामनु । गङ्गायां वृत्रघ्ने 5 बघ्नात्पञ्चपञ्चाशतं यानिति ॥ ---SBr. XIII. 5.4.11 SATAPATHA 45 more shifty, overcame the other shiftless ones." (ar) And a third.-'At Nadapit the Apsaras Sakuntala conceived Bharata, who after conquering the whole earth, brought to Indra more than a thousand horses, meet for sacrifice." According to Harisvāmin, Nadapit is the name of Kapva's hermitage. (cf. Leumann, Zeitsch, d.D.M.G. XLVIII, p. 81) - This reference then sinds its culcaination in Kalidasa's Abhusiana Sakuntalam, the well known Sanskrit Drama. Kalidasa's Vikramorvası drama is also based on the Urvasi-Purarava legend given in details in the Satapatha. (xii) With the Ekavīăsa-stoma, Rsabha Yajiiatura, king of the Sviknas, performed sacrifice. This is also based on theGathasa '(xiu) With the Trayastritsa-stoma sopa Satrāsaba the Pañcala king, performed sacrifice (This is also based on Gatha). (x1) And a second (Gatha),-'At the sacrihce of thee, Koka's father, the Trayastritaša (stomas) come forth. each as six times six thousand (horses) and six thousand mail-clad men. 1. भय द्वितीया । वयरित्रशं शतं ,राजाश्वान् बदाय मेष्यान् । सौद्युम्निरत्यष्टा~ दत्यानमायान्मायवत्तर इति Sur.XIIT.5.4.12. 2. अथ तृतीयया । शकुन्तला नाऽपित्यप्सरा भरतन्दधे । पर सहस्रानिन्द्रायाश्वान्मेम्या न्य माहरद विजित्य पृथिवी सर्वामिति । -SBr.XIII. 5.413 3. एम शिस्तोमेन : ऋपभो गातुर । ईजे विक्नाना राजा तदेतद् गापया. भिगीत याज्ञतुरे यजमाने बहाए ऋषभे जनाः । मइवमेपे घन साम्दा विगजन्ने स्म दक्षिणा 5 इति । -SB.XIIL.5:415. प्रतिस्तोमेन शोए : सानासाह व पाचालो रामा तदेतद् गापवाभिगीत सानासाहे परमाने दक्मेपेन तौर्यगा। 5. भय द्वितीयया । पट्पट पड़ा राहयाणि यज्ञ बोरपितुस्तय । उदीरने प्ररित्र पा: पद सहसारिए दाम्मरणामिति । .-FB XIII. 5.417. 4 41 GEOGRAPHICAL REFERENCES (XV) And a third - When Sătăsaha, the Pancāla king was sacrificing wearing beautıful garlands Indra revelled in Soma and the Brahmanas became satiated with wealth (xv) Satānika Sätrajta performed the Govinata (form of Asvamedha) after taking away the horses of the Kasya (king) and since that time the Kisis do not keep up the (sacrificial) fires Saying The Soma drink has been taken away from us Here in this passage is a reference to Kaśı state its people and hing (xv11) Satānika Sātrājita serzed a sacrifiural horse in the neighbourhood the sacrifice of the Kasis even as Bharata (seized that) of the Satvars Here again Kasi is mentioned (xvnt) The mighty Satanika having seized in the neighbour hood Dhrtarastras white sacrificial horse roaming at will in its tenth month Satānıla performed the Govinata sacrifice Thus in this particular Brabmana of the Satapatha we have a reference to many persons who played an important role in the Mahabharata epic as Janamejaya Pariksita Ugrasena Bhima sena Bharatas Saudyumni etc and we have a mention of Kausalya king Alksvāka king Pancala Ling king of Matsya king Dvaitavana the Bharata king of the Sviknas and king of Kaši One of the Gathas describe the greatness of the Bharatas as folldas भय तृतीमया । सानासाहे यजमाने पाञ्चाले राज्ञि सुसजि । प्रमादिद्र सोमे- मानृप्यन् ग्राह्मणा पनरिति । SBC XIII 5418 2 गोबिनतन तानीक । सामाजितऽईजे कायस्याश्वमादाय ततो हैतदविकाश योनी नानघतमात्तसोमपीचा स्मइति वदन्त ॥ -SBrXIII 5419 3 शतानीक समतासु मेघ्य सात्राजितो हृयम् । गादत्त यज्ञ वाशीना भरत सत्त्वनामिवनि। Sor XIII 54 21 4 दबन गमनाम यावरत गतानीको धृतराष्ट्रस्य मेभ्यम् । प्रादाय सह यो दमारयम व शतानीको गोविनतेन हेज ऽ इति । SB, X111 54 22 The greatness of the Bharatas neither the men before nor those after them attained, nor did the seven (tribes of) men, even os a mortal wan (docs not touch) the sky with his flanks 1 The geographical and ethnical allusions contained in the /Satapatha Brahmana, have been carefully collected by professor Weber (Ind Stud I 187 SCQ) With the exception of those in Kandas 6-10, they point exclusively to the regions along the Ganga and Yamuna In the legend about Videgha Mathava (SBr 141 17), and his Purohita Gotama Rabogana (SB, I 4118) tradition seems to have preserved a reminiscence of the eastward spread of Brahmonical civilisation Among the peoples that occupied those regions a prominent position is assigned in the Satapatha to the clusely-allied Kuru-Pañcalas The Kurus occupied the districes between the Yamuna and Ganga--the socalled Madhyadeśa or middle country-and the Poñcalas bordered on them towards the South east As I have just shown above the Pancalas were in olden times called Krivi, and a tribe of this name is evidently referred to according to Eggeling in the Rgveda, VIII 2024, (22 12) in connection with the rivers Sindhu and Asikapı? Those scholars who think that hustory could be built up on the basis of certain terms occurring in the Rgveda further are of opinion that a hereas Kurus are not directly referred to in the Rv. a king Kuruśtavana (glory of the Kurus) and a patron with the epithet Kaurayana are mentioned in the hymns * It is however difficult to justify these presumptions In the Astareya Brahmana (VIII 14), the Uttara (northern) Kurus together with the Uttara Madras, are said to dwell beyond the Himalayas From such indications. Professor Zimmer infers that in the times 1. महदद्य भरतानान्न प्रर्वे नापरे जना । दिन मत्य॑ऽइव पक्षाम्यान्नोदापु मतमानवाऽइति । -SAT XIII 5423 2 याभि सिन्युमवय याभिस्तूथ याभिदंशस्यथा झिविम्। मयोनो भूतोतिभिर्मयोमुप शिवाभिरसचदद्विष । पद सिन्धौ यदसिकन्या यत् समुद्रेषु मरुन सुहिप । यत् पक्तेषु भेषजम् । --Ry VIIT 20 24-25 इषा महिष्ठा पुरुभूतमा नरा याभि किवि वावृधुस्ताभिरागतम् । -Ry VIII 22 12 3 एतानि भद्रा कलश क्रियाम कुरु श्रवण ददतो गपानि -Ry X 32 9 फूरु भवरणमावृणि राजान त्रासदत्यवम् । --Ry X 334 GEOGRAPHICAL REFERENCES of the Rgvedic hymns, the Kurus and Krivis-whose names, as they say, are evidently variations of the same word-may have lived together in the valleys of Kashmir, on the upper Indus; and he also offers the ingenious conjecture, that we may have to * look for the Kuru-Krivis in the twin--people of the Vaikarnau,' mentioned in Rv. VII. 18.11 The names of the principal teachers of the Satapatha mark them as belonging to the land of the Kuru-Pañcalas; and as in SBr. 1.7.28 preference is given to a certain sacrificial practice on the ground that it is the onc obtaining among these peoples, it seems highly probable that the reduction of the work, or at least of the older portion of it, took place among the Kuru-Pancalas. A prince of pañcala. Pravalana jaivali is mentioned in the SBT, XIV. 9.1.1, in connection with Yajñavalkya's teacher, Uddalak Aruni. In the Chandogya Upanişad, this Pravahana Jaivali is styled rajany- Abandhu' East of the Madhyadeśa, we meet with another confederacy of kindred peoples, of hardly less importance than the Kuru- 2. 1, 'एक घ यो यिति च अवस्या वैकर्णयोर्जनान राजान्यस्त : Ry. 7.18.11. The passage &Br. 111 2.3 15. where the Kuru-Parcalas arc apparaty placed in the north-in direct contradition to Br. XI, 4.1.1, where they are placed in opposition to the Northern (udxcyab)-stems to go against this supposition Professor Weber, Ind. Stud. 1.191. tries to get over this difficulty by translating 'Kurupascalatra' by 'as atdong Kuru. Paitcalds, instead of among the Kuru-Paficklas so that the meaning of the passage would be that the same language uz spoken in the northern region, as among the Kuru-Paficklas. Unfortunately, bowever, the Kanva test of the passage is not favourable to this interpretarion. It runsas followa (Kanya text of SBT, IV. 2 3 10) उदीची पथ्यया स्वस्त्या वाग्य पथ्या स्वस्तिस्तस्मादत्रोतरा है वाग्यदती त्याहु: पुरुपञ्चासेषु मुपमहाविषैप्यित्येत हि तया दिश प्राजानन्नेपा हि तस्या दिन TOT! 3. वेतरतुईया मागोय: । पचालानो परिषदमाजमाम समाजगाम जवस 74164 ofertamirghitartger- TATT safer mulaszfa safa TUTarglietafet fearaifafa alatt 1 -SDr. XIV. 91.1. 1. antaina: 99141at naftaara I & ETSIEU) Hafavart -Chợp. 53.1. पसमा राजन्य-सा प्रश्नानमासीत्तपां नैक प नागर वियनुमिति । - Chun 5.3.5, 5 JANAKA OF THE RAMAYANA 47 Pancalas, at the time of the reduction of the Brahmana, viz the Kosala-Videhas In the legend above referred to they are sard to be the descendants of Videgha Mathava and to be separated from each other by the river Sadanira (cither the modern Gondaka or Karatoya) The country of the Videhas the eastern branch of this allied people corresponding to the modern Tirhut or Puraniya, formed in those days the extreme cost of the land of the Aryas In the later Books of the Satapatha King Janaka of Videba appears as one of the principal promoters of the Brahmapica! religion and especially as the patron of Yājñavalkya In SBT XI 621. Junaha is represented as meeting apparently for the first time, with Svetaketu Aruneya, Somasusma Satyayajñi and Yaiñatalhya, while they were travelling (dhai ayadbhin) Pro bably we are to understand by this that these divines had then come from the west to visit the Vidcha country A considerable portion of the Brhadaranyaka Upanisad deals with learned disputations which Yajňavalkya was supposed to have held at Janaka's court with diverse sages and with the king himself Janaha of the Ramayana different from the Janaba of the Śatapatha-In the Brhadaranvaka II 11, and also Kausitaks Uranışad IV 1' Janaka's fame as the patron of Brahmanical sages is said to have aroused the jealousy of his contemporary, Ajatasatru hing of the Kaſis, (the country near about the present Varanasi) The name Janaba is also interesting on account of its being borne likewise by the father of Sita, the wife of Ram Unfortunately, however there is not sufficient evidence to show that the two kings are identical With the legend of the other great epic the Satapatha offers more points of contact, but on this subject also no definire results have as yet been obtained It being still doubtful whether the internccine strife between the royal houses of the Kurus and Paſcalas which, according to 1. जनको हव वैदेह ब्राह्मणैवद्भि समाजगाम श्वेतकेतुनाहरणेयेन सोमशु- प्मेण सात्यजिना याज्ञवल्क्येन तान् होवाच पथ कथमग्निहोत्र जुहोति । - SBT, XI 6.21 2 अथ गार्यो हवं बालाकिरनूचान ' सस्पष्ट पास सोऽवसदृशीनरेषु सबसन्मात्त्येषु कुरुपशालेषु काशीविदेश्यिति सहाजावरान काश्यमेत्योवाच ब्रह्म ते पवाणीति त होवाचाजातशत्रु सहस्र समस्त इत्येतस्या वाचि नमको जनक इति पास जना घवतीति। -Kauf Op IV 1 - GEOGRAPHICAL REFERENCE Professor Lassen forms the central fact of the legend of the Mahabharata, had not yet taken place at the time of the Satapatha Brahmana, or whether it was already a thing of the past. In the Mahabharata, I, 4723 Pangu, in speaking of his wife Kunti, mentions Svetaketu, the son of the Maharsi Uddalaka, as having lived 'not long ago. The obvious conclusion from all that I have reported above is that there occurs a good deal of confusion in the historicity of the persons mentioned in the Satapatha, in the Ramayana and in the other epic, the Mahabharata. Many of the characters have nominal semblance : sometimes they appear to be belongng to the same locality, some details are also strikingly similar, But in spite of it. It is difficult to shift legendary from history Many of the names got currency in the Vedic period Many of them were the historical figures who took part in the academies of the times of the Satapatha and Aitareya Brahmanas In course of age, legends gathered round these names, which found culmination in the times of epics, and further continued in the times of the Puranas In my opinion, the Satapatha Brahmara is much older than the epics the cultural strata depicted in the Brahmanas are quite different from those as we find in the times of the two epics A caution is thus always required in placing such figures in the historical chronology as Iksvaku, Bharata, Janamejaya, Pariksita Uddalaka, Arum Svetaketu Janaka of Videha, the Kurus, the Pancalas people of Kosala. Ajatasatru and people of Kāśi It is strange that the Satapatha does not refer to Himalayas and Vindhyas the rivers like Saptasındhu. the great Indus and the rivers Ganga and Yamună have a mention in reference to certain Găthas A few lakes are mentioned, and a few forests but only to a few of them some general names were probably assigned, these names got quite changed in subsequent history My personal feeling is that even up to the times of these Brahmanas Indirns did not finally assign names to their mountains, forests, rivers and places of their habıtations A few names were just coming up This further strengthens the concept that the terins occuring as Ganga, Yamuna Sarasvati Sutudri Parusni, Marudurdha, Vitasta Asika Arjikıya and Susomā in the famous Nadyah Sakta of the Rgveda do not originally represent the names of rivers of this country, but later on when people thought it necessary to assign some BRAHMANIC SCHOOLS 49 names to the rivers of their land, they found certain collection of nouns here which they very aptly assigned to some of their waterways Other terms occurring in this Sakta are Sindhu (2), Varuna (2) Gomati (6), Trisçãma (6), Susartu (6), Rasa (6), Sveti (6). Kubha (6). Mehatnu (6) These river-denoting terms alo uccur in the Tarttırıya Aranyaka (X 113), and some of these terms have been discussed by Yaska in his Nitukta (IX 26) In the Vedic terminology, Nadt and Nadı are synonyms both mean the nerves (besides rivers) The Nurukta while commenting on the verse (Rv X 755) gives the etymological derivations of some of these terms All these terms characterise a waterways in general in respect to different connotations, and in course of time it was natural, these terms were adopted as specific appropriate names for the rivers of this land Thc Vcdic hymn utilises these terms in the etymological sense, applicable equally to nerves, units of marching armies and waterways, in course of time they became rudha (specified proper names) for various rivers and also for the components of the nervous system It is apparent that the Satapatha Brahmana, while so rich in other details does not refer to these rivers as of importance. Geograplucul Distribution of Brahmapie Schools In this connection. I shall be satisfied m quoung from Keith's Introduction to the Veda of Black Yajus School (the Tarttırtya Samhita or Kystia Yajurveda). He says + . गङ्गा गमनात् । यमुना प्रयुवती गच्छतीति वा पवियुत गच्छद्रतोतिया । सरस्वती सर इत्युदकताम सर्ते , तद्वर्ती। शुतुदी शुदाविणी क्षिप्रदाविणी, प्राशुतुन्नेव द्रवनीति वा । इरावती परुष्पोत्याहु , पर्वषती भास्वती कुटिलगामिनी । मसिक्य शुक्लासिता, सिमिति वर्णनाम, तत्प्रतिपेधोऽसितम् । मरुधा सर्वा नद्य , मरुत एना वर्दयन्ति । वितस्ता विदग्या, विपद्धा मह कूला। प्रार्जी- कीया विपडित्याहु , ऋषीक प्रभवा या, ऋजुगामिनी वा । विपार विपाटनादा विपाशनादा, विप्रापणाद्वा। पाशा मस्या विपाश्यन्त वशिष्ठस्य मुमूर्षतस्त- स्मातिपाइन्यते । सुपोमा सिन्धु , यदेनामभिप्रसुति नद्य सिधु पन्दनात् । -Nirukta IX 26.on the Sturn इम मे गङ्ग यमुने सरस्वति शुतुद्धि स्तोम राबता परुष्ण्या । मसिकन्या मरुद् धे वितस्तया कोये शुगुहा सुपोमया । --RIX755 GEOGRAPHICAL REFERENCES Nor can any more definite results be assumed from geographical data It is true that the commentary on the Caranavynha and the other satisfactory evidence (See also von Schroeder, Martrayanı Samhita, I XXII-XXVIII) show that in later times the Katha-Kapisthala school was spread in Kashmira and the Punjab, the Maitrāyaniyas in the Gujarat territory and the land north of the Narmada, the Tarttıriyas were widespread in the South, whence both Apastamba and Baudhāyana came and the Vajasaneyins covered the north east and east The names of Kabayou and KayßioBook of tribes in the Punjab and of Mastarswoi on the Andhomati preserved in the Greek cezts, throw a welcome hght on the earlier state of affairs, as they con firin the distribution of the schools which existed later. But these notices do not touch the case of the Taittiriya school It must be clearly realized that the Baudhayana and Apastamba schools were merely schools of Satra writers there is no ground whatever for regarding the Tarttırıya as the text of Apastamba in any sense distingurshing it from the text of the school from which Āpastaba divagated According to the Caranavynha the Taittariyas divided into two branches, the Aukhiyas which in the Kandanukrama include the Atreya school and the Khāndikīyas of whom there were five branches, the Kaleyas (Kateyas), Satyāyanas Hiranyakeśas Bhäradvājas and Apastambas or according to the Devapurana, Kaleyas Baudhayanıyas, Hiranyakeśas, Bhāradvajas and Apastambas (cited by Weber, Indische Studien, iu 271) But there is here no tradition of separate texts of the Samhita or Brahmara, and the Caranaryaha treats them as Satra schools It is therefore of more importance to observe that the Ramayana, if it noentions, the Kasha and Kalapa schools in Ayodhyā, also places the Taittiriyas there (II 32 16) Moreover it is in the Madhyadesa that the Tarttırıya Sanhita and Brahmana and Arany aka alike place their sphere of activity In the Rajasya (1 8100, 121.) the proclamation of the king is given in the words, This is your king, O Bharatas', and the Brahmana (I 742,67) repeats the words Their treatment in the Satras is characteristic Apastamba (XVIII 12.7) BRAHMANIC SCHOOL 4450051 gives the text and variants of 'O Kurus', o Pañcalas', 'o Kuru. Pañcalas' and 'O peoples' (janatah), in other cases. Baudhāyana (X. 56) has esa yo'mi raja, only one MS. borrowing the Bharatak of the real text. The Vajasaneyi (IX. 40; X. 18) has the same colourless formula, and so the Satapatha (V. 33.12 : 4.2.3: IX. 4.3.16). The Kathaka (XV.7) and the Maitrayant (II, 6,9: IV. 43) have esa te janate ra}a, and the Kanva version of the Vajasaneyi (XI. 3.3:6-3) the variants of 'O Kurus', 'O Pañcalas'. It can bardly be doubted that the Bharata name is the oldest and points to the Rgvedic tradition of the greatness of a family or tribe which merged in the Kuru-Pancala alliance. In the Brahmana (1. 8.4 1.2) the Kuru-Pañcāla princes are chosen as the examplers of warlike chiefs. In the Aranyaka (V. 1) the boundaries of Kuruksetra are given. It is beyond any reasonable that the home of the Taittiriya school was the midale country, just as it was the home of the Rathaka, the Maitrayanı and even the Vajasaney, and the Satupatha, and no argument from its geographical data can be adduced in favour of a late date. 1, CI, Weber, Indian Luterature pp. 132, 133 ; Indusche Studien, 1, 187 seg. I SRA. 1895. P 859, 11 4; von Schroeder. Matrapani Sarhus. I tx, $ Keith, JRAS 1903 Pp387, 383 CHAPTER IV Etymological Derivations The commentators of the Vedas have very often realised the importance of the study of the Brahmara literature for the correct understanding of the terms used in the Vedic Samutas There have been many schools of grammarlans and scholars who had tried to derive words from roots According to one view, the verses are self-explanatory and they themselves have described the connotations of various terms According to others, the words ought to be derived from roots or verbs (the Sakatayana and the Nzrykta schools declare that all nouns in the Vedas are Akhyātaja?, Gerg and others do not subscribe to this view) Then we have an Unad: school with also deals whith etymologies with its own peculiar characteristics. In addition to it, we have the ekakşam: system where cach letter also denotes some meanangs (as in tajjalan) Of course we have a mythological school, connecting some incidence with a term Finally we have my stic interpretation of a peculiar form characteristic of the Brahmana licerature in the Satapatha derivations, probably, the spirit of all these schools is represented The system propounded by Yaska 2s perhaps the most significant The germ of this system is found in the derivations of the Antareya and the Satapatha Brahmaras Sayaya to Dayānanda almost all the Vedic commentators try to derive etymologies on the Norukta system We give here a few derivations of the Satapatha and Dayānanda for coordination 1. तन नामान्याख्यातजानीति शाकटायनो नरुक्तसमयश्च । न सर्वाणीति गार्यों 4914601TL *(क) अश्वो यत ईश्वरो वा प्रश्व । - ŚBr XII 3.35 प्रश्नुते व्याप्नोति सर्व जगत्सोऽश्व ईश्वर . -Dayananda (स) प्रजापति बैंक:-अथवा, को हि प्रजापति -SB, VI 225 काम प्रजापतये मुसादरुपाय ब्रह्मणे! -Dayanenda Contd - DAYANAND DERIVES 53 Daytnanda has tried to explain various verses of the Yajurveda in the light of the exposition given by the Satapaths Brahmana. I shall quote only a few, Yakasakau Sakuntika halagiti vancati. Ahanti gabhe paso nigalgaliti dharaka, In Mahid hara's commentary on this, we find an indecent dialogue between the sacrificial priests (adhvaryu and others) and the virgins and married ladies of the assembly. The Satapatha Brahmana comments on this verse as fallaws : (The Adhvaryu addresses one of the attendant maids "that little bird',--the little bird doubtless is the people (or cian),"whiclı bustles with the sound) ahalak, for the people inddeed, bustle for the behoof of) royal power, thrusts the pasas' into the cleft, and the dharaka' devours it--the cleft, doubtless, is the people, and the 'pasas' is royal power; and royal power indeed, presses hard on the people; whence the wielder of royal power is apt to strike down people. Dayananda, having got the hint from the Satapatha, says: Just as in presence of a hawk, the small birdie feels helpless, in the same way, the people are docile in the presence of an autocrat king. Often the people are neglected by the king. Praja or people are here denoted by the term gabha. and the kingdom is pasa. Where the king is hureaucrat he -contd. (T) ont & faoig: --ŚDr. I. 1.2.13. यशात् सच्चिदानन्दादिलक्षणात्पूरणात् पुरुषात् । -Dayananda. (घ) भोहि पशवः, श्री सोमः, श्री राष्ट्र श्री राष्ट्रस्य भारः । --SBr. at various places श्रीः सर्वा शोभा -- Dayananda in his Rgvedadi-bhasya-bhamika (RBB) I. फासको शकुन्तिका लगिति वञ्चति । पाहन्ति गम यसो निगल्गलौति बारका -Yv, XXIII. 22. 2. यकायको शकुन्तिकेति। विद वै शकुन्तिका हलगिति पञ्चतीति विशो 4 राष्ट्राय वञ्चन्त्या हन्ति गमे यसो निगल्लीतिधारकेति विड् वै गमो राष्ट्रम्पसो राष्ट्रमेव विश्माहन्ति तस्माद् राष्ट्री विशं घातकः । -SBr. XIII. 29.6.

54 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS causes injuries to people, and therefore only that person is to be voted to the office of the headship of a state who is benevolent, a man of character and learned.1 Similariy, there is another verse of the Yajurveda, which Dayananda has interpreted on the lines of the Sutapatha, and which is ordinarily regarded as containing an obscene matter if interpreted on the lines of Mahīdhara : Mata ca te pita ca ce gram' všksasya rohatah, Pratilamnlti te pita gabhe ruştimata sa yat," The Satapatha comments on this verse as : (The Brahman adddresses the queen consort) "Thy mother and father,''-the mother doubtless is this (earth). and the father yonder (sky): by means of these two he causes him to go to heavan;-- mount to the top of the tree."-the top of royal power. doubtless is glory: the top of the royal power, glory. he thus causes liim to attain:- "saying, "I pass along.' thy father passed his fist to and fro in the cleft,"'--the cleft, doubtless, is the people; and the fist. is royal power : and royal power, indeed, presses hard on the people : bence he who wields royal power is apt to strike down people." 1. यथा श्येनस्य समीपेऽल्पपक्षिणी निवला भवति तयव राजः समीपे (विड्) प्रजा निवला भवति (माह लगिति पञ्चतीति) राजानो विशः प्रजाः (4) इति निश्चयेन राष्ट्राय राजसुखप्रयोजनाय सदैव वञ्चन्तीति । (पाति०) विशो गम सज्ञा भवति । पसाक्ष्य राष्ट्र, राज्यं प्रजया स्पर्शनीय भवति; यस्माद् राष्ट्रता प्रजा प्रविश्याहन्ति समन्ताद्घननं पीढां करोति, यस्माद् राष्ट्री एको राजा मतश्चेहि दिर्श नजां पातुको भवति, तस्मात् कारणादेको मनुष्यो राजा कदाचिन्नव मन्तव्यः, किन्तु सभाध्यक्षः रामाधीनो य. सदाचारी शुभलक्ष- पान्वितो विद्वान्स प्रजाभी राजा मन्तव्यः । -Dayananda in the Rgvedadi bhazyabhamika (RBB). 2. माता च ते पिता घ तेऽयं वृक्षस्य रोहतः, प्रतिलामीति ते पिता गभे मुष्टिमत स यत्। -Yv.XXIII. 24. 3. 'माता च ते पिता घते' इति । इयं माता सौपिताम्यामेयनं स्वर्ग लोक ममयत्ययं वृक्षस्य रोहताइति थोर्व राष्ट्रस्याप श्रियमेवनं राष्ट्रस्यानं गमयति प्रतिलामीति के पिता गौ मुष्टिमतं स यदिति विड्व गभो राष्ट्र मुष्टी राष्ट्रमेन विश्याहन्ति तस्माद् राष्ट्री विशंधातुकः । -SBr.XIII. 2.9.7.

MYSTIC AND NONMYSTIC 55 Dayananda renders the verse like this. O man, this earth and also knowledge is like your mother, since the earth produces vegetation and other useful pro ducts, and being the cause of different sciences The ocher Dyau or sky learned persons and the creator God is like your father. SidiCp the sun illuminates all, the learned impart knowledge, and God is the pratector of all On account of these two people attain bliss and happiness and (agram víkşasys) Śn and 'Laskmi (prosperity and wealth) are the best components of the kingdom or nation on them depend the prosperity of the individual and of the state (agryam, mukhyam sukham) (Pratulamiti) gabha means people since it gives prosperity and state is musił or fist Just as man takes hold of a gift by fist, similarly, the bureaucrat king for his own interests deprives his people of their peace and wealth In a state, wbere the ruler looks to his own interests only, people suffer with misery. In the interpretations given by the Satapatha and also by Dayānanda, there is no obscenity in the verses of the Yajuh The whole Ninth Brahmana, of the Satapatha, Book XIII. AdhyAya 2. deals with the subject matter of the prosperity of a state in relation to its ruler, and it has to be interpreted an proper light to comprehend the inner meanings of certain verses of the Yajuh. XXIII 22, 23, 26 and 28 Mystic and Nonnystic Usages of the Terms In the Brahmana literature gods are said to be Paroksalama or the lovers of mystic forms they are, it is so said, always (माघ ०) हे मनुष्य ' इस पृथिवी विद्या च से तव मातृवदस्ति। पोपघ्या- घनेकपदार्थदानेन विज्ञानोत्पत्या च मान्यहेतुत्यात् । पसीची प्रायो विद्वा- नोरयरमच तव पितृवदस्ति, सर्वपुरुयार्यानुष्ठानस्य सर्वसुखप्रदानस्य च हेतुत्वेन पालस्वात् । विद्वाा ताम्यामेचन जीव स्वर्ग सुखरूप मोक गमति । (मन- वृक्षस्य) मा श्रीविद्याशुभगुणरत्नादिशोभाषिताच लक्ष्मी, साराष्ट्रस्याप्रमुत्तमाज भवति, सर्वन जीव श्रियं सोमा गमयति, यद प्स्यायममप मुख्य सुगप। (प्रसिलामीति०) विट् प्रजा गभास्पादिस्वयंप्रदा, राष्ट्र मुष्टि .) राजाम मुष्टि , यपा मुष्टिना मनुष्यो पन ग्रहाति तर्पयो राजा पेशहि पक्षपाते प्रजाम्य स्वमुखाय सा धेटा थिप हरत्येव । यस्माद्राष्ट्र विसि प्रजायां प्रविषय भान्ति, तस्माद्राष्ट्री विधधातुको भवति । -Dayananda.RBB ETYMOLOGICAL DERIVATIONS afraid of the Asuras or demons and therefore, lest demons could know of their jotentions, they pronounce words aith some mystic modifications When grammatically derived, the word has a particular form, this is then mystically changed with slight modification, in this specific sense the term "Parokşakāma" has been used in the Brahmaņa literature Grammatically derived Myslıcally modified Agre, agri Aśru Indha Utkha Udumbhara Urukara Dhikṣita Dhurva Puskara Prakhya Makhavat Yañja Samvettu Smasanna Hiramya Agni (1) Aßman (1) Ašva Indra Ukha Udumbara Ulakhala Diksita Darva Puskara Plaksa Maghavat Yajña Vetas Smasana Hiranya With these preliminary remarks, I am presenting to my readers a list of etymological, non-etymological historical and mystical derivations of several important words as given by the Satapatha Thesc derivations are characteristic of the Brahmanic age The Astareya and Gopatha Brahmanas also have adopted this system of interpretation in which the Satapatha Brahmana has so nell specialized Agni-He thus generated his first (agre) of the gods and therefore. (he is called) Agni, for agni (they say) is the same as agri He being generated went forth as the first (purva). for him who goes first, they say that he gacs at the head MYSTIC AND NONMYSTIC 57 (agre) Such then is the origin and nature of that Agni.? Anka mithuna (Pairs of numerals) -Whilst once contending for superiority, there was a competition between gads and the Asuras to overcome one another by I speech They were required to follow up by making up a pair of numerals. Indta said one (eka, m, unus) for me. Asuras said, one (eka, f, una) for me, eka and cka are pairs Indra said, two (dvax, in mduo), the Asuras said two (dve, f, duae), Indra three (travah.m), the Asuras, three (tasrah, t.), Indra four (catvaraḥ m), the Asuras four (catasrah, 1 ), Indra, five (Parica, m. f), The Asuras were defeated, since they could not give a pair of pañca ; beyond the number four, the same numerals are used for both masculine and feminine! Aja or Ala-For aja (goat) doubtless means the same as aja (driving thither), since it is through her (the she-goar) that he finally derives him (Soma) thither it is thus in a mystic sense that they call her 'aja' Sayapa takes a ag in the sense of 'to go to, to come' (aja the comer), because the sacrificer through her comes to Soma. When Prajāpati desired for reproduction, an egg arose, in that context, the juice which was adhering to the shell (of the egg) became the he-goat (aja).' The word aja is 1 तद्वाएनमेतदने देवानामजनयत । तस्मादग्निरनि । स जात पूर्व प्रयाय यो व पूर्वएत्यग्रऽएतीति पै तमाहु सोऽएवाऽस्याऽग्निता । -SBr II242 2 एको ममेत्ययास्माकमेकेऽतीतरेऽत्र यस्तदु सन्मिशुनमेवाऽविन्दग्मिधुन हम एचका च (7) अथाऽस्माक द्वेऽइतीत रेऽव वस्तदु तन्मिथुनमेवाऽविदन्मियुन हि दो चघ (8) प्रथाऽस्माक तिस्रऽइतीतरे ... अयश्च तिमश्च (9) प्रयाऽरमाक चतसइतीतरे ... चत्वारश्च चतस्राव (10) पञ्च समेतीन्द्रोऽब्रवीत् । ततहतरे मिथुन नाऽविन्दन्नो झन ध्वं मिधुनमस्ति पञ्चपञ्चेति......(11) -SBr 1547-11 3 भाजा हदै नामेषा यतया हानमन्तव प्राजति तामेरपरोशामजेत्याचक्षते --SBr III 339 4 अप यो पर्भोऽन्तरासीर । यस्पाले रसोनिम्तमासीस्मोजो:- भदद। -SBr.VI 1111 य समपाले रसोसिप्तम्प्रासीदेप सोज। -SBr VI3128 .... . .... .

58 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS apparently fancifully taken here in the sense of unborn (a-ja) Atūrta -The unsurpassed Hotf. the surpassing bearer of oblations', for him the Raksas do not surpass (tar) for this reason he says the unsurpassed (aturta) Hott' 'The surpassing (trni, rather 'swift) bearer of oblations', for he overcomes (tar) every evil therefore he says 'the surpassing bearer of oblations." Atri-That germ (retas) the gods then brought away in a skin or in some (vessel) They asked 'Is at here (atra)" and therefore it developed into Atri. For tlie same reason, one becomes guilty by (intercourse) aith a woman who has just miscarried (Atrey). for it is from that woman from the goddess Speech that these (germs) originate* Adhyardha.-"Who is the one and a hall ? --'He who is blowing herc (Vayu the wind)" At another place (XIV 69 10) the use of 'adhyardha" (having one half over) in connection with wind is accounted for by a fanciful etymology, viz because the wind succeeds (or prevails) over (adhyardha) every-thing here Anas --Anas or cart represents an abundance, when there is much of anything, people say that there are cart-loads" of it 1 प्रतूतों होता तूणिय्यपाडिति । न ह्मत राखि तरन्ति तस्मादाहातूर्ती होतेति सूणिहंम्पवाहिति स ोप पाप्मान तरति तस्मादाह वणिहंध्यवाडिति । --SE14212 2 सधगया । रेतश्रमन्वा यस्मिन्दा बभ्र सद्ध स्म पृच्चन्त्य व त्यादिनि ततोऽत्रि सम्बभूव तस्मादप्याम्या पोपित नस्पेतस्य हि योपाय कामो देवताया एते सम्भूता । -SDr I4513 34वमोऽध्य इति योध्यापक्तऽइति पदस्मिति सर्वमध्याद!तैनाध्यक्ष इति बतमाएको देवदति प्रागाति । also see XIV 69 10 भूमा वामा । भूमाहि पाश्मनस्तरमायदा यह भवरयनो वालमभूतादि माह । -SBrI126 4 MYSTIC AND NONMYSTIC 59 Apistakn-And inasmuch as he saw them after offering (istva) the animal, therefore, they are bricks (istaka) Hence one must make bricks only after performing an animal sacrifice for those which are made before (or without) an animal sacrifice are anısfaka Antariksa.-Well, at first these two worlds (heaven and earth) were together, and when they parted asunder, the space which was between (antar) them became that air (antartkşa), for eksa indeed it was tberetofore and 'Now this iksa has come between (antara), they said whence antariksa (air) Apamārga-They cleanse themselves with Apāmärga plants-they thereby wipe away (apa-mar]) sin 8 Lit 'cleansing plants' or 'wiping plants', Achyranthes aspera Abhlplava and Prşthy! -The Abhiplayas leap about (plavante) as it were and the Prşthya stands (scha) as it were , for this (man) leaps about, as it were with his limbs, and he stands as it were, with his body, This ethymological quibble seems to refer to the fact that the Abhiplavas are performed before the Prstha in the first half of the year, and after them in the second half. though the same feature of change might vice verse be applied to the Prsthya, (Egeeling) 1. तद् यदिष्ट्वा पशुनाऽपश्यत् । तस्मादिष्टकास्तस्मादिष्टेव पशुनेष्टवा पुर्याद- निष्टया ह ता भवन्ति या पुरा पशो कुवंग्ययो ह तदन्यदेव । -SBT VI 21 10 सह हैवेमापने लोकादासतुस्तयोदियतोर्यो ऽतरेणाका मासीसदतरिक्षमभव दोक्ष हैतन्नाम शत पुरान्तरा वा इदमीसमभूदिति तस्मादन्तरिम् । --SB, VIJ 1 2.23 ३ अपामार्गरसमजते । पथमेष तदपमुजते पापमय विल्पिपमपवृत्यामपोरण । --SB, XIII 844 प्लयन्ताश्व वाग्भभिप्नवास्तिप्टतीय पृष्ठपातिप्लयत प समतस्तिष्टता. बात्मनेति। -SB, XII 24.8 4 60 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS Ayayan.-That (half-moon) which belonged to the gods is (called) yavan, for the gods possessed themselves (yu to join) of it: and that which belonged to the Asuras is ayavan because the Acuras did not possess themselves of it But they also say contrariu ise - That which belonged to the gods is (called) ayavan, because the Asuras did not get possession of it and that which belonged to the Asuras 19 yavan, because the gods did get the possession of it. The day is called sabda (or Jabda-Kanva Text), the night sagard. the months yavya. the year sumeka, and since the Hoti is concerned with these-- to wit, the yavan and the ayavan which (according to some) is javan-they call his office 3 Avrhotram Aranje-NÜcya.-And the Aranyc-nacya is the seven (rivers) which flow westwards, It is one of the seven potsherds for there are seven of those (rivers) which flow westwards. It is that downward vital air of his That Aranye-nticya belongs to this Prajāpati, for the forest (aranza) is as it were, concealed and concealed as it were is liat downsard vital air, wlicnce those who drink of these (downward flon ing) rivers become most vile most blasphemous, most Tascruous in their specch" Arka-In answer to the question Knouest thou the four things relating to Ka (that is those useful to or pleasing to Ka, स यथाशुवत हि तेन देवा योऽसुराणामोऽयवा न हि रोनाराऽप्रयुपत । --SBr 17225 माय देयानामासीसोध्यया न हि तमगुरा प्रयुक्न यो गुराणा ग पुयायुयत fru देया राममह सगरा यपियंच्या मामा गुमेष मपहार स्वरो नाम राघरगुमेरी यया न मिया: पयवा यवेतीयाय पानेपा होता अनि सानिमीत्रमित्यापक्षो। -SDr I7.2.26 पप या' मत प्रतीम सवति । गोरम्पन्नूम्य रामप्रपालो भवतिगत ना या प्रतीप सपनि मोऽस्य पोध्या मागापारय प्रायो गीरप्पे पो भवति निरामय यसबारम निराशय तवरवाद प्राणामापगलागी मदीनायिनि यिामराम्य पालिरा भवति। -SBr Ix31.24 2 MYSTIC AND NONMYSTIC 61 ie, Prajapati, the word arka has been discussed The word stands for fires, used of the Sun, the fire and the lightning, as well as of the Arka plant (Calotropu gigantea) The four great things are (1) Agni (the fire), Vayu (the wind), Aditya (the sun), and Manusya (the man), and also (11) Vanaspati (plants). Jala (water), Candra (the moon, and Pasu (the cattle)! . Arkya.--Now that Arka (fiame) is this very fire which they bring here, and the Kyă is this his food, to wit, the fire-altat built here that combined) makes the Arkya in respect of the Yajus Arvāvasu -I bere sit down on the Hotr's seat, with the formula, 'I here sit down on the seat of the wealth-bestower(ars dvasu, Int "hither-wealth")" Araka - And because they said. 'Down (arak) has gone our moisture (ka)', they became avakkas ,-'avakkas' they mystically call 'avakas (lotuses)' for the gods love mystic Avadanam -And, aucordingly, in that he is born as (owing) a debt to the gods. in regard to that he satisfies (ava-day) them by sacrificing, and when he makes offerings in the fire, he thereby satisfies them in regard to that (debt). hence whatever they offer up in the fire, is called as adanam (sacrificial portion) 1. एतानि चत्वारि क्याना फ्यान्येत एव चत्वारोऽ एते चत्वारोऽवरिणाम । -SBrx344 2 स एपsएवाकं । यभेतमत्राग्निमाहरन्ति तस्यैतदन्न क्य योऽयमग्निश्चितस्तदक्य यजुष्ट एप एव महाँस्तस्य तदन्न मनम् -SBrx414 ३ इदमहमक्सिो सदने सीदामि । --SBr 15124 4 पवन पमभूदवाक्तदगादिति सोनवौदेप वातस्य वनस्पतिविति वेत्तु सवेत मोऽहवं त वेतस 5 इत्यानक्षते परोस परोक्षकामा हि देवा 5 प्रथ यदय वन्नवाड न चमगादिति ता भवाला इमभवन्नधारका हवे तावनात्यानक्षते परोक्ष परोक्षकामा हि देवा । -SBr.iX12.22 5 स येन देवेम्पनाए जायते । तदेनस्तदयदयते पाजतेश्य यदग्नी जुहोति सदेनास्त- दवदपते तग्मारश्चानो जुदति तदवदान नाम। --5BrI726 ।

62 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS Avabhrtha.- And because they take it down (ava hy) to the water, therefore (the bath is called) avabhrthat Avi.- For a ewe (avi) is this earth. since she favours (av) all these creatures Asapi.—He said to him, 'Thou art asani' And because he gave him that name, the lightning became such like, for Asanı is the lightning : hence they say of him whom the lightning strikes, 'Asant has smitten him'. He said, 'Surely, I am mightier than that. give me yet a name 193 Ašman.-And the tear which (afru) formed itself became chat variegated pebble (aśman), for 'afru indeed as what they mystically call'asman for the gods love the mystic Asva.-1. Varuna once struckking Soma rightm he eye, and it swelled (asvayat: therefrom a horse (asva) sprung, and because it sprung from a swelling, therefore, it is called asua 2 And the tear (afru.n) which had formed itself became the 'aśru (m) 'asru' Indeed is what they mystically call aśya' (horse), for the gods love the mystic 3 For that horse (asva) is the tear (afru) wluch there (at the creation) formed itself' स या प्रबमयमभ्यर्वति । -SBr IV.451. 2 अपिरितोय वा प्रविरिय हीमा सर्वा प्रजा यवतीयम् । --SBr VI 1.2 33 3. तमवयीदशनिरसीति । तघदस्य तन्नामासरोद् विद्युत्ता पमभवढिावा मयनिस्तस्मायविद्युद्धन्त्यानिरवधीदित्याह सो अवीज्ज्यायान्बाड मतोऽस्मि धेहाव में नामेति। -SBr. IV. 1.314 4 यदा सक्षरितमासीत्सोमा पृश्निमयदहं वे तमश्मेत्यायक्षते परोश परोना- पामा हि देवा । -SBr.VI 12.3. 5 परणो ह वै गोमस्य राज्ञोऽ भीवाशि प्रतिपिपेप सदस्वयत्ततोश्य समभवत्त- पमा ययपारसमभवत्तस्मादश्वो नाम । - SBr. IV.2.111. 6 पए पदनु राधारितमासीत्सो शुरभवनई तमश्व एयाचदाते परोक्ष परोक्षामा हि देवा । -SET.VI11.11 7. प. सदयू सरितमासीदेप गोप्रयोऽप । -SBr.VI 31.29 MYSTIC AND NONMYSTIC Asvavala.-The prastara-bunch is of asvavala-grass (Saccharum Spontaneum). For once upon a time, the sacrifice escaped from the gods. It became a horse (asva) and sped away from them. The gods rushing after it, took hold of its tail (vala), and torc it out, they threw it down in a lump, and what had been the hairs of the horse' tail then grew up as those plants (of asvavala-grass).' Asadhi.-(One of the bricks so named)-The gods saw this invincible brick, even this earth; they put it on (the altar); and having put it on, they conquered (and drove) the Asuras, the enemies, the rivals, from this universe: and inasmuch as (thereby) they conquered (asahanta), it is called Asadha 1 Atman - And hence, whenever all these are undertaken together the Great Litany, indeed, is accounted for the highest (atamam), for the Great Litany is the body (or sell. Atman). The combination 'atamänh khyāyate' is as it were, the superlative of 1-khyayate :' of anutamam gopavanti. Atreyi. See Arri,1.4.5.13 Adara.---For when Indra encompassed him (Vispu) with might, then the vital sap of him. thus encompassed, flowed away: and he lay there stinking, as it were. He said, "Verily, after bursting open (a-dar), as it were this vital sap has sung 1. माश्ववालः प्रस्तरः । यज्ञो ह देवेम्योपचक्राम सोऽश्यो भूत्वा पराहाववत्तं तस्य देवाऽअनुहाय बालानभिपंदुस्तानालुलुपुस्तानास्लुप्य साथ सन्यासुस्ततः एता: मोषधयः समभवन्यदश्ववाला.। SBr.III.4.1.17. 2. ते देवाएतामिष्टकामपश्यनपाहामिमामेष तामुपादधत तामुपपायासुरान्सपलान् भातृय्यानस्मात्सर्वस्मादसहन्त पदरान्त तस्मादपाहा तथैवतजमान एता- मुपधाय दिपन्त भातय्यमस्मात्सर्वस्मात्सहते। -SBr. VII.4.2.33. 3. तस्मातानि सर्वाणि सह क्यिन्ते महदेवोपमातमा प्यायत 5 पारमा हि महदुवयम् । -SBr.x.1.2.5. 4. सदेतर्देवानत रागम्यरत्यवो मनुष्याणामनुतमाङ्गोपायन्ति । -SBr.x.52.10 64 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS praises : 'thence Adara-(plants originated).' Āditya.--He took himself the moon's shine : whence these two (sun and moon), though being similar, the moon shines much less ; for its shine has been taken from it, and verily, he who knows this takes away the shine from his spiteful enemy. And inasmuch as he took these away (ā-da), he (the sun) is called Aditya Apah -1. The reason why he brings forward water is that all this (universe) is pervaded by water : hence by this his first act he pervades (or gains) all this (universe) A play on the word apah (ap), 'water' and the root ap, to obtain, to pervade. 2. He created the waters out of Vac (speech, that is) the world; for speech belonged to it: that was created (set free). It pervaded everything here, and because it pervaded (ap) whatsoever there was here, therefore (it is called) water (apah)... Idham.--With the firewood (.dhma, lighting material) the Adhvaryu lights (indh) the fire ; hence it is called adhma (firewood) And with the kindling verses (Samidheni) the Hotr kindles (sam-indh to make blaze): hence they are called kindling verses (Samıdheni) 1. मयादारान् । इन्द्रस्योजस्थेति या वा 5 एनमिन्द्रनोजसा पर्यगृह्णात्तदस्य परिगृहीतस्य रसो व्यक्षरस पूयन्निवाशेत सोऽब्रवीदादीयेव वत म 5 एष रसो स्तीपीदिति तस्मादादाराऽय। -SBr XIV. 1.212 2 भामेव चन्द्रमरा उमादत्त । तस्मादेतयो' राहशयो सतोतराचन्द्रमा भात्याता ह्यस्य मा माह व द्विपतो भ्रातृय्यस्य मान्दत्तं य एव वेद तथदादत तस्मा- दादित्यः । -SB XI.8.3.11. 3. यदेवाप प्रणपति । प्रद्भिर्वाऽदद सर्वमाप्त रात्प्रयमेनवतस्कमा समाप्नोति । -SDr.I.1.1.14. 4. सोशोऽमजते । वाचएप नोवादवागेवाश्य सोऽसज्यत सेंद सर्वमाप्नोदित रिञ्च पदाप्नोत्तस्मादापो यदवृणोत्तस्माताः । -SBr. VI.1.1.9. 5. हयाशतदध्ययुं शमेनाग्नि तस्मादिध्मो नाम समिन्धे सामिनीभिहोता तस्मात्सामिपन्यो नाम । -SBr.I.3.5.1.

MYSTIC AND NONMYSTIC 65 Indra.- 1 For Indra means power (indnya) and vigour 1 2 This same vital air in the midst doubtless is Indra He by his power (induiya) kindles thase (other) vital airs from the midst, and inasmuch as he kindled (indh) he is the kindler (indha) the kindler indeed-him they call 'Indra' mystically, for the gods love the mystic Indra-Satra.- And because he (Tyastr) said, 'Grow thou having Indra for thy toe,' therefore Indra slew him (Vrtra) Had he said 'Grow thou the foe (slayer) of Indra,' he (Vitra) would certainly have forthwith slain Indra Indr-Agni --For Agni means penetr iting brilliance, and Indra means power and vigour Tastka.-1 And because they were produced from what was offered (asta), therefore they are bricks (astaka)" 2 And inasmuch as he saw them after offering (ispa) the animal therefore they are bricks (istaka) 3 And the libation is a sacrifice, and inasmuch as he saw it after sacrificing (15pva), it is a brick (1staka) 1 पपेन्द्रम् । इन्द्रिय वै वीर्य मिन्द्रइन्द्रियेणे व तदीयण' 1-SBr III 9.1 15 also इन्द्राइन्द्रिय वीर्यन्तेनैवास्मिनिन्द्रिय वीर्य दधाति । --SBrXII 723 2 इन्द्रियेशन्ध यदैन्य तस्मादिन्याइन्धो है 4 तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्ष परो- क्षकामा हि देवा । -SBr VI 11.2. 3. पय यदनधीदिन्द्रशत्रुर्वर्धस्वेति, तस्मादु हैनमिन्द्र एवं जघानाश्य पद शश्व- दवक्ष्यदिन्द्रस्य शत्रुर्वघस्वेति पाश्चतु ह स 5 एवेन्द्रमनिध्यत् । -SBr-16.310 4मर्थन्द्राग्नम् । तेजो वाऽमग्निरिन्द्रिय वीयंमिन्द्रि । --Br III 9119 5 सैन परवेष्टका भूत्वाऽप्यपद्यत तदिष्टात्सगभस्तस्मादिष्टकास्तस्मादग्निनेष्टका पचन्त्याहुतीरेनास्तव दुर्वन्ति । -SBP VI1222 6 प्तदिष्ट्वा पशुनाऽपश्यत् । तस्मादिष्टवास्तस्मादिप्टवैध पशुनेप्टका पुर्याद निएका हे ता भवन्ति या पुरा पशो कुर्वन्स्ययो ह तदन्यदेव । -SBP VI2.210 7 पपपर्यस्तस्माचितिराहुति यज्ञो यदिष्ट्यापश्यत्तस्मादिष्टका । --SBr VI312 66 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS 4 Now all these (bricks) are called staka (1) not iştakah (m), nor istakam (n) thus (they are called) after the form of speech (vac) (t) for everything here is speech-- whether feminine (female) masculine (male) or neuter-for by speech everything here is obtained Id.--He then pronounces the offering--prayer to the Ids The Ids, doubtless are offspring when the seed thus cast springs into life then it moves about in quest of food as it were praising (Id)? Isana-Thou art Isana (the ruler)' And because he gave him that name the sun became suchlike, for Isana is the Sun since the sun rules over this Alle Ukiba-And uk is chis (Agni) and tha his food that (combined) makes the Uktha (sastra, recitation) in respect of the Rk" 2 And uk is this (Agni) and tha bus food that makes the (Mabad) Uktha in respect of the RR 3. The Bahvịcas (Rgveda priests Hotars) under that of uktham because he originates (utthap) everything here" 4 Now as to the Uktha (song of praise) The uk, doubtless is Agni, and his sham is oblations for by oblations Agni rises (ut-tha) ne blazes up And the uk doubtless is the sun and his tham is the 1 ताउ सर्वा : इप्टा । इत्येवाचक्षते नेष्टक इति नेष्टकमिति वाचो स्पेरा वाप र वैतत्सवं पत्स्त्री पुमान् नपु सक वाचा। -SBrx51.3 2 पपेड़ों यजति । प्रजावाइडो यदा घे रेत सिक्त मजायतेऽप तदीस्तिमियान्न- मिन्धमान परति तय वैतज्जनयति तस्मादिको यति । -SBr I54.3 ३ समग्रवीदीशानोऽसीति । तवदस्म वनामारोदादिस्यस्तट पमभवदादित्यो वाईसान मारित्य । -SBT VI 13 17 4. एकोसस्यतप नाप तदुवयमृतस्तदेतदेव ग पा स्यायो । -SBr.x414,alsox4121 and 23 5 पद सर्व समानमुरपमिति यह पाएष हौद सर्वमुस्थापति । -SBrx5220 MYSTIC AND NONMYSTIC 67 moon, for by the moon, the sun rises. Similarly uk is the breath and the tham his food, Ukhg.-And as to why it is called Ukha: by means of this sacred performance and this process the gods at that time dug out these worlds; and inasmuch as they so dug out (ut-khan), it (the pan representing the worlds) is callco utkha-utkha being what they mysteriously (csoterically) called ukha, for the gods love the mysterious." - Ugra.--For Ugra is Vayu: hence when it blows strongly. they say 'Ugra is blowing' Utparana.The two strainers are lying in the sprinkling water. He takes them from thence and purifies ut-pu the butter with them. Now one of them is related to the wind (that blows) upwards (utpavana) so that he thereby makes it (the butter) sacrificially pure.. Udayanîya.--And because on that occasion he offers when about to go forth (up-Pya-) to buy the king Soma, therefore, that (opening oblation) is called Prayaniya. And because he now offers after coming out (ud-a-í) from the cxpiatory bath, therefore this (concluding oblation) is called Udayaniya.' 2. अग्निर्वा उक् तस्याहुतएव गमाहुतिभिहां निरुत्तिष्ठति । मादित्यो का चक् तस्य चन्द्रमाऽएव पञ्चन्द्रमसा ह्यादित्यः 1 प्राणो वा उक थमन्नेन हि प्राणः । -SBr.x.62.8-10. सा यदुखा नाम । एतद देवाऽएवन कर्मणतया ऽवृते मां लोकानुदखनन्यदुदग्खनं- स्तस्मादुरखोखा ह वै तामुखत्याचक्षते परोक्षं परोऽक्षमा हि देवाः । --SBr. VI.7.1.23. 3. तमनवीदुनोऽसीति । तद्यदस्य तलामाकरोगायुस्तटू पमभवद बापुर्वाऽउग्रस्तस्माय- दा दलवद् वात्युग्रो पातीरयाहुः सोऽत्रवीत् । --SBr. VI. 1.3.13. 4. प्रोवाणीषु पवित्रे भवतः । ते ततऽमादत्ते ताभ्यामाज्यमुत्पुनात्येको वाऽउत्पवनस्य गन्धुमेध्यमेवैतत्करोति। -SBr.I.3.1.22. 5. रा मदमुन राजानं कंप्यनुप प्यन्यजते। उस्मान् तत्प्रापणीयं नामाऽम यदत्रा यमुपादुदेत्य यजते तस्मादेतदुयनीयं नाम तदा एतरामानमेव हविरदित्या एष प्रायणीयमदित्या ऽ उदयनीयमियो वाऽदिदि । -SBr. IV.5.1.2 [Contd.- 68 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS - Udumbara.- When Prajāpati wis relaxed, Agni took his (Prajapati's) fiery spitit, and carried it off to the south, and there stopped, and because after carrying (karşa) it off he stopped (ud-ram), therefore the Karşmarya (sprang up) And Indra took his (Prajāpati's) vigour and went away to north it became the udumbara tree 2 Upayama.Upayāma indeed is this (earth) since it is this (earth) that bears (upa-yam) food here for cattle, men and trees and the gods are above this, for gods are in heaven." Upavasatha - 1 Therefore all the gods betake themselves to his house and abide by (him or the fires upa-vas) in his house. whence this (day) is called Upa-vasatha The primary meaning of upa-vas probably is 'to dwell or abide near (? the gods or fires), its secondary and technical meaning is also to fast', whence upavasatha a fasting or fast-day, literally 'the abiding near (? or honouring the gods or fires)' (Eggeling) 2 They draw nigh to that sacrificial food and abide (upa vas) in the Vasativarı water--that is the upavasatha (preparation day) -contd] तवैव प्रायणीयस्तवोदयनीय 5 इति तस्मादेष मादित्य एवं प्रायणीयो भवत्यादित्य : उदयनीय 5 इय ह्यवादितिस्ततो यज्ञमपश्यस्तमवन्यत । -SBr. III 236 1. प्रजापतेविसस्तस्याग्निस्तेज ऽ मादाय दक्षिणावर्षसोपोदरगद्यत्कृष्ट्वोदरमत्त- स्पालाप्मयोऽयास्येन्द्र पोज भादापोदइ उदत्क्रामत्स ऽ उदुम्बरोऽभवत् । -SBr VII 4139 2. तदुपयामेन ग्रहा गृह्यन्ते । इय वा उपपाम 5 इय माऽ इदमन्नाथमुपयाति पशुम्यो मनुष्येभ्यो वनस्पतिभ्य 5 इनो या अर्ध्या देया दिवि हि देवा । -SB IV 128 3 स एनमेतद्वतमुपयन्त विद् प्रातनों यक्ष्यत इति तेऽस्य विश्वेदेवा गृहाना- गच्छन्ति तेस्य गृहेषूपवसन्ति स उपवरुप । -SBrI117 4 उपासीतब तत एतदतिः प्रविशन्ति त । एतामु वरातीवरीपूपबरान्ति स उपयसपा -SBr 1927 MYSTIC AND NONMYSTIC 69 Upatesa. - And since with it he touches (the coals) at the sacrifice, since with it he attends to (upa vis) this (Garbapatya fire), therefore, it is called upaveşa 1 Ulukhola and (also Udumbara).-He said, 'Verily this one has lifted me from out of all evil,' and because he said he has lifted me out (udabharsit)', hence (the name) 'udumbhara, 'udumbhara' doubtless being what is mystically called Udumbara, for the gods love the mystic "Wide space (uru) shall it make (karat) for me 'be said. hence 'urukara,' 'urukara doubtless being what is mystically called 'ulakhala' (the mortar) for the gods love mystict Ürjah.--. Vlands (ar) by name,'- the waters, indeed, are called urjah, for food is produced from waters Rksa.--On the other hand (it is orgued) why he should not set up the fires under the kritikas Originally, namely, the latter were the wives of the Bears (rksa), for the seven Rsis were in former times called the rksas (bears) They were, however, precluded from intercourse (with their husbands) for the latter, the seven Rsis, rise in the north, and they (the Kittikās) in the east' Rsi.-1 And further inasmuch as he is bound to study (the Veda), for that reason he is born as (owing) a debt to the अथ यदेनेन यज 5 उपालभत 5 उपेव वा 5 एनेनंत प्टि तस्मादुपवेषो नाम । --S81113 अप वावपा सर्वस्मात्याप्मन : उदभापदिति यदवीदुदमात्मेति - दुदुम्भर : उदुम्मरो ह वै तमुदुम्बरऽइत्याचक्षते परोश परोक्षकामा हि देवा 5 36 मे परदिति तस्मादुरकरमुष्कर ह वै तदुलूखलमित्याचक्षते परोक्ष परोक्षकामा हि देवा सैषा सर्वेषां प्राणाना योनियंदुलूखल शिरी 4 प्राणानों योनि । --SBr.VII5122 3 प्रापोवा ऊज्जोऽदम्पोहर्जायते । -SBr IX 4110 4 मय यस्मान्न कृतिकारवादधीत । भूभाया हवा 5 एता प्रग्ने पल्पऽप्रामु सप्त. पीनु ह स्म वै पुरऽिइत्याचक्षते ता मिनेन प्याय॑न्तामी ए.सरा हि सप्त उद्यन्ति पुरऽ एता मामिव व राघो मिथुनेन व्यूट सनेन्मिधुनेन म्पृघ्या इति तस्मान्न इतिवास्दाधीत । -SBr II 1.24 70 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS Rsis hence it is to them that he does this ; for one who has studied (the Veda), they call the Rsis' treasure-warden? 2. A Rsı, the scuon of Rsrs', for he who is renowned as learned in sacred lore, is a Rsi, the scion of Rsis, 3 'Who were those Rsts?' The Rsis, doubtless, were the Vital airs : inasmuch as before the existence of) this universe, they desiring it, wore themselves out (rs) with toil and austerity, therefore (they are called) Rss Osadhayah.--He poured it away into the fire) saying, 'Drink while burning (osam dhaya) l' From it plants sprang hence their name 'plants (osadhayah)" Audgrabhana:--He then offers Audgrabhana (libations), for by the Audgrabhana (elevatory libations) the gods raised themselves from this world and inasmuch as (thereby) they raised themselves (ud-grabh) they are called 'audgrabhana' IA Karira Upon both (dishes of curds) he scatters karīra fruits, for with karira--fruits Prajapatz bestowed happiness (ka) on the creatures Karira-fruit is Carrarıs Aphylla Karnarya-1 The enclosing sticks are of kärsmarya rood (Gmelina Arborea)' for the gods, once upon a time. perceived 1. सेनपिम्प ऋण जायते। तदध्येभ्य 5 एतत्रोत्यूपीणान् निधिगोपद्धति बनूचानमाह । -SBr.1723 2 ऋपिमापरमिति यो पंजावोऽनूचान सऽपिराय । -SBrIV 3419 3 पापा नाऽपयस्ते यत्पुराऽस्मारसर्वस्मादिदमिच्छन्त श्रमेण तपसारिपस्तस्मा. पप । -SBr. VI 111 4 पेशमियवहाय सा मोक्षदोष धपति तत पोपपय सम्भवस्तस्मादोपपयो नाम । --SBr. II 2,4.5 5 प्रौदपभणानि जुहोति । पौग्रमण देवामात्मानमामाल्लोवात्स्वर्ग मोरमभ्युदगुहा सस्मादयभरपानि । --SBr VI61.12 समोरमोरेव राज्यावति । यदै प्रजापति प्रजाम्य परीररसुप्त बम्वे- वैप:एतस्प्रजाम्प पुरत। -SBr.115.2.11 6 MYSTIC AND NONMYSTIC that one, the karşamrya, to be the Raksas-killer among trees + 2 The two omentum-spits are made of karşmarya wood. For when the gods in the beginning seized (slew) a victim then as it was drawn upwards its sacrificial essence Rowed downwards and from it sprang a tree, and because it flowed dann from the (victim) as it was drawn (kars) upwards therefore (it became) a karşmarya tree In the Kanva Text, we have the preferable reading-Sa yat kysyamanat sambhavat tasmit karsmaryo nima and because it sprang from that drawn-up (victim). therefore It is called karşamarya See ako along with UDUMBARA (SB, VIII 4 1 39) hukluça -- A honey - tongued cock (kukkuta) art clious (0 wedge)' Mahidhara offers the following etymological derivation of this word 1. from kva kva, 'where, where ?" (he who wishing to kill the Asuras, roams about everywhere, crying 'where, where are the Asuras?") 2 from kuk 'a hideous noise and kur, 'to spread", or 3 one who, in order to frighten the Asuras utters a sound resembling that of the bud called kukkuja (cowk) Professor Weber translates the word as 'Brutler' (roarer, crier) (Eggeling) Kumara --Prajapatt was alone in the beginning, he desired to reproduce himself and as the details go in VI 13 of the Satapatha Brahmana one by one were produced waters (apah), foam (phena) clay (mydam) sand (sikata) rebbie (Sarkara), stone (asman), metal ore (ayas) gold (hiranya) syllable (akşara) octosyllabic metre (Gayam) earth काप्मसंमया परिषय । देवा हवाएत वनस्पतिए राक्षोध्न दहशुयंत्काप्रयं । SBIII 41 16 2. कार्मर्यमग्यो वपापण्यौ भवत । यत्र में देवमऽनने पशुमालेभिरे सदुदीच कृष्यमारणस्याश्वापतत्तस्मात्कामंयस्तैनवनमैतन्मेधेन समर्पयति कृत्स्न करोति तस्मात्कार्मममम्मो वपाथपप्यो भवत । --SB III 82.17 ३ फुक्कुटोति मधुजिह्व। -Yy 16, SBy [ 1418 1 72 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS (bhumi), broad earth (prthus) Prajapati was the lord of the house and Usas were the mistress Prajāpati laid seed into Usas There a boy (kumara) was born in a year, He wanted to have a name. The following names were given to this Kupata Rudra, for Rudta is Agni, because he cried (rud) Sarva, for Sarva is Āpah (waters) inasmuch as from the Apah (waters), everything (sarva) here is produced Pusupatı, for Pusupati is the plants (osadhayah), hence alien cattle (pasu) get plants then they play the master (pattuj) Ugra, for Ugra is Vayu (the wind) hence when it blows strongly, they say 'Ugra is blowing'. Alanı, for Aſans is the Vidyut, (lightning) bence they say of him whom the lightning strikes, 'Asant has smitten him' Bhava for Bhava is Parj nya (the rain-god) since every. thing here comes (bhavata) froin the rain cloud Mahāndeva, for Mahandeva is Candtamas (the moon), for the moon as Prajapati, and Prajapati is Mahāndeva (great lord) Isana (the ruler) is the sun since the sun rules over this all These then are eight forms of Agni Kumara (the boy) 15 the ninth That Agos is of threefold state (3x3) (tr1170) ग्दो यदरोदीत्तस्माद्र । (10) पापो व गर्वोऽदभ्यो हीद सर्य जायते । (11) भोपपयो वै पशुपतिस्तरमापदा पवऽमोपधीलभन्तेभपतीन्ति । (12) यापुर्वाश्वपस्तस्माद्यदा बलवदयाराग्रो वानीरयाह । (13) वियुपास्मानिस्तस्मा विदुपरयानिरवधीत्याह । (14) पर्जन्यो भय पजन्या धोद भवति । (15) प्रजापति पन्द्रमा प्रजापति महान् देव (16) पादिरयो चै ईमान । (17) कुमारो मपम संगाग्नेस्त्रिवता (18) MYSTIC AND NONMYSTIC Kurma, Kasyapa.-And as to its being called 'kurma' (tortoise),-- Prajapatı, having assumed that form. created living beings Now what he created, he made and inasmuch as he made (kar), he is (called) kurma, and karma being the same as) kasyana (a tortoise), therefore all the creatures are said to be descended from Kaśyapa 1 Gabhastiput:-'And purified by the hands' he says for (gabhastıprta), being the same as 'pani' (hand)-he indeed purifies it with his hands Gayatra -1. And she (the earth) thinking berself quite perfect sang; and inasmuch as she sang(sa) therefore she is Gāyatt: But they also say, 'It was Aghi indeed on her (the earth's) back who thinking himself quite perfect sang. and inasmuch as he sang (giyat) therefore, Agni is Gayatra 2 "From the Gayatri the Gayatra" Gayatri --See Gayatra VI 1115 Go -The cow (or go) foresooth means these worlds for whatever walks (gam) that walks in these worlds, and that fire also is in these worlds therefore he may say, 'A cow' (go) Gharma It fell with (the sound) ghra, and on falling it became yonder sun And the rest (of the body) lay stretched out (with the top part) towards the east And Danch as it feil with (the sound) ghy therefrom the Gharma (wac 1 स यत्कर्मो नाम । एतद्वै रूप कृत्वा प्रजापति प्रजाऽअसृजत । यदसजताकरोत्त घदकरोत्तस्मात्यूम कश्यपो वै कूर्मस्तस्मादाहु सर्वा मजा काश्यप्यऽइति । SBT VIL 415 2 गभस्तिपूत इति पाणी वा गभस्ती पाणिभ्या ह्येन पाच यति । -ŚBr IV 119 3 (क) मापदगायतस्मादिय गायत्र्ययोऽमाहु । -ŚBr VI 1 1 15 (स) गापश्य गायत्रम् । SBY VIIT 115 Yv XIII 54 4. मपो गौरिति अयात् । इमे 4 लोक गोयंधि किच गच्छतीमास्तस्लोकान् गन्तीम उ लोकाऽ एषोऽग्निश्चितस्तस्माद् गौरिति ब्रयात् । -Br VI 12 35 76 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS are plants by both kinds of food he thus gratifies him (Agni) Daśapeya - It is thus that he obtains for himself the soma-draught of this (Dasapeya), for it is drinking of ten! Danaya Also Vrtra.-- And since it so developed whilst rolling Onwards (yrt) it became Vytra , and since he sprang forth footless, therefore, he was a serpent Danu and Danāyu received him like mother and father. whence they call him Danavas Dis.-He then sprinkles (the whey) in the several quarters with the texts (Yv VI 19) 'The quarters (das) -The forequarters (pra-dis) 1--The by-quarters (a-dis)-The intermediate quarters (11-dis) The upper quarters (ud-dis) Diksita.-He verily anoints himself.--1t 13 for speech that he anoints hunself, since he anoints himself for the sacrifice, and the sacrifice is speech Dhksita (the anointed) doubtless is the same as dikşata (the consecrated) Durvā.-He said, "Verily, this (vital air) has undone me l' and because he said, it has undone (dhuru) me' hence (the name) dharva dharva doubtless being what is mystically called darva, for the gods love the mystic - या . वृनाद बीभत्समाना पापो धन्व भन्त्यऽउदायस्ते दर्भाऽप्रभवन्यद्भन्त्य 5 उदायस्तस्मादर्भास्ता हैता शुद्धमेध्याऽमापो वृवाभिप्रक्षरिता यदर्मा यदु दर्भास्तेनीषघय उभयेनेनमेतदन्नेन प्रीणाति । -SBr VII 232 2 तयो हास्य सोमपीयमश्नुते दापेयो हीति । --SBr v.454 3 रा यद्वर्तमान समभवद । तस्माद् दृतोऽप यदपात्समभवत्तस्मादहिस्त दनुप दनायूदच 5 गातेव च पितैव च परिजराहतुस्तस्माद् दानव इत्याहु । -SBI 639 4 प्रय दिशो व्यापारयति । "दिदा प्रदिशऽपादिशो विदिशऽउदिशो दिग्म्प स्वाहा"- इति । -Yy v 116 SBr II4424 5. सधीक्षते । वाचे हि घोदाते यनाय हि धोक्षते यज्ञो हि वाग्धीक्षितो ह वै नामैतद्य दीक्षित इति । - SET III 2.2 30 6 मय पाप माऽपूर्वीदिति यदवीदपूर्वीन्मति सस्माद् पूर्वा पूर्वा हवं तां दूर्वेत्या- चक्षते परोश परोक्षामा हि देवा.। -SB VII42.12 MYSTIC AND NONMYSTIC 77 Dera,-Dir and Diva-Destrous of offspring, he (Prajapati) went on singing praises and toiling He laid the power of reproduction into his own self By (the breath of) his inguth he created the gods: the gods were created on entering the sky; and this is the godhead of the gods (deva) that they were created on entering the sky (uw) Having created them, there was, as it were, daylight for him, and this also is the god head of the gods that, after creating them, there was, as it were, daylight (diva) for him 1 Deratya. (Eka, dvi, bahu, etc) --The gods rushed thithet, -as (those) eager to take possession of their property, sa (tt fared with) him (Vrtra-Soma) what (part of bim) one of them seized that became an ekadevatya (graha belonging to one deity), and what two of them, that becamendrlevatya, and what many (seized) that became a bahudevatya,- end because they caught him up each separately (va-graha) by means of vessels, therefore, (the libations) are call d graha" Devllah. These are goddesses, for they are the regions, the regions are the metres and the metres are deitie, and that Ka is Prajapatı, and inasmuch as they are goddesses (dews) and Ka, they are devikat'' Thus 15 an etymological quibble resorted to in order to account for the oblation to Prajapati as one of the oblations of the goddesses (devika) (Eggeling) Dripada.-Having performed the Asvastomiya (set of) oblacions, सोऽर्घनाम्यश्चचार प्रजाकाम । राऽमात्मन्येव प्रजातिमधत्त सभागनेव देवानसृजत ते देवा दिवमभिपद्यासृज्यन्त तद्देवाना देवत्व यदिवभिपद्यासृज्यन्त तस्मै ससजानाय दिवेवास तवेव देवाना देवत्व यदस्म ससृजानाय दिवेवास । -SBr xI167 2 ते देवा ऽ अभ्यसृज्यन्त । यथा वित्ति वेत्स्यमानाएव स यमे कोड लभते स 5 एक देवलोऽभवद्य दो सहिदेवत्यो य बहब म बहुदेवत्यस्तद्यदेन पार्मळ महत तस्माद् ग्रहा नाग। --SBr VI 1.35 3 ता वा एता देश्य । दिशौ हताश्छन्दासि वै दिशश्छन्दासि देव्योऽथप क प्रजापतिस्तबद् देव्यक्ष कश्च तस्माद् देविका पञ्च भवन्ति पञ्च हि दिश । -SBr IX 5.139 74 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS called); and inasmuch as he was stretched out (pra-vri), therefrom the Pravargya (took its name) Citayah.--Now when they satd, 'Meditate ye (cetayadhvam) !' they doubtless meant to say, 'Seek ye a layer (citim icchata). and inasmuch as meditating(cetay) they saw them, therefore they are 'layers' (citayah) Citi--Now it was those five bodily parts (tanu) of his (Prajapatis) that became relaxed.-hair, skin, flesh, bone and marrow they are these five layers (of the fire-altar), and when he builds up the five layers, thereby he builds him up by those bodily parts, and in inasmuch as he builds up (ci), therefore they are layers (city) 2 Now when they said, 'Meditate ye', they doubtless meant to say, 'Seek ye a layer and inasmuch as they saw it whilst meditating (cetay) therefore it is a layer (citu) 3 For the gods then said, 'Meditate ye (cetay), wheceby, sloubtless, they meant to say, 'seek ye a layer (cita) 10 they said, 'Meditate ye (cetay)!-whereby indeed they said, 'Seek ye to build an altar (citim)!' 5 For the gods then said, 'Meditabe ye (cetay) l' whereby they doubtlese meant to say 'Seek ye a layer (citim)!' Citya.-The then was his (Prajapatr's) citya (Agns to be set up 1. तडिति पपात तत्पतित्वासावादित्योऽभवदथेतर प्राईव प्रावृज्यत तद्यडि- त्यपतत्तस्माद्घमोऽथ यत्प्रावृश्यत तस्मात्प्रवग्यं । -SBr xIV 1110 2. चेतयध्यमिति चितिमिच्छतेति वाऽव तदव वन्यच्चेतयमानाऽ अपश्यस्तस्माञ्चितय --SBr. yr 239 3. पञ्च तन्वो व्यत्र रात लोम त्वङमा समस्थि मज्जाताएवंता पञ्च चितयस्त- उत्पश्च चितीश्विनोन्येताभिरेवंग तत्तनूभिश्चिन्नोति तस्माच्चितय । -SB VI 1217 नेतयम्वमिति चितिमिच्छतेति याऽव तदद्वन्यतयमाना ऽ अपश्यत्तस्माच्चिति- राहुति यज्ञो यदिष्ट्वापश्यत्तस्मादिष्टका । -SBr VI 312 5. घेतमध्यमिति चितिमिच्छतेवि वाऽव तदव वस्ते चेतयमाना। -SBr VI 3315also See VILL212 and VII 241 4 MYSTIC AND NONMYSTIC 75 on an altar-pile); for he had to be built up (ci) by him, and therefore was his citya.! Citra-To him (Agni) when built up (cita) hegives a name : whereby he keeps away evil trom him. He calls him by a bright (citra) name, saying, 'Thou art citra (bright) : for Agni is all bright things." Joh.--He offers with the Test, 'Thou art the singer of praises :- for this (word juh) the singer of praises is one of her (Vac's) names. The author seems to take jah. here as no. of far-gur (87. gir) cf jurni, Some of the dictionaries give ju as one of the names of Sarasvati. The St. Petersb. Dict. takes it here in the sense of dragend, treibend (pressing forward): Dahsiņa and Dakşiņa. They then beheld the southern quarter, and made it the southern quarter and it now is that southern (right, daksına) quarter : whence the dakşına (cows) stand to the south (of the altar) and are driven up from the souch: For they made that the southern one. Darbha.-~Now the waters which, loathing Vrtra, rose up on the dry land forming bushes (dybh) they are (called) darbhagrasses. These darbha-grasses. Chen, are the water (which remained) pure, and meet for sacrifice, when Vţtra flowed towards it : and inasmuch as they are darbha-grasses, they, 1. सोऽस्यैष चित्यमासीद । चेतव्यो हस्याऽमीत्तस्माच्चित्यश्चित्म 5 उ5 एवाऽय मजमानस्प भवति चेतन्यो हास्य भवति जम्मादेव चित्यः । -SBr.VI.12.16 2. तस्म चितस्य नाम करोति पाम्पानमेवास्य सदपहन्ति चित्रनामान करोति चित्रोऽसीति सर्वाणि हि चित्रायग्निः । -SBr.VI,1.3.10 3. 'जूरीत्ये' तदवा प्रस्पाएकं नाम यन्बूरसीति 'धृता मनसे' ति मनसा चाइय वाग्धता मनो वाऽइद पुरस्ताद वापः। --SBr. III. 2.4.11 : Y". IV.17 4. अथ दक्षिणान् दिशमपश्यन् । तान्दक्षिणामेवाकुर्वत सेमन्दक्षिणव दिक्तस्मादु दक्षियत एव दक्षिणापतिष्ठन्ते दक्षिणतोऽभ्यवाजन्ति दक्षिणा ताम- कुर्वतोपनामितः। --SBr.XI. 1.6.22 78 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS be offers the Dvipadas for the Aśvastamiya is the horse, and the Dvipada is man for man is two-footed (dvipad) supported on two (feet), he thus supplied him with a support! Driyajus - In like manner, when this sacrificer lays down a dvıyajus (brick), (he does so) thinking, 'I want go to the heavenly world by the same means (rupa), by performing the same rite by which Indra and Agni went to the heavely world And as to its being called 'duyajus' it is because two deities saw it? Dbanya.--He puts the rice on (the lower stone), with the tert (Yy I 20). Grain (dhanyam) art thou 1 do thou gratify (dha) the gods I' for it is gtain, and it is with the intention 'that it may gratify the gods' that the rice oblation 15 takens Dbayya --Here now some people place the two'(dbayyas) additional kındling verses before (the eight samedheni) arguing *The twodhayyas mean food'.. They are called dhāyya, probably derived from dha 'to put, add", whilst those ritualists whose practice is here rejected apparently connect the word with the root dha (dhe) 'to suck (Eggeling) Dhor – "Thou art the yoke (dhar). Injure (dharv) thou the injurer 15 1 अश्वस्तोमोय हत्वा द्विपदा जुहोति । पश्वो वा अश्वस्तोमीय पुरुषो द्विपदा द्विपाद वै पुरुषो द्विप्रतिष्टस्तदेन प्रतिष्ठया समर्घयति । -SBr XIHI 36.3 2 इन्द्राग्नी पकामयेता स्वर्ग' सोकमियावेति तावतामिष्टकामपश्यता दियजुष- मिमामेव तामुपादधाताम् । -SBr VII 4216 3 मथ हविरधिवपति 'धान्यमसि घिनुहि देवान् इति धान्य हि देवाधिनवदिश्य हि हविराहते। --SBrI2118 4 तवे । पुरस्तादधाम्य दधत्य न धाग्य मुखतऽइदम नाच दामऽइति । -SBr14137 5 प्रसि पूर्व धूप त पूवन योस्मान् पूर्व ति त पूर्व प वय पूर्वाम रनिया। एप पुपरस्त तत्यप्य भवति । -YIBSBr 11210 MEYSTIC AND NONMYSTIC 79 Dhtsti.--He who puts the potsherd on (the fire), takes the shoveling stick (upavesa) with the text (Yy. 117): 'Behold (dhyst:) are thou l' For since with it he, as it were, attacks the fire boldly, therefore it is called dhrst? The word dhrsţi is apparently derived from the root dhts, to be bold' Upavesa or dhrsti is made of fresh varana or palasa wood, a cubit (aratni) or spat (vitasti) long, one of the ends having the shape of hand (hastakrti) to serve as a coal shovel (Efteling) No.Thc (word) 'na' which occurs in this scrse has the meaning of 'om' (verify)" Na is taken in the Brahmana as a particle of assertatron, though in reality it is a particle of comparison In later Sanskrit na is only used as a particle of negation (Eggeling) Noh satra.-The gods then said, 'They who have been powerg shall no longer (na) be powers (ksatra) Hence the powerlessness (na-ksatratvam) of the nakşatras This etymology of naksatra is of course quite fanciful For Aufrecht's probably correct derrvation of the word from nakia tra, 'night-protector' see Zert fur vergi Sprachf VII pp 71, 72, also Weber, Naksalra II. p 268. Nirrti -For Nirrt is this (Earth): whomscever she seizes upon with evil, lyn she seizes with destruction (nirftu) hence whatever part of this (Earth) is of the Nirftu nature, that be, thereby, propitiates 2 Whilst meditating, they saw those Nirrtz bricks. they piled thera up, and by theta dispelled that darkness, सऽउपवेपमादत्तै घुष्टिरसोति स यदेनेनाणीग धुरिण्व वोपचरति तैन घृष्टि । --ŚBr 1 213, Yv I 17 2 अश्वो न देववाहन । -Ry II 27 14. SBr 1 4130 3. यानि वै तानि क्षत्राण्यभूवल वे तानि सत्राण्यभूवन्निति तद नक्षत्राणा नक्षत्रत्व तस्मादु सूर्यनक्षत्र । --SBT IT 1 2 19 इय वै निऋति सा य पाप्मना गृहाति त निऋत्या गृह्णाति सयदेवाऽस्या । पत्र नैऋत रूप तदेवतच्छमयति । --Br V 233 BO ETYMOLOGICAL DERIVATIONS evil, and inasmuch us by them they dispelled Nirrtı, evil these are Nirrti's (bricks)1 Pa -(An illustration of pun) 'The drinkers of the pure (Soma) 'the pure doubtless, is the truth , in saying thedrinkers (pa) of the pure,' he neans to say, 'the defenders (pa) of the truth 2 Paravasu.-See also ARVAVASU,I 5124 Erected is the wealth -clutcher (parāvasu, lit "oflowealth") Formerly, namely, the Hotr of the Asuras was one Parāvasu by nime him he thereby ejects from the Hoti's seat' Parna.--When the Gayatri flew towards Soma (the moon), a footless archer aiming at her while she was carrying him off, severed one of the feathers (parna) either of the Gayatri or of king Soma, and on falling down it became a parna (ralasa) tree, whence its name paren Pavitra --With this flawless purifier (ventilator, pavitra), 'hc says because this (wind) which here ventilates (or purifies pavate) is a flagless purifier"With the rays of the sun, he says, because chey, the rays of the sun, are certainly puri 3 से चेतयमाना 1 एताइष्टकाऽप्रपश्यन् नैऋतीस्ताऽउपादधत ताभिस्ततम पाप्मानमपानत पाणा व नितिस्तद्यदेताभि पाप्मानं निभई तिमपानत तरमादेता नेत्य। -SBP VII 213 2 'शुक्रपेभ्य' । इति सत्य यं शुक्र सत्यपेम्य 5 इत्येवंतदाह । -SBr. III 9325 स होतृपदनादप पूण निरस्पति निरस्त पराव'-इति परायगृहं वै नामा. ऽसुराणा होता रा तमेवैतद धोतपदनानिरस्यति । -SBI 512.3 रादे पगाएया यरमानपापरोति । तद यापएंपासया यत्सानपाररोति बन गायत्री प्रोममध्यापतत्तदस्यामाहरन्याऽपादरताभ्यायत्य पणं प्रचिछेद गायन्य का सोमस्य वा रामरतत्पत्तिस्या पर्णभवत्तरमारपणों नाम तयदेवा स्त्र सोमस्य न्यरत तदिहाऽप्यसदिति तस्मात्पगंगापया यरसानपारोति । -SBI7.11 पलाशवाराया प्राति । पत्र ६ गायत्री सोमस्य ग्यमा तदिदाम्पनि नामात्पमामासागरा प्रारजति। -SBI IIL.3410 4.

MYSTIC AND NONMYSTIC 81 fying, and for this reason he says, 'With the rays of the sun'. Pasu -- 1. He saw these five animals,--the Purusa (man), the horse the bull, the ram and the he-goat inasmuch as he saw (pasy) them, they are (called) pasu (cattle) 2 He saw those five animals Because he saw (pasy) them therefore they are pasts (animals), or tatlier because he saw him (Agni) in them, therefore they are pafu (animals) . Pasupati -He said to him, Thou art Pasupati "And beca use he gave him that name, the plants became suchlike, for Pasupati is the Plants . hence when cattle (patu) get plants then they play the master (patıy) As, when a horse gets much corn it becomes spirited 'masterfui'. The St Patersburg dictionary suggests the meaning, 'they become strong It might also mean, they lord it (over the planes)' (Eggeling) Pura-etr-He, indeed, reaches successfully the end of the sacrifice unscathed and uninjured he who knows this be comes the first, the leader (pura-etr) of his own people, an eater of food (i e prosperous), and a ruler Purascarana --Thus, then the Adhvargu the mind, walks as at were, in front (puras caratı). hence the 'purascarapa 1 एपोऽच्छिद पवित्रमेते तदाह सूर्यस्य रश्मिभिरित्यत वाऽउत्पवितारो मत्सूर्यस्य रश्मयस्तस्मादाह सूर्यस्य रश्मिभिरिति । --SBI 156 सऽएता-पञ्च पशूनपश्यद । पुरुषमश्व गामविमज यदपश्यत्तस्मादते पशव । -SBr VI 212 3. स एतान् पञ्च पशूनपश्यत् । यदपश्यत्तस्मादेते पशवस्तवेतमपश्यत्तस्मादेवते पशव। -SBr VI 214 4 तमनदीपशुपतिरसीति । तद्यदस्य तन्नामाऽकरोदोषधयस्तद्र पमभवनौषधयो वै पशुपतिस्तस्माद्यदा पशवोषधीलभतेऽथ पत्तोर्यात सोऽनवौज्ज्यायान्वाऽमता स्मि घेही च मे नामेति । -SBr VI 1312 5 मरिष्टो हैवानातं । स्यस्ति यशस्मोयमश्वेभ्यो म्याना श्रष्ठ पुरएता भवत्यानादौधिपति एव वेद। -Ser x,358 82 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS Now that same purascarana (going before) is nothing else than yonder burning (sun) 2 Now Agni is in front (puras) for placing Agni in front (of theco) these creatures attend upon him, and the sun is motion (carara), for as soon as he rises everything here maves about Such is the Yajus with the preparatory per formance (purascarana) as regards the deities . Purusamedha And as to why it is called purusamedha --The stronghold (pur) doubtless is these worlds and the Puruşa (spirit) is he that blows here (the wind) he bides (11) in this stronghold (pur) bence he is the Purusa And whatever food there is in these worlds that is its 'medha', its food . and inasmuch as this is its 'medha', its food, therefore it is called) Purusamedha And inasmuch as at thus (sacrifice) he seizes men (puruṣa) meet for sacrifice (medhya) therefore also it is called Purusamedha Puroroc Navid--when the sacrifice escaped from the gods the gods endeavoured to call it up by means of (sacrificial) calls (praisa) by means of the puroruc (shining before') formulas they pleased it (pra-rocaya) ond by the nuads they made 1. तदाएतन्मनोऽध्वयु । पुररुइवय चरति तस्मात्पुरधरण नाम पुराऽइस ह वै प्रिया यासा भवति यएयमेव वेद । --SBr IV 6720 सदा एतदेव पुरश्चरणम् । यएष तपति सम्एतस्यैवावृता। -SBr IV 6721 2 पग्निरेव पुर । प्रग्नि हि पुरस्कृत्यमा प्रजाऽउपासतऽमादित्याएव घरण यदा वैषजदेत्ययेद सर्व परति तदेतद् यजु स पुरश्चरणमधिदेवतम् । --SBrx353 मन एव पुर । मनो हि प्रथम प्रारणानो पारेख परण चषाहमात्मा घरति तदेतराजू स पुरश्चरणमषिदेवश्चाध्यात्म प्रतिष्ठित देद । -SBrx357 प्रय परमारपुरपमेयो नाम । मेलोका पूरपनेव पुरषो योन्म पयते गोत्रयां परि दशेत पस्मारपुष्परसस्य यदेषु लोपेष्वन तदस्यान मेघस्त पदायतदान मेघात- मात पुष्पमेयोऽयो यस्मिन् मेयान् पुरणानालभते तस्माद मेय पुष्पमेष । -SBr III 621 3 MYSTIC AND NONMYSTIC 83 (their wishes) known (ni-vid) to it. Therefore he takes (water) with Maitravaruna's cupi Paskara --Now what essence of waters there was that they gathered upwards on the surface) and made it strong-hold for him; and because they made (kar) stronghold (ph) for him, therefore it is Paskara'; 'puskarah being what is mystically called (puskaram lotus-leaf), for the gods love the mystic.' Pitika-And because he lay there stinking (puy), as it were, Therefore they are also called (Pataka)' (See ADARA also) At IV.5.10 4,the same plant is mentioned and explained, by the commentator on Katyayana as=the flowers(I) of the Robiśa plant (? Gulandına or Caesalpinia, Bonducella) as a substitute for Soma-plants. (Eggeling) Pasan. -1, "With the hands of Pasan' he says, because Pusan is distributor of portions (to the gods). who with his own hands places the food before them." 2. Then one for Paşan. For Pasan means cattle; by means of cattle Prajapati then again strengthened himself." 1. या वे देवेभ्यो यशोऽपाऽकामत् तमेत घा' अपरेव प्रपमैच्छन् पुरोरिभ रोचयन् तिरिद्भिर्यवेदयस्तस्मान् मंत्रावरुणचमसेन गृह्णाति । --SDr. III.9328 2. यदेव पुष्करपणेऽउपदधाति । इन्द्रो वृवं हत्वा नास्तपीति मन्यमानोऽपः प्रापिश- ताऽप्रवीत् विभेमि बैंपुर में कुरतेति स योऽपारिसमागीत् तमूवं समुदौहस्ता- मस्मै पुरुमकुर्वस्तादस्मै पुरमकुर्वस्तस्मात्पूष्कर पुष्कर ह वै वत्पुष्करमित्याचक्षते परोक्ष परोक्षकामा हि देवास्तवव पुष्करपऽउपदधाति । --SBr. VII.4 1.13 3. पय पत् पूय निवाशेत तस्मात्पूतीकास्तस्मादानावाहुतिरिवाम्याहिता ज्वलन्ति । ---5Br.XIV.12.12 4 'पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टं गृहामि । -Y.I.10 पूष्णो हस्ताम्पामिति पूपा भागदुषोशन पारिणम्यामुपनिधाता सत्य देवाऽअन्त मनुष्यास्तव सत्येनवतद् गृह्णाति । ---SDr. I.1.217 5. मथ पोष्णम् । पशवो वै पूषा पशुभिरेव तत्प्रजापतिः पुनरात्मानमाप्मायत । -SBr. III.9.1.10 1 84 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS Pịthin.-He spread it (earth) out (prath), and it became the broad one (or earth, prchivi). See Bhumi also. Pranita.-And inasmuch as the waters led him forward (pra-ni) therefore the waters (themselves) are 'led forward': this is the reason way they are (called) Prapıtah, Pravargya.—It is a ceremony, a preparatory rite of the Somasacrifice : the empty cauldron (also called Mahavira) used at this ceremony is there put on the fire, and when thorouehly heated (whence its name gharma also), fresh milk is poured in to it. The tachni cal phrase for putting on the cauldron is pravri, from which pravargya is derived : and the same verb, though with a different preposition (adhivri), being technically used for putting on of the sacrificial cake. (Eggeling on I. 2.2.7.) Pravaha.—He recites, 'Pra vah"; for the (word) prapa contains the syllable pra ('forwards,' or is directed forwards: hence it is the prana (out-breathing) which he kindles by this (the first sămidheni). The first two words of the first såmidheni "pra vovajabhidyavah (I. 4.1.9.)" are pra and vo. A mystic meaning is obtained for them by the author of the Brahmana combining them and identifying the form obtained with the adjective pravant, meaning both 'containing the syllable pra and directed forwards' both of which meanings apply to the breathing-forth or expiration (prapa, ct 1.1.3.2). (Eggeling) 1. तद भूमिरभवद तामप्रययत् सा पृथिव्यभवत् सेयं सर्वा कृत्स्ना मन्यमाना.। -Br. VI. 1.1.15 तद्भूमिरभवत् तामप्रपयत् सा पृथिव्यभवत् तस्यामस्या प्रतिष्ठायां भूतानि । ŚBY. VI. 1.3.7 2. हथेति तमापः प्राण्यस्तस्माद्यो वधत्रो भवति स विभ्यत प्रणपति पदाप: प्राण्य स्तस्मादापः प्रणीतास्तदप्रणीतानां प्रणीतात्वं प्रति तिष्ठति यऽ एवमेतद प्रगीताना प्रणीतारवं वेद । -S8r. XII. 9.3.8 3. प्रवइति प्राणो प्रयाप्रायमेवंतया समिन्धेनभायाहि वीत यऽइत्यपानो वा. एतवानपानमेवंतया समिन्धे । SBY. I. 4.3.3 4 प्रवो वाजा मभिद्यवः। (Rv. III. 2.7.1). --Br. 1. 41.9 NIET 995 tagal stuiterat ŚBr. I. 1.3.2 MYSTIC AND NONMYSTIC 85 Prasom. Thereto flowering shoors (of sacrificial grass) are tied these he uses for the prastara , for this is a productive union, and productive indeed are flowering shoots this is why he takes Prasar (flowering shoots) for the prastara Prayapiya.--So be it !' said the gods, 'Thine, forsooth, shall be the prdyapiya (the opening) and thine the wdayaniya (the concluding) oblation And because on that occasion, he offers when about to go forth (up-pra-:) to buy the king (Somal, therefore that (opening oblation) is called Prayaniya * See Udayanya also Plaksa - Its sacrificial essence flowed down and there a tree sprang up The gods beheld it, wherefore it (was called) prakhya' (visible), for plakra, doubtless, is the same as prakhya Bphaspati.--Then one for Brhaspati For Brhaspati means the priesthood (brahman), by means of the priesthood Prajaparr then again strengthened himself. the priesthood turned unto him, he made che priesthood subject to himself Bharadvaja-The Rss Bharadvaya. doubtless, is the mind -vaya' means 'fod -nd he who possesses a mind, possesses Coharats) 3 त प्रस्तर हाति प्रजननमु हीद प्रजननमु हि प्रस्वस्तस्मात् प्रसू प्रस्तर पल्लाति । -SBr IT 5116 2 सदैव प्रायणीयस्तवोदयनीवऽइति तस्मादेषमादित्य एव प्रायणीयो भवत्यादित्य उदयनीयऽइयोयादितिस्ततो यज्ञमपश्यस्तमत-वत। -SBr III 236 तस्माद तत्मायणीय नामाऽथ यदयाऽन्न भृथादुदेश्य यजते । तस्मात् प्रापरणीय -SBr rv512 सडएष वनस्पतिरजायत त देवा प्राऽपश्यस्तस्मात् प्रख्य प्रस्यो ह वै नामंतात् प्लक्षाहति तेनैवनमेतम्मेधेत समयति कृत्ल करोति तस्मात्प्लक्षशाखाऽउत्सर- बहिर्भवस्ति । -SBr III 8312 मथ बाईस्पत्यम् । ब्रह्म , बृहस्पतिब्रह्मण्वतस्प्रजापति पुनरात्मानमाप्यायत ब्रह्म नमुपसमावर्तत। -SBr H19111 नामाऽथ। 4 5 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS * food, 'vaja', therefore the Rsı Bharadvaja is the mind Bhava --He said to him, Thou art Bhava And because he gave him that name Parjanya (the tain-god) became such-like, for Bhava us Parjanya since evreything here comes (bhas ats) from the rain cloud ? Bhakur .-For like the sun's are the moon's rays Candramas (the moon) is the Gandharva his Apsaras are the stars for as a Gandharva the moon indeed, went forth with the stars as the Apsaras. his mates ,-'Luminous (bhekuri) by' light-giving (bhakura) these indeed are called, for the +tars give light (Bham hi nakatrint kurvanth) Eggeling says that this etymological explanation of 'bhekuri' is doubtful Bhujyu ---Bhujyu (the heneficient) is the suparna (wellwinged), bhujyu (beneficient) indeed is the yajña (sacrifice) for the sacrifice benefits (bhunakti) all beings. Bharai - This (earth) was indeed became (bhh) a foundation (pratistha) 1 (he thought) hence it became the earth (hhami Also see PRTHIVI Maghavan - And Makha (sacrifice), indeed, is the same as Vispu hence Indra became Mahhavat (possessed of Makha), since - भरद्वाजऽपिरिति (AIII 55) । मनो वै भरद्वाज ऋपिरन वाजो पो में मनो वित्ति मोज्न वाज भरति तस्मामनो भरद्वाज ऋपि । -Sir VIII 119 2 तमअयोद्भवोऽसीति । तदस्य सत्तामारोत्पर्जन्यस्त पमभवत्पर्जन्यो वैभव पर्जयादीद सर्व भवति सो ऽब्रवीज्ज्यायान्याऽयतोस्मि पाँव में नागेति । -SBr.VI 1315 3 भूगम्यव हि चन्द्रममो रश्मय । चन्द्रमा गन्धवस्तस्य नक्षत्राण्यपसरसइति चन्द्रमा ह गर्दो नक्षपैरसरोभिमिनेन राहोच्चक्राम 'भग्यो नामेति' । -Yy XVII 40 भारयो । नामत भा हि नक्षत्राणि कुर्यात । -SBr IX419 4 'मुग्यु सुपणं' (Y xvill 42) इति । यना वै मुग्युमो हि सर्वाणि भूतानि भुननि। --SBr IX4111 प्रभूदवाय प्रतिष्ठति । सदभूमिरभवन तामप्रथम सा पृथिवी । -Sir 1115 MYSTIC AND NONMYSTIC 87 Makhavat is he who is mystically called maghavat, foc gods love the mystic.? Marut. For the Maruts mean the clans (visa), and a clan means abundance (bhamali)." Mahas.--He then exclaimed mahas (wealth) : now mahas (wealth) means cattle (pasu), whence they (cattle) thrive (mahlyante) exceedingly in the homestead of one who possesses many of theta. Ot. peppaps, they enjoy themselves, hamboli' as the St. prtersb. Dict. takes ic. Differently again, Sāgana, pata ebhik pasubkirmahiyate (he thrives ?). ata ete mahah (Eggeling) Mahan Deyahı. He said to him, 'Thou art Mahān Devah (the Great God), and because he gave him that name, the moon became suchlike, for the moon is Prajapati and Prajapati is Great God. Maharira, ond Samrai- The gods spake. 'verily. our great hero mahan virah) has fallen :' there from the Mahavira par (was Damed), and the vital sap which flowed from him, they wiped up (sam-my) with their hands, whence the Samran, Mahayratya.--With his (Prajapati's) joints thus restored, he approached this food, what food of Prajapati there is for what eating is to men, thar the vrata (fast-food, or religious observance generally) is to the gods. And because 1. स उ एब मसः स विष्णुः । ततऽहन्द्रो मखवानमवन् मखवान्हवं तं मपवा- नित्याचक्षते परोक्षं परोऽक्षकामा हि देवा. । -ŚBr. XIV, 1.1.13 2. विशो वै मरुतो भुमो ये विद् । -ŚBr. III. 9.1.17 3. स महऽइति व्याहरत् । पशवो वै महस्तस्माद्यस्यते बहवो भवन्ति भूयिष्ठमस्य कुले महीयन्ते यद्दयो ह वा उमस्यते भवन्ति । -SBr. XI. 81.3 4, समप्रवीन्महादेवोऽसीति ।"प्रजापति महान्देवः सोऽवदौरज्यायात्या प्रतोऽस्मि होव में नामेति। -ŚBT, VI.13.16 5. महावित नो वीरोमादीति तस्मान्महापोरस्तात्य यो रसो व्यक्षरत् तं पाणिमिः संममजुस्तस्माद सम्राट् । --5Br. XIV. 1.1.11 88 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS (they say) 'Great, indeed, is this vrata whereby he has raised himself, therefore it is called Mahāyratiga ? Mahisi-Of that same (clay) she (the queen) forms the first time invincible' (brick), for the invincible one (Asadha) is this earth, and this earth was created first of these worlds She forms it of that same clay for this earth is (one) of these worlds The (Sacrificer's) consecrated consort (mahiss) forms it, for this earth is a 'mahısı" (female buffalo a cow) Magha and Nidagha -Let him make it in autumn. for the autumn is the Svadha, and the Svadha is the food of the fathers : lie thus places him along with food, the Svadba ,- or in (the month of) magha thinking, 'Lest (ma) sin (agha) be an us.'-or in summer (ndagha). thinking. 'May thereby be removed (ardha) our sin (agha) Yajub-And the course (jah) is this space, to wit,chis air, for along this space it (the wind) courses (avate), and the Yajus is both the wind and the air-the yat and the inhwhence the name Yajus" 2 The yajus is both the breath and space.-the yat and the yah , hence yajus And the yat (moving) is the breath, for the breath moves 2 । इदमन्नाद्यमभ्युत्तस्यौ यदिद प्रजापतेरन्नाय यद मनुष्याणामशन तद् देवाना प्रत महदाऽइद तमभूयेनाऽय स महाँस्तेति तस्मान् महाव्रतीयो नाम । -SBr IV 642 प्य वा अपाढेऽयमु वाऽएषा लोकाना प्रथमाऽमृज्यत तामेराम्याएव मृद करोत्येपो व नौकानामिय महिपौ करोति महिषी होय तय प्रथमा दित्ता सा महिपी। --SBI VI 531 3 स्वधा व शरद् स्वधो पितृ णामन्न सदैनमन्ने स्वधाया दधाति माघे वा मा नोऽप्रमभूदिति निदाये का नि नोऽधन्धोयाताऽइति । -SBr XIII 814 4 अयमेवारो जू । यदिदमन्तरिक्षमेत हावासमनुजवते तदेतद्य जुर्वायुश्चा- न्तरिक्षञ्च पचपच तस्माद्यजुरेषाएद यदेप होति । -SBr x 352 मयमेवामाशो जू । योऽयमन्तरात्मन्नावाराणतण्याकामनुजवते सदेतराजु प्रापश्चासाबादच यन्त्र जूश्च तस्माघ पारण एवं यत् प्राणो ऐति । --SBrx355 5 MYSTIC AND NON MYSTIC 89 Yajña --Then as to why he is called Yajña (sacrifice). Now, when they press him (the Soma), they slay him; and when they spread him, they cause him to be born. He is born in being spread along (tayamanah), he is born moving (yan jayate): hence yan-ja, for 'yañja,' they say is the same as yajia. Yamadagnl or Jamadagni-The Rsi Yamadagni, doubtless, is the eye: inasmuch as thereby the world of the living Gagar) sees and thinks, therefore the Rsi Yamadagni (or Jamadagni) is the eye.' Yavan-That (half-moon) which belonged to the gods is (called) yavan, for the gods possessed themselves (yu, to join) of it: and that which belonged to the Asuras is ayavan, because the Asuras did not possess themselves of it." Yayistha.--O youngest !' he says, because he is really the youngest Agni. The fire which has just been kindled is frequently called the yavıştha (the youngest). Sāyana takes it as 'the ever young. 1710 Yavihotrap --And since the Hotr is concerned with these to wit, the vavan and the ayavan, which according to some is yavan-they call (his office) yavihotram." 1. इति । , अथ मस्माद्यज्ञो नाम । नन्ति का नमेतपदामपुण्वन्ति पदेन तन्वते तदेन जनयन्तिस तायमानो जायते स यज्ञापते तस्माद्यो यो ह वै नामैतद्यद्यज -SBr. III.9.423 2 जमदग्निपिरिति। चक्षुर्वे जमदग्नि ऋपियंदेनेन जगत्पश्यत्ययो गनुते तस्माच्चक्षुर्जमदग्निऋषिः । -SBr.VIII. 1.2.3 3 स यो देवानामासीत् । स पवायुवत हि तेन देवा योऽमुराणा सोऽयवा न हि तेनासुराऽभयुक्त। 4. यविष्ठो ह्यग्निस्तस्मादाह यविष्ठ्योति । -$Br I.4126:RY.VI.1611 3 यवा च हि वा ऽ प्रयदा यदेतोयाप येन रोपा होता भवति तद्याविहोत्रमित्या- चक्षते। -SBr. I.7.225 -$Br. I.7226 .

-> ETYMOLOGICAL DERIVATIONS The term yavrhotram is obscure, and does not seem to occur anywhere else The Kāova MS reads yamthotram ? (? jamihotram) (Eggeling) Supa --1 They (gods) then sipped the sap of the sacrifice as bees would suck out honey, and having drained the sacrifice and effaced the traces of it with the sacrificial) post, they concealed thetaselves, and because they effaced (ayopayan Viz the sacrifice) with 10, tåerefore it is called yūpa (sacrificial post) Yüpena popayitri -1 literally 'having made it level by means of the yapa,'-=yupenacchadya having covered it over with the yüpa, Sågana (cf Rv I 1044 ) For other versions of the same myth, cf Aitareya Brahmana If I 'they debarred them (ayopayan viz the men and Rsis from the sacrificial knowledge) by means of the papa (Haug) Also Taittiriya Sumhita VI 347.531 The legend 15 intended to supply, by means lof a fanciful etymology, a symbolic meaning for the yopa or sacrificial post to which the victim is tied (Eegeling) 2 They sipped the sap of the sacrifice, even as bees would suck out honey, and having drained the sacrifice and scattered it by means of the sacrificial post, they disappe. ared. And because they scattered (yopaya) therewith therefore it is called apa (post) Raksas --Whilst the gods were engaged in performing sacrifice. the Asuras and Raksas forbade (raks) them saying 'Ye shall not sacrifice 1,' and because they forbade (raks) they are called raksas? Kasabha And that which, as it were cried (ras). became the ass (rasabha)” (VI 1111 ) Sce the etymology of ASVA and AJĀ also 1. ते यास्य रस धीत्वा यथा मधु महतो निद येयुषिदुख यज्ञ यूपैन योपयित्वा तिरोऽभवलप यदैननाध्योपर्यस्तस्माधूपो नाम । --ŚB, I 62.1. also III 2 211. 28, 43.15 2 देवान् ह ये यशेन यगमानोस्तानसुररक्षसनि ररसुतं यदयम्पति तयारसस्त- *#77 TUTTI -SBT I 1.116 ३ पदरसदिवस रायमोमपदप । SBT VI 1111 MYSTIC AND NONMYSTIC 9) And that ass (rasabha) is that which, as it were, cried (ras): Rukma. He then purs the gold plate (rukma) thereon. Now this gold plate is yonder sun, for he shines over all creatures here on earth : and 'rocas' (shine) they, mystically call rukma' (gold plate), for the gods love the.mystic.". Rudra.--And because he gave him that name. Agni became suchlike (or, chac form), for Rudra is Agni: because he cried (rud), therefore he is Rudta. . Rodra.--He thus puts into the Sura what belongs to Rudra, whence by drinking Sura-liquor one becomes of violent (raudra) mind." Varupa-Pragbasah.-Now it was by means of the Vaišvadeva that Prajapati produced living beings. The beings produced by him ate (ghas) Varupa's barley corn; for originally the barley belonged to Varupa. And from their eating Varupa's barley corn the name Varuna-praghasih is derived." Varsa..--Let him establish the fires (the second time) in the rainy season. The rains are all the seasons. for the reins are indeed all the seasons : hence in counting over years (samvat. sara), people say, In such and such a year (or rain, varşa) we did it; in such and such a year (or rain) we did it'. The rains, then, are one of the forms of manifestation (7Qpa) of all seasons; and when people say. 'Today it is as if in summer,' then that is in the rainy season ; and when they say, 1. परवः प्रपमोश्य रामभोऽयाऽनएव होतेऽनुपूर्व यद सदय ससरितमासीदेष सोश्योऽय पत्तदरसदिप रासभोज्य। -ŚBr. VI. 3.1.28 2. असो वाउमादित्याएष एवम एप हीमाः सर्वाः प्रजाप्रतिरोपते रोचो हवं एवम इत्याचक्षते परोक्ष परोक्षकामा हि देवाः । - SBr. VII. 4.1.10 ३. तमनवोटोऽसीति सरदरम सन्नामाऽकरोदग्नि स्ता पमभवदग्नि स्ट्रो परोदोत. F417, :1 Br. VI.1-3.10 4. मुरायामेव तद्रोदन्दधाति सस्मारसुरी पीत्वा रुद्रमना । -. SBr. X11.7.3.20 5. पवदेवेन वै प्रजापतिः । प्रजाः समजे ता परम प्रना: गष्टा पयस्य पवार AFAT 4150 au CUF 497 TFTRITTUATIAT 11 -Br. II, 5.2.1 92 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS season Today it is as if in spring,' then that, too 15 in the ramy From the varsa (year or rain) indeed (15 named) the rainy season (varsah) Vasativar -It is a desirable object (vara) to the dwellers (vasat) hence the name Vasativar, and verily he who knows this becomes a desirable object to che dwellers (vasatam ha vai taram bhavati) 1 asistha - The Rsı Vasistha doubtless is the breath inasmuch as it is the chief (thing) (trestha) therefore it is Vasistha (the most excellent), or inasmuch as it abides (with living beings) as the best abıder (vasty) therefore also it is Vasiştha Vacah-Now there are fou- different forms of this call (catvarı racat) viz come hther (ehi) in case of a Brahmana 'approach (agah:) 1' und 'hasten hither (adrava) 1' in the case of a Vaśya and a member of the military caste (Rajanyabandhu), and 'run hither (adhava) in that of a Sadra The Satras of Bharadv Apast, and Hirany assign the same formulas to the several castes as here (SceHilter brandt, Neu und Vollmondsapfer, p 29) (Eegeling) Vaja --Vaja means food see Bharadt aja He then offers the Vājaprasaviya (set of fourteen libatiaas) saja' (strength, sustenance) meats food (anna) 1 वर्षाय रावऽस्तयो वर्षा हि सर्वकृतवोऽयादो वर्षमनुर्मादो वर्ष मनुमति सवत्सरारापश्यन्ति वर्षा ह त्वेव सर्वेपामृतूना रूपमुत हि तद् वर्षा भवति पदाहुसैमाइद वाऽमपेत्युतो तासु भवति यदाहु शिशिर इव वा प्रति वर्षादिवर्षा । -SBr II 237 2 धे सतां वर तस्माद वसतीदों नाम यसता हवे घर भवति य एवमेतद्वेद । -SBr III 9216 ३ प्राणो वसिष्ठापिर्य: नु श्रेष्ठस्तेन पसिष्ठोऽयो यवस्तृतमो वसति ते मोशय वरिष्ठ । -SB VIII 116 4 तानि पाएतानि । घरपारि पार 5 एहोति प्राहाणारया गहाइवेति बेश्यस्य ष सोन्यायालय RT 1412 MYSTIC AND NONMYSTIC 93 it thus is as anna-prasavisa for him, and it is food he thereby raises (pra-sa) for him (Agni)." Vajapeya.--Now he who oficrs the Vajapeya wins food, for vaja-peya doubtless means the same as annapeya (food and drink) In the Taittiriya Brahmana, 1.3.2.3 on the other hand. vajapeya (which doubtless means 'drink of strength') is, explained first by vajapeya, 'that through which the gods wished to obtain (aipsan) strength (vajam)', and then by 'drink of strength.' i.e. Soma 'by drinking (pitva) which one becomes strong (vajin).' Var. And because it covered (var), therefore, also ir (tater) (15 called) var (water) See APAH also. Vastayya.--But the god who rules ove: the cattle was left behind here : hence they call him Vastavya, for he was then left behind on the (sacrificial) site (vastu). : This then is the reason why he (Rudra) is called Vastavya, for a remainder (vastu) is that part of the sacrifice which is left) after the oblations have been made Vasto.--See Vastavya. Vikrama.--For Vişnu is the sacrifice (vazia); by striding (vtkram) he obtained for the gods this all pervading power (vikrants) which now belongs to them. Visnu, for sooth. is the sacrifice; by his strides he ob 1. अन्न वै वाजोऽन्नप्रसवीयं हास्यंतदन्नमेवास्माएतेन प्रसौति । Br. IX. 3.4.1. 2. यो वाजपेयेन यजतेऽप्रानपेय ह वै नामैतद्य वाजपेयम् । ---SBr, V.1.3.3; also sec V. 1.4.12 3. सोपोऽसृजत । वाच एव लोकायागेवास्य साऽमृज्यत सेद सर्वमाप्नोदिद किन यदाप्नोत्तस्मादापी यदवणोत्तस्माद् वाः । --Br. V1. 1.1.9 4. मथ योऽय देवः पसुनामीष्टे स इहाहीयत तस्माद् वास्तव्य 5 इत्याहुस्तिो हि -Br. I. 7.3.1 तदहीयत । 5.' तस्माद वास्तव्य इत्यादुर्वास्तु । Br. L. 737 91 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS tanned (vt kram) for the gods that all pervading pon er (vikrants) which now belongs to them? Vidhli --(And the two stalks he puts down between them) for the sake of separating (vidhști) the ksatra and the vis for this reason he lays them down crosswise and for this Teason these two (stalks) are called vidhrt: * Vrs) --These are ten is number for of ten syllables consists the Viraj (metre) and radiant (viraj) also is the sacrifice that he thereby makes the sacrifice resemble the Viraj" so Visvakarman --The Rs Višvakarman (the all korter) doubt less is Speech for by speech everything here is done Visvamitra --The Rs. Vasvamitra (all friend) doubtless is the eat becruse therewith one lears in every direction and because there is a friend (mitra) to it in every side there fore the ear is che Rs. Visvamitras Vissedevah -Then one for the Vıśvedevil (all gods) For the All gods mean everything or (the all) Vitase -The gods desired How could these words of ours become further apart from one another? How could there be more space for us? They breathed through them (the worlds) with these three syllables (forming the word) यो वै विष्णु स देवेभ्य इमां विकात्ति विचक्रमे यंपामिय विक्रान्ति एतस्मै विष्णुपंको विवाति विक्रमते । --SBT I 12 13 sce also III 633 2 विमृत्यै तरमासिरदची निदधाति तस्माद् यद विपती नाम । --SBY I 34 10 19575777 i fot fatte Å TRE CATTANİN 45X4+aizafa 1 --SB I 1.1 22 4 farafoffa (y's XIII 58) iana fralar --SB, VII 12.9 3 fraftspfaffa (Y: XIII 57) 1 017 g 197416979q -SBVIII 126 पप वपम् । मबई विषा । सगाव त प्रजापति पुनरात्मानमाध्याययत गय मनमुपरामायतन। --SO111 9113 3 MYSTIC AND NONMYSTIC 95 vitaye, and these worlds became far apart from one another: and there was then ampler space, therefore, he will have for whom, knawing this, they recite this (verse) containing (the word viiaye).' 'Vitaye', 'for going asunder' is a fanciful analysis of the word viti: che correct rendering is for the meal or food, for the feast'. (Eggeling). Vrtra.- Vetra in truth lay covering all this (space) which here extends between heaven and earth. And because he lay covering (or) all this, therefore, his name is Vrtra.' 2. And since it so developed whilst rolling onwards (wyla), it became Vftra ; and since he sprang forth foot less, therefore, he was a serpent (ahih), Danu and Danaya received him like mother and father, whence they call him Danayu. Vetosa.-They (the waters) said to Prajāpati, 'Whatever moisture we had, has gone down. 'He said, 'This tree shall know it il-he shall know (vettu), he shall taste it (sam vettu)--that one, indeed, they mystically call 'vetasa' (bamboo), for the che gods love the mystic." Vedi.--Having thus enclosed him on all (three) sides, and having placed Agni (the fire) on the east side, they went on wor- 1. ते देवा कामपन्त । कथ नु न इमे लोका वितरस्युः कथं न इदं वरीय इव स्यादिति ताने रेच विभिरक्षरव्यं नयन् पोतयऽइति तऽइमे विदूर लोकास्ततो देवेभ्यो बरीयोऽभवद् वरीयो हवा अस्मै भवति यस्यैव विपाएतामन्या- हुर्वीतयऽइति। --SBr.I.4.1.23 2 वृत्रो ह वा ऽइदं सर्व वृत्वा शिश्ये । पदिदमन्तरेण द्यावापृथिवी स यदिद तस्माद वृषो नाम । -SBr. I. 1.34 3. स यद् वर्तमानः समभवत् । तस्माद् वृत्रोऽथ यदपान समभवत् तस्मादहिस्त दनुश्च दनायुश्च गातेव च ग्विव च परिजगृहतुस्तस्माद् दानव इत्याहुः । --SBr.1.6.3.9 ताः प्रजापतिमबुवन् । यद्वै नः कमभूदवाक्तदगादिति सोऽब्रवीदेप व 5 एतस्य बनस्पतिविति वेत्तु स वैत्तु सोह व सं वैतस इत्याचक्षते परोक्ष परोक्षकामा हि देवाः। -SBr IX.12.22 वृत्वा शिश्ये 4 96 ETYMOLOGICAL DERIVATIONS shipping and toiling with it (or him. 1 e., Visnu, the yajña or sacrifice). By it they obtained (sam-vid) this entire carth ; and because they obtained by it this entire (earth), therefore, it (the sacrificial ground) is called vedi (tive altar). 2. Amongst the roots of the plants he (Vişnu) hid huimself: therefore let him (the Adhvaryu) bid (the Agnidhra) to cut out the roots of the plants. And since they found (artu-vid) Visnu in that place, therefore, it is called vedi (altar).' Vaurate--He places him (the Ukhya Agni.on the fire-altar) with 'Vauşat!' for 'vauk' is he (Agni) and 'sat' (six) is this sixlayered food." Samj.-~Upon both of them be also scatters fami-leaves ; for with Sami-leaves, Prajapati bestowed bliss (sam) on the creatures, and so does he now tliereby bestow bliss on the creatures." 2. They saw this sami tres, and therewith appeased him; and in asmuch as they appeased (sam) him by that Šatni. it is (called) Sami 5 Sarjra and Siras.-And what excellence what life-sap (rasa) there was in those seven persons that they concentrated above, that became his head (dras). And because (in it) they concentrated the excellence (sr), therefore it is called अग्नि पुरस्तात् समाशय सेनान्त-श्राम्यन्तश्चेरस्तेनेमा सर्वापृथिवी समविन्दन्त, तवदेनेनेमा स७ि समविन्दन्त तस्माद् देदिन म तस्मादाहर्यावती येदिस्तायती कृषिको। -SBr.1257 2 घोषधीना ये स मसान्युपारलोचतस्मादोपधीनामेय मूलान्युच्येत ये भयाधन्येषात्र विष्णुमन्यविन्दस्तस्माद वैदिनाम । -SBr. I.2.510 3. समिधानि। योपहिति यौगिति पाएष परितोद पट् पितिकमन्न -SBr.x.4.1.3 4. तयोरपोरेय ममोपलाशान्यावति ।। 4 प्रजापति, प्रजाभ्यः समीपलार. एका पर एनए प्रजाम्यः पुरते। -SBr. II.52.12 5. ताशमीमपश्यातनामयादेत म्यानमयरत स्मादमी दय. नमयमेन समयमारयावन वाभ्य। -SDr.IX2337 MYSTIC AND NONMYSTIC 97 the firas (head) It was thereto that the breaths resorted (ii). therefore also it is the head (Giras) And because the breath did so resort (sre) thereto, therefore also the breaths (vital airs, and their organs) ore clements of excellence (iri) And because they resorted to the whole (System) therefore (this is called) sartra (body)' Šilya ---Now he carries hrou (Agni fire) by means of a ſıkya (netuing).-he (Agna) is these worlds, and the netting is the regions, for by means of the regions, these worlds are able to stand, and in asmuch as they are so able (Sak), it is called a skya (netting). he thus carries him by means of the regions. It is furnished with six strings 2 For by means of the seasons the year is able ta exist and in astuch as it is so able (sak) therefore (the netting is called) skya 3 Agni, doubtless is the self, and the Sakya (netting) is the vital airs for by means of the vital airs that self is able to exist . and inashiuch as it is so able (sat) therefore (the netting is called) sakya Siras-See Sarita (VI114) Smasana --Tliey now prepare a smasana (burial place) for him (to serve him) either as a house or as a monument (praj mana), for when any one dics, he is a sava (corpse) and for that (corpse) food (anna) is thereby prepared, hence sal anna'. for indeed, "śayānna 15 what is mystically called smasana But 'smasah' also are called the eatere अथ येतेपासताना पुरवापर श्री यो रस प्रासीतमू समुदो हस्तदस्य शिरोऽभवद् यच्छिय समुदोहस्तस्माच्छिरस्तस्मिन्नेतस्मिन्प्राणा प्रषयन्त तस्माद् तच्छिरोऽथ यत्प्राणा प्रश्रयन्त तस्मादु प्रारणा श्रियोऽथ यत्सबस्मि नश्रयन्त तस्मादु शरीरम् । -SBP VI 114 2 प्रयत शिक्षेन विभति । इमे 4 लोका 5 एषोऽग्निर्दिश शिक्य दिग्भिहीमे लोका शक्नुवन्ति स्थातु यच्छरनुपन्ति तस्माच्छिवय दिग्भिरेवनसैतद् बिति पडद्याम भवति पद्धि दिशो मौज विवृत्तस्योक्तो बघुमदा दिग्ध तस्यो : एवोक्तोऽयो । मनतिदाहाय । -SBr VI7116Also see VI 711820 98 ETYMOLOGICAL DERIVATION amongst the Fathers, and they. indeed. destroy in yonder world the good deeds of him who has had no sepulchre prepared for him : it is for them that he prepares that food, whence it is 'fmasanna' for 'smasanna' is what is mystically called 'smalana'." Srestha.--And the second libation, moreover, is the head of the sacrifice, and the head (firas) represents excellence (n) for the head does indeed represent excellence: hence, of one who is the most excellent (sreştha) of a community, people say that he is 'the head of that community' (amuşyardhasya strah). Samvatsara.-Prajapati bethought himself. 'Everything (sarva) indeed, I have obtained by stealth (t sar) who have created these deitres : this became the 'sarvatsara,' for 'sarvatsara'. doubtless, is the same as 'samvatsara (year).' And, verily, who soever thus knows 'samvatsara' to be the same as 'sarvatsara is not overcome by any evil which, by magic art, şteals upon him (t sar) and whosoever thus knows 'samavatsara' to be the same as ‘sarvatsara'overcomes against whomsocver he practices magic art (māya). Samista-Fajan.-Whatever derties he invites through this (new or full moon) sacrifice, and for whichever deities this sacrifice is performed, all those thereby 'sacrificed together' (sam-1 sta); and because he now makes a (butter) are 1. पथास्मै श्मशान कुर्वन्ति । गृहान् वा प्रज्ञान वा यो वै काश्च म्रियते स शयस्त. स्मा एतदन्न करोति तस्माच्छदान्न शयान्न ह प तच्छ मशानमित्याचक्षते परोक्ष मशा 5 उ हैव नाम पितृ णामत्तारस्ते हामुष्मिल्लोपेऽकृतश्मशानस्य साधुकत्यामुएरम्भयन्ति तेम्याएतदल करोति तस्माञ्छ् मसान्न श्मशाल हवे तच्छ्मशानमित्याचक्षते परोक्षम् । -SBr.XIII. 8.1.1 2. शिरो वै यज्ञस्योत्तर यापारः श्री शिरः श्रीहि वै शिरस्तस्माद्योऽद्धस्य श्रेष्ठो भवत्यसायमुष्यास्य शिर इत्याहू. । -SBr. I.45.5 3. सऽ ऐदात प्रजापति, । सर्व वाऽप्रत्सारिष यऽइमा देवता असूक्षीति स सर्वत्सरो उभयत सर्वत्सरो ह वै नामत यत्सवत्सर । इति स यो है व मेतत् सवत्सरस्य सर्वत्सरत्वं वेद यो है नं पाप्मा मायया त्सरति न हैन सोऽभिभवत्यय यमभि- चरत्यभि हैवैन भवति य इ एवमेतत् सवत्सरस्य सर्वत्सरत्व वेद । --SBr.XI.1.6.12 MYSTIC AND NONMYSTTIC 99 ablation to all those derties, who have been 'sacrificed to gether', therefore this (oblation) is called samışlayajuri Samraj --See Mahavira, (XIV 1.1 11) Sarasvati.--For Sarasvati is speech by speech Prajāpats then again strenthened himself a Sarpanama--They saw those Sarpanama and worshipped with them, by these (verses) they stopped these worlds for him and caused them to bend themselves, and because they caused them to bend (nam) themselves therefore (the formulas are called) Sarpanama Sarva - He said to bim, 'Thou art Sarva'. And because he gave him that name, the waters became such like, for Sarva 13 the waters, in asmuch as from the water everythmg (sarva) here is produced Savitr-For Savity is the impeller (prasavitr) of the gods therefore he takes this as one impelled by Savitrº 2 Thereby he has recourse to Savitr for his impulsion (prasava), for Savitr is the impeller (prasavity) of the gods. अथ यस्मात् समिष्टयजुर्नाम । या पाएतेन यज्ञेन देवता यत्ति याभ्य एष यज्ञस्तायते सर्वा ऐ वत्ता समिष्टा भवन्ति तद्यनामु सर्वामु रामिष्टास्वर्थतज्नु होति तस्मात् समिष्टयजुर्नाम । -SBr I9226, also the same in IV 443 भय सारस्वतम् । वाग्वं सरस्वती वाचैव तत्प्रजापति पुनरास्मानमाप्याययत । -SBr II 917 3 त 5 एतानि सपनामान्यपश्यन् । तैरुपातिष्ठन्ततरस्मा 5 इमाल्लोकानस्थापयें स्रनमयन्यदनमस्तस्मात्सर्पनामानि तयवतयजमानो यद सर्पनामरुप- तिष्ठत 5 इमानेवास्मा । एतस्तोकान् स्थापयतीमोल्लोकान् नमति तयो हास्यंत एतेनात्मनान सन्ति । --SBr VIL 4126 4 तमप्रवीच्छोऽसीति । तद्यदस्य तन्नामाऽकरोदापस्तद्रूपमभवन्नापो वै सर्योऽदम्यो हीद सर्व जायते सौजवाज्यायावा अतोऽस्मि ह्य व में नामति । --SBr. VI 1311 S सविता वै देवानां प्रसविता तव सवित् प्रसूत । -SBI 12.17 6 तत्सवितार प्रसवायोपंधावति स हि देवाना प्रसविता। -SBI5115. see also! 714. II,5453 II 9120,V 114.452.6 1 2 100 ETYMOLOGICAL DERIVATION Samidhent-And with the kindling verses (samidheni) the Hotę kindles (samm-indi to make blaze), hence they are called sāmıdhenis (kindling verses ) Sikata --He then pours sand (sikata) into it, for sund (sikata) 15 the seed of Agni Vaiśvānara he thus pours (310) Agai Vaišvānara as seed into it? Syra --Having performed the opening sacrifice, he yokes a plough (stra) For the gods at that time, being about to heal him (Agnr-Prajapat.) first supplied him with food, and in like manner does this (Sacrificer) now that he is about to heal him, first supply him with food It (the food) with the plough (sura), for 'sra' is the same as 'sera's Sera is 'sa plus ra' with draught or food Soma -For Soma is food by food Prajāpati then again streng thened himself, food turned unto him, and he made food subject to himself Saatramani-1 The gods spake, 'Aha! these two have saved hum the well saved (sutrăta) 'hence the name Sautraman 2 Truly we have saved him from evil so as to be well saved (sutrata)', they thought, and this became the Sautramanu 3 तस्मादिघमो नाम समिन्धे शामिधेनीभिर्होता तस्मात् सामिधेन्यो नाम । -SET I351 प्रयास्या सिकता प्रावपति। अग्नेरेतद् वैश्वानरस्य रेतो यत्सिकता अग्निमेवास्यामेतद् वैश्वानरं रेतो भूत सिञ्चति सा सम्बिला स्यात् तस्योक्ती -SBr VII I141 प्रायणीयेन प्रचर्य सीरं युनक्त्येतद्वा एन देवा संस्करिष्यन्त पुरस्तादानेन समाधयम्तयनमयमेतत्सस्करिष्यन्पुरस्तादन्नेन समर्धयति सीर भवति सेर है तद्यत्सीरगिरामेवास्मि नेतद् दधाति । -SB VII 2.22 मन्न सोमोऽन्नेनैव तत्प्रजापति पुनरात्मानमाप्यायर । -Sar III 918 सुत्रात वर्तनमत्रासासामिति तस्मात्सोवामणी नाम । -SBr v 5412 त पाप्मनो ऽत्रायन्त मुत्रात वर्तन पाप्मनो आरमहीति तदाव सौत्रामण्यभवत्त- सौत्रामध्ये सोनागणीदव प्रास्ते मृत्योरात्मानमरपाम्मान एहते य एवमेतत्सोवा- मण्यं सौत्रामणीव वेद प्रयस्त्रिशद् दक्षिणा भवन्ति । -SBr XII 7114 4 6 MYSTIC AND NOVMYSTIC 44540 101 Svapen -These vital airs (prana) are his own (sa) and when he sleeps (svapıtı) then these vital airs take possession of him as his own (sva apz-yantı) hence (the term) svapyaya (being taken possession of by one s own people), 'svapyaya doubtless being what they mystically call svapna (sleep)' for the gods love the mystic 1 Svayam atřnna - And, again why he puts on a naturally perfo Tated one (avayam-dirnnam) --the naturally perforated (brick) is the breath (or vital air), for the breath thus bores itself (svayam dimana atinte) through the body 1t is breath he thus bestows on 10 - Svaha-Prajapati was aware that it was his own (sva) greatness that had spoken (aha) to him, and offered it up with Svahal This is why offerings are made with 'Svaha's Hirapya --When Prajāpate was relaxed his pleasing form went out from within, when it had gone out of himn the gods left him When the gods restored him they pur that pleasing form into lum, and the gods were pleased with that (form) of his, and in asmuch as the gods were pleased (ram) with that pleasing (hiramya) form of his it is called hıramya', haramya' being what is mystically called heranya' (gold) for the gods love the mystic 1 तस्पते प्राणा स्वा स यदा स्वपित्यथैतमेत प्रारणा स्वाऽ अपियर्यात तस्मात्स्ता प्यय स्वाप्पयो ह वै त७ स्वप्न : इत्याचक्षते परोक्ष परोक्ष कामा हि देवा । -SBrx 5214 2 यदेव स्वयमातृण्णामुपदधाति । प्राणो वै स्वयमातृष्णा प्राणो ह वैतत्स्वयमा- लम मारो आए न तदुपरफाति जमानित' पुस्पायुपधाति गाते स्वयमातृण्णेय वै स्वयमातृण्णेयमु वै प्राण । --SBP VII 422 त स्वो महिमाम्यवाद जुहुधीति स प्रजापतिविदाञ्चकार स्वो वै मा महिमा हेति स स्वाहेत्येवा होतस्मादु स्याहेत्येव हूयते । -SBr II 246 4 प्रजापतेवियस्ताद् रम्या तनूमध्यत 5 उदकामत्तस्यामेन मुत्का ठाया देवा । मजहुस्त यत्र देवा समस्कुर्वस्तदास्मिन् नेता रम्या तनू मभ्यतोऽदघुस्तस्या मस्य देवाऽभरमन्त तथदस्य तस्या रम्याया तन्वा देवा मरमन्त तस्मादि रम्प हि रम्य हवं तद्धिरण्यमित्याचक्षते परोक्ष परोक्षकामा हि देवा । -SBr VII 4me, CHAPTER V ner Prajapati In the Vedic Terminology. Prajapati is the first cause of creation : from Him starts the evolution ; He is the Great Plan. from whom the plan originates and He alone supervises the Master Plan during all its stages. The word, Prajapati is of the Vedic origin and is found in the Vedic Texts as follows: Roveda : IV.53.2; IX,5.9: X 85.43 :169.4 : 184.1. Yajurveda: Prajapataye : XI.66 : XVIII.28; XXII.4; 5; 20:32: XXRI 2:48:XXIV.29 ; 30, Prajāpatiḥ : VIII.10:17:36; 54: IX.34; X11.61 ; XIII.17; 24: XIV.9: 28:31: XVIII. 43 : XIX.75 : 77' : 78: 79: XXII1.63 : XXXI.19; XXXII.1;5:15; XXXIX.5. Prajapatigrhitaya : XIII.54-58. Prajapatibhakşitasya : XXXII.28. Prajapatim : XXI11.64. Prajapate : X.20: XVIII.44; XVHL.8: 65. Prajapatch : IV.26 ; VIII.10; IX.21 ; XVIII.29 : XXIX.11. Prajapatau : XXXV.6, Atharsaneda: Prajapatib: 11.34.4: III. 15,6; IV.4.2: 11.7 ; 15.11 : 35.1 ; V.25.5: V1.11.2:3; 68.2; 69.3; VII.18.4; 20.1 ; 25.1 ; VIII.1.17:5.10; IX.1.24 : 3.11 : 12.1 ; 24: 15.24 ; X.77; 8:41 : 8.13; 10.30; X1.5: 3; 7.16 : 9.3; 10.30; 11.25 ; 12.1.43; 61 : XIII.2.39; 3,5; XIV.2.13 : 10 XV.1.2: 6.25 ; 72: 14.21 : XVII.1.18: XIX.9.6; 12; 17.9 ; 19.11; 202; 46.1, Prajapatim: X.7.17; X1.6.12: 7.7 ; 8,11: XV.1.1: XIX.18. 9:53.10. Prajapatissyțah : X-6.19.

ATHARVAVEDA 103 Prajāpate : 1T1.24.7; IX.1.10 : 20 : X 5.45. Prajapatch : III.10.13; IV.11.11 ; VII 13.1: IX.7.12; X5.7-13; 14: XV.6.26 ;-XVI.8.11 ; XVII,1.27 ; XIX. 53.8. Prajapatau : X.3.24 : 7.40 : XI-7,15 ; XIII.4.47. It will be dangerous to interpret the statistical occurrence of the word Prajapati in the Vedic Texts. The word as it occurs in the Yajurveda and the Atharvaveda is as much significant as the word Atman or Brahman in the Upanisadic literature. In the Satapatha Brahmana, some of the important references to Prajā pati are as follows: Prajāpati is the father of gods and Asuras. . Prajapati creates and becomes exhausted; his joints were relaxed and then repaired. Here Prajapaci is the year." Prajapati enamoured of his daughter. Here the daughter is either sky or dawn. For other versions of this legend, about Prajapati's (Brahman's) illicit passion for his daughter, which as Dr. Muir suggests, probably refers to some atmospheric phenomenon (see Ant. Br. JII.33 and Tandya BT, VIII.2 10 : cf. Muir, Original Sanskrit Texts, IV, p. 45: I. p. 107, See also śBr. II.1.2 9). The daughter according to legend becomes Rohiņī and Prajapati becomes Mļgaſirsa. Prajapati creates Agni from his mouth. 1. देवाश्चं वा प्रसुराश्च । उभये प्राजापत्याः । -ŚBr. I. 248.; also IV.2.4.11 and V 1.1.2 21 प्रजापतेहं पे प्रजाः ससृजानस्य । परिण विसन सुः स वै संवत्सर एव प्रभापतिः । -ŚBr. I. 63 35 also'see 36 37 3. प्रजापतिई में स्वां दुहितरमभिदध्यो । दिवं वोपस वा मिथुन्येन या स्यामिति तां सबभूव । -Sur. 1.7.4.1-4 4. प्रजापतिहं वा इदमन एक एवाप्स । सऐलत कय नु प्रजायेयेति सोऽथा- म्यत्स तपोऽतप्यत सोऽग्निमेव मुखाज्जनयाञ्चक्र तयदेनं मुखादजनयत तस्मा- दन्नादोऽग्निः। -SDr. II. 2.4.1 101 PRAJAPATI ३ Prajāpati creates living beings (organic evolution)' Prajāpate heals creatures stricken by Varupa? Prajapati assigns conditions of life to creatures Prajapati is identified with Agni and also year Prajapati is identified with Agni Sacrifice and Savitri Prajapati is Daksa and because he performed in the beginn ing this sacrifice it is called Daksayana yajna Somne however, call it che Vasistha yajna for the (Prajapati) ts indeed vasistha (the best) Man is nearest to Prajapati Prajapati doubtless is the lord of thought for he rules over thought. He is also lord of speech Prajapatı becomes an embryo and when he sprung forth from that sacrifice that which was nearest to him the amnior became fempen threads, hence they smell putrid' स (प्रजापति ) प्रजा ऽ असृजत ता 5 पस्य प्रजा सृष्टा परावभूयुस्तानीमानि वयासि पुरुषो वै प्रजापतेनेदिष्ठ टिपादाऽपय पुरुषस्तस्माद् द्विपादो वयाऽसि । -SBr II 511 also see 2 and 3 for reptiles सरीसृप, and Isving beings with breasts 2 ता एतेन हविषा प्रजापतिरभिषज्यत वरुणपाशात् प्रामुञ्चत् ता अस्या नमीदा अकिल्विया प्रजा प्राजायत। -Ser.11 52.3 3 प्रजापति ये भूतान्युपाऽसीदन् । -SBr II 421 4 प्रजापति पनि सवत्सरोव प्रजापति । -SBr II 3.318 5 पतेन हपिपा पजत पारयानमेवैतद पन विधत्तं प्रजापति भूतम् । SB517 सविता प्रसविता प्रजापतिमध्यत प्रजनपिता सस्मात् सावित्रो भवति । SB 115110 6 म (प्रजापति ) दशो नाम । सचदनेन गाऽऽयजत तस्माद् दासायणायज्ञो नामोर्तनमेमे परिष्टया स्वापक्षत । -SB II 442 7 पुरुषो में प्रजापतदिष्टम् । -SD 1 511alsov 1.3.8 8 प्रजापतिय पिताति SBr III 1.3.22 १ माये पाणी भयति पत्र यंत्रापनिरजायत गमों भूयतस्माद यगाव गरय पनेदिष्टमुत्वमागीर से रातमा पुरापो नति। -SBIL2.111 ATHARVAVEDA 105 Prajapati is the year, since the sacrifice Is Prajapatil Prajapatı, having created living beings, felt himself as it were exhausted The creatures turned away from him He fortifies himself by animal offerings to Sarasvati (speech), Pusan (cattle) Brhaspati (priesthood Brahman). Visvedevāb (the All), Indra (power and vigour), Maruts (clans, abundance), Indra Agni (penetrating brilliance, power and vigour), Savita (umpeller of gods) and Varupa (to deliver him from every noose of Varuna)? Prajapati becomes arbiter between Indra and Vayu * Pra āpati is above thirty-three gods (eight vasus eleven Rudras twelve Adityas, Heaven and Earth), he is thirtyfourth Prajapati is whatever is mortal of immortal, he Is every thing Prajāpatz is the fourth over and above the three worlds Prajāpali is food , seventeen victims for Prajapatı, all hornless all dark-grey, all uncastrated males, he who offers the Vajapeya, wins Prajapati 3 1. सवत्सरोवै प्रजापति प्रजापतिर्यन । -ŚBr III 224 and also V. 21 4 etc 2. प्रजापतिथे प्रजा ससृजानो रिरिचानऽ थाऽमग्यत तस्मात् पराध्य प्रजा मासु स्य प्रजा थियेऽन्नाद्याय तस्थिरे । -SBr UI 911, cee also N 91.9-21. and alsov.2.42 3 तो प्रजापति प्रतिमानमेयतु । स प्रजापति ह द्वधा पकार सहोवाचेद पायो .. तीन्द्र तुरीयमेव भातयाम्यवार य चतुर्थ तत्तुरीयं तताएपउऐन्दतुरीयो प्रो ऽभवत् । -SBr IV 1314 रय रिमश दं देवा । प्रजापतितुस्मिशस्त दैनं प्रजापति मरोस्यता समस्ये सदरमृतं यष्यमृत सध्यस्त्पता तव मत्वं राएप प्रजापति सम्व प्रजापति । -SB IV 572,atsov 1213 and V 34.23 5. प्रजापति ऽ मतीमाल्लोकाश्चतुर्थ स्तत्यजातिमेव चतुर्माप्नोति । -SOTIV.614 6 प्रप मादा प्राजापरवान् पसूनालमत । ते य स दूपरा यति, गय यामा ग मुष्परा प्रजापति पाएप उपयति यो याउरेन पोनं मसाल पपुः मन्नम्। -~-SDr V 137 4.

106 PRAJAPATI For the Lord of Speech is prazāpati and meat means food May Prajapati this day make palatable this our food Prajāpat is seventeen fold, therefore seventeen cups of Soma ate drawn , Prajapati is sacrifice The five formulas (vyahrt:) 1.52 16 con31st of seventeen syllabies (aksaranı), seventeen fold* indeed is Prajapati 8 9 प्रजापति वाचस्पति मन्न वाज प्रजापतिनऽ इदमद्यान्न स्वदतु । -Br V 1116 स यत् सप्तदश । सोममहान् गृहाति सप्तदशो + प्रजापति प्रजापतिर्यज्ञ। -SBT V 1211 also see V 1215, IX 226. IX 4117 XII 3.3.3 4. XIII 4 1.15 *The vartus containipg reventeen syllablet or akcaras are Oravasa (for & Sirvaya) -4 ayllables (a-21-4-2) Acru draugat -4 syllables (UTC) Y&ja or (semidho) saja -2 syllables Ye yajomabe -5 syllables (ये-द-जा-म-दे) Vaupat - 2 syllables (11-4) Total -17 syllables -Br I 52.16 Pancay Brahmana 186 insists specially on the symbolic idenuty of Prayapan and Vojapeya on the double ground that the Vajapaya consists of seventeen stotras and has for its characteristic mode of chanting the taptadada atoma or seventeen versed byan, Taat this is indeed so will appear from * glance at the chic chants The Ban ppavamana stotra which in the ordinary Agn Floma 18 chanted in the mpre sloma consi$ang of three triplets of nine versen by the insertion of eight verses (Samaveda II 180-82, 186-190) between the second and third triplets Again the Madhyandına Payamon ordi marily chanted in fifteen perses here consists of seventeen vis IL 105 07 (sung twice 18 to runes 112 versek) 11663 (one verse) II 663-4 (xung as triplet. In two tunes 6 verke) II 6A5 (one verse) 11,821-23 (three verses) -sklag together seventeen renses Similarly the Ardhava (or (pipa) Pavamana conced af Af118toma also in the saptadas atoma (sce Eggeling Part 11 315) C012$1005 of IL165-67 (sung twice Intro tupes=uz YeISE1) IL4241 (19o verdes) 1147-49 (18 ¢*o UBTIBBIT V roes) 1,720 23 (three verses)-making together seventeen yerset Similarly in the Vagape ya Samen or Brhat Stotra (Sargveda 119 5-7) chanted to the tirhat tune in the Sariada la stoma the thice vertet being by repetitione raised 30 HR Rirker terCRECCA (Ecsclit & Part III P 11) See also Laly 8. Vitit 14 reg bere the number of offidutin priests us well that of various nacrificial fees is sed at seventeen larly Ally S, IX,92-3 »*y, that there are estbet to be sercoren dikoortbe bole ceremony is to be performed in seventeen diyo Sims AGNI 107 Prajapati means productiveness. He wlio offers Vājapeya becomes Prajapati's child' and that person (puruṣa) which became Prajapati is this very Agni (fire-altar), who is now to be built." Prajapati becomes relaxed and is restored by Agni, hence called Agni Prajapati is Agni's father and son.. Prajapati is Agni's father. Prajāpati is bhatanam patih (the year). husband of Usas.? Prajapati is Mahan devah (Agni). Prajapati sets his mind on Agni's forms.. Prajapati is all the metres.10 Prajapati for whom a hegoat is slaughtered. 1. प्रजननं प्रजापतिः। -SBr. V.1.3.10 2. प्रजापतेः प्रजा भभूमे ति प्रजापते टेप प्रजा भवति यो बाजपेयेन यजते । -SBr, V.2.1.11 3. सऽएव पुरुषः प्रजापतिरभवत् । स यः पुष्पः प्रजापतिरभवदयमेव स योऽममग्नि- चीयते। -SBr. VI. 115 4. स प्रजाः सृष्ट्वा । सर्वमाणिमित्या व्यससत तस्मादु हैतयः सर्वमाजिमैति । .."प्रजापतिरेव विसस्तो देवा नब्रवीत्सं मा धत्तेठि ते देवा अग्निमस्त्वयीम पितर प्रजापति भिपज्यामेति स वा पाहमेतस्मिन्सर्वस्मिन्नेव विशानीति तथेति तस्मादेत प्रजापति सन्तमग्निरित्याचक्षते । -SBr. VI. 1.2.12.21 5. स (प्रजापतिः) पप पितापुत्रः। -SBr.VI. 1.2.25 समय है सहभइति । रिला र पुर। -SBr. VL12.20 6 अग्निदेवेन्यदक्रामत्सोमः प्रविशतं देवाः प्रजापतिमय यस्त्वमिममन्यिन्ध स सुभ्य ७ स्वाय पित्र प्राविभविष्यति । -SBr.VII.3.2.14 7. भूतानां प पतिः संवत्सरायाऽदोसन्त साना पनिहातिरासोदुपाः पत्नी । -SBr.VL13.7 8 प्रजापति महान्देव.। -SBr. VI. 1.316 9 प्रजापतिरग्निरूपाण्यम्यध्यापन। --SBr. VI.2.1.1 10. सवारण पदासि प्रजापतिः। --SBr.VI.2.1.50 11. सान् तान् प्रजापतिः प्रपमरमाने! -SDr. VI.2.1.39 108 PRAJAPATI Prajapati is hornless! Prajapati is twenty-one-fold (12 months, 5 seasans, 3 worlds, and sun) One-half of Prajapati is Vayu, and one-half is Prajapati.' Prajapati is moon.' The eighth day after full moon is sacred to Prajapati." Prajapati (and Agni) are connected with the earth and the first svayanamuna.' Prajāpati is these worlds and quarters." Prajapati harnesses the mind. Prajapati is inspirer of devotion." Prajapati is the immortal one and gods his sons." Prajapati digs for Agni." Prajapati is undefined.13 Prajapati is defined and undefined both the limited and unlimited both.s 1. तूपरो हि प्रजापतिः । -SBr.VI.2.2.2 2. तस्य कविशतिः सानिधन्यः । द्वाददामासाः पञ्चतंवर प्रयऽइमे लोकाऽसावादित्य एक विदा एप प्रजापतिः । --SBr. VI.2.23 3. प्रजापतेर्वायुरयं प्रजापतिस्तदुभो। -SBr. VI.2.2.11 4. भसीचन्द्रः प्रजापतिः । -SBr.VI.2.2.16 5. प्राजापत्यमेतदयंदष्टका प्राजापत्यमेतत्कर्म यदुसा। -SBP.VI.2223 6. तस्मात्मयमार्य स्वयमातृष्णाया। -SBr. VI.2.3.2 7. घय मानि पत्यासमानि दिास्तानोमे व छ सोका दिरच प्रजापतिः । -Sr.VI. 3.1.11 8. तयन्मन : एतस्मै कमणे पुक्त तस्मात् प्रजापति: युजारः । -SBI.VI.31.12 9. मातिय विप्रो देवाप्रति वृहन्दिरिषद् । -Sur.VI. 3.1.18 10. प्रजाति प्रमानस्तग्य विश्वेदेवाः पुत्राः । -SBr.VI.3.1.17 11. रातामोनि वा प्रजापतिपरानन्। --SBr.VI.4.1.4 12. सातवमोनिपतः । -Sar.VI.4.16 13. प्रजापति पो भवति। उमयं या एक्रमानिमिानिकप पार्शमवापारमिताव । -SBr.xIV.12.18 AGNI 109 Prajapati is manly-tuinded.1 Prajapati is man-watcher.' Prajāpati is both gods and men. Prajapati produced creatures. Having produced creatures. and run the whole race, he became relaxed: gods restored him, who was their father so that he may become their foundation.. And the Prajā pati who became related is this same Agni who is now being built up. And when that fire-pan lies there erapty belote being heated, it is just like Prajapati, as he lay there with the vítal ait and vigour gone out of him, and food 'having flowed out." Prajapati is food, so spake gods.' The vítal aic that went from Prajāpari is Vayu: his lost vigour is Aditya.7 Downward vital air of Prajapati is the fire on the earth, the air is his body, the wind in the air is the vital air an his body, the sky his bead, the Sun and Moon his eyes. 1. प्रजापति नृमणा। --SBr.VI.7.4.3 2. प्रजापतिरित्येतन नचक्षा "प्रजापतितृचक्षा । --SEr. VI.7.4.5 3. उभयम्वेतत्प्रजापतियं च देवा यच्च मनुष्याः। --SDr.VI.8.1.4 4. प्रजापतिः प्रजाऽ प्राजत । स प्रजाः सृष्ट्वा समाजिमित्वा न्यनसत तस्माद् विस्रस्तात्प्राणो मध्यत : उदकामदयास्माद् वीर्य गुदक्रामत् तस्मिनुरकान्ते । पद्यत तस्मात्सनादन्नमयपश्च्चारध्यशेत तस्मादस्यान्नमस्त्रवतो हेहू सहि काचन प्रतिष्ठास । ते देवाऽप्रश्न बन् । न वाऽइतोऽन्या प्रतिष्ठा इस्तीममेव पितर प्रजापति संस्करवाम संवनः प्रतिष्ठा भविष्यतीति। --SBr. VIL.1.2.1-2 5. सयःरा प्रजापतिम्धनसत । अयमेव सयोऽयमग्निरनीयते तद्यदेपोवारिपना ते पुरा प्रबर्धनाइव तत्प्रजापतितकान्त प्राण उत्क्रान्ते वीमेन तन्ने रिवतो शयदेतदस्य तद पम् । --SBr.VII. 12.9 6. तेऽप्रग्न वन् । भन्न वाऽप्रय प्रजापतिः । -SEr. VII. 1.2.4 7. स यो ऽस्मामाणो मध्यas दामाद । प्रयमेव र यायुरोऽयं पश्य पदामा वीर्यमुदशामदमा समादित्यः । -Sr. VII. 1.25 HI PRAJAPATI The eye on which he lay is the moon; whence that one is much closed up, for the food flowed therefrom. Prajapati is the begetter of the Earth, Ka doubtless is Prajapati. To him is paid homage by offering.' That Agni (fire-altar) is Prajapati and Prajapati is the whole Brahman.' Prajapati becomes a white horse and finds Agni on a lotusleaf. Prajapati eyed him and he (Agni) scorched him hence the white horse has, as it were a scorched mouth (reddish mouth). Prajapati is the Man (the gold man).. The vital air is Prajāpati's pleasing form. When Prajapati has relaxed, Agni and Indra take away bis fiery spirit and vigour.' Agni took Prajāpati's fiery spirit, from which sprang Kars arya tree and Indra took Prajāpati's vigour which became the Udumbara tree. These two trees became two arms of 1. अप योऽस्मिल्लोकेऽग्निः सोऽस्यावाड़ प्राणायास्यान्तरिक्षमात्मायें योऽन्तरिक्ष वायुपंड एवायमात्मन्प्राणः सो ऽस्य स मोरेवास्य शिरः सूर्या चन्द्रमसौ चक्षुषी यच्नक्षुरध्यशेन स चन्द्रमास्तस्मात्स मोलिततरोऽन्न हि तस्मादम्नवत् । -SBr. VIL.12.7 2. प्रजापति पृथिव्य जनिता । -SBr. VII. 3.1.20 3. प्रजापति कस्तस्मै हविषा विधेम । -Br. VII. 3.1.20 4. प्रजापतिरेपोऽग्निः सर्वमु ब्रह्म प्रजापति स्तद् घेतद् ब्रह्मण उत्सन्नम् । -SBr. VII.3.1.42 3. ते देवाः प्रजापतिमन वस्त्यमिमन्दिच्छ स तुम्य स्वायपित्र प्राविभविष्य. तीति तमश्व. शुक्लो भूत्वान्वच्छत्तमदम्य उपोदासत्वं पुष्करपणे विवे तमम्पवेक्षाञ्चके स हनमुदुवोष तस्मादस्व. शुक्स ऽ चदुष्टमुख : इव । -SBr. VII.3.2.14 समजापतिः सोऽग्नि सहिरण्मयो भवति"पुरुपो हि प्रजापतिः । -SBr VII.4.1.15 १ प्रजापतेविसस्ताद रभ्या तनूमंध्यत 5 नदफामद । -SBr. VII.4.1.16 जापतेविसस्तस्याग्निस्तेषमादाय दक्षिणाकर्षद । -SBr. VII.41.39 6 VIŠVAKARMAN 111 Prajapati, and Prajapati bestowed all food on them.1 The hair of Prajapati which were lying on the ground when he was disjointed became these herbs. The vital air then went out from within him, and, that having gone out, Prajapati fell down. Prajapati is the thirty-fourth Agnistomas amount to thirty-four in a month-for the obtainmet of all the gods for there are thirty-three gods: and Prajapati is thirty-fourth.' Visvakarman, doubtless is Prajapati.' When Prajāpati had become relaxed (disjointed), the deities took him and went away in different directions. Now what part of him there was above the feet and below the waist that part of him the two Asvins took and kept going away from him. When it was restored at the asking of Prajapati. that part of his body became sacred to the two Asvins. When Prajapati was relaxed, the cattle haping become metres. went from him. Gayatti, having become a metre, overtook them, by the dint of her vigour; and as to how Gayatri Overtook them, ir is that this is the shortest or quickest metre. And go Prajā pati, in the form of that (Gayatri) by dint of his vigour overtook those catrle, 1. प्रजापतेविसस्तस्याग्निस्तेज 5 प्रादाय दक्षिणावर्षसोऽत्रोदरमयत्कृष्ट्योदरमत्त- स्मात्कार्मर्यो ऽथा स्येन्द्र मोज मादायोदहुदकामत्स 5 उदुम्बरो ऽ भवत् । -SBr. VII. 4.1.39 2. प्रजापते विसस्तस्य यानि लोमान्यशीयन्त तामामोपयोऽभवन्नधास्मात्प्राणो मध्यत : उदकामत्तस्मिन्नुस्कान्ते पद्यत । -SBr. VIL.4.2.11 3. चतुस्त्रिशग्निष्टोमा मासि सम्पयन्वे । त्रयस्त्रिशद्ध देवाः प्रजापतिश्चतुस्विरः । -SBr.XII.2.2.7 See aslo XII. 6.1.37 4. प्रजापतिर्ष विश्वकर्मा। -SBr. VIL.2.1.10 5. प्रजापति विसरतं देवताऽमादाम भ्युदझामरताय यदूध प्रतिष्ठाया सवारीनं मध्यातदस्याश्विनावादापोत्क्रम्याविष्ठताम् । -SBr. VIII. 2.1.11.see also12 6. प्रजापतेविसस्तारपशवादकामधन्दासि भूत्वा तागायत्री मन्दो भूत्वा वयसाय नोत्तबगायश्यामप्नोदेतदि पन्दामाशिष्ठ सा तभूत्वा प्रजापतिरेतात्पन्व- साउनोद। -SBr. VIII.2.39 112 PRAJAPATI Prajāpati indeed became a metre The head 1s vigour Prajapaty is the hend.. Prajapati doubtless, is the ksatra it is he that became vigour, Prajāpaci is undefined, and Prajapati indeed became a Inetres Support is vigour, the support, doubtless, is Prajapati All worker is the vigour, All-worker, doubutless, is Prajāpati.? These then are four kinds of vigour (head, ksatra, support and All worker) and four metres, this (makes) eight, the Gayatri consists of eight syllables, this assuredly is the same Gāyatri in the form of which Prajāpati then, by his vigour, overtook those cattle which went away from lnum In the arr, Prajapati as Vayu, see also Vayu-Prajapati' The gods at that time, said to Prajāpatı 'We will lay thee down heres -So be tli He did not say, "What will there: from accrue unto me? but whenever Prajāpati wished to obtain anything from the gods they said 'What will therefrom accrue to us? And hence ever. now if a father wishes to obtain anything from his sons, they say 'What will therefrom accrue unto us?' and when the sotis (wish to obtain anything) from the father. he says' So be it" for 4 3 प्रजापतिरेव छन्दोऽभवत् । -SBr. VIII 2310 प्रजापति मूर्द्धा रा वयोऽभवत् । •-SBP VIIT 2310 5. प्रजापति क्षत्र स वयोऽभवन्मयद छन्दऽइति यद्वा ऽमनिरक्त तन्मयन्दमनिरुतो व प्रजापति प्रजापतिरेव छन्दोऽभद । -SBr VIII 2311 6 प्रजापति विष्टम्भ स चयोऽभवत् । -SET VIII 2312 प्रजापति विश्वकर्मा स क्योऽभवत् । --SBr VIII 2313 8 चत्वारि यासि चत्वारि छदासि तदष्टावष्टाक्षरा मायश्येपा वै सा गायत्री या तद्भवा प्रजापतिरेतान्पशून्वयसाऽऽप्नोत्तस्माज्ञीर पशु वयसाप्तइत्या- चक्षते । -Sir VIII 2314 स वायु र प्रजापति सोऽग्नि स यजगान । -5Br VIII 34 11 सएप वायु प्रजापति । -SBr VIII 3415 7 9 METRES 113 in this way Prajāpati and the gods used of old to converse together' The aerial space (vjoma) is Prajāpati and the seventeenfold one us Prajapatı But indeed seventeenfold space also is the year in it there are tnelve months and five seasons ? When Spftah (freeing bricks) have been laid down, that part of the body of Prajapati has been restored, and P.ajāpatı becatre pregnant with all beings whilst they were in huis womb, evil, death (papma and mrtyu) seized them Prajāpatı, the paramesthın (supreme), indeed was now the lord of all living beings, (bhata) The year, IS Prajāpati. seventeenfold he is progenitor (prayanarır) * The mind. metre, doubtless 15 Prajāpatı The metres indicated are (1) Evah (Course) (11) Varivah (Expanse), (II) Sambhah (Bhssful). (av) Paribhuh (Encircler), (v) Acchat (Vestment), (vi) Manah (mind) (v1) Vyacah (Extent), (vi) Sindhus (Stream), (1x) Samudra (Sea), (I) Sarıram(blood) (21) Kakup (Peak) (11) Tri-kakup (Three-peaked) (11) Kavyam (wisdom) (iv) Ankup (water), (xv) Aksarapankti Gror of syllables), (xvi) Padapanka (row of words or steps). (xvai) Vistara-pankti (row of extension) (viii) Ksura bhray (Bright-Razor) । एतद देवा प्रजापतिमव वस्त्वामिहोपदघामहाऽइति तथेति रात्रै ना ब्रवीद कि मे ततो भविष्यतीति यदु ह किस प्रजापतिर्देवेष्वीपे किमस्पाक ततो भविष्यतीत्ये यो चुनादु हेवापता पुजिन्छन मिला तो अग्विालीयोनाष्टुरश यत्पुत्रा पितरि तयेत्येवाहैव । --SBP VIrr 414 2 प्रजापति ब्योमा प्रजापति सप्तदशोऽयो सवत्सरो वाव व्योमा सप्तदशस्तस्य द्वादशमासा पञ्चर्तव । SBr VIII 4111 3 प्रय स्तऽउपदधाति । एतद प्रजापतिरेतस्मिन्नात्मन प्रतिहिते सर्वाणि भूतानि गम्यंभवत्तान्यस्य गर्भ एव रान्ति पाप्मा मृत्युरगृहात् । -SBr. VIII 421 प्रजापति परमेष्ठपधिपतिरासीत् । -~SBr VIII 4319 5 सप्तदशो सवत्सर प्रजापति स प्रजनयिता। -SB- VIII 4320 6 प्रजापति मनश्छन्द । Ser VIII 5.2.3 4 114 PRAJAPATI (xix) Acchah (Vestment), (xx) Pracchah (Investment) (xxi) Samyah (Uniting), (xil) Viyab (Separating) (xxni) Brhat (Great), (xx1) Rathantara (xxv), Nikia (Troop) (xxvi) Vivadhah (Yoke) (xxvu) Girah (Devourer), (xxv111) Bhrajah (Bright) (xxix Samstubh, (xxx) Anustubh (xxx1) Evah (Course) (xxx11) Varivah (Expanse), (xxx11) Vayas (Strength). (XXXIV) Vayasket (Strength-maker) (xxxv) Vispardha (Striver), (xxxvi) Visala (Ample), (xxxvil) Chadih (Cover), (xxxvil) Darohana (Unchmbable), (xxxix) Tandram (Slow) (xl) Ankanka? Prajāpati enters last amongst fods wlio see that firmament and enter it , Prajāpati is the same as these Chandasyas" Pra Ipati consists of sixteen parts (Sodaśakalah Prajapat) and Pra āpati is Agar It is Prajapati himself who takes this (Agni) as his dear son to his tosom, and venly whosoever so knows this takes thus a dear son to his bosom 1 एवछन्दो वरिवछद परिभूध दऽग्राच्छ छ दो मनश्छदो व्यचश्उन्द । मिगुग्छन्द समुदश्छद सरिर छन्द मकुछ दस्त्रिककुर छद कान्य छन्दोऽप्रइकुप छन्दो प्रक्षरपक्तिश्छन्द पदपतिश्छ-दो विष्टार पक्तिश्छन्द क्षुरोधजदछन्द । -SBr VIII52-6 प्राच्छच्छन्द प्रच्छच्छ द सयच्छन्दो वियच्छदो वृहन्छ दो रय तरछ दो निकायश्व दो विवधश्छन्दो गिरश्न दो भ्रजश्चन्द सतुप्छन्दोऽनुष्दुग्छन्द:एव रछन्दो परिवछन्दो वपश्यन्दो वयस्कृच्छ-दो विपश्छि-दो विशाल बन्दर- इदिश्छन्दो दरोहण छन्दस्तन्द्र छ दोऽवास छन्द | –Y XV 4,5 2 प्रजापतिरुत्तमोऽयशस य स प्रजापतिरेतारताश्छन्दस्या । -SBr VIII 625 प्रजापतिरुत्तमोऽ विशत्तस्मादाहाकों देवाना परमे व्योमन् -Ser VIII 6219 3 पोडदाचल प्रजापति प्रजापतिरग्नि । -SBr IX 222 प्रजापतिरेखें तप्रिय पुत्रमुरस्यायत्त इति स यो है तदेव देवा हैव प्रिय पुत्र मुरसि भते। -SBr IX 2350 4 VIŠVAKARMAN 115 Gods, having become Pratapati's children: go to the heavenly light and become immortal. From Prajapati. when 'dismembered, couples went forth, in the from of Gandharvas and Apsaras. Now that Prajapati who was dismembered, is this very Agni who is liere being built up; and those couples which went forth from him, are these same deities to whom he now makes offering." 'The lord of creatures, the all worker,' Prajapati (lord of creatures) is indeed the alls orker (Višvakarma), for he has wrought all this (universe): Manas (the mind) is the Gandharva : his Apsaras are the hymn-verses and hymn. tunes,' as a Gandharva, the Mind indeed went forth, with the hymn-verses and lymn-tunes as flie Apsaras, his 1 mates This chariot is the yonder Sun : for it was hy assuming that form that Prajapati enclosed those couples (Gandharva and Apsaras), and took them to himself and made theth his own." Prajapati is Dhātr: for now ile having gained his end, thought himself quite perfect. Establishing himself in quarters, he went on ordering (or creating) and disposing everything here ; and inasmuch as he went on ordering and disposing, he is the orderer (Dhatr). Prajapati created living beings From the out-(and in). breathings he created the gods, and from the downward 1. - प्रजापते प्रजा प्रभूमेति प्रजापतेहिं प्रजा भवति । -Br. XI. 3.315;Yy. XVIII. 29 2 प्रजापतेविसरतान् मियुनान्युदनामन् गन्धवपिपरसो भूत्वा तानि रथी भूत्वा पर्यगच्छत् । -$Br, IX 4.1.2.4 3. प्रजापति विश्वकर्मा स होदा सर्वमकरोव""मनोह गन्धर्व 5 अक् सामरप्स. रोभिमिथुनेन सहोच्चकाम । -Br IX. 4.1.12 4. असो वाऽमादित्य एप रथ 5 एतह तप कृत्वा प्रजापतिरेतानि मिथुनानि परिगत्यात्मन्न धत्तात्मन्नरत । -Br. IX 4 1.15 5. एल प्रजापतिः । प्राप्य राधेवामन्यत स दिक्षु प्रतिष्ठापेद सर्व दषद् विदध- दतिष्ठद् यत् ददि दधदतिष्ठदु सस्माद् धाता। - SBr. IX. 51.35 ܝܟ 116 PRAJAPATI breathings the mortal beings and above the mortal beings he created Death as their consumer Now one half of the Prajapati was mortal and the other half immortal from the mortal-half he became twofold, clay and water and entered this earth (12) This clay and earth produces brick (3) The five mortal body parts are (1) the hair on the mouth (11) the skin (111) the flesh (1) the bone and (v) the marrow The five immortal parts ire (1) the mind (u) the voice, (iithe vital air (v) the eye and (v) the car (4) Nou that Prajāgati is no other than the fire-altar which is here built up and that five mortal parts there were of him they are thesc layers of earth and those which were immortal are these layers of bricks Having laid down the fifth layer of bricks, and having scattered earth on it. he lays the vikarnı and the svayamatuna bricks Prajapati then becomes immortal! Prajapatı becomes clay and water and enters the carth, afraid of Death With that part of the verse Y. XVIII 10) thercat which 15 Agnis, they made up that part of him (Prayapatı) which is Agnis and with Indra's (part) thot which is Indras and with the All gods' (part) that which All-gods' Having then lard down the Vikarni and Svajamatrına he scatters clups of gold and places the fre thercon Prnjiputi then finally made a golden form for his body and inasmuch as प्रजा प्रसार मामा । स उम्य एव प्रारणेभ्यो देवानगजत पवार mjera) af 447585145 H TRINITATII अपमेय गरमागौरपमतम TOUT FUGL rnagi?" पञ्चमITs पागलोम यामागमरियमाणा उपनामा मगोपाल प्राण १५ धोत्रम् ग ग सापनि । अयमय ए योगिनीमत । -SB, X 1.325 It furniza novinham 37 ſetkil: xat 1(7) 2. गाया। पोर मामी मम पाप मरयमातीराम marian Terafstofan TATTI -SO, X 1.32 poten: FTTREFI Creszefia Artcom snr 139 AGNI 117 Che did 30) finally, this was the final form of his body, whence people speak of the 'golden Prajapath' (Hiranmayah Prajapatıh). Prajapati was desirous of going up to the heaven, but Prajapacz indeed, is all the (sacrificial) animals-man, borse, bull.ram, and the he-goat, by means of these forms he could not do so He saw this bird-Itke body, the fire-altar, and constructed it without contracting and expanding (the wings) but could not do so By contracting and expanding (the wings) he did fly up: whence even to this day birds can only by up when they contract their wings and spread their featbers Now the one person which they made out of those seven persons became this Prajāpati He produced these living beings and having produced living beings, he went upwards, he went to that world where that (sun) now shines" 1S The well-winged eagle (suparna garutman) doubtless, Prajapatı, and Savitri that (sun) Indeed those who do it that way, deptive this Father Prajapati of his due proportions, and they will become worse for sacrificing, for they deprive Father Prajapatı of his due proportions. (This is in the context of the construction of a fire altar ) Prajapatı, indeed, is the year, and Agni is all objects of desire This Prajāpati the year desired 'May I build up for 1 अय विकर्णीच स्वयमातृण्णाञ्चोपधाय । हिरण्यसकल । तत्प्रजापति. हिरण्म- -SBX 149 2 प्रजापति स्वर्ग लोकमजिगासन् । सर्वे च पशव प्रजापति पुरुषोऽश्वी गौरविरज --Br X 211 यान्वं तान् सप्तपुरुषान् । एक पुरुषमकुर्वन् स प्रजापतिरभवत् स प्रमाऽप्रसृजत । -SB, X 221 प्रजापति सुपर्णो गरुत्मानेप सविता । - SBr X 224 5 ते ये ह तथा कुर्वन्ति । एतं ह ते पितर प्रजापति सम्पदश्च्यावयन्ति सा यावत्येषा। -SBX 237 4 118 PRAJAPATI myself a body so as to contain (or to become) Agni He constructed a body one hundred and one-fold all objects of desire 1 When the gods restored the relaxed Prajapatt, they poured him, as seed, into the fire pan (ukha) as the womb, for the firepan 15 a womb ? And this Agni is no other than Prajapati. The gods, having restored this Agni-Prajapati, in the course of a year prepared this food for him, to wit, this Mahayratiya cup of Somad Verily, Prajapatı, the year, is Agni, and King Soma, the moon Now, in this Prajapats, the year, there are seven-hundred and twenty days and nights, his lights (being) those bricks, three hundred and sixty enclosing stones, and three hundred and sixty bricks with (special) formulas This Prajapati, the year, has created all existing things, both what breathes and breathless, botlı gods and men Having created all cxisting things, he felt like one emptied out and was afraid of death (In reference to the construction of a fire altar ) Prajāpats, with the intention of getting these living and non - 2 सवत्सरोवै प्रजापति । अग्निरु सर्व कामा सोऽय सवत्सर प्रजापतिरकामग- ताग्नि सर्वान् कामानात्मानमभिसञ्चिावीयेति । -~-SBrx.241 प्रजापति विनस्तम् । यत्र देवा समस्कुर्वस्तमुखाया योनो रेतो भूतम सिञ्चन्योतिर्वा उखा। -SBr x 411 3 स एषोऽग्नि प्रजापतिरेव । ते देवाऽ एतमग्नि प्रजापति मस्कृत्याथास्मा 5 एतत्सवत्सरेऽन समस्नुसंन्याएप महावतीयो ग्रह । --SBrx4112 4 सवत्सरो वै प्रजापतिरनि । तस्य वाऽएतस्य सवत्सररय प्रजापते । सप्त च दातानि विंशतिश्चाहोरात्राणि ज्योतीपि ताऽइएका पटिश्च वीणि च पातागि परिश्रित पश्चि त्रीणि च शतानि यजुष्मत्य सोध्य राबर सर' प्रजा- पति सर्वाणि भूतानि ससृज यच्च प्राणि यच्चाप्रापमुभयान् देव मनुष्यान् स सर्वाणि भूतानि सृष्ट्वा रिरिचान 5 इव मेने स मृत्योविभयानकार । -SBr x42.2 PANKTIS 119 living beings back into his body divided himself into different bodies Prajapsti's body contains (or consists of) three fold science (trividya). He arranged the Rk verses into twelve thousand of Brhatis, for of that extent are the verses created by Prajapati. At the thirtieth arrangement, they came to an end in the Pauktis, and therefore, there are thirty rights in the month, and because it was in the Parktis, therefore Prajāpad is 'pankta' (five-fold.) There are one hundred and eight hundred Panktiss Into these thrce worlds, (in the form of the fire-pan, he (Prajapaci) poured, 23 seed into the womb, his own self made up of the metres, stomas, vital airs, and deities. In the course of a half-moon the first hody was made, in a further (half-moon) the next (body), in a further one the next, in a year he is made up whole and complete. । Verily, Prajapati, the Sacrifice, is the Year: the night of new 1. स हेक्षाच के कथावहिममानि सर्वाणि भूतानि पुनरारमन्नायपेय पुनर'मन्दधीय- छ धात्मानं व्योहत" श्रीनात्मनोऽयु रत चतुरऽ प्रारमनोऽपुरत'"पञ्चा. मनोऽकुरुत "अथ चतुर्विशतिमात्मनोऽशुरुत । तस्माचतुर्दिशत्यधमासः संवत्सरः" --SBr.x.42.3-18 2. अथ सर्वाणि भूतानि पर्येक्षत् । स प्रयामेव विद्याया सर्वाणि भूतान्यपश्यर... स ऐक्षत प्रजापतिः । त्रय्या वाव विद्याया सर्वाणि भूत नि हात त्रयीमेव विद्यामानमानमभिसस्वरवा इति। -Br.x.4221-22 3. समाचौ व्यौहत् । द्वादशवृती सहस्राण्येतावत्यो हऽच्चों याः प्रजापतिसृष्टास्ता- स्त्रिशत्तमे व्यूहे पतिध्वनिष्ठन्त+ता यत् त्रिंशत्तमे व्यूहे प्रतिष्ठन्त तस्मात् त्रिंश- मासस्य रात्रयोऽथ यत् पवितषु तस्मात् पवितः प्रजापतिस्ता प्रष्ट्रारत शतानि पंक्तयोऽभवन् । -SBr.x.4223 4. स एषु त्रिषु लोकेपुषायाम् । योनी रेतो भूतमात्मानमसिञ्चन्दौमम स्तोममयं मारामयं देवतामय तस्याधमासे प्रथम भारमा समस्क्रियत दबीयसि परो दवीयसि परः सवररारराएब रावः वृलनः समस्क्रियत । -SBr.x.4.226 PRAJAPATI 120 moon is its gate, and the moon itself is the bolt of the gate.1 In the beginning of creation, there existed nothing but a sea of water (salila) on which floated a golden egg (hiranmayam andam), in a year's time a man, this Prajāpati, was produced therefrom. and hence a woman, a cow or a mare brings forth within the space of a year; for Prajapati was born in a year. He broke open this golden egg; at the end of a year he tried to speak : he spoke : bhan, bhuvah and svah. Therefore a child tries to speak at the end of a year, for at the end of a year Prajāpati tried to speak. Prajapati was born with a life of thousand years, he beheld the opposite shore (the end) of his own life 3 Prajāpati laid the power of reproduction into his own self ; by the breath of his mouth, he created the gods : 1t became daylight for him By the downward breathing he created the Asuras, liaving created Asuras, it became darkness for him. Now he thought 'I have created evil for my self,' Prajapati then smote the Asuras with evil." 1. सवत्सरो वै यज्ञः प्रजापति । तस्यैतद्दार यदमावास्या चन्द्रमा एवं द्वारपिधानः। --SBr. XI.1.1.1 2, मापो ह या 5 इदमने सलिसमेवास। ता भवामयन्त वचन्नु प्रजायेमहीति ताऽ प्रयाम्यस्तास्तास्तपो : तप्यन्त तासु तपस्तप्यमानासु हिरण्मयमाण्ड सम्बभूवाजातो ह तहि सवत्सरप्रास तदिद हिरण्मयमाण्ड यावत् सवत्स रस्य बेला तावत्पय्यंप्लावत । तत सवत्सरे पुरुषः समभवत् । स प्रजापतिस्तस्मायु रायत्सर एव"स्त्री वा गोर्वा वड्या विजायते । स सबारे व्याजिहीपंत । स भूरिति व्याहररसेयम्पृथिव्यभवत्, भुवऽ इति तदिदमन्तरिक्षमभवद. स्वरिति सा 5 सौ चौरभवत् । -SBr.XI.1.61-3 3. स सहस्रार्जशे, । स यथा नये पारम्परापश्यदेव स्वस्यायुप. पारम्पराञ्च- --SBr.XI.166 4. सो ग्याम्यदननार प्रजाकाम । म पात्मन्यव प्रमापतिमपत समास्येनंव देवानराजत ते देवा दिवमभिपधाग्यन्त वह पाना देवरय यद्दिवमभिपद्याराज्यन्त तरमै ससृजानाय दिवेदाम तेनामुरातमजत तहमामय पृथिवीमभिपधासम्पन्त तस्मै समृगानाप तम : इवास .. 1 सोचेत् । पाप्मान या मराशि याम स्यो। --contd.

ASURAS 121 Now the gods and the Asuras, both of them sprung from Prajapatı, once strove together Then the Asuras even through arrogance, thinking. 'Unto whom, forsooth should te make offering?' rent on offering into their own mouths They came to naught, even through arrogance But the gods went on offering unto one another PrajTpati gave himself up to them, and the sacrifice became theirs, for indeed the sacrifice is the food of the gods Having given himself to the gods, he created that counterpart of himself, to wit. the sacrifice whence people say. The sacrifice is Prajapatı'; for he created it as a counterpart of himself 1 Poison in Prajāpati's body even as there they cut out what was injured in Prajapati, s do they now thereby cut out what in this (body) is clogged and bardened and affected by Varuna Prajāpat was becoming heated (by fervid devotion), whilst creating living beings From hit worn out and heated, $ri (Fortune and Beauty) came forth She stood there resplendent shraing and trembling Gods'said to Prajapata 'Let uskill her and take all from her' On this Prajapati said Surely, that Sri is a woman, and people do not kill a woman but rather take (anything) from her (leaving her) alve' On thrs Agnt. Soma, Varuna, Mitra, Indra Běhaspati, Savitrī, Pasan, Sarasvati and "Tvastr deprived -contd मे ससृजानाय तम 5 इवा भूदिति तास्तत 5 एव पाप्मनाऽविध्यत्ते तत 5 एव पराभव स्तस्मादाह तदस्ति यद देवासुर यदिदमन्याख्याने त्वदुद्यत ऽ इति हासे स्वसतो ाव तान् प्रजापति पाप्मना विध्यते ततः एव परामवन्निति । --5BrXI 1679 देषाश्च वा असुराश्च । उभये प्राजापत्या पस्पृघिरे ततो असुरा प्रतिमाने नेव कस्मिन्नु वय जुहुयामेति स्वेष्वेवास्येषु जुह्वत अथ देवा, मन्योन्यस्मिन्नेव जुबत देवेभ्य 5 प्रात्मान प्रदाय । अर्थतमात्मन प्रतिमामसृजत यद्यज्ञन्तस्मादाहु प्रजापतियंशाइति । --SBr XI 1813 2 यथैव तत्मजापतेराविदन् निरकृन्तन्नेवमेवैतस्यैतद् यदेष्टित यद ग्रथित यद् वरुण्य तन्निष्कृत्सन्ति । -SBr xI 267 1 PRAJAPATI 122 her respectively from food, royal power, universal sovereignty, noble rank power, holy lustre, dominion wealth, prosperity and beautıful forms It is to . Now Ka is Prajāpati The teacher thus initiates the Brahmacarın after making bim one belonging to Prajāpat. The teacher then commits the disciple to Prajapati and Savitri these two most high and most important deities he commits hım (the brahmacarın or the disciple) ? The Asuras enveloped the gods with darkness Gods spake We do indeed dispel darkness but not the whole of it come let us resort to Father Prajapati Verily, in the beginning Prajapati alone was here He desired “May I exist, may I be generated,' He wearied himself and performed fervid devotrns (srama and tapas) from him, thus wearied and heated were created--the earth (pythivi) the air (antariksa) and the sky (dyau) He heated these three worlds and from them three lights (1yotis) were produced Agni (the fire), Vayu (tbat blows air) and Surya (the Sun) From these three lights were produced, the three Vedas the Rk from Agni, the Yajus from Vayu and the Sama from Surya He then heated these three Vadas. and from them three luminous essences (sukra) were produced bhal from the Rk, bhuvah from Yajus and svah from the Sama On enquiry from gods, Prajapati said that प्रजापति प्रजा सृजमानोऽतप्यत । तस्माच्छान्तात्तेपानाच्छीरुदकामत्सा दीप्यमाना भ्राजमाना लेलाय त्यतिष्ठत्ता दीप्यमाना लाजमाना तेलायती देवाऽमभ्यघ्यायन् । ते प्रदापतिमव वन् । हनामेमामेदमस्या ददामहा 5 इति रा हो वाच स्त्री वा एपा यन्यानं वे स्त्रियं न त्युत त्वाऽ भस्म जीवन्त्याऽ एवा ददप्तऽ इति । तस्याउ पग्निरलायमादत । सोमो राज्य वक्ष्ण पात्रगिन्द्रो बल बृहस्पतिवापस सविता राष्ट्र पूपा भग सरस्वती पुष्टित्वष्टा रूपाणि -SEP XI431-3 2 ब्रह्मचर्यमागामित्याह । मोनामाऽसीति प्रजापति " इन्द्रस्य ब्रह्म पापस्यग्निरानार्यस्तवाहमाघायस्तर प्रजापतये त्वा परिददामि देवाय त्वा सवित्रे परिददामि। -SBr xI 5413 3 भप पाव तमो हामहे न देव सर्वमिय हन्त प्रजापति पितर प्रत्ययामेति ते प्रजापति पितर प्रतीत्योचु । -SBr XI 553 साम्राज्य मित्र THREE FIRES 123 in the event of their sacrifices failing in respect to the Rk they should offer ghee in the Garhapatya fire with Bhah, if the sacrifice fails in respect to the Yajuş, they should offer ghec in the Agnidhriya (or in the Anvahäryapacana in the case of a (Haviryajita) with Bhuval, and if the sacrifice fails in respect of the Saman, they should offer it in the Ahavaniya with Svar! Whosoever knows the seventeenfold Prajapati, as established in the deity and in the body, eastablishes himself by offspring and castle in this and by immortality in the other world, (we have already discussed the seventeenfold reference) Prajāpatı once spake unto Purusa Narayana, 'Offer sacrifice, offer sacrifice !', Narayana told Prajāpatı, 'Thrice I have offered sacrifice by the morning service, the Vasus went forth by the midday-service the Rudras, and by the evening service the Adityas, now I have but the offering place and the offering place I am sitting Prajapati then recommended yet a sacrifice such that his "hymns shall be strung as a pearl on a thread or a thread through a on pearl's प्रजापतिर्वा इदमयऽ प्रासीत् । एक एव गोड पामयत स्या प्रजायेयेति सोऽ- श्राभ्यत्स तपोऽनप्यत - सऽइमास्त्रील्लोकानभितताप । तेभ्यस्तप्तेम्पस्त्रीणि ज्यो. ती व्यजायन्ताग्निर्योऽय पवते सूर्य । स इमानि त्रीणि ज्योतीष्यमितताप । तेम्यस्यस्तप्तेभ्यस्त्रयो वेदा 5 अजायताग्नेऋग्वेदो वायोयं जुर्वेद सूर्यात्साम- वेद । .." त्रीणि शुक्राण्यजायन्त भूरित्यग्वेदाद् भुवऽइति यजुर्वेदात् स्वरिति स भवेदात् 'ययुक्तो भूरिति चतु हीतमाग्य गृहीत्वा गाई पत्ये जुहवय यदि यजुष्टो भुवऽइति चतुर्ग हीतमाज्य गृहीत्वाऽानीधी ये जुहवयान्वाहार्यपचने वा हविर्यज्ञे यदि सामत स्वरिति चतुएं होतमाज्य गृहीत्वावनीये जुदय । -SBrXI5816 सएप सप्तदश प्रजापतिरधिदेवतश्चाध्यात्मञ्च प्रतिष्ठित स यो हवमेत सप्तश प्रजापतिमधिदेवतञ्चाध्यात्म च प्रतिष्ठित वेद प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिरस्मिल्लोके ऽमृतत्वे नामुष्मिन् । -SBrXII 334 पुरुष है नारायण प्रजापति रुवाच-यजस्व यजस्वेति ... त्रिरयक्षि वसव भात सवनेनागू रुद्रामाध्यन्दिनेन सवनेनादिश्यास्तृतीयसवनेनाय मम यज्ञ- दास्स्वेव यज्ञ वास्तावेबाहमाराऽइति । स हो वाच । यजस्ववाह व ते तद् वक्ष्यामि- यथा त 5 उवय्यानि मरिगरिव मूत्रः मोतानि भविष्यन्ति सूत्रमिव वा मसाविति । --SBrXII 341-2 2 3 121 PRAJAPATI a Savitrt in truth is the same as Prajāpatı and therefore of old indeed the victim wbuch was dedicated to Savitri before initiation for sattra is now seized to be dedicated to Prajapatil Verily Prajapati the sacrifice is King Soma and these deities to whom he offers and these oblations wbich he ofiers are forms of hims Prajāpati produced the sacrifice His grcatess departed from him and entered the great sacrificial priests Together with great priests he went in search of it and together with great priests he found its Prajapati is the most vigorous of the gods and horse is the most vigorous of animals The horse is sacred to Prajapati* The horse is fettered for gods for Prajāpat: Prajapati desired Might I perfrom a horse sacrifice He toiled and practised fervid devotion From the body of him when wearied and heated the deities departed in sevenfold way therefrom Diksă was produced the seven were those deities that departed (from Prajapatı) Prajāpati poured forth the life sap Whence poured forth it werghed down the Rk (hymn verse) and the Saman (hymn tune)' । यो हाव सविता स प्रजापतिरिति पद तस्तस्मात् सयुप्याग्नीस्तेन यजेरन् गृह पतरेवाग्निपु ययेदजाघ या पत्नी सयाजयति । -SBr XII 3.51 2 सोमो वै राजा मज्ञ प्रजापति । तस्यै तास्तवो याऽएता देवता पाएता पाहुतीर्जुहोति। --SBr XII 611 3 प्रजापतियज्ञमसृजत । तस्य महिमाऽपानामतम महविन प्राविशन. महविम्भि रवच्छत्, त महत्विभिरवि दत् । -SBr XIII 114 4 प्राजापत्योऽश्व स्वयैवैन देवतया समदं यति । -SBr XIII 123 5 प्रजापतये ब्रह्मनश्व भत्स्यामि देवेभ्य प्रजापतमै तेनराद्ध्याराम् । -$Br XIII 124Y XXII 43 6 प्रजापतिरकामयत । अश्वमेधेन यजेयति सोऽश्राम्यत्स तपोऽतप्यत तस्य था तस्य तप्तस्य सप्तधात्मनो देवता : सपाक्राम रसा दीक्षाभवत्स एतानि वैश्वदेवाय पश्यत्ता यजुहोत् । -SBr XIAL 171 7 प्रजापतिरस्वमेघमसृजत । स पृष्ट प्रश्नमन्लीनाव प्र साम व वैश्वदेवा युदयत् । -SBr XIII 18.1 PRAJAPATI IN THE YAJURVEDA 125 Prajapati is the chief of the deities (at Aivamedha).! When the year has expired, the Diksa (initiation) takes place. After the slaughtering of the victim sacred to Prajāpati, the (isti) offerings come to an end.' These (eight syllables of Gayatri) are sacred to Prajapati, Prajapati assuredly is the Brahiman; for Prajapati is of the nature of the Brahman; therefore, they are sacred to Prajapati.' Thereupon, whilst touching her (the earth), "Thou art Manu's mare', for having become a mare, she (the earth) indeed carried Manu, and he is her lord, Prajapati : with that mate, his heart's delight, he thus supplies and completes him (Prajapati.the Pravargya and Sacrifice). PRAJAPATI IN THE YAJURVEDA The various references to Prajapati as we come across in the Satapatha Brahmana have many a time an origin in the texts of the Vajasaneyin Samhita, or the Sukla Yajurveda as follows." 1. Hail to Manu the Prajapatit : Hail to Prajapati.' 2. We have become children of Prajapati ; we have become immortal.7 1. प्राजापत्य मुख्यं करोति प्रजापतिमुखाभिरेवनन्देवताभि रुपच्छति । -SBr.XIII. I.8.2 . 2. संवत्सरे पर्यवेते दीक्षा । प्राजापत्यमातम्योत्सीदन्तीष्टयः । --Sr. XII. 4.4.1 3 से पै प्राजापत्या भवन्ति । ब्रह्म वै प्रजापतिर्बाह्यो हि प्रजापतिस्तस्माद प्राजापत्या भवन्ति । -SBr.XIII.6.28. 4. प्रथेमामभिमृश्य जपति । मनोरश्वासोत्यश्वा ह या इयम्भूत्वा मनुमुवाह सोऽस्याः पतिः प्रजापतिस्तेनैवैन मेता मियुनेन प्रियेण धाम्ना समई यति कृरस्नं करोति। -5Br.XIV. 1.3.25 Y xxxVII. 12. 5 प्रजापतये भगवे स्वाहा । -Yy. XI. 66. 6. प्रजापतये स्वाहा। -Y.XVIII.28. 7. अमृताऽप्रभूम प्रजापते : प्रजाऽमभूम । -P.XVIII.20 126 PRAJAPATI 3 For gods and for Prajāpati I fit thet For gods and for Prajapat: O Brahman will I tie up the horse Thence may I prosper' Binding him for Prajāpatt and Gods be thou successfult . Thee welcome to Prajāpati I sprinkle? Hail to Ka Hail to Prajā pati who knows the mind" Haul to Prajapati 5 I take thee welcome to Prajapati , this is thy place, Sarya (the Sun) thy majesty the majesty which has accrued to thee in the day in a year also the majesty which has accrued in the Vayu (nind) in the antariksa (firmament) Plajāpati's majesty (mahman) that accrued in the moon by night in a year in the earth in Agni in the stars 6 To Prajapati he sacrifices men elephants (purusan hastanah)' 7 The Kinnara belongs to Prajapati' 8 Thou art Prajāpati strong male impregner may I obtain from thee strong male impregner a son who shall himself become father' 2 4 प्रजापतये स्वाहा। 5 स्वगा त्वा देवेभ्य प्रजापतये ब्रह्मानव भन्स्पामि देवेभ्य प्रजापतये तेन राध्यासम् । त बधान देवेभ्य प्रजापतये तेन रानुहि । -Y» XXII 4 प्रजापतये त्वा जुष्ट प्रोझामि । -Yu XXII 5 3 काय स्वाहा मन प्रजापतये स्वाहा -YY XXII 20 --Yv XXI1 32 उपयाम गृहीतोऽसि प्रजापतये त्वा जुष्ट गुलाम्यष ते पोनि सूर्यस्तै महिमा यस्तेऽहन्सवत्सरे महिमा सबभूव यस्ते वायावन्तरिक्ष महिमा सबभूव यस्ते दिवि सूर्य महिमा सम्बमूव तस्मै ते महिम्ने प्रजापतये स्वाहा देवेभ्य । -YXXIII 2 6 यस्ते रात्री मवत्सरे महिमा सम्बभूव यस्त पृथिव्यामग्नो महिमा सम्बभूव यस्ते नक्षत्रषु चन्द्रमसि महिमा सम्बभूव तस्मै ते महिम्ने प्रजापतये देवेम्य स्वाहा । -Y,XXII14 7 प्रजापतय पुरुषान् हस्तिनमानभते । -YvXAIV 29 8 मयुप्राजापत्य । -YYXXIV 31 १ प्रजापति पासि रेतोषा रेतो मयि धेहि प्रजापतेस्त वृष्णो रेतोधस रेतोपामशीय । -Yv VII 10 VIŠVAKARMAN 127 9. Thee let Prajapati settle on the water's back (i.c, the earth). in ocean's course, May Prajapati settle upon the back of Earth. 10. Prajapati became the metres 11. With one they praised ; creatures were produced. Prajapati was overlord.. Prajapati, the supreme in place was overlord." 12. Lord of the world. Prajapati, whose are the homes above and herer give great protection unto these, the priesthood (Brahma) and nobility (Ksatra). 13. Prajapati. the Visvakarman (Omnifit), Mind is the. • Gandharva: Rk and Saman are his Apsaras.' 14. Prajapati through Brahma drank the essence (rasam) from the foaming (Parisrut) food (anna).: 15. Viewing both forms, Prajapai gave TRUTH (Satyal and FALSEHOOD (Anta) different shapes. Prajapati assigned the lack of faith (Asraddha) to FALSEHOOD, and faith (Sraddha) to TRUTH. 16. By holy lore, Prajapati drank up both forras, pressed (suta) and unpressed (asuta).'' 4 1. प्रजापतिष्ट्या सादयत्वपां पृष्ठे समुद्रस्येयन् । -yv.XIII. 17, 2. प्रजापतिष्ट्वा सादयतु पृष्ठे पृथिव्या ज्योतिष्मतीम् । -Y.XIII. 24 3. प्रजापतिश्छन्दः। -Y.XIV.9 एलाया स्तुवत प्रजाऽनधीचन्त प्रजापतिरधिपतिः। -Yv.XIV.28 5 प्रजापतिः परमेष्ठयधिपति रासील्लोक ताऽइन्द्रम् । --Y.XIV.31 6. स नो भुवनस्य पते प्रजापते यस्य तऽउपरि गृहा यरय चेह । भस्मै ब्रह्मरोऽस्मै क्षत्राय महि शर्म यच्छ स्वाहा । -Y.XVIII.44 7. प्रजापति विश्वकर्मा मतो गन्धवंस्तस्यमा सामान्यप्रसऽएएटयो नाम । -Yy. XVIII 43 8. अन्नात्परिख तो रस ब्रह्मणा व्यपिबत क्षत्रं पयः सोम प्रजापतिः । ---Yv.XIX.75 9. दृष्ट्वा रूपे व्याकरोत्सत्यान्तै प्रजापतिः । प्रश्रद्धामन्ते ऽदधाच्या सत्ये । प्रजापतिः। --Y.XIX.77. 10. देदेन रूपे व्यपिवत्सुता सुतौ प्रजापतिः । -YxIx.78.

128 PRJAPATI Seeing the foaming liquor s sap (parisyuta rasa) Prajapati with the bright drank out the bright (sukra), the milk, the Soma Juicer 17 The strong the self existent one, the First, within the mighty food (mahan arnava) laid down the timely embryo (garbha) from which Prajapati was born 18 Let the Hotā sacrifice to Prajāpati from the Mahrman Somas 19 Prajapati, thou only comprehendest all these created forms, and none beside thee Give us our heart's desire when we invoke thee May we be lords of rich possessions 20 in the womb moves Prajapati he never becoming born is born 111 sundry figures The wise discern the womb from which he springeth In him alone stand all existing creatures 5 21 Agni is that, Aditya is that, Vayu and Candramas are that Sukra is that, Brahma is that, Apah is that, and that is Praapati 22 Before him naught whatever sprang to being, who with his presence ads all living Prajapati, rejoicing in his offspring, he sodaśī maintains the three great lustres creatures 4 1 दृष्ट्वा परिख तो रस शुक्र ण शुक्र व्यपिबत्पय सोम प्रजापति । -YXIX 79 2 सुमू स्वयम्भू प्रथमोऽन्तमहत्यर्णवे । दधै ए गर्भमत्विय यतो जात प्रजापति । --YyXXIII 63 3 होता यात्प्रजापतिः सोमस्य महिम्न । --Yy XXIII 64 प्रजापते न स्वदेतान्यन्यो विदवा रूपाणि परितो बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो ऽप्रस्तु वम स्याग पतयो रयीणाम् । Yy XXIII 65 also see X 20 5 प्रजापतिपचरति गमेंअन्तरजायमानो पहुधा वि जायते 1 तस्य योनि परिपश्यन्ति घोरास्तस्मिन्ह तस्थु पनानि विश्वा । -Yy XXXI 19 6 तदेवाग्निस्तदादित्यस्तवापुस्तदु चन्द्रमा । तदेव शुक्र तद् ब्रह्म ताऽमाप स प्रजापति Yy XXXII 1 PRAJAPATI IN THE BLACK YAJURVEDA 129 (Three lustres are Agni Vayu and Sorya, or the Sun, Moon and Agn:)" 23 We have become the children of Prajapati 24 Here in the God Prajapati near water. May, I lay thee down May his light drive mishap from us Prajapati In The Black Yajurveda. The concept of Prajapati which got such an elaboration in the Satapatha Brahmava, has a passing reference only in the Taittiriya Samhata (also known as the Black Yajurveda or Krsna Yajurveda) I shall quote a few passages from the Dlack Yujurveda or the Tarttırsya Samhita (Keith's Translation). Prajapati created cattle. being created they entered day and night, he recovered them by means of the metres 2 Thou art mind derived from Prajapati Thou art the portion of Prajapata, full of strength and 1 & milks 3 Prajapati's is the world called Vibhan" 4 Now Prajapati performed the sacrihce with mind, verily he performs the sacrifice with mind to prevent the Raksas following He who yokes the sacrifice when the yoking (time) arrives yokes it indeed among the yolcas "Wha (Ka) yoketh thee Let him yoke thee" he says, Ka 15 Prajapatı, verily by Prajapati he yokes it ; he yokes indeed among the yokers & 5. Prajāpat created the sacrifices the Agnihotra the Agnistoma che fall man sacrifice, the Ukebye the new w sacrifice यस्माज्जात न पुरा किं च नैव य प्राबभूव मुवनानि विश्वा । प्रजापति प्रजया सररास्मीरिण ज्योती वि सचते स परेडशी। Xy XXXII 5 2 प्रजापते प्रजाउ मभूम। Yv IX 21 3 प्रजापतो त्वा देवतायामुपोदके लोके निदधाभ्यसो । अप न शोशुचदयम् । Yv XXXV 6 4 TSI 596 7 Ts I 6.5 h 5 Ts I 62, 8 Ts 1 684 6 Ts I 63, 130 PRAJAPATI and the Atrātra. These he meted out : Agaistoma was the size of the Agnihotra, the Uktbya that of the full moon sacrifice, the Atiſātra that of the new moon sacrifice. He who knowing thus offers the Agnihotra obtains as much as by offering the Agnistoma: he who knowing thus offers the full moon sacrifice obtains as much as by offering the Ukthya, who he knowing thus offers the new moon sacrifice obtains as much as by offering the Atiratra. The sacri. fice was in the beginning Paramesthin's, and by means of it he reached the supreme goal. He furnished Prajapati with it, and by means of it, Prajāpati reached the supreme goal. He furnished Indra with it, and by means of it Indra reached the supreme goal. He furnished Agni and Soma with it, and by means of at Agni and Soma reached the supreme goal. He who knowing thus offers the new and full moon sacrifices reaches the supreme goal! 6 He who knows the seventeen fold Prajāpati as connected with the sacrifice rests secured through the sacrifice, and talls not away from the sacrifice. "Do thou proclaim" has four syllables, "Be it proclaimed" has four syllabies, "Utter" has twu syllables: "We that do utter" has five syllables: the Vasar has two syllables ; this is the seventeenfold Prajāpati as connected with the sacrifice." 7 One knows Prajapati. Prajāpati knows one, whom Prajapati knows, he becomes pure. This is the Prajāpatx of the Texts." 8. Prajāpati distributed the sacrifice to the gods; he reflected that he was empty; hc perceived this Anvahārya mess unallotted ; he conferred it upon lumselt. The Anvahary is connected with Prajapatı; he, who knowing thus brings the Anvahitya, assuredly enjoys Prajapati. An unlimited amount should be poured out, Prajapati is unlimited : (verily It serves) to win Prajāpatt. Whatever the gods did in the sacrifice, the Asuras did ; the gods perceived the Anvaharya connected with Projāpatı: they seized it; then the gods Prosper. the Asuras sere defeated; he who knowvang thus 1. Ts. I. 69.1 2 3. TS. 1 6 11 4 2. Ts. I 6.11.1 CREATION OF UNIVERSE 131 brings the Anvāhārya prospers himself, his foc is defeated.' 9. Indra was the lowest in ranks of the gods, he had recourse to Prajāpati ; for him he offered this (offering) of the aftersoots of rice to Indra on eleven potslierds; verily he led him to the top of the gods." 10. Prajapati had thirty-three daughters; he gave them to Soma, the king: of them he associated with Robiņā; they returned in anger ; then he followed and asked for them back; them he would not return.? 1 11. Prajāpati assigned the food to the gods : he said, "Whatever sball be left over these worlds, be that mine." "That was left over these worlds, Indra, the king. Indra, the overlord. Indra, the sovereign : thence he milked these worlds three fold ; that is the cause of its having three elements." 12. The eye of Prajapati swelled, that fell away, that became a horse: because it swelled (afvayat), that is the reason why the horse (asva) bas its name. By the horse sacrifice gods replaced it. He who sacrifices with the horse sacrifice makes Prajapati whole ; vecily he becomes whole : this is the atonement for everything and the cure for everything. ... It was the left eye of Prajapati that swelled ; therefore they cut off from the horse on the left side, on the right from other animals. CREATION OF UNIVERSE AS SACRIFICE OF PRIMEVAL PURUŞA OR PRAJAPATI The sacrificial rite, known as Agnicayana or the rite of the piling of the fire altars is not merely a theological rite or a part of the ceremony. In it lies the raost philosophic content of the Vedic Samhitas and the Brahmara Texts. I shall quote Keith from his scholarly introduction to "The Veda of the Black Yajus School entitled Taittiriya Samkira," He says: 1, Ts. 1. 7.3.2-3 2. TS 11.3.4.2 5. Ts. Y. 3.12. 1-2 3. Ts. II. 3.5,1 4. Ts. II. 3.6.2 132 PRJAPATI In the elaborate, and in detail tedious, site of the piling of the firc-altars lies the most philosophic content of the Samita. for in it finds espression the chief doctrine of the sacrificial ritual, the sacrifice as a cosmic power of the highest potency. Eggeling (SB, xlı XV-XVI), to whom we owe the clearest exposition of this doctrine, traces the first expression of it preserved in the literature to the Purusa hyma of the Rgveda (X 90) where the creation of the universe is figured as the sacrifice of a primeval Purusa, who is all that is and that shall be This creation cannot be regarded as a single definite act it is regarded as ever Proceeding, and the year, the symbol time takes its part in that the three seasons, spring summer and autumn form the ghee, the kindling sticks and the oblations undoubtedly an attempt to recognize and explain time in its relation to the universe In the Brahmana texts this doctrine has become stereotyped in the doctrine of the psling of the fire altar, which is intended to be represented of the eternal cosmic sacrifice which lies at the bottom of the representation of the world But the Purosa of the Rgveda has been merged in a slightly different conception, that of Prajāpati Agni who now represents all that is and that shall be Moreever the element of time is not forgotten the fire altar is piled by Prajapati by means of the seasons and is the year, again the symbol of time Again the fire-altar must be built for a year, and the fire itself which is one with the altar, must be carried by the sacrificer for a year The form of the altar is that of a bırd, and the puler of the altar is strictly forbidden to eat of a bird lest he should eat the fire and be ruined. There can be little doubt of the origin of his device of torm, Prajapatı, the all is conceived as being the sacrifice, the sacrifice is essentially in one aspect the Soma, for which the altar is available for use in the ritual, though not essential, and the Soma again was brought from heaven by the bird-shaped Gayatri The bırd-shaped Gayatri is addressed in the Atharvaveda (VI 481) as the god of the morning pressing and the formula there given is employd by the Vaulana Satra in connection with a stanza (VI 47 1) which is clearly addressed to Acnt, and Agne is the recognized deity of the morning pressing CREATION OF UNIVERSE 133 It is the lightning form of Agni which identified with his metre. opens up the clouds and fetches with it the Soma from the sky, and the identification of the bird with the Soma is perfectly Datural as the two are essentially conjunct Agni too mn other passages of the texts from the Rgyeda onwards is frequently called a bird Naturally the bird form is intended to bear the sacrifice to the world of heaven, but that is clearly not its Primitive intention Interest is also attached to the fact that on a gold disc the symbol of the Sun, itself deposited on a Jotus leaf the birthplace of Agni, is placed a golden figure of a man the symbol of Prajapati and that above him rest in separate layers the Svayamatrapa bricks which are naturally perforated brick, symbols of earth atmosphere and heaven, the perforations permitting the golden man to breathe the mere causes The Brahmana however, makes a further advance beyond conception of the sacrifice as a cosmic creation exemplified in detail by the explanation of the different fearures of the world as emanations from the sacrificial procedure as when the right side is said to be stronger than the left because the sacrificer in the rite turns round on it T's (V 213) It accepts the identification of the sacrificer and the deity and thus the acts of the sacrificer to produce from him the same results as he produces in the sacrifice If he piles up the altar with sts atman and its body, he comes possessed of his arman in yonder world (T's V 41 2) If he tentions Agnis priyam dhama le hrmself goes to that abode (T's V311 2) Prajāpats piled the fire and lost his renown but Testored it by means of putting down the Yašods bricks by putting down these bricks the sacrificer confers renown on himself, and since there are five and man (Purusa) is fivefold he confers nnoun on the Puruşa (Ts V 3 10 4) In this passage the reasons for the development of the term Prajapati in place of the Puruşa of the Rgveda appear more or less clearly , Purusa was apparently too normal a word to express in a satisfactory Hay the idea of all embracing vnity, and possibly too the point emphasized by Eggching that the sacrificer in this preat rire was Dorinally a lord of people. be it king or prince or a great landanner, or clan chieftas, ot Brahmap2 may not have 134 PRAJZ PTI the been without weight in this connection Man (Purusa) appears again in a passage where the fire stands in the same relation to the Sayu, bricks as the Purusa to the sinews (TSV391) The identity of sacrificer and god comes out very clearly in the ceremony of Visnu strides (Ts V211) in performing them the sacrificer is nothing else than Vaspu in very presence conquering in turn the several worlds His movements on the occasion account for the different characteristics of the mind of men of whom some are set on action, others on rest So when puts down the Vikarni brick he repeats in his proper person the Vikrants of the gods (T's V 374) So far the Taittiriya, with which the Martrayant and the Kathaka agree in substance, shows as advanced a doctrine as the Satapatha The Satapatha however, goes a good deal further 10 the inquiry into the nature of Prajāpats, and develops the doctrines implicat in identifications accepted even in Tasitzraya Thus the identification of Agni with death, which 15 shared with the Tarttıriya, leads to the suggestion that the sacrificer as Agni, as time, is death, and that as the sacrificer dies, he becomes immortal, for death Is his (SBr X 5.2 23) The version of the Tarttırıya as regards the fate of the sacrificer with the Agnicayana is that in the world to come he has his own atman and prana (Ts V 363) The Apsaras representing the Pañcacoda bricks he has put down embrace him and act as his body guards (tantipani) (TSV 372) an idea which renunds us of the female guards of the flater Hindu king (CE Weber, Indische Studien, XIII, 390 391) The sacrificer's breaths are supported by the Vašvajyotis bricks. which are heavenly deities and by dependence on them he reaches the world of heaven (Ts V 392) The conception seems rather to be that tlie rite wall secure for the sacrificer a continuation of his self in the next world, indeed the insistence on the identity of the a'man and the prapa almost suggests that the ideal of the text was a repetition of the present life (Keith Introduction, The Veda of the Black Yajus Schoal (CIXV-XIV) Similarly the Satapatha shows marked advance speculative czamination of the nature of the Prajapati The Tarttırıya cannot be credited with any mtelligible theory of own self EGGELING ON PRAJAPATI 135 the nature of the supreme deity indeed the Taittiriya has nothing of value regarding his relation to the universe he Created offspring indeed (Ts V 521) as his name shows and in two passages the waters are declared alone to have been in existence but in one case (V 6 42-3) Prajāpatı as wind disturbed them in the other he beheld them showing that he existed independently of them as ineed was tnevitable On the other hand the Satapatha shows a really developed theory of the nature of mind as the prius of all existence and the development from it of speech of breath of the eye of the ear of work of fire (SBF XV3) and a further passage describes the self made up of intelligence endowd with a body of spirit a form of life & c (Sør X 64) The self which is thus conceived is not aerely self which is tlie universe but it is also the real self of the sacrificer and on passing hence it is the self which he shall abtain which is greater than earth or ether or all existing things and which is the one absolute truth (ibid CXX1%) Eggelig on Prajapati Eggeling in his Introduction to Part IV of the Satapatha Brahmana (SBE XLIII) has discussed in deatıls the Prajapati concept of the Satapatha Brahmana He writes When towards the close of the period represented by the Vedic hymns inquiring minds began to look beyond the elemental gods of the traditional belief for some ulterior source of mundane life and existence the conception of a supreme primordial being the creator of the universe became the favourite topic of speculation We accor dingly find different poets of that age singing of this un created being under different names--they call him Visva karman the All worker or Hirangaparbha che Iden embryo or Purusa the Person ur Ka the Who? the heavenly Gandharva Visvavasu All wealth or Prajapati the Lord of Creatures or they have recourse to a some what older figure of the Pantheon likewise of abstrac conception and call him Brahmanaspati (Rv X 222) the Lord of prayer or devotion a figure which would naturally commend itself to the priestly mind and which indeed in a later phase of Hinduz religion came to supply not only the name of the abstract or 156 PRAJAPATI impersonal form of the deity, the world-spirit, but also that of the first of its three personal forms, the creator of the Hindu triad Amongst these and other names by which the supreme deity is thus designated in the philoso pic lymns of the Rk and Atharlaveda, the name of Praja pati the Lord of Creatures or generation plays a very important part in the immediately succeeding period of literature (xiv) In the so-called Purusa-hymn (Rv X 90), in which the supy teme spirit 15 conceived of as the Person or Man (Parusa) born in the beginning, and consisting of whatsoever hath been and whatsoever shall be', the creation of the visible and invisible universe is represented as originating from an 'all-offered' sacrifice (yajita) in which the Puruşa himself forms the offering materyal (havis), or, as one might say, the victim in this primeval or rather timeless because ever-proceeding sacrifice, Time itself, in the shape of its unit the Year, 18 made to take its part, 18 OS much as the three seasons, spring, summer and autumn of which it consists, constitute the ghee, the offering fuel and the oblation respectively. These speculations may be said to have formed the foundation on which the theory of the sacrifice as propounded in the Brahmaras, bas been reared Prajāpati, who here takes the place of the Puruşa the world man, or all embracing personality, 15 offered up anew in every sacrifice, and in astuch as the very dismemberment of the Lord of Creatures, which took place at that archetypal sacrifice was in itself the creation of the universe, so every sacrifice is also a repeti tion of that first creative act Thus the periodical sacri fice is nothing else than a microcosmic representation of the ever-proceeding destruction and renewal of all cosmic life and matter () Desmemberment of I'rajāpati 1.-It would be interesting to quote again Eggeling in this connection With the introduction of the Prajapati theory into the sacrifical metaphysics theological speculation takes a higher ireht. developing features not unlike in some respects, to those of DISMEMBERMENT OF PRAJAPATI 157 Gnostic philosophy From a mere act of piety, and of practical, if mystic, significance to the person or persons immediately concerned, the sacrifice in the esoteric vien of the metaphysician, at least becomes an event of cos mic significance By offering up his own self in sacrifice Prajāpati becomes dismembered, and all those separated limbs and faculties of lus come to form the universe, all that exists from the gods and Asuras (the children of Father Prajāpatı) down to the worm, the blade of grass and the smallest particle of inert matter It requires a new and ever new sacrifice to build the dismembered Lord of Creatures up again, and restore him so as to enable bim to offer himself up again and again, and renew the universe, and thus keep up the uninterrupted revolu tion of time and matter The idea of the dismembered Prajapatı, and this or that sacrificial act being required to complete and replenish him occurs throughout the lucubrations of the Brahmanas, but in the exposition of the ordinary formas of sacrifice this element can hardly be considered as one of vital importance, whilst in the Agnicayana on the contrary, it is the very essence of the whole performance (XVI) Once granted that the real purport of all sacrificial performances is the restoration of the dismembered Lord of Creatures and the reconstruction of the All it cannot be denied that, of all ceremonial observances the building of the great Fire altar was the one most admirably adapted for this grand symbolic purpose The very magnitude of the structure, nay. its practically illimitable extent (SBr X 23 17-18) coupled with the immense number of single objects-mostly bricks of various kinds of which It is composed cannot but ofler sufficiently favourable conditions for contriving what might fairly pass for a miniature representation of at least the visible unnerse (21x) Prajapati and Agni Prajapata is the god above all other gods, he is the tbuty fourth cod and includes all the gods (which Ago does likewise). he is the three worlds, as well as the fourth world beyond them 138 PRAJAPATI Agon is the 1 (ŚBr IV 614) Whilst thus, he is the universe child of the universe, the (cosmic) waters being the womb from which he springs (ŚBY VI 82 4-6) Whence a lotus leaf 15 placed at the bottom of the fire altar to represent the waters and the womb from which Agni Prajāpati and the human sacrificer are to be born. Agni is both the father and the son of Prajāpatı 'Inasmuch as Prajāpati created Agni, le 15 Agni's father, and inasmuch as Agni restored him. Agnt is his father' ($Br. VI 12 26) Yet the two are separate ; for Prajapati covets Agni's forms, forms (such as Isana, the lord , Malian Devaḥ, the greut god, Pasupatı, the lord of beasts) which are indeed desi table enough for a supreme Lord of Creatures to possess, and which might well induce Prajapati to take up Agni within his own self When Prajāpat: is dismembered, Agni takes unto himself the escaping fiery spirit of the god, and when he is set up again, Agni becomes the right arm as Indra tecomes the left one, of the Lord of Creatures I shall conclude this chapter with the passage Agni is created by Prajapati and he subsequently restores Prajāpatı by giving up his own body (the fire altar) to build up a new dismembered Lord of Creatures and by entering into him with has own hery spirit 'whence, while being Prajāpatı, they yet call him Agni In the Vedic Terrinology, God the Supreme, is one and wise men call him by various names Prajapati, Purusa, Atman or Brahman and a host of others GOLD AND ITS ORIGIN Daksinägni : but each equal in area to a square aratni or cubit. Along the edge of the mound he then lays bebbles close to each other. (50 on the Garhopatya. 73 on the Aharoniya, and 22 on the Daksidacni (Katy.IV.8.16). According to some authoritics. the piece of sold is laid on the top of the mound. He thus prepares successively the Garhapatya, Abavaniya and Daksina hearths: aíterwards, if required, those of the Sabhya and Ayasathya fires which like the Gürhapatya. of circular fort are Gold and its Origin I shall now quore the Satapalha : He then brings (a piece of) gold. Now Agni at one time cast his eyes on the waters. May I pair with them," he thought. He came together with there ; and his seed became gold. For this reason the latter shines like fire, it being Agni's seed. Hence it is found in water, for he (Agni) poured it into the water. Hence also one does not cleanse oneself with it', nor does one do anything else with it. Now there is splendour (for the fire): for he thereby makes it to be possessed of divine seed. bestow's splendour on it and sets up a fire completely endowed with seed. That is why he brings gold." Salt and Cattle He then brings salt. Yonder sky assuredly bestowed that (salt as) cattle on this earth : hence they say that salt soil is suitable for cattle. That (salt), therefore, means castle and thus he thereby visibly supplies it (the fire) 1. Sayaha oterprets (nena na dhavaji1 by 'be does not clean (bis ceech) with it:'-the St. Petersd. Dat, by'he does not get bumself conveyed (driven) by it.' The Kanya text bas Tasmad nad apse evouwindoniy 08 punanty apsu ky chat pratican naisena dhavayanii na kim cane kurvanti, 2. प्रय हिरण्यं सम्भरति । अग्निहं वा अपोऽभिदयो मिथुन्याभिः स्यामिति ताः सम्बभूव तासु रेत: प्रासिञ्चत् तद्धिरण्यममवत्तस्मादेतदनिसंकाशमग्नेहि रेतस्तस्मादप्सु विन्दन्त्यम् हि प्राऽसिञ्चन...तस्मादेनेन न घावयति न किञ्चन करोत्पथ यशो देवरेतसहि तयासवेनमेतत् समर्षयति स रेतसमेव कृत्स्नमरित- मापते तस्मादिरण्यं सम्मरति। -SB, II.1.15 112 INORGANIC EVOLUTION with cattle; and the latter having come from yonder (sky) is securely established on this earth, Moreover that (salt) is believed to be the savour (yasa) of those to the sky and tlie earth so that he thereby supplies it (the fire) with the savour of those two, the sky and the earth. this is why he brings salt. Usa pata or the bags of salt In connection with the Vājapesa ceremony, we find the following interesting passage regarding salt or rather the saline carth (usa): They throw up to him bags of salts (Osaputa); for salt means cattle (see also II. 1.1.9.) and cattle is food, and he who offers the Vajapeya wins food, for Vajapeya is the same as anna-peya ; and thus whatever food he thereby has gained, therewith now that he has gone to the supreme goal, he puts himself in contact, and makes it kus own.-therefore they throw bags of salt up to him. Earth of Mole-hill He then brings (the earth of) a mole hill (akhukariso.)" The moles (mouse or rat) certainly know the savour of this 1. अयोपान्सम्भाति । असो ह ने चौरस्य पृथिध्या एतान् पशून् प्रददौ तस्मात् पशव्यसूपरमित्याहुः पशवो ह्य वैते साक्षादेव तत्पशुभिरेवनमेतत्समदंपति तेऽमुतऽमागताऽमस्या पृथिन्या प्रतिस्ठितारतमगयोद्यावापृथिव्योरसं मन्यन्ते सदनमोरवनमैतद् द्यावा पृथिव्यो रसेन समर्पयति तस्माद्धारसम्भरति । --- Br. 11. 1,16 2 अथैनमूपपुटैरनूदस्यन्ति । पशवो वाऊपाऽभन्न वे पशवोऽग्न वाऽएप ऽउज्जमति यो बाजपेयेन यजगपेय ह वै नामैतद्य द्वाजपेय तयदेवतदनमुदजपीतेनै- वैतदेता गतिं गत्वा स ७ स्पृशते तदात्मन् एते तस्मादेनमूपपुटरनूदस्यन्ति । -ŚBr. V. 2.1.16 On the mythic connection of the white sharp teeth of) the akh (wole DOUIC, zat), as that of the boar, with the bunderbolt, see Dr. A, Kuhn's ingenious remarks, 'Herabkunft des Feuers und des Gottertanks, p 202 According to TanB. I 1.32.3, Agni at one tine concealed himself from the gods, and having become a male, due bamself into the earth so that the mole-hills thrown up bv him, have some of Agni's nature attaching to them The Tastinyss also put on tbe bearth toe earth of an SAR-bit, which the Brahmana (in the same way as our author docs of the mole-wall) represents as the savour (or marrow, essence of the earth. -Eggelig Part I. p. 279. 3 SARKARA CARMA AND SANKU 143 earth: hence hy entering deeper and decper into this carth, they (crow) very fat, knowing as they do, its savour : and wherever they know the savour of this carth to be. there they cast it up.! Śarkars (pebbles), Curma (skin) and Sanku (pins) He then brings pebbies. Now the gods and the Asuras. both of them sprung from Prajapati, once contended for superiority. The earth was then trembling like a lotus-leaf, for the wind was to tossing it hither and thither: now it came near the gods, now it came near the Asurns. When it came near the gods They said, 'Come let us steady this resting place ; and when firm and steady, let us set up the fires on it : whereupon we will exclude our enemies from any share in it. Accordingly, in the like manner as one would stretch a skin (carma) by means of voaden pins (Sanku) they tastened down this resting place; and it formed a firma (dhruva) and steady (asithila) resting place. And when it was firm and steady. they set up the two fires on it and thereupon they excluded their enemies from any share in it. And in like manner that one (the Adhvaryu) 1. प्रथाऽखुकरोष ७ सम्भरति । मासवो ह वाऽप्रस्य पृपिथ्य रसं चिदुस्तस्माते ऽधोऽधऽ इमां पृथिवी परन्त: पीविष्ठाऽग्रस्य हि रसं विदुस्ते यत्र तेऽस्मै पृथिव्यै रस विदुग्ततऽउरिकरन्ति तदस्या एवैनमेतत्पृथिव्यै रसेन समद्धं यति तस्मादा- सकरीप सम्भरति पुरीष्य इति वै तमाहुरंः श्चिय गच्छति समान वै पुरीष च करीष च तदेतस्य वा वरुध्य तस्मादाखुकरीष सम्भरति । -ŚBr. 1!. 1.1.7 2. The corresponding myth of the TaulBr. I. 13,5, though very different from the one described above, yet presents one or two points of resemblance. According to it, nothing was to be seen in the beginning except water and a lotusleaf standing out above it, Prajapati (being bent on creatog the firm ground) bethought himself that the lotus stalk must rest on something i and having assumed the form of a buar, he dived and brought up some carch. This he spread out (prat) on the lotus-leaf, whence originated the earth (thuvt) which he then fastened by means of pebbles. Hence the 1stter are put on the hearth in order to afford a firm foundation for the fire. -Eggeling. part. 280.

144 INORGANIC EVOLUTION now fastens down that testing place by means of pebbles (arkara) and on it, when firm and steady, he sets up the two fires Metals and their Origin The Satapatha Brahmuna mentions of the following metals which naturally follow the list specified in the Yajuh Text May my stone (asman) and my clas (myttika) and may my hills and my mountains and may my pebbles (or sand, sikata) and my trees (vanaspat:) and my gold (hiranya) and my bronze (ayas) and my copper (syāma) and my uon (loha) and my lead (sasa). and my tun (trapu) prosper by sacrifice The Tarttırtya Samhita also gives a similar list May for me the stone (asman). clay (myttka), hills mountains sand (sikata), trees (varnaspatt) gola Churarya) bronze (ayas), lead (sasa), tin (trapu), iron («yama) copper (loha) fire water, roots, plants, what grows on ploughed land, what grows on unploughed land, tamo and wild cattle prosper through the sacrifice" मथ शर्करा सम्भरति । देवाश्च वा असुराश्चोभये प्राजापत्या पस्पृधिरे सा हेय पुगिव्यलेलायद्यया पुष्करपणमेव ता ह स्म वात सवहति सोपव देवाचगामो- पाऽ सुरान्त्सा यत्र देवानुपजगाम । तद्धो हन्तमा प्रतिष्ठा हे हामहै तस्या ध्रुवायामशिपिलायामग्नी प्रादधामदै ततोऽाय सपलानिर्भक्ष्यामाइति । तद्यथा बाकुभिश्चर्म विन्यात् । एवमिमा प्रतिष्ठा शर्कराभि पयवृहन्त सेय ध्रुवाऽशिथिला प्रतिष्ठा तस्या ध्रुवायामशिथिलायामग्नोऽपादधत ततोऽस्य सपलनाग्निरभजन् । तयोऽएवंघ एतत् । इमा प्रतिष्ठा शरराभि परिवृहते तस्या धृयायाम शिथिलायामग्नी अापने ततोऽस्यै सपत्नानि जति तस्माच्छरा सम्भरति। -SBr II 11811 2 भरमा चमे मृत्तिका च मे गिरयश्च मे पर्वताश्च मे सिकताश्च मे वनस्पतयश्य मैं हिरण्य च मे श्यप में श्याम च में लोह च मे सीस च मे पुच में यजेन कल्पताम् T IV.7.5 -Yv XVIII 13 DAKSINA IN GOLD 145 In thesc lists the words loha ayas and tyama render some what uncertainty In literature they have been tised for metals in general and some times for iron (Essen tron ayas) for copper and for bronze How gold originated In Book II of the Satapatia we have a following reference to the origin of gold Now Agnz at one time cast his eyes on the waters (in the version of this myth given in the Tarttiriya Brahmana I 138 the waters courted by Agni are called Varuna's wives) May I pair with thema," lie thought He came together with them and his seed (semen retah) became gold. For this reason the latter shines like fire te berng Agnis seed Her it (gold) is found in water for he (Agni) poured it into the water Henc also one does not cleanse oneself with it nor does one do anything else with it Now there is splendour (for the fire) for he thereby makes it to be possessed of divine seed bestows splendour on it and sets up a fire completely endowed with seed That us wliy he brings gold' It should be recalled here that when mercury got promi nence in the Rasa literature (the ancient alchemic literature) a similar origin was attributed to 10 For example in the Rasarpava (Twelfth Centry AD) mercury is regarded as the seed of Lord Siva which comes out when he mates with Parvatı Gold is similarly the seed of Agar which came out when he mated with waters Gold is shining like fire since it came out of him (Agni fire) Gold is found in the alluvial sands of some tivers or in some waters because Agni poured his seed in waters अप हिरण्य सम्भरति । अग्निहवा 5 अगो ऽ भिदध्यो मिघुयाभि स्यामिति ता सम्बभूव तासु रेत प्रासिञ्चत् सहिरण्यमभवत्तम्मादेतदग्निमकागमष्टि रेतस्तस्मादप्सु विदत्यप्सु हि प्राऽसिञ्चत् तस्मादेनेन ग घावयति न किञ्चन करोत्यय यशो देवरेतस हि तद्यासदनमैतत्समद्धयति स रैतसमेव वृत्स्नमग्नि माधत तस्माहिरण्य सम्भरति। 2 त्व माता सवभूताना पिता चाह सनातन । दयोश्च यो रसो देवि महामधुन सभव ।। -ŚBY II 115 -Rasdrnaia I 34 146 INORGANIC EVOLUTION Hirapya dakşına or the fee paid in gold It another place the Brahmana ascribes a reason why the fee or the honorarium to be paid to the priests should be in gold (or gold coins): The priests' fce for this (sacrifice) conists of gold. This sacrifice belongs to Agni and gold is Agni's seed : this is why the priests'tee consists of gold In the Taittiriya Samhuta, the white gold (rajatamı kıranyam), ne, silver is expressly mentioned as unsuitable for dakşına The reason adduced is that when the gods claimed back the goods deposited with Agni, he sept, and the tears he shed became silver and hence if one were to give silver as daksına there would be weeping in his house before a year had passed I sball quote a few more passages from the Satanatha Brahmana, indicating the origin of gold and its use in the form of dakşına or honorarium 1 They not sit down round the seventh footprint. and having laid down the piece of gold (that is gold coin) in the footprint he offers For offering is made on nothing but fire and the gold has sprung from Agni's seed 2 The priests' fee for it is gold, for this is a sacrifice to Agui and gold is Agni & seed. therefore the priest s fee is gold." 1 तस्य हिरण्य दक्षिणा । अग्नेयो बाएष यज्ञो भवत्यग्ने रेतो हिरण्य तस्मादिरण्प दक्षिणा। -ŚBr II 2328 2. T: I 512, referred to Katy XI 2.37 3 मय सप्तम पद पर्युपविशन्ति । स हिरण्य पदे निधाय जुहोति न वा 5 मनग्ना- वाहुतिहूं यते ऽग्निरेतस वै हिरण्य तथो हास्यषा ऽग्निम् । Br III 313 तस्य हिरण्य दक्षिणा । पाग्नेयो वा ऽ एष यज्ञो भवत्यग्ने रेतो हिरण्य यक्ष्माद् हिरण्य दक्षिणा। --SB, IV 51 15 4 GOLD AND INDRA 3 They also say, If the fire were to go out after the first libation has been offered, what rite and what expiation would there be in that case? Having thrown down (on the fire place) any log of wood he may find lying near by, let him offer thereon saying, 'In every (piece of) wood there is a fire,' for indeed, there is a fire in every (piece of) wood. But if his heart should at all misgive him he may offer upon gold, for gold, doubtless is Agai's seed and the father 35 the same as the son and the son is the same as the father - he may, therefore, offer upon gold 1 4 The priests' fee is gold weighing a hundred (grains) (Suvarnam Satamanam) Gold as the seed of Indra Gold is not only the seed of Agni, it is equally the seed of Indra as would be seen from the following passage in the Satapatha Brahmana From his Indra's) navel his life breath flowed and became lead, not iron nor silver, from his seed his forma flawed and become gold, from his generative orgao bus essence floned and became pariskut (raw fiery liquor). from his hips his fire flowed and became sura (matured liquor) the essence of toods Gold from immolated horse (Alabdha Agva) The horse is sacred to Prajapati In the chapter on Asyamedha (Book XIII), the following passage occurs in connec तदाहु । यत्पूर्वस्यामाहुत्या हुतायामथानिरमुगन्धेव किं तत्र कर्म का प्राय- रित्तिरिति य प्रतिवेश शकल विन्देत् समभ्यस्याभिजुहुयाद् दोरी धारावग्नि- रिति वदन् दारौ दारी ह्य वाग्निमंच 5 अस्य हृदय ध्येव लिखेदधिरग्यमभिजूह यादग्नेर्वा एततो यघिरण्यं य: उवै पुत्र स पिता म पिता स पुत्रस्तस्मा -SBr xI1431 द्विरण्यमभिजुहुयादेतदेव सत्र कर्म । 2 सयाज्ये हिरण्यन्दक्षिणा सुवणं शतमानन्तस्योक्त ब्राह्मणम् । -SBrXIII 427 3 नारमा : एवास्य शुषोऽसवत् । सरसोरुमभव नायो न हिरण्य रेतसवास्थ रूपमस्रवत्तत्सुवणं हिरण्यमभवच्छिश्नादेवास्य रसोऽमवत्या परिस दरिय -SBrXII717 गोभ्यामेवास्य भामोऽसवत्सा सुराभवदन्नस्य रस ।

143 INORGANIC EVOLUTION tion with the immolated horse Now when the horse was immolated, its seed rent from it and became gold thus when he gives gold (to the priests), he supplies the horse sith seed 1 In this respect, the analogs is Prajapati-Prajāpati's horse. Prajapati = Agni, and gold Agni's seed and hence the seed of the horse also Prajapati produced the $acrifice (Ašvamedha) His greatness departed from him and entered the great sacrifical priests (Brahman, Hoir, Adhvaryu and Udgaty) Together with the great priests lie went in search of it, and together with the great priests lie found it when the great priests cat the priests' mess of rice the sacrificer thereby sccures for himself greatness of the sacrifice Along with the priests mess of rice he presents gold (to the priests), for the mess of rice is seed and gold is seed by means of sced he thus lays seed into that (horse, and sacrificer) It (he gold) weighs a hundred (grains), for man hos e li'e a hundred (years) and a hundred energics (Varga)' Gold Coin We have already given abosc cu o references in which there is a mention of Sus arpa Satamana or cold weighing hundreu Trains पसाय का : मामाभाय । रेग: उदयाम तरम्परणं हिरण्यमभयपरसुवरण गिरा मेवरेनया गमरान। -SB, X111 11.3 2 anlatan 1 SPITTAIT Preton sifatiliaftu. Tiruranterreftretelet platf* frana U KIT tar malet rart fritt til at gint for trinfecraint if #571 181 777 977 af sirt trimi 3 SR. VIH 114 527.9d also * ftra efore ap* K77741 :: TOKE CR77877 TRITA *111 pagi h etc. XIIT 4210. ftra efperger" HEITT TETT XIII 4213 --SB. XII 114 GOLD COIN 149 My presumption is that here is meant a coin of hundred grains in mass; it is difficult to say what the unit of mass is, Gold was used for barter in the form of coins is clearly seen from the following passage: Now Uddalaka Aruni was driving about, as a chosen (offering-priest), amongst the people of the northern country. By him a gold coin (Nişka) was offered : for in the time of our forefathers a prize (akadhanam) used to be offered by chosen (priests) when driving about. for the sake of calling out the timid to a disputation. - . Prof. Geldner has interpreted the practice, referred to, in this passage thus : He (Uddalaka) had taken a gold piece (Niska, or gold coin) with him : for in times of old the chosen (priests) who caused a crowd to gather round them, used to take a single gold piece with them with a view to their propos ing a riddle (or problem) whenever they were afraid." 1 In thus connection I would refer to the following passage in the Gopatha Brahmara: The chosen (priest), Uddalaka Aruni went for contest to the people of the North Having been afraid of the debating contest. (obloquy), his gold coin (niska) was put on, i.e., was worn round the neck :'I shall give this to any learned Bithmana who will speak up against me,' thus (he thought) Perhaps these are the oldest references of the word 'niska. evidently meaning 'a gold coin. The Satapatha again mentions a gold coin (niska) in the same reference : 1., उद्दालको हारुणिः। उदीच्यावृतो थावयाञ्चकार तस्य निष्क 5 उपाहित मासतद्धस्म तत्पूर्वयां वृताना घावमतामेकपनमुपाहित भवत्युपबल्हाय बिभ्यतां तान होदीच्यानां ब्राह्मणान् भीविवेद । - SBr. XI. 4.1.1 2. उद्दालको ह वा भारुणिरुदीच्या वृतो धावयाञ्चकार, तस्य ह निष्क उपाहिता बभूव, उपवादाद् विम्मतो, यो मा ब्राह्मणो । नूचान उपदिप्यति तस्मा एतं प्रदास्यामीति। -Gopatha, Puryabhaga, Prapathaka 3. Kandika 6. 1 150 INORGANIC EVOLUTION Then he (Uddalaka) gave up te him the gold con (riska) saying Thou art learned Svardayana and verily gold is given unto him who knows gold and he (Svajdayana) having concealed it went away They asked him How did the son of Gautama bebave 21 Goid threads Gold was not only used in pieces of coins of recognised units it could be converted into threads There is a reference of weaving gold (hıranyam pravayatı) into the strainers He then prepares two strainers (pavitra) with (YvX 6) Purifiers ye are Visnu s own the significance is the same (as before) He weaves gold (threads) into them With them he purifies those consecration waters As to why he weaves gold (threads) in-gold is immortal lite that immortal life he lays into these (waters) and hence he weaves gold (threads) in* Gold is tied with a blade of altar grass A piece of gold may be a gold com 18 tied in certain ceremonies with a blade bi grass (barhis) In the first place he pours the butter with remains in the dbruvá spoon in four parts into the juha and having tied a piece of gold with a blade of altar grass and laid it down (in the juha) he offers (the butter) I will offer with pure milk ' for milk and gold are of the same origin since both have sprung from Agnus seed 1 यो गायत्री हरिणीम् । ज्योतिष्पक्षां यजमान स्वर्ग लोकमभिवह पी विद्यादिति तस्मै ह निष्प प्रददायनूचान स्वंदायनासि सुवर्ण चाप सुवरणविदे ददतीति त होपगुए निचक्राम त ह पप्रच्छ पिपिप गौतमस्य पुत्रोऽ भूदिति । -SBr XI 418 2 भय पवित्र परोति । पवित्र स्पो बैष्णव्या वित्ति पोसावेद पपुस्तयोहिरण्य प्रदयति साम्यागेता अभिषेचनीया अपऽउत्पुनाति तद् हिरण्यं प्रत्यय मतमायुहिरण्य तटा स्वमृगमापदयाति तस्माद हिरण्य प्रवति । -SBrv3515 प्रप पद भवापामान्य परिशिष्ट भवति । तजुना चतुप्वृत्वो विएल्हाति रदिया हिरण्य प्रवदपा 5 सपाय जुहोति बस्नेन पयमा जवानीति रामाननम व पयार हिरम योमय निरेतसम् । -SBr III 248 GOLD STOOLS AND CUSHIONS 151 át another place we have mention of a piece of gold tied to Darbha plant, and taken westward as the Sun : (This is in connection with a point ; 'If the Sun were to set on any one's Ahavaniya not yet having been taken out what rite and what expiation would there be in that case?) :: In such a case, let him proceed thus. Having fastened a piece of yellow sold (haritam korakjam ta & planc of Darbha grass. let him order it to be taken towards the back (west) : thus it is made of the form of him who shines yonder; and chat (Sun) being the day, it is made of the form of the day. And Darbha plants are a means of purification. 1 Gold stools and cushions. There is a mention that gold threads were woven into cushions, and these cushions were fixed up with stools which were then known as gald stools : - > Having set free the horse, he (the Adhvaryu spreads a cushion wrought of gold (threads) (hiranmayam-kasipuupastrnat:) south of the Vedi : thereon the Hot seats himself. On the right of the Hot the sacrificer on a gold stool (karca): on the right of him, the Brahman and Udgalr on cuslions (kafipu) wrought of gold : in front of them with his face to the west, the Adhvarpu on a gold stool, or a slab of gold (hiranmaya phalaka)" It appears that karca and phalaka (stools and slabs) were made of wood, and they were covered with cushions or mattings woven of gold thread. Of course, these refer to the ceremonies and sacrifices performed by royal dignitories i. तत्यं कुर्याद हरितं हिरण्य दर्भ प्रबद्ध्य पश्चादपर्तवं ब्रूयात् तदेतस्य रूपं क्रियते य एष तपस्यहर्वा एपतदह्रो रूप क्रियते पवित्र दर्भाः पवति । -SBr. XII. 4.4,6 2. प्रमुच्याश्वं दक्षिणेन वैदिम् । हिरण्मयं कशिपूरस्तृणाति तस्मिन् होतोपविंशति दक्षिणेन होतार हिरण्मये कर्चे यजमानो दक्षिणतो ब्रह्मा चौद्गाता च हिरण्मय्योः कशिपुनोः पुरस्ताद प्रत्याभ्व हिरण्मये वा कूर्च हिरण्मये वा फनके। -SBT, XTIL 4.3.1 :

152 INORGANIC EVOLUTION 1 Dissolving of gold and copper The Mahavira vessel used in certain rites is to be made of clay and water, not of gold (hrranya), nor of copper (loha) The reason ascribed for this is as follows But if it were made of wood, it would be burnt (pradahyeta), and if of gold, it would dissolve (praliyeta), and if of copper, if would melt (prasicyeta), and if ol stone. (aya maya) it would burn (pradaheta) the tao handling sticks (parsasa) Mark the technical difference between pradahyeta (passive, would be burnt) pradaheta (would burn), praliyeta (would dissolve) and prasicyeta (would pour out, or become fluid, that is, would melt) Eegeling has translated the term 'ayasmaya' as made of stone It may be steel even Gold bricks, gold plates and gold shavings The gold plate is known as rukma. gold brick is known as hiranya estaka, and gold shavings as hıranya-lakala The following passage may be of interest And when he puts on the gold plate (rukma) and man when he scatters gold shavings thereon, that is the golden brick A great sigificance is attached to a five-bricked fire, the term often used in metaphorical sense We find a passage as follows which indicates what a gold brick really means Here now they say, How is that complete five-bracked fire of his gained in the animals ?-'Well-In the Kapalas of the sacrificial cakes that first brick the earthen one, us obtained, and when he slaughters the animal thereby - स यद् वानस्पत्य स्यात् । नदीत यद हिरण्मय स्गत् प्रलोयेत यल्लोमय । स्यात् प्रसिच्येत यदयस्मय स्यात् प्रदहेत परीशासावर्थपऽ एतस्मा प्रतिष्ठस समादेत मन्मयेनव जुहोति । -SB, XIV. 22 54 2 यद् एवम पुरुषा 5 उपदधाति यद् हिरण्याकले प्रोक्षति सा हिरण्मेष्टरा। -5Br. VI 1230 1 31 GOLD BRICKS 159 the animal brick is obtained, and when two gold chips are (placed) on both sides of the omentum. thereby the gold brick is obtained ; and what firewood, stake and enclosing sticks there are, tliereby the wooden brick 1 obtained ; and what thee. sprinklmg water, and cake there are, thereby the Gfth brick, the food, is obtained : thus then that complete five briched fire of his is gained in the animals, The Rukma or the gold plate some times contains one hundred holes (sata vitrina) and sometimes it has nine holes (nava-vitrana). thus it has perforations : Below (the king's foot) be throws a (small) rukma or gold plate, with, 'Save (him) from death !' - Gold is immortal life : he thus takes his stand on immortal life Then there is (another) gold plate, perforated either with a hundred or with nine holes If with a hundred holes-man here lives up to a hundred (years), and has a hundred energies, a hundred powers : therefore it is perforated with a hundred holes. And if with nine holes, - there are in man those nine vital airs : therefore it is perforated with nine holes ? I shall conclude with the description of gold plate, by referring to one with twenty one knobs. He hangs a gold plate (round us neck) and wears it ; for that gold plate is the truth, and the truth is able to sus I. सह्याटु । अयमयपोऽग्नि. । पञ्चेप्टकः सर्व. पशुवारयो भवतीति पुरोटाश- कपालेषु न्वेवाऽऽप्यत 5 इय प्रथमा मृन्मयोष्टकाऽथ यत्पशुमालमते तेन परिवकार- प्यतेऽथ यद्वपामभितो हिरप्पशकलौ भवतस्तेन हिरण्येष्टकाऽप्यतेऽथ यदिध्मो यूपः परिधयस्तेन वानस्पत्येष्टकाऽऽप्यतेऽध यदाज्य प्रोक्षण्य पुरोडाशोनान्न पञ्चमीष्टकायत 5 एवमु हास्ययोऽग्निः पञ्चेष्टक. सर्व पशुसंवारन्धो भवति । --SBr VI.21.20 भय एवममपस्तादुपास्यति । 'मृत्यो पाही' स्यमृतमामुहिरण्य तदमृत ऽपायुषि प्रतितिष्ठति । अथ रुकम. शतवितृष्णो वा मपति नववितृष्णो वा समक शतवितृष्ण शतायुर्वाऽ भय पुरुष' शतवेजा गतवीर्यस्तस्माच्छन वितृष्णो नवेमे पुस्प प्रारसास्तरमान्नववितृभए । -SBr.V.41.12-13 2 151 METALS AND NON-METALS tain that (fire) : by means of the truth the gods carried it, and means of the truth does he now carry it. Now that truth is the same as yonder Sun. It is a gold (plate), for gold is light, and he (the Sun) is the light : gold is immortality and he is immortality. It (the plate) is round, for he (the Sun) is round. It has twenty one knobs, for he is the twenty-first. He wears it with the knobs outside for the knobs are his (the Sun's) rays. and his rays are outside, The Sun is regarded the twenty-first as follows: Twelve months of the year, five seasons, and three worlds This makes twenty, and he that burns yonder is the twenty-first. See also the Artareya Brahmana (IV. 18) where the Sun is identified with the Ekavınsa or Visuvat day, the central day of the year, by which the gods raised the Sun up to the heavens Thus it appears that the gold plate rukma is ornament made of gold, it is round in form and it is of various designs, some with perforations, 9 or 100, and some with 21 knobs. It is hung round the neck. The gold plate is sown up in a black antelope's skin Further it is sown into the black and white hair. The bempen sling Sanalı tukmu palah truvyt) of the gold plate is a triple (cord) He wears the gold plate over the navel. for that gold plate 13 younder sun and he (stands) over the naval (of the earth or sky). Why the gold plate is worn over navel, has been explained in several ways' रुवम प्रतिमुच्य विभति । सत्य हेतवद् रसम सत्यं वा एत यन्तुमति सत्येनत देवाऽ प्रविभक सत्येनैवैनमेतद् विभर्ति । तद् यत् तत्सत्यम् । असी समादित्यः स हिरण्मयो भवति ज्योति हिरण्य ज्योतिरेपोऽमृत हिरण्यममनमेप परि- Hazafa aftuuat pria sqafara frafe safarit me afgel- निर्वाध वित्ति रश्मयो वाऽएतस्य निर्वाधा बाह्यत 5 उ वा एतस्य रश्मयः । 1. -ŚBr VI 7.1 1-2 -SB. VI. 7.16 2 प्णाजिने निप्पूतो भवति । पज्ञो व कृष्णाजिनम् । पभिशुक्लानि च वृष्णानि न लोमानि निप्यूतो भवति। ऋक् सामयोहत रूपे -contd.

GOLD AND SILVER 155 Gold and Silver Plates in thc Sautramani Sacrifice There is a mention of gold and silver (suvarna-rajatau plates placed beneath the feet of Sacrificer whilst consecrated at thic Sautrāmaņi Sacrifice. He (the Sacrificer) then throns down a gold and a silver plate (beneath his feet the silver one beneath the left foot) with 'Protect (me from death)(the gold one beneath the right foot with Protect (me) from lightning 11 According to somc authorities, the gold plate is put on the head The silver and gold plates are of the usual round shape Gold Chips. I shall conclude this account of gold and its applications with a mention of gold chips (hiranya-takala) given to the Seventh Book of the Brahmana (this is in connection with the heads of animals in sacrifice ) He now (in the first place, that is before putting the heads on the fire-pan. Eggeling) thrusts gold chips into each of them,-gold is vital air, and the vital Birs go out of these animals when slaughtered thus when he thrusts gold chips into each of them he puts the vital airs into them Seven (chips) he thrusts into each, seven vital airs there are in the head these he thereby puts into it And it hai2 22 62727amed him thai. Tre twee weken. (chips) (5x7-35), for those five victims he puts on the -contd ऋक् सामे वाऽएत यन्तुमर्हत : ऋक् सामग्यामेत देवा । प्रविभवरामाम्या मेवैनमेनमिति शाणो रुक्मपाशरिषवृत् तस्योक्तो वन्धु । -SBr VI 717 तमुपरि भाभि बिति । असो वाऽ प्रादित्याएष एवम । उपरिनाम्युषाएष । –B VỊ 318 प्रय सुवर्णरजती रुक्मी न्युपास्यति । मृत्यो पाह दियोत्पाही' ति। -Br XII 8311 156 METALS AND NON-METALS fire pan), and there are seven vital airs in each victim he thus puts the vital airs into all of them! Metal Lead In the Twelfth Book of the Satapatha Brahmana, the origin of lead from Indra is given as follows From lus navel (Indra's) his life-breath flowed, and became lead-not iron, nor silver' In connection with the Maitråvarupa's hearth lead has been mentioned as follows On the hind part of the tiger's skin (Sardala carma) a piece of lead (sisa) 13 laid donn. Some characteristics of lead (in comparison with those of gold) are described thus He beat it off with (a disk of) lead hence lead is soft for It has lost its spring, as it beat off (the goblin) with all its might Hence also while being like gold, it is not worth anything, for it bas lost its spring (1zrya) as it beat of (the goblin) with all its might । अर्थपु हिरण्यशकलान् प्रत्यरयति । प्राणा वै हिरण्यमथ वा एतेभ्य पशुम्य समप्यमानेम्यऽ एव प्राणाऽ उत्क्रामन्ति तद्यद् हिरण्यशकलान् प्रत्यस्यति प्राणाने- वैष्वेतद् दधाति -SET VII 528 सप्त प्रत्यस्यति । सप्त वै शीर्ष प्राणास्तान स्मिन्नेतद् दधात्यथ यदि पञ्च पशव स्यु पञ्चव कृत्व सप्त सप्त प्रत्यस्येत्पन या 5 एतान्पशनुपदधाति सप्त-सप्त या 5 एककस्मि पशो प्राणारतदेषु सर्वेषु प्राणान् दधाति । -SBr VII.529 2. नाम्या 5 एवास्प शूपो । प्रवत् । तत्सीसमवन्नायो न हिरण्य रेतस : एवास्य रूपमस्रवत् तत् सुवर्ण हिरण्यमभवन्छिस्नादेवास्य रसो ऽ स्रवत्या परिस्र दभवत् स्फिगीभ्यामेवास्य भामोऽन्नवत्सा सुराभवदन्नस्य रस । -SBI XII 717 3 शार्दूल चर्मणो जघनाद्धे । सीस निहित भवति । --SBr V419 4 तत्सीसेनापजधान । तस्मात्सीस मृदु सतजव हि सर्वेण हि वीर्येणाऽपजधान तस्मात् हिरण्यरूप सन्न कियच्चनाऽर्हति सुराजव हि सर्वेण हि वीर्येणाs पजपान। -SBr V 4110 METAL LEAD 157, The dea is that lead was also originally gold, but in its dual with goblins, it lost its vigour or spring and became impoverished lead. $ It is strange that lead could be used as a barter metal With lead he buys the maleed rice with (sheep s) wool the malted barley, with thread the (fried) tice grain--that lead is a form of both iron and gold, and the Sautrāmanı is both in asli offering and an animal sacrifice so that he thereby secures bath of these 1 Here in this passage, it is significant to find that lead metal possesses the joint characteristics of gold and uron (hiranya and ayas) Again we have a similar passage Here now other Adhvaryus buy the malted rice with lead from a eunuch saying 'That is that for the cunuch is neither woman nor man Lead has also been tesed in the purchase of partsrut (imma tute spirituous liquor) Now when he buys the king (Soma), he at the same time buys for a piece of lead the pari syut (1 mature spirituous liquor) from Keśava (the long haired man) nearby to wards tbe south For a long haired man is neither man nor womnan, for being a male he is not a woman, and being long haired (Kesava eunuch) he is not a man And that lead is neither tron (ayas) nor gold (haranya), and tbe Parisrut-liquot is neither Soma not Sura this is #hy he buys the Parisrut for a piece of lead from a eunuch Keśava (or literally a long haired man)" सोसेन शप्पाणि कोयाति । कर्णाभिस्तोपमानि सूत्रीहीनुभयोर्वा 5 एतद पमय- सश्च हिरण्यस्य प यत्सीसमुभय सौत्रामणोष्टिश्च पशुब पश्चोभयस्यावरुध्यै । -ŚBr XII 7 2 10 2 सीसेन क्लीवाच्छष्पाणि क्रीति तत्तदिति न वाऽएप स्त्री न पुमान्, यत्क्लीन । -SB, XII 72 12 प्रथ पर राजान कोणाति । तद् दक्षिणत प्रतिशत केशबात् पुरुषाद सोसेन परिस् त झीणाति न वाइएप स्त्री ने पुमान् यत्लेशव पुरुषो यदह पुमास्तेन न स्त्री यदु केशवस्तेन ग पुमान् नंतदयोन हिरण्य यत्सीस नेप सोमो न सुरा यव परिषद तस्मावेशवा पुरुषात्सीसेन परिख त क्रोणाति । - By V 1.2.14 MET ALS AND NON-METALS Lohayas, an Alloy The word 'loha-ayas' literally means red metal", apparently either copper or an alloy of copper and some other metal Personally I think it stands for a copper alloy A reference to lphayasa is found in Book V of the Satapatha Brahmana. He puts a piece of lohayasa (copper alloy or red metal into the mouth of the long haired man (eunuch) with YY X10 Text 'Removed by sacrifice are the mordacious And as to why it is of a long haired man, such a long haired man is neither woman nor man, for being a male he is not a woman and being Resava (or long haired man) or eunuch, he is not amen And copper (or bronze- Eggeling) is neither iron not gold, and those mordacious ones (snakes. dandasukah) are neither worms nor nonworms And as to its being lohayasa, -reddish to be sure are mordacious ones. therefore (he throws it in the face) of a long haired man Whilst the Vedic Texts contain a reference to the metals. It 18 difficult to agree that many alloys were known But since tapu or tin was known earlier than zinc the first alloy that could have been prepared was some sort of bronze (and not brass) The lohayasa is probably the most ancient allay known to mankind It stands between iron and gold, and in that sense it is 'neither iron (ayas) nor gold (hranya) 1 फेशयस्य पुरुषस्य । लौहायसमास्य ऽ माविष्य 'पयेष्टा दन्दका' इति सर्वान दा 5 एप मृत्यूगतिमुच्यते सर्वान् बधान्यो राजसूयेन पजते तस्य जरैच मृत्युमें यति तद्यो मत्युर्यों वधस्तमे वै तदति नयति यद् दन्दनकान् । SBT V. 411 भय यद पेशवस्य पुरषत्य । न वा एष स्त्री न पुमान् यस्केशव पुरुषो मदह पुमास्तेन न स्त्री यदु रेशयरीनो न पुमान् नवदयो न हिरण्य यल्लोहापस नेते किमयो माविमपो यद् दन्दमा उमप यल्लोहायस भवति लोहिता इब हि दन्दमातामाले शवस्य पुरषस्य । -ŚB, V. 41-2 2 CHAPTER VII Flora in Brahmanic Period Philosophical Conception of Nature. The philosophical conception of nature that prevails in any given period always has a profound influence upon the development of physical science in that period Throughout its history natural science has been cultivated according to two very different points of yies The one view point which may be called 'scientific', has attempted to develop a system with which observed facts could be correlated and from which useful information could be obtained, while the other, which may be called philosophical', has attempted to explain natural phenomena in terms of a specific historically sanctioned mode of esposition This difference can best be illustrated in the theory of the motion of celestial bodies In the sixteenth century the Copernican rheory, which maintained that the earth moved round the sun. was useful in the correlation of the position of stars but in Europe, it was not considered 'philosophically true' since thes idea contradicted the philosophical conception of that time according 10 which the earth was at rest in the centre of the Universe The philosophical conception itself, in the history of science, has undergone changes following revolutionary discoveries Two train periods are outstanding In the Middle Ages the understanding of natural phenomena was sought in terms of analogies with the beliaviour of animals and human beings For instance, the motions of heavenly bodies and projectiles were described in terms of the action of living creatures Let us call this view the organismic conception The far-reaching investigations mechanics by Galileo and Newton in the seventeenth century caused the first great revolution in physical thought and onginaed the conception of the mechanistic view in shich all pheno mena were erplained in terms of such simple machines a lesers And wheels This vies enjoyed great success, and because of thus, mechanics became the models for all the natural sciencer + in 160 FLORA IN BRAHMANIC PERIOD indeed, for science ia general. It reached its acme about 1870, and then with increasing discoveries in new fields of physics there began a process of disintegration In 1905, with the publication of Einstein's first paper on the theory of relativity, began the second great revolution Just as New con was instrumental in causing the transition from organismic to mechanistic physics. so Einstein followed with the change from the mechanistic to what is sometimes called the mathematical description of nature Mathematics has already considerably changed since the duys of Einstein To comprehend the paradoxial fate of even hus theories It would be necessary to appreciate the great emotional disturbances and the interference of political religious and social forces that would be accompanying the revolutions in the philosophical conceptions of nature Just as the Roman Inquisition characterized and condemned the investigations of Copernicus and Galileo as 'philosophically false' because they did not fit into its conception of nature, many philosophers and physicists all over the world rejected Einstein's theory of relauvity since they could not understand it from their mechanistic point of view The future generation might discard Einstein's theory, as it is already being done in certain fields It takes, some time for the philosophical theories to adapt for in accordance to the new scientific ideas It would happen so in all ages of human history Pluslosophy has always in this respect been resisting the advances of science It is certainly true that this rigid insistence on the retention of a specific explanatory analogy has in some cases discouraged the discoevry of new laws to account for newly discovered facts But it would be great historical injustice to maintain that this conservatism has als ays been harmful to the progress of science The application of a specific conception was an important instru ment for the unification of the various branches of science According to the organismic view, there was no real gap between animate and inanimate nature , both were subject to the same laws The same situation existed in the mechanistic view, in vluch living organisms were described in terms of mechanics Furthermore the thorough application of an analogy frequently demanded a formal simplification, since it favoured theories that derived all experimental evidence from a few simple principles ORGANISMIC PHYSICS OF THE MIDDLE AGES 261 Since all of us absorbed the mechanistic conception of nature in our training at school it has become so familiar to us that we regard it as a triviality When a theory seems trivial however, we no longer understand its salient point Consequently in order to comprehend the great revolutionary sigorficance that any cheory possessed when it first appeared we must try to Imagine ourselves in that period In order to appreciate the thoughes of the Brahmenic period we have to imagine ourselves as living in that period and then realising how creditable it was then to have posed fundamental problems of nature and a desire to solve thera Organismic Physics of the Middle ages When we observe a person s action we find that he is some times understandable and at other times incomprehensible When we see a man suddenly dash off in a particular direction it appears strange at first but when we learn that in that direction gold coins are being distributed gratis his action becomes under standable We cannot understand his action until we know his purpose Exactly the same is true of animal behaviour When a hare rushess off in a liurry we understand thus action if we know that there is a dog after it. The purpose of any motion is to reach a point that is better adapted than the point from which it started SO Just as different kinds of behaviour are exhibited by various organisons according to theic nature organismic science' interpreted the movements executed by inanimate objects The falling of a stone and the rising of fame may be interpreted as follows Just as a mouse has its hole in the ground wbile an eagle nests on a mountain crag so a stone has its proper place on the earth while a flame has its up above on one of the spheres that revolve round the earch Each body has its natural position where it ought to be in accordance with its nature If a body 15 removed from this position it executes a violent motion and seeks to return there as quickly as possible A stone thrown up in the air tends to return as fast as possible to its position as close as it can get to the centre of the earth just as a mouse that has been doiven from its hole tries to return there as son as possible when the animal from which it filed has gone 162 INORGANIC EVOLUTION It is of course possible that the stone will be prevented from falling This occurs when a 'violent' force acts on it. According to the ancient philosophers A physician seeks to cure, but obstacies can prevent hem from achieving his aim. This analogy presents the organismic point of viex in the crudest form There are also Botions that apparently serve no purpose. They do not tend tonards any goal, but simply repeat, themselves Such are the movements of the celestial bodies, and they were therefore regarded as spiritual beings of a much higher nature Just as it was nature of the lower organisin to strive towards a goal and flee from danger, so it was the nature of the spiritual bodies eternally to carry out identical movements This organismic conception had its basis in teachings of the Greek philosopher Aristotle Although it was basically a heathen philosophy, it is to be found throughout the medieval period with only slight modifications in the doctrine of the leading Catholic philosopher, Thomas Aquinas, as well as in the teachings of the Jewish philosopher Moses Maimonides, and the Mohammedan Averroes. Plant life in the Satapatha. The Satapatha Brahmana is not a book on botany as science, but it has embraced in itself all the existing knowledge of its times in the form of rituals and sacrificial ceremonies and in that context, it has made numerous references to plant lite Aryans during the earliest period became interesred in flora and fauna of their surroundings after being mspired of what they found in the Vedic Texts The Rgveda refers to Vanaspatı (Lord of Forests, literally but a term used for vegetation), Ausadh. (herbs). Anna (1ood grains), Virudba (large trees), Dürs and Kuša (grass) Muñja (reed grass), Vetasa and Venu (cane and bamboo) and others Iksu or sugar cane has also been described in the Atharvaveda Agriculture and forestry were notable professions of the ancients Many of the things were classified under two major heads Gramya (pertaining to village or an agricultural unit), and Arapya (pertaining to natural forests) Forests furnished wild animal life (aranya pasu) and wild plants including ferns and medicinal herbs usually obtained on hills and mountains Villages had cattle (man himself is regarded as one PLANT LIFE 163 of the gramya pasu or village animals) and were cultivated for food grains like barley, millet lentils beans cereals, fruits and vegetables The early Aryans led the foundation of agriculture and dairy. They had a plough and carts driven by oxen and horses, they were in possession of minor implements which found use in agriculture, household work and in fire ceremonies As experts in dairy farming, they knew how to boil milk, prepare curd and then churn it to obtain butter and prepare so many other milk products It is not an easy achievement for the earliest people to have procured the first seeds of their barley, rice, cercals and beans or to have first reared cattle as goat cow, sheep or horse for the use of the society Inspired by what was revealed to them through the Vedic fiymns, and then having had an experience of a large number of generations they laid the foundations of the craft of a civilised life The present chapter classsfies alphabetically the flora of the land which s as familar to the ancient Aryans of the period of the Satapatha Plants were identified their names ere assigned they were then described for their leaves roots stems flowers and fruits the colours of leaves and flowers were clearly marked out in various cases, the plant lite as studied with respect to habitat, seasons and environments and the problems in some cases connected with their anatomy or physiology were formulated The analogy between human or animal body and the plant life was drawn as far as they could do The resemblances between the two types were self evident and the ancients tried to explain the problems connected with them at the same level The con cept of Prajāpati, gods and Asuras the conflict between the virtuous and the wicked helped them to account for different features and activities in the organic and inorganic domain would leave to the reader of this chapter to appreciate the formu lation of these problems and then alco appreciate the ansers which the ancient thinkers gave to them in the light of their experiences and the philosophic notions of the time Even today we cannot answer to satisfaction by bamboo is hollow uithin why certain ports of a plant have variegated colours and why some of the plants are creepers and others mighty robust trees Our answers to these questions would be regarded as mere primi The modern sciences being unable to answer Inang of such I tive 164 INORGANIC EVOLUTION questions have now left making endeavours to their formulation and solution It is perhaps not given to man to answer why it happens so, let him be satisfied in the exploration of how in such cases Now we shall take up the flora of the Brahmaņic period Adhyanda We find a mention of this tree in connection with a choice of a burial place A number of other plants or trees are also mentioned along with it Let him not put it (the burial ground) near (where grows) Bhumipasa or reeds of Afmagandha, or Adhyanda or Prsniparni (speckled leaf', Hemionstis cordifolia). nor let bice make it near either an Asvatt ha (Ficus religiosa) or Vibhitaka (Terminalia bellerica) ог а Tilvaka (Symplocos racemosa), or a Sphurjaka (Diospyros embryopteris) or a Haridru (Pinus deodora) or a Nyagrodha (Ficus indica) or any other (trees) of evil name so as to avoid (such) names from a desire of good luck 1 Apzmarga This plont bears its flame on the hearsay that by means of this plant gods wiped away (apa mari) the fiends or the Raksasa Thereupon he performs the Apāmārga boma, for by means of apamarga plants (achyranthes aspern) the gods wiped away (apa-mary) the fiends the Rakşas in the quarters and gained that universal conquest which now 15 theirs? - न भूमिगाशममिविदध्यात् । न शन्नाश्मगन्धानाध्याण्डाग्न पृश्निपन्निा- स्वत्थस्यान्तिक कुर्यान विभीतवस्य न तिल्यवस्य न स्फ़र्जकस्य न हरिगोनं न्यपोधस्य ये चान्ये पापनामानो मङ्गसोपेप्सया नाम्नामेव परिहाराय । -SB, XII 81 16 2 अथाऽपामार्गहोम जुहोति । अपामार्गवे देवा दिक्षु नाष्ट्रा रक्षा, स्यपामजत ते म्यजयत येयमेषां विजितिस्ता तथोऽ एवषऽ एतदपामार्गरेव दिशु नाष्टा रक्षा ० स्यपमष्टे तयो एव विजयते विजितेऽभये ऽनाप्ले, सूयाऽइति । -ŚBY V 2.4 14, ako See Katy Sraut X 2 1 8 APAMARGA 165 He then takes apāmărga grains in a dipping spoon of either palata (butea frondosa) or Vikankata (Flacourtis sapda) A backward effect is also associated with it Thereupon they return (to the sacrificial ground) thout looking back Now by this (ceremony) also he may make for himself a counter charm In whatever direction from there (hıs evil a sher) is looking back thrther he offers for the apamarga is of a backward effect whoso ever does anything to him there bim indeed be thereby pitches backward ? The Apamarga plant is also known as a cleansing plant or amping plant Thuis plant (Achyranthes aspera) is also called the burr-plant (Birdwood) a common hairy weed found all over India and much used for incantations and sacrificial purposes The following is a cleansing reference to it in the Satapatha They cleanse themselves asth Apāmārga plants--they thereby wipe away (apa mari) sin-with the Yajuh verse O Apamarga drive thou away from us sin away guilt away wichery infirmity away evil dreams There is no reference to Apamarga in the Rgveda in the Atharvaveda we have the following reference to this plant Av IV 17 6 7 8 IV 18 7 8 194 vir 671 2 3 In fact the hymns IV 17 and IV 18 and also IV 19 and VII 67 are devoted to this plant म पालाने वास ये वैकवते वा । अपामाग तण्डुलानादत्त वाहाय पचनादुल्मुक माददते तेन प्राञ्चो वोदश्यो वा यति तदग्नि समाधाय जुहोति । -SB2 V 2.4 15 2 अषाप्रतीक्ष पुनरायन्ति । स हैतेनापि प्रतिसर दूर्गत स यस्या ततो दिगि भवति तत्प्रतीत्य जुहोति प्रतीचीनफ्लो दाऽ मपामाग स यो हाऽस्म तत्र किंधि करोति तमेवंतत्प्रत्यग धूनि । -SBV 2 4 20 3 अपामार्गरपमजते । प्रघमैव तदपजते पापमप किल्विपमप कृत्यामपो रप । मपामाम त्वमस्मदप दुधान्य सुवे नि ययय यजुस्तपा वपुः। -SBXII 8 4 4. also Yy XXXV II 9 165 INORGANIC EVOLUTION Arka The word Rudra reperesents the teasing awful charactersstics of the Creator The Ninth Kānda of the Satapatha deals with Sata Rudriya lustration, a ceremony which is solemn and awful and which consists of 425 oblations to Rudra Abongst other Sara-Rudriga offerings are also the offerings wbich are made with the help of ar ka leaf He offers by means of an arka-leai,--the Ark-tree (calotropis gigantea) is food. he thus gratifies him with food. He offers (gavedhuka four) by means of an arka -leaf, for that tree sprang from the testing place of that god he thus gratifies him by his own portion, by bis own life -sap' He then throws that arka-leaf into the pit: for it is therewith that he performs that sacrificial work sacred to Rudra, and that same (leaf) is ynauspicious A number of questions were put to Vaišvāvasavya, the Horr of Svetaketu Aruncya ; a series of questions in this connection were also on Arka plant. Knowest thou the Arka? Knowest thou the two Arkaleaves ? Knowest thou the two Arka flovers 2 Kaowest thay the two pod leaves of Arka? Knowest thou the two coops of the Arka? Knowest thon the Arka-grains Knowest thou the bulge of the Arka ? Knowest thou the root of the Arka ? " । अपर्णेन जुहोति । पन्नमोऽनेनवनमेत सोशाति । -SBr. IX 1.14 2 भक्पयन जुहोति । एतस्य दै देवस्थाशमादकं समभवत्स्वेनवनमेतद्भागेन स्वेन रसेन प्रीणाति। -SBr IX.I. 1.9 3. अप तदकगणं चात्वातै प्रास्यति । एतद्वाऽएने तद् रोद्र कर्म करोति तदेत- दगात तदेततिर करोति -SBr EX.1 142 4 वेत्यामिति । भय वे नो भवान् वक्ष्यतीति वेत्याकं पणेऽप्रत्यय ये नो भवान् वक्ष्यतीति वेत्थाई पुष्पेइपच वै नो भवान् वक्ष्यतीति वेत्या कोश्यावित्यय * नो भवान् दक्ष्यतीति वेत्या समृद्गावित्यप दं नो भवान् वक्ष्यतीति । वेत्याकाष्ठीलामित्यय व नो भवान् वक्ष्यतीति देत्या मूसमित्यप वै मो भवान् वक्ष्यतीति। -SBrx.343 AŚMAGANDHA 167 Afmagandha The Latin name of this tree is Physalis flexuosa It has already been mentioned along with Adhyanda 1 See Adhyanda Aśrattha The word Asvattha occurs twice in the Rgveda I 1358 and X 975, in the first reference the word has been translated as the rock-born (plant)' by Wiisan They accept libations of the sweet juice at the sacrifice in which the triumphant priests stand round the rock-born (plant) may they ever be vistorious for us? The hymn 97 of Book X of tlie Rgveda has medicinal plants or herbs (Osadhayalt) as the deities and the Rsi is Atharvana (son of Atharvan) physician The whole hymn thusdeals with medicinal plants In this hymn we possess one of the most ancient description of medicinal plants in human literature I shall quote a few verses I think of the hundred and seven applications of the brown tinted plants which are ancient being generated for the gods before the three ages (1) Mothers (of mankind) a hundred are your applications a thousandfold us your grouth, do you who fulfil a hundred functions make this my (people) free from disease (2) 1 --SBI XIII 8 1 16 2 अथाह तद बहेथे मध्व पाहुति यमश्वस्यमुपतिष्ठ त जायवोरगेते सतु जायव । -R 11358 3 या प्रोषधी पूर्वा जाता देवेभ्यत्त्रियुग पुरा । मने नु बभ णाम शत पामानि मप्त च ।। शत बो अम्ब घामानि सहस्रमत वो रुह । प्रधा शतकत्वो यूथगिम मे भगद बूत गोषधी प्रति मोदध्व पुष्पवती प्रसूवरी । प्रश्वा इव सजित्वरीबारध पारयिष्णव मोषधीरिति मातरस्तही देवोरूपयवे । contd 168 INORGANIC EVOLUTION Rejoice plants bearing abundant flowers and fruit trium phing together (over disease) like (victorious) horses prouting forth bearing (men safe) beyond (disease) (3) Plants thus I hail you the divine mothers (of man kind) I will give thee ch physician, a horse a cow a garment yea even myself (4) Your abode is in the Afvattha your dwelling is established in the Palasa you are assuredly the distributers of cattle, inasmuch as you bestow them on the physician (5) Where plant you are congregated like princes (assembled in battle) there the sage is designated a physician the destroyer of evil spirits the extirpator of disease (6) The Afvavat, the Samăvat. the Orjayant the Udojasaall these plants I praise for the purpose of overcoming this disease (TO The virtues of the plants which are desirous of bestowing wealth issue from them man (towards) thy body like cattle from the pen (gostha) (8) Verily Iskrti is your mother therefore are you (also) Niskrtis you are flying streams if a man is all you 'cure him (9) - contu सनेयमश्व गा बास प्रारमान तव पूरुष ॥ (4) अश्वत्ये वो निषदन पएँ वो वसतिष्कृता । गोभाज इत किलासथ यत् सनवथ पूरुपम् ॥ (3) यत्रौषधी समामत राजान सभिताविद । विप्र स उच्यते भिषा रक्षोहामाव चातन ॥ (6) अश्वावती सोमायतीमूर्जयती मुदोजसम् । भावित्सि सर्वा प्रौषधीरस्मा मरिष्टतातमे ॥ (7) उष्मा भौषधीनागावी गोष्ठादिवेरते । धन सनिष्यतीनामात्मान तव पूरुष ॥ (8) इप्यति म वो माता ऽयोयूय रथ निष्कृती । सौरा पतत्रिणी रचन पदामयति निष्कृय ॥ (9) प्रति विश्वा परिष्ठा स्तेन इव द्रजमकम् । मोषधी प्राचुच्यत्मद किं च त वोरप ॥ (10) -RX97110 ASMAGANDHA 169 The universal all-pervading plants assail (diseases) as a thief (attacks) a cowshed (vraja): they drive out whatever infirmity of body there may be, (10) This is one of the most charming hymns in praise of medicinal plants and herbs in relation to discases and body infirmities. Afvattha is mentioned at a number of places in the Atharvaveda : the hymn III.6 is specially devoted to the plant Asvattha (vanaspatyo-"Svatthah). At various other places it is mentioned along with other plants : Asvattha, Darbha, King of plants, is soma. deachless sacrifice : Barley and rice are healing balms, the sons of heaven who never die, Where great trees are. Aſvalthas and Nyagrodhas with their leafy crests, (other plants mentioned in this hymn are Gulgula, Pila, Naladi, Auksagandhi. Pramandani (3), Ajasg and Aralaki, (6)) Is the third heaven above us stands the Aśyattha tree, the seat of gods: There is embodiment of life that dies not; thence was Kustha born." (This hymn is specially devoted to the plant Kuştha probably Costus speciosus or arabicus : Jivala ts spoken as 1. अश्वत्थो दर्मो वीरुधा सोयो राजामृतं हविः । ब्रीहिर्यवश्च भेपजी दिवस्पुत्रावमत्यौ । -A.VIII.7.20 2. गुल्गुलू: पीला नलद्योक्षगन्धि: प्रमन्दनी । तत्परेताप्सरसः प्रति बुद्धा अभूतन ॥ (3) यत्राश्वत्था न्यग्रोधा महावृक्षाः शिखण्डिनः । तत् परेताप्सासः प्रतियुद्धा अभूतन ॥ (4) एयमगन्नोषधीना बीरुश बीविती । मत्र शृङ्गयराटनी तीक्ष्णगी ब्यूषतु ॥ (6) -A. IV.37.3.4:6 अश्वत्थो देवसदनतृतीयस्यामितो दिवि । तत्रामृतस्य पक्षण ततः कुष्ठो अजायत । स कुष्ठो विश्वमेषजः साक सोमेन तिष्ठति । तवमान सर्व नाशय सर्वाश्च यातुधान्यः ।। -Av.XIX.39.6 M 170 INORGANIC EVOLUTION mother of this Kuştha plant and Jivanta is the father- (both words meaning life-giving or vivifier. Nadyamdra and Nadyarısa are amongst other names of Kuştha )' Asvattha, Dhava Khadira, leaf is taken from the Aratu 1 Dhava is a beautiful flowering shrub or small tree, Graslea tomentosa , Khadıra is Acacia catechu, and Aratu, Calosanthes indica is a tree with hard wood of which the axles of chariots and carts were made) In the carly days, fire was produced by the process of attrition that is by means of the drill the upper part of which the male part) was made of Afvattha, and the lower part (the female) or receptacle of Samı wood This union of man (Asvattha) and wife (Sami) is thus spoken in a verse Afvattha on the Samı tree There a male birth is certified? Asvattha is known to grow on Sama, it is associated with Khadıra (Acacia catechu) as the verse says Masculine springs from masculine Asvattha grows from Khadira Afvattha or Ficus religrosa is known as Pippala, also Afvattha is known to be a seat of gois specially Maruts But the Maruts having on that account withdrawn, were standing on an Asvattha tree Now Indra is the nobility and the Maruts are the people, and through the 1 2 3 पाणि ते कुष्ठनामानि नद्यमारो नारिप । नशाय पुरुषो रिपत् ॥ -Ay XIX 39 2 प्रश्वत्यसदिरो धद ॥भरदुपरम । -Ay XX 131 14 15 शमीमश्वस्य भारूतस्तत्र पुसुवन कृतम्। तुद् वै पुषस्य बेदन तत् स्त्रीवा भरामसि ।। -Ay VI 11 1 पुगान् पुरा परिजातो ऽश्वत्य संदिरादधि । स हन्तु पावन मामवान् यानह देमि ये च माम् ।। Av III 6,1 ASVATTHA 171 people the noble becomes strong therefore the two Rtu cups (they say) may be of Asvattha wood, but in reality they are of the Karşmarya wood 1 (According to Eggeling, this passage would seem to be based on a mistaken interpretation of Rv where the Rsi says "the victorious (Jayavah) bave come nigh to the Atvattha, the jayavah here evidently referring (not to the Maruts' as in 11193), but to the powerful draughts of Soma flowing into the Asvattha vessel) They (the pieces of salt) are done up in Afvattha leaves because Indra on that (former) occasion called upon the Maruts staying on the Advattha tree, therefore they are done up in the Asvattha leaves There is an Atvattha one therewith a Varsya sprinkles Because Indra on that (former) occasion called upon the Maruts staying on the Asvattha tree, therefore a Varsya sprinkles with an Asvattha (vessel) (In contrast to it, a friendly Rajanya sprinkles with the water of a vessel made of the foot of a Nyagrodha (Ficus indica) Asvatt ha branches were used for making vessels Any Asvattha branch broken off by itself, either on the eastern or on the northern side of the tree) from that he makes तेन वृत्रमजिघा ७ सत्तेन व्यजिगीषत मरुतो वा इत्यश्वत्ये उप प्रम्य तस्यु क्ष वा इन्द्रो विशो मरुतो विशा वै क्षत्रियो बलवान् भवति तस्मादाश्वत्थेऽ ऋतुपाचे स्याता कामयमये स्वेव भवत । -SET IV 336 2 पनाह तद् दहेथे मध्व माहुति थमश्वत्यमुपतिष्ठन्त जापवो श्मे ते सन्तु जायव । RI 1358 3 म यन्मिय पस्पृधा न सो अग्मत शुभे मला प्रमिता जायवो रणे। -Rv I 1193 4 अाश्वत्थेषु पलाशेपूपना भवन्ति । स यदेवादोऽश्वत्थे तिष्ठत इन्द्रो मयत ऽआऽऽमन्त्रयत तस्मादाश्वत्येषु पलाशेपुपनदा मन्ति । ---SBrv 2117 माश्यत्य भवति । तेन वैश्योऽभिषिञ्चति यदेवाऽदोभवत्यै तिष्ठतऽइन्दो मरुता उपाऽमन्त्रयत तस्मादाश्वत्पेन वैश्योऽभिषिम्नत्येतान्यभिपेचनीयानि पात्राणि -SBr V3514 भवन्ति । 5 172 INORGANIC EVOLUTION a vessel (to hold the pap) for Mittra, for that which is hewn by tbe aze belongs to Varuna, but that which is broken off by itself belongs to Mitra therefore he makes the vessel for Mitra from a branch broken off by itself. How Asvattha, Udurbara and other trees were born has been described like this. Indra slew Tvastr's son Viſvarupa. Seeing his son slain Tyastrezo cized Indra and brought Soma juice suitable for witchery, and withheld from India, Indra by force drank off bis Soma juice, thereby commitung a desecration of the sacrifice. He went asunder in every direction and his energy or vital power, flawed away from every limbº From his hair has thought flowed. and became millet. from his skin bis honour flowed and became the Asvattha tree, from hts Desh his force flowed and became the Udumbara tice (Ficus glomerata). from bus bones his sweet drink flowed, and became the Nygrodha tree (Ficus indica). from bis marrow his drink, the Soma-juice flowed. and became rice There is anotber reference where again Afvattha is associated with honour, Udurbara with force and Nyagrodha with sweet drink- 1 2 3 या स्वयम्प्रशीऽऽश्वत्थी शाखा प्राभी वोदीची वा भवति । तस्यै मंत्र पात्र करोति वरुण्या वाऽएपा मा परशु बृवणाऽयंपा मंत्री या स्वयम्प्रशीषण तस्मात् स्वयम्प्रीिय शाखाय मंत्र पात्र परोति । -SBr V325 विश्वरूप व स्वाष्ट्रमिन्द्रो ऽ हन् । तन्त्वष्टा हतपुत्रोऽम्यवरत्सोऽभिधरणीयमपेन्द्र सोममाहरत्तस्येन्द्रो यज्ञवेशम कृत्वा प्रासहा सोममपिबत्स विष्यङ् व्याछत्तस्येन्द्रिय वीर्यमङ्गादगादसवत्। -SBr XII 711 लोमभ्याएवास्य चित्तमस्रवत् । ते श्यामाकाऽप्रभवस्त्वचा एवास्यापचितिरस्रवद सोमवत्यो वनस्पतिरभवन, मासेम्पा एवास्योगंबवत्स : उदुम्बरोऽभवद स्थिभ्यः एवास्य स्वधासदत्स न्यग्रोधोऽभवन मज्जम्याएवास्य भक्ष सोमपीयोs- सबते वीहयोऽभवन्तवमस्येन्द्रियाणि वीर्माणि व्युदकामन् । -SBP XII 719 पावत्य पात्र भवति भपचितिमेवावरन्यायौदुम्बरं भवत्यूनं मेयाचरन्धे नेयमो. पं भवति । स्वघामेवावरुन्धे स्थाप्यो मन्ति पृथिव्याएवाग्नद्यामवरन्धे । -$Br XII 7214 4 ASVAVALA 173 For Ašvartha tree in connection with funeral ground see Adhyanda. Assavala The term does not occur in the Vedic Samlitas It literally means 'tail of horse'. It is a grass, generally called Kasa and resembles horse-hair and is used for twine, mats, thatch etc. Sir H. M. Elliot. "Races of the N. W. Provinces", II. pp. 371 372, describes it as growing from three to fifteen feet high, and flowering in great profusion after the rains: the base of the flowers being surrounded with a bright silvery fleece, which whitens the neighbouring fields so much as frequently to resemble a tall of snow. The Satapatha has the following important passage in this connection: The prastara-bunch is of Aſvavala grass (Saccharum spontaneum). For once upon a time, the sacrifice escaped from the gods. It became a horse (aiva) and sped away from them. The gods rushing after it, took hold of its tail (vala) and torc it out ; and having torn it out, they threw it down in a lump, and what have been the hairs of the horse's tail then grewup as those plants (of asvavala-grass). Now the guest offering is the head of the sacrifice and the tail is the hind part (of animals), bence by the prastara being of aśvavala-grass he encompasses the sa.rifice on both sides, The passage not only in the characteristic style of the Brahmana literature explains why the grass is so named, it also explains the use of its bunch in a particular ritual. I would like to say a few words regarding prastara also, the word occurring twice in the Yarveda (II. 18; XVIII. 63). It is Tuentioned in the Brāhmana in connection with the sprinkling of water left on the roots of the grass plants with the Text": 6. SBr. XIII. 8.1.16. पाश्त्रवाल प्रस्तर यज्ञो ह देवेम्पोऽपचकाम सोऽश्वो भूत्वा पराडाववत्तं तम्य देवाऽग्रनुहाय वालानभिगेदुस्तानालुलुपस्तानालुप्य साद" सन्मासुस्त तऽएताऽनोप- धयः समभवन्यदश्वबाला शिरोवै यज्ञस्याऽद्रिध्य नघनाझे वालाऽउभयतएदेश- द्यज्ञ परिगलाति यदायवालः प्रस्तरो गवति । 2. fallegasta 1 ŚBr. III. 4.1.17. --Yv. II. 2.

174 INORGANIC EVOLUTION Having thereupon untied the knot he takes the prastara bunch from the front (of the barhıs) with the text (Yy. II 2) Vishu's crest art thoul" Vishu namely s the sacrifice and this (the prastara) is his top-knot or crest' 2 He then takes a single stalk from it. The prastara bunch is the sacrificer, and therefore, if he were to throw the whole Prastara (at ance) into the fire the sacrificer would speedily go to the yonder world * 3 Having held (the Prastara) for a moment, he throws it into the fire .. ... But were he not to throw it into the fire, he would cut off the sacrificer from (yonder) world 4 He now takes the Prastara-bunch The Prastara assuredly is the sacrificer hence whithersoever his sacrifice went thrther he thereby wishes him good-speed (svaga self go 1 e success to him') 5 The barhıs is tied up in three (bunches) and then again in one for such as the characteristic form of generatron since father and mother are a productive (part). and what is born forms a thud element hence that wluck is threefold is again (made) One Thereto flowering shoots (of sacrificial grass) are tred these he uses for the अथ विसस्य अन्यिम् । पुरस्तात्प्रस्तर गृह्णाति "विष्णोस्तुपोऽसी' ति यज्ञो धे विष्णुस्तस्यैयमेव शिखा स्तुपएतामेवाऽस्मिन्नेतद् दधाति पुरस्ताद् गृह्णाति पुराताद्ध्यय: स्तुपस्तस्मात्पुरस्ताद् गृह्णाति --SBr I 335 Prastara is again estled a top-knot or stupa in I 337 and I 3410 (स्तुप प्रस्तर) 2. भयक तृणमपगृह्णाति । यजमानी में प्रस्तर सयत्कृस्न प्रस्तरमनुषहरेत् क्षिप्रे ह यजमानो ऽ लोकमियात्तथो ह यजमानो ज्योग्जीवति यावटे बाऽर यह मानुष- मायुस्तस्मा एवंतपय हाति। -SBI 8316 3 तमुहूत्तं धारयित्वाऽनुषहरति पन्नाऽनुप्रदरियाद्ध यजमान लोकात्तथो हे यजमान लोवान्नाश्तरेति । -5Br I8317 4 भय प्रस्तरमादत्ते। यजमानो में प्रस्तरस्तयाप यज्ञोऽगस्तदेवतधनमान स्वगादरोति देवलोक वाऽप्रत्य यजोऽगन्देवलोकमवैतयजमानमपि नयति । -SBr 18311 .

UDUMBARA 175 Prastara for this is a productive union and productive indeed are lowering shoots this is why he takes flower ing shoots (prast) for the Prastara? 6 Thereupon both (Adhvaryu and Pratiprasthat) seize their Prastara-bunches and throw the tn (into the fires) both take a single straw each therefron and remain sitting by the fires) For amends on the Prastara see ŚBr III 43 19 20 and also 22) Udumbara Its latin name is Ficus glamerata and as we have seen it is so many times mentioned along with Aśvattha and Kladıra The word does not occur in the Rgveda and the Yajurveda 1t however occurs once in the Atharvaveda another parallel term udumbala also accurs twice in the Athart aroda Udumbarah XX 136 15 Udumbalam VIII 6 17 Udumbalaz XVIII 2 13 Griffith has given the Latin translation of XX 136 as follows Magna certe et bona est Aegle Marmelos Bona est magra Ficus Glomerata Magnus vir ubique opprimit Bona est magni 1111 fututio Udumbalam has been translated as maniac haired and Udumbalau as' with distended nostris These words have nothing to do with the Udumbara plant In the Rrahmanic prod Udumbara wood has been used as a post placed in the centre of a Sadas The sadas is a shed or | धाहि सनद भवतित पुनरेकर्धतरि प्रजननस्य रूप प्रजननमु हीद पिता माता मज्जायते तत्ततीय तस्मात् बधा सत्पुनरेकधा प्रस्वपसनदा भवति त प्ररतर लाति प्रजननमु हीद प्रजननम् हि प्रस्वस्तस्मात् प्रसू प्रस्तर गृह्णाति । - SBY II 5 1.18 2 यताउभावेच प्रस्तरी ममुल्लुम्पत उभावनु प्रहरताउभो सरोग्भारगृहोपासते -SB II 5.2 42 महान् वै भद्रो विरुवो महान् भद्र उदुम्बर। महाँ अभिक्त बाधते महत साधु सोदनम् ॥ Av XX 136.15 176 INORGANIC EVOLUTION tent, facing the east wth its long side, which is to measure 18 (or 21 or 24 or according to the Sulba Satra even 27 cubits, the breadth by six cubits (or 10, or one-helt that of the long side). The Udumbara pos, according to some is to stand exactly in the centre of the shed, or according to others at an equal distance from the (long) east and west sides; the 'spine' in that case dividing the building into two equal parts a northern and a a southern one. In the middle the shed is to be of the height of the sacrificer, and from thence the ceiling is to slant towards the ends where it is to reach up to thesacrificer's navel. The Udumbara post is mentioned in the Satapatha as below: 1. In the middle of it (Sadas) he puts up a (post) of Udumbara wood (Ficus glomerata), for the Udumbara means strength and food ; now the Sadas being his (Visnu's belly), he thereby puts up an U dumbara (post) in the middle of it, 2. Thereupan he digs eastwards he throws up the heap of carth Having made the Udumbara (post) of the same size as the sacrificer, he cuts it smooth all round and lays it down, with the top to the east. infront (of the pit). Thereupon he lays barhis-grass of the same length* 3. He (Adhvaryu) then hands to him a staff for driving away the evil spirits, the staff being a thunderbolt. It is of Udumbara wood, for him to obtain food and strength the Udumbara means food and strength therefore it is of Udumharg, wood 1. तन्मध्य प्रौदुम्बरी मिनोति। मन्न वाऽउर्गुदुम्बरऽउदरमेवाऽस्य सदस् तन्मध्य- तोऽन्नाद्य दपाति तस्मान्मध्यऔदुम्बरी मिनोति । -ŚBr. III, 6.1.4. 2, अय स्वनति । प्राश्यमुत्तरमुस्विरति यजमानेन सम्मायोदुम्बरी परिवासयति तामण प्राची निदधात्यतावन्मात्राणि बहीं प्युपरिप्टादपि निदधाति । - SBr. III. 6 1.6. 3. प्रधाश्म दण्ड प्रयच्छति । दम्रो वै दण्डो विरक्षस्ताय । प्रौदुम्बरो भवति । मग्न वा ऽ दुम्बर जो उन्नावस्या 5 वयय तस्मादोदुम्बरो भवति । -Br. 11.2.1,32-33 UDUMBARA 177 For other references, see touching of Udumbara post or creeping up to the Udumbara post (SBT IV 6921 and 22) 4 Udumbara is food, and strength, -and hence it is used for the construction of throne-seat at the Vājapeya ceremony and also of vessels. It (throne-seat) is made of Udumbara wood the udumbara tree being sustenance, (that is) food 1 In a vessel of Udumbara whod-the Udumbara tree being sustenance, (that is) food 5 Udunibara 13 used for consecration water-vessel He collects (various kinds of) water The reason why he collects water is that-water being vigour-be thereby collects vigour, the essence of the waters. In a vessel of Udumbara wood - the Udumbara being sustenance (that is) food--for the obtainment of sustenance 'food hence in an Udumbara Vessel (he mizes the different liquids 5 Udumbara branch is also mentioned He then hides an Udumbara branch (in the wheel track) 1. मोदुम्बरी भवति भन्न वा ऽ कगुदुम्बर ऊर्जा नाद्यस्या ऽ वरुध्य तस्मा दोदुम्बरी भवति तामप्रेरण हपिर्धाने जघनेनाऽ हवनीय निदधाति । -SBrV2123 2 मोदुम्बरे पात्र । मन्न वा 5 कदुम्बर : ऊोमायस्या 5 वरुद्ध्य तस्मादी दुम्बरे याने सोऽय एव प्रथमा सम्मरत्यय पोऽप योरस्मारमन्नादि । -SBP V 222 3 मोदुम्बरे पाने । मन्न वा 5 कदुम्बर 5 ऊज्जोऽग्नावस्याऽवरुध्य तस्मादोदुम्बरे -SBr V347 - पात्र। also see मोदुम्बर भवति । तेन स्वोऽभिषिञ्चत्यन्न वार्गदुम्बर ३ कार्य रव यावा पुरुषस्य स्व भवति नैव तावदशनापति तेनोक्स्व तस्मादौदुम्बरेण स्वोड भिषिञ्चति । -SBr V 3512 + मौदुम्बरी ५ शासागुपन्हति -~-SBr V 4 3 25 xe also Kursdsana Srauta Sutra XV 6 31 178 INORGANIC EVOLUTION He then touches the Udumbara branch 1 6. How Udumbara as born and it sided gods, whilst all other trees sided Asuras. He then puts on an Udumbara one. The gods and the Asuras. both of then sprung from Prajapati, strove together Now all the trees sided with the Asuras, but the Udumbara tree alone did not forsake the gods. The gods having conquered the Asuras, took possession of their trees. They said, come, let us lay into the Udumbara tree whatever pith, whatever vital sap there is in these trees. were they then to desert us, they would desert us worn out, like a milkedout cow, or like an ox that has been (tired out by) drawing (the cart). Accordingly they laid into the Udumbara tree what pith and essence there was in those trees, and on account of that pith it matures (fruit) equal to all the other trees : hence that (tree) is always moist, always full of milky sap, that Udumbara tree, indeed, (berng) all the trees, is all food . he thus gratifies hita (Agni) by every kind of food, and kindles him by all trees (kinds of food) The Axtareya Brahmana mentions that an Udumbara tree ripens and yields fruits three times a year. 7 Udumbara jar is used for sowing seed on Agniksetra :" 1. प्रयोदुम्बरी ५ शाखामुपस्पृशति-SBr. v4 3. 26. also Katya sr. Satta XV.632-33 2. प्रयोदुम्बरीमादधाति । देवाश्चाऽसुराश्योभये प्राजापत्पाऽमस्पर्धन्त ते ह सर्वड एव वनस्पतयोऽसुरानम्युपेयुरुदुम्वरो हैव देवान् न जहो ते देवाऽ प्रसुरान् जित्वा तेषां घनस्पतीनवृन्जत ॥ ते होचु । हन्त यंषु वनस्पतियों रसऽउदुम्बरे त दधाम ते यद्यपकामे- पुतिपामा प्रपामेयुबंधा धैगुर्दग्धा यथाऽनवान् हिवानिति तो पु वनस्पति पूग्यो रसा पासीदुदुम्बरे तमदपुरतयं तदूर्जा सर्वान् बनरपतीन् प्रतिपच्यते सस्मारस सर्वदाउद सर्वश सीरी तदेतत्सर्वमन्न यदुदुम्बरः सर्ने वनस्पतयः सर्वनमेतदन्नन प्रीणाति गर्व वनस्पतिभि. समिन्धे।-SBr VI.6.323. See also Katyayana Srauta Sutra XVI. 4.37 3. At Br.V.24 4. पायाजीवमौदुग्यरेण पमसेन तस्पोतो यापुरचतु प्रतिना पतयो वै दिश. सर्वाम्म एवास्मिन्नेवदियोश्न दात्यनुष्भियंपत्ति वाग्या मनुष्ट बू पाचो वा मन्नमरते। -SDr. VII. 2.4.14 UDUMBARA 179 tlists.as 8 For etymology of the word Udumbara or Udumbhara see SBT VII 51 22 9 Udumbara is also used as fire fuel or Samidhas in the fire Ceremony. He then puts on the pieces of firewood if after regaling some one, one were to attend upon him They are of Udumbara wood for the Udum bara is food and sapi These pieces of firewood made of Udumbara are soaked for the whole night in ghee or clarified butter They are of Vdumbara wood, and fresh and remain for a whole night (being) soaked in ghee' For Udumbara Samidhas of forking branches, we have It has forking branches tarnakavatt) forking branches mean cattle 10 Offering ladle for Vasordhara ritual is also made of Udumbara wood Now that he has completed him wholly and entirely. shower upon him those wishes, thus Vasor dhara' with ghee taken in five ladlings and an offering ladle of Udumbara wood (he offers) 11 U dumbara tree is also spoken of to have been born of the flesh of Indra See Asvattha* प्रय समिध । प्रादधाति । यथा तर्पयित्वा परिवैविप्यात्तादृक्तदोदुम्बया भवत्यूर्वे रस उदुम्बर कर्जेवेनमेत दोन प्रोणात्याः भवन्ति । -SBr rx223 2 एताभि समिद्भिरोदुम्बर्यों भवन्त्याा धृते न्युत्ता सर्वा रावि वसन्ति । -SBr IX 22.7 3 प्रयोदुम्बरीमादधाति । कर्वे रस उदुम्बरकवनमतद् रसेन प्रीणाति फरणं- कवती भवति पचयो चै कर्णका -SB X2340 यदेवता वसोर्धारा जुहोति । अभिषेक एवास्यैष एतता 5 एन देवा सर्व कृत्स्न सस्कृत्यायनमेत कारभ्यपिश्यन्नतया वसोरया। -$Br IX 322 5. मा सेभ्य एवास्योगधवत्स 5 उदुम्बरो भवत् । -FBr XIL.7 1.9 180 INORGANIC EVOLUTION Karila Karira is mentioned as fruit. Its latin name is Capparis aphylla. According to $a yana on Tait. L. 8.3. Kartra shoots are meant in these passages and not the fruit, and they very much resemble Soma-creeper or Somavall : Upon both (dishes of curds) he scatters Karra-fruits ; for with Karira fruits Prajāpati bestowed happiness (ka) on the creatures, Karira word is not mentioned in the Vedic Sanhitas, Kārsmarya This word is also not mentioned in the Vedic Samhitas, As a trce it is known to be Rakşas-killer : 1. The enclosing sticks are of Karşmarya wood, Gmelina arborea, for the gods once upon a time perceived that one, Karsmarya, to be the Raşas-killer among trees. Now the guest offering being the head of the sacrifice, the enclosing sticks are of Karşmarya wood, in order that the evil spirits may not injure the head of the sacrifice. 2. On the right (south) side he lays down one of the Karşmayya wood. For at that time the gods were afraid lest the Rakșas; the fiends, should destroy their sacrifice from the south. They saw that Rakşas-killing tree, the Karsmarya." Kaſa The word does not occur in the Rgveda or the Yajuh; it' occurs once in the Atharva : 1. तयोरुभयोरेव करीराण्यावपति 1 कं वे प्रजापतिः प्रजाभ्यः करीरैरकुरुत कम्य. वैष । एतत्जाभ्यः कुरुते । -By, II.5. 2. 11 2. कामयमपा: परिथयः । देवा हवा 5 एवं वनस्पतियु राक्षोघ्नं ददृशुर्यत्कार्मयं एशिरो रजस्याऽऽतिम्यं नेच्छिरो यशस्प नाष्ट्रा रक्षा ७ सि हिनसन्निति सम्माकाप्यं यमया: परिषयो भवन्ति । -ŚB7. III. 4.1.16 3. कार्यमशें दक्षिणत ६ उपदधाति । एता देवा । प्रबिभयुर्यटै नो यश feruat taifa TST 59699174 1.**** -ŚBr. VII, 4. 1. 37 KUSA 181 Lover of Rusa grass, Unploughed 1 Fat is not reckoned in the hool Kuša grass was used for the preparation of garments also on the occasion of fire-rituals Thereupon the Nestr, being about to lead up the (Sacrificer's) wife, makes her wrap round herself, over the garment of consecration, a cloth, or skirt, made of Kuša grass, for she, the wife, is the hind part of the sacrifice (because the ordinary seat of the wife is at the back, or west, end of the altar), and he wishes her thus coming forward, to propitiate the sacrifice But impure is that part of woman which is below the navel and pure are the plants of (Kuša) made pure what ever part of her is impure, he causes her to propitiate the sacrifice while coming forward This is why the Nestr, being about to lead up the wife makes her wrap round herself over the garment of consecration a cloth or skirt, made of Kusa grass 2 Wath ghee (he bastes it). for sacrificial food is basted with ghee, silently (he does so) for silently sacrificial food is basted ;-by means of stalks of Kula grass for these are pure and sacrificially clean ,-by means of the tops for the top is sacred to the gods! The Latin name for Kula is Poa cynosuroides पहन कुश वत्र्तक । सफेन इब मोहते । -Ay Kuntapa Sakta XX 131 6-7 2 मप नेष्टा पत्नीमुदानेष्यन् । कोपा वास परियापति कौशं वा पदातरमन्तर दीक्षितवसना जपनार्दो वाएप यशस्य यत्पली सातत्याची या प्रसाद यिष्यन् भवत्यस्ति यं पल्या: ममेध्य यदवाचीन नामंध्या वैदर्भारतचदेरा स्या , ममेध्य तदेवा पा : एतदर्भमध्य पृत्या । नां प्रापी मनं प्रसादयति सस्मान्नेष्टा पत्नीमुदानेष्यन् गौश पारा परिपापयति कौर का पडा. सवमन्तर दीक्षितवसनाव -SBr.v 218 3 हविर्या : एतव सदेतदभिधारयति यई हपिरम्पत यभिधारित समुष्ट सम्मेध्यमाग्ये नाज्येन हि हविरभिपारयन्ति दूपणों सूमपी हि हविरमियर- पन्ति भावे हि घुटा मेमा प्ररहि देवानाम् । -SDr. VIL 323 182 INORGANIC EVOLUTION Krmuka The word does not occur in the Vedic Samhitas How this tree was produced is described in the Satapatha as follows It (the kindling stick) should be one of Krmuka wood Now the gods and the Asuras, both of them sprung from Prajāpati, strove together The gods, having placed Agni in front, rent up to the Asuras. The Asuras cut off the point of tbat Same held forward It settled down on this carth, and became that Kymuka tree. hence it is sweet for there is vital essence (in it) Hence also it Is red for it is a flame that Krmuka tree being the same as this Agni ' it is in the shape of) fire that he imparts growth to it It is further mentioned that when soaked in ghee, and burnt, it leaves no ashes! Khadira The word once occurs in the Rgveda, but not in the Yajuh. and at several places in the Atharvaveda 1 Fix firmly the substance (sāra) of khadıra (the khayar) (axle)' (Khadırasya saram is the essence of Khadıra, Mimosa catechu of which the Scholiast say the bolt of the axle is made whilst the Sunsapa, Dalbergrasis furnishes wood for the floor , these are still timber trees in common use -wilson] । सा का की स्यात् । देवाश्चा ऽ सुराश्चोभये प्राजापत्या प्रस्पर्धन्त ते देवा इमग्निमनीय कृत्वा ऽसुरानन्यायस्तरयाऽच्चिप प्रगृहीतस्याऽसुरा । प्रन पाश्चस्तदस्यो प्रत्यष्ठित्स मुको ' भवत्तस्मा स स्वादू रसो हि तस्मादु- लोहितोऽचिहि स 5 एपो ऽग्निरेव यत्कृमुको अग्निमेवाऽस्मिन्नेतरसम्भूति दधाति ---SBP V1 62 11 2 पृतेन्युत्ता भवति । अग्निसंस्मै यौनरसज्यत तस्य धृतमुल्बमासीत् । तस्माद तत् प्रत्युदीप्यन प्रात्मा बस्य॑य तस्मात् तस्य न भस्म भवति । -SBr VI 6213 3 मभि म्ययस्व खदिरस्य सारमोजो पेरि स्पन्दने शिशपायाम् । मक्षवीनो बोलित वोलयात मा यामादस्मादव बीहिपो न ॥ -Rv III 5319 KHADIRA 183 The word khadira fith inflexions Occurs in the Atharva as follows Khadıra VIII 83 Khadirah XX 131 14 Khadıyam X 66 7 8 9 10 Khadırzt III 61 V 55 2 Masculine springs from masculine Advattha grows from Khadira: 3 Thou springest from blest Plaksa or Asvattha Dhava Khadıra Parna or blest Nyagrodha so come thou to use Arundhatt! 4 Asvattha rend those men do thou devour them quickly Khadarai Like teeds let thema be broken through dowa smitten by a lifted rush? 5 The Chatma Brhaspatz bath bound the fatness dropping citron wood the pocent Khadıra for strength leaf taken from the 6 Asvattha Dhava Khadıra Aranz The Satapatha mentions Khadira in connection with a parable of Suparnt and Kadru Sh- (Suparni) took possession (4--cakhada) of Soma by means of (a stick of) Khadıra wood (Acacia catechu) whence the name Khadıra and because she thereby took possession of him therefore the sacrifcial stake and the 1 गुमान् पुस परिजरतो अश्वत्व सदिरादपि । -Ay 111 6 1 2 भद्राद तक्षाग्निस्तिष्ठस्पश्वरपात् पदिराद पवाव । भद्राद पोषाद पति सा म एह पति ।। -Ay X 5 5 भमनश्वरष नि दालोहि सादामून् सदिराश्रिम ताजभङ्गा इव भग्पना हन्त्वेनान् अघको य । -Ay VIII 8 3. पममध्नाद बृहस्पतिमणि फात भरघुत मुन खदिरमाजसे। Ay X 6 6-10 $ अश्वत्य सदिरो घव । भरदुपरम । -A XX 131 14 16 4 184 INORGANIC EVOLUTION wooden swotd (sphya) are of Khadera wood'. The king's throne-seat is also made of Khadira: Whilst the Syistakrt of it remains yet unoffered. they bring a throne-seat for him (the king), for truly he who gains a seat in the air, gains a seat above (others) thus these subjects of his sit below him who is seated above, that is why they bring him a throne-seat. It is of Khadiya wood and perforated, and bound with thongs as that of the Bharatas. Sacrificial stakes are made of a number of woods, of which Kadıra is also one. There are twenty-one sacrificial stakes, all of them twenty-one cubus long The central one 15 of rajjudala wood; on both sides thereof stand two Patudaru (deodar) ones. six of Bilva wood (Aegle marmelos)-three on this side, and three on that, six of Khadıra (Acacia catechu) wood-three on this side and three on that.-six of Palasa (Butea frondosa) wood-three on this side, and three on that" The birth of Khadıra along with the birth of Rajjudala, Pitudaru Bilya and Palasa is thus described. When Prajapati's vital aits had gone out of them, his body began to swell: and what phlegm there was in it 2 1. खदिरेण ह सोममाचखाद । तस्माद खदिरो यदेनेनाऽखिदत्तस्मात् खादिरो यूपो भवति सादिर स्पयोऽच्छा वारस्य हैन गोपनायां जहार सो ऽन्छा बाक हीयत। -SBr. IIL62.12 तस्याऽ मनिप्ट : एव स्विष्टकृद् भवस्यथा स्मा: मासन्दीमाह्रन्युपरिसद्य वा एष जयति यो जयत्यन्तरिक्ष सद्य तदेनमुपर्यासीनमधस्वादिमा प्रजा सपासते तस्मादस्मा 5 मासन्दीमाहरन्ति सैपा खादिरी वितृष्णा भवति पेय थप्यूता भरतानाम् । SBr.V.4.4.1 3 एकविरातियूपा: । सयं : एशियरत्नयो राग्जुदालो ऽग्निप्ठो भवति पैतु दारवादमित षड्व स्वास्त्रय 5 इत्यास्त्रया दस्यात् पट् खादिरास्थय 5 एवेत्यात पय इत्यात् पट् पालाशास्त्रम 5 ऐवेत्पात् त्रय इत्यात् । -SBr.XIII.445 KUNTAPA BILVA 185 that flowed together and burst forth from inside through the nose, and it became this tree, the Rogudala whence It is viscid, for it originated from phlegt (6) And what watery (Liquid) fire and what fragrance there was, that fowed together and burst forth from the eye. and became that tree, the Putudaru , whence that (wood) is sweet-smelling since it originated from fragrance, and whence it is inflammable, since it originated from fire with that qualty he thus endows 10 And what 'Kuntapa', what marrow there was, that flowed together, and burst forth from the year, and became that tree, the Bulva . whence all the fruit of that (tree) is eatable inside, and whence it (the tree or wood) is yellowish for marrow 15 yellowish with that quality he thus endows it (8) From his (Prajapati's) bones the Khadıra was produced whence that (tree) 10 hard and of great strength for hard as it were, is bone, with that qualty be thus endows it The Bilva (stakes) are inside and the Khadıra ones outside, for inside is marrow and outside the bones he thus puts them in their own place (9) From his flesh the Palasa was produced whence that tree has much juice, and (that) red juice for red as it were is flesh with that quality he thus endows it. The Khadıra takes are inside and the Palasa ones outside for inside are the bones and outside is the flesh be thus puts them in their own place (10) । प्रजापते प्राणेषकान्तेषु शरीर श्वयितुमधियत तस्य यं श्लेष्मासीत् स सा समवस्य मध्यतो न स्त ऽ उभिनस 5T यनस्पतिरभवद रज्जुदालस्तस्मात्रा श्लेष्मण श्लेष्मणो हि समभवत नवनन्तद्रूपेण सगधयति । (6) मथ यदापोमयन्तेन मासोद । यो गन्ध स साई समवदत्य च सुष्ट उदभिनत्स एष वनस्पतिरभवत् पीतुदारुस्तस्मात् रा सुरभिग-धादि समभव तस्मादुग्वलनस्तेजसो हि समभवत्त नै पैनन्तर पैरण समघ यति-(7)। प्रथ यत्कुन्तापमासीत् । यो मज्जा स साध समवद्रुय श्रोत्रत ऽ उदभि- नत्स एप बनस्पविरमवद बिल्वस्तस्मात्तस्यान्तरत [contd - सबमेव फलमान 189 INORGANIC EVOLUTION Parņa or Palāša The word parna has several meanings and it is also used as a synonymn of Palala or Butea frondosa a 1. He drives with Palasa branch. Now when Gayatri flew towards Soma, a footless archer aiming at her while she was carrying him off, severed one of the feathers (or leaves, parna), either of Gayatri or of King Soma; and on falling down it became a Parna (Palasa) tree : whence its narne parsat. 2. Madhuka Paingya once said. Some perform the animal sacrifice without Soma, and athers do so with Soma. Now Soma was in the heaven, and Gayatri, having become a bird, fetched him ; and inasmuch as one of his leaves (rarna) was cut off, that was low the Parna-tree arose. ......For he who inakes the sacrificial stake other than of Palasa wood, performs the animal sacrifice without Sowa.-.-.-, therefore let him make his sacrificial stake of Palasa. For the fire rituals, the Agni should preferably be of the Palala wood; other woods are also prescribed : Indeed, they (fire-sticks) should be of Palasa wood, for the Palafa tree, doubtless, is the Brabman, and Agni also is the Brahman, for this reason the Agnis should be of Palasa wood तस्मात् पलाशयाखया प्राऽऽजति । 1. पलाशशाखया प्राऽऽजति । पत्र के गायत्री सोमभच्छा ऽपतत्तदस्याऽ आहरत्या इप्रपादरताभ्यायत्यपर्ण प्रचिच्छेद गायत्र्य वा सोमस्य वा राज्ञस्तत्पतिवा पणों 5 भवत्त स्मारपणों नाम तरदेवा 5 सोमस्य व्यक्त तदिहा ऽप्य सदिति -SBr. III.3.4 10 2. मधुयो ह माह पैड ग्य: । विसोमेन वा 5 एके पशुबन्धेन यज-ते स सोमैन के विवि सोम मासीत् त गायत्री वयो भूत्वाहरतस्य यत्पमलियत तत्पर्णस्य यो ऽन्य पालाशाप कुश्ते ऽथ हैप स सोमेन पशुबन्धेन पजते यः पालाश यूपं कुरुते तस्मात् पालाशमेव यूप नुर्वीत । -SBr.XI.7.2.8 पर्यत्वमिति ।..

PALASA 189 Should he be unable to procure them of Palasa wood. they may be of Vikankata woad (Flacourtia sapda), and if he be unable to procure any of Vikaukata they may be of Karsmarya wood (Gmelina arborea) and if he be unable to procure any of Karşmarya wood, they may be of Bulva (Aegle marmelos), or of Khadıra (Acacia catechu), or of Udumbara wood (Ficus glomerata) These doubtless are the trees that are suitable for sacri ficial purposes, and from these trees they (the enclosing sticks) are therefore (taken)! Palasa leaf is also held sacred He offers with the central leaflet of a Palaša leaf The Palasa leat is truly the Brahman (priesthood): with the Brahman he therefore offers? . For Palasa being Brahman, see also V2 418 where dipping spoon is described to be of Palasa (or it may also be of Vikankata which is the thunderbolt), V3511 where it is described to place consecration water in a vessel of Palusan VI 637 where it is told that the kindling sticks should be of Palasa', XII 72 15 indicating that supernumerary (upasaya) . 1. ते वै पालाशा स्यु ब्रह्म वै पलाशो ब्रह्माऽग्निरानयो हि तस्मात् पालाशा स्यु । यदि पालाशान्न विन्देत् । मिथो । अपि वैककुता स्युयदि व कड तान्न विन्देदयो अपि कार्मर्यमया स्युर्यदि कामयं मयान्न विन्देदयो । अपि बैल्वा स्युरथो सादिरा प्रयो 5 प्रौदुम्बरा 5 एते हि वृक्षा यज्ञियास्तस्मादेतेषा वृक्षारणा भवन्ति । -SBr I 33 19-20 2 पलाशस्य पलाशेन मध्यमेन बुहोति । ब्रा वै पलाशस्य पताश ब्रह्मण्वतज्जुहोति ॥ -SBr II 628 स यदि पालाश स वो भवति । ब्रह्मवै पलाशो ब्रह्मण वैत नाष्टा रक्षा ७ सि हन्ति मद्य वैकडतो वजो वै विवङ्गत । -SBrv 2418 पालाश भवति । तेन ब्राह्मणोऽभिषिञ्चति ग्रहा वै पलाशो ब्रह्मणेवं न मैत. -SBr V 3.511 5 मर्यता उत्तरा पालाश्यो भवति । ब्रह्मवै पलाशो ब्रह्मवैनमेत समिन्धे यवेव पालाश्यो भवन्ति । -SBP VI 637. See alsoKatya Sutra xvI440 3 4 दभिपिचति ।

। 186 INORGANIC EVOLUTION Tilvaka See Adhyanda (XIII8116) along which it is also mentioned The burial ground should not be near this tree Its Latin name is Symplocas racemose The word does not occur in the Vedic Samhutas Nyagrodha Its Latın name is Fucus indice, the word does not occur in the Rgveda It occurs twice in the Atharvaveda IV 37 4. V 55, and once in the Yajurveda XXIII 13 See Ajvattha Vayu help these with cooked viands Blackneck with goats Nyagrodha with cups, Saimalı with increase In the Satapatha the tree is mentioned in connection with the consecration vessel for a friendly Rājanya to sprinkle: There is one made of the foot (stem) of the Nyagrodha therewith a friendly (mitrya) Rajanya sprinkles for by its feet (ie by its pendent branches) the Nyagrodha tree is supported and by the friend (mitra) the Rajanya (nobleman or king) is supported therefore a friendly Rajanya sprinkles with (the water of a vessel) made of the foot of a Nyagrodha -contd] भवति तस्मादु हारिद्र इव भवति हारिद्र इव मज्जा सेवनन्तद्र पेण समर्ध यति-(8) मस्थिम्प 5 एवास्य सादिर समभवत् । तस्मात्स दारुणो बहुसारो दारुसामिष ह्यस्थि तेनै वैन तद्रूपेरण समर्घयत्य तरे बैल्वा भवन्ति बाह्य खादिरा अतरे हि मज्जानो बाह्यान्यस्थीनि स्व एवैनास्तदायतने दधाति । (9) मा ७ सेम्य 5 एवास्य पलाश समभवत् । तस्मात्स बहुरसो लोहित- रसो लोहितमेव हि मा५ सतेनैवैनन्त पे । समर्धयत्यन्तरे खादिरा भवति बाह्म पालाश पन्तराणि हस्थीनि बाह्यानि मा७ सानि स्वऽएवैनॉस्तदायतने दधाति । -SBr XII 44610 वायुष्ट वा पचत रवत्वसिग्रीवाधाम यग्रोधश्चमस शल्मलिवृद्धया। -YYXXIII 13 2 नवप्रोध पाद भवति । तेन मिश्यो राजन्यो ऽभिषिञ्चति पर्वि न्यप्रोष प्रतिष्टितो मित्रए वै राजय प्रतिष्ठितस्तहमालयग्रोधपादेन मिश्मो राजन्यो ऽभिषिञ्चति -SB V 3513 - 1 182 NYAGRODHA one. Nyagrodha is commonly known as banyan tree: it has the habit of bending its branches down to the ground, which then strike root and develop new secondary trunks, so that a single tree may in course of time form a large grove. Hence the name here used for the tree is Nyag-rodha, the downward-growing A family tends to multiply families around it, till it becomes the centre of a tribe, just as the bangan tends to surround itself with a forest of its own offspring. The tree is described to have been originated from the sweet drink flowing from Indra's bones. For this origin, see Asvattha. From the wood of this tree, the vessels for ceremonies are prepared : There is an Asvattha vessel : bonour he thereby secures. There is an Udumbara one : force he thereby secures. There is a Nyagrodha one : swect drink he thereby secures. Nyagrodha grown down wards, and hence its name, this etymology is given by the Brahmara : "The Nyagrodha with cups ;-for when the gods were performing sacrifice, they tilted over these Soma-cups, and turned downwards, they took root, whence the Nyagrodhas, when turned downwards (nyak), take root (roha)." Further a burial ground should not be near a Nyagrodha' See Adhyanda. 1. पस्थिम्य 5 एवास्य स्वधासवत्स न्यग्रोधोऽभवत् । --SBr. XII 7.1.9 See Alvattha 2. भारवत्यं पात्र भवति । अपचितिमेवावरुन्य 5 प्रौदुम्बर भवत्यूर्जमैवावरुधे नयग्रोधं भवनि स्वधामेबावरुन्ध स्थाल्यो भवन्ति पृथिव्या ऽ एवान्नाथमपन्थे । --ŚBr. XII. 7.2.4 3. 'न्यानोधश्चमसै' रिति । यत्र वै देवा यजेनायजन्त त 5 एतांश्चमसान्योन्जत न्यम्चोऽरोहस्तस्मान्यञ्चो न्यग्रोधा रोहन्ति । - ŚBr. XIII. 2 7.3 -$Br. XIII. 8. 1. 6 4.

190 INORGANIC EVOLUTION vessels should be of Palasa wood! The resin of the Palasa wood has also been recognised : That water (used for working the clay) has been boiled by means of resin of the Palasa tree, just for the sake of firmness And as to why (it is done) by Palada-resin (parna kasaya), the Palala tree doubt-less 1s Soma, and Soma is the moon, and that (moon) is indeed one of Agnis forms, it is for the obtamment of that form of Agni (that Palala-Yesin is used) Palafa tree is Soma The site of the Gathapatya is to be swept with a Palala branch. Being about to build the Garhapatya (fire-place), he sweeps (its site) with a Palasa branch He then returns to the site of Ahavaniye Now some sweep with the Palasa branch on both occasions, saying 'Surely, on both occasions he builds (an altar) Let him, however, not do so (e, the Ahavaniya site should not be swept with the Palasa branch) He then sweeps that (site of burial place) with a Palafa branch. m A 2 पालाशायु पशयानि भवन्ति । ब्रह्म पै पलाश । -SBr XII 7.2 15 पर्णकपाय निष्पक्वा 5 एता पापो भवन्ति । स्थेम्ने ग्वेव यवेव पराकषायेगा सोमो वे पश्चिन्द्रमा ऽ उर्व सोमऽ एतदु वाऽ एक मग्निरूपमैतस्यै वाऽग्निरूप- स्योपाप्दै । -SB VI 511 प्रपंवा उत्तरा पालाश्यो भवन्ति । ब्रह्म वै पलाश · ........ सोमो व पलाश । --SBr. VI 637. also Katya Srasta Sutraxv 440 6 गाहंपत्य धेष्यन्पलाराद्यासया व्युदहति । -SBr VII 111 6. तदप । उभयत्रंद पवादाशाखया मुद्हन् । -SB, VII 3 1. 7. See also Katya Srauta Sutra XVII1 3 7 प्रयनत पसायशापया युद्हति । -Br. XIII 8 2 3 also Katya Srauta Sotra XXI 131 PITUDARU 191 Palasa wood is also used for making pegs ; Śami vood is also used for the purpose: . " They now fix pegs found it--a Palasa oge in front--for the Palala is Brahman ... a Sami (Prosopis, spicigera) on the left... A Varana (Crataeva roxburghi) one behind.... and a Vrtra-peg (vrtra-sanku) on the tight.. - Parna branch is used to drive away the calves at the Newmoon or on other occasions of rituals: 1. He (the Adhvaryu) drives, the calves away (from the 1। Ja cows) witha Parna branch: - 2. In the afternoon he drives them away with the Parna branch, Asvattha and Parna bave both been regarded as dwellings of Deva gnd Patr (gods and fathers): The Yazuk verse says: On the Asvattha tree is your abode, on the Parpa dwelling is made for you." Pitudaro This is probably another name for deoular It has been mentioned along with Raipudala, Bulya, Khadıra and Palasa in Connection with twenty-one sacrificial stakes. See khadira The word does not occur in the Vedic Samhitas. 1. अपनच्छ ङ्कभिः परिणिन्ति । पालाय पुरस्ताद् ब्रह्म वै पलाशो अह्मपुरोग- वमेवन स्वर्ग लोक गमयति शमीमयमुत्तरतः शं मे ऽसदिति वारण पश्चा- पम्मे वारयाता ऽ इति प्रशइ. दक्षिणतो घस्य पानत्ययाय । --SBr.XIII.8.41 2. सवै पर्णशाखया वत्सानपाकरोति । -SBr. I.7.1.1 -Sir.x..1.4.2 3. तानपराहणे पर्णशाखयापाकरोति । 4. प्रश्वत्ये दो निषदतं पणे वो वसतिप्कृता। -~Y.xxxv. 4. also SBr.XIIL.83.1 5. यो गन्धः स च साई समवदत्य च शुष्ट द भिनत्स 5 एप यनपतिरमवत् पीतदारः। -SBr.XIII. 4.4.7 192 INORGANIC EVOLUTION Prśpiparn) Whilst the word Pysns and the compounds as Pyinigarbhah, Pršnigavah and Pyšnimataraḥ occur in the Rgveda and Yajurveda Pysmuparni is not there It occurs four times in the Atharvaveda, I1251.234 The word literally means 'having variegated leaves' It stands for the medicinal plant Hemionitis cordifolia. a decoction of which is represented by Susruta to be taken as a preventive of abortion In the Atharia, we have passages like this The Goddess Pyšniparno hath blest us, and troubled Nirrti (1) Victorious in the olden time this Prsniparzu was brought forth (2) The Kaņva, who devours the germ, quell, Prsniparn and destroy (3) Drive and imprison in a hill these Kanvas harassers of life Follow them Pyšniparri, thou goddess, like fire consuming them (4) In fact, Nirfti and Kanva mentioned in these passages are such germs or living microbes as cause various diseases and Prsniparnt as a medicinal herb is found to be a good cure for several of them Plaksa Irs Latin name is Ficus infectoria It is once mentioned in the Atharvaveda (V 55) along with Asvattha, Dhava. Parna and Nagrodha. शग्नो देवी पृश्निपण्पंश निया भव । सपाहि वण्वसम्मनी तामभक्षि सहादतीम् ।। सहमानेय प्रपमा स्निपर्पजायत । पाह दुर्गाम्नां शिरो यश्चामि कुनेरिव ।। मरायमसूद पादान यश्च स्फाति जिहीपंति । गर्भाद व नाशय पृश्निपणि राहस्य च ॥ गिरिमेनां भावेशय श्वान जीवितपोपनान् । तस्त्यि देवि पृश्निपश्यम्मिरिवानुवहन्ति हि ॥ -y II 2514 PHALGUNA 199 'Thou springest from blest Plaksa, or Afvattha. Dhava. Khadira, Parna, or blest Nyagrodha, so come thou to use, Arundhati. (The word does not occur in the Rgveda or the Yajuh) The brancbes of Plakça are used so cover the altar : Plaksa has been assigned its origin from the sacrificial essence : Its sacrificial essence flowed down and there a tree sprang up. The gods beheld it: wherefore it (was called) 'prakhya' (visible), for plaksa is doubtless, is the same as prakhya'. With that same sacrificial essence he now completes it (the victim), and makes it whole : bence there are Plaksa branches as an upper covering In the days of the Satapatha, mats were also prepared of the twigs of Plaksa. Of (the blood of) the others, he makes portions on (a mat of Plaksa' twigs, af (that of) the horse on rattan twigs Philguna These plants have been recognised as substitute of Soma plants Its two varieties have been described in the Satapatha. Now there are two kinds of Pholgung plants, the redflowering and brown-flowering. Those Phalguna plants, wluch have brown flowers; one may press : for they, the 2 भदाद प्लदान निस्तिष्ठस्यश्यत्पाद खदिराद धयात् । भद्रान न्यग्रोधात् पर्णात् सा न एहति ॥ -AV.V.55 तस्पाऽबाद मेध पपात । स 5 एप बनस्पतिरजायत त देवा प्राऽपश्यस्तस्मात् प्रस्य प्रख्यो ह वै नामतयत् प्लक्ष इति तेनैवैनमेतामधेन समयति कृत्स्न करोति तस्मात् प्लक्षशाखा उत्तरवाहमयन्ति । -SBr. III 8312 गान्येषां पशूनानै दन्या प्रवचन्निप्रवदन्त्यश्वस्य दक्षिणतोऽन्येषा पशूनाम- वद्यन्त्युत्तरतो ऽश्वस्य प्तक्षशावास्यन्येषा पशूनामवति देतगनासायास्य । -SBr.XIII 538 3 191 INORGANIC EVOLUTION brown flowering Phalguna are akın to the Sama plant therefore he may press those ith brown flowers (2) If they cannot get brown-flowering (Phalgunas) he may press the syenahrta plant (the plant carried away by the falcon or eagle) (3) If they cannot get the Syenahrta, he may press Adara plant (4) If they cannot get Adaras he may press brown Durva plants (5) If they cannot get brown Dirva plants he may also press any kind of yellow Kusa plants1 (6) Bilva The word does not find a mention in the Rgveda or the Yajurveda it for the first time appears in the Atharvaveda XX 136 15 in one of the Kuntapa Suktas along with Udumbara and others (the Latin translation of this verse is given under UDUM BARA) The Latin name of Bilva is Aegle marmelos Its origin as given in the Salapatha (XIII 448) has already been given द्वयानि 4 फाल्गुनागि । लोहित पुष्पाणि चा ऽरुणपुष्पाणि च स यान्यरुण- पुष्पाणि फाल्गुनानि तान्य भिपुणुयादेप व सोमरय न्यद्गो मदरुणपुष्पाणि फाल्गु- नानि तस्मादरुण पुप्पाण्यभिपुणुयात् । (2) यद्यपण गप्पाणि न विन्देयु । यनहतमभिपुरणुयाद्यत्र में गायत्री सोममदापतत्तस्या 5 ग्राहरन्त्यै सोमस्या ७ शुरपतत्तच्छयन हुतमभवत् तस्मा- -यनहृतममिपुणुयात् । (3) यदि दयनहत न विन्देयु । प्रादारानभिपुणुयाद्यन्न व पशस्य शिरोऽ. नियन तस्य यो रसो व्या प्यत्तत पादारा समभवस्तस्मादादारानभिपुराणु- पान् । (4) पद्यादान न विन्देयु । प्ररणा अभिपुणुयादेप व सोमस्य पनो यदरणदुर्वास्त मादरुणदूर्ग : अभिपुणु पात् । (5) पारण दूर्वा न विन्दपु 1 मपि यानैव वाश्च हरितान् युशानभिषाणु पात् तपासामेय गां दादया व मृषादेयोदेत्य पुादीत पुनर्यशो हद सत्र प्रायश्चितिरिति नु सोयापहृतानाम् । --SBr IV.5 10626 MUSJA GRASS 195 under KHADIRA, 1 e from Prajapati's marrow Bhumipusa The word occurs in a passage where such trees or plants are cnumerated which should not be near a burial ground 'The word "bhiimipasa' literally means carth net", apparently it is some troublesome creeping plant corresponding to our rest-barrow, ononis arvensis or spinosa or couch grass Triticum repens, but of tropical dimensions (Eggeling) Mužja Grass The following passage occurs in tlie Satapatha regarding it It (the fire-pan) is covered with a layer of Muñlja grass just for the purpose that it may blaze up And as to why it is with a layer of Muñija grass (it is done) to avoid injury, for that Muñja grass is a womb and the somb does not injure the child for he who is born 1 born from a womb ? There is a mention of Maunji abhıdhanı (halters of readgrass in the Satapatha where it is also explained why the reed is hollow from within N 2 They fastened arch helters of reed grass to guard (Agny) against injury. - Agni went away from the gods be entered into a reed whence it is bollow and whence inside it is as it were smoke tinged (thus) that the reed is Agni's womb and Agni 1s these cattle and the wornb does not injure the child 3 -Br XIII 8 1 16 मुञ्जकुलायेना 5 यस्तीर्णा भवति । प्रादीप्या : दितिन्वेव य व मुञ्जकुलायेन योनिरेपा नेयम् मुजो न वै योनिग हिनरस्य हिंसाय योनेवें जायमानो जायते योनेर्जायमानो जायाता 5 इति । -SBY VI 61 23 ते मोञ्जीभिरभिधानीभिरभिहिता भवन्ति । अग्निदेवेन्य 5 उदकामत्स मुज प्राविशत् तस्मात्स सुपिरस्तस्माद्वाऽतरतो घूमरक्त 5 इव सपा योनिरग्नेर्यन् मजोऽग्निरिमे पशवो न व योनिगम हिनस्त्य हिंसाय योने जायमानो जायत योनेजविमानो जायाता इति । ŚBr VI 31 26 tor similar origin See Venu or Vaxısa –$BA VÌ 3 1 32 3 196 INORGANIC EVOLUTION Plucking out of a Muñja or reed from its sheath is thus mentioned He causes his garment to foat away even as one would pluck out a reed (Muña) from its sheath so he plcuks him from out of all evil An idirect reference to Reed grass may be tied up in bundles it appears to be in the following passage But let him rather make it so as to reach below the knee he thus leaves to room for another While that (mound) is being made, they hold a bundle (of reed grass) to the left (north uttarah) of it Muñja grass is also mentioned once in the Atharvaveda As in its flight the arrows point hangs between earth and firmament so stand this Munja grass bets een ailment and dysenteric ill" There is a passage in the Rgveda also where Muñja grass has been recommended for filtration They, (the gods) have said Sons of Sudhanvan drink of this water, (the Soma juice) or drink that which has been filtered through the muñja grass." The word does not occur in the Yajurveda Varana Wood of the Varana tree has been used for the purposes of peg (sarku) for the puposes of enclosing sticks (parıdhı) and 1. धाम पहावयति पपीयर महादियदेवमेन सथं मात् पाप्मनो विवृहति । -SBr XII 927 2 प्रपोजानु स्वेव दुर्यात् । तथापरस्मा : प्रवराशन ररोति तस्य क्रियमाणम्य तजनीयुत्तरतो धारयति। -ŚRr. XIII 8312 3 यपा पा च पृथिवीं चान्तस्तिष्ठति तेजनम् । एवा रोग चायाय पातन्तिप्टतु मुन इत् ।। - Av 124 समुदा पियरपत्रवीतनेद वा पा पियता मञ्जनेजनम् । गोषपना यदि तनय यंघ तृतीये पा एवने मादयध्वं ।। -Ry I 161 8 4 VARANA 197 . for sTuva-spoon The Latin name of this tree is Crataeva roxburgh ; They now fix pxgs found it:a pelasa one in front А Sami one on the left (north corner)......... A Varana (Crataeva roxburghui) one behund, in order that he tray ward off (Varaya) sin from him, and a Vitra peg on the right? Then in the house, having made up the (domestic) fire and lard enclosing sticks (parıdhi) of Varana wood round it, he offers, by means of a sruvā spoon of Varana wood, an oblation to Agar Ayusmat The Varana tree has been mentioned at several places in the Atharvaveda: Varana : X. 316; Varanań VI. 851 ; X.31,3,4.5.6. 7; 10; 11:13; 14: 15, 17, 18:19; 20, 21; 22:23 : 24. 25: Varanam X. 3.12 Varanavatyam IV 71, and Varanena X 3 2,9 Varapāvatī is either the name of a lake or of a giver on the banks of which we had Varana trees in plenty So may this water guard us on the bank of Varanavati Therein hath Amta been infused : with that I ward thy Poison off On thuis verse. Griffith's note is like this In the first heroistich there 18 a play on the words, var, water, varavatat, ward off or Guard, and varand varyam, the locative case of varandvalt, hich appears to be the name of some tiver or lake on whose banks भि. परिणिहन्ति । पालाश पुरस्ताद ब्रह्मवै पलाश ....."पी- यमुत्तरत वारण पश्चादधम्मे वारयाता: इति शडकु दक्षिणतो घस्यवानत्ययाय। -Ś8r. XIII. 8.4.1 3 अथ गृहेष्वग्नि समाधाय । वारणान् परिधीन परिधाय वारणेन स देशाग्नय SBr. XIII. 8.4 8 4. वारिद वारयात वरणावत्यामधि । तामृतस्यासिक्त तेना ते वारये विषम् ।। -Ay, IV. 7.2 1. अयन शह मआयुष्मत : माहुति जुहोति ।

199 INORGANIC EVOLUTION the Varana (Crataeva roxburgh:) plant used in medicine and supposed tu possess magical virtues grons abundantly The poisonous plant was it seems washed in the water of the river and then boiled The relation between the Varana plant and cure of disease may be seen from the following passages Let Varana the heavenly tree here present keep disease away The Gods have driven off decline that entered and possessed this man? This charm this Varana healeth all diseases, From all distress and misery this Varana will shield chee well a In fact in the whole of the hymn (X 3), Varapa has been fraised like anything It is said to be a guard from sinful acts whuch might have been done by parents or friends (8), it gives safety to cattle it guards from every side (10), Varapa is a king, a sovereign amongst medicinal plants (11), 10 bestows strength, cattle, royalty and power (12). It gives prosperity and fame lustre and magnificience* (17 25) Varana tree has not been mentioned by the Rgveda or Yajurveda Vikankata The word does not occur in the Rgveda or Yajurveda in the Atharvaveda we have a reference to yıkankat, mukhah, xi 103, which means faces ltke combs 1 बरणो वारयाता अय देवो वनस्पति । यमो यो अस्मिन्ताविष्टस्तम् देवा प्रवीवरन् । --Ay VI 85 1 also X 3 5 2 मयं मणिवरणो विश्वभेज सहस्राक्षो हरितो हिरण्यय । -Av XS 3 3 मय त्या सर्व स्मात् पापाद् वरणो वारयिष्यत । --Av X 34 4 यन्मे मावा यन्मे पिता भ्रातरो यच्च मे स्वायदेनश्चक्रमा वपम् । ततो नो वादयिष्यते ऽय देवो वनस्पति । a #Futsfeu fent falfa (10) [contd VIKAXKATA 192 The Satapatha describes the origin of this tree like this Having offered, he (Prajăpatı) rubbed (bis hands) Thence a Vikankata tree sprung forth, and therefore that tree is suitable for the sacrifice, and proper for sacrificial vessels Accordingly, Sruva or dipping-spoon, and the Agnihotra ladle are made of this wood The Agnihotra havant of offering spoon (Stuc) used at the morning and evening libation are made of Vakankata wood (Ecgeling I 331) The Latin name of this tree 1s Flacourtta sapıda The origin of Vikankata is also given in the following passages. He then puts on a Vikarkata (Flacourtia sapida) one When Prajāpati performed the first offering a Vikankata tree sprang forth from that place where, after offering, he cleansed (his hands) That Vikankata is then that first offering? (The spade for digging out the clay may be made) of Vikankata wood. for when Prajapati performed hus first offering a Vikankata tree sprang forth from that place, where after offering, he cleansed (hus hands), now -contd]] प्रय मे बरुण उरसि राजा देयो वनस्पति । (11) इम विभभि वरणमा युष्मान्छत शारद' । स मै राष्ट्र च क्षत्र च पशूनोजश्च मे दधत् । (12) एया मे चरणो मणि कीर्ति मूर्ति नियतु । तेजसा मा समुक्षतु यशसा समनक्त मा ।। (17) -AVX3 8-25 स हुरवा न्यमृष्ट । ततो विकत समभवत् तस्मादेष यज्ञियो यज्ञपात्रीयो वृक्षस्ततऽ एते देवाना वीरा 5 प्रजायन्ता ऽ अग्नियों 5 य पयते सूर्य स यो हैय- मेतान् देवाना बोरान वेदाऽ हा ऽस्य वीरो जायते । -SBr II 2410 अथ वैकडूतीमादधाति । प्रजापतिर्या प्रयमामाहुतिमजुहोत्स हत्वा यत्र ग्समृष्ट ततो विरङ्कत समभवत्सपा प्रथमाहुति यद् विरुइतस्तामस्मिने- -SBr VI63 I तज्जुहोति तयनमेतत्त्रोणाति । 1 2 200 INORGANIC EVOLUTION - an offering is a sacrifice and consequently, the Vikankata is the sacrifice with the sacrifice he thus supplies and completes it The dipping spoon may be of Palala wood or Vikankata wood If the dipping spoon ts of Palasa wood,-the Palasa being the Brahman-it is with the Brahman that he slays the fiends, the Raksas; and if it is of Vikankata wood,- the Vikankata being the thunderbolt-t is with the thunderbolt that he slays the fiends, the Raksas* The other references to the Vikankata wood are as follows. He then lays pieces of (spic) Vikarikala wood round (the Mahavira), 10 pointing to the cast. (here in this reference, we have pieces of Vakanakata or its large chips laid round Pravareya pot, representing the Maruts They are dipped into the remains of the hot milk and ghee, the liquid adhering to them being then offered Vibhilaka Its Latin name is Terminalia bellerıca It is also spelt as Vabhidaka and as such it 15 mentioned in the Rand Atharva since it was used for preparing gambling dices. It is not our choice Varuna but our condition (that is the cause of our sinning). It is that which is intoxication, wrath gambling (vibhıdaka) ignorance. 1. प्रपो परसूती। प्रजापतियाँ प्रपमामाहतिमहोत्स हत्वा पर यमुष्ट पतो गिद्धत. रामभय जो या 5 माइति यज्ञो विश्वतो योवनमेतत् रामपंयत्ति पृत्स्नपरोति। -SBr XIV.1.2.5 2. म यदि पापाग रा.पो भवति । वहा पे पला । यह वैयदूतो वयो पिरलोक्यता सिन्ति । -SBrv 24 18 , प्रपालो गरमी परिभयान पानी। -SBrXIV 13ॐnloSce xIV 2231 पप पापमोनिपालाई काममा । Rस यो यो पर नि:मा गुरा माविकोको पिप्ति । -R.VII 866 .

VIKHITARA 201 Wilson comments on the word Vibhidaka in his notes as Gambling-Vibhidaka dicc a material of gaming In the Rgveda we have a hymn on dice and gambling Where the word tripaſcanh (53) occurs (Rv x 34 B) The same word also occurs in the Atharvaseda XIX 342 Griffith lunes on the basis of Sayapas commentary that this was the usual number of dice (the nuts of the Vibhidaka trec-Terminalia bellerica) employed in gambling and as Griffith says yer this seems hardly probable the points on the dice or the winning number may perhaps be intended The word Vibhidaka in Ru 341 has been translated by Wilson as the exciting dice and further in notes Wilson annatates as The exciting dice-Vibhutaka the seed of che Myroonian used as a dye In the Satapatha we have the following reference to gambl ing and dice He then throws the five dice (panca akşün) mto his hand with Y' text (*28) Dominant thou art may these five regions of thine prosper !! On this passage Esgelung has commented and given some details On che basis of Sayana s commentary he says that the dice here used consisted estber of gold cowries (shells) or of gold (dice shaped like) Vibhitaka nuts That the brown fruit of the Vibhitaka tree (Terminala bellerica)-being of about the size of a nutmeg nearly round with five slightly flattened sides-- was commonly used for this purpose in early times we know fram the Rgveda hut ve do not know in what manner the dice were marked in those days The Vibhitaka has also been mentioned along with other trees as Bhamipasa Asmagandha Adh, anda Fynparn Afvattha Tolvaka Spharjah Haridru and Nyagroda-such trees which shold not be near a buriel ground! अथा ऽस्म पञ्चाऽन् पायावावपति । अभिभूरस्येतास्ते पञ्चदिश पल्प ताम् ।। --ŚRr V 446 Yv. 28 See also Katya Srauta Satra XV 65 ŚBr XII 8 [16 See Adhyança 202 INORGANIC EVOLUTION Yeņu and Vamsa Vanša in the sense of bamboo or bamboopole occurs once in the Rgveda The cliant ers (of the Soma) hymn thee. Satakratu , the reciters of the Rich praise thee, who art worthy of praise , the Brahmanas praise thee aloft, like a bamboo pole The word Ventn in plural occurs in one of the Valakhılya Saktas of the Book VIII. Khiva Sukja 78 or Ry VIII 55 3 A hundred Venus (bamboos), a hundred dogs, a hundred dressed hides a hundred buncbes of balbaja grass and four hundred red mares are mine? The words Venue and Vansa do not occur in the Yajurveda Venok occurs once in the Atharva in the sense of reeds Not many have had power enough, the feeble ones have not prevailed ; like scattered fragments of a reed (or Venu), never are the wicked prosperous Venoradgas might mean scattered stalks around a reed The word adga 18 sard to mean an oblation of melted butter, or a sacrificial cake (Griffith) The word Vansa in the sense of top-beams (beams of a toot) occurs in the Satapatha On this (ground) they erect either a hall or a shed with the top-beams (vamsa) running from west to east 1. गायन्ति स्वा गापत्रिएो। चात्यमविण । VAIHTT TETT 37 aafia afat 11 -Ry I 0 1 2 Target na 9a elfu Farafii रात में यात्वजस्तुमा परपीए चतु शतम् ॥ -Rv VIII 553 3 न यह समझन् नार्मका अभि दाप । येणोरदगा इवाभितो : समृदा अपायय ॥ -Av I 27 3 4 तपदासा वा रिमित वा प्राचीन वश मिन्वन्ति । प्राची हि देशना दिए पुरस्ताद पं देवा ॥ --Br III 1 16 VETASA 609 That Sadas has its tie beams (Udicma vamsah) running (from south) to north and the cart-shed (Pracına vamsah) (from west) to east! Bamboo (Veria) is used for the construction of spades (abhri) since they are hollow and spotted It (abhra or spade) should be made of bamboo (It is Vaiz avs) Agni went away from the gods He entered into a bamboo stern whence it is hollow On both sides he made himself those fences the knots so as not to be found out and wherever be burnt through those spots came to be A It (the spade) should be spotted for such a one is of Agnis nature If he cannot procure a spotted one ir may be unspotted but hollow it must be to guard (Agni) from injury (for) such a one alone is of Agni's nature that the bamboo is Agnus womb, and thus (lump of) clay is Agat and the womb does not injure the child' The passage gives a clever interpretation why bamboos are hollow from within, why they have knots and why they are spotted Vetasa The word Vetasa in the sense of cane bamboo does not occur in the Rgveda There is a mention of golden reed hıranya vetasa in the Yajuh - 2 तदुदीचीन वासदो भवति । प्राचीन वा हविर्धात मेतद्वं देवाना निकैवल्यम् ।। ---SBr 6 123 सा वणवी स्यात् । निर्देवेम्य 5 उदकामत्स घेणु प्राविशत् तस्माद स मुपिर स: एतानि वर्मायभितो : कुरुत पण्यिननुप्रतानाय यत्र यत्र निददाह तानि कल्मापाप्यभवत् ॥ सा कल्माषी स्यात् । सा हानेयी यदि कल्माषी न दिदेवष्यवस्माषी स्यात्सुपिरा तु स्यात् संवा अग्नेयी मंपा योनिग्नयन पेगुरग्निग्यि मन व योनिग हिनस्य हिंसाय मोने जायमानो जायते योनेर्जायम नो जायाता इति । -SBrVI 31.312 CON INORGANIC EVOLUTION I look upon the flowing streams of butter the golden reed is in the midst of Agni I look upon the streams of oil descending, and lo' the Golden Reed is there among them * Descend upon the earth, the reed, the rivers thou art the gall,OAgni, of the waters' vetasa-hitanya or the golden reed is also mentioned in the Atharvaveda He verily who knoss the Reed of Gold that stands amid the flood, is the mysterious lord of life The speed of rivers craving heaven and cane (valasa) thou Agni are the waters' gallº (In this passage. craving heaven and cane' means the blazing fire caught easily by dry lamboos which flames up to the sky) The Satapatha has given an interesting etymology of the word Vetasa which the have already quoted in a previous chapter He (prajapatı) sard. 'This tree shall know it --he shall know (vettu) he shall taste it (sam vetta) -that one indeed they mystically call vetasa' (bamboo), tor the gods love the the mystic" घृतस्य धारा मभिचारसीमि हिरण्ययो वेतसो मध्ये मग्ने । -Yy XIII 38 2 तस्य धारा अभिवारशीमि हिरण्यो वेतपो मध्य भासाम । -Yv XVII 93 3 उपग्मानुप वे तसे ऽदतर नदीवा। प्रग्ने पित्तमपामसि मन्ड्रषि ताभिरागाह सेम मोया पायक्वाधि। -Yv XVII 6 यो वैस हिरण्यय तिप्टन्त मुलिले वेद । सवं गुह्य प्रजापति । -4x741 5. उपचाए पैनसमभपतरो नदीनाम् । प्रग्ने पितमपामति । -Ay XVIII 35 6 एप तस्य वास्पतिस्थिति देत्त सोऽह व देतरा इत्याचाते । -SBT IX 1222 4 SANA AND UMA 205 The Velasa Sakha (the branch of cape or bamboo) is mentioned at one place He then draws a frog, a lotus flower, and a bambocahoot. (branch or Sakha) across the central part of the altar ) śana and Uma The word sana occurs in the Jangida Sakta of the Atharvaveda ; and 110 where else in the Vedic Samhitās. May Sana (cannabis sativa) and Jang.da preserve ne from Siskandha, brought to us from the forest, this sprung from the saps of husbandry Commenting on the saps of husbandry (kryya rasebh, ah). Griffith writes the moisture of the cultivated and strigated soil The hemp on the other hand FIORS without cultivation In the Satapatha we have the following important passage on hemp (sana, Cannabis sativa) Inside (1 e. underneath the layer of Muña, there is a laser of hemp. just for the purpose that it may blaze up And so as to its being a layer of hemp)--the inner membrane (aranion) of the womb from thich Prajapati was born consists of flax (uma) and the outer membrane (chorion) of hemp hence the latter is foul-melling, for it is the outer membrane of the embryo'. In this passage, the word UMA stands for flux, it is a fibrous material of which kşauma cloth are made According to the Amarakasa, uma is the same as kşuma or Atasi पर्थ न विकर्षति । मण्डूकनावश्या वेतस पाखयतदा । यद् देवन विवति एतद्ध यत्रता प्राणा कृपयो ऽग्रेऽग्नि समस्वस्तमदिरखोक्षरता था FELETTET -SBY IX 12 20 मण्डका प्रभवन्। 2 शरणश्च मा अडिच दिवन्यादभि सताम् । मामत वृष्या प्रन्यो र सेम्प. ॥ Av. IT 45 3 पाणबुलायमन्तर भवति । प्रादीप्या 5 दितित्येय पोय उपुलाप प्रजापति- स्प योनेरसृग्यत तस्या : उमा ऽ उत्वमासम्मणा जरायु तस्मात्त पूतयो परामु। - SBr. VI 6 1.24 पतमी स्यादुमा गुमा। Anarakola II 9 30 (line 1746) परप्पादत्य 4 206 INORGANIC EVOLUTION Hemp is also used for preparing slings or a triple cord for wearing gold plate round Agnicit s neck The lempen sling (Sanah rukma paſah) of the gold plate is a triple (cord) Sami The word in the sense of the tree Acacia yuma or Prosopia spicigera does not occur in the Rgveda nor in the Yajurveda and nor in the Athayva In the Satapatha we have the following significant passage He first puta on one of Sam, wood (acacia suma) For at that time when this oblation had been offered he (Agni) was enkındled and blazed up The gods were afraid of bien lest he might injure them They saw this Samı tree and therewith appeased him and inasmuch as they appeased (jam) him by the sam it is (called) Samı. and in like manner this (Sacrificer) now appeases him by means of that Sam, (wond)-just with a view to appease ment not for food" Samt vood is also used for pegs (sarku) just as Palasa Varana or Vittra A Sami (Prosops spici gera) one (ie peg of Sami) on the left (north corner) inorder that there may be peace (fam) for him Salmalı The word finds use in the Yaruh along with Nyagrodha tree Nyagrodha with cups Salmal with increase 1 एवेनमेतद् वित्ति शाणो रुक्मपाशस्विवृत्तस्यतो बधु । --SBVI 7 17 2 सर्व शमीमयी प्रयमामादधाति । एतद्वा ऽ एप एतस्या माहुत्या हुताया प्रादीप्यतोद वलसस्माद वा भविभयुय? नो न हि ७ स्यादिति त एता शमीमपश्यस्तयनमामयस्तद्यदेत शम्याशमयस्तरमाच्छमी तयंदैन मय मेताम्या दामयति शात्या एव न जाये । -SBY IX 2 3 37 3 पामीमयमुत्तरत श में सदिति । -SBXII 841 यायुष्टवा पचतरवत्व सित ग्रीव इलाम यग्रोधश्चमस गल्मलि वृदया । -YY XXIII 13 SC SYAMAKA 207 The word also occurs twice in the Rgveda Its wood is used in building chariots. Ascend Surya, the chariot made of good Kımsuka wood and of Salmalı, multiform decorated with gold wellcovered, well-wliecled It appears that some poison is associated with this tree also for we have the following passage. The poison that is in the Šalmali tree, in rivers, or which is generated from plants, may the universal gods remove from hence? Śyamaka It finds a place in the list of grains given in the Yajur veda my millet May my rice plants (vrshi) and my barley Gava) and my beans (masa) and my sesamum (tıla) and my kidney beans (mudga) and my vetches (khalya) and (privarsu) and my Panicum mullia ceum (anu) and my Panicum frumentaceums (syamaka) and my wild rice (nuvara). and my wheat (godhama) and my lentils (mastira) prosper by sacrifice The word syaraka also occurs * yamakam paki am along with Palu 11 the Atharvaveda as Gavest ripe grain (syamakan pakvam) and Pilu fruit, 2 सुकिंशुक शल्मलि विश्वरूप हिरण्यवर्ण सुवृत सुचक्रम् । प्रारोह सूर्ये अमृतस्य लोक स्योन पत्ये बहतु कृणुष्व ।। -RI X8520 यच्छल्मलो भवति यन् नदीपु यदोषधीम्य परिजायते विषम् । विश्वे देवा निरतस्त सवन्तु मामा पद्य न रपसा विदत् त्सा ।। -RU VII 509 प्रीहपश्च मे यवाश्च मे मापारन मे तिलाश्च मे मुद्गाश्च मे सल्वाश्च मे प्रियङ्गवश्च मे ऽणवश्च मे स्यामाकाश्च मे नोवाराश्च मे गोधूमारध मे मसूराश्च मे यन कल्पन्ताम् । -Y: XVIII 12 3 209 INORGANIC EVOLUTION gavest him water when athirst Here in this passage syamaka has been transladed by Griffith as grain Epgeling in his Satapatha translates it as millet' Palu has been identified as Careya arborea a trec of immense size growing on the mountains of Coromandal etc, where it blossoins during the hot season, and the seed ripens about three or four months after, (Roxbu tgh) Others have identified it as Salvadora persica a rather uncommon middle- <ized tree which produces flowers and fruit all the year round In the Satapatha, Syamaka is mentioned along with different kinds of rice (1) plasuka or fast grown rice, (11) aśu or fast grown rice, (111) naivara or wild tice, (iv) hayana or red grained rice the other grans mentioned are saveduka seeds, Corx barbata Namba seed or Amba a kind of grain, and pap of barley, yaramaya? - स्वमिन्द्र कपोतापच्छिनन पक्षाय वञ्चते। श्यामाक पक्व पीलु च वारस्मा प्रकृणोपंहु ।। -Ay XX 135 12 (Kuntapa) 2 सवित्रे सत्यप्रसवाय । द्वादश कपाल वा टाकपाल वा पुरोटाश निर्वपति प्लाशु- काना बीहीणा सविता ये देवाना प्रसविता सवित-प्रसूत सूयाऽइत्यप यत्प्ला- शुकाना बीहीणा क्षिप्रेमा प्रमुयानिति । (2) पथाग्नये गृहपतये । अष्टाकपाल पुरोडाश निवपत्याशूना ७ श्री गाहपतं-(3) अथ सोमाय वनस्पतये । श्यामाक चरु निवपति तदेन सोम 5 एव बनस्पति -(4) अथ बृहस्पतये घाचे । नेवार चरु निवपति तदेत वृहस्पतिरेव वाचे-(5) मथेन्द्राय ज्येष्ठाप । हापनाना चरु निर्वपति तदेन मिन्द्र एव ज्येष्ठ • (6) प्रथ रुद्राय पशुपतये । रौद्र गावेधुक चर निर्बपति तदेन रुद्र 5 एव पशुपति – (7) प्रय मित्राय सत्याप। नाम्बाना चर निर्वपति तदेन मित्र एव सत्य -(8) अथ वरुणाय धर्मपतये । वारुण यवमय चरु निबंपत्ति नदेन वरुण 5 एव धर्मपति -(५) -SBr V 3329 [contd - - ÁYEVAHRTA 209 Syamaka is thus mentioned For Soma-Vanaspats, he then prepares a pap ot Syāmaka millet. thereby Soma, the nood lord, quickens him for the plants And as to its being prepared of Syamāka,- they, the Syamākas among plants doubtless are most manifestly Soma's on n. therefore it is prepared of Sya maka grain In this description, all the grains are associated with some god as given below Plasuka Savitri Asu Agni Grbapati Syamaka Soma Vanaspati Navara Bșhaspati Vac Hayana Indra Jyestha Gayedhuka Rudra Pasupati Naniba Mitra Satya Yayamaya Varuna Dharmapati (29) Syenahrta It is used as a substitute of Soma and Aruna Phalguna It literally means "carried away by the falcon If they cannot get brown flowering (Phalgunas), he may press the Sycnabrta plant For when Gayatrı flew up for Soma, a spring of Soma fell from him, as she was bringing him it became the Svenahyta plant therefore he may press the Syenahrta plant -contd ) Also in the Katyayana Srauta Satra (XV 4 5 13) प्लाशकाना सत्यप्रसवाय (5), पशूनामग्नये वृहस्पतय (6). श्यामाक सोमाय यनस्पतये (8},नं वारो बृहस्पतये वाचे (9) हायनाना- मिन्द्राय ज्येष्ठाय (10), गाय पशुपतये, नाम्बो मित्राय सत्याय, वरुणाय धर्म- पतये (1113) अथ सोमाय वनस्पतये श्यामाका चरु निर्बपति तदेन सोम 5 एवं वनस्पति भवत्ये ते सोमस्यौषधीना प्रत्यक्षतमा रोषधिभ्य सुवत्यष यच्छचामाको ---Ser v 334 2 यद्यरुण पुष्पाणि न विन्देयु । श्यनहृतमभिपुरयुगाधा वै गायत्री सोममछा- पतत्, तस्याऽ प्राहरन्त्य सोमस्या 50 शरपतत् तच्छयेनहृतम्भयत्, तस्मा -SBr IV 5.103 च्छयेगहतमभिपुण्यात् । १ पच्छ्यामाकास्तस्मान्छयामाको भवति ।

208 INORGANIC EVOLUTION gavest him water when athirst Here in this passage. śyāmāka has been translated by Griffith as 'grain', Eggeling in his Satapatha translates it as 'millet'. Palu has been identificd as Careya arborea: a tree of immense size growing on the mountains of Coromandal etc.. where it blossoms during the hot season, and the seed ripens about three or four months after, (Roxburph). Others have identified it as Salvadora persica, a rather uncommon middle sized tree which produces flowers and fruit all the year round. In the Satapatha, Syamaka is mentioned along with different kinds of rice: (1) plasuka or fast grown rice, (ii) ašu or fast grown rice, (ni) naivāta or wild rice, (iv) hayana or red-grained rice: the other grains mentioned are gaveduka seeds, Coix barbata : Namba Seed or Amba a kind of grain, and pap of barley, yavamaya 1. स्वमिन्द्र कमोवायच्छिनन पक्षाय वञ्चते। श्यामाक पक्व पीलु च वारस्मा अकृणोबहुः ।। - Av XX. 135, 12 (Kuntapa) 2. सवित्रे सत्यप्रसवाय । द्वादश कपाल वा ऽष्टाकपाल वा पुरोडाश निपति प्लाशु- काना ब्रीहीणा सविता व देवाना प्रसविता सवित-प्रसूत. सूयाऽइत्यय यत्प्ला- शुकाना श्रीहीणा क्षिप्रे मा प्रसुवानिति । (2) प्रयाग्नये गृहपतये । अष्टाकपाल पुरोडाश निवेपत्याशूना ५ श्री वें गाईपतं-(3) अथ सोमाय बनस्पतये । श्यामाक चर' निर्वपति सदेनं सोम एव वनस्पतिः -(4) प्रय वृहस्पतये वाचे । नेवार चा निर्वपति तदेन बृहस्पतिरेव वाचे- -(5) भयेन्द्राय ज्येष्ठाय । हापनाना चरु निर्वपति तदेन मिन्द्र एव ज्येष्ठः यथ रुद्राय पशुपतये । रौद्र गावेयुक चरु निर्वपति तदेन रुद्र 5 एव पशुपति. - (7) प्रय मित्राय सत्याय । नाम्बाना चरु निर्वपति तदेन मित्र एव सत्य:- अथ वरुणाय धर्मपतये । वारुण पवमय चक्ष निर्वपति तदेन वरुण एवं धर्मपति-(9) -SBr V.332-9 [contd- CHAPTER VIIT Soma in the Vedic Literature Soma as a plant is mysterious in the sense that it is no longer in common use now and perhaps it has not been even identified with certainty. Monier-Williams in his Dictionary conjectures it to be a creeping plant Sarcostema viminalis or Asclepias acida. the stalks (arifu) of which were pressed between stones (adri) by the priests, then sprinkled with water, and purified in a strainer (pavitra); whence the acid juice trinkled into jars (kalata) or larger vessels (drona) after which it was mixed with clarified butter, four etc., made to ferment, and then offered in libations to the gods. In this respect the practice corresponds with the ritual of the Iranian Avesta. Soma was drunk, as is conjectured, by Brahmanas. Its exhilarating effect was prized both by men and gods. Soma was collected by moonlight on certain mountains such as Muja-vat. It is often described as having been brought from the sky by a falcon (syena) and guarded by the Gandharvas. Soma is identified with moon also as the receptacle of the other beverage of gods called amyla or as the lord of plants, Soma is called rajan and appears among th eight Vasus and cight Loka-malas. The Sufruta Samhita devotes a chapter (XXIX) on Soma. A short stimary from this description would not be out of In the days of yote, the gods such as Brahmă, created a kind of Amsta (ambrosia) which is known by the epithet of SOMA for the prevention of death and decay of the body. The same di vine Sama plant may be classified into twenty-four species according to the difference in their epithets, potencies, habitats etc. : Anßumăn.. 1. सोमस्येव मौजवतस्य भक्षो विभीदको जागृविमहामध्यान् । -Rv. X, 34. 1

210
INORGANIC EVOLUTION
The word does not occur in the Vedic Sambitas.
Spborjaka
This plant does not find mention in the Vedic Samhitas. It
has been identified as Diospyros embryopteris and 15 mentioned
along with other trees which should not be near the burial
ground.' See Adhyanda,
Haridro
This plant is not mentioned in the Vedic Samplutas. It
occurs as one of the plants or trees which should not be near
the funeral or burial grounds See Adhyanda * It has been
Identified as Pinus deodora
1.
2
SBr. XIII. 81.16
ŚBr. XIII. 8.1.16

SOMA 213 The Ansuman species of the Soma is characterised by a smell like that of clarified butter and has a bulb while the Rajata-prabha is posessed of a bulb resembl. ing a plantain in shape The Muñjayan puts forth leaves like those of a garlic, whilst the Candramas species IS possessed of a golden colour and is aquatic in its habitat The Garudahrta and Svetaksa species are yellowish (Pandura) and look like the cast off skins of a snake and are usually found to be pendent from the boughs of trees All other species are marked with particoloured circular rings Possession of 15 leaves of variegated colours, a bulb, a creeper-like appearance and secretion of milky juice are the general characteristics of all the Soma plants The Himālayas the Arbuda, the Sahya the Mahendra the Malaya, the Sri-Parvata the Devagiri, the Devasaba, the Pāriyatsa. be Vindhya mountains and lake Devasun da are the habitats of the Soma plants Somas of the Candratas species are often found to be floating here and there on the mighty stream of the river Sindhu which flows down at the feet of the five large mountains lying to the north bank beyond the Vitasta (river) The Muñjavăn and the Ansumān species may al«o be like wise found in the same locality while those known as the Gayatra traistubha Pamkta. Jagata Sakvari and others looking as beautiful as the moon are found to float on the surface of the divine lake known as the little - प्रशुमानाम्यगन्धस्तु कन्दवान् रजतप्रभ कदल्याकारकन्दस्तु मुञ्जवाल्लशुनच्छद ।। (23) चन्द्रमा कनकाभासो जले चरति सर्वदा। गरुडाहृत नामा च श्वेताक्षरचापि पाण्डरी ॥ (24) सपंनिर्मोकमहशो तो वृक्षायादम्बिनी। तथाऽ ये मण्डलचित्रश्चिविता इव भान्ति ते ॥ (25) सर्व एव तु विज्ञमा सोमा पञ्चदशच्चदा । क्षीरन्दलतावन्त एर्नानारिध स्मृता' ॥ (26) - Susruta. XXIX, 23 26 212 SOMA IN VEDIC LITERATURE Muijavăn Candrama, Rayataprabha, Darva Sana, Kaniyan, Svetaksa, Kanaka-prabha, Pratanavan Tala vinta Karavira Amsavän Svayam-prabha, Maha soma, Garudathrta Gayatrah Traisrubha. Paukta, Jagata, Sakvara Aghistoma Raivata Gayatryā Tripada and Udupati A Soma plant of whatever species is furnished with fifteen leaves which wax and wane with the waxing and waning of the moon. Thus one leaf grows every day in the lighted fortnight (Sukla paksa) attaining the greatest number (15) on the Full Moon and then the leaves begin to decrease in number dropping one by one every day till the bare stem of the creeper is left on the night of the New Moon ब्रह्मादयोऽ सृजन् पूर्वममृत सोमराज्ञितम् । जरामृत्यु विनाशाय विधान तस्य वक्ष्यते ॥ (3) एक एव क्षलु भगवान् सोम स्थान नामावतिवीर्य विशेपैश्चतुर्विश- तिघा भिद्यते । (4) तद्यथा-- प्रशुमान् मुञ्जवाश्चव चन्द्रमा रजतप्रभ । दूर्वा सोम कनीयाश्च श्वेताक्ष रनकप्रभ ॥ (3) प्रतनवास्तालवन्त करवीरो ऽशवानपि । स्वयप्रभो महासोमो यचापि गरुडाहृत ।। (6) गायत्रस्त्रष्टुभ पाइतो जागत शाक्वरस्तथा । अग्निष्टोमो रवतश्च यथोक्त इति सज्ञत 1 (7) गायत्र्या विपदा युक्तो यश्चोदुपतिरुच्यते । एते सोमा समाख्याता वेदोक्त नामभि शुभ ॥ (8) -Susruta XXIX 28 सर्वेषामेव सोमाना पत्राणि दशपञ्च च । तानि शुक्ले र कृष्णे च जायन्ते निपात न ।। (20) एकक जायते पत्र गोमस्याहरहस्तदा । शुक्लस्य पोएमाश्या तु भवेत् पञ्चदशच्छद ॥ (21) शीयते पत्रमकैक दिवसे दिवसे पुन । रणपक्षशये चापि लता भवति वेवसा ॥ (22) -Suśruta XXIX 20 22 2 SOMA 213 The Ansuran species of the Soma 15 characterised by a smell like that of clarified butter and has a bulb, while the Rajata-ptabha is possessed of a bulb resembling a plantain in shape The Muñjavan puts forth leaves like those of a garlic, whilst the Candramas species 15 possessed of e golden colour and is aquatic in its habitat The Garudahsta and Svetaksa species are yellowish (Pandura) and look like the cast oft skins of a snake and are usually found to be pendent from the boughs of trees All other species are marked with particoloured circular rings Possession of 15 leaves of variegated colours, a bulb, a creeper-like appearance, and secretion of milky juice are the general characteristics of all the Soma plants The Himalayas, the Arbuda, the Sahya the Mahendra, the Malaya, the Śrı-Parvata the Devagiri, the Devasaha, the Paciyatra, +be Vindhya mountains and lake Devasun da are the habitats of the Soma plants Somas of the Candramas species are often found to be floating here and there on the mighty stream of the river Sindhu which flows down at the feet of the five large mountains lying to the north bank beyond the Vitasta (river) "The Muñjavin and the Ansumăn species may alco be like wise found in the same locality while those known as the Gayatra traistubha Parkta ſagata Sakvari and others looking as beautiful as the moon are found to float on the surface of the divine lake known as the little 2 यशुमानाज्यगन्धस्तु कन्दवान् रजतम्भ बदल्याकारकन्दस्तु मुञवाल्लशुनच्छद ।। (23) चन्द्रमा कनकामासो जले चरति सर्वदा। गरुडाइत नामा च श्वेताक्षरयापि पाण्डुरी ।। (24) सर्पनिर्मोकसदृशौ तौ वृक्षाग्रावलम्बिनौ । तथाऽन्ये मण्डसश्चित्रश्चित्रिता इव भाति ते ।। (25) सर्व एव तु विज्ञेया सोमा पञ्चदशच्छदा श्रीरकन्दलतावन्त पत्रनानाविध स्मृताः ॥ (26) - Susruta. XXIX. 23-26 214 SOMA IN VEDIC LITRATURE Manasa in Kashmir 1 Perhaps the Sona plant became unknown in the days of the Sušruta and therefore we find a passage of the following nature. The Soma plants are invisible to the impious or to the ungrateful as well as to the unbeliever in the curative virtues of medicine and to those spiteful to the Brahmana.. The whole of the Satapatha Brahmana abounds with the description connected with Soma rituals and ceremonies. I shall reproduce here some passages : 1. Now tlns king Soma, the food of the gods, is no other than the Moon The identification of the Soma (plant and juice) with the moon already occurs in some of the hymns of the Rgveda. all, of which, however, in the opinion of Eggeling. belong to the later ones. According to St Petersburg Dictionary, the identification was probably suggested by the circumstance that indu 'drop, spark, applies both to the Soma and the Moon. हिमवत्यर्बुदे सह्ये महेन्द्रे मलये तथा । श्रीपर्वते देवगिरी गिरो देवसहे तथा ॥ (27) पारियात्रे च विन्ध्ये च देवसुन्दे ढुढे तथा । उत्तरेण वितस्ताया. प्रवृद्धा ये महोघरा ॥ (28) पञ्च तेषामधो मध्ये सिन्धु नामा महानद । हवत् प्लवसे तत्र चन्द्रमा सोमसत्तमः । (29) तस्योद्देशेषु चाप्यस्ति मुजवानशुमानपि । पाश्मीरेषु सरो दिव्य नाम्ना क्षुद्रफ मानसम् ॥ (30) गायत्रस्त्रष्टुभः पातो जागत. शाक्दरस्तथा। प्रत्र सन्त्यपरे चापि सोमाः सोमसमप्रभा ॥ (31) - Sustuta XXIX.27-31 2 पश्चात्र मन्दभाग्यस्त भिपजश्चापमानितः । न तान् पश्यन्त्यपमिष्ठाः कुतम्नाश्चापि मानवा.। भेषजपिएनापि ब्राह्मणद्वेपिस्तपा ॥ -SusrutaxXIX.32 3. एप मोमो रागा देवानामन्नं यच्चन्द्रमाः। -Sor.1.6.4.5 SOMA 215 The Rgveda further says for Somal We give a verse where indu stands He who has drunk thinks that the herb which men crush is the Soma (but) which the priests or Brahmanas know to be Soma no one ever eats" 2 When the Gayatri flew towards the moon), a foot less archer arming at her while she was carrying hit off severed one of the feathers (parna) either of the Gayatri or of the King Soma and on falling down it became a parna (palasa) tree whence its name parna 3 He then spreads the cloth cover the ox-hide either twofold or fourfold with the fringes towards the east Or north Thereon be metes out the king (Sorma) Having gathered the ends of the Sona cloth he ties them together by means of the head bands 4 The Buying of Soma He bargains for the king (Soma). and because he bargains for the king therefore 1. अध प्रजज्ञे तरणिर्मसत्तु प्ररोच्य स्या उपसो न सूर । इन्दु भिराष्ट स्वे दुव्य स्रवेण सिञ्चन्जरणाभि धाम ।। -Rv I 121 6 Now & Indra manifested may be the overcomet (of his foes) grant us happiness be who shines brightly like the Run of this dawn may the excellent Sous (indul) being spnnkled upon the place of sacrifice with a ladle (exb latate us) by whom presenting the oblations we had prepared It was ambibead] 2 सोम मन्यते पपिवान् यत् सपिषत्योपधिम् । सोम व ब्रह्माणो विदुनं तस्याश्नाति कश्चन् 11 -RY X859 3 या गायत्री सोममच्छा पतत्तदस्या माहात्यायपादस्ताभ्यायत्य पर्ण प्रचिच्छेद गायत्र्यं वा सोमस्य वा राजस्तत्पतित्वा पों 5 भवत् तस्मात् पर्णो -SBr I711 नाम। प्रय वास द्वि गुण वा चतुर्गुण का प्राग्दश दो दम्दश दोपस्तृशाति तद रामान मिमीते। -SBr IR 329 5 प्रय सोमोपहनस्य समुत्पार्यान्तान् । उष्णीपेण विनाति । -SBr III 32 18 4 216 SOMA IN VEDIC LITERATURE any and everything is vendible here, He says? Samaseller, is thy king Soma for sale ?-'He is for sale,' says the Sorna seller-Imll buy hum of thee'-'Buy him !' says the Soma-seller, - 'I will buy him for one-sixteenth (of the cow)-King Soma, surely, Is worth more than that I says the Soma-seller 1 5 Finally Soma is bought for ten things candra or gold. cloth or skin, she goat, milch cow, pair of kine and so on . . 6 Somna is then placed on the black deer-skin in the closed space of a cart, which stands south of the place where the purchase of Soma took place with the shafis towards the east, fitted with all appliances and yoked with a pair of oxen The antelope skin is spread with the hairy side upwards and the neck part towards the east" 7 Then he wraps (the Soma) up in the Soma wrapper If there are two deer skins, he then puts up the other by way of a fag They nos drive Soma about on as a safe (cart nästra) unmolested by evil spirits 1. सबै राजान पाते । स यद् राजान पणते तस्मादिद सकृत्सर्व पण्य VR माह सोम विनायिन् यस्ते सोमो राजा ३ इति क्रम्य इत्याह सोम विक्रयी त वैते क्रीणानीति कोणीहीत्याह सोमविक्रयी कलयाते क्रोणानीति भूयो वा प्राप्त सोमो राजा हंतीत्याह सोमविक्रयी भूय एवाऽत सोमो राजाऽहंति महाँ स्रवेव गोहिमेत्यध्ययु। -SBT III 33I 2 कलया-by one suteenth ofacow शफेन ते कोणातीति-buy him for one hoof.se.for one eighth of a cow, each foot consisting of two boofs पदातेन ते गवा ते क्रीयामि-buy him for one foot for half the cow, for the cow चन्द्र ते भरत्र ते छागा ते धनुस्ते मिथुतो ते गावो तिरस्ते ऽन्या । इति । -SBr. III 33-4 3 नीडे वृष्णाजिनामास्तगाति -See Eggeing-SBri11.341 4. मय सीमापारगहनेन पर्याणाति । -SBr III 346 5. मय यदि वे कृष्णाजिने भवत । तयोरन्यतरत्प्रत्यानह्यक्ति " "पुरस्तान नाष्टा रक्षा ७ स्यपघ्नन्नेत्ययाऽभयेनानाष्ट्रेण परिवहन्ति । -SBr II 348 SOMA 217 At the fore-part of the shafts two boards have been put, between them the Subrahmanya (one of the assistants of the chanters of the Sama-hymns) stands and drivest 8 Soma is then brought to the front of the Hall Adhvaryu then reinoves the Soma-wrapper'. Then four men take up the king's throne (four for a royalty, while two for commoners) which is of udumbara woods. thereupon the king Soma is made to enter the Hall. Guest offerings (Atithya) are then made to him, since Soma which has been purchased truly comes off there as the sacrificer's guest Soma is pressed for juice cight times then eleven times, twelve times and so on. The juice is collected in cups, or vessels (graha) It is purified first by hand (gabhaste prata ) Having drawn the graha, the vessel is wiped all round, lest any (Soma juice) should trickle down! The great pressing ceremony (Mahabhisava) is further described in SBr IV 12 उद्धते प्रऽउम्ये फलके भवत । तदन्तरेण तिष्ठन्त्सुब्रह्मण्य प्रा जति यान्या एषो ऽम्यारोहाद् भवति । -SBr III 349 2 अथ प्रसिप्रस्थाता । भग्रेगशाला मग्नीपोमोयेण पशुना प्रत्युपतिष्ठते । -SBr III 3421 3 प्रथा ध्वयुरारोहण विमुञ्चति । SBr III 3425 4 अथ चत्वारो राना सन्दीमाददते । हो याअस्मै मानुपाय राज्ञ प्राददाते । अर्थता चत्वार यो ऽस्प सकृत्सर्वस्येष्टे । SBr III 3426 -$Br III 3427 5 श्रीदुम्बरी भवति । 6 अथ यस्मादातिथ्य नाम । अतिथिर्वा 5 एष 5 एतस्या 5 गच्छति यत्सोम क्रीत- -SET III.412 स्तस्मा 5 एतद्यथा राशे वा ब्राह्मणाय वा । 7 स वा 5 अष्टौकृत्वो ऽभिपुणोति । (8) अर्थकादशकृत्वो ऽ भिपुणोति । (10) अय द्वादशकृत्वो ऽ भिषुणोति । (12) तच्चतुर्विशति युत्यो ऽभिपुन भवति (15) -SBr IV 1181012 सोमा ७ शुभ्या ह्यन पावनि तस्मादाह वृष्णोऽनशुम्पामिनि गभस्ति पूत ऽ इति पाणी वा गभस्ती पाणिभ्या जान पावयति । 8 -SBr IV 11,9 9 त गृहीदा परिमाष्टि। नेव्यवश्वो तदिति तन सादयनि । An IvI117 219 SOMA IN TIE VEDIC LITERATURE From the point of view of rituals, if Soma be not available, the following plants have been prescribed as substitutes Two kinds of Phaiguna, the red flowering and the brown-flowering Syenahſta, Adara, Darva (bronn), and yellow Kuša in preferential order Eegeling has given a critical review of the Sorca-myth in his Introduction of Part II of the English Translation A few extracts from this would be interesting Iranians and Indians on Soma Since F Windischmann in his treatise Ueber den Somacultus der Arter (1846) pointed out the remarkable similarity of conceptions prevalent among the ancient Indians and Iranians in regard to the Soma both from a sactical and a mythological point of view, this subject has repeatedly engaged the attention of scholars In A Kulin's masterly essay 'Die Herabkunft des Feuers und des Gollertranks (1859) the Soma-myth was thoroughly investigated, and its roots were traced far back into the Indo-European antiquity Within the last few years (thus arites Eegeling) the entire Rgvedic conceptions regarding Soma have for the first time been subjected to a searching examination in MA Bercaigne's La Religion Vedique Among the numerous features which the Vedic Aryans had in common with their Iranian kinsmen, and from whuch 10 15 supposed that an intimate connection must have subsisted between these tuo casternmost branches of the Indo-European stock. for sometime after they had become separated from their western brother, the Soma cult and myth are not the icast striking. Both the Vedic Suma and the Zend Haoma derived from the root 34 (Zend hu), 'to press produce denote in the first place a spirituous liquor extracted from a certain plant, described as growing on the mountains: the words being the naturally applied to the plant itselt Earthly and celestial Soma -But the Roseda, not less than the Avesta, distinguiglied beck een an earthly and a celestial 1. SW.. IV.5 10 SOMA AND MOON 219 Soma , and it is precisely the relation between these two or the descent of the heavenly Soma to the world of men which forms the central element of the Soma myth To the childlike intellect of the primitive Aryan (thus wiltes Eggeling) which knew not how to account for the manifold strange and awe-inspiring pheno mena of nature otherwise than by peopling the universe with a thousand divine agents the potent juice of the Soma plant which endowed the feeble mortal with godlike powers and for a time freed him from earthly cares and troubles seemed a veritable god not less worthy of adoration than the wielder of thunderbolt, the roaring wind or the vivifying orb of the day the same magic powers are upon the whole ascribed to Soma by the Indian and Persian bards to both of them he is the wise friend and mighty protector of his votary the inspirer of heroic deeds of arms as tvell as of the flights of fancy and song the bestower of health long life, and even immortality The divine personality of Soma It is true, is even for Vedic imagery of an extremely vague and shadowy character (so says Eggeling), but it is difficult to see what plastic conception there could be of a deity whose chief activity apparently consists in mingling his fiery male nature with the teeming waters of the sky and the swelling sap of plants The principal cause hosever, of the vagueness so says Eggeling, of Somas personality, and the source of considerable difficulties in explaining many of the Vedic conceptions of this deity is his twofold nature as a fiery liquor, or liquid fire-that is to say his fluid and luis fiery or luminous nature Soma and Moon The Soma, with whom the worshipper is chicity concerned is the Soma-plant, and the juice extracted from it for the holy service This is the earthly Soma, or, so to speah, the Atatura of the divine SomaThe latter on the other hand is a luminous desty a source of light and life In the Brahmana Soma in this respect has become completely identified with the Moon, whose varying phases and temporary obscuration at the time of the neu. moon favoured the mystic notions of his serving as food' to the 01 us the vessel containing daribe Some the drint contermine fretta 220 SOMA IN THE VEDIC LITERATURE Gods and Pitrs (Fathers or Manes), and of his periodical descents to the earth, with the view of sexual union with the waters and plants, and his own regeneration Soma and the Sun According to Prof Roth, indeed, this identification between Soma and the Moon, would have no other mythological foundation than the coincidence of nations which finds its expression in the term indu (commonly used for Somo. and in the later language for the Moon) viz as 'a drop' and 'a spark (drop of light) This is not unlikely so says Eggeling but it does not of course belp us to settle the point as to how that term came ultimately to be applied exclusively to the Moon among heavenly luminaries To the Vedic poet it is rather the Sun that appears if not identical at any rate closely connected with the divine Soma The fact uas fest pointed out by Grassmann (Kuhn's Zeitsch Vergl Spr XVI p 183 seg ) who proposed to identity Pavamana the pure streamed, sparkling' Soma, with the, apparently solar deity Puemuno of the Iguvian tablets M Bergagine has also care'ully collected the passages of the Rk in which Soma appears either compared or identified with the Sun Although a mere comparison of Indu Soma with the Sun con scarcely be considered sufficient evidence on this paint, since such a com parison might naturally enough suggest itself even to one who had the identity of Somi and the Moon in his mind there still remain not a tew vassages where no such ambiguity seems possible. Somewhat peculiar are the relations between Soma and Sarya s daughter (probably use or Dawn), alluded to several times in the Rk In one passage (1X 16 ) she is said to pass Surya 1 Sec for instance 887 647 seq Possibis also the shape of the thorned moon may base facilitated the attebution to that luminary of a bull. like nature such as 11 escribed to Soma though a similat attribution it is love 11 made in the care of other beatedly objects whose outoard appearance offers no such points of companson 2. M Detaigne Il p 249 identifies with Surga daughter the giel (Apala 7) who come to the water found Soma ind took hum bont saying 111 press tbee for ladin On this hymn ke Prof. Aufrecht Ind Stud IV 1169 SOMA AS A SOVEREIGN POWER 221 through the perpetual filter (Saivatvara);' whilst in another (IX. 1133) 'Surya's daughter brought the bull (Soma ?), reared by Parjanya (the cloud); the Gandharvas seized him and put him as sap, into the Soma (plant ?). A combination of this female bearer of Soma with the eagle (syena or falcon) who carried of Soma (IV. 27 etc) seems to have supplied the forma of the myth, current in the Brahmanas according to which Gayatri fetched Soma from heaven, The hymn X 85 on the other hand, celebrates the marriage ceremony of Soma and Suryā, at which the two Alvins act as bride's men, and Agni as the leader of the bridal procession to the bridegroom's home Soma as a Sovereign Power controlling Luminarles There are several passages in the Rgveda in which Soma definitely is not the sun but some other sovereign power which originates or controls that luminary, as well as the other lights of heaven. Thus in the Rgveda (IX. 61. 16). Soma is represented as producing (yanayan) the bright light belonging to Vaisviner 1. पुनाति ते परिस्र त सोम सूर्यस्य दुहिता । वारणे शश्वता तना ॥ --RV1 6 [The daughter of the Sun purifies by gushing streams through the eternal outstretched hair) 2 पर्जन्यवृद्ध महिप त सूर्यस्य दुहिताभरत । [The daugliter of the Sarya brought the vast Soma large as a rain cloud. the Gandbarvas seized upon it and placed the juice in the Soma How, indu, for Indra 1 3. शत मा पुर आयसीररक्षन्नध श्येनो जवसा निरदीयम् (1) त गन्धर्या प्रत्य एभणन् त सोमेरसमादधुरि दायेन्दो परिसव ।।-Re. IX 113.3 LA hundred bodies of ton con hned me, but a falcon I came forth wird speed] अव यच्छयेनो प्रस्वनीदध घोवि यद् यदि वात उहु' पुरधिम् । सृजद् पदस्मा अव ह क्षिपरज्या कृशानुगस्ता मनसा भुरण्यन् ।। (3) [When the falcon screamed (with exultation) on his descent from beaven, and (the guardians of the Coma) perceived that the Soma was (carned away) by it, then, the archer, kranu, pursuing with the speed of thought, and stringing his bow let fly an arrow against ] ऋजिप्य ईमिन्द्रावतो न भुज्यु श्येनो जभार वृहतो पधिप्णोः । अन्ततः पतत् पतश्यस्य पर्णमध यायनि प्रसितस्य तद् वे. ॥ (4) (The Straight Aging bawk Corried off the Soma from above the vist beaven, as (the Advins carried of) Bhypx from the middle of the bord dropped from him wounded in the contiet.] Ry, IV 27, 1, 3.4 4. सोमो वधूयुरभवश्विनास्तामुभा दरा । मूर्यां यत् पत्ये असन्ती मनसा सविता 29791 [Soma was desirous of a bride, the two Advins were the groomiren, when såvitt fave Sury, a ho was npe for a busband (to Soma endowed) with intelligence ] Ry, X, 85.9 222 SOMA IN THE VEDIC LITERATURE all-men, in IX 97.4) as producing the light in the Sun (ajanayat sürye jyotir induh), in IX 28 5:37 4 as causing the Sun toshine (rocayan) in IX.8622; 1077 as making him rise (a-rohazan) in the sky,' in IX 638 as barnessing Syar s Etasa" : in 1X 363 495 as causing the lights to shine Gyotuh $2-vi- Yocayan : * pratnavad rocayan yucah), in 1X 421 as producing the lights of the sky (and) the sun in the heavenly) waters. In IX.415 as filling the two wide worlds (rodası ) even as the Dawn, as the Sun with his rays & In IX. 86 29 we have Thou art the (heavenly) ocean (samudra)...thine are the lights Gyotımsı) O Pavamāna, thine the Sun Here Soma appears to be the bright ether, the azure 'sea of light' " A simlar conception we have in IX 10720 Thine I am, o Soma both by night and by day, for friendship's sake. O tanny one, in the bosom (of the sky) or in or on the vdder, whence Soma is miiked, je sky). Iske burds have we flown far beyond the Sun scorching with heat !! Thus the Soma 15 not a mere terrestrial plant ; it is sometimes represented as a shining tree springing from the mountains 1. पव मानो पजीजन दिवचित्र न तन्युतम् । ज्योति वैश्वानर बृहत् ॥ -Rv. 1x.61.16 2. प्रदधादिन्द्र पवमान भोजो 5 जनयत् सूर्य ज्योतिरिंन्दु । - Rv. IX,97.41 3. एप मूर्पमरोचयत् पवमानो विचर्षणि । -R.XI 285 4. सूर्यमारोहयो दिदि -Rv. IX.8622, मागूयं रोहयो दिवि -Rv.IX.107.7 मयुक्त सूर एतरा पवमानो मनावधि । -Rs. IX.638 6 स नो ज्योतीपि पूथ्यं पवमान वि रोचय। -RV.IX.363 7. पयमानो पसिध्यददास्प पजधनद । प्रानवद् रोचयन् रुच । -Rv.IX 49.5 8. जनयन् रोचना दियो जनपन्नप्णु मूर्यम् । यसानो गा प्रपो ररि । -RY IX42.1 9. स पवस्व विषपंग या रोदसी पूण 1 उपा गूर्यो न रश्मिभि । -RIX.41.5 10. स्व समुद्रो पसि विश्वविएमवे सबेमा पक्ष प्रदियो विधर्मणि । त्व प प पृथिवी पाति जमिपे तय ज्योतीपि पवमान मूर्पः॥ -R Ix8629 11. उताह नरूमुन सोम ते दिवा गस्पाय सप्रकपनि । भूणामपन्तमनि गूर्य पर. राना इव पतिम ॥ R-1X.107.20 - DIVINE HAOMA IN AVESTA 233 of the sky; sometimes as a luminous drop or spark moving through the heavens and shedding light all around , or as innumerable drops of light scattered over the tide aerial expanse, now as a glittering stream, or again, 2s a vast sea of liquid light Divine Haoma in Avesta The references of the Avesta to the divine Haoma are even less definite and explicit than those of the Vedic hymns His connections with the heavenly light though not perhaps so close as that of Mithra and other deities is unmistakable enough, but we look in vain for any clear indication as to what the exact relatons are It is certain however, that nou here, in the Avesta is there any passage which could warrant us to assume an identifi. cation of Haoma with either the Sun or the Moon In Yaśna IX 81-82, we are told that Haoma was the first to be invested by Ahur Mazda with the zone, spangled with stars and made in heaven in accordance with the good Mazda-yasnıc law, and that girt theretvith he dwelt upon the heights of the mountain to up hold the sacred ordinances It is difficult to see what else the starspangled zone (the heavenly counterpart of the ordinary Kucts of the orthodox Parsi) could here refer to except the milky way. or perhaps the starry sky generally ,-unless indeed, as is scarcely likely, sore special constellation be implied, --but neither this nor any other passage enables us in any way to define the divine personality of Haoma Sama and Haona Yasht The Yaina (or rather Yazsna) literature of the Pārsts as divided into two parts the older Yašna and the later Yasna I shalt here speak of this latter, the later Yafna which is written in the common Avesta language Of course this is of much less importance as regards the history of the Zoroastrian religion than the older Yaśng Its contents are, however of various natures and consist evidently either of fragments of other books, or of short independent writings Thus for instance the chapters I will contain the preliminary prayers to the garne (perhaps yapña) ceremony chapters 1x*81 refer to the preparation and drinking of the Kaoma juice, chapter lyu is Yesht (rather Izasta) or sacrificial prayer, addressed to the angel Srosh (or rather sraosa), chapters 221 SOMA IN THE VEDIC LITERATURE xix xxl are commentaries (Zend) on the most sacred prayers, Yatha ahı vairyo Asem vohli and Yerhe hatam The chapters ix a which compose the Haoma Yasht are strictly speaking, no part of the Yašna but belong to that ex tensive class of Avesta literature whuch is known by the name of Yashts or sacrificial invocations of a special spiritual being As to the style these tno chapters contain no prase but as Haug says they consist of verses and at the end (Yas X 19) they are even called gathao 'hymns The metre itself is very near the Sanskrit Anustubb We shall reproduce here soine passages from this Haoma Yasht with the translation of Haug (Essay on the Religion of Paris 1878) In the forenoon (Havana Geha) Haoma came to Zarthustra, while he was cleaning around the fire and chanting the Gathas Zarthustra asked lun who art thou, man ? who appearest to me the finest in the whole material creation, having such a brilliant immortal form of your ownl(D Thereupon answered me Haona the righteous who expels death lam, O Zarthuśtra 1 Hacma the righteous who expels death Address prayers to me, O Spitama I and prepare me (the Haoma juice) for tasting Repeat about me the two praise hymns, as all the other Saosyantas repeated them (2) । हायनोम मा रतूम मा, हम्रोमो उपाइत घरधुनेम पातरम् परि-योज्द- येन्तम् पाया पोरच सावयन्तम् । मादिम् परेसन उरयुनो, यो नरे मही, यिम् प्रजेम् वीरपहे अघहेश परत्वनो सएक्तम् दादरेस पहे गये है वन्वतो प्रमेशहै 1 (1) पापद मे पएप पति-प्रमोहतहमो अपच दूरभोपो, अजम मह्मि जरपुत्र स्पोमो प्रपद दरपोषो। पामा पासप वह स्पिाम, पामाम् हराए यह सरेतर, पचि मोम् स्तनोमाने स्तूरधि, यप मा पारमित सपोप्यन्तो स्तपान् । (2) मापन मोस्न चरपुलो नैमी हमोमाइ।मे प्वाम् पमोरया मोम मच्यो [-Conta SOMA AND HAOMA YASHIT 225 Then spake Zarthustra: Reverence to Haoma! Who was the first who prepared thee, O Haoma! for the material world? What blessing ras bestowed upon hima ? What reward did he obtain ? (3) Thereupon answered ine Haoma the righteous, who expels death. Vivanhao (Vivasvan) was the first man who prepared me for the material world ; this blessing was bestowed upon him, this reward he obtained, that a son was born to him, Yima-ksaeta (Jamśed) who had abundance of flocks the most glorious of those born, the most sun-like of men ; that he made, during his reign over her (the earth), men and cattle, free free from death, water and trees free from drought, and they were eating in exhaustible food. (4) During the happy reign of Yima (Yama), there was neither cold nor heat, neither decay nor death; nor malice produced by the demons; father and son walked forth, each fifteen years old in appearance. (5) Then the Yasht describes that the second man who prepared Haoma was Athavyān, who got a son Thractaona (Faredum) asa reward. Again the third man who prepared Haoma was Thrita of the family of Samas and as reward he had two sons Urvaksaya and Keresāspa. The fourth man who prepored Haoma was Pourusaspa, with the reward that Zarthuśtra was born to him : --Contd.) मस्तवइथ्याइ हुनूत गथयाइ ; हा महाइ अपिम् एरेनावि, तत् ब्रह्माद जसव पायप्तेम् ।। (3) आमत अएक पइति-अस्त होगो नपव दरोषो वीवय् हामो माम पमो. इर्यो मष्यो अस्तु वइश्याइ हुनृत गएथयाs ब्रह्माइ अपिम् एरेनापि, सव प्रहाइ जसत् प्रायप्तेम् ; यद हे पुद्रो उस् उयत, यो यिमो दाएतो होम्यो, मत् केरेनमोद अहे क्षनाथ ममरेपिन्त पसु वीर, अम् हो पाने पाप उर्वहरे ; खइन खरेथेम् सज्यम्नेम् । (4) पिमहे क्षय अउर्व हे, नोइव प्रोतेम् भामोपह, नोइन् गरेपेम्, नोइद उठवं मामोपह, नोइन मेरेय्युम् नोहद पारस्को दएको दातो पञ्चदस फचरोइये पित पुनस्च रोधएष्व कतरस्चित्, यदत भयोश्व हाग्यो पिमो बीय व्हतो पुप्रो ।। (5) -Haoma Yasta, IX.1-5 SOMA IN THE VEDIC LITERATURE Then spake Zarthuśtra · Reverence to Haoma' good is Haoma, well-created is Haoma rightly created of a good nature healing, well-shaped well-performing successful golden-coloured, with hanging tendrils, (ramya sush). as the best for eating and most lasting provision for the soul (16) Who expellest Haona was six times put the question death?' and on this the Haoma Yasht answers Haoma grants strength and vigour to those who mounted on white horses, wish to run over a race-course Haoma gives splendid sons and righteous progeny to those who have not borne children Haoma grants fame and learning to all those who are engaged in the study of books (nasko) (22) Haoma grants a good and rich husband to those who have long been maidens as soon as he (Haoma) the wise is entreated: (23) Again we have a mention that Haoma grous on high mountains, and it las a calestral association also Mazda brought to thee (Haoma) the star-studded spirstfashioned girdle (the belt of Orion) leading the Paurvas (Pazand, the good Mazdıyasnian religion), then thou art begirt with it, (when growing) on the summit of the माम प्रमोहन जरयुश्त्रो नमो हपोमाइ । वप हुश होमो हपाती योग मम् दाता या दाता बमजयो, हुरेरैपर हरे रमजानो, जहरि- गमोनो, नाम्या गुमायय सरन्त वहिनी, उनएच पाय मान्यो तेमो । Haoma Yasta IX. 16 2 होमो भएपनि यो उपन्तो हित तन्ति एरेनाउम् जावरे पमोजाग्रोरच नारनि । मोमो भागीज नाइति पिश दयाइति । क्षएनो पुप्रीम, चत अपय- पाइली पोमो साचित्, योद कनयोनसो-भगा प्रों होप्रानी है.ते, स्पानी मस्तीम् च HT1122) हमोमो सा पोम् चित् याप्रो कनीनो पामारे दरेधैम् अध्वो हस्पीम् रान् प बानि मोजाग्यम्नो हुधा । (23) -Haom Yasta.ix 22 23 HAOMA QÅ SOMA 227 mountains, to make lasting the words and long accents of the sacred text (manthra) (26) The Yasna then has the following important passages relating to Haoma or Soma : Let the water drops fall here for the destruction of the Devas and Devis May the good Scaosa slay (them)! May Asis vanuhi (the spirit of fortune) take up her abode here! May Asis vanuhi grant happiness here, in this sacred abode of Haoma, the transmitter of righteousness (1) I accompany thy preparation, at the beginning each time with words of praise. O intelligent when he (the managing priest) takes thy twing I accompany thy preparation in each successive act by which thou art killed through the strength of a man, with words of praise. O intelligent ! (2) I praise the cloud and the rain which make rhy body grow on the sum of mountains I praise the lugh mountains where thou hast grown, O Haoma' (3) I praise the earth, the wide-stretclied, the passable the latge, the unbounded, thy other, Orighteous Haoma "I praise the earth that thou mayest Xcow Spreading fast (thy) fragrance, as thou growest on the mountain o Hauma I with the good Mazdian growth, and that thou mayest thrive on the path of the birds (1 e on high), and be, in fact, the source of righteousness (4) Gruw' through my word, in all stems, in all branches and in all twigs (5) Hoama grows when being praised So the man who praises lum becomes more triumphant The least extraction of मात मज्दाप्रो बरत् पउन सीम्, भय्या मोहनम् स्त हाएमा हेम् मान्यताप्तेम्, बघ उहीम् दएनाम् मारदयस्नीम् । अापन महे महि गाव्यास्तो वरेप्नु पइति गडरिनाम् द्वाजाह पइ विघाइतीश्च स्वस्थ माश्रह । - Hadina Yasta IX 26 SOMA IN THE VEDIC LITERATURE Haoma-juice, the least praise, the least praise. the least tasting (of it). O Haoma ! is (sufficient) for destroying a thousand of Devas (6) The defects produced (by the evil spirit) vanish from that house as soon as one brings, as soon as one praises the healing Haoma's evident wholesomeness, healing power and residence in that village. (7) For all other liquors are followed by evil effects, but this which is the liquor of Haoma is followed by elevating righteousness, (when) the liquor of Haoma (1s him who) Is grxeved Whatever roan shall matter Haoma. as a young son, Haoma comes to the aid of him and his children, to be (their) medicine. (8) Haomal give me (some) of the healing powers where-by thouartaphysician. Haomal give me (some) of them victorious powers whereby thou art a victor.1 () 1. विश् प्रपाम् इथ पतेन्तु बी दएवा प्रोष हो वी दएवयो; वध् हुश् समोपो मितयुतु, अपिश् वउहि इए मिथ्नतु ; अषिश् वहि रामयत् इथ उप इमत् ग्मानेम, यत् पाहूइरि यत् हसोमहे प्रशवग हो । (1) फतरेम् चित् ते हननेम् वच उपस्त प्रोमि हुनस्यो, यो मासुश हेगेउर्वयइति, सपरेमचित् ते हवनेम व उपस्त प्रोमि हुखत्यो यह्मि निघ्ने नर्श अनोजह ।(2) स्त प्रोमि मएपेम च वारेम् च, या ते फेहपेम् वक्षयतो, बरेषनुश् पइति गदरि- नाम् ; स्तनोमि गरयो पेरेजन्तो यथ होम उरुरूघुष । (3) स्तनोमि जाम् पेरेथ्वीम पथनाम् वैरेज यह्वाम, खा परांम् बरेनीम् ते होम प्रपाउम्; स्तमोमि जेमो यथ रमोधहे हबपोधिश भउर्को चरानेम् । उत मदामो हुरुक्ष्म होम रमोसे गर पइति ; उत फाष ऐष विश् पप, हदधीच अपहे खानो अहि । (4) बरेध्यघू उह मन वच, वीस्पेस् च पति फ्वाधे । मन वच वीस्पेस्च पइति बरे. पजी, वीपेस् च पइति परपरेथै वीरपेर च पइति पवाक्षे । (5) हमोमो उध्ये इति स्तवनो, भय ना यो दिम् स्तनोइति बेरेप्रजा स्तरो बवइति । नितेमचित हमोम इनिश् नितेमनिद होम स्तूइतिश्, नितमचिद होम खरे- तिम्, हजन ध्याइ पस्ति दएपानाम् । (6) नस्य इति ध्र पारेस्त पहात हच माना पाहितिश्, या बाघ उपाज इति, मप्र बाघ उपस्तमो इति, प्रोमहे यएस अयेहे चिनम्, दस्वरे बएपजेम् महे वीधे उत मएएनेम् । (1) [contd- SOMA AND INDRA 223 Soma's Descent to the Earth Soma's descent to the earth, as pictured in the Vedic hyrans is attended with violent disturbances in the regions of the sky in which Indra generally plays the principal part It is admitted on all hands that we have to look upon these supernal struggles as mythic impressions, so says Eggeling of ordinary atmospheric phenomena, specially those of the Indian monsoon and rainy season and the violent thunderstorms by which they are usually accompanied According to the needs and anxieties by which he was swayed at the moment, these atmospheric occurrences presented themselves to the poet s mind chiefly in two different lights. Erther, the approaching masses of clouds brought them with the long desired rain, and the prospect of abundant food for man and beast, in that case the gods were doing battle for the Possession of the celestial waters, or the heavenly cows, too long confined by malicious demons in their mountain strongholds , oc, after a time of tempest and gloom one longed to see again the bright sky and the golden sunlight, to cheer life and ripen the crops in which case it was a struggle for the recovery of the heavenly light Soma and Indra The relation in which Soma stands to Indra is mainly that of the fiery beverage the welcome draughts of which give the warrior god the requisite strength and nerve for battling with the demons of drought and darkness Zadra's fatourite weapon is the thousand spiked, iron or golden thunderbolt, the lightning But inasmuch as it is Soma that enables Indra effectually to wield Exs Theapon, aba dienas. Doet might, by a bold, yet perfectly -contd) थोपे जो अन्ये मपामोघ हो अएम हचिन्ते खबी-द्रवो , भामत हो यो हमोमहे मपो अप हचइते उर्चास्मन् । रेन जइति हमीमहे मघो। यो यथ पु म तवरूनेम पोमेम् वन्द एत मध्यो, पामाग्यो तनुम्पो होमे योसइते बएपजाइ । (8) हमोम दरिद मे बएपजनांम्, यान्यो महि वएपजदामो, हमोम ददि में पार. Retare, aut fi atat agafalt 97 à aigua saat tanta, उर्वथैम् स्तमोतारम् वाह म्हेम् दयो भमोरा प्रहरी मरदाभो पप अपेम् यत यहिस्तेम् । (9) -Hanma Yasta, X. 1-9 231 SOMA AND SYENA Nor in a bolt (vajra) yet we shall hardly be justified in assuming this Ideatity to have been any thing like a settled and universally accepted conception originally implied in the hymns similar manner it can be taken as final that Soma and Agni tere identical though many passages have such references in which it has been stated that Soma is verily the same as Agni M Berga igne himself has admitted that as the fire and beverage were in reality distinct on earth this distinction was inevitably extended sometimes to their divine forms Sometimes Agni and Soma are invoked together in one and the same hymn and from this one might juszfiably think that even in those divine forms of theirs they must at least have been regarded as two different manifes tations of the divinity When the hymns refer to the glory of the Supreme Agns and Soga represent His own two attributes the Supreme reality is Agni teing adorable being the foremost and being the highest priest of the sacrifice the Supreme is simultan eously Soma since He alone is the most beautiful, He alone shines through all the luminaries in firmament and He is the source of vigour and beauty in creation Soma and Sycoa Soma makes his descent to the carth in showers of rain amid thunder and lightning Cne might very well ask here (a problem posed by Eggeling) what is the exact phenomenon in which we are to recogrise the divine Soma as temporarily embodied ? It is usually taken for granted that the rain of the thunderstorm must be so regarded being as it were the amospheric counterpart of the earthly Soma drops expressed from the juicy stalk and flowing into the vat M Bergrigne however has put for hard the theory that it is nct the rain but lightning that really represents Soma and has tried to shon with no little ingenuity that several passages of the Rk can only or at any rate most naturally be explained by the light of hus theory Nou according to an old myth frequently alluded to in the hymns Soma was brouglat down to the carth by an eagle or falcon (Siena) Agni and Sorna the wind (Alalarifi an) brought one of you from heaven a falcon (Ssena) carried of the other 232 SOMA IN THE VEDIC LITERATURE by force from the summit of the mountain, growing vast by praise, you have made the world wide for (the performance of sacrifice A Kuhn caw in this bird only another form of Indra who appears to be in the following two passages very much like syena or falcon When fear entered Indra, into thy heart when about to slay Ahı what other destroyer of him didst thou look for, that, alarmed, thou didst traverse ninety and nine streams like a (swift) falcon (syena) ? Like the aggregated cloud desiring to pour water on the pasturage, he found the way to our dwelling ; when be approaches the Soma with his lumbs, like a falcon with heel of jorn he smites the Dasyus On the other hand, this identification is rendered doubtful by the the following two passages in which the Syena is represented as bringing the Soma to Indra himself : That cxceedingly exhilarating Soma juice, which was brought by the falcon (lyena) (from heaven), when poured fortb, has exhilarated chee, so that in thy vigour thunderer thou hast struck vttra from the sky, manifesting thine own sovereigaty In extreme destitution I have cooked the entrails of a dog. I have not found a comforter among the gods: I have 1 पान्य दियो मातरिश्या जमारामध्नादन्य परिषयेनो भद्र। भानीपोमा ब्रह्मणा वावृधानोर यशाय चक्रपुरु लोकम् ।। -RV 1936 2 महेर्यातार बभपदय इन्द्र हदि यत् ते जनुषो भीरण छत् । नव च यत् नत्ति च सवन्ती श्येनो न भीतो भतरो रजासि ।। -RI 3214 3 सो मधियो न यस उदन्मन् पयाय गातु विदन्नो परमे । उप मत्मीदिन्दु पाणेरै प्यनोऽ योपाप्टिहति दस्यून् ।। RY x 996 रास्वामदद वृपा मद सोम प्येना मृत मुत । मेना त्र निदायो जघन्य पग्रिन्नोजसार्चन्नु स्वराज्यम्।। -RI 802 4 INDRA AND SOMA 233 beheld my wife disrespected then the falcon (Indra) has brought to me sweet water Here then is a veritable crux M Bergaigne does not hesitate to cut the knot by identifying the Soma bearing bird wath the lightning and the lightning again being to him no other than Soma, the myth thus resolves itself into the rather common place fact that Soma takes himselt down to the earth He so says Eggeling only needed to go a stepfurther by identifying Soma not only with Agnt and the lightning but also with Indra himself and the phantasmagory would have been complete Indeed one of M Bergaignes disciples M Koulikovski has already come very near supplying this deficiency when he remarks that in the hymn IV 26 we have to do with a twofold personage composed the attributes of Indra and Soma I gave the earth to the vencrable (Manu) I have bestowed rain upon the mortal who presents (oblations) I have let forth the sounding waters the gods obey my will (2) Exhilarated (by the Soma beverage) I have destroyed the ninety and nine cities of Sambara the hundredth I gave to be occupied by Divodasa when I protected him Atithigva at his sacrifice (3) May this bird Maruts be preseminent over (other) hawks since with a wheelless car the swift winged bore the Soma accepted by the gods to Manu (4) When the bird, intimidating (its guardians) carried of from hence (the Soma) it was at farge (flying) swift as thought along the vast path (of the firmament) it went rapidly with the sweet Soma plant and the hawks thence acquired celebrity in this world (5) The straight Aging falcon conveying the Soma plant from afar the bird attended by the gods brought प्रा शुन मात्राणि पेचे न देवेषु विदिदे महितारम । मपाय बापाममहीयमानामधा मे श्येनो मध्वा जमार ॥ 1 -Ry IV 1813 234 SOMA IN THE VEDIC LITERATURE resolute of purpose, the adorable, exhilarating Soma having taken it from that lofty heaven. (6) Having taken it the falcon brought the Soma with him to a thousand and ten thousand sacrifices, and this being provided. the perfarmer of many (great) deeds. the unbewildered (Indra) destroyed in the exhilaration of the Soma.(hts) bewildered foes1 (7) Eegeling is very strong on this point and he is not prepared to accept the views of M Bergaigne : 'I for one find it impossible to accept M Bergaigne's explanation of this myth, at least so far as the identification of Soma and the lightning is concerned On the other hand, lus theory, undoubtedly, receives considera ble support from the fact that the Soma is frequently compared with the Syena But we saw that the same term is applied to Indra, as it also is to the Maruts (X 92 6), to the Aśvins (IV 74 - 9 ; VIII 73 4) and to Surya (V 459) and there is in my opinion no evidence to show that this comparison has any connection with the myth which makes the fiery liquor to be brou[ht down by a Syena Moreover, wherever that comparison occurs, it undoubtedly applies to the Pavamāna, or the drops or streams of Soma flowing through the filter into the vat; and I can see no reason why we should not consider the showers of rain as the counterpart of the clarifying Soma But of course, the real divine Soma is not the rain-drop itself, any more than he is the 1. अह भूमिमददामार्याया हं वृष्टि दाशुषे माय । महमपो अनय बावशाना मम देवासो मनु केतमायन् ।। (2) मह पुरो मन्दसानो व्यै र नव साक नबती शम्बरस्य । शनतम वेश्य सबंताता दिवोदासमतिथिग्न यदावम् ।। (३) प्रसुप विभ्यो मरुतो विरस्तु प्र श्येनः श्येनेभ्य प्राशुपत्वा । मचक्रया यत् स्वधया सुपर्णो हव्य भरल्मनवे देवजुष्टम् ।। (4) भरद् यदि विरतो चेदिजान. पथोरणा गनोजवा असनि। तूय ययो मधुना सोम्पेनोत धवो विविदे श्येनो प्रत्र । (5) जीपी श्येनो ददमानो पशु गरावत शकुनो मन्द्र मदम् । सोम भरद् दाहालो देवावान् दियो भमुष्मादुत्तरादादाय ॥ (6) मादाय श्येनो घभरत् सोम सह्य सर्वा भयुत न सारम् । प्रका पुरन्धिरजहादगतीमंदे सोमस्य मूरा प्रमूर ॥ (7) Rv IV 262-7 SEARCH FOR SOMA PLANTS 235 drop of juice expressed from the Soma-plant; but he is the spark of celestial fire enclosed in the drop. It would seem, then, that, as the masses of cloud overspread the sky, Soma, the heavenly light, is conceived as entering into union with the celestial cows or waters released by the thunderbolt from their mountain keep, and coming down with them to the earth." Botanical Searca for the Soma Planı There is a striking coincidence between the Agnistoma ceremonies of the Vedic Aryans and the Haoma ceremony of the Parsis. This shows that the Soma ritual was completely developed before the separation of Indo-Iranians. We cannot definitely identify the plant from which their sacred liquor was prepared for these ceremonies. The Satapatha Brahmana gives a number of alternatives if the Soma plant is not available. Soma may not have been a single plant at all. For the sake of ceremonies, it was sufficient to have had the leaves, roots, stems etc. of any representative plants expressed to jvices and allowed to ferment. The offerings were made only to invisible gods in the sacred fire (gods receive their food 33 subtle odour or fragrance, and not in the form of the terrestrial solid or liquid material). The priests and the members of the family are very rarely spoken of las participating in the Soma-drink. In any case, the Soma concept encouraged them to elaborate their fermentation Processes. Eggeling has given an account of the official enquiry for the Soma plant, which was set on foot in consequence of two papers published by Prot. Roth (Journal of Germ. Or. Soe. 1891 and 1683), and translated by C. J. Lyall, Secretary to the Chief Commissioner of Assam, and which, is understood, was carried on, on the part of Government of India, by Dr. Aitchison, botanist to the Afghan Boundary Commission. The appearance of the first official blue-book on the subject led to a renewed discussion of the matter in the columns of a weekly Joumal (The Academy, Oct. 25. 1884-Feb. 14. 1855) in which prost Mazmuller and R. V. Roth, as well as several distinguished 1. स एषामापूयत् । स एवामुक्तः प्रतिभिवध यो स मा 5 ममा हत्या मास ना इतं मझाय। -5.31, IV.1.3.6 236 SOMA IN THE VEDIC LITERATURE botanists, especially Drs J G Baker and W. T. Thuselton Dyer took part. Ot special interest in this discussion was a letter (The Academy, Jan 31, 1885) by A Houttum-Schindler, dated Tehran. December 20, 1884, in which an account was given of plant from which the present Pārsis of Kerman and Yezd obtain their Hum juice and which they assert to be the very same as the Haoma of the Avesta The Hum shrub, according to this description, grows to the height of four feet and consists of circular fesliy stalks (the thickest being about a finger thick) of whitish colour with light brown streaks The juice was milky of a greenish white colour, and liad a sweetish taste. Schnidler was however, told that after being kept for a few days, it turned sour and, like the stalks, became yellowish brown The stalks breah casily at the joints, and then forin small cylıdrıcal preces They had lost their leaves, which are said to be small and formed like those of jessa mine This description according to the above naturalists. would seem to agree tolerably well with the Sarcoslemma (akır to the common milk-weed), or some other group of Asclepiads such as the Periploca aphylia a hich. as Baker states, has been traced by Dr Haussknecht to 3000 feet in the mountains of Persia and, according to Dr. Aitchison, is common also in Afghanistan A quotation from a medical Sanskrit work, to which atten. tion was drawn by Prof Maz-Muller many years ago. 0 states Eegeling mentions that. 'creeper, called Sema, is dark, sour. without leaves, milky, fleshy on the surface It destroys (or causes) phlegm. produces vomitting and is eaten by goats' In the Satapatha Brahmana also there is a raention of the foul sour smell of the Soma-jwce. He stank in their nostrils sour and putrid fie blew towards them, he was neither fit for offering, nor was he fit for drinking! According to Prof Spiegel (Eranische Alterthumskunde III. P572), the Parsis of Bombay obtain their Hoama from Kerman, whither they send their priests from time to time to Ket it The plant at present used by Hindu priests the South, on the other hand, according to Haug, is not the 1. $Br. IV. 136 in - SOMA AS A SHRUB 237 Soma of the Vedas, but appears to belong to the same order 'It grows (see Aitareya Brahmana II 489, Martin Haugs Edition) on bills in the neighborhood of Poona to the height of about four to five feet, and forms a kind of bush, consisting of a certain number of shoots all coming from the same root their stem 1 solid like wood, the bark grayish, they are a thout leaves, the sap appears whitish has a very stringent taste, is bitter, but not sour. It is a very nasty drink, and has some intoxicating effect Haug further says, 'I tasted it several times but it was 101 possible for me to drink more than some teaspoonfuls In fact, several varieties of Sarcostemma or Asclepiads (especially Sarcostemma intermedium Sarcostemma hrevistigma and Sarcostemma viminale or Asclepias açıda) somewhat differ rent from those of Persia and Afghanistan which are not to be found so far south seem to have been and indeed seem still to be made use of the Soma sacrifice Eggeling 15 nuore or less convinced (in spite of the objections raised by Dr G Watt in Notes appended to the translation of Professor Roth s papers Zertsch der 0 Morg Ges vol. XXXV, D 681 sep) that the original Soma plant rust have been the shrub, the scalks of wluch are used by the Parsis in preparing there Hum juice or some other plant of the satue genus It certainly would seem to have been a plant with soft succulent stems As Dr Watt tightly says we know of no instance of a succulent plant retaining for weeks or months its sap when isolated twigs and, indeed we can recall but few plants wlich could witlist and even for a day or two the dry climate of India so as retain within their isolated and cut twigs But though at the time of the Vedic hymns fresh and juicy plancs were pro bably used for the preparation of the sacred drink in later times when the plants had to be conveyed some erable distance into India, the withered and shrunk plants were appa tently found with the admixture of water and other ingredients to serve the same purpose for we know from the description given in the Satras that water was poured on the plants previously to their being beaten with the pressing stones Tiits moistentios or steeping is called aps ayanan (meaning making the plants swell) After being then seit beaten and bruised. they were throun into the vat or rather trough, partly elled with water, and sere pressed out with the hand 238 SOMA IN THE VEDIC LITERATURE Soma as a Concept From all the evidence in connection with Soma, one would naturally come to the conclusion that in Soma we had one of the finest concepts which had application both on the divine and terrestrial planes Soma on the highest plane represented the most elegant, loving, most beautiful and exhilarating divine character of the Absolute Supreme which got mani. fested in diverse ways in His creation What is loving anywhere is Soma The Supreme is known as Candra also since He is the embodiment of delight and gives delight to others. He alone is Taijasa being self luminous and since he gives light to the Sun and other luminary bodies He is Divga, Suparna. Garu tman and Matarisvan' Syena like Suparna is also one of His aspects, through which His most sublime excellence comes down to the phenomenal creation Soma is the divine sublime excellence which the lower Soul, Indra, always craves for to enjoy in plenty specially through the internal and external organs in the mortal frame endowed with Indriyas. The Soma juice is the beautiful essence exhilarating, in the Natures creation, and Atman when embodied enjoys this sublimity. Soma as a concept is again equally applicable to human form The youth in a man is Soma, the beauty and passion in a young is Soma, Virya or the semjpal Auid in the body is the Soma sap which provides vigour and refulgence to youth The essence of a Brahmacarin is Soma, the most loving amongst the young is known as Saumya Soma again becomes a precursor of Kama, the god of Love in the later literature What is Kamadeva there is to a large extent the Soma in the Vedic literature The word Kama in the Vedic literature stands for all kinds of desire not necessarly passion Do thou Satakratu accomplish our Kama (destre) with cattle and horses (Rv I 16 9) Such wealth Satakratu, as thy praisers kama (desire) thou bestowest them as the axle with the movements (Rv.1 30 15) Enjoy along with us hero, the suffused libation for srength and wealth we know thee (to be the possessor of 1 See Dayananda's Saijasthapratata Chapter I SOMA AS A CONCEPT 239 vast riches and address to thee our desires (kamān), be therefore our protector (Rv 1 81 8) In all the passages in the Rgveda, the word Kama occurs only for ordinary desire in general and not for the sensual passionate instinct Soma alone is exhilarating and thus it becomes a precursor of the concept of Kāma and Kamadeva or cupid of the literature to follow On the celestial or Adhdarvata side, Soma represents the brilliance in the firmament For a man on the earth the Moon has the most attractive brilliance Of course, the Sun is the most brilliant but he is scorching the Moon alone has the loving and soothing brilliance On the dark cloudy nights, the lighting is brilliant and is accompanied with rains, Again here the lightning may itself be Soma or a bearer of Soma, the falcon or Śyena, and the rain is the Soma juice Eggeling has discussed thrs point very well and it does not need any elaboration further & 25 On the terrestrial or Adhibhautika or material plane, Soma becomes creeper furnishing an exhilarating Juice might impart in mortality to man In the sacrificial rituals, we have a representative dramatisation of the noble concepts and thus an importance got attached to the Soma sacrifice Soma is supreme here, he is addressed to as Soma Rajan, or the king Soma As I have said, Soma is a concept and Soma Lata or the Soma Creeper is also a concept, we have the concept of Amrta or ambrosia or nectar of in mortality which is known to have no material existence, it plways remained a concept, and so is the concept of Soma Anything good or beneficiary was considered as a representative of Amfta as in the common words pancampta, carapamste and so on In latter literature of medicine the word amria has been used for such plants as Phascolus trilobus Alt Emlica oficinals, Terminalia citrina Roxb. Cocculus cordifolius. Piper longam, Ocymum sanctum etc, though none of them could have been the givers of immortality. In a similar way. the concept of Soma, when used in the fire sacrifics pot associated with certain plants or creepers, both in the Iranian ond in the Arjan stocks It could not have been necesarily one single plant, it could have been at least for the minimum requirement, any plant that furnished a bulky juice capable of setting SOMA IN THE VEDIC LITERATURE fermented and greiding an exhilarating sap I agree with Eggel. ing and others that the concept of Soma developed before Iranians got separated from the main Aryan stock, As I have said, even at the time of Susruta, the author of the well known treatise which goes after his name, the Soma concept was there but Soma as a specific medicinal herb was not known and this is why after giving all the details of the Soma plant, its habitat, its characteristics, and its medicinal virtues, Susruta had to say that "Soma plants are invisible to the impious, or to the ungrateful as well as to the unbeliever in the curative virtues of medicine and to those spiteful to the Brahmapas In medicine, Soma was merely a concept all medicines which are curative and beneficial have in them some fraction of Soma. Whatever is curative and beneficiary } Soma; 1t pervades through all the berbs and plants, through some in lesser degree and through come in more In literature, we have no dearth of such concepts which got popular through ages, and amongst them, the concept of Soma is the most supreme, and sublime It stands foremost amongst all similar concepts handed down to us from the earliest times SOMA AS A CONCEPT 241 EPILOGUE The Hindi translation of the Satapatha Brahmana by my revered father dedicated to the memory of my wife Ratna Kuman will be brought out in a number of volumes The present volume contains the first four Books out of the total fourteen It is proposed to append to each volume an Introduc tion containing a critical study of some aspects of salient features of the Brahmanic period The Brahmana is apparently a book on rituals connected with passages from the Yajurveda but indı rectly it embodies topics of great cultural and scientific interests The science as it was then with all the philo ophic background should be properly appreciated in the persp ctive of the period More chapters on such study including farming mensuration of numerals geometry astronomy medicine and also on the social study would be included in the volumes to follow I hope the readers would find this study interesting We are extremely beholden to our friend Mahamahopadh yāya Dr Umesh Misra of the University of Allahabad for the interest be has shown in the publication of this book lit him self volunteered with pleasure to go through the Sanskrit text of the Brahmana while it was going through pres We do not know how to expres granscude to hun for thi arduous task which he took up on himselt with great delight We apologize to our readers for not having published the Sanskrit Text with prop ra cents Svara uduta anu daua and svarita) The Satapatha has its own style of putting these accents which considecably differs from the one used for the Rk or Yarus texts Professor Weber in Ius edition has slightly improved upon t/118 traditional style and it is gratifying to see that the Chaukha mba Publishers of Vårānı 1 haie made Profe or Web rsed rion again avarlable to public by its reprint West alt fui in our duty if ne do not express our gratitude to Pc Rim Svarup Sharma Director of the Research Institute of Ancient Scientific Studies witliout those inpiration and 7551 tance if wuld has b en impossible to undertake the sen tue of publ arion of such a stupendous monum ntal treatise -SATI A PRAKASH Apri 20 1967 शतपथ ब्राह्मणम् विषय-सूची पृष्ठ १-२०१ प्रथम काण्ड-प्रथ हविर्य नाम प्रथमं काण्डम् दर्शपूर्णमास निरुपणम् अध्याय ... मध्याय २ ४७ अध्याय ३ ४८-६९ अध्याय ४ प्रध्याय ५ ६४-११२ अध्याय ६ ... अध्याय 4.. अध्याय ८ १३५-१५७ १५८-१८० १८१-२०१ ... अध्याय द्वितीय काण्ड-प्रथ एफ पादिकानाम द्वितीय काण्डम २०३-३३८ ... अध्याय १- २०५-२२२ अग्न्याधानम् अध्याय २- २२३-२४३ मान्यापानम्, पुनराधेयम् २३२, अग्निहोत्रम् २३६, मध्याय ३- मग्निहोत्रम् प्रध्याय ४- २७२-२१ पिण्डपितृयम: २७५, भाग्यऐष्टिः २२२, दामायण यनः २८५, चातुर्मास्य निरुपणम् ?

अध्याय ५- २११.३१५ चातुर्मास्यानरुपणम, वरुणप्रयासपर्वम्, साकमेध. पर्वम् ३०८ प्रध्याय ६- ३३६-५४० चतुर्मास्यनिरूपणम् तृतीय काण्ड-अयाध्वर नाम तृतीय काण्डम् अध्याय १ सोमयागनिरूपणम् ... ३४१-३५६ प्रध्याग २ ३९०-३८६ सोमयागनिरूपणम् प्रध्याय ३ सोमयागनिरूपणम् ३८७-४०७ अध्याय ४ ४०.४२८ प्रवान्तर दीक्षा [३३], उपसदिष्टिः [३४] . अध्याय ५- ४२६.४५१ महावेदिनामम् [३।५।१] , मग्नि प्रणयनादि [३१५१२] , रादो हविर्धान निर्माणादि [३॥५॥३] , उपरवनिर्माणम् [३४] प्रध्याय ६- ४५२-४७४ रादम्यो दुम्बरी निखननम् [११]; धिष्ण्यनिया. पादि [३॥६॥२] , वैसर्जन होमः [३।६।३] , अग्निपोमीय पशु प्रयोग , तत्र यूपच्छेदनम् [३।७।२] अध्याय ७- ... यूपोमायणादि [३७१] ; यूपकादतिनी [३२] पशूपकरणादि [३१७॥३] ; पनियोजन प्रोक्षाणादि [३४] पृष्ठ मध्याय ४६१-५१५ पशु संज्ञपनम् । तत्रोपवेशनादि विधिः [ ३१]; अग्निपोमीय वपायागः [३२] ; पशुपुरोडाश यागः [३।८।३] ; उपयढोमः [३४] अध्याय ६- पर्वकादशिनि ३] ; वसतीवर ग्रहणविधिः [ ३२] : सवनीय पशुपयोगः [३३] ; सोमा- भिषवः [३३] चतुर्थ काण्ड - मय ग्रह नामकं चतुर्थ काण्डम् अध्याय १- उपांश ग्रहः क्षुल्लकाभिपवश्च ५४३, अत्तयोमग्रहः ५४६, ऐन्द्रवायव ग्रहः ५५५, मंत्रावरुण ग्रहः ५५६, माश्विन प्रहः ५११: अध्याय २- ५६६-५६२ शुकामन्यि ग्रहो ५६६, आपायणग्रहः ५७४, विप्र- ड्ढोमः ५८० ... मध्याय ३- ऋतु महेन्द्राग्न वैश्वदेव ग्रहा: ५६३, दास्त्रप्रतिगरा ५९६, माध्यन्दिन सदनम्-गरुत्वतीय ग्रहादि ६०२ दाक्षिण होमो दक्षिणादानच ६.७, आदिरयमहः ... मध्याय ४- ६२१-६४ सावित्रयहः २१, सोम्परा, पालीवत ग्रहाप १२, हरियोजनाहः १. मिट पजुहीम १२, ममयः१२ (19) पृष्ठ अध्याय - उदयनीमेष्टि ६४५, प्रानुवन्ध्ययागः ६४८, पोडशिग्रह ६५४, प्रतिमाह्या ग्रहा ६५६, ग्रहा- वेक्षणम् ६६२, सोमप्रायाश्चित्तानि ६६६, सहस्र- दक्षिणा ६६७, न्यूढद्वादशाह धर्म ६५०, सोमा- पहरणादि ६७३ अध्याय ६- ६७६-७०१ अशु ग्रह. ६७६, अतिग्राह्य ग्रह ग्रहणम् ६७६, पश्वयनस्तोमायने ६७६, महाव्रतीय ६८०, ग्रह- स्तुति ६८२, सोमिक ब्रह्मत्वम् ६५४, ब्रह्मत्व-सदो- हविर्घात विपिशेष ९८६, सत्रायणम् १९०, सत्र- घर्गा ६६५ प्रकाशकीय प्राचीन वैज्ञानिक अध्ययन अनुसधान सस्यान को अपने भव्य ग्रन्थ "शतपथ ब्राह्मणम्" (सटीका) को प्रकाशित करने मे बडी प्रसन्नता का अनुभव हो रहा है। यह सस्थान द्वारा अपने जन्म के समय ही भपने लिए निश्चित किए गए लक्ष्य की ओर अगला कदम है । इसका जन्म अभी चार साल पहले ही हुआ है । हमारा उद्देश्य और आयोजन यह रहा है कि इस प्राधुनिक विज्ञान और विद्या के युग मे प्रबुद्ध पाठको लाभ के लिए प्राचीन भारतीय विद्या और बहुविध कीर्ति का उद्घाटन किया गाए। मानवता ने विज्ञान, उद्योगो और शिल्प विज्ञान के क्षेन में हाल ही मे जो अपूर्व प्रगति की है उसकी चकाचौंध मे मानव इतिहास के इस बड़े हो महत्वपूर्ण तथ्य को नहीं मुलाया जा सकता कि भले ही ये सफलताएं बडी महान हैं फिर भी यह कहना उचित नहीं हैं कि पुराने जमाने में मानवता ने इसमें किसी समाधान या इनमे से किसी तथ्य पर विचार नही किया था। ग्राम धारणा है कि हर वह चीज जिसे मानवता की उच्चता का मापदण्ड कहा जा सकता है पिछली दो तीन सदियों में ही विकसित हुई है, बल्कि ज्यादा उल्लेखनीय सफलता तो मार भी कम समय में --पिछली प्राधी सदी मे-ही मिली है । कुछ लोगो का यह स्पष्ट विचार है कि प्राचीन सम्यता का विशेष मोर उत्कृष्ट रूप प्राध्यात्मिक क्षेत्र मे ही विकसित हुआ था जो भौतिक और व्यावहारिक जगत से परे और मनुष्य ये भौतिक परिवेशी समस्याम्रो से अलग चीज यो । यह हमारी दइ धारणा है जो प्रज्ञान पर नहीं बल्कि इस विस मिलने वाले समृद्ध साक्ष्य के ज्ञान पर आधारित है (भले ही यह जान बडे पैमाने पर अभी तक सामने नहीं पा सका है) कि यह धारणा पौर विचार सत्य से उतना दूर है जितना कि उत्तरी भव दक्षिणी ध्रव से । सप यह है कि अनेक मौलिक विज्ञान, व्यावहारिक विज्ञान और शिल्प विज्ञान जो पान हमारे अस्तित्व मौर चिन्तन को प्रेरित करते हैं, वे सभी दोघं प्रमोगो, गहन चिन्तन मौर पीढियों ये अनुभव के बाद प्राचीन ऋपियो ने विपरित किए थे। मोर यदि इस ज्ञान को भाज के युग में प्रकार में लाया जाए तो प्राचीन युग में जा गौरवमय राफलता मिली पो उससे ही नहीं समझा जा सकेगा बल्लि उनसे मोर मी भधिक राफ्सता पाने के लिए प्रेरणा मोर मार्गदर्शन मी मित रागा।

2 - इस दिशा में राष्ट्रीय विकास के अन्य मनेय क्षेत्रो की प्रगति को भाति, हमारे प्रिय नेता स्वर्गीय पण्डित जवाहर लाल नेहरु ने सस्थान के उद्घाटनके समय हमारे पास एक प्रेरक संदेश भेजा था जो हमारे प्रयासो के लिए एक प्रयास स्तम्भ भी रहा है । इस सन्देश में कहा गया था कि "मुझे यह जानकर बडो दिलचस्पी हुई नि एक प्राचीन बैज्ञानिक अनुसघान सस्थान स्थापित किया जा रहा है । मैं समझता हूँ कि इस सस्थान का जो विचार है वह बटा नेक विचार है और यह सस्थान जो नाम अपने हाथ में लेना चाहता है वह बडा ही पुण्य कार्य है। मुझे अचम्भा होता है कि यह काम अब तक प्रभावी रूप से नहीं किया गया, हालाकि इस विषय पर कुछ पुस्तकें प्रकाशित हो चुकी हैं। दुर्भाग्य से इस विषय की बात लोग दो दृष्टिकोणो से करते है और इनमे से एक भी मुझे ज्यादा वाछनीय नही मालूम पडता। एक दृष्टिकोण यह है कि पुराने जमाने मे वैज्ञानिक विषयों को लेकर जो कुछ लिखा गया, उसे पाखीरी शब्द मानना और उसकी ग्रालोचना न करना । दूसरा दृष्टिकोण यह है कि उन सारी बातो को भुला देना और उनको प्रज्ञान के युग की और वैज्ञानिक महत्व से सर्वथा रहित चीज मान बैठना । मेरा विचार है कि विज्ञान के इतिहास के लिए यह बडे काम की चीज होगी, मगर हम इन पाटलिपियो और पुस्तको का ठीक परीक्षण करें और यह पता लगाए कि उस समय क्या प्रगति की गई थी। पर यह बड़ा जरूरी है कि जो कुछ काम किया जाए, यह विषयनिष्ठ रूप से विज्ञानको भावना से किया जाए"। इन दो म सस्कृत के सुप्रसिद्ध नाटककार कालिदास के लगभग दो हजार साल पुराने नीधे लिखे कथन की झाको मिलती है पुराणमित्येव न साधु सर्व, न चापि काव्य नवमित्यवद्यम् । सन्त परीक्ष्यान्यतरद्भजन्त, मूढ परप्रत्ययर्नयबुद्धि ।। (मालविकाग्निमित्र-कालिदास ) यह कहना गलत होगा कि जो कुछ पुराना है यह ठीक है और इसी तरह यह कहना भी गलत होगा कि जो कुछ नया है, निर्दोष है और परिपूर्ण है। विद्वान परीक्षा करके और सोज-परख के बाद जो अच्छा है उसे अपनाते हैं जब कि मूख लोग दूसरो की बताई गई बात को लेकर चलते हैं। अनेक वाचाप्रो और मानवीय वित्तीय ससाधनो को सीमा भीतर भी यह सस्थान अपने अस्तित्व के चार साल में जो कुछ काम कर सका है उससे प्रोत्साहित हो कर मैं यह दावा कर सकता हूँ कि दस वर्षों के छोटे से समय में सभी सम्बन्धित लोगो की सद्भावना और सह्योग के साथ यह सस्थान विज्ञान के विभिन्न पहलुप्रो और शाखामों के क्षेत्र में प्राचीन युग में प्राप्त महान सफलताओं को प्रकाश में लाने में सफल हो सकेगा । मुझे विश्वास है कि इस साहित्य के प्रकाश मे थाने से वैज्ञानिक चिन्तन और ज्ञान के इतिहास सम्बन्धी हमारी प्राज की धारणा में एक क्राति आ जाएगी। आज के इस प्रकाशन 'शतपथ ब्राह्मण' का सीधा सम्बन्ध यजुर्वेद से है । सभी जानते है कि वेद मानवता की सबसे पुरानो साहित्यिक देन है और जिस समय वेद लिने गए थे मानवता ने भौतिक, भावगत और बौद्धिक ज्ञान और अनुभव को पिपासा के लिए एक सुन्दर सामजस्य खोज निकाला था। इसलिए इस महान कृति से हमे समकालीन सस्कारो और विचारों के साथ मिश्रित अनेक वैज्ञानिक तथ्यों के दर्शन होते हैं । इस ग्रन्थ को समर्थ और व्योरेवार भूमिका मे डा० सत्य प्रकाश ने शतपथ के इस पहले खण्ड की विषय वस्तु का परिचय ऐसे अधिकृत और सक्षम रूप से दिया है कि मेरे लिए उराके व्यौरे में जाना निरर्थक होगा। मैं इस सस्थान का यह एक बडा सौभाग्य समझता हूँ कि यह महान वैज्ञानिक (इस शब्द क माधुनिक अर्थ मे) हमारे काम के साथ सम्बद्ध हो गए • वस्तुत उन्होंने यह प्रेयस्- श्रम सचमुच ही वैज्ञानिक भावना के साथ किया है और हम सब उनके पाभारी हैं। अगले वर्षों मे हमे उनके मस्तिष्क मौर लेखनी से बडी प्रत्याशाए हैं। हिन्दी टीका का कुछ स्पष्टीकरण भी जरूरी है । २६ वें प्राच्य विद्या विश्व सम्मेलन के कुछ प्रसिद्ध विदेशी प्राच्यविदो से मिलने का मुझे उस समय अवसर मिला था जब सस्थान ने सम्मेलन के प्रतिनिधियो के सम्मान में एक स्वागत समारोह प्रायोजित किया था। कुछ प्रतिनिधियों ने यह बात उठाई थी कि क्या हिन्दी मे शतपथ का अनुवाद और टीका उपलब्ध है । इसका विदेशी अनुवाद तो मिलता है। इस बात से मेरे राष्ट्रीय सम्मान को ठेस लगी और इसने मुझे माज के प्रयास के लिए प्रेरित किया । मैं ५० गगा प्रसाद का बहा ऋता है, जो कि प्राच्य- ज्यातिप (गणित १ प्रकगरिएन, बीजगणित मौर ज्यामिति २ और फलित) भौर ज्योतिभौतिकी ३ मोतिकी (परमाणु समेत)। रसायन और चौमियागिरी ५ वनस्पति शास्त्र ६ प्राणवी ७ मूगर्भ विद्या और भूभौतिकी - पातु विद्या और खनिज विद्या र चिरित्सा १०.११ कृषि, वन-विज्ञान पार उद्यान विज्ञान पशुचिकित्सा और शालिहोत्र १२ यान्त्रिकी भोर पति विज्ञान १३ स्थापत्य, नगर माशेजन पोर पुरातत्व १४ वैमानिकी पार पोतनिर्माण १५ सैन्य विमान १६ भूगोल १७ ऋतु विज्ञान और जलवायु १८ व्यवहारिक अशोष-विटा पोपनेर पाखाए।

6
परिपद के नीचे लिखे सभी सदस्यों को भी उनके लगातार सहयोग के लिए
धन्यवाद देता हूँ ---ठाकुर बटुक सिंह (सदस्य, संघीय लोक सेवा आयोग), ले०
जनरल बी० एम० राव, श्री एस. जी. वोस मल्लिक, श्री मनोहर केशव, दीवान
हरिकृष्ण दास, श्री रामेश्वर ठाकुर, मुतवल्ली हीम हाजी ए. हामिद और थी
के० एल० हाडा श्री हरकिशनलाल सोनो (खजान्ची)।
नीचे लिखे आजीवन सदस्यो को भी मैं धन्यवाद देता हूँ।
प्राजीवन सदस्य
श्री एन० पी० नन्दा, एस्कोर्ट लिमिटेड, नई दिल्ली
श्री डी० पार० नायर, शिव सदन, बम्बई (कंशल गिल्स)
श्री मोहन सिंह रानवक्सी एण्ड कम्पनी, नई दिल्ली
डा० एस० आर० लेले, अध्यक्ष, बोरोसिल ग्लास वर्कस लिमिटेड, बम्बई ।
श्रीमती सुशीला कपूर, नई दिल्ली
श्री एन. डी० बगूर, कलकत्ता,
श्री के. के.बिरला, कलकत्ता
श्री सी० के० केजरीवाल, अयोध्या टेक्सटाइल मिल्स, दिल्ली
दीवान हरिकृष्ण दास, १३८ सुन्दर नगर, नई दिल्ली
श्री राम प्रकाश कपूर, सर्व श्री जय दयाल कपूर, दिल्ली
श्री योधराज भल्ला, जनरल मैनेजर, सेंचुरी रेयन मिल्स बम्बई ।
श्रीमती सुशीला के० शाह, बम्बई ।
श्री जे.जी. बोधे, मैसर्ज एस० के० एम० इरानो एण्ड को बम्बई ।
सस्थान केपदाधिकारी
अध्यक्ष-डा० ए० एन०मा०, आई सी एस० उप राज्यपाल दिल्ली।
सभापति-थी ए० एल० सहगत प्रायकर दिब्यूनल के कार्य निवत समापति,
नयी दिल्ली।
इंजीनियरी समिति के सभापति डा० बी० एन० प्रसाद (अध्यक्ष वैज्ञानिक और
पारिमाधिन शब्दावली पायोग नई दिल्ली)
वित्तीय समिति के सभापति सरदार दलजीत सिंह प्योर डिक प्रा. लि. के मैनेजिग
डाइरेक्टर।

7 विशान समिति के सभापति डा० टी० पार० शपादि डी० एस० सी०, भूतपूर्व अध्यक्ष, रसायन विभाग, दिल्ली विश्वविद्यालय । प्रायुर्वेद समिति के सभापति डा० जी० एस० मेलकोटे, ससद् सदस्य । इलाहाबाद कार्यालय के निदेशक डा. सत्य प्रकाश, डी० एस० सी.स्नात कोत्तर पाठयक्रम की शिक्षा परिषद् के सभापति । कार्यकारी पार्षद ठाकुर बटुक सिंह (सदस्य सघ लोक सेवा आयोग), नई दिल्ली ले० जनरल बी० एम० राव रक्षा मत्रालय के सलाहकार । श्री एस. जी. बोस मल्लिक, उपाध्यक्ष, दिल्ली विकास अधिकरण नई, दिल्ली । श्री मनोहर केशव, प्राई० ए० एस०, उप सचिव, निमरिण मावास मोर पुनर्वास मत्रालय, नई दिल्ली। दीवान हरिकृष्ण दास, १३८ सुन्दर नगर, नई दिल्ली। रामेश्वर ठाकुर अध्यक्ष, इस्टीच्यूट आफ चार्टर्ड एकाउन्टेंट्स प्राफ इण्डिया । मुतवाली हकीम हाजी ए० हमीद (हमदर्द दवाखाना) श्री के० एल० हाडा, लोक प्रशासन, नई दिल्ली कोपाध्यक्ष श्री एच० को० एल० सोनी । यम्बई दफ्तर के प्रवैतनिक सभापति श्री कान्ती लाल एव० शाह । लगभग दस सालो मे काफी प्रगति कर लेने की जो माशा हमे है उसका प्राधार इन लोगो और ऐसे ही दूसरे और शुभचिन्तको की उदारता है। इस प्रकारान के मुद्रण कार्य को प्रायोजना मादि तथा सस्पान ये दूसरे प्रकाशनो मी योजना मे श्री राजेन्द्र द्विवेदी ने अपने प्राच्यविद्या प्रेम के पारण जो सहयोग दिया है, सस्थान उसके लिए उनका वहा ही कृतज्ञ है। मन्त में मैं कला प्रेस इलाहाबाद मौर पर श्री प्रकाशन पोर प्रिन्टर्स, दिल्ली इन दोनो प्रेसो को धन्यवाद देता है जिन्होंने मुद्रण रार्य किया है। दोनों प्रेसों ने मित पर इस मोटो पुस्तक को निश्चित समय मे छापा है। हमे उम्मीद है कि मागे मी हमे उनरा सहयोग प्रौर सद्भावना मिलती रहेगी।

4 विद्या--सस्कृत, अरवी और फारसी के बडे विद्वान है और इन तीन का एक जगह पाया जाना पडा ही दुर्लभ है, मगला प्रसाद पुरस्कार के रूप में यह बहुत ही आदर प्राप्त कर चुके हैं। उन्होने अपनी टीका का नाम रत्नदीपिका रखा है, जो रल को प्रकाशित कर रही है। यह हमारे लिए प्रसन्नता की बात है कि प० गगा प्रसाद जी उपाध्याय डाक्टर सत्य प्रकाश के पूज्य पिता हैं इस तरह पुर और पिता ने इस महान कृति को निष्पन्न किया है, जो सस्थान के प्रकाशनो में हमेशा एक गौरवपूर्ण स्थान प्राप्त करेगी। इस ग्रन्थ माला का नाम डाक्टर सत्य प्रकाश की स्वर्गीया धर्मपत्नी डाक्टर रत्नकुमारी एम० ए० डी० फिलः को स्मृति मे रखा गया है (टीका के नाम में भी उनके नाम के कारण रत्न शब्द पाया है)। वह सुप्रसिद्ध शिक्षाविद्, विचारिका, लेखिका और शोधकी थी। तीन साल पहले उनके निधन से सस्थान को बडा धक्का पहना। हमने कृतज्ञतापूर्वक यह सुझाव मान लिया कि यह कृति जिसमे उनके पति और ससुर साथ साथ काम कर रहे है उनके नाम के साथ प्रकाशित की केन्द्रीय पर्यटन एव नागरिक विमान मन्त्री डा. कर्णसिंह ने इस ग्रन्थ का समर्पण स्वीकार करके हमें अत्यन्त अनुग्रहीत किया है। केन्द्रीय सरकार में आप मन्त्रि पद पर आसीन होने के अलावा आपमे एक महाराजा और एक विद्वान एक बुद्धिवादी और एक सृजनात्मक कलाकार के दुर्लभ गुणो का समवन्य है । वे पी. एच. डी० हैं तथा सस्कृत और प्राचीन भारतीय संस्कृति के अनन्त प्रेमी हैं। उन्होंने हमारे इस तुच्छ प्रयास को प्रोत्साहन दिया इसी से हमारे कार्यक्रम की सफलता निचित है। "प्रसाद बिहानि पुरः फलानि" भारत सरकार के परिवहन एव नौवहन विभाग को उपमन्त्री श्री भक्तदर्शन जी के माध्यम से डा० पर्णसिंह इस पुस्तक का समर्पण स्वीकार करने को सहमत हुए थे। हम इसके लिए तथा समारोह को स्वागत समिति का अध्यक्ष बनाने की कृपापूर्ण अनुमति देने के लिए श्री भक्त दर्शन के अत्यधिक प्राभारी हैं । व्यक्तिगत रूप से तथा कुछ समय पहले एक शिक्षा उपमन्त्रि के रूप में उन्होने हमारी सस्था तया इसके कार्यक्रमो मे गहरी दिलचस्पी दिखाई है। हमे इसमे तनिक भी सन्देह नहीं है कि वह हमे हमारी सभी मादी योजनायों के लिए प्रोत्साहन देते रहेगे और हमारा मार्ग दर्शन करते रहेंगे, जिससे हम प्राचीन वैज्ञानिक सफलतामो से गौरवपूर्ण मतीत का पुनरुत्थान कर सके और अधिकाधिक उज्जवल भविष्य का निर्माण कर सकें।

5 संस्थान के निदेशक के नाते मुझे समय-समय पर अपने काम मे जो मार्गदर्शन, मदद और प्रोत्साहन मिला है उसका उल्लेख किए बिना मे अपने कर्तव्य से उमण नहीं हो सकता । बैठक के उदघाटन के प्रारम्भिक समय में तत्कालीन संघीय सास्कृतिक कार्य और वैज्ञानिक अनुसंधान मत्री प्रोफेसर हुमायून् कबिर ने उसे बडा हो प्रोत्साहन दिया था। संस्थान के अध्यक्ष बड़े ही सुयोग्य और विद्वान व्यक्ति रहे हैं - श्री भगवान सहाय पाई. सी० एस० (अब जम्मू और कश्मीर के राज्यपाल,) श्री धर्म वीर आई०सी० एस० (अव पश्चिम बंगाल के राज्य पाल) श्री विश्वनाथन् आई० सी० एस० (अब केरल के राज्यपाल), श्री आदित्यनाथ झा पाई० सी० एस० वर्तमान अध्यक्ष (दिल्ली के उप राज्यपाल)। सस्थान का कार्य प्रबन्ध बडे ही सक्षम रूप से उसके सभापतियो द्वारा चलाया गया है -श्री एल. प्रो० जोशी प्राई. ए० एस०, श्री एस० जी० बोस मल्लिक आई० ए० एस०, श्री ए. एल. सहगल, (आयकर ट्रिब्यूनल के कार्य निवृत चेयरमैन) इसके सभापति रह चुके हैं। सस्थान के कार्यकारी परिषद के सदस्यो ने भी हमे बडी मदद दी है । हमे तरह प्रान्तीय सरकारो (राजस्थान, मैसूर, जम्मू काश्मीर, हिमाचल प्रदेश, नागालैंड, उडीसा, उत्तरप्रदेश आदि) तरह की सहायता के लिए केन्द्रीय सरकार, दिल्ली प्रशासन के भी आभारी हैं। यह महान कार्य कोरा सपना रह जाता अगर हमे अपने इस सुयोग्य और देशभक्ति वाले गुण्य काम मे अपने सरक्षको की मदद न मिलती। उनमे ये नाम उल्लेखनीय हैं श्री वी. यो गिरि, भारत के उप राष्टपति, थी भगवान सहाय, जम्मू और कश्मीर के राज्यपाल, श्री धर्मबीर, पश्चिम बंगाल के राज्यपाल, श्री एम. अनन्तशयनम् अय्यगर, राज्यपाल विहार, श्री विष्णु सहाय, राज्यपाल प्रासाम, श्री पी वी० चरियन, राज्यपाल महाराष्ट्र, श्री के० सी० रेड्डी, राज्यपाल मध्यप्रदेश, श्री ए. एन. खोसला राज्यपाल, उडीसा, मैसुर के महाराजा, श्री विश्वनाथ दास राज्यपाल, उत्तर प्रदेश, श्री पी० विश्वनाथन् राज्यपाल बेरस, श्री के० सी० डामले, अध्यक्ष, संघ लोक सेवा प्रायोग, श्री जी० एम० सादिन, मुल्य मत्री नम्मू और काश्मीर, श्री एम० कोरियन सिंह, मुस्य मत्री मणिपुर, श्री अरविन्द एन० मफतलास, बम्बई, यो जी पी. विडता क्सक्त्ता, श्री मुरलीपर डालमिया विडला मिल्स दिल्ली, श्री एन० एन० मोहन प्रवन्ध निदेशर, मोहन मोमिन अ.परीज लिमिटेड, श्री डी. भार• मोरारजी, श्री धर्मसी मोरारजी यम्यई, थी पस्तूरभाई लाल भाई, महमदाबाद, सेठ प्रताप भोगो साल, श्री राम मिल्स चम्पई, श्री डी. एन. शर्राफ यम्बई, श्री शाम बहल, टाइम फिल्म, यम्बई।। सस्थान वी कार्यकारी परिषद् के प्रधान श्री ए० एल• राहास और पोपाध्यक्ष श्री एच० ० एत सोनी का तो मैं पामारी है ही, साप ही कार्यश

8
संस्थान के कार्य का सुचारु रूप से सचालन करने मे मुझे समय समय पर
धी ए० एल० सहगल और थी एच० के० एल० सोनी से जो मदद मिली है उसके
लिए मैं उनके निकट एक बार फिर कृतज्ञता प्रकाशित करता हूँ।
राम स्वरूप शर्मा
सचिव एवं निदेशक

प्रथम-काण्ड अथ हविर्यज्ञं नाम प्रथमं काराडम् अध्याय १-ब्राह्मण मतमुपैयन् । अन्तरेणाहयनीयं च गार्हपत्यं च प्राइतिष्ठनपऽउपस्पृशति तघदप उपस्पृशत्यमेध्यो ये पुरुषो यदनृतं पदति तेन पूतिरन्तरतो मेध्या पाऽआपो मेध्यो भूत्वा व्रतमुपायानीति पवित्रं वाऽआपः पवित्रपूतो व्रतमुपायानीति तस्मादाऽअप उप- स्पृशति ॥१॥ सोऽग्निमेवाभीक्षमाणो प्रतमुपैति । अग्ने मतपते' प्रतं चरिष्यामि तच्छकेय तन्मे राध्यतामित्यनिधैं देवानां व्रतपतिस्तस्माऽएवैतत्प्राह व्रतं चरिष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यतामिति मात्र तिरोहितमिवास्ति ।।२।। अथ सस्थिते विसृजते । अग्ने बतपते व्रतमचारिषं तदशकं तन्मेऽराधी- त्यशकसचेतद्यो यज्ञस्य सस्थामगनराधि यस्मै यो यज्ञस्य सथंस्थामगन्तेन न्वेव भूयिष्ठा-इव व्रतमुपन्त्यनेन त्वेवोपेयात् ॥३॥ दयं वाइदं न तृतीयमस्ति । सत्यं चैवानृतं च सत्यमेव देवा अनृतं मनुष्या (दर्शपूर्णमास इटि करने का ) व्रत करने वाला मनुष्य आहवनीय और गाईपत्य अग्नियों के बीच पूर्वाभिमुख पड़ा होकर जल का पर्श करता है । जल क्यों छूता है ? इसलिये कि मनुष्य अपवित्र है, वह झूठ बोलता है । जल के सर्श से उस की शुद्धि हो जाती है । जल वस्तुतः पवित्र है। प्रयोजन यह है कि 'पवित्र होकर मत करूँ । जल पस्तुतः पविन है । 'पवित्र के द्वारा पवित्र होकर मैं व्रत करूँ ऐसा सोचता है । इसीलिये जल का पर्श करता है ॥२॥ पाहवनीय अग्नि की ओर देखकर वह व्रत करता है । इस मन से ( यजु० १५):- "हे व्रत के पालक अग्नि, मत करना चाहता हूँ। मैं मत का पालन कर सकूँ । मैं इस योग्य हो जाऊँ " अग्नि देवों का नतपति है। इसीलिये अग्नि को सम्बोधन करके कहता है कि मैं मत करना चाहता हूँ। मैं व्रत का पालन कर सकें । मैं इस योग्य हो जाऊँ । शेष स्पष्ट है ॥२॥ इष्टि के समास होने पर प्रत को समाप्त करता है ( यजु० २।२८) से:-हे व्रतपते अग्नि। बत किया। मैं उसको कर सका। मैं इस योग्य हो सका। वस्तुतः जिसने यश को समाप्त किया वह व्रत को पाल सका। यह प्रत-पालन के योग्य हो सका । प्रायः यज्ञ परने माले इसी प्रकार व्रत करते हैं । इस प्रकार भी इत करे ॥३॥ १. शु०स०अ०१क०५१ २.शु० स०अ०२०२८।

माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां०१.१.१.४-७॥ इदमह मन्तात्सत्यमुपैमीति तन्मनुष्येभ्यो देवानुपैति ॥४॥ सबै सत्यमेव वदेत् । एतद वै देवा नत चरन्ति यत्सत्यं तस्माते यशो यशोह भवति य एव रिद्वात्सत्य वदति ॥५॥ अथ सस्थिते विसृजते । इदमह य एवास्मि सोऽस्मीत्यमानुपऽइव वा एतद्भवति प्रतमुपैति न हि तदवकल्पते यद्व्यादिदमहथं सत्यादन्तमुपैमीति तदु सलु पुनर्मानुपी भरति तरमादिदमह य एवास्मि सोऽस्मीत्येव व्रतं विसृजेत ॥६॥ अथातोऽशनानशनस्यैव । तदुहापाढः सावयसोऽनशनमेव व्रतं मेने मनोह यै देवा मनुष्यस्याजानन्ति तऽएनमेतगतमुपयन्तं विदुः प्रातनों यक्ष्यत इति तेऽस्य विश्वे देवा यहानागच्छन्ति तेऽस्य गृहेपूपररान्ति स उपवसथः ॥७॥ तन्येवानरक्लुप्तम् । यो मनुष्येष्वनश्नत्सु पूर्वोऽश्नीयादयं किमु यो देवेष्यनएनत्सु दो ही बातें होती है तीसरी नहीं। एक सत्य और दूसरी श्रन्त । देष सत्य है । मनुष्य अन्त ! यह जो मन में कहा कि झूठ से सत्य को प्राप्त होऊँ' उसका तात्पर्य यह है कि 'मनुष्यों में से एक था। देवों में से एक ही जाऊँ (मनुप्पत्य छूट पर देवत्व ना नावे ॥४॥ उसे रोत्य ही बोलना चाहिये । देव सत्य रूपी प्रत पा पालन करते हैं। इसी से उन को यरा मिलता है जो इस रहस्य को समझ कर सत्य मोलता है उस को यश मिलता है ॥५॥ यश की समामि पर यह व्रत को समाप्त करता है इस मत्र से ( यजु० २।२८) 'मैं जो यो पहो हो गया । जब उसने प्रत किया था तो वह अमानुप अर्थात् देव हो गया या । ऐसा पदना तो उस को उचित नहीं था कि मैं सत्य से अन्त को प्राप्त हो जाऊँ" । इसलिये यश परते हुये देय पी बोटि में होरर यश को समाप्ति पर जब यह मनुष्य की पौटि में माता है तो येल इतना रहता है, "मैं जो पहले पा नहीं श्रन हूँ"स प्रकार प्रत यो समास परता है ॥६॥ श्रा प्रश्न है कि प्रत ये मध्य में साये या न खाने। आपाह साययस मुनि का मत था कि मन में पाना नहीं चाहिये । देष मनुष्य के मन को जानते हैं । ये जानते हैं कि जर उसने यान मत निया शो का यह यज्ञ परेगा। ये सन देव उस पर श्याते है। उस पे घर में उपवास करते हैं (उर+याय, किसी के घर में वापर पैटना)। इसीलिये इस दिन पा नाम है 'उपयमय (उपाठ या दिन) un यह तो गगा अनुचित है कि श्रागन्ना मनुष्यों को पिलाने से पहले पर पाला स्वयं १. स.०५। शुरू मु .२ का २८ .

फां० १.१.१.८-१२, दर्शपूर्णमासनिरूपणम्
पूर्गेऽभीयात्तस्माटु नैनाऽभीयात् ॥८॥
तदु होपाच याज्ञवल्लयः। नानाति पितृदेवत्यो गति या प्रश्नाति देवानत्य-
भातीति स यदेवाशितयनशितं तदनीयादिति यस्य धै हविर्ने गृहन्ति तदशितमनशित,
स यदनाति तेनापितृदेवत्यो भवति या तदानाति यस्य हविर्न गृहन्ति तेनो देवा-
नात्यश्नाति ।।
स पाऽधारण्यमेवाश्नीयात् । या वारण्या औपधयो यहा वृक्ष्यं तदु है माहापि
चईनीप्यों मापान्मे पचत न बाएतेपा, हविर्यहन्तीति तदु तथा न कुर्यादीहियर-
योऽएतदुपजे यच्छमीधान्यं तदीहियवावेतेन भूयार्थसौ करोति तस्मादारण्यमेवा-
भीयात् ॥१०॥
स प्राहवनीया गारे वैता, रात्रिशयीत । गार्हपत्यागारे या देवान्याऽएप
उपावर्तते यो प्रतमुपैति स थानेवपारर्तते तेषामेवैतन्मध्ये शेतेऽधः शयीताधस्तादिव हि
श्रेयस उपचारः॥११॥
सवै प्रातरप एव । प्रथमेन कर्मणाभिपद्यतेऽपः प्रणयति यज्ञो चाऽयापो घमेवे.
तत्पथमेन कर्मणाभिपद्यते ताः प्रणयति यज्ञमेवैतद्वितनोति ।।१२।।
साले । और यह तो और भी अनुचित है कि देवो को सिलाने से पहले खा लेवे । इसलिये
नहीं खाना चाहिये 110
इस विषय में याज्ञवल्क्य का कहना है :-कि यदि नहीं खाता है तो पितृदेवत्यक
होता है और यदि साता है तो देवों से पहले साने का दोषी होता है । इसलिये इतना सावे
किन साने में उस की गणना हो सके 118)
जो हवि में नहीं डाला जाता उस का सागा न खाने के बराबर है । यदि उस को
सालेगा तो उसे नितुदेवत्य का दोष न लगेगा | जिस चीज की हवि नहीं दी जाती उसके
प्पा लेने से देवों से पहले सा लेने का दोष भी नही लगता ।
उसे बन में उपजी हुई चीज सानी चाहिये औषधि या वनस्पति । बर्षा वार्ण ने
पहा 'मुझे माप ( उडद ) पकाकर दे दो क्योंकि माप की इथि नहीं दी जाती । परन्तु ऐसा
नहीं करना चाहिये । जौ या चावल के साथ उडट साये जाते । उडद जौ या चावल की
वृद्धि करते हैं । इसलिये वन की उपजी हुई चीज ही पाये ॥१०॥
उस रात को वह अाहवनीय अग्नि के घर में सोवे या गार्हपत्य अग्नि के । जो मत
फरता है यह देवों के निकट होता है । अतः यह वहीं सोता है जिन ये निपट होना चाहता है।
नीचे (धरती पर ) सोना चाहिये । क्योंकि जो सेवा करता है यह नीचे मे ही करता है ||११||
दूसरे दिन प्रातः काल अध्वर्यु पहला बाम यह करता है कि वह जल के पास जाता
है । जल को लाता है । जल यज्ञ है । अतः इस प्रकार यह यश के पास जाता है । जल को
मागे लाने का अर्थ यह है कि यह यज्ञ को धागे लाता
॥१२॥

माध्यन्दिनीये शतपथानाक्षणे कां०१.१.१.१३-१७ 1 स प्रणयति । कस्त्वा युनक्ति' स ला युनक्ति कस्मै त्वा युनक्ति तस्मै त्वा युनती- भिरनिरुक्ताभिर्व्याहृतिभिरनिरुतो वै प्रजापतिः प्रजापतिर्यज्ञस्तत् प्रजापतिमेवैतद्यज्ञ ति॥१३॥ यद्वेवातः प्रणयति । अद्भिर्वाऽइदछ सर्वमाप्त तत्प्रथमेनैवैतत्कर्मणा सर्वमा- ||१|| यवेवास्यात्र । होता याथ्र्युर्या ब्रह्मा वाग्नीघ्रो वा स्वयं या यजमानो नाभ्यापयति स्यैतेन सर्वमाप्तं भवति ॥१५॥ यद्वेषापः प्रणयति । देवान्ह वै यज्ञेन यजमानास्तानसुररक्षसानि ररक्षन यक्ष्य तथदरास्तस्माद्रक्षासि ॥१६॥ ततो देवा एतं वज्र' ददृशुः । यदपे वजो वाऽआपो वो हि बाऽआपस्तस्मायेनेता त निम्नं कुर्वन्ति यत्रोपतिप्ठन्ते निर्दहन्ति तत एतं वज्रमुदयच्छंतस्याभयेऽनाष्ट्रे निवाते मतन्यत तयो एवैप एतं यज्ञमुद्यच्छति तस्यामयेऽनाष्ट्रे निवाते यज्ञे तनुते तस्मादपः यति ॥१७॥ यह यह मत्र पढ़कर जल का प्रणयन करता है :-(यजु०१६) "कौन तुझ को इता है ? या प्रजापति तुझ को जोड़ता है। वह तुझ को जोड़ता है । किस के लिये तुझ जोड़ता है ? या प्रजापति के लिये तुझ को जोड़ता है। उसके लिये तुझ को जोड़ता है। अनिरुक्त ( रहस्यमय ) वचनों को बोलता है । प्रजापति रहस्यमय है । प्रजापति यश है । [ प्रकार प्रजापति अर्थात् यज्ञ की योजना करता है ॥१३॥ जलो के मणयन का हेतु यह है कि जल से ही यह सब सृष्टि व्यात है । इस प्रकार पहले कर्म से ही यह जगत् की प्रासि करता है ||१४|| इस का यह भी वात्पर्य है कि होता, अध्वर्य, ब्रह्मा, अग्नीभ या स्वयं यजमान भी 'पकी प्राप्ति नहीं कर सकता उस की इस प्रकार प्राति हो जाती है ॥१५॥ जल के प्रणयन का एक हेतु यह भी है । जब देय यश करने लगे ती असुर, राक्षसों उनको रोका । 'यश मत करो। उन्होने रोका (रतुः) इसलिये उनका नाम 'राक्षस' या॥१६॥ तब देवों ने इस बज को खोज निकाला । बो जल । जल नन है। निस्सन्देह जल है। जल जहाँ जाता है गड्डा कर देता है । जिस चीज पर याक्रमण करता है उसका १. शु० स०अ०१०६। २. 'क' के दो अर्थ है (१) कौन ? (२) प्रजापतिः । 'क' व्य बनो में पहला अक्षर है । प्रजापति भी पहला व्यक्त करने याला है । ३. 'रन' धातु का अर्थ है 'रोकना । उन्होंने देवों को शुभ काम से रोका। इसलिये उनका नाम राक्षस हुआ।

७
कां०१.१.१.१८-२१ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम्
ता उत्सिच्योत्तरेण गार्हपत्य सादयति । योपा पाऽआपो वृपाग्निहा ये
गार्हपत्यस्तग्रहेप्पेयेतन्मिथुन प्रजननं क्रियते यत्रं वाऽएप उद्यच्छति योऽपः प्रणयति यो
थाऽअप्रतिष्ठितो वनमुद्यच्छति नैन शनोत्युद्यन्तुथ सच हैनछ शृणाति ॥१८॥
स यद्गार्हपत्ये सादयति । गृहा वै गार्हपत्यो गृहा वै प्रातेप्ठा तटहेष्वेपैतत्प्रति-
प्ठाया प्रतितिष्ठति तथो हैनमेप पन्नो न हिनस्ति तस्माद्गार्हपत्ये सादयति ॥१॥
ता उत्तरेणाहवनीय प्रणयति । योपा याऽआपो वृपानिमिथुनमेनैतत्प्रजनन क्रियतऽ
एवमिव हि मिथुन स्कृप्तमुत्तरतो हि सी पुमाथसमुपशेते ॥२०॥
ता नान्तरेण राञ्चरेयुः । नेमिथुन चर्यमाणमन्तरेण सञ्चरानिति ता नातिहत्य
सादयेनोऽअनाप्ताः सादयेत्स यदतिहत्यसादयेदस्ति वाऽअग्नेश्वापा च विनातृव्यमिव स
यधेव ह तदग्नेर्भवति यत्रास्याप उपस्पृशन्त्यग्नी हाघि मातृव्य वर्धयेद्यदनिहत्य सादयेद्यधुs
अनाप्ताः सादयेनो हाभिस्त काममभ्यापयेद्यस्मै कामाय प्रणीयन्ते तस्मादु सम्मत्येवोत्तरे-
पाहवनीयं प्रणयति ॥२१॥
नाश कर देता है। उन्होंने इस बन्न को लिया और उसी की चन-छाया मे यश को वाना ।
यह भी जल का प्रणयन करके इसी वन्न को लाता है और इसी की छन-छाया में यश को
तानता है ॥१७॥
पान में थोड़ा सा जल लेकर गार्हपत्य के उत्तर की ओर रख देता है । श्राप (जल)
स्त्रीलिङ्ग है और अग्नि पुंलिङ्ग । गार्हपत्य घर है । स्त्री पुरुष मिलकर घर में ही सन्तानोत्पत्ति
करते हैं । जो जल पा मणयन करता है वह वन्न को लाता है । जो भूमि में सुदृढता से सहा
नहीं होता वह वज्र की नहीं ले सकता । क्योंकि वन्न उसी को हानि पहुंचा देगा ॥१८॥
गाईपत्य में रखने का प्रयोजन यह है । गाईपत्य घर है । घर ही प्रतिष्ठा है ( खड़े
होने की जगह- प्रति + रथा)। घर म इसको प्रनिष्ठा करता है। इस प्रकार बज्र उसको
हानि नहीं पहुंचाता । इसी लिये वह जल की गार्हपत्य में स्थापना करता है ।।१६।।
याहयनीय रे उत्तर मे क्यो ले जाता है ? श्राप (जल) स्त्रीलिङ्ग हैं । अग्नि
पुंलिङ्ग है । स्त्री पुरुप के मिलने से ही सन्तान होती है । स्त्री पुरुष के वाई और सोती है ।
('उत्तर' का अर्थ 'बाया' भी है)॥२०॥
जल और अग्नि थे बीच म होकर न निक्ले ! क्योकि स्त्री पुरुष के जोड़े के बीच
में नहीं पड़ना चाहिये । ( उनके सहवारा में विन नहीं डालना चाहिये ), (जल को ठीक
उत्तर की योर रखना चाहिये) न वो सीमा से आगे बदायर और न सीमा को प्राप्त करने
के पहले । (न पूर्व थी और, न पश्चिम की ओर)। यदि सीमा से आगे बढ़ाकर क्लेगा
तो जल और अग्नि में जो परस्पर विरोध है उस को बढा देगा और जब जल का स्पर्श होगा
तो अग्नि का विरोध बढ जायगा ! यदि सीमा को प्रात क्येि पिना ही रस देगा तो कामना
की पूर्ति नहीं होगी । इसलिये बल का प्रणयन ठीक उत्तर को ही करना चाहिये ॥२॥

८ माध्यन्दिनीये शतपमन्नाहणे का० १.१.१.२२ । अथ तृणैः परिस्तृ णाति । द्वन्द्व पात्राण्युदाहरति शूर्प चाग्निहोत्रहाणी च समय च कालानि च शम्या च कृष्णाजिनं चोलू सलमुसले दृशदुपले तद्दश दशाक्षरा वे विराड् विराड्दै यजस्तविराजमौतद्यमभिसम्पादत्यथ यवन्द्रं इन्द्रं वै वीर्य यदा ये ही सर्थरभेतेऽअथ तवीर्य भवति इन्द्र वै मिथुनं प्रजनन मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते ॥२२॥ नाससम् ॥१॥ अब तृणो को पिलाता है । (सग्नियो यो) चारों योर । पानों को दो दो करके ले जाता है । अर्थात् सूप और अग्नि होत हवाणी, स्या और पाल, रामी और कृष्णमृग- चर्म, ऊसल मुसली, योर छोटे बडे पत्थर । यह दस हो गये । पिराट छन्द दस अक्षर का होता है । यज्ञ भी विराट् है । इस प्रकार यज्ञ को विराट रूप दे देता है । दो-दो पर क्यों ले जाते हैं ? इसलिये कि दो में शक्ति होती है । जर दो मिलकर काम करते हैं तो वह काम सुदृद होता है। दो से सन्तान होती है । इस प्रकार यश को प्रजनन शील कर देता है ॥२२।। यज्ञ सम्बन्धी साराश जब दर्श-पूर्णमास इष्टि करनी हो तो जल का स्पर्श करके 'अग्ने मतपते ( यजु० ११५) मन से सत्य बोलने का प्रत लो और रात को अग्नियो के पास भूमि पर सोये । फलफूल (बन मे उगी हुई चीज) खाय । पान में थोड़ा सा जल लेकर गाईपत्य अग्नि के उचर में रखे । अग्नियों के चारों ओर तुण निछावे । और दस या पानी को दो-दो करके ले जावे :-पूष और अग्निहोत्र हवणी, स्थ और कपाल, शमी और कृष्णमृग चर्म, ऊपल-मुसली, दो नड़े छोटे पत्थर (गिल और लोदा)। उपदेश तथा भापा सम्बन्धी टिप्पणियों (१) अमेध्यो वे पुरुषो यदनृतं वदति । (१११११११) जो भूठ बोलता है यह अपविन होता है। (२) सत्यमेव देवा अनृतं मनुष्याः । (१।१२११४) सत्य देवतापन है और झूठ मनुष्यपन | (३) तन्वेवानरक्लुप्तम् । यो मनुष्येष्वनश्नत्सु पूर्वोऽश्नीयात् । (१।१।१८) महमानों को खिलाने से पहले सालेना अनुचित है । (४) अधस्तादिव हि श्रेयस उपचारः । (१।१।११११) सेवा मुश्रुषा नीचे के स्थान से ही की जाती है। अर्थात् सेक्क नीचे सड़ा हो और सेगा ऊपर। (५) इन्द्रं चै वीर्यम् । यदा वै द्वौ संरभेतेऽन्नथ तद् वीर्य भवति । (१।११।२२) १. एनब्राह्मण गत विषया अन्यत्रोऽप्युपलभ्यन्ते यथा । का. श. २. १.१ ।

६ कां० १.१.२.१-३। दर्शपूर्णमास निरूपणम् दो का अर्थ है शक्ति । जब किसी काम को दो मिलकर करते हैं तो बट् वाम सुदृढ होता है। (६) तेऽस्य विश्वे देवा गृहानागच्छन्ति तेऽस्य गृहे पूश्वसन्ति स उपवसथः । (१३१३१) यज्ञ के दिन को 'उपसमय करते हैं क्योकि इस दिन सब देव यज्मान के घर पाते हैं और वहाँ बैठते हैं ( उप-समीप, वसन्ति-रहते हैं ) । यह उपवास का दिन है । अध्याय-ब्राह्मण ? अथ शूर्प चाग्निहोत्रहपणी चादत्ते । कर्मणे। वो वेपाय वामिति यज्ञों के कर्म यज्ञाय हि तस्मादाह कर्मणे वामिति घेपाय वामिति वेण्टीव हि यज्ञम् ॥१॥ अथ वाचं यच्चति । वाग् यज्ञोऽविक्षुधो यहं तनेवाऽइत्यथ प्रतपत्ति प्रत्युष्ट- रक्षः प्रत्युप्टा अरातयो निष्टातरक्षो निष्टप्ता अरातय इति वा ।। देवा ह वै यज्ञं तन्यानाः । तेऽसुररक्ष सेभ्य आसमाद्विभयोचकुस्तद्यशमुखादेवेत. भीष्ट्रा रक्षास्यतोऽपहन्ति ।।३।। अथ प्रैतिः । उर्वन्तरिक्षमन्वेमीत्यन्तरिक्ष वाऽग्मनु रक्षश्वरत्यलमुभयतः परिच्छिन्न यन सूप और अग्निहोत हवणी पी लेता है। इस मत्र से ( यजु० श६) "कर्म के लिये तुम दोनो को व्यापरत्व के लिये तुम दोनों को। यज्ञ धर्म हैं। कर्म के लिये अर्थात् यश के लिये । 'व्यापकत्व के लिये नुम दोनो को' क्योंकि यजमान यज्ञ में व्यापक होता है ॥१॥ अम वाणी रोकता है । वाणी यज्ञ है। इस प्रकार यज्ञ को निर्विन पूरा करूँ । यह वात्पर्य है । अब इन दोनो ( सूप और हवणी) को श्राग पर तपाता है यह मंत्र बोलकर (यजु० ११७) "भुलस गया राधारा, झुलस गये शत्रु । जल गया राक्षस, जल गये शत्रु" || क्योंकि जब देव यज्ञ करने लगे तो डरे कि कहीं असुर राक्षस यश में निभ न डालें। श्रतः पहले से ही वह दुष्ट राक्षसों को यज्ञ से दूर कर देता है ।शा अब बद (धान को गाडी की ओर) चलता है । यह मत्रोश बोलकर ( यजु० ११७) "अन्तरिक्ष मे चलता हूँ" राक्षस अन्तरिक्ष में खुले-बन्द दोनों ओर चलता है। इसी १. शु० स० ० १ क०६। २. शु० सं० २०१७॥ ३. शु० स०अ० १०७। २ माध्यन्दिनोये शतपथब्राह्मणे का० ११२४६। यथाय पुरुषोऽमूल उभयत परिच्छिन्नोऽन्तरिक्ष मनुचरति तदहाणेवैतदन्तरिक्षमभयमनाष्ट्र कुरुते ॥४॥ स वाऽअनस एव गृह्णीयात् । अनो ह वाऽभये पश्चेव वाऽइद यच्छालय स यदेवाने तत्करवाणीत तस्मादनस एव गृहीयात् ।।५।। भूमा वाऽमन । भूमा हि वाऽअनस्तस्माघदा बहु भवत्यनो बाह्यमभूदित्याहुस्त- द्भूमानमेवेतदुपैति तरमादनस एवं गृह्णीयात् ॥६॥ यज्ञो वाऽमन । यज्ञो हि चाऽननस्तस्मादनस एव यजूपि सन्ति न कौष्ठस्य न कुम्भ्यै भत्राय ह स्मर्पयो गृहन्ति तदृषीप्रति भखायै यजूप्यामुस्तान्येतर्हि प्राकृतानि यज्ञायज्ञ निर्मिमाऽइति तस्मादनस एव गृहीयात् ॥शा उतो पान्य गृहन्ति । अनन्तरायमु तर्हि यजूपि जपेत्स्फ्यमु तपिस्तदुपोह्य- गृहीयाद्यतो युनजाम ततो विमुच्चामेति यतो होव युञ्जन्ति ततो विमुञ्चन्ति ।।८।। तस्य वा एतस्यानस । अग्निरेष धूरग्निहि ये धूरथ य एनद्वहन्त्यग्निदग्धगिपा वह भवत्यथ यज्जघनेन क्स्तम्भी प्रजग पदिश्वास्य सा नीड एव हरिर्धानम् ॥६॥ प्रकार यह पुरुष (अध्वर्य) भी सुले-यन्द, दोनो ओर चलता है। इस प्रकार वह यह भनाश पदकर अन्तरिक्ष को दुष्ट राक्षसों से मुक्त कर देता है ॥४॥ (हरि के धान को) गाड़ी से ही लेना चाहिये । गाड़ी पहले है और यज्ञ शाला पीछे। जी पहले है उसको मैं पहले करूँ। इसलिये गाड़ी से ही लेना चाहिये ॥५॥ अनस् ( गादी) का अर्थ है भूमा (बहुतायत)। वस्तुत गाडो बहुतायत का चिद है। जो चीज नहुत होती है उसको कहते हैं 'गाही भरकर है। इस प्रकार नटुतायत पा सम्पादन करता है । इसलिये गाड़ी से ही लेना चाहिये ॥६॥ यश गादी है । यज्ञ बस्तुत गाही है । इसलिये यनु मनों का सस्त गाड़ी की और है। पीठ (फोठार) या घड़े की ओर नहीं। यह ठीक १ कि ऋपिया ने चारलो को चमड़े येथले से निकाला था । इरानिये यजु मन पिया के सम्बध में चमड़ ने मैले की और राकेत परते है । परन्तु यहाँ तो प्रत श्रर्थ ही है । 'यज्ञ से यज्ञ को पहँ'। इसलिये गादी रोदी लेना चाहिये ॥७॥ बुद्ध पान से भी लेते हैं। फिर भी यगु मना को पूरा-पूरा पढना चाहिये । इस दशा में सभा को पार में डालना चाहिये । यह सोचरर कि जहाँ जोन यदा सानू । जहाँ जोहते हैं वहीं सोलते हैं । (गाड़ी या था जहाँ जोड़ा जाता है वहीं पाला जाता है)। इस गाड़ी का जुना अग्नि दो । गुया अग्नि है क्योंकि या तरलों ये पधा पर रसपा जाता है तो जल जाते हैं। एढे या जो भीच पा भाग है वह मानी येदी भोर गाड़ी में जहाँ चाँपल रहता है यह माना निर्धान है। इस प्रकार गाड़ी की यश से उपमा दीगां) पां.१.१.२.१०.१३ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् स धुरमभि मृशति । धूरसि' धूर्व घूर्यन्तं धूर्य तं योऽस्मान्धर्वति तं धूर्व यं चर्य धूम इत्यग्निर्वा एप धुर्यस्तमेदत्येष्यन्भवति हविर्महीप्यस्तस्माऽएवैतानिहुते तथो हैमेपोऽतियन्तमग्निधुर्यो न हिनस्ति ।।१०।। तद्ध स्मैतदारुणिराह । अर्धगासशो वाऽअहथं सपनान्धूर्यामीत्येतद्ध स्म स तदभ्याह ||शा अथ जघनेन कस्तम्भीमीपामभिमृश्य जपति । देवानामसि यहितम, सस्नितम पपित मजुएतमं देवहूतमम् । अह तमसि हविर्घानं दृहस्व मा हारित्यन एवैतदुपरती- त्युपस्तुतादातमनसो हविहानीति मा ते यज्ञपतिहीपीदिति यजमानो वै यज्ञपतिस्त- द्यजमानायै चैतदल्ललामाशास्ते ॥१२॥ अथाक्रमते । विष्णुस्त्वा क्रमतामिति यन्नो वै विष्णुः स देवेभ्य इमां विकान्ति विचक्रमे यैपामियं विक्रान्तिरिदमेव प्रथमैन पदेन पस्पाराथेदमन्तरिक्ष द्वितीयेन दिवमुचमे- नेताम्वेवेप एतस्मै विष्णुर्यज्ञो विक्रान्तिं विक्रमते १शी अन वह जुए को छूवा है, यजु० ११८ के इस अश को पदकर "तू जुन्या है | उसको सता जो सताने वाला है । उस को सता जो हम को सताता है या जिसको हम सताते हैं ।" जुए में अग्नि होता है । जब वह रवि लेने जायगा तो जुए के पास से गुजरेगा । इस प्रकार जुए को प्रसन्न करता है जिससे जुआ उस को कष्ट न दे ॥१०॥ सारणी ने जो कहा था कि मैं हर प्राधे मास मे शत्रुओं का नाश करता हूँ वह इसी सम्बन्ध में कहा था॥१२॥ डण्डे को छूते हुये, यजु० १।८ और श६ के इन अों का जाप करता है, "तू देवों में सबसे अच्छा ले जाने वाला, सबसे अच्छा जुडा हुया, सबसे अच्छा मय हुश्रा, सबसे अच्छा, प्यारा, सबसे अच्छा निमनण देने वाला है। "त् सब से दृढ़ हविर्घान है । पड़ा रह, ढीला न पर" । इस प्रकार वह गाड़ी की स्तुति करता है कि इस प्रकार स्तुव और प्रसब गादी से यह हवि ले सके। “यज्ञपति स्खलित न हो" (यजु० १।६)। यजमान ही यज्ञपति है । यजमान की हदता के लिये हो यह प्रार्थना करता है ॥१२॥ (दाहिने पहिये पर से) गादी पर चढता है इस मत्र से ( यजु० श) "विष्णु तुझ पर चढे । यश का नाम विष्णु है । यश ने ही अपने पराक्रम से देवों को पराक्रम- युक्त किया जो पराक्रम कि देवों गे है । पहले पैर से पृथ्वी को, दूसरे से अन्तरिक्ष को, तीसरे से द्यौलीक को । इस यजमान के लिये भी यह विष्णु नामक यज्ञ इस सब पराक्रम को प्रास कराता है ।।१३।। १-२. शु० स० ० १ क.८! ३-५. शु० स०अ० १०६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कार १.१.२.१४.१०। अथ प्रेक्षते । उरु' वातायेति प्राणो वै वातस्तद्ब्रह्मणैवैतत्प्राणाय पातायोरुगाय उरुते ॥१६ अथापास्यति । अपहत५२ रक्ष इति यद्यत्र किञ्चिदापन भवति यधु माभ्येव सशेतमाला एवैतदाताभस्यतोऽसहन्ति ।।१५।। अथाभिपद्यते । यच्छन्ता पञ्चेति पञ्च वाऽइमा अालयः पाक्तों वै यतस्तध- शामेपैतदत्र दधाति ॥१६॥ अथ टह्णाति । देवस्या त्या सवितुः प्रसवेऽश्विनो हुभ्यां पूरणो हस्ताभ्याममये जुष्टं गृहामीति सरिता वै देवानां प्रसविता तत्सवितृप्रसूत एवैतग्रहात्यश्विनोर्बाहुभ्या- मित्यश्विनावध्वयं पूष्णी हस्ताम्यामिति पूषा भागदुघोऽशनं पारिणम्यामुपनिधाता सत्यं देवा अनृतं मनुष्याभ्यास्तत्सत्येनैवैतद्गृह्णाति ॥१५|| अथ देवतायाऽआदिशति । स ह वै देवता अध्वर्यु हनिर्महीप्यन्तमुपतिष्ठन्ते मम नाम महीप्यति मम नाम ग्रहीप्यतीति ताभ्य एवैतत्सह सतीभ्योऽसमदं करोति ।।१८।। अब यह (चाँवलों को देखता है ) और गाडी को सम्बोधन करके इस मन्त्राश (यजु ० १ १६) या जाप करता है-"वायु के लिये खुल" । वायु प्राण है। इस मन्त्र के जाप से यह यजमान के प्राण को खुली वायु प्रदान करता है ॥१४॥ अगर (चावलों पर कोई सिनका या घास श्रा जावे ) तो इस मन्त्राश (यजु० ११) को पढ़ कर उनाता है-"पक्षस भाग गया"। यदि न हो तो भी छू ले और इस मन्त्र को पद ले । इससे राक्षस दूर भाग जाय ॥१५|| अम यह चावलों को इस मन्त्राश यो जप पर (यगु० १ १६) छूता है-“पाँची इसको ले ले। 'पाँची का अर्थ है पाँच अँगुलियाँ, यज्ञ को भी पाक्त (पाँच वाला) कहते हैं । इस प्रकार यज्ञ को धारण करता है ॥१६|| यनु. १ । १० के इस अश को पद र (चाँगल) लेता है-"देव राविता की प्रेरणा से, पूषा रे दोनों हाथों से अग्नि 2 लिये तुझसो लेता हूँ"। रायिना देवों का प्रेरक है।रविता की इसी प्रेरणा से इसको लेता है । अश्विन की दोनों भुजाओं से। दोनों अध्वर्यु शश्विन है । "पृषा रे दोनों हाथों से”, पृपा आँटने याला है । जो हाथों से भागों को बाँटता है। देव सत्य है। मनुष्य अनृत है। इस प्रकार सत्य द्वारा ही चावलों को मरण करता है॥१७॥ अब देवताओं या नाग निर्देश करता है । जर अपर्यु हवि देने को होता है तो सभी देव घिर श्राते है, "यव मुभयो देगा, यह मुमती देगा" इस प्रकार सोच कर । इस प्रकार पर श्रापे हुये देवों में सामरस उत्पन्न करता है ॥१८|| १३. शु. म.स १.१०१। .शु०म० श्र.१फ० १०॥

पा० १.१.२, १६-२२ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् यदेव देवतायाऽआदिशति । यावतीभ्यो ह वै देवताभ्यो हपीछपि गृह्यन्तऽनटणम् हैव तास्तेन मन्यन्ते यदस्मै तं कामसमर्धयेयुर्यत्काग्या गृह्णाति तरमा देवतायाऽ- मादिशत्येवमेव यथापूर्व, हनीपि गृहीत्वा ||१e/l अथानिमशति भूताय' स्वा नारातयऽ इति तद्यत एन गृहाति तदेवैत्पुनराप्याय- यनि ॥२०॥ अथ प्राइभेक्षते । स्वरभिविख्येपमिति परिवृतमिव या एतदनो भवति तदस्यै- तच्चतुः पाप्म गृहीतमिव भवति यशो वै स्वरहर्देवाः सूर्यस्तत्स्वरेषेतदतोऽभिवि- पश्यति ॥२१॥ अथानरोहति । दृहन्ता' दुर्याः पृथिव्यामिति गृहा वै दुर्यास्ते हेत ईश्वरी गृहा यजमानस्य याऽस्यैपोऽध्वर्युर्यज्ञेन चरति तं प्रयन्तमनु प्रयोतोस्तस्येश्वरः कुलं विक्षो. धोस्तानेनेतदस्या पृथिव्या दृथंहति तथा नानुप्रच्यवन्ते तथा न विक्षोभन्ते तस्मादाह दृर्थहन्ता दुर्याः पृथिव्यामित्यथ प्रेत्युर्वन्तरिक्षमन्वैमीति सोऽसापेर बन्धु ॥२२॥ देवो के नामो के निर्देश का एक प्रयोजन यह भी है कि जिन देवताओं के लिये प्रहण की जाती है उन देवताओं का यह कर्तव्य हो जाता है कि वे यजमान की इच्छाओं की पूर्ति करें इस लिये भी देवताओं का निर्देश करता है। पूर्ववत् देवतानो पे लिये निर्देश करके ॥१॥ यह (बचे हुये नांवली को) यजु० १।११ के इस अश को जाकर छूता है, "विभूति के लिये तुझयो, न कि श के लिये" | जितना वह लेता है उतनी ही उसकी पूर्ति कर देता है ॥२०॥ अन (गाडी पर बैठ कर ) पूर्व की ओर देसता है इस मनाश ( यजु ० १।११) को जाकर "मैं प्रकाश का अवलोकन गरूँ।" गाडी ढकी होती है मानो उसकी ओर पापयुक्त है । यत्र प्रकाश है । यज्ञ दिन है, यज्ञ देव है । यज्ञ सूर्य है । इस प्रकार वह प्रकाश रूपी यज्ञ का अवलोकन करता है ॥२१॥ इस मनाश ( यजु० १२११) को पदकर गाड़ी से उतरता है, "दरवाजों पाले पृथ्वी पर सुदृद्ध रहें ।” दरवाजों वाले घर हैं । जन अध्वर्यु यज्ञ के साथ चलता है तो सभव है कि उसके पीछे यजमान के घर टूट जाय और उसपा परिवार नष्ट हो जाय । यतः इस प्रकार यजमान के घर की भूमि पर सुदृढ करता है, कि ये टूरें न और परिवार नष्ट न हो। इस लिये यह कहता है, "दरवाजो वाले पृथ्वी पर सुदृढ़ हो ।” अब वह (गाई पत्य के उत्तर की ओर) चलता है यह ( यजु० १२१०) पढ़पर "मैं अन्तरिक्ष मे चलता हूँ।" ट्सका वही अर्थ है ॥२२॥ १-४, शु० स०अ० १ ० ११ ।

माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे का० १.१.३.१॥ स यस्य गार्हपत्ये हवीऽपि श्रपयन्ति । गार्हपत्ये तस्य पात्राणि ससादयन्ति जघनेनो तर्हि गार्हपत्य सादयेद्यस्याहवनीये हवीअपि श्रपयन्त्याहवनीये तस्य पात्राणि सथसादयन्ति जघनेनो ताहवनीय, सादयेत्पृथिव्यास्वा नाभी सादयामीति' मध्यं वै नाभिर्मध्यममयं तस्मादाह पृथिव्यारत्या नाभौ सादयामीत्या ऽउपरथऽइत्युपस्थऽइवैनदभा घुरिति वाऽाहुर्यत् सुगुप्त' गोपायन्ति तस्मादाहादित्याऽउपस्थऽइत्यग्ने हव्यय रक्षेति' तदनये चैतद्धविः परिददाति गुप्त्याऽअस्यै च पृथिव्यै तस्मादाहाग्ने हव्यय रक्षेति ॥२३॥ मायणम् ॥ जिस यजमान की गार्हपत्य अग्नि में अध्वयं यादि हवि पकाते हैं उसो गाईपत्य में पात्र मी रमते हैं । बह पान गाईपत्य के पिछले भाग में रखने चाहिये । परन्तु जिसकी श्रावगीय में हवि पकाते हैं उस अाहवनीय में पान रखते हैं। इन पात्रों को प्रायनीय के पीछे रखना चाहिये । यजु १।११ के इस अश को जप पर ऐसा करे, "मैं तुझको पृथ्वी पी नाभि मे रसता हूँ।" नाभि का अर्थ है-मध्य में भय नहीं होता। इसलिये कहता है कि "मैं तुझे पृथ्वी की नाभि में रसता हूँ।" "अदिति की गोद में ।" जब किसी चीज को सुरक्षित रखते हैं तो वहावत है कि 'गोद में रख ली है। इसलिये पहा "अदिति पी गोद में 'अग्नि ! हरि की रक्षा पर । इस प्रकार वह रवि को पृथ्वी और अग्नि के सरक्षण में देता है। इसलिये कहता है, "ह अग्नि, तू इस हरि की रक्षा पर ॥२३॥ अध्याय १-ब्राह्मण ३ पपिने क्रोति । पवित्रे रयो वैष्णव्यापिति यज्ञो ये विष्णुर्यनिये स्थ इत्येवैतदाह ॥१॥ ते वे दे भरतः । अयं वे परित्र योऽयं परते सोऽयमेरु-इव परते सोऽय श्रन दी पपित्र नाता है। य०१२ या यह अरा पदपर "तुम पनि हो विष्णु पं" या पा नाम विष्णु है । इमलिये पहता है कि तुम पश में हो ॥१ धे दोहोने है । यह पायु यहना है यह पवित्रा है। यह एक ही होता है। परन्तु जब यह पुष्प पे भीतर जाग है ना उगपे दो भाग हो जाते हैं एक अगला श्रोर दूसरा १३. गुग००१०१। १.शु० स०अ०१२०१२। एसर नामगारया पिया अन्यत्राऽगुरलम्पन्ने सपा-पा० ० १.१.२ ।

कां० १.१.३.२-६। दर्शपूर्णमासमनिरूपणम् पुरुपेऽन्तः प्रविष्टः प्राड च प्रत्यड् च ताविमो प्राणोदानी तदेतस्यैपानुमात्रां तस्माद् है भवतः ॥२॥ अथोऽअपि त्रीणि स्युः । व्यानो हि तृतीयो वे न्य भवतस्ताभ्यामेताः प्रोक्षणी- रुत्पूयताभिः प्रोक्षति तद्यदेताभ्यामुत्पुनाति ॥२॥ वृत्रो ह वाऽइद, सर्व वृत्वा शिश्ये । यदिदमन्तरेण द्यावापृथिवी स यदिदर्थ सर्व वृत्वा शिश्ये तस्मादृत्रो नाम ||४|| तमिन्द्रो जधान । स हतः पूतिः सर्वत एवापोऽभित्र सुखाय सर्वत इवाय समुद्ररतस्मादु हैवन आपो वीभत्सायकिरे ता उपर्युपति पुप्रविरेऽत इमे दर्भास्ता हैता अनापूयिता आपोऽस्ति याऽइतरासु स सृष्टमिव यदेना नः पूतिरभिप्रास्त्रवत्तदेवासामेता- भ्या पवित्राभ्यामपहन्त्यथ मेध्याभिरेवाद्भिः प्रोक्षति तस्माद्वाऽएताम्यामुत्युनाति ।।५।। स उत्पुनाति । सवितुर्वः प्रसवऽउत्पुनाम्यच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्य्यस्य रश्मिभिरिति सविता ये देवानां प्रसविता तत्सवितृप्रसूत एवैतदुत्पुनात्यच्छिद्रेण पवित्रणेति यो वाऽअयं पयतऽएपोऽच्छिद्रं पवित्रमेते नैतदाह सूर्यस्य रश्मिभिरित्येते वाऽउत्पवितारो यत् सूर्यस्य रश्मयस्तस्मादाह सूर्य्यस्य रश्मिभिरिति ।। पिछला । यह हैं प्राण और उदान । यह पवित्रीकरण भी उसी भांति का है। इसलिये पवित्र दो होते हैं ॥२॥ तीन भी हो सकते हैं। क्योकि ब्यान भी तो है । परन्तु दो ही होने चाहिये । इन दोनों पवित्रों से मोक्षणी जल को छिडरता है । इसका कारण यह है ॥३|| वृन इस सब पृथ्वी को घेर कर सो रहा । द्यौ और पृथ्वी के बीच मे जो कुछ है उस सब को दक कर सो रहा । इसलिये उसका नाम वृत्र पडा ॥४॥ उस वृत्र को इन्द्र ने मारा । यह मर कर बदबू करता हुया चारों ओर जलो की ओर बह निकला । समुद्र तो चारो श्रोर ही हैं। इससे कुछ जल भयभीत हुये और ऊपर-ऊपर महे । वहीं से यह दर्भ उत्पन्न हुये (जिनके पवित्रे बनते हैं)। यह उरा जल के भाग है जो सड़ा नहीं था। परन्तु दूसरे जलो मे अदबूदार भाग मिल गया। क्योंकि वृत्र उनमें घह कर जा मिला। इन पवित्रों से वह उस भाग को शुद्ध करता है। इसलिये पवित्र जल से छिड़कता है । इसलिये उससे शुद्ध करता है ॥२॥ वह इस मत्रांश (यजु० १११२) को पढ़कर पवित्र करता है :-"सविता की प्रेरणा से, छिद्र रहित पवित्रे से, सूर्य की किरणों से ।” सविता देवों का प्रेरक है, 'छिद्ररहित पवित्र से' । वायु जो यहता है छिद्ररहित पवित्रा है । "सूर्य की किरणों से" क्योंकि सूर्य की किरणें पविन करने वाली हैं|६|| १.शु० सं० अ० १ ० १२ ।

की ०१.१.४.१-२। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् करोत्येवमेव यथापूर्वछ हवीपि प्रोक्ष्य ।।११।। अथ यज्ञपात्राणि प्रोक्षति । दैव्याय कर्मणे शुन्धध्वं देवयज्याया' इति दैव्याय हि कर्मणे शुन्धति देवयज्यायै योऽशुद्धाः पराजधुरिदं वस्तच्छुन्धागीति तद्यदेवैपामत्राशुद्ध- स्तक्षा वान्यो वामेभ्यः कश्चित्पराहन्ति तदेवैपामेतदद्भिर्मेध्यं करोति तस्मादाह यद्दोऽशुद्धाः पराजघ्र रिदं पस्तच्छुन्धामीति ।।१२।। वासणम् ॥३॥ हूँ' जिस देवता के लिये हयि होती है उसी के लिये पवित्र की जाती है । यथापूर्व सब हरियो को पवित्र करके ॥११॥ यश पात्रो को पवित्र करता है इस मंत्रांश ( यजु० १।१३) को पढ़कर 'दिव्य कर्म के लिये, देव यज्ञ के लिये पवित्र होयो । दिव्य फर्म के लिये शुद्ध करता है । देव यश के लिये तुम्हारा जो भाग छूने से अपवित्र हो गया उसको मैं इस मंत्र के द्वारा शुद्ध करता हूँ । यदई ने या किसी और ने छूकर इन बो अशुद्ध कर दिया हो । इरा अशुद्धि को यह इस प्रकार दूर करता है, इसी लिये कहा कि 'अपवित्रों ने जो तुम्हारा अंश अपवित्र किया हो उस को में पवित्र करता हूँ ॥१२॥ अध्याय १-ब्राह्मरा४ अथ कृणाजिनमादत्ते । यजस्यैव सर्वत्वाय यज्ञो ह देवभ्योऽपचकाम स कृष्णो भूत्वा चचार तस्य देवा अनुविद्य त्वचमेवामच्छायाजतः ।।१।। तस्य यानि शुक्लानि च कृप्यानि च लोमानि तान्यचां च साम्नां च रूपं यानि शुक्लानि तानि साम्ना रूपं यानि कृष्णानि तान्युचां यदि वेतरथा यान्य कृष्णानि तानि साम्नाथ रूपं यानि शुक्लानि तान्युचां यान्येव यभूणीव हरीणि तानि यजुपाड रूपम् ॥२॥ श्रन यज्ञ की पूर्णता के लिये काले मृग का चमड़ा लेता है, एक शर यश देवतायो से भाग गया और काले मृग के रूप में विचरता रहा । देयताओं ने उसको सोन लिया और उसका चमड़ा ले पाये ||शा उसके जो सफेद और सले लौम है वह मृऔर गाम का रूप हैं । सफेद साम फा और फाले ऋक् था । या इससे उलटा अर्थात् पाले साम का और सफेद ऋषमा । जो भूरे या साकी हैं वे यजुः पा रूप है ॥२॥ १-२. शु०सं० २० १ क १३ ॥ ७ पतब्राह्मणस्था विपया अन्यायुगलभ्यन्तै यथा-का० श० २.१.३ ॥ ३ १८ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे या० १.१.४.३-५। सैपा त्रयी विद्या यज्ञः । तस्या एतच्छिल्पमेपवर्णस्तयत्कृष्णाजिन भवति यज्ञस्यैव सर्वत्याय तस्मारकृष्णाजिनमधि दीक्षन्ते यज्ञस्यैव सर्वत्याय तस्मादध्ययहननगधिपेपरणं भवत्यस्काय हविरसदिति तद्यदेवात्र तण्डुलो वा पिष्टं या स्कन्दालयज्ञे यज्ञः प्रतितिष्ठा- दिति तस्मादध्यवहानमधिपेषणं भवति ।। 'अथ कृष्णाजिनमादत्ते । शर्मासीति' चर्भ वाऽएतत्कृष्णस्य तदस्य तन्मानुपण शर्म देवना तस्मादाह शर्मासीति तदवधूनोत्याधू रक्षोऽवधूता अरातय इति तनाष्ट्रा एचैतद्र- क्षावस्यतोऽपहन्त्यतिनत्येव पानाण्यवधूनोति यद्धयस्यामध्यमभूत्तद्धयस्यै तदवधूनोति ॥४॥ तत्प्रतीचीगमीनमुपस्तृणाति । अदित्यास्त्यगसि प्रति त्वादितिरित्वरतीय वै पृथिव्य- दितिस्तस्या अस्यै त्वग्यदिदमस्यामधि किञ्च तस्मादाहादित्यास्त्वगसीति प्रति त्वादितिविति प्रति हि स्वः सं जानीते तत्संज्ञामेवैतत्कृष्णाजिनाय च वदति नेदन्योऽन्यथ हिनसात इत्यमिनिहितमेव सव्येन पाहिना भवति ॥५॥ यह नयी विद्या यज्ञ है। उसका जो शिल्प है वह काले मृग चर्म के रूप में है, वह इस चमड़े को यज्ञ की पूर्णता के लिये लेता है, इस लिये काले मृग चर्म पर ही दीक्षा ली जाती है। यज्ञ की पूर्णता के लिये चर्म को लेते है इसलिये नावलो के कुटने परकने का काम भी इसी पर किया जाता है । जिससे हवि पैले न, यदि कुछ माग गिरेगा भी तो इसी पर गिरेगा और यश की पूर्णता नष्ट न होगी। इसी लिये कूटने-पटपने का काम चर्म पर लिया जाता है ॥३॥ कृष्ण मृग चर्म लेते समय यजु० १।१४ के इस अश का जाप करता है, 'तू शर्म या क्ल्याणकारक है। इस का मानुपी नाम है चर्म और देवी नाम है शर्म । इसी लिये कहा 'पूल शर्म है। अब इसी मन ये अगले टुकडे को गोल कर उसे झाड़ता है-'राक्षस झाड दिये गये, शत्रु झाइ दिये गये । ऐसा करके यह राक्षस या शनुत्रों को दूर करता है । पानी से हटकर भादवा है जो कुछ उसमें अपवित्र हो उसको झाड़ता है ॥४॥ अब उसकी गर्दन का भाग पश्चिम फी योर करके इस प्रकार बिछाता है कि साल ऊपर को रहें । यजु० १४ का अगला भाग पढ पर 'तू अदिति का चमडा है । अदिति तुझा को स्वीकार करें। पृथिवी अदिति है । उसरे कार जो कुछ हो यह उसका नमड़ा है। इसी लिये कहता है, तू अदिति का चर्म है । यदिति तुझे स्वीकार करे । अपना अपने को स्वीकार करता है । कृष्ण मृग चर्म को इसलिये ऐसा करता है कि चर्म और पृथ्वी में सम्बन्ध स्थापित किया जाय और एक दूसरे को न सतावे। जब वह पाये हाथ में पकड़ा होता है उसी समय ॥५॥ १२. शु० स० अ०१०१४ | शर्म का अर्थ है कल्याणकारक, चर्म और शर्म में थोड़ा भेट है । चर्म भी शरीर पे लिये क्ल्यापारक होता है।

कां० १.१, ४.६८) दर्शपूर्णमासनिरूपएम अथ दक्षिणेनोलूसलमाहरति । नेदिहपुरा नाष्ट्रारदास्याविशानिति भालगोहि रक्षसामपहन्ता तरमादभिनिहितमेव सव्येन पाणिना भवति ।।६।। अथोल्लूसलं निदधाति । अतिरसि वानस्पत्यो पावासि पृथुयुम इति वा तद्यथैवादः सोम राजानं पापभिरभिपुण्वन्त्येयमेवैतदुल्लसलमुसलाभ्यां पटुपलाभ्याड हविर्यज्ञमभि. पुणोत्यद्रय इति वै तेपामेकं नाम तस्मादाहादिरसीति पानसत्य इति वानस्पत्यो ह्येष मापासि पृथुवुन इति मावा होप पृथुबुध्नो ह्येष प्रति त्वादित्यास्त्वग्वेत्त्विति तत्संज्ञामेवैतत्कृष्णाजि- नाय च बदति नेदन्योऽन्य हिन सात इति ॥षा अथ हविरावपति । अग्नेस्तनूरसि पाचो विसर्जन मिति यज्ञो हि तेनाग्ने- स्तपूर्वाचो विसर्जनमिति यो वा अमूथ हविर्महीय चाय यच्छत्यन चै तो विसृजते तघदे- तामत्र याचं विसृजत एप हि यज्ञ उलूरसले प्रत्यष्ठादेप हि प्रासारि तस्मादाह पाचो विसर्जनमिति ॥ स यदिदं पुरा मानुपी पाचं व्याहरेत् । तत्रो यावीमृचं वा यजुर्वा जपेद्यज्ञो वै दाहिने हाथ से उसली पक्डता है कि वहीं इस बीच में राक्षस यहाँ न श्रा जाये। बामण राक्षसों का घातक होता है, अतः जब कि बायें हाथ में चमड़ा पकड़ा होता है, तमी ॥६॥ उखली को रख देता है, यह कहकर 'तू पत्थर है घनस्पति का। चौड़ा पत्थर' (यज० १।१४) जैसे सोमयज्ञ में सोमलता को पत्थरो पर पीसते हैं, उसी प्रकार यहाँ भी हथिको उसली और मूसल से बूटते हैं, इनका सामान्य नाम 'अद्रि' है । इसलिये कहा 'तू अद्रि (पत्थर) है । वनस्पति का, इस लिये कहा कि वह सिल लकडी की होती है, 'चौड़ा पत्थर है इसलिये 'चौडा पत्थर' कहा । 'अदिति का चमडा तुझे स्वीकार करे' । यह इसलिये कहा कि चमड़े और उसलो में सम्पन्ध हो जाय और एक दूसरे को हानि न पहुँचावें ॥७॥ अब यजु० १११५ के एक टुकड़े को पढ़कर हाव डालता है, 'त् अग्नि का शरीर है । वाणी को मुक्त करने घाला' । चावल यज्ञ के लिये है इसलिये उसको अग्नि का शरीर कहा । वाणी को मुक्त करने वाला' इस लिये कहा कि जब गाड़ी से चावल लेने गया या उस समय मौन धारण किया था । अन उस मौन को तोड़ता है । मौन तोड़ने का हेतु यह है कि अन्य यज्ञ उसलो में स्थापित हो गया । उसमा प्रसार हो गया । इसीलिये कहा कि 'तू याणी को मुक्त करने वाला है। यदि इस बीन में ( मौन के समय ) कुछ लौकिक शब्द मुँह से निकल जाय तो ऋक् या यजुः से कोई विष्णु का मत्र बोलना चाहिये, यस विष्णु है । इस प्रकार यज्ञ का प्रारम्भ हो जाता है, और यह मौन जोड़ने का प्रायश्चित्त भी है ! अा जपता है 'देवों की प्रसन्नता १-२. शु० स० १० १० १४ ॥ ३. शु० स० १० १५1 माध्यन्दिनीये शतपथनाहणे मा० १.१.४.६.१३ । विष्णुरतद्य पुनरारभते तस्यो हेपा प्रायश्चित्तिर्देववीतये त्वा गृहामीति' देवानपदित्यु हि हवियते अथ मुसलमादत्ते । वृहद्मावासि वानस्पत्य इति वृहद्मावा होप वानस्पत्यो होप तदवदधाति स इदं देवेभ्यो हविः शमीप्व सुशमि शमीप्येति स इदं देवेभ्यो हविः सच- स्कुरु साधुसंस्कृत संस्कुर्वित्येवैतदाह ||१०|| अथ हविष्कृतमुद्दादयति । हविष्कृदेहि हविष्कृदेहीति' वाग्वै हविष्कृताचमेवैतद्विसु. जते वागु वै यज्ञस्तयज्ञमेवैतत्पुनरुपयते ॥११॥ तानि वाऽएतानि । चत्वारि वाच एहीति प्रामणस्यागह्याद्रेति वैश्यस्य च राजन्य- बन्धोश्चाधावेति शूद्रस्य स यदेव ब्राह्मणरय तदाहैतद्धि यक्षियतमगेतदु ह वै वाचः शान्ततम यदेहीति तस्मा देहीत्येव चूयात् ।।१२।। तद्ध स्मैतत्पुरा । जायैव हरिकृदुपोत्तिष्ठति रादिदमप्येतर्हि य एय याश्चोपो- त्तिष्ठति स यत्रैष हविष्कृतमुवादयति तदेको हपदुपले समाहन्ति तद्यदेतामन याचं प्रत्युद्वाद- यन्ति ॥१३॥ के लिये मै तुझको लेता हूँ' । वस्तुतः देवों की प्रसन्नता के लिये ही यश किया जाता है। अथ यजु० १।१४ के इस अश को पढ़कर मुसली पकटता है, 'त् लकड़ी का बड़ा पत्थर है । क्योंकि यह लकड़ी का भी है और बड़ा भी । अब इस मवाश ( यजु० ११९४) यो पढ़कर मुराली उसली में डालता है, 'देयों के लिये हलि तैयार कर | अच्छी तरह तैयार कर' । तात्पर्य, यह है कि इस हवि को देवो के लिये तैयार कर | जल्दी से तैयार पर ॥१०॥ अब वह हविष्कृत् (हयि तैयार करने वाले) को बुलाता है । 'हयिष्कृत् श्रा, विकृत् या' । वाणी ही हविष्कृत् है । इस प्रकार वाणी को मुक्त करता है, पाणी यज्ञ है, इस प्रकार वह यज्ञ को फिर बुलाता है ॥११॥ बुलाने के चार प्रकार हैं-ग्राहाण को बुलाना हो तो कहेंगे 'एहि । वैश्य के लिये 'श्रागहि', क्षत्रिय के लिये 'आद्रय' । शुद्र के लिये 'अाधाव' । इस स्थल पर ब्राह्मण वाला निमत्रण देना चाहिये, क्योंकि यही यज्ञ के उपयुक्त है और शान्ततम है । श्रतः कहता है, 'एहि (यहाँ पाइये) ॥१२|| पहली प्रथा यह थी कि इस निमा पर यजमान की पत्नी ही उठवर हविष्कृत् बनती थी । इसलिये यहाँ भी वह (पत्नी) या कोई ऋत्विज उठता है । जब अध्ययु हविष्कृत् को बुलाता है तो एक ऋत्विज दोनों सिलो को पीटता है, ऐसा शोर क्यों करते हैं ? इसलिये फि॥१३॥ १-४, शु० स०अ० १ क १५ ।

कां० १.१.४, १४.१७ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम्
मनोई वाऽपभ श्रास । तस्मिन्नसुरनी सपत्ननी यापाविष्टास तस्य ह स्म
श्वसथाद्वथादसुररक्षसानि मृधमानानि यन्ति ते हासुराः समूदिरे पापं यत नोऽयमृपभः
सचते कथं न्विमं दन्नुयामेति किलाताकुलीऽइति हासुरब्रह्मा वासतुः ॥१४॥
तौ होचतुः । श्रद्धादेवो चै मनुरावं नु वेदावेति तो हागत्योचतुर्मनो याजयाव
वेति केनेत्यनेनईभेणेति तथेति तस्यालब्धरय सावागपचक्राम ॥१५॥
सा मनोरेव जायांमनावी प्रविवेश । तस्य ह स्म यत्र वदन्त्यैण्वन्ति ततो ह स्मैवा-
सुररक्षसानि मृधमानानि यन्ति ते हासुराः समृदिरऽइतो वै नः पापीयः सचते भुयो हि
मानुपी वाग्यदतीति किलाताकुली हैवोचतुः श्रद्धादेवो वै मनुराव न्वेव वेदावेति तौ हाग-
त्योचतुर्मनो याजयाव वेति केनेत्यनयेय जाययेति तथेति तस्याउबालब्धाय सा वागप-
चक्राम ॥१६॥
सा यज्ञमेव यज्ञपात्राणि प्रविवेश । ततो हैनां न शेकतुर्निर्हन्तु, सैपासुरनी
घागुद्वदति स यस्य हैवं विदुप एतामत्र वाचं प्रत्युद्वादयन्ति पापीयाचसोहैवास्य सपत्ना
भवन्ति ॥१७॥
मनु के पास एक बैल था। उसमें असुर को मारने वाली और शत्रु को मारने वाली
वाणी घुस गई । जम वह हुँकारता और चिल्लाता तो असुर राक्षस मर जाते थे । तय असुरों
ने कहा, 'यह यह बैल तो हमारा बड़ा अनर्थ करता है, इसको कैसे मारें ? 'असुरों के ऋत्विज
थे 'किलात' और 'माउली' ॥१४॥
यह दोनो नौले, 'कहते हैं कि मनु श्रद्धालु है, इसको जाचे । तब वे मनु के पास
गये और कहा, “हे मनु, हम तुम्हारे लिये यज्ञ करना चाहते हैं।। मनु ने पूछा 'किस से' ।
उन्होंने कहा, 'इस थैल से' । उसने कहा, 'अच्छा' । बैल के मरने पर वाणी वहाँ से
चली गई ॥१५॥
वह मनु की पत्नी मनावी में घुस गई । जब वह उस को बोलते हुये सुनते तो राक्षस
और असुर मर जाते । तब असुरों ने कहा, 'यह तो और भी बुरा हुया क्योकि (मैल की
अपेक्षा) मनुष्य अधिक नोलता है। । तर पिलात और आमुली ने कहा, 'मनु को श्रद्धालु
कहते हैं, चलो इसकी जाच करें । ये उसरे पास गये और कहा, 'हम तुम्हारे लिये यज्ञ
फरना चाहते है। मनु ने पूछा, 'क्सिसे ?' उन्होंने कहा, 'इस तेरी पत्नी से । उसने कहा,
'अस्तु', उसके मर जाने पर वाणी उरामे रो निश्ल गई ॥१६॥
अर यह यज्ञ और यज्ञ-पात्रो में घुस गई । और वे दोनों (क्लिात और श्राकुली)
उसको न निकाल सरे । यही असुर और शत्रु को मारने वाली वाणी इन पत्थरों से निकलती
है । जो इस रहस्य को समझता है उसके लिये जा यह शोर किया जाता है तो उसके
शत्रुओं को बहुत हानि पहुँचती है ॥१७॥

૨૨ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १.१.४. १८-२१ । समाहमि । कुाकटोऽसि मधुजिह' इति मधुजिह्वो ये स देवेभ्य प्रासीदिपजिहोऽ. सुरेभ्यः स यो देवेभ्य पासीः स न एधीत्येवैतदाहेपमूर्जमावद स्वया वयथ सड्यात सघात जेप्मेति नान तिरोहितमिवास्ति ॥१८॥ अथ शूर्पमादत्ते । वर्षद्धमसीति वर्षद्धय होतयदि नडाना यदि वेणूना यदीपी- काणा वर्षमुहोचता वर्धयति ॥१६॥ अम हरिनिर्वपति । प्रति त्वावर्षवृद्ध वेस्विति धर्पवृद्धा उपवते यदि नीहयो यदि यवा वर्षमुह्येवैतान वर्धयति तत्सज्ञामेवैतीय च वदति नेदन्योऽन्यत्र हिनसा- तइति ॥२०॥ अथ निप्पुनाति । परापूतथरक्ष पराप्ता अरातय" इत्यथ तुपान्प्रहन्त्यपहाय- रक्ष इति तबाट्रा एवैतद्रनाथस्यतोऽपहन्ति ॥२१।। थापविनति । वायुर्यों विविनक्तिव त्यय वै वायुर्योऽय पयतऽरप वाऽइदसर्च विविनक्ति यदिद किच विवि तदेनानेष एवैतद्विविनक्ति स यदैतऽएतत्प्राप्नुवन्ति यत्रैना- घइ यह मंत्राश पद कर पत्थरो को पीटता है, 'तू मीठी वाणी वाला कुक्कुट या मुर्गा है' । वस्तुत (यह बैल ) देवों के लिये मीठी पाणी वाला और श्वसुरों के लिये विष युक्त याणी वाला था। इसलिये वह कहता है, जैसा त् देवों के लिये था वैसा ही हमारे लिये भी हो । फिर वह कहता है, 'रस और शक्ति हमारे लिये ला। तेरी इस सहायता से हम हर एक युद्ध को जीत । आगे सब स्पष्ट है ॥१८॥ अन अध्वर्यु इस मत्राश (यगु० १४१४) को पढकर सूप को लेता है 'तू वर्षा में बढ़ा हुआ है ।' वस्तुत यह वर्ग में बढा हुआ होता है, चाहे वह नरकुल का हो, चाहे सिरकी पा । यह सब वर्षा में बढ़ते हैं ॥१६ अब यह कुटे हुये चावलों को सूप में डालता है इस मत्राश ( गजु० १२१६ ) को पट कर चर्चा में घटा हुआ तुझे स्वीकार करे ।' क्योंकि यह इवि भी वर्षा में बढ़ी हुई होती है चाहे यव या जो हो, चाहे तण्डुल । ऐसा कहकर वह हवि और सूप के बीच में सम्बन्ध स्थापित कर देता है । जिससे एक दूसरे को सताने न पावें !!२०॥ अर पद पटकता है इस मत्राश (यजु. १२१६) को पढ कर 'राक्षस दूर हो गये, शत्रु दूर हो " 'राक्षस दूर हो' ऐसा कहकर भूसी पेंक देता है ! ऐसा करने से राक्षस शनु दूर हो जाते हैं ॥२१॥ अब यह कुटे चायलों को वेकुटे चावलों से अलग करता है । इस मत्राश को पढ कर 'वायु तुमको अलग-अलग करे ( यजु० १३१६)। क्योंकि सूप की वायु ही चावलों को अलग वरती है। और रासार म जिस चीज को अलग करना होता है वायु द्वारा ही अलग १७ शु० स०अ० क. १६॥

कां० १.१.४, २२-२४ । दर्शपूर्णमामनिरूपणम् રર नध्यपविनक्ति ॥२२॥ श्रथानुमन्यते । देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृभ्णात्वच्छिद्रेण पाणिना' सुप्रनिगृहीता असवित्यथ त्रिः फलीकरोति त्रिवृद्धि यज्ञः ॥२३॥ त के देवेभ्यः शुन्धध्वं देवेभ्यः शुन्धध्यमिति फलीकुर्वन्ति तदु तथा ग कुर्यादा- दष्टि' वाऽएतद्देवतायै हविर्भवत्ययेतदेवदेवं करोति यदाह देवेभ्यः शुन्धध्वमिति तत्समदं करोति तस्मादु तूष्णीमेव फलीकुर्यात् ॥२४॥ बाह्मणम् ॥४॥ अध्याय ॥१॥ करते हैं । जब यह कृत्य जारी होता है और वह फटकते हैं तभी ॥२२॥ वह पात्र में डाले हुये चांवला को सम्बोधन करके यह मंत्रांश (यजु० २१६) पद्धता है-'सोने के हाथों वाला सविता देय छिद्ररहित हाथ से तुमको ग्रहण करे' अर्थात् वे उस हवि को श्रादर के साथ लेवें । वह तोन चार पटकता है । क्योंकि यज्ञ त्रिरत् ( तिहरा) है ॥२३॥ कुछ लोग ऐसा पढ़कर फटकते हैं 'देवों के लिये शुद्ध हो ।' परन्तु ऐसा न करना चाहिये । क्योंकि यह हवि तो एक विशेष देवता की होती है । 'देवों के लिये शुद्ध हो' ऐसा कहने वाला उसको सब देवों की घोषित कर देता है। इसलिये चुपचाप ही फटकना चाहिये ॥२४॥ १.शु० सं० य.क. १६ । म एतद्ब्राह्मणास्था विषया अन्यत्राऽप्युपलभ्यन्ते यथा । का० श० २. १.३; तै० सं०।

अध्याय-बाहारण ? स वै कपालान्येवान्यतर उपद्धाति । यदुपलेऽअन्यतरस्तद्वाऽएतदुभयछ सह क्रियते तद्यदेतदुभय७ सह मियते ॥१॥ शिरो ह वाऽएतद्यज्ञस्य यत्पुरोडाशः । स यान्येवैमानि शीर्णः कपालान्येतान्येवास्य कपालानि मस्तिष्क एव पिष्टानि तदाऽएतदेकमङ्गमेकर सह करवाव समानं करवायेति तस्माद्दाऽएतदुमयथ सह क्रियते ॥२॥ स यः कपालान्युपद्धाति । स उपपेपमादत्ते धृष्टिरसीति' स यदेनेनाग्नि धृशिवसे- पचरति तेन वृष्टिरथ यदेनेन यज्ञ उपालभत उपेव याऽएनेनैतदेवेष्टि तस्मादुपयेपो नाम ॥३॥ तेन प्राचोऽङ्गारानुहति । अपाग्ने अग्निमामाद जहि निष्कन्यादय सेधे त्यय वाऽभामायेनेदं मनुष्याः परत्याश्नन्त्यथ येन पुरुष दहन्ति स कव्यादेतावेवैतदुभायतोऽ- पहन्ति ॥४॥ (अग्नीध्र ) कपालो को (गाईपत्य अग्नि पर) रखता है । और (अध्वर्यु) दोनो (दृपद पलों ) सिलों को (मृग चर्म पर)। यह दोनों काम एक साथ होते हैं । यह दोनों पाम एक साथ क्यों होते हैं। इसलिये:-॥१॥ पुरोडाश यज्ञ का सिर है । यह जो कपाल है वे सिर की सोगड़ी की हडियाँ है । पिसी हुई चावल की पीठी मस्तिष्क का मेजा है । यह सब मिलकर एक अग होते हैं । वे सोचते हैं कि इन सबको एक कर देखें । इसलिये इन दोनों कामों को एक साथ करते हैं ॥२॥ वह जो कालो यो भाग पर रखता है उपवेश (निमटे ) को हाथ में लेकर कहता है 'त् धृष्टि है। (यजु० १।१७ ) इसको 'धृष्टि' इसलिये कहा कि इसी रो अग्नि को ठीक करेगा । (धृष्टि का अर्थ है साहस के साथ काम करने वाला)। इसका नाम उपवेश इसलिये कि इसी से नाग के अगारों का पर्य करेगा ॥३॥ अगारों को श्रागे को निकालता है यह मन पढ़ कर (यजु० १।१७) 'हे अग्नि ! कच्चा साने वाली अग्नि को छोड़ । शव साने वाली अग्नि को दूर कर' । कच्चा साने पाली (मामाद) अग्नि यह है जिस पर मनुष्य पाना पकाते हैं। अव्याद अग्नि यह है, जिस पर मरे हुये पुरुष ने शव को जलाते हैं । इन दोनों अग्नियों को गाईपल्य अग्नि से अलग करता है | १-२.शु०स ०० १३०१७ 1 कां० १. २. १.५। दर्शपूर्णमासनिरूरणम् २५ प्रथाहारमास्कोति । आ देवयजं वहति। यो देवयाट्तस्मिन्हवी७पि श्रपयाम तस्मिन्यज्ञं तनवामहाऽइति तस्माद्वाऽास्तीति ।।५।। तं मध्यमेन कपालेनाभ्युपदधाति । देवा ह वै यज्ञं तन्यानास्तेऽसुररक्षम्य आस- ड्गाद्विगयाञ्चकुर्नेबोऽधस्तानाष्ट्रा रक्षास्युपोत्तिष्ठानित्यग्निहि रक्षसामपहन्ता तस्मादेव- मुपदधाति तघदेष एव भति नान्य एप हि यजुष्कृतो मेभ्यस्तस्मान्मध्यमेन कपालेनाभ्युप- दधाति ॥६॥ "स उपदधाति । ध्रुवमसि पृथिवीं छति पृथिव्या एव रूपेरीतदेव हत्येतेनेय दिपन्तं प्रातृव्यमानाधते भावनि त्याक्षत्रपनि सजातवन्युपदधामि मातृव्यस्य वधायेति। वहीं वै यजुःप्वाशीस्तद्ब्रह्म च क्षन चाशास्तऽउमे वीर्ये सजातनीति भूमा वै सजातास्त- भृमानमाशास्तऽउपदधामि भ्रातृव्यस्य वधायेति यदि नाभिचरेगा अभिचरेदमुष्य पधा- यति ब्यादभिनिहितमेन सव्यस्य पाणेरङ्गुल्या भवति ।।७।। अन एक थगारे को अपनी ओर खींचता है यह मनाश (यजु० १३१७) पढ़बर - 'उस अग्नि को लागी जिसमे देवताओं के लिये यज्ञ किया जाता है ( देवयाज ) | में देवयाज अग्नि मे हरि पकाऊँ। उसी मे यज्ञ करूँ | इसीलिये वह उस अगारे को निका- लता है ॥५॥ उस अंगारे पर बीच का कपाल रखता है । जर देव यश करने लगे तो उनको भय हुना कि कहीं असुर राक्षस यज्ञ को पिथ्यस न करें | उनको भय हुआ कि कहीं हमारे नीचे से असुर राक्षस न उठ रहे होवें । अग्नि राक्षसो का धातक है । इसलिये कपाल को पाग पर रसता है । इसी अगारे पर क्यों रखता है, दूसरों पर क्यों नहीं ? इसका कारण यह है कि यह अगारा यजुष्कृत है ( यजु० मत्रों के पाठ से पवित्र किया हुया है।) इसलिये इसो ऊपर मध्य कपाल को रखता है ॥६॥ इस समय वह यह मवाश पढता है (यजु० १११७) 'त् प्रव है । पृथ्वी को रद कर ।' पृथ्वी के रूप में ही वह यज्ञ को दृढ करता है । इसी से बह शत्रु का नाश करता है, अन कहता है 'ब्राह्मण के रक्षा करने वाले, क्षत्रिय वे रक्षा करने वाले, सजातीय के रक्षा करने चाले ! तुमको मे शत्रु के नाश के लिये रखता हूँ । आशीर्वाद के बहुत से यजुप मत्र हैं । इस मन से ब्राह्मण और क्षत्रिय को आशीर्वाद देता है जो दो वीर्यवान् शक्तियाँ हैं। सजातीय की रक्षा करने बाले । ऐसा कहने से धन को आशीर्वाद देता है क्योंकि सजातीय धन है। 'शनु के बध के लिये', ऐसा कहते हुये चाहे किसी को मारना चाहे या न चाहे, उसको कहना चाहिये 'अमुक अमुक के वध के लिये। अभी बायें हाथ की अंगुली से कपाल रक्खा ही था कि ||७|| १-२.शु० सं० १ ० १७१ माध्यन्दिनीये शतपयवाहणे का० १. २. १.८११ ।। प्रभागारमास्कोति । नदिह पुरा नाष्ट्रा रक्षाधम्याविशानिति ब्राह्मणो हि रक्ष- सामपहन्ता तस्मादभिनिहितमेव सव्यस्य पाणेरड्गुल्या भवति ।।८।। अथाहारमध्यहति । अग्ने ब्रह्म गृभ्णीवेति नेदिह पुरा नाष्ट्रा रक्षावस्यापिशानि- त्यग्निहि रक्षसामपहन्ता तस्मादेनमभ्यूहति ।।६।। " अथ सत्पश्चात्तदु पदधाति । धरुणमस्यन्तरिक्ष यहे 'त्यन्तरिक्षस्यैर रूपेणैतदेव शहत्येतेनैन द्विषन्त भ्राठव्यमवमापते ब्रह्मपनि त्वा तनानि सनातवन्युपदधामि मात्र व्यस्य बघायेति ॥१०॥ अथ यत्पुरस्ताचदुपदधाति । धमसि दिव दृ हेति दिव एव रूपेणेतदेव शहत्येतेने बधायेति ॥११॥ अथ यदक्षिणतस्तदुपदधाति । विश्वाभ्यस्लाशाभ्य उपदधामीति' स यदिमाल्लो- कानति चतुर्थमस्ति वा न वा तेनैवैतविपन्त भ्रातृव्यमवरायतेऽनद्धा वे तद्यदिमाल्लाकात दूसरे अंगारे को लेता है, कि कहीं इस बीच म असुर राक्षस घुस न आवे । ब्राह्मण राक्षसों का दूर करने वाला है। इसलिये योदी नायें तथ पी अँगुली से पाल रपत्रा, त्योंही झटा उसे अंगारे पर रख देता है यह मत्राश पढकर, है अग्नि, बहा, इसको ग्रहण पर। वह ऐसा कहता है जिससे असुर राक्षस पहले से ही घुसने न पावें। यह इसीलिये कपाल को अगारे पर रस देता है क्योंकि अनि राक्षसों का दूर करने वाला है ॥६॥ अब बीच वाले क्पाल के पश्चिम की ओर के कपाल को यह मनाश पढ़ कर अंगारे पर रखता है ( यजु० १।१८) 'तू सहारा है। अन्तरिक्ष को दृढ कर' । अन्तरिक्ष के रूप में बह यश को सुदृढ करता है। इससे यह दुछ शनु को दूर करता है । 'तुझे, ग्रामण की रक्षा करने वाले, क्षत्रिय की रक्षा करने वालें, सजातीय की रक्षा करने वाले तुझको में शत्रु के बघ के लिये रखता हूँ॥१०॥ अब पूर्व पी अोर के कपाल को इस मनाश को (यजु० १।१८) पढ कर रसता है 'तू धर्ता है । यो लोक को सुदृढ कर ।' धौ के रूप में यह इस यज्ञ को सुदृढ करता है। इससे वह शत्रु को दूर भगाता है । 'बाह्मण की रक्षा करने याले, क्षत्रिय की रक्षा करने पाले, सजातीय की रक्षा करने वाले तुझको मैं शत्रु के यध के लिये रखता हूँ' ||११}} अब दाक्षण गले कपाल को रखता है यह मताश ( यजु० १११८) पद पर 'सत्र के लिये मैं तुझ को रखता हूँ' इन वीना लोगों के श्रागे कोई चौथा लोक है या नहीं, यहाँ से भी वह शत्रु को दूर करता है । चौथा लोक है या नहीं, यह अनिश्चित है। और 'सत्र दिशाओं का भी निश्चय नहीं । अत कद्दता है, 'सब दिशाश्नों के लिये। शेष पालों को १५.शु० स० न. १ क १८॥

२७ कां० १.२.१.१२-१५। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् चतुर्थमस्ति वा वा न वानदो तद्याद्विश्या आशास्तस्मादाह विश्वाम्यस्त्वाशाभ्य उपदधा- मीति' तूष्णी वै वेतराणिकपालान्युपदधाति चितः स्थोचित इति वा ॥१२॥ अथाहारैरभ्यूहति । भृगूणामगिरसा तपसा तप्यध्यमित्येतदै तेजिष्ठ तेजो यद्भ- ग्वहिरसा) सुतगन्यसनिति तस्मादेनमभ्यूहति ॥१३॥ अथ यो पदुपले उपदधाति । स कृष्णाजिनमादत्ते शर्मासीति तदयधूनोत्यवधूत रक्षोऽवधूता अरायत५ इति सोऽसावेव पन्धुस्तत्प्रतीचीनग्रीयमुपस्तृणात्यदित्यास्त्वगसि प्रति त्वादितित्त्विति सोऽसावेव बन्धुः ॥१४॥ अथ हपदमुपदधाति । धिपणासि पर्वती प्रति त्यादित्यास्त्वरपेत्त्विति धिपणा हि पर्वती हि प्रति लादित्यास्त्वग्वेत्त्विति तत्सज्ञामेषतरकृष्णाजिनाय च वदति नेदन्योऽन्य हिनसाय इतीयमेवैषा पृधिनी रूपेण ।।१५।। अथ शम्यामुदीनीनामामुपदधाति । दिव. स्कम्भनीरसी'त्यन्तरिक्षमेय रूपेणान्तरि- वह चुपचाप रख देता है या इस मनाश को पढ़कर ( यजु० ११८) 'तुम चित हो' तुम अवंचित हो' (चिने हुये हो, ऊपर को चिने हुये हो ) ||१२|| अत्र उनको अगारों से दक देता है इस मनाश ( यजु० १११८) को पढकर 'भृगु और अगिरसों के तप से तपो' । भृगु और अगिरगों का तेज बहुत बलिष्ठ है । इसीलिये यह इसको अगारों से ढक देता है ॥१३|| अब जिसने दो पत्थरों को चमड़े पर रखा था वह उस चमडे को यजु० १२१६ के इस मनाश को पढ कर उठाता है 'त् शमं अर्थात् क्ल्याणप्रद है । अब उसी मत्र पे अगले टुकडे को पढ़कर झाडता है, 'राक्षस झड गये । शनु झड़ गये' । अर्थ यही है । अन उसको पश्चिम की ओर गर्दन हो इस प्रकार पिछा देता है । इस मत्राश को पढकर, 'तू अदिति का चमड़ा है । अदिति तुझे स्वीकार करे । इसका तात्पर्य यही है ॥१४॥ अब उस पर दृपद अर्थात् नीचे का पाट रखता है इस मत्राश को पद र 'तू पहाडी पत्थर है। अदिति का चमड़ा तुझे स्वीकार करें। यह पत्थर भी है और पहाड़ी भी। यह जो कहा, 'अदिति का चमडा तुझे स्वीकार करे इसका तात्पर्य है कि इसमे और चमड़े में सम्बन्ध स्थापित हो जाय जिमसे वे एक दूसरे को हानि न पहुँचा । नीचे का पाट पृथ्वी का रूप है ॥१५॥ अन उसरे ऊपर शमी का रखता है और इस प्रकार कि उसका सिरा उचर की ग्रोर रहे । यह मत्राश ( यजु० १११६) पद कर 'तू द्यौ लोक को थामने वाला है। यह अन्तरिक्ष का रूप है । द्यौ और पृथिली अन्तरिक्ष के द्वारा ही थमे हुये है। इसलिये कहता १३ शु० स०अ०१ फ०१८ | ४-८ शु. स. ०१० १६ ॥ शमी के द्वारा चक्की का नीचे का पार ऊपर से पाट से सयुक्त रहता है।

माध्यन्दिनीये शसपथनाक्षणे फ०१.२.१.१६-२०॥ तेण हीमे धवापृथिवी विष्टन्धे तरमादाह दिय स्कम्भनीरसीति ।।१६|| अथोपलामुपदधाति । धिपणासि पार्वतेयी प्रति त्या पर्वती येत्त्विति कनीयसी पा दुहितेव भवति तस्मादाह पार्वतेयीति प्रति ला पर्वती पेल्लितिर प्रति हि वः सञ्जानीते तत्संज्ञामेवेतहपदुपलाम्या वदति नेदन्योऽन्य हिनसातऽइति घोरेवैपारूपेण हनुऽरय पदुपले निह व शम्या तरमाच्छम्यया समाहन्ति जिहया हि वदति ॥१७}} अथ हविरपियपति । धान्यमसि धिनुहि देवानिति धान्यहि दयान्धिनादित्यु हि हविह्यते ॥१८॥ अथ पिनष्टि । प्राणाय खोदानाय त्या व्यानाय त्या । दीर्घामनु प्रसितिमायुपे धामिति प्रोहति देवो घः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृभ्णात्यच्चिद्रेण पाणिना चक्षुपे खेति ||१६)/ शतम् ॥१०॥ त्यदेव पिनष्टि । जी घे देवाना हपिरमृतममृतानामथैतदुलूसलमुसलाभ्यां दृषदुपलाभ्या, हविर्य मन्ति ।।२०।। स यदाह । प्राणाय त्योदानाय त्वेति तत्प्राणोदानी दधाति ध्यानाय वेति तपानं है, 'तू द्यौलोक को थामने वाला है। ॥१६॥ अय ऊपर के पाट (उपल) को नीचे के पाट पर रखता है यह मत्रांश (यजु० १११८) पद फर 'तू पर्वत से उत्पन्न हुआ पाट है। पहाड़ी तुझे स्वीकार करे। यह पाट छोटा होता है । इसलिये यह नीचे के बड़े पाट की लड़की हुन्या । इसलिये नीचे के पाट को पर्वती और ऊपर के पाट को पार्वतीय कहा' । 'पर्वती पार्वतीय को स्वीकार करे। क्योंकि सजातीय सजातीय को स्वीकार परता । इस प्रकार यह इन दोनों पार्टी में सम्बन्ध स्थापित करता है। जिससे वे एक दूसरे को न सतायें । यह योलोक का रूप है। या यह दोनों पाट दो हनु या जबडे हैं और शमी जीभ (जिह्वा) है। इसीलिये शमी से पार्टी को थपथपाता है। जीभ से ही तो बोला जाता है ।।१७॥ अब यजु० १।२० से नीचे के पाट पर हवि को छोडता है । 'तू धान्य है। देवो की तृप्ति कर' । हषि इसलिये ली जाती है कि देवताओं की तृसि हो सके ॥१८॥ अब यजु० १।२० को पढ़कर पीसना है, 'तुझको प्राण के लिये, उदान के लिये व्यान के लिये, मैं यजमान के जीवन मे वृद्धि करूँ । अब पिसे हुये भाग को चमड़े पर छोड़ता है यह पद कर 'सविता देव' सोने के हाथो वाला, छिद्ररहित हाथो से तुझे रवीकार करे ||१६|| वह इसको इस प्रकार इसलिये पीसता है कि हवि देवतानो का जीयन है । अमरी के लिये अमृत है। अब उसली (उलूपल-मुसल) मूसली और दो पाटो (दृपद-उपल) से हृषि को पीसते हैं ।।२०॥ १-२. शु० स०अ०१का १६। ३-५. शु० स०अ० १ २० २० ।

२६ कां०१.२.२.१॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् दधाति दीर्घामनु प्रसितिमायुपे धामिति तदायुर्दधाति देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रति- गृभ्णात्वचिद्रेण पाणिना सुप्रतिग्रहीतान्यसनिति चक्षपे त्येति तच्चक्षर्दीत्येतानि वै जीवतो मवन्त्येवमु हैतज्जीवमेव देवाना हविर्भवत्यमृतममृताना तस्मादेवं पिनष्टि पिपन्ति पिष्टान्यभीन्धते कपालानि ॥२१॥ अर्थक भाज्यं निर्वपति । यद्वाऽआदिष्ट देवतायै हविह्यते यावद्देवयं तद्भवति तदितरेण यजुपा गृहाति न घाइएतत्कस्यै चन देवतायै हविहन्नादिशति यदाज्यं तस्माद- निरुफेन यजुपा गृह्णाति महीनां पयोऽसीति' मह्य इति ह वाऽएतासामेके नाम यद्गयां तासां पाऽएतत्ययो भवति तस्मादाह महीनां पयोऽसीत्येवमु हास्यैतत्सलु यजुपैर गृहीतं भनति तस्मादेवाह महीना पयोऽसीति ।।२२।। ब्राह्मणम् ।।५।। [२.१.] || यह जो कहा कि 'माण के लिये तुझको, उदान के लिये तुझको इससे माण और उदान धारण करता है । 'ध्यान के लिये तुझको' इससे व्यान को धारण करता है, बडी श्रायु हो । इसरो श्रायु बढ़ाता है, यह जो कहा कि 'सविता देव, सोने के हाथों याला छिद्र-रहित हायों से तुझे स्वीकार करे' यह इसलिये कि उसको भली भाति सोकार किया जाय । 'डॉख के लिये तुझको' दससे आँस को धारण कराता है । यही जीवन के चिह है । इनसे हवि जीवित होता है । अमरों के लिये अमृत हो जाता है । इसीलिये हवि पीसते है । हवि को पीसने और कपालो को गर्म करते समय ॥२॥ एक पुरुष (अग्नीप्र) श्राव्यथाली में घी डालता है। जब किसी निर्दिष्ट देवता के लिये हपि ली जाती है तो उसी देवता की हो जाती है । उसको विशेष यजप मन पदकर लेते हैं। यह घी किसी विशेष देवता के लिये नहीं है । अतः सामान्य यजुप मत्र पद पर ( यजु० १।२०) लिया 'तू बड़ों का दूध है' । बडो का अर्थ है गाय । यह गाय का रस है, इसलिये कहा, 'बडौं का दूध' यह भी इसी यजुप् मत्र से लिया जाता है । इसलिये कहा, 'यहीं' का दूध' ॥२२॥ अध्याय --ब्राहारा ? पवित्रपति संवपति । पान्या पविन्ने अवधाय देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽविनोर्या- हुभ्या पूरणो हस्ताभ्याधं संयपामीति सोऽसावेचैतस्य यजुपो बन्धुः ।।१।। जिस पानी मे दो पविने रखे ये उसमे पिसे हवि को डालता यह मन पढ़कर ( यजु० २।२९), 'देव सविता की प्रेरणा से अधिन को दो भुजानों से पूषा के दो हार्थों से तुझको उद्देला हूँ। इस यजु० का तासर्य तो वही है (जो १।१२।१७ में कह दिया गया) ||१|| १.शु० स०अ०१क०२०॥ २. शु०सं० अ० १ ० २१ ।

माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे कां०१.२.२.२४ । अथान्तशुपविशति । अथक उपसर्जनीभिरैति ता भागयति ताः पवित्राभ्यां प्रति- गृहाति समाप अोपधीभिरिति' संध्येतदाप ओषधिभिरेताभिः पिटाभिः सङ्गच्छन्ते समोषधयो रसैनेतिर सोतदोपधयो रोनैताः पिटा अद्भिः सङ्गच्छन्तऽआयो होतासा रसः सर्रवतीर्जगतीभिः पृच्यन्तामिति रेपत्य नापो जगस्य ओषधयस्ता उ घेतदुमय्यः सम्मृच्यन्ते से मधुमतीमधुमतीभिः पृयन्तामिति स रसवत्यो रसवतीमिः पृच्यन्तामित्ये- चैतदाह ।।२।। अथ संयोति । जनयत्यै वा संयोमीति यथा श्रियेऽनद्यायेमाः प्रजा यजमानाय यच्चैदेवं वै तत्संयौत्यधिवीच वै संयोति यथा वाऽअधिकृतोऽग्नेरधि जायते ये तत्संयोति ॥३॥ अथ देधा करोति । यदि दे हविपी भवतः पौर्णमास्या चै वे हविपी भवतः स यत्र पुनर्न सथै हरिष्यन्त्स्यात्तदभिमृशतीदमग्नेरिदमग्नीपोमयोरिति नाना पाऽएतदने हविर्गृहन्ति तत्सहामध्नन्ति तत्सह पिशुपन्ति तरपुनर्नाना करोति तस्मादेवमभिमृशत्यधिकृणक्त्येवैप पुरोडाशमधि श्रयत्यसायाज्यम् ॥४॥ अब वेदी के भीतर बैठता है । अब एक (अग्नीध्र) उपसर्जनी जल (नाया सानने का बल ) लेकर पाता है । और उसको उसके पास लाता है, वह इसको पवित्रों के द्वारा यह मंत्र पढकर लेता है (यजु० १२१) 'जल सोपधियों से मिले' । इस प्रकार जल पिसे हुये चांवल रूपी श्रोपनियों में मिलता है, 'योपधियाँ रस के साथ मिलें। इस प्रकार जल पिसे हुये चावलो के रस के साथ मिलते हैं, रेवती जगती के साथ मिले । जल रेवती है और ओषधियाँ जगती हैं। यह दोनों परस्पर मिलते हैं । 'मधु वाले मधु बालों के साथ गिलें । अर्थात् रस घाले रस वालों के साथ मिलें ||२|| अब सानता है । यजु० १।२२ को पढ़कर 'जनने के लिये तुझे मिलाता हूँ। यह पिसे आटे को गूधता है कि जिससे वह यजमान के लिये श्री, साद्य और सन्तान को देवे । वह इसलिये भी गूधता है कि वह अग्नि के ऊपर रखा जा सके और पक सके ||३|| अब उसके दो भाग करता है । यदि दो हवि देनी हों तो । पूर्णमासी की इष्टि में दो हवियाँ दी जाती हैं । अब वह छूकर देखता है कि यह फिर तो नहीं मिल गई और ( यजु० १।२२ ) पदवा है, 'यह अग्नि के लिये और यह अग्नि-सोम के लिये । पहले यह दोनों हवियाँ अलग-अलग ली गई थीं (देसो १११।२।१७ ) फिर इनको साथ पटका । साथ पीण । अत्र फिर वाटकर अलग-अलग कर दिया । इसीलिये छूता है, एक (अध्यर्यु) पीठी आग पर रसता है और दूसरा (अग्नीध्र) घी को ॥४॥ १४. शु० स०अ०१० २१॥ ५.शु० स०अ०१० २२॥

कां० १.२.२.५-६ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् तद्वाऽएतत् । उभय, सह क्रियते तद्यदेतदुभय, सह क्रियतेऽ! ह वाऽएप आत्मनो यज्ञस्य यदाज्यमों यदिह हविर्भवति स यश्चासावों य उ चायमस्ता उभावग्नि गमयावेति तस्माद्वाऽएतद्गय, सह क्रियतऽएयमु हैप आत्मा यज्ञस्य सन्धीयते ।।५।। सोऽसावाज्यमधिश्रयति । इपे त्येति वृष्टयै तदाह यदाहेपे त्येति तत्पुनरुद्धासयत्यू- त्येति २ यो दृष्टादूर्घसो जायते तस्मै तदाह ।।६।। अथ पुरोडाशगधिवृणक्ति । धर्मोऽसीति' यज्ञमेवैतत्करोति यथा धर्म प्रवृज्यादेव प्रगति विश्वायुरिति तदायुर्दधाति ।।७।। तं प्रथयति । उरुप्रथा उरु प्रथस्वेति प्रथयत्येनिमेतदुरु ते यज्ञ पतिः प्रथतामिति यजमानो यै यज्ञपतिस्तद्यजमानायैरतदाशिपमाशास्ते ।।८।। तं न सत्रा पृथं कुर्यात् । मानुपछ ह कुर्थाद्यत्पृथु कुर्यादं चै तद्यज्ञस्य यन्मानुपं नेपदं यज्ञे करवाणीति तस्मान सभा पृथु कुर्यात् ।।६।। यह दोनों काम साथ साथ दिये जाते हैं । यह दोनो काम साथ क्यों किये जाते हैं। इसलिये कि यज्ञ के यात्मा का अाधा भाग घी है और नाधा हवि । वे दोनों सींचते हैं कि आधा भाग यह हुश्रा और बाधा भाग यह हुना । इन दोनों को साथ-साथ अग्नि में ले जावे ! इसलिये इन दोनों कामों को साथ-साथ करते हैं जिससे यज्ञों का आत्मा पूरा पूरा जुड़ जाय ||५|| अग्नीध घी को भाग पर यह मनांश पदकर पाता है ( यजु० ११२२) रस के लिये तुझ को' । रस से तालर्य है सृष्टि का । फिर उससे याग पर से हटा लेता है और कहता है 'ऊर्ज के लिये तुझको' ( यजु १।३०) । वर्षा से यह ऊर्ज (वृक्षो में) उत्पन्न होता है उसी से तात्पर्य है ॥६॥ अब (अध्वर्यु ) पुरोदाश को पकाता है यह पदकर 'तू धर्म है। ( यजु० १।२२)। इस प्रकार उसको 'यज्ञ' बना देता है । यानी उससे कढ़ाई में पकाया । अब कहता है 'विश्वायुः । इससे वह यजमान के लिये जीवन की वृद्धि करता है ॥७॥ अब यह उसको (कमालों ) में फैलाता है, ( यजु० ११२२) को पदकर 'तू पैला हुआ है । पैल जा'। तिरा यज्ञपति भी ऐसा ही पैले । यसपति यजमान है । यह यजमान के लिये आशीर्वाद है ॥८॥ उसको बहुत नहीं पैलाना चाहिये । बहुत पैलाने से वह मानुपी हो जाती है (दैवी नहीं रहती)। मानुपी हवि अशुभ होती है । यह चाहता है कि कोई ऐसा काम न हो कि अशुभ हो जाय, इसलिये बहुत नहीं पैलाता ll १. शु० स०अ० १क० २२॥ २-३.शु०सं० अ० १०१। ४-६. शु० स०अ०१ का २२ ।

माध्यन्दिनीये शतपथनासणे ०१.२.२.१०-१४ ॥ अश्वशफमात्रं कुर्यादित्यु हैकऽनाहुः । कस्तद्वेद यावानश्वशफो यावन्तमेव स्वयं मनसा न सत्रा पृथु मन्येतेवं कुर्यात् ||१०॥ तमहिरभिमृशति । सकृदा त्रिर्वा तघदेवास्या त्रावघ्नन्तो वा पिचपन्तो वा क्षिरवन्ति चा वि वा वृहन्ति शान्तिरापस्तद्भिः शान्त्या शमयति तदभिः सन्दधाति तस्मादभिर- भिमृशति ॥११॥ सोऽभिमृशति । अग्निप्टे त्वचं मा हिथ्सी पदित्यग्निना चाऽएनमेतदभितप्स्पन्भव- त्येप ते त्वचं मा हिसीदित्येवैतदाह ॥१२॥ तं पर्यग्नि करोति । अच्छिद्रमेवेनमेतदमिना परिगृह्णाति नेदेनं नाष्ट्रा रक्षार्थसि अमृशानित्यग्निहि रक्षसामपहन्ता तस्मात्पर्यग्नि करोति ।।१३।। त अपयति । देवस्त्वा सविता श्रपयत्यितिर न वाऽएतस्य मनुष्यः अपयिता देवो ोप तदेने देव एव सविता नपयति वर्षिष्ठेऽधि नाक'ऽइति देवत्री एतदाह यदाह वर्षिष्ठे- ऽधि नाकऽइति तमभिमुशति शृतं चेदानीति तस्माद्वाऽअभिमृशति ॥१४॥ सोऽभिमृशति । मा भेर्मा संविस्था' इति मा त्वं भैपीर्मा संविस्था यत्वाहममानुप कुछ का कहना है कि घोड़े की टाप के बराबर होना चाहिये । परन्तु कौन जाने कि घोहे की साप कितनी चौड़ी होती है ? अरः इतना चौड़ा करना चाहिये कि बुद्धि कहे कि बहुत चीही नहीं है ॥१०॥ अब जल से स्पर्श कराता है । एक बार या तीन बार ! क्योंकि फटक्ने या पीसने में जो कुछ उसको क्षति हो गई हो, जल से दूर हो जाती है । जत शान्ति है। जल से उसका समन कर देता है। इसीलिये जल स्पर्श कराता है ॥११॥ यह जल का सर्श इस मत्रांश (यजु० ११२२ ) से कराता है, 'अग्नि तेरी त्वचा को पानि न पहुँचाये' । अग्नि पर उसे सपाना है। इसीलिये यदवा है कि 'अग्नि तेरी त्वचा को हानि न पहुँचावे' ॥१२॥ अब उसके चारों ओर अग्नि यो परिममा कराता है । मानों उसके चारों ओर एक चिद रहित परिपा बनाता है जिससे राक्षस ठरायो ग्रहण न कर सकें। क्योंकि अग्नि पक्षणे फा दूर करने याला है। इसीलिये अग्नि पो परिमा बनाता है ||१३|| अब उसे पकाता है, यजु० ११२२ के इस मांग को पदक्र, 'देव सविता तुम एकावें । इसका पसाने याला मनुम्य नहीं है । देव हैं । इसलिये देव सविता पकायें ऐसा पहता है। श्रर रहता है 'वर्ग में; अर्थात् 'देवों के स्थान में' । श्रय यद यह कर छूता दे, 'दे, पदाकि नहीं। इसीलिये छूता यद इस मंत्रारा यो पदकर छूता है । 'मन दए । 'मन मंकोच यर । यह कहने या १.१.गु०म० अ० फ०२२॥ ४.गु० सं० अ० १२०२३ ॥

कां०१.२.३.१। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् सन्तं मानुपोऽमिमृशामीत्येवैतदाह ।।१५।। यदा शृतोऽथामिवासयति । नेदेनमुपरिष्टानाष्ट्रा रक्षार्थस्यवपश्यानिति नेद्वेव नग्न- इव मुषित-इव शयाताऽइत्यु चैर तस्माद्वाऽअभिवासयति ॥१६॥ सोऽभिवासयति । अतमेरुर्यज्ञोऽतमेर्यजमानस्य प्रजा भूयादिति नेदेतदनु यतो वा यजमानो या ताम्याचदिदमभिवासयामीति तस्मादेवमभिवासयति ॥१७॥ अथ पात्रीनिर्णेजनम् । अड्गुलिप्रणेजनमाप्त्येभ्यो निनयति तयदाप्येभ्यो निन- यति ।।१८।। ब्राह्मणम् ॥ २२. ।। प्रथमः प्रपाठकः ।। करिडकासल्या १२१।। तात्पर्य यह है कि 'डर मत, सकोच न कर, मैं मनुष्य हूँ और तू अमानुष अर्थात् देव है । मैं तुझे छूता हूँ, डर मत' ॥१५॥ जब पक जाय तो ढक देता है कि कहीं राक्षस इसको देख न ले' । अथवा 'कहीं यह नगा और खुला न रहे । इसलिये वह उसको दक देता है ॥१६।। उसको यजु० १२३ के इस अश से दक्ता है 'यज्ञ हीन न हो, यजमान की सन्तान हीन न हो जब मैं इराको दक दूं। ऐसा सोच कर ॥१७॥ अब पानी को धोकर और अँगुलियों को धोकर धोवन को याप्त्य देवों के लिये डालता है । प्राप्लों के लिये डालने का प्रयोजन (भागे कहा जायगा)॥८॥ अध्याय ?--ब्राहारा३ चतुर्षा विहितो ह वाऽअऽग्निरास-1 स यमप्रेऽग्नि होनाय प्रारणत स प्राध- न्वये द्वितीय पाहणत स वापन्या तृतीयं प्रावणात स वाघन्चद योऽयमेतग्निः रा भीपा निलिल्ये सोऽपः परिवेश तं देवा अनुविद्य सहसेवामय पानिन्युः सोऽपोऽभिति- प्टेवावष्टपू ता स्थ या अप्रपदनस्थ याभ्यो वो मामकामं नयन्तीति तत प्राप्त्याः सम्बभूवु. खितो द्वित एक्तः || अग्नि पहले चार प्रकार का था। यह अग्नि जिससे उन्होंने पहले होता के लिये चरण निया यह भाग गया। दूसरी बार जिसको पुना यह भी भाग गया। तीसरी बार जिससे चुना यह भी भाग गया। इस पर याज पल जो शनि यद डर पर छिप गया। यह जलो में मविष्ट हो गया, देवों ने उसे रोज लिया और बलात् यहाँ से निकाल लाये । अग्नि ने जलों पर थूक दिया धीर यहा कि नुम रक्षा के स्थान नहीं हो । मेरो इदा के बिना यह देव उनयो तुम में से सींच लाये । उनमें से मार देव निस्ते मिन, दित और एस्त । ५ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे या० १.२.३.२-५ । तऽइन्द्रेण सह चेरुः । यथेद ब्राह्मणो राजानमनुचरति स यत्र त्रिशीर्वाण वाष्ट्र विश्वरूप जवान तस्य हैतेऽपि वभ्यस्य विदाञ्चकु. शसद्धेनं नित एस जघानात्य ह तदि- न्द्रोऽमुच्यत देशो हि सः ॥२॥ त उ हैतऽऊचुः । उपमऽएनो गच्छन्तु येऽन्य मध्यस्यादिपुरिति किमिति यज्ञ एवेषु मृष्टामिति तदेष्वेतद्यज्ञो मृष्टे यदेभ्यः पात्रीनिणेजनमङ्गुलिप्रणेजन गिनयन्ति ॥३॥ तज हाप्या ऊचुः । अत्येत वयमिदमस्मत्सरो नयामेति कमभीति य एवादक्षिणेन हविषा यजाताऽइति तस्मानादक्षिणेन हनिपा यजेताप्त्येषु ह यज्ञो मृष्ट प्राप्त्या उ ह तस्मिन्मजते योऽदक्षिणेन हविष यजते ॥४॥ ततो देवाः । एता दर्शपूर्णमासयोर्दक्षिणामफल्मन्यदन्याहार्य नेददक्षिण हपिर- सदिति तनाना निनयति तथेभ्योऽसमदं करोति तदमितपति तथैपाय शृतं भवति स निनयति त्रिवाय खा द्विताय वैकताय वैति' पशुह वा एप बालभ्यते यत्पुरोडाशः ॥५॥ पुरुष, ह वै देवाः । अग्रे पशुमालेभिरे तस्यालब्धस्य मेघोऽपचक्राम सोऽश्व वे इन्द्र के साथ फिरते रहे जेसे आज क्ल प्रामर राजा रे साथ फिरा करते हैं। और जब इन्द्र ने त्वष्टा के तीन सिर वाले पुत्र विश्वरूप को मारना चाहा तो थे इसमें मारे जाने की बात जान गये और त्रित ने उसको मार डाला। इन्द्र हत्या के इस पाप से बचा रहा | इन्द्र तो देव है ॥२॥ लोगों ने कहा, 'यह पाप उन्हीं को लगना चाहिये जो यह जानते थे कि इसका बध होगा' । उन्होंने यहा 'कैसे ? उत्तर मिला, 'यज्ञ उन तक पाप लगा देगा। इस प्रकार जर यह पानी को धोते हैं और उसी जल में अध्वर्यु अपनी अँगुलियों धोता है तो बह पाप यश द्वारा प्राप्यो को लग जाता है। शनायो ने यहा, 'इस पाप को दम लागे बढा दें । लोगों ने पूछा 'किस तक। प्राप्यों ने उत्तर दिया, 'उस तक जो चिगा दक्षिणा दिये यश करता है। अतः बिना दक्षिणा दिये यश नहीं करना चाहिये । अन्यथा यज्ञ उस पार को प्राप्यो तक पहुँचा देगा और प्राप्य उस मनुष्य तक जो बिना दक्षिण के यज्ञ करता है ॥४॥ इस पर देवों ने दर्श और पूर्णमास दटियो में उस दक्षिणा की योजना की जिसको श्रन्याहार्य कहते हैं, जिससे हवि चिना दक्षिणा के न रह जाय । इस जल को तीनों शाप्यो मे अलग-अलग नाटता है । गरम करो | जिससे वह उनके लिये पक जाय । “हे त्रित, यह तुझो हे द्वित, इतना तुझको है एक्त, इतना नुभवो' इस प्रकार झगडा न हो । यह जो पुरोडाश है वह मानो यज्ञ के पशु का पालगन दै ।।५।। देवों ने पहले-पहल पुरुष रूपी यज्ञ पशु चा यालमन किया । उम अालभन किये पुरुष से मेध चला गया और घोड़े में जा घुसा। उन्होंने घोड़े का पालभन किया । तब १. शु० स०अ० १ २० २३ । ।

कां०१२३ ६-६। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् प्रविवेश तेऽसमालभन्त तम्यालब्धस्य मेधोऽपचक्राम स गां प्रविवेश ते गामालमन्त तस्यालब्धस्य मेघोऽपचनाम सोऽविं प्रविवेश तेऽविमालभन्त तस्यालब्धस्य मेघोऽपचकाम सोऽज प्रविनेश तेजमालमन्त तस्यालधन्य मेघोऽपचकाम ||६|| स इमा पृथिरी प्ररिवेश । त सनत इवान्वीपुस्तमन्यविन्दरताविमौ मीहियको तस्मादप्येतावेतहि सनत-इनानुविन्दन्ति स याववीर्यपद्ध वाऽअस्यैते सर्वे पराव भालन्धा स्युस्तानवीर्यबद्धास्य हविरेव भवति य एवमेतद्देदात्रो सा सम्पधदाहु पाक्त पशुरिति ॥७॥ यदा पिष्टान्यथ लोमा भवन्ति । यदाप आनयत्यय त्वग्भवति यदा सयौत्यथ मासे भरति स तत-इव हि स तर्हि भवति सन्ततमिव हि माघस यदा शृतोपारिथ भवति दारुण-इव हि स तर्हि भवति दारुणमिास्थ्यथ यदुद्रासयिष्यामिधारयति तमज्जानन्दधात्यपा सा सम्पद्यदादु पाडत पशुरिति ।।८।। स य पुरुषमाभलन्त । स किग्पुरुषोऽभवद्यावश्व च गा च ती गौरश्च गरयश्चाभवता शमविमालभन्त स उष्ट्रोऽभवद्यमजमालभन्त स शरभोऽभवत्तस्मादेतेपा पशूनाबाशितव्य मपक्रान्तमेधा हैते पशव II नाह्मणम् ॥? [२३] ॥ मेघ घोड़े से निकल कर गाय म घुस गया । राम उन्होंने गाय का बालभन किया । तब मेध गाय से निकल पर भेंड म घुस गया तब उन्होंने भेड़ का पालमन किया । तन मेध भेद में से निकल कर बकरी में चला गया । तर उन्होंने नारी का पालगन किया । तब मेध बारी म से निकल भागा ॥६॥ और पृथ्वी में चला गया। वह पृथ्वी को पोद कर खोजने लगे। और उसको पा लिया । यही चापल और जौ हैं । इनको अाजकल भी पृथ्वी को जीत कर निगलते हैं । उन पर पशुओं के यालभन से जो लाभ होता है वही चावल की हामि से होता है । उस मनुष्य को भी इस रहस्य को समझ कर यश करता है। यह पाक यज्ञ है अर्थात् पाच पशुओं का || यह जो पीठो है यह लोम है । जो जल है यह त्वचा है । जर गूंधते है तो यह मास है । मास गूधा हुआ होता है । पक्ने से कडी हड्डी क समान हो जाता है । हड्डी तो पड़ी होती है । जर उस पर धी दालते हैं तो मजा हो जाता है । इस प्रकार यह इवि पाठ पशु हो जाती है। जो पुरुष का पालमा किया था यह कि पुरुष हो गया। जो घोडे या थालभन दिया और गाय का, यह गौर और गवय पन गये । भेड़ का श्रालमन रिया तो ऊँ बन गया । बरी का मालभन किया तो यह शरभ न गया । इलिये हम पाँच पशुओं को न साना चाहिये, क्योंकि इनम मध नहीं रहा ||६|| माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०१.२.४.१-४ अध्याय-ब्राहाग ४ इन्द्रो ह यत्र वृत्राय वन प्रजहार । स प्रहतश्चतुर्धाऽभवत्तस्य रफ्यस्तृतीय या यावा यूपरतृतीयं वा यावद्वा रथस्तृतीयं धा यायवाथ यन नाहरत्तच्छकलोऽशीर्यत स पतित्वा शरोऽभवत्तस्माच्छरो नाम यदीर्यतैवमु स चतुर्घा वनोऽभवत् ॥१॥ ततो द्वाभ्या बाहरणा यज्ञे चरन्ति द्वाभ्याश राजन्यवन्धवः संव्याधे यूपेन च स्पयन च मानणा रथेन च शरेण च राजन्यनन्धवः ॥२॥ स यत्स्फ्यमादत्ते । यथैव तदिन्द्रो त्राय वज्रमुदयच्छदेवमेवैप एतं पाप्मने द्विपते प्रातृव्याय पत्रमुद्यच्छति तस्माद्वै स्सयमादत्ते ॥३॥ तमादत्ते । देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽथिनोर्वाहुभ्यो पूष्णो हस्ताभ्यामाददेऽध्वरकृत देवेभ्य इति' सविता वै देवाना असविता तत्सवितृप्रसूतऽएवैनमेतदादत्तेऽश्विनो हुभ्या- मित्यश्विनायध्वर्य तत्तयोरेव वाहुभ्यामादत्ते न खाभ्या पूष्णो हस्ताभ्यामिति पूपा भागदुयो तस्यैव हस्ताभ्यामादत्ते यत्रो चाऽएप तस्य न मनुष्यो भर्त्ता तमेताभिर्देवताभिरादचे ॥४॥ जब इन्द्र ने वृन के वन मारा तो उसके चार टुकडे हो गये । इसके तीन भागों में तिहाई या उसके लगभग स्या हो गई । तिहाई या लगभग यूप हो गया और तिहाई या लगभग रथ हो गया । जो भाग घृन के लगा घर टूट कर शर (वाण) हो गया । वाण को शर इसलिये कहते हैं कि यह टूट गया ('' का अर्थ है टूटना')। वन के इस प्रकार चार टुकडे हो गये ॥१॥ इनमें से दो टुकड़े ब्राह्मण यज्ञ के काम मे लाता है अर्थात् स्या और यूप । और शेष दो टुकड़े क्षत्रिय लढाई के काम म लाता है अर्थात् रथ और शर ॥२।। यह स्पया यो लेता है । जैसे इन्द्र ने तृन्त्र को मारने के लिये वन लिया था उसी प्रकार अध्वर्यु अपने वैरी शत्रु को मारने के लिये स्पयाड लेता है । साया को लेने का यही प्रयोजन है॥३॥ घह स्पया यो यजु० ११२४ के मनाश को पढ़कर पड़ता है, 'देव सविता की प्रेरणा से. अाश्विनों की भुजाओं से. देघ पूपा के दोनों हाथों से देवतायों. . अश्या के स्तिये नझे. उठाता हूँ! ( सविता देवो या प्रेरक है । अतः यह देव सविता की प्रेरणा से ही सया लेता है । अग्नि दो अपर्यु है । उन्ही की भुजायो से उठाता है, अपनी से नहीं । यह वज्रदै । वज्र कोई मनुष्य उठा नहीं सकता। इसलिये वह देयों की सहायता से यह काम करता है ॥४॥ १.शु० स०अ०१० २४ ! ® स्क्या तलवार की साति की (सदिर की) लकड़ी की होती है जो यश में काम भाती है।

कां० १. २. ४ ५६। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् प्रादेऽध्वरकृत देवेभ्य' इति । अध्वसे चै यज्ञो यज्ञ कृतदेवेभ्य इत्येवैतदाह तथं सव्ये पाणी कृत्वा दक्षिणेनाभिमृश्य जपति सघश्यत्येनमेतद्यज्जपति ।।५।। स जपति । इन्द्रस्य बाहुरसि दक्षिण इत्येप वै वीर्यवत्तमो य इन्द्रस्य बाहुर्दक्षि- एस्तस्मादाहेन्द्रस्य वाहुरसि दक्षिणऽइति सहस्रभृष्टि शततेजा इति सहस्र भृष्टिय स वन नासीच्छततेजा य त वृत्राय प्राहरत्तमेतत्करोति ॥३॥ चायुरसि तिग्मतेजाऽ इति । एतद्वै तेजिष्ठ तेजो यदय योऽय पवतऽएष हीमाल्लोका स्तिर्यङनुपवते सर्थश्यत्येवैनमेतद्विपतो वध इति५ यदि नाभिचरेद्याऽमभिचरेदमुष्य घध इति ब्याल्तेन सथशितेन नात्मानमुपस्पृशति न पृथिवीं नेदनेन वनण सशिते- नात्मान वा पृथिनी वा हिनसानीति तस्मानात्मानमुपस्पृशति न पृथिवीम् ।।७।। देवाश्च पाऽअसुराश्च । उभये प्राजापत्या पस्मृधिरे ते ह रम यद्देवा असुरान् जयन्ति ततो ह स्मैनान् पुनरुपोत्तिष्ठन्ति ।।८।। ते ह देवा ऊचु । जयामो वाऽअसुरास्ततस्त्वेव नः पुनरुपोत्तिष्ठन्ति कथ न्नान- नपजय्य जयेमेति ॥ 'मैं तुझे देवो के अध्वर के लिये लेता हूँ'यध्वर' का अर्थ है यज्ञ ! इसका तात्पर्य है कि वह देवों के लिये यश करता है । इसको बायें हाथ से उठाकर और दाहिने हाथ से छू कर जप करता है, जप का प्रयोजन है तेज करना। वह जपता है ( यजु० ११२४), 'तू इन्द्र की दाहिनी गा है। इन्द्र की दाहिनी बाहु बहुत नलवान होतो है इसीलिये कहा कि 'तू इन्द्र को दक्षिण बाहु है' । 'हजार नोकों बाला, सैकडौं धारों वाला'। वन हजारौं नोयों वाला था । इन्द्र ने जो वन फेंका, वह सैकडो धारा पाला था । इस प्रकार यह साया में वैसी ही भावना करता है ।।६।। 'तू तेज धार याला वायु है । यायु जो यहता है तेज धार वाला होता क्याकि यह ससार भर को चीर पर रहता है, इस प्रकार वह उसको तेज करता है । 'वैरो के यध के लिये' । चाहे किसी को मारना चाहे, या न, उसको कहना चाहिये 'यमुक को मारने के लिये' । जब यह तेज हो जाय तो इससे न अपने को छुये, और न पृथ्वी को। यह सोच कर कि कहीं इससे मुझे या जमीन को हानि न पहुंच जाय' । इसीलिये यह न रखय को छूता है न उससे पृथ्वी को छूता है ||७|| देव और असुर दोनो प्रजापति की सन्तान अपनी पढ़ाई के लिये झगड़ देवों ने असुरो को हरा दिया। परन्तु असुर भी देवों को कट देने लगे |८|| देवों ने कहा, 'हमने असुरों को हरा दिया । पिर भी श्रमुर हमसे सताते रहें । क्या काम करें कि ग्रन पिर हम अमुरों को दरार्दै और दुबारा लड़ना न पड़े II - १५.शु० स०अ०१० २४ ।

माध्यन्दिनीये शतपथवाझणे का०१.२.४.१०-१३ । स हाग्निरुवाच । उदञ्चो च नः पलाय्य मुच्यन्त ऽइत्युदञ्चो ह स्मैवेषां पलाग्य मुच्यन्ते ॥१०॥ स हाग्निरुवाच । अहमुत्तरतः पर्येष्याम्यथ यूयमित उपसरोत्स्यथ तान्त्सथ्रु- ध्येभिश्च लोमरभिनिधास्यायो यदु माल्लोकानति चतुर्थ ततः पुनर्न सहास्यन्त:- इति ॥११॥ सोऽग्निरुत्तरतः पर्यंत । अथैमऽइत उपसमरुन्धस्तान्त्सर्थरुध्यैभिश्च लोकेर- भिन्यदधुर्यदु माल्लोकानति चतुर्थ ततः पुनर्न समजिहत तदेतन्निदानेन यत् स्तम्ब यजुः ॥१२॥ स योऽसावग्नीदुरारतः पर्येति । अग्निरेचैप निदानेन तामध्ययुरेवेत उपसरुद्धि तान्तयं रुध्यमिश्च लोकैरभिनिदधाति यदु माल्लोकानति चतुर्थ ततः पुनर्न सजिहते तस्मादप्येतर्ष सुरा न रानिहते येन ह्येवनान्देवा अवावाधन्त तेनैवेनानप्येतहि घालणा यज्ञेऽयरधन्ते ॥१३॥ य उऽएष यजमानायारातीयति । यश्चैनं देटि तमेवैतदेभिश्च लोकेरभिनिदधाति यदु चेमाल्लोकानति चतुर्थमरया एव सर्व हरत्यस्या, हीमे सर्व लोकाः प्रतिष्ठिताः किछ हि हरेद्यदन्तरिक्षण हरामि दिवछ हरामीति हरेत्तस्मादस्या एव सर्व, अग्नि ने कहा वे 'उत्तर को भागे। वहाँ वे बच गये। उत्तर में भागने से घरगुतः च गये ॥१०॥ श्रग्नि ने कहा 'मैं उत्तर की ओर से इनको घेरे लेता हूँ, तुम इधर से रोका। जन हम रोगे तो तीनों लोगों से इनको दवा देंगे। यौर तीनों लोगों के भागे जो चौथा लोक है, इससे वे पिर सिर न उठा सकेंगे ॥१२॥ रस पर अग्नि उत्तर को चला गया । और दूसरे देवों ने उन असुरों को इधर से रोक दिया । और रोक पर उनसे तीनों लोकों से दया दिया । और जो चौथा लोक इन लोगों से परे है उससे यह पिर न उठ सके । यह जो घास फेंकता है यह यही असुरों पोगने ये प्रत्य का रूप हैर२॥ अग्नीभ उत्तर की ओर जाता है क्योंकि अग्नीभ अग्नि है । अभ्यर्यु उनको इधर से रोक देता है। इनको रोप पर इन लोगों द्वारा उनको दश देता है। इन तीन लोगों के अतिरिक्त जो चीया लोर हो यहां से भी ये उटने न पारें । ये इस प्रपार नहीं उठ पाते क्योरि मे देवों ने पहले उनपो रोक दिया गा। इसी प्रकार इन माधणों ने भी उनको रोर दिया ॥१३॥ जी यजमान ग र परताया उगरो देश परता है उससे वह इन तीनों लोगों द्वारा या यहिया चौथा कीर हो उगो द्वारा भी दवा देता है। इन तीनों श्रधरा चौधे से भी इससे निजाम देता है क्योंकि इसी पृषी पर तो सब सोय स्थित हैं। पदि पद पडेगा का० १.२.४.१४-१६ । दर्शपर्णमासनिरूपणम् ३६ हरति ।।१४।। अथ तृणमन्तर्धाय प्रहरति । नेदनेन बजे ण त शितेन पृथिवी हिनसानीति तम्मात्तृणमन्तर्षीय प्रहरति ।।१५।। 'स प्रहरति । पृथिी देवयान्योपध्याने मूल मा हिसिपमित्युत्तरमूलमिव वाएनामेतत्करोत्याददानस्तागेतदाहोपधीना ते मृलानि मा हिसिपमितिबजंगच्छ गोधानमित्यभिनिधाम्यन्ने पैतदनपग्मि कुस्ते तयनपनामि यद्बजेऽन्तसारमादाह प्रज गच्छ गोष्ठानमिति वर्षतु ते द्योरिति यन वाऽअस्यै सनन्त कुरीकुन्त्यपानन्ति शान्तिरा- पस्तदभिः शान्त्या शमयति तदभिः सन्दधाति तस्मादाह वर्पतु ते घोरिति वधान देव सवितः परमस्या पृथिव्यामिति: देवमेतत्सरिनारमाहान्धे तमसि वधानेति यदाह परमस्या पृथि न्यामिति शतेन पारीरि समुचे तदाह योऽस्मान् दृष्टि यं च वरं विष्मस्तमतो मा मौगिति यदि नाभिचरेघशुऽअभि चरेदमुमतो मा मौगिति अयात् ॥१६॥ अथ द्वितीयं प्रहरति । अपाररु पृथिव्यै देवयजनाध्यास 'मित्यरह ये नामासु- कि मै अन्तरिक्ष को पेंक दू या द्यौ को पंक दूं तो वर क्या फैरेगा। अतः वह पृथ्वी से ही सत्र को पेंक देता है ॥१४॥ यर तृण को बीच में रख कर स्स्या से प्रहार करता है । बीच में तृण को दसलिये रखता है कि कहीं यम से पृथ्वी को हानि न पहुँच जावे ॥श्या महार करते समय इस मनाश ( यजु० २२५ ) को पढ़ता है :-'हे देवयानि पृथ्वी, मैं तेरी औषधियों के मूल को हानि न पहुँचाऊँ । इस प्रकार कर उसको उत्तर-मूला पर देता है अर्थात् उसके मूल सुदृढ़ हो जाते हैं, जब वह स्पया से खुदी हुई मिट्टी उठाता है तो रहता है, 'मैं तेरी नोपधियो के मूल को हानि न पहुँचाऊँ । तू बज अर्थात् गोशाला यो जा । दैव (नौ) तुझ पर याद करें। उस पृथ्वी ग्वोदी गई तो खुदाने में पृथ्वी को क्षनि पहुँची । जल शान्ति है। अतः उल को यहाँ डाल कर उसका उपशमन कर देता है । इसीलिये कहा कि 'देय तुझ पर वर्षा करें। (खुदी हुई मिनी को फेरते समय ) कहता है, 'हे देव सविता, न इससे पृथ्वी से परले सिरे से आँध दे। इसका तात्पर्य यह है कि गहरे अन्धेरे से बाँध' । सो पन्दो (पाशों ) से १ अर्थात् इस प्रकार कि यह छूटने न पावे । पिर रहता है, जो हमसे देष करता है या जिससे हम द्वेष करते हैं उसको मत छोड़ । चाहे किसी निश्चित पी और सकेत हो या न हो, उसे पहना चाहिये कि 'अमुक-अमुक को मत घोड़' ॥१६॥ अपसगा को दुबारा पंक्ता है । यह मन (या० ११२६ ) यो पढ़ कर, प्रल को इस यज्ञ भी स्थनी पृथ्वी से दूर कर दूं' । अरम एक सदरा या । देयों ने उसे भगा दिया १६. शु० सं० २०१०२५ । ७. शु०म००१२०१६।

माध्यन्दिनीये शतपथनाहणे का० १.२.४.१७-२० । रक्षसमास तं देवा अस्या अपानत तथोऽएपेनमेतदेपोऽस्या अपहते व गच्छ गोष्ठानं वर्षतु ते घोर्चधान देव सवितः परभरयां पृथिव्याशतेन पाशेर्योऽरमान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तमतो गा मौगिति' ॥१७॥ तमग्नीदभिनिदधाति । अररो दिपं मा पतऽइति तत्र वै देवाऽमररुमसुररक्षसम- पानत स दिवमपिपतिपत्तमग्निरभिन्यदघादररो दिवं मा पत्र इति स न दिवमपत्त थोऽएवेनमेतदध्वर्युरेवास्माल्लोकादन्तरोति' दिवोऽध्यग्नीत्तस्मादेवं करोति ।।१८।। अथ तृतीयं ग्रहरति । द्रप्सस्ते द्यां मा स्क नित्ययं पाऽअस्यै द्रप्सो समस्या इम से प्रजा उपजीवन्त्येप ते दिवं मा पतदित्येवैतदाह प्रजं गच्छ गोष्टानि वर्षतु ते पौधान देव सवितः परमस्यां पृथिव्याघरातेन पाशेयोऽस्मान्दष्टि यं च वये द्विप्मस्मतो मा मौगिति- ॥१ स ये प्रियजुपा हरति । प्रयो वाऽइमे लोका एभिरनमेतल्लोफर भिनिधात्यदा वै तदिमे लोका अदा तयधजुस्तस्मारिचर्यजपा हरति ॥२०॥ तुष्णी चतुर्थम् । स यदिमाल्लोकानतिचतुर्थमस्ति या न या तेतविपन्त था। इस प्रकार अधर्यु भी परम को भगाता है । अब फिर (वह उन-उन कृत्यों को दुहराते हुये) पहता है, 'तू गायों के स्थान अर्थात् बज को जा । देव तुझ पर व सरिता देव तुझे पृथ्वी के परले सिरे से बाँधे । जो हमसे द्वेष करता है या जिससे हम द्वेप मरते हैं, उसको यहाँ से मत दो ॥१७॥ श्रग्नीध्र उराको यद मंत्र (तु. २६) पद पर चूहे पर पता है। श्रार सू स्वर्ग को न जा । जन देवों ने राक्षस अरर यो निकाला तो उसने सर्ग को जाना चाहा । अग्नि ने उसे दबा दिया और पहा, 'अरम, तू सर्ग पो मत जा' । यह सर्ग को नहीं गया । यी प्रशार अपर्यु उसको पृथ्वी से छुड़ा देता है और अपनी स्वर्ग से रोक देता है। यह इसीलिये किया जाता है ॥१८॥ श्रय (सपापो) तीसरी बार रता है मांस (यमु० १।२६) यो पढ़ पर 'तरी यूद चौलार पो न जा'। पद धुंद पद रस है निमसे प्रजायें जीनी है। इरानिये यद रहता है कि ये चोलीक यो ग ना। अप कहना है, 'गौशाला या प्रा को ना। स्व गुम पर पगार, र इराको पृप्पी परले गिरे रो गाँध, गो पन्दी में । जो एममेकर या नगगे देश पर उगको मत छोड़ ॥६ तीन पार पाः मयों से उममी कहा। लार नीन है। इन तीन लाराम उम दुगः मी दादाजी या तीन मार है यदी यार में यद । इगन्निये यह इम प्रभार पामय पद पर ॥२०॥ ची सर गुरागाइन मोशे गे पर पी नांगमा नदी। उस माय में उम एम.यु.....।

का० १.२.५.१५॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् ४६ भातृव्यमवबाघतेऽनद्धा वै तद्यदिमाल्लोकानति चतुर्थमस्ति वा न वानद्धो तालूष्णी चतुर्थम् ॥२१॥ ब्राह्मणम् ॥२॥ [४] || शनु को भगा देता है । यह नहीं निश्चित कि इन तीन लोको से आगे कोई चौथा लोक है या नदी । और जो मौन होकर किया जाय वह भी अनिश्चित ही है । इसलिये वह चौथी बार मौन होकर फेकता है ॥२१॥ अध्याय ?--ब्राहारा ५ --- देवाश्च वाऽअसुराश्च । उभये प्राजापत्याः पस्पृधीरे ततो देवा अनुव्यमिवा- सुरथहासुरा मेनिरेऽस्माकमेवेदं सलु मुवनमिति ॥१॥ से होचुः हन्तेमा पृथिवी विभजामहै ता विभज्योपजीवामेति तामोक्षणश्चर्मभिः पश्चात्प्राञ्चो विभजमाना अभीयुः ॥२॥ त देवाः शुश्रुवुः । विभजन्ते ह वाऽइमामसुराः पृथिवीं प्रेत तदेष्यामो यत्रेमा- मसुरा विभजन्ते के ततः स्याम यदस्यै न भजेमहीति ते यज्ञमेव विष्णु पुर- स्कृत्येयुः ॥३॥ ते होचुः । अनु नोऽ स्या पृथिव्यामा भजता स्त्वेव नोऽप्यस्यां भाग इति ते हासुरा असूयन्त--इयोचुर्याउदेष विष्णुरभिशेते तामहोदद्म इति ॥शा चामनो ह विष्णुरास । तदेवा न जिहीडिरे महादै नोऽदुर्ये नोयज्ञसम्मित- मदुरिति ॥५॥ मजापति की दो सन्तान देव और असुर अपने महत्व के लिये लड़ पड़े। देव हार गये । असुरों ने सोचा, अब तो यह जगत् हमारा ही हो गया ||१|| उस पर उन्होंने कहा, 'अच्छा, इस पृथ्वी को परस्सर याँट लें और उस पर बस जायें । अब उन्हाने उसको त्रैल के चमड़े से पश्चिम से पूर्व तक बाँठा ।।२।। देवों ने सुना और कहा, 'अरे, असुर तो पृथ्वी को वास्ता म बाँट रहे हैं। चलो, यहाँ चले जहाँ नॉर हो रहा है । यदि हमको कोई माग न मिला तो हम क्या करेंगे।" विष्णु अर्थात् इस यज्ञ को अपना नेता बना कर वे यहाँ गये ॥३॥ और कहा, 'अपने साथ हमयो भी कुछ बाँट दो । हमारा पुल तो भाग हो। असुरों ने सोच करते हुये कहा, 'श्रधा हम तुमसे पेवल इतना भाग देते हैं जितने में यह विष्णु लेट सरे ॥ विष्णु तो यामन था । परन्तु देशों को भय नहीं हुया । उन्होंने कहा, 'इस यश भर शो यदि स्थान मिल गया तो यहत मिल गया' ।।५।। ६ का० १. २. ५.६-६। । माध्यन्दिनीये शतपथब्राहाणे ते प्राश्यं विष्णु निपाद्य । छन्दोभिरभितः पर्यगृहन् गायत्रेण वा छन्दसा परिगृहामीति दक्षिणतत्रैष्टुमेन त्वा छन्दसा परिगृहामीतिर पश्चाज्जागतेन स्या छन्दसा परिगृहामी त्युत्तरतः ॥६॥ त छन्दोगिरभितः परिगृह्य । अग्नि पुरस्तात् समाधाय तेनार्चन्तः श्राभ्यन्तश्च्चे- रुस्तेनेमाघ सी पृथिवी समविन्दन्त तद्यदेनेनेमा सर्वा समपिन्दन्त तस्माद्वेदिर्नाम तस्मादाहुव्वती वेदिस्तावती पृथिवीत्येतया हीमा सर्वा समविन्दन्तेवश्च ह या ऽइमा सवा सपलाना, संयुक्त निर्भजत्यस्य सपत्नान्य एवमेतद्वेद ॥७॥ सोऽयं विष्णुग्लानः । छन्दोभिरभितः परिगृहीतोऽणिः पुरस्तानापक्रमणमास स तत एवोषधीनां मूलान्युपमुम्लोच ||८|| ते ह देवा ऊचुः । क्य नु विष्णुरभूत फा नु यज्ञोऽभूदिति ते होघुश्छन्दोभिरभितः परिगृहोतोऽग्निः पुरस्तानापक्रमएमस्त्यवान्विच्छतेति ते इवान्चीपुस्तं ध्यङ्गुले- ऽन्वविन्दस्तस्माल्याला वेदिः रयात्तदु हापि पाचिस्यड गुलामेव सौम्यस्याध्वरस्य वेदि चके | उन्होंने उस विष्णु या यश को पूर्व की भोर लिटा पर तीन ओर से छन्दों से घेर दिया (यजु० १।२७)। दक्षिण की ओर 'गायत्री छन्द से तुझे घेरता हूँ', पश्चिम की ओर 'त्रिम छन्द से मुझे घेरता हूँ, उत्तर की ओर 'जगती छन्द से तुझे घेरता हूँ' ||६|| इस प्रकार तीन श्रोर बन्दों से घेर कर पूर्व मी पोर अग्नि को रख कर देव धर्चना और श्रम करते रहे। इस प्रकार होते-होते समस्त पृथ्पी ले ली । सब पृथ्वी ले ली इसलिये इसका नाम चेदी पड़ा। इसीलिये यहते हैं कि जितनी वेदी उतनी पृथ्वी । क्योंकि इसी चेदी के द्वारा उन्होंने पृथ्वी जीत ली। जो इस रहस्य को समझता है यह इसी प्रकार समस्त पृथ्वी को अपने शनुओं से छीन सेता है और उनको उसमें भाग नहीं देता |७|| श्रय विष्णु पक गया । तीनों ओर से पन्दों द्वारा दफा हुअा था और पूर्व पी और अग्नि था । अतः वः से भाग न सकता था। इसलिये यद धोपधियों की जड़ों में हिर गया । देव पहने लगे विष्णु कहाँ गया ! यज्ञ यहाँ गया। वह तो छन्दों द्वारा तीनों ओर और पूर्व की ओर अग्नि दारा घिरा दुधा श । माग तो सफ्ना नदी । उसको यही सोजना चाहिये, कुछ गोश ही था कि वह मिल गया । फेयल तीन अँगुल नीचे । इसलिये वेदी को तीन अंगुल नीचे होना चाहिये । तदनुमार ही 'पाधि ने सोमयाग मी बेदी सीन अंगुल गहरी ही रखी थी १६. शु००० १ फ. २७ ।

शां०१,२.५.१०-१३॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् तद् तथा न कुर्यात् । ओषधीनां वै स मुलान्युपाम्लोचत्तस्मादोपधीनामेव मूला- न्गुच्छेत्तय व्याद्यन्न्वेयात्र पिप्णुमन्वविन्दस्तस्माद्वेदिर्नाम ||१०|| तमनुविद्योत्तरेण परिग्रहेण पर्यगृहन् । मुमा पासि शिया चासीति । दक्षिणत इमामेयेतत्पृथिवी संविध सुचमा, शिवामकुर्वत स्योना चासि सुपदा चासीतिर पश्चादि- मामेवेतत् पृथिवीसंविद्य स्योनाथ सुपदामकुर्वतोर्जस्वती चासि पयस्वती चे 'त्युत्तरत इमामेवैतत्पृथिवी संविध रसपतीमुपजीयनीयामकुर्वत ॥११॥ सवै नि: पूर्व परिग्रह परिगृहाति । निरुत्तरं तत्पकृत्या पड्वाऽऋतषः संवत्स- रस्य संवत्सरो यज्ञः प्रजापतिः स यापानेय यज्ञो यावात्यस्य मात्रा तावान्तमेवैतत्सरि- गृहति ॥१२॥ पभिारतिभिः । पूर्व परिग्रहं परिग्रहाति पमिलत्तरं तद् द्वादशकृत्वो द्वादश वे मास संवत्सरस्य संवत्सरो यज्ञः प्रजापतिः रा यावानेन यज्ञो यावत्यस्य मात्रा तावन्त- मेवेतत्परिग्रहाति ॥१३॥ व्याममात्री पश्चात्स्यादित्याहुः । एतामान्य पुरुषः पुरुपसम्मिता हि ध्यरतिः प्राची किन्तु ऐसा न करे । यतः उन्होंने श्रोपधियों के मूल में यश को पाया, श्रतः (अध्वर्यु अग्नीध्र से कहे कि) श्रोधियों को जड़े काट दो । यतः यहाँ यश को पाया इसलिये (विद् लामे धातु से यन कर.) इसका नाम वैदि पड़ा ॥१०॥ अन उन्होंने उसको पिर घेर दिया । दक्षिण का घेरा बनाते हुये कहा ( यजु० १।२७) 'तू सुदमा (अच्छी भूमि) और शिवा ( कल्याणी) है। इस प्रकार इस पृथ्वी को मुक्ष्मा और प्रिया बना दिया । पश्चिम की ओर घेरा बना कर कहा 'तू स्योना (मुखदा) और मुपदा (अच्छा श्रारान) है। (यजु० १।२७) । इस प्रकार उसको स्योना, मुग्दा पना दिया । उत्तर की ओर घेरा बना कर यहा ( यजु० ११२७ ) तू ऊर्जम्बनी, (अन्न वाली) श्रीर पयस्पती (दूध या रस याली) है । इस प्रकार उस भूमि को ररावती और उसने योग्य बना दिया ||१|| पहले तीन रेसानों का घेरा बनाता है, पिर तीन का । इस प्रकार छः हुपे । नुये ए है, संस्त्सर यश प्रजापति है। जितना बड़ा यश उतनी उसकी मात्रा, उतना उनी हरता है ॥१२॥ पहला घेरा बनाने में छः यादतियों पदता है । और दूसरे में छः । इस प्रकार पारद रं। महीने यारह होते हैं। मगर यश प्रजापति है, इसलिये नितना महा यश, जितनी उसकी मात्रा, उाना दी बड़ा उनको भनाता है ॥१३॥ कुछ लोग कहते है कि पधिमकी और उणी लाई म मागो' ( मनुष्ण की १-१.० १.२७॥

माध्यन्दिनीय शतपथासणे का० १.२.५.१४.१७ । भिदि यज्ञो नाम मात्रास्ति यावतीमेव स्वय मनसा मन्येत तावती कुर्यात् ॥१४॥ अभितोऽग्निमय साउनयति । योपा वै वेदिपाऽग्निमय परिगृह्य वै योपा धूपाण५ शेते मिथुनमेनैतत्प्रजनने क्रियते तस्मादभितोऽग्निमल सा उपयति ।।१५।। सा ये पश्चाइरीयसी स्यात् । मध्ये सद्यारिता पुनः पुरस्तादुयॆवमिव हि योगा प्रशसन्ति पृथुश्रोणिविमृष्टान्तरायसा मध्ये समावेति जुष्टामेवैनामेतदेवेभ्यः करोति ॥१६॥ सा वै प्राक् प्ररणा स्यात् । प्राची हि देवाना दिगथोऽ उदयप्रणोदीचि हि मनु- प्याणा दिगदक्षिणतः पुरीपं प्रत्युदूहत्येपा वै दिक् पितृणाल सा यदक्षिणाप्रवणा स्यात् क्षिप्रेह यजमानोऽमु लोकमियात्तथो ह यजमानो ज्योग्जीवति तस्माइक्षिणतः पुरीप प्रत्युद्हति पुरीपवती कुर्मीत पशनो वै पुरीप पशुमतीमेपैनामेतत्कुरुते ॥१७॥ ता प्रतिमार्टि । देवा ह वै समाम सन्निधारयन्तरते होचुर्हन्त यदस्यै पृथिव्या- ऽअनामृतं देवयजन तच्चन्द्रमसि निदधामहै स यदि न ऽइतोऽसुरा जयेयुस्तत एवाऽ- देह पे परानर) होना चाहिये । क्योकि पुरुष इतना ही लम्बा होता है । पूर्व की ओर तीन हाथ क्योंकि यश निवृत् है । परन्तु यहाँ कोई माता निश्चित नहीं है । जितना मन श्रावे उतना रस लेवे ॥१४॥ वेदी की दो भुजाओं को प्राइबनीय अग्नि के दोनों ओर नागे तक ले जाते है। बेदी स्त्री है । अग्नि पुरुष है । स्त्री पुरुप को दोना भुबायो से लपेट कर सोया करती है । इस प्रकार वेदी पी दोनों भुजायों को अग्नि के दोनों ओर बढ़ा कर मानो वह उन स्त्री- पुरुषों या सन्तानोत्पत्ति के लिये सरकं परा देता है ॥१५॥ घेदी पश्चिम में चौड़ी, बीच में तग और पूर्व में पिर चीड़ी होनी चाहिये । इसी प्रकार की स्त्री अच्छी समभी जाती है, नीचे का भाग भारी, कन्धी के निकट कुछ कम चौड़ी और कमर पर पतली । दरा प्रसार यह इसका देवों की दृष्टि मे प्रिय बगा देता है॥१६॥ यह पूर्व की ओर दालू होनी चाहिये क्योंकि पूर्व देयों की दिशा है। पश्चिम की और भी दालू होनी चाहिये क्योकि पश्चिम मनुष्या की दिशा है । बहे को दक्षिण की शोर हटा देता है क्योरि दक्षिण तिरो यो दिशा है। यदि दक्षिण की शोर दालू हो तो यजमान शीम ही पालोर को सिधार जायगा । ऐगा करने से यतमान बहुत जीता है। इस लिये कहे को दक्षिण की ओर हटा देते हैं। पशु ही पड़ा है । इस प्रकार यह पेदी पो पशु-गम्पन्न पर देता है॥१७॥ (पेटी फो पूर्वरो पधिम यी घोर अग्नीध ) सीा देता है। जन देव सग्राम पी तेगारी पर रहे थे तो वे धोले, 'इम पृथ्वी या जो पृथ भाग यग में योग्य हो उसे चन्द्र सोर को ले चले। यदि अमरों ने जी पर हमसे भगा दिया तो हम अर्चना नीर परिश्रम -- मा० १.२.५.१८-२६। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् चन्तः श्राम्यन्तः पुनरभिभवेमेति स यदस्यै पृथिव्याऽमनामृत देवयजनमासीत्तच्चन्द्रमसि न्यदधतं तदेतच्चन्द्रमसि कृपणं तस्मादाहुश्चन्द्रमस्यस्यै पृथिव्यै देवयजनमित्यपि ह वा. ऽअस्यैतस्मिन्देवयजनऽइष्टंभवति तस्मादै प्रतिमार्टि ॥१८॥ स प्रतिमार्टि । पुरा गरस्य विसृपो विरशिनि ति सड्मामो वै रथं सड यामे हि र क्रियते हतः पुरुषो हतोऽश्वः शेते पुरा ह्येतत्सड मामान्यदधत तस्मादाह पुरा अ॒रस्य विस्पो विरशिनित्युदादाय : पृथिवी जीवदानुमित्युदादाय हि यदस्यै पृथिव्यै जीवमासीत्तच्चन्द्रमसि न्यदधत तस्मादाहोदादाय पृथिवी जीवदानुमिति यामैरयश्चन्द्र- मसि स्वधाभिरिति' यो चन्द्रमसि ब्रह्मणा दधुरित्येवैतदाह तामु धीरासोऽअनुदिश्य यजन्तं ऽइत्येतेनो ह तामनुदिश्य यजन्ते ऽपि ह या ऽअस्यैतस्मिन्देवयजन ऽइष्टं भवति यऽएवमेतद्वेद ॥१६॥ अथाह प्रोक्षणीरासादयेति५ । वजो वै स्फ्यो ब्राह्मणश्चमं पुरा यज्ञमभ्यजगुपतां यनो पा ऽआपस्तद्वनमेवैतदभिगुप्त्याऽासादयति स वा ऽउपर्युपर्येव प्रोक्षणीषु धार्य- द्वारा फिर वैभव प्राप्त कर सकेंगे। इसने भी पृथ्वी का जो पवित्र यज्ञ के योग्य भाग था उसको चन्द्र लोक के अर्पण कर दिया। चाँद के काले धब्वे यही है। इसीलिये महावत है कि चन्द्र लोक में इस पृथ्वी का यज्ञ स्थान है। देव यज्ञ इसी पृथ्वी पर उसी वेदी के स्थान में किया जाता है । अतः वह बेदी को लीपता है ।।१८।। यजुर्वेद (१२२८) के इस अंश को पढ कर लीपता है, 'द शत्तिमान् ! इधर-उधर गति परते हुये घर के पहले' । कर नाम है सग्राम का । वे संग्राम में बहुत क्रूरता की जाती | इस में बहुत से मनुष्य अश्व आदि मर र धराशायी हो जाते हैं। वे समाम से पहले ही पृथ्वी के यश वाले भाग को चन्द्र लोक को ले गये थे इसीलिये कहा, 'हे शत्तिशालिन् ! इधर उधर हिलते हुये कर से पूर्व' । पिर कहता है जीवन देने वाली भूमि को उठा कर' । इसी पृथ्वी पर जो जीवन था उसको उठा कर ही चन्द्र लोक को ले गये थे । इसीलिये कहा, 'जीवन देने याली भूमि को उठा कर । 'जिससे स्वधानों के साथ चन्द्र लोक को ले गये। अर्थात् प्रार्थनायो (ब्रह्म) के साथ । 'बुद्धिमान लोग अब भी इसी भूमि का अनुदेश करो यश करते हैं । अपने यश को वह इसी भूमि पर करते है। जो इस रहस्य को समझता है उसमा यज्ञ भी यहीं होता है |१६|| पर वह (अध्वर्यु) (अग्नीध से ) कहता है । ( यजु० ॥२८) 'मोक्षणी पात्र को (वेदी में) रक्सो' । सया रूपी बज्र ने और ब्राह्मण ने श्रर तक यज्ञ की स्नापी । जल भी तो बन है । अब इस यज को रक्षा रे निये पता है। प्रोक्षणी को सस्या पर रखते समय पहले यह स्स्या को उठा लेता है । यदि सस्या रसपी रहे और उस पर ใน १५.शु रा ०५५०२८ !

माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे कां०१.२.५.२०-२४ । माणावथ स्पयमुघच्छत्यथ यनिहित एव स्स्ये प्रोक्षणीरासादयेइजी ह समृरख्याता तथो ह बनी न समृच्छेते तस्मादुपयुर्पपर्यव प्रोक्षणीषु धार्यामाणास्वथ स्प्यमुद्यच्छति ॥२०॥ अर्थता वाचं वदति । प्रोक्षणीरा' सादयेध्यं बहिरुपसादय सुचः सम्मृद्धि पली, सनह्याज्येनौदेहीति सम्प्रेष एवैप स यदि कामयेत न यादेतद्यधु कामयेताऽपि नाद्रियेत स्वयमु होवतवेदेदमतः कर्म कर्त्तव्यमिति ॥२१॥ भयोदय, स्मय प्रहरति । अमुष्मै त्वा वन महरामीति यद्यभिचरेद्दनो स्फ्य स्तृणुते हैवैनेन ||२२॥ श्रय पाणीऽश्रयनेनि । यदयस्यै करमभूत्तक्ष्यस्याऽएतदहापीत्तस्मात्पाणीऽश्रय- नेनिने ॥२३॥ स ये हापऽईजिरे । ते ह स्मावमर्श यजन्ते ते पापीयाथ्स आसुरथ ये निजरे ते श्रेयायस आसुस्ततोऽश्रधा मनुष्यान्विवेद ये यजन्ते पापीया,सस्ते भवन्ति यऽउ न यजन्ते श्रेयासरते भवन्तीति तत इतो देवान्हविर्न जगामेतः प्रदानादि देवा उप- जीवन्ति ॥२४॥ प्रोक्षणी रक्सी जाय तो दो वा परस्पर टकरा जाय । यह वन न टकराने पार्वे इसीलिये मोक्षणी की सया पर रसने से स्त्या को उठा लेता है ॥२०॥ अब इस (पूर्ण) वाणी की बोलता है, 'प्रोक्षणी को वेदी में रक्खो । उसी के पास समिधा और भर्हि भी रखो । सुक् को माजो, पत्नी की कमर को को और घी लेकर यहाँ ग्रानो' । यह आदेश ( अग्नीध्र के लिये) हैं । अध्वर्यु का जी चाहे तो इसको कहे, जी चाहे न कहे । क्योकि अग्नीध्र तो जानता ही है कि क्या करना चाहिये । क्या नहीं करना चाहिये ॥२१॥ अब यह रफ्या को उत्तर की ओर कूड़े पर फेंक देता है । यदि वह किसी शत्रु को मारने फे अभिप्राय से फेंके तो उसको कहना चाहिये कि 'मै अमुक अमुक शत्रु के नाश के लिये यन पेक्या हूँ' । यह क्या यत्र के समान ही शत्रु का घातक होगी ॥२२॥ अन यह हाथ धोता है । येदी मे जो कुछ फर था उसको फेंक दिया । अतः हाय धोता है RAM जिन्होंने पहले यज्ञ किया था उन्होंने यश करते हुये वेदी छली। यह पापकर्म था । जिन्होंने हाथ धो डाले, उन्होंने ठीक किया । अत्र श्रश्रद्धा उत्पन्न हो गई । लोग कहने लगे 'जो यश करते हैं वे पापी हो जाते हैं । जो यज्ञ नहीं करते वे पुण्यवान होते हैं। । अब इस पृथ्वी से देवताओं के पास घुछ भी हवि नहीं पहुँची । देवता तो उसी हवि के पाश्रय रहते हैं जो इस पृथ्वी लोक से दी जाती है ॥२४॥ १. ऋ० स० परि०।

कां० २५ २५ २६ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम्
तेह देवा ऊचु । बृहस्पतिमाङ्गिरसमश्रदा वै मनुष्यानविदत्तेभ्यो विधहि यज्ञमिति
से हत्याराच बृहस्पतिराङ्गिरस क्या न यजध्व ऽइति ते होच विवाम्या यजेमहि य
यनन्ते पापीया सस्ते भवन्ति यऽउ न यजन्ते श्रेया सस्ते मवन्तीति ।।५।।
स होवाच । नृहस्पतिराहिरसो यद शुश्रुम देवाना परिपूत तदप यज्ञो भवति
यकृतानि हबीपि वलुमा वैदिस्तेनावमर्शमचारिष्ट तस्मात्पापीया सोऽभूत तेनानवमर्श
यजध्व तथा श्रेयायसो भविष्यथेत्या स्थित इत्या बर्हिपस्तरणादिति यहिपा ह वै खल्वेषा
शाम्यति स यदि पुरा घहिपस्तरणात् किचिदापयेत पहिरेव तत्तृणाचपास्येदय यदा यहि-
स्तृणन्त्यपि पदाभितिष्ठन्ति स यो है। विद्वाननवमर्श यजते येयान्हैव भवति तस्मादनवमर्श
मेव यजेत र| वाखणम् ३॥ [५] || अध्याय ॥२॥
तब देवों ने बृहस्पति शागिरस स कहा, 'मनुष्य म अश्रद्धा ने घर कर लिया है ।
उनके लिये यज्ञ का आदेश दीजिये। तन बृहस्पति श्रागरस ने कहा,
'श्रार लोग यज्ञ
क्यों नहा करते' १ वे बोले, 'यज्ञ क्या करें जो यज्ञ करते हैं, पानी हो जाते हैं जो यश नहीं
करते पुण्यात्मा रहते हैं। ॥२५॥
तब बृहस्पति यागिरस ने कहा, 'हमने ऐसा सुना है कि जो देवताओं के लिये
तैयार किया जाता है अर्थात् पकी हुई हवि, पही यश है। तुमने वेदी को छूकर उसको
किरा श्रत पापी हो गये । वेदी को न छूकर करते तो पुण्यात्मा होते । विना छुये हुये ही
यश करो । ठीक हो जायगा । चर्हि से वेदी सन्तुष्ट रहती है। इसलिये यदि हि विहाने
से पूर्व वेदी पर कोई चीज गिर जाय तो मर्हि विधाते समय ही उठानी चाहिये । क्योंकि
जब वह बर्हि को विधाते हैं तो वेदी पर पैर रखते हैं । जो इस रहस्य को समझ पर विना
स्पर्श किये यज्ञ करता है पुण्यात्मा हो जाता है । इसलिये (वेदी और हाच को) पिना
छुये ही यज्ञ करे ॥२६॥

अध्याय ३-ब्राह्मण ? स वै सुचः सम्माष्टिं । तद्यत्सुचः सम्मार्टि यथा वै देवानां चरणं तदाऽअनु मनु- प्याणां तस्माद्यदा मनुष्याणां परिवेपणमुपक्लुप्तं भवति ॥१॥ अध पात्राणि निगेनिजति । तैनिर्णिज्य परिवेविपत्येवं वाऽरप देवानां यज्ञो भवति यकृतानि हवीं पी क्लृप्ता बंदिस्तेपामेतान्येय पात्राणि यत्सुचः ।।२।। स यत्सम्माष्टिं । निर्णेनेक्त्येबैना एतनिर्णिताभिः प्रचराणीति तदै दयेनेव देवेम्यो निर्णनिजत्येकेन मनुष्येभ्योऽद्भिश्च मसाणा च देवेभ्यऽपो हि कुशाब्रह्मयजुरेकेनैव मनुष्ये. भ्योऽगिरेवैषम्येतत्राना भवति ॥३॥ अथ सुषमादत्ते । तं प्रतिपति प्रत्युष्ट रक्षः प्रत्युष्टाऽयरातयो निष्टत रक्षो निष्टप्ता अरातय' इति या |||| देवा ह य यज्ञं तन्यानाः । तेऽसुररक्षसेभ्य आसङ्गाद्विमयाचकुस्तद्यज्ञमुसादेवैत- नाष्ट्रा रक्षास्यतोऽपहन्ति ।।५।। अब (अग्नीध्र) चमचों को मांजता है । चमचों को इसलिये मांजता है कि जैसा मनुष्यों का चलन होता है वैसा ही देवों का । जब मनु यो का भोजन परोठा जाता है तो ॥१॥ बरतनों को मांजते हैं, और तब उनमें खाना परोसते हैं । इसी प्रकार देवों को हवि दी जाती है; अर्थात् हति को पाते हैं और वेदी को बगावे हैं और देवों के पात्रों अर्थात् चमचो आदि को ठीक करते हैं ॥२१॥ जब यह मानता है तो धीता भी है । तात्पर्य यह कि मै इस प्रकार करूँगा। देव पात्रों को दो चीजों से शुद्ध करते हैं और मनुष्य के पात्रो को एक से 1 देव पात्रों को जल और प्रार्थना से । कुश जल वा प्रतिनिधि है और प्रार्थना तो है ही। मनुष्यों के पात्रो को केवल एक अर्थात् जल से । इस प्रकार दोगों मे भेद हो जाता है || पहले सुबा को लेता है, और श्राग पर तपाता है, इस (यजु० ARE) मंत्र को जपते हुये, 'झुलस गये राक्षस, झुलस गये शत्रु । जल गये राक्षस जल गये शत्रु' ॥४॥ जब देवों ने यज्ञ किया था तो उनको भय था कि यही राक्षस असुर यज्ञ को विध्वंस न कर ६ । अतः वह पहले से ही राक्षस और असुरों को भगा देता है ।शा १. शु० सं० २०१०. २ः ।

इसको इस प्रकार माजना चाहिये कि कोई भाग याग में न पढ़ने पावे। ऐसा करने कां० १.३.१.६-६ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् स वाऽइत्यगैरन्तरतः सम्माप्टिं । अनिशितोऽसि सपत्नक्षिदिति । यथानुपरतो यज- मानस्य सपत्नान्तिणुयादेवमेतदाह वाजिनं त्वा पाजेध्यायै सम्माज्मीतिर यज्ञियं त्वा यज्ञाय सम्मामीत्येतदहैतेनैव सर्वाः सुचः सम्मार्टि वाजिनों त्वेति सुचं तूष्णी प्राशित्र- हरपथ ॥६॥ स पाऽइत्यौरन्तरतः सम्माष्र्टी ति । मूलैर्चाहतऽइतीव वाऽअयं प्राण इतीवोदानः प्राणोदानावेवैतद्दधाति तस्मादितीवेमानि लोमानीतीवेमानि ॥७॥ सवै सम्मृज्य-सम्मृज्य प्रतप्य-प्रतप्य प्रयच्छति । यथावमर्श निर्णिज्यानवमर्शमुत्तमं परिक्षालयेदेवं तत्तस्मात्प्रतप्य-प्रतप्य प्रयच्छति ॥८॥ सवै स्रुवमेवाने सम्माष्टिं । अथेतराः चुचो योषा वै लुग्वृपा सुवस्तस्माद्यद्यपि बाहय-इच स्त्रियः सार्ध यन्ति य एव तास्वपि कुमारक-इव पुमान् भवति स एव तत्र प्रथम एत्यनूच्य इतरास्तस्मात्नुपमेवाने सम्पाटयथेतराः सुचः ।। स ये तथैव सम्मृज्यात् । यथाग्नि नाभिव्युक्षेपया यस्माऽअशनमाहरिप्यन्त्स्यान्तं वह पान के आगे से लेकर भीतर की योर इस प्रकार सुया को मांजता है। यह पदपर ( यजु० ११२६ ) 'तू तेज तो नहीं है। परन्तु शत्रुओं का पातक है। 1 यह इस लिये कहता है कि यजमान के शत्रुओं को मार दे । 'में तुझ अन्न वाले को अन्न के लिये माजता हूँ' । इसी प्रकार सब को माजता है । सुवा पुल्लिङ्ग है अतः उसको मांजते हुये पुल्लिन याजिन' का प्रयोग करता है । सुच् स्त्रीलिङ्ग है । अतः उसको माजते समय वाजिनी' (स्त्री लिङ्ग) का प्रयोग करता है । प्राशिवहरण नामक खदिर के पार को मौन हो कर मांजता है ॥६॥ श्रागे से लेकर भीतर की ओर इसलिये मांजता है कि प्राण और उदान की गति इसी प्रकार है । इस प्रकार वह प्राण और उदान को यजमान को मात कराता है, भुजा में पोहनी से ऊपर के लोग ऊपर की ओर होते हैं और नीचे के नीचे की थोर ॥७॥ ज्योंन्यो यह धोकर तपाता है (अध्वर्यु को) देता जाता है। मेरो स्तनों को मांजते समय पहले तो हाथ लगा कर मानते हैं पिर पिना हाथ लगाये पानी डाल कर धो देते हैं । इसी प्रकार यह माज र तपा कर अपर्यु शे दे देता है |८|| सुया को पहले मांजता है । सत्र सुन् तो स्त्री हैं और सुया पुरुष । यो तो स्त्रियाँ एक साथ चलती है । परन्तु उनमें जो पुरुष होता है यह भागे चलता है । और लिया उसके पीछे । इसीलिये वह युवा को पहले माजता है और अन्य युच् श्रादि को पीछे ME १.१.शु०सं ०११०२६। ७

५०
माध्यन्दिनीये शतपशवाहाणे कां०.१.३.१.१०-१४ ।
पात्रनिर्णेजनेनामिव्युक्षेदेवं तत्तस्मादु तथैव सम्मृज्याद्यथाग्निं नाभिव्युक्षेत् प्राङिवो-
रकम्य ॥१०॥
तबेके । खुक्सम्मार्जनान्यग्नाव-यादधति वेदरयाहाभूवन्रमुच एभिः सममार्जिपुरिदै
ये किञ्चियज्ञस्य नेदिदं वहिर्धा यज्ञाद्भवदिति तदु तथा न कुर्याद्यथा यस्माऽअशनमाहरेत्तं
पाननिऐंजनं पाययेदेखें तत्तस्मादु परास्येदेवैतानि ||११||
अथ पलीयं सनहाति । जघनावाऽएप यज्ञस्य यत्पली प्राङ् मे यास्तायमानो
यादिति युनक्त्येवेनामेतद्युक्ता मे यज्ञमन्वासाताऽइति ॥१२॥
योक्तण सब्रह्मति । योक्तण हि योग्य युञ्जन्त्यस्ति ये पत्न्या अभेध्यं यदवाचीनं
नाभेरथैतदाज्यमवेक्षिप्यमाणा भवति तदेवास्या एतद्योक्त णान्तर्दधात्यथ मेध्येनेवोत्तरार्धेना-
ज्यमवेत्तते तस्मात्पली सनपति ॥१३॥
स वाऽअभिवासः सन्नह्यति । ओषधयो वै वासो वरुण्या रज्जुस्तदोषधीरेवेतदन्त-
दधाति तथो हैनामेपा वरुण्या रज्जुन हिनस्ति तस्मादमिवासः सनाति ॥१४||
से तो वह खाने वाले के ऊपर वर्तनों का मैल डाल देगा। इसलिये इस प्रकार मांजना
चाहिये कि भाग में बर्तनों का मैल न पड़ने पावे । अर्थात् अाहवनीय अग्नि से कुछ दूर
पूर्व की ओर हट कर मांजे ॥१०॥
कुछ लोग सुच् को मांज कर घास के टुकड़े जिनरो खुच् मांबा था भाग में डाल देते
हैं । वे कहते हैं कि यह तो कुश के ही भाग हैं । कुश यज्ञ का है । अतः यज्ञ का कोई
भाग भी यश के बाहर नहीं जाना चाहिये । परन्तु ऐसा नहीं करना चाहिये । इससे तो जिस
फे लिये भोजन लाया उसी यो मैल का भाग खिलाने के तुल्य होगा । इसलिये इन तृणों
को बाहर ही फेंकना चाहिये ॥१॥
अब यजमान की पत्नी पी (अग्नीभ) कमर क्सता है। पल्ली यश का पिछला
भाग है । जन अग्नीप्न उसकी कमर कसता है तब यह यह सोचती जाती है कि यज्ञ मेरे
सामने फूले फले । अग्नीध सोचता है कि यह मेरे यज्ञ में कमर कसी हुई बैठी रहे ।।१२।।
पन्नी की कमर रस्सी से कमता है । रस्सी से ही तो पशुओं को बाँधते हैं। पत्नी
पा यह भाग जो नाभि से नीचे होता है अपवित्र होता है, उस अपवित्र भाग से ही यह
भाग्य के सामने यावेगी । अतः यह कमर में रस्सी बाँध देता है कि उसका ऊपर का भाग
ही जो पवित्र है मामने श्रावे ॥१३॥
रस्सी पो पत्रों के ऊपर बाँधते हैं । यस श्रोरधि पा रूपान्तर हैं । रस्सी पक्षण
की पारी है। इस प्रकार सोपधि पत्नी के रोर और याण की गाँड के बीच में था जाती
है। इस प्रकार यह यरुण पोरगी पत्नी को हानि नहीं पहुंचा मपती । इमलिये यह वस्त्रों के
ऊपर फगता॥१॥

क.१.३.१.१५.१८॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् स सवाति । अदित्य रानासी'तीयं वै पृथिव्यदितिः सेये देवाना पत्न्येषा याs- एतस्य पली गवति तदस्या एतद्रास्नामेव करोति न रज्जु/ हिरो वै रास्ना तामेवास्या एतत्करोति ॥१५॥ सवैन ग्रन्थि कुर्यात् । यरुण्यो वै अन्थिरुणो ह पत्नी गृहीयाद्यमन्धि कुर्यात- स्मान मन्धि करोति ॥१६॥ अर्ध्वमेवोद्गृहति । विष्णोर्येष्योऽसीति २ सा चे न पश्चाप्राची देवानां यजमावा- सीतेयं वै पृथिव्यदितिः सेयं देवानां पली सा पश्चात्याची देवानां यज्ञमन्यास्ते तमामन्या- रोहेन सा पल्ली क्षिप्रेऽमुं लोकमियात्तथो ह पती ज्योग्जीवति तदस्या एवैतनिकुते तथो हैनाभियं न हिनस्ति तस्मादु दक्षिणत-वैरान्चासीत ||१७|| श्रथाज्यमवेक्षते । योपा थे पनीरेत आज्यं मिथुनसेवेतप्रजननं क्रियते तस्मादाज्य- मवेक्षते ॥१८॥ सापेक्षते । अदधेन या चक्षपावपश्यामी त्यनार्तेन त्वा चक्षुपापपश्यामीत्येवैतदा- यह कमर कसते समय पढ़ता है । ( यजु० १३०) ''अदिति की राला है। यह पृथ्वी ही अदिति है । यह देवों की पत्नी है। और यह बी यजमान की पत्नी है। इस प्रकार यह इस रस्सी को रस्सी न मानकर केवल यजमान की पत्नी की राना बना देता है। (राना का अर्थ है सीमा)। रज्जू पत्नी की रास्ता होती है ॥१५॥ रस्सी में गाँठ नहीं बाँधनी चाहिये । गाँठ वरुण की होती है । गाँठ पाँधने से तो वदा पत्नी को पकड़ लेगा। इसलिये गाँउ नहीं बाँधता ॥१६॥ ( यजु० १।३०) के निम्न मंत्राश को पढ़कर यह उसे ऊपर की ओर मोर देता है 'तू विष्णु से व्याप्य है' । पत्नी को चाहिये कि वह बेदी के पश्चिम यो पूर्वाभिमुस न बैठे । यह पृथ्वी अदिति है, यह देवा की पत्नी है, देवों की पली बेदी फे. पधिर को पूर्वा- भिमुस बैठती है। यदि यह स्त्री मी ऐसा ही करेगी तो अदिति हो जायगी और शोम हो परलोक सिधारेगी । अपने नियत स्थान पर बैठकर यहुत दिनों जीती है। अदिति षो प्रसन्न रखती है धीर अदिति उनको हानि नहीं पहुंचाती । इसलिये उराको दक्षिण की ओर हर पर बैठना चाहिये। प्राव (पत्नी) मान्य को देखती है । पत्नी थी और धान्य पीर्य है। इस प्रकार दोनों में संपर्क स्थान पर सतति-प्रजनन कर देता है। इसीलिये पत्नी प्राज्य को देखती है I यह यजु ३० को पढ़कर ग्राम यो देती है मैं तुमसे रहित शॉप से देसती हूँ' । अनि शुम रष्टि से । प्राय पो त्रीग है।1 अग्नि में उनकी भाति देते . १.२. गुरु स .०१.३० ५२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १.३.१.१६-२०। हामेजिंहासीति' यदा याऽरतदनी हत्ययाग्नेजिद्धा-इचोतिष्ठन्ति तस्मादाहाग्नेजिला- सीति सुहवेभ्यः इति साधु देवेभ्य इत्येवेतदाह धाम्ने-धाम्ने मे भव यजुषेयजुषऽ इति सर्वस्मै मे यज्ञायधी त्येवैतदाह ||१६|| प्रथाज्यमादाय प्राङदाहरति । तदाहपनीयेऽधिश्रयति यस्याहवनीये हवीपि अपयन्ति सों मे यज्ञ श्राहपनीये शृतोऽसदित्यथ यदमुनानेऽधिश्रयति पत्नीब्रह्मवकाश- यिष्यन्भवति न हि तदपकल्यते यत् सामि प्रत्यन्धरेत्पनीमवकाशयिष्यामीत्यथ यत्पनी नारमाशयेदन्तरियाद यज्ञात्पत्नी तथो ह यज्ञात्पनी नान्तरेति तस्मादु सार्धमेव विलाप्य प्रागुदाहरत्यवकाश्य पत्नी यस्यो पत्नी न भवत्ययऽएप तस्याहवनीयेऽधिश्रयति तत्तत भादत्ते तदन्तर्वेद्यासादयति ॥२०॥ नाहुः । नान्तयेद्यासादयेदतो चै देवाना पली; संगाइयन्त्ययसभा ग्रह देवानां पलीः करोति परः पुछ सो हारय पली मयतीति तदु होताच याज्ञवल्क्यो यथादिष्टं पन्या अस्तु परतदाद्रियेत यत्परः पुचसा था पती स्मा घथा वा यज्ञो वेदियज्ञ आज्यं यज्ञाद्यज्ञ है तो थग्नि यी जीभ उसे ले लेती है। थतः धाज्य अग्नि की जीभ है। 'तू देवों के लिये 'मुहू है। अर्थात् भली भाति निमत्रित । 'मेरे कल्याण के लिये यह कृत्य हो । इसका तात्पर्य यह है कि यह याज्य समस्त यश के लिये सुदू हो ॥१६॥ अग्नीभ प्राज्य को लेकर कुछ पूर्व की ओर ले जाता है । जो अपनी हवियों को श्रावनीय अग्नि पर पकाते हैं उनके यहाँ यह धान्य श्राइवनीय श्रग्नि पर पाते हैं, यह मान पर कि हमारी समस्त हचियाँ श्रावनीय पर प। गाईपत्य पर यह श्राज्य यो इस लिये रखता है कि पत्नी को देखने का श्रवनाश मिल सरे । यह तो ठीक न होगा कि यश परते समय श्रावनीय अग्नि पर से उठा कर श्राज्य को केवल इसलिये पश्चिम को लाया जाय कि पत्नी को देखने का श्नयराश मिल सके। यदि परनी पो श्राज्य न दिखाया जाय तो इमरा अर्थ यह होगा कि पत्नी को यश में योई अधियार नहीं दिया गया। ऐसा भरले से यह पानी पो यश ये अधिकार से पहिष्पत नहीं समझता, और (गाईपत्य पर) पत्नी निष्ट पपा पर शोर पत्नी यो दिग्ग पर ही पूर्व पी थोर ले जाता है। यदि पत्नी न दो (मर गई दो या अन्य कारण हो) जो पहले से ही श्रादयनीय पर रगा देता है । फिर यहाँ से उठा पर येदी पं भीतर रप देता है ॥२०॥ कुछ लोग रहते हैं। येदी ये भीतर न पाना चाहिये । इगमे देव-गलियों के लिये पाणी दी जाती है। देव पत्नियों को समा गे अदिष्पा पर देना है। और यजमान की पत्नी भी गजमान से हर हो जाती है। इस पर यागरल्स्य या पनापि 'पसी के लिये जो नियत है पही होना चाहिये। विमको चिनना है कि उगरी पत्नी दूम से सम्बन्ध रखनी १३.गु.१०.०३०॥ ।

फा० १.३.१, २१.२५॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् निर्मिमाऽइति तस्मादन्तवेद्येवासादयेत् ।।२१।। प्रोक्षणीपु पवित्रे भवतः । ते तत आदित्ते ताभ्यामाज्यमुत्पुनात्येको वाऽउत्पयनस्य घन्धुर्मेध्यमेवैतत्करोति ।।२२॥ स उत्पुनाति । सवितुस्त्या प्रसवऽउत्सुनाम्यच्छिद्रेण पविरेण सूर्यस्य रश्मिभिरिति' सोऽसाव बन्धुः ॥२३॥ शतम् १००|| श्रथाज्यलिप्ताभ्या पवित्राभ्याम् । प्रोक्षणीरुत्पुनाति सचितुर्वः प्रसवऽउत्सुनाम्य- छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिरितिर सोऽसान बन्धुः ॥२४॥ तघदाज्यालिप्ताभ्या पवित्राभ्याम् । प्रोक्षणीरुत्पुनाति तदप्सु पयो दधाति तदिदमप्सु पयो हितमिदछ हि यदा वर्पत्यथोपधयो जायन्तऽश्रोपधीर्जग्ध्याप• पीला तत एप रस: सम्भवति तस्माटु रसस्यो चैव सर्वत्वाय ।।२५।। अथाज्यमवेक्षते । त? के यजमानमवख्यापयन्ति तदु होवाच याज्ञवल्यः कथं नु न म्वयमध्यर्ययो भवन्ति कथ9 स्वय नान्वाहुर्यन भूयस्य-इवाशिपः क्रियन्ते कथ न्वेपाम- चैव श्रद्धा भवतीति यो चै का च यज्ञमालिज आशिपमाशासते यजमानस्यैव सा तस्मा- है' । 'वेदी यश है । और श्राज्य भी यश है, मैं यज्ञ में से यज्ञ बनाऊँगा'। इसलिये श्राव्य फो वेदी में ही रखना चाहिये ॥२१॥ दोनों परिने प्रोक्षणी पानों में होते हैं । वह उनको वहाँ से निकाल पर भाज्य यो पवित्र करता है । उनमें से एक तो पवन का है । इस प्रकार वह श्राज्य को यश के योग्य मनाता है ॥२२॥ यह यह मन ( यजु० ११३१) पद र पविन करता है, 'सरिता यो प्रेरणा से, छिद्र रहित पवित्रों से, सूर्य की रश्मियों से तुझे पवित्र करता हूँ। शेष सप्ट है ॥२३|| श्वन श्राज्य में लिपटे हुये पवित्रों से नोक्षणी पात्रों को पवित्र परता है । उनी मात्र (यशु० ११३१) से, 'सरिता की प्रेरणा से, छिद्र रहित पवित्रों से, सूर्य पी रश्मियों से, मुझे पवित्र परता हूँ ॥२४॥ श्राज्य में लिपटे हुये पविनों से नोक्षणी यो परित्र ररने का अर्थ यह है कि जल में दूध रस दिया । जल में दूध हितपर होता है । जब परमता है तो श्रोपपियाँ उत्पन होनी हैं। यौषधियों को साफर और जल को पीकर ही रण अनता है। ऐसा करने से यह यजमान पो रा-युक्त और पूर्ण कर देता है ॥२५॥ अयनपर्यु धाग्य यो देपा है । गुन लोगों का मत है कि यनमान को देखना चाहिये । इस पर याशास्य करते हैं कि यजमान सय दो श्रप क्या नहीं यन बात। सय हो श्राशीमांदर मंत्र क्या नहीं पा लेते। इनमें दो भदा पैसे हो जाती १.२. शु० २० १.५० ३१ ।

५६ माध्यन्दिनीये शतपथन्नालणे कां० १.३.२.६-१३॥ यत्र्य त्वा निष्टुभे खेति गृह्णीयान्तरमादनादिश्याज्यस्यैव रूपेण गृहाति ।।६।। अथ यच्चतुवाया गृह्णाति । सर्वस्मै तयज्ञाय गृह्णाति तत्तदनादिश्याज्यस्यैव रूपेण गृहाति कस्माऽउ ह्यादिशेद्यतः सर्वाभ्य एव देवताम्योऽवधति तस्मादनादिश्याज्य- स्यैव रूपेण गृह्णाति ॥१०॥ यजमान एव जुहूमनु । योऽस्माऽअरातीयती स उपभृतमन्वत्तैव जुहूमन्वाद्य उप- भृतमन्वतैव जुहूराद्य उपभृत्स वै चतुर्जुवा गृहात्यष्टौकृत्व उपभृति ॥११॥ स यच्चतुर्जुहा गृह्णाति । अत्तारमेवैतत्परिमिततरं कनीयाछ करोत्यथ यदष्टीकृत उपभृति गृहात्याधमेवैतदपरिमिततरं भूयासं कोरोति तद्धि समृदं यत्रात्ता कनीयाना भूयान् ॥१२॥ स चे चतुर्जुवा गृहुन् । भूय प्राज्यं गृह्णात्यष्टीकृत्व उपभृति गृहन्कनीय श्राज्य गृह्णाति ॥१३॥ स यच्चतुर्जुहा गृहन् । भूय श्राज्यं गृह्णात्यत्तारमेवैतत्परिमिततरं कनीयाशF कुर्षस्तस्मिन्बीर्य वल दधात्यथ यदष्टीकृत्व उपभृति गृह्णन् कनीय आज्यं गृह्णात्याद्यमेवैतद परिमिततर भूयार्थ बुरतमवीर्यमबलीयासं करोति तस्माद्रुत राजापारां पिशं प्राय लिये या त्रिष्टुभ वे लिये तो जामिता प्रा बाय, इसलिये इसको श्राज्य के रूप में ही विन देवता का नाम लिये ही लेता है l भुपा में जो चार मार लेता है यह समस्त यश के लिये । इसको भी यह प्राज्य रूप में विना देवता का नाम लिये ही लेता है, नाम किस देवता का लिया जाय ? यह त सभी देयतानो पे लिये निकालता है। इसलिये पिना नाम लिये ही थाज्य के रूप में उस लेता है ॥१०॥ यजमान जुहू के पीछे पड़ा होता है और जो उसका अशुभ चिन्तक है यह उपभ के पीछे । साने पाला जहरे पीछे सदा होता है और साई जाने वाली चीज उपभूत् ' पीछे । जुहू साने वाला है और उपभूत् साद्य । जुहू में चार बार लेता है और उपभूत पाटमार ॥११॥ जह में चार बार लेता है इसलिये रि साने वाला परिमित और छोटा हो जाय उपत् में अाठ मार लेता है कि पाद्य पदार्थ अपरिमित और बहुत हो जाय । जहाँ ग्या पाला सोटा हो शोर साद्य पदार्थ बहुत हो यह समृदि या सूचक है ॥१२॥ पुरमें चार चार में बहुत भाग्य से लेता है और उपभूत् मे अाठ पार में कम था- लेता तुद्र में जो चार बार लेता है और अधिम लेता है, इससे यह पाने पाले यो यो और परिमित पना पर उसमें अधिप पीर्य (बल ) दे देता है। उपभा में जो पाट व में पोशाग्य लेता है उसमे पाय यो अपरिमिव और बढ़त बना देवा है । और उस

को ० १. ३. २. १४-१६।
दर्शपूरमासनिम्मपणा
सायाप्येकवेश्मनैव जिनाति त्वद्यथा त्वत्कामयते तथा सचतऽएतेनो ह तवीर्येण यजुहां
भूय प्राज्यं गृह्णाति स य हां गृहाति जुहूच तजुहोति यदुपभूति गृह्णाति जुह व तज्जु-
होति ।।१४॥
तदाहुः । कस्माऽउ तर्खपभृति गृह्णीयाधदुपभृता न जुहोतीति स यद्योपमृता
जुहुयात्पृथग्धेयेमाः प्रजाः स्युत्ता स्यानायः स्यादय यतज्जुहेब समानीय जुहोति
तस्मादिमा विशः क्षत्रियाय बलिथे हरन्त्यथ यदुपभूति गृह्णाति तस्मादु क्षत्रियस्यैव पशे
सति पैश्य पशय उपतिष्ठन्तेऽथ यत्तज्जुद्दे व समानीय जुहोति तस्माघदोत क्षत्रियः
कामयतेऽथाह वैश्य मयि यत्तपरी निहितं तदाहरेति तं जिनाति त्वद्यथा लत्कामयते तथा
सचत एतेनो ह तवीर्येण ॥१५॥
तानि वाऽएतानि । छन्दोम्य आज्यानि गृह्यन्ते स यच्चतुर्जुबां गृहाति गायव्ये
तद् ग्रहात्यथ यदष्टीकृत्य उपभृति यहाति त्रिष्टुब्जगतीभ्यां तद्गृहात्यय यच्चतुर्भु यायो
गृह्णात्यनुष्टुभे तद् गृह्णाति वाग्वाऽअनुष्टुब्बाचो वाऽइदर्थ सर्व प्रभवति तस्मादु ध वाया
एव सर्वो यज्ञः प्रभवतीय याऽ अनुष्टुवस्यै बाऽइदसर्व प्रभवति तरमादु ध्रुवाया एवं
सर्वो यज्ञः प्रभवति ॥१६॥
शचि होन तथा निर्बल बना देता है । जैसे राजा एक एक ही स्थान से बैठा-बैठा बहुत सी
मजा को वश में करके उन पर मन-चाहा राज करता है, इसी प्रकार अध्वर्यु जुहू में बहुत
सा मृत ले लेता है । जो जुहू में लेता है उसकी भी जुह से अाहुति देता है और जो उप-मृत्
में लेता है उराबी भी जुहू से हो थाहुति देता है ॥१४॥
इस पर शंफा करते हैं कि जब उपभत् से याहुति नहीं देना तो उपभृत् में लेगा क्यों !
यदि उपभून से ग्राहुति देवे तो इसका अर्थ यह होगा कि मजा राजा से छूट जाय । न साने
चाला रहे, न पाय । यह जो साथ-साथ शुहू से ग्राहुति देता है यह ऐसा ही है जैसे वैश्य
लोग राजा यो पर देखें । उपभृत् में जो लेता है उसका अर्थ यह है कि यज्ञ के अधीन
प्रजा पशु यादि की प्राप्ति करती है और जब उपभृत् के ग्राज्य की मी पुहू द्वारा माहुति दी
जाय तो इसका तात्पर्य यह है कि राजा जब चाहे वेश्य से बहे 'जो इक्ट्ठा किया है उसको
मुझे दो' । इस प्रकार यह उसमो वश में भी रखता है और जो चाहता है उससे इस शक्ति
फे द्वारा ले लेता है ॥१५॥
यह प्राज्य छन्दों के लिये लिये जाते हैं । जो शुर में चार मार लिये जाने हैं यह
गायत्री के लिये होते हैं। जो उपभृत् में श्राट बार लिये जाते हैं ये विष्टम् धौर जगनी के
लिये। जो प्रथा में चार बार लिये जाते है घे अनुष्टुभ् फे लिये । पाणी थनु है ।
पाणी में ही यह सर प्रजा जन्म लेती है । वा से ही मब राक्ष उत्तम होता है। अनुष्ठम्
पृथ्वी है । पृषी से सय जगत् उत्पन होता है। अतः भ्रपा से ही सर पर उत्पन्न होता
है ॥१६॥

पां०१.३.२.१-२॥ समर्द्धयति ॥२७॥ माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे दध्वर्युरेवावेक्षेत ॥२६॥ सोऽवेक्षते । सत्यं वै चक्षः सत्य हि वै चक्षुस्तस्मद्यादिदानी द्वौ वियदमानावेया- ताम हमदर्शमहमश्रौषमिति य एय व यादहमदर्शमिति तरमाऽएव श्रद्दध्याम तत्सत्येनैवैत- सोऽवेक्षते । तेजोसि शुक्रमस्यमृतमसीति । स एष सत्य एव मन्त्रस्तेजो होतच्छुक होतदमृत ह्येतत्तत्सत्येनैवतरसमयति ॥२८॥ बाहरणम् ॥४॥ [ ३.१.] । यश में ऋत्विज लोग जो भी कृत्य करते हैं यह सय यजमान के लिये ही तो होता है । अतः अध्वर्यु को ही देखना चाहिये ॥२६॥ वह इसका अवलोकन करता है, सत्य चक्षु है । सत्य चतु ही है । क्योंकि यदि किसी विषय में विवाद उपस्थित हो जाय और एक कहे 'मैने देखा है', दूसरा कहे, 'मैने सुना है, तो देखे हुये की बात पर श्रद्धा की जाती है। इस प्रकार वह सत्य से इसकी दृद्धि करता है ॥२७॥ यह यजु० १।३१ से उसका अवलोकन करता है, 'तू तेज है, तू शुक्र है, तू अमृत है । यह मंत्र ठीक तो है । क्योंकि श्राज्य तेज है, अमृत है । इस प्रकार वह इसकी सत्य से अभिवृद्धि करता है ॥२८॥ अध्याय ३--ब्राह्मण २ पुरुषो वै यज्ञः । पुरुषस्तेन यज्ञो यदेनं पुरुषस्तनुतऽएप ये तायमानो यावानेव पुरुपस्तावान् विधीयते तस्मात् पुरुषो यज्ञः ।।१।। तस्येयमेव जुहूः । इयमुपभृदात्मैव ध्रुषा तदाऽआत्मन एवेमानि सर्वाण्यङ्गानि प्रभवन्ति तस्मादु ध्रुवाया एव सर्वो यज्ञः प्रभवति ॥२॥ प्रारण एव स्वः । सोऽयं प्राणः सर्वाण्यमान्यनुसच्चरन्ति तस्मादु सुवः सर्वा अनु यश पुष्प है । यश पुरुष क्यों है ? इसलिये कि पुरुष ही यज्ञ यो सानता है। और जब तन जाता है तो यज्ञ इतना बडा हो जाता है जितना पुरुष ॥१|| यश की यह भुजा ( दाहिनी ) जुहू है और यह भुजा (बाई) उपभृत् है । ध्रुवा घड़ है । धद से ही सय श्रग उपजते हैं । इमलिये ध्रुवा से ही सब यज्ञ उत्पन्न होता है ।।२।। सुवा प्राण है। प्राण सब अगो में जाता है । इसलिये सुया, सम सुची १. शु० सं० २०१० ३१1 9 यज्ञ पुरुष की कृति है । कृति कता के अनुरूप होती है।

५५ का० १.३.२.३८। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् सुचः सञ्चरन्ति ॥३॥ तस्यासावेव धोर्जुस्ः। अथेदमन्तरिक्षमुपदियमेव ध्रुवा तद्वाऽअस्या एवं सर्व लोकः प्रभवन्ति तस्मादु धुवाया एर सर्वो यज्ञः प्रभवति ॥४॥ श्रयमेव खुको याऽयम्पवते । सोऽयमिमान्सल्लिोकाननुपवते तस्माद् सुवः सर्वा अनु सुचः सञ्चराते ॥५॥ स एप यज्ञस्तायमानः । देवेभ्यस्तायत तुम्यश्छन्दोभ्यो यद्धविस्तद्देवाना यत्सामो राजा यत्पुरोडाशस्तत्तदादिश्य गृहात्यमुप्मै त्वा जुष्ट गृहामीतत्येवमु हैतेषाम् ।।६।। अथ यान्याज्यानि गृह्यन्ते । ऋतुभ्यश्चैव तानि छन्दोभ्यश्च गृह्यन्त तत्तदनादिश्या- ज्यस्यैव रूपेण गृह्णाति स वै चतुर्जुवा ग्रहात्यष्टाकत्व उपमृति ।।७।। स यच्चतुर्जुवा गृहाति । प्रस्तुभ्यस्तद् गृहाति प्रयाजेभ्यो हि तद्ब्रह्मात्य॒तवो हि प्रयाजास्तत्तदनादिश्याज्यत्यैव रूपेण गृह्णात्यजामिताये जामि ह कुर्याद्यवसन्ताय त्वा ग्रीष्माय खेति गृहीयात्तस्मादनादिश्याज्यस्यैव रूपेण गृहाति ।।८।। अथ यदष्टीकृत्व उपमृति गृह्णाति । छन्दोभ्यस्तद्गृहात्यनुयाजेभ्यो हि तद् गृहाति छन्दासि बनुयाजास्तत्तदनादिश्याज्यास्यैव रूपेण गृहात्यजामिताये जामि ह कुर्याद्यद्गा- (चमचियों) में जाता है ।।३।। जुहू यो लोक है। उपभूत् अन्तरिक्ष और भुया पृथ्वी । पृथ्वी से ही सब लोक उपगते हैं । इसी प्रकार ध्र वा मे ही सब यश उत्पन्न होता है ॥४॥ सुवा बहने वाला पायु है । वायु का सचार सत्र लोकों में होता है । इसीलिये सुवा सब स चौ तक जाता है ।।५।। जब यश ताना जाता है तो देवों के लिये, 'ऋतुओं के लिये और छन्दों के लिये । हयि, सोमराजा और पुरोडाश देवों के लिये होती है । यह जब इनको लेता है तो उन-उन देवताओं का नाम लेकर रहता है मैं अमुफ देवता के लिये नुझ प्रिय को लेता हूँ। इस मकार वह उस देवता की हो जाती है ।।६।। जो आज्य लिये जाते हैं वे तुओं और छन्दों के लिये लिये नाते हैं । इनकी विना नाम लिये लेता है । जुहू में चार गार प्राज्य लिया जाता है, उपभृत् में श्राठ चार || जुह में जो चार बार लेता है वह ऋतुओं के लिये लेता है। प्रयानों के लिये लेता है, प्रयान ही ऋतु है । यह पाय को लेने में दिमी पा नाम नहीं लेता । अजामिता लिये । यदि कहे कि 'वसन्त के लिये लेता हूँ या ग्रीष्म ये लिये लेता हूँ तो जामिना श्रा जाय घरानिये विना नाम लिये ही मान्य को लेता है ।।८।। श्राउ बार उपभूत से जो लेता है वह छन्दों के लिये । अनुयाओं के लिये । अनुमान चन्द हैं। इनको विना नाम लिये तो लेता है श्रमामिता के लिये । यदि रहे कि गायत्री के माध्यन्दिनोंये शतपथन्नालणे कां०१, ३.३.१-२ स गृहाति । धाम नामासि प्रियं देवानामि त्येतदै देवानां प्रियतम धाम यदाज्यं तस्मादाह धाम नामासि प्रियं देवानामित्यनाधृष्टं देवयजनमसीति वज्रोद्याज्यं तस्मादाहा- नाधृष्ट देवयजनमसीति ॥१७॥ स एतेन यजुपा । सकृजुहा गृहाति त्रिस्तूष्णीमेतेनैव यजुपा सकृदुपमृति गृह्णाति सप्तकृत्वस्तूप्णीमेतेनैव यजुषा सकृढ वाया गृहाति त्रिस्तूष्णी तदाहुखिखिरेच यजुषा गृहीयानिवृद्धि यज्ञ इति तदु नु सकृत्सकदेवानो ह्यय त्रिहीता सम्पद्यते ।।१।। माह्मणम् ।।५।। [३.२.] । ख्या मे श्ाज्य इस मनाश ( यजु० ११३१) को पढ़कर लेते हैं 'तू देवों का धाम है। राज्य देवो का प्रियतम धाम है। इसीलिये कहा कि 'तू देवों का प्रियतम धाम है, तू देवो के यज्ञ का अजेय स्थान है । याज्य वज्र है। इसीलिये ऐसा रहता है। ॥१७॥ जुहू में एक बार मन पढ़कर भरता है और तीन बार मौन । उपभृत् में एक बार मत्र थोलकर, सात बार मोन । ध्रुवा में एक बार मत्र बोलकर, तीन बार मौन । कुछ लोग कहते हैं कि तीन बार मन बोलें क्योंकि गर निवृत् है । परन्तु यह उद्देश्य तो एक बार मन बोलकर भी पूरा हो जाता है। (क्योकि जुहू, उपमृत् , और ध्रुवा मे तोन धार मन हो जाते हैं)॥१८॥ अध्याय ३-ब्राह्मण ३ प्रोक्षणीरध्वर्युरादत्ते । स धागेयाने प्रोक्षति कृप्योऽरयाखरेप्टोऽमये त्या जुष्ट मोक्षामीति' तन्मध्यमेवैतदग्नये करोति ॥१॥ अथ धेदि प्रोक्षति । वेदिरसि बर्हिपे वा जुष्ट प्रोक्षामिः तन्मध्यामेवैतद्वहिपे करोति ॥२॥ अथास्मै बर्हिः प्रयच्छति । तत्पुरस्ताद् मन्यासादयति तत्मोक्षति पर्हिरसि अध्ययं प्रोक्षणी को लेकर पहले समिधों पर जल छिड़पता है यह मन (यजु० २११) बालपर 'तू सर में रहने वाला वृष्ण मृग है । तुझे अग्नि की तृप्ति के लिये पवित्र परता हूँ। इस प्रकार यह उसको अग्नि के लिये पवित्र करता है ॥१॥ पिर पेदी पर जल छिड़कता है, ( गमु० १) से 'तू वेदी है, बर्हि के लिये तुझे पनि करता हैं। इस प्रकार उससे वाह के लिये पनि परता है ॥२॥ शन (अम्नीभ ) बाई को (अपर्यु को ) देता है । यह उसको इस प्रयार वेदी पर १-२. शु० अ० १५० ३१ | ३-४, शु० सं० २००१ ५६ का० १.३.३ ३-७। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् सम्भ्यस्त्वा जुष्ट प्रोक्षामि तन्मेध्यमेतत्सुग्भ्य करोति ॥३॥ अथ या प्रोक्षण्य. परिशिष्यन्ते । तामिरोषधीना मूलान्युपनिनयत्यदित्यै व्युन्दन- मसी तीयं वै पृथिव्यदितिस्तदस्या एपैतदोपधीना मूलान्युपोनत्ति ता इमा आमूला ओषधयस्तस्माद्यद्यपि शुष्काण्यग्राणि भरन्त्याएयेव मूलानि भवन्ति ॥४॥ अथ विस्त्रयस्य प्रन्थिम् । पुरस्तास्प्रस्तर गृह्णाति विष्णोस्तुपोऽसीति' यज्ञो पै विष्णुस्तस्येयमेव शिसा स्तुप एतामेवास्मिन्नेतद्दधाति पुरस्ताद् गृह्णाति पुरस्ताद्ध्यय स्तुपस्तस्मात्पुरस्ताद् गृह्णाति ॥५॥ अथ सबहन वित्रछसयति । प्रक्लुप्त हैवास्य स्त्री विजायतऽइति तस्मात्सनहन विस्रथमयति तदक्षिणायाछ श्रोणो निदधाति नीपि वास्यैषा दक्षिणत-इव हीय नीविस्तस्मादक्षिणाया श्रोणौ निदधाति तत्पुनरभिन्छादयत्यभिछन्नेव हीय नीविस्तस्मा- त्पुनरमिछादयति ॥६॥ अथ वर्हि स्तृणाति । अयं वै स्तुप प्रस्तरोध यान्ययाधि लोमानि तान्येवास्य यदितर चर्हि स्तान्येवास्मिन्नेतद्दधाति तस्मादर्हि स्तृयाति ॥७॥ रस देता है कि उनकी ग्रन्थियाँ पूर्व की ओर रहें । अब उन पर जल छिड़कता है । (यजु० २११) से 'तू बहिं है। में तुझे सुचों के लिये पवित्र करता हूँ' । इस प्रकार वह उस बर्हि को सुचों के लिये पवित्र करता है ॥३॥ अब जो पानी रच रहता है उसको ओपधियों की जड़ मे डालता है इस मन ( यजु० २।२) से, 'तू अदिति के लिये रस है । यह पृथ्वी ही अदिति है। यह पृथ्वी पौधों के मूली को तर करता है । पाधों की जड़ें पर होती हैं । आगे के भाग शुष्क भी हों तो भी जहें तर ही रहती हैं ॥४॥ अब अन्थियों को सोलर अहि के सिरों से प्रस्तरों को लेता है यह मन पढकर (यतु० २।२) त् विष्णु की चोगे है। यज्ञ विष्णु है । यह उसका स्तुप या शिसा है । इस यश में यह इसको शिक्षा बनाता है । ग्रागे ए सिरे से लेता है क्याकि शिखा श्रागे होती है । इसीलिये आगे से लेता है ।।५।। यह बर्हि क पृले को सोलता है । यह सोचकर कि यजमान की पत्नी बिना कर पे बच्चा जने । उसको वेद की दाहिनी श्रोणि म रपता है । क्याकि यह यजमान की कमर का प्रतिनिधि है । इसलिये दाहिना श्रोणि म रखता है । वह उसको पाई से छा देता है। क्योंकि फमर भी यपड़ों से दकी रहती है । उसर छा देने का दूसरा हेतु यह है ।।६।। अब यह यहि को वेदी पर चिढ़ाता है। प्रस्तर धागे का सिरा है। और यश लिये दूसरी पास ऐसी ही है जैस चोटी से इतर स्थान ये लोम । यह उन लोमों का सम्मादन परता है। इसलिये बर्हि को विधाता है ।। २३ शु०म ०.२०२। १ शु० स००२०।।

माध्यन्दिनीये शतपथवाहाणे को०१.३.३,८-११। योपा थे वेदिः । तामेतद्देवाश्च पर्यासते ये चेमे ब्राह्मणाः शुश्रुवा/सोऽनूचानास्तेप्थे- बेनामेतत्पर्यासीनेषनाना करोत्यनग्नताया एव तस्माद्वर्हि स्तृणाति ॥८ यावती वै वेदिः । तापती पृथिव्योषधयो यर्हिस्तदस्यामेवैतत्पृथिव्यामोषधीदधाति ता इमा अस्यां पृथिव्यामोषधयः प्रतिष्ठितास्तस्मादहि स्तृणाति १/l तदै बहुल ५ स्तुणीयादित्याहुः । यत्र वाऽमस्यै बहुलतमा ओपधयस्तदस्या उप- जीवनीयतमं तस्माइलस्तृणीयादिति तदै तदाहर्तयेवाधि त्रिहत्तृणाति त्रिवृद्धि यज्ञोऽयोऽमपि प्रवईय स्तृणीयात्स्तृणन्ति पहिरानुपगिति त्वृपिणाभ्यनूतमधरमूलभ स्तृणात्यधर मूला-इव हीमा अस्या पृथिव्यासायधयः प्रतिष्ठितास्तरमादधरमूल, स्तृणाति ॥१०॥ स स्तृणाति । उर्णग्रदर्स वा स्तृणामि स्वासस्थां देवेभ्यऽ इति साध्वी देवेभ्य इत्येवे तदाह यदाहोर्णमदर्स त्वेति स्वासस्थां देवेभ्य इति खासदां देवेन्य इत्येवै- तदाह ॥११॥ अयाग्नि फल्पयति । शिरो ये यशस्याहवनीयः पूर्वोऽधों वै शिरः पूर्वार्धमेवैतद्य- भास्य कल्पयत्युपर्युपरि प्रस्तर धारयन्कल्पयत्ययं वै स्तुपः प्रस्तर एतमेवास्मिन्नेतत्प्रति वेदी स्त्री है । उस के चारो और देवता और घेद के विद्वान वालण बैठते हैं । स्त्री को नग्न नहीं होना चाहिये, इसलिये भी बर्हि को बिछाता है । जितनी वेदी है उतनी ही पृथ्वी है । बर्हि श्रोपधि का रूप है । मानो यह पृथ्वी में पोषधियाँ रखता है । इस पृथ्वी में यह प्रोपधियां स्थापित हो जाती है । इसलिये बद बर्हि को विधाता है। कुछ लोग कहते हैं कि बहुत से कुश बिछाना चाहिये । क्योंकि पृथ्वी पर जहाँ पौधे बहुत होते हैं यहाँ जीविरा भी बहुत होती है । इसलिये अहुत विधाना चाहिये । तीन बार विद्याना चाहिये क्याचि या नियत् है । ऐसा विद्या कि सिरे ऊपर को रहें । ऋषि ने कहा था (यजु० ७३२) जद को नीचे की योर रखना चाहिये', पृथ्वी में पोधों की जरे भी नीचे को होनी हैं । इसीलिये जड़ी को नीचे की श्रार पर ही विधाना चाहिये ||१०॥ यह इस मा को पद पर निदाता है। य० ॥२) 'उन के समान नरम, तुझको देवों के लिये प्रिय विद्याता हूँ। ऊन के समान नरम इसलिये कहा कि देव मुख से बैट अब अग्नि को टीप परता है । पाहवनीय अग्नि या या सिर है। पूर्वार्ध सिर । इस को यसपा पूध परता है । जय श्राग पो टीम करता है तो ऊपर प्रस्तर को उठाये रखता है। मत्तर स्तुप या चोटी है। मानो यह उमरो धारण कराता है। इसीलिये प्रस्तर को २.शु. ग. श्र2०२।

को० १.३. ३. १२-१५ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् दधाति तस्मादुपर्युपरिप्रस्तर धारयन्कल्पयति ॥१२॥ अथ परिधीन परिदधाति । तद्यसरिधीन्परिदधाति यत्र वै देवा अग्रेऽग्निहोत्राय पाहणत तदोवाच न वाऽअहमिदमुत्सहे यही होतास्यां यो हन्यं बहेये त्रीन्पूर्वान्प्रावं ते प्राधन्विपुस्तान्नु मेऽवकल्पयताथ बाऽअहमेतदुस्ताक्ष्य यही होता स्या येहा हव्यं बहे- यमिति तथेति तानस्माऽएतानपाकल्पयंस्तऽएते परिधयः ॥१३॥ स होवाच । वो वै तान्वयटकारः प्राणपन्नादै वषट्काराद्विभमि यन्मा पनो घपटुकारो न प्रध्यादेतैरेव मा परिधत्त तथा मा वज्रो वषटकारो न प्रवर्दीतीति तथेति तमेतेः पर्यदधुस्त न बनो वषट्कारः प्राणक्त मैवैतदग्नये नाति यदेतैः परिद- तऽउ हैत ऽऊचुः । इदम चेदस्मान्यज्ञे युद्ध यथास्त्वेवास्माकमपि यज्ञे भाग:- धाति ॥१४॥ तथेति देवा अधुवन् । यहिपरिधि स्कन्स्यति तद्युप्मामु हुतमय यह उपर्युपरि होप्यन्ति तद्दोऽविष्यतीति स यदग्नी जुहुति तदेनानवत्यथ यदेनानुपर्युपरि जुवति तदेना- नवत्यथ यहिप्परिधि रकन्दति तदेतेषु हुतं तस्मादु ह नाग-इव स्कमर्थ स्पादिमो यै इसके ऊपर-ऊपर उठाये रसकर अग्नि को ठीक करता है ||१२|| अब आग के चारों ओर तीन परिधियाँ (लकडियाँ) रसता है । परिधियाँ इसीलिये रस्ती जाती है । जब देवों ने अग्नि को होता के रूप में वरण दिया तो अग्नि बोला 'मुझे उत्साह नहीं कि होता न और हव्य को ले जाऊँ । तुमने पहले तीन होता ननाये थे, वे लुप्त हो गये। उनको मुझे दिला दो, तन मै तुम्हारा होता उनूगा और हव्य पो ले जाऊँगा'। तर उन्होंने इन तीन परिधियों की कल्पना की ॥१३।। उसने अन कहा, 'वपदनार रूपी यज ने उन तीनों ( होताओं) को मार डाला था। मुझे डर है कि चपसार मुझे भी मार डाले । इसीलिये इन तीन परिधियों को स्थापना पर दो । तब पटकार मुझे मार नहीं सकेगा । उन्होंने इसीलिये दन तीन परिधियों की स्थापना कर दी और वषटकार उसको मार न सका । यह तीन परिधियाँ गानों उस अग्नि के लिये वर्म है ॥२४॥ तन (दूसरी अग्नियों ने) यहा 'यदि तुम हमारे साथ इस प्रार यज्ञ में शामिल हो तो हमको भी यज्ञ में भाग दो' ||१५|| देयों ने उत्तर दिया, 'अचा, जो परिधियों के बाहर गिर जाय यह तुम्हारा । और जो आटुति तुम में ही दी जाय वह तुम्हार्य । जो शाहुति अग्नि में दी जाय यह तुम्हारी । इस प्रकार जो आहुति अग्नि में दी जाती है यह इन अग्नियों को नृनि रे लिये होती है। जो बाहुतियाँ उन्हीं परिधियों पर दी जाती है यह भी उनसी नृमि से लिपे होती है। और जो परिधियों से बाहर गिर जाता है वह भी उन्हीं पी ग्राहगी है। इस प्रकार को माध्यन्दिनीये शतपन्नाझणे का० १.३.३.१६-२० । ते प्राविशन्यद्वा इद किञ्च स्कन्दल्यस्यामेव तत्सर्व प्रतितिष्ठति ॥१६॥ स स्कचमभिमृशति । मुवपतये खाहा मुवनपतये स्वाहा भूताना पतये स्वाहे.' त्येतानि मे तेपामग्नीना नामानि यमुवपतिर्भुयनपतिर्भूताना पतिस्तद्यथा वपटकृत हुतमे- धमस्येतेप्यग्निपु भवति ॥१७॥ तद्धके । इध्मस्यैवैतान् परिधीन् परिदघाति तदु तथा न कुर्यादनवक्लुप्ता ह तस्यैते भवन्ति यानिध्मस्य परिदधात्यभ्याधानाय ह्येयेध्मः क्रियते तरयो हैवैतेऽवक्तृप्ता भवन्ति यस्यैतानन्यानाहरन्ति परिचय ऽइति तस्मादन्यानेवाहरेयुः ॥१८॥ ते पालाशाः स्युः। ब्रह्म ३ पलाशो ब्रह्माग्निरग्नयो हि तस्मात्यालाशाः स्युः ।।१६।। यदि पालाशान विन्देत् । अथोऽअपि बैककता स्युर्यदि चैकतान विन्देदथोऽ अपि कार्मर्यमयाः स्युर्यदि फार्मर्यमयान्न विन्देदथो ऽमपि वैल्वाः रयुरथो सादिरा अथोऽ औदु एते हि वृक्षा यजियारतस्मादेतेषा वृक्षाणा भवन्ति ॥२०॥ ब्राह्मणम् ॥ [३.३ ] ॥ द्वितीय प्रपाठकः ॥ कण्डिकासडल्या १२२ ।। श्राज्य गिर पड़ता है उसका पाप नहीं लगता । क्योंकि जब अग्नियाँ जाने लगी तो पृथ्वी मे प्रविष्ट हो गई । जो गिरा वह पृथ्वी में ही तो रहेगा ।।१६।। जो गिर जाता है उसको यह इस मत्राश ( यजु० २।२) को पढकर स्पर्श करता है- 'भुवपतये स्वाहा, भुवनपतये स्वाहा, भूताना पतये स्वाहा' । भुवपति, भुवनपति और भूतपति अग्नियों के नाम हैं । वपटवार कहकर जो ग्राहुति दी जाती है वह उसी देवता की होती है जिसका नाम लिया जाता है। यहाँ यह पाहुतियाँ इन्हीं अग्नियों की है जिनका नाम लिया जाता है ॥१७॥ कुछ लोग समिधानों मे से ही लेकर परिधियाँ बना देते हैं। उनकी ऐसा नहीं करना चाहिये । समिधायें अग्नि पर रखने के लिये बनाई जाती है अरा. वे परिधियों के योग्य नहीं होती 1 अत अलग से ही परिधियाँ बनानी चाहिये ||१८|| यह पलाश वृक्ष की होनी चाहिये । पलाश ब्राह्मण है । अग्नि भी ब्राह्मण है । इस लिये अभियाँ पलाशवी होनी चाहिये ।।१।। यदि पलाश न मिले तो विकक्त की हो । विकक्त की न हो तो कार्पमय की हो । कार्पमर्य की न हो तो बेल की हों, या सदिर की, या उदुम्बर को। यही वृक्ष यज्ञ के योग्य हैं। इन्हीं से परिधियाँ लेनी चाहिये ॥२०॥ १.शु०स०अ० २०२ ०१.३.४.१-६ । दरांपूर्णमासनिरूपणम् अध्याय ३--ब्राह्मा ४ ते वाऽआर्द्राः स्युः । एतद्धये पा जीनमेतेन सतेजस एतेन वीर्यवन्तस्तस्मादानीः स्युः ॥शा स मध्यममेवाये । परिधि परिदधाति गन्धर्वस्त्ता विश्वावसुः परिदधातु विश्वस्या- रिटय यजमानस्य परिधिरस्यग्निरिड ईडित' इति ॥२॥ अथ दक्षिणं परिदधाति । इन्द्रस्य वाहुरसि दक्षिणो विश्वस्यारिष्टय यजमानाय परिधिरस्पग्निरिड ईडित इति ॥३॥ अथोत्तरं परिदधाति । मित्रावरुणौ त्योत्तरतः परिधत्ता ध्रुवेण धर्ममा विश्वस्या- रिष्ट्ये यजमानस्य परिधिरस्पग्निरिड ईडित' इत्यग्नयो हि तस्मादाहाग्निरिड ईडित इति ॥४॥ अथ सभिधमभ्यादधाति । स मध्यममेवाने परिधिमुपस्पृशांत तेनैतानने समिन्धे- ऽथाग्नायम्यादधाति तेनोऽअग्नि प्रत्यक्ष समिन्धे ॥५॥ सोऽभ्यादधाति । वीतिहोतं ला कवे घुमन्त समिधीमहि । अग्ने बृहन्त- वे हरी होनी चाहिये । यही हरापन उनरा जीवन है । इसी से उनमें शक्ति रहती है। इसीलिये हरी होनी चाहिये ॥१॥ बीच की परिधि के पहले (अग्नि के पश्चिम की ओर) यह मन ( यजु० २।३) पढकर रखता है :-गन्धर्व विश्वावसु तुझको विश्व के कल्याण के लिये रखे । तू यजमान की परिधि ( रक्षक) है। तू पूज्य अग्नि है' ॥२॥ दक्षिण की परिधि को यह पढ़कर रखता है 'त् इन्द्र की दाहिनी भुजा है । विश्व की शान्ति के लिये । त् यनमान की परिधि (रक्षक) है । तू पूज्य अग्नि है' ॥२॥ अर उत्तर की ओर परिधि को यह पदयर रखता है-'मिन और यरुण देवता तुझी उत्तर की ओर रखें। ध्रुव नियम से विश्व के कल्याण के लिये । तू यजमान की परिधि है । त् अति है। यह परिधियाँ अमि ही है। इसीलिये पहता है कि 'तुम पूज्य श्रमि हो ॥४॥ अब एक समिधा रसता है । पहले वह समिधा से बीच यी परिधि को छूता है । दस प्रकार वह तीन परिधियों को जलाता है । फिर वह उस समिधा यो भाग पर रस देता है। इससे यह प्रत्यक्ष अग्नि को अलावा है || यह इसको गायत्री छन्द से (मजु० २।४) रसता है 'द पवि अग्नि, नुम देयों १-३.शुस ०२ क०३।

माध्यदिनीवे शतपथब्राहाणे मा० १.३.४ ६६ । मध्वर ऽइत्येतया गाय-या गायनीमेवैतत्समिन्धे सा गायत्री समिद्धान्यानि छन्दासि समिन्धे छन्दासि राभिद्धानि देवेनो यज्ञ वहन्ति ॥६॥ अथ या द्वितीया समिधमभ्यादधाति । वसन्तमेव तया समिन्धे स वसन्तः समि- द्धोऽन्यान्तून्त्समिन्धऽभटतव समिद्धा प्रजाश्व प्रजनयन्त्योपधीश्च पचन्ति सोभ्यादधाति समिदसीति समिद्र, वसन्तः ।।७।। थाभ्याधाय जपति सूर्यस्त्वा पुरस्तात्पातु कस्याश्चिदभिशस्त्याऽइति गुप्त्यै चाऽअभितः परिधयो भवन्त्यथैतत्सूर्यमेव पुरस्ताद्गोप्तारं करोति नेत्पुरस्तात्राष्ट्रा रक्षास्य- भ्यवचरानिति सूर्यो हि नाष्ट्राणा रक्षसामपहन्ता ॥८॥ अथ यामेवामू तृतीया समिधमभ्यादधाति । अनुयाजेषु बामण मेव तया समिन्धे स ब्राह्मण समिद्धो देवेभ्यो यज्ञ वहति ।। अथ स्तीर्णी वेदिमुपावर्तते । सद्धे तृणेऽआदाय तिरश्ची निदधाति सवितुर्बाहू स्थ इत्यसवै स्तुप. प्रस्तरोऽथास्यैते भुवावेर तिरश्ची निदधाति तस्मादिमे तिरश्च्यो भुवी क्षत्र वै प्रस्तरो विशऽइतर बहिः क्षत्रस्य चैव विशश्च विकृत्यै तस्मात्तिरश्ची निदधाति को बुलाने वाले, प्रकाश-स्वरूप को हम जलाते हैं । यज्ञ मे बलवान तुझको' । इस प्रकार वह गायत्री को जलाता है । गायत्री जल कर दूसरे छन्दों को जला देती है और दूसरे छन्द जल कर यज्ञ को देवों तक ले जाते हैं॥६॥ सब वह दूसरी समिघा रसता है। उससे वह वसन्त को प्रज्वलित करता है । वह प्रज्वलित वसन्त दूसरी मृतुओं को मज्वलित करता है । प्रचलित ऋतुर्य सन्तान को उत्पन्न करती है, शोषधियो को पकाती है। वह इस मन ( यजु ० २।५) को पढकर रखता है 'तू समित् । वस्नुत वसन्त समित है ॥७॥ अब उसको रसकर जपता है, 'सूर्य तेरी पूर्व की ओर से रक्षा करे और अन्य चुराई से भी' । परिधियाँ चारों ओर से रक्षा के लिये होती हैं। इस प्रकार वह पूर्व में सूर्य को रक्षक बना देता है कि वहीं पूर्व से दुष्ट राक्षस विन न करें । सूर्य दुए राक्षसी को मारने वाला है। यह जो तीसरी समिधा को अनुयात्र के पीछे रखता है, उससे यह बाहरण को मज्यलित करता है । मज्वलित होकर ब्राहाण देवों तक हवि ले जाता है l अर वह कुशों से ढकी हुई चेदी तफ लौटता है। दो तृणों को लेकर रेटा रात देता है । इस मन (यनु० २१५) से 'तुम सविता की भुजाये हो । प्रस्तर सुए या नोटरी है । वह इन दोनों को भौहों के समान तिरछा रस देता है। इसीलिये भौहें टेढी होती है। प्रस्तर क्षत्रिय है और दूसरे नहि वैश्य । क्षत्रिय और वैश्य को अलग-अलग करने के लिये इनको १. शु० सं० ० २ ० ४ । २-४, शु०स० न० २०५।

कां० १.३.४.१०-१४ । दर्शपूर्णमासैनिरूपणम् तस्माद्वेव विकृती नाम ॥१०॥ तत्प्रस्तर, स्वाति । अर्णमदस त्या स्तृणामि स्वासस्थं देवेभ्य' इति साधु देवेभ्य इत्येवैतदाह यदाहोर्णमदस खेति स्वासस्थं देवेभ्य इति स्वासदं देवेभ्य इत्ये- वैतदाह ॥११॥ तमभिनिदधाति । ना त्वा यसको रुद्रा आदित्याः सदन्त्त्येितिर बै प्रयो देवा यवसवो रुद्रा आदित्या एते वासीदन्त्वित्येवैतदाहाभिनिहित एव सव्येन पाणिना भवति ॥१२॥ नथ दक्षिणेन जुहू प्रतिगृहाति । नेदिह पुरा नाष्ट्रा रक्षास्यापिशानिति भाहरणो हि रक्षसामपहन्ता तस्मादमिनिहित एव सव्येन पाणिना भवति ॥१३॥ अथ जुहू प्रतियहाति । घृताच्यसि जुहूर्नाम्नेति- पृताची हि जुहहिं नाम्ना सेदं प्रियेण धाम्ना प्रिय सद वासीदेति घृताच्यस्युपधृवाम्ने त्युपभृतं घृताची [पभूमि नाम्ना सेदं प्रियेण घाग्ना प्रिय सद आसीदेति वृताच्यसि ध्रुवा नाम्नेति' ध्र या पृताची हि धुवा हि नाम्ना सेदं प्रियेण धाम्ना प्रिय, सद् आसीदेति प्रियेण धाम्ना प्रिय सद आसीदेति यदन्यदविः ॥१४॥ रखता है इनको 'विधृति' कहते हैं । 'विधृति' का अर्थ है अलग-अलग करने वाला ॥१०॥ अब यह प्रस्तर को ( यजु० रा३) पढ़कर विधाता है 'त् ऊन के समान नरम और देवों के योग्य न्यासन है'। 'कन के समान नरम' रहने का तात्पर्य है कि बहुत अच्छा 'देवों के योग्य वासन' कहने का तात्पर्य है कि वह देवों को सुग्न पहुँचाने वाला है ।।१।। तह ( बांये हाथ से ) उसको यह पढ़कर दबाता है ( यजु० २१५):--'वसु, रुद्र और आदित्य तुझ पर पै। वसु, रुद्र और आदित्य तीन देवता हैं। यही बैठते हैं । जन उराको बायें हाथ से दबाये होता है उस उसय ॥१२॥ दाहिने हाथ से जुहू को पडता है कि वहीं दुष्ट राक्षस न बुस था । बाझा राक्षसों को रोकने वाला है। इसीलिये जब वह प्रस्तर को बायें हाथ से दबाये होता है उस समय ॥१३॥ यह दाहिने हाथ से जुहू को यह पढ़कर पड़ता है ( यजु० २१६):- जुहू नाम पाली प्रताची (पी को प्यार करने वाली) है। यह पताची भी और जुहू भी । 'प्रिय धाम वाली इस पर मुस से बैठ । अब उपभूत् को लेता है यह पदपर 'तू उपमृत् घृताची है। प्रिय धाम वाली । सुग्म से बैठ' । यह उपभन् भी है और प्रताची भी। अब भुग को लेता है यह पदपर 'धुया है पृताची । प्रिय धाम याली । मुरा से यैद' । पर मुवा भी है। पताची भी। जो फुल रोप रहे उसको यह कहकर राहुति देता है, 'प्रिय धाम मे, प्रिय स्थान में बैठ ||१४|| से प्रा०५ ३६. शु० • प्र.२२०६॥

વંદ माध्यन्दिनीय शतपथाह्मणे पा० १.३.५.१२ स वा ऽउपरि जुहूछ सादयति । अथ इतराः सुचः क्षतं पै जुर्दिश इतराः सुचः क्षत्रगेवैतद्विश उत्तर करोति तस्मादुपर्यासीन क्षत्रियमधस्तादिमाः प्रजा उपासने तस्मादुपरि जुहूछ सादयत्यध इतराः सुचः ।।१५।। सोऽगिपृशति । ध्रुषा असदनिति' भुवा सदन्नृतस्य योनावितिर यज्ञो वा ऋतस्य योनियज्ञे ससदस्ता विष्णो पाहि पाहि यज्ञं पाहि यज्ञपतिमिति तद्यजमानमाह पाहि मां यज्ञन्यमिति तदप्यात्मान यज्ञालान्तरेति यज्ञो वै विष्णुस्तद्यज्ञायैवेतत्सर्व परिददाति गुप्य तस्मादाह ता विष्णो पाहीति ।।१६। बाह्मणम् ||१[४] वह जुहू को प्रस्तर पर रखता है और अन्य सुचों को नीचे । जुहू क्षनिय है और अन्य स्तुचे पैश्य । इस प्रकार दनिय को वैश्य से महान करता है । इसीलिये वैश्य नीचे स्थान से काम करते हैं और क्षत्रिय ऊपर के स्थान से | इसीलिये जुहू को ऊपर रसता है और अन्य सुचों को नीचे ॥१५॥ वह अब हवियो का स्पर्श करता है इस मनाश ( यजु० २१६ ) को पढ़कर 'ठीक बैठ गये । वह ठीक बैठ गये । 'ऋत के घर मे' । यज्ञ मुत की योगि है । यज्ञ में ही वह बैठ गये । 'हे विष्णु ! इनकी रक्षा करो, यज्ञ की रक्षा करो, यशपति की रक्षा करो' । यज्ञपति का अर्थ है 'यजमान । 'यज्ञ के मुझ नेता की रक्षा करो। इस प्रकार यश में अपने को भी सम्मिलित करता है । यज्ञ विष्णु है । इस प्रकार यज्ञ से ही यज्ञ की रक्षा चाहता है । इसलिये कहता है, 'हे विष्णु रक्षा कर' ।।१६॥ अध्याय ३-ब्राह्मण ५ इन्धे ह वा एतदध्वयुः। इधोनाग्नि तस्मादिभो नाम समिन्धे सामिधेनीभिहोता तस्मात्सामिधेन्यो नाम ||२|| स श्राह । अमरो समिध्यमानायानुयू हीत्यग्नये स्खेतत्समिध्यमानायान्याह ॥२॥ अथ्र्यु अनि को दध्म ( लक्टी से ) इन्धे अर्थात् जलाता है । इसलिये इसरो इम (धन) कहते हैं । और होता सामिधेनियों को बोल कर अनि यो अधिक प्रज्वलित करता है अत उन मत्रों को सामिधेनी कहते हैं । (लक्दी इश्म है और मत्र सामि- धेनी) ॥१॥ अध्वर्यु होता से कहता है 'अग्नि जलने वाली के लिये मन पोलो' । होता जलने घाली अग्नि के लिये ही मन योलता है ॥२॥ १-२.शु. ० अ०२०६ . कां० १.३.५, ३-७। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् ६७ तदु हैकऽमाहुः । अग्नये समिध्यमानाय होतरनुहीति तद् तथा न नयाद- होता बाऽरप पुरा भवति यदैवैन प्रवृणीतेऽथ होता तस्माद् यादग्नये समिध्यमानाया- नुन हीत्येव ॥३॥ आग्नेयीरन्याह । स्वयैवैनमेतदेवतया समिन्धे गायनीरन्वाह गायन याऽअग्ने- श्वन्दः खेनैवेनमेतच्छन्दसा समिन्ये वीर्य गायत्री महा गायत्री वीर्येणैवैनमेत' समिधे ॥ एकादशान्वाह । एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुमा गायत्री क्षत्रं त्रिष्टुबेताभ्यामेपैनमेत- दुभाभ्यां वीर्याभ्या समिन्धे तस्मादेकादशान्वाह ।।५।। सवै त्रिः प्रथमामन्याह । त्रिरतमा त्रिप्रायणा हि यज्ञानिवृहदयनास्तस्मात्रिः प्रथमामन्याह निरुतमाम् ॥६॥ ताः पञ्चदरा सामिधेन्यः सम्पद्यन्ते । पञ्चदशो वै यत्रो वीर्य बनो वीर्यमेवेतत्सा- मिधेनीरभिसम्पादयति तस्मादेतास्यनूष्यमानामु यं द्विष्यात्तमङ गुष्ठाभ्यामपवाघेतेदमहम- मुमवयाधऽइति तदेनमेन वने गाववाधते ।।७।। कुछ लोग कहते हैं है होता, जलने वाली अमि के लिये मंत्र बोलो' । परन्तु ऐसा नहीं कहना चाहिये । क्योंकि अभी वह होता तो बना नहीं । जब यजमान उसका परए कर लेगा तभी तो यह होता बनेगा । इसलिये ( बिना होता को सम्बोधन किये) केवल इतना ही कहना चाहिये 'जलती हुई अग्नि के लिये मंत्र बोलो ॥३॥ अनि की चायें बोली जाती हैं । अर्थात् अग्नि को उसी के देवता के द्वारा मज्व- लित करता है । गायत्री छन्द के मंत्र बोलता है । गायत्री अग्नि का छन्द है अतः अपने ही छन्द से श्रमि प्रग्यलित होती है। गायत्री वीर्य है। गायत्री ब्रह्म है । अतः वीर्य से ही इसको प्रज्वलित करता है। ग्यारह मंत्र बोलता है ! त्रिष्टुम् में ग्यारह ही अक्षर होते हैं । गायत्री ब्राह्मण है । त्रिष्टुम् क्षत्रिय है । इन्हीं दो शक्तियों द्वारा आग को प्रज्वलित करता है । इसीलिये ग्यारह मंत्र बोलता है ॥५॥ पहले मंत्र को तीन बार बोलता है और अन्तिम मंत्र को तीन बार । यज्ञ श्रादि में त्रिवृत् है और अन्त में भी निवृत् । इसलिये वह आदिम और अन्तिम मंत्रों को तीन-तीन बार बोलता है ||६|| सामिधेनियाँ १५७ होती है । १५ का अक यन्त्र है । वज्र वीर्य है । अतः चौर्य रूपो बन्न से बह यश को समन्वित करता है । यदि नह किसी से द्वेष करता हो तो जब सामिनियों का उच्चारण हो रहा हो उस समय वह अपने पैर से शत्रु को कुनल मुक्ता है । यह उसको उस यज्ञ से मार सकता है ॥७॥ ग्यारह मंत्रो मे रो पहले और पिछले को तीन-तीन बार पढ़ने से १५ हो जाते हैं।

माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे पां०१.३.५.८-११। पञ्चदश वा अईमासस्य राप्रयः । अईमासशो वे संवासरो भवन्नेति तदात्रीरामोति ॥८॥ पञ्चदशानामु वै गायत्रीणाम् । प्रीणि च शतानि पष्टिश्चाक्षराणि त्रीणि च वै शतानि पष्टिश्च संवत्सरस्याहानि तदहान्यानोति तदेव संवत्सरमानोति || सप्तदशसामिय॑नीः । इप्ट्याऽभनु यादुपाशु तस्यै देवतायै यजति यस्याऽष्टिं निर्वपति द्वादश ये मासाः संवत्सरस्य पञ्चव एप एव प्रजापतिः सप्तदशः सर्व ये प्रजापतिस्तत्सर्वेणैव तं काममनपराध राध्नोति यस्मै कामायेष्टिं निपल्युपाशु देवता यजत्यनिरुतं वाऽउपाशु सर्व वाऽभनिरुक्तं तत्सरेणैव ते काममनपरापथ राध्नोति यस्मै कामायेष्टिं निवपत्येप इप्टेपचारः ॥१०॥ एकविराति सामिधेनीः । अपि दर्शपूर्णमासयोरनुन् यादित्याहुादश वै मासाः सरत्सरस्य पञ्चर्तवस्त्रयो लोकारतद्विशतिरेपऽएवैविधशो ये एप तपति सैपा गतिरेपा प्रतिष्ठा तदेतां गतिमेतां प्रतिष्ठा गच्छति तस्मादेकविशतिमनुन् यात् ।।११।। ता हैता गत शेरेवानुव यात् । य इच्छेन श्रेयास्यान्न पापीयानिति यादृशाय हैव सतेन्वाहुस्तादृड्या हैव भवति पापीयान्या यस्यैवं विदुष एता अन्याहुः सो ऽएषा मीमा- अर्ध-मास या श्राधे महीने में पन्द्रह रातें होती हैं। वर्ष पास-पास करके ही रामात हो जाता है। इसलिये वह रातो की प्राप्ति करता है ।।८।। पन्द्रह गायत्रियों में ३६० अक्षर हुये । एक वर्ष में ३६० दिन होते हैं । इस प्रकार वह दिनों की प्राप्ति करता है और वर्ष की भी || यदि (किसी विशेष उद्देश्य से) इष्टि करना हो तो सत्रह सामधेनियाँ पढ़नी चाहिये। जिस देवता की इष्टि देनी होती है उसके लिये चुपचाप धीरे से इष्टि दी जाती है। वर्ष में बारह मास होते हैं और पाँच ऋतुयें । इस प्रकार प्रजापति में सत्रह हो गये। प्रजापति है सम्पूर्ण । इसलिये जिस देवता के लिये इष्टि की जाती है यह सन सम्पूर्णता के लिये । अर्थात् यश करने वाले को सम्पूर्णता प्राप्त हो जाती है । इष्टि के लिये यही उपचार कुछ लोगो का कहना है कि दर्श और पौर्णमास यज्ञो मे इक्वीस सामिधेनियाँ पढ़नी चाहिये । बारह मास हुये, पाँच ऋतुयें, तीन लोक और इक्कीसवाँ बह जो नित्य तपता है अर्थात् सूर्य । वही गति है वही प्रतिष्ठा है । गति और प्रतिष्ठा को प्राप्त होता है । इसलिये इक्वीय मामिधेनियाँ पढ़नी चाहिये ॥११।। इन धो गवधि ही पढ़े जो चाहे कि मुझे न इससे अधिक होना है न कम । क्योंकि जिस देवता के लिये पढ़ते हैं, पढ़ने याला उसी देवता के समान होगा या क्म । जो इस रहस्य को समझता है उसी के लिये वे (रक्कीस मा) बोलते है । परन्तु यह तो मीमांसा

०१.३.५. १२-१६। दर्शपूर्णमासनिरूपणम्
सैव न त्येपैता अनूच्यन्ते ।।१२।।
निरव प्रथमा त्रिरत्तमामनवानानुव यात् । त्रयो वा इमे लोकास्तदिमानेपैतल्लो-
कान्सन्तनोतीमाल्लोकान्स्पृणुते त्रय इमे पुरुषे प्राणा एतमेकास्मिन्नेतसन्ततमव्यवच्छिन'
दधात्येतदनुवचन ॥१३॥
स यावदस्य वचः स्यात् । एवमेवानुपियक्षेत्तस्यैतस्य परिचक्षोत साम्यवान्यादनवा-
नननुविवक्षस्तत्कर्म विवृह्य त सा परिचता ॥१४॥
स योतको दाशसेत । अप्येकैकामेवानवानन्दनु न यात्तदेकेकयैवेमांल्लोकान्स-
न्त नोत्येक कयेमाल्लोकान्स्पृणुतेऽय यरमाणं दधाति गायत्री ये पाणः स यत्कृत्स्ना गायत्री-
मन्याह तत्कृत् प्राणं दधाति तस्मादेकैकामेवानवानचनुन् यात् ।।१५।।
ता वै सन्तता अव्यपच्छिन्ना अन्याह । संवत्सरस्यैवैतदहोरामाणि रान्तनोति
सानीमानि संवत्सरस्याहोरात्राणि सन्ततान्यव्यवच्छिषानि परिलयन्ते विपतउचैपैतद्
मातृव्याय नोपस्थानं करोत्युपस्थानछ ह कुर्याद्यदसन्तता अनुन् यात्तस्मादै सन्तता अन्य-
परिछना अन्वाह ।।१६।। बामणम् || २॥ [५] अध्यायः ।।३।।
मान है । इक्कीस मंत्र बोले नहीं जाते ||१२||
पहले मंत्र को तीन बार और पिछले को तीन यार एक साँस में पढ़ना चाहिये ।
तीन ही यह लोक है । अतः वह इन तीन लोको को तानता है । पुरुष में तीन प्राण होते हैं ।
ऐसा करने से उसका जीवन बढ़ जाता है । (मृत्यु) उसको बीच से काटता नहीं ।।१३।।
होता को चाहिये कि बिना बीच में तोडे हुये जितनी भर उसमी शक्ति हो उससे
मंत्रों को पढ़ता रहे । बीच में साँस तोड देने का अर्थ यह है कि यज्ञ का अनादर किया
गया । विना साँस तोडे लगातार पढ़ने से यह पाप नहीं लगता ।।१४।।
यदि वह ऐसा करना न चाहे तो एक-एक मत्र को ही बिना साँस तोड़े बोले।
इस प्रकार यह एक-एक करके लोकों की प्राति करेगा। वह साँस इसलिगे लेता है कि
गायत्री प्राण है। पूरी गायत्री पढ़कर मानो वह यजमान के लिये पूरे प्राण का सम्पादन
करता है । इसलिये
एक-एक मत्र बिना साँस तोड़े पदने चाहिये ॥१५
उनको बराबर बिना तोहे हुये पढ़ना चाहिये, इस प्रकार वह सम्वत्सर के दिन और
रातों को लगातार कर देता है । वर्ष के दिन और रात बिना अन्तर के ही गुजरते हैं । इस
प्रकार वह देपी शत्रु को अवसर नहीं देता। यदि बीच मे तोड़ फर पढेगा तो अपने शत्रु
को अवकाश दे देगा । इसलिये वह बिना तोड़े हुये लगातार पढ़ता है ॥१६॥

अध्याय ४-ब्राह्मण ? हिडुकृत्याबाह । नासामा यज्ञोऽस्तीति वाऽमाहुर्न याऽश्रहिकृत्य साम गीयते सयशिकरोति तद्धिदारस्य रूपं क्रियते प्रणयेनैव साम्नो रूपमुपगच्छत्योरेम् ओमित्येतेनो हारयैप सर्व एव ससामा यतो भवति ॥१॥ यदेव हिकरोति । प्राणो वै हिड्वारः प्राणो हि वै हिसारस्तस्मादपिगृद्य नासिके न हिकर्तुं शक्नोति याचा वाऽऋचमन्याह वाक्च वै प्राणश्च मिथुनं तदेतत्पुरस्तान्मिथुने प्रजननं क्रियते सामिधेनीनां तस्मादै हिकृत्यान्वाह ॥२॥ स पाऽउपाशु हिङ्करोति । अथ यदुच्चैहिकुर्यादन्यतरदेव कुर्याद्वायमेव तस्मादु- पाथ्शु हिकरोति ॥२॥ स वाऽएति च प्रेति चान्वाह | गात्रीमेवैतदर्वाची च पराची च युनक्ति पराच्यह देवेभ्यो यज्ञं पहत्यर्वाची मनुप्यानवति तस्माद्वाऽएति च प्रेति चान्याह ॥४॥ यद्वेवेति च प्रेति चान्याह । प्रेति वै प्राण एल्युदानः प्राणोदानावेवैतद्दधाति तस्मा- मन बोलने से पहले 'हिड्' बोलना चाहिये । ऐसा कहते हैं कि बिना सामगान के यज्ञ नहीं होता और साम बिना हिदार ने गाया नहीं जाता। हिवार से हिट का रूप होता है और प्रगाय या योङ्कार से साम का रूप । 'ओ३म्' कहने से समस्त यश सामरूप हो जाता है॥१॥ हिबार क्यों कहता है ? इसलिये कि प्राण हिङ्कार है। प्राण हिंकार इसलिये है कि नाक के नथने बन्द फरने पर हिड्तार नहीं बोल सकते । ऋचाओं को वाणी से बोलता है। वाणी और प्राए का जोड़ा है। हिवार बोलकर सामिधेनियाँ पदने का तात्पर्य यह है कि सामिधेनियों में सन्तान का प्रजनन करा देता है (जोडा मिलाकर ) ॥२॥ हिङ्गार मन्द स्वर से बोला जाता है । हिङ्कार उच्च स्वर से बोलेगा तो हिङ्कार और वाणी एक ही हो जायगी । अतः हिकार यो मन्द स्वर से बोलना चाहिये ॥३॥ 'या' और 'प्र' कहकर बोलता है। इस प्रकार वह उधर जाने वाली गायत्री को इधर पाने वाली गायनी से जोड़ देता है । उधर जाने वाली गायत्री देषों के लिये यज्ञ को ले जाती है । इयर पाने वाली गायत्री मनुष्यों की रक्षा करती है। इसलिये 'या' और 'प्र'का प्रयोग करता है ॥४॥ 'या' और 'प्र' पहने का एक कारण और भी हो साता है । 'प्र. प्राण है और 'या' उदान । इस प्रकार प्राए और उदान को धारण कराता है । इसलिये 'पा' और 'प्र' फॉ०१.४.१.५-१०॥ दर्शपूर्णनासनिरूपणम् द्वाऽएति च प्रेति चान्याह ॥५॥ यदेवेति च प्रेति चान्याह । प्रेति वै रेतः सिच्यतऽरति प्रजायते प्रेति पशयो वितिएन्तऽपति समावर्तन्ते सर्व वा इदमेति च ग्रेति च तस्मादा एऽति च प्रेति चान्याह ॥६॥ सोऽन्याह । प्र वो याजा अभिधव इति तन्तु प्रेति भवत्यग्न ऽआयाहि वीतयऽइति तवति भवति ॥७॥ तदु हैकऽबाहुः । उभयं वा एतत्प्रेति सम्पद्यत इति तदु तदातिविज्ञान्यमिव म वो वाजा अभिद्यवऽइति तन्नु प्रेत्यग्नऽमायाहि वीतयऽइति तदेति ।।८।। सोऽन्वाह । प्र वो बाजा अभिद्यय इति तन्नु प्रेति भवति वाजा इत्यन्न वे शाजा अन्नमेवैतदन्यनूक्तगभिद्यत इत्यर्द्धमासा या अभिद्ययोऽर्द्धमासा नेवैतदभ्यनूक्त हविष्मन्त इति पशवो हविष्मन्तः पशूनेवै तदभ्यनूक्तम् ।।६।। घृताच्येति । विदेधो ह माथवोऽग्नि वैश्वानरं मुखे वभार । तस्य गोतभो राहूगण पिः पुरोहित आस तस्मै ह स्मामन्त्र्यमाणो न प्रतिशृणोति नेन्मेऽग्निर्वैश्वानरो मुखानि- प्पद्याताऽइति ॥१०॥ फा प्रयोग करता है। 'या' और 'म' कहने का एक कारण और भी हो सकता है। 'प्र' से वीर्य सौंचा जाता है । 'श्रा' से सन्तान उत्पन्न होती है । '' पशु चरने के लिये जाते हैं । 'या' से धर को लौटते हैं । वस्तुतः संसार में हर एक वस्तु याती और जाती है। इसलिये 'या' और 'प्र' का प्रयोग करता है ॥६॥ यह कहता है 'प्र वो वाजा अभिद्यवः' । 'धार के अन द्यौलोक को जावें। यह हुया 'प्र' या जाना । अब कहता है 'अग्न या याहि वीतये, 'हे अग्नि, वृद्धि के लिये श्रा' । इससे 'या' या श्राना हुया ॥७॥ कुछ का कहना है कि इन दोनों से 'म' अर्थात् जाने का हो अर्थ निकलता है । परन्तु यह तो साधारण बुद्धि में आता नहीं । वस्तुतः 'प्र वो वाजा अभिधवः' से जाना ही अमीष्ट है और 'अग्न आया हि वीतये से आना ।1८11 वह (पहली सामिधेनी को) पड़ता है 'प्र वो वाजा अभियवः' इससे जाना अभिप्रेत है । वाज बहते हैं अन्न को। इसके पाठ से अन्न की प्राप्ति होती है। 'श्रमियर से अर्द्धमास का अर्थ निकलता है । क्योकि अर्द्धमास द्यौलोक को जाते हैं | अब कहता है, 'द हवि वालो । हर्षि वाले पशु होते हैं । इस प्रकार पशुओं की प्राति कराता है ।।६।। अब वह कहता है 'घृताची' । विदेष का राजा मायव अपने मुख मे वैश्वानर अग्नि रखता था । उसका राहगण गोतम पुरोहित था । पुरोहित ने पुकारा तो यह न बोला कि कहीं मेरे मुस से अग्नि निक्ल न पड़े ॥१०॥ । .

ડર माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १. ४. १. १३-१५ तमुग्भिह यितु दधे । यीनिहोत्रं वा कवे घुमन्त समिधीमहि । अग्ने बृहन्तम- ध्वरे विदेति ॥११॥ सन प्रतिशुश्राव | उदग्ने शुचयस्तव शुका भ्राजन्त ईरते । तव ज्योतीप्यर्चयो विदेघारे इति ॥१२॥ स ह नैव प्रतिशुनाव । तं त्वा घृतस्नवीमहऽइत्येवामिव्याहरदथास्य धृतकी वे. चाग्निवैश्वानरो मुखादुज्जज्वाल । तब शशाक धारयितुर्थसोऽस्य मुसाचिप्पेदे स इमां पृथिवीं प्रापादः ॥१३॥ तर्हि विदेधो माथव आस । सरस्वत्या स तत एव प्राड दहन्न भीयायेमा पृथिवीं तं गोतमश्च राहूगणो विदेषश्च माथवः पश्चादहन्तमन्त्रीयतुः । स इमाः सर्वा नदीरति- ददाह सदानीरेत्युत्तरागिरेर्निीवति ताछ हैव नातिददाह । ताछ ह स्म ता पुरा बायणा न तरन्त्यनतिदग्धाग्निना वैश्वानरेणेति ॥१॥ तत एतर्हि । प्राचीन बहवो ब्राह्मणास्तदाक्षेत्रतरमियास सावितरमिवारवदित- मग्निना वैश्वानरेणेति ॥१५॥ तब उस पुरोहित ने उसका (ऋग्वेद ५।२६।३) से श्राहान किया-वाति होन त्या कवे द्युमन्त समिधीमहि । अग्ने वृहन्तमध्वरे' । हे बुद्धिमान, बडे, प्रकाश बाले और हवन में प्रिय अग्नि 1 हम तुझको यज्ञ में बुलाते हैं। हे विदेघ १।। राजा ने कुछ उत्तर नहीं दिया, तब उसने नागे पढा (ऋ. १७) उदाने शुचयस्तय शुक्रा भ्राजन्त ईरते ! राव ज्योतीध्यर्चयः' विदेघ इति 'हे अम्नि अपनी चमकीली, प्रकाश युक्त ज्योतियों को ऊपर को फेंक' । यो विदेष ॥१२॥ वह तब भी न बोला । तब पुरोहित ने आगे पदा-'त त्या धृतस्नवीमहे चिन भानी स्व: शें देवाँ या पीतये यह' । यह मन पूरा पदने भी न पाया "त' शब्द तक ही श्राया था कि अग्नि वैश्वानर जल उठा । यह अपने मुख में न रख सका । अनि उसके मुँह से निक्ल कर पृथ्वी पर प्रा पड़ा ||१३|| विदेघ माथव उस समय सरस्वती के किनारे पर था। उस समय अगि जलते-जलते पूर्व की और बढ़ा । गोतम राहूगण और विदेश माथव उस जलते हुये असि के पीछे-पीछे चले । अनि ने इन सत्र नदियों को सुखा दिया । एक नदी सदानीरा उत्तरी पहाड़ से निकलती है । उसे वह न सुरसा सका । माहारा लोग पहले इस नदी को पार नहीं करते थे यह सोचकर कि अमि वैश्वानर ने दसको नहीं जलाया 11१४|| परन्तु अाजकल बहुत से वाझए इस नदी के पूर्व की ओर रहते हैं । उस समय सदानीरा के पूर्व की भूमि ऊसर पड़ी थी । उसमें दल-दल बहुत था। क्योंकि नग्नि वैश्वानर ने उसका श्रास्वादन नहीं किया था||१५||

का. १.४.१.१६-२०।
दर्शपूर्णमासनिरूपणम्
७३
तदु हैतहिं । क्षेत्रतरमिव घालणा उहि नूनमेनद्यज्ञरसिप्वदन्त्सापि जघन्ये
नैदाघे समिवैन कोपयति तापच्चीतानतिदग्धा ह्यग्निना पैश्वानरेण ॥१६॥
स होगाच । विदेघो मायवः काह भवानीत्यत एव ते प्राचीनं मुवनमिति होवाच
सैपाप्येतर्हि कोसलरिंदेहाना मर्यादा ते हि माधवाः ||१७||
अथ होगाच । गोतमो राहगण' कथं नु नऽआमन्त्र्यमाणो न प्रत्यत्रीपीरिति
स होपाचाग्निमें वैश्वानरो मुसेऽभूत्स नेन्मे मुसान्निप्पद्याते तस्मात्ते न प्रत्यत्रोप-
मिति ॥१८॥
तदु कथमभूदिति । पर त्व घृतस्नीमहऽइत्यभिव्याहापीस्तदेव में घृतकी-
विवैिश्वानरो मुरसादुद ज्यालीत्त नाशकं धारयितुथस मे मुखानिरपादीति ॥१६॥
स यत्सामिषेनीषु धृतरत् । सामिधेनमेव तत्समेन तेनेन्धे वीर्यमेवास्मिन्द-
धाति ॥२०॥
तदु पृताच्येति । देवान् जिगाति सुन्नयुरिति यजमानो वै सुम्नयुः सहि देवान्
जिगीपिति सहि देवान् जिघाथसति तस्मादाह देवान् जिगातिसुम्नयुरिति सैपानेयी सत्यनि-
अब तो यह यहुत उपजाऊ है क्योंकि ब्राह्मणों ने यश करके उसको श्रग्नि को चसा
दिया है । गर्मी के अगले दिनों में भी ( यह नदी ) सूत्र बहती है। अग्नि वैश्वानर ने इससे
दग्ध नहीं किया था । अतः यहाँ ठण्डक बहुत होती है ॥१६॥
विदेघ माधव ने अमि से पूछा, 'मैं यहाँ रहूँ ? 'इस नदी के पूर्व की ओर तेरा
घर हो', ऐसा नमि ने उत्तर दिया । अब तक यह नदी कौसल और विदेह देशों ने वीच
की सीमा है । क्योकि यह माथव की सन्तान है ॥१७॥
अन गोतम राहू गण ने राजा से पूछा, 'मैने तुमको बुलाया । तुम क्यों नहा भोले''
उसने 'मेरे मुँह मे अनि वैश्वानर था | यही यह गिर न पड़े इसलिये मैं नहीं
चोला' ॥१८॥
गौतम ने पूछा, 'फिर यह क्या हुश्मा' ? राजा ने उत्तर दिया, 'जब तुमने मत्र पढे
और घी का नाम ही लिया कि अग्नि वैश्वानर जल उठा और मैं उसको मुरस में न रख
सका । वह पृथ्वी पर निकल पडा' ॥१६||
इसलिये सामिधेनियों म जो पूत शब्द है वह अनि जलाने के लिये बडा उपयुक्त है।
इन्हीं सामिनियों को पटकर वह अग्नि को जलाता है और यजमान को शक्ति देता
अब (वह शब्द ) है 'घृताच्या', अर्थात् घी से भरे ( चमचे ) से । देयान् जिगाति
सुम्नयु' । 'शान्ति का इच्छुक वर देवों के पास लाता है', यजमान सुम्नयु (शान्ति का
इच्छुक ) है । यह देवो के पास आना चाहता है । इसीलिये व्हा 'देवान् जिगाति सुन्नयु।"
क्दा,
है ॥२०॥

माध्यन्दिनीये शताथवादाणे
का० १.४.१, २१-२५
रुक्ता सर्व वाऽमनिरुक्त सर्वेणैवैतत्प्रतिपद्यते ॥२२॥
अग्नऽश्रायाहि वीतयऽइति । तद्वेति मनति वीतयऽइति समन्तिरमिर ह याऽइमे-
ऽमे लोका मासुरित्युन्मृश्या हैव चौरास ।।२२।।
ते देवा अकामयन्त । कथ नु ने इम सोगा रितरा, स्युः कथं न इदं वरीय-इव
स्यादिति तानेतरेप त्रिभिरतरैर्व्यनयन् पीतयऽइति तऽइमे विदूरं लोकास्ततो देवेभ्यो
वरीयोऽमवरीयो ह वाऽग्रस्य भवति यस्यैवं विदुप एतामन्याहुतियऽइति ।।२३।।
गृणानो हव्य दातयऽइति । यजमानो ये हव्यदातिणानो यजमानावेत्येतदाह
निहोता ससि बहिपीत्यमिः होतार्य लोसे वर्हिरस्मिन्नेचैतल्लोकेऽरिन दधाति सोऽयम-
स्मिल्लोकेऽग्निहितः सैपेममेव लोकसभ्यनूक्तमगेयतया लोके जयति यस्यै विदुप
एतामन्याहुः ॥२४॥
तं त्या समिझिगिर इति । समिद्भिातमगिरस पेन्यतागिर इत्यङ्गिराउ
पग्नि तेन वर्द्धयामसीति तत्सामिधेन पदय समेवैन तेनेन्धे वीर्यमेपास्मिन्दधाति ।।२५।।
शतम् ॥३०॥
यह आमेयी ऋचा अनिरुक्त (अनियत ) है । 'सम' भी अनियत होता है। अतः अनिरुक्त
भूचा पढ़ कर 'सब का सम्पादन करता है ।।२।।
अब कहता है कि, 'अम श्रायाहि वीतये', 'अग्नि यश यी वृद्धि के लिये प्रा' ( यह
दूसरी सामिधेनी है ) वृद्धि या पैलाव के लिये । पहले लोक मिले हुये थे । हम अाफाश
को इस प्रकार (दाथ द्वाकर) छू सक्ते ये ।।२२।।
देवों ने चाहा, 'यह लोक दूर-दूर पैसे हो ? कैसे हमको अधिक आकाश मिले । यह
फहकर उन्होंने यह तीन अदरो का 'यीतये शब्द उच्चारण किया । यह कहते हो लोक दूर
दूर हो गये । देवों को दूर-दूर जगह मिल गई । जो इस रहस्य को समझ कर 'वीतये' कहता
है उसके लिये भी दूर-दूर अवकाश मिल जाता है ॥२३॥
जब वह कहता है 'गुणानो हा दातये । 'हव्य देने वाले के लिये । हन्य देने
पाला यजमान है । यजमान के लिये ही यह कहा गया । 'निहोता सत्सि वर्हिषि' । होता
श्रासन पर घटता है । 'होता' अग्नि है । चर्हि रो ग्राच्छादिरा वेदी अायन है । यद् जगत्
पर्हि है । अग्नि को इस जगत् मे स्थापित करता है । जगत् के फल्याण के लिये अनि यहाँ
स्थापित की जाती है। जो इस रहस्य को समझता है और जिसके लिये यह सामिधेनी पदी
जाती है उसकी इस लोक में विजय होती है ॥२४॥
(अब तीसरी सामिषेनी) 'त त्या समिद्भिरगिर.' 'अङ्गिरस, तेरे लिये समिधानी
से' । ग्रागिरस अमि है 'पृतेन वर्दयामसि' घी से हम बढाते हैं । 'घृत' अग्नि जलाने के लिये
बहुत उपयुक्त शब्द है । उसी अग्नि को मज्यसित करते हैं, और यज्ञ को शक्ति देते हैं ॥२५॥

पां० १.४.१.२६-३०। दर्शपूर्णमासनिरूपणम्
बृहन्छोचा यविष्ठयति । वृहदुह्येप शोचति समिद्धो यविष्ठयति यविष्टो ह्यग्निस्त-
स्मादाह यविष्ठयति सैपैतमेव लोकमभ्यनूतान्तरिक्षलोकमेव तस्मादाग्नेयी सत्यनिस्का-
निरुतो ह्येप लोक एतमेवैतया लोकं जयति यस्यैवं विदुप एतामन्याहुः ॥२६॥
स नः पृथु वाग्यमिति । अदो वै पृथु यस्मिन्देवा एतच्छ्वाग्यं यस्मिन्देया अच्छा
देव वियाससीत्यच्छ देव विवासस्वतन्नो गमयेत्येवैतदाह ॥२७॥
बृहदग्ने सुवीर्यमिति । अदो वै वृहद्यस्मिन्देवा एतत्सुवीर्य यस्मिन् देवाः सपैतमेव
लोकमभ्यनूता दिवमेतमवेतया लोकं जयति यस्यैवं विद्रुप एतामन्याहुः ॥२८॥
सोऽन्वाह । ईडेन्यो नमस्य इतीडेन्यो ोप नमस्यो ह्येय तिरस्तमाऽसि दर्शत
इति तिर–इव खेप तमाऽसि समिद्धो दहरो सममिरिभ्यते चपेत सॐ हीभ्यते कृपा
वृपोऽअप्तिः समिध्यतऽइति सहीभ्यते ॥२॥
अश्यो न देववाहन इति । अश्वो ह वाऽएप भूत्वा देवेन्यो यज्ञं वहति यदै मेत्य-
च्यामिति तत्तस्मादाहाश्वो न देववाहन इति ॥३०॥
'वृहच्छोचा यविष्ठ्य', 'तू सब से छोटी, बहुत चमकदार है। समिधा बहुत चमकती
है । यह ही सब से कम आयु की अमि है। इसीलिये उसको 'यविष्य' कहा । यह ऋचा उस
लोक अर्थात् अन्तरिक्ष के लिये कही गई । अतः अाग्नेयी होते हुये अनियक्त है । जो इस
रहस्य को समझता है और जिसके लिये यह सामिधेनी पढ़ी जाती है उसको इस लोक में
विजय प्राप्त होती है ॥२६॥
(अब चौथी सामिनी) स नः पृथु श्रयाय्यम्'। यह तू हमारे लिये चौड़ा चपला
और प्रकाश युक्त अयपाश प्राप्त कर' । वह लोक जिसमें देवता रहते हैं चौड़ा-चक्ला और
चमकदार है । 'अच्छा देव विवाससि' अर्थात् 'मैं उस लोक को जाऊँ' ॥२७॥
'बृहदग्ने सुवीर्यम्' हे अग्नि, यह बड़ा और शक्तिशाली' 1 यह बडा लोक है
निरामें देव रहते हैं । यह शक्तिशाली लोक है जिसमे देय निवास करते हैं। इसी लोक फे
अभिप्राय से यह कहा गया । जो इस रहस्य को समझता है और जिसके लिये सामिधेनी पट्टी
जाती है उसको इस लोक में विजय प्राप्त होती है ॥२८॥
(पाँचीं सामिनी) 'ईडेन्या नमत्य' । 'लुति और नमस्तार के योग्य' । यह स्तुत्य
भी है और नमस्य भी । 'तिरस्तमासि दर्शतअन्धकार में होकर चमकता है। अग्नि जब
जलता है तो अन्धकार में होकर चमकता है । 'समम्मिरिभ्यते कृपा 'बलवान अग्नि प्रज्वलित
होता है। । बलवान अग्नि है यह, प्रज्वलित भी होता है (ममग्नि--यहाँ से छटी गमिषेनी
प्रारम्भ होती है ) ॥२६॥
'अश्वो न देवगाहन' वह अग्नि अश्व या घोडा होकर देवों को हवि ले जाता है।
यहाँ 'न' का अर्थ है 'पोरम । इसमा अर्थ है कि वस्तुतः वद अश्य अनकर हवि को ले
जाता है ॥३०॥

७६ माभ्यन्दिनीये शतपथवाझणे कां० १.४.१.३१-३४ । तथे हविष्मन्त ईडतऽइति । हविष्मन्ती ह्येतं मनुष्या ईडते तस्मादाह तथं हरिमन्त ईडतइति ॥३१॥ वृपणं त्या वयं पन्नृपणः समिधीमहीति । सधं ह्य नमिन्धतेऽग्ने दीद्यतं वृहदिति दीदयेव ाप बृहत्समिद्धः ॥३२॥ तं वाऽएतम् । वृषण्वन्त त्रिचमन्याहाग्नेय्यो चाऽएताः सर्वाः सामिधीन्यो भवन्तीन्द्रो वै यज्ञस्य देवतेन्द्रो पैतेनो हास्यैताः सेन्द्राः सामिधेन्यो भवन्ति तस्मादृपण्वन्तं विचम- न्वाह |॥३३॥ सोऽन्याह अग्नि दूतं वृणीमहऽइति देवाश्च वाऽअसुराश्चोभये प्राजापत्याः पस्मृधिरे तान्त्स्पर्धमागन्गायत्र्यन्तरा तरथौ या ये सा गायन्यासीदियं वै सा पृथिवीय, हैव तदन्तरा तस्थौ त ऽउभयऽएर विदाञ्चकुर्यतरान्नै न इयमुपावय॑ति ते भविष्यन्ति परेतरे भविष्यन्तीति तामुभयऽएवोपमन्त्रया चक्रिरेऽग्निरेव देवानां दूत मास सहरक्षा इत्यसुररक्षसमसुराणा, साग्निमेवानुनयाय तस्मादन्वाहाग्निं दूतं वृणीमहऽइति रा हि देवानो दूत आसीद्धोतारं विश्ववेदसमिति ॥३४।। 'त हविष्मन्त ईडत' उसको हवि वालो पूजी' मनुष्य हवि वाले हैं । यह अग्नि को पूजते है । इसलिये कहा 'त हविष्मन्त ईडत' ||३१|| (सातवीं सामिधेनी) 'कृपणः स्वा यय वृपन् वृपणः समिधीमहि 'अग्ने दीद्यतं वृहत्' । 'हम शक्तिशाली तुझ शक्तिशाली वो प्रज्वलित करते हैं । हे अग्ने, तू बहुत चम- कने वाला है। क्योंकि जब वह प्रज्वलित किया गया, वह वस्तुतः बहुत चमका ॥३२॥ इस तृच् ( तीन ऋचारों के समूह ) को पढ़ता है जिसमें 'वृषण ( बलवान ) शब्द पाया है । यह सब सामिधेनियाँ अग्नि देवता की होती हैं । परन्तु यज्ञ या देवता 'इन्द्र' है । और वह 'नृपण' ( बलवान ) है । अतः तृषण् शब्द पाने से यह तृच् इन्द्र देवता का हो जाता है । इसलिये 'वृषण' वाली तीन ऋचानो को पढ़ता है ॥३३॥ (अब पाठवीं सामिधेनी को) 'अग्नि दूत वृणीमहे' 'अग्नि दूत का घरण करते है' । प्रजापति की सन्तान देव श्रीर असुर प्रभुत्व के लिये लड पडे । गायत्री बीच में पड़ गई । जो गायत्री भी यही यह पृथ्वी है । यही पृथ्वी उन देवों के बीच में थी। वे जानते थे कि निधर को यह रहेगी, यही पक्ष जीत जायगा, और दूसरा पक्ष पराजित होगा। यतः उन दोनों दलो ने चुपके चुपके उसको अपनी योर मिल जाने के लिये निमंत्रण दिया । देवों का दूत बनी अग्नि, और असुर राक्षसों का एक राक्षस जिसका नाम या 'सहरक्ष' । यह गायत्री (या पृथ्वी) अग्नि के साथ चली गई। इसलिये कहते हैं हम अनि दूत घरण करते हैं। अग्नि ही दूत था । इसलिये यहा, 'होतारं विश्ववेदराम्' । अर्थात् अग्नि होता यो जो सब कुछ जानने वाला है ॥३४|| ०१.१.१.३५.३७ ॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् तदु हैकेऽन्याः होता यो विश्ववेदस इति नेदरमित्यात्मानं पाणीति तदु तथा न म्यान्मानुप, ह ते यथे कुर्वन्ति प्यूद ये तयज्ञस्य यन्मानुपं नेयुद्धं यज्ञ करवाणीति तस्माद्ययैव नूरतमेवानृव्याद्योतारं विश्ववेदसमित्येरास्य यज्ञस्य सुकनुमित्येप हि यज्ञस्य सुकनुर्यदप्तिस्तस्मादाहास्य यमस्य सुमनुमिति रोयं देवानुपाववर्च ततो देवा अभवन्परासुरा भवति ह त्याऽात्मना परास्य रापला भवन्ति यस्यैवं विदुप एतामन्याहुः ॥३५।। तो याऽअष्टमीमनुन यात् । गायत्री पाएषा निदानेनाष्टाक्षरा चै गायत्री तस्माद- एमीमनुन यात् ॥३६॥ तद्धके । पुरस्तादारये दधत्यन्नं धाव्ये मुखतऽइदमन्नायं दध्म इति वदन्तस्तदु तथा न कुर्यादनास्तृप्ता तस्यैपा भवति यः पुरस्तादाय्ये दधाति दशमी वा हि तये- फादशी वा सम्पद्यते तस्यो हैवैपाक्लृप्ता भवति यस्यैतामष्टमीमन्याहुस्तरमादुपरिष्टादेव धाग्ये दध्यान् ॥३७॥ समिध्यमानो ऽअध्यरऽइति । अध्वरो वै यज्ञः समिध्यमानो याऽऽत्यवैतदाहाग्निः कुछ लोग मंत्र में थोड़ा सा परिवर्तन करके ऐसा कहते हैं 'होवा यो विश्ववेदसः । अर्थात् होता जो सम कुछ जानने वाला है। इसका कारण यह है कि वह 'होताके दो टुकड़े कर देते हैं 'होता + परम्' 'अरम्' का अर्थ 'अलम्' (बस इतना ही) भी होता है । ( याशवलय का कहना है कि ऐसा नहीं करना चाहिये । वेद मंत्र में परिवर्तन कर देने से भापा मानुषी हो जाती है । यश में मानुषी भाषा को श्रशुम समझा जाता है अतः जैसा वेद मन में पाया है वैसा ही बोलना चाहिये अर्थात् 'होतार विश्ववेदसम्' । अन थागे कहता है-'यस्य यशस्य सुक्रतुः । 'इरा यज्ञ को अच्छी प्रकार करने वाला' । क्योंकि अग्नि यश का सुमनुः है। गायनी ने देवों का साथ दिया था। यह बीत गये। असुर हार गये । जो इस रहस्य को समझता है और जिसके लिये यह ऋचा पढ़ी जाती है वह जीत जाता है और शत्रु उसका पराजित हो जाता है ||३|| इसीलिये वह इस (आठवी सामिधेनी) को पढ़ता है। यह विशेष रीति से गायत्री है क्योंकि गायत्री में आठ अक्षर होते हैं। इसलिये वह इस श्रावी गमिधनो का पाठ करता है ॥३६॥ कुछ लोग पाठवी समिधेनी से पहले दो 'धाय्य' पढ देते हैं । वे कहते हैं कि धाय्य अन्न हैं । हम अन्न को मुख में रख देते हैं परन्तु ऐसा नहीं करना चाहिये ! क्योंकि ऐसा करने से प्राचीं सामिधेनी का स्थान हट जाता है और ग्राठवीं और नवमी सामिधेनी दसवीं और ग्यारहवीं हो जाती । यह आठवीं सामिनी का ही उचित स्थान है। इसलिये दो धाग्यों को नवमी सामिषेनी के पीछे रहना चाहिये ॥३७|| (अम नवमी मामिधेनी पढ़ता है ) 'समिध्यमानो अध्वरः' 'यज्ञ मे जलती हुई।

माध्यन्दिनीये शतपथनाझसे कां० १.४.१.३८-३६ । पापक ईड्य इति पायको टप ईव्यो ोष शारिकेशस्तमीमहऽइति शोचन्तीव ह्येतस्य केशाः समिद्धस्य समिद्धोऽअऽाहुतेत्यतः प्राचीन सर्वमिध्ममन्यादध्याद्यदन्यासमिघो- उपवृक्तऽइव ह्येतद्धोता यहाऽअन्यत्समिघ इध्मस्यातिरिच्यतेऽतिरिक्तं तद्यदै यज्ञस्या- तिरिक्त द्विपन्त, हारय तद्भातृव्यमभ्यतिरिच्यते तस्मादतः प्राचीनथं सर्वमिध्ममभ्याद- ध्याद्यदन्यत्समिधः ॥३॥ देवान्यक्षि स्वध्वरेति । मध्यरो वै यज्ञो देवान्यक्षि सुपक्षियेत्येवैतदाह खधं हि हव्यपाडसीत्येप हि हव्यवाड्यदग्निस्तस्मादाह व हि हव्यपाडसीत्या जुहोता दुवस्यताग्नि प्रयत्यध्वरे । वृणीध्वस हव्यवाहनमिति सम्प्रेष्यत्येवैतयाजुहुत च यजत च यस्मै कामाय सन्धित्वं तरकुरुतेत्येवैतदाहानि प्रयत्यध्यरऽइत्यध्वरो वै यशोऽग्निं प्रयति यज्ञऽइत्ये- चैतदाह घणीव हव्यवाहनमित्येप हि हव्यवाहनो यदग्निस्तस्मादाह चूरणीय हव्यवाहनामिति ।।३।। तपाइएतम् । अध्वरचन्तं त्रिचमन्याह देवान्ह वै यझेन यजमानान्त्सपला असुरा दुर्पाचकुस्ते दुधूर्पन्त एप न शेकुवितुं ते पराबभूवुस्तस्मायोऽभ्वरो नाम दुधूर्पन्ह थप्वर यश को कहते हैं । उसमें जी प्रज्वलित होता है वह अग्नि है । 'पायकः ईच्यः । यह पवित्र मी है और स्तुत्य भी। 'शोचिष्फेशस्तमीमहे' 1 "चमकदार केश चाले तुझको हम बुलाते हैं । इसके केश चमकते हैं। दसवीं सामिषेनी अर्थात् 'समिटरय समिद्धोऽथग्ने ऐसा कहने से पूर्व सब समिधाओं को अग्नि पर रख दे, सिवाय एक के। क्योंकि यहाँ होता अग्नि-प्रज्यालन फाम समाप्त करता है । नव जो एक समिधा बच रही, इसका नियम यह है कि जो यज्ञ से पच रहे वह शत्रु का होता है । इसलिये इस सामिधेनी से पहले-पहले एक बचाकर अन्य सब समिधायें रस देनी चाहिये ॥३॥ अब वह कहता है देवान्यनि स्यम्वर' । "हे अच्छे अध्वर्यु, देवों की पूजा कर' । 'अध्वर' का अर्थ है यश । तात्पर्य यह है कि अच्छे श्रघर, देयों की पूजा कर' । 'त्वं हि हव्यवासि', 'तू हव्य का ले जाने वाला है' । अब अन्तिम सामिषेनी पढ़ता है 'ना जुहोता दुवस्यताग्नि प्रयत्यपरे । वृणीध्व हव्यवाहनम् । 'यश में अग्नि की पूजा करो। हट्य ले जाने वाले का वरण क्रो' । अग्नि वस्तुतः हव्यवाट है । इसीलिये पहा 'अग्नि तू हव्यवाट है। वह अन्तिम सामिधेनी को पढता है-'या जुहोता दुपस्पताग्नि प्रयत्पध्यरे । दृणीव हव्य पाहनम् । श्राहुति दो । अग्नि की पूजा करो, जर यज्ञ हो रहा हो। हव्य को ले जाने वाले पा घरण करो' । इसका अर्थ यह है कि ग्राहुति दो, पूजा परो अर्थात् जिस कामना के लिये यश रचा है उमपी पूर्ति करो | अग्नि हय का ले जाने वाला है। इसलिये रहा 'शीध्य हव्याहनम् ॥३६॥ 'अध्वर' शब्द वाले नृच ( तीन ऋचाओं के समूह) को पढ़ता है । जय देव यश कर रहे थे तो उनके शत्रु असुरो ने उस यज्ञ का विवस करना बादा 'दुश्चक्रुः । परन्तु .

मा० १. ४. २. १-२ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् ७६ याइएन, सपत्नः पराभवति यस्यैवं विदुषोऽध्यरपन्तं विचमन्याहु-नद्रेव सौम्येनाध्वरे- गेष्ट वा जयति तारज्जयति ||४०|| बाह्मणम् ॥३॥ [४.१.] । विषम की इच्छा करते हुये भी यह नियम न कर सके । ये हार गये । इसलिये यज्ञ का नाम अध्वर हुअा (न शेकु चितम् ) । जो इस रहस्य को समझता है और यघर शब्द वाले तृच को पढ़ता है उसके शनु उसका पिध्वस चारते हुये मी उसमा विध्वस नहीं कर सरते । वे परास्त हो जाते हैं। यह सौम्य-अध्वर को रके विजय प्राप्त कर लेता है । जीत जाता है । (सौम्येन अध्वरेण = सोमयाग सम्बन्धी अधर)॥४०॥ अध्याय ४-ब्राह्मण ? एतद वै देवा अग्निं गरिछेऽयुञ्जन् । यद्योतृत्वऽइदं नो हव्यं बहेति तमेतद्गरिष्ठे युक्तयोपामदन्वीर्यवान्यै त्यमस्यलं च तमेतस्माऽसीति वीर्ये समादधतो यथेदमप्येतर्हि ज्ञातीनां यं गरिष्ठे युञ्जन्ति तमुपमदन्ति वीर्यवान्चै त्वमस्यलं पै त्वमेनस्माऽनीति वीर्ये समादधतः स यदत अर्धमन्वाहोपस्तीत्येवैनमेतवीर्यमेवास्मिन्दधाति ॥१॥ अग्ने महाँ।। ऽनसि साक्षण भारतेति । ना ह्यग्निस्तस्मादाह बामणेति भारतेत्येप हि देवेभ्यो हव्यं भरति तस्मादरतोऽग्निरित्याहुरेप उ वा ऽइमाः प्रजाः प्राणो भूत्वा विमति तस्मादेवाह भारतेति ॥२|| अथार्षेयं प्रवृणीते । ऋपिण्यश्चैवैनमेतद्देवेभ्यश्च निवेदयत्ययं महावीर्यो यो यचं पहले देवों ने अग्नि को मुख्य होता के पद पर नियुक्त किया, और उसको इस मुख्य पद पर नियुक्त करके कहा, 'त् हमारी हवि को ले जा' और यह कहकर बढ़ाई करने लगे, 'निश्चय करके तू वीर्यवान है । 'निश्चय करके तू इस काम के योग्य है। इस प्रकार उसको बल देते हुये जैसा कि आजक्ल की जातियो मे चन क्सिी को मुख्य पद पर चुनते हैं तो यह कहकर बड़ाई करते हैं, 'श्राप वीर्यवान हैं, आप योग हैं, आप इसी कार्य के लिये हैं। और उसको बत्त-सम्पन्न करते हैं । इसलिये जो कुछ पढ़कर वह उसकी बड़ाई करता है, मानो उसकी स्तुति करता है अर्थात् उसको बल से सम्पन्न करता है ॥१॥ वह स्तुति यह है-अग्ने महाँऽसि नाम भारत' । हे प्रामाण, भारत, श्रग्नि तू बड़ा है। अग्नि ब्रह्म है इसलिये कहा 'ब्राझर' । 'भारत' इसलिये कहा कि यही देवो के लिये हन्य रखता है ( भरति ) । इसलिये कहता है 'अग्नि भारत है। । इन प्रजात्रों का प्राण बन कर पोषण करता है इसलिये भारत है ।।२।। अन वह ( अमि को ) प्रार्थ होता चुनता है। (अयांत् अपियों की शैली के . 1 ८० माध्यन्दिनीये शतपथगाह्मणे कां०.४.२.३-६। प्रापदिति तस्मादाय प्रवृणीते ।।३।। परस्तादप्रणीते । परस्ताद्धपर्वाच्यः प्रजाः प्रजायन्ते ज्यायसस्पतयऽज चैयेतं निहनुतऽइद, हि पितैवाग्रेऽथ पुत्रोऽथ पोत्रस्तस्मात्पररतादर्शक प्रवृणीते ॥४॥ स आयमुक्तवाह । देवेदो मन्विद्ध इति देवा होतमयऽऐन्धत तस्मादाह देवेद्ध इति मन्विद्ध इति मनुर्खेतमय ऐन्द तस्मादाह मन्विद्ध इति ॥५॥ ऋपितुष्टुत इति । ऋषयो ो तमोऽस्तुर्वस्तस्मादाहर्पिष्टुत इति ॥६॥ विप्रानुमदित इति । एते वै विप्रायद्दषय एते होतमन्यमदंस्तस्गादाह यिप्रानुमदित इति ॥७॥ कविशस्त इति एते वै कवयो यहषय एते ो तमशर्थ संस्तस्मादाह कविशस्त इति ।।८।। मासशित इति । ब्रससशितो ोप घृताहवन इति घृताहवनो ह्येषः ।।६।। प्रणीर्यशानाथ रथीरध्वराणामिति । एतेन वै सर्वान्यज्ञान्प्रणयन्ति ये च पाकयज्ञा अनुसार। इस प्रकार वह पियों और देवो से उसका परिचय कराता है (निवेदयति) 'यह महावीर्य है जो यश को याराता है। यही कारण है कि यह ( अग्नि को) पार्ष होता बनाता है ॥३॥ वह अति पुराने से नये तक का वरण करता है ( अर्थात् ऋषियों में सबसे प्रथम से लेकर पीदी-पर-पीढ़ी अाज तक के पि का वरण करता है ) क्योंकि प्राचीन से ही तो नई पीढ़ी उत्पन्न होती है । इस प्रकार वह सबसे बडे को नियुक्त करता है। क्योंकि पहले पिता होता है, फिर पुत्र, फिर पौत्र । इसलिये पूर्वजों से लेकर नई पीढ़ी तक का वरण करता है। उसको आर्ष होता बनाकर कहता है-'देवेद्धो मन्विद्धः । 'तुझे देयों ने प्रचलित किया, तुझे मनु ने मज्वलित किया' । देवों ने पहले इसे जलाया । इसलिये कहा 'देवेद्धः' । मनु ने पहले इसे जलाया इसलिये कहा 'मन्विद्धः अब कहता है-'अरिष्टुत' । 'ऋपियों से राति किया गया। पहले ऋषियों ने ही इसकी स्तुति की। इसलिये इसको कहा, 'अषिष्टुत ।।६।। अब कहा-'विमानुमदित' । 'विप्रों से प्रसन्न किया गया । यह विप्र भूपि ही थे जिन्होंने उसे प्रसन्न किया । इसलिये कहा 'विनानुमदित' || अब कहा-'कविशस्त' । 'कवियो से प्रशसित' । यह कवि भूपि ही ये जिन्होंने इसकी प्रशंसा की। इसलिये यहा कविशस्त' ||८|| अप यहा-'त्रास शित' । 'वेद से प्रशसित' । क्योकि यह ब्रह्म अर्थात् वेद मंत्रों से प्रशसित होता है । 'कृतावन' भी कहा क्योंकि यह घी को लेता है अब पहा-'प्रणीर्यशाना, रवीरवाणम्' 1 'यज्ञों का प्राणी और अध्वरों का का० १.४.२. १०-१५ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् ये चेतरे तस्मादाह प्रणीर्यज्ञानामिति ॥१०॥ स्थीरवराणामिति । रथा ह वाऽप भूत्वा देवेभ्यो यद वहति तस्मादाह स्थीरध्व राणामिति ||११|| अतूचा होता तूणिर्हव्यवाडिति । न ह्येतच रक्षासि तरन्ति तस्मादाहातूनों होतेति नूर्णिहव्यवाडिति सर्व ोष पाप्मान तरति तम्मादाह नूर्णिहव्यपाडिति ।।१२।। प्रास्पात्र जुहूर्देवानामिति । देवपात्र पाऽप यदग्निस्तस्मादग्नी सर्वेभ्यो देवेभ्यो जुह्वति देवपान खेप प्राप्नोति ह वै तस्य पात्र यस्य पान प्रेप्स्यति य एवमेतद्भेद ॥१३॥ चमसो देवपान इति । चमसेन ह याऽगतेन भूतेन देवा भक्षयन्ति तस्मादाह चमसो देवपान इति ॥१४॥ अरो२॥ इवाग्ने नेमिर्देवास्त्व परिभूरसीति । यथारान्नेमि. सर्वत परिभूरेव त्वं देवान्त्सर्वतः परिभूरसीत्येतदाह ।।१५।। आवह देवान्यजमानायेति । तदम्मै यज्ञाय देपानावोढवाऽाहाग्निमग्नऽभावहेति तदाग्नेयायाज्यभागायाग्निमायोढयाऽाह सोममायहेति तत्सौम्यायाज्यभागाय सोममा- रथी' । इसी से सय यशों को प्राण देते हैं अर्थात् पाक-यज्ञ (साना पकाने के यज्ञ) को और दूसरे यशों को । इसलिये कहा, 'प्रणीर्यज्ञानाम्' ।।१०॥ 'रथीरध्वराणाम्'-रथ बनकर देवो ने यज्ञ को ले जाता है । इसलिये कहा, 'रथी- रवराणाम् ॥१२॥ श्रर कहा-'अतूत्ता होता तूर्णिहव्यवाट । 'अतूनों होता पूर्णिहव्यवाट । इसको सक्षम नहीं राक सकते, इसलिये कहा 'यत्त अथात् न रुकने वाला होता' । सध पापियो को परास्त कर देता है इसलिये कहा तूर्णिळनाट् । अर्थात् ऐसा हव्य ते जाने वाला जो दूसरों को परास्त कर देता है ॥१२॥ अब वहा---'आसान जुहूर्दयानाम्' । 'देवा के साने की थाली या मुस-पात्र । गइ अनि जो है यह देवो का पान है । इसलिये अनि म सब देवों के लिये हवि देते हैं, क्योंकि वह देवपात्र है । निश्चय करके जो इस बात को जानता है वह उसके पात्र को ले लेता है जिसक पात्र को वह चाहता है ॥१३|| अब कहा-'चमसो देवपान ' । 'देवों के पीने का चमचा । इसी चमचे अर्थात् श्रमि से देव भोजन करते हैं इसलिये इसको कहा, 'देवपान' ||१४|| अन कहा-'अराँऽदवाग्ने नेभिर्देवास्त्व परिभूमि' । 'हे अमि जिस प्रकार पहिये यी परिधि अ क चारों ओर लगी रहती है उसी प्रकार त् देवों के चारो ओर है' ॥१५॥ अम कहा-यावह देवान् यजमानाय । देवो को यजमान के लिये बुला' । यह इसलिये कहा कि अग्नि देवो को यज्ञ के लिये बुलावे । अत्र (पहा-'अग्निमग्नऽआवह' । 'हे अमि ! अग्नि को बुला' । यह इसलिये कहा कि अग्नि के लिये जा पायाज्य भाग था फो० १, ४, ३. १-५ 1 दर्शपूर्णमासनिरूपणम् अध्याय-ब्राह्मण यो ह या अग्निः सामिधेनीभिः समिधः । अतितरार्थ ह य स इतरस्मादग्ने- स्तपत्यनवधृष्यो हि भवत्यनवमृश्यः ।।१।। स यथा हेवाग्निः । सामिधेनीमिः समिद्धस्तपत्येव हैव ब्राह्मणः सामिनीविद्वा- ननुन वस्तपत्यनयधृष्यो हि भवत्यनवमृश्यः ।।२।। सोऽन्वाह । प्रय इति प्राणो वै प्रवान्प्राणमेवैतया समिद्धेऽग्नऽआयाहि वीतय- इत्पपानो वाऽएतवा नपानमेवैतया रामिन्दे वृहन्छोचा यविष्ठये त्युदानो वै वृहच्छोचा उदा. नमेवैतया समिन्द्धे ॥३॥ स नः पृथु वायमिति । श्रोत्रं वै पृथु श्रनाम्यर्थ श्रोत्रेण हीदमुरु पृथु शृणोति श्रोत्रमेवेतया समिन्दे ॥४॥ ईडेन्यो नमस्य इति । वाग्याऽइडेन्या वाग्घीद, सर्वमीट्टे वाचेद, सर्वमीडित याचमेवैतया समिन्छे ॥५॥ जो अग्नि सामिधेनियों द्वारा जलाई जाती है वह अन्य अग्नियों से अधिक चमक्ती है क्योंकि वह 'अनवधृष्य' है अर्थात् उस पर कोई अाक्रमण नहीं कर सकता । और यह 'अनवमृश्य' है अर्थात् उसे कोई बुझा नहीं सकता ॥१॥ जैसे सामिधेनियों द्वारा जलाई गई अग्नि चमकती है । इसी प्रकार वह ब्राह्मण भी चमकता है जो सामिधेनियो को जानता और बोलता है। क्योंकि वह 'अननधृष्य' और 'अनवमृश्य' हो जाता है । ( अर्थात् ) कोई उस पर आक्रमण नहीं कर सकता और न उसे पराजित कर सकता है ॥२॥ अब वह कहता है 'प्रव' ( पहली सामिधेनी): 'प्राण' शब्द मे 'म' अक्षर पाता है। इस सामिधेनी द्वारा वह 'प्राण' को ही प्रज्वलित करता है । अब कहा-'अग्नऽायाहि वीतये' । (दूसरी सामिधेनी ) 'अपान' ऐसा ही है । इससे वह 'अपान' को प्रज्वलित करता है । अब कहा-'यहच्छो ना यविष्ठ्य । (तीसरी सामिधेनी) 'उदान ही बृहन्छोना' है। इससे वह 'उदान' की प्रज्वलित करता है ||३|| अब कहा-'स नः पृथु वाग्यम् । (चौथी साभिधेनी ) वान ही 'पृथु थयाय्य' है । क्योकि कान से ही निकट ओर दूर का सुनते हैं । इससे कान को ही प्रज्यलिरा करता है ||४|| अव कहा-ईडेन्यो नमस्य' । (पाँची सामिधेनी) याणी ही ईडेन्य' है। वाणी ही इस सत्र की स्तुति करती है। वाणी ही से इग सर की स्तुति की जाती है । इससे वाशी को ही प्रज्वलित करता है ।।५

माध्यन्दिनीये शतपथब्रामणे कां० १.४.३,१८-२२ ।
यद्यष्टम्यामनुव्याहरेत् । तं प्रति यू यान्मध्यं वाऽएतत्प्राणमात्मनोऽग्नावाचा मध्येन
प्राणनात्मन प्रातिमारिप्यस्युद्धमाय मरिष्यसीति तथा हैव स्वात् ।।१८।।
यदि मवम्यामनुन्याहरेत् तं प्रति व्याच्छिा वाऽएतदान्मनोऽनावाधाः शिश्नेनात्मन
आतिमारिष्यसि क्लीयो भविष्यसीति तथा हैव स्यात् ||१||
यदि दशम्यामनुष्याहरेत् । तं प्रति न यादयाञ्च वाऽएतत्माणमात्मनो ऽग्नावाधा
वाचा प्राणेनात्मन आत्तिमारिप्यस्यपिनद्धो मरिष्यसीति तथा हैव स्यात् ।।२०।।
यद्येकादश्यामनुष्याहरेत् । तं प्रति व्यासर्व चाऽएतदात्मानमग्नावाधाः सर्वेणा-
स्मनातिमारिष्यसि क्षिप्रेऽमुं लोकमेष्यसीति तथा हैव स्यात् ।।२१।।
स यथा हैवाग्निछ । सामिधेनीभिः समिदमापद्याति न्येत्येवठ हैव ब्राह्मण
सामिनीविद्वास समनुत् पन्तमनुव्याहृत्यात्ति न्येति ।।२२।।
मासणम् ।।५।। [४.३.] ।।
श्रगर श्राटयीं सामिधेनी पढ़ते समय धुरा कहे तो उससे कहना चाहिये कि तूने
अपने मध्य प्राण को श्राग में डाल दिया । तुझे इस मध्य प्राण से पीड़ा होगी । तू इससे
मर जायगा । और ऐसा ही होगा भी ।।१८।।
अगर नी सामिधेनी को पढ़ते समय बुरा कहे तो उससे यहना चाहिये कि तूने
श्ररने शिरन पो भाग में डाल दिया । नुझे इससे पीडा होगी, तू नपुंसक हो जायगा ! और
ऐसा ही होगा भी ॥२
अगर दमा सामिनो को पढ़ते समय बुरा है तो उससे रहना चाहिये कि
तूने अपने निचले प्राण पो अशि में डाल दिया । इस अपने निचले प्राण से तुझे पीड़ा
होगी। कल से मर जायगा और ऐसा ही होगा भी ।।२०।।
अगर ग्यारहवीं सामिनी को पढ़ते समय पुरा कह तो उसको कहना चाहिये कि
जूने अपना शरीर भाग में डाल दिया । तुझे हम अपने शरीर से पीटा होगी। इससे त
शीमही उगलोर यो चला जायगा । और ऐमादी झंगा भी ॥२३॥
जिस-जिस प्रकार गामिनियों में जलाई हुई अमि क पास जाकर जो यो पीडा
उदाता है उस मार पी पीड़ा उस-उम पुरुष को होती है जो मामिनियों को समझ पर
पढ़ने वाले नागा मा पुरा करता है ॥२२॥

कां० १ ४ ५ १६॥ दर्शपूर्णमामनिम्पणम् ८७ अध्याय ४-ब्राह्मण ४ त चाऽएतमग्निच समन्धिपत । समिद्धे देवेग्यो जुहवामेति तस्मिन्नतेऽन प्रथमेऽआहुती जुहोति मनये चैा च मनश्च हे वाक् च युनो देवेभ्यो यज्ञ बहत । स यदुपार्थशु क्रियते । तन्मनो देवेभ्यो यज्ञ बहत्यथ यद्धाचा निरुक्त क्रियते तद्वाग्देवेभ्यो यज्ञ बहत्येतद्वाऽइद ये क्रियते तदेतेऽएवैतत्सन्तयति तृप्ते श्रीते दवभ्यो यज्ञ यहात इति ॥२॥ सुषेण तमाधारयति । य मनसऽआधारयति वृपा हि मनो सपा हि सुव ।।३।। खुचा तमाघारयति । य वाचऽआधारयति योपा हि वाग्योषा हि सुक् ।।४।। तूष्णी रामाधारयति । य मनसाधारयति न स्वाहेति चनानिरुक्तथ हि मनो ऽनिरुक्तथ देवतद्यत्तुष्णीम् ।।५।। मन्त्रेण तमाघारयति । य चारऽआधारयति निरुता हि वानिलको हि मन्त्र ॥६॥ इस अघि को इन्होने प्रज्यलित किया कि इस प्रज्वलित अमि म देवा के लिये श्राहुतियाँ दें। पहले इसमे दो लाहुतियाँ देते हैं । एक मन लिये और दूसरी पाणी के लिये। क्योंकि मन और पाणी दोनों मिल कर देवों के लिये यश को ले जाते हैं ॥१॥ यह जो चुपरे चुपके (धीमी आवाज से) लिया जाता है, इस यश पो मन देयो पो ले जाता है । और जो वाणी से स्पष्ट कर दिया जाता है उस यज्ञ को पाणी देयो तक ले जाती है । इस प्रकार दुहरी क्रियायें होती है। यह इन दोना का तृत करता है जिरासे यह दोनों (मन और वाणो) तृप्त और प्रसन्न होकर यश को देया तय ले जाय ॥२॥ जो बाहुति मन के लिये देता है यह रवा से देता है। क्योंकि मन पुरुष है और खुवा मी पुगए है । (मन नपुसक लिंग है । रामझ म नहीं पाता नि मन पो पुरुष क्यों कहा)॥३॥ जो याहुति थाणी के लिये देता है यह सुर से देता है । क्योंकि बातो की है और मुक भी स्त्री है ॥४॥ जो ग्राहुति मन रे लिये देता है वह नुसे से देता है और पादरा' भी नहा पोलता । मन पप नहीं है । और नौ ल चुरर से किया जाता है का भी सर नहीं होता | और जो श्राहुति याणी में लिये देता है उसे मन पटार देता है सोफियापी सट है और मत्र भी एक |६||

चे
चाक
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे
कां० १.४.४. ७-११ ।
आसीनस्तमाघारयति । य मनसऽआधारयति तिष्ठस्त यं वाचे मनश्च ह
च युजौ देवेभ्यो यज्ञं यहतो यतरो वे युजोह सीयान्भवत्युपवहं वै तस्मै कुर्वन्ति वाग्वे
मनसो ह्रसीयस्यपरिमितरमिव हि मनः परिमिततरेव हि वाक्तद्राचऽएवैतदुपवह कगेति
ते सयुजी देवेभ्यो यज्ञं वहतस्तस्मात्तिष्ठन्याचऽआधारयति ॥७॥
देवा ह वै यज्ञं तन्वानाः । तेऽसुररक्षसेभ्य प्रासङ्गाद्विभयाञ्चकुस्तऽएतद-
क्षिणतः प्रत्युदश्रयन्नुच्छ्रितमिव हि वीर्य तस्माद्दक्षिणतस्तिष्ठन्नाधारयति स यदुभयत
आधारयति तस्मादिदं मनश्च वाक्य समानमेव सनानेव शिरो ह वै यज्ञस्यैतयोरन्यतर
श्राघारयोर्मूलमन्यतरः ॥८॥
सुवेण तमाघारयति । यो मूलं यज्ञस्य स्रुचा तमाघारयति यः शिरो यज्ञस्य ।।६।।
तूष्णी तमाघारयति । यो मूलं यज्ञस्य तूष्णीमिय हीदं मूलं नो हात्र वाग्व-
दति ॥१०॥
मन्त्रेण तमाघारयति । यः शिरो यज्ञस्य वाग्धि मन्त्रः शीणों ही यमधि वाग्य-
दति ॥११॥
जो ग्राहुति मन के लिये देता है वह बैठकर देता है। और जो वाणी के लिये
देता है यह सटे सटे । मन और वाणी दोनों मिलकर ही देयो के लिये यज्ञ ले जाते हैं ।
बेलों के जोडे मे से अगर एक सैल छोटा होता है तो उसके कन्धे पर 'उपवह' अर्थात् गही
रस देते हैं (जिससे जुए. के दोनों बैल बराबर हो जाय) । याणी तो मन से छोटी है ही,
अन बढ़ा अपरिमित है । वाणी बहुत परिमित है, वाणी के लिये सड़े हो कर आहुति देने
पा तात्पर्य यह है कि वाणी यो एक 'उपवह यर्थात् गद्दी दे दी जिससे यह दोनो बरानर हो
पर यशवी देवों तक ले जाय |७||
जब देवों ने यज्ञ रचा चो यसुर राक्षसों के विप्न से डरने लगे । इसलिये वह
(वेदि के ) दक्षिण की ग्रोर सीधे सड़ हो गये । सीधे खडे होने से चल पाता है । इस
लिये दक्षिण की योर खड़े होकर आहुति देता है । और जो दोनो श्रोर याहुति देता है
इससे यह जुड़े हुये मन और वाणी को अलग अलग कर देता है । दोनों माहुतियों में से
एक यश पा सिर है, दूसरी यश का मूल है ।।८||
उस पाहुति को जो यज्ञ का मूल है सुवा से देता है । और जो यज्ञ का शिर है
उसे
से देता है |
जो पाहुनि यज्ञ का मूल है उसे चुपरे ( विना बोते ) देता है क्योंकि मूल (ज)
मौन सी होती है क्योंकि इसको वाणी नहीं बोलती ॥१०॥
जो बाहुति यश का शिर है उसको मत्र पदयर देता है । क्योकि वाणी ही मत्र है।
और शिर से ही यह बागी भोलती है ॥११॥

यां० १.१.४, १२-१५ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् आसीनस्तमाघारयति । यो मुलं यज्ञस्य निपरामिव हीदं मूलं तिष्टस्तमाधारयति यः शिरो यतस्य तिठतीर हीदथ शिरः ॥१२॥ स सपेण पूर्वमाघारमाघार्याह । अग्निमग्नीलाम्मृढिीति यथा धुरमध्यहेदवं तद्यन् पूर्वमाधारमाधारयत्यध्युह्य हि धुरं युञ्जन्ति ॥१३॥ अथ सम्मार्टि । युनत वैनमेतद्युक्ती देवेभ्यो यज्ञं वहादिति तस्मात्सम्मार्टि- परिकामथं सम्मार्टि परिकामथे हि योग्यं युञ्जन्ति त्रिविः सम्माप्टिं त्रिवृद्धि यनः ।।१४।। स सम्मार्टि | अग्ने वाजजिद्वाड ला सरिप्यन्तं वाजजित सम्मामी ति यज्ञ त्या पक्ष्यन्तं यज्ञिय सम्मामीत्येतदाहायोपरिष्टात्तप्णी त्रिस्तद्यथा युवा प्राजेत्प्रेहि घहत्येवमेवेतत्कशयोपक्षिपति प्रेहि देवेभ्यो यज्ञ यहति तस्मादुपरिष्टाचणी निस्तयदेत- दन्तरण कर्म क्रियते तस्मादिदं मनश्च वाक्च समानमेव सबानेव ॥१५ो बाहाणम् ।।६।। [४.४.] || तृतीयः प्रपाठकः ।। कण्डिका सडख्या १२० ।। जो पाहुति या का मूल है उसे बैठयर ही देता है । क्योंकि मूल (जड़) बेटी मी ही होती है । जो ग्राहुति यज्ञ का शिर है उमे सड़े होकर ही देता है । शिर गड़ा सा होता है ॥१२॥ युवा से पहली पाहुति को देकर कहता है-'अनिमग्नीत् सम्मृति' । 'हे अमीत याग को साफ कर दो' । जैरो धुरे को जुया पर रगते हैं ऐसे ही वह पहली आहुति देता है। क्योंकि धुरा रखकर ही वह बैलों को जुए से बाँधते हैं ॥१३॥ (अमीन ) अाग को साफ करता है ( ऊपर से रास को अलग कर देता है ) मानो यह जुए को चॉपता है जिससे यह धर यज्ञ को देवों के लिये ले जाय । इसीलिये साप पता है । साफ करने में वह आग यो घुमाता अर्थात् कुरेदता है । क्योकि जर येलो यो जुए से माँ रते हैं तो घुमाकर ले जाते हैं । सीन बार कुरेदता है क्योंकि यज्ञ तिहरा है ।।१४।। अरेदने में वह यह मत्र पढ़ता है--'अग्ने वाजजिद् याज ला सरिष्यत याजजितथं सामानिमा ( यजुर्वेद २१७) । हे अन्न जीतने वाली श्राग ! तुम अन्न यो जीतने वाली वो जो अन्न तक जा रही है म कुरेद रहा हूँ। इसका तात्पर्य है कि मैं उस आग यो कुरेद रहा हैं जो यज्ञ को ले जा रही है और जो यज्ञ के योग्य है । चुप-चुपके तीन बार कुरेदता है। जब बैलों को जोड़कर हॉफ्ते हैं, 'चलो, ले चलो' । इसी प्रकार इरानो अर्थात् श्राग को भी ) हॉफ्ते हैं 'चलो, देवों के लिये यज्ञ ले चलो' । इसलिये तीन बार चुपके-चुपके पुरेदता है । श्रार जैसे दो ग्राहुतियों को बीच में कुरेदने वा पाम करने से दोनों पाहुतियाँ एक दूसरे से अलग हो जाती है इसी तरह से मन श्रीर वागी मिले होर भी एक दूसरे से अलग हो जाते है॥१५॥ १.शु० सं० श्र०२२०७1 १२ माध्यन्दिनीये शत पथनासणे का० १.४.५.१-२ अध्याय ४-बाहारा ५ स सुचोत्तरमाघारयिष्यन् । पूणि सुचापजलि निदधाति नमो देवेभ्यः स्वघा पितृभ्य' इति तद्देवेभ्यश्चैवैतपितृभ्यश्चालिंज करिष्यचिन्हुते सुयमे मे भूयास्तमिति २ सुचा- पादचे सुभरे मे भूयास्त भर्नु पार्थ शकेयमित्येवैतदाहासनमा देवेभ्य आज्य सम्मिया- समित्यविक्षन्धमद्य देवेभ्यो यज्ञ तननाऽइत्येवैतदाह ।।१।। अमिणा विणो मा 'लावक्रमिणमिति । यज्ञो पै विष्णुस्तस्माऽएतनिन्हुते मा त्वानक्रमिपमिति वसुमतीमझे ते छायामुपस्येपमिति साध्वीमने ते छायामुपस्थेप- मित्येवैतदाह ॥२॥ घिणो स्थानमसीति । यतो ये विष्णुस्तस्येव ह्येतदन्तिक तिप्रति तस्मादाह विष्णोः स्थानमसीतीत इन्द्रो वीर्यमकृणोदि त्यतो हीन्द्रस्तिष्ठन्दक्षिणतो नाष्ट्रा रक्षा वह (अध्वर्यु) सुच् से दूसरी याघार अाहुति देते समय पहले अपने हाथों (अञ्जलि ) को दोनो सुचों ( अर्थात् जुहू और उपभृत् ) के सामने जोडता है, और यह मनाश ( यजु० २।७) पढता है, 'नमो देवेभ्य स्वधा पितृम्य ' । 'देवां के लिये नमस्कार, पितरों के लिये स्वथा। इस प्रकार वह ऋत्विज या कर्म करने से पहले देव और पितरो को प्रसन्न करता है । 'सुयमे मे भूयास्तम्' । ( यजु० २१७)। 'श्राप दोनो मेरे लिये सुयम अर्थात् नियम में रहने वाले हो'। ऐसा कहकर दोनो खुचों को लेता है । इससे 'अभिप्राय यह है कि मेरे यह दोनों सुच् अच्छी तरह भर जाय या मै इनको अच्छी तरह भर सकूँ । अव यह कहता है-'अस्कनमय देयेभ्यऽाज्य, सम्नियासम्' (यजु० २।८)1 'मैं पान देवो पे लिये न फैलने वाला धी अर्पण करूँ । इसके कहने का तात्पर्य यह है कि मैं अाज देवों पे लिये क्षोभरहित अर्थात् पूर्ण यज्ञ फ्रूँ। (अर्थात् यश म कोई चिन या नुटि नरहे) | अर घर कहता है-'यप्रिणा विष्णो मा त्यावामिषम्' । (यजु० रा८)। 'हे विधा, मैं पैर से श्रापरे साध अत्याचार न करूँ गर्थात् प्राजा मह न काँ। यज्ञ ही विष्णु है । इसलिये तात्पर्य हुया कि मैं पैर से यज्ञ ये पति कोई अनाचार न करूँ । अध कहता है-'यसुमतीमग्ने ते च्लायामुपस्थेषम्' ( यजु० २।८) । 'हे अग्नि, मैं तेरी बसुमती छाया (शरण) मे या 'जाऊँ । इससे तात्पर्य है कि 'हे अग्नि, मै तेरी साधु अर्थात् अच्छी लागा में ना जाऊँ ||२|| अब वह पहता है-'पिप्णो स्थानमसि (यजु रा८)। 'त् विष्णु का स्थान है। यश ही विष्णु है । वह उसी के निकट सड़ा होता है, इसीलिये बहता है कि 'त् विष्णु १-२. शुरू म०प्र०२०७1 ३-७. शुरु स०अ०२०८।

६१ कां० १.४.५.३-५ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् स्यपाहस्तस्मादाहेत इन्द्रो वीर्यमकृणोदित्यूयोऽध्वरश्रास्थादि त्यध्यरो चै यज्ञ जो यज्ञ आस्थादित्येवैतदाह ||३|| अग्ने वेहोत्रं वे त्यमिति । उभयं वा एतदनिर्देवाना होता च दूतश्च तदुभय विद्धि यदेवानामसीत्येवैतदाहायता त्या द्यावापृथिवी ऽभव त्वं द्यावाप्रथिवी इति नान्न तिरोहितमिवास्ति रिचष्टकृदेवेभ्य इन्द्र आव्येन हविषासूत्स्वाहेतीन्द्रो वै यज्ञस्य देवता तस्मादाहेन्द्र आज्येनेति वाचे वा एतमधारमाधारयतीन्द्रो वागित्यु वाऽमाहुस्तस्माद्वेपाहेन्द्र आज्येनेति ॥ अथास स्पर्शयन्सचो पर्यत्य । ध्रुश्या समनक्ति शिरो वै यज्ञस्योत्तर आधार आत्मा वै ध्रुवा तदात्मन्येवैतच्छिरः प्रतिदधाति शिरो वै यज्ञस्योत्तर आधारः श्री शिर श्रीर्हि वै शिरस्तस्माद्योऽर्द्धस्य श्रेष्ठो भवत्यसारमुष्यार्दस्य शिर इत्याहुः ।।५।। का स्थान है। श्रर कहता है-'इत इन्द्रों वीर्यमणोत्' (यनु० २।८) । 'यहाँ इन्द्र ने परानम किया' । इन्द्र ने यहीं पड़े होकर दक्षिण से विघ्नकारी राक्षसों को दूर किया था। इसीलिये कहता है 'यहाँ इन्द्र ने पराक्रम किया। अब कहता है-'ऊर्योऽभ्वर प्रास्यात्' (यजु० २१८), 'अधर ऊँचा उठा'। अध्वर नाम है यज्ञ का। इसलिये इसका तात्पर्य हुया कि यज्ञ ऊँचा उठा । अर्थात् यज्ञ भली प्रकार किया गया ||३|| अब कहता है-'अग्ने वेषि पेर्दूत्यम्' ( यजु० २।६) । 'हे अग्नि, होता श और दूत का वाम जानो। (वे का अर्थ है समझो) । थग्नि देवों का होता भी है और दूत इसके कहने का तात्पर्य यह है कि है अमि, तुम होता का और दूत का दोनों काम समझ लो' । अब कहता है-'अवता वा द्याया पृथियो । 'अव त्व द्याया पृथियो' ( यजु० २।६)। 'यो लोक और पृथ्वी लोक तेरी रक्षा करे । तू घौ लोक और पृथ्वी लोक की रक्षा कर' । यह स्पष्ट है । धन पढता है-'स्वटद् देवेभ्य इन्द्र श्राज्येन हविषा भून स्वाहा' ( यजु० २।६)। 'हे दन्द्र, घी हदि से देवों के लिये विष्टकृत् आहुति हो । स्याहा' । इन्द्र यज्ञ देता है । इसीलिये कहा 'इन्द्र श्राध्येन' इत्यादि । यह आहुति वाणी के लिये देता है। इन्द्र नाम है वाणी का । यह कुछ लोगों को सम्पति है । इसीलिये कहा 'इन्द्र श्राज्येन' इति ॥४॥ अब लोट पर दोनों खुचों को बिना लुनाये हुये घुवा (केपी) से जुहू (या मी) मिलाता है । दूसरी श्राधार-बाहुति यज्ञ का शिर है । और भुवा शरीर है। इस कृत्य से यह तात्पर्य हुआ कि शरीर के ऊपर थिर रस देता है। दूसरी श्रापार-बाहुति रश का शिर है । शिर कहते हैं 'श्री' को | श्री दी शिर होती है । इणलिये जो कोई अर्द्ध या परिवार का श्रेष्ट होता है उसशे पहते हैं कि यह भर्द या परिवार का शिर है ||५|| १.शु० स० ०२०८ २४. शु० स०अ० २२०६।

६२ वै माध्यन्दिनीये शतपथवाहाणे कां० १.४.५.६-१०॥ राजमान एष ध्रुवामनु । योऽस्माऽभरातीयति स उपमृतमनु स यदोपमृता समञ्ज्याद्यो यजमानायारातीयति तस्मिद्रियं दध्यास द्यजमान उएचैतच्छियं दधाति तस्माधुवया समनक्ति ॥६॥ स समनक्ति । सं ज्योतिमा ज्योतिरिति ज्योतिर्ण ऽइतरस्यामाज्यं भवति ज्योतिरि- तरस्यां ते ह्येतदुभे ज्योतिषी सङ्गच्छेते तस्मादेव, समनक्ति || अथातो मनसश्चेव वाचश्च । श्रहम्मदऽ उदितं मनन ह वायचाहम्मद उऊदाते ॥८॥ तद्ध मन उवाच । श्रहमेव स्वच्छयोऽस्मिन चै मया त्वं किं चनानभिगतं पदसि सा यन्मम त्वं कृतानुकरानुवर्मास्यहमेव त्वच्छ्रेयोऽस्मीति || अथ ह वागुवाच । अहमेव त्यच्छेयरयरिम य व वेत्थाहं तदिज्ञपयाम्यहथ संज्ञपयामीति ॥१०॥ ते प्रजापति प्रतिप्रश्रमेयतुः । स प्रजापतिर्मनस एवानुवाच मन एव त्यच्छ्यो यजमान ध्रुवा के पीछे खड़ा होता है । और बो उसके लिये शत्रुता करे यह उपभर के पीछे । इसलिये अगर जुह के घी को उपभृत् के घी से मिला देता तो उसको श्री देता जो यजमान का शत्रु है । परन्तु उसे यजमान को श्री देनी है। इसलिये वह ध्रुवा के घी से मिलाता है ॥६॥ वह मिलाते समय यह मत्राश ( यजु० २।६ ) पढ़ता है-'स ज्योतिषा ज्योति 'ज्योति से ज्योति ( मिल गई) । एक में जो ग्रान्य है वह प्योति है । दूसरी में जो प्राज्य है वह भी ज्योति है। इस प्रकार दोनो ज्योतियाँ मिल गई । इसलिये इस प्रकार मिलाता है ॥७॥ एक बार मन और वाणी में झगडा हुया बधाई के लिये । मन और वाणी दोनो कहने लगे कि 'मैं भद्र हूँ। 'म मद्र हूँ' 1111 अब मन ने कहा, 'मैं तुझसे अच्छा हूँ। मेरे धिना बिचारे तू कुछ नहीं कहती' । तू मेरे किये का ही अनुकरण करती है । तू मेरा अनुसरण करती है । इसलिये तुझसे में बड़ा हूँ ॥६॥ अब वाणी बोली, 'मैं तुमसे अवश्य बडी हूँ क्योंकि जो तू जानता है उसे मै प्रका- शित करती हूँ। मैं उसे पैलाती हूँ ॥१०॥ के प्रजापति के पाम निश्चय के लिये गये । उस प्रजापति ने मन-अनुकूल निश्चय किया कि मन ही तुझ से श्रेष्ठ है क्योंकि तू मन का ही अनुसरण करती और उसी के मार्ग १.शु. स.अ.२०६

६०१.४.५.११.१३ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम्
६३
मनसो वै त्वं कृतानुकरानुवासि श्रेयसो वै पापीयान्कृतानुकरोऽनुवमा भवतीति ॥११॥
सा ह वायरोक्ता विसिमिये । तस्यै गर्भः पपात सा ह याप्रजापतिमुवाचाहव्यवा-
डेवाहं तुभ्यं भूयासं या मा परापोच इति तस्माद्यति च प्राजापत्यं यज्ञे क्रियतऽ उपाश्वेव
तक्रियतेऽहव्यवादिवाकप्रजापतयऽआसीत् ॥१२॥
तबैतद्देवाः । रेतश्चर्मन्वा यस्मिन्वा वनस्तर रम पृच्छन्त्यत्रेर त्यादिति ततोऽत्रिः
सम्बभूव तस्मादप्यात्रेय्या योपितनख्येतस्यै हि योपाय वाचो देवताया एते सम्भूताः
॥१३॥ माह्मणम् ॥१।। [४.५.] अध्यायः ॥१॥
पर चलती है । निश्चय करके वह छोटा है जो बडों का अनुकरण करता और उनके मार्ग पर
चलता है ॥११॥
वह वाणी अपने विरुद्ध निश्चय को सुनकर खिन्न हो गई और उसका गर्भपात हो
गया । उस वाणी ने प्रजापति से कहा, 'मै कमी तेरे लिये हवि न ले जाऊँगी क्योकि
तूने मेरा विरोध किया। इसलिये यज्ञ मे जी कुछ प्रजापति के लिये किया जाता है वह
मौन होकर पढ़ा जाता है क्योकि याणी प्रजापति के लिये हवि का वाहक नहीं होती ॥१२॥
तत्र देव उस रेत (वीर्य) को चमड़े मे या किसी अन्य चीज से ले प्राये। उन्होंने
पृछा, 'अत्र' ? (अरे क्या यह यहाँ है)। इस प्रकार अति उत्पन्न हुआ! ( अन्न से
अनि) । इसीलिये आत्रेयी स्त्री से समागम करने से दोप लगता है । क्योंकि देवी वाणी
रूपी स्त्री से यह सन्न उत्पन हुये है । ( आत्रेयी वह ली है जिसका अभी गर्भपात हो
चुका हो) ॥१३॥

अध्याय ५-बाहरा ? स वै प्रयरायानारयति । तद्यरप्रवरायाधापयति यज्ञोपाऽनाधावणं यज्ञमभिव्याह- त्याथ होतारं प्रणा इति तस्मात्प्रघरायाश्रावयति ।।१।। स इध्मसभहनान्येवाभिपद्याश्नाययति । स यद्वानारभ्य यज्ञमध्वर्युरानावयेद्वेपनो चा ह स्यादन्या वार्त्तिमाति ।।२।। तदेके । घेदे रतीय बहिरभिपद्यानावयन्तीध्मस्य वा शक्लमपच्छियाभिप- घानारयन्तीदं वै किञ्चिद्यज्ञस्यैदं यज्ञमभिपद्याश्रावयाम इति वदन्तरतद् तथा न कुर्यादेतद्वै विञ्चियज्ञस्य चैरिध्मः सनद्धो भवत्यमिछ सम्मृजन्ति तद्वेय सलु यज्ञमभिपद्याश्राययति तस्मादिध्मसपहनान्येवाभिपद्याभावयेत् ॥३॥ स श्राश्राव्य । य एव देवानाथ होता तमेवाने प्रवृणीतेऽग्निमेव तदनये चैतद्देवेभ्यश्च निकुते यदहाग्रेऽग्नि प्रवृणीते तदनये निहतेऽथ यो देवानाधं होता तममे प्रवृणीते तदु देवेभ्यो निहुते ॥४॥ श्रम यह (अध्वर्यु) प्रवर के लिये गुलाता है । ( होता के लिये जो वरण किया जाता है उसे प्रघर यहते है)। प्रघर के लिये बुलाने का कारण है कि बुलाना (श्राश्रा- घण)ही यश है । यह मवर के लिये इसलिये बुलाता है कि 'यश को कहपर अब में होता पा परण फ॥१॥ यह समिधाओं के बन्धन को (यह रस्सी जिससे लकदी बँधी रहती है ) लेकर ही पुलाता है । क्योकि यदि अभ्यर्यु निना यज्ञ को प्रारम्भ किये बुलाये तो या तो कॉप जाय या उस पर और कोई विपत्ति या पहा बुद्ध लोग घेदि में से बहिं (कुश) लेकर बुलाते हैं या समिधा के टुक्डे को काट कर बुलाते हैं और समझते हैं कि 'यह यज्ञ की चीज है। इसलिये इस यम को लेकर चुलायेंगे' । परन्तु उसमो ऐसा नहीं करना चाहिये । क्योंकि जिन चीजों से समिधायें माँधी जाती है यह भी तो यश का अंश है या वे चीने जिनसे अग्नि की रास हटाई जाती है। इसलिये यह यश को लेपर ही बुलाता है । इसलिये समिधायों ये बन्धन को लेकर ही बुलाने ॥३॥ उलाकर पहले उगमा परण करता है जो देवा या होता है अर्थात् अग्नि । इस अगर पद अग्नि यार देय दोनों को प्रसन्न परता है। यह जो पहले अग्निपा परण फ्यिा उससे अग्नि यो प्रगत रिया, और जो देशों के होता को पहले यरण किया एमसे देयों को प्रसन्न रिया ॥॥

का० १.५.१.५-६ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् स आह । अग्निर्दचो दैव्यो होतेत्यग्निहि देशनाथ होता तस्मादाहाग्निदेवो दैव्यो होतेति तदनये चैव देवेभ्यश्च निहुते यदहामेऽग्निमाह तदग्नये निहुतेऽथ यो देवाना होता तमप्रऽमाह तद् देशेभ्यो निहते ||४|| देवान्यतद्विद्वाश्चिकित्वानिति । एप वै देवाननु विद्वान्यदग्निः स एनाननु विद्वान- नुष्टया यक्षदित्येवैतदाह ॥६॥ मनुष्यभरतवदिति । मनुर्ह वाऽअग्ने यज्ञेनेजे तदनुकृत्येमाः प्रजा यजन्ने तस्मादाह मनुष्वदिति मनोर्यज्ञऽइत्यु वाऽपाहुस्तस्माद्रेवाह मनुष्वदिति 101 भरतवदिति । एप हि देवेभ्यो हव्य भरत तस्माद्भरतोऽमिरित्याहुरेप र वाऽइमा. प्रजाः प्राणो भूत्वा निभत्ति तस्मादेवाह भरतादिति ||८|| अथार्षेयं प्रवृणीते । ऋषिभ्यश्चैनमेतद्देवेभ्यश्च निवेदयत्य महानीयों यो यज्ञ प्रापदिति तस्मादाय प्रणोते ।। पररतादर्वाक्षवृणीते । परस्तादपर्याच्या प्रजाः प्रजायन्ते ज्यायसस्पतयऽउ चैरेत- अब वहता है-'अग्नि देव, देवों का होता' । अग्नि ही देवों मा होता है इसलिये कहा 'अनि देव, देवों का होता' । इससे अग्नि और देव दोनों को प्रसन्न करता है । यह जो पहले अग्नि का वरण किया उससे अग्नि प्रसन्न हुई और देवो के दोता का महले वरण किया उससे देव प्रसन्न हुये || अब कहता है-'देवान् यदद् विवाधिकित्वान्' । 'यह बुद्धिमान, देरों को जानता तुमा यज्ञ परे । यह जो अग्नि है वह देवों को भली-भाँति जानता है | इलिये ऐसा रहने का तातर्य यह है कि वह जो देवो को जानता है विधिवत् यज्ञ करे ॥६॥ अब वह कहता है.---'मनुष्वद् मरतवद्' । मनु के समान, यरत के समान' । मनु ने ही पहले यज्ञ किया था। और यह प्रजा उसी का अनुकरण करने या करती है । इसलिये यहा, 'मनु के समान' ! ऐसा भी अर्थ करते हैं कि 'मनु का यज' ! इसलिये कहा, 'मनु थे समान ॥७॥ 'भरतयद्' क्यों कहा ? यही देशों के लिये हवि दोता है । इसलिये अग्नि भरत है। पेग भी कहते हैं कि यह इन मजाओं को प्राण होकर पालता है इसलिये भी 'भरत दे समान श्रम वह अग्नि को श्राप होना ये रूप में यरण करता है। इस प्रकार वह इस (अग्नि ) यो ऋषि और देव दोनों के प्रति निवेदन करता है। इसको श्राप हो कर में इसलिये वरण करता है कि जो यश करता है यह कहाचीगान होता है | पाले से पीछे-पीछे का भरण परना है। (प्रणेत् पहले पूर्वन, र अनुर)। योती मनापीछे गये उसन होती है। इन मगर या यों से ममता शोर ६६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०१.५.१.१०-१४ । बिहुत ऽइद हि पितयाग्रेऽथ पुनोऽथ पौत्रस्तस्मात्परस्तादर्वाकप्रणीते ॥१०॥ समायमुस्त्वाह । ब्रह्मण्वदिति ब्रह्माग्निस्तस्मादाह प्रभवदिल्या च वक्षदिति तथा एचैतद्देवता पायोढवाऽआह ता एवैतदाहा च वक्षदिति ॥१२॥ बाहया अस्य यज्ञस्य प्रावितार इति । एते वै बाह्मणा यज्ञस्य प्रावितारो ये ऽनूचाना एते होने तन्वा एतऽपने जगयन्ति तदु तेभ्यो निकुते तम्मादाह माहारणा अस्य यज्ञम्य प्रापितार इति ॥१२॥ 'असी मानुप इति । तदिमं मानुपछ होतारं प्रणीतेऽहोता है। पुराथैतर्हि होता ॥१३॥ स प्रवृतो होता जपति । देवता उपधापति यथानुष्ठया देवेभ्यो क्पट कुर्याद्यथानुष्ठ या देवेभ्यो हव्यं वहेद्यथा न हलेदेवं देवता उपधावति ॥१४॥ तत्र जपति । एतत्त्वा देव सवितई णत ऽइति तत्सवितारं प्रसपायोपधावति स हि देवानां प्रसवितानि होत्रायेति तदमये चैयेतद्देवेभ्यश्च निहते थदहायेऽमि माह तदनये यहाँ पहले पिता होता है, पर पुन, फिर पोर । इसीलिये वह पहले सरसे पूर्वज से प्रारम्भ भरता है, फिर ममशः निचली श्रेणी को ॥१०॥ श्राप होता का वरण करने के पश्चात कहता है-'बहावद् । 'ब्रह्मा के समान' । ब्रह्म ही श्रमि है इसलिये कहा, 'बह के समान अब कहता है--'या च वक्षत्। 'यहाँ लावे। जिन-जिन देवताओं को बुलाना चाहता है उन-उनके लिये रहता है-'यहाँ लाये। (अर्थात् श्रमि अमुक-अमुक देयताओं को लावे ) ॥११।। भादाण ग यश के गरक्षक रे । यही ब्राह्मण यश के सरक्षक है जो वेद थे. विद्वान् है क्योंकि यदी यश यो पैलाते हैं । यही उमको उत्पन्न करते हैं। इसीलिये पता है कि ब्राह्मण इस यश के मरना है ॥१२॥ 'यद मनुष्य है । पर यह इस मनुष्य पो होता के रूप में यरण करता है। पहले यह 'श्रहाता' गा (अमात् दोला नही था) अर 'दोता' हो गया ॥१३॥ यह वरण किया हुआ होता जा धरणा । देवतागो उत्पीप होता है। कालो से पाग दीदने का प्रयोजन यह है कि विधिपूर्व- देवा के लिये यापटमार पो विधिपूर्वक उन लिप हरि ले जारे। श्रदसना न परे इस प्रकार यह देवतानों में पाम दौर जाता २१४ यह माजा परता है-'एनन् या देय गरिनगते'। देव, माता तुमको घरगण पते प्रकार यह सरिता दाना पाग प्रगय पे नियं अर्धान् प्रेरणा के लिये दीदता है। क्योरि गरिता देशात्रों का प्रेरक है। अब पता है-'अनि दीपाय' । (मि कोरोग लिय) हम प्रार यह देशों को और प्रति को दोनों को प्रगन परता है। पर पहले 'अनि यहा मौ अनि यो प्रमान मिया । और जय देगनाओं का होता' पहा ६७ का०१.५.१.१५-१६ । दर्शपूर्णमाननिरूपणम् निहतेऽथ यो देवाना होता तमाशाह तदु देवेभ्यो निहुते ।।१५।। सह पिना पैश्वानरेणेति । सवत्सरो वै पिता खानर प्रजापतिस्तत्सवत्सराय चतरप्रजापतये निद्भुतेऽग्ने पूपन्गृहस्पते प्र च वद प्र च यजेत्यनुवक्ष्य चाऽरतक्ष्यन् भवति तदेताम्य एवैतदेवताभ्यो निहुते यूयमनुन त यूय यजतेति ।।१६।। शतम् ४०० ॥ वसूनाथ रातो स्याम । रद्राणामुक्याच स्वादित्या अदितये स्यामानेहस इत्येते वैजया देवा यसमो रुद्रा आदित्या एतेषामभिगुप्ता रयामेत्यौतदाह ।।१७।। जुष्टामद्य देवेभ्यो चाचमुद्यासमिति । जुष्टमद्य देवेभ्योऽनूच्यासमित्येतदाह तदि समृद्ध यो जुष्ट देवेभ्यो ऽनुभवत् ॥१८॥ जुष्टा ब्रह्मभ्य इति । जुष्टमद्य ब्राह्मणेभ्योऽनूच्यासमित्येवैतदाह तद्धि समृद्ध यो जुष्ट बाहाणेभ्योऽनुभवत् ॥१६॥ जुष्टा नराशसायेति । प्रजा वै नरस्तत्सर्वाभ्य प्रजाभ्य आह तद्धि समृद्ध यश्च वंद यश्न न साध्वन्ववोचत्साधन्यनोचदित्येन निसृज्यन्ते यदद्य होतृवर्ये जिह्म चक्ष तो देवताओं को प्रसन्न किया ॥१५।। अब कहता है-'सह पिता वैश्वानरेण । वैश्वानर पिता के साथ' ( सत्सर ही पिता वैश्वानर तथा प्रजापति है। इस प्रकार वह सवत्सर अर्थात् प्रजापति को प्रसन्न करता है । अब कहता है-'अग्ने पूपन् घृहपते प्र च यद म च यज' । हे अग्नि । हे पूषा बृहस्पति । नोल और यश कर इस प्रकार गोलने से ही यज्ञ होता है । इसलिये इन देव- ताओं को प्रसन्न करता है कि 'तुम बोलो, तुम यज्ञ करो' ।।१६।। यहाँ ४०० पूरे हु।। 'यमुनो की कृपा क हम पात्र हो । रुद्रो वा वैभव हम म श्रावे । अदिति अर्थात् पूर्णता के लिये और स्वतत्रता र लिये आदित्यों व प्रिय होवें । ये तीन देवता है वसु, रुद्र और आदित्य । इस कथा का प्रयोजन यह है कि 'हम इन देवतायो क सरक्षण म रहे ॥१७॥ श्रर कहता है-'जुष्टामा देवेभ्यो वाचमुगासम्' । 'म आज देवतायो की प्रिय पाणी घालें । इसका तात्पर्य यह है कि जो पाणी देवताओं को पसन्द हो वह बोलूँ । देव ताओं के लिय प्रिय जो वाणी है उसका मोलना रमृद्धि का हेतु है ॥१८॥ अब कहता है-'जुष्ण ब्रह्मभ्य । 'अथात् ऐमी वाणी बोलूँ जो ब्राह्मणों को प्रिय है। इसका तात्पर्य यह है कि देवतानो रे प्रिय जो वाणी हो उसको नो । क्योंकि माझगो के प्रति जो वाणी प्रसन्न हो उसबा बोलना समृद्धि का कारण होता है ||१|| अन कहता है-'उष्ण नराशयसाप' । अर्थात् ऐण वाणी गोलूँ जो नराशस के लिये प्रिय हो । प्रजा ही नर है । इसलिये वह यह ममत्त प्रजा के लिये पता है । इससे समृद्धि होती है । चाहे समझे चाहे न समझे, यही कहा जाता है, 'पून रहा । सून यहा'।

है. माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १.५.१.२०-२४ । परापतत् अग्निष्टत्पुनरामियाज्जातवेदा विचर्षणिरिति यथा यानयेऽनीन्होत्राय प्रावणत ते प्राधन्वन्ने यन्गेऽत्र प्रवरेगामायि तन्मे पुनराप्याययेत्येवैतदाह तथो हास्यैतत्पुनरा- प्यायते ॥२०॥ नथाध्वर्यु चाग्नीधं च सम्मृशति । मनो वाऽअध्वर्युर्वाग्योता तन्मनश्चैवैतद्वाचं च सन्दधाति ॥२१॥ तत्र जपति । परमोवीर हसस्पान्त्वग्निश्च पृथिवी चापश्च वातश्चाहश्च रात्रि- श्चेत्येता मा देवता वार्तगोपायन्त्वित्येवेतदाह तस्यो हि न हलास्ति यमेता देवता वार्तगोपायेयुः ॥२२॥ अथ होतृपदनमुपायर्तते । स होतृपदनादेकं तृणं निरस्यति निरस्तः परोयसुरिति पुरावसुर्ह वै नामासुराणा होता स तमेवैतद्धोतृपदनान्निरस्यति ॥२३॥ अथ होतृपदनऽउपविशति । इदमहमर्वावसोः सदने सीदामीत्यर्वावसुर्यं नाम देवाना होता तस्यैवैतत्सदने सीदति ॥२४॥ तन जपति । विश्वकर्मस्तनपा असि मा मो दोपिष्ट' मा मा हिसिष्टमेप यां लोक जो कुछ होता की टेढ़ी निगाह से लुट जागे उसको अग्नि यापिस लाये। क्योकि अग्नि जात- वेद (माणियों को जानने वाला) और निचर्पण (बुद्धिमान ) है । 'यह जो तीन अग्नियाँ पहले होता के लिये चुनी गई थी यह चलीं गई । यह चौथी अग्नि जो चुनी गई है यह उस सय की पूर्ति फरे जो छूट गया हो। ऐसा कहता है और इससे त्रुटि की पूर्ति हो जाती है ॥२०॥ अप यर अध्ययु और अग्नीध को छूता है । अवयु मन है श्रीर होता याणी है । इस प्रकार यह मन और वाणी में मेल कराता है ॥२१॥ अग्र जाप कराता है-छः उर्षियाँ पाप से रक्षा करें। । अग्नि, पृथ्वी, जल, वायु, दिन और राति । ऐसा पहने से तात्पर्य यह है कि यह देवता यात अर्थात् रोग से मेरी रक्षा करें। उस पुरुष की कमी होलना नहीं होती जिसी देवता रोग से १॥२२॥ श्रम होता के पासन सा जाता है और होता के प्रागन में से एक तृण निकाल कर पंकना और कहता है-'निरस्तः पराग्मुः' । 'परायमु मैगा दिया गया' । परापम् (पराया माल पाने पाला) अमुग या होता था । वर उममी होताश्रासन से निकाल पर फेंक देना ॥३॥ श्रा यह होता . यांगन पर घटता है यह कहकर इदमदमासीः सुदने गोदाम' 1 अथांग श्रीरा के सामन पर थेटता है। शरम् (धन न चाहने पाला) देशताप्रापाता था । इमलिये यह उणे धासन पर बेटता ||२४|| सर या जाता है-भियान ननूग अमि मा मा टोपिष्ट मा मा दिपिष्टम् । रक्षा परते .

कां० १.५.१. २५.२६ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् इत्युदड्डेजत्यन्तरा वाऽएतदाहवनीय च गार्हपत्यं चास्ते तदु ताभ्यां निद्भुते मा मो दोषिष्ट मा मा हिसिष्टमिति तथा हैनमेतो न हिथंस्तुः २५|| प्रथानिमीक्षमाणो जपति । विश्वेदेवाः शास्तन मा यथेह होता वृत्तो मनवे यन्निपद्य । प्र मे न त भागधेयं यथा यो येन पथा हव्यमा यो वहानीति यथा येभ्यः पका स्यात्तान् यादनु मा शारल यथा व बाहरिष्यामि यथा वः परिवेक्ष्यामीत्येवमे- चैतदेवेषु प्रशासनमिछतेऽनु मा शास्त यथा वोऽनुष्ठयावषटकुँयामनुष्ठया हव्यं बहेगमिति तस्मादेवं जपति ।।२१।। ब्राह्मणम् ||२|| [५.१.] ॥ एप यां लोकः' । 'हे विश्वकर्मा, तू शरीर की रक्षा करने वाला है। हे दोनो अग्नियो, मुझे मजलायो । मुझे न सतायो । यह तुम दोनों का लोक है । ऐसा कहकर वह कुछ उत्तर की और बढ़ जाता है । यह अाहवनीय और गाईपत्य अग्नि के बीच में बैठता है । ऐसा करने से वह दोनों को प्रसन्न करता है । और जब यह कहता है कि 'मुझे न जलानो । मुझे न सताओं। तो वे उसको नहीं सतातीं ॥२५॥ अब आहवनीय अभि की ओर देख कर जप करता है, 'विश्वे देवाः शास्त न मा यह होता वृत्तो मन वै यनिषय } १ मे बते भागधेय यथा वो येन पथा हव्यमा वो बहानि । "है सब देवताओ, मुझे बतानो कि होता की हैसियत से मैं फिस-किस चीज का ध्यान रक्स् ? मेरे भागधेय अर्थात् कर्तव्य को कहो कि मैं किस रास्ते से आप तक श्राप के इपि को ले जाऊँ । जैसे कोई किसी को भोजन पकाये और कहे, 'मुझे श्राया दो कि मैं कैसे इसको तुम तक लाऊँ, मैं किस प्रकार परोस् ? इस इसी प्रकार वह देवताओं के प्रशासन (आशा) को चाहता है, अर्थात् मुझे बताइये कि मैं किस प्रकार आप तक वपटकार पहुँचाऊँ या कैसे आप तक हव्य ले जाऊँ। इसीलिये ऐसा जपता है ।।२६।। अध्याय ५-ब्राह्मण ? अग्निहोता वेत्वग्नहोत्रमिति । अग्निरिद होता वेलित्येवैतदाहानेहोत्रमिति तस्यो हि होनं वेत्तु प्रावित्रमिति यज्ञो वै प्रावित्रं वेत्तु यज्ञमित्येवैतदाह साधु ते यजमान देवतेति अब यह कहता है-'असिहोता वेत्यग्नोत्रम् । 'होता अनि, अग्नि के होत्र को जाने। इसका तात्पर्य यह है कि 'होता अनि इराको जाने। 'अमि का होत्र' इसलिये वहा कि वह मोक्ष इस साधन (प्रावित्र) को जाने । यज्ञ ही मोक्ष का साधन है। 'यज्ञ को जाने का तात्पर्य है कि 'हे यजमान, देवता तेरे अनुकूल है। इसका तासर्य है कि यजमान, जो अमि देवता तेय होता है वह तेरे अनुकूल है। अब वह यहता है-'धृतवती- माध्यन्दिनीय शतपथनाहाणे कां० १.५.२.१-४॥ साधु ने यजमान देवता यस्य तेऽमिहोतेत्येवैतदाह वृतपतीमध्यर्यो सुचमास्यरवेति तदध्वर्यु प्रसौति स यदेकामिवाह ॥१॥ यजमान एव जुहूमन । योऽस्मा ऽअरातीयति स उपभृतमनु स यद्दे ऽइव याद्यजमानाय दिपन्तं भ्रातृव्यं प्रत्युद्यामिनं कुर्यादत्तै जुहगन्वाद्य उपभृतमनु स यद्वेऽइय घूयादय ऽआद्य प्रत्युद्यामिनं कुर्यात्तस्मादेकामिवैवाह ।।२।। देवयुवं विश्ववारामिति । उपस्तीत्येवैनामेतन्महयत्येवयदाह देवयुवं विश्ववारा- मितीडामहै देवा२।। ऽईडेन्यानमस्याम नमस्यान्यजाम यजियानितीडामहै तान्देवान्य ऽईडेन्या नमस्याम तान्ये नमस्या यजाम यज्ञियानिति मनुप्या वा ऽईडेन्याः पितरो नमस्या देवा यज्ञियाः ॥३॥ था चै प्रजा योऽनन्याभक्ताः । पराभूता वै ता एवमेवैतद्या इमाः प्रजा अपराभू- तास्ता यज्ञ आयजति मनुष्याननु पशवो देवाननु वयाथस्योपघयो वनस्पतयो यदिदै किञ्चैवमु तत्सर्वं यज्ञ आभक्तम् ॥४॥ मध्ययों सुचमास्यस्य' । अर्थात् 'हे अध्वर्युत् घी से भरे चमसे को ले। इस कथन से अध्वर्यु को प्रेरणा करता है । एक ही सुक् अर्थात् चमसा क्यों कहा ? इसलिये ।।१।। जुहू थे पीछे यजमान ही होता है। और जो उसका अनिष्ट चाहता है यह उपभूत पपीछे । अन यदि दो चमठो का क्थन करता तो यजमान के विरुद्ध अनिष्ट शनु को उत्त कर देता । जुह के पीछे साने याला है, और जिसको साते हैं वह उपभृत् के पीछे ६ । श्रन यदि दीनी का क्थन करता तो पाने वाले के विरद्ध पाच पदार्थ को उग्रत कर देता। इसलिये एक दी चमसे का घर्णन किया सा अन यहता है-'देवयुव रिश्ववाराम् । अर्थात् ( वह चमता ) कैसा है ? 'देवताश्रीं के लिये अर्पित और सम्पूर्ण समृद्धियो का सपने पाला। 'देवों के लिये अर्पण और समृद्धियों से परित' यह कर यह उसकी स्तुति करता है अर्थात् उसको पड़ा बनाता है | अब पहता है-'इंडामद देवान् । ईभ्यान् । 'हम तुति रे योग्य देवों की स्तुति करें। 'नमरयाम नमध्यान्। 'हम नमसार ये यायों को नमस्कार करें। 'पनाम यशियान्। 'पूजा ये योग्यों की पूजा करें । इसका अर्थ यह हुआ कि हम सुति के योग्य देवताओं की तुति परें । ममस्कार गोयो को नमग्यार करें। पूजा पं योग्यो यी पूना परें । स्तुति पे योग्य मनुष्य है। नमस्कार के योग पितर और पूजा रे योग्य देवता | जो प्रकाश में भाग नहीं लेनी वह पराभूत श्रधात् दलित या पतित है । इसलिये ओ पतित नही है उनको यश में शामिल करता है। मनुष्यों के पीछे पशु है, और देयों ये पीछ गड़ी, श्रोपधि और पनातिग प्रकार जो युन उम मर को यश में शामिन्न किया जा कां० १.५.२.५-६ दर्शपूर्णमासनिकरणम् ता याऽरताः । नव व्याहतयो भवन्ति नोमे पुरपे प्राणा एतानेवास्मिन्नेतद्दधाति तस्मानव व्याहतयो भवंति [शा यज्ञो ह देवेभ्योऽपचकाम । तं देश अन्वमन्त्रयन्ता नः शृणूप न आवर्तस्वेति सो ऽस्तु तयेत्येव देवानुपावर- तेनोपायचेन देवा अयजन्त तेनेट्वेतदभवन्यदिदै देवाः ||६|| स यदाभावयति । यज्ञमेवैतदनुमन्त्रयतऽत्रा नशृणूप न प्रापर्तस्वेत्यय यत्प्रत्याश्रावयति यन एयैतदुपावर्ततेऽस्तु तथेति तेनोपावृत्तेन रेतसा भूनेनऽत्यिज सम्प्र- दायं चरन्ति यजमानेन परोऽक्ष यथा पूर्णपानेण सम्प्रदाय चरेयुरेवमनेनऽत्विजः सम्प्रदायं चरन्ति तद्वारेतत्सम्प्रदाय चरन्ति वाग्धि यज्ञो वागु हि रेतस्तदेते नैतत्सम्प्रदाय चरन्ति || सो ऽनुन् होत्यमोत्याध्वर्यु: । नापत्र्याहरेशोऽएव होतापव्याहरेदा श्रारयायवर्म्यु- मतदग्नीप यज्ञ उपारर्तते ॥ सोऽमीनापन्याहरेत् । आ प्रत्याश्रापरणात्प्रत्याश्राक्यत्याग्नीतत्पुनरवणुं यश उपावर्तते । ये सब नौ व्याहृतियाँ होती हैं। पुरुष में नौ ही प्राण। हैं। इनकी उसमे धारण फराता है । इसलिये व्याहृतियाँ नौ हैं ॥५॥ यश देयसानां से भाग गया । देवता उसको बुलाने लगे, 'सुनो, लौटो । यज्ञ ने कहा, 'अच्छा', और यह लौट पाया। यह जो लौट आया उससे देवो ने यश किया। जिससे वह यज्ञ किया उसी के कारण वह देव हुये ॥६॥ जन वह (अध्वर्यु) (अग्नीध्र पो) बुलाता है तो मानो यज्ञ को बुलाता है 'मुनो, लौटो' । और जब ( अग्नीभ ) उत्तर देता है तो मानो यश ही 'अच्छा' कहकर लौरता है । इस प्रकार उस लौटे हुये यज्ञ से बीज के समान मृत्विज लोग परोक्ष रीति से यनमान तक सम्प्रदाय चलाते हैं ! जैसे लोग एक भरे हुये पात्र को एक से दूसरे को देते हैं इसी प्रकार ऋत्विज लोग सम्प्रदाय चलाते हैं । ( अर्थात् यश की प्रथा को एक दूसरे तक पहुंचाते हैं) वाणी के द्वारा सम्प्रदाय चलता है । वाणी ही या है । वाणो ही बीज है । इमीलिये पाणी द्वारा सम्प्रदाय चलता है ।।७।। जब (अध्वर्यु ने होता से कहा ) नि 'अनुहि' । 'चोलो' । तो इसा पीछे न तो अध्वर्यु ही कुछ अपशब्द कह और न होता ही अपशब्द कहे। अध्वर्यु कहता है इस प्रकार अग्नीध ता यज्ञ को ले जाता है। अग्नीध्र उत्तर देने व रामय तक कुछ अपशब्द न कहे। अग्नीभ उत्तर देता है। इस प्रकार यज्ञ अधर्यु तक पहुँचता है ॥६॥ 1

माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १.५.२.१-४॥
साधु ते यजमान देवता यस्य तेऽमिहोतेत्येवैतदाह घृतवतीमध्वयों उचमास्यस्वेति तदध्वर्यु
प्रसौति स यदेकामिवाह ||१||
यजमान एव जुहूमनु । योऽस्मा ऽयरातीयति स उपभृतमनु स यवे ऽइन
व यायजमानाय द्विपन्तं मातृव्यं प्रत्युद्यामिनं कुर्यादत्तैव जुहूमन्याद्य उपभृतमनु स यवेऽइव
यादव ऽआद्यं प्रत्युद्यामिनं कुर्यात्तस्मादेक्यमिवैवाह ।।२।।
देवयुवं विश्वयारामिति । उपस्तीत्येवैनामेतन्मयत्येवयदाह देवयुवं विश्ववारा-
मितीडामहै देवा२॥ ऽईडेन्यान्नमस्याम नमस्यान्यजाम यज्ञियानितीडामहै तान्देवान्य
ऽईडेन्या नमस्याम तान्ये नमस्या यजाम यक्षियानिति मनुप्या वा ऽईडेन्याः पितरो नमस्या
देवा यज्ञियाः ॥३॥
या वै प्रजा यज्ञेऽनन्याभक्ताः । पराभूता वै ता एवमेवैतद्या इमाः प्रजा अपराभू-
तास्ता यज्ञ ऽप्रायजति मनुष्याननु पशवो देवाननु पयार्थस्योपधयो वनस्पतयो यदिदं
किञ्चैवमु तत्सर्च यज्ञ ऽआभक्तम् ॥४॥
मध्वयों सुचमास्यस्य' । अर्थात् 'हे अध्वर्यु त् घी से भरे चमसे को ले। इस कथन से
मध्ययुं को प्रेरणा करता है । एक ही सुक् अर्थात् चमसा क्यों कहा ? इसलिये ॥१॥
जुहू के पीछे यजमान ही होता है। और जो उसका अनिष्ट चाहता है पर उपभूत्
के पीछे। श्रव यदि दो चमसों का क्थन करता तो यजमान के विरुद्ध अनिष्ट शत्रु को
उद्यत कर देता ! जुहू के पीछे साने वाला है, और जिसको साते हैं वह उपभृत् के पीछे
है । अब यदि दोनी का कथन परता तो साने वाले के विरुद्ध साद्य पदार्थ को उद्यत कर
देता । इसलिये एक ही चमसे का घर्णन किया ॥२॥
अब कहता है-'देवयुव विश्वघाराम् । अर्थात् ( वह चमसा ) कैसा है ? 'देवताओं
के लिये नर्पित और सम्पूर्ण समृद्धियों का रखने वाला' । 'देवों के लिये अर्पण और
समृद्धियों से परित' कह कर वह उसकी स्तुति करता है अर्थात् उसको बड़ा बनाता है ।
अब कहता है-ईडामहै देवान् । ईइन्यान् । 'हम स्तुति के योग्य देवों की स्तुति करें।
'नमस्याम नमस्यान् । 'हम नमस्कार के याज्यो को नमस्कार करे। 'यजाम यशियान् ।
'पूजा के योग्यों की पूजा करें। इसका अर्थ यह हुया कि हम स्तुति के योग्य देवताओं की
स्तुति करै । ममस्कार के योग्यो को नमस्कार यरें। पूजा पे योग्यों की पूजा करें । स्तुति के
योग्य मनुष्य है । नमस्कार के योग्य पितर और ना रे योग्य देवता ॥३॥
जो प्रजा यज्ञ में भाग नहीं लेती वह पराभूत अर्थात् दलित या पतित है । इसलिये
जो पतित नहीं है उनको यश में शामिल करता है। मनुष्यों के पीछे पशु हैं, और देवों के
पीछे पक्षी, भोपधि और वनस्पति है। इस प्रकार जो कुछ है उस सब को यज्ञ में शामिल
किया जाता है॥४॥

देवाः ॥६॥ फां० १.५.२,५-६। दर्शपूर्णमाननिरूपणम् ता पाएताः । मव व्याहतयो भवन्ति नवेमे पुरुपे प्राणा एतानेवास्मिन्नेतद्दधाति तस्मान्नव व्याहृतयो भवति ।।५।। यज्ञो ह देवेभ्योऽपचक्राम । तं देवा अन्यमन्त्रयन्ता नः शृणूप न आवर्तस्येति सो ऽस्तु तयेत्येव देवानुपाववर्त तेनोपावृत्तेन देवा अयजन्त तेनेप्ट्वैतदमयन्यदिदं स यदानावयति । यज्ञमेवैतदनुमन्त्रयता नः शृणूप न आवर्तस्वेत्यथ यत्प्रत्याश्रावयति यन एवैतदुपावर्ततेऽस्तु तथेति तेनोपावृत्तेन रेतसा भूतेनऽस्विजः सम्प्र- दाय चरन्ति यजमानेन परोऽहं यथा पूर्णपात्रेण सम्प्रदायं चरेयुरेवमनेनऽत्विज्ञः सम्प्रदायं चरन्ति तहाचैवैतत्सम्प्रदाय चरन्ति वाग्धि यज्ञो वागु हि रतस्तदेतेनैवैतत्सम्प्रदाय सो ऽनुव हीत्ययोत्स्यायhः । नापव्याहरेनोऽएव होतापव्याहरेदा भावयत् यध्वर्यु- मतदग्नीधं यज्ञ उपावर्तते । सोऽग्नीनापव्याहरेत् । आ प्रत्याश्रावणात्प्रत्याश्रापयत्याग्नीत्तत्पुनरयh यज्ञ चरन्ति || उपावर्तते || ये सब नौ व्याहृतियाँ होती हैं। पुरुष में नौ ही प्राण होते हैं । इनको उसमें धारण कराता है । इसलिये व्याहतियाँ नौ हैं ।।५।। यश देवताओं से भाग गया। देवता उसको बुलाने लगे, 'सुनो, लौटो' । यश ने कहा, 'अच्छा', और वह लोट अाया। वह जो लौट आया उससे देयो ने यश किया | जिससे वह यज्ञ किया उसी के कारण वह देव हुये ॥६॥ जब यह (अध्वर्यु) (अग्नीध्र को) बुलाता है तो मानो यज को बुलाता है 'सुनो, लौटो' । और जब ( अग्नीध्र ) उत्तर देता है तो मानो यश ही 'अच्छा' कहकर लौटता है । इस प्रकार उस लौटे हुये यज से बीज के समान मृत्विज लोग परोक्ष रीति से यजमान तक सम्प्रदाय चलाते हैं । जैसे लोग एक भरे हुये पात्र को एक से दूसरे को देते हैं इसी प्रकार ऋत्विज लोग सम्प्रदाय चलाते हैं । ( अर्थात् यज्ञ की प्रथा को एक दूसरे तक पहुंचाते हैं) वाणी के द्वारा सम्प्रदाय चलता है । पाणी ही यज है । वाणो ही बीज है । इसीलिये वाणी द्वारा सम्प्रदाय चलता है । ७॥ जब (अध्वर्यु ने होता से कहा ) कि 'अनुहि' । 'बोलो' । तो इसके पीछे न तो अध्ययुं ही कुछ अपशब्द कहे और न होता ही अपशब्द कहे । अध्वर्यु कहता है इस प्रकार अग्नीध्र तक यज्ञ को ले जाता है । अग्नीघ्र उत्तर देने के समय तक कुछ अपशब्द न कहे । अग्नीध्र उत्तर देता है। इस प्रकार यज्ञ अध्वर्यु तक पहुँचता है ।।६।।

माध्यन्दिनीय शतपथब्राझणे कां०१.५.२.१०-१५ ।
काण्डस्यार्द्धम् ॥४१॥ सोऽध्ययुनापच्याहरेत् । श्रा यजेति पक्तोर्यजेत्येवाध्व-
(होंने यज्ञ सम्प्रयच्छति ||१०||
स होता नापच्याहरेत् । श्रावपटकारान्तं वषट्कारेणाग्नावेव योनो रेतो भूत
सिञ्चत्यग्निई योनिर्यजस्य स ततः प्रजायत इति नु हविर्यज्ञेऽथ सौम्येध्वरे ||१||
साथै ग्रहं गृहीत्वाऽध्वर्युः । नापव्याहरदोपाकरणादुपावर्त्तध्वमित्येवाध्वर्युरुद्गा-
तृभ्यो यज्ञ सम्प्रयच्छति ॥१२।।
त ऽ उद्गातारो नापव्याहरेयुः। श्रोत्तमाया एषोच मेत्येयोद्गातारो होने यज्ञ
सम्प्रयच्छन्ति ॥१३॥
स होता नापन्याहरेत् । आ वषटकारास यपटुकारेणाग्नावेष योनी रेतो भूत
सिञ्चत्यग्नि योनिर्यज्ञस्य स ततः प्रजायते ॥१४॥
स यद्ध सोऽपच्याहरेत् । ये यज्ञ उपावर्त्तते यथा पूर्णपात्रं परासिञ्चेदेव हस
यजमाने परासिञ्चेत्स यन्न हैवमृखिजः संविदाना यज्ञेन चरन्ति सर्वमेव तत्र कल्पते न
मुह्यति तस्मादेवमेव यज्ञो भर्त्तव्यः ॥१५॥
अध्वर्यु उस समय तक कुछ अपशब्द न कहे जब तक (नीचे का शब्द) न बोले
'यज' । 'यश करो' । 'यज' शब्द कहने से अध्वर्यु यश को होता तक ले जाता है ॥१०॥
होता उस समय तक अपशब्द न बोले जब यक वषटकार न कहे । वषटकार से यह
यज्ञ को अग्नि में सींचता है जैसे योनि में वीर्य सींचा जाता है । क्योकि अमि यज्ञ की योनि
है। यज्ञ अमि से ही उत्पन्न होता है । अब हविर्यज्ञ और सोम-यज्ञ में ॥११॥
( सोम को) लेने के पश्चात् उपाकरण तक अध्वर्य कोई अपशब्द न कहे । 'उपाव-
तयम्' । 'निकट श्राइये । ऐसा कहकर अध्वर्य उद्गातायों लिये यज्ञ को देता
है ॥१२॥
उत्तम अर्थात् सबसे पिछली ऋचा बोलने तक उद्गाता लोगों को कोई अपशब्द
नहीं बोलने चाहिये । 'एपोत्तमा' । 'यह अन्तिम ऋचा है। ऐसा कहकर उद्गाता लोग यह
को होता को देते हैं ॥१३॥
होता बघटकार तक कोई अपशब्द न बोले । वाट्कार से अग्नि में उसी प्रकार सिंचन
किया जाता है जैसे योनि मे वीर्य का । अग्नि यज्ञ की योनि है । क्योंकि वह वहीं से उत्पन्न
होता है |॥१४॥
यदि जिसके पास यश लौटता है वह अपशब्द कह दे तो वह उसी प्रकार यज्ञ को
बरबाद कर देता है जैसे ( जल से) पूरे भरे हुये पात्र को (नीचे फेंक देने से जल बरबाद
जाता है ) । जहाँ ऋत्विज लोग परस्पर एक दूसरे को समझते हुये यश करते है वहाँ सम
काम ठीन होता है, कोई गलती नहीं होती। इसलिये यज्ञ का इसी प्रकार मरण करना
चाहिये ॥१५॥

कां०१.५.३.५-८। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् एतद्वै संवत्सरस्य सं पयः । यदाज्य तस्वेनेनमेतत्पयसा देवाः स्व्यकुर्नत तथो- एपैनमेप एतत्स्वेनैव पयसा स्वीकुरुते तस्मादाज्यहविपो भवन्ति ॥५॥ स यस तिष्ठन् प्रयाजेभ्य श्राधारयेत् । तत एव नापकामेत्सड्मामो वाऽएप सविधीयत यः प्रयाजैर्यजते यतरो यै सयत्तयोः पराजयतेऽष वै सड़क्रामत्यभितरामु वै जयन्कामति तस्मादभितरामभितरामेव कामेदभितरामभितरामाहुतीर्जुहुयात् ।।६।। तद् तथा न कुर्यात् । यत्रै तिष्ठन् प्रयाजेभ्य आश्रावयेत्चत एर नापामेद्यत्रोऽएव समिद्धतमं मन्येत तदाहुतीर्जुहुयात्समिदहोमेन ह्येव समृदा आहुतयः ।।७।। स आश्राव्याह । समिधो यजेति तहसन्त समिन्द्रे स वसन्तः समिद्धोऽन्यातून्स- मिन्द ऽऋतरः समिद्धाः प्रजाश्च प्रजनयन्त्योपधीश्च पचन्ति तदेव सलु सर्वान्तूनिरा- हाथ यज यजेत्येवोत्तरानाहाजामितायै जामि ह कुर्याद्यत्तनूनपातं यजेडो यजेति न यात्तस्मा- घज यजेत्येवोत्तरानाह ||८॥ स वै समिधो यजति । वसन्तो वै समिद्वसन्तमेव तद्देवा अपजत वसन्तात्सपला- यह जो घी है वह सवत्सर का अपना ही पय (पीने की वस्तु, शक्ति का साधन) है । इसलिये देवो ने इस ( सवत्सर ) को उसी के पय से अपना लिया। और यह (यजमान) भी उसी के पय से सवत्सर को अपनाता है । इसीलिये कहा कि यह आहुतियाँ (अर्थात् प्रयाज ग्राहुतियाँ) घी की होती हैं ॥५॥ वह जहाँ सड़ा होकर प्रयाजो के लिये बुलावे वहाँ से हटे नहीं । सग्राम हो जाता है मात्र बोई 'प्रयानो रो यज करता है । और लड़ने वालों में जो परास्त हो जाता है यही पीछे हट जाता है । योर जो विजयी होता है वह निकट-निकट चलता जाता है । इसलिये शायद (अध्ययु) भी निकट निकट जाकर शाहुति देने को उद्यत हो ॥६॥ परन्तु उसको ऐसा न करना चाहिये । जहाँ खड़ा होकर 'प्रयाजों को बुलावे उस जगह से हटे नहीं' । जहाँ अधिक से अधिक अग्नि जलवी प्रतीत हो वहीं श्राहुति दे । क्यों कि यातियाँ उसी स्थान पर ठीक जलती हैं जहाँ अधिक श्राग जलती है ॥७॥ वह (अधर्यु) (अग्रीभ को) बुलाकर ( होता से) कहे-'समिधो यजा' । समिधा को भाग में डालो' । इस प्रकार यह बसन्त को प्रज्वलित करता है । प्रज्वलित हुश्रा वसन्त और तुग्री को प्रज्वलित करता है । प्रचलित ऋतुवै प्रजा को उत्पन्न करती है, श्रोपधियों पो पकाती हैं । इसी क्थन से वह अन्य ऋतुनो यो शामिल करता है। अन्य अनुयों के लिये यह येवल इतना कहता है-'यज' (अर्थात् आहुति दो)। यदि यह कहे कि 'तमून पात यज' या 'इंडो यज' तो व्यर्थ या दुहराना होगा । इसलिये अन्य प्राहुनियों के लिये फेरल 'यज' कह देता है ||८|| श्रय यह गमिधानो से यजन परता है। वसन्त ही समिधा है । वमन को ही देयों ने थपना लिया और वसन्त से ही शनुयो को यचित कर दिया । भर यहाँ पतमान भी वगन्न ।

१०४ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १.५, ३.१-४॥ एच१ ह वा ऽअस्माऽइय विराट् सर्वान् कामान्दुहे य एसमेतं निराजो दोहं वेद ॥२०॥ ब्राह्मणम् ॥३॥ [५२]॥ है । उसी का यह दुहना है । जो पुरुष इस विराट के इस प्रकार दुहने को जानता है उसके लिये यह विराट् सम इच्छानो को पूर्ण कर देती है ॥२०॥ अध्याय ५-ब्राह्मण ऋतवो ह वै प्रयाजाः । तस्मात्पञ्च भवन्ति पञ्च घृतवः ॥१।। देवाश्च याऽअसुराश्च । उभये प्राजापत्याः पस्पृघिर ऽएतस्मिन्यज्ञे प्रजापतौ पितरि संवत्सरे ऽस्माकमय भविष्यत्यस्माकमयं भविष्यतीति ॥२॥ ततो देवाः । अन्तः श्राम्यन्तश्चेरुस्तऽएतान्प्रयाजान् ददृशुस्तैरयजन्त तै- तून्त्संवत्सरं प्राजयन तुभ्यः सवत्सरात्सपलानन्तरायस्तस्मात्मजायाः प्रजया हवे नामैत- यत्प्रयाजा इति तथाऽस्वैष एतैर्ऋतून्संवत्सरं प्रजयत्युतुभ्यः संवत्सरात्सपलानन्तरेति तस्मात्प्रयाजैर्यजते ॥३॥ ते वा आज्यहयिपो भवन्ति । पत्रों पाऽज्यमेतेन वै देवा वने णाज्येन न्स- वत्सरं प्राजयन सुभ्यः संवत्सरात्सपलानन्तरायंस्तथोऽस्वैप एतेन पणाज्येन तिनस- वत्सरं प्रजयत्युतुभ्यः संवत्सरावसपनानन्तरेति तस्मादाज्य हविषो भवन्ति ॥४॥ ऋतुयें दी प्रयाग है । इसलिये यह पाँच होते है क्योंकि पाँच मृतुएँ होती हैं ॥१॥ देव और असुर, दोनो प्रजापति की सन्तान, इस यज्ञ में जो प्रजापति अर्थात् पिता अर्थात् वर्ष है झगड़ने लगे, 'यह हमारा होगा' ! 'यह हमारा होगा ॥२॥ तर देव पूजा करते हुये और पुरुषार्थ करते हुये विचरने लगे । उन्होंने इन प्रजासो को देखा और उनके द्वारा पूजा की । उनके द्वारा उन्होंने मृतुओं अर्थात् वर्ष को प्राप्त किया । उन्होंने ऋतु अर्थात् वर्ष से अपने शनुयो को वचित कर दिया । इसलिये 'मजा' या 'प्रजय' नाम हुया । इसलिये 'प्रयाज' नाम हुया । इसी प्रकार यह ( यजमान) भूतुनी नर्धात् सवत्सर को जीत लेता है । और अपने शत्रुनों को ऋतुनों अर्थात् सवत्सर से पचित पर देता है। इसलिये बह 'प्रयाज' से यर करता है ।।३।। उनकी हानि पी से दी जाती है। घी ही यज है । इसी वन से देवों ने मृनुश्नों और मरत्गर को जीता और शनुयों को ऋतुया अर्थात् संवत्सर मे घचित कर दिया। इसी प्रभार य ( यजमान) भी दगी बदामी धी से मृतुत्रो अर्थात् मात्सर को जीतता है और अपने शथुनों यो नुनो अर्थात् सवत्सर से पचित करता है। इसीलिये पाहुतियाँ पी पी दी जानी है॥४॥ ।

कां० १.५.३.१३.१६॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् वसन्ताद्धि पराद्धयोंऽन्तेनैव तदन्तं देवा अजलान्तेनान्तारसपत्नानन्तरायन्नन्तेनोऽएवैप एत- दन्त पडतेऽन्तेनान्तारसपतनान्तरेति तस्मात्वाहास्वाहेति यजति ।।१३।। तवा ऽ एतत् । वसन्त एव हेमन्तात्पुनरसुरेतस्माद्ध्येप पुनर्भवति पुनर्ह घाऽअस्मि ल्लोके भवति य एवमेतद्वेद ॥१॥ सवै व्यन्तु वैरिवति यजति । अनामिताये जामि ह कुर्याधधन्तु व्यन्विति येव यजेहेतु पेविति वा व्यन्त्यिवि योपा वेत्विति वृपा मिथुनमेवेतत्प्रजननं क्रियते तस्माद्वषन्तु पेविति यजति ।।१५।। अथ चतुर्थे प्रयाजे समानयति यहिये । प्रजा वे वहींरेत भाज्यं तत्प्रजाखेवैतद्रेतः सियते तेन रेतसा सिक्नेमाः प्रजाः पुनरभ्यायः प्रजायन्ते तस्माच्चतुर्थे प्रयाजे समान- यति यहिपि ॥१६॥ सड मामो वाऽएप सनिधीयते । यः प्रयाजेर्यजने यतरं वै संयत्तयोर्मिनमागच्छति स जयति तदेतदुपभृतोऽघि जुई मिन्नमागच्छति तेन प्रजयति तस्माच्चतुर्थे प्रयाजे समान- में पड़ता है और वसन्त आदि में । इसलिये अन्य ऋतुओं की अपेक्षा हेमन्त वसन्त से बहुत दूर हुया ) । देवों ने अन्त (स्वाहा ) से ही अन्त ( हेमन्त ) को अपनाया और अन्त की सहायना से ही अन्त से शत्रुओं को वचित किया । इसी प्रकार यह यजमान भी अन्त से ही श्रन्त को अपनाता है और इसी श्रन्त ( साहा यज्ञ) की सहायता से अन्त अर्थात् हेमन्त से अपने शत्रुओं को वनित करता है । इसलिये वह साहा-यज्ञ करता है ।।१३।। यह वसन्त हो हेमन्त के पश्चात् पुनर्जीवित होता है । क्योंकि एक पे पश्चात् दूसरा पैदा होता है । इसलिये जो पुरुष इस रहस्य को समझता है वह इस लोक में पुनर्जीवित होता है ।।१४॥ अब यह क्रमशः रहता है-'व्यन्तु । (वह स्वीकार करें)। और 'बेतु' । ( वह स्वीकार करे)। यदि वह केयल 'व्यन्तु व्यन्तु' कहे या 'वेतु वेतु' कहे तो पुनरुक्ति दोष श्रा जाय । (इसलिये एक बार 'व्यन्तु' कहता है और एक बार चतु' । 'व्यन्तु' स्त्रीलिङ्ग है। 'वैतु' पुल्लिङ्क। इन दोनो के जोड से सन्तानोत्पत्ति होती है। इसलिये पहले कहता है 'व्यन्तु' । फिर कहता है वैतु' ||१४ अन चौथे प्रयाज अर्थात् यहि याज मे वह ( जुहू में धी) डालते हैं। बर्हि प्रजा है और पी वीर्य है। इसलिये इस प्रकार वीर्य प्रजाम्रो से सिंचित होता है और उसी से मजायें बार-बार उत्तरान्न होती हैं। इसलिये चोथे बर्हि याश में वह ( जुहू में घी) छोड़ता जो प्रयाज से यज्ञ करता है उसके लिये मानो सग्राम सा विड़ जाता है। और जो मित्र जिस दल में मिल जाता है उसी की जय होती है । इसीलिये मिन उपभूत मे चलकर जुहू में आता है, और उसी मे जय को प्राप्त होता है । यही कारण है कि वह चतुर्थ प्रयाज

1
माध्यन्दिनीय शतपथाहणे का० १.५.३.१-१२।
नन्तरायन्नहन्तम्प एतदृत वसन्तात्सपलानन्तरेति तस्मात्समिधो यजति ।।६।।
अथ तनुनपान यवति । यी'मा वै तनुनपाद् ग्रीष्मो ह्यासा प्रजाना तनूस्तपति
प्रीप्समेन तद्दया भजत ग्रीष्मात्स पलानन्नरायन ग्रीष्मम्वोप एतदृडत ग्रीष्मात्सपलानन्त-
रेति तस्मात्तन्नपात यजति ॥१०॥
अधेडा यति । वर्षा वा उड्ड इति हि वर्या इडो यदिद क्षुद्र सरीसृपं प्रीमह-
मन्ताभ्यानित्यत भनति तदर्पा ईडितमिवानमिच्छमान चरति तस्माद्वी इडो वर्षा एवं
तदेवा अञ्जत वर्षाभ्यः सपलानन्तरायन्वर्या उ एप एतदृते वर्षाभ्यः सपलानन्तरेति
तस्मादिडा यजति ॥११॥
अघ बर्हिर्यजति । शरदे पहिरिति हि शरदर्हिर्या इमा ओपधयो ग्रीष्महेमन्ताभ्यां
नित्यक्ता भवन्ति ता वर्षा वर्दन्ते ताः शरदि वहिपो रूपं प्रस्तीर्णाः शेरे तस्माच्छरदर्हिः
शरदमेन तहेवा यात शरदः सपलान्तरायंच्छरदम्प एतद्दड के शरदः सपलानन्त-
रेति तरमादर्हिर्यजति ।।१२।।
अघ रसाहा साहति यजति । अन्तो वे यज्ञस्य ग्याहाकारोऽन्त मरतूनाथ हेमगतो
पो अपनाता है और उसे अपने रानुनों को वचित करता है । इसीलिये समिधा से यजन
परता है ।।
अप पद 'तन्नपात' या यज्ञ परता है। प्रीष्म ही तन्नपात है । ग्रीष्म ही इन
मजानों के शरीरों को तपाता है। देवी ने उस समय ग्रीष्म को अपनाया और भीम से
शशुओं को यचित कर दिया । श्रर यर यजमान भी ग्रीम
अपनाता है और प्रीण से
रानुश्री पो चित पराा है । इसनिये यद तन्नरात से या परता है ॥१०॥
भनट का यश परना है । वषां ऋतु । यह जो छोटे-छोटे पीड़े मफी है
और जो मीन और हेमन्त मे नीण हो जाते हैं पर मानो या यी प्रशसा करते हुये भोजन
पी रानारा में रिरते हैं, इसलिये 'या' 'टा। उस समय देव ने यर्षा को दी
धनाया और वर्ग में शत्रुनों पो वचित कर दिया। इसी प्रकार यह यजमान भी था
पौदीअरना है और वो मे दी शानों को पचिपरा है। इसनिये 'ईट' पा यश
परता? ॥११॥

कां० १.५.३, १३-१६। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् वसन्तादि पराद्धयोऽन्तेनैव तदन्त देवा अवृजतान्तेनान्तात्सपलानन्तरायचन्तेनोऽरवैप एत- दन्तं घडतेऽनोनान्तात्सपत्ननान्तरेति तस्मात्स्वाहाखाहेति यजति ।।१३।। तदा ऽ एतत् । वसन्त एव हेमन्तात्पुनरसुरेतस्माद्ध्येप पुनर्भवति पुनर्ह वाऽअरिम- ल्लोके भरति य एवमेतद्वेद ॥१४॥ सवै व्यन्नु वैविति यति । भजामितायै जामि ह कुर्याद्यद्वयन्तु व्यन्विति देव यजेद्देनु बेल्लिति वा व्यन्विनि वै योषा येत्विति वृपा मिथुनमेवेतत्प्रजननं क्रियते तस्माद्वषन्तु पेविति यजति ॥१५॥ अथ चतुर्थे प्रयाजे समानर्यात वहिपि । प्रजा वे वहीं रेत श्राज्यं तत्प्रजास्वेवैतद्रेतः सिच्यते तेन रेतसा सिक्नेमाः प्रजाः पुनरभ्यावर्त प्रजायन्ते तस्माच्चतुर्थे प्रयाजे समान- यति यहिपि ॥१६॥ सड ग्रामो वाऽएप सनिघीयते । यः प्रयाजेर्यजते यतरं वै संयत्तयोमिनमागच्छति स जयति तदेतदुपभृतोऽघि जुहूं मित्रमागछति तेन प्रजयति तरमाच्चतुर्थे प्रयाजे समान- में पड़ता है और वमन्त आदि में । इसलिये अन्य ऋतुओं की अपेक्षा हेमन्त बसन्त से बहुत दूर हुया)। देवों ने अन्त (स्याहा) से ही अन्त (हेमन्त) को अपनाया और अन्त की सहायता से ही अन्त से शत्रुओं को बचित किया । इसी प्रकार यह यजमान भी अन्त से ही अन्त को अपनाता है और इसी अन्त (स्वाहा-यज्ञ ) की सहायता से अन्त अर्थात् हेमन्त से अपने शत्रुओं को वचित करता है । इसलिये वह साहा-यज्ञ करता है ।।१३।। यह वसन्त ही हेमन्त के पश्चात् पुनर्जीवित होता है । क्योंकि एक के पश्चात् दूसरा पैदा होता है । इसलिये जो पुरुष इस रहस्य को समझना है यह इस लोक में पुनर्जीवित होता है ॥१४॥ श्रन यह मशः कहता है-'च्यन्तु' । (यह स्वीकार करें)। और वैतु' । (पह स्वीकार करे)। यदि यह केवल 'व्यन्नु व्यन्नु' कहे या चितु वेनु' कहे तो पुनरुक्ति दोष श्रा बाय । ( इसलिये एस बार व्यन्नु' कहता है और एक बार 'वेतु' । 'व्यन्नु' स्त्रीलिङ्ग है। 'विनु' पुल्लिट्स। इन दोनों के जोड़ से सन्तानोसत्ति होनी है । इसलिये पहले पहता है 'न्यन्तु' । फिर पहना है 'वेनु' ॥१४॥ अन चौथे प्रयाज अथान् नहि यान में वह (जुहू मे घो) डालते हैं। बाई प्रजा है और घी वीर्य है। टमलिये दस प्रकार वीर्य प्रजायों से सिंचित होता है और उसी से प्रजायें बार-बार उसन होती हैं । इगलिये चौथे पहि-याज में यह (मुह में घी) छोड़ता है ।।१६।। दो प्रगान मे वा पता है उसरे लिये मानो सग्राम सा छिड़ जाता है । और जो मित्र टिम दन में मिल जाता है उभी की जय होती है । इसीलिये मित्र उपभृत् मे चलकर जुन प्राता है, और टमी में ना का प्रात नोता है । यही कारण है कि पर चतुर्थ प्रयाण ।

माध्यन्दिनीये शतपथाहाणे का० १.५३.१७-२२॥ यति बहिपि ॥१७॥ यजमान एव जुहमनु । योऽस्माऽभरातीयति स उपभृतमनु यजमानायैवैतदिपन्त भातृव्य बलिछ हारयत्यत्तैन जुहूमन्याद्य उपभृतमन्वत्र एवैतदाघ वलि हारयति तस्मा- रचतुर्थे प्रयाजे समानयति ॥१८॥ स याऽअनवमृशन्समानयति । स यद्धावमृशेयजमान द्विपता भातृव्येनारमशेदत्ता- रमायेनावमृशेतस्मादनवमृशन्समानयति ॥१६।। अथोत्तरा जहूमभ्यूहति । यजमानमेवेतद्विषति भ्रातृव्येऽभ्यूहत्यत्तारमायेऽभ्यूहति तस्मादुत्तरा जुडूमध्यूहति ॥२०॥ देवा ह वा ऊचु । हन्त विजितमेवानु सर्व यज्ञ सस्थापयाम यदि नोऽसुर- रक्षसान्यासजेयु सस्थित एवनो यज्ञ स्यादिति ।।२१।। त उत्तमे प्रयाजे । स्याहाकारेणैव सर्व यज्ञ समस्थापयन्स्वाहाग्निमिति तदाग्ने यमाज्यभाग समस्थापयन्त्स्याहासोममिति तत्सौम्यमाज्यभागध समस्थापयन्स्याहानिमिति तघएप उभयत्राच्युत आग्नेय पुरोडाशो भवति तय समस्थापयन् ।।२२।। मे (पत) छोदता है अर्थात् हि यश से ॥१७॥ यजमान जुहू के पीछे ही (खड़ा होता है ) । और जो उससे शनुता करता है यह उपभूत पे पीछे । इस प्रकार वह अहितकारी शत्रु से यबमान के लिये वलि ( भेंट) दिल याता है । जो खाने वाला है यह जुहू ये पीछे ( सडा होता है ) और जिस को खाया जाता है यह उपभृत् र पीछे । इस प्रकार वह साने पाले से प्रति बलि दिलवाता है यही कारण है कि वह चतुर्थ मयाज म (घी) छोड़ता है अर्थात् बर्हि यज्ञ म ||२८|| वह बिना छुये ही (घी) छोड़ता है । यदि वह उसको छू ले तो मानो यजमान अहितकारी शनु से छू गया । या साद्य पदार्थ से साने वाला छू गया । इसलिये बिना छुये ही (पी) डालता है ॥१६॥ अन वह जहू को उपभृत् क ऊपर पादता है इससे मानो वह यजमान यो अहित पारी शत्रु के ऊपर उठाता है। या साने वाले को साद्य र ऊपर उठाता है । इसलिये यह जुह को ( उपभृत् ) ऊपर उठाता है ॥२०॥ देवों ने कहा था कि 'ग्रन जीत तो हो गई इसलिये इरार पश्चात् सब यज्ञ की साधापना (दता) कर दे जिससे यदि राक्षस लोग कार भी दें तो भी यज्ञ हद रोति से सस्थापित हो जाय ॥२१॥ अन्तिम याज म यह 'देयता साहाकार से सम्पूर्ण यज्ञ यी स्थापना परते हैं । 'गदामि' से नो श्राज्य भाग था यह अमिर लिये किया था। साक्ष सोम' से जो प्राय भाग मा उमा सोम र लिय। पिर 'स्वाहामि' से यह भाग जो दोना (अर्थात् दर्श पौर्ण मास य१) म प्रयुन हाना नाशिका पुरौनाश हाता है उनी मम्पापना करता है ।।२२।। ।

कां० १.५.३, २३-२५ ॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् १०६ अथ यथादेवतछ । स्वाहा देवा आज्यपा इति तत्मयाजानुयाजान्समस्थापयन्त्रया- जानुयाजा वे देवा आज्यपा जुपारणो ऽअग्निराज्यस्य वेत्त्विति तदनिय विष्टकृत समस्था- पयनग्निहि स्विष्टकृत्स एपोऽप्येतहि तथैव यज्ञः सन्तिष्ठते यथेनं देवाः समस्थापयंस्तस्मा- दुत्तमे प्रयाजे स्वाहास्वाहेति यजति यावन्ति हवी थपि भवन्ति विजितमेवैतदनु सर्व यज्ञ संस्थापयति तस्माघदत ऊर्ध्व विलोम यजे क्रियेत न तदाद्रियेत सस्थितो मे या इति ह विद्यात्सहेप यज्ञो यातयामवास यथा वपटकृत, हुत स्वाहाकृतम् ॥२३॥ ते देवा अकामयन्त । कय विमं यज्ञ पुनराप्यायये मायातयामानं कुर्शम लेनाया- तयाम्ना प्रचरेमेति ॥रथा स यज्जुबामाज्यं परिशिष्टमासीत् । येन यज्ञ समस्थापयंस्तेनैव यथापूर्वछ हवी- प्यायधारयन्पुनरेवैनानि तदाप्याययमयातयामान्यकुर्वनयातयाम ह्याज्यं तस्मादुत्तम प्रयाजमिष्ट्वा यथापूर्वधं हवीप्यभिधारयति पुनरेवैनानि तदाप्याययत्ययातयामानि करो- त्ययातयाम द्याज्ये तरमाधस्य कस्य च हविपोऽपति पुनरेव तदभिधारयति स्विष्टकृतऽएव तत्पुनराग्यायत्ययातयाम करोत्यथ यदा विष्टकृतेऽवद्यति न ततः पुनरनिधारयति नो हि ततः काञ्चन हविपोऽग्नावाहुति होष्यन्भवति ।।२५।। बाहणम् ॥४॥ [५.३.] । इसी प्रकार अन्य देवों के लिये भी । 'स्वाहा देवा श्राज्यपा' इससे प्रयाज और अनुमाज की सस्थापना करते हैं। प्रयाज और अनुयाज ही 'प्राज्यपा देव' हैं । 'जुपाणो श्रमि राज्यस्य वेत्तु' इससे स्विष्टकृत अमि की सस्थापना की, क्योंकि अभि ही विष्टगृत है । और यह अग्नि अाज तक उठी प्रकार सस्थापित चली आती है जैसी उस समय थी, जर देयों ने पहले पहल स्थारित किया था। इसलिये पिछले प्रयाज में 'स्थादा स्वाहा' से बितनी आहुतियाँ होती है यह रार दी जाती है । जीत के पश्चात् वह यश की दृढता से सस्थापना करता है, इसलिये यदि वह यश मे विलोम' अर्थात् उलटा प्रम पर दे तो श्रव- हेलना न हो । क्योंकि वह जानता है कि मेरा यश दृढ़ता से सस्थापित है । अत्र वाट्कार और स्वाहाकार से जो यज्ञ रह गया था यह रो जाता है ।।२।। या देचों ने चाहा कि हम इस यश को पैसे प्राप्त करें और प्रास करे किस प्रकार करें, किस प्रकार उसका पालन करें ॥२४॥ अत्र जुहू में जो कुछ भी अच रहा था जिमा कि यज्ञ की मस्थापना की थी, जिमी से पहले के रामान इत्रियों को मानता है। उसी से दनको प्राप्त करता है, उमी से उसका पूर्ण सा है क्योकि 'पाय' (घी) पूर्ण होता है। इसलिये पिछले प्रयाजयो करे पहले रे समान हवियों को साचगा है । पिर उनको पूर्ण करता है । प्राय ( घो) ही पूर्णता है। इसलिये जिस किमी की हार को शदना। उसी को पिर माँचता है और स्थित शाहुनि रे लिये पूर्ण करना है। परन्तु जब विपाशी रे निये कारता है तो पिर नहीं मानता यो गरे पधार यो माटुति अनि में न दी जायगी | माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां० १.५.४.१४ मजति || यजति ॥२॥ अध्याय ५-ब्राह्मण ४ रा समिधो यजति । प्राणा वै समिधः प्राणनेवैतत्समिन्डे प्राणेयं पुरुषः समिद्धस्तस्मादभिमशेति न याद्यापतापी स्यात्स याप्णः स्यादैव तावच्छ, सेत समिझो हि स तावद्भवति यधुशीतः स्यानारायसेत तत्प्राणो नयास्मिन्नेतद्धाति तस्मात्समियो अथ तनूनपातं यजति । रेतो वै तनूनपाटेत एवैतसिञ्चति तस्मात्तनूनपातं अथेडो यजति । प्रजा पा ऽइडो यदा वे रेतः सिक्तं प्रजायतेऽथ तदीडितमिवान- मिच्छमान चरति तत्वतज्जनयति तस्मादिडो यजति ।।३।। अथ वर्हिर्यजति । भूमा वै बर्हि मानवैतत्प्रजनयति तस्मादर्हिर्यजति ।।४।। अथ रवाहास्वाहेति यजति । हेमन्तो वा ऽऋतूनार्थ स्वाहाकारो हेमन्तो हीमाः प्रजाः स्वं वशमुपनयते तस्मा मन्म्लायन्त्योषधयः न वनस्पतीनां पलाशानि मुच्यन्ते प्रतितरामिव वयासि भवन्त्यधस्तरामिव ययाति पतन्ति विपतितलोमेव पापः पुरुषो अब वह समिघ-यजन करता है। प्राण ही समिधा है । इस प्रकार वह प्राणों को प्रज्वलित करता है । यह पुरुष प्राणों द्वारा ही प्रचलित किया जाता है। इसलिये यदि ( यजमान को) ज्वर हो तो (अध्वर्यु ) कहेगा 'अभिमश' (छुनो) यदि गरम हो तो सगुष्ट होगा क्योंकि घर प्रचलित हो जाता है। यदि ठण्डा हो तो चिंता होती है। वह इस प्रकार प्राणों को उसमें रापता है। इसीलिये समिध यजन करता है ।।१।। अत्र तनूनपात यऊन परता है । वीर्य ( रेत) ही तनूपात है । इस प्रकार रेत को सींचता है, इसलिये तनूनपात यश करता है |२|| अब ईडन्यजन करता है। प्रजा हो ईड है । जर सींचा हुना वीर्य प्रजा ये रूप में उत्पन्न होता है तब प्रशसा करते हुये के समान अन्न की सोज में विचरता है । इस प्रकार वह यजमान से मानौ सतानोत्पति कराता है । इसलिये वह इंड यजन परता है ||३|| श्रय नर्टि-यजन करता है । यहि का अर्थ है बहुतायत । इस प्रकार यह बहुतायत (नाधिक्य ) यो उसन करना है । इसीलिये यह गर्हि यजन करता है ।।४।। अब स्याहा यजन करता है। ऋग्रो म हेमन्त स्मापार (सर से पिछली) है। हेमन्त ही इन प्रजानो वो अपने वश ग घरता है। इसीलिये हेमन्त म योषधियाँ सूस जाती है । वृक्षों व पत्तै झड़ जाते हैं । चिनियाँ गिर जाती है, या नीचे उत्तर सी श्राती है। पापी पुमा से साल भज जाते है । हेमन्त इन सब प्रजायो को गरा म कर लेता है। श्री ।

कां० १.५. ४,५६। दर्शपूर्णमापनिम्पणम् भरति हेमन्तो हीमा स्व वशमुग्नयते सी ह वै तमधं कुरुते थियेऽनाद्याय यस्मिन्न ! भवति य एवमेतद्वेद ॥५॥ देवाश्च वा ऽमसुराश्च । उभये प्राजापत्या परपृधिरे ते दडईनुभिर्ने व्यजयन्त ते हाजियमाना ऊचुर्हन्त वाच्पेव ब्रह्मन्विनिगीपामहै स यो नो वाच व्याहृता मिथुनेन नानुनिझामात्स सर्च परानयाताऽमथ समितरे जयानिति तथेति देवा अब वस्ते देवा इन्द्रमय बन्च्याहरेति ।।६।। स इन्द्रोऽववीत् । एको ममेत्यधास्माकमेकेनीतरेऽत्र वस्तदु तन्मिथुनमेवाविन्द- मिथुनछ ।कश्चैका च ॥७॥ दो ममेतीन्द्रोऽमनीत् । अथास्माक दे 5 इतीतरेऽत्रु वस्तदु तन्मिथुनमेवापिन्द- मिथुनछ हि द्वौ च द्वे च ॥८॥ नयो ममेतीन्द्रोऽववीन् । अथास्माक तिस्त्र इतीतरेऽवु यस्तदु तन्मिथुनमेवाविन्द- मिथुन हि त्रयश्च तिम्रश्च || चत्वारो ममेतीन्द्रोऽननीत् । अयास्माक चतस्त्र इतीतरेऽयु वस्तदु तन्मिथुनमेवा इस रहस्य को समझता है वह उस स्थान को जहाँ वह रहता है अपने वश म कर लेता है। और श्री तथा अन्न से अपने को युक्त कर लेता है ।।५।। देव और असुर दोनों प्रजापति की स्तान महत्त्व के लिये लड़ पड़े । यह डों और धनुष से एक दूसरे को नहीं जीत सके, वह ( अमुर) न जीतने म वाले हो कर कहने लगे "अब हम बहा वाणी से जीतेगे । जो हमारी कही हुई याणी को जोडे गे (दो दो मिलकर) अर्थात् पुलिङ्ग वा स्त्रीलिङ्ग न समझ सरेगा वह पराजित हो जायगा और सब कुछ सो चैटेगा, और विपक्षी सर कुछ ले लगे । देवों ने कहा 'अच्छा' । देवा ने इन्द्र से बहा, 'बोलो' ॥६॥ - इन्द्र गोला, ‘एको मम' (एक मेरा)। ग्रोरों ने कहा, 'श्ररमाक एका' (एक हमारी)। इस प्रकार जोड़े को प्रात किया । एक पुलिङ्ग, और एक (स्त्रीलिङ्ग) मिलकर जोड़ा होता है ।।७।। इन्द्र ने कहा, 'दौ मम' अर्थात् दो मेरे।। ( यहाँ 'दो' पुलिस है)। दूसरों ने कहा, 'थरमाफ द्वे' अर्थात् 'दो हमारी' (यहाँ 'दे' स्त्रीलिङ्ग है)। इस प्रकार उन्होंने जोड़े को प्राप्त किया क्याकि 'द्वी' और 'मिलवर जोड़ा होता है। इन्द्र ने कहा, 'यो मम अर्थात् 'मरे तीन' । (यहाँ प्रय' पुनिङ्ग)। औरों कहा, 'अस्माक नित्र 'प्रथात् 'हमारी तीन'। (यहाँ 'नियत्रीलिङ्ग है)। इस प्रकार उन्होंने जोर को पा लिया क्योंकि 'य' और 'ति' मिलर जोड़ा हो जाता है। इन्द्र ने कहा, 'यत्यारो मम' (मर चार)। अोरा ने कहा, 'अरमाफ चनय (हमारी चार) 1 इम प्रसार जोड़ यो प्रातरिया स्यादि पुलिग 'चमार' और सीलिंग + ११ . माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे कां०१.५.४.१४। यजति ॥१॥ यजति ।।२।। अध्याय ५-ब्राह्मण ४ स वै समिधो यजति । प्राणा वै समिधः प्राणनेवैतत्समिन्द्रे प्राणायं पुरुषः समिद्धस्तस्मादभिमशेति याद्यद्यपतापी स्यात्स याप्णः स्यादेय तायच्छ, सेत समिती हि स तावद्भवति याशीतः स्यानाश0सेत तत्वाणो नवास्मिन्नतड्याति तस्मात्समियो अथ तनूनपातं यजति । रेतो वै तनूनपाद्रेत एपैतसिञ्चति तस्मात्तनूनपात अगेडो यजति । प्रजा वा ऽइडो यदा ये रेतः सिक्न प्रजायतेऽथ तदीडितमिवान- मिन्छमानं चरति तत्वेतज्जनयति तस्मादिडो यजति ।।३।। अघ बहिर्यजति । भूमा वै बहिर्भूमानवैतत्प्रजनयति तरमादर्हिर्यजति ॥४॥ अथ स्वाहास्वाहेति यजति । हेमन्तो वा ऽऋतूनाथं स्वाहाकारो हेमन्तो हीमा प्रजाः स्वं वशमुपनयते तस्मादेमन्म्लायन्त्योषधयः प्र वनस्पतीनो पलाशानि मुच्यन्ते प्रतितरामिव वयार्थसि भवन्त्यधस्तरामिव ययाति पतन्ति विपतितलोमेव पापः पुरुषो अब वह समिध यजन करता है । प्राण ही समिधा है । इस प्रकार वह प्राणों को प्रज्यलित करता है । यह पुरुष प्राणों द्वारा ही प्रवलित किया जाता है । इसलिये यदि ( यजमान को ) ज्यर हो तो (अध्वर्यु ) पहेगा 'अभिमृश' (लुओ) यदि गरम हो तो सतुष्ट होगा क्योंकि वह प्रचलित हो जाता है । यदि ठण्डा हो तो चिंता होती है । वह इस प्रकार प्राणों को उसमें रखता है । इसीलिये समिघ-यजन करता है ॥१॥ श्रम तननपात-यजन करता है । वीर्य ( रेत) ही तनूपात है। इस प्रकार रेत को सींचता है, इसलिये तनूनपात यश करता है ॥२॥ अब ईउ-यजन करता है । मजा ही ईट है। जब सींचा हुअा वीर्य प्रजा पे कप में उत्पन्न होता है तब प्रशसा करते हुये के समान अन्स की सोज में विचरता है । दस प्रशार वह यजमान से मानों सतानोत्पत्ति कराता है । इसलिये यह ईड-यजन परता है ॥३॥ श्रय नर्हि-यजन करता है । यहि या अर्थ है बहुतायत । इस प्रकार वह बहुतायत (आधिक्य ) को उत्पन करता है । इसीलिये वह चर्हि यजन करता है ॥४॥ अन वाश यजन यग्ना है। अनुमा म रेमन्त साहाकार (राप से पिछली ) हैं । हेमन्त ही इन प्रजामा यो अपने वश म करता है। इसीलिये हेमन्त में प्रोपधियाँ सूप जाता है । तापसे जाते हैं । चिनियाँ दिख जाती है, या नीचे उतर सी माती है। पापी पुरुष र बाल झड़ जाते हैं। रेमन्त इन मर प्रजाना को वश में कर लेता है । जो ।

अध्याय ६-ब्राह्मण मेति ॥५॥ ऋतवो ह वै देवपु यज्ञे भागमीपिरे । आ नो यो भजत मा नो यज्ञादन्तर्गता- स्त्वेव नोऽपि यज्ञे भाग इति ॥१॥ तदै देवा न जजुः । तऽऋतवो देवेष्वजानत्स्वसुरानुपावर्त्तन्ताप्रियान्देवाना गादिपतो मातृव्यान् ॥२॥ ते है तामेधतु मेघा चकिरे । यामेपामेतामनुशृण्वन्ति कृपन्तो ह स्मैव पूर्वे वपन्तो यन्ति लुनन्तोऽपरे मुणन्तः शश्वभ्योऽकृष्टपच्या एवोपधयः पेचिरे ॥३॥ तदै देवानामाग ऽआस । कनीय इन्यतो विपद्विपते रातीयति किम्वेतावन्मानमु- प्रजानीत यथेदमितोऽन्यथाऽसदिति ॥४॥ ते होचुः । ऋतूनेवाऽनुमन्त्रयामहाऽइति केनेति मानेचैनान्यज्ञे युजा- स हाऽनिरुवाच । अथ यन्मां पुरा प्रथमं यजय काहं भवानीति न लामायतना- ऋतुओं ने देवों से यज्ञ में भाग माँगा। हमको यज्ञ में भाग दो । हमको यज्ञ से न निकालो। हमारा भी यज्ञ में भाग हो' ॥१॥ देवों ने न माना । देवो के न मानने पर अतुएँ असुरों के पास चली गई जी अमिय तथा देवो के शत्रु और अहितकारी ये ॥२॥ उन (असुरों) ने ऐसी उन्नति की कि देवों ने भी सुना । जो असुर नागे-मागे जोतते श्रोते जाते थे, पीछे से उसी को दूसरे असुर काटते और इफहा करते जाते थे । इन के लिये मानो विना जोते ही ओपधियाँ झट से पफ जाती थीं। (अर्थात् श्रमुर ज्योही घोते ये त्योही बिना समय बीते पसल पक जाती थी । भागे-यागे पोते थे, पीछे-पीछे वारते ये क्योंकि ऋतुएँ उनके साथ थी ) ॥३॥ इससे देवों को चिन्ता हुई कि इस प्रकार शन, शनु को हानि पहुंचा। यह तो छोटी घात है । परन्तु इसकी हद बढ़ गई । अब कोई ऐसा उपाय होना चाहिये जिससे इस प्रकार की अवस्था नरदे ॥४॥ उन्होंने कहा, 'पहले नुनों को बुला । वैसे ? 'पहले इनको यज्ञ में भाग श्रमि ने कहा, 'तुम पहले मुझरो भाति देते हो, अब में कहाँ जाऊँ। उन्होंने पहा, 'हम मुमशे तुम्हारे स्थान से नहीं हटायेंगे । और क्योकि मनुश्री से बुलाने में अग्नि

मोसमगताउमोसन मिल जाता है। यह सन शनुमा को परास्त कर देता है।॥१६॥
का०१५४१०१६ ।
“स पञ्च पञ्चेत्येव भवन्पराभवात तथास्य सर्वछ सडक्त सर्वस्मात्सपत्नानिर्भनति य
इन्द्र ने कहा, 'पच मम' (पाँच मेरा)। अर औरों को जोदान मिला। इससे धागे
जोड़ा होता ही नहीं। दोनो लिंगों मपच' हो होता है। इस प्रकार समयसुर पराजित हो
गये । देवों ने असुरों का सब कुछ ल लिया । उन शनुयो से सब कुछ छीन लिया ॥११॥
इसलिये पहले प्रयान में कहे, 'एको मम । एका तस्य यमह मि'। (मेरा एक/
एक उसकी जिससे हम द्वेष करें)। और यदि किसी को द्वेष न करे तो कहे, 'योऽस्मान्
द्वेष्टि य च वय द्विप्म' (जो हमारे साथ द्वेष करता है और जिसको हम रूप
मेरे । दो उसकी जो हमसे दूर करता है या जिसको हम द्वेष परते है)||१३||
प्रयाज म कद्दे, 'द्वौ मम। तस्ययोऽस्मान् द्वेष्टिय च वय द्विष्म। (दा
तीसरे प्रयाजम कहे,'त्रयो मम । तिसतस्य योऽस्मान् देष्टि य च वय द्विष्म।
(तीन मरे। तीन उमरी जो हमशेप करे और हम जिसो साथ द्वेष करते हैं ) ||१४||
(चार हमारे चार उरारी जो हमसे ट्रेप करता या जिससे हम द्वेष करते है)॥१५॥
चीये मयाजमयदे, चत्वारीमम चितवस्तरय यो ऽस्मान् द्वेपि य च वय द्विष्म।
पाँचौ प्रयान मयदे, 'पच मम (पाँच मेरे)। उसर लिये कुछ नहीं जो हमसे द्वेष
परता है या जिससे हम देप करते है। पांचयाँच कर पराजित होता है। जो इस रहस्य
माध्यन्दिनीये शवप पाहाणे
से
विन्दन्मिथुनथ हि चलारश्च चतस्त्रश्च !|१०||
पञ्च ममेतीन्द्रोऽब्रवीत् । तत इतरे मिथुन नाविन्दनो ह्यत ऊर्ध्व मिथुनमस्ति पञ्च
पञ्चेति होवैतदुगय भवति ततोऽसुरा सर्व पराजयन्त सर्वस्माद्देवा ऽ असुरानाय तर
र्चस्मात्सपलानसुरान्निरमअन् ॥११॥
तस्मात्प्रथमे प्रयाजऽइप्टे भूयात् । एको ममेत्येका तस्य यमह द्वेष्मीति या न
द्विष्याद्योऽस्मा द्वेष्टि य च वय द्विष्म इति ब्
दौ ममेति द्वितीय प्रयोज । तस्य योऽस्मान्द्वेष्टि य च वय द्विप्न
इति ॥१३॥
त्रयो ममेति तृतीये प्रयाजे । तिस्रस्तस्य यो ऽस्मान्द्रेष्टि य च घयं द्विष्म
इति ॥१४॥
चलारो ममेति चतुर्थे प्रयाजे । चतस्र स्तस्य योऽस्मान्देष्टि य च वय द्विष्म
पञ्च ममेति पञ्चमे प्रयाजे । न तस्य कि चन योऽस्मान्द्रेष्टि य च षय द्विष्म इति
इति ॥१५॥
एवमेतद्वेद ॥१६॥ मायणम् ||५|| [५४ ] अध्याय. ।।५।।
'चतल' मिलकर जोड़ा हो जाता है ॥१०॥
परते हैं)॥१२॥

मेति ॥५॥ अध्याय ६-ब्राह्मण ऋतवो ह वै देवषु यज्ञे भागमीपिरे । आ नो यज्ञे भजत मा नो यज्ञादन्तर्गता- स्त्येव नोऽपि यज्ञे भाग इति ॥१॥ तदै देवा न जचुः । तऽऋतयो देवेष्वजानत्वसुरानुपावर्त्तन्ताप्रियान्देवानां द्विपतो प्रातृव्यान् ॥२॥ ते है तामेधतु मेधां चक्रिरे । यामेपामेतामनुएवन्ति कृपन्तो ह स्मैव पूर्वे वपन्तो यन्ति लुनन्तोऽपरे मृणन्तः शश्वद्धैम्योऽकृष्टपच्या एवौषधयः पेचिरे ॥३॥ तर देवानामाग ऽआस | कनीय इन्वतो द्विपनदिपते रातीयति किम्वेतावन्मानमु- प्रजानीत यथेदमितोऽन्यथाऽसदिति ॥४॥ ते होचुः । ऋतूनेवाऽनुमन्त्रयामहाऽइति केनेति प्रथमानेयैनान्यज्ञे युजा- स हाऽग्निरुवाच । अथ यन्मां पुरा प्रथमं यजथ काहं भवानीति न त्वामायतना- ऋतुओं ने देवों से यज्ञ में भाग मांगा। हमको यश में भाग दो। हमको यश से न निकालो। हमारा भी यज्ञ मे भाग हो' ॥१॥ देवों ने न माना । देवो के न मानने पर ऋतुएँ असुरों के पास चली गई जी अप्रिय तथा देवों के शत्रु और अहितकारी थे ॥२॥ उन (असुरो) ने ऐसी उन्नति की कि देवों ने भी सुना । जो असुर भागे-भागे जोतते बोते जाते थे, पीछे से उसी को दूसरे असुर काटते और इकट्ठा करते जाते थे । इन के लिये मानो विना जोते ही औषधियों झट से पक जाती थीं। (अर्थात् असुर ज्योंही भोते थे त्योही बिना समय बीते फसल पक जाती थी। भागे-भागे चोते थे, पीछे-पीछे वाटते थे क्योंकि ऋतुएँ उनके साथ यो ) ॥३॥ इससे देवी को चिन्ता हुई कि इस प्रकार शनु, शनु को हानि पहुँचार्वे यह तो छोटी बात है । परन्तु इसकी हद बढ़ गई । अब कोई ऐसा उपाय होना चाहिये जिससे इस प्रकार की अवस्था न रहे ॥४॥ उन्होंने कहा, 'पहले तुओं को बुलावे । कैसे ? 'पहले इनको यश में माग दें॥ यमि ने कहा, 'तुम पहले मुझको शाहुति देते हो, अब मैं कहाँ जाऊँ ? उन्होंने महा, 'हम तुमको तुम्हारे स्थान से नहीं हटायेंगे । और क्योकि रस्तुओं के बुलाने में अग्नि माध्यन्दिनीये शनपत्राह्मणे या . ६.१.६.8 ) च्यापयाम इति ते यतृनगिहयमाना अथानिमायतनानाच्यारयस्तरमादग्निरच्युतो न ह घालायतनाच्च्याने यस्मिन्नायतने भरति य एउगेतमग्निमच्युतं वेद ।।६।। ते देवा अग्निमनुगन् । परे हो नास्त्यमेवानुमन्त्रयस्पेति स हेत्याग्निरुनाचउर्तवो- ऽरिदं वै यो देवेषु यज्ञे मागमिति कथं नोऽतिद इति प्रथमानेन यो यज्ञे यक्ष्यन्तीति ।।७।। तऽतयोऽग्निमम चन् । ना वय त्वामस्मासु भजामो यो नो देवेषु यज्ञे भागमविद इति स एषोऽग्नि तुप्याभक्त समिधोऽ अग्ने तनूनपादन ऽ इडोऽअग्ने पर्हिरग्ने स्वा. हाग्निमित्याभक्तो ह वै तस्या पुण्यकृत्याया भवति यामस्य समानो वाणः करोत्यग्निगते ह वा 5 अस्मा ऽ अग्निमन्त ऋता ओषधीः पचन्तीदछ सर्व य एवमेतमग्निमृतु- प्वाभक्तं वेद ॥५॥ तदाहुः । यदुत्तमान्प्रया जानावाहयन्त्यथ कस्मादेनान्प्रथमान्यजन्तीत्युत्तमान्य ना- न्यज्ञेऽवाकल्पय-प्रथमान्वो यजामेत्यनुवस्तस्मादुत्तमानावाहयन्ति प्रथमान्यजति ।।६।। चतुर्थेन वै प्रयाजेन देनाः यज्ञमामवस्त पञ्चमेगसमग्थापयनाथ यदत ऊर्ध्वमसा; को उन्होंने उसकी जगह से नहीं हटाया इसलिये अग्नि अच्युत है । जो पुरुष समझता है कि अग्नि अच्युत है वह अपने स्थान से च्युत नहीं होता ॥६॥ देवों ने अग्नि से कहा, 'जानी और उन्हें यहाँ बुला लायो । अग्नि उनके पास गया और बोला, । 'हे ऋतुओं, मैंने तुम्हारे लिये यज्ञ में भाग प्राप्त कर लिया । उन्होने पूछा, 'तुमने हमारा माग हमारे लिये कैसे प्राप्त किया ? अग्नि में उत्तर दिया, 'वे पहले तुम्हारे लिये श्राहुति देंगे ॥७॥ ऋतुओं ने अगि से कहा, 'हम तुमसे अपने साथ यज्ञ में भाग देंगे क्योंकि तुमने हमारे लिये यज्ञ मे देवों के साथ भाग दिलाया है और क्योंकि अग्नि को ऋतुओं के साथ- साथ ग्राहुति मिली, इसलिये कहते हैं, 'समियोऽग्ने। 'तनूनरादग्ने । 'इडोऽअग्ने। 'बहिरग्ने, । 'वादाग्निम्' । जो इस रहस्य को समझता है उसका उस पुण्य कार्य में भाग होता है जो वह पुरुष करता है। जो अपने को उसके समान कहता है, क्योंकि वह अग्नि- मान् (अग्निमाला) है। अग्निमान् ऋतुएँ ही आपधियों तथा अन्य पदार्थों की पसाती है 111 इस पर कुछ लोग भाक्षेत्र करते हैं कि जब यह पिछले प्रयाज हैं तो पहले ही पाहुतियाँ क्यों दी जाती है । इसका उत्तर यह है कि इन प्रयाजों की क्सना ही सबसे पीछे की थी । इसलिये यह विद्यले प्रयाज हैं। और क्योंकि कहा कि हम पहले याहुति देंगे इस- लिये पहले प्रयाज श्रारतियाँ दी गई ॥६॥ देवों ने चोये प्रयाज से यश को मात किया और पाँच प्रयाब से उसकी स्थापना मी । और उस याद जो कुछ श्रगस्थित ( बिना स्थापित हुशा) घच रहा उराफे मारा वर्ग कां० १.६.१.१०.१४॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् स्थितं यज्ञस्य स्वर्गमेव तेन लोक, समानवत ||१०|| ते स्वर्ग लोकं यन्तः । असुररक्षसैन्य श्रासह गाद्विमयाञ्चकुस्तेऽग्नि पुरस्तादकुर्बत रक्षोहणथं रक्षसामपहन्तारमग्निं मध्यतो ऽकुर्वत रतोहण, रक्षसामपहन्तारमग्निं पश्चाद- कुर्वत रक्षोहण रक्षसामपहन्तार, ॥११॥ स ययेनान्पुरस्तात् । असुररक्षसान्यासिसंक्षनमिरेव तान्यपाहव्रक्षोहा रक्षसामपहन्ता यदि मध्यत आसिसंक्षणमिरेव तान्यपहनक्षोहा रक्षसामपहन्ता यदि पश्चादासिसंक्ष- बग्निरेव तान्यपाहन्नतोहा रक्ष सामपहन्तात एव सर्वतोऽग्निभिर्गुप्यमानाः स्वर्ग लोक समारनुवत ।।१२॥ तथोऽएवैष एतत् । चतुर्थेनैव प्रयाजेन यज्ञमानोति तं पञ्चमेन सस्थापयत्यय यदत अर्द्धमस स्थितं यज्ञस्य स्वर्गमेव तेन लोकण समश्नुते ॥१३॥ स यदाग्नेयमाज्यमाग यति । अग्निमेवेतत्पुरस्तात्कुरुते रक्षोहण रक्षसामप- हन्तारमथ यदाग्नेयः पुरोडाशो भवत्यसिमेवैतन्मध्यतः कुरुते रक्षोहण, रक्षसामप- हन्तारमथ यदग्नि स्विष्टकृतं यजत्यग्निमेरैतत्पश्चात् कुरुते रक्षोहरा, रक्षसामप- हन्तारम् ॥१४॥ लोक को प्राप्त किया ॥१०॥ ये स्वर्ग लोक को जाने लगे तो असुर और राक्षसी से डरे । उन्होंने अमि को अगुवा भगाया । क्योंकि वह राक्षसो का मारने वाला और भगाने वाला है । उन्होंने अग्नि को मध्य में रस्सा क्योंकि अग्नि राक्षसों का मारने वाला है । और भगाने वाला है । उन्होंने अमि यो पीछे रक्खा । क्योकि वह अनि राक्षसों को मारने वाला और भगाने वाला है ।।११।। यदि असुर और राक्षस सामने प्रारमण करते तो अग्नि उनको हटा देवी क्योंकि अमि राक्षसों का मारने तथा भगाने वाला है। यदि बीच से ग्राक्रमण करते तो अमि उनको हटा देता क्योंकि अमि राक्षसो का मारने तथा मगाने वाला है। यदि पीछे से आम- मण करते तो यग्नि उनको हटा देता क्योंकि राक्षसों को मारने वाला और भगाने वाला है। इस प्रकार सर शोर से अग्नियों से रक्षित होकर वे स्वर्ग में पहुँच गये ॥१२।। इसी प्रकार यह ( यजमान ) भी चौथे प्रयाज से यश को पास करता है, पाँच यश को स्थापित करता है और जो यश से बच रहता है उससे स्वर्ग लोक को प्राप्त परावा है ॥१३॥ यह जब भाग्नेय भाज्य भाग से यज्ञ परता है तो अग्नि को सामने रखता है क्योकि श्रमि राक्षसों का मारने और भगाने वाला है। वह जब श्राग्नेय पुरोडारा से यज्ञ परता है तो अमि को बीच में रणता' स्यामि अग्नि राक्षसों को मारने और भगाने वाला है। और जर यह स्विटवृत अग्नि में यश करता है तो अग्नि को पीछे रखता है। क्योरि अग्नि राक्षसों को मारने वाला और भगाने वाला है| माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे मो० १,६,१, १५-१६। स यद्येनं पुरस्तात् । असुररक्षसान्यासि सक्षन्त्यग्निरेप तान्यपहन्ति रक्षोही रक्षसामपहन्ता यदि मध्यत असुररक्षसान्यासिसंक्षन्त्यग्निरेव तान्यपहन्ति रक्षोहा रक्षसामहेन्ता यदि पश्चदिसुररक्षसान्याशिसंक्षन्त्यग्मिरेच तान्यपहन्ति रक्षोहा रक्षसमि- पहन्ता स एव सर्वतोऽग्निभिर्गुप्यमानः स्वर्ग लोकछ समश्नुते ।।१५।। स यो पुरस्तात् । यज्ञस्यानुव्याहरेत्तं प्रतिव यान्मुख्यामातिमारिष्यस्यन्धो वा वधि वा भविष्यसीत्येता वै मुख्या प्रायस्तथा हैद स्यात् ॥१६॥ यदि मध्यतो यज्ञस्यानुव्याहरेत् । तं प्रति बू यादप्रजा अपशुभविष्यतीति प्रजा पै पशवो मध्यं तथा हैव स्यात् ।।१७।। ययं ततो यज्ञस्यानुव्याहरेत् । तं प्रति न यादप्रतिष्ठितो दरिद्रः क्षिप्रेऽमुं लोक- मेप्यसीति तथा हैव स्यात् तस्मादुह नानुन्याहारीव स्यादुत ह्यचे वित्परो भवति ।।१८।। संवत्सर है वै प्रयाजेर्जयं जयति । स ह न्येनं जयति योऽस्य द्वारीणि वेद किंध स तैहैः कुर्याद्यानन्तरतो म घ्यवविद्याद्यथारय ते भवन्ति तस्य वसन्त एवं हरिय हेमन्ती द्वारं तं वा एतथं संवत्सर, स्वर्ग लोकं प्रपद्यते स वै संवत्सरः सर्व पाऽभक्ष. श्रसुर जत्र राक्षस आगे से थाक्रमण करते हैं तो अग्नि उनको हटा देती है क्योंकि अग्नि राक्षसों को मारने वाला और भगाने वाला है । जब असुर राक्षस बीच में आक्रमण करते हैं तो अग्नि उनको पीछे हटा देता है क्योंकि अग्नि राक्षसों को मारने वाला और भगाने वाला है। जय असुर राक्षस पीछे से श्राममण परते हैं तो अग्नि उनका हटा देता है क्योंकि अग्नि राक्षसों को मारने वाला और इंटाने वाला है । इस प्रकार संत्र और से अग्नि सुरक्षित होकर स्वर्ग लोर को प्राप्त होता है ॥१॥ यदि कोई उसके साथ यश के पहले दुष्ट व्यवहार करे तो उसको उत्तर -'मुख के रोंगे तुझ लग जाये । तू अन्धा या बहरा हो जायगा' । यही मुख के रोग है । ऐसा ही हो जाय॥१६॥ यदि पोई उसके साथ यज्ञ के बीच में दुष्ट व्यवहार करे तो उसको उत्तर दें तू प्रजाहीन और पशु हीन हो जायगा । क्योंकि प्रजा और पशु मध्य के हैं। ऐसा ही हो आयगा |॥१७॥ यदि कोई उससे यह रे पीछे दुष्ट व्यवहार करे तो उससे कहना चाहिये-'तू प्रति- प्ठाहीन और दरिद्र शीघ्र ही दूसरे लोक को चला जायगा। ऐसा ही होवे । किसी को इसलिये दुष्ट व्यवहार नहीं करना चाहिये । क्योंकि इस रहस्य को जानता है वही लाम गे रहता है ॥१८॥ प्रयाजों से ममत्सर को जीतता है । वही जीतता है जो उसने द्वारों को जानता है। वह लोग घरो से क्या लाभ उठा सकते हैं जो भीतर घुसने रे द्वारो को नहीं जानते। जिस प्रकार यश ये द्वारा प्रयाज है उसी प्रकार मरत्भर के द्वार वसन्त श्रीर हेमन्त है। इस को० १.६.२.१॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् यमेतेन हास्याक्षयान सुकृतं भवत्यक्षप्यो लोकः ||१|| तदा । किं देपत्यान्याज्यानीति प्राजापत्यानीति ह बयादनिरुतो ये प्रजापतिर- निरुतान्याज्यानि तानि हैतानि यजमानदेवत्यान्येव यजमानो रोप वे यज्ञे प्रजापतिरेतेन युक्ता विजस्तन्वते तं जनयन्ति ||२०|| स आज्यस्योपस्तीर्य । दिहविपोऽवदायाथोपरिष्टादाज्यस्या भिधारयति सैपाज्येन मिश्रा हुतिहू यते यजमानेन हैवैपैतन्मित्रा ह्यते यदि ह वाऽ अपि दूर सन्यजते यान्तिके यथा हैवान्ते सत इष्टय स्मादेवथ हैवैवं विदुप इष्ट भवति या हापि यतिय पापं करोति नो है। बहिर्दा यज्ञाद्भवति य एवमेतद्वेद ॥२१॥ मामएम् ॥६॥ [६.१.] चतुर्थः प्रपाठक || करिडकासंख्या ॥२२॥ सर्वत्सर में स्वर्ग लोक करके प्रविष्ट होता है। क्योकि वस्तुतः संघस्सर 'सत्र है। 'सय अक्षय है। इस प्रकार उसको अक्षय पुण्य और अक्ष्य लोक की प्राप्ति होती है ।।१६।। यदि कोई पूले फि श्राव्य आहुतियाँ किस देय के लिये हैं तो उत्तर देना चाहिये- 'प्रजापति के लिये । क्योंकि प्रजापति अनिरुक्त ( अस्प) है और यह पाहुतियाँ भी अनि- रक्त हैं। यजमान ही उनका देवता है । अपने यज्ञ में यजमान ही प्रजापति है । क्योंकि इसी के कहने से ऋत्विज लोग यज्ञ को फैलाते और उत्पन्न करते हैं ॥२०॥ हवि के ऊपर घी लगाकर उसमें से दो टुकड़े काटकर उन पर घी डालता है। इस प्रकार घी से मिश्रित पाहुति दी जाती है । मानो यजमान से ही मिश्रित पाहुति दी जाती है। चाहे वह दूर हो या निकट, यज्ञ इसी प्रकार किया जाता है मानो वह निकट ही है । यदि वह इस रहस्य को समझता है । यदि वह इसको जानता है तो यह यज्ञ से कभी बाहर नहीं होता है चाहे कितना ही पाप क्यों न करे ॥२१॥ अध्याय ६-बाहारगर यज्ञेन चे देयाः । इमो जितिं नियुउँपामियं जितिस्ते होचुः कथन इद मनुष्यैरन- भ्यारोग, स्यादिति ते यज्ञस्य रसं धीत्वा यथामधु मधुकृतो निर्धयेयुर्विदुस यज्ञ यूपेन योपयिली तिरोऽभवनथ यदेगेनायोपर्यस्तस्माद्यपो नाम तदाऽपीणामनुश्रुतमास 171 या से ही देयों ने इम (स्वर्ग लोक) जीता । जय जीत चुके तो पहने लगे कि इस यो के न पास करने योग्य मे बनाया जाय । उन्होंने यज्ञ के रम को मेने चूम लिया जैसे मधु-मम्मी मधु को चुनती है। यश को पूह श्राद चूम पर यूप से हिसार छिप गये चूंकि उन्होंने इसे यूप मे हिपाया (भागोरयन), इगमा 'यूप' नाम पड़ा । अर रियो ने मुना ॥१॥ मनुष्य माध्यन्दिनीये शतपथबामणे कां० १.६.२.२-४॥ यज्ञेन ह वै देवाः । इमा जिति जिग्युर्यपामियं जितिस्ते होचुः कथं न इदं मनुष्यै- रनभ्यारोपय स्यादिति ते यज्ञस्य रसं धीत्वा यथा मधु मधुकृतो निर्धयेयुर्विदुह्य यज्ञ यूपेन योपयित्वा तिरोऽभवश्चिति तमन्चेष्टुं दघिरे ॥२॥ तेऽन्तः श्राम्यन्तश्चेरुः श्रमेण । ह स्म चै तद्देवा जयन्ति यदेपा जय्यमास ऽर्पयश्च तेभ्यो देवा चैव प्ररोचयाञ्चक स्वयं वैव दधिरे प्रेत तदेष्यामो यतो देवाः स्वर्ग लोक समानुषतेति ते कि रोचते कि प्ररोचतऽइति चेहरेत्पुरोडाशमेव कूम्मै भूत्वा सर्पन्तं ते ह सर्व एव मेनिरेऽयं वे यज्ञ इति ॥३॥ ते होचुः । अश्विभ्या तिष्ठ सरस्वत्यै तिष्ठेन्द्राय तिष्ठति स ससपैवाग्नये तिष्ठेति ततस्तस्थावग्नये वाऽग्नस्थादिति तमग्नावेव परिगृह्य सर्वहुतमजुहराहुतिर्हि देवानो वत एभ्यो यज्ञः प्रारोचत तमसृजन्त तगतन्वत सोऽयं परोऽवरं यज्ञोऽनूच्यते पितेव पुत्राय ब्राह्मचारिणे ॥४॥ स या ऽ एभ्यरतपुरोऽदाशयत् । य एभ्यो यज्ञ प्रारोचयत्तस्मात्पुरोदाशः पुरोदाशो ह वै नामैतद्यत्पुरोडाश इति स एप उभयत्राच्युत आग्नेयोऽष्टाकपालः पुरोडाशो 'यश से ही देयों ने इस (स्वर्ग लोक ) को जीता और जीतने पर उन्होंने कहा फिस प्रकार हम इसको मनुष्य से प्राप्त न करने योग्य बनावें । उन्होंने यज्ञ के रस को ऐसे चूस लिया जैसे मधुमक्सी मधु को। और यज्ञ को दुहबर उसे छिपा दिया और श्राप छिप गये। (ऋषि लोग ) उसको ढूँढने लगे ।।२।। उन्होंने पूजा और श्रम करना प्रारम्भ किया । श्रम से ही देवों ने जो कुछ जीतना चाहा जीता । और शापियों ने भी । या तो इनको देवों ने श्राकर्पित किया या यह स्वय ही चले । उन्होंने कहा, 'पायो' उस स्थान को चलें जहाँ देवों ने स्वर्ग लोक को प्राप्त किया था। यह यह कह पर फिरने लगे, 'यह क्या चमकता है। यह क्या चमक्ता है ? पुरोडाश को धर्म (कछुवा ) 4 रूप में रेंगते देसकर उन्होंने समझा कि यही यश है ॥३|| उन्होने कहा, 'यश्विनी के लिये टहर । सरस्वती के लिये ठहर । इन्द्र के लिये टहर' । वह चलता ही गया । जब उन्होंने कहा, 'अग्नि के लिये टहर' तो वह ठहर गया । यह समझ कर कि यद्द अग्नि के लिये टहर गया उन्होंने उसे अग्नि में लपेट कर सब की श्राहुति देटी । क्योकि देवों के लिये यह ग्रागि थी, उनको यश रोचक मालूम हुआ । उन्होंने यश को रिया । उनको पलाया। यह यज्ञ परपरा से कहा जाता है। पिता ब्रह्मचारी पुन रे लियो उपदेश करता है ॥४॥ उन्होंने उपर लिय से (पुरी) अर्थात् धागे 'यदाशयत्' अर्थात् रमा, जिमने इन लिये यश को रोचर गाया दगलिये इसका नाम 'पुरोटाश' हुथा | पुरोदारा ही पुरोटाश है । अग्नि में लिये ग्राट कपालो या पुरोडाश दोनों जगह (अर्थात् दर्श और

का० १.६.२.५-१०।
दर्शपूर्णमासनिरूपणम्
१६९
भवति ॥५॥
स न पौर्णमासछ हरि । नामागस्यमग्नीपामीय एवं पौर्णमास हवि. सानाम्य-
मामावास्य यज्ञ एवैप उभयत्रासक्लूप्सोनेद्यज्ञादयानीतिन्वेव पुरस्तात्पौर्णमासस्यक्रियतऽएन
वामावास्यस्यैतन्नु तद्यस्मादन क्रियते ॥६॥
या ऽ एनमुपधारेत् । इष्टया मा याजयेत्येतया याजयेद्यत्कामा याऽएतमृपयो-
जुहयु स एभ्यः काम समयंत यत्कामो ह वाऽएतेन यज्ञेन यजते सोऽस्मै काम'
समृध्यते यस्यै वै कम्यै च देवतायै हरिह्यतेऽग्नी ये तस्यै जुखत्यग्नाऽ उ चेद्धोष्यन्त्स्या-
किमन्यस्यै देवतायाऽ आदिशेत्तस्मादग्नयऽएस ॥७॥
अग्नि सा देवता । अग्नी हि सर्माभ्यो देवताभ्यो जुहुति तद्यथा सा देवता
उपधादेव तत्तस्मादग्नय एव ॥८॥ शतम् ५०० ।।
अग्नि देवानामदातमाम् । य वाऽद्धानमा मन्येत तमुपधावेत्तस्मादग्नयऽएम ||६||
अग्नि देवाना मृदुहृदयतमः । य वै मृदुहृदयतम मन्येत तमुपधात्तस्मादग्नय-
ऽएव ||१०||
पूर्णमास यज्ञ म) आवश्यक है ।।५।।
यह हवि न पूर्णमासी की है न अमावस्या की । पूर्णमासी की हरि अग्नि-पोमीय है
और अमावस्या की साहाय्य । दोनों समय यह यज्ञ ही है । और कहीं यह यज्ञ हवि यश से
अलग न रह जाय इसलिये यह पूर्णमासी को भी दी जाती है और अमावस्या को भी । यही
कारण है कि यह यहाँ दी जाती है ॥६॥
यदि कोई (गृहस्थी ) (यचर्य के पास ) जावे और कहे कि मेरे लिये यश
(इष्टि) करो। तो उसे यज्ञ करना चाहिये। ऋषियों ने जर यश किया तो जो कुछ
कामनायें की वह सब पूरी हुई । इसी प्रकार पजमान इष्टि वे करने में जो कुछ कामना
करता है वह पूरी हो जाती है । जिस किसी देवता के लिये हरि दी जाती है उस उसके
लिये अग्नि में दी जाती है । यदि बाहुति अग्नि में दी जाती है तो दूसरे देवता से लिये
क्यों घोषित की जाय । इसनिये यह अग्नि के लिये ही है ।
अग्नि ही सर देवता हैं । अग्नि म ही सब देवताथा के लिये पाहुति दी जाती
है । इसलिये अग्नि के लिये घोषणा करे, इससे सब देवताओं तक जा सकता है ।।
यहाँ ।।५००॥ समास हुये।
अग्नि ही यम देवताओं म अधिक पल देने वाला है । जिसको सबसे अधिक पल
देने वाला समझे उसी क पारा जावे । इसलिये अग्नि के लिये ( यह हरि l
अनि देवताया म सबसे मृत हृदय अर्थात् नरम दिल वाला है। निगो सबसे
अधिक नरम दिल याला समझे उनी के पास माये । इसलिये अग्नि य लिये ( या हरि
है)॥१०॥

। माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १. ६. ३.१-४॥ अग्नि देवाना नेदिष्ठम् । यं वै नेदिष्ठमुपसर्त्तव्याना मन्येत तमुपधावेत्तस्मादग्नय- ऽएवं ॥११॥ स यदीष्टिं कुर्वीत । सप्तदश सामनीरनु यादुपाशु देवता यजति तदीष्टिरूम मूर्धन्वत्यो याज्यानुवाक्ये स्याता वार्मनापाज्यभागी विराजी संगाज्ये ॥१२॥ बाहाणम् ॥१॥ [६२.7॥ अग्नि देवो मे निकटतम है । जहाँ जाना हो उनमें जिसको निकटतम समझे वहीं जाये । इसलिये अग्नि के लिये ( यह हनि है ) ॥११॥ यदि वह कोई इष्टि करे तो १७ सामिधेनियो को मोले । यह इनको धीरे-धीरे बोले, यही इष्टि का रूप है । याज्य और अनुवाक्य में 'मूर्धा शन्द हो। दो याज्य भाग वृत्रम श्रयात् इन्द्र के लिये हो और विराज छन्द में ॥१२॥ --- अध्याय ६-ब्राह्मण ३ त्वष्टुह वै पुनः । त्रिशीर्श पडक्ष श्रास तस्य श्रीएयेव मुखान्यासुस्तधदरे रूप भास तस्मादिश्वरूपो नाम ॥२॥ तस्य सोमपानमेवैकं मुखमास । सुरापाणमेकमन्यस्माऽश्रशनायक तमिन्दो विष तस्य तानि शीर्षाणि प्रचिच्छेद ।।२।। स यत्सोमपानमास । ततः कपिजलः समभनयस्मात्स यभ्रुक-इव वरिय हि सोमो राजा ॥३॥ भय यत्सुरापाएमास । ततः कलपिड क समभवत्तस्मात्सोभि माद्यल-इव बदत्य- भिमाधचिप हि सुरा पीला वदति ||४|| त्वया के एष पुन था। उसके तीन मिर श्रीर छः माँ यी । तथा तीन मुपये। उसका ऐसा था इसलिये उसका नाम विश्वरूप था॥१॥ उसका मुँह मोम पनि के लिये था। एक मुरा पीने ३ लिये थीर एफ अन्य प्रकार में मोजन करने के लिये । इन्द्र उमसे देष करता था । इसलिये उसने उन मिरों को कार रना ॥२॥ भी मोमगीने का मुँह था उममें में चाय पनी उतन्न ग्रा। इसलिये यह भरा होता है। गोम राना भूरा है ॥३॥ और नीमच-पीने का ( मुंह) मा उसमे गोरपा (पशि प्रक्षी) उत्पन हुई। इमलिये यह सालानी प्रायान में योलती। क्योंकि जो शराय पीता है उमदी श्रायान लाइवाने लगती है | ।

कां० १.६.३.५-८ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् अथ यदन्यस्माऽअशनायाम । ततस्तित्तिरिः समभवत्तरमात्स विश्वरूपतम-इन सन्त्येव घृतस्तोमा इव लन्मधुस्तोका-इव त्वत्यरोप्वाश्चुतिता एवथरूप हि स तेनाशन- मानयत् ॥५॥ स त्वष्टा चुभोध । कुविन्मे पुनमगधीदिति सोपेन्द्रमेव सोममाजहे. स यथायण सोमः प्रसुत एमपेन्द्र एवास ॥६॥ इन्द्रो ह वाऽ ईक्षाचके । इदं वै मा सोमादन्तयन्तीति स यथा बलीयानयलीयस एवमनुपहूत एव यो द्रोणकलशे शुक पास तं भक्षयाञ्चकार स हैन जिहिस सोऽस्य विषडडेय प्राणेभ्यो दुद्राव मुखा?वास्य न दुद्रााथ सभ्योऽन्येभ्यः मारणेभ्योऽद्रवत्तददः सोत्रागणीतीष्टिस्तस्या तयाख्यायते यर्थन देवा अभिपज्यन् ।।७।। स लप्टा चुरोध । कुविन्मेऽनुपहूतः सोममवभक्षदिति स स्वयमेव यज्ञवेशसं चने स यो द्रोणकलशे शुक्रः परिशिष्ट आस तं प्रवर्तयाञ्चकारेन्द्रशत्रुर्वर्द्धस्वेति सोऽग्निमेव प्राप्य सम्पभूपान्तरैय सम्प्रभूत्यु हैकऽआहुः सोऽग्नीपोमावेवाभिसम्बभून सा विद्या: सर्वं यशः सर्वमन्नाथ साथ श्रीम् ।।८।। स यद्वर्तमानः समभवत् । तस्मान्नोऽथ यदपात्समभवत्तस्मादहिस्तं दनुश्च दना- और जो अन्य साना लाने वाला मुग्प था उससे तित्तिरी उत्पन्न हुई। इसलिये उसके शरीर पर चितकबरे दाग होते हैं । वही घी के से दाग कही शहद के से दाग । क्योंकि भिन्न भिन्न ग की वस्तुयें थी जो उसने साद ।। तुष्टा को क्रोध हुन्या । उसने कहा, 'क्या सचमुच मेरे पुत्र को मार डाला ?' यह उस अपेन्द्र मोम (वह सोम, जिसमे इन्द्र को भाग नहीं दिया गया) को ले थाया । इस प्रकार यह सीम निचोड़ा गया तब वह इन्द्र के भाग से शन्य था ॥६॥ इन्द्र ने सोचा, 'यह मुझे सोम से निकालते हैं। बस उसने बिना बुलाये ही फ्लश मे जो शुन अर्थात् शुद्ध सोम था पी लिया जैसे बली पुरुष निर्मलो की चीज पी जाते हैं । उरा (सोम) ने उसको पीड़ा पहुँचाई । रह उसके सब प्राणों से होकर यहने लगा । केवल मुग से न बहा । सर अन्य प्राणों से बहने लगा । इससे सोनामणि इष्टि हुई। उसी में यह बताया जाता है कि देवो ने उसको विस प्रकार चगा रिया ॥७॥ सष्टा को नोध श्राया । 'क्या यह बिना बुलाये ही सोम पी गया। उसने स्वय ही यज्ञ को निगाद दिया । बलश मे जो शुद्ध सोम मचा था उसको (अग्नि में ) उदेल पर कहा, 'इन्द्ररानुपर्द्धस्य' । (हे अग्नि न 'इन्द्र है शनु जिसया' ऐमा होकर यद)। पद नग्नि में गहुँचते पहुँचते ( मनुष्य रूप) हो गया ! पुर कहते है कि बीच में ही। यह 'अग्निगोम' होगया अर्थात् सब बिया, सब यरा, सर अन्न और मत्र भी ।। चूंकि यह वर्तमान (न् धातु का अर्थ यहना है ) अर्थात् बद पर उत्पन्न हुआ इसलिये 'मृत्र' हो गया। चूंकि बिना पैरों ये उसम हुआ इमलिये अहि (स) या दनु १२२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कॉ० १. ६. ३, ६-६४ यूश्च मातेच च पितेव च परिज गृहतुस्तस्मादानव इत्याहुः ।। अथ यदनवीदिन्द्रशस्वेति । तस्मादु हैनमिन्द्र एव जघानाथ यद्ध शश्वदवक्ष्य- दिन्द्रस्य शत्रु ईरवेति शश्वद्ध ह स एवेन्द्रमहनिष्यत् ।।१०॥ अथ यदववीदर्भस्वेति । तस्मादु ह स्मेषुमानमेव तिर्य वर्धतऽइपुमात्र प्राक्सो- ज्वैवावर समुद्रं दधावव पूर्व स यावत्स श्रास सहैव तावदन्नाद आस ।।११।। तरमै ह स्म पूर्वाहे देवाः अशनमभिहरन्ति मध्यन्दिने मनुष्या अपराहे पितरः ।।१२।। स वा 5 इन्द्रस्तथैवनुत्तश्चरन् । अग्नीपोमा ऽउपमन्त्रयाचक्रेऽग्नीपोमो युयं वै मम स्थो युवयोरहमस्मि न युवयोरेप किञ्चन कं मऽइमं दस्युं वर्धयथ उप मावर्ते- थामिति ॥१३॥ तो होचतुः । किमावयोरततः स्यादिति ताभ्यामेतमग्नीपोमीयमेकादशकपालं पुरी- बाशे निरवपत्तस्मादग्नीपोमीय एकादशकपालः पुरोडाशो भवति ।।१।। तानमुपाववृततुः । तायनु सर्वे देवाः प्रेयुः सर्या विधाः सर्व यशः सर्वमन्नाद्यर्थ सर्वा श्रीस्तेनेप्ट्येन्द्र एतदभवद्यदिदमिन्द्र एप उपौर्णमासस्य यन्धुः स यो हैवं विद्वान्पी- और दनायु ने माता-पिता के समान उसे लिया इसलिये उसको 'दानव' कहते हैं Mel चूँकि उसने कहा, 'इन्द्र-शत्रु (बहुव्रीहि समार) पदो' इसलिये इन्द्र ने उसकी मार डाला । यदि पहता, 'इन्द्र के शत्रु पदो' । तो अवश्य ही वह इन्द्र को मार टालना ॥१०॥ चूँकि उसने कहा, 'यदी' । इसलिये वह वीर के बयपर टेढ़ा और तीर के यराबर सामने बढ़ा। उसने पश्चिमी और पूर्वी समुद्र को पीछे हटा दिया, और जितना बद्द बढ़ा उसी के अनुसार उसने भोजन साया ॥११॥ सवेरे उमो देव पाना देते हैं, दोपहर को मनुष्य और तीसरे पहर यो पितर ॥१२॥ अब इन्द्र उसरा पीछा कर रहा था तो उसने 'अग्नीपोम पो बुलाया और कहा, अग्नि-मोम ! तुम दोनों मेरे दो, मैं तुम दोनों का है। यह तो तुम्हारा कोई नहीं लगता । तुम उस दस्यु को क्यों यदाते हो। मेरे पास पानी' १३॥ उन दोनों ने उत्तर दिया, 'हम यो क्या मिलेगा उगने कहा कि ग्यारह काला पा पुपेशाय अमि-शाम पो मिलेगा । इगलिये ग्यारद पपाली पा पुरोटारा शनि-गेम पा होता ये दोनों उसपे पास चले गये । और उनके पोय-पोये मय देयता भी चले गये, मम मिया, पत्र यद, मर मर, गम भी भी। इस दधि को कर ही इन्द्र यहो गया भो समाया पौर्यमाम यस महत्व है । शो कोई जानकर पीपमास पर परता है, उसके का० १.६.३.१५-१८॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् १२३ रमासेन यजत ऽ एताछ हैव श्रियं गच्छत्येवं यशो भवत्येवमनादो भवति ॥१५|| तवेव खलु हतो वृत्रः । स यथा इतिनिप्पीत स्वर्थ संलीनः शिश्ये यथा निर्धूतस- कुर्भस्त्रैव; संलीनः शिश्ये तमिन्द्रोऽभ्यादुद्राव हनिष्यन् ॥१६॥ स होवाच | मानु मे प्रहापस्त्विं वै तदेतय सि यदहं व्येव मा कुरु मामुया भूव- मिति स वै मेऽनमेधीति यथेति तं द्वेषान्नभिनत्तस्य यत्सौम्यं न्यक्तमास तं चन्द्रमस चका- राथ यदस्यासुर्य्यमास तेनेमाः प्रजा उदरेणाविध्यत्तस्मादाहुत्र एव तहबाद आसीत्र एतहींतीदथं हि यदसावापूर्यतेऽत्मादेवैतल्लोकादाप्यायतेऽथ यदिमाः प्रजा अशन- मिछन्तेऽस्माऽएवैतवायोदराय बलि हरन्ति स यो हैवमेतं कृत्रमनाद वेदान्नादो हैव भवति ॥१७॥ ताउ हैता देवता ऊचुः । या इमा अग्नीपोमावान्वजग्मुरग्नीपोमो युवं वै नो मूयिष्ठभाजौ स्थो ययोर्वामिदं युवयोरस्मानन्या मजतमिति ।।१८।। तो होचतुः । किमावयोस्ततः स्यादिति यस्यै कस्यै च देवतायै हविनिर्वास्ता पुरस्तादाज्यस्य यजानिति तस्माद्यस्यै कस्यै च देवतायै हविनिर्वपन्ति तत्पुरस्तादाज्यभा- पास श्री जाती है, यश होता है और अन्त का भोग करने वाला होता है ॥१५॥ पीटा हुआ सूत्र अब पडा था ऐसी क्षीण दशा में जैसे मशक से पानी निकल जाय या सत्तू के थैले में से सत्त निकल जाय । इन्द्र उसका घात करने के लिये उसकी नोर झाटा ॥१६॥ यह बोला, 'मुझे मत मार! तू अब वही है जो मैं पहले था। मेरे दो भाग कर दे । ऐसा न कर जिससे मेरा अस्तित्व ही न रहे । ( इन्द्र ने ) यहा, 'तू मेरा खाद्य-पदार्थ होगा' । उसने कहा, 'अच्छा' । उसके दो टुकड़े कर दिये । उसका जो सोम्य ( गोमयुक्त) टुकड़ा था उसका चन्द्रमा बना दिया । और जो उसका असुर्य (असुर युक्त) भाग था उसमें यह प्रजा पेट के रूप में प्रविष्ट हुई अर्थात् उससे लोगों का पैट बना । इणी से लोग कहा करते हैं कि पहले भी वृत्र श्रम का खाने वाला है और पुत्र अब भी । क्योंकि जब यह चाँद पूर्ण होता तो इसी लोक से भर जाता है । और जब यह प्रजा साने की इच्छा करती है तो इसी पेट अर्थात् पृत को बलि देती हैं। जो इस वृत्र को शन्न वा खाने याला जानता है, स्वयं भी अनमा खाने वाला होता है ॥१७॥ उन देवताओं ने पहा, हे श्वग्नि और मोम, हम तुम्हारे पीछे लाये शोर तुम सबसे अच्छा भाग ले लेते हो । जो कुछ तुम पाने हो उसमें से हमको भी भाग दो' ॥१८॥ उन देवों ने कहा, 'फिर हमको क्या मिलेगा'' उन्होंने उत्तर दिया 'दिम रिणी देवता के लिये लोग हरि देंगे, उसमे पहले नुमको पी पी पाहुति देंगे । इसीलिये जिम किसी देवता के लिये हलि देते हैं तब पहले पी पी दो थाहुनियों अमि और मोम के लिये दिया परो है । यह मोग-यज्ञ में नहीं होना न पशु-गण में । क्योंकि उन्होंने कहा, 'निग माध्यन्दिनीये शतपत्राह्मणे का० १.६.३.१६-२३ । गावग्नीपोमाभ्यां यजन्ति तव सौम्येऽध्वरे म पशौ यस्यै कस्यै च देवतायै निपानिति खायन् ॥१६॥ स हाग्निरुवाच । मग्येव कः सर्वेभ्यो जुहतु तद्वोऽहं यग्याभजामीति तस्मादग्नी सर्वेभ्यो जुम्लति तस्मादाहुरग्निः सर्व देवता इति ॥२०॥ अथ ह सोम उवाच । मामेव वः सर्वेभ्यो जुहत तोऽहं मय्यामजामीति तस्मा- त्सोम सर्वेभ्यो देवेभ्यो जति तस्मादाहुः सोमः सर्वा देवता इति ॥२१॥ श्रय यदिन्द्रे सर्वे देवास्तस्थानाः । तस्मादाहुरिन्द्रः सर्ग देवता इन्द्रश्रेष्ठा देवा इत्येतद्ध वे देवास्त्रेधैकदेवत्या अभवन्स यो हैवमेतदैकया हैव स्वाहा नेप्टो भवति ॥२२॥ द्वयं वाऽइदं न तृतीयगस्ति । आद्र चैव शुष्कं च यदुष्कं तदानेयं यदा तत्सो- म्यमथ यदिदै द्रयमेवाप्य किमेतावक्रियतऽ इत्यमीपोमयोरेवाज्यभागायनीपोमयोरुपार्थ- शुयाजोऽनीपोमयोः पुरोडाशो यदत एकतमैनेवेदछ सर्वमाप्नोत्यथ किमेतावक्रियतऽइत्यशी- पोमयोवैतावती विभूतिः प्रजातिः ।।२३।। सूर्य एमाग्नेयः । चन्द्रमाः सौम्योऽहरेवाग्नेयर्छ रात्रिः सौम्या य एवापूर्यतेऽर्द्धमासः क्सिी देवता के लिये पाहुति दें इत्यादि ॥२६॥ तप अमि ने कहा, 'मुझ में हो तुम सब के लिये आहुति देवेंगे, इसलिये मैं तुमको भाग दूंगा' | इसीलिये अमि में सब देवो के लिये यश करते हैं । इसीलिये कहा था कि 'अमि सत्र देवता' है ॥२०॥ अय सोम ने कहा, 'मुझे यह लोग श्राप सर के लिये ग्राहुति मे देंगे । इसलिये मैं तुमको अपने में भाग दूंगा' । इसलिये सोम की याहुति सम देवो के लिये दी जाती है । इसीलिये कहा, 'सोम सन देवता हैं। ॥२२॥ और चूंकि इन्द्र में सर स्थित है इसलिये कहते हैं कि इन्द्र सम देवता है । इन्द्र देवतासों में भेष्ठ (उच्च) है। इस प्रकार देव तीन प्रकार से एक देवता के रूप में श्रा गये । जो इस रहस्य को समझता है यह अपने श्रादमियों में श्रेष्ट हो जाता है ॥२२॥ यह दो प्रकार से होता है, तीसरे से नहीं। एक पार्द्र (गीला), एक शुष्क (सूपा)। जो सना है यह अग्नि का। बो गीला है यह सोम का। (यहाँ एक प्रश्न उठता है) कि यदि दो ही प्रकार से है तो इतना पटराग क्यो किया जाता है कि अग्नि-मोम पं लिये दो घी की माहुतियाँ। अग्नि-सोग के लिये दो मन्द स्वर के याज! अग्नि-मोम के लिये पुरोटारा | जय दनम से एक के द्वारा ही सत्र प्राप्ति हो सकती है तो इतना भमेला क्यों किया जाता है । (इसका उत्तर यह है ) म अनि चौर सोम यो उत्पन्न करने वाली पिति ऐमी ही है ॥२३॥ मर्य गिफाई, चन्द्रमा सोम का। दिन अग्नि का है धीर रात सोम पो ! बवा

कांउ १.६.३.२४-२७ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम्
१२५
स भाग्यो योऽपक्षीयते स सौम्यः ॥२४||
आज्यभागाभ्यामेव । सूर्याचन्द्रमसावाप्नोतीत्युपाशुयाजेनगाहोरात्रेऽआगोति पुरो-
डाशेनेवार्द्धमासाकामोतीत्यु हैकऽआहुः ॥२५।।
तदु होयाचासुरिः । माध्यभागाभ्यामेवातो यतमे वा यतमे वा देऽामोत्युपा -
शुयाजेनैवातो ऽहोरात्रेऽआमोति पुरोडाशेनैवातोऽर्धमासाबानोति सर्व मातमसत्सर्व
जितथं सर्वेण पत्र हनानि सर्वेण विपन्तं भाष्य हनानीति तस्माहाऽ एतापरिक्रयत
ऽ इति ॥२६॥
तदाहुः । किमिदं जामि क्रियतेऽग्नीपोमयोरेवाज्यस्यानीपोमयोः पुरोडाशस्य यदन-
गर्हितं तेन जामीत्यनेन ह त्येवाजाग्याज्यस्येतरं पुरोडाशस्थेतरं तदन्यदिवेतरमन्यदिवेतरं
मयत्युचमनूच्य जुपाणेन यजत्यूचमनूच्यऽर्चा यजति तदन्यदिवेतरमन्यदिघेतरं भात्यनेन
ह त्वैवाजाम्युपाषाज्यस्य यजत्युच्चैः पुरोडाशम्य स यदुपाशु तत्प्राजापत्य रूपं
तस्मातस्यानुष्टुभमनुवाक्यामन्या ह वाग्ज्यनुष्टुम्याग्धि प्रजापतिः ॥२७॥
हुश्रा श्राधा मास अग्नि का है और घटता हुआ सोम का ।।२४।।
कुछ लोगो का कहना है कि दो थी री पाहुतियो से सूर्य और चॉद की प्राप्ति
होती है । मन्द स्वर प्रयाज से दिन-रात की और पुरोडाश से अर्द्धमारा की प्राप्ति होती
है ॥२५॥
परन्तु वासुरि का कहना है कि घी की दो बाहुतियों से रिन्ही दो को प्राप्त होता है,
मन्द स्वर के प्रयाजों से दिन-रात को प्राप्त होग है और पुरोटाश से दोनों अदमासी (पक्षी)
को पास होता है। 'सन मुझे प्राप्त हो गया। मैने पर जीत लिया। सबसे खून को मार
रानू । सबसे अहितकारी शत्रु को मार गर्ने । यह ऐसा विचारता है । इसलिये यह सन
कुछ किया जाता है ॥२६॥
इस पर कुछ लोगों का याक्षेप है, कि एक ही बात का दुहराना क्यो ? अमि-मोम
की भाज्याइति और अग्नि के पुरोडारा के बीच में जो कुछ रिया जाता है यह 'जामि
श्रयात् एक ही बात का पुराना मात्र है । परन्तु (दसरा उत्तर यह है कि ) इसी के द्वारा
तो दुहराने के दोष से बचते हैं ! एक अान्य है, दूगरी पुरोटाश । इस प्रकार एक दूगर से
मिल है। एक बार ऋना को पदयर 'सुपाण' से यज्ञ करते हैं दूसरी बार ऋचा यो बोलार
ऋचा बोलते हैं । इस प्रकार एक का दूसरे मे भेद हो जाता है । 'जामि' (दुदराने
2) दोष मे इस प्रकार भी अचते हैं--प्राज्य नाटुनि के लिये मन्द स्वर से पढ़ते हैं नार
पुरोटाश के लिये इय पर ये । जो मन्द सर मे होना जाता है वह प्रजापति या गा
है। दलिये दमको अनुष्टुभ द में पढ़ते हैं। पानी ही अनुष्टुम् है । वागी मात
१॥२७॥

१२८ माध्यन्दिनीये शनयथब्राह्मणे कां० १.६.३.३७-४० । भवति य एवं विद्वान्तसम्प्रत्युपवसति तस्मादु सम्प्रत्येवोपवरोत् ॥३७॥ चक्षुषी ह या एते यज्ञस्य यदाज्यभागी । तस्मात्पुरस्ताज्जुहोति पुरस्ताद्धीमे चक्षुपी तत्पुरस्तादवैतच्चक्षुपी दधाति तस्मादिमे पुरस्ताच्चक्षुपी ॥३८॥ उत्तरार्धपूर्वाधे हैके । आग्नेयमाज्यभागं जुहूति दक्षिणार्धपूर्वार्धे सौग्यमाज्यभाग- मेतत्पुरस्ताच्चक्षपी दध्म इति वदन्तस्तदु तदाविज्ञान्यमिव हवीश्रपि ह घाऽभागा यज्ञस्य स यदेव पुरस्तादयिमा जुहोति तत्पुरस्तानक्षुषी दधाति यनो ऽ एवं समिद्धतमं मन्येत तदाहुतीर्जुहुयात्समिद्धहोमन ह्य व समृद्धा आहुतयः ॥३॥ सवा 5 ऋनमनूच्य जुपाणेन यजति । तस्मादिमेऽवस्थन्त्सत्यनस्थिके चक्षुपी ऽ आश्लिप्टे 5 अथ यहचमनूच्यऽर्चा यजेदस्थि हैव कुर्यान चक्षः ॥४०॥ ते वाऽएते । अग्नीपोमयोरेव रूपगन्वायत्ते यच्छुक्लं तदानेय यत्कृष्णं तरसौम्यं यदि वेतरथा यदेव कृष्णं तदानेयं यच्छुक्लं तत्सौम्यं यदेव वीक्षते तदाग्नेय रूप शुरके ऽश्य हि वीक्षमाणस्याक्षिणी भवतः शुष्कमिव ह्याग्नेयं यदेव स्वपिति तत्सौम्य रूपमा ऽ इव हि सुषुपुपोऽक्षिणी भवत माई इव हि सोम आजरस ह चाऽअस्मिल्लोके चक्षुष्मा- उपवास करता है वह अन्न साने याला होता है । इसलिये उसी समय (पूर्णमासी को ही) उपवास करे ॥३७॥ यह जो दो भाज्य भाग आहुतियाँ हैं वे यश की दो आँखे हैं । इसलिये उनको पहले देता है क्योंकि दो या सामने होती हैं । इस प्रकार वह दोनों यॉखों को सामने रसात है । इसीलिये आँखें सामने होती हैं ॥३८|| कुछ लोग अग्नि की प्राति उत्तराई पूर्व की ओर और सोम की पाहुति दक्षिणार्थ पूर्व की भोर देते हैं । यह भागकर कि हम दोनो अॉम्बो पो गमने रखते है परन्तु यह यात समझ में नहीं थाती । क्योंकि हरि यश की यात्मा है जब यह हवियो से परले आहुति देता है तो अाँमा यो सामने पना है। इसलिये अाहुतियों को उस स्थान पर देवे जहाँ । श्राग सदमे अधिक जलती हो । बाकि सबसे अधिक जलती हुई आग मे ही प्रारतियाँ ! टीर होती है ॥३६॥ श्वचा को कहार 'उमण' को रहता है । इस प्रकार हड्डी-शत्य आँसो को हड्डी-युक्त मान से पता है । यदि यह ऋचा के पीछे ना पड़े तो मानो नाँस्य न रखप, हड्डी रंगे ॥४॥ पदी अनि बार मोम के रूप है । जो शुक्ल है यह अग्नि का। जो कृष्ण है वह । भोगवा । यदि इन विण्ड पर वाय तो जो 'भा है यह अग्नि पाऔर जो शुक्ल है वह मोम या । न देता यद अनि या पाक्योरि देगा याले यी ऑर्गे गती होती है और सम्मान प्रमि का है। जो माना है यह गोम का है क्योकि गोने वाले की प्रॉ गीली होती है । गीलापन सोम पा गुग है । जो दम प्रकार भाज्य भाग साहनियों को दो का० १.६.४.१.३। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् १२६ न्भवति सचक्षरमुग्मिल्लोके सम्भवति य एवमेतौ चक्षुषी 5 आज्यभागी वेद ॥४१॥ बाह्मणम् ॥[.३.] ॥ ऑखें जानता है वह बुढ़ापे तक दस लोक में आँखों वाला होता है और परलोक में भी आँखों वाला होता है |४|| अध्याय ६-ब्राहा। इन्द्रो ह यत्र वृत्राय वन प्रजहार । सोऽवलीयान्मन्यमानो नास्तृपीतीव विभ्य- निलयांचक स पराः परावतो जगाम देवा ह ये विदांचकुर्हतो वे वृत्रोऽथेन्द्रो न्यले- प्टेति ॥१॥ तमन्वेष्टुं दधिरे । अग्निर्देवताना हिरण्यस्तूप ऋषीणां बृहती छन्दसां तमग्नि- रनुविवेद तेनैता रात्रिथं सहाजगाम स वे देवानां वसुवीरो हो पाम् ॥२॥ ते देवा अमवन् । अमा वै नोऽद्य वसुर्यसति यो नः प्रावात्सीदिति ताभ्यामेतद्यथा ज्ञातिभ्यो वा ससिभ्यां सहागताभ्याथै समानमोदनं पचेदर्ज वा तदह मानुपथै हविर्देवाना- मेवमाभ्यामेतत्समान हविर्निरवपन्नन्द्राग्नं द्वादशकपालं पुरोडाशं तस्मादैन्द्राग्नो द्वादशकपालः पुरोडाशो भवति ॥३॥ जब इन्द्र ने वृन्न के लिये वन फेंका तो अपने को निर्चल समझकर और यह समझ कर कि (वृत्र ) अभी मरा नहीं यह छिप गया, और बहुत दूर चला गया। अब देनों ने जान लिया कि वृत्र मारा गया और इन्द्र छिप गया ॥१॥ देवतालों में अमि, ऋषियों में हिरण्यस्तूप और छन्दों में बृहती छन्द उसको खोजने लगे। अग्नि ने उसे पा लिया, और उसके साथ एक रात रहा। वह देयों में बमु और उन मे वीर है॥२॥ देवी ने कहा, 'अमा' अर्थात् हमारा वसु जो हमसे अलग चला गया था श्राज (अमि) के साथ रहता है । जैसे दो सम्बन्धियों या मिनों के लिये या मेहमानों के लिये ओदन (चावल ) या अज (बकरा ) परायें वैसे ही मनुष्यों की इति है। देशों में इन दो के लिये (इन्द्र और अग्नि के लिये ) यह समान इवि है। इन्द्र और अग्नि के लिये १२ प्पालों का पुरोडाश होता है इसलिये इन्द्र-अग्नि के लिये १२ फालों याला पुरोगाश होता है | ।

माध्यन्दिनीये शतपथन्नाह्मणे का० १.६.४. ४-८। स इन्द्रोऽवनीत् । यत्र वृत्राय वग्नं पाहरं तद्वयस्मये स कृश इवास्मिन वै मेदं धिनाति यन्मा धिनपत्तन्मे कुरुतेति तथेति देवा अत्रुमन् ॥४॥ ते दवा अव वन् । न वाऽइममन्यत्सोमाभिनुयात्सोममेवारमै सम्भरामेति तस्मै सोमय समगरलेप ये सोमा राजा देवानामन्न यचन्द्रमाः स यत्रैष एता रानि न पुरस्तान पश्चाददृशे तदिर्भ लोकमागच्छति स इहेयापश्चौपधीश्च प्रपिशति स वे दवाना पस्वनोपा तद्यदेप एनाथ रात्रिमिहागा बसति तस्मादमावास्या नाम ||५|| त गोभिरनुविष्ठाप्य समभरन् । यदोपधीरानंस्तदोपधिभ्यो यदपोऽपिवस्तदय- स्तमेव५ सम्त्यातच्य तीवीकृत्य तमस्मै प्रायछन् ॥६॥ सोऽनीन् । धिनोत्येव मेदं नेव तु मयि श्रयते यथेदं मयि श्रयातै तथोपजानीतेति त५ शृतेनेवाश्रयन् ।।७।। तदाऽरतत् । समानमेव सत्पय एम सदिन्द्र स्यैव सत्तत्पुनर्नानेवाचक्षते यदावीदि- नोति मेति तस्माद्दथ्यथ यदेनछ शृतेनेवाश्रयस्तरमाच्छृत ।।।। इन्द्र ने कहा, 'जब मैंने कुन के वज्र मारा तो मैं डर गया और दुबला हो गया । यह हपि मुझे वापी नहीं है । ऐसी तैयार करो जो काफी हो जाय । देवों ने पहा, 'अच्छा ॥४॥ उन देवी ने कहा, 'इस पो सोम के सिवाय और कुछ कापी न होगा । अतः इसके लिये सोम को ही भरूं । उसके लिये सोम को भरा । यह सोम राजा जो देवो का अन्न है चन्द्रमा ही है। जब यह इस (अमावस्या की रात को न पूर्व में, न पश्चिम में दीगता है तो उस समय इस लोर में या जाता है और जलो और योपनियों में प्रविष्ट हो जाता है। यह देवों का वमु या सन्न है। और चूंकि इस रात को यह यहाँ साथ रहता है (श्रमा यसनि ) इसलिये इसरा नाम श्रमावस्या है ॥५॥ उन्होंने इस (सोम)को गीयों द्वारा इक्ट्ठा करा करा के तैयार रिया। जो श्रीपध साई उम श्रीपय से और जो जल दिया उस जल से । उसी को बनार और सीन (तेज) पसे उन्होंने (इन्द्र की) दिया ॥६॥ उस (इन्द्र) ने कहा, 'हमने मेरा पेट तो भर जाता है पर यह मुझे अच्छा नहीं सगता | ऐगा उपाय परी रि यह मुझे अच्छा लगने लगे। उन्होंने उसे श्रीरे हुये (दूध) पं द्वारा रचितर बना दिया || गगरि यह एक ही चीज है, दूध दी है और इन्द्र का ही है रि भी इसरो नाना (अस) यहो है। कि इन्द्र ने कहा 'धिनानि में' (मेरा पेट भा. जाता है) एलिये हमा नाम हुआ 'दधि' । और चूंषि हममें 'त' अर्थात् प्रोटाना दूध मिलाया इस- निये उमको 'गता यहते हैं ।

को० १. ६.४, ६-११॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् स यथा/शुराप्यायेत । एवमाप्यायताप पापमान, हरिमाणमहतैप उऽ आमावा- स्यस्य बन्धुः स यो हैवं विद्वान्त्सन्नयत्येवछ हैव प्रजया पशुभिराप्यायतेऽप पाप्मानथं हते तस्मादै सन्नयेत् । तदाहुः । नासोमयाजी संनयेत्सोमाहुतिर्वाऽएपा सानवरुद्धासोमयाजिनस्तस्मानासो- मयाजी संनयेदिति ॥१०॥ तदु समेव नयेत् । नन्वत्रान्तरेण शुश्रुम सोमेन नु मा याजयताथ मऽएतदाप्या- यन सम्भरिष्यथेत्यब्रवीदिति न वै मेदं घिनोति यन्मा धिनवत्तन्मे कुरुतेति तस्माऽएतदा- प्यायन समभरंस्तस्मादप्यसोमयाजी समेव नयेत् ॥११॥ वार्ननं ये पौर्णमासम् । इन्द्रो ह्य तेन वृत्रमहन्त्रथैतदेव वृत्रहत्यं यदामावास्यं वृत्र) यस्माऽएतज्जध्नुप ऽ आप्यायनमकुर्वन् ॥१२।। तद्वाऽएतदेव वार्चनम् । यत्पौर्णमासमक्षेप एव यत्रो यच्चन्द्रमाः स यत्रैप एतार्थ रात्रि न पुरस्तान पश्चाददशे तदेनमेतेन सर्वछ हन्ति नास्य किं चन परिशिनष्टि सर्वक ह जैसे सोम का इंठल मजबूत हो जाता है इसी प्रकार (इन्द्र भी मजबूत हो गया और उसका रोगी हरापन जाता रहा। अमावस्या यज्ञ का यही महत्य है और जो कोई इस रहस्य को समझकर ( अमावस्या के यज्ञ में दूध और दही ) मिलाता है यह प्रजा और पशु से पूर्ण होता है । उनका दोष छूट जाता है । इसलिये उसमो दूध और दधि मिलाना चाहिये || इस पर कुछ लोग आक्षेत्र करते हैं कि जो सोमयाजी न हो उसे सानाय्य आहुवि न देनी चाहिये । क्योकि सानाय्य ही सोम आहुति है । और जो सोमयाजी न हो उसको सोम माहुति देने का अधिकार नहीं । इसलिये जो सोमयाजी नही उसको सान्नाग्य याहुति नहीं देनी चाहिये ॥१०॥ परन्तु उसे सान्नाग्य आहुति देनी चाहिये । हमने इसी सम्बन्ध में सुना है कि इन्द्र ने कहा कि, 'इस रामय मुझे सोम थाहुति दे दो, पिर तुम मेरे लिये उस शक्ति देने वाली वस्तु (सानाय्य ग्राहुति ) को तैयार करना । इससे मेरा पेट नही भरता। यह बनायो जिससे मेरी सन्तुष्टि हो । उग शक्ति देने वाली वस्तु को उन्होंने थवश्य ही तैयार किया और इसलिये जो सोमयाजी नहीं है वह भी सामान्य प्राति दें॥११॥ पौर्णमास यज्ञ ना अर्थात् इन्द्र के लिये है। क्योयि इसी के द्वारा इन्दने को मारा । और अमावस्या यश मी नाम अर्थात् इन्द्र के लिये है। क्यारि वह शक्ति देने पाली चीज भी उन्होंने उमी के लिये तैयार की जिसने न को मारा ||१|| यश जो पूर्णपाग यज्ञ है वह मान गनु लये लिये है। यह जो चन्द्रमा है वही सूत्र दे। जब वह उस रात यो नदी में दीयता है, न पश्चिम में, तो इस यात्रा माध्यन्दिनीये शतपथब्राहाणे का० १.६.४, १३-१५। वे पाप्मानर्थ हन्ति न पाप्मानः कि चन परिशिनष्टि य एवमेतद्रेद ॥१३॥ तद्धके । दृष्ट्वोपयसन्ति श्वो नोदेतेत्यदो हैव देवानामविक्षीणमन्न' भवत्यथैभ्यो चयमित उपप्रदास्याम इति तद्धि समृद्ध यदक्षीण एव पूर्वस्मिन्नन्नेऽथापरमत्रमागच्छति स ह पहन एव भवत्यसोमयाजी तु क्षीरयाज्यदो हैव सोमो राजा भवति ॥१४॥ अथ यथैव पुरा । केवलीरोपधीरश्नन्ति फेवलीरपः पिबन्ति ताः केवलमेव पयो दुहऽएव तदेप वै सोमो राजा देवानामन्न यच्चन्द्रमाः स यनैप एता9 रात्रि न पुरस्ताग्न पश्चाददृशे तदिम लोकमागच्छति स इहापश्चीपधीश्च प्रविशति तदेनमद्भप ओषधिभ्यः सम्भृत्याहुतिभ्योऽधि जनयति स एप बाहुतिभ्यो जातः पश्चाददृशे ।।१५।। तद्वाऽएतत् । श्रविक्षीणमेव देवानामन्नाद्य परिप्लवतेऽविक्षीण ह चाऽअस्या- (वह इन्द्र) इस सप (नृत) को मार डालता है, और उसका कुछ भी नहीं शेष रहने देता। जो इस रहस्य को जानता है वह सब पाप का नाश कर देता है, कुछ भी नहीं छोड़ता ॥१३॥ कुछ लोग (चौदस को) देस पर ही उपयारा बरते हैं कि पल (श्रमावस्या को यह चाँद ) उदय न होगा । यह देषों का निश्रय परपे दीसता हुआ भोजन है । ( कल से) उनके लिये हम इसमे से देंगे। यह पुरुप यस्तुत' समृद्ध है जिसके पास अभी पुराना अन्न होता है श्रीर नया श्रा जाता है, क्योंकि उसके पास बहुत अन्न होता है। परन्तु यह इस समय सोमयाजी नहीं है । क्षीरयाजी है। इसी दूध का सोम राजा होता है ॥१४॥ इसलिये यह (दूध सोम से युक्त नहीं किन्तु) पूर्ववत् ही हैं क्योंकि (गायें) रैयल लोषधि ही साती है, परल जल ही पीती है । इसलिये यह यल दूध ही होता है (ोम नहीं) सोम तब होता जर अमावस्या थे दिन चन्द्रमा पनसति और जलों में मिल जाता। ऊपर पद चुये है कि चन्द्रमा अमावस्या ये दिन यनसति और जल में मिल जाता है)। यह जो मोम राजा देवी का भोजन है यह चन्द्रमा ही है । यह जो (श्रमावस्या पी) रात फोन पूर्व में दीसता है न पक्षिम में, यह इस लोक में श्रा जाता है और जलों और श्रोप- थियों में मिल जाता है, अब श्रोधियों और जलों से पटा परपे उसे अाहुतियों से उत्पन्न करते हैं। और यह श्राहुनियों से उसन होर पश्चिम में दीसता है । (वासर्य यह है कि श्रमानगा ये दिन चांद आवारा में नहीं रहा किन्तु पृपी लोक में पनपनि और जल में प्रपिट हो जाता है। या फ्रने गाला धनराति और जल ये पने ये दूध से श्रागुति यनाता और उस याहुति मे चॉर पी उत्पन परता है यही चाँद दूसरे दिन पधिम में रामफला ३॥ पह इस प्रकार है। देवी पान चीण होने याला अन्न ही ( मनुष्यों तक)

मापद्यते ॥१८॥
कां० १.६.४.१६-२०॥
दर्शपूर्णमासनिरूपणम्
स्मिलोकेऽन्नं भवत्यक्षय्यममुष्मिलोके सुकृतं य एवमेतद्वेद ।।१६।।
तद्वाऽरतार्थ रात्रिम् । देवेभ्योऽन्नायं प्रच्यवते तदिम लोकमागच्छति ने देवा
भकामयन्त कथं नु न इदं पुनरागच्छेत्कथं नऽइदं परागेव न प्रणश्येदिति तयऽस्व संनयन्ति
तेवाशर्छ सन्तऽएतएव नः सम्भृत्य प्रदास्यन्तीत्या ह वाऽअस्मिन्त्वाश्च निष्टयाश्च
शसन्ते य एवमेतद्वेद यो वै परमतां गच्छति तस्मिन्नाश सन्ते ॥१७॥
तदाऽएप एवेन्द्रः। य एष तपत्यथैप एव वृत्रो यच्चन्द्रमाः सोऽस्यैप भातृव्यजन्मेव
तस्माद्यद्यपि पुरा विदूरमिवोदितोऽथैनमेता, रात्रिमुपैव न्याप्लवते सोऽस्य व्यात्त-
तं प्रसित्वोदेति । स न पुरस्तान पश्चाददृशे मसते ह वै दिपन्तं भ्रातृव्यमयमेवास्ति
नास्य सपत्नाः सन्तीत्याहुर्य एवमेतद्वेद ।।१६।।
त निधीय निरस्यति । स एष धीतः पश्चाद्ददृशे स पुनराप्यायते स एतस्यैवानाद्याय
पुनराप्यायते यदि ह वाऽअस्य द्विषन्भ्रातृव्यो वणिज्यया वा केनचिदा संभवत्येतस्य हैवाना-
घाय पुनः सम्भवति य एवमेतद्वेद ॥२०॥
श्रा सकता है । इसलिये पुरुष इस रहस्य को समझता है वह इस लोक में अक्षय्य अन्न को
माप्त होता और परलोक में पुण्य को पाता है ।।१६।।
इस प्रकार उस (अमावस्या की) रात को अन्न देवों से चलता है और इस लोक
मैं ग्राता है । अब देवों ने चाहा कि वह फिर उनके पास कैसे वापिस जाय और किस प्रकार
नष्ट न हो जाय, इसलिये ( यह देव ) उन पर विश्वास रखते हैं जो सान्नाय्य पाहुति को
(दूध और दही मिला कर ) तैयार करते हैं। क्योंकि जब यह तैयार करेंगे तो अवश्य ही
देंगे । जो इस रहस्य को जानता है उस पर अपने और पराये सभी विश्वास करते हैं। क्योंकि
जो बड़प्पन को प्राप्त हो जाता है उस पर सभी विश्वास करते हैं ॥१७॥
नय यह जो तपता है (अर्थात् सूर्य) यही इन्द्र है । और जो चन्द्रमा है यही
न है, परन्तु यह इसका शत्रु सा है । इसलिये यद्यपि इस रात को पहले बहुत दूर उदय
होता है फिर भी उसकी अोर को तैरता है और उसके (सूर्य के) मुँह में पुरा जाता
है ॥१८॥
(सूर्य) उस (चाँद) को प्रस के उदय होता है। यह न पूर्व में दीसता है न
पश्चिम में । और जो इस रहस्य को जानता यह अपने अहितकारी रानु पो प्रम लेता
है श्रीर उसके लिये लोग रहते हैं कि यही वह है उसके शत्रु है ही नहीं ॥१६॥
(सूर्य) उस ( चाँद ) को नूस कर फेंक देता है । और यह चूरा हुश्रा पश्चिम में
दीखता है । यह फिर पढ़ता है । यह (उमी सूर्य के.) मोजन के लिये फिर पढ़ता है।
जो इस रहस्य को समझता है उसरा अदितगारी शत्रु यदि व्यागर या अन्य क्मिी उपाय
से बढ़ता भी है तो पिर उसी या भोजन बनने मे लिये पढ़ता है ॥२०॥

माध्यन्दिनीये शतपथब्राहणे
का० १.६.४.२१॥
तबै । महेन्द्रायेति कुर्वन्तीन्द्रो वाऽएप पुरा वृनस्य वधादथ वृत्र हत्वा यथा
महारानो निजिग्यान एव महेन्द्रोऽभवत्तस्मान्महन्द्रायेति तद्विन्द्रायेत्येन कुर्यादिन्द्रो वा
5 एय पुरा नस्य पधादिन्द्रो न जनियास्तस्माहिन्द्रायेत्येव कुर्यात् ।।२१।। बामएम्
॥३।। [६४] || अध्याय ॥६॥
कुछ लोग महेन्द्र के नाम से ( पाहुति देते हैं)। क्योंकि मृत के वध से पहते यह
इन्द्र था । वृत्र को मार कर महेन्द्र हो गया जैसे विजय के पश्चात् राजा महाराजा हो जाना
है । इनिये महेन्द्र के लिये ( याहुति देते है )। परन्तु इन्द्र के लिये ही दी जानी
चाहिये । यह न के वध से पहले भी इन्द्र ही या । तर मारने र पीछे भी इन्द्र ही
रहा । इसलिये इन्द्र क लिये ही याहुति दे ॥२१॥

अध्याय ७-ब्राह्मगा ? स वै पर्णशासया वत्सानपामगेति । तद्यत्पर्णशासया नत्सानपाकरोति यत्र वे गायत्री सोममच्छापतत्तदस्याऽाहरन्त्या ऽ अपादरताभ्यायत्य पर्ण प्रचिवेद गायत्र्यै वा सोमम्य वा राजम्तत्सनिसा पर्णोऽभवत्तस्मात्पर्णा नाम तयदेवान सोगस्य न्यलं तदिहा- प्यसदिति तस्मात्पर्णशासया यत्सानपाकरोति ॥१॥ तमाछिनत्ति । इपे त्वा खेति' वृष्टय तदाह यदाहेपे वेत्यूर्जे त्वति यो दृष्टा- दूसो जायते तस्मै तदाह ॥२॥ भथ मातृमिसान्त्सममार्जन्ति । सत्सा शासयोपस्पृशति वाया स्थेत्ययः । बायुर्योऽय पनतऽएप वाऽइदछ सर्व प्रप्याययति यदिदं कि च वर्षत्येप वाऽपतासा प्रप्या- ययिता तम्मादाह वायर स्वेत्युपायर स्थेत्यु हैलऽआहुरुप हि द्वितीयोऽयतीति तदु तथा नयात् ॥३॥ (अध्वर्यु) पलाश की शाखा द्वारा बछड़ों को (गायो से ) अलग करता है । यह पलाश की शारसा से पछडों को अलग करता है । जब गायत्री सोम की ओर उड़ी तो (सोम को) लिये जाते हुये ( उस गायत्री के) एक पैर रहित निशानेशन ने तीर चलाया और एक पर्ण (पत्र) काट लिया । या तो गायत्री का या गोम का । यह गिरकर पलाश हो गया । इसलिये उसका नाम पर्ण हुया । अम वह सोचता है कि जैसे यह सोम की प्रकृति वाला था उसी प्रकार यह यहाँ भी होने । इसलिये पलाश मी शाखा से बछड़ों को हॉक्ता है ॥१॥ उस शाखा यो यह मन पढकर नाटता है, 'इपे वोजे त्या' (यजु० ११)। रस के लिये तुझे । अन्न के लिये तुझे । जन यह यहता है 'रस के लिये' तो उसमा तारार्य होता है 'वृष्टि के लिये । और जन कहता है 'अन्न के लिये तो उसका तात्पर्य होता है उस भोजन रो जो दृष्टि से उत्पन्न होता है ।।२।। अन यह बछड़ो को अपनी मात्रों से मिला देते हैं । (श्रन यह शापा से पहले को) छूता अर्थात् हाँकता है यह पदक्र यायर स्थ' (मनु० ११)। 'तुम वायु हो'। यह जो चलता है (पवते) वही पातु है। यह वह है जो उस सर को लाता है जो बरगता है । यह (शासा) भी गायों को लाता है इसलिये यहा, 'तुम यायु हो' । कुछ लोग यहते हैं, 'उसयर स्थः । 'तुम निकटस्थ हो' । परन्तु ऐसा नहीं कहना चाहिये। क्योंकि इससे दूसरा (शनु) ( यजमान ये पास ) या जाता है ॥३॥ १.वै० सं० १.११॥ १-२.शु० से ०१.०१॥

माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १.७. १, ४-८ अथ मातृणामेकाछ शासयोपस्पृशति । वत्सेन व्याकृत्य देवो वः सविता पार्पय- विति' सविता वै देवाना प्रसविता सवितृप्रसूता यज्ञ सम्भरानिति तस्मादाह देवो वः सविता प्रार्पयविति ॥४॥ श्रेष्ठतमाय कर्मणऽइति । यज्ञो वै श्रेष्ठतमं कर्म यज्ञाय हि तस्मादाह श्रेष्ठतमाय कर्मण इति ॥५॥ अाप्यायध्वमन्या इन्द्राय भागमिति । तद्यथैवादो देवतायै हविगैहनादिशत्येव- मेवैतदेवतायाऽादिशति यदाहाप्यायध्वमन्या इन्द्राय मामिति ।।६।। प्रजावतीरनमीया अयक्ष्मा' इति । नात्र तिरोहितमिवास्ति मा व स्तेन ईशत माघशछस इति मा यो नाष्ट्रा रतायंसीशतेत्येवैतदाह ध्रुवा अस्मिन्गोपती स्यात वही. रित्य नपक्रमिएयोऽस्मिन्यजगाने बह्वयः स्यातेत्येवैतदाह ॥णा अथाहवनीयागारस्य वा पुरस्तात् । गाई पत्यागारस्य वा शासामुपगृहति यजमा- नस्य पशून्पाहीति तद्मपणेवैतद्यजमानस्य पशून्परिददाति गुप्त्यै ।।८।। माओं में से एक को बछड़े से अलग करके उसको एक शाला से यह मन पदकर छूता है, 'देवो यः सरिता प्रार्पयतु' (यजु० १११) । 'सविधा देवता तुमको प्रेरणा करे' । सविता देवों का प्रसविता (प्रेरक) है। सविता की प्रेरणा से प्रेरित होकर यह यश फरें । ऐसा सोच कर यह कहता है, 'सविता देय तुमको प्रेरणा करे ॥४॥ श्रेष्ठतम कर्म के लिये । यश ही श्रेष्ठतम कर्म है । 'यज्ञ ही के लिये तात्पर्य है 'श्रेष्ठतम कर्म के लिये कहने से ||५|| 'याप्यायध्वमध्या इन्द्राय भागम्' ( यजु० ११)। 'हे अघ्न्याः (अर्थात् गौर्यो), इन्द्र के भाग के लिये पूलो-फ्लो' । जिस प्रकार श्रादि में देवता के लिये द्दपि लेकर यादेश देता है उसी प्रकार इस ( दूध की आहुति ) को देने में भी देवता का प्रादेश करता है जप कहता है कि, 'हे गीयो, इन्द्र के भाग के लिये फूलो-पलो' ।।६।। 'प्रजावतीरनमीवा श्रयदमा' ( यजु० १२१)। 'प्रजा वाली रोग रहित और यक्ष्मा- रहित' । यह तो स्पष्ट ही है । 'मा व स्तेन ईशत माधशश्म' ( यजु० १११)। 'तुम पर औरयासपी का स्ने साला शासनन झरे। इससे उसका तात्पर्य यह है कि 'तुम पर कोई दुरात्मा राक्षस शासन न करे' । 'घुया श्ररिमन् गोपतो स्यात वही. (यजु० ११)। 'हम गीग्री के स्वामी में अवश्य ही बहुत होयो (पूलो-फ्लो) । यह पहने का तात्पर्य यह है कि, 'रिना त्यागे हुये इन यजमान के लिये बहुत होगी ॥७॥ श्रब वह श्राहयनीय अग्नि प मामने या गाईपत्य अग्नि के सामने शापा को दिपाता है यह पह कर, 'यजमानस्य पशन पाहि' । ( य०११)1 इस प्रकार यह प्रक्ष के द्वारा यजमान के पशुओं को रहा ये लिये इसरे झाले करता है | १३. गु० म०१०१०१।

को० १.७.१.६१ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् १३७ तस्या पयिनं करोति । वसोः पविनमसीति' यज्ञो नै नमुरतस्मादाह असो. पवित्र- मसीति ।। श्रथ याताय रात्रि मग्निहोत्र जुहोति । श्रादिप्टं या एतद्देवतायै हविर्भनति यत्पयः स यत्पयसा जुहुयाद्यथान्यस्यै देवतायै हविहीतं तदन्यस्यै जुहुयादेव तत्तस्माद्य- चाग्वैताछ रात्रिमग्निहोत्र जुहोति जुह्वयमिहोनमुपक्लुप्तोरसा भवत्यथाहोपसृष्टा प्रन तादिति यदा पाहोपसृष्टेति ॥१०॥ अथोसामादत्ते । द्यौरसि पृथिव्यसीरत्युपस्तौत्यौनामेतन्मयत्येव यदाह द्यौरसि पृथिव्यसीति मातरिश्वनो धम्मोऽसीति यज्ञमेवैतत्करोति यथा धर्म प्रवृञ्ज्यादेव प्रशक्ति विश्वघा असि परमेए धाम्ना दृछ हस्व मा ह्यारिति दृहत्येनामेतदशिथिला करोति मा ते यज्ञपति पीदिति५ यजमानो वै यज्ञपतिस्तजमानायैवैतदहलामाशास्ते ॥११॥ अथ पवित्र निदधाति । तदै प्रानिदध्यात्प्राची हि देवाना दिगथो ऽ उदगुदीची उसमे पविना बाधता है यह मनाश पटवर 'वसो पग्निमसि' । (यजु० १।१ )। 'तू यश का पवित्रा है । यश ही वसु है इसलिये कहा 'तू यज्ञ का पवित्रा है' 11 श्रय इस रात को यवागू (जो अोर गुड़ से बनता है ) से अग्निहोन करता है । इस रात को जो दूध दूहता है वह तो देवता के लिये निर्दिष्ट हो चुक्ता है । इसलिये यदि उस दूध से इवन करे तो जो एक देवता के लिये हरि है वह दूसरे देवता के लिये दे देवे । इसलिये वह इस रात को यवागू से अग्निहोत्र करता है । जब अग्निहोत्र कर चुक्ते हैं तब- तक बर्तन तैयार हो जाता है । इस पर ( अध्वर्यु) कहता है, 'यहो कि वह (गाय) छोड़ दी गई । जब कहता है तो (गाय) छूट जाती है ॥१०॥ अब वह नर्तन को (गार्हपत्य अग्नि पर) मनाश पढकर रख देता है, 'योरसि पृथिव्यसि' ( यजु० ११२)। 'तू यौ है । तू पृथ्वी है'। 'त् छौ है । तू पृथ्वी है। ऐसा कहकर वह उसकी पढ़ाई करता है । 'मातरश्विनो धर्मोसि' । ( यजु० शर)। 'मातरिश्वा की धर्म (कदाई ) है' ऐसा कहकर यह इस यज्ञ अर्थात् यज्ञ का साधन बनाता है, और जैसे प्रवर्य- पान रखता है, इसी प्रकार इसे भी रसता है। श्रर कहता है-विश्वधा असि परमेण धाम्ना दहस्व मा ह्वा' (यजु० ॥२)। 'त् विश्वधा अर्थात् सब को धारण करने वाला है । परम धाम के सहारे हद हो । चलायमान न हो। इस प्रकार निश्चल पर देता है। 'मा ते यातिहांपत्' ( यमु. १०२)। 'तेरा यज्ञपति चलायमान न हो । यजमान ही यज्ञपति । इसलिये यह इस प्रकार यजमान को ही निश्चल करता है ॥११॥ अब वह पवित्रा को रखता है । उसका पूर्व को मुप करये रसता है। पूर्व देवों की दिशा है । या उत्तर की ओर क्योंकि उत्तर मनुष्यों की दिशा है। वह वायु जो इन लोगों में १-५.शु० सं०१०१.२ माध्यन्दिनीये शतपथवारणे का०.१.७.१.१२-१६ । हि मनुष्याणा दिगयं वै पवित्रं योऽयं पवते सोऽयमिमाल्लोकास्तिर्यड डनुपवते तस्मादुदड् निदध्यात् ।।१२।। तद्यथैवादः । सोमय राजानं पवित्रेण सम्पावयन्त्येवमेवैतत्सम्पावयत्युदीचीनदर्श वै तत्पवित्रं भवति रोन तत्सोमछ राजान सम्पावयन्ति तस्मादुड निदध्यात् ।।१३।। तनिदधाति । वसोः पवित्रगसीति' यज्ञो थै वसुस्तस्मादाह वसोः पवित्रमरीति शतधार (सहस्रधारमि'त्युपस्तौत्येवैनदेतन्मयत्येव यदाह शतधार सहस्रधार- मिति ॥१४॥ अथ वाचयमो भवति । आ तिसृणां दोग्धोर्वाग्वै यज्ञोऽपिक्षन्धो यज्ञं तनया- इति ।।१५।। तदानीयमानमभिमन्त्रयते । देवस्त्वा सविता पुनातु बसोः पवित्रेण शतधारेण सुप्येति तद्यथैवादः सोम राजानं पवित्रेण सम्पावयन्त्यमेवैतत्सम्पावयति ॥१६॥ थाह कामधुक्ष" इति । अमूमिति सा विश्वायुरित्यर्थ द्वितीयां पृच्छति कामधुत्त इत्यमूमिति सा विश्वकर्मेत्यथ तृतीया पृच्छति इत्यमूमिति सा विश्वधाया" इति तयत्य- मे श्रारपार बहता है वह पवित्र करने वाला है। इसलिये (पवित्र को) उत्तर पी योर रसता है ॥१२॥ जिप्त प्रकार पहले वह सोमराजा को पथिने से साफ करते थे उसी प्रकार यह (दूध यो) यप करता है। जिस परिने से सोमराजा छाना जाता है उसका मुस उत्तर को होता है इसलिये इरा परिने यो मी उत्तर की शोर मुंह करके रखता है ।।१३।। घह इसको यह मनाश पढ़कर रखता है, 'वसो. पविनमसि' (यजु० ११३) । यज्ञ ही है । इसलिये कहा, 'वसु का पवित्रा' है । 'शतधार' 'सहस्रधार' (यजु० १३) । उसकी मरामा और बड़ाई करता है जब पहता है कि, 'तू सो धारा वाला, हजार धारा याला ॥१४॥ अन यह मौन पता है जब तक तीन गौओं को न दूई । याणी ही यज्ञ है । इसका श्राशय है कि यह यश को निर्मित करना चाहता है ॥१५॥ उर (दूध ) यो लाकर (पपिने में से धानता है तो) यह मत्र पढ़ता है, 'देवस्या सरिता पुनातु यसोः परिनेण शतधारेण मुवा' ( यजु० १॥३)। 'देव सनिवा तुगलो यश के सो धार याले श्रीर श्रची तरह पनि परने वाले परित्र के द्वारा शुद्ध करे। जैसे पहले सोम- राजा यो परिने से छानते हैं उसी प्रकार उमो भी छानते हैं ॥१६॥ श्रत्र पछना है, 'कामधुनः' (4] १३)। (याम् ) पिसको (अधुनः) तूने यह उत्तर देता है, (श्रमम् ) 'इसको । 'सा विश्वायु.' गनु० )। यह सब १४. शु० म०प०१फ ३ ! ५-२.शु.सं.०१.४॥

कां० १.७.१.१७-१६। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् च्छति वीर्याण्येवास्वेतपाति तिस्रो दोन्धि त्रयो वाऽइमे लोका एभ्य एवैनदेतल्लोकेभ्यः सम्भरत्यथ कामं वदति ||१७|| अथोत्तमा दोहयित्वा । येन दोहयति पात्रेण तस्मिन्नुदस्तोकमानीय पल्यड्य प्रत्यानयति यदन पयसोऽहायि तदिहाप्यसदिति रसस्यो चैवं सर्वत्वायेदछ हि यदा वर्ष- त्यथोषधयो जायन्तऽओपधी ग्वापः पीत्वा तत एष रसः सम्भवति तस्मादु रसस्यो चैव सर्वत्याय तदुद्दास्यातनक्ति तीव्रीकरोत्येवैनदेतत्तस्मादुद्वास्यातनक्ति ।।१८।। स आतनक्ति । इन्द्रस्य त्वा भाग सोमेनातनमीति तद्यथैवादो देवतायै हवि- हनादिशत्येवमेवैतदेवतायाऽआदिशति यदाहेन्द्रस्य त्वा मागमिति सोमेनातनमीति स्वदयत्येवेनदेतद्देवेभ्यः ॥१॥ अथोदकरतोत्तानेन पानेणापिदधाति । नेदेनदुपरिष्टालाष्ट्रा रक्षार्थस्यवमृशानिति चीजों की आयु या जीवन है। अब दूसरी ( गाय ) के विषय मे पूछता है, 'शामधुरः । क्सिमो दूहा' ? यह उत्तर देता है, (अमूम् ) इसको । 'सा निश्वकर्मा' (यजु० १।४)। 'वह विश्व को रचने वाली है । अब तीसरी (गाय) के विषय में पूछता है, 'कामधुक्षः' । किराको दूहा' ? वह उत्तर देता है, (अमूम् ) 'इराको' । 'सा विश्वधाया' ( यजु० ११४)। 'यह संसार को धारण करने वाली है। यह जो पूछता है तो मानो उनमें वीर्य ( शक्ति ) का संचार करता है । तोन (गायो) को दूहता है । तीन लोक हैं । इस प्रकार यह इनको लोगों के योग्य बनाता है । अब वह (मौन को तोडकर) इच्छानुसार बोल सस्ता है ॥१७॥ अाखिरी (गाय) को दूहकर जिस पात्र में गाय दुहाई थी उण में एक बूंद जल डाल कर और हिलाकर ले आता है कि इसमें जो कुछ दूध का अश बचा था यह भी इसी |श्रा जाय । यह उस रस को पूर्ण करने के लिये करता । जम वर्षा होती है तो वनस्पतियाँ उत्पन्न होती हैं । वनस्पतियों को साकर और जल को पीकर यह रस बनता है । इसलिये रस की पूर्णता के लिये ( जल डालता है ) । अन वहाँ से (आग पर से ) लाकर उसको गाढ़ा परता है । तेज करता है। इसीलिये वह उसको (भाग पर से) लार गाढ़ा करता में है ॥१८॥ । यह नीचे के मन से गाढ़ा करता है, 'इन्द्ररय त्या भाग सोमैनातनमि' ( यजु. २।४)। इन्द्र के तुझ भाग को सोम से गादा करता हूँ'। जैसे पहले देवता के लिये हरि देते हुये कहा था। इसी प्रकार इस देयता के लिये भी कहता है कि इन्द्र के तुझ भाग को सोम से गादा करता हूँ। वह इसको देवताओं के लिये स्वादिष्ट कर देता है ॥१६॥ अब वह उसको ऐसे पान से, जो ऊपर पो सुसला हो और जिगमें पानी हो, दफ देता है, कि ऊपर से दुष्ट राक्षम उसे न लें। जल वन है। इस प्रकार यह या रो १.शुसं० ०१५.४।

नामन्दिनीय शतरथमारणे मां० १.७.२.१-४।
पर यौनधारक्षास्यतोऽपहन्ति तस्मादुदकवतोचानेन पानेणापि-
सोयानि रिपो हल रक्षेति' यज्ञो वै सिम्पुरतद्यज्ञायतविः परिददाति
उमै तस्मादाह सिरोहन रक्षति ॥२॥ पासणम् || [७.१.।।
चुए रासो को उससे दूर भगा देता है। इसीलिये जल भरे हुये पान से उसे टयता
५५ ५६ कर सका है, 'विदो हम रक्ष' ( यजु० ॥४)। 'हे विष्णु !
११ की रक्षा कर' है। इस प्रकार पर इस रवि यो रक्षा के लिये यश के
५५१२ । सो ५३, हिनि की रक्षा कर' ।।२।।
पध्याय-ब्राहा ?
में जायते पोऽस्ति । स जायमान एर देवेम्प पिभ्यः पितृभ्यो
Nehan
गत । चाय नए! जागते यद्धय एतत्करोति यदनान्याने
गया NRNI
पा ममा--fit | it for pril जागते तदभ्य एताकरोत्यृषीणानिधियो
yn styvinity |
मन Manttin fer माग समन्य एतत्करोति यदेपा,
Hindi | nfrist time firit, पियो, पिन और मनुष्यों का
11
Har | Ritiा मामी होता है इसनिये ऐल्य सल है,
Itnami 111 लिंग यानि दंगा है ||२||
HILIREE यि । नगामि महपियों री होता है इसे
Hanikar ni नियों में योग कारक (सरन
MINIMHOME नाहि, । कोषि लिगेंग रहे है. रस्-
HTRIानसमा मिलपिता (पाग) बगर रहे"

कां० १.७.२.५-८॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् अथ यदेव वासयैत । तेन मनुष्येभ्य ऋणं जायते तद्धषे भ्य एतस्करोति यदेना- ग्यासयते यदेभ्योऽशनं ददाति स य एतानि सर्वाणि करोति स कृतकर्मा तस्य सर्वमाप्त सर्व जिताशा स येन देवेभ्य ऋणं जायते । तदेनांस्तदवदयते यद्यजतेऽथ यदग्नी जुहोति तदेना- स्तदयदयते तस्माद्यस्किचाग्नी जुहुति तदवदानं नाम ॥६॥ त चतुरचन्तं भवति । इदं वाऽननुवाक्याथ याज्याथ वषट्कारोऽथ सा देवता चतुर्थी यस्यै देवतायै हविर्भवत्येवधं हि देवता अवदानान्यन्वायत्ता अवदानानि या देवता अन्यायत्तान्यतिरिक्तथं ह तदवदानं यत्पञ्चमं करमाऽउ हि तदवोत्तस्माच्चतुरवत्त भाति ॥७॥ उतो पञ्चावस्तमेव भवति । पातो यज्ञः पाडता पशुः पञ्चर्तवः संवत्सरस्यैपो पञ्चायत्तस्य सम्पदहुईव प्रजया पशुभिर्भवति यस्यैवं विदुषः पञ्चायत्त कियत एतद्ध न्येव प्रज्ञात कौरुपाञ्चाल यच्चतुरयत्तं तस्माच्चतुरवत्तं भवति ।।८।। स वै यावन्मात्रमिवैवापयेत् । मानुपथ् ह कुाद्यन्महदपद्ये ई पै तानस्य अब उसको (लोगो का) सत्कार करना चाहिए । क्योंकि मनुष्यों का ऋणी होता है, इसलिये ऐसा करता है कि उनको असाता है, उनको साना देता है, यह उनके लिये राम कुछ करता है । इससे यह अपने कर्तव्य को पूरा करता है । उसको जब कुछ मिल जाता है, यह विजयी हो जाता है ।।५।। क्योंकि वह देवताओ का ऋणी होता है इसलिये देवताओं को प्रसन्न करता है ( अवदयते ), यज्ञ करता है, अग्नि में ग्राहुति देता है, उनको प्रसन्न करता है । इसलिये जो कुछ अग्नि में ग्राहुति दी जाती है उराको अपदान कहते हैं ।।६।। इस यश ये चार टुकडे होते हैं । पहला अनुयास्य, दूसरा यश, तीसरा वपसार, चौथा वह देवता जिसके लिये हवि दी जाती है । इस प्रकार अपदान ये अधीन देवता है या अयदान देवता के अधीन है । (कुछ लोग पाँचवाँ भाग बताते हैं ) यह पाँचया भाग व्यर्थ है क्योंकि बह मिसरे लिये है ? इसलिये अवदान रे चार भाग ही होते है ॥७॥ परन्तु ( कुछ लोगों के मन में ) पाँच टुकड़े भी होते हैं । पाँन भाग याला यश होता है, पाँच भाग वाला पशु, वर्ष मे पाँच ऋतुएँ । यह पाँच भाग परे हुए । जो उस रहल को जान कर पाँच भाग करता है उसो गन्तान और पशु बहुत होते है। परन्तु उस और पाचाली में चार ही टुबड़े होते हैं । इमलिये ( हमारे गत मे भी) नार टुकड़े दी उनको मात्रा में श्रनाल ही कारना चाहिए । यदि मात्रा से अधिक पाटेगा तो यश को मानुषी वर देगा । यह यश शुद्धि शुन्य हो जायगा । इसलिये माना अनान १४२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मसे का० १.५.२.६-१२। सन्मानुपं नेय द्धं यज्ञे करवाणीति तस्माद्यावन्मानमिवैवावयेत् ॥धा साज्यस्योपस्तीर्य । दिर्हविषोऽवदायाथोपरिपादाज्यस्याभिधारयति दे वाऽआहुती सोमाहुतिरेवान्याज्याहुतिरन्या तत एषा केरली यत्सोमाहुतिरथैपाज्याहुतिर्यविर्यज्ञो यत्पशु- रतदाज्यमेवैतस्करोति तस्मादुमया आज्य भवत्येतदै जुष्ट देवाना यदाज्यं तज्जुष्टमेवैतद्देवेभ्यः करोति तस्मादुमयत आज्यं भवति ॥१०॥ असौ याऽअनुसाक्येय याज्या। तेऽउभे योपे तयोमिथुनमस्ति वपटकार एव तहा- ऽएप एवं वपट्कारो य एष तपति स उद्यन्नेवामूमधिद्रवत्यस्तं यनिमामधिद्रवति तदेतेन वृपणेमा प्रजाति प्रजायते यैनयोरियं प्रजातिः ।।११।। सोऽनुवाक्यामनूव्य । याज्यामनुद्रुत्य पश्चाद्वषट्करोति पश्चादै परीत्य वृपा योषाम- धिद्भवति तदेनेऽउमे पुरस्तात्कृत्वा वृष्णा वषट्कारेणाधिदारयति तस्मादु सह पैव यपट्- कारेण जुहुयाद्वपटकृते या ।।१२।। देवपान पाऽएप यद्वपट्कारः तद्यथा पात्रऽउद्धृत्य प्रयलेदेवं तदथ यत्पुरा वपटका- राज्जुहुयाद्यथाधो भूभो निदिग्धं तदमुया स्यादेवं तत्तस्मादु सह चैव वपट्कारेण जुहुयाद्रपट करना चाहिए । श्राज्य ) अर्थात् घी की एक तह नीचे रस कर दो बार हथि काट कर उस पर घी डालता है । दो बाहुतियाँ होती हैं। एक सौम की दूसरी घी की । जो सोम अाहुति है वह तो स्वय है ही । और जो श्राज्य याहुति है यह हचि है, यह पशु है । इसलिये दोनों श्रीर पी होता है । अान्य श्रर्थात् घी देयों को प्रिय है। इसलिये घी को दोनों शोर इसलिये लगाते हैं कि देवता प्रसन्न हो जॉय ॥२०॥ यह ( अर्थात् यो ) अनुवाश्य है, यह (अर्थात् पृथ्वी ) याज्य है । यह दोनों स्त्री- लिंग है । उनमें से हर एक का जोड़ा वपटमार है । अब वषट्यार वही सूर्य है जो तपता है । जर यह निकलता है तो उस (द्यो) से सम्पर्क होता है, जब इनता है तो इस (पृथ्वी) से सम्पर्य होता है । इसलिये जो कुछ यह दोनों (यौ और पृथ्वी) उत्पन परते हैं, उस नर (सूर्य) की सहायता से ही उतान करते हैं ॥१॥ अनुपास्य यो बोलपर श्रीर याज्य को करो वपट्यार को करता है । पीछे से ही पूमार नर मादा के पास जाता है । इसलिये उन दोनों को पहले रग ये पुल्लिा यषटकार से पीछे से उनको गिलाता है । इसलिये या तो वपरकार व गाय पाहुति दे या यपट्यार पीछे॥१२॥ याटमार देवानी या पार । जैसे ( मोनग ) पाय में निकाल कर दिया करते है उसी प्रकार यहाँ भी । यदि याटमार ने पहले ही श्रादुरी देखें तो यह ऐगा (निरर्थक) हो जाय से जमीन पर गिरकर (भोजन) दो मारा। इसीलिये या वो परट्वार ये 1 थे पां १.७.२.१३-१६ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् कृते वा ।।१३।। शतम् ६०० ॥ तद्यथा योनी रेतः सिञ्चेत् । एवं तदध यत्पुरा वपट्काराज्जुहुयायथा योनी रेत: सिक्तं तदमुया स्यादेवं तत्तस्माटु सह वैव बपट्कारेण जुहुयापिटकृते वा ||१४|| असौ वाऽअनुवास्येयं याज्या । सा वै गायनीयं त्रिष्टुबसौ स वै गायत्रीमन्वाह तद- मूमनुष्य वचसो ह्यनुवाक्येमामन्याहेयर्थ हि गायत्री ।।१५।। अथ त्रिष्टुमा यजति । तदनया यजत्रिय हि याज्यामुप्या अधिं वपटकरोत्यसा- ऽउ हि त्रिष्टुप्सदेने सयुजौ करोति तस्मादिमे सम्मुजातेऽअनयोरनु सम्भोगमिमाः सर्वाः प्रजा अनु सम्मुञ्जते ॥१६॥ सपा अड् सयन्निवैवानुवाक्यामनुव यात् । असौ ह्यनुसाया वृहद्धधसौ वाहत हि तद्रूपं क्षिप्रऽएव याज्यया त्वरतेयछ हि याच्या रथन्तरछ हीय, राधन्तरछ हि तद्रूप हयति वाऽअनुवाक्यया प्रयचति याज्यया तस्मादनवारयायै रूप हुवे हवामह- उभागछेदं चर्हिः सीदेति यव्यति हि तया प्रयति याज्यया तस्माद्याज्याय रूपं वीहि साग आहुति दे या वषटकार के पीछे ॥१३॥ जैसे योनि में वीर्य सिंचन होता है वैसे ही यहाँ भी। यदि वपटकार से पहले याहुति दे तो ऐसा हो जाय मानो योनि में वीर्य गया ही नहीं । इसीलिये या तो चपट्कार के साथ आहुति दे या वपद्वार के पीछे ॥१४॥ वह (अर्थात् द्यौ) अनुवास्य है । यह (पृश्वी ) याज्य है । यह (पृथ्वी ) गायती है । यह ( द्यौ) त्रिष्टुम् है । यह जो गायनी पढ़ता है यह मानो द्यौ को पढ़ता है । क्योकि अनुवाक्य छौ है । इस (पृथ्वी) को पढ़ता है क्योकि गायनी यह ( पृथ्वी ) है ॥१५॥ निष्टुभ् से यज्ञ करता है । इस प्रकार इस (पृथ्वी) से यज्ञ करता है क्योंकि याज्य पृथ्वी है । उस (यौ) के ऊपर वषटकार को पता है क्योंकि यो लिष्टुम् है । इस प्रकार यह इन दोनो (पृथ्वी और धौ ) को मयुज़ कर देता है। और इस प्रकार यह सह-भोजी हो जाते हैं। इन्हीं के सहभोज के पश्चात् सत्र प्रजा भोजन प्राप्त करती है |॥१६॥ अम वह लड़खड़ाती हुई वाणी से अनुयाय को बोलता है । यह (यो) ही अनुवा- क्य है । वृहत् ( साम) भी यही (यौ) है। क्योंकि उसका वृहत् रूप है । याज्य को जल्दी जल्दी पढ़े। याज्य यही (पृथ्वी ) है । और रथन्तर भी यही ( पृप्पी) है। क्योंकि इसस रूप रथन्तर है। अनुवाक्य से वह पानाहन बरता है और याल्य रो देता है । इसीलिये अनुवाक्य मे ऐसे शब्द होते हैं । 'दुवे' (मैं युलाता हूँ), 'हवामहे' (हम शुलाते हैं ), 'यागच्छ (या) 'इद बहिः सीद (दस श्रासन पर बैठो)। क्योकि इन शब्दों द्वारा बुलाता है । याज्य से देता है। इसलिये याज्य में ऐसे शन्द पाते हैं, 'वीहि यिः' (हनि को स्वीकार करो), 'जुषस्य हविः (दनि को ग्रहण कणे), 'थापा यम्ब' ( महण यगे), 'अदि' (सानो), 'विव' (पियो), 'प्र' (यहाँ)। क्योंकि इण (यात्या ) रा तोवर । माध्यन्दिनीये शतपथवाराणे कार १.७. २. १७२२ हविर्जु पस्य हविरावृपायस्वाद्धि पिव प्रेति यत्न हितया यच्छति ॥१७॥ सा या पुरस्ताल्लक्षणा । सानुपाक्या स्यादसौ ह्यनुपास्या तस्या अमुष्या अव स्ताल्लदम चन्द्रमा नक्षत्राणि सूर्यः ||१८|| अथ योपरिटाल्लक्षणा | सा याज्या स्यादिय हि याज्या तस्या अस्या उपरिप्टा- ल्लक्ष्मौपधयो वनस्पतय नापोऽग्निरिमाः प्रजाः ।।१६।। सा ह न्वेव समृद्धानुवाक्या । यस्यै प्रथमात्पदाद्देवताममिव्याहरति सोऽएव समृद्रा याज्या यस्याऽउत्तमात्पदादे वताया अघि वपट्करोति वीर्य वै देवताऽर्चस्तदुभयत एचैतद्दी- येण परिगृह्य यस्यै देवतायै हविर्भवति तस्यै प्रयच्छति ॥२०॥ स वै वीगिनि करोति । वाग्वे वषट्कारो वातो रेत एवैतसिञ्चति पडित्य॒तवो वे पट् तहतुष्वेवैतद्रतः सिध्यते तहतमो रेतः सिक्तमिमाः प्रजाः प्रजनयन्ति तस्मादेवं वपट्करोति ॥२१॥ देवाश्य वाऽअसुराश्च । उभये प्राजापत्याः प्रजापतेः पितुर्दायमुपेयुरेताचेवार्धमासी य एवापूर्यते तं देवा उपायन्योऽपक्षीयते तमसुराः ।।२२।। उठको देता है जो 'म' अर्थात् दूर है ।।१७।। अनुवाक्य को 'पुरस्ताल्लक्षण' अर्थात् श्रादि मे सामने लक्षण वाला होना चाहिये। घह (यौ) ही अनुवाक्य है और उस (छौ ) के नीचे के चिह्न हैं, चाँद, नक्षत्र (सूर्य) ॥१८॥ 'याज्य' को 'उपरिष्टाल्लक्षण' अर्थात् ऊपर लक्षण वाला होना चाहिये । याज्य यही ( पृथ्वी ) है और इसके ऊपर के लक्षण हैं-ओपधि, यनस्पति, जल, अग्नि और यह प्रजा ॥१६॥ वही अनुवाक्य श्रेष्ठ होता है जिसके पहले पद मे देवता का नाम पाता है। याज्य यही श्रेष्ठ होती है जिसमे अन्तिम पद गें देवता के लिये पट किया जाता है । देवता ऋक् ही वीर्य है । मानो दोनों ओर से बल से पकड़ कर हवि को उस देवता के अर्पण परता है जिसके लिये यह ही होता है ॥२०॥ अन कहता 'योक' । पाणी ही वषटकार है । वाणी ही वीर्य है । इस प्रकार यह वीर्य सिंचन करता है । पिर कहता है 'पद' । क्योंकि छ. ऋतुयें होती है । इस प्रकार वह नुनों में हो वीर्य सिंचन करता है । ऋतुग्नों से सीचा हुया यह वीर्य इन मनानी को उत्पन्न करता है । इसलिये पाट करता है । ( पर दो भाग है 'य' और 'पट् ॥२१॥ अत्र प्रजापति की टोनी सन्तान देव और असुर अपने पिता के दायभाग अर्थात दोनों यर्द्धमासी (पक्षों) को प्राप्त हुये । जो दवा है उसको देव और घटता है उसको सुर !२२॥

कां० १.७.२.२३-२६ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् ते देना अकामयन्त । कथं चिममपि संजीमहि योऽयमसुराणामिति तेऽन्तः श्राम्यन्तश्चेरुस्त एतथे हरिर्यतं ददृशुर्यदर्शपूर्णमासी ताभ्यामयजन्त ताभ्यामिष्टवैतमपि समजत ॥२३॥ य एषोऽसुराणामासीत् । यदा वाऽएताऽउभो परिप्लयेतेऽग्नथ मासो भवति मासशः संवत्सरः सर्व वै संवत्सरः सर्वमेव तद्देवा असुराणा समजत सर्वस्मात्सय- नानपुराभिरभजन्त्सर्वे येवैष एतत्सपलानाथ संवृड के सर्वस्मात्सपत्नान्निर्भजति य एवमेतद्वेद ॥२४॥ स यो देवानासासीन् । स ययायुक्त हि तेन देवा योऽसुराणासोऽयना न हि तेनासुरा अयुक्त ॥२५॥ अथोऽइतरथाहुः । य एव देवानामासीत्सोऽयमा नाहि तमसुरा अयुवत योऽसुरा- पाथ स यवायुक्त हि तं देवाः सन्दमहः सगरा रात्रिर्यव्या मासाः सुमेकः संवत्सरः खेको ह वै नामैतवत्सुमेक इति यया च हि वाऽश्रयवा यवेतीवाथ येनैतेपाथं होता भवति तद्याविहोत्रयमित्याचक्षते ॥२६॥ ब्राह्मणम् ॥५।। [७. २. ॥ पञ्चमः प्रपाठकः ।। रिडकासंख्या ॥१२॥ देवो ने चाहा कि किस प्रकार उस भाग को भी ले लें जिसको असुर लिये हुये हैं। वह पूजा और परिश्रम करते रहे । उन्होंने इस हविर्या अर्थात् दर्शपूर्णमास यश को देखा । और उनको किया । और इनको परसे उन्होंने उस एक को ले लिया-॥२३॥ जो असुरो का था । जब यह दोनों चलते हैं तो महीना होता है । महीने से साल होता है । सवत्सर का अर्थ है 'सर'। इसलिये इस प्रकार देवो ने असुरों का सत्र लेकर मानों अपने शतु असुरो का सर ले लिया । इस प्रकार वह मी जो इस रहस्य को समझता है अपने शत्रुयो का सब कुछ ले लेता है। अपने शत्रुओं को सब से वचित कर देता है ॥२४॥ जो देवों का अर्द्धमास था उसे 'यवा' कहते हैं क्योंकि देव उससे युक्त थे ('यु' का अर्थ है जुड़ना)। जो असुरों का था उसे 'अयया' कहते हैं । क्योंकि असुर उससे युक्त न रह सके ॥२५॥ परन्तु अन्यथा भी कहते हैं । जो देकों का था उसे 'अयवा' कहते हैं क्योंकि असुर उसको न ले सके । और जो असुरों का था उसे 'यवा' कहते हैं क्योंकि देवों ने उसे ले लिया । दिन को 'सन्द' कहते हैं । रात्रि को 'सगरा', महीने की ‘यन्य' । और वर्षको 'सुमेक' | 'स्वेक' ही 'सुमेक है । यया और अयपा, निसको यवा' भी कहते हैं, इनसे ही 'होता' सम्मन्धित होता है। इसलिये उसको 'याविहोत्र' कहते हैं ॥२६॥ १६ माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे मां०१.७.३.१.६। अध्याय ७-ब्राह्मण ३ यझेन वे देवाः । दिवमुपोदकामनथ योऽयं देवः पशूनागीप्टे स इहाहीयत तस्मा- द्वान्तव्य इत्याहुस्तौ हि तदहीयत ||१|| स येना देवा दिवमुपोदकामन् । तेनोऽएवार्चन्तः श्राम्यन्तश्चेरुरय योऽयं देवः पशूनामीप्टे य इहाहीयत ।।२।। स ऐक्षत । अहास्य हान्तर्यन्त्यु मा यज्ञादिति सोऽनूच्चकाम स आयतयोचरत उपोत्पेदे स एप स्विष्टकृतः कालः ॥३॥ ते देवा भन्न थन् । मा विलक्षीरिति ते ये मा यज्ञान्मान्तर्गताहुति मे कल्पयतेति स समबृहत्स नास्यत्स न के चनाहिनत् ॥४॥ ते देवा अव पन् । यान्ति नो हपी७पि गृहीतान्यभूान्त्सर्वेषां तेपाछ हुतमुपजा- नीत यथारमाइआहुति कल्लयामेति ।।३।। तेऽपर्युमनयन् । यथापूर्वछ हवीप्यमिधारयकरगाऽभवदानाय पुनराप्याययाया- तयामानि कुरु तत एकैकमवदानमवद्येति ॥६॥ यश से ही देवों ने चोलोक को प्राप्त किया। जो देव पशुओं का अधिष्ठाता था वह यहीं रह गया । इसलिये उसको यास्तव्य' महा। क्योंकि वह यहाँ 'वास्तु' अर्थात् वेदि में रह गया ॥१॥ जिस पश के द्वारा देव धोलोक को चढे ये उसी यश से वह पूजा और परिश्रम करते रहे । अब जो पशुयों का अधिष्ठाता देव था और जो यहीं रद गया था- ॥२॥ उसने देसा 'थरे 1 मैं यहाँ रह गया, यह मुझे यज से निकाले दे रहे हैं। वह उनके पीछे-पीछे चहा पीर अपने (शस्त्र यो) उठा पर उत्तर की भोर चला। यह स्विष्टकृत श्राति पा समप या ॥३॥ यह देव गोले, (शस्त्र) मत मार' । (उन्होंने कहा ) 'मुझे यश से वहिप्पत न न करो । मेरे लिये श्राहुति दी। देवी ने कहा, 'अच्छा' । उसने शस्त्र हटा लिया, न मारा न किसी पोसाय ||४|| यह देव बोले, 'जितनी पियों हमारे लिये ली गई थे राय दी जा चुपी । श्रय सोची जिससे इसके लिये एर वाहुति देगा। उन्होंने अध्ययुं गे पहा, 'पूर्व की भाँति दरियों के उपर भी छोडो (अभिधारप)। एक अपशन (भाग) पं लिपे पिर पूरा पर। और फिर एक-एक भाग अलग अलग पर दो फो। १.७.३.७-१०॥ दर्शपूर्णमासनिरूपचम् सोऽध्वर्युः । यथापू, हवी प्यभ्यधारयदेकरमाऽअरदानाय पुनराप्याययदयात- यामान्यकरोत्तत एकमवदानमाद्यत्तस्माद्वास्तव्य इत्याहुर्वास्तु हि नद्यज्ञस्य यद्धृतेषु हविः तस्माद्यस्यै कस्यै च देवतायै हविद्यते सर्वत्रैव विष्टकृदन्याभक्तः सर्वत्र खेवैनं देवा अन्वाभजन ॥७॥ तद्वाऽअग्नयऽइति क्रियते । अग्निवे स देवस्तस्यैतानि नामानि शर्व इति यथा पाच्या पाचक्षते भव इति यथा पाहीकाः पशूनां पती रुद्रोऽग्निरिति तान्यस्याशा- तान्येवेतराणि नामान्यग्निरियेव शान्ततम तस्मादप्रयऽइति क्रियते स्विष्टकृतऽशति ते होचुः । यत्त्यय्यमुत्र सत्ययक्ष्महि तन्नः स्विष्ट कुर्विति तदेभ्यः स्विष्टमकरोत्त. स्माविष्टकृतऽइति ।। सोऽनुवाक्यामनूच्य सम्पश्यति । ये तयाऽग्नि स्विष्टकृतमयाडग्निरनेः प्रिया घामानीति तदाग्नेयमाज्यभागमाहायाट सोमस्य प्रिया धामानीतिः तत्सोम्यमाज्यभाग- माहायाडोः प्रिया धामानीति । तद्य एप उभयत्राच्युत आग्नेयः पुरोडाशो भवति तिमाह 112011 अपर्यु ने पूर्व की भाँति हवियों पर भी छोडा, एक भाग के लिये पिर पूरा किया । और तैयार करके एक-एक भाग को अलग किया । इसलिये उस बद्र को वास्तव्य कहा । क्योंकि यज्ञ में दी हुई माहुतियों की दृधि मे से जो कुछ बच रहता है उसको 'वास्तु' कहते है । इसलिये जिस किसी देवता के लिये 'हयि' दी जाती है सब जगह 'स्विष्टकृत (अर्थात् अग्नि ) को पीछे से ग्राहुति देते हैं क्योंकि सर्वन ही देवो ने अग्नि को पीछे से भाग दिया ॥७॥ वह अग्नि के लिये ही दी जाती है । यग्नि ही वह देव है । उसके यह नाम है-- 'श' पूर्व के लोग कहते हैं । 'भर' बाहीक लोग कहते हैं। 'पशुओं का पति', 'रुद्र', 'अग्नि' । उराम और नाम अशान्त अर्थात् अशुभ है। केवल 'अग्नि' एक नाम ही शान्त या शुभ है । इसलिये यह आहुति 'अग्नि' (विष्ठ कृत्) के लिये दी जाती है | उन्होंने कहा, 'जो याहुति हमने तुझ दूर ठहरे हुये को दी, उरो त् हमारे लिये बिष्ट ( हितर) रना दे । उसने उनके लिये उस पाहुति को शुभ कर दिया । इसलिये उसका नाम 'स्विष्टकृत्' हुया Ill घह ( होता) अनुवाक्य को बोलकर देता है कि किन ने अग्नि स्विष्टकृत् को लिया । 'अग्नि अग्नि के प्रिय धामों को दे। इससे यग्नि के श्राज्य माग का तात्पर्य है 'सोम के प्रिय धामो का दे। इससे सोम ग्राज्य का तात्पर्य है । 'अग्नि के प्रिय धामों को दे'। इससे जो अग्नि का पुरोडाश है उससे तात्पर्य है ||१०|| १-३. शु० स० १०२१ का ४७ ।

माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे पां० १.७.३.११-१३ । अथ यथादेवतम् । अयाड्देवानांमाज्यपानां प्रिया धामानीति तत्प्रयाजानुपाजानाह प्रयाजानुयाजा ये देवा भाज्यपा यक्षदग्नहोतुः प्रिया घामानीति तदग्निछ होतारमाह तद. स्माएता देवा आहुति कल्पयित्वाथैनेनेतद्भूयः समशाम्यन्मिय एनं धामन्नुपाड्यन्त तस्मादेवसम्पश्यति ॥११॥ तदेके । देवतां पूर्वी कुर्वन्त्ययाट्कारादग्नेरयाट सोमस्यायाडिति तदु तथा न कुर्यादिलोम ह ते यज्ञे कुर्वन्ति ये देवतां पूर्वी कुर्वन्त्ययाटकारादिदं हि प्रथममभिच्याह- रखयाट्कारमेवाभिय्याहरति तस्मादयाट्कारमेव पूर्व कुर्यात् ।।१२।। यक्षत्वं महिमानमिति । यत्र याऽभदो देवता आवाहयति तदपि रवं महिमान- मायहयति तदतः प्राङ्नेत्र किं चन स्वाय महिम्नऽइति क्रियते तदत्र तं प्रीणाति तथो हास्येपोऽमौघायावाहितो भवति तस्मादाह यक्षस्व महिमानमिति ॥१३॥ श्रा यजतामेज्या इप" इति । प्रजा वाऽइपस्ता एवैतघायजूकाः करोति ता इमाः श्रव देवताओं के लिये । 'वह प्राज्य पीने वाले देवों के लिये प्रिय धामों को देवे। इसमे प्रयाज और अनुयाज से तापर्य है । क्योंकि प्रयाज और अनुयाज ही याज्य पान परने वाले देव है। यह होता अग्नि के प्रिय धामों का यज्ञ करे। यहाँ अग्नि का होता के रूप मे तात्पर्य है । क्योंकि जय देयों ने उसके लिये अलग थाहुति विचार ली, उन्होंने उसको इसके द्वारा शान्त रिया, और उमको उसके प्रिय धाम ( पदार्थ) के लिये बुलाया। इसी प्रयोजन मे यह हम प्रसार सोचता है ॥११॥ कुछ लोग अयाटकार से पहले देवताग्नी का नाम लेते हैं। इस प्रकार-श्रमे श्रया (श्रमि या [ भाग ] देवे )। सोमस्य अयाट्' ( सोग पा [ माग ] दे ) । परन्तु ऐसा नदी परना चाहिये । क्योंकि जो 'नया से पहले देवता या नाम लेते हैं यह यश का सम विगाह देते हैं । क्योंकि प्रया' पहले यहकर ही या में जो पहले रहना चाहिये यह पदा जाता है । इसनिय पहले थयाटबार ही यहना चाहिये ॥१२॥ अब होता अनि पो सम्बोधन पर पहता है, 'यत् स्यं मदिमानम् । 'अपनी मदिमा . लिये यश को। जहाँ इस प्रसार अमि के द्वारा देयताग्री या शायाहन करता है या ( श्रमिपी) निज मदिमा पा मी वाराहन करता है। इसमे पहले उसपी निज महिमा के लिये कुछ नहीं किया गया । इमलिया प्रकार उगरी धमन्न करता है । इसलिये (अमि की स्थापना)शि निगरा के लिये दोनी है। इलये पहा, 'अपनी मदिमा के लिये पावरे || अपपला'मा यत्रनाममा दपः'। 'यश. पोग्य यमया यशकिपा जाय। प (नामा यहां 'मजा' में।म प्रकार प्रवायों को गा करने में प्रति उत्साही १.४.शु.म.श्र.२११०॥

कां. १,७. ३. १४-१८॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् प्रजा यजमाना अर्चन्त्यः भाम्यन्त्यश्चरन्ति ॥१४॥ सोऽग्नध्यरा जातवेदा जुपता हविरिति । तद्यनस्यैतत्समृद्धिमाशास्ते यद्धि देना हरिर्जुपन्ते तेन हि महज्जयति तस्मादाह जुपता हरिरिति ।।१५।। तघदेतेऽनन । याज्यानुवाक्ये ऽभवततमे भवतस्तृतीयसक्न वै स्विष्टकृट्टैश्वदेवं ये तृतीयसपनं पिप्रीहि देवा।उशतो यरिष्ठेति। तदनुराक्यायै वैश्वदेवमग्ने यदद्य निशोऽअध्वरस्य होतरिति नद्याज्यायै वैश्वदेवं तघदेतेऽएव रूपे भवतस्तेनोऽरते तृतीय- सनस्य रूपं तस्मादाऽएतेऽअन याज्यानुसान्येऽ अवकलुसतमे भवतः ॥१६॥ ते वै त्रिष्टुभो भवतः । वास्तु वा ऽ एतद्यतस्य यस्विष्टकृदवीर्य्य वै वास्त्यिन्द्रिय वीर्य निष्तुविन्द्रियमेवैतदीर्य वास्तो स्विष्टकृति दधाति तस्मात्रिष्टुभी भरतः ।।१७।। उतो ऽ अनुष्टभावेन भातः । वास्त्यनुष्टुपास्तु स्विष्टकृद्धास्तावैतहास्तु दधाति पेमुकं यै वास्तु पिस्यति ह प्रजया पशुभिर्यस्यैवं विदुपोऽनुष्टुभी भवतः ॥१८|| बनाता है । यह प्रजा ये लोग यज्ञ, पूजा और श्रग करते रहते हैं । ('प्रजा' का अर्थ है उतन्न हुये प्राणी धादि) ॥१४॥ अब रहता है, 'अध्वरा जातवेदा जपतालवि.'। 'हानि न पहुँचाने वाले और सन उसन्न हुये पदार्थों को जानने वाले (देव) पविन हवि को करें। इस प्रकार यह यज्ञ की समृद्धि को चाहता है। क्योंकि यदि देवों ने हवि ले ली तो मानो उसरी बड़ी सफलता हो गई । इसीलिये कहता है, 'हनि को ले ॥१५|| यहाँ 'याज्य' और 'अनुवाश्य' बहुत कुछ एक से हो जाते हैं। स्विष्टकृत् तृतीय सपन ( सायकाल का पश) है । तृतीय सवन विश्वे देवों का होता है । 'पिप्रीहि देवा उशतो यविष्ठ' । 'हे सब से युवा ! तुम इन्छुक देवों को प्रसन्न करो'। यह अश अनुवाक्य का वैश्वदेव के लिये है । 'अग्ने यदद्य विशोऽअध्वरस्य होत' । 'हे यज्ञ के होता अनि ! जो तुम आज लोगों के पास (आयओ) याज्य का यह भाग धैश्च देवो के लिये है । चूंकि इन दोनो का ऐसा रूप है इसलिये यह तृतीय सपन का रूप है। इसीलिये इस स्थान पर याज्य और ग्रनुवाक्य बहुत कुछ एक से हो जाते हैं ||१०|| यह दोनों त्रिष्टुम् के होते हैं । यज्ञ मे जी स्विष्टकृत् है वह वास्तु के समान है। वास्तु योर्यहीन अर्थात् निर्बल होती है। त्रिष्टुम् नीर्यवान है। इस प्रकार विष्टकृत् में (बल) धारण कराता है । इसीलिये ये दोनो विष्टुभ् है ॥१७|| या वे दोनों अनुष्टुम् होते हैं | अनुष्टुम् वास है। स्विष्टकृत् वास्तु है । इस प्रकार वास्नु म वास्तु रखता है। उसका घर फलता फ्लता है, उसकी सन्तान और पशु पूलते- पलते हैं, जो इस रहस्य को समझता है और जिसरे ( अनुवाक्य तथा याज्य) अनुष्ठम् होते हैं ॥१८॥ २-३. सेन्स० ४.३.१३ । १. शु० स० ०२१ क४७॥ ।

माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे का० ५.७.३.१६-२२ तदु ह भाल्लयः । अनुष्टुभमन् शक्या चक्रे त्रिष्टुभ याज्यामेतदुभयं परिगृहामीति स रथात्पपात स पति वा बाहुमीप शश्रेस परिममृशे यत्किमकर तस्मादिदमापदिति स हैतदेव मेने यदिलोम यज्ञेऽकरमिति तरमान विलोम कुर्यात्राछन्दसावेर स्यातामुभे चैवाष्टु- भाऽउभे या त्रिष्टुभौ ||१६|| स या 5 उपरार्धादवद्यति । उत्तरार्षे जुहोत्येपा ह्य तस्य देवस्य दिक्तस्मादुत्तरार्धा- दवद्यत्युत्तरार्धे जुहोत्येतस्यै पै दिश उदपद्यत तं तत एवाशमयस्तरमादुत्तरार्धादवद्यरत्युत्त- राधे जुहोति ॥२०॥ स वा 5 श्रभ्यर्थड-इवेतराभ्य आहुतिभ्यो जुहोति । इतरा आहुतीः पशवोऽनुप्र- जायन्ते रट्रिय स्विष्टकृद्रद्रियेण पशून्प्रसजेद्यदितरागिराहुतिभिः ससृजेत्तेऽस्य गृहाः पशा उपमृर्य्यमाणा ईयुस्तस्मादाभ्यर्धऽश्वेतराभ्य आहुतिभ्यो जुहोति ।।२१।। एप ये स यत्नः । येन तद्देवा दिवमुपोदकामन्नेप पाहवनीयोऽथ य इहाहीयत स गार्हपत्यसास्मादेत गार्हपत्यात्याचमुद्धरन्ति ।।२२।। माल्लयेय ने अनुपास्य को अनुष्टुभ् छन्द में किया और याज्य को त्रिष्टुम् में, जिससे दोनों का पल मिल जाय । वद्द रथ से गिर गया और बाहु टूट गये। उसने सोचा, 'पोई काम मुझसे ऐगा हुना है जिस कारण यह गति हुई। इस पर उसने समझा कि "मने यश पे कम पो पिलोम ( उलटा ) र टिया' । इसलिये यश ये प्रम को विलोम नहीं परना चाहिये । ( याज्य और अनुयाक्य ) एक हो चन्द मे होना चाहिये चाहे अनुष्टुभ् में या विष्टुम् म ||१६ वह (विष्य के लिये हपियों को) उत्तरी भाग में से पारता है । और (युएख क) उत्तरी भाग म श्रादुति देता है । इस देव की यही दिशा है। इसलिये यह उत्तरी भाग मे से कारता है और उत्तरी भाग में प्राहुति देता है। इसी दिशा मे यह उत्पन हुश्रा श्रीर हमी दिशा में शान किया गया। इसलिये उत्तरी भाग से काट कर उत्तरी भाग में श्रादुर्ति देना है।॥२ बद इन ग्राहुतियों य इसी श्रोर ( गामने ही) याहुति देता है। श्रीर साहुतियों पे पश्चात ही मनायें होती है। पिण्यत् रुद्र पी शति (रद्रिय ) है। यदि यह (विष्ट- गन् श्राही को) अन्य प्राहुरिया रे मिला दे तो मानो यह पशु पर न्द्र की शचि को साये । और उगा पर श्रीर पशु नए हो जाये । इसलिये वियर (पाणी)को अन्य ग्राम पर ही देता है ॥२०॥ या नदी उग था पिगमे देर नगर की चर गये । और यह पादानीय अमि। योर जी महा पगार गार अमि। गालिय ग (पारसनीय धार) को गाय क ग न गी गयी थी थोर रहे (या प्राथप हो) 12.0 पां० १.७.३.२३.२७ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् ते का ऽ मष्टासु विक्रमेयावधीत । श्रयाक्षरा ये गायत्री गायत्र्यैदियमुपोका- मति ॥२३॥ कामति ॥२५॥ एकादशवादधीत । एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुनिष्टुभेचैतदिरमुकामति ॥२४॥ द्वादशस्वाधीत । द्वादशाक्षरा वै जगती जगत्येतद्दिवमुपोकामति नात्र मानास्ति यत्रैय रवयं मनसा मन्येत तदादधीत रा यद्वाऽअप्यल्पकमिव प्राञ्चमुद्धरति तेनैव दिवमुपो- तदाहुः । श्राहवनीये हवीपि अपयेयुरतो चै देवा दिवमुपोदकामस्तेनोऽएवार्चन्तः श्राम्यन्तश्वेरुस्तस्मिन्हवीऽपि श्रपयाम तस्मिन्यतं तनवामहाऽ इत्यपरखल-इव हस हविषां यद्गार्हपत्ये अपयेयुर्यज्ञ आहवनीयो यज्ञे यज्ञं तनवामहाऽइति ॥२६॥ उतो गार्हपत्य एव अपयन्ति । आहवनीयो वाऽएप न वाऽएप तस्मै यदस्मि- शृत/ अपयेयुस्तस्यै याऽरय यदरिमकृतं जुहुयुरित्यतो यतरा कामयेत तथा स हैप यज्ञ उवाच । नग्नताया वै विभेमीति का तेऽनग्नतेत्यभित एव मा परिस्तृ- उस (अाहबनीन अमि) को (गार्हपत्य अग्नि से ) पाठ पग की दूरी पर रखे । याव अक्षर की गायत्री होती है ! इस प्रकार यह गायत्री के द्वारा धौ लोक को चढ़ता कुर्यात् ॥२७॥ है ॥२३॥ यह यह ग्यारह पग पर रक्खे । ग्यारह अक्षर का त्रिष्टुभ् होता है । इस प्रकार वह विष्टुम् के द्वारा यो लोक को चढ़ता है ।।२४।। या बारह पगों की दूरी पर रक्खे । बारह अक्षर की जगती होती है । जगती के द्वारा ही यह यो लोक को चढ़ता है । यहाँ कोई मात्रा निश्चित नहीं है । जहाँ मन चाहे वहीं रख दे । थोड़ा ही पूर्व की अोर भी रससे तो उससे भी द्यौ लोक को चढ़ सकता है ॥२५॥ कुछ लोग कहते हैं कि श्रावनीय पर ही हवियों को पकावे । क्योकि इसी से देव यो लोक को चढ़े थे । और इसी से यह पूजा और श्रम करते रहे। उसी में हम हरियो सो पकायें । उती में यश करे। यदि गार्हपत्य र पागे तो अपस्सल होगा (अनुचित होगा) यह अाहवनीय यज्ञ है । इस प्रकार यज्ञ में यज्ञ को करते हैं ।।२६।। परन्तु गाई पत्य पर भी पकाते हैं । (उनकी युक्ति यह है कि) यह तो आहवनीय है। यह इस काग के लिये तो है नहीं कि उस पर रिना पाया हुत्रा पकाया जाय । यह तो इसलिये हैं कि उस पर पकाये हुये की शाहुति दी जाय । इसलिये (हमारी सम्मति में) जहाँ इच्छा हो वहाँ पकावे ॥२७॥ यज्ञ ने कहा 'मुझे नगेरन से डर लगता है। ( उससे पूछा गया कि) 'तेरे लिये १५२ माघन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०१.७.४.१-३॥ पीयूरिति तस्मादेतदग्निमभितः परिस्तृणन्ति तृणायायै विभेमीति का ते तृप्तिरिति ब्राह्म- णस्यैव तृप्तिमनुतृप्येयमिति तस्मात्सस्थिते यज्ञे बाह्यणं तर्पयितवे न याद्यज्ञमेवैतत्तर्ण- थति ॥२८॥ ब्राह्मणम् ॥१७३.] ।। अ-नगापन क्या है ? ( उसने उत्तर दिया 'मेरे चारो ओर कुशा दो' । इसलिये या के चारो ओर कुशा बिछाते हैं । ( यज्ञ ने कहा, 'मुझे प्यास से डर लगता है। (उन्होंने पूछा ) 'तेरी तृप्ति कैसे होती है ? ( उसने उत्तर दिया ) 'ग्राह्मण को तृप्ति से मेरी तृप्ति होती है । इसलिये यज्ञ की समाप्ति के पश्चात् ब्राह्मण की तृप्ति करने के लिये बोलना चाहिये । क्योकि इससे यज्ञ की तृप्ति होती है ।।२८।। अध्याय ७-ब्राह्मण४ प्रजापतिह वै स्वां दुहितरमभिदध्यो । दिवं वोपर्स वा मिथुन्यनेया स्यामिति ता, सम्बभूव ॥१॥ तदै देवानामाग आस । य इत्य स्वां दुहितरमस्माक स्वसारं करोतीति ।।२।। ते ह देवा ऊचुः । योऽयं देवः पशुनामीप्टेऽतिसन्धं या ऽ अयं चरति य इत्थ स्यां दुहितरमस्माक वसारं करोति विश्थेममिति त रुद्रोऽभ्यायत्य विव्याध तस्य सामि रेतः प्रचस्कन्द तथेन्नूनं तदास ॥३॥ तस्मादेतहपिणाभ्यनूक्तम् । पिता यत्वा दुहितरगधिष्कन् क्ष्मया रेतः सजग्मानो निपिञ्चदिति तदाग्निमारुतमित्युग्थं तस्मिस्तव्याख्यायते यथा तद्देवा रेतः प्रजानयस्तेपां प्रजापति अपनी लडकी अर्थात् द्यौ या उपा पर मोहित हो गये । और प्रसंग की इच्छा हुई । और उससे प्रसग किया ॥११॥ देवों के लिये यह पाप था कि यह अपनी ही लड़की, हमारो बहिन के साथ ऐसा करता है। उन देयों ने उस देव से जो पशुओं का अधिष्ठाता (रुद्र) है कहा कि यह जो पार परता है कि अपनी ही लडकी, हमारी बहिन के साथ ऐमा करता है, उसको बाँध दी। रुद्र ने निशाना ताफ कर उसे बींध दिया। उसका अाधा वीर्य गिर पडा । यह ऐसे हुया ॥३॥ इसीलिये ऋषि ने ऐसा कहा, 'जर पिता ने अपनी ही लड़की से प्रसग स्यिा ती उसका पीय भूमि पर गिर पडा (ऋग्वेद १०६१।७)। यह अग्नि-मारुत् उक्ध (गीत) हो गया । इसी सम्बन्ध में प्राख्यायित है कि किस प्रकार देवों ने इस वीर्य को उप जाया ।

का० १.७.४.४-७ दर्शपूर्णमासनिपाणम् यदा देवाना क्रोधो व्यदध प्रजापतिमभिपज्यस्तस्य तथ शलं निरकृन्तन्तस वै यात एय प्रजापतिः ॥४॥ ते होचुः । उपजानीत ययेदवामुयासतनीयो हाहुतेर्योदय स्यादिति ।१५।। ते होचुः । भगायनदक्षिणत आसीनाय परिहरत तद्भगः पाशिष्यति तद्यथाहुतमेवं भविष्यतीति तद्भगाय दक्षिणत आसीनाय पर्याजल स्तमगोऽक्षाचक्रे तस्याक्षिणी निर्द- दाह तथेन्नून तदास तस्मादाहुरन्धो भग इति ॥६॥ ते होचुः । नो वेगानाश्मत्यूप्ण एनस्परिहरतेति तत्यूप्णे पर्याजमुस्तत्प्पा पाश तस्य दतो निर्जघान तथेन्नून तदास तस्मादाहुरदन्तः पूषेति तस्माद्यं पूष्णे चर कुर्वन्ति अपिष्टानामेष कुर्वन्ति यथादन्तकायैषम् ॥७॥ ते होचुः । नो न्वेवानाशमबृहस्पतयऽएनत्परिहरतेति तबृहस्पतये पर्याजह स बृहस्पतिः सरितारमेन असमायोपाधापत्सनिता वै देवाना प्रसवितेदम्मे प्रसुवेति तदस्मै सरिता प्रसरिता प्रासुनलदेन सरितृप्रसूतं नाहिनत्ततोऽपीचीन, शान्त तदेतचिदानेन जय देवों का नोव कम हुआ तो प्रजापति का इलाज किया । और उस (रुद्र) का तीर निकाला, क्योंकि यज्ञ ही मजापति है ॥४॥ उन्होंने कहा कोई ऐसा उपाय सोचना चाहिये कि यह ( यज्ञ अर्थात् प्रजापति के शरीर का वह भाग जो तीर से चिद गया था) नष्ट न हो जाय । छोटी सी बाहुति से यह काम कैसे हो । ॥५॥ उन्होंने कहा, दक्षिण की ओर बैठे हुए 'भग' के पास इसे ले जायो । भग इसको पा लेगा। यह अाहुति दिये हुये के समान हो जायगा । बस वह उसको दक्षिण की ओर बैठे हुये भग के पास ले गये। मग ने उसकी ओर देश । उसने (भग की) आँखें जला दी । ऐसा ही हुआ । इसीलिये कहते हैं कि भग अन्धा है ॥६॥ उन्होंने कहा, 'यह अभी शान्त नहीं हुश्या । इसको पूषा के पास ले जायेंगे । वह पूषा के पास ले गये । पूषा ने उसे चक्पा । उसने (पूपा का ) दाँत तोड़ दिया । यह ऐरा ही हुया । इसीलिये कहते हैं कि पूषा ( अदन्तक) बिना दाँत बाला है। इसीलिये पूषा के लिये जो चक बनाते हैं वह पिसे हुये अन्न को बनाते हैं जैसे बिना दाँत यालों के लिये अनाया जाता है ॥७॥ उन्होने कहा, 'यह अभी शान्त नही हुआ। बृहस्पति के पास इसे ले जायो। यह बृहस्पति के पास ले गये । बृहसति ने सविता के पास प्रसव (प्रेरणा)रे लिये भेज दिया। सविता ही देवो का प्रेरक (प्रसविता) है। उसने कहा, 'इसकी मुझे प्रेरणा करो। प्रेरक सपिता ने उसकी उसरे लिये प्रेरणा की | चूँकि वह सविता से प्रसूत अर्थात् प्रेरित हुया था, इसीलिये उसने सविता को हानि नहीं पहुँचाई । इसीलिये अब बद १५४ माध्यन्दिनीये शतपंथनाहाणे मां० १.७.४.८-१३ यत्प्राशित्रम् ।। स यत्प्राशिनमवति । यदेवानाविद्धं यज्ञस्य यद्रुद्रियं तदेवैतनिर्मिमीतेऽथाप उपर शति शान्तिरापस्तदनिः शमयत्यथेडा पशुन्समवद्यति ।।६।। स वै यावन्मानमिवैवावयेत् । तथा शल्यः प्रच्यवते तस्माद्यावन्मात्रमिवैवाक्येद न्यतरत ऽाज्य कुर्यादधस्ताद्वोपरिष्टाद्वा तथा सदनि.सरणवद्भवति तथा निस्रवति तस्मा दन्यतरत प्राज्य कुर्यादधस्तादोपरिष्टाहा ॥१०॥ स भाज्यस्योपस्तीर्य । द्विहविषोऽवदायाथोपरिष्टादाज्यस्याभिधारयति तद्यथैव यज्ञस्यावदानमेवमेतत् ॥११॥ तन पूर्वण परिहरेत् । पूर्वेण हैके परिहरन्ति पुरस्तादै प्रत्यञ्चो यजमानं पशन उप- तिष्ठन्ते रुद्रियेण ह पशून्प्रसजेद्यत्पूर्वेण परिहरेत्तेऽस्य गृहाः पशय उपमूर्यमाणा ईयुस्त- स्मादित्येव तिर्यकप्रजिहति तथा ह रुद्रियेण पशून प्रसजति तिर्यगेवैनं निर्मिमीते ।।१२।। तत्प्रतिगृह्णाति । देवस्य त्या सवितुः प्रसपेऽश्विनो हुभ्याम्पूष्णो हस्ताभ्या प्रति- शान्त हो गया । निदान मे यह वही है जो प्राशित्र (पहला भाग) है ।।८।। जब वह प्राशित्र को काटता है तो मानो यश का वह भाग काटता है जो ( तीर से) बिंधा हुना था जो रुद्र का भाग था। अब वह जलो को छूता है । जल शान्ति है । इस प्रकार जलों के द्वारा शान्त करता है । अब इदा को जो पशु ( का प्रतिनिधि ) है, फाटता है। उसको बहुत थोड़ा भाग काटना चाहिये । इससे तीर निक्ल श्राता है । इसीलिये थोड़ा सा ही काटना चाहिये । अब एक और धी रक्खे, चाहे नीचे, नाहे ऊपर । इस प्रकार जो कठोर है वह नरम हो जाता है और बहने लगता है। इसलिये एक और घी रक्से, चाहे नीचे, चाहे ऊपर ॥१०॥ घी से चुपय कर हवि से दो टुकडे काट कर ऊपर घी लगाता है। क्योंकि ऐसा करने से ही वह यश का भाग होता है ॥११॥ उसको (आहवनीय अग्नि के ) पूर्व में न ले जाये । कुछ लोग पूर्व मे ले जाते हैं । क्योंकि पूर्व में पशु यजमान को श्रोर मुंह कर रहे होते हैं। यदि पूर्व को ले जायगा तो पशुओं में रुद्र की शक्ति दे देगा, और उसके घर वाले पशु नष्ट हो जायेंगे । इसलिये उसको इस प्रकार मुड़ कर ले जाना चाहिये । इससे यह पशुयों में रुद्र की शक्ति न देगा और इरा (तीर) को मुड़ कर निकाल देगा ॥१२॥ उसको यह इस मा से ग्रहण करता है, देवस्य त्या सवितु प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्या- पूप्पो हस्ताभ्याम् प्रनिगृहामि' (यजु० २।११)। 'तुझको सविता देव की प्रेरणा से, फां० १.७.४.१३-१७॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् गृह्णामीति ॥१३॥ तद्यथैवादो वृहस्पतिः । सवितारं प्रसवायोपधावत्सविता वै देवानां प्रसवितेदं में प्रसुति तदस्मै सविना प्रसविता प्रासुवत्तदेन, सपितृप्रसूतं नाहिनदेवमैवैप एतत्सविता. रमेव प्रसवायोपधावति सविता देवानां प्रसवितेदं मे प्रसुवेति तदस्मै सविता प्रसविता प्रसौति तदेन सवितृप्रसूतं न हिनस्ति ॥११॥ तत्प्राश्नाति । अग्नेष्टवास्येन प्राश्नामीति न याऽअग्नि कि चन हिनस्त तथो हैनमेतन हिनस्ति ॥१५॥ तत्र दद्भिः सादेव । नेन्मऽइदथ रुद्रियं दतो हिनसदिति तस्मान दद्भिः सादेत् ॥१६॥ ऋथाप प्राचामति । शान्तिरापस्तदभिः शान्त्या शमयतेऽथ परिक्षाल्य पानन् ॥१७॥ अथास्मै मसभागं पाहरन्ति । ब्रह्मा वै यज्ञस्य दक्षिणत आस्तेऽभिगोप्ता स एत भागं प्रतिविदान प्रास्ते यत्प्राशिनं तदस्मै पर्याहा स्तत्प्राशीदय यमस्मै ब्रह्मभागं पाह- अश्विनों की भुजाओं से, पूपा के हाथों से ग्रहण करता हूँ ॥१३॥ अब जैसे वृहस्पति पहले प्रेरणा के लिये सविता के पास गया । क्योंकि देवताओं का प्रेरक सविता है और उससे कहा, 'प्रेरणा कर। उसने प्रेरणा की और सविता से प्रेरित होकर उसने हानि नहीं पहुंचाई। इसी प्रकार यह पुरोहित भी सविता के पास प्रेरणा के लिये जाता है, और कहता है, 'मुझे प्रेरणा कर' । क्योकि उपिता देवों का प्रेरक है । सविता उसको प्रेरणा करता है और प्रेरित होकर वह उसको हानि नहीं पहुँचाता ॥१४॥ उस प्राशित्र को इस मन से खाता है, 'अमेट्वास्येन प्राश्नामि' (यजु० २।११)। 'मैं तुझे अग्नि के मुँह से खाता हूँ' । अग्नि को कोई हानि नहीं पहुँचाता । इसी प्रकार इस पुरोहित को भी यह हानि नहीं पहुँचाता ॥१५|| इसको दॉतो से न चनावे | 'कही यह रुद्र का भाग मेरे दाँतो को हानि न पहुँ- चाये । इसलिये यह इसको दाँतों से न चबाने ॥१६॥ अब जल से आचमन करता है । जल शान्ति है, इसलिये जल रूपी शान्ति से शान्त करता है । अब पात्रो को धोत्र ॥१७॥ में वे उसके पास ब्रह्म-माग को लाते हैं। वस्तुतः ब्रह्मा यज्ञ के दक्षिण भाग सरक्षक होकर बैठता है। यह इस भाग वे सामने बैठता है। जो प्राशित्र था वे उसके पास ले आये और उसने खा लिया। अब जो ब्रहा-माग वह उसके पास लाते हैं पर उसको १-२. शु० स०अ०२० ११ ॥

अ माध्यन्दिनीये शतपपत्राक्षणे को १.७.४, १८-२१ । रन्ति तेन भागी स यदत अर्यमसस्थिते यज्ञरय तदभिगोपायति तस्माद्वाऽभस्मै नमागं पर्याहरन्ति ॥१८॥ सवै वायम एव स्यात् । ब्रह्मन्प्ररथास्यामीत्येतस्माद्वचसो विवहन्ति पाऽरते यज्ञ क्षरसन्ति ये मध्ये यशस्य पाकयशिययेडया चरन्ति ब्रह्मा याऽऋत्विजा भिषक्तमस्तबला सन्दधाति न ह सन्दध्याधदायद्यमान भासीत तस्मादाचयग एप स्यात् ।।१।। स यदि पुरा मानुषी वाचे व्याहरेत् । तम्रो वैष्णवी मृचं वा यजुर्वा जपेद्यज्ञो वै विपशुस्तद्या पुनरारभते तस्यो हैया प्रायश्चित्तिः ॥२०॥ स यत्राह मान्प्रस्थास्यामीति तद्ब्रह्मा जपत्येत ते देव सवितर्थ पाहुरिति तत्स- चितारं प्रसघायोपधावति स हि देवाना प्रसविता बृहस्पतये बसणइति वृहस्पति देवानां घसा तद्य एव देवाना ब्रह्मा तस्माऽएयैतत्प्राह तस्मादाह गृहस्पतये नमणइति तेन यजमव तेन यज्ञपति तेन मामवेति नान तिरोहितमिवास्ति ॥२१॥ अपने भाग के रूप में लेता है । सम यश का जो भाग अधूरा रहता है वह उसकी रक्षा परता है । इसलिये वह उसरे लिये ब्रह्म-भाग को लाते हैं ॥१८॥ श्रय यह चुपचाप रहे जन तक (अध्वर्यु) न कहे कि, 'हे ब्रहा । मैं पागे चलूँ ? शो ( ऋत्विज्) यश के श्रीच मे पाक्यज्ञिया इडा करते हैं यह यज्ञ को नष्ट कर देते हैं । ब्रह्मा ही मृत्विजो मे इलाज करने वाला (भिषक् ) है। इस प्रकार ब्रह्मा यो चगा कर देता है । परन्तु यदि यह बात करता हुआ बैठा रहे तो चगा न कर पायेगा । इसलिये यह चुपचाप रहे ॥१॥ यदि वह पहले मानुषी भाषा को बोल दे तो उसको विष्णु सम्बन्धी ऋग्वेद की ऋचा या यजु: बपना चाहिये । यज्ञ ही विष्णु है। इस प्रकार वह यज्ञ को पिर प्रारभ करता है । (बात करने का) यह प्रायश्चित है ।।२०।। जब (अध्वर्यु) कहे 'ब्रह्मन् प्रस्थास्यामि' । 'हे ब्रह्मा, मैं नागे अहूँ। तब ब्रह्म यहे, 'एते देव सवितर्यश प्राहु' ( यजु० २६१२) । 'हे देव सविता । इन्होंने तेरे इस यश की घोषणा की। इस प्रकार यह सविता पे पास प्रेरणा के लिये जाता है। क्योंकि यह देवों का प्रेरक है । श्रर कहता है-'वृहस्पतये ब्रहाणे ( यजु० २१२)। 'वृहस्पति ब्रह्मा में लिये' । बृहस्पति ही देवों का ब्रह्मा है। इसलिये यह इस यज्ञ की उसके लिये घोपणा करता है, जो देवों का ब्रह्मा है । इसलिये कहा, 'बृहसति ब्रह्मा लिये। अब कहता है-'तेन यज्ञमय तेन यज्ञपतिन्तेन मामय' (यजु० २११२)। इससे यज्ञ की रक्षा कर । इससै यज्ञपति पी, इससे मेरी रक्षा कर'। यह राष्ट है ॥२१॥ १-१.४० स०अ० २५० १२॥

पो०१.७.४.२२॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् मनो जति पतामाज्यस्येति । मनसा याऽइद, सर्वमाप्तं तन्मनसैवैतत्सर्वमामोति वृहस्पतिर्यशमिम तनोत्वरिष्ट यथं समिमं दधात्विति यदिवढं तत्सन्दधाति विश्वे देवास इह मादयन्तामिति' सर्व पै विश्वेदेवाः सर्वेशवतत्सन्दधाति स यदि कामयेत म यात्प्रति- प्रेति। यद्य कामयेतापि नद्रियेत ॥२२॥ मातरणम् ।।२॥ [७.४.] ॥ अध्यायः ।।५।। अब रहता है-'मनो तिर्मुरतामाज्यस्य' ( यजु० २।१३)। 'मन घी की धार में प्रसन्न हो । मन से ही यह सब व्यास है । इसलिये मन से ही इस सत्र को प्राप्त होता है। अप यहता है-हपतिपर्शमिमं तनोत्वरिष्टं यशसमिमं दधातु' ( यजु० २११३) । 'वृहस्पति इरा यश को करे । यह इस यज्ञ को पूर्ण विन-रहित फरे । इस प्रकार जो घायल हो गया था उसे चंगा कर देता है। अब रहता है-'विश्वे देवासऽहमादयन्ताम्' ( यजु० २६१३ ) । 'सत्र देय यहाँ प्रसन्न हो । 'विश्वे देवा' का अर्थ है सब । सब से ही वह इसे चंगा करता है। यदि यह चाहे तो कहे 'प्रतिष्ट (चल), न चाहे तो न कहे ।।२२।। १-४. शु० सं० न०२० १३ ॥

अध्याय ८-ब्राह्मरण? मनचे ह वै प्रातः । अचनेग्यमुदकमाजह येथेदं पारिणभ्यामवनेजनायाहरन्त्येवं तस्या- नेनिजानस्य मत्स्यः पाणीऽश्रापेदे ॥१॥ स हास्मै पाचमुपाद । विभूहि मा पारयिष्यामि त्वेति कस्मान्मा पारयिष्यसीत्यौष माः सर्वाः प्रजा निनोंढा ततस्त्वा पारमितास्मीति कथं ते भृतिरिति ॥२॥ स होवाच । यावट्दै तुल्लका भवामो वही वे नस्तावनाष्ट्रा भवत्युत मत्स्य एवं त्यं गिलति कुम्भ्यां माने विमरासि स यदा तामतिवर्धाऽअथ कर्पू खावा तस्यो मा भरासि स यदा तामतिवर्धाऽअथ मा समुद्रमभ्ययहरासि तर्हि पाऽअतिनाष्ट्रो भविता- मीति ॥३॥ शश्वद्ध झप आस । स हि ज्येष्ठं वर्धतेऽथेति समां तदोष आगन्ता तन्मा नावमु- कल्प्योपासासै स औषऽस्थिते नापमापद्यासैथी ततस्त्वा पारयितास्मीति ॥४॥ तमेवं भृत्या समुद्रमभ्यवहार । स यतिथीं तत्समा परिदिदेश ततिथी समा नायमुपकल्योपासांचके स औघऽउत्थिते नावमापेदे तथं स मत्स्य उपन्यापुरमुरे तस्य मनु ये लिये प्रातःमाल धोने के लिये पानी लाये जैसे हाथ धोने के लिये लाया परते हैं । जब यह धो रहा था वो उसके हाथ में मछली (मत्स्य) था गई ॥१॥ यह उससे बोली, 'मुझे पाल ! मैं तेरी रक्षा करूँगी' । उसने पूछा, 'तू मैरी क्सि से रक्षा करेगी? उसने उत्तर दिया, 'तमान में यह राम प्रजा यह जायेगी । मैं उससे तेरी रना काँगी। मनु ने पूछा, 'मैं तुझे कैसे पालूँ ॥२॥ यह बोली, 'जब तक हम छोटे हैं हमारी बड़ी श्राफ्त है क्योकि महली को मछली साती हैं । मुझे पहले पड़े में पाल । जस में उमसे बढ़ जाऊँ तो गढे को खोद कर मुझे रगमें शायरमे दराने भी एट चाऊँदो मुझे, समुद्र में ले जाया। उसमें अड़ी हो जाऊँगी भोर को भारत्ति न रहेगी ||३|| या नुरन्त ही झर मन्दनी दी गई क्योकि भर मर मन्द्रलियाँ से अधिय ) बढ़ती है। (अब उसने कहा ), 'अमुफ वर्ष में नपान पायेगा, तर तू मेरे कहने के अनुसार नाय मनाना । पीर जब नपान रटे तो न नार में बैट जाना । मैं तुझे उगमे बचाऊँगी ||४|| जब यह उसको हम प्रभार पान गुरा तो उसे समुद्र में ले गया, श्रीर जिग वर्ष लिग उमने पहा था उसी व उसी से पहले ये अनुमार नार बनाई । और जर तूपान उटा तो वह नार में घट गया । र मदनी उग वर तराई। और उसने भाग में उगने कां० १.८. १. ५.८। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् शङ्गे नावः पाशं प्रतिमुमोच तेनैतमुत्तरं गिरिमतिदुद्रात ||५|| स होवाच । अपीपरं वै त्या वृक्षे ना प्रतिवन्नीप्य तं तु त्वा मा गिरी सन्तमुदक- मन्तरछेत्सींद्यावदुदक, समसायात्तात्तापदन्यवसामीति स ह तात्तापदेवान्नाससर्प तदप्येतदुपरस्य गिरेमनोरवसर्पणमित्यायो ह ताः सर्गः प्रजा निरुवाहाथेह मनुरेवैकः परिशिशिपे ॥६॥ सोऽर्चनाम्यश्वचार प्रजाकामः । तत्रापि पाकयज्ञेनेजे स घृतं दधि मस्त्वामिक्षा- मित्यासु जुह्मांचकार ततः संवत्सरे योपित्सम्बभूव सा ह पिन्दमानेवोदेयाय तस्यै ह स्म घृतं पदे सन्तिष्ठते तया मिनाररुणी सजग्माते । तार्थ होचतुः पासीति । मनोई हितेत्यायोर्न वेति नेति होनाच य एव मामजी- जनत तस्यैवाहमस्मीति तस्यामपि समीपाते तद्वा जज्ञी तहान जज्ञापति त्वेवेयाय सा मनुमाजगाम ॥८॥ ता ह मनुरुनाच कासीति । तर दुहितेति कथं भगवति मम दुहितेति य अमू- रप्स्याहुतीरहोपीटतं दधि मस्त्यामिक्षा ततो मामजीजनथाः साशीरस्मि ता मा योऽवक- ल्पय यज्ञे चे? मावकल्पयिष्यसि बहुः प्रजया पशुभिर्भविष्यसि याममुया का चाशिपमाशा- नाव की रस्सी को बाँध दिया। इससे वह उत्तरी पहाड तक जल्दी से पहुँच गया ॥५]] उसने कहा, 'मैंने तुझे बचा लिया । वृक्ष मे नाव बाँध दे । परन्तु जब तू पहाड़ पर है उस समय ऐसा न होने दे कि जल तुझे काट दे । जन जल कम जाय तो नीचे उतर पाना' । अतः यह धीरे-धीरे उतरा । इसलिये उत्तरी पहाट के उस भाग को 'मनोरख- सार्पणम्' अर्थात् 'मनु का उतार' रहते हैं । तूपान ने उस सत्र प्रजा को नष्ट कर दिया । फेवल मनु बच रहा ।।६।। उसने सतान की इच्छा से पूजा और श्रम किया । उस समय पाकयश भी दिया । और घी, दही, महा भी जलों में चढाया । तर एक वर्ष में एक स्त्री उत्पन्न हुई । बह मोटी होकर निक्ली । उसके पैर में घी था। मित्र और वरुण उसे मिले ॥७॥ उन्होंने उससे पूछा, 'त् कौन है ? उसने कहा, 'मनु की लडकी । उन्होंने कहा, 'कह कि तू हम दोनों की है। उसने कहा, 'नहीं, मैं उसी की हूँ जिसने मुझे जना है। उन्होंने उसमें भाग माँगा। उसने माना या न माना । वह यहाँ से चली आई और मनु ये पास आई ||८|| मनु ने उससे पूछा, 'तू कौन है ? तेरी लडकी' । उसने पूछा, 'भगवति ! त् मेरी लडकी कैसे ? उसने उत्तर दिया, 'तूने जलों मे जो घी, महा, अर्पण रिया, उसी से तूने मुझे उन्मान किया । मैं प्राशी हूँ ! तू मेरा प्रयोग कर । यदि न यश में मेरा प्रयोग करेगा तो बहुत रो पशुओं और सन्तान वाला होगा । जो कुछ चीज तू मेरे द्वारा मांगेगा यह सब तुझको मिलेगी। अब उसने उसरा यश ये मध्य में प्रयोग किया । रोकि प्रपाम थोर ।

२६० माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १.८, १.१-१५ सिप्यसे सा ते सर्वा समधिप्यत ऽ इति तामेतन्मध्ये यज्ञस्यावाकल्पयन्मध्यछ होतद्यज्ञस्य यदन्तरा प्रयाजानुयाजान् ।।६।। तयाचद्राम्यंश्चचार प्रजाकामः । तयेमा प्रजाति प्रजज्ञे येयं मनोः प्रजातिर्याम्वेनया कां चाशिषमाशास्त सास्मै सर्वा समाद्यंत ||१०|| सैषा निदानेन यदिडा । स यो हैवं विद्वानिडया चरत्येतार्थ हैव प्रजाति प्रजायते या मनुः प्राजायत याम्येनया को चाशिपमाशास्ते सास्मै सर्वा समृध्यते ॥११॥ सा वै पञ्चावत्ता भवति । पशयो वाऽइडा पाड क्ता वै पशयस्तस्मात्पञ्चावत्ता भवति ।।१२।। स समवदायेडाम् । पूर्वार्ध पुरोडाशस्य प्रशीर्य पुरस्ता वायै निदधाति ता होने प्रदाय दक्षिणात्येति ॥१३॥ स होतुरिह निलिम्पति । तमोतीप्ठयोनिलिम्पते मनसस्पतिना ते हुतस्यामामीये प्राणायेति ॥१४॥ अथ होतुरिह निलिम्पति । तद्योतीष्ठयोनिलिम्पते वाचस्पतिना ते हुतस्यानाम्यू. र्जऽउदानायेति२ ||१५|| अनुयाज के बीच में जो कुछ है वही यज्ञ या मध्य है ॥६॥ वह प्रजा की कामना से उसी के द्वारा पूजा और श्रम करता रहा। उसके द्वारा इस प्रजा को उसन किया । जो यह मनु की सन्तान है। जो कोई चीज उसने उसके द्वारा माँगी वह रात्र उसको मिल गई ॥१०॥ निदान में यही रहा है। जो कोई इस रहस्य को समझ कर 'इडा' यश करता है पर इस प्रजा को जिसे मनु ने उत्पन्न किया प्रदाता है। और जो कुछ चीज उसफे द्वारा गाँगता है, वही उसे मिल जाती है ॥१॥ इस (इटा) के पाँच भाग होते हैं। पशु ही इडा है । पशु के भी पाँच भाग होते हैं। इसलिये इहा के भी पाँच भाग होते हैं ॥१२॥ पदा के बराबर-बराबर द्वारे कर के और पुगेडारा के पूर्वार्द को काट कर बद्द भुया (चमरो) के सामने रखता है। और उसे होता को देवर ददिग्ण पी और भाता है ।।१३।। यह होता के रण जगह (पहली अंगुली के बीच में) घी लगाता है। होता धी अपने दोटों से लगाता है, यह मत्र पदपर 'मनस्रतिना ते तस्याश्नामीपे माग्याय'1'मन के पति द्वारा प्राहुनि दिये गये तुझको यह इस ( यल ) श्रीर प्राण में लिये गाया है ॥१४॥ अब यह होता के इस जगह (अंगुली पर) पी लगाना है। होता घी अपने दोटों से लगाता है, या मंत्र पदपर 'वाचनिना ते दुनस्याऽभाग्नऽउदानाप' । 'नगी के पी द्वारा ग्राती दिये गये गझको तब श्रीर उदान के लिये गाता हूँ॥१५|| १.२.२.२.६.८।

कां० १.८.१.१६-१८। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् एतद्ध वै मनुर्निभयाचार । इदं वै मे तनिष्ठं यज्ञस्य यदियमिडा पाकयज्ञिया यदे मद्भह रक्षार्थसि यज्ञं न हिछम्युरिति तामेतत्पुरा रक्षोभ्यः पुरा रक्षोभ्य इत्येन प्रापयत तथोऽरपैनामेप एतत्पुरा रक्षोभ्यः पुरा रक्षोभ्य इत्येव प्रापयतेऽथ यत्प्रत्यक्षं न प्रानाति नेदनुपहृता प्रामामीत्येतदेवेना प्रापयते यदोप्रयोर्निलिम्पते ॥१६॥ अथ होतुः पाणो समनद्यति । समवत्तामेव सती तदेना प्रत्यक्ष होतरि श्यति तयात्मवृतया होता यजमानायाशिपमाशास्ते तस्माद्धोतुः पाणी समपद्यति ॥१७॥ अथोपाशुपयते । एतद वै मनुर्विमयाचकारेदं ये तनिष्ठ यज्ञस्य यदियमिडा पास्यज्ञिया यदै मइह रक्षासि यज्ञ न हन्युरिति तामेतत्पुरा रक्षोभ्यः पुरा रक्षोभ्य इत्येवोपाशुपाहयत तथोऽएनामेष एतत्पुरा रक्षोभ्यः पुरा रक्षोभ्य इत्येवोपा- शूपह्वयते ॥१८॥ स उपह्वयते । उपहतछ' रथन्तर सह पृथिव्योप मात्र रथन्तर सह पृथिव्या हयतामुपहूतं वामदेव्य७ सहान्तरिक्षणोप मा वामदेव्यथं सहान्तरिक्षण हुयतामुपहूतं बृहत्सह दियोप मा बृहत्सह दिवा हयतामिति तदेतामेवैतदुपहयमान इमाश्वलोकानुपहयत- इस पर मनु डरा । यह जो पाक-यजिया इडा है, यह मेरे यज्ञ का सबसे कमजोर भाग है । कहीं ऐसा न हो कि राक्षस लोग मेरे यज्ञ को इस स्थान पर विध्वस कर दें इसलिये (उस इटा को) राक्षसों के आने से पहले ही उसने (होठो से लगापर) सुरक्षित कर दिया । इसी प्रकार यह होता भी राक्षसों के आने से पहले ही सुरक्षित कर देता है । यद्यपि वह हंगं साता नहीं कि दिना साहुति दिये कैसे सालूँ , परन्तु यह होठों से लगाकर उसे मुर- क्षित कर देता है ।।१६॥ अन वह होता के हान्य में दडा के टुकड़े-टुकडे करता है । इस प्रकार टुकड़े-टुकड़े फी गई इडा पो वह प्रत्यक्ष रूप से होता के हवाले कर देता है। जो उसरे हवाले हो गई उस इडा से वह यजमान के लिये आशीर्वाद चाहता है। इसलिये होता ये हाथ में रखता है ॥१७॥ या (इडा को) चुप-चुप बुलाता है। उस समय सचमुच मनु यह सोचकर डरा कि यह पाक-यशिया इडा मेरे यज्ञ का सबसे कमजोर भाग है, कही राक्षस इसको दानि न पहुँचावे । इसलिये उसने चुपरे चुरे यहा, 'राक्षस (२ श्राने) से पूर्व, राक्षस (के पाने ) से पूर्व' । इसी प्रसर यह होता भी चुपके चुपके यहता है, 'राक्षम ( धाने) से पूर्व ॥१८॥ वह इस प्रकार (धीरे से) कहता है, 'पृथ्वी रे साथ रथन्तर बुलाया गया। पृथ्वी के साथ रथन्तर मुझे बुलाये । अन्तरिक्ष के साा यामदेव्य बुलाया गया। अलरिज के साथ वामदेव्य मुझे बुलाये। श्री के साथ रात मुलापा गया । यो ये गाय बहन् मुझे तमा ३.५.१३॥

माध्यन्दिनीये शतपशवाहाणे कां० १.८.१.०६-२४ । ऽएतानि च सामानि ||१|| उपहता गात. सहऽर्पमा' इति । पराको पाउड्डा तदेना परोऽक्षमुरड्यते सहज- पमा इति समिथुनामनामेतदुपहुयते ॥२०॥ उपहूता सप्तहानेति । तदेनाथ सप्तहोत्रा सौम्येनाध्वरेणोपहयते ।।२१।। उपहतेडा ततुरिरिति । तदेना प्रत्यक्षमुपद्यते ततुरिरिति सर्व ोपा पाप्मानं तरति तस्मादाह ततारसिते ।।२२।। उपहूतः ससा भक्ष इति । प्राणो ये ससा भक्षस्तत्प्राणमुपहयतऽउपहूतछ हेगिति तच्छरीरमुपहयते तत्सर्वामुपवयते ॥२३॥ अथ प्रतिपद्यते । इडापहूतोपहूतेडोपोऽन्नस्मा२।।ऽइडा हयतामिडोपहूतेति तदुप- हतामेपैनामेतत्सती प्रत्यक्षमुपवयते या चै सासीद्गौवं सासच्चितुष्पदी ये गौस्तरमाच्च- तुरुपहयते ॥२४॥ स ये चतुरुपयमान । अथ नानोपाहुयतेऽजामितायै जामि ह कुर्यादिडोपहूते. युलावे। यह इस प्रकार शेलकर तीन लोरों और तीनो सामो को बुलाता है ( रणन्तर, पामदेव्य शीर वृहत् तीन साम है)।१६।। श्रर रहता है, 'गायें बैलों के साथ युलाई गई। पशु ही ईडा है । उन्हीं पो परोद रीति से घुलाता है । 'मैलों के साथ से तात्पर्य उनके जोड़े से है ॥२०॥ अन पहता है, 'सात होताओं से की गई इडा घुलाई गई। इस प्रकार यह सात होताओं द्वारा किये गये सोम यज्ञ के नाम से उसे बुलाता है ।।२।। 'विजय पानी वाली ( तरि ) इडा घुलाई गई' | इस प्रकार उसको प्रत्यक्ष रूप से बुलाता है । यह सब पापी यो पार कर देती है । इसलिये इसको तरि कहा गया ॥२२॥ अब यहता है, 'भक्ष-मिन बुलाया गया। प्राण ही सगा भन है। इससे प्राण को घुलाता है। 'हेक युलाया गया। इससे यह शरीर को बुलाता है। इस प्रकार यह सब को गुलाता है ॥२३॥ पर यह जोर से यहता है, 'इडा बुलाई गई। बुलाई गई इटा एमसे अपनी और युलाये । 'हमा पाँ युलाई गई। से तालार्य यह है कि जो पदले वास्तविक रूप में पुलाई जा चुकी है उसे अर प्रत्यन म्प मे बुलाता है । इटा गी चार पैर याली होती इसलिये उराशी चार चार बुलाया ||२४|| पार पार पुलाता हुआ कई प्रकार से बुलाता है जिससे दुहराने का दोष न लगे। परि 'रसा उपट्टता' 'म उपहता' ही ई बार पहे या 'उहता था' 'उपहूतासा' ही परंपार को तो दुहराने का दोषी हो। इसनिये 'दा उपहता' महार यह उरो पर १-५.तेबा.३,५.१३॥ ग्रन रहता ०१.८.१.२५-२८ । বৈদানিজম डोपहतेत्येवोपहुयेतोपहनेडेति' वेडोपतेति तदर्याचीमुपहयतऽपहुतेडेतिक तत्सराची मुपो ऽस्माशाखा यतामिति तदात्मानं चैतमान्तरेत्यन्यथैव च मक्तीडोपहतेति तत्पुनरर्वाचीमुपहयते तदर्याची चैवैनामेतत्पराची चोपड्यते ।।२५।। मानपीकृतपदीति । मनु तामप्रेऽजनयत तस्मादाह मानवीति घृतपदीति यदेवास्यै धृत पदे समतिपत तस्मादाह इतपदीति ॥२६॥ उत मैनावरणीति । यदेव मित्राररुपान्या समगलत स एव मैत्रावरुणो न्यङ्गो भाखा देवकृतोपहूतेति प्रमा' खेपो देयकृतोपहतोपडूता देच्या अध्यर्यव उपहता मनुष्या इति तद्देवांश्चगाध्य नुपह्वयते ये च मानपा वत्सा वै देच्या अध्वर्ययोऽथ यऽइतरे ते मानुपाः ॥२७॥ यऽइमं यज्ञमयान्ये च यज्ञपति वर्षानिति । एते वै यज्ञमपन्ति ये ब्राह्मणाः शुन- चा, सोनूचाना एते ह्या में तन्वतातऽएनं जनयन्ति तदु तेभ्यो निहुते वत्सा उचै यज्ञ पतिं वर्धन्ति यस्य होते भूयिष्ठा भवन्ति स हि यापतिर्वर्धते तस्मादाह ये च यज्ञपति वर्धानिति ॥२८॥ बुलावा है और 'उ पहूत इडा' कहकर यह उसे उधर बुलाता है । 'इडा हमको बुलाये' यह कहकर वह अपने को अलग नहीं करता और कहने की शैली भी बदल जाती है। 'इडा उपहूता पहार बद उसे फिर इधर बुलाता है । इस प्रकार बद उसको इधर भी बुलाता है और उधर भी बुलाता है ॥२२॥ अब कहता है, 'मानवी वृतपदी । 'मनु को लड़की घी के पैसे वाली' । मनु ने ही पहले उसे जना था। इसीलिये कहा, 'मानवी ( मनु की लड़की ) । 'धृतपदी' इसलिये कहा कि उसके पद चिह्न मे घृत रहता है । इसलिये 'घृतपदी' नाम हुआ ॥२६॥ अब रहता है, 'मैत्रा-चरणी' 'मित्र और वरणी बाली' । चूँकि उसका मिन और वरण से समागम हुशा, इसलिये उसपी मैना-चरण प्रकृति हुई। यह देवकृत ब्रदा हुई क्योंकि वह देवकृत ब्रह्मा बहार बुलाई गई ! 'देव अध्वर्यु और मनुष्य जुलाये गये' ऐसा कहकर वह दैव्य अपर्यु और मनुष्य अध्वर्यु दोनों को बुलाता है । दैन्य अध्वर्यु वत्स या बहुढे हैं । और जो दूगरे हैं वह मनुष्य अध्वर्यु ॥२७॥ अत्र बहता है, जो इस यन्त्र को बढ़ावें, जो इस यज्ञपति को बदाई' । जिन माहाणो ने वेदों को पढ़ा और पहाया है वे इस यश की रक्षा करते हैं, कि वह इसको फैलावे और करते हैं। उनसे इस प्रकार सन्तुष्ट करता है। और बड यज्ञपति को बदाते हैं क्योंकि जिस यशपति के बट बहुत होंगे घर ठेगा । इसीलिये पहा वह जो इस यज्ञपति को भदावें ॥२॥ १-५.ते मा० ३.५.१३ ।

माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का०, १.८.१.२६-३२॥ उपहूते' द्यावापृथिवी पूर्वजेऽऋटतावरी देवी देवपुत्रेऽइति । तदिमे द्यावापृथिवीऽउप- हयते ययोरिदय सर्वमध्यपहतोऽयं यजमान इति तयजमानमुपहयते तत्र नाम न ग्रहाति परोऽक्षय ह्यप्राशीर्यदिडाया मानुपथ ह कुर्याद्यनाम गृहीयाद्वय द्धं वै तद्यज्ञस्य सन्मानपं नेहप ई यज्ञे करवाशीति तस्मान्न नाम गृहाति हरित। उत्तरस्या देवयज्यायामुपहूत इति । तदस्माऽएतज्जीवातुमेव परोऽक्षमाशास्ते जीवनहि पूर्वमिष्टकाथापरं यजते ।।३०।। तदस्मा एतत्प्रजामेव परोऽक्षमाशास्ते । यस्य हि प्रजा भवत्यमुं लोकमात्मनेत्यथा- स्मिलोके प्रजा यजते तस्मात्प्रजोत्तरा देवयज्या ॥३१॥ तदस्माऽएतत्पशनेव परोऽक्षमाशास्ते । यस्य हि पशवो भवन्ति स पूर्वमिष्ट्वाथा- परं यजते ॥३२॥ भूयसि हविष्करणऽउपहूत इति । तदस्मा एतज्जीवातुमेव परोऽक्षमाशास्ते श्रन यहता है, 'उपहूते द्यावापृथ्वी पूर्यजेऽमृतावरी देवी देवपुत्र' । 'बुलाई गई द्यावा-पृथ्वी जो दोनों पूर्वज ( पहले जन्मी हुई हैं ), शतावरी (ऋव को पालने वाली), देवी (दिव्य गुण घाली), देवपुन ( देवता हैं पुत्र जिनके ऐसी) हैं। इस प्रकार वह द्याया- पृथ्वी को बुलाता है, जिसगे सब ससार या जाता है । अब कहता है, 'यजमान बुलाया गया' इससे यजमान को बुलाता है । यहाँ नाम नहीं लेता । इससे परोक्ष रूप में इडा के लिये श्राशीर्वाद है। यदि नाम ले तो मानुषी-गापा हो जाय । जो मानुपी-भाषा है वह यश में अशुभ है । यश मै अशुभ नहीं करना चाहिये, इसलिये नाम नहीं लेना चाहिये ॥२६॥ अब कहता है, 'उतरस्या देम यज्यायामुपहूता' । 'अर्थात् भागे होने वाली देव पूजा के लिये ( यजमान ) बुलाया गया। इस प्रकार उस ( यजमान) के लिये परोक्ष रीनि से जीचिपा रे लिये श्राशीर्वाद देता है । जैसे उसने जीवन भर यज्ञ किया है, मागे भी करेगा ॥३०॥ पर उसरे लिये परोक्ष-रीति से सन्तान के लिये भी श्राशीवाद देता है। क्योंकि जिस सन्तान होती है जब यह मर जाता है तो उसी सन्तान इस लोक में यज्ञ परती है। इसलिये 'उत्तरा देवयम्पा' का अर्थ है 'सन्तान' ।।३१।। इस प्रकार यह परोक्ष-नीति से पशुयों के लिये भी पाशीर्याद देता है। क्योंकि जिमय पशु हैं यह जमे उसने पहले यश पिया उसी प्रकार निर भी यत्र परेगा ॥३२॥ श्रर पदा, भूगसि हरिष्करण उपहूतः' | 'यह बहुत ज्यादा हरि देने के लिये मुलाया गया । इस प्रकार यह उसकी जीविका के लिये परोक्ष रीति से श्राशीयांद देता है। १-३.ते मा. ५.५.१३ ।

६५ कां० १.८.१.३३-३८। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् जीवन्हि पूर्वमिष्ट्वाय भूयो भूय एव हविफरोति ॥३३॥ तदस्माऽएतत्प्रजामेव परोऽतमाशास्ते । यस्य हि प्रजा भवत्येक प्रात्मना भवत्य- घोत दशधा प्रजया हरिफियते तस्मात्प्रजा भूयो हरिष्करणम् ||३४|| सदरमा एतत्पशूगेव परोऽक्षमाशास्ते । यस्य हि पशवो भवन्ति स पूर्वमिट्याथ भूयो भूय एव हयिष्करोति ॥३५॥ एपा या आशीः । जीवेयं प्रजा मे स्यात्रिय गच्छेयमिति तद्यत्पशूनाशास्ते तच्छियमाशास्ते श्रीहिं पशवस्तदेताम्यमेवैतदाशीथिं सर्वमाप्तं तस्मादा ऽरतेऽभत्र द्वेऽनाशिपी क्रियते ॥३६॥ देवा' मऽइद, हविर्जु पन्तामिति । तस्मिन्नुपहूत इति तद्यतस्यैवैतत्समृद्धिमा- शास्ते यद्धि देवा हविर्जु पन्ते तेन हि महज्जयति तस्मादाह जुपन्तामिति ॥३७।। शतम् ७००॥ तां वै प्राश्नन्त्येव । नाग्नौ जुहति पशवो वाऽइडा नेत्सशूनग्नौ प्रवृणजामेति तस्मानाग्नी जुहति ॥३॥ क्योंकि जैसे उसने पहले यज्ञ किया इस प्रकार जीता रहेगा तो आगे भी यज्ञ करेगा ||३३|| इससे वह परोक्ष रूप से सन्तान के लिये भी ग्राशीर्वाद देता है । क्योंकि जिसके रान्तान होती है वह चाहे नरेला ही हो सन्तान द्वारा दश गुनी हवि देता है। इसीलिये यहा कि 'सन्तान का अर्थ है बहुत सी हवि देना' ॥३४|| इस प्रकार वह परोक्ष रूप से पशुश्री के लिये भी श्राशीर्वाद देता है । जिसके पशु होते हैं वह पहले जैसे यज्ञ करता था फिर भी अधिक यश करता है ।।३५|| अब आशीर्वाद यह है, 'जीवेय प्रजा मे स्यात् छियं गच्छेयम्' । 'मैं जियूं। मेरी प्रजा हो, मेरी सम्पत्ति हो' । 'पशुओं के लिये आशीर्वाद से तात्पर्य है 'सम्पत्ति से' । क्योंकि पशु ही सम्पत्ति है । इन दो आशीर्वादों में सब सा गया इसलिये यहाँ दो आशीर्वाद किये जाते हैं ॥३६॥ या कहता है, 'देवा म इदछवि पन्ताम् । 'देव मेरी इस हवि को स्वीकार करें। इसी यज्ञ में बुलाया गया । यह जो देव हवि को स्वीकार करते हैं मानो यज्ञ की समृद्धि के लिये ही आशीर्वाद देते है। इससे बडी जय होती है । इसलिये कहा, 'स्वीकार करें॥३७॥ यजमान और पुरोहित ) उरा ( इडा) को खाते हैं। अग्नि मे नहीं छोदते । इडा का अर्थ है पशु ! इसलिये अमि में नहीं छोडते कि कही पशुश्रो को अमि मे न छोड दें॥३८॥ १.ते. मा० ३.५. १३ ।

माध्यन्दिनीये शतपथब्रामणे का० १.८.१.२९.४५। प्राणेष्वेय हूयते । होतरि त्वद्यजमाने त्वद्ध्वयों त्वदथ यत्पूर्वार्ध पुरोडाशस्य प्रशीर्य पुरस्ताद्भुषाय निदधाति यजमानो चै भुवा तद्यजमानस्य प्राशितं भवत्यथ यत्प्रत्यक्षं न प्राश्नाति नेदसस्थिते यज्ञे प्राश्नानीत्येतदेवास्प प्राशितं भवति सर्वे प्राश्नन्ति सर्वेषु में हुतासदिति पञ्च प्राश्नन्ति पशवो वाऽइडा पाडता ये पशरस्तस्मात्पञ्च प्राश्नन्ति ।।३।। अथ यत्र प्रतिपद्यते । तचतुर्घा पुरोडाशं कृत्वा बर्हिपदं करोति तदत्र पिता भाजनेन चतखो वाऽभवान्तरदिशोऽवान्तरदिशो वै पितरस्तस्माचतुर्धा पुरोडाशं कृत्वा पर्हिपदं करोति ॥४०॥ अथ यत्राहोपहते द्यावापृथिवीऽइति । तदग्नीधऽआदधाति तदग्नीत्याश्नात्युप- हुता' पृथिवी मातोप मा पृथिवी माता वयतामग्निराग्नीवात्स्वाहोपहूतो द्यौष्पितोप मां घोप्पिता हुयतामग्निराग्नीध्रात्स्वाहेति द्यावापृथिव्यो वाऽएष यदाग्नीप्रस्तस्मादेव प्राश्नाति ॥४१॥ अथ यत्राशिपमाशास्ते । तज्जपति मयीदमिन्द्र' इन्द्रियं दधात्वस्मान रायो मघ. प्राणों में ही नाहुति दी जाती है, कुछ होता मे, कुछ यजमान में, कुछ अवर्ष में । अन पुरोडाश का पूर्वार्द काटकर भुना में रखता है । भुया यजमान है। इसलिये यज- मान इसको साता है। यदि वह प्रत्यक्ष में उसे नहीं भी खाता है कि कहीं यश फी समाप्ति से पहले सानूं तो मी यह खाई हुई समग ली जाती है । सय पाते हैं। तात्पर्य है 'कि राम में यह मेरे लिये हुत हो । पाँच इसमे से खाते हैं । इडा का अर्थ है पशु । पशु पाँच प्रकार के होते हैं। इसलिये पाँच इसमें से साते हैं ॥३६|| जर ( होता) जोर से बोलता है तो यह ( अभ्यर्यु) पुरोडाश रे चार माग करके कुशौ पर रखता है । यह यहाँ पितरों रे स्थान पर होता है । अपान्तर दिशायें चार होती हैं। श्रयान्तर दिशा ही पितर है । इसलिये पुरोहारा ये चार भाग करके उनको कुशों पर रपता || और जन बह पाता है, उपहते द्यावापृथिवी' । 'द्यावा-पृथ्वी युलाये गये' । तो उसको अग्नीभ को दे देता है। अमीभ ( उनमें से दो टुकड़ों को) यह मत्र पट्टफर खाता है, 'उपहता पृशियी मातोर मा भिषी माता इतामगिराशीभात् स्याहा' (पशु० २११०)। 'उपहता योपितोष मा योगिता ताममिरामीभात् स्याहा' ( मनु० २।११)। 'बुलाई ग पृश्यी माना । पृथ्वी माता मुझे बुलाये । अमीन होने के पारण में अग्नि हूँ। 'बुलाया गया दी पिता । यो पिता मुझे उलाये। अनीध्र होने के कारगा मै अति है। यह जो अमीन पर माना गया पीपमलिये पदम दम प्रारम्पा | और जनामा श्राशीवाद देता है तब हम मप्र का जर साहे,'मग्रीटमिन्द्रऽन्द्रिय - ..शु.स. २०१०-११ । २. २००२०११ ।

कां० १.६.२.१। दर्शपूर्णमामनिरूपणम् १६७ चानः सचन्तां अस्मान, सन्त्वाशिपः सत्या नः सन्त्याशिप इत्याशिफामेवैप प्रतिप्रहस्तथा एवानऽतिजो यजमानायाशिप आशासते ता एचैतत्प्रतिगृह्यात्मन्कुरुते ॥१२॥ अथ पवित्रयोर्जियन्ते । पारुयज्ञिययेव पाएतदिडयाचारियुः पपिपता यदत उमस स्थितं यज्ञस्य तत्तनवामहाऽइति तस्मात्पवित्रयोर्जियन्ते ॥४३॥ अथ ते पवित्रे प्रस्तरेऽपिसृजति । यजमानो यै प्रस्तरः प्राणोदानी पवित्रे यजमाने तत्प्राणोदानो दधाति तस्माते पवित्रेऽपिसृजति ॥४॥ ब्राह्मणम् ॥३॥ [८.१.] ॥ दधात्वस्मान् रायो मधमानः सचन्ताम् । यस्मा सन्याशियः मत्या नः सत्त्वाशिषः' (यजु ० २।१०)। 'इन्द्र मुझमे इन्द्र की शक्ति दे । हमको बहुत सा धन प्राप्त हो । याशिप हमारे लिये हो । सम्ची ग्राशि हमारे लिये हो। यह आशिप का परिग्रह ( लेना) है। यहाँ ऋत्विज् जो याशिष यजमान के लिये देता है वह उनको ग्रहण करके अपनी बना लेता है।॥४२॥ अब दोनों पवित्री से मार्जन फरते हैं। क्योंकि अब उन्होने इडा को पाक-यशिया दे दिया । और अब वह दोनों पवित्रों से इसलिये मार्जन करते हैं कि अब जो यश का भाग मच रहा है उसको हम पविनो से मार्जन करके पूरा करेंगे ।।४३॥ बह (अभ्यर्यु ) दोनों पवित्रों को प्रस्तर पर छोड़ देता है। यजमान ही प्रस्तर है। प्राण और अपान पवित्र है । इस प्रकार वह यजमान में प्राण और अपान को धारण कराता है। इसलिये उन पवित्रों को प्रस्तर पर छोड़ता है ॥४॥ अध्याय ८-ब्राह्मण ? ते याऽएतेऽउल्मुकेऽउहन्ति । अनुयाजेभ्यो यातयामेव वाऽएतदग्निर्भवति देवेभ्यो हि यज्ञमूहिवान्मवत्ययातयाम्न्यनुयाजास्तनयामहाऽइति तस्माद्वाऽरतेऽउल्मुके- उहन्ति ॥१॥ ते पुनरनुसस्पर्शयन्ति । पुनरेवेतदग्निमाप्याययन्त्ययातयामाने पुन्ययातया- श्रय थे (माहवनीय अग्नि में से ) दो जलती हुई समिधा निकालते हैं। यह अग्नि अनुयाजों के लिये गर्भ सी हो जाती हैं। क्योंकि देवों के लिगे यज्ञ को ले जाती है। (वे सोचते हैं कि ऐसी भाग में अनुयाज करें बो यातयामा (पुझी या व्यर्थ मी) न हो । इलिये दो जलती हुई समिधाओं को निकालते हैं ॥१॥ थे फिर उनको (भाग के) पास लाते हैं। इस प्रकार यह अाग को पिर बढ़ा माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १.८.२.२-म् । म्नि यदत उर्ध्वमसस्थितं यज्ञस्य तत्तनवामहाऽइति तस्मात्पुनरनुसथस्पर्शयन्ति ॥२॥ अथ समिधमभ्यादधाति । सगिन्दऽएवैनमेतत्समिद्धे यदत उर्ध्वमसस्थित यज्ञरय तत्तनवामहाऽइति तस्मात्समिधमभ्यादधाति ॥३॥ ताछ होतानुमन्त्रयते । एपा तेऽअग्ने समित्तया वर्धस्व चा च प्यायस्व वर्धिपीमहि च षयमा च प्यासिपीमहीति तद्यथैवादः समिध्यमानायान्बाहेवमेवैतदन्वाह तदेतद्धोतुः कर्म स यदि मन्येत न होता वेदेत्यपि स्वयमेव यजमानोऽनुमन्त्रयेत ॥४॥ शथ सम्माष्टिं । युनक्तये वैनगेतद्युक्तो यदत उमस स्थितं यज्ञस्य तदहादिति तस्मात्सम्माष्टिं सकृत्सकृत्सम्मा!ि त्रिस्त्रिर्वाऽअग्ने देवेभ्यः सम्मृजन्ति नेत्तथा करवास यथा देवेभ्य इति तस्मात्सकृत्सकृत्सम्माष्टर्थ जामितायै जामि ह कुर्याद्यस्त्रिः पूर्व त्रिरपरं तस्मात्स- कृत्सकृत्सम्मार्टि ॥५॥ और ताजा कर देते हैं। (वे सोचते हैं ) कि जो कुछ यज्ञ में से शेष रह गया है उसको ऐसी अग्नि में करें जो यातयामा न हो। (जिस अग्नि से एक आर काम ले चुके यह मानो थक सी गई । उसे यातयामा कहा । अब दो समिधायों को पहले निकाल कर फिर उसी में रखने से मानो वह ताजा हो गई।) इसीलिये वे उनको फिर पास लाते हैं ॥२॥ अब (अग्नीध ) समिधा रखता है। इससे वह अग्नि को प्रज्वलित करता है। (वह सोचता है) कि जो यज्ञ की शेष निया रह गई है उसको प्रज्वलित अग्नि मे करूँ। अतः वह समिधा रखता है ॥३॥ होता इस मन को पढ़कर उसका अनुमत्रण (पविनीकरण ) करता है; 'एपा तेऽ. अग्ने समित तया वर्चस्व चा च प्यायस्य । वर्धिषीमहि च क्यमा च प्यासिपीमहि ( यजु० २११४) । 'द अग्नि ! ये तेरी समिधा है। इसके द्वारा बढ़ और प्रज्वलित हो, और हम भी बर्दे और प्रतापी हों' 1 जैसे पहले समिधा लगाते हुये जिस प्रकार मन पढा था उसी प्रकार अब भी पढ़ता है । यह होता का कर्म है । परन्तु यदि समझे कि होता नहीं जानता तो यजमान स्वय ही अनुमत्रण करे ॥४॥ अब वह उसरा उमार्जन घरता है । अर्थात् उसे दया कर देता है, जैसे इधर- उधर से चिमटे द्वारा बुझती हुई याग को इकट्ठा करके तिर ताना कर देते हैं। इस प्रकार इकट्ठा होकर यह जो कुछ यज्ञ में शेष रहा है उसको भी ( देवताओं के लिये)ले जावे। इसलिये उसका समार्जन करता है । (प्रत्येक समिधा को) एक-एक बार समार्जित करता है। इससे पहले देवों के लिये उन्होंने फिर से तीन-तीन बार समार्जन किया था । 'ऐसा न हो कि जैसा देवों के लिये किया था बैगा ही हो जाय'। इसलिये एक-एक बार समार्जन परता है । यदि तीन बार पहल करे फिर तीन बार करे तो दुहराने का दोष लगे। इसलिये एक-एक बार ही समार्जन करता है ॥४॥ १. शु० स०अ०२३० १२॥ 1 को० १.८.२.६६। दर्शपूर्णमामनिरूपणम् स सम्माष्टिं । अग्ने घाजजिद्वाज त्वा सस्वार्थसं वाजजित सम्माज्मीति' सरिप्य- न्तमिति वाऽअमऽआह सरिष्यचिव हि तहिं भनत्यशान ससवा समिति समवेव ह्यत्र भवति तस्मादाह सस्वा समिति ।।६।। अथानुयाजान्यजति । या वाऽएतेन यज्ञेन देवताहयति याभ्य एप यजस्तायते सर्या वै तत्ता इष्टा भवन्ति तात्तासु सर्वाग्विष्टास्वथैतत्पश्चेवानुयजति तस्मादनुयाजा नाम |७|| अथ यदनुयाजान्यजति । छन्दासि वाऽअनुयाजाः पशवो ने देवानां छन्दा/सि तद्यथेदं पशवो युक्ता मनुष्येभ्यो वहन्त्ये छन्दासि युक्तानि देवेभ्यो यज्ञ वहन्ति तयत्र छन्दासि देवान्त्समतर्पयत्रथ चन्दाछसि देवाः समतर्पयस्तदतम्तत्मागभूान्छन्दासि युक्तानि देवेभ्य यजमवाक्षर्यदेनान्समतीतृपन् ।।८।। अथ यदनुपाजान्यजति । छन्दासि वाऽअनुयाजाश्छन्दायस्येवैतत्सन्तर्पयति तस्मादनुयाजान्यजति तस्माद्येन वाहनेन धावयेत्तद्विमुच्य व्यापाययतेनत्सुहितं कुरुतेत्येष उ चाहनस्यापह्नवः ॥६ वह इस मन से समार्जित करता है, 'अग्ने वाजजिद् वाज त्या सस्वा स याज जित, समार्निग' ( यजु० २।१४)। हे अन्न को जीतने वाले अमि, अन्न लिये हुये और अन्न को जीतने वाले तुझको समार्जित (इकट्ठा ) करता हूँ'। पहले कहा था, 'सरिष्यन्तम्' अर्थात लेते हुये । क्योंकि उस समय लेने का काम जारी था। अब कहा, 'सहवासम्' अर्थात लिये हुये । क्योकि जब लेने का काम पूरा हो चुरा, इसलिये पहा, 'सहवासम्' ॥६॥ अब यह अनुयाजो की आहुति देता है । इस यज्ञ द्वारा जिस-जिस देयता को याहुति दी गई और जिस-जिस के लिये यश किया गया, उनके लिये श्राहुतियाँ दी जा चुकी | अब उन्हीं इष्ट देवों के लिये पिर याहुतियाँ देता है, इसलिये इसका नाम अनुयाज है । ( जिस देवता के लिये यश हो चुका उरा देवता को 'इष्ट' कहते हैं । अनुयाज का अर्थ है अनु + याज ! 'जो बाहुति पीछे से दी जाय') all अनुयाज इसलिये किये जाते हैं । अनुयाज ही छन्द है । छन्द ही देवों के पशु हैं । जिस प्रकार पशु जुत्त कर मनुष्यों के लिये वोझ ले जाते हैं, उसी प्रकार छन्द भी युक्त हो कर देवताओं के लिये यज्ञ को ले जाते हैं। जन छन्दों ने देवो यो तृस किया और देवों ने छन्दों को तृप्त किया, यह पहले था । अब युक्त छन्दो ने देवो तफ यज्ञ को पहुँचाया शोर उनको तृप्त किया । और अनुयाज करने का यह भी कारण है-अनुयाज हो छन्द है। इस प्रकार यह इन (छन्दो) को तृप्त करता है, इसलिये अनुयाज करता है । जिम याहन से यात्रा की उसी वाहन को छोड़ कर कहते हैं, 'इसको जल दो। इसको खाना दो। और यही वाहन का तृप्त करना है। । १.शु० सं० २०२० १४ मान्दिनीये शवपथनालणे कां० १.८.२.१०.१३ । सनु पर्हिः प्रथमं यजति । तदै कनिष्ठ छन्दः सद्गायत्री प्रथमा छन्दसा युज्यने नदु तीर्येणेव यच्छ्ये नो भूत्वा दियः सोममाहरत्तद्यथायथं मन्यन्ते यत्कनिष्ठ छन्दः सद्गायत्री प्रथमा छन्दसां युज्यतेऽथात्र यथायथं देवाश्चन्दाछस्यकल्पयननुया- जेषु नेपापवस्यसमसदिति ।।१०|| सवै खलु वहिः प्रथमं यजति । अयं वै लोको वहिरोषधयो बहिरस्मिन्नेवैतल्लोक- ऽओषधीर्दधाति ता इमा अस्मिल्लोकऽयोषधयः प्रतिष्ठितास्तदिदथ सर्व जगदस्यां तेनेयं जगती तज्जगती प्रथमामकुर्वन् ।।११।। अथ नराशसं द्वितीयं यजति । अन्तरिक्ष वै नराशसः प्रजा पै नरस्ता इमा अन्तरिक्षमनु वावद्यमानाः प्रजाश्चरन्ति यदे वदति शसतीति घे तदाहुस्तस्मादन्तरिक्ष नराश सोऽन्तरिक्षमु वै त्रिष्टुप्तत्रिष्टुभं द्वितीयामकुर्वन् ।।१२।। अथाग्निरुत्तमः । गायत्री वाऽअग्निस्तद्गायत्रीमुत्तमामकुर्वन्नेव यथायथेन कप्तेन छन्दासि प्रत्यतिष्ठस्तस्मादिदमपापवस्यसम् ॥१३॥ देवान्यजेत्येयाध्वर्युराद । देवं देवमिति सर्वेषु होता देवानां वे देवाः सन्ति छन्दा- घस्येव पशवो येषां गृहा हि पशवः प्रतिष्ठो हि गृहाश्छन्दार्थसि पाऽअनुयाजास्तस्मा- यह पहले बर्हि-यज्ञ करता है । छन्दों में सब से पहले छोटा छन्द गायत्री बोला जाता है। छन्दों को पशु या वाहन कहा, इसलिये 'जोतना' शब्द प्रयुक्त हुश्मा । और यह शक्ति (वीर्य) के कारण । क्योकि यह श्येन होकर गेम को देवों तक ले गया था। अब इसको यथार्थ नहीं समझते फि छोटे से गायत्री छन्द को छन्दो में सब से पहले जोते। इसीलिये अनुयाओं मे देवों ने छन्दों को ठीक-ठीक कर दिया जिससे भूल न हो जाय ॥१०॥ अब सबसे पहले चर्हि-यज्ञ करता है। यह लोक ही बर्हि है। श्रोपधि बदि है । इस मकार इस लोक में प्रोषधियों को रसता है। ये प्रोपधियाँ इस लोक में स्थापित होती है। इस छन्द में सब 'जगत् प्रतिष्ठित है, इसलिये इयो 'जगती' पहा । इसलिये उन्होंने जगती छन्द को पहले कहा ॥११॥ श्रय नराशस यज्ञ करता है । अन्तरिक्ष ही नराशस है । प्रजा को नर कहते हैं। यह नर (मनुष्य) अन्तरिक्ष में बोलते हुये विचरते हैं । जब मनुष्य बोलता है तो कहते हैं 'शसति। अन्तरिक्ष को नराशस कहा । अन्तरिक्ष ही त्रिष्टुप् है । इसलिये त्रिष्टुप् छन्द को दूसरा दर्जा दिया ॥१शा श्रर अनि अन्तिम है। गायत्री ही अग्नि है। इसीलिये गायत्री को अन्तिम दर्जा दिया। इस प्रकार उन्होंने छन्दों यो यथार्थ दजों में प्रतिष्ठित कर दिया, जिससे भूल न हो ॥१३॥ श्रपर्यु पहता है, 'देयो के लिये यश यरों'। और होता इस प्रकार वारम्भ परता' है, 'देयं, देवं । क्योंकि छन्द देवों के देय हैं, यह पशु हैं। पशु ही इनफे घर हैं। घर ही 1 फो. १.८२, १४-१७] दर्शपूर्णमासनिरूपणम् देवान्यजेत्येपाध्वर्युराह देवं देवमिति सर्वेषु होता ॥१४॥ वसुवने वसुधेयस्येति । देवतायाऽरव वपक्रियते देवतायै हूयते न वाऽभत्र देय- तारत्यनुयाजेषु देवं वहिरतिर तत्र नामिनेन्द्रो न सोमो देवो नराशयम इति नात एफ चन यो वाऽग्निर्गायत्री स निदानेन ||१५|| अथ यदसुपने यसुधेयस्येति यजति । अग्निवें वसुवनिरिन्द्रो वसुधेयोऽस्ति वे छन्दसा देवतेन्द्राग्नी 5एचैवमु हैतद्देवताया एव वपल्कियते देवतायै हुयते ॥१६॥ अथोत्तममनुयाजमिष्ट्या समानीय जुहोति । प्रयाजानुयाजा वाऽएते तद्यथैवादः प्रयाजेषु यजमानाय द्विपन्तं भ्रातृव्यं वलि हारयत्यत्रऽत्रा बलिय हारयत्येवमेव- तदनुयाजेषु बलिथं हारयति ॥१७॥ बाह्मणम् ॥ ४॥ [८.२.] ॥ पष्ठः प्रपाठकः ।। कण्डिकासया ॥११॥ प्रतिष्ठा है । अनुयाज ही छन्द है । इसीलिये अध्वर्यु कहता है कि 'देवों के लिये यज्ञ करो' । और हर एक यार होता इस प्रकार प्रारम्भ करता है, 'देव देयम्' ॥१४॥ यब कहता है, 'वसुनने वसुधेयस्य' । अर्थात् 'यसुधा की अधिक प्राप्ति के लिये। वपटवार देवता के लिये ही होता है । देवता के लिये ही ग्राहुति दी जाती है । परन्तु यहाँ अनुयाजों में कोई देवता नहीं है। जब वह रहता है, 'दय यहि, तन न तो यग्नि है, न इन्द्र, न सोम । और जब पहता है, 'देवो नराशंस', तब भी कोई नहीं। और जो अग्नि है यह निदान में गायत्री ही है ॥१५॥ अब 'वसुवने वसुधेयस्य' कहने का प्रयोजन यह है कि अग्नि ही यसुर्वान ( धन को लेने याला ) और इन्द्र ही वसुधेय ( धन को धारण करने वाला ) है । छन्दों के देवता हैं इन्द्र + अग्नि । इस प्रकार देवता के लिये ही वषटकार बोला जाता है । और देवता के लिये ही आहुति दी जाती है ॥१६॥ अन्तिम अनुयाज में सन घी लाकर छोड देता है । क्योंकि यही प्रयाज और अनुयाज है । इसलिये यहाँ अनुयाजों में भी वह हानिकारक शत्रु से यजमान के लिये बलि दिलवाता है । जो साद्य है उससे बलि दिलवाता है । अनुयाजों में बलि दिलवाता है ।।१७।। . अध्याय ८-ब्राह्मण स चे सुचौ व्यूहति । अग्नीपोमयोरूजितिमनूज्जे वाजस्य मा प्रसपेन नोहामीति अब यह दो सुचों (जुहू और उपभृत् ) को अलग करता है इस मंत्र से 'अमीषोम- योलजितिमन्ज्जेष वाजस्य मा प्रसवेन प्रोहामि' ( यजु० २।१५)। 'अशि और सोम की १४.० प्रा० ३.५.६। ५. शु० स०अ०२ १० १५ माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां० १.८.३.1-11 जुहू प्राची दक्षिणेन पाणिनाग्नीपोमो तमपनुदता योऽस्मान्वेष्टि यं च वयं द्विष्मी बाज- स्यैनं प्रसवेनापाहामी 'त्युपभृत प्रतीची सव्येन पारिएना यदि स्वयं यजमानः ||१|| याऽअध्वर्युः। अग्नीपोमयोज्जिति मनूज्जयत्वयं यजमानो वाजस्यैनं प्रसवेन मोहाम्यग्नीपामो तमपनुदता यमय यजमानो द्वेष्टि यज्चेनं देटि वाजस्यैनं प्रसवेनापोहामीति पौर्णमास्यामग्नीपोपीय हि पौर्णमासथं हविर्भवति ।।२।। अथामावास्यायाम् । इन्द्राग्न्योलज्जितिमनूज्जेप वाजस्य मा प्रसथेन प्रोहामीन्द्राप्ती तभपनुदता योऽस्मान्देष्टि ये च पय द्विप्मो वाजस्यैनं प्रसवेनापोहामीतिर यदि स्वयं गजमानः || याऽअध्यर्युः । इन्द्राग्न्योरुज्जितिमनूज्जयस्वयं यजमानो वाजस्यैने प्रसवेन प्रोहा- जीत से म विजयी होऊँ । अस की प्रेरणा से में आगे बढता हूँ। जुहू को पूर्व से सीधे हाथ से पूर्व की योर हटाता है इस मा से 'अग्नीपोमा तमपनुद्रता योऽस्मान् द्वेष्टि य च वय द्विष्मो वाजस्यैन प्रसवेनापोहामि' ( यजु० २।१५)। 'अग्नि थऔर सीम उसको हटा दें, जी दुमसे द्वेष करता है या जिससे हम द्वेष करते हैं। अन्न की इस प्रेरणा से में आगे बढता हूँ। उपभूत् को बायें हाथ से पश्चिम की शोर हठाता है। यदि यजमान स्वय घटाये तो इस प्रकार से |॥१॥ और यदि अध्वर्यु (दावे तो यह कहेगा) अग्नीपोमयोजितिमनूजयत्वय यजमानी याजस्पैन प्रसवेन मोहाम्यानीपोमी तमपनुदता यमय यजमानो देष्टि यश्चैन देष्टि वाण्यस्यैनं मसयेनापोहामि' ( यजु० २।१५)। 'अग्नि और सोम की जीत से यह यजमान विजयी होवे । मन्त्र की प्रेरणा से मागे पदता हैं। यमि और सोम उसो हटा दें जो इस यज- मान से द्वेप करता है या जिससे यह यजमान द्वेष करता है । इस ग्रन्न की प्रेरणा से मै श्रागे बढ़ता हूँ। यह गौण मास यश में ऐसा करता है। क्योंकि पौर्णमास यश अग्नि-सीम पा है॥ श्रमावस्या में यह यह यहता है, 'इन्द्रायोजितिमन्जेष वाजस्य मा प्रसवेन मोहामीन्द्राग्नी तमपनुदशा योऽस्मान् देटि यच च्य द्विप्मो याजस्यैन प्रसवेनापोहामि' ( यजु० २०१५) । 'इन्द्र श्रीर अग्नि की जीत मे मै विजयी होऊँ । मन की मेरणा से मैं श्रागे मदता हूँ । इन्द्र और अग्नि उसको हटा दें, जो इमस देप करता है या जिससे हम देप करते हैं । अन्न की इस प्रेरणा से में याग पडता है। यह उस समय पहना चाहिये जब यजमान स्वय करे ॥३॥ और अचर्यु कह तो दम पपार-इन्द्राग्ल्यागजिनमनूज्जयत्यय यजमानो वाजस्यैन प्रमयेन ग्रोहामीन्दानी तमपनुदना यमय यजमानो देधि परमैन देष्टि पाजन भराना- पोहामि'। इन्द्र श्रीर अगि बी जीत से यजभान विजयी होथे। श्रन की प्रेरणा से मागे १-२.गु०म० अ०२०१५।

को०१.८. ३. ४-७। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् मीन्द्राग्नी तमपनुदता यगय यजमानो देष्टि यश्चनं वेष्टि वाजस्यैनं प्रसवेनापोहामीत्यमावा- स्यायामैन्द्राग्न) यामावास्यर्थ हविर्भवत्येवं यथादेवतं व्यूहति तयदेवं व्यूहति ॥१॥ यजमान एव जुहूमनु । योऽस्माऽभरातीयति स उपभृतमनु प्राश्चमेवैतद्यजमान- मुहत्यपाञ्चं तमपोहति योऽस्माऽअरातीयत्यत्तैव जुहूमन्वाद्य उपभृतमनु मान्चमेवैतद्- तारमुदूहत्यपाञ्चमाद्यमपोहति ॥५॥ तद्वा एतत् । समान एव कर्मन्व्याक्रियते तस्मादु समानादेव पुरुषादत्ता चायश्च जायेतेऽइदछ हि चतुर्थे पुरुषे तृतीये सङ्गच्छामहऽइति विदेवं दीव्यमाना जात्या पास- तऽएतस्मादु तत् ॥३॥ अथ जुहा परिधीन्समनक्ति । यया देवेभ्योऽहोपीद्यया यज्ञ७ समतिष्ठिपत्तयेवैत- परिधीन्प्रीणाति तस्माज्जुवा परिधीन्समगति ॥७॥ स समनक्ति । वमुम्यस्त्वा रुद्रेभ्यस्त्यादित्येभ्यस्त्वेत्येते' वै प्रयो देवा यद्वसवो रुद्रा यदता हूँ । इन्द्र और अग्नि उसको हटा दे, जिससे यह यजमान द्वेष करता है या जो इस यजमान से देष करता है। अन्न की प्रेरणा से मे आगे बढ़ता हूँ। यह आमावास्य यज्ञ में होता है । इन्द्र और अग्नि ही अमावस्या के देवता हैं। इस प्रकार वह चमचों को भिन्न- मिन्न देवतों के लिये अलग करता है। यही कारण है कि वह इस प्रकार उनको अलग करता है ॥४॥ जो जुहू के पीछे यजमान होता है और उपभृत् के पीछे वह जो उससे शत्रुता फरता है । इस प्रकार यह गजमान को पूर्व मे लाता है, और जो उसका शत्रु है उसको वह पीछे हटा देता है । जुद्र के पीछे अत्ता (साने वाला) होता है। और उपभृत् के पीछे श्राय ( खाद्य पदार्थ ) होता है। इस प्रकार वह खाने वाले को सामने लाता है और साद्य को पीछे हटा देता है ।।५॥ इस प्रकार एक ही कर्म से वियोग हो जाता है । इसलिये एक ही पुरुप से प्रता (भोक्ता या पति ) आर श्राय (गोग्य या पत्नी) उत्पन्न होते हैं। इसीलिये लोग हंसी में कहते हैं कि चौथे या तीसरे पुरुष में हम मिल जाते हैं । ( तात्पर्य यह मालूम होता है कि तीसरी या चौथी पीढ़ी में विवाह हो सरता था जैसा कि दक्षिणियो मे आजकल मी होता है)। इसके अनुसार चमचे भी अलग होते हैं ॥६॥ या परिधि समिधाग्यो को जुहू से (घी लेकर ) चुरहता है। जिससे देयों के लिये यश आहुति दी, जिससे यज्ञ को समाप्त किया, उसी से परिधियों को प्रसन्न करता है, इसी- लिये जुहू से चुपड़ता है |७|| वह इस मा को पढ़ कर घी लगाता है, 'वसुभ्यस्त्या रुद्रेभ्यस्त्वादित्येभ्यस्त्वा' ( यजु० २।१६ ) । 'वमुत्रों के लिये तुझको, रुद्रो के लिये तुमको, मादित्यों के लिये १. शु० स०अ० २०१६ ।

वे माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे फा० १.८.३.५.११ । आदित्या एतेभ्यस्त्वेत्येवैतदाह ।।८।। अथ परिधिमभिपद्याश्रावयति । परिधिम्यो होतदानावयति यज्ञो वाऽमाश्रावणं यज्ञेनैतत्प्रत्यक्ष परिधीन्त्रीणाति तस्मात्परिधिमभिपद्यानावयति || स आश्राव्याह । इपिता दैव्या होतार इति दैव्या याऽरते होतारो यत्परिघयोऽभयो हीटा देव्या होतार इत्येवैतदाह यदाहेपिता दैव्या होतार इति भद्रवाच्यायेति स्वयं याऽए- तरमै देवा युक्ता भवन्ति यत्साधु वदेयुर्यत्साधु कुर्युस्तस्मादाह भद्रवाच्यायेति प्रेषितो मानुपः सूक्तवाकायेति तदिम मानुष होतारक सूक्तवाकाय प्रसौति ॥१०॥ अथ परतरमादत्ते । यजमानो वै प्रस्तरस्तद्यत्रास्य यज्ञोऽगस्तदेवैतधजमान स्वगाकरोति देवलोकं बाऽअस्य यज्ञोऽगन्देयलोक्मेतियजमानमपि नयति ॥११॥ स यदि पृष्टिकामः स्यात् । एतेनेवाददीत सञ्जानाथा घावापृथियो ऽइति यदा द्यावापृथिवी सजानाथेऽअथ वर्षति तस्मादाह समानार्थी द्यावापृथिवीऽइति मिनावरूपौर तुझको' । यही तीन देव है वसु, रुद्र, और आदिस्य ! 'इनके लिये तुझको ऐसा कहने का तात्पर्य है ॥८॥ नाम परिधिको उठवाकर श्राश्रारण परता । (अर्थात् सुनवाता है)। परिधियों के लिये ही इसकी सुनवाता है । यज्ञ ही श्राश्रावण है । स्पष्ट बात यह है कि यज्ञ से ही परि- धियों को प्रसन्न कराता है । इसलिये परिधि को उठवाकर याश्रावण करता है ॥६॥ श्राश्रावण के पश्चात् कहता है, 'इपिता देव्या होतार ' | 'दिव्य होता बुलाये गये। यह जो परिधियाँ है वे ही दिव्य होता है क्योंकि यह अग्नि हैं । जब वह कहता है कि 'इपिता दैव्या होसार' तो यहाँ तारार्य है 'इष्टा दैव्या होवार' से (ज्ञापत ) 'इष्ट' के अर्थ मे लिया गया है । 'बुलाये गये' अर्थात् 'चाहे गये। राय कहता है-भद्रवाच्याय' । 'शुभ पाणी के लिये । देव तय ही तैयार होते हैं कि इसके लिये अच्छी बात कहें, अच्छी बात करें । इसलिये कहा, 'शुभ याणी थे लिये' । अत्र कहता है-'प्रेषितो मानुष सूराया। फाय' । 'सूतवाक (प्रशसा १)रे लिये मनुष्य बुलाया गया' | इस प्रकार मनुष्य होता को सूक्तमाक के लिये बुलाता है ॥१०॥ अच मस्तर को लेता है । यजमान ही प्रस्तर है । इसलिये जहाँ कहीं उसका यश जाय यहीं यजमान का स्वागत करता है । चूँकि उसका यज्ञ देव लोक में गया, इसलिये इस प्रशर यह यजमान को भी ले जाता है ॥११॥ यदि दृष्टि की इच्छा हो तो (प्रस्तर को यह पदवर) उठावें । 'सजानाथा द्यावा पृधियी (यनु० २१६) । 'यो और पृथ्वी साथ चले। क्योंकि जन टी और पृथ्वी साथ साथ चलते हैं तभी वर्ण होती है । इसलिये कहा, 'धावापृथ्वी साय चलें। अब यहता २-२. शु० स०अ०२०१६ ।

कां० १.८.३.१२.१४ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् त्वा वृष्टपायतामिति तयो वर्षस्येप्टे स त्या दृष्टयाववित्येतदाहायं च वर्षस्येप्टे योऽय पवते सोऽयमेक इवेव परते सोऽयं पुरुषेऽन्तः प्रविष्टः पाडय प्रत्याच ताविमो प्राणोदानी प्राणदानी वै मित्रावरुणो तद्य एवं वर्षस्येप्टे स त्या दृष्टयावत्वित्येवैतदाह तमेतेनेवा- ददीत यदा व कदा च वृष्टिः स मिव तमनरत्याहुतिमेवैतत्करोत्याहुतिर्भूत्वा देवलोक गच्छादिति ॥१२॥ स वाऽभम जुहामनक्ति । मभ्यमुपभृति मूल ध्रुपायामप्रमिव हि जुहूर्गध्यमिवोप- भृन्मूलमिव ध्रुवा ॥१३॥ सोऽनक्ति । व्यन्तु पयोऽक्त रिहाणा' इति वय एवैनमेतद्भूतमस्मान्मनुष्यलो. कादेवलोकमभ्युत्पातयति तन्त्रीचेरिव हरति द्वयं तद्यस्मात्रीचैरिव हरेधजमानो थै प्रस्तरो- ऽस्याऽएवेनमेतत्प्रतिष्ठायै नोदन्तीहोऽएव दृष्टि नियच्छति ॥१४॥ स हरति । मरुता प्रपतीर्गच्छति देवलोक गच्छेत्येवैतदाह यदाह मरुता पृपती- है-'मिनावरणी त्या दृश्यावताम् (यनु० २।१६) । मित्र और वाण तेरी नृष्टि द्वारा रक्षा करें। इस कहने से तात्पर्य यह है कि जो वर्षा का अध्यक्ष है वह तेरी दृष्टि द्वारा रक्षा करे । यही वर्षा का अध्यक्ष है जो यह बहता है (अर्थात् वायु) यह एक ही के समान चहता है । परन्तु वही पुरुष के भीतर जाकर भागे-पीछे होकर दो हो जाते हैं । उनका नाम है माण और उदान । माण और उदान ही मिन और वरुण है । इसीलिये यह कहता है 'यह जो वर्षा का अध्यक्ष है तेरी पृष्टि द्वारा रक्षा करे । इस ( प्रस्तर) को वह इस (मन) द्वारा ले तो सदा वृष्टि उसके अनुकूल रहेगी । यह (प्रस्तर पर) पी लगाता है । मानो यजमान को भी आहुति का रूप देता है, जिससे वह पाहुति हो कर देव-लोक को चला जाय ॥१२॥ वह उस (प्रस्तर) के अगले भाग को जुहू में से चुपड़ता है, बीच को उपभृति में से, जड़ ध्रुवा में से । क्योंकि जुहू अमभाग के समान है उपमृति मध्य भाग के और भुवा मूल के समान है ॥१३॥ वह इस मत्र से घी लगाता है, 'व्यन्तु वयोक्त रिहाण' ( यजु० २।१६)। 'व्यन्तु (सावे देव लोग) उक्त (चुपड़े हुये) । वय (पक्षी को) रिहाण (चाटते हुये )। इस प्रकार यह ( यजमान को) पक्षी का रूप देता है और इस मनुष्य लोक से देव-लोक को भेजता है । अब वह उसको दो बार नीचे लाता है। नीचे इसलिये लाता है कि प्रस्तर यजमान का रूप है । इस प्रकार वह उसको प्रतिष्ठा से नहीं हगता । और अपने स्थान पर वर्षा को लाता है।॥ ४॥ वह नीचे लाने मे यह मन पटता है । 'मता प्रपतीर्गच्छ' । ( यजु० २।१६) । १-२. शु० स०अ०२ क. १६ ।

१७६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १.७.३.१५-१७ | गच्छेति वशा निर्भूत्वा दिवं गच्छ ततो नो वृष्टिमानहेतीय। ये यशा पृभिर्यदिदमस्या मूलि चामल चाबाद्य प्रतिष्ठित तेनेय परशा पृथिरिय भूला दिव गच्छो येवैतदाह ततो नो वृष्टिमावर्हति पृष्टाद्वाऽऊर्यसः सुभूत जायते तस्मादाह ततो नो दृष्टिमानहति ॥१५।। अथैक तृणमपगृहाति । यजमानो चै प्रस्तरः स यत्कृत्स्न प्रस्तरमनुषहरेत् क्षिरे ह यजमानोऽमु लोकमियात्तथो ह यजमानो ज्योग्जीपति यापद्वेवास्येह मानुपमायुस्तरमा- एवैतदपगृह्णाति ॥१६॥ तन्मुहूर्त धारयित्वानुप्रहरति । तचन्नास्येतर श्रात्मागरतदेवास्यैतद्गमयत्यथ यना- नुग्रहरेदन्तरियाद यजमानं लोकात्तथो ह यजमान लोकायान्तरेति ॥१७॥ त पाचमनुसमस्यति । प्राची हि देवाना दिगथोऽउदयमुदीची हि मनुष्याणा दिक्तमड गुलिभिरेव योयुष्येरन काष्टैरभिर्वाऽइतर शवं व्युपन्ति गैत्तथा करवाम यथे- मरुतो की नितकरी (घोडियो ) के पास जायो । जब बद्द कहता है कि 'मरतों की चित- कारियों के पास जानो' तो ऐसा कहने का तात्पर्य है । देव-लोक को जायो । यर कहता है-'वशा पृश्नि त्या दिव गच्छ ततो नो वृष्टिमावह' (यजु० २।१६)। 'पृश्नि. (चित- करी) यशा (गाय) होकर धौलोक को पा और हमारे लिये वहाँ से वर्षा ला' [इसका ठीक अर्थ शायद यह होगा कि पृथ्वी अन्तरिक्ष गे होकर द्यौ यो जाये । (वशा= पृथ्वी, पृश्नि, अन्तरिक्ष ) अर्थात् यश पृथ्वी से अन्तरिक्ष और यहाँ से द्यौ में होकर वर्ण लाये ] यह (पृथ्वी) वया पृश्नि (चितकबरी) गाय है । जिसमें मूल बाले और विना मूल के अन ग्रादि साय-पदार्थ होते हैं । ऐसा कहने से अर्थ यह है कि पृथ्वी जगकर द्यौ लोक को जा श्रीर वहाँ से वर्षा ला 'यहाँ से वर्षा ला' । वर्षा से शनि, रस अोर सम्पत्ति होती है । इसी- लिये बह रहता है 'यहाँ से यहाँ चर्पाला॥१५॥ अब उसमें से एक तृण उठा लेता है । प्रस्तर यजमान है। इसलिये यदि कहीं समस्त प्रस्तर को श्राग में दाल दे तो यजमान तुरन्त ही परलोक को चला जाय । परन्तु इस प्रकार यजमान बहुत जीता है । और जितनी इस संसार में मनुष्य की आयु हो सकती है उसी के लिये उस प्रस्तर को लेता है ।।१६।। उसको थोड़ी देर पकडे रबर भाग में पंर देता है। और जहाँ उसा इतना धारमा या भाग गया वहाँ उसको भी भेज देता है। यदि यह उसको भाग मेन पोती वह उसका परलोक से सम्बन्ध तोड़ देता है । परन्तु इस प्रकार करने से वह यजमान को परलोक से अलग नहीं करता ॥१७॥ उराको की ओर (मिरा से) पेंशा है । पूर्व ही देयों को दिशा है । या उत्तर की भोर क्योरि उत्तर मनुष्यों को दिशा है । उमसे अंगुलियों से ही चिक्ना करें। १.शु. स.य.२०१६ ।

कां० १.८. ३. १८-२० दर्शपूर्णमासनिरूपणम् १७७ तर शवमिति तस्मादड गुलिभिरेव योयुप्परच कार्यदा होता सूक्तवाहगाह ।।१८।। अथानीदाहानुग्रहरेति । तद्यनास्येतर आत्मार्गस्तदेवास्यैतद्गमयेत्येवैतदाह तूष्णीमेवानुषहत्य चक्षुप्पा अमेऽसि चक्षम पाही त्यात्मानमुपस्पृशति तेनोऽन्नध्यात्मानं नानुप्रवणक्ति ||१|| अथाह संवदस्वेति । संवादयैनं देवरित्येवैतदाहागानमीदित्यगन्सल्वित्येवैतदाहा- गनितीतरः प्रत्याह भारयेति तं वै देवैः श्रावय तमनुरोधयेत्येवैतदाह श्रीपडिति विदुर्वा- एनमनु वाऽएनममुत्सतेत्येवैतदाहेवमध्वर्युश्चाप्नीच्च देवलोकं यजमानमपि नयतः ॥२०॥ अथाह स्वगा देव्या होतृभ्य इति । दैव्या वाऽएते होतारो यत्परिधयोऽग्नयो हि तानेवैतत्स्वगाकरोति तस्मादाह रखगा दैव्या होतृभ्य इति स्वस्तिर्मानुषेभ्य इति तदस्मै लकड़ी या काठ से नहीं । काष्ठ या लकड़ी से लाश को छेदते हैं। ऐसा न हो कि इसके याथ लाश के जैसा, व्यवहार करें इसलिये वह उसे अँगुलियो से ही चिकना करते हैं । लकड़ी से नहीं । जर होता सूतवाक को कहता है-॥१८॥ अग्नीध्र कहता है, 'अनुप्रहर अर्थात् (प्रस्तर के ) पीछे फेंक दो' । इसरो तात्पर्य यह है कि जहाँ उसका दूसरा भाग गया वहाँ इसे भी जाने दो। (अध्वर्यु ) उसे चुपके से पैककर इस मन से अपने शरीर को छूता है, 'चतुष्पा अमेऽसि चतुर्मे पाहि' ( यजु० २०१६)। हे अग्नि! तू माँख का रक्षा करने वाला है। मेरी आँख की रक्षा कर' । इस प्रकार वह अपने को आग में नहीं फेंकता ।।१६।। अब (अग्नीध्र अध्वर्यु से ) कहता है, 'सबदस्व अर्थात् सवाद फर' । इसके कहने से तात्पर्य यह है कि देवताओं के साथ सवाद कर | श्रम (अध्वर्यु ) पूछता है, 'हे अग्नीध्र ! क्या यह (देय लोक) चला गया' ? इसका तात्पर्य यह है कि क्या सचमुच चला गया । यह उत्तर देता है, हाँ! चला गया। अब (अध्वर्यु) कहता है, 'श्रावय अर्थात् सुना' । इससे तात्पर्य यह है कि ( यजमान की बात को ) देव सुने और देव जाने । अर कहता है, 'श्रीपट् अर्थात् उसको सुनें । ( अग्नीध्र का) ऐसा कहने से तात्पर्य है कि देवी ने उसे जान लिया, पहचान लिया। इस प्रकार अध्वर्यु और अग्नीध्र यजमान को देवलोक को ले जाते हैं ।।२०॥ अब (अध्वर्यु) कहता है, 'स्वगाछ देश्या होतुभ्यः' अर्थात् 'देवताओं के होता लोग विदा हो' । ये जो परिधियाँ हैं यही देवताओं के होता है क्योंकि (परिधियाँ ही) अग्नि हैं । उन्हीं को विदा करता है । इसलिये कहता है, 'स्वगा देव्या होतृभ्यः । अब कहता है, २.शु० स०अ० २०१६ । ॐ जिस प्रकार बुलाने लिये खागत (मु+लागत) होता है, इसी प्रकार भेजने के लिये स्वगा (सु+अगा) कहा।

माध्यन्दिनीये शतपथब्राहाणे कां०१.८.३.२१-२४ मानुपाय होनेऽहलामाशास्ते ॥२१॥ अथ परिधीननुप्रहरति । स मध्यममेवाग्ने परिधिमनुप्रहरति यं परिधि पर्यघर- अग्ने देव परिणमिर्गुह्यमानः । तं तऽ एतमनु जोपं भराम्येप नेत्वदपचेतयाताऽइत्यः प्रिं पायोऽपीत मितीत रावनुसमस्यति ॥२२॥ अथ जुहू चोपमृतं च सम्प्रगृह्णाति । अदो हैवाहुतिं करोति यदनपत्याहुतिर्भूर देवलोकं गच्छादिति तस्माज्जुहूं चोपभृतं च सम्प्रगृहाति ॥२३॥ स वै विश्वेभ्यो देवेभ्यः सम्प्रगृह्णाति । यदाऽअनादिष्टं देवतायै हविर्गीयते सः ये तस्मिन्देवता अपिलिन्यो भन्यन्ते न वाऽएतत्कस्यै चन देवतायै हविर्यहनादिशा- यदाज्यं तस्माद्विश्वेभ्यो देवेभ्यः सम्पगृहात्येतदु वैश्वदेव हविर्यज्ञे ॥२४॥ स सम्प्रगृह्णाति । सधेसवभागा स्थेपा बृहन्त इति सथ्त्रयो ो व सलु परिशिE 'स्वस्तिमानुपेभ्यः' अर्थात् 'मनुष्य के सम्बन्धियों के लिये कल्याण हो। इसके द्वारा व श्राशीप देता है कि मनुष्य होता असफल न हो ॥२१॥ अब वह परिधियों को श्राग में डालता है। पहले मध्यपरिधि को यह मन्त्र पदप डालता है, 'यं परिधि पर्यधरथा अग्ने देष पणिभिर्गुयमानः । तं तऽएतमनु भोषं मराम्ये नेत् त्वदपचेतयाता' ( यजु० २०१७)। हे अग्नि देव । जिस परिधि को तूने अपने चा श्रीर रक्खा जब तू पणियो से घिरा हुआ था, मै उस तुझको तेरी प्रसन्नता के लिये भरत हूँ। यह तेरे प्रतिकूल न हो' । शेष दोनों (परिधियों) फो इस मंत्रांश से डालता है 'अग्नेः प्रियं पाथोऽपीतम्' (यजु० २११७) । 'तुम दोनों अग्नि के प्रिय स्थान में प्राप्त हो ॥२२॥ अब वह जुहू और उपमृत को ग्रहण करता है । पहले जो वह ( प्रस्तर को चुपड़ता है तो मानों यह आहुति देता है कि यह पाहुति अनकर देवलोक को जा सके इसीलिये यह जुहू और उपभृत् को साथ-साथ पकड़ता है ।।२३।। घह विश्वे देवों के लिये उनको ग्रहण करता है। क्योंकि जब बोई हवि ऐसी द जाती है जिसमे किसी देवता के लिये निर्देश न हो तो उसमें सभी देवता समझते हैं । हमारा भाग है । जब यह प्राज्य को लेता है तो किसी देवता का निर्देश करके तो हपि में लेता नहीं, इसलिये वह सब देयों के लिये लेता है । इसलिये वह उस हविर्यज्ञ में आज वो 'वैश्वदेव' अर्थात् सब देवताओं का बना देता है ||२४|| यह उनकी इस मन्त्र से ग्रहण करता है, 'ससवभागा स्थेपा बृदन्तः (यजु २११८)। 'इषा अर्थात् शक्ति के द्वारा यहे श्रार बचा हुआ माग लेने वाले होमो' ('संलय' कहते हैं बचे हुये को)। अब कहता है-'प्रस्तरप्ठाः परिधेयाश्च देवा ( यजु १. शु० सं० २०२१०१७। २. शु० सं० अ०२ फ. १८।

को०१,८.३.२५-२६ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् १७६ भवति प्रस्तरेष्ठाः परिधेयाश्च देवा' इति प्रस्तरश्च हि परिधयश्चानुपहृता भवन्तीमा पाच- मभि विसे गृणन्त' इत्येतदु पैसदेयं करोत्यासयास्मिन्वहिपि मादयध्वं स्वाहा वाडिति तद्यथा वपद्कृत हुतमेवमस्यैतक्ष्यति ।।२५।। स यस्यानसो हविहन्ति । अनसस्तस्य धुरि विमुञ्चन्ति यतो युनजाम ततो विमुञ्चामेति यतो व युञ्जन्ति ततो विमुञ्चन्ति यस्यो पात्र्यै स्क्ये तस्य यतो युनजाम ततो विमुञ्चामेति यतो हो व युञ्जन्ति ततो विमुञ्चन्ति ॥२६॥ युजी ह वाऽएते यज्ञस्य यत्स्नुचौ । ते ऽएतद्युते यत्प्रचरति स यं निघायावयेद्यथा वाहनमवादेवं तत्तेऽएतत्विष्टकृति विमोचनमागच्छतस्ते तलादयति तद्विमुञ्चति तेऽएत- पुनः प्रयुक्तऽनुयाजेषु सोऽनुयाजेश्चरित्वैतद्विमोचनमागच्छति ते तत्सादयति तद्विमुञ्चति तेशतत्पुनः प्रयुडक्ते यत्सम्प्रगृहाति तथा गतिमगियुदक्ते ता गतिं गत्वा विमुञ्चते यज्ञ चाऽअनु प्रजास्तस्मादय पुरुषो युक्तेऽश विमुञ्चतेऽथ युद्ध तयां गतिमभियुड ते तां २११८ ) । अर्थात् हे प्रलर पर बैठे हुये और परिधि वाले देव' । प्रस्तर और परिधियाँ तो भाग मे फेंकी जा चुको । अब कहता है-'इमा याचमभि विश्व गृणन्तः' (यजु० २।१८) । 'इस वाणी को ग्राप सन ग्रहण करते हुए । इससे वह उसे वैश्वदेव ( सब देषों वाली) करता है । अब कहता है-'यासयास्मिन् बर्हिपि मादयध्वन्याहा वाट' ( यजु० २।१८)। 'इस ग्रासन पर बैठो और स्वाहावाट को चपसो' । जैसे वषट्कृत हवि होता है वैसे ही यह भी है ||२५|| गाड़ी से जिसबी हपि लेते हैं उसकी ही गाड़ी की धुरी मे (सुधों को) अलग करते हैं, कि जहाँ हम जोडे वहीं अलग करें । क्योंकि जहाँ जोडा करते हैं यही अलग फरते हैं । (गाड़ी के जिस स्थान पर बैल जोते जाते हैं उसी स्थान पर खोले जाते हैं )। परन्तु पान से जिसको हवि ली जाय उसके लिये खुयों को साया पर रखकर ( अलग करें)। कि जहॉ जोड़ें यही अलग करे । इसलिये जहाँ जोडते हैं वहीं अलग करते हैं ॥२६॥ यह जो खुच् ( चमचे हैं ) यही यज्ञ के दो बैल है । जब वह चलता है ( यज्ञ प्रारम्भ करता है ) तब उनको जोतता है । अब यदि वह इसको रखकर ही अलग कर दे जैसे थैल को ( बिना सोले ही ) मिठा दें, तो वह गिर पड़ेगा । स्विष्टकृत में दोनो चमचों का विमोचन होता है। अब वह इनको सोलता है अर्थात् विमोका करता है । वह इनको अनुयानों में पिर जोतता है । अनुयाजों को करने के पश्चात् फिर इनका विमोचन करता है । वह इनको सोलता है अर्थात् विमोचन करता है । जब यह इनमा समगृहरण (साय छूना ) करता है तो फिर जोतता है । जिस गति (यात्रा या कार्य) के लिये उनको जोतता है उसी गति के पार करने पर विमोचन करता है । यज्ञ रे पीछे ही प्रजा होती है। १-३, शु० स०अ०२ क. १८।

१८० माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे कां० १.५३.२७1 गति गत्वान्ततो विमुच्यते स सादयति धृताची स्थो धुर्यो पातथं सुग्ने स्थः सुम्ने मा धत्तमिति साध्व्यौ रथः साधौं मा धत्तमित्येवैतदाह ॥२७|| बाह्मणम् ||१|| [८.३.] ॥ अध्यायः॥८॥ इसलिये यह पुरुष पहले जोतता है फिर खोलता है । फिर जोतता है और जिस गति के लिये उसने जीता था वह गति हो जाने के पश्चात् उसको छोड देता है । वह इस मंत्र को पढ़ कर रखता है, 'वृताची स्थो धुर्यो पातसुम्ने स्थः सुम्ने मा धत्तम् । 'श्राप घी के प्रेमी हैं धुरियो की रक्षा करो | याप भद्र हैं । मेरे लिये भद्र कीजिये । इससे तात्पर्य है कि आप साधु हैं मुझे साधुत्र दीजिये ॥२७|| १.शु० सं० ०२ क- १६ अध्याय-ब्राह्मण ? स यत्राह । इपिता दैव्या होतारो भद्रवाच्याय प्रेपितो मानुपः सूक्तवाकायेति यदतो होतान्याह सूक्तऽ इय तदाह यजमानायैवैतदाशिषमाशास्ते तदाऽस्तदुपरिष्टाद्यज्ञस्याशिप- माशास्ते इयं तद्यस्मादुपरिष्टाद्यज्ञस्याशिपमाशास्ते ॥१॥ गझं याऽएष जनयति । यो यजतऽएतेन ह्युक्ता ऋत्विजस्तन्यते तं जनयन्त्यथा- शिपमाशास्ते तामस्मै यज्ञ आशिष सत्रमयति यामाशिपमाशास्ते यो माजीजनतेति तस्माद्वाऽउपरिष्टाद्यज्ञस्याशिपमाशास्ते ॥२॥ देवान्वाऽएप प्रीणाति । यो यजतऽएतेन यज्ञेनऽग्भिरिय त्याजुभिरिव त्वदाहुतिभिरिय त्यत्स देवान्प्रीत्या तेष्वपित्वी भवति तेष्वपित्वी भूत्वाथाशिषमाशारते तामस्मै देवा प्राशिप सक्षमयन्ति यामाशिपमाशास्ते यो नोऽप्रैपीदिति तस्मादाऽउपरिष्टायज्ञस्याशिपमा- शास्ते ॥३॥ अथ प्रतिपद्यते । इद' द्यावापृथिवी भद्रमभूदिति भद्र ह्यभूयो यहस्य साथ- जर अध्वर्यु कहता है, 'इपिता देव्या होतारो भद्रयाच्याय प्रेपितो मानुषः सूक्त- चाकाय' । अर्थात् 'देवों के होता लोग बुलाये गये कल्याण कहने के लिये और होता सूक्तयाक के लिये' और जब उस पर होता सूक्त कहता है तो वह यजमान के लिये श्राशीप देता है । यह यज्ञ के पीछे ही आशीष देता है। दो कारण है कि वह यज्ञ के पीछे श्राशीष देता है ॥१॥ जो यज्ञ करता है वह यज्ञ को उत्पन्न करता है । इसी की आज्ञा से ऋत्विज यज्ञ को तानते अर्थात् उत्पन्न करते हैं । अब ( होता) श्राशीप देता है । यह यश उस' आशीषा को उसी के लिये मानता है जो आशीप दी जाती है। क्योकि ( यज्ञ समझता है.कि) मुझे इसने उत्पन्न किया । इसलिये यज्ञ के अनन्तर ही श्राशीप दी जाती है ॥२॥ जो यज्ञ करता है वह देवो को अवश्य ही प्रसन्न करता है। इस यज्ञ से देवो को ऋचाओं, यजुयों तथा आहुतियों द्वारा प्रसन्न करके वह देवों का हिस्सेदार हो जाता है । और जब हिररोदार हो गया तो होतृ उसके लिये आशीष देता है । और इस उसकी दी हुई श्राशीप को देवता लोग ( यजमान के लिये ) मानते हैं क्योंकि वे जानते हैं कि उसने हमे प्रसन्न किया है । इसलिये भी वह यज्ञ के पश्चात् श्राशीप देता है | अब बह जपता है, 'इद द्याया पृथिवी भद्रमभूत्' । हे द्यौ और पृथ्वी! यह भद्र हो १. ते० प्रा० ३.५.१०॥

माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १.६.१,४-७॥ स्थामगन्नार्म सूक्तवाकमुत' नमोवाकमित्युभयं वाऽएतद्यज्ञ एव यत्सूक्तयाकरच नमोवाक- श्चारात्स्म यज्ञमयिदाम यज्ञमित्येवेतदाहामे लय सूक्तवागस्युपश्रुती दिवस्पृथिव्योरित्य- ग्निमेवैतदाह त्वच सूतावागस्युपशृण्वत्योरनयोर्यावापृथिच्योरित्योमन्चती तेऽस्मिन्यज्ञे यजमान द्यावापृथिवी स्तामित्पन्नवलो तेऽस्मिन्यज्ञे यजमान धावापृथिवी स्तामित्ये- चैतदाह ॥४॥ शंगवी जीवदानृऽइति । शंगवी ते जीवदानू स्तामित्येवैतदाहापरनूऽनप्रवेदेऽइति माह करमाञ्चन प्रवासीर्मो तऽइदं पुष्टं कश्चन प्रविदतेत्येवैतदाह ।।५।। उरुगव्यूती ऽभगयड कृताविति । उरुगव्यूती तेऽभये स्तामित्येवैतदाह वृष्टिद्यावा रीत्यापेति वृष्टिमत्यो ते स्तामित्येौतदाह ॥६॥ शग्मुवी' मयोभुवाविति । शम्मुयौ ते मयोमुयो स्तामित्येवैतदाहोर्जस्यती च पयस्यती चेतिरसवत्यौ तऽउपजीयनीये स्तामित्येवैतदाह ।।७।। गया' । जिसने यज्ञ समाप्त कर लिये उसके लिये अवश्य ही कल्याण हो गया । 'यार्म सूता- यानमुरा नमी वाकम्' । 'हमने सूक्तवाक और नमोवाक कह दिया', क्योंकि यह सूक्त याक और नमोवाक यश ही हैं । इसका तात्पर्य है कि हमने यश को पूरा कर लिया या हमने यश की प्राप्त कर लिया । अब कहता है, 'अग्ने त्व,सूक्त वागरयुपश्रुति दिवस्पृथियोः' । इसका तात्पर्य है कि हि अग्नि ! तू सक्त वाक् है और यौ तथा पृथिवी उसको सुनते हैं । अब कहता है, 'यो मन्वती तेऽस्मिन् यज्ञे यजमान द्यावापृथिवी स्ताम् । हे यजमान ! इस यज्ञ में यौ और पृथिवी तेरे लिये कल्याणकारी हो । इसका तात्पर्य यह है कि हे यजमान इस यज्ञ में धौ और पृथ्वी तेरे लिये अन्नवती (अन्न को देने वाली) होवे ॥४॥ अब कहता है, 'शंगवी जीवदान' । इसका तात्पर्य यह है कि वह दोनो पशुओं के लिये हितकारी और जीवन को बढ़ाने वाले हैं। अब कहा, 'अनरन् ऽअमवेदे' । न डरने चाले और समझ में न पाने वाले । इससे कहने से तातयं यह है कि तू किसी से न डरे श्रीर तेरे इस धन को तुमसे कोई न ले ॥५॥ श्रय कहा, 'उरुगव्यूतीऽअभयरकृतौ । 'विशाल घर वाले और अभय पाने वाले इससे तात्पर्य है कि उनके घर विशाल हो और वह भय से मुक्त हो । अब कहा, 'वृष्टि- चायारीत्यारा' यह इसलिये कहा कि ये दोनों वर्ग वाले हो ॥६॥ अथ कहा, 'शम्भुवौ मयोभुवा'। यह इसलिये कहा कि वे दोनों कल्याण करने वाले यौर दान देने वाले हो। अब कहा, 'ऊर्जस्विती च पयस्वती च। इसके कहने से तात्पर्य यह है कि ये दोनों रस वाले और जीविका देने वाले हो जा १-७.तेमा०३,५.१०।

१८३ का०१.६.१८६ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् सूपचरणा' च स्वधिचरणा चेति । सूपचरगाह तेऽसारस्तु यामधस्तादुपचरसि स्वधिचरणो तऽइयमस्तु यामुपरिष्टादधिचरसीत्येवैतदाह तयोरापिदीतिर तयोरनुमन्यमान योरित्यरेतदाह || अगिरिदय हविः । अत्रुपतापीधत महो ज्यायोऽकृतेति तदाशेयमाज्य भागमाह सोम इदय हविरजुपतापीवृधत महो ज्यागोऽनेति तत्सोमम्यमाज्यभागमाहामिरिदय हविरजुपतावीवृश्त' महो ज्यायोऽकृति तद्य एप उमपत्राच्युत आग्नेय पुरोडाशो भरति तमाह 10 अथ यथादेवतम् । देवा भाज्यपा भाज्यमनुपन्तावीवृधन्त महो ज्यायोऽवृतेति तत्मयाजानुयाजागाह प्रयातानुयाना व देवा श्राज्यपा अग्निहानेणेदश हविरजुपतावीत महो ज्यायोऽकृतेति तदनिय होनेगाहा जुपतेत्ये या इष्टा देवता भवन्ति ता सम्पश्यत्यसो हविरजुपतासी हपिरजुपतेति तयज्ञस्योतत्समृदिमाशास्ते यदि देवा हवि पन्ने तेन हि अत्र पहा, 'सूपचरणा च सधिचरणा' । 'शूपचरणा' इसलिये यहा कि श्री जिसको त नीचे से छूता है तुझे सुगमता से प्राप्त हो जाय । 'त्यधिचरणा' इसलिये कहा कि यह पृथ्वी जिस पर तू रहता है तुझे स्थान दे । अब कहा, 'तपोराविदो' । 'उन दोनों के शान से' । इससे तात्पर्य है कि उन दोनों की अनुमति से ॥८ अत्र बहा, 'अग्निरिद हविरजुपतावीधर महो ज्यायोऽकत' | 'अनि ने इस हवि को ले लिया । वह बढ गया। यह बड़ा हो गया । इससे अमि के याज्य की और सरत है । अब पहा, 'सोम इदछहविरजुपतावीवृधत महो ज्यायोऽत' । 'सोम ने इस हवि को ले लिया । वह यह गया । यह बड़ा हो गया। इससे सोम के श्राज्य की और सोत है । अब कहा, 'अग्निरिद विरजुपतावीवृधत महो ज्यायोऽकृत' । 'अग्नि ने यह हवि ले ली। वह बढ गया । वह बड़ा हो गया। इससे अग्नि क पुरोडाश से तात्पर्य है जो दर्श और पूर्णमास दोनों यज्ञों म अवश्य ही दिया जाता है | इसी प्रकार अन्य देवो के लिये । 'देया आज्यपा प्राज्यमनुपन्तावीवृधन्त महो ज्यायोऽवत' 'श्राज्य या पी को पीने वाले देवी ने अान्य को ले लिया। यह बढ गये । बह पदे हो गये । यहाँ प्रयाज और अनुयाजों से तात्पर्य है क्योकि प्रयान और अनुयाज ही आय पान करने वाले देव हैं । अब कहा, 'अग्निहोंनेणेदछइविवषतावोवृधत महो ज्यायोऽकृत' । 'होर अग्नि ने इस हयि को लिया ! वह बढ़ गया । यह या हो गया । यहाँ होन यापन के लिये कहा । 'जुपता' अथात् स्वीकार कर लिया । ऐसा कहकर वह जा देवता इम होते हैं उनको गिनाता है कि इस देव गे हरि स्वीकार की। इस प्रकार यज्ञ की समृद्धि को चाहता है क्योंकि जो कुछ हवि देवता स्वीकार करते हैं उसी से उसयो रही चीजों की १.७० प्रा०३ ५.१०॥

ལ༔ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १.६.१.१०.१४ । महज्जयति तस्मादाहाजुपतेत्यवीवृधतेति यदै देवा हवि|पयन्ते तदपि गिरमानं कुर्वते तस्मादाहानीवृधतेति ॥१०॥ महो' ज्यायोऽकृतेति । यज्ञो वै देवाना महरत, ह्यतज्ज्यायाधंसमिव कुर्वते तस्मादाह महो ज्यायोऽकृतेति ॥११॥ अस्यामृधेदोत्रायां देवगमायामिति । अस्याथ राघ्नोतु होत्राया देवङ्ग मायामित्ये. चैतदाहाशास्तेऽयं यजमानोऽसाविति नाम गृह्णाति तदेनं प्रत्यक्षमाशिपा सम्पादयति ।।१२।। दीर्घायुत्वमाशास्तऽइति । सा यामुत्रोत्तरा देवयज्या तदिह प्रत्यहं दीर्घा- युत्वधं ॥१३॥ सुप्रजास्त्वमाशास्तऽइति । तद्यदमुत्र भूयो हविष्करणं तदिह प्रत्यक्ष, सुप्रजास्त्वं प्रशासन स कुर्याद्य एवं कुर्यादुत्तरी देवयज्यामाशास्तऽइति वेव व यात्तदेव जीवातुं तत्प्रजो तत्पशून ॥१४॥ भूयो हविष्करण माशास्तऽइति । तदेव तत्सजात घनस्यामाशास्तऽइति प्राणा माप्ति होती है । इसलिये कहा कि स्वीकार किया' । 'बढ़ गये इसलिये कहा कि जब देव इति स्वीकार करते हैं तो पहार से पढ़ जाते हैं । इसलिये कहता है, 'बढ़ गये ॥१०॥ 'बड़े हो गये इसलिये कहा कि यर ही देवों का बड़ापन है । इसी को यह बड़ा परते हैं । इसलिये कहा 'बड़े हो गये ॥११॥ श्रय पहा, 'अस्यामधेद्धोत्रायां देवगमायाम्' । 'इस देवी के पास जाने वाले होन में वृद्धि को प्राप्त हो । उसके कहने से तात्पर्य यह है कि इस देवो के पास जाने वाले होन में पूले फ्ले। अब कहा, 'पाशास्तेऽय यजमानोऽसौ' । 'यह यजमान प्रार्थना करता है। यहाँ ('असो') के स्थान में यजमान का नाम लेता है । इस प्रकार प्रत्यक्ष रूप से उरा के लिये श्राशीर्वाद पा सम्यादन करता है ।।१२।। श्रय पहा, 'दीर्घायुवमाशास्ते'। 'बड़े जीवन के लिये प्रार्थना करता है। जिमको पदले (दाम) देवयन्या' पहा उसी को यहाँ 'दीर्घायु कहता है ॥१३॥ अब कहा, 'मुमजास्त्वमाशास्ते' । 'अच्छी सन्तान के लिये प्रार्थना करता है। पदों पहले 'भूयो हरिपरण' पहा । यहाँ उसी को 'गुमनास्त्य' पदा । जो इस प्रकार करेगा उसे शागन प्राप्त होगा। उमयो यहना चाहिये, 'देव यन्यामाशारते । 'देव यज्या के लिये प्रार्थना करता है। इनमे दीघायु, प्रजा और पशु पी प्राप्ति होगी ॥१४॥ पर कहा, 'भयो हपिपरपमागारते' । बहुत हरिपारण की प्रार्थना करता है। इससे उभी की प्राना करता है। घर कहा, 'मजान वनस्यामाशाग्ने । 'याने साथियों १५.ते.मा.... ** यां० १.६.१. १५-१६ । दर्शपूर्णमागनिरूपणम् सजाताः प्राणेहि सह जागते तत्प्राणानाशास्ते ॥१५|| दिव्यं धामाशास्तऽइति । देवलोके मेऽप्यमदिति वै यजते यो यजते तद्देवलोक- ऽएवैनमेतदपित्यिनं करोति यदनेन हविपाशारते तदश्यात्तभ्यादिति यदनेन हविषाशास्ते तदरमै सर्वधं समृध्यतामित्येतदाह ।।१६।। ता वाऽएताः । पाशिपः करोति तिस इडायां ता अष्टामष्टाक्षरा चै गायत्री पीर्य गायत्री वीर्यमेवैतदाशिपोऽभिसम्पादयति ॥१७॥ नातो भूयसीः कुर्यात् । अतिरिका ह कुर्याचदतो भूयारीः कुर्यायदै यहारयाति- रितं विपन्त, हास्य तद्ग्रातृव्यमभ्यतिरिच्यते तस्माचातो भूयसीः कुर्यात् ।।१८।। अपीदै कनीयसीः सप्तः । तदस्मै देवा रासन्तामिति तदस्मै देवा अनुमन्यन्तामि- त्येतदाह तदग्निर्देवो देवेभ्यो वनुता वयमोः परि मानुषा इति तदग्निर्देवो देवेभ्यो धनुतां चयमग्नेरध्यस्माऽएतद्दनवामहाऽइत्येतदाह ||१६|| इष्ट" २ वित्तं चेति । ऐपिपरिव वाऽस्तयां तमविदस्तस्मादाहेष्टं च वितं चैत्युमे चैनं धावापृथिवीऽअहससातामित्युभे चैन द्यावापृथिवीऽआत्तेोपायतामित्ये- के लिये प्रार्थना करता है। प्राण ही 'सजाता है क्योंकि यह साथ उत्पन्न होते हैं । इस- लिये प्राणों के लिये प्रार्थना करता है ।।१५।। अब कहा, 'दिव्यं धामाशास्ते' । 'दिव्य धाम की प्रार्थना करता है। जो यस करता है यह इसलिये करता है कि देवलोक में भी मेरे लिये धाम गिले । इस प्रकार वह देवलोक में भी हिस्सेदार करता है। अब कहता है, 'यदनेन हविषाशारते तदश्यात् तथ्यात् । अर्थात् इस दृषि से जो प्रार्थना करे वह सब प्राप्त हो जाय ॥१६।। यह पाँच श्राशी देता है । तीन इडा में हुई । इस प्रकार बाट हुई । गायत्री मे पाठ अक्षर होते है। गायत्री वीर्य है। इसलिये वीर्य का सम्पादन करता है ॥१७॥ इनसे अधिक (श्राशीप) न दे । यदि इनसे अधिक दे तो सीगा से बाहर जाय । और यज्ञ में जो सीमा से बाहर जाता है वह दुष्ट शत्रु के लिये होता है । इसलिये सीमा से बाहर न जाय ॥१८॥ इनसे कम कर सकता है जैसे याद । 'तदाम देवा रासन्ताम् । ऐसा कहने से अर्थ यह है कि उसके लिये देव इस पदार्थ को दें। 'तदनिदेवो देवेभ्यो वनुता वयमग्नेः परि- मानुपा' । इसका अर्थ है कि अग्नि देव देवों से लेवे और हम तब इस ( यजमान ) के लिये इसे ले लेवे ॥१६॥ 'इष्ट च वित्त च । 'चाहा और प्राप्त किया। उन्होंने यश को चाहा और प्राप्त किया । इसलिये वहा 'दष्ट न वित्तं च' । अत्र कहा, 'उभे चैन धावापृथिवीऽयर्थदमस्या- १-६. ते० प्रा०३.५.१०॥

१८६ माध्यन्दिनीये शतपपनाहाणे यां० १.६.१.२०-२४ । वैतदाह ॥२०॥ तदु हैकऽआहुः । उभे च मेति तथा होताशिप आत्मानं नान्तरेतीति तदु तथा न ब याद्यजमानस्य वै यज्ञऽआशीः कि नु तत्रऽविंजा यां वै काश्च यज्ञऽऋत्विज आशि- पमाशासते यजमानस्यैव सा न ह स एता क चनाशिपं प्रतिष्ठापयति य आहोभे च मेति तस्माद् व गादुभे चैनमित्येव ।।२१।। इह गतिर्वामस्येति । तद्यदेव यज्ञस्य साधु तदेवास्मिन्नेतद्दधाति तस्मादाहेह गति- चीमस्येति ॥२२॥ इदं च नमो देवेभ्य इति । तथज्ञस्यैवैतत्सथरथां गत्वा नमो देवेभ्यः करोति तस्मादाहेदं च नमो देवेभ्य इति ॥२३॥ अथ शंयोराह । शंयुह 4 बार्हस्पत्योऽअसा यशस्य सस्था विदांचकार स देवलोकमपीयाय तत्तदन्तर्हितमिव मनुष्येभ्य आस ॥२॥ तद्वाऽऋपीरणामनुश्रुतमास | शम्युर्ह वे वार्हस्पत्योऽअसा यज्ञस्य सधस्था विदा- ताम् । अर्थात् 'चौ और पृथिवी दोनों इसको पाप से बनायें ॥२०॥ कुछ लोग कहते हैं 'उभे च मा 'दोनो मुझको भी' । अर्थात् होतानाशीष मे अपने को मी शामिल कर लेता है । लेकिन ऐसा न कहना चाहिये। क्योकि यज्ञ मे आशीष तो यजमान के लिये है (उसमे ऋत्विजों से क्या प्रयोजन ! ) यज्ञ में ऋत्विज लोग जो कुछ आशीष देते हैं वह सम यजमान के लिये ही होती है । इसके अतिरिक्त नो कोई कहे 'मुझ को भी', यह आशीर्वाद को यहीं भी स्थापित नहीं करता, इसलिये कहना चाहिये कि यह दोनों इसको बचायें रक्षा अत्र कहता है, 'इह गतिमिस्य' । 'यह पाम ( इष्ट पदार्थ) की गति है। यज्ञ में जो कुछ अच्छा है उसको वह इस प्रकार यजमान के लिये दे देता है । इसलिये कहा 'यह वाम की गति है ॥२२॥ अब कहा, 'इद च नमो देवेभ्यः' । 'यह देयों के लिये नमस्कार' । यज्ञ समाप्त होने पर देवों को नमस्कार करता है इसलिये कहता है यह देवों के लिये नमस्कार हो॥२३॥ श्रब यहता है, 'शयो.' । 'पल्याण हो । बृहस्पति के पुत्र शयु ने यज्ञ की संस्था को पहले जाना । यह देवलोक पो भाग लेने चला गया । उस पर बह शान मनुष्यों रो लोप हो गया ॥२४॥ अब भूपियो को पता लगा कि वृहस्पति का पुत्र शयु यज्ञ की सस्था यो जानकर देवलोक में भाग लेने चला । 'शयोः' फा उचारण परके उन (मृपियों) ने भी यज्ञ की १.ते. मा०३.५.१.!

मां० १.६.१, २५-२८। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् चकार स देवलोकमपीयायेति ते तामेव यशस्य संस्थामायन्या शंयुर्हिस्पत्योऽवे- घच्छम्योरन बरतावेष एतद्यज्ञस्य सवस्थामुपैति या शयुर्हिस्पत्योऽयेगच्छयोराह तस्मादे शंयोराह ॥२५॥ स प्रतिपद्यते । तच्छ योरायणीमहइति तो यज्ञस्य सस्थामावृणीमहे या शंयुर्हिस्पत्योऽवेदित्येतदाह ॥२६॥ गातु यशायरे गातुं यज्ञपतयऽइति । गातु य प यज्ञायेच्छति गातुं यज्ञपतये यो यज्ञस्य सवस्या देवी परितरस्तु नः स्वस्तिर्मानुपेभ्य इति स्वस्ति नो देवत्रास्तु स्वस्ति मनुष्यनेत्यैवैतदाहोय जिगातु मेषजमित्यूर्व नोऽयं यज्ञो देवलोक जयस्वित्यै- चैतदाह ॥२०॥ श नोऽअस्तु द्विपदे शं चतुष्पदऽइति । एतावदाऽइदछ सर्व यावद्दिपाच्चैव चतुप्पारन तस्माऽएवैतद्यज्ञस्य सस्था गत्वा श करोति तस्गादाह शं नोऽअस्तु द्विपदे शं चतुष्पदऽइति ॥२८॥ अथानयेत्युपस्पृशति । श्रमानुप इव वाऽएतद्भवति यदात्विजये प्रवृत इय वै उस सस्था को जान लिया जिसे बृहसति रे पुत्र शयु ने जाना था । यह ( होता) भी शयोः के उच्चारण से यज्ञ की उस सस्था को समझ लेता है जिसे बृहस्पति के पुत्र शयु ने जाना था। इसलिये वह कहता है 'शयो' ॥२५॥ श्रर जपता है, 'तच्छयोरातृणीमहे । 'उस शयो को हम धारण करें । अर्थात् हम उस संस्था को धारण करे जो वृहस्पति के पुत्र शयु ने धारण की यी ॥२६॥ अब कहता है, 'गातु यज्ञाय गातु यज्ञपतये । 'यज्ञ के लिये जय, यज्ञपति के लिये जय' । जो यश की सस्था को चाहता है वह यज्ञ के लिये और यज्ञपति के लिये जय चाहता है । 'वस्तिरस्त न स्वस्तिर्मानुपेभ्य' । 'स्वस्ति हमारे लिये, स्वस्ति मनुष्यों के लिये । इसका तात्पर्य है कि देवो मे हमको स्वस्ति हो और मनुष्यों में स्वस्ति हो । 'ऊर्च जिगातु मेपजम्' । 'भेषज या मुक्ति का साधन ऊपर जावे । इससे तारार्य है कि हमारा यज्ञ देवलोक को जीते ॥२७॥ अब कहता है, 'शनोऽस्तु द्विपदे श चतुष्पदे ! अर्यात् हमारे दुपायों और नौपायों के लिये कल्याण हो। यह दुपाये और चौपाये ही सत्र ससार हैं । यज्ञ को समात करके वह यजमान के लिये कल्याण मांगता है, इसलिये वहता है कि हमारे दुपार्यों और चौपायों के लिये कल्याण हो ॥२८॥ अब उस (अँगुली ) से (पृथ्वी को) छूता है । जब उसका ऋत्विज के कर्म ये लिये परण होता है तो वह अमानुष ( मनुष्यों से ऊपर) हो जाता है । यह पृथ्वी ही १५ ते बा ३ ५ १।

माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे क्रां०.१.१.२.१.४१ पृथिवी प्रतिष्ठा तदस्यामेवैतत्प्रतिष्टायां प्रतितिष्ठति तदु खलु पुनर्मानुपो भवति तस्मादनये- त्युपस्पृशति ।।२।। मासणम् ॥२ [६.१.] || प्रतिष्ठा ( सुरक्षित स्थान ) है, इसलिये यहीं अच्छी तरह खडा होता है । ग्नौर यह फिर ( यज्ञ करने के बाद) मनुष्य हो जाता है। इसीलिये इस अंगुली से पृथ्वी को छूता है ॥२६॥ यात् ॥२॥ अध्याय --ब्राह्मण ते वै पालीः संयाजयिष्यन्तः प्रतिपरायन्ति । जुहूं च सुवं चाव[रादत्ते वेद- होताज्यविलापनीमग्नीत् ॥१॥ तदैकेषामध्ययुः पूर्वणाहवनीय पर्येति तदु तथा न कुर्यादहिर्धा ह यज्ञात्स्यायत्तेने- जपनेनो हैव पत्नीम् । एकेषामध्ययुरेति नोऽएव तथा कुर्यात्पूर्वा| वै यज्ञस्याध्वर्यु- जघनार्थः पाली यथा मसत्तः शिरः प्रतिदध्यादेवं तदहि है। यज्ञात्स्यायत्तेनेयात् ॥३॥ अन्तरेणो हैव पत्लीम् । एकेपामध्वर्युरेति नोऽएव तथा कुर्यादन्तरियाद यज्ञात्पनी यरतेनेयात्तरमा पूर्वरोव गार्हपत्यमन्तरेणाहवनीयं चेति तथा ह न पहिर्धा यज्ञाद् भवति यथोऽएवादः प्रचरजन्तरेण सघरति रा उ एवास्यैप संचरो भवति ॥४॥ ये पत्नी-सयाज करने के लिये ( गाई पत्य अप्ति के पास ) लीटते हैं । अध्वर्यु जुहू श्रीर सुया को लेता है, होता वेद (युशों या गुन्छ) और श्राग्नीन श्राव्य-विलापनी (पी टिघलाने की स्टोरी)को ॥१॥ यहाँ कुछ लोगों के मतानुसार अपर्यु ग्राहयनीय के पूर्व की अोर जाता है । परन्तु ऐसा नहीं परना चाहिये । क्योरि यदि वह वहाँ जायगा तो यश के बाहर हो जायगा ॥२॥ कुछ ये मन में प्रधM ( यजमान पी) पनी के पीछे-पीछे चलता है। उसकी ऐसा भी न करना चाहिये । क्योंकि अध्वर्यु यर का पूर्वार्द्ध है और पदी यज्ञ का पिछला श्राधा । यदि ऐमा करेगा तो मानो यह श्राने शिर यो पीछे फेर रो और (अध्वर्य) यश से पहिएत दो नायगा ॥३॥ बुद ये मत में ध्वर्यु परी और गाहात्य के बीच में चलता है परन्तु उसको ऐया भी न करना चाहिये क्योंकि यदि यह ऐसा परेगा तो यश से पनी को अलग कर देगा दानिये गाईप पे पूर्व को और श्रादयनीय ये भीतर यो जाता है। इस प्रकार यह यश के बाहर नहीं होना शोर नदि पहले (पासनीय ता जाते हुये ) वह भीतर को और दो पर गश धागा दी श्रर भी ररना चाहिये ॥

n ०१.६.२.५-१०॥ दर्शपूर्णमायनिरूपणम् अथ पलीः संयाजयन्ति । यज्ञादै मनाः प्रजायन्ते यतात्मजायमाना मिथुना राजायन्ते मिथुनात्मजायमाना अन्ततो यज्ञस्य प्रजायन्ते तदेना एतदन्ततो यशस्य मिथुना- प्रजननात्प्रजनयति तस्मान्मिथुनात्प्रजननादन्ततो यजस्येमाः प्रजाः प्रजायन्ते तस्मात्पनी: संथाजयन्ति ।।५।। चतस्रो देवता यजति । पतसो वै मिथुनं इन्द्रं वे मिथुन द्वे दे हि सत्तु भवतो मिथुनमेरेतरप्रजननं क्रियते तस्माच्चतसो देवता यजति ।।दा ता वाऽभाज्यहविषो भवन्ति । रेतो वाऽआज्यछ रेत एवैतसिञ्चति तस्मादाज्य- हरिपो भवन्ति ॥७॥ तेनोपा७शु चरन्ति । तिर इव चै मिथुनेन चर्यते तिर इवैतद्यदुपाशु तस्मादु- पाशु चरन्ति । अब सोमं यजति । रेतो वे सोमो रेत एवैतसिञ्चति तस्मात्सोम यजति ।।६।। अथ लारं यजति । त्वष्टा सिक्तथ रेतो विकरोति तस्मात्त्यष्टारं यजति ॥१०॥ अथ देवानां पत्तीर्यजति । पत्नीषु वै योनो रेतः प्रतिष्ठित तत्ततः प्रजायते तत्पली- अन पनी-सयाज करते हैं। यश से निश्चय ही सन्तान उत्पन्न होती है । और यश से जो होती है, जोड़े से उत्पन्न होती है। जोडे से जो उत्पन्न होती है यह यज्ञ के अन्त में उत्पन्न होती है । इसलिये यश की समाप्ति पर जोठे से मना उत्पन्न की जाती है । इसलिये पक्षी-सयाज किया जाता है ॥५॥ चार देवताग्यो के लिये यज्ञ पर है । चार जोटा है। दो का जोडा होता है। दो दो मिलकर चार होते हैं । इससे उत्पन्न करने वाला जोडा हो गया । इसलिये चार देव- ताओं के लिये यज्ञ करता है ॥६॥ यह हवियाँ घी की होती हैं। धी ही वीर्य है। इस प्रकार वीर्य सींचता है, इसलिये घी की चाहुति देता है। इसको यह धीमी आवाज से करते हैं। समागम छिपकर किया जाता है । और जो धीमी अावाज से किया जाय यह भी छिपकर करने के बराबर है, इसलिये इसको धीरे-धीरे करते है। पहले सोम को आहुति देता है । सोम वीर्य है । वीर्य को सींचता है । इस कारण हो सोम को आहुनि देता है ॥६ श्रम त्वष्टा को आहुति देता है । स्वष्टा हो सीचे हुये वीर्य को विकृत करता है । इसलिये वष्य के लिये श्रादुति देता है ॥१०॥ अत्र देवी की पत्नियों को ग्राहुति देता है ! पत्नियों की योनियों में वीर्य स्थापित होता है। उसी से सतान होती है। इस 1 २६० माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १.६.२.११.१६ । वैवतद्योनो रेतः सिक्तं प्रतिष्ठापयति तत्ततः प्रजायते तस्मादेवानां पत्तीर्यजति ।।११।। स यत्र देवानां पत्तीर्यजति । तत्पुरस्तात्तिरः करोत्यप ह वै तावदेवता भासते पायन समष्टियजुर्जु हतीदं नु नो जुहत्विति ताभ्य एवैतत्तिरः करोति तस्मादिमा मानुष्य त्रियस्तिर इवैव पु सो जिघत्मन्ति था इव तु ता इयेति ह स्माह याज्ञवल्क्यः ।।१२।। अथाग्नि गृहपति यजति । अयं वाऽअग्निलोंक इममेवैतल्लोकमिमाः प्रजा अभि- प्रजनयति ता इमं लोकमिमाः प्रजा अभिप्रजायन्ते तस्मादग्नि गृहपति यजति ।।१२।। तदिडान्तं भवति । न ह्यत्र परिधयो भवन्ति न प्रस्तरो यत्र वाऽअदः प्रस्तरेण यजमान स्वगाकरोति पति वाऽअन् जाया तदेवास्यापि पनी स्वगाकृता भवतीयसि तंछ ह कुर्याद्यत्प्रस्तरस्य रूपं कुर्याचरमादिडान्तमेव स्यादुतो प्रस्तरस्यैव रूपं क्रियते ॥१४॥ स यदि प्रस्तरस्य रूपं कुर्यात् । यथैवादः प्रस्तरेण यजमान स्वगाफरोत्येवमेवै- तत्पनी स्वगाकरोति ।।१५।। स गदि प्रस्तरस्य रूपं कुर्यात् । वेदस्यैकं तृणमाच्छिद्यायं जुहामनक्ति मध्य में खुवे घुम्न स्थाल्याम् ॥१६॥ परता है और वहाँ से उत्पत्ति होती है। इसलिये वह देव-पक्षियों के लिये पाहुति देता ॥११॥ जर यह देव-पनियों के लिये श्राहुति देता है तो ( अग्नि ) को पूर्व की श्रोर छिपा लेता है । क्योंकि देव उस समय तक टहरे रहते हैं जब तक समिप्टयजु पी ग्नाहुतियाँ पूरी न हो जायँ, साँकि यह समझते हैं कि हमारे लिये याहुतियाँ दी जायेंगी । उन्हीं रो इसको दिपा लेता है। दीलिये यापल्ल्य की सम्मति है कि स्त्रियाँ जब पाती है तो पुरुषों से अलग साती ॥१२॥ श्रय अग्नि के लिये जो गृहपति है, पाहुति देता है । अग्नि हो यह लोक है । इसी लोक ये लिये सन्तान उत्पन्न होती है । इसलिये गृहपति-रूपी अनि के लिये लाहुति देता १॥१३॥ अन्त में इदा होती है। न तो यहाँ परिधियाँ रहती है न प्रस्ता। जैसे पहले प्रस्तर पी शाहुति से यजमान को विदा किया था । इसी के साथ उसकी पत्नी भी विदा हुई क्योंकि पानी पनि ये पीछे चलती है । यदि प्रस्तर वा रूप (स्थानापन ) कुछ और करे तो पनी के लिये श्रालस्य या दोष लगे। इसलिये अन्त में इशश होती है। पर प्रस्तर का स्थानापन भी होता॥mil यदि पार पस्नर या मप या ग्धानापन कोनो जैसे पाले मन्तर द्वारा यजमान को पिटाई दी मी प्रकार उगरी पतों को भी विदाई देना है ||५|| गरि पद प्रागर या स्थानापन नगे तो वेद (मुयां का गुच्छा) या एक तृप लेकर अपना भाग नाद. याच पा रया मे, अन्न या मानी में ||१६|| १०१.६.२.१७-१६ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् अधाशीदाहानुनहरेति । तूष्णीमेवानुनहत्य चक्षप्पा अग्नेऽसि चक्षर्म पाही'त्या- त्मानमुपस्पृशति तेनोऽग्नप्यात्मान नानुषणतिः ।।१७|| अथाह समदरसेति । श्रगानगीदगधारय श्रीपट् सगा दैव्या होतृभ्यः स्वस्ति- मानुपेभ्यः शयोर्नहीत ॥१८॥ अथ जुहूं च सुरं च सम्प्रगृहाति । अदो हैराहुति करोति यदनक्ल्याहुतिर्भूत्वा देवलोक गच्छादिति तस्माजुहूं च च च सम्प्रगृह्णाति ॥१६॥ स वाऽअग्नये सम्प्रगृहाति । अनेऽदब्धायोऽशीतमे त्यमृतो ह्यग्निस्तस्मादाहादग्धा- यवित्यशीतमेत्यशिष्ठो ह्यग्निस्तरमादाहाशीतमेति पाहि मा दियोः पाहि प्रसित्य पाहि दुरिष्ट्य पाहि दुरान्या' इति सर्गम्यो मात्तिभ्यो गोपायेत्येवैतदाहाविप नः पितुं कृषिव- त्यन्नं वै पितुरनमीयं न इदमकिल्लिपमन्नं कुर्वित्येतदाह सुपदा योना वित्यात्मन्येतदाह यन यामीन कहता है, 'अनुप्रहर' 'इसे पीछे फेक दो' । (अधर्यु) उसे चुपके से पैरकर नीचे का मन पढ़कर अपने को छूता है-'चतुष्पा अग्नेऽसि चक्षुर्मे पाहि । ( यजु० २०१६) । 'हे अग्ने, तू प्रॉसी की रक्षा करने वाला है । मेरी आँखों की रक्षा कर' । इस प्रकार वह अपने को याग में बने से बचाता है ॥१७॥ श्रय (ग्रामीध्र अप्वर्यु से ) कहता है, 'सबदस्य' । 'सवाद कर' । अध्वर्यु–'हे अधीध, वह गया'' अमीष-हॉ गया' । अध्वर्यु-'श्रावय, ( देवों को सुना) । श्रनीध-'श्रौषट् , (वे सुनें ) । अध्वर्यु-देवताओं के होतानो के लिये विदाई हो । मनुष्य-'होतायो के लिये स्वस्ति । अग्नीध-शयो यहो। [टिप्पणी-यह संवाद १] ॥१८॥ अब जुहू और सुवा को साथ उटाता है । पहले ( प्रस्तर को) सिंचन करके यज- मान के लिये ग्राहुति दी थी कि वह बाहुति बनकर देवलोक को जावे । इसलिये वह जुहू और सुवा को लेता है ॥१६॥ वह उनको अग्नि रे लिये उठाता है (यह मन पट पर) श्रग्नेऽदयायोऽशीवम' ( यजु० २२०)। हे शक्ति वाले और दूर जाने वाले अग्नि' । चूंकि अग्नि 'अमर' है इसलिये कहा 'श्रदधायो' । अग्नि बहुत दूर पहुँचता है (अशिष्ट इसलिये 'यशीतम' पहा । मन कहता है, 'पाहि मा दिद्यो. पाहि प्रसित्यै पाहिं दुरिष्ट्ये पाहि दुरद्यन्या' । 'यचा मुझको वन से, बचा मुझको बन्धनो से, बचा मुझे दूपित यज्ञ से और रचा मुझे बुरे अन्न से' | इसका तालार्य यह है कि हर प्रकार की बुराइयों से बचा । अब कहता है, 'अविषन् । पितु वृणु' ( यजु० २।२०) 'हमारे अन्न को विषरहित कर' । (पितु नाम है अन्न का)। इससे तात्पर्य है कि हमारे को अन्न सर्वथा विषरहित कर । अन कहता है, 'सुपदा योनी २५. शु० स०अ०२०२०। १. शु० स० म०२० १६ ।

१६२ गाध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १.६.२.२०-२५। स्वाहा याडिति तद्यथा वषट्कृत हुतमेवमरयैतद्भवति ॥२०॥ अथ वेदं पत्नी विसथ्सयति । योषा वै वेदिपा वेदो मिथुनाय यै वेदः क्रियतेऽथ यदेनेन यज्ञऽउपालमते मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते ॥२२॥ अथ यत्पनी विस्र सयति । योषा वै पत्नी वृषा वेदो मिथुनमेवैतत्प्रजनन क्रियते तरमाद्वेदं पली विसईसयति ॥२२॥ सा विस्रछसयति । वेदोऽसि येन त्वं देव वेद देवेभ्यो वेदोऽभवस्तेन मह्य वेदो भूयार इति यदि यजुषा चिकीदेतेनैव कुर्यात् ॥२३॥ तमा पेदेः सरतृणाति । योपा वै वेदिपा पेदः पश्चादै परीत्य घृपा योपामधि- द्रयति पश्चादेवनामेतत्परीत्य वृष्णा वेदेनाधिद्रावयति तस्मादा येदेः सर्थस्तृणाति ॥२४॥ अथ समिष्टयजुर्जुहोति । प्राङ्मे यज्ञोऽनुसन्तिष्ठाताऽइत्यथ यद्धृत्वा समष्टियजुः पत्नी संयाजयेत्प्रत्यङहैवात्यैप यज्ञः सन्तिष्ठेत तस्माद्वाऽएतर्हि समिष्टयजुर्जुहोति प्राङ्मे यज्ञोऽनुसन्तिष्ठाताऽइति ॥२५॥ ( यजु० २।२० ) । 'सुख देने वाली गोद में'। इसका तालर्य है तुझ गें। (फिर कहा) 'स्वाहावाट ( यजु० २१२०)। चूंकि वषटकार किया । इसलिये यह ऐसा ही हो गया ॥२०॥ अब पनी वेद (कुशों के गुच्छों को ) सोलती है । वैदि स्त्री है, वेद पुरुष है । वेद जोड़े के लिये बनाया जाता है योर इसलिये जब यश में वह येदि को (वेद से ) छूता है तो सन्तान उत्पन्न करने वाली सन्धि दो जाती है ॥२१|| पत्नी घेद को इसलिये खोलती है:-पत्नी स्त्री है, वेद पुरुप है । इस प्रकार सन्तान उत्पन्न करने वाली सन्धि हो जाती है । इसलिये पत्नी चेद को सोलती है ॥२२॥ यदि यह यजु० का मंत्र पदकर खोलना चाहे तो इस यजु० को पदपर सोले । 'वेदोऽ सि येन त्व देव वेद देवेभ्यो पेदोऽभवरतेन मां पेदो भूया' (यजु० २।२१)। 'त् वेद है, ६ देव घेद तू देवों के लिये घेद हो गया। मेरे लिये वेद हो ॥२३॥ (होता) उभयो वेदि तफ पैलाताक्योंकि पेदि स्त्री है और वेद पुरुष है। पुरुष प्री के पास पीछे से जाता है । इसलिये यह पीछे से अर्थात् पश्चिम से वेद को को धेदि तक ले जाता है। इसलिये पह वेदि तक पैलाता है ॥२४॥ अप गमिष्ट-यज की थाति देता है जिससे 'मेरा या पूर्व में समाप्त हो जाय' । यदि यह समिट-यजु पहले फरता श्रीर पत्नी-सयान पीछे तो उसका यश पश्चिम में समास होता। इसलिये पद गमिष्ट-यजु पी श्राहुतियाँ हम रामर देता है कि मेरा यश पूर्व में रामात हो॥२५॥ १.शु०० ०२० २०॥ २. गु०म० अ०२० २.

पां. १.१.२. २६-२८॥ दर्शपूर्णमासनिरूपणम् अथ यस्मात्समिष्टयजुर्नाम | या वाऽएतेन यज्ञेन देवता इयति याभ्य एप यज्ञ- स्तायते सर्या वैतत्ताः समिष्टा भवन्ति तद्यत्तामु सर्यास समिष्टान्वर्थतज्जुहोति तस्मात्समिष्ट- यजुर्नाम ॥२६॥ अथ यस्मात्समिष्टयजुर्जुहोति । या वाऽएतेन यजेन देवता हयति यान्य एप यजस्तायतऽउप ह वै ता पासते यापन समिष्टयजुर्जुइतीदं नु नो जुहत्विति ता एतद्य- थायथं व्यवसृजति यत्र यत्रासां चरण तदनु यनं वाऽरतदजीजनत यदेनमतत तं जनयित्वा यत्रास्य प्रतिष्ठा तत्प्रतिष्ठापयति तस्मात् समष्टियजुर्जुहोति ॥२७॥ स जुहोति । देवा गातुविद' इति गातुषिदो हि देवा गातुं रित्वेति यज्ञ विवेत्त्ये. पैतदाह गातुमितेति । तदेतेन यथायथं व्ययसृजति मनसस्पतऽइमं देव यज्ञ स्वाहा वाते धाऽ इत्ययं वै यज्ञो योऽयं पवते तदिमं यज्ञ सम्भृत्यैतस्मिन्यन्ने प्रतिष्ठापयति यज्ञेन यश, सन्दधाति तस्मादाह स्वाहा वाते धा इति ॥२८॥ अथ यहिर्जुहोति । अयं वै लोको पहिरोपधयो यहिरस्मिन्नेवैतल्लोकऽओपधी- अन इसका समिष्ट-यजुः नाग क्यो पड़ा ? जो देयता इस यज्ञ में बुलाये जाते हैं और जिन देवों के लिये यह यज्ञ किया जाता है, यह सत्र समिष्ट होते हैं । ( सम् + इष्टा ) चाहे हुये या बुलाये हुये । उन सत्र समिष्टों में जो थाहुति दी जाती है उसका नाम है समिष्ट- यजुः । ( यजुः का अर्थ है अाहुति ) ॥२६।। अब समिष्ट-यजुः क्यों किया जाता है ? जिन देवतानो को वह इस यश द्वारा बुलाता है और जिन देवताओं के लिये यह यज्ञ किया जाता है, वे देवता ठहरे रहते हैं, जब तक कि समिष्ट-यजुः न हो, यह सोचते हुये कि हमारे लिये यह नाहुतियों देगा । उन्हीं देवतानो का वह यथाविधि विसर्जन कर देता है, और जिस विधि के अनुसार उसने यज्ञ को उत्पन्न किया और पैलाया उसी को उत्पन्न करके उसको प्रतिष्ठा में स्थापित करता है । इसलिये यह समिष्ट-यजः वी माहुति देता है ॥२७॥ यह यह मनाश पदकर बाहुति देता है, 'देवा गातुविदः' ( यजु० २१२१)। 'मार्ग को पाने वाले देय' । वस्तुतः देव मार्ग को पाने वाले हैं। 'गातु वित्त्वा' ( यजु० २।२१)। 'मार्ग को पार' । इसका तात्पर्य है 'यज्ञ को पावर' । 'गातुमित' ( यजु० २१२१)। 'मार्ग पर चलो। इससे यह यथाविधि ( देवों का) विसर्जन करता है। अब यहता है- 'मनससतऽहम देव यशशस्याहा वाते धाः' ( यजु० २।२१)। 'हे मन के पति ! इस देव- यश को वायु में रस । स्वाहा' । यह यज्ञ ही है जो बहता है अर्थात् पवन । इस प्रकार इस यश को तैयार करके उस यज्ञ ( दर्शपूर्णमास ) में स्थापित करता है। यश यो यज्ञ से मिलाता है। इसलिये कहा 'वाहा वाते धा २८|| अच बर्हि-यज्ञ करता है । यह लोक ही अईि है । श्रोपधियाँ याद हैं । इस विधि से १.४. शु० स०अ०२० २१ २५ : १६४ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १. ६. २. २६-३२। र्दधाति ता इमा अस्मिल्लोक 5 ओपधयः प्रतिष्ठितास्तरमाद्यहिंजुहोति ॥२६॥ तो वाऽअतिरिक्ता जुहोति । समिष्टयजुर्खेवान्तो यज्ञस्य यद्ध्यूज़ समिष्टयजुपो- रिक्तं यद्यदा हि समिष्टयजुर्जुहोत्यथैताभ्यो जुहोति तस्मादिमा अतिरिक्ता असम्मिता ओषधयः प्रजायन्ते ॥३०॥ स जुहोति । सं यहि रक्ता, हविषा घृतेन समादित्यैर्य सुभिः सं मरुद्भिः समिन्द्रो निश्चदेवेभिरड क्ता दिव्यं नमो गच्छतु यत्स्वाहेति ॥३१॥ अथ प्रणीता दक्षिणतः परीय निनयति । युती वाऽस्तयज्ञं यदेनं तनुते स यन्न निनयेत्पराड़ हाविमुक्त एव यज्ञो यजमान प्रक्षिणीयाचथो ह यज्ञो यजमान न प्रति- गाति तस्मात्प्रणीता दक्षिणतः परीत्य निनयति ।।३२।। स निनयति । करत्वा विमुञ्चति स त्वा विमुञ्चति कर्म त्वा विमुञ्चति तस्मै त्वा विमुधति पौपायेति तरपुष्टिमुतमा यजमानाय निराह स येने प्रणयति तेन निनयति येन वह इस लोक में ओपवियाँ धारण करता है। और यह योपधियाँ इस लोक में प्रतिष्ठित हैं। इसलिये पहि-यश करता है ।।२।। यह एक अतिरिक्त पाहुति है । समिष्ट यजु यश का अन्त है । जो समिट-यजुः से ऊपर है यह अतिरिक्त माहुति है । जब उमिष्ट-यजुः करता है तो इन देवतार्यो के लिये परता है इसी से यह अनन्त और असीमित शोषधियाँ होती हैं ॥३०॥ यह पाहुति इस मन से दी जाती है, 'सं बर्हिरडताश्रीविषा घृतेन समादित्यै सुभिः राम्मतिः। सुमिन्द्रो विश्वेदेवेभिरहता दिव्य नभो गच्छतु यत् स्वाहा' ( यजु० २।२२)। 'बहि इपि श्रीर घी से युवा हो । इन्द्र शादित्यों, यमुनों, रद्रों और विश्वेदेयों से संयुक्त हो । जो स्यादा अथांत् नाहुति दी गई है यह दिव्य श्रापारा की जाये ॥३१॥ श्रय दक्षिय पी थोर जापर प्रग्गीता पान के जल पो डालता है। प्रथया जन यश कोपरता है तो उसको जीतता है। यदि प्रणीता के जल पीने डालेगा तीन छोदा हुना (असोला हुआ) पर पीछे को हटकर यजमान पो हानि पहुंचानेगा । इस प्रकार पर यज. मान को नहीं हानि पहुँचाता। इसलिये प्रणीता का जल दक्षिण की ओर जाकर डालता १॥३२॥ यह हरा मत्र को पढ़कर डालता है, 'कन्या विमुनि स त्या विमुञ्चति । परमे वा रिमुवति तस्मै रा विमुञ्चति । पोाप' (य२०२१)। दीन तुझे पोलता । यह तुझ पोलता है। किमो नि तुझरो पोलता है। उसके निपे तुझको खोलता है। पुष्टि ६ लिदइराग यह उनम पुधि पो यजमान के शिये माँगता है। जिस पात्र के दारा जन निया था उभी के द्वारा डाला है। क्योकि निमसे यह (पाको मो या Aril १.३.० २५० २२॥ २. शु० म.प्र.२.२३॥

पां० १.६.२.३३-३५ । दर्शपूर्णमासनिरूपणम् हो व योग्य युक्षन्ति तेन विमुञ्चन्ति योक्तण हि योग्य युञ्जन्ति योक्तण विमुञ्चन्त्यथ फलीकरणान्कालेनाधोऽधः कृणाजिनमुपास्यति रक्षसां भागोऽसीति' ॥३३॥ देवाश्च च वाऽग्नसुराश्च । उभये प्राजापत्याः पत्पृधिरऽएतस्मिन्यज्ञे प्रजापती पितरि संवत्सरेऽस्माकमयं भविष्यत्यस्माकमयं भविष्यतीति ॥३४॥ ततो देवाः । सर्व यज्ञर्थ संवृज्याथ यत्पामिष्ठं यज्ञस्य भागधेयमासीतेनेनाविर- भजवरना पशोः फलीकरणैर्ह विर्यज्ञात्सुनिर्भक्ता असमित्येप ये सुनिर्भक्तो यं भागिन निर्भजन्त्यथ यमभागं निर्भजन्त्यैव स तावच्छसतऽउत हि वशे लब्ध्वाह कि मा वभक्थेति स यमेभ्यो देवा भागमकल्पयंस्तमेवेभ्य एप एतमागं करोत्यथ यधोऽधः कृष्णाजिन- मुपास्यत्यनग्ना वैवैभ्य एतदन्धे तमसि प्रवेशयति तथोऽएवामृत्यशो रक्षसां भागोऽसीत्य- नग्नावन्धे तमसि प्रवेशयति तस्मात्सशोरस्तेदनी न कुर्वन्ति रक्षसाथ हि स भागः ॥२५॥ बाह्मणम् ॥३॥ [...] यो) जोतते है उसी से खोलते हैं । योकत्र अर्थात् जुए की रस्सी से जोतते हैं और उसी से खौलते हैं । फ्लीकरण अर्थात् चावलो का कूडा कपाल के द्वारा कृष्णाजिन (हिरन के चमडे ) के नीचे फेंक देता है । यह कहकर, 'रक्षां भागोऽसि' ( यजु० २।२३)। 'राक्षसों मा भाग है तू' ॥३३॥ देव और असुर दोनों प्रजापति सन्तान इस यश, प्रजापति, पिता अर्थात् संवत्सर के लिये झगड़ा करते थे कि 'यह हमारा होगा । यह हमारा होगा ||३४|| अब देवो ने सब यश पर खत्व कर लिया । जो यज्ञ का बुरा भाग था यह उन असुरों को दे दिया जैसे ( यज्ञ के ) पशु का रक्त और हविर्यश के चावल की भूसी । उन्होंने कहा, 'इनको यज्ञ का कोई भाग न मिले । क्योंकि जिसको यज्ञ का बुरा भाग मिलता है वह न मिलने के ही बराबर है, और जिसको कुछ भी नहीं मिलवा उसे कुछ श्राशा होती है और कहता है, 'तुने मुझको कौन सा भाग दिया है ? इसलिये जो भाग देवों ने असुरों के लिये रक्खा था यही भाग वह उन असुरो को देता है । अर्थात् ( इस भूसी को) हिरन के चमड़े के नीचे फेंक देता है । इस प्रकार वह इसे अन्धकार में डालता है, जहाँ श्राग नहीं है। इसी प्रकार पशु का रक्त भी अन्धकार मे डालता है। यह कहकर कि तू राक्षसों का भाग है । इसलिये ( यज्ञ में) प्रयुत्त नहीं करते क्योंकि यह राक्षसो का भाग है ।।५।। १, शु० स०अ०२० २३ ।

माध्यन्दिनीये शतमाह्मणे कां० १.३.३.१४ । अध्याय-ब्राह्मा३ सस्थिते यज्ञे । दक्षिणतः परीत्य पूर्णपात्रं निनयति तथा ह्य दग्भवति तस्माइ- क्षिणतः परीत्य पूर्णपान निनयति देवलोके मेऽप्यसदिति वै यजते यो यजते सोऽस्यैप यज्ञो देवलोकमेवाभिप्रेति तदनूची दक्षिणा या ददाति सैति दक्षिणामन्वारभ्य यज- मानः॥१॥ स एष देवयानो वा पितृयाणो वा पन्थाः । तदुभयतोऽग्निशिसे समोपन्त्यौ तिष्ठतः प्रति तमोपतो यः प्रयुष्योऽत्यु त५ सृजेते योऽतिसृज्यः शान्तिरापस्तदेतमेवैतत्पन्थान शमयति ॥२॥ पूर्ण निनयति । सबै ये पूर्ण सर्वेणैवैनमेतच्छमति सन्ततमव्यवच्छिन्न निन- यति सन्ततेनैवेनमेतदव्यवच्छिन्नेन शमयति ॥२॥ यदेव पूर्णपानं निनयति । यदै यज्ञस्य मिथ्या फियते व्यस्य तदृहन्ति क्षरवन्ति शान्तिरापस्तदभिः शान्त्या शमयति तदभिः सन्दधाति ।।४।। पूर्ण निनयति । सर्व वै पूर्ण सर्वेणैवैतत्सन्दधाति सन्ततमव्यवच्छिन निनयति यश की समाप्ति पर (अध्वर्यु ) दक्षिण की ओर घूमपर पूर्णपात्र के जल को गिरा देता है । इस प्रकार (सरेत से बताता है ) उत्तर की ओर गिराया जाता है । इसलिये दक्षिण की योर घूमकर पूर्णपाट को गिराता है । जो यज्ञ करता है वह इस कामना से करता हैसि देवलोक म स्थान मिले । उसका यह यज्ञ भी देवलोक को चला जाता है । इसके पीछे दक्षिणा चलती है, जिसे वह (पुरोहित को) देता है । दक्षिणा को लेकर यजमान पीछे-पीछे श्राता है ॥१॥ मार्ग या तो देवयान होता है या पितृयान । दोनों ओर दो अमि-शिखायें जलनी रहती हैं । जो भुरसाने व योग्य होता है उसे भुराती हैं और जो निफ्ल जाने के योग्य होता है उसे निकल जाने देती है । जल शान्ति है इसलिये इसरे द्वारा यह मार्ग को शान्त करता है। पूर्णपान को वह उँडेलता है । पूर्ण वा अर्थ है सर । इस प्रकार 'सम' से वह मार्ग यो शान्त करता है । वह निरन्तर बिना धार यो तोड़े हुये उँटेलता है । इस प्रकार यह मार्ग को निरन्तर लगातार शान्त करता है ! यह पूर्णपात्र को दसलिये उँटलता है । यश मे जो भूल हो जाती है यहाँ कार या पार देते हैं। जल शान्ति हैं इसलिये जल म्पी शान्ति से शान्त करता है अर्थात् जलों से नंगा करता है ॥॥ पूर्ण (पात्र) को उँटलता है, पूर्ण का अर्थ है सम । 'मय' के द्वारा इराको चगा मा० १.६.३.५.६। दर्शपूर्णमासनिरूपणम् सन्ततेनैवैतदव्यवच्छिन्नेन सन्दधाति ।।५।। तदक्षलिना प्रतिगृह्णाति । संवर्चसा पयसा सन्तनूमिरगन्महि मनसा सथ शिवेन। त्वष्टा सुदनो विदधातु रायोऽनुमाष्टुं तन्वो यद्विलिष्टमिति यदिवढं तत्सन्दधाति ।।६।। अथ मुसमुपस्पृशते । द्वयं तपस्मान्मुखमुपस्पृशतेऽमृतं वाऽभापोऽमृतेनैवैतत्स/- स्पृशत एतदु चैवैतत्कर्मात्मन्कुरुते तस्मान्मुसमुपस्पृशते ॥७॥ अथ विष्णुक्रमाक्रमते । देवान्याऽएप प्रीणाति यो यजत एतेन यज्ञेनऽभिरिव त्वद्यजुभिरिच त्वदाहुतिभिरिव त्वत्स देवान्प्रीत्वा तेवपित्वी भवति तेष्वपित्वी भूत्वा तानेवा- यदेव विष्णुक्रमान्नमते । यज्ञो विष्णुः स देवेभ्य इमा विक्रान्ति विचक्रमे यैपामियं विक्रान्तिरिदमेव प्रथमेन पदेन परपाराथेदमन्तरिक्षं द्वितीयेन दिवमुत्तमेन नाम्येवैप एतस्मै विष्णुर्यज्ञो विक्रान्ति विक्रमते तग्माद्विष्णुकमान्क्रमते तदाऽहत एव पराचीनं भूयिष्ठा इव भिप्रकामति ॥८॥ क्रमते | करता है । वह लगातार बिना धार तोडे हुये उँडेलता है, इस प्रकार निरन्तर चंगा करता है॥५॥ उसको अञ्जलि से लेता है यह मत्र पढ़कर-'स पर्चसा पयसा स तन् भिरगन्महि मनसा सशिवेन । त्वष्टा सुत्रो विदधातु रायोऽनुमाई तन्तो' ( तन्वी ? ) यद् विलिष्टम् । (पिलीष्टम् ! ) ( यजु० २।२४ ) । तेन, शक्ति, शरीरो और कल्याणकारी मन से हम मिल गये । दानी त्वष्टा हम को धन दे; और जो कुछ हमारे शरीर मे घाव था उसे चगा पर दे । ऐसा कहकर जो व्रण था उसको चगा कर देता है ॥६॥ अब मुस का स्पर्श करता है । मुस सर्श करने के दो कारण हैं । जल अमृत हैं। अमृत से ही इसको स्पर्श करता है। दूसरे यह कि इस प्रकार यह इस फर्म को अपना (निजी) कर लेता है। इसलिये मुख का सर्श करता है ॥७॥ अब वह विष्णु के पों को चलता है । जो यज्ञ करता है वह देयो को प्रसन्न करता है। इस यज्ञ द्वारा ऋचाको से, यजुश्री से या श्राद्युतियों से देवों को प्रसन्न परसे वह उनका हिस्सेदार होकर उन तक पहुँच जाता है |८|| विष्णु के पगो को इसलिये चलता है-विष्णु यज्ञ है । उस ( यज्ञ ) ने देयों के लिये इस विक्रान्ति (शक्ति) को पास कर लिया जो इस समय उनके पास है । पहले पद से इस ( पृथ्वी) यो, दूसरे से अन्तरिक्ष को, तीसरे से द्यौ को | यह विष्णु-यश यजमान के लिये इस शचि को पास करा देता है । इसीलिये पिम्णु के पगों को चलता है। अब इसी (प्वी ) से बहुत से ( उपर को) चलते हैं ॥६॥ । १. शु० स०अ० २१०२४ ।

माध्यन्दिनीये शतपयवाहणे का० १.६.३.१०.११ । तदुतत्पृथिव्या' विष्णुळकथरत । गायत्रेण बदसा ततो निर्भक्तो योऽस्मान्द्वेष्टि न्य च वय विमोऽन्तरिक्ष विष्णुळकरत त्रैष्टुभेन छदसा ततो निर्भको योऽस्मान्द्वेष्टि न्य च वय दिपमो दियि विष्णुर्व्यमस्त जागतेन छन्दसा ततो निर्भक्तो योऽस्मान्द्वेष्टि य च पर्य द्विप्म इत्येवमिमाल्लोगात्समारुह्याथैपा गतिरेपा प्रतिष्ठा य एप तपति तस्य ये रश्मयस्ते सुकृतोऽथ यत्पर भा प्रजापति स स्वर्गों वा लोकस्तदेवमिमाल्लोकान्समा- रुह्याथैता गतिमेतां प्रतिष्ठा गच्छति परस्तात्त्येयााड् कमेत य इतोऽनुशासन चिकीद्- द्वय तयस्मात्परस्तादाड कमते ॥१०॥ अपसरणतो ह वाऽनने देवा जयन्तोऽजयन् । दिवमेवायेऽथेदमन्तरिक्षमतोऽ- नपसरणात्सपनानाननुदन्त तथोऽण्वेष एतदपसरणत एयाने जयन्जयति विवमेवाप्रेऽथेद- मन्तरिक्षमतोऽनपसरणारसपलान्नुदतऽइय वै पृथिवी प्रतिष्ठा तदस्यामेपैतरप्रतिष्ठाया प्रतितिष्ठति ||११|| तदु तदिवि विष्णुळकरत | जागतेन छन्दसा ततो निर्भक्तो योऽस्मान्द्वेष्टि य यह इस मत्र से-'पृथिव्या विष्णुळकणस्त गायरेण च्छदसा ततो निर्भको योऽ स्मान् द्वेष्टि य च वय द्विष्म ' ( यजु० २२५)। 'अन्तरिक्षे विष्णुळक्यात त्रैष्टुभेन फछन्दसा ततो निर्भको योऽस्मान् द्वेष्टि य वय द्विष्म' (यनु० २।२५) । 'दिवि विष्णु- Nकस्त जागतेन च्छन्दसा ततो निभक्तो योऽस्मान् द्वेष्टि य च वय द्विष्म ' (यजु० २।२५)। पृथिवी में विष्णु गायत्री छन्द से चला। जो हमरो द्वेष करता है या जिससे हम द्वैप करते है, वह यहाँ से बहिष्कृत है । 'अन्तरिक्ष में विष्णु निष्टुभ छन्द से चला। जो हमसे द्वेप करता है या जिससे हम द्वेष करते हैं, यह यहाँ से बहिष्कृत है। 'यो लोक में विष्णु जगति छद से चला। जो हमसे द्वेष करते हैं या जिससे हम ट्रेप करते हैं, वह यहाँ से बहिष्कृत है । जब इन लोगों को प्राप्त हो गया तो यही गति है, यही प्रतिष्ठा है। जो यह तपता है अर्थात् सूर्य उसकी यह किरणे हैं ये सुकृत हैं । यह जो परम प्रकाश है यह प्रजापति या स्वर्ग-लोक है । इस प्रकार इन लोकों को प्राप्त होता है । वह इस गति और प्रतिष्ठा को पाता है । जो अनुशासन या उपदेश देना चाहे यह ऊपर से नीचे श्राता है । दो कारण हैं कि वह ऊपर से नीचे नाता है-॥१०॥ (शत्रु ) पर विजयी देवों ने पहले द्यौ को जीता, फिर अन्तरिक्ष का, पिर उन शत्रुओं को इस ( पृथ्वी ) से भी निकाला जहाँ से भाग जाना काठन था । उसी प्रकार यह ( होता) भी (शत्रुओं के ) भागने पर पहले यो लोक को जीतता है, फिर अन्तरिक्ष यो, पिर उनका इस (पृषी) से निकालता है जहाँ से भाग जाना नहीं बन सकता । यह पृथ्वी की प्रतिष्ठा है इसलिय वह इस प्रतिष्ठा म ही प्रतिष्ठित होता है ॥११॥ और इस प्रकार भी-'दियिविष्णुयक्रशस्त । जागतेन च्छन्दसा ततो निर्भत्तो १ शु०स०अ०२ क०२५ । । -- 'हे श्रेट किरए तू स्वयम्भू है। सूर्य श्रउ किरण है इसलिये कहा, 'हे श्रेय किरण, तू स्वयम्भू यह इस मत्र को पढकर देखता है-'स्वयम्भूसि श्रेठो रश्मि' (यतु० २।२६)। का० १.१ ३.१२-१५। दर्शपूर्णमामनिरूपणम् च वय दिप्मोऽन्तरिक्ष विष्णुर्व्यमन्त श्रेष्टुभेग छन्दसा ततो निर्भको योऽस्मान्देष्टि य च वयं द्विष्मः पृथिव्या विष्णुकथम्त गायत्रेण छन्दसा ततो निर्भक्तो योऽस्मान् द्वेष्टि य च वय दिप्मोऽग्मादन्नादस्यै प्रतिष्ठायाऽ'इत्यस्याथ हीदय समिनाद्य प्रतिष्ठित तस्मा- दाहाम्मादनादस्य प्रतिष्ठायाऽइति ।।१२।। अथ प्राड प्रेक्षते । प्राची हि देवाना दिक्तन्मापाड प्रेक्षते ॥१३॥ स प्रेक्षते । अगाम स्वरितिर देवाचे म्वरगन्म देवानित्ये तदाह सज्योतिषाभू- मेति स देवैरभूमेत्येोतदाह ||१४|| अथ सूर्यमुदीक्षते । सैपा गतिरेषाप्रतिष्ठा तदेता गतिमेता प्रतिष्ठा गच्छति तस्मा सूर्यमुदीक्षते ॥१५॥ स उदीक्षते । स्वयम्भूरसि श्रेष्ठ, रश्मिरित्येष चै श्रेष्ठो रश्मिर्यत्सूर्यस्तरमादाह स्वयम्भूरेसि श्रेष्ठो रश्मिरिति वचोंदा असि वर्षों मे दहीति शाह प्रवीमीति ह स्माह योऽस्मान् द्वेपि य न वय द्विप्मोऽन्तरिक्ष विष्णुर्यक्रस्त चेष्टुभेन हन्दण तवो निर्मको योऽस्मान् द्वेशि य च वय द्विप्म पृथिव्या विष्णुळनयस्त गायत्रेण च्छन्दसा ततो निर्भत्तो योऽस्मान् द्वेष्टि य च वय द्विष्मोऽस्मादनादन्यै प्रतिधाया। ( यजु० २२५) । 'यो लोक म विष्णु जगती छन्द से चला । वहाँ से वह निकाल दिया गया जो हमसे द्वेष करता है या जिससे हम देष करते हैं । अन्तरिक्ष में विष्णु त्रिष्टुम छन्द से चला । यहाँ से वह निकाल दिया गया जो हमसे द्वेष करता है या जिससे हम द्वेप करते हैं। पृथ्वी म विष्णु गायत्री छन्द से चला । वहाँ से वह निकाल दिया गया जो हमसे द्वेप परता है या जिससे हम द्वैप करते हैं । इस अन्न से और प्रतिष्ठा से (निकाल दिया गया)। इस पृषी म ही सम् अन्न आदि प्रतिष्ठित हैं इसीलिये कहा, 'इस अन्न से और इस प्रतिष्ठा से' ॥१२।। अन यह पूर्व की ओर देखता है । पूर्व देवो का दिशा है । इसलिये पूर्व की ओर देसता है ॥१३॥ यह यह मत्र पढकर देखता है-'अगन्म स्व' । ( यजु० २१२५)। हम स्वर्ग को पहुंच गये । देव ही स्वर्ग है इसलिये तात्पर्य है 'देवों को पास हो गये' । अन कहता है- ज्योतिषाभूम' (यनु० २।२५ ) । 'प्रकाश से हम मिल गये' । इससे तात्पर्य है कि हम देवों से मिल गये ॥१४॥ अब यह सूर्य की ओर देखता है । क्योकि यही गति है, वही प्रतिष्ठा है । इस गति फो और प्रतिष्ठा को प्राप्त होता है इसलिये सूर्य की ओर देखता है ॥१५॥ - . ४५ शु० स०अ० २१.२६ । १-३. शुस २० २५ ।

मन्वावर्तते ॥१७॥ २०० माभ्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० १.१.३.१६-१८। याज्ञवल्क्यस्तद्ध्येव प्राह्मणेनेष्टव्यं तद्ब्रह्मवर्चसी स्यादित्युतो ह स्माहोपोदितेय एप याब मह्य गा दास्यत्ति गोदा गा मे देहीत्येवं यं कामं कामयते सोऽस्मै कामः समृथ्यते ।।१६।। अथावर्तते । सूर्यस्यावृतमन्यावर्तऽ इति तदेता गतिमेतां प्रतिष्ठां गत्वैतस्यैवावृत- अथ गार्हपत्यमुपतिष्ठते । द्वयं तद्यस्माद्गार्हपत्यमुपतिष्ठते गृहा वै प्रतिष्ठा तद्गृहे- प्वेवैतत्प्रतिष्ठायां प्रतितिष्ठति यावद्वेवास्येह मानुपमायुस्तम्मा एवैतदुपतिष्ठते तस्माद्गार्ह- पत्यमुपतिष्ठते ।।१८।। स उपतिष्ठते । अग्ने गृहपते सुगृहपतिस्त्वायाग्नेऽहं गृहपतिना भूयास सुटह- पतिस्त्वम्मयाग्ने गृहपतिना भूया' इति नात्र तिरोहितमिवारस्यस्थूरियो गार्हपत्यानि सन्त्यि त्याना नि नौ गार्हपत्यानि सन्त्वित्येवैतदाह शत, हिमा इति शतं वर्षाणि जीव्यासमित्येवैतदाह तदप्येता यचाद्रियेतापि हि भूयासि शतावर्षेभ्यः पुरुषो जीवति है । अग्र कहता है-'वोंदाऽसि वच्चों में देहि । ( यजु० २।२६) । 'तू तेज देने वाला है, तू तेज दे' ! याश्वल्क्य ने कहा, 'मैं यही कहता हूँ कि ब्राह्मण यह चाहे कि मै बहावर्चसी हो । औपोदितेय ने कहा, 'यह मुझे गाये देगा । इसलिये मै कहता हूँ, त् गाय देने वाला है मुझे गाय दे' । इस प्रकार ( यजमान ) जो चाहता है वही उसको मिल जाता है ॥१६॥ अब वह ( बाई ओर से दादिनी और फो) मुडता है यह पदकर-'सूर्यस्यावृतमन्या- चते ( यजु० २।२६) । 'म सूर्य के मार्ग को लौटता हूँ'। इस गति और प्रतिया को प्राप्त हो कर यह लौटता है ॥१७॥ अब वह गाईपत्य अग्नि के पास जाता है । गाईपत्य घर है । घर ही प्रतिष्ठा है इस- लिये वह घर में अर्थात् प्रतिष्ठा मे ठहरता है और दूसरे, जो मनुष्य को पूरी आयु हो सकती है उसको प्राप्त करता है । इसलिये गाईपत्य अमि के पास ठहरता है ।।१८।। वह यह मत्र पढ़कर बाता है-'अग्ने गृहपते मुगृहपतिस्त्वयाग्नेऽह गृहपतिना भूया. स, सुगृहपतिरत्वम् मयाऽग्ने गृहपतिना भूयाः' ( यजु० २।२७)। 'हे गृहपति अमि ! मै तुझ गृहपति की सहायता से अच्छा गृहपति हो जाऊँ। हे अग्नि ! मुझ गृहपति की सहायता से तू अच्छा ग्रहपति हो जा' । यह स्पष्ट ही है | अब कहता है-'अस्थूरि णो गाईपत्यानि सन्तु' (यजु० २१२७)। 'हमारे घर के मामले एक बैल की गाड़ी जैसे न हो' । इस कहने का तात्पर्य है कि हमारे घर के मामले दुःस-रहित हो । अब कहता है-'शत हिमा.' ( यजु. २२२७) । 'सौ वर्ष तक' । इसका तात्पर्य है 'मैं सौ वर्ष तक जीऊँ। परन्तु उसको ऐसा नहीं कहना चाहिये, क्योंकि मनुष्य सौ वर्ष से अधिक जीता है। इसलिये उससे ऐसा । १.शु०म० अ०२० २६ । २-४, शु. १०५० २०२७ ।

मन्वारर्तते ॥२०॥ माध्यन्दिनीय शतपथब्राहाण की श्रीमत् पडित गगाप्रसाद उपाध्याय कृत रानकुमारी-दीपिका कां० १६.३.१६-२३॥ दर्शपूर्णमाप्तनिरूपणम् २०१ तस्मादप्येतद्बुववाद्रियेत ॥१|| अथावर्त्तते । सूर्यस्यारतमन्त्रा' इति तदेता गतिमेता प्रतिष्ठा गत्वैतस्यैवाहत- अथ पुत्रस्य नाम गृह्णाति । इदं मेऽयं वीर्य पुत्रोऽनुसन्तनवदिति यदि पुत्रो न स्यादप्यात्मन एव नाम गृहीयात् ॥२१॥ अथाहयनीयमुपतिष्ठते । प्राड मे यज्ञोऽनुसन्तिष्ठाताऽइति तूष्णीमुपतिष्ठते ॥२२॥ अथ व्रतं विसृजते । इदमह य एवाऽस्मि सोऽस्मीत्य मानुप इव वाऽएतद्भवति यद्बतमुपैति न हि तदयकल्पते यद्व्यादिदमहथं सत्यादनृतमुपेमीति तदु खलु पुनर्मा- नुपो मवति तस्मादिदमहं य एवाऽरिम सोऽस्मीत्येवं बत विसृजेत ॥२३॥ मारणम् ।। सप्तमः प्रपाठकः समाप्तः॥ कण्डिका संख्या ११४ ॥ नवमोऽध्यायः ।। अस्मिन् काण्डे करिडकास या प्रै॥ इति माध्यन्दिनीये शतपथनाखणे हपिर्यज्ञनाम प्रथम काण्डं समातम् ।। नहीं कहना चाहिये ॥१६॥ अब वह (बाई योर से दाई ओर) मुड़ता है यह पदकर-सूर्यस्यावृतमन्वावते. (यजु० २।२७) । सूर्य के मार्ग से लौटता हूँ। वह इस गति और प्रतिष्ठा को प्राप्त करके इस ( सूर्य के) मार्ग से लौटता है ॥२०॥ अब ( यह मन पढता हुया) अपने पुत्र का नाम लेता है-'इद मे ऽय धीर्य पुनोऽनुसन्तनवत्' । 'मेरा पुत्र मेरे इस वीर्य को जारी रखे' । यदि पुत्र न हो तो अपना ही नाम ले ॥२१॥ या पाहवनीय के पास सहा होता है । वह चुपये से खड़ा होता है यह जानकर कि पूर्व में मेरा यज्ञ समाप्त होगा ॥२२॥ अब बत का विसर्जन करता है (यह मन पढकर)-'इदमह य एवाऽस्मि सोऽस्मि' ( यजु० २।२८)। 'यह मैं वहीं हूँ जो हूँ' । जब रात को किया था तो मनुष्य से ऊपर (देव) हो गया था। अब यह कहना तो उचित नहीं है कि मैं सच से झूठ को मारा होऊँ । और यह मनुष्य हो ही जाता है इसलिये उससे हम मन्त्र को पढकर ही बन का विसर्जन करना पाहिए । 'में वही हूँ जो हूँ। ( यजु० २।८) ।।२३।। भाषा व्याख्या का इविर्यशनाम प्रथम काण्ड समाप्त हुया । २. शु० सं० न० २ ० २८॥ १. शु० स०अ०२० २७ । २६

प्रथम-काराड
करिडका-संख्या
၃ခု
प्रपाठक
प्रथम [१.२.२]
द्वितीय [ १.३.३]
तृतीय- १.४..]
चतुर्थ [१.६.१]
पंचम [१.७.२]
पष्ठ [१.८. २]
सप्तम [ १.६.३]
योग रेप

द्वितीय-काण्ड
अथ एकपादिकानाम द्वितीयं काण्डम्
[ अग्न्याधानम् , पुनराधेयम् , अग्निहोत्रम् , पिण्डपित्यज्ञः,
श्राग्रयणेष्टिः, दाक्षायणयज्ञः, चातुर्मास्यानि ]

अग्न्याधानम् अध्याय १-ब्राह्मण ? स यद्वाऽइतश्चेतश्च सम्मरति । तत्सम्भाराणाय सम्भारत्वं यप्रयत्रामेन्यक्तं तत. स्ततः सम्मरति तयशसेव त्वदेनमेतत्समर्धयति पशुभिरिव त्वन्मिथुनेनेव त्वत्सम्भरन् ॥१॥ अथोल्लिसति । तद्यदेवास्यै पृथिव्याऽनिष्ठितं वाभिष्ठय त वा तदेवास्याऽ एतदु- धन्यथ यज्ञियायामेव पृथिव्यामाधत्ते तस्माद्वाऽउल्लिसति ॥२॥ प्रथाद्भिरभ्युक्षति । एष वा अपात्र सम्भारो यदनिरभ्युक्षति यद्यदपः सम्भरत्यन्न पाऽआपोऽन हि वाऽआपस्तस्माघदेम लोकमाप प्रागच्छन्त्यथेहानाचं जायते तदना- नैनमेतत्समर्धयति ॥३॥ योपा वाऽआपः । वृषामिमिथुनेनैवैनमेतत्प्रजननेन समर्पयत्यद्भिर्वाऽइदछ सर्व- मातमभिरेवेनमेतदाप्त्वायत्ते तस्मादप' सम्मरति ॥२॥ अथ हिरण्यय समारति । अग्निहवाऽअपोऽभिदध्यो मिथुन्याभिः स्यामिति ताः यह इधर-उधर से इकट्ठा करता है । यही ( भिन्न भिन्न आवश्यक ) यस्तुओं का इकट्टा करना तैयारो है । जिस जिस यस्तु में अप्ति रहता है उसी उसी वस्तु में तैयारी की जाती है । इस तैयारी मे यश से, पशुओं से और मिथुन अर्थात् जोडे से युक्त करता है ॥१॥ अम यह रेखा सींचता है। इस पृथ्वी के जिस भाग पर चला या जहाँ थूका उस भाग को निकाल देते हैं। इस प्रकार यज्ञ के योग्य पृथ्वी में ही अग्न्याधान किया जाता है । इसीलिये रेसा सींची जाती है ॥२॥ अन जल छिड़कता है । यह जो जल से छिडकना है मानो (अमि की ) जल के साथ तैयारी है । जल लाया इसलिये जाता है कि जल अग्न है । श्रन ही जल है । इसलिये जन जल इस लोक में आ जाता है, तभी अन्न उत्पन्न होता है । इस प्रकार वह अप्ति को अन्न आदि से युक्त करता है ।शा 'बाप' जल स्त्री है । अग्नि पुरुष है । इस प्रकार वह अस्मि के लिये एक सन्तान उत्पादक जोडा देता है । और चूंकि जल इस सब लोक में व्यापक है, इसलिये अनि को पहले जल के द्वारा तैयार करने हो स्थापित करता है। इसीलिये यह जल को लाता अब यह सोना ( सुपर्ण ) लाता है। एक बार अग्नि ने जल को श्रोर देखा और सोचा कि मै दसरे साथ मैथुन करूँ । उसने जल के साथ प्रसग किया और जो वीर्य सौंपा -- माध्यन्दिनीगे शतपथब्राक्षणे कां० २.१.१.५-01 सम्बभूव तासु रेतः प्रासिञ्चचद्धिरण्यमभयस्तरमादेतदनिसंकाशमहिं रेतस्तस्मादप्सु घिन्दन्त्यप्र हि प्रासिश्चत्तस्मादेनेन न घावयति न कि चन करोत्यथ यशो देवरेतस हि तयशसवैगमेतत्समर्धयति सरेतसमेव वृत्तममग्निमाधने तस्माद्धिरण्यथं सम्भरति ॥५।। मथोपान्तसम्भरति । असो ह वै चौरस्यै पृथिव्याऽएतान्पशुन्प्रददौ तस्मात्पशव्य- भूपरमिरयाहुः पशवो होते साझाहय स्तरमशुभिरेयैनमेतत्समर्धयति तेऽमुत भागता अत्यो पृथिव्या प्रतिष्ठितास्तमनयोोवा पृथिव्यो रसे मन्यन्ते तदनयोरेवेनमेतद्यापाथियो रसेन समर्धयति नरमादूपान्तसम्मरति ।। अथासुकरीपछ सम्मरति । भासतो ह याऽअस्यै पृथिव्य रस घिदुरसरमाऽधो. ऽथ मा पृथि परन्तः पीधिष्ठा अस्यै हिरसं विदुसी मन तेऽस्यै पृथिव्यै रस पिदुस्तत उत्किरन्ति तदस्याऽएवैनमेतत्पृथिव्यै रसेन समर्भयति तस्मादानुकरीपश्य सम्मरति पुरीष्य इति ये तमाहुर्य' श्रियं गच्छति समान वै पुरी च करी व सदेतस्यैवारभ्य तरमादा- युफरीप सम्भाति ।। अथ शर्कराः सम्भरति । देवाश्च पाऽसुराश्योभये प्राजापत्याः स्मृधिरे सा हेय यह स्वर्ण हो गया । इसीलिये वह अग्नि के समान चमकता है। क्योंकि यह 'अग्नि काही बीज है । वह ( सोना) जल में पाया जाता है, क्योंकि जल में ही उसने वीर्य टींचा था । इसलिये इससे न पोई उसफो धोता है और न कोई और काम करता है। अब (भाग लिये ) यश है । मोफि देय-वीर्य अर्थात् यश से यह उसको समृद्ध करता है। और धीर्य रूप पूर्ण अग्नि को श्राधान करता है। इसलिये यह स्वर्ण को लाता है ॥५॥ अर बाह रामक यो लाता है । उस यौ ने इस पृभ्यी ये लिये इन पशुओं को दिया । इसलिये कहते हैं कि 'नमक की भूमि ( रुपरम् या उत्सर) प्रशुओं ये योग्य है । यह पशु दशलिये नमक हैं । इस प्रकार यह साहात् रूप से अग्नि की पशुओं से युक्त करता है । और पशु उस लोक (यौ) से नाकर इस पृथ्वी में प्रतिष्ठित हुये। उस (नमक) को इन घी और एयी का रस मानते हैं। इसलिये इन्हीं द्यौ और पृथ्वी 2 रस से अग्नि को समृद्ध करता है। इसलिये नमक को लाता है श्रम यह यात्रु-वरीप (नगृहों द्वारा निकाली हुई मिट्टी को) लाता है। चूहे इस पृथ्वी पे रस को जानते हैं। इसलिये यह इस पृथ्वी को गहरा खोदते चले जाते हैं। इस पृष्यी ये रस को मात करपे यह मोटे हो गये । और जहाँ पृथ्वी में उनको रस प्रतीत हुआ उन्होंने उसे खोद कर बाहर निकाल डाला। इसलिये यह अग्नि को पृथ्यो के इस रस थुरा करता है। यही कारण है कि वह श्राखु-परीष को लाता है। जो श्री को प्राप्त कर लेता है, उसे पुरीप्य यहते हैं। पुरोप और क्रोष एक ही बात है। इसलिये इसकी बढ़ोतरी नेलिमे लादुन्नरोपमो लाता है। प्रय महकमर (राग) माता । देय और असुर दोनों प्रजापति पी सन्तान का-२.१.१.८-१२। अंग्न्याधाननिरूपणन २०७ पृथिव्यलेलायद्यथा पुष्करपर्णमेवं तार्थ ह स्मः वातः संवहर्ति सोपेव देवाजगार्मोपासुरन्सिी यत्रा देवानुपजगाम ॥ तोचुः । हन्तमा प्रतिष्ठा र हामहै तस्या भुवायामशिपिलायाममीऽआदधाम है ततोऽस्यै सपलानिर्भक्ष्याम इति ॥ell तद्यथा शंकुभिश्चर्म विहन्यात् । एवमिमा प्रतिष्ठाय पर्यवृहन्त सेयं ध्रुवाशिथिला प्रतिष्ठा तस्यां ध्रुवायामशिथिलायामग्नीऽबादधत ततोऽस्यै सपत्नाविरभजन ।।१०।। ततोऽएवैप एतत् । इमां प्रतिष्ठा, शर्कराभिः परिवृत्रहते तस्यां ध्रुवायामशिथि- लायामनीऽमाधत्ते ततोऽस्यै सपलानिर्भजात तस्माश्चर्करा सम्मरति ।।११।। तान्वाऽएतान् । पञ्च सम्भारान्तसम्मरति पाङ तो यज्ञः पाडत पशुः पञ्चतपः संवत्सरस्य ॥१२॥ तदातुः। पड़ेवतवः संवत्सरस्येति न्यूनमु तर्हि मिथुनं प्रजननं क्रियते न्यूनादा- इमाः प्रजाः प्रजायन्ते तयः श्रेयसमुत्तरादत्तस्मात्पञ्च भवन्ति यधु पोऽर्तवः संवत्सर- अपनी बड़ाई के लिये झगड़ने लगे । यह पृथ्वी कमल के दल के समान कॉपर्ने लगी क्योंकि वायु इसको डगमगा रही थी। यह कभी देवों के पास जाती और कभी असुरों के। जब वह देवों के पास पहुंची तो- उन्होंने कहा, लामो हम इसको दृढ़ कर लें; और जब यह दृढ़ और अचल हो लाय तो दोनों अग्नियों का आधान करें। इससे हम अपने शत्रुओं को यहाँ से बिल्कुल निकाल देंगे । इसलिये जैसे सूटियों से चमडे को तानते हैं, उसी प्रकार इसको दृढ़ और यह अचल और दृढ़ हो गई। उसो हद अचल भूमि पर दो अग्नियों का प्राधान किया और तब उन्होंने शत्रुओं को इराके भाग से बिल्कुल निकाल दिया ॥१०॥ इसी प्रकार यह (अध्वर्य) भी ककड़ों ( शर्करा) से इसको दृढ़ करता हैऔर उस इद निश्चले पृथ्वी में दो अन्नियों को स्थापित करता है; और शत्रुओं को मार मगाता है, इसलिये ककड़ों को लाता है ॥११॥ इस प्रकार यह पाच तैयारियाँ हैं क्योंकि यज्ञ पाँच मागों वाला (पांक) और पशु मी पाँच मागों वाला है, और वर्ष में पाँच ऋतुर्ये मी है ॥१२॥ इसके विषय में उनका कहना है कि साल में छः श्रुतुर्य हैं। न्यून के जोडे से ही सन्तान उत्पन्न होती है । न्यून शरीर के (नीचे फे स्थान) से ही यह प्रजा उत्पन्न होती है। यह भी ( यजमान के लिये) श्रेयस्कर है। इसलिये पाँच तैयारियाँ होती है। और जब वर्ष की ऋतुयें होती हैं तो छठी अग्नि होती है । इसलिये कोई न्यूनता नहीं हुई। [ तारा यह है कि पाँच सभारों में किसी प्रकार की न्यूनता नहीं माननी चाहिये । पाँच अनुश्नों के लिये पाँच सभार हो गये । यदि कोई कहे कि ऋतु छः होती है इसलिये पाँच किया; - २० माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे झां०२ १.२.१-२॥ स्येत्यग्निरेवैतेपाथ पाठरतथोऽएवेतदन्यून भवति ।।१३।। तदाहुः । नैवैकं चन सम्भार सम्भरेदित्यस्या वाऽएते सर्वे पृथिव्या भवन्ति स यदेवास्यामाधत्ते तत्सर्वान्सम्भारानामोति तस्मान्नैवैकं चन सम्भार सम्भरेदिति तदु समेव भरंद्यदहैवास्यामाधत्ते तत्सर्वान्सम्भारानाप्नोति यदु सम्भारैः सम्भृतैर्भवति तदु भवति तस्मादु समेव भरेत् ।।१४।। माह्मणम् ॥१॥ समारों से न्यूनता पाई जायगी, तो इसका उत्तर यह है कि न्यूनता बुरी नहीं, क्योंकि न्यून से ही तो सन्तान होती है। दूसरी बात यह है कि यदि छ' प्रातुर्ये मानो तो पाँच समारों फे साथ-साथ ( अर्थात् जल, स्वर्ण, नमक, पाखु-करीप और शर्करा ) छठा अग्नि भी तो है । इससे छ. सख्या भी पूरी हो गई । और पॉच ही सभार ठीक ठहरे ] ॥१३।। कुछ लोगों का मत है कि एक भी सभार नहीं होना चाहिये। क्योकि इस पृथ्वी में तो सभी चीजें हैं। जन इसी पृथ्वी में अग्नि को स्थापित किया तो मानो सभी समार प्राप्त हो गये । इसलिये किसी समार की आवश्यकता नहीं। परन्तु उसको सभारों को एकत्रित करना ही चाहिये । क्योकि जब वह इस पृथ्वी में अग्नि का नाधान करता है तय सभी समारों को प्राप्त होता है और जो कुछ सभा का लाभ है वह उसको भी माप्त हो जाता है। इसलिये समारों को हकक्षा करना ही चाहिये ॥१४॥ । अध्याय १-ब्राह्मगा ? कृत्तिकास्वनीऽश्रादधीत । एता वाऽअग्निनक्षत्र यत्कृचिकास्तदै सलोम योऽग्नि- गामी आदधाते तस्मात्कृत्तिकास्वादपीत ||१|| एक द्वे प्रीणि । चत्वारीति पाऽअन्यानि नक्षत्राण्यर्थता एव भूयिष्ठा यत्कृत्तिका- स्तद्भूमानमेवैतदुपैति तस्मात्कृतिकास्वादधीत ॥२॥ एता ह वै प्राच्य दिशो न च्यपन्ते । सर्वाणि ह वाऽअन्यानि नक्षत्राणि प्राच्य यमियों का अाधान कृत्तिका नदनों में करे । कृत्तिका यग्नि के नक्षत्र है । जो अग्नि प्रे नदन में अग्नियों का अाधान करता है वह रालोम (अनुक्लता) स्थापित करता है । इसलिये कृत्तिा नक्षत्र में अन्याधान करे ।।१।। अन्य नक्षत्र एक, दो, तीन या चार होते हैं । (कृत्तिका सात होते हैं ) इसलिये कृत्तिका बटुल हुये । इस प्रकार घहुत्व को प्रास होता है इसलिये कृत्तिया नक्षत्र में अग्न्या- धान करे ।।२।। यर (इत्तिग) पूर्व दिशा से इटते नहीं, अन्य सत्र नक्षत्र पूर्व दिशा से हटते हैं ।

का०२.१.२.३-31 अान्याधाननिरूपणम् दिशश्च्यवन्ते तत्पाच्यामेवास्यैतदिश्याहिती मरतस्तस्मास्कृति कास्वादधीत ॥३॥ अथ यस्मान कृत्तिकास्वादधीत ! उरिणाथ ह वाऽरता अग्रे पन्य आसुः साप्त ऽपी नु ह स्म वै पुरा इत्याचक्षते ता मिथुनेन व्याय॑न्तामी झुतराहि सप्तऽर्षय उद्यन्ति पुर एता अशमिव वे तद्यो मिथुनेन व्युद्धः स नेमिथुनेन व्युद्धाऽइति तस्मान कृत्तिकास्वादधीत ।।४।। तवैव दधीत । अग्निर्माऽएतासा मिथुनमग्निनेता मिथुनेन समृद्धास्तस्मादेव दधीत ॥५॥ रोहिण्यामग्नीऽआदधीत । रोहिण्याह वै प्रजापतिः प्रजाकामोऽग्नीऽपादधे स प्रजा असजत ता अस्य प्रजाः सृष्टा एकरूपा उपस्तव्यास्तस्थू रोहिण्य इवैव तदे रोहिण्यै रोहिणीत्व बहुईव प्रजया पशुभिर्भवति य एवं विद्वानोहिण्यामाधत्ते ।।६।। रोहिण्यामु ह वै पशः। अनीऽआदधिरे मनुष्याणा काम रोहेमेति ते मनुष्याणां काममरोहन्यमु हैव तत्पशनो मनुष्येषु काममरोहॅस्तमु हैय पशुषु कामरोहनि य एवं विद्वात्रोहिण्यामाधत्ते ||७|| इस प्रकार उसकी दोनों अस्नियाँ पूर्व की दिशा में ही स्थापित होती हैं, इसलिये कृतिका गक्षनों में ही अग्न्याधान करे ॥३॥ परन्तु कुछ लोग युक्ति देते हैं कि कृत्तिकानो में अन्याधान नहीं करना चाहिये । क्योकि यह कृत्तिका पहले वृक्षों की पत्नियाँ थीं। सात ऋषियों को पहले ऋक्ष कहते थे । उनको मैथुन करने नहीं दिया गया इसलिये उत्तर में सप्त-मृपि निकलते हैं और ये (कृत्तिकायें ) पूर्व में। मैथुन करने न देना यह दुर्भाग्य (अशम् ) है । इसलिये कृतिका नक्षतों में अग्न्याधान न करे कि वहीं मैथुन से वर्जित न हो जाय ॥४॥ परन्तु कृत्तिका में अग्न्याधान किया जा सकता है। क्योंकि इनका जोड़ा तो अग्नि है । अग्नि जोडे के साथ ही इनकी वृद्धि होती है । इसलिये अग्नि का श्राधान (कत्तिको में) करे ॥५॥ रोहिणी नक्षत्र में भी अन्याधान करे। क्योंकि रोहिणी नक्षत्र में ही सन्तान के इच्छुक प्रजापति ने अग्न्याधान किया था, उसने प्रजा सृजी और यह मजा एकरूप और ठीक रही, रोहिणी (लाल गाय) के समान । इसलिये रोहिणी नक्षत्र रोहिणी गौ के समान । इसलिये जो कोई इस रहस्य को समझ कर रोहिणी नक्षत्र में अग्न्याधान करता है वह सन्तान और पशुओं से फूलता पलता है ॥६॥ रोहिणी नक्षत्र में ही पशु अग्नियों का अाधान करते हैं कि मनुष्यों की इन्धा तक चद सकें (रोदेम)। उन्होंने मनुष्यों की कामनाओं तक रोहण किया । और जो कामना पशुयों की मनुयों के प्रति पूरी हुई यही पशुओं के प्रति उसकी पूरी होगी जो इस रहस्य को समझ र रोहिणी नक्षत्र में श्रन्याधान करता है।

माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०२.१.२.८-१० । मृगशीऽग्नीऽआदधीत । एतदै प्रजापतेः शिरो यन्मृगशीर्ष श्री शिरः श्रीहि पै शिरस्तस्माद्योऽर्धस्य श्रेष्ठो मनत्यसामुष्यार्धस्य शिर इत्याहुः श्रिय ह गच्छति य एवं विद्वान्मृगशीर्षऽआघतें ॥८॥ अथ यस्मान मृगशीर्षऽआदधीत । प्रजापतेर्वा एतच्छरीरं यत्र याऽएनं तदवि- ध्यस्तदिपुणा त्रिकाएडेनेत्याहुः स एतच्छरीरमजहावास्तु यै शरीरमयज्ञियं निर्वीर्य तस्मान मृगशीर्षऽप्रादधीत ॥६ तदैव दधीत । न वाऽएतस्य देवस्य वास्तु नायज्ञियं न शरीरमस्ति यत्प्रजापतेस्त- स्मार्दव दधीत पुनर्वस्वोः पुनराधेयमादधीतेति ।।१०|| फल्गुनीप्वानीऽश्रादधीत । एता वाऽइन्द्र नक्षत्रं यत्फल्गुन्योऽप्यस्य प्रतिगाम्न्यो- ऽर्जुनो ह वै नामेन्द्रो यदरय गुह्य गामार्जुन्यो वै गामैतास्ता एतत्परोऽक्षमाचक्षते फल्गुन्य इति को ो तस्याहति गुह्य नाम ग्रहीतुमिन्द्रो वै यजमानस्तत्स्व एवैतनक्षत्रेऽनी आपत्तऽ- इन्द्रो यज्ञस्य देवतैतेनो हास्यैतत्सेन्द्रमग्न्याधेयं भवति पूर्वयोरादधीत पुरस्तात्कतुर्हेवास्मै मृगशीर्ष नक्षत्र में भी अग्न्याधान हो सकता है । क्योंकि मृगशीर्ष मजापति का सिर है। श्री ही शिर है। श्री ही शिर है । इसलिये जो मनुष्य जाति में श्रेष्ठ होता उसको कहते हैं कि यह जाति का शिर है । जो इस रहस्य को समझ कर मृगशीर्ष नक्षत्र में अग्न्या- धान करता है वह श्री को प्राप्त होगा 1111 अब मृगशीर्ष नक्षत्र मे अग्न्याधान न करने की (युक्ति कुछ लोग यह देते है) कि यह मजापति का शरीर है । जन इसको देवो ने निकाएट तीर से बींधा तो कहते हैं कि कि उसने शरीर त्याग दिया । इसलिये यह शरीर वेवल बास्तु, अयशिय ( यश न करने योग्य ) और निवार्य हो गया । इसलिये मृगशीर्ष मे अग्न्याधान न करे ।।६।। परन्तु यह कर सकता है । यह जो प्रजापति का शरीर है न तो वास्तु है न तो अय. रिय और न निर्वीर्य । ( इसलिगे मृगशीर्ष में अग्न्याधान करे) । पुनर्वसु नक्षत्र में पुनराधेय कर्म करे। ऐसा अादेश है॥१०॥ फ्ल्गुनी नक्षत्र में अग्न्याधान करे । यह पल्गुनी इन्द्र के नक्षत्र हैं। और उसी के नाम पर है । इन्द्र का नाम अर्जुन भी है। यह उसका गुह्य (गुस ) नाम है । और इन (फ्ल्गुनी नक्षत्रों ) पा भी नाम अर्जुनी है । इसलिये यह परोक्ष रीति से इनको फल्गुनी कहता है क्योंकि (इन्द्र का ) गुह्य नाम कौन ले सकता है ? इसके अतिरिक्त यजमान भी इन्द्र है । यह अपने ही नक्षत्र में अग्नि का याधान करता है । इन्द्र यश का देवता है । इस प्रकार उराग शून्याधान सेन्द्र (इन्द्र वाला) हो जाता है। पूर्व-पल्गुनी में अग्न्याधान करे । इससे उसका तु या या पहला अर्थात् प्रथम कोटि या हो जाता है। या पिछले फल्गुनी (उत्तर) में अम्माधान करे इससे उसका यज्ञ उत्तरा के समान अर्थात् उन्नतशील से जावा है। [ यहाँ शब्दों का गदृश्य दिखाया है। पूर्व फल्गुनी में अाधान करने से 1 का०३. १. २. ११.१६ । अग्न्याधाननिरूपणम् २११ भवत्युत्तरयोरादधीत वः श्रेयसर्थ हैवारमा उतरायभवति ॥११|| हस्तेऽसीऽआदधीत । य इच्छेत्र में दीयेतेति तदाऽअनुष्टया यहस्तेन प्रदीयते ५ हैयास्मै दीयते ॥१२॥ चित्ररयामनीऽआदधीत । देवाश्च वा असुराश्चोभये प्राजापत्याः पस्मृघिरे तऽउभय- उषा लोक, समानरुक्षा चदिवमेव ततोऽसुरा रोहिणमित्यग्नि चिक्यिरेऽनेना, लोमछ समारोयाम इति ।।१३।। इन्द्रो ह वाऽईक्षा चके । इम चेद्दाऽइमे चिन्यते तत एव नोऽभिभवन्तीति स बामणो न घाण एकएका प्राध्येयाय ||१|| स होवाच । हन्ताहमिमामप्युपदधाऽइति तथेति तामुपपत्त तेपामल्यकादेवाग्निर- सचित पास ॥१५॥ अथ होगव । अन्याऽअहं ता दास्ये या ममेहेति तामभिपद्या वाहतस्यामासुद्धा- यामग्निर्व्यवंशशादाग्नेर्व्यपशादमन्यसुरा व्यवशेदुः स ता एवेष्टफा बनान्कृत्वा मीनाः प्रचिच्छेद ॥१६॥ पूर्व-पल अर्थात् अच्छा पल होगा । उत्तर-पल्गुनी में आधान ररने से उत्तर-पल अर्थात् अच्छा पल होगा] ॥१९॥ हस्त नक्षत्र में नयाधान करे । जो जिसकी इच्छा करे उससे वही दिया जाय । इसी अनुष्टान से (कार्य सफल ) होगा। जो हार से प्रदान दिया जाता है, यह अवश्य हो दिया जाता है ! 'हात' नक्षत्र का शाब्दिक सम्बन्ध हाय द्वारा किये गये दान से जोड़ा गया है॥१२॥ चिका नक्षत्र में अग्न्याधान करे । प्रजापति रे पुत्र देव और आसुर बहाई के लिये ला पढे । दोनों ने चाहा कि उस लोक (ग्रौ लोक) को चढ जावें । अब असुरों ने रोहिण श्रमि को प्रचलित किया कि इस द्वारा हम उस लौर को वह बायेंगे । [ यहाँ अमि को रोहिण कहा । चढने के लिये भी 'रह' धातु श्राता है । यह शान्दिय सादृश्य है ] ||१|| इन्द्र ने अन सोचा कि याद यह इम श्राम का नाधान र लेंगे तो हमको हा देंगे। अब यह ब्राह्मण सा भेष रखकर एक ईंट लेकर कहाँ गया ॥१४॥ उसने षदा, भी इस (ट) को सर । उन्होंने रहा 'अच्छा । उसने (पर ईट) रस दी। उनरे अन्याधान में अब बहुत थोड़ी सी मगर रह गई ||१५|| श्रय उसने कहा, 'मैं इस ( इंट) को निकाले लेता है। यह मेरी है। । उसने उभे पकड़ा और सोच लिया 1 नोर नमि की वेदी गिर पड़ी । और अग्नि पे गिरने से अमुर भी गिर पड़े। उसने अप उन रंगे को पान बना दिया और उनमें (अमरों में ) गले काट दाले ॥१६॥ ।

जिगीपते ॥१७॥ ११२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० २.१.२,१७-१६। ते ह देवाः समेत्योचुः चित्रं वाऽनभूम यऽइयतः सपत्नानबधिप्मेति तदै चिनायै चित्रात्य चित्र ह भवति हन्ति सपलान्हन्ति द्विषन्तं भातृव्यं य एवं विद्वांश्चि- जायामाधत्ते तस्मादेतत्क्ष निय एय नक्षत्रमुपेर्सज्जिया, सतीय टेप सपत्नान्वीप नाना ह वाऽएतान्यग्रे क्षत्राण्यासुः । यथैवासी सूर्य एवं तेपामेष उद्यन्येव वीर्य क्षत्रमादत्त तस्मादादियो नाम यदेपो वीर्य क्षत्रमादत्त ||१८|| ते ह देवा ऊचुः । यानी वे तानि क्षत्राण्यभूवन वे नानि क्षत्राण्यभूवनिति तदै नक्षत्रार्णा नक्षत्रत्वं तस्मादु सूर्यनक्षत्र एव स्यादेष ो पां वीर्य क्षत्रमादत्त या नक्षत्रकामः स्यादेतद्वाऽमनपराद्धं नक्षत्रं यत्सूर्यः स एतेनैव पुण्याहेन यदेतेषा नक्षत्राणां कामयेत रादुपेर्सेनस्मादु सूर्यनक्षत्र एव स्यात् ||१३|| बालाएम् ||२|| अब देव इकट्ठे होकर बोले । हमने शनु मार डाले । यह तो चिन्न अर्थात् विचित्र बात हुई । इसलिये चित्रा नक्षन का चित्रत्व (विचित्रवा) है । जो इस रहस्य को समझकर चिन नक्षत्र मै अान्याधान करता है वह विचित्र हो जाता है और अहितकारी शनुनी का नाश कर देता है । इसलिये क्षनिय को अवश्य ही इस नक्षत्र में अग्न्याधान करने की इच्छा होनी चाहिये । क्योंकि ऐसा आदमी प्रायः अपने शत्रु के नारा की इच्छा किया करता है ॥१७॥ पहले यह (नक्षत्र ) बहुत से क्षन ये जैसे बह सूर्य । जब वह उदय हुआ तो उसने उनके क्षन और वीर्य ( शत्ति) को ले लिया । इसलिये उसको श्रादित्य कहते हैं कि यह इन (ननों ) के वीर्य और क्षत को ले लेता है । [ 'श्रादत्त का अर्थ है 'ले लेता है। इसी 'श्रादत्ते' से श्रादित्य शब्द को निकाला है ] ॥१८॥ अब उन देवो ने कहा, 'जो अब तक क्षत्र अर्थात् शक्ति थे ये अय क्षत्र न रहेंगे। इसीलिगे नक्षत्रों का नक्षत्रत्व है । अर्थात् पहले यह 'क्षत्र' थे, अब देवों के कहने से क्षम नहीं रहे । नभांत् न+क्षन= नक्षन हो गये ) । इसलिये सूर्य को ही नक्षत्र मानना चाहिये क्योंकि उनका वीर्य सूर्य ने ले लिया । यदि ( यजमान यो) (अग्न्याधान के लिये) नक्षत्र की अावश्यक्ता हो तो यह सूर्य अच्छा नदन है । इस पुण्य दिन में वह जिन नक्षत्रों को चाहे उनका पुण्य ले ले । इसलिये उससे सूर्य को ही नक्षत्र मानना चाहिये ||१६|| अध्याय १-वाहारा ३ यसन्तो मीप्मो वर्षाः । ते देया मृताः शरदेमन्तः शिशिरस्ते पितरो य एपापूर्यते- घमन्त, नीम, वर्ण ये देय ऋतुएँ हैं । शरद्, हेमन्त और शिशिर ये पितृ-ऋतुएँ है -- कां० २.१.३.१-४1 अग्न्याधाननिरूपणम् ऽर्धमासः स देवा योऽपक्षीयते स पितरोऽहरेव देवा रात्रिः पितरः पुनरहः पूर्वाहो देवा अपराहः पितरः ॥११॥ ते वाएत ऋतयः । देवाः पितरः स यो हैवं विद्वान्देवाः पितर इति हयत्या हास्य देवा देवहूयं गच्छन्त्या पितरः पितृहूयमवन्ति हैनं देवा देवहूयेऽवन्ति पितरः पितृहये य एवं विद्वान्देवाः पितर इति हयति ॥२॥ स यत्रोदगावर्तते । देवेषु तहिं भवति देवांस्ता भिगोपायत्यथ यत्र दक्षिणावर्तते पितृपु तर्हि गवति पित स्तरं भिगोपायति ॥३॥ स यत्रोदगावर्तते । तमुग्नीऽआदधीतापहतपाप्मानो देवा अप पाप्मान हतेऽमृता देवा नामृतत्वरयाशास्ति सर्वमायुरेति यस्ताधत्तेऽथ यत्र दक्षिणावर्तते यस्त- हर्याधत्तेऽनपहतपाप्मानः पितरो न पाप्मानमपहते मर्त्याः पितरः पुरा हायुपो म्रियते यस्तावत्ते ॥४॥ 1 बौव वसन्तः । क्षत्रं ग्रीष्मो विडेय वर्षास्तस्माद्ब्राह्मणो यसन्तऽसादधीत ब्रह्म हि वसन्तस्तस्मात्क्षत्रियो ग्रीष्मऽनादधीत क्षत्र हि पीष्मस्तस्माद्देश्यो पर्पास्वादधीत विड्द जो अाधा-मास बदवा है (अर्थात् शुक्ल पक्ष ) वह देवों का है और जो घटता है ( अर्थात् कृष्ण पक्ष ) यह पितरों का है । दिन देयों का है, रात पितरों की । पिर दिन का दोपहर से पूर्व का भाग देवों का है, पिछला भाग पितरों का ॥१॥ अब ये ऋतुयें देवों और पितरों की हैं । जो मनुष्य इस रहस्य को समझकर देवों और पितरो को बुलाता है उसका देव-निमत्रण सुनकर देव या जाते हैं और पितृ-निमत्रण सुनकर पितर । जो मनुष्य देव शोर पितरों को जानकर बुलाता है उसकी देव देव-निमंत्रण में और पितर पितृ-निमत्रए मे रक्षा करते हैं ।।२।। वह (सूर्य) जर उत्तर की ओर होता है तो देवों में होता है और देयों की रक्षा करता है और जन दक्षिण की शोर होता है तो पितरों में होता है और पितरों की रक्षा परता है॥३॥ जंत्र (सूर्य) उत्तरायण हो तो अन्याधान परे । (सूर्य के द्वारा) देवों का पा नष्ट हो गया । उसका भी पाप दूर हो जायगा । देव श्रमर है। इसलिये जो इस मभप अग्न्याधान करता है उसको अमरत्व की प्राशा तो नहीं हो सकती परन्तु या पूर्ण श्रायु पो प्राप्त हो जाता है । परन्तु जो दक्षिणायन सूर्य में अग्न्याधान परता है उगा पाप नहीं लूटवा क्योंकि पितरों का पार नहीं छूटा । और यह श्रायु से पहले गर जाता है क्योकि पितर अमर नहीं है। यमन्त माहा है, मोम साधिप, वर्ग वैश्य । इसलिये ब्राह्मण यराल मेंग्रिन्याधान करे क्योरि यमन प्राण है। इसनिये सत्रिय मीम में प्रवाधान परे सर मीण माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०.२.१.४,१॥ पपीः ॥५॥ स यः वामयेत । ब्रह्मपर्चसी स्यामिति वसन्ते स प्रादधीत ब्रह्म वे घसन्तो नलव- सी हैव भाति ॥३॥ अथ यः कामयेत । क्षत्रच श्रिया यशसा स्यामिति ग्रीमे स श्रादधीत क्ष वै ग्रीष्मः क्षत्र हेय श्रिया यशसा भवति ।।७।। अथ यः कामयेत । बहुः प्रजया पशुभिः स्यामिति वर्षासुस श्रादघीत विड वर्षा अझ विशो यहुई। प्रजया पशुभिर्भगति य एवं पिदावर्षास्वाधत्ते ।।८।। ते वाऽएतऽनन्तरः । उभय एवापहतपाप्मानः सूर्य एषां पाप्मनोऽपहन्तोषन्ने- वैपामुगयेषां पाप्मानमपहन्ति तस्माद्यदैनं कदा च यज्ञ उपनमेदवाग्नीऽश्रादधीत न श्यः समुपासीत को हि मनुष्यम्य तो वेद 10 पासणम् ।।३।। क्षत्रिय है । इमलिये वैश्य य में अग्न्याधान परे क्योंकि वर्ग वेश्य है ।।५।। जो इच्छा परे कि मैं वापसी हो जाऊँ वह यमन्त में अग्न्याधान करे क्योंकि धामन्त मादाग है । यह निश्चय परके ब्रह्मवर्चसी हो जाता है ॥६॥ जो चाहे कि मुझे शत्ति, श्री श्रोर यश प्राप्त हो यह प्रीष्म में अग्न्याधान परे, क्योंकि मीया सत्रिय है । उसे शक्ति, थी और परा मिलेगा ॥७॥ श्रोर जो चाहो बहुत सन्तान तथा पशु हो जायं, यह वर्षा में श्रन्याधान करे, यारि वर्ण वैश्य है। अन्न वैश्य है । जो इस रहस्य को समझ कर चपा में श्रग्न्याधान परता है, उसफे बहुत गन्तान और पशु होते हैं। (सका मत है कि) ये दोनों प्रकार की अनुये ( देव-ऋतु और पितृ-तु) पांग से गुम है। पूर्व इन पार्टी या दूर परने वाला है। जब यह चमका है तो इनके पाप नष्ट हो जाते।। हलिये जब कभी यश यी दम्दा होसमी अग्न्याधान पर ले । पलकार न टाले क्यारि पान जानता है कि पल क्या होगा? अध्याय १-बाहरण ४ पदहरम्य माग्न्या धेय१३ ग्यात् । दिवाभीयान्मनो ह ये देवा मनुष्यस्याजा- मान सेऽम्पैदा न्याय पिदुग्ऽम्मान देश यानागदन्ति तेऽग्य राहतारान्ति मउसमगः17 मदिन मनाम्याधान गगना १ महिन (जमान और ममी नम्मा र मनुष्का सा मोगरे । itik RETIATI नि पदमा मामी गंगा में (a) निकीम (उ) 400 कां० २.१.४.२-४ । अन्धाधाननिरूपणम् २१५ तन्न्वेवानवक्लुप्तं यो मनुष्येष्वनश्नत्सु पूर्वोऽश्नीयादथ किमु यो देवेघनश्नत्सु पूर्वो- श्नीयात्तस्मादु दिवैवानीयात्तद्रपि काममेर नक्तमश्नीयानो ह्यनाहिताग्नेर्वतचर्यारित मानुपो ह्येष तारद्भवति यानदनाहिताग्निस्तस्मादपि काममेर नक्तमश्नीयात् ।।२।। त?केऽजमुपवघ्नन्ति । अाग्नेयोऽजोऽग्नेरेव सर्वत्वायेति वदन्तस्तदु तथा न कुर्याद्य- द्यस्याजः स्यादग्नीघऽएवैनं प्रातर्दद्यात्तेनैव त काममामोति तस्माद् तन्नाद्रियेत ॥३॥ अथ चातुःप्राश्यमोदनं पचंति । छन्दास्यनेन प्रीणीम इति यथा येन वाहन स्यन्स्यन्त्स्यात्तत्सुहितं कर्ती ब्यादेवमेतदिति वदन्तस्तदु तथा न कुर्याघद्वाऽअस्य ब्राह्मणाः कुनै वसन्त्य॒त्विजश्चानृविजश्च तेनैन त काममाप्नोति तस्मादु तत्राद्रियेत ॥५॥ तस्य सर्पिरासेचन कृत्वा । सपिरासिच्याशस्थीस्तिस्रः समिधो घृतेनान्वज्य समिद्ध- यह अनुचित है कि ठहरे हुये मनुष्यों के भोजन करने से पूर्व यह भोजन कर ले । इससे भी अधिक अनुचित यह है कि ठहरे हुये देवों रे भोजन करने से पूर्व भोजन कर ले । इसलिये उस दिन, दिन में ही भोजन करना चाहिये । परन्तु यदि इच्छा हो तो रात मे मी मोजन कर सकता है। क्योकि अभी अग्न्याधान नहीं किया, इसलिये व्रत-चारी तो है नहीं । जब तक अग्न्याधान नहीं करता उस समय तक मनुष्य रहता है। इसलिये इच्छा हो तो रात में भी भोजन कर ले ॥२॥ कुछ लोग बकरे को बाँध लेते हैं। बकरा अग्नि का है। और यह काम अमि के सर्वत्य अर्थात् पूर्ति के लिये किया जाता है। परन्तु उसे ऐसा नहीं करना चाहिये। जिससे पास बक्य हो वह प्रातःकाल अनी (श्रामीघ्र) को दे दे, उसी से काम चल जायगा। इसलिये इस प्रथा का श्रादर न करे॥॥ अब यह चार मनुष्यों के योग्य योदन (चातुप्राश्य भात) पकाते हैं (और पहते हैं कि) 'हम इसके द्वारा छन्दों को प्रसन्न करते हैं । जैसे जिस वाहन (बैलों की जोड़ी) को जोतना चाहें उनको पहले से अच्छी प्रकार सिलाने-पिलाने पी श्राशा देते हैं। परन्तु उसे ऐसा नहीं करना चाहिये | चूँकि ब्राह्मण उसी के कुल मे रहते हैं, चाहे वे ऋविन हो, चाहे ऋत्विज न हो, इसलिये इसी से उसका काम निकल जाता है । इसलिये इस ( प्रथा) या श्रादर नहीं करना चाहिये ॥४॥ उस (भात ) में घी के लिये गड्डा पर उसमें घी छोड़ कर अश्वत्थ की तीन समिधायें घी में भिगो कर 'समिधा' और 'पी' वाली तीन ऋचायो से उनको अग्नि पर समिधा और घी वाली तीन ऋचार्य यह है १. समिधानिं दुवस्यत तैोधयतातिथिम् । श्रारिमन् हन्या जुहोतन ।। २. सुसमिद्धाप शोचिपे मृत तीन जुहोतन । अग्नये जातोदसे ।। ३. त ल्या ममिनिरहिरो घृतेन वर्षपाममि । बहन्छोवा परिष्य। (यमु०३।१,२,३) :- का०२.१.४.५-७। माध्यन्दिनीये शतपथब्राहाणे तीभिर्वृतवतीभित्रं रिभरम्यादधति शमीगर्भमतदाप्नुम इति यदन्तः स यः पुरस्तात्संवत्सर- मभ्याध्यात्स ह त काममाप्नुयात्तस्मादु तन्नाद्रियेत ॥५॥ तदु होनाच भाल्लयः । यथा वाऽअन्यत्करिष्यन्त्सोऽन्यत्कुर्याद्यथान्यद्वदिष्यन्सो. ऽन्यदेद्यथान्येन पथैष्यन्त्सोऽन्येन प्रतिपद्येतैवं तद्य एतं चातुष्प्राश्यमोदनं पचेदपराद्धिरेव सेति न हि तदवकल्पते यस्मिन्नन्नाचा या साम्ना वा यजुपा या सगिधं वाभ्याध्यादाहुति घा जुहुयाधत्तं दक्षिणा वा हरेयुरनु वा गमयेयुदक्षिणा वा होनछ हरन्त्यन्याहार्यपचनो भविष्यतीत्यनु वा गमयन्ति ॥६॥ अथ जाग्रति जाग्रति देवाः। तद्देवानेचैतदुपावर्तते स सदेवतरः श्रान्ततरस्तपस्वि- तरोऽग्नीऽआपत्तो तदपि काममेव स्वप्यान्नो ह्यनाहिताग्ने तचर्यास्ति मानुपो ो वैष ताव- द्भवति यावदनाहिताग्निस्तस्मादपि काममेर स्वप्यात् ॥७॥ तदेके ऽनुदिते मथित्वा । तमुदिते प्राञ्चमुद्धरन्ति तदु तदुभेऽअहोरान्ने परिगृहीमः प्राणोदानयोर्मनसश्च याचश्च पर्याप्याऽइति वदन्तस्तदु तथा ग कुर्यादुमौ हैवास्य तथानुदित- रख देते हैं, यह कहकर कि शमीगर्भ ( शमी वृक्ष के भीतर उत्पन्न हुये अश्वत्थ की लकड़ियों से अमि निकाली जाती है ) का फल इसी से मिल जाता है। परन्तु उसको यह पल तभी मिलता है जर वह निरन्तर साल भर तक अग्न्याधान से पहले यह तीन पाहुतियों देता रहे। इसलिये इस प्रथा का श्रादर नहीं करना चाहिये । [अर्थात् जो पल शमीगर्भ में उत्पन्न हुई यमिधाओं से होता है वह अश्वत्थ यी तीन समिधाओं को भात मे भरे दुयै घी में भिगोकर चढ़ाने से होता है । परन्तु याशवल्क्य इण्यो वेवल एक सरा में मानते है ॥५॥ इस पर भालवेय का कहना है कि 'चातुष्पाश्य मात पकाना उसी प्रकार अनुचित है जैसे कोई एक कार्य की इच्छा करे श्रोर करे दूसरा, या एक बात कहना चाहे और कहे दूगी । या एक मार्ग से जाना चाहे श्रीर जाये दूसरे से । यह ठीक नहीं है कि जिस अमि में यूप, पशु या शाम से श्राहुति चदा उसी अमि को या तो दक्षिण में ले जाये या युझा दे । परन्तु अन्यादार्यनयन (मात पाने) के लिये या तो यह इस भाग यो दक्षिण पो ले जाते हैं या बुझा देते हैं । ( इसलिये यह कार्य अनुचित है)६॥ श्रर यह जागरण करते हैं। देव जागते रहते हैं। इसलिये वह इस प्रकार देवों के निफ्ट हो जाता है और अधिक देवता बनर, श्रान्त यनयर और तारनी होकर श्रायाधान पराा है । परन्तु यदि उसी इन्छा हो तो मो भी रहे क्योंकि अग्न्याधान करने से पहले तो मनचारी होगा नहीं। जर तक श्रम्याधान नहीं रिया तब तक यह साधारण मनुष्य है और अनुगार मो साता है। पुर लोग सूर्योदय से पूर्व अग्नि पी मधरर सूर्यादय के पथात् पूर्व की ओर (गाईचत्य से यापानीय की ओर) ले जाते हैं निगम रात और दिन दोनों का पाम निकल कां० २.१. ४. ८-११। अग्न्याधाननिरूपणम् २२७ ऽाहिती भवतोऽनुदिते हि मथित्वा तमुदिते पाश्चमुदरन्ति स य उदितऽआहवनीय मन्येत्स ह तत्पर्याप्नुयात् ।। अहर्वे देवाः । अनपहतपाप्मानः पितरो न पाप्मानमपहते माः पितरः पुरा हायुगो म्रियते योऽनुदिते मन्थत्यपहत्तपाप्मानो देवा अप पाप्मानर्थ हतेऽमृता देवा नामृतत्वस्याशास्ति सर्वमायुरेति श्रीदेवाः श्रियं गच्छति यशो देवा यशो ह भवति य एवं विद्वानुदिते मन्थति ॥ तदाहुः । यत्रऽर्चा न साम्ना न यजुषाग्निराधीयतेऽथ केनाधीयतऽइति प्रलपो 'हैवैप ब्रह्मणाधीयते वाग्वै ब्रह्म तस्यै वाचः सत्यमेव ब्रह्म ता वाऽएताः सत्यमेव घ्याहतयो भवन्ति तदस्य सत्येनेवाधीयते ।।१०|| भूरिति वै प्रजापतिः । इमामजनयत मुव इत्यन्तरिक्ष छ स्वरिति दिवमेतावदा- ऽहद सर्व यावदिमे लोकः सर्वेणैवाधीयते ।।१।। भूरिति धै प्रजापतिः । ब्रह्माजनयत मुव इति क्षत्र स्वरिति पिशमेतद्वाऽऽदछ आवे तथा प्राण उदान और मग वाणी का मी । परन्तु उसको ऐसा नहीं करना चाहिये । क्योंकि जब सूर्योदय के पश्चात् पूर्व की ओर ले जाते हैं तो दोनों अग्मियों सूर्योदय के पूर्व की ही हो जाती हैं । सूर्योदय के पश्चात् आहवनीय को मथने से भी पही पार्य निकल सकता है । -देष दिन हैं। पितर पाप-शून्य नहीं है । ( अर्थात् ) सूर्य ने पितरों के पाप छुटाये नहीं इसलिये जो सूर्योदय से पूर्व अग्नि को मयता है वह पापों से मुक्त नहीं होता । और पितर अमर नहीं है इसलिये वह जो सूर्योदय से पूर्व अग्नि को मथता है, पूर्ण श्रायु से पूर्व मर जाता है । जो पुरुष इस रहस्य को समझकर सूर्योदय के पश्चात् अमि को मथता है, घह पारो से छूट जाता है क्योंकि देव पापों से मुक्त है । और यद्यपि अमर नहीं होता तो भी पूर्ण वायु को अवश्य प्राप्त होता है क्योंकि देव अमर हैं। श्री को प्राप्त होता है क्योंकि देष थीहै । यश को प्रास होता है क्योंकि देय यश है ॥६॥ इस पर कुछ लोग कहते हैं कि यदि ऋक्, साम और यजुः से अग्न्याधान में किया साप तो किससे किया जाये। (इसका उत्तर यह है कि) यह अमि मा यी है इसलिये प्रन से ही इसका प्राधान होना चाहिये । वाणी ब्रह्म है । उसी वाणी या यह (अमि प्रा सत्य है और इन व्यादतियों में सत्य है । इसलिये सत्य के द्वारा इसपा प्राधान होता है॥ प्रजापति में 'भू' से इम (पृष्पी ) को उराम दिया । 'मुग से अन्तरित को और से बोलोक को । यह जो तीन लोक हैं उतना ही जगत् है । इमलिये मी माधान किया जाता है॥११॥ प्रजापति ने भूमे मामरा उत्पन्न किये, 'भुवः' से क्षत्रिय और 'म' में मेरस । २८

माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० २.१.४.१२-१६।
सर्व यावद्ब्रह्मक्षत्रे विट् सर्वेणैवाधीयते ।।१२।।
भूरिति वै प्रजापतिः । आत्मानमजनयत मुव इति प्रजा स्वरिति पशूनेतायवाऽ-
इदथं सर्व यावदारमा प्रजा पशवः सर्वेणैवाधीयते ॥१३॥
स पे भूर्भुत इति । एतायतैव गार्हपत्यमाद्धात्यथ यत्सर्वैराध्यात्केनाहवनीयमाद-
ध्यावेऽअक्षरे परिशिनष्टि तेनोऽएतान्ययातयामानि भवन्ति तैः सर्वैः पञ्चभिराहवनीयमा-
दधाति भूर्भुवः स्वरिति तान्यष्टावक्षराणि सम्पद्यन्तेऽष्टाक्षरा वे गायत्री गायत्रमग्नेश्छन्दः
स्वेनेरेनमेतञ्छन्दसाधत्ते ॥१३॥
देवान्ह याऽअग्नीऽआधास्यमानान् । तानसुररक्षसानि ररक्षर्नाग्निर्जनिप्यते नाग्नी
प्राधास्यध्यऽइति तद्यदरतस्तस्माद्रक्षासि ॥१५॥
ततो देवा एतं यन ददृशुः । यदश्च तं पुरस्तादुदश्रयस्तस्यामयेऽनाप्ने निवाते:-
ग्निरजायत तरमापत्राग्नि मन्थिप्यन्त्स्यात्तदधमानेतये धू यात्स पूर्वेणोपतिष्ठते यज्ञमेवैतदु-
छपति तस्यामयेऽनाष्ट्रे निगतेऽग्निर्जायते ॥१३॥
यह जो वादाण, दनिय श्रीर वैश्य है इतना ही सब जगत् है, इसलिये 'सर' से ही प्राधान
किया जाता है ।।१।।
प्रजापति ने 'भू' से प्रारमा को, 'भुवः' से प्रजा को और 'स्व' से पशुओं को उत्पन्न
किया । यह को यात्मा, प्रजा और पशु है उतना ही यह सब जगत् है इसलिये 'सच' से दी
श्राधान किया जाता ॥१३॥
यह 'भूर्भुवः से गाईपत्य अग्नि या अाधान करता है । यदि सर ( तीनों व्याहृतियों)
से अाधान कसा तो ग्राहयनीय का श्राधान किससे करता। इसलिये दो अक्षर (स्वः)
छोर देता है । इससे (शेष तीन अक्षर) अधिक प्रभावशाली हो जाते है। इन पाँची
श्रवण से अर्थात् 'भू धः सः' से प्राइवनीय या अाधान करता है । इस प्रकार पाठ
प्रहर दो जाते है । गाणी में भी पार श्रदर होते हैं । गायत्री शमिया इन्दर । इस
प्रकार यह (यानि का) अाधान (शनि के हो) दन्द से परता है ।।१४||
देयों में शामियों पा शाधान परना चादर । अगुर और राक्षस ने उनको रोका
(श्रीर पहा कि) 'अनि उत्पन्न न होगी', 'असि पानाधान मत परो' कि उन्होंने रोया
(बरखन) इगनिये 'रस' धातु से उनका नाम राक्षस पदा ||१५||
तप देयों न ग यन्न अर्धान 'नश्व' को देया। उन्होंने ठरायो सामने सदा पर
लिया । पोर उभप रहित, शरदिन संरक्षण में अमि पी उत्पन्न रियालिये नहीं
प्रतिको मथना दोहों अथको से चानो, ऐगा (अध्वर्य अग्नीभ को) बोले । यह सामने
पहा 21 यर को उटाता है और उगके भयरहित श्रीर राघु शून्य संरक्षण में अनि
उरस्तोत्रीर॥१६॥

२१८ का० २.१, ४, १७.२० । अग्याधाननिरूपणम् सवै पूर्ववाट् स्यात् । सह्यपरिमितं वीर्यमभिवर्धते यदि पूर्ववाहं न विन्देदपि य एष कश्चाश्वः स्यापद्यश्व न विन्देदप्यनड्यानेर स्यादेप ह्येवानडुहो बन्धुः ॥१७॥ तं यत्र प्राञ्चय हरन्ति । तत्पुरस्तादश्व नयन्ति तत्पुरस्तादेवैतवाष्ट्रा रक्षार्थस्यपान- नेत्यथाभयेनानाष्ट्रेण हरन्ति ||१८|| त वे तथैव हरेयुः । यथैनमेष प्रत्यड् डुमा चरेदेप वै यज्ञो यदग्निः प्रत्यड हैवैन यज्ञः प्रविशति त क्षिप्रे यज्ञ उपनमत्यथ यस्मात्पराड मवति पराड हैवारमाधजो भपति स यो हैनं तत्रानुव्याहरेत्पराडस्माद्यज्ञोऽभूदितीश्वरो ह यत्तथैव स्यात् ||१६|| एप उवै प्राणाः । तं वै तथैव हरेयुर्यभेनमेप प्रत्यड्डुपाचरेत्प्रत्यड् हैयैनं प्राणः प्रविशत्यथ यस्मात्पराड भवति पराड हैवास्मात्प्राणो भवति स यो हैनं तत्रनुव्याहरेत्पराङ- स्मात्प्राणोऽभूदितीश्वरो ह यत्तथैव स्यात् ।।२०।। शतम् ।।६०० ॥ अय वै यज्ञो योऽयं पवते । तं वै तथैव हरेयुर्यथेनगेप प्रत्यङ्ङ्माचरेत्प्रत्यड हैवैन यशः प्रविशति तं क्षिप्रे यह उपनमत्यथ यस्मात्पराड भवति पराड हैवास्माद्यो भपति इसको पूर्ववाट ( पूर्व को चलने वाला या शायद अगुया या युवा घोटा) होना चाहिये । क्योंकि इसमें अपरिमित वीर्य होता है । यदि पूर्वयाट् अश्व न मिले तो जैसा अश्व मिले वही सही । यदि अश्व न मिले तो अनड्यान ( थैल ) ही ले ले । क्योंकि यह ( अग्नि) बैल का बन्धु है ॥१७॥ और जब वह इस ( अग्नि ) को पूर्व की ओर ले जाते हैं तो भागे-भागे धौदे को ले जाते हैं । इस प्रकार भागे-मागे चलकर यह दुरात्मा राक्षसो को हटाता चलता है । शौर ये इस (अमि) को (आहवनीय तक) विना भय और विना शत्रु के ले जाते है ||१८॥ इस (मि) को इस प्रकार ले जाये कि उसका मुँह ( यजमान भी योर ) रहे। यह अमि ही यश है । यजमान की ओर ही यज्ञ प्रवेश होता है उसी की ओर यह शीघ्र मुक जाता है । और जिराकी और से यह ( अग्नि ) मुँह फेर लेता है उसकी भोर से यश भी मुँह फेर लेता है । यदि कोई किसी को दुर्यास्य कहे वि यश तुझमे मुँह फेर ले तो उमफा ऐसा ही हो जाय ॥१६॥ यह (अमि) प्राण है। इस (अग्नि) को इस प्रकार ले जाये कि इसका मुंह (यजमान की ओर ) रहे । स्योंकि उधर से ही प्राण घुसता है । यदि (अग्नि) विगी से मुंह फेर लेता है तो प्राण भी उससे मुँह पर लेता है । यदि कोई किसी से दुर्वाक्य को कि प्राण तुमसे मुंह पर ले तो ऐसा ही हो जाय ॥२०॥ यह जो पवन है वही यज्ञ१। इस (अनि) को हरा प्रकार ले जायें रि उसया मुंद ( यजमान यी) अोर रहे। क्योंकि हमी की भोर या प्रवेश होता है, इसी यो पोर झुफ जाता है। जिसकी अोर से यह (अग्नि ) मुंद फेर लेता है, उमरी भोर मे यश मा २२० माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां०२, १.४.२१.२५ । स यो हैन तत्रानुष्याहरेत्पराडरमाद्यज्ञोऽभूदितीम्यरो ह यत्तथैव स्यात् ।।२१।। एप उ चै प्राणः । ते थे तथैव हरेयुर्यथेनमेप प्रत्पङडपाचरेत्प्रत्यङ् हैयन प्राणः प्रविशत्यय यस्मात्पराड, भयति पराडु हैवास्मात्प्राणो भयति स यो हैनं तनुव्याहरेत्परा- उस्मारप्राणोऽभूदितीश्वरो ह यत्तथैव स्यात्तस्माद् तथैव हरेयुः ॥२२॥ प्रथाश्रमाक्रमयति । तमामय प्रायमुलयति त पुनरावर्तयति तमुदच प्रमुञ्चति वीर्य वाऽभयो नेदस्मादिदं परापीर्यमसदिति तस्मात्पुनरापर्तयति ॥२३॥ तमश्वस्य पदऽनाधत्ते । वीर्य वाऽभवो वीर्य एवैनमेतदापत्ते तस्मादश्वस्य पद- ऽआपत्ते ॥२४॥ सधै तूष्णीमेवाग्रऽउपस्पृशति । अथोघछत्यथोपस्पृशति भूर्मुवः स्वरित्येर तृतीये- नादधाति प्रयो वाऽइमे लोकास्तदिमानेयैतल्लोगनामोत्येतन्न्येकम् ।।२५।। अर्थदै द्वितीय । तूपणीमेवाय ऽउपस्पृशत्यथोद्यदति भूसंयः स्वरित्येव द्वितीयेना- मुँह फेर लेते हैं। यदि कोई क्मिी से दुर्वाक्य कहे कि यश तुझ से मुंह फेर ले तो ऐसा ही हो जाय ॥२१॥ यह (अमि) प्राय है। इस (अमि) पा इस प्रकार ने जाये कि इसका मुँह (यजमान पी भोर) रहे क्योंकि इधर से ही प्राण घुसता है। यदि (अमि) रिधी से मुँह फेर लेता है तो प्राण भी उससे मुंह फेर लेता है। यदि कोई किसी से दुर्याक्य कहे कि भाव उससे मुंह फेर ले तो ऐसा ही हो जाय । इसलिये अमि को हम इस प्रकार ले जाय ॥२२॥ नार (श्रय) अश्व को ( श्राइवनीय की श्रीर) ले जाता है । जब वह यहाँ पहुँच गया तो यह उसे पूर्व की ओर ले जाता है। (यी शोर से दाहिनी श्रीर) धुमाता है। और पश्चिम-मुरासका कर देता है। नश्व वीर्य है। यह अश्व फो फिर इस प्रकार घुमाग है कि थीर्य उसकी और मुंह न मोई ।।२३।। यह प्रशिको अश्व के पद चिद पर गा है। श्रश्व कीर्य है। इस प्रकार घी में वह इस अग्नि को पाता है। इसीलिये अश्व ये पद-चिद में यद अग्नि को ररावा २॥२४॥ पदले यह सुगरे से ( अग्नि से पद-चिह यो ) इता है । पिर यह उसको उठाता है और रि छूता है। फिर तीगरी चार रप देता है या मप्राश पदर-भूर्भुवः स्व' (प. ३)। तीन ही लोक है। इस प्रकार यह इन लोको यो पाम होता है। यह अभ्याधान पीएम रिपि ॥२॥ दूपये भि मrt- चुप में पहले हुये, शिर उठाये पर दूरी पार में दी 'भू या' से प्राधान कर दे । पिना भूमि पर पैर जमापे जो योगा यो उim है या दरा को० २.१.४, २६-२८] नन्याधाननिरूपणम् २२१ दधाति यो वाऽअस्यामप्रतिष्ठितो भारमुद्यति नैन शक्नोत्युधन्तुथं स हैनथे शृणाति ॥२६॥ स यत्तपणीमुपस्पृशति । तदस्यो प्रतिष्ठायां प्रतितिष्ठन्ति सोऽस्यां प्रतिष्ठित भाधते तथा न व्यथते तदु हैतत्पश्चेव दधिरऽनासुरि: पाश्चिआधुकिः सर्व वाऽअन्यदियसितमिव प्रथमेनवोद्यत्यादध्याद्भूर्भुवः स्वरिति तदेवानियसितमित्यतो यतमथा कामयेत तथा कुर्यात् ॥२०॥ अथ पुरस्तात्परीत्य । पूर्वार्धमुल्मुकानामभिपद्य जपति द्यौरिव भूम्ना पृथिवीय बरि- म्णेति यथासो द्यौर्यही नक्षत्रैरेवं वहुर्भूयासमित्येवैतदाह यदाह द्यौरिय भूम्नति पृथिवीय परिणति यथेयं पृथिव्युयॆवमुरुभूयासमित्येवैतदाह तस्यास्ते पृथिवि देवयजनि पृष्ठऽइत्यस्यै नं पृष्ठऽभापत्तेऽग्निमनादमन्नाधायाधऽइत्यन्नादो ऽग्निरम्नादो भूयासमित्येवैतदाह सैपाशीरेय स यदि कामयेत जपेदेता कामयेतापि नाद्रियेत ॥२८॥ अथ सर्पराश्या ऋभिरुपतिष्ठते । प्राय गोः पृश्निरझमीदसदन्मातरं पुरः। पितरं च प्रयन्त्स्वः ।। अन्तश्चरति रोचनास्य प्राणादपानती। व्यस्यन्महिपो दिवम् ॥ त्रिश- नहीं सकता । बोझ उसको दबा देता है । इसलिये वह पहली बार पैर जमा लेता है फिर योझ उठाता है । पहली बार अग्नि से पद चिह्न को छूना पैर जमाने के तुल्य है ॥२६।। यह जो चुपके से छूता है मानो इस पृथ्वी मे पैर जमाता है और अाधान करता है। श्रय इसमें कोई व्यथा अर्थात् श्रापत्ति नहीं होती। श्रासुरि, पानि और माधुकि इस अग्नि कुछ पश्चिम की ओर हटाकर रखते थे। उनका कथन था कि (अग्नि रे छूने से) सर चीजें कुछ हट जाती हैं इसलिये पहले ही उठारर 'भूर्भुवः स्वः' से नाधान करना चाहिये । परन्तु जैसा चाहे करे ॥२७|| अब ( यजमान) (अग्नि के) पूर्व की ओर मुड़ता है । और जलती हुई समि- धानों का पूर्वार्ध पकड़ कर कहता है-'यौरिख भूम्ना पृथिवीच परिम्णा' (यजु० ३।५)। घी के समान बहुत और पृथ्वी के समान पिस्तृत' । 'धोरिव भूम्ना' यहने से तात्पर्य यह है कि जैसे द्योलोक में बहुत से नक्षत्र हैं इसी प्रकार में भी बहुत हो जाऊँ। और 'पृथिवीय परिम्पा' कहने से तात्पर्य यह है कि जैसे पृथ्वी बड़ी है वैसे ही मैं भी हो जाऊँ । श्रन कहता है-'तस्यास्ते पृथिवि देवयजनि पृष्ठे' ( यजु० २५) हे देव-यज्ञ ये. योग्य पृथ्वी, उम तेरी पीठ पर' । क्योंकि इसी की पीठ पर अाधान करता है । अब यहता है-अग्नि मन्नादमन्ना यायादधे ( यजु० ३।५)। 'अन्न के साने वाले अग्नि पो अन्न की प्रालि लिये रखता हूँ। अग्नि अन्न वा साने याला है । ऐसा कहने से तात्पर्य यह है कि को साने वाला होऊँ । यह प्राशीवाद है । चाहे तो जपे और चाहे तो छोड़ दे | श्रम सर्प-राशी वाली ( तीन ) ऋचानों को पढ़कर पड़ा रखा है-'प्राय गीत पृश्निरममीदसदन्मातर पुरः । शिर च प्रयन्स्वः ||११ अन्तश्चरनि गेरनाग्य प्राणादपा-

माध्यन्दिनीये शतपथमासणे का० २.१.४.२६.३०॥
दाम विराजति वावपतड गाय धीयते । प्रति बरतोरह धमिरिति लघदेवास्यात्र सम्भार
नक्षत्रैर्षऽर्तुभिर्वाधानेन वानाप्त भयति तदेवास्यतेन सर्वमाप्तं भवति तस्मात्सर्पराश्या ऋग्भि-
रुपतिष्ठते ॥२६॥
तदाहुः । न सर्पराश्या ऋग्भिरुपतिष्ठतेतीयं वै पृथिवी सर्पराज्ञी स यदेवास्यामाधत्ते
तत्सर्वान्कामानामोति तस्मान सर्पराश्या भूमिरुपतिष्ठेतेति ॥३०॥ बामणम् ॥४॥
अध्यायः १ ।। [१०] ॥
नती । व्यख्यन् महिपो दिवम् ।।२सा निर्धशद्धाम विराजति वाक् पतङ्गाय धीयते । प्रति
यस्तोरह गुभिः ।।३।। ( यजु: ३।६,७,८ या ऋग्वेद १०।१८६।१,२,३)।
[टिप्पणी :-इन मत्रों की ऋषिका सार्पराशी है)। यह पृश्नि (चितक्यरी) गौ
श्राई और मा के श्रागे सड़ी हो गई । और पिता के आगे स्थलोक को हुई ।।१।। 'इसरे
प्राण से साँस लेती दुई चमकने वाले अन्तरिक्ष के बीच में चलती है । बडे ( पदार्थ) द्वारा
द्योजीक को व्याख्या करती हुई' ॥२] 'तीन सौ धामो थे ऊपर विराजती है। पाणी
पराग (सूर्य) रे लिये धारण की जाती है । प्रातःकाल प्रकाशों के द्वारा' ] ।।३।।
यह इन सर्पराशी बाली ऋचाओं को खड़े पड़े इसलिये पढता है कि जिस वस्तु की
प्राति उसको यज्ञ की तैयारी से: या नक्षत्रों से, या ऋतुओं से, या अग्न्याधान से न हो सकी
यह सब इससे हो जाती है ॥२६॥
परन्तु कुछ लोगों का कहना है कि सर्पराशी याली ऋचाओं को सड़े-खड़े पढ़ने की
नावश्यकता नहीं । क्योंकि यह पृथ्वी ही सर्पराशी है । जन पृथ्वी मे अग्न्याधान किया जाता
है तो सभ कामनाओं की पूर्ति हो जाती है । इसलिये सर्पयशी वाली ऋचायों को सड़े-राड़े
पढ़ने की आवश्यकता नहीं ॥३०॥

अध्याय २~ब्राह्मण ? उद्धृत्याहवनीय पूर्णाहुतिं जुहोति । तत्पूर्णाहुतिं जुहोत्यनादं वाऽएतमात्मनो जनयते यदग्नि तस्माऽएतदवाद्यमपिदधाति यथा कुमाराय चा जाताय वत्साय वा स्तनम- पिदध्यादेवमस्माऽस्तदन्नाद्यमपिदधाति ।।१।। स एतेनान्नेन शान्तः । उत्तराणि हवी७पि श्रप्यमाणान्युपरमति शश्वद याऽअ. ध्वर्यु का यजमान वा प्रदहेली ह्यस्य नेदिष्ठं चरतो यदस्मिन्नेतामाहुतिं न जुहुयातस्माद्वाऽ. एतामाहुति जुहोति ।।२।। तो चे पूर्ण जुहोति सबै चै पूर्ण सत्रेणैवेनमेतबमयति स्वाहाकारेण जुहोत्य- निरुतो वै स्वाहाकारः सर्व वाऽअनिरुक्त सणेनमेतछमयति ॥३॥ यांचे प्रजापतिः। प्रथमामाहुतिमजुहोत्स्वाहेति वै तामजुहोत्सो स्विदेपा निदानेन तस्मात्स्वाहेति जुहोति तस्यां वरं ददाति सर्व वै वरः सर्वेणैवेनमेतछमयति ।।४।। तदाहुः । एतामेवाहुति हुत्वाथोत्तराणि हवीपि नाद्रियेतेतयेव तं काममाप्नोति श्रावनीय अग्नि को निकाल कर पूर्ण आहुति देता है । पूर्ण आहुति इसलिये देता है कि वह अपने लिये (अग्नि को) अन्न का खाने पाला बनाता है । इसलिये वह उसको अन्न देता है । जैसे उत्पन्न हुये कुमार या बछड़े के लिये स्तन पिलाते हैं उसी प्रकार वह इस को अन्न देता है ॥१॥ इस अन्न से शान्त होकर (अग्नि) याने याली इवियों के पकाने की प्रतीक्षा करता है । यदि उस (अग्नि) में यह प्राति न दी जाय तो यह अध्वर्यु को या यजमान को । जला दे क्योंकि यही उसके पास होकर चलते हैं । इसीलिये यह उसको यह अाहुति देवा है ॥२॥ इस पाहुति को (चमसे में) पूरा भर कर देता है । पूर्ण का अर्थ है 'सया । इस मकार यद 'राम' से उसको शान्त करता है । 'स्वाहा' यह के वह यह, पाहुति देता है। 'स्वाहा' अनिश्त अर्थात् अपरिमित है । 'सम' भी अपरिमित है । इस प्रकार 'सत्र से इस को शान्त करता है ॥३॥ प्रजापति ने जो पहली शाहुति दी यह स्याहा' पहर दो । निदान से यह पाहुति भी वैसी ही है इसलिये स्वाहा यहके देता है । इसमें वह घर देता है । 'वर' का अर्थ है 'अप' इसलिये 'सपके द्वारा उसरी शान्त करता है ||४|| इस पर कुछ लोग कहते है कि इस पाहुनि को देकर अब पीछे से कोई प्राहुनियाँ न दी जावें क्योंकि जो इम्या उन श्राहुतियों के देने से पूरी होती यह इमी पाहुदि के देने २२४ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० २. २. १, ५.६ यमभिकाममुतराणि हवी७पि निर्वपतीति ।।५।। स चाऽअग्नये पवमानाय निर्वपति । प्राणो वे पवमानः प्राणमेवास्मिन्नेतद्दधाति तद्वेतयैत्रारिमस्तधात्यनाथ हि पाणोऽनमेपाहुतिः ।।३।। अथामनये पावकाय निर्वपति । अन्न वै पायकमन्नमेवास्मिन्नेतद्दधाति तद्वेतयैवा- स्मिस्तधात्येपा ह्येव प्रत्यक्षमन्नमाहुतिः ।।७।। अशागये शुचये निर्वपति । वीर्य वै शुचि यद्वाऽमस्यैतदुज्ज्वलत्येतदस्य वीर्यर्थ शुचि वीर्यमेवास्मिन्नेतद्दधाति तदेतयैवास्मिस्तद्दधाति यदाह्य वास्मिन्नेतामाहुतिं जुहोत्यथा- रयतवीर्य शुच्युज्वलति ॥८॥ तस्मादाहुः । एतामेवाहुतिथं हुलायोत्तराणि हवी७षि नाद्रियेतियैव तं काम- ममोति यमगिकाममुत्तराणि हवी,पि निर्वपतीति तदु निर्वदेवोत्तराणि हीपि परोऽक्षमिव पाएतद्यददरतदिदमितीव ॥६॥ स यदग्नये पवमानाय निर्बपति । प्राणा वै पवमानो यदा चै जायतेऽय प्राणोऽथ से पूरी हो जाती है ॥५॥ अब यह 'अग्नि पवमान' के लिये श्राहुति निकालता है । प्राण ही पवमान है। इसलिये यह इस प्रकार उस ( यजमान ) मे प्राण धारण राता है। और वह इस (आहुति ) के द्वारा उसमे धारण कराता है । श्रन ही प्राण है और अन्न ही यह पाहुति - श्रय यह 'अग्नि पायफ पे लिये पाहुति देता है। अन्न ही पावफ है । उस ( यजमान ) में वह इस प्रकार अन्न को धारण कराता है । वह इसी (आहुति ) के द्वारा उसमे धारण कराता है । श्रीर यह इस शाहुति के द्वारा ऐसा करता है क्योंकि प्रत्यक्ष रूप से पह याहुति अन है ॥७॥ श्रय 'शुचि अग्नि' के लिये यह लाहुति देता है । शुचि वीर्य है । यह जो उसकी ज्याला है वही धोर्य है । इस प्रकार यह यजमान में वीर्ष (पराकम) धारण कराता यह इस श्रादुति के द्वारा उसमें वीर्य धारण कराता है क्योंकि जब वह बाहुति देता है को धीर्य (अर्थात् शुचि ) प्रचलित होता है ॥८॥ इसलिये कहते हैं कि इस बाहुति को देर पीछे की शाहुतियां न दी जाये क्योंकि जो काम पीछे की आहुतियों देने से चलता है यह इसी श्राहुनि के देने से चल जाता है। परन्तु उगमो पिछली बाहुतियाँ भी देनी चाहिये क्योंकि (पूर्ण पाहुति में ) जो परोस सा पायहरममे प्राट हो जाता है अग्नि पपमान के लिये प्रानि इसलिये देता है कि प्राग दी परमान है । जन पच्या उत्पन्न होना है सब प्राय (पा मयार ) होता है। और जप तप उत्पन नहीं होता ०२.२.१.१०-१४॥ अग्न्याधाननिरूपणम् २२५ गवन्न जायते मातुव तावत्प्राणमनु प्राणिति यथा वा तज्जातऽएवास्मिन्नेतत्पाएं धाति ॥१०॥ अथ यदग्नये पानकाय निर्वपति । अन्नं वै पावकं तज्जातऽएवास्मिन्नेतदन्नं दधाति ।।११।। अथ यदनये शुचये निर्वपति । वीर्य वे शुचि यदा वाऽअन्नेन पर्धतेऽथ वीर्य तद- नेनैवेनमेतद्वर्धयित्वाथास्मिन्नेतद्वीर्य, शुचि दधाति तस्मादग्नये शुचये ॥१२॥ तद्वेतदेव सद्विपर्यस्तमिव | अग्निर्ह यत्र देवेभ्यो मनुष्यानभ्युपायवर्त तदेक्षां चके मैव सर्वेणेवात्मना मनुष्यानभ्युपावृतमिति ।।१३॥ स एतास्तिस्रस्तनूरेषु लोकेषु विन्यधत्त । यदस्य पवमानर्थ रूपमासीत्तदस्यां पृथि- व्यां न्यधत्ताथ यत्पावकं तदन्तरिक्षेऽथ यच्चुचि तदिवि तद्वाऽऋपयः प्रतिवचुधिरे यऽउ त पय भासुरसर्वेण वै न आत्मनाग्निरभ्युपावृतदिति तस्मा एतानि हवीपि निर- वपन् ॥१२॥ स यदग्नये पवमानाय निर्बपति । यदेवास्याग्यां पृथिव्या रूपं तदेवास्यैतेनागोत्यध यदशेय पायकाय निर्यपति यदेवास्यान्तरिक्ष रूपं तदेवास्यतेनामोत्यथ यदद्मये शुचये तन तक मा के प्राण से लॉस लेता है और जब वह उत्पन्न होता है तो उसमे प्राण श्राता है ॥१०॥ अग्नि पावक के लिये याहुति इसलिये देता है कि अन्न ही पावक है । इस प्रकार जर याचा उत्पन्न होता है तब उसमे अन्न धारण कराया जाता है ॥११॥ अग्नि-शुचि के लिये आहुति इसलिये देता है कि शुचि वीर्य है । जर अन्न से बढ़ता है तो वीर्य होता है । श्रन्न से ही इसकी वृद्धि करा के उसमें शुचि अर्थात् वीर्य को धारण कराता है । इसलिये अग्नि-शुचि के लिये आहुति दी जाती है ॥१२।। दूसरी प्रथा ( केवल पूर्ण आहुति देने की) ठीक नहीं । जब अग्नि देयों से चल- पर मनुष्यों तक पाया तो उसने चाहा कि मैं अपनी सम्पूर्ण श्रात्मा से मनुष्यों के पास न याऊँ ॥१३॥ रान उसने इन लोकों में अपने तीन शरीर रक्खे । उसका जो पवमान रूप था वह पृषियी में रस्सा । जो पावक रूप था यह अन्तरिक्ष में और जो शुचि' रूप था वह धोलोक में । जो ऋषि उस समय ये उन भूपियों को यह मालूम हो गया है अग्नि सम्पूर्ण श्रात्मा से हमारे पास नदी भाया । इसलिये उन्होंने अग्नि के लिये वे पाहुतियाँ तैयार कीं ॥१४॥ अब वह अग्नि-पवमान के लिये श्राहुति देता है तो वह उस रूप को प्रान करता है जो इस पृथिवी में रस्सा हुआ है। श्रन अग्नि-पावक के लिये प्राहुति देता है तो उस रूप को प्राप्त करता है जो अन्तरिक्ष में सजा दुआ है । श्रोर अनि सुधि के लिये पाहुति देता है तो उस रूप को मात करता है जो यो मे ररखा हुआ है। इस प्रकार यह सम्पूर्ण २६ २२६ माध्यन्टिनीये शतपथब्राह्मणे कां०२.२.१.१५-१६। निर्बपति यदेवास्य दिवि रूप तदेवास्यैतेनाप्नेत्येवम् कृत्स्नमेवाग्निमनपनिहितमाधते तस्मादु निर्वदेवोत्तराणि हवीश्रपि ॥१५॥ केयलबहिः प्रथम हविर्भवति । समानबर्हिपीऽउत्तरेऽनयं वै लोकः प्रथमर्थ हविरथेदमन्तरिक्षं द्वितीयं द्यौरेय तृतीयं बहुलेव वाऽइयं पृथिवी लेलयेवान्तरिक्षं लेलयेवासौ द्यौरभे चिदेनां प्रत्युद्यामिनीस्तामिति तस्मात्समानरहिपि ॥१६|| अष्टाकपालाः सर्वे पुरोडाशा भवन्ति । अष्टाक्षरा नै गायत्री गायत्रमप्नेश्छन्दः स्वेनै- वैनमेतच्छन्दसाधत्ते तानि सर्वाणि चतुर्विशतिः कपालानि सम्पद्यन्ते चतुर्विधेशत्यक्षरा पे गायत्री गायत्रमग्नेश्चन्दः स्वनैवेनमेतच्चन्दसाधत्ते ।।१७।। श्रथादित्यै चरु निर्वपति । प्रच्यावतऽइव वाऽएषोऽस्माल्लोकाद्य एतानि हवी७षि निर्वपत्तीमान्हि लोकान्समारोहन्नेति ॥१८॥ स यददित्यै चरं निर्वपति । इयं वै पृथिव्यदितिः सेयं प्रतिष्ठा तदस्यामेवैतत्पति- छायो प्रतितिष्ठति तस्माददित्यै चर निर्वपति ॥धा तस्यै विराजो संयाज्ये स्यातामित्याहुः । विराड्ढीयमित्यथो त्रिष्टुभी त्रिष्टुभीयमि- अग्नि को बिना विगाड़े हुये रख देता है । इसलिये भी उसको पिछली आहुतियाँ देनी चाहिये ॥१५॥ पदली आहुति में फेवल बर्हि (कुश) होता है । बाद की दो थाहुतियों में एक ही बर्हि होता है । पहली हवि हस लोक को, दूसरी अन्तरिक्ष को तीसरी द्यो लोक को (प्रकट करती है। यह पृथिवी बहुला (घट या ठहरी हुई) सी है। अन्तरिक्ष लेलया अर्थात् पॉपना सा है, वो भी लेलया अर्भात फॉपता सा है । यह दोनों उस पृथिवी के समान हो जायँ इसलिये उन दोनों के लिये एक हो यहि होता है ।।१६।। सब पुरोडाश पाठ फपालों में होते हैं । गायत्री में पाठ अक्षर होते है । गायत्री अग्नि फा छन्द है । इस प्रकार यह अग्नि को उसी के छन्द के द्वारा रसता है । कुल कपाल २४ होते हैं । गायनी में भी चौनीस श्रदर होते हैं । गायत्री अग्नि का छन्द है । यह अग्नि को उसी के छन्द के द्वारा रखता है ॥१७॥ अदिति के लिये चक (उबला भात) देता है। जो इन दवियों को देता है वह इस लोक से उठता जैसा है अर्थात् वह इन लोरों को चढ़ता है ॥२८॥ जय यह थदिति के लिये चर (भात) देता है तो यही पृथिवी अदिति है । यही टहरी हुई है । इस प्रकार यह इस ठहरी हुई पृथिवी में स्थित होता है इसलिये अदिति के लिये चक (भात) देता ||१|| कुछ लोग कहते हैं कि उस (अदिति ) के लिये दो विराज् छन्द संयाज्य हो । पोंकि विराज् ही पृथियी है या त्रियम् क्योंकि त्रिप्टम् यह पृथियी है; या जगती कां० २.२.२.१। अन्याधाननिरूपणम् त्यथो जगत्यो जगती हीयमिति विराजावित्येव स्याताम् ॥२०॥ तस्यै धेनुर्दक्षिणा । धेनुरिव वाऽइयं मनुष्येभ्यः सर्वान्कामान्दुहे माता धेनुर्मातेव याऽइयं मनुष्यान्विभर्ति तस्माद्धेनुर्दक्षिणैतन्न्वेकमयगम ॥२१॥ अथेदं द्वितीयम् | आग्नेयमेवाष्टाकपालं पुरोडाशं निर्वपति परोऽतमिव वाऽएतद्य- दगये पवमानायाग्नये पावकायाग्नये शुचयतीवाथाजसैवैनमेत प्रत्यक्षमाधत्ते तस्मादमये- ऽथादित्यै चरु निर्वपति स य एव चरोबन्धुः स बन्धुः ।।२२।। ब्राह्मणम् ॥५॥ [२.१] क्योंकि जगती यह पृथिवी है परन्तु विराज छन्द ही होने चाहिये ॥२०॥ इसके लिये दक्षिणा धेनु है । धेनु जैसी ही यह पृथिवी है । यह मनुष्यों की सत्र कामनायों को दूध के रामान देती है । धेनु मा है । यह पृथिवी भी मा है । क्योंकि मनुष्यों का पालन करती है। इसलिये इसकी दक्षिणा धेनु है। यह (आहुतियों की ) एक विधि हुई ॥२१॥ थब दूसरी । पाठ कपालों के पुरोडाश को देवल अग्नि के लिये अर्पण कर देता है। मानो परोक्ष रीति से अग्नि-पवमान के लिये, अग्नि-पावक के लिये और अग्नि-शुचि के लिये और इसके पश्चात् ही वह अग्नि का प्रत्यक्ष रूप से प्राधान कर देता है । इसलिये वह पहले अग्नि के लिये, पिर अदिति के लिये चरु देता है । चरु के साथ वैसी ही करता है (जैसा पूर्व विधि में ) ॥२२॥ अध्याय-ब्राहारा ? मन्ति पाउएतद्यज्ञं । यदेनं तन्वते यन्न्वेव राजानमभिपुरवन्ति तत्त मन्ति यत्पशु संज्ञपयन्ति पिशासति तत्तं मन्त्युल्लूरालमुसालाभ्यो हपदुपलाभ्यार्थ हविर्यज्ञ प्रन्ति ॥१॥ स एप यज्ञो हतो न ददक्षे । तं देवा दक्षिणाभिरदक्षयंस्तवदेनं दक्षिणाभिरदत्त- यस्तस्मादृक्षिणा नाम तयदेवान यज्ञस्य हतस्य प्यथते तदेवास्येतदक्षिणाभिर्दक्षयत्यय जन यज्ञ यो करते हैं तो उसका याघात करते हैं । जन (सोम ) राजा को निचोदते हैं तो उसका नाघात परते हैं । जब पशु को मारते या काटते हैं तो उसका आघात करते है । उसल और मूसली से तथा (चकी के ) दोनों पत्थरों से इवि पा श्राघात करते मारा हुश्रा यश शक्ति-रहित हो गया (दक्ष न रहा ) । देवों ने दक्षिणा देकर उसको दक्ष मनाया । चूँकि दक्षिणार्यो द्वारा उसयो दक्ष घनाया इसलिये इनका दक्षिणा नाम पड़ा। इन दक्षिणाओं के द्वारा उन्होंने इस ( यज्ञ) को दच पनाया । यह समृद्ध ( शमिशाली) २८ माध्यन्दिनीये शतपयवाहणे का० २.२.२.५-६ समृद्ध एव यज्ञो भवति तस्माइक्षिणा ददाति ॥२१॥ ता वे पढ्यान् । पड्वाऽतवः संवत्सरस्य संमसरो यज्ञः प्रजापतिः स यावा- नेव यशो यावत्यस्य माना तानतीभिर्दक्षयति ॥३॥ द्वादश दद्याद् । द्वादश वै मासाः संवत्सरस्य संवत्सरो यज्ञः प्रजापतिः स यावानेर यज्ञो यारत्यस्य माना तावतीभिर्दक्षयति || चतुर्विशतिं दद्यात् । चतुर्विशतिवें संवत्सरस्यार्धमासाः सवत्सरो यज्ञः प्रजा- पतिः स यावानेर यज्ञो यासत्यस्य मात्रा तावतीभिर्दक्षयत्येषा भागा दक्षिणाना दद्यारत्वेव यथाश्रद्ध भूयसीस्तयदक्षिणा ददाति ।।५।। दया व देवा देवाः । हैन देना अथ ये मामणाः शुभुगाचसोऽनूचानास्ते मनुष्य देवास्तेपों देधा विभक्त एव यज्ञ माहुतय एवं देवाना दक्षिणा मनुष्यदेवाना ब्राह्मणाना शुश्रुयुमागनूचाना नामाहुतिभिरेव देगन्नीणाति दक्षिणाभिर्मनुष्यदेवान्नाहाणामुअवुपोऽनूचा- नारतऽएननुभये देवा. प्रीताः सुधाया दधति ॥६॥ तथा योनी रेतो दध्यात् । एवमेतविजो यजमानं लोके दधति तद्यदेभ्य हो जाता है इसीलिये दक्षिणा दी जाती है ॥२॥ (दक्षिणा में) छ: (गीय) दे । सवत्सर में छ. ऋतुयें होती हैं । सवत्सर यश- प्रजापति है । जितना यज्ञ है, जितनी उसकी माना है, उतनी ही दक्षिणायो से इसको दक्ष बनाता है॥३॥ पारद (गौये) दे । सरसर के बारह मास होते हैं । मत्सर यज्ञ प्रजापति है। जितना बड़ा यज्ञ है, जितनी इसकी माना है, उतनी ही दक्षिणाओं से उसको दक्ष बनाता है| चौनीरा दे। सवत्सर ये चौपीराईमास (पक्ष ) होते हैं । सवत्सर यज्ञ प्रजापति है। जितना रदा यश होता है, जितनी उसकी मारा होती है, उतनी ही दक्षिणाओं से यह उसपो दक्ष बनाता है। दक्षिणानों की यह माना है। या श्रद्धा हो तो अधिक भी दे। दक्षिणा इमलिये दी जानी है कि--||५|| दो प्रकार दे देय होते हैं। देव ती देवही है और जो बादाण घेदो ये जानने वाले और उपदेश फरने वाले है वे मनुष्य देव हैं । उनका गश दो मागों में विभक्त है। देगा पी पाहुनियाँ है, और मनुष्यदे, ग्रामग, वेश, पटोदेणी मी दक्षिणा । धारियो से देवों को मगन परना है और मनुष्य देय, मारण, पदश, वेदोपटेप्याशी को दक्षिणायों से। दोनों प्रकार मदेव ममा झार उसानिये गुधा (अमृत) देते हैं ||६|| जरो योनि म पीयं रस्मा गाईसी प्रकार विज तोग यजमान पो (सर्ग) सौर में गांई, जारि र दनाो दाग देता ॥ 4 ठरो वहाँ पहुँचा देगे।

फो०२.२.२.७-२३ । अग्न्याधाननिरूपणम् २२६ एतददाति ये मेद, सम्प्रापिपनिति नु दक्षिणानाम् ||७|| देवाश्च वाऽसुराश्च । उभये प्राजापत्याः पस्मृधिरे तऽउभयऽरवानात्मान भासु- मां हासुरनात्मा हि मर्त्यस्तेषूभयेषु मत्येष्वग्निरेवामृत श्रास त ह स्मोभयेऽमृतमुपजी- चन्ति स यथं ह स्मैषां नन्ति तद्ध स्म वै स भवति ॥८॥ ततो देवाः । तनीयास इव परिशिशिपिरे तेऽन्तः श्राम्यन्तचे रुरुतासुरान्सप- लान्मानभिभयेमेति तऽएतदमृतमग्न्याधेय ददृशुः ।।६।। ते होचुः । हन्तेदममृतमन्तरात्मन्बादधामहै त ऽइदममृतमन्तरात्मनापायामृता भूत्वा स्तर्या भूत्वा स्तर्यान्सपत्नान्मानभिभविष्याम इति ॥१०}} ते होचुः । उभयेषु वै नोऽयमग्निः प्रत्वेवासुरेभ्यो बवामेति ॥११॥ ते होचुः । आये वयमग्नी धास्यामहेऽभ यूयं किं करिष्यथेति ।।१२।। ते होचुः । अथैनं वयं न्येर धास्यामहेऽत्र तृणानि दहात्र दारूणि दहात्रोदनं पचान मासं पचेति स यं तमसुरा न्यदधत तैनानेन मनुष्या मुञ्जते ।।१३।। अथैनं देवाः । अन्तरात्मवादधत तऽइमममृतमन्तरात्मन्नाधायामृता भूत्वा स्तर्या भूत्या स्तर्यान्सपत्नान्मयांनभ्यभवंस्तथोऽस्वैष एतदमृतमन्तरात्मनाधते नामृतत्वस्याशारित दक्षिणानों के विषय मे ( यह बात हुई) देव और असुर दोनों प्रजापति की सन्तान ( वडाई के लिये ) झगहने लगे। वे दोनों श्रामा-रहित ये । क्योंकि यह मर्त्य थे। जो मर्त्य होता है वह श्रात्मा-रहित होता है। न दोनों मत्यों में रेवल श्रग्नि ही अमर था । और इसी अमर के सहारे वे दोनों जीते थे। अब (असुरों ने ) जिस ( देव ) को मारा वही मर गया | अन देव निर्मल हो गये । अन यह पूजा करते और तप करते रहे कि अपने शत्रु मर्त्य असुरों पर विजय पा सकें। उन्होंने इस अमर अत्याधेय को देसा MEIN उन्होंने कहा, 'हम इस अमर को अपने आत्मा के भीतर धरै । हम इस अमृत को अपने ग्रात्मा के भीतर रस लेंगे और श्रमर और अजेय हो जायेंगे तो हम अपने जीतने ये योग्य शनुश्नों पर विजय पा लेंगे ॥१०॥ उन्होंने कहा, 'यह अग्नि हम दोनों के पास है। इसलिये अमुरो से खुल्लमखुला मह ॥११॥ उन्होंने कहा, 'हम दोनों अग्नियो का प्राधान करेंगे । तर तुम क्या पग्रेगे १ ॥१२॥ उन्होंने कहा, 'हम इसका प्राधान परंगे और यहगे, यहाँ तिनकों को जाता, यहाँ वकड़ियों को जला, यहाँ भात पका, यहाँ माम पग'। श्रमुरी ने जिस अग्नि का श्राधान किया यह यही है जिससे मनुष्य साना पराते हैं ॥१३॥ तर देवों ने दम प्राप्ति को अपने अन्तयत्मा में धारण रिया शोर इसको अपने अन्तरात्मा में धारण कर अमर और विजयी हो गये तथा नपने जीनने योग्य प्रमुर मार्च

२३०
माध्यन्दिनीय शतपथप्रामणे का० २.२० २.१४-१५।
सर्वमायुरत्यस्तयों हैव भवति न हैनछ सपलस्तुस्तूपमाणाश्चन स्तृणुते तस्माद्य-
दाहिताग्निश्चानाहिताग्निश्च स्पर्धतेऽसाहिताग्निरेवाभिमवत्यस्तयों हि खलु स तर्हि
गवत्यमृतः ॥१४॥
तधनमदो मथन्ति । तज्जातमभिन्नागिति प्राणो याऽग्निर्जातमेयैनमेत-
रसन्त जनयति स पुनरपानिति तदेनमन्तरात्मनाउने सोऽस्यैपोऽन्तरात्मबग्निराहितो
भवति ॥१५॥
तमुहीप्य समिन्छे । इह यक्ष्यऽह सुकृतं करिष्यामीत्येवैनमेतत्समिन्द्रे योऽस्यैपो-
ऽन्तरात्मबग्मिराहितो भवति ॥१६॥
अन्तरेणागाद्वषवृतदिति । न ह पाऽअस्यैत कश्चनान्तरेरौति यावज्जीयति
योऽस्यैपोऽन्तरात्मनग्निराहितो भवति तस्मादु तमाद्रियेत यदनुगच्छेन ह याऽअस्यैपो-
अनुगच्छति यावज्जीवति योऽस्यैषोऽन्तरात्मनग्निराहितो भवति ।।१७।।
ते वाऽरते प्राणा एव यदग्नयः । प्राणोदानावेवाहवनीयश्च गार्हपत्यश्च व्यानो.
उन्याहार्यपचमः ॥१८॥
शनुयौ पर विजय प्राप्त कर ली। इसी प्रकार यह ( यजमान ) भी अपनी अन्तरात्मा में
इरा श्रमर अमि को धारण करता है और यद्यपि उसे अमर होने की आशा नहीं होती बह
पूर्ण श्रायु को प्रास होता है क्योंकि वह अजेय हो जाता है और उसका शत्रु उस पर विजय
पाना चाहता है परन्तु विजय पा नहीं सकता । और इसलिये जब एक श्राहितानि और
थनाहिताग्नि परस्पर झगड़ते हैं तो श्राहितानि अनाहिताग्नि को जीत लेता है । क्योंकि ऐसा
फरने से वह अवश्य ही दुर्जेय और अमर हो जाता है ।।१४||
श्रच जय (अमि को) मथते हैं, वो उस उत्पन्न हुये (अमि) को (यजमान)
पंकता है। माण ही नमि है । मानो उस पैदा हुये को वह पैदा करता है। अब वह
( यजमान ) साँस को भीतर सींचता है। इस प्रकार यह (अग्नि को) अपने अन्तरात्मा
धारण करता है और वह अग्नि उग अन्तरात्मा में स्थापित हो जाती है ॥१५॥
उसको जलापर उहोप्त करता है 'इससे यज्ञ करूँगा । इससे शुभ कर्म फलंगा'। इस
प्रकार यह उस अग्नि को उद्दीप्त करता है जो उसने अन्तरात्मा में स्थापित होती है ॥१६॥
(कुछ लोगों को भय है) कि पोई विन बीच में था जाय या अग्नि बुभ
जाय। परन्तु जीवन-पर्यन्त कोई उसरे धीर अग्नि के बीच में नही श्रा सक्ता जिराये
अन्तरारमा में अग्नि स्थापित रहती है । इसलिये उसे भय न करना चाहिये । और अझने ये
विषय मेजर तक यह जीता है वह अग्नि नहीं धुझ सपती जो उसके अन्तरात्मा मे
स्थापित रहती है।॥१७॥
पनी थग्निया है ये प्राण ही है। श्राहवनीय प्राण है। गाईपत्य उदान है। अन्या-
हासंचन अग्नि म्यान ॥१८॥

फा०२.२.२. १९-२०1
अग्न्याधाननिरूपणम्
तस्य वाऽएतस्याग्न्याधेयस्य | सत्यमेवोपचारः स यः सत्यं वदति यथाग्नि
समिद्धं तं घृतेनाभिषिञ्चेदेव हैनथै स उद्दीपयति तस्य भूयो भूय एव तेजो भवति
श्वा श्वः श्रेयान्मवत्यथ योऽनृतं यदति यथाग्नि, समिदं तमुदकेनाभिपिञ्चेदेव,
हैन स जासयति तस्य कनीयः कनीय एव तेजो भवति यः पापीयान्भवति
तस्माद् सत्यमेव वदेव ॥१॥
तदु हाप्यरुणमोपवेशि ज्ञातय ऊचुः । स्थविरो वाऽअस्यग्नीऽआधत्स्वेति स
होवाच ते मैतव्य वाचंयम एवैधि न वाऽाहिताग्निनानृतं वदितव्यं न यदन्जातु
नानृतं वदेत्तावत्सत्यमेवोपचार इति |२०|| बाखणम् ॥६॥ [२.२.] ॥ प्रथमः
प्रपाठकः ।। कण्डिकासंख्या ॥११॥
इस अग्न्याधेय का उपचार (सेवा) सत्य है | जो कोई सच बोलता है मानो यह
'अग्नि पर घी छिड़कता है । क्योंकि उससे वह उसको प्रज्वलित करता है । उसका दिन-प्रति-
दिन तेन बढ़ता है । दिन-प्रति-दिन उमका कल्याण होता है । और जो कोई झूठ बोलता
है मानो वह जलती आग पर पानी डालता है क्योंकि वह इस प्रकार उराको कमजोर करता
है । दिन-प्रति-दिन उसका तेज कम होता जाता है और दिन-प्रति-दिन वह पापी होता जाता
है । इसलिये सच ही बोलना चाहिये ॥१६॥
श्रीपवेशि अरुण से उसके विपदरी वालों ने कहा, 'आप स्थपिर (बूढ़े) हैं। दोनों
अग्नियों का प्राधान कीजिये । उसने उत्तर दिया, 'ऐसा मत कहो । वाणी का संयम करो।
जो आदिताग्नि है उसे झूठ नहीं बोलना चाहिये । अच्छा हो कि वह कुछ न बोले । परन्तु
झूठ बोले ही नहीं। इसलिये सत्य ही उपचार है। ॥२०॥

पुनराधेयम् अध्याय-ब्राह्मण चरुणो हैनद्राज्यगम पादप । स राज्यमगताम्माषश्च पद यथ न यरुणो राजेत्येवाहुः सोमो यशस्कामः स यशोऽभवत्तस्माधम सोमे लभते यश्च नोमासागच्छतो गरा एवैतद्रष्टुमागच्छन्ति यशो ह भरति राज्य गच्छति य एवं विद्वानापने ||१|| अग्नी ह ये देवाः । सर्वाणि रूपाणि निदधिर यानि नमाम्याणि यानि चारपयानि विजय चोपप्रेप्यन्ता मागचारस्य या कामायाय नो गोपिठो गांपायदिति पा II तान्यु हाग्निर्निचक्रमे । तैः संहान्प्रविषेश पुनरेग इति देया एदग्नि तिरीभूत तेपाय हेयसेवास विमिह कर्तव्यं केह प्रतेति या ॥३॥ तत एतत्त्वष्टा पुनराधेयं ददर्श । तदादधे तेनामे प्रिय धामोपजगाम सोऽरमाउ- भयानि रूपाणि प्रतितिःससर्ज यानि च माम्याणि यानि चारण्यानि तस्मादाहुस्त्याष्ट्राणि वे घरुण ने इस (अग्नि)मा राज्य की कामना से प्राधान किया। उसने राज्य को पा लिया । इसलिये चाहे कोई (अान्याधान करने वाला) जाने या न जाने, लोग उरा (अग्न्याधान' परने वाले ) को 'यकरण राजा' कहते हैं। सोम ने यश की कामना से (अग्न्याधान किया)। यह यशस्वी हो गया । इसलिये चाहे कोई सोम का लाभ करे या न फरे दोनों ही यश पाते हैं, क्योंकि लोग यश को ही देखने पाते हैं । जो पुरुष इस रहस्य को समझकर अग्न्याधान करता है वह यशस्वी होता है और राज्य को प्राप्त होता है ॥१॥ देवो ने सब रूपों को अग्नि रे सुपिद पर दिया । चाहे यह ग्राम सम्बन्धी हो या अरण्य सम्बन्धी । चाहे विजय करने की इच्छा से, चाहे स्वतन्त्र विचरने पे लिये, चाहे यह सोच कर कि (अग्नि) अच्छा रक्षक है इनकी रक्षा करेगा ||२|| अग्नि को उनका लोभ हो गया । यह उनको इकट्ठा करके ऋतुओं में छिप गया । देवों ने सोचा कि वहीं चलें । जहाँ अग्नि छिपा हुआ था, यहीं गये । वे निराश हो गये कि 'क्या करना चाहिये क्या राय है? ॥३॥ तब त्वष्टा ने पुनराधेय अग्नि (पिर रक्सी हुई अग्नि) को देखा । उसने उसका अाधान किया और इस प्रकार अग्नि के प्रिय धाम को पहुँच गया । उस (अग्नि) ने उस (वष्या) के लिये दोनों रूप अर्थात् ग्राम सम्बन्धी और अरण्य सम्बन्धी छोड़ दिये । इसीलिये इन रूपों को स्वाष्ट्र (वष्य ) कहते हैं क्योंकि त्वया से ही यह सब रूप पाते कां० २.२.३.४-६। - पुनराधेयनिरूपणम् रूपाणीति त्वष्टुयेव सर्वथ रूपमुप ह वेवान्याः प्रजा यात्सो यानत्स इव तिष्ठन्ते ॥११॥ तरमै कं पुनराधेयमादधीत । एवछ हैवाग्नेः प्रिय धामोपगच्छति सोऽस्माऽउभ- यानि रूपाणि प्रतिनिः सृजति यानि च ग्राम्याणि यानि चारण्यानि तरिमन्नेतान्युभयानि रूपाणि दृश्यन्ते परमता वै सा स्पृहयन्त्यु हास्मै स्मै तथा पुष्यति लोक्यम्वेगापि ।।५।। आग्नेयोऽय यज्ञः । ज्योतिरग्निः पाप्मनो दग्धा सोऽस्य पाप्मान दहति स इह ज्योतिरेव श्रिया यशसा भवति ज्योतिरमुन पुण्यलोकत्वतन्नु तद्यस्मादादधीत ||३|| स वै वर्षास्वादधीत । वर्षा वै सऽतयो वर्षा हि वै सर्वऽऋतयोऽथादो वर्षम- कुर्मादो वर्षमकुमति सवत्सरान्त्संपश्यन्ति वर्षा ह त्येव सर्वेपामृतूनाश रूपमुत हि तदपांसु भवति यदाहुप्मिऽइव वाऽअऽत्युतो तदर्पासु भवति यदाहुः शिशिरऽइव वाऽअद्यति वर्पादिद्वर्षाः ॥७॥ अथैतदेव परोक्षर्थ रूपम् । यदेव पुरस्ताहाति तहसन्तस्य रूपं यत्स्तनयति तग्रीष्मस्य गदर्पति तद्वीणा यद्विद्योतते तच्छरदो यदृष्ट्वोद्गृह्णाति तद्धेमन्तस्य वर्षाः सर्वऽऋतय ऋतून्प्राविशतुभ्य एवैनमेतनिर्मिमीते ।।८।। है । परन्तु दूसरी प्रजा इस-इस प्रकार रहती है ॥४॥ इसलिये ( मनुष्य को चाहिये) कि त्वष्टा के लिये ही पुनराधेय करे । इसी प्रकार वह अग्नि के प्रिय धाम का लाभ कर सकता है। और वह ( अग्नि ) उसरे लिये दांगी रूप छोड़ देता है अर्थात् ग्राम के भी और अरण्य के भी। उसी में यह दोनों रूप दिसाई पढते हैं । वह बडा हो जाता है, लोग उससे डाह करते हैं ! यह फूलता-पलता है और लोक में उसमा यश होता है ।। यह यन अग्नि का है। अग्नि ज्योति है । यह पापों को जलाती है। यह उस ( यजमान) पारों को मो जलाती है । यही ज्योति श्री और यश को देने वाली होती है । ज्योति दूसरे लोक में पुण्य का मार्ग बनाती है । इसलिये (पिर) अाधान करना चाहिये ॥६॥ यां गे पुनराधान करे । वर्षा ही सर ऋतुयों का (प्रतिनिधि ) है । वर्षा ही सर प्रातुयें हैं । इसीलिये कहते हैं कि अमुक वर्ष में यह काम किया, अमुक वर्ष में यह पाम क्यिा । वर्ण सर मृतुओं का एक रूप है । जर कहते हैं 'यह ग्रीष्म सा है तो यह वर्षा में ही है और जन पहता है कि 'याज शिशिर सा है तो यह भी वर्ग दी है। वर्ष से ही 'वर्षा' है ।।७॥ (चर्पा का) एष परोक्ष रूप है । जत्र यह पूर्व से यहता है तो यगन्त का रूप है। जो गरजता है यह मोम का । जो बरसता है यह वर्षा या । जो बिजली चमम्ती है यह शरद का । जब यरस कर बन्द हो जाता है यह हेमन्त का । वर्षा राय अनुपे हैं। यह (अग्नि) अनुश्नों में प्रविष्ट हो गया । इसलिये शुतुनों में से ही इसका निर्माण करते हैं !

माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे प०२.२.३.६-१३॥ श्रादित्यस्त्वेव सर्वऽऋक्तः । यदेवोदेत्यथ वसन्तो यदा संगवोऽथ प्रीमो यदा मध्यन्दिनोऽथ वर्षा यदापराहोऽथ शरघदेवास्तमेत्यय हेमन्तस्तस्मादु मध्यन्दिनऽएवाद- धीत तहि हो पोऽस्य लोकस्य नेदिष्ठं भवति तन्नेदिष्ठादेयेनमेन्मध्याविमिमीते ||६|| छाययेव वाऽअय पुरुपः । पाप्मनानुपक्तः सोऽस्यात्र कनिष्ठो भवत्यधस्पदमिवेयस्यते तत्कनिष्ठमेवैतत्पाप्मानमययाधते तस्मादु मध्यन्दिनऽश्पादधीत 1?011 तं वै दभैरुद्धरति । दारुभियें पूर्वमुद्धरति दारुभिः पूर्व दारुभिरपर जामि कुर्यात्समदं कुर्यादापो दर्भा आपो वर्षा ऋतूप्राविशदगिरेवैनमेतदयो निर्मिमीते तस्माद्दभैर- द्धरति ||१|| अर्कपलाशाभ्या { ब्रीहिमयमपूपं कृत्वा यत्र गार्हपत्यमाधास्यन्भवति तन्निदधाति तद्गार्हपत्यमादधाति ॥१२॥ अपलाशाम्या । यवमयमपूपं कृत्वा यत्राहवनीयमाधास्यन्भवति तन्निदधाति तदाहयनीयमादधाति पूर्वाभ्यामेवैनायेतदग्निभ्यामन्तम इति यदन्तस्तदु तथा न कुर्याद्रात्रि- भिर्योपान्तहिती भवतः ॥१३॥ लेकिन श्रादित्य भी सय ऋतुये हैं। जब उदय होता है तो बसन्त, जब सगय होता है (अर्थात् जब गौयें दूदने के लिये इकट्ठी की जाती हैं ) तय ग्रीष्म, जर दोपहर होता है तो वर्षा, तीसरा पहर शरद्, जब अस्त होता है तव हेमन्त । इसलिये दोपहर के समय ही (पुनराधान) करे । क्योंकि उस समय सूर्य इस लोक के निकटतम होता है और इसलिये यह मध्य से ही (अग्नि का ) निर्माण करता है ।। यह पुरुष छाया के समान पाप से लिप्त है | (दोपहर के समय ) यह छाया सबसे छोटी होती है । पैर के नीचे ही सिकुड़ जाती है । इस प्रकार वह पाप को सबसे छोटा कर देता है। इसलिये दोपहर के समय ही पुनराधान करे ॥१०॥ वह (गार्हपत्य भे से) दमो के द्वारा निकालता है। पहले वह दारु ( लकड़ी) से निकालता है । पहले भी दारु से निकाले यौर फिर भी दार से, तो दुहराने का दोषी हो और विघ्न पड़े। जल ही दर्भ है और जल ही वर्षा है। (अग्नि) ऋतुओं में प्रविष्ट हो गया । इसलिये वह उसे जलों में से जलों के द्वारा ही निकालता है। इसलिये दी के द्वारा निकालता है॥११॥ भात पकार के वह दो नाक के पत्तों पर रसता है; और उसको उस जगह रसता है जहाँ गाईपत्य अग्नि रखनी है | फिर गाईपत्य अग्नि की स्थापना कर देता है ॥१२॥ जौ के अपूप (पूये) पकाकर दो पाक के पत्तों पर रखकर उस जगह रखता है जहाँ श्रादयनीय स्थापित करनी होती है और ग्राहवनीय को स्थापित कर देता है। कुछ लोग कहते है कि हम इस प्रकार पहली दो अग्नियों से इनको ढक देते हैं। परन्तु ऐसा न करे क्योंकि यह रातों के द्वारा दकी जाती है।।१३ कां० २.२.३.१४-101 पुनराधेयनिरूपणम् २३५ भाग्नेयमेव पञ्चकपाल पुरोडाशं निर्वपति । तस्य पञ्चपदाः पतयो याज्यानुवाक्या भयन्ति पञ्च वाऽभटनर ऋतृत्प्रापिशहतुभ्य एपेनमेतधिर्मिमीते ॥११॥ सर्व भाग्नयो भाति । एव) हि सप्टाग्नेः प्रिय घामोपागच्छत्तस्मात्सर्य आग्नेयो भवति ।।१५।। तेनोपा७शु चरन्ति । यदेशातये या सख्ये या निप्फेवल्यं चिकीर्पति तिर इवैतेन पोभयदेवदेवोऽन्यो यज्ञोऽथप निफेनल्य आयो यद्दे तिर इस तदुपाशु तस्मादुपाशु चरन्ति ॥१६॥ उच्चत्तमनुयाजे यजति । कृतकमेव हि स तहिं भवति सो हि कृतमनु युध्यते ॥१७॥ साधाय्याह । समिधो यजेति तदा यछ रूपे परोऽहं वनीन्यजेति त्वेव म् याच देव प्रत्यक्षमा रूपथ ॥१८॥ स यजति । अमऽभाज्यस्य व्यन्तु वीझगमिमाज्यस्य घेतु पोझगग्निनाज्यस्य व्यन्तु भय पाँच पालों पर पुरोडाश को अग्नि के लिये तैयार करता है। इसके याज्य और अनुवाक्य पति छन्द के पाँच-पाँच पद याले होते हैं। पाँच ही ऋतुयें हैं। अग्नि मृतयों में घुसा था । इसलिये ऋतुनो से ही इसको निरालता है ॥१४॥ यह सर (यश) अग्नि या होता है। क्योंकि इसी से त्वष्टा अग्नि ये मियधाम में घुसा । इसलिये यह सर अग्नि का ही होता है ||१|| इसे चुपके-चुपके करते हैं । किसी सम्बन्धी या ससा के लिये जब कोई कुछ बनाना चाहता है तो छिपाकर रखता है। अन्य यश विश्व देयों का होता है और यह यह पेवल श्रग्नि का ही है । जो छिपार किया जाता है वह चुपके से किया जाता है । इसलिये वह इसको चुपके-चुपके करते हैं ।।१६।। अन्तिम अनुयान को जोर से बोलते हैं । क्योकि तर कार्य समास हो जाता है। जब कार्य हो चुकता है तो उसे सभी जान जाते हैं ।।१७।। वह पुकार (और याग्नी द्वारा उत्तर दिये जाने के पश्चात् होत से ) कहता है, 'समिधाओं का यज्ञ करो। वह अग्नि का परोक्ष रूप है । परन्तु उसको यह भी कहना चाहिये कि 'अग्नियो का यज्ञ करो । क्योंकि यह अग्नि का प्रत्यक्ष रूप है ॥१८॥ अब वह पढता है-(अ) 'अग्नऽायस्थ व्यन्तु वौभक्' । 'हे अग्नि । (यह समिधायें ) घी को ग्रहण करें । यौझक्' । (आ) 'अग्निमाज्यस्य वेतु धौमाक्' । ('तन्न- पात् ) श्राज्य की अग्नि को स्वीकार करे । यौमत्' । (इ) अग्निनाध्यस्य व्यन्तु बौझक । 'वे ( इडा ) अग्नि के द्वारा आय को स्वीकार करें, यौझा । (ई) 'अग्निराज्यस्य वेतु छनधर्यु कहता है, 'यो श्रावय', इस पर थामीन कहता है, 'अस्तु, श्रौषट् ।

माध्यन्दिनीये शतपथनाहाये कां० २.२.३.१६-२२॥ पौझगग्निराज्यस्य वेतु कौमगिति ||१६|| अथ स्वाहाग्निमित्याह । भाग्नेयमाज्य भाग स्वाहाग्नि पवमानगिति यदि परमा- नाय धियेरन्त्स्वाहाग्निमिन्दुमन्तमिति ययग्नयऽइन्दुमते धियेरन्त्स्वाहाग्मिय स्वाहाग्नीना. ज्यपान्नुपाणोऽअग्निराज्यस्य वेत्विति यजति ॥२०॥ अथा हाग्नयेऽनुन हीति । श्राग्नेरामाज्यभाग, सोऽन्याहाग्नि, स्तोमेन घोषय समिधानोऽअमर्यम् । हच्या देवेषु नो दधदिति स्वपितीव सत्नु वाऽपतद्यदुद्वासितो भवति सम्प्रबोधयत्येचैनमेतत्समुदीर्ययति जुपाणोऽअग्निराज्यस्य वेत्विति यजति ।।२१।। अथ यद्यग्नये पपमानाय धियेरन् । अग्नये पवमानायानुन हीति व यात्सोऽत्याहाम- मायूपि पवसऽासुयोर्जमिषं च नः । पारे वाघस्य दुछुनामिति तथाहाग्नेयो भवति सोमो वे पवमानस्तदु सौम्यादाज्यभागानयन्ति जुपाणोऽअग्निः पवमान आज्यस्य स्विति यजति ॥२॥ अथ यद्यमयऽइन्दुमते प्रियेरन् । अग्नयऽइन्दुमतेऽनुव हीति व यात्सोऽन्चाहेाधु पौझक' । 'अग्नि साज्य को स्वीकार करे, वीझक' ।।१६।। सब कहता है-'स्वाहाग्निम् । भाग्नेय भाज्य भाग के लिये । यदि पवमान के लिये श्राधान करे तो कहे 'वाहाग्नि पवमानम्' । यदि इन्दुमान् अग्गि के लिये अाधान करे तो कहे, 'स्याहाग्निमिन्दुमन्तम् । 'स्वाहाग्निम्', 'स्वाहाग्नीनाज्यपान जुषाणोऽग्निराज्यस्य वेतु' । यह (होता ) पढ़ता है ॥२०॥ श्राग्नेय भाज्य भाग के सम्बन्ध मे (अध्वर्यु ) कहता है, 'अग्नयेऽनुबहि' । 'अग्नि के लिये पदी। तब ( होता ) पढ़ता है-'अनि स्तोमेन बोधय, समिधानोऽमळम् । हव्या देवेषु नो दधत्' । 'स्तुति द्वारा अशि को जगानो जो अमरत्व को प्रज्वलित करता है, जिससे यह अनि हमारे हवियों को देवताओं तक ले जावे। जन अग्नि अपने स्थान से निकाला जाता है तो सोता सा है । अब (विज्ञ) उसको जगाता है । अब यह पढ़ता है- 'जुषाणोऽपिराज्यस्य येतु' । अर्थात् 'अग्नि झपा करके श्राज्य को ग्रहण करे ॥२१॥ यदि यग्नि-पवमान के लिये अाधान करना हो तो कहे. 'यग्नये परमानाय अनु- अहि' । 'अर्थात् 'पवमान अग्नि की स्तुति करो' | तब होता पड़े-'असऽग्रायूथपि पवस उनासुदोर्जमिप च नः । श्रारे माधरव दुछुनाम्' (ऋग्वेद ६६६३१९)। हे अग्नि ! त प्रायु को ( उमरों को) फॅकती है । हमारे लिये अन्न और रस उत्पन्न करो । विपत्तियों के हमसे दूर रोः । इस प्रकार यह अग्नि-युक्त हो जाता है । सोम पवमान है । परन्तु इसके घह सोम के प्राज्य भाग से निकालते हैं | अब वह पढ़ता है-'जुपाणोऽग्निः पवमान याज्यम्य वेतु' । 'अग्नि पयमान प्रसन्न होकर नाज्य को स्वीकार करे' ।।२२।। यदि वह इन्दुमान् अग्नि के लिये प्राधान करे तो कहता है-'अग्नयेऽइन्दुमते नदिः । 'इन्दुमार अग्नि के लिये प्राधना करो ! तय होता पडे-'एह्य पु अवाणि तेऽग्न A कां०२.२.३.२३.२६ । पुनराधेयनिरूपणम् माणि तेऽग्यऽइत्येतरा गिरः । एभिर्वसऽइन्दुभिरिति तथा हानेयो भवति सोमो वाऽइ- न्दुस्तदु सौम्यादाज्यभागाच्यन्ति जुषाणोऽग्निरिन्दुमानाज्यस्य वेत्विति यजत्येवमु सर्वमा. नेयं करोति ॥२३॥ अथाहाग्नयेऽनुन हीति हविषः । अग्निं यजाग्नये रिवष्टकृतेऽनुन् ह्यमिछ स्विष्टकृतं यजेत्यथ यद्देवान्यजेत्यतीन्यजेत्येतदाह ॥२४॥ स यजति । अनेमुवने वसुधेयस्य पेतु पोझगमा उ वसुवने वसुधेयस्य वेतु चौमरदेवोऽअग्निः विष्टकृदिति स्वयमाग्नेयस्तृतीय एवं वामेयाननुयाजान्करोति ।।२५।। ता वाऽएताः । पविभक्तीर्यजति चतस्रः प्रयाजेषु देऽअनुयाजेषु पड्वाऽतव ऋतून्प्राविशतुभ्य एवेनमेतनिर्गिमीते ॥२६॥ दादश या प्रयोदश वाक्षराणि भवन्ति । द्वादश वा चे प्रयोदश पा संवत्सरस्य मासाः संवत्सरमृतून्प्राविशतुभ्य एवेनमेतत्संवत्सरानिर्मिीते न दे चन सहाजामितायै इत्येतरा गिरः । एभिर्यर्धास इन्दुभिः' (ऋग्वेद ६।१६।१६)। अग्नि, या । मैं श्रीर प्रार्थनायें तेरे लिये फहूँगा । इन इन्दुओं (बूंदों ) से बढ़' । इस प्रकार यह अग्नि का सम्बन्धी हो जाता है । सोम ही इन्दु है । सोम याज्य भाग से लाते हैं । इसलिये पदता है-'जुषाणोऽग्निऽरिन्दुमानाज्यस्य वेतु' । 'अमि इन्दुमान प्रसन्न होकर श्राज्य को स्वीकार करे'। इस प्रकार वह इन सब को अग्गि-युक्त कर देता है ॥२३॥ नन वह हपियों पे विषय मे कहता है-'अपयेऽनहि' । अर्थात् अग्नि की प्रार्थना परो । 'अग्नि यज' अर्थात् अग्नि को पूजो । 'अग्नये विष्टकृतेऽनुहि' । अर्थात् विष्ट- कृत की प्रार्थना करो । 'अग्नि विष्टकृत यज' । अर्थात् अग्नि स्विष्टकृत को पूजो | फिर कहे 'देवान् यज । देवो को पूजो । 'अमीन या' । अमियों को पूजो ॥२४॥ अब वह प्रार्थना करता है-'अग्नेर्वसुवने वसुधेयस्य वेतु, यौझक' । । यहि ) अनि की वृद्धि के लिये यसुधा को ग्रहण करे । योभम् । 'अनाऽउ वसुवने वसुधेयस्य वेतु चौझक्' । ( नराशस) अग्नि में वृद्धि के लिये घसुधा को स्वीकार करे । वीझाक्' । 'देवोऽ श्रमिः स्विष्टकृत् । अर्थात् देव विष्टकृत अग्नि । यह तीसरी प्रार्थना स्य अमि की ही है । इस प्रकार सम अनुयाों को अग्नि का कर देता है ॥२५॥ यह छ विभतियाँ हैं। चार प्रयाज मे और दो अनुयाजों में | छ मृतुएँ है । (अग्नि) ऋतुयो में प्रविष्ट हुआ था। इस प्रकार ऋतुनों से ही उनका निर्माण करता है ॥२६॥ ( इन छ विभक्तियों म) बारह या तेरह अक्षर होते हैं। वर्ष मे पारह या तेरह महीने होते हैं । अग्नि ऋतुग्रो अर्थात् वर्ष में प्रविष्ट हुआ था। इस प्रकार ऋतुओं में अर्थात् सरसर से उसा निर्माण करता है । दुहराने के दोष से बचने के लिये दो एक

माध्यन्दिनीये शतपथवाहणे पा०२.२.३.२७-२८॥
जागि ह कुर्याद्यवे चित्सह स्यातां व्यन्तु वेत्वित्येव प्रयाजानार्थ रूपं वसुवने वसुधेयस्येत्य-
नुमाजानाम् ॥२७॥
तस्य हिरण्यं दक्षिणा | आग्नेयो वाऽएप यज्ञो भवत्यमे रेतो हिरण्यं तस्माद्धिरण्य
दक्षिणानड्वान्वा स हि वहेनानेयोऽग्निदग्धमिव ह्यस्य वहं भवति देवाना हव्यवाहनो-
ऽग्निरिति वहति वाऽएष मनुष्येभ्यस्तस्मादनड्वान्दक्षिणा ॥ २८॥ बाह्मणम् ॥२॥
[२.३.॥
से नहीं होते । यदि दो एक से हों तो दुहराने का दोष लगे । इसलिये प्रयाजों मे कहते हैं
'व्यन्नु' या 'बेतु' । और अनुयाजो में कहते हैं 'वसुवने वसुधेयस्य ॥२७॥
इरात्री दक्षिणा है स्वर्ण । यह यज्ञ अग्नि का है और स्वर्ण अग्नि का रेत अर्थात्
वीर्य है । इसलिये स्वर्ण दक्षिणा है । या बैल । क्योंकि बैल का कन्धा अग्नि का होता है।
एसका कन्धा अग्नि से दग्ध सा होता है। दूसरे, अग्नि देवों का दोने
है । और बैल
मनुष्यों का वोस दोने वाला है । इसलिये चैल दक्षिणा (में दिया जाता है ) ॥२८॥

अग्निहोत्रम्
अध्याय 7-ब्राह्मरण४
प्रजापतिह वाऽइदममऽएक एवास । स ऐक्षत कथं नु प्रजायेयेति सोऽश्राम्यत्स
तपोऽतप्यत सोऽग्निमेव मुसाजनया चक्रे तघदेनं मुनादजनयत तस्मादन्नादोऽग्निः स यो
हैवमेतग्निमन्नादं वेदानादो हैव भवति ||१||
तहाऽ एनमेतदमे देवानामजनयत । तस्मादपिरनिर्ह वै नामैद्यतदग्निरिति स जातः
पूर्वः प्रेयाय यो व पूर्व एत्यम एतीति वै तमाहुः सोऽएवास्याग्निता ॥२॥
स ऐक्षत प्रजापतिः । अन्नादं याऽइममात्मनोऽजीजने यदग्नि न वाऽइह मदन्य-
दन्नमस्ति यं वाऽअयं नाद्यादिति काल्यालीकृता हेव तर्हि पृथिव्यास नौपधय पासुन
वनस्पतयस्तदेवास्य मनस्यास ॥३॥
अथैनमरिनयोतेनोपपर्यावरते । तस्य भीतस्य स्वो महिमापचकाम वाग्वाऽअस्य
स्वो महिमा वागस्यापचकाम स प्रात्मन्नेवाहुतिमीपे स उदमृष्ट तद्यदुदमृष्ट तस्मादिदं
चालोमकमिदं च तत्र विवेद घृताहुति वैव पयाहुति चोभयर्थ ह त्वेव तत्पय एव ॥४॥
यहाँ पहले एक प्रजापति ही था। उसने सोचा, मै कैसे उत्पन्न ( प्रकट ) होऊँ ?
उसने श्रम और तप किया । उसने मुख से अग्नि को उत्पन्न किया । चूँकि उसको मुख से
उत्पन्न किया इसलिये अग्नि अन्न का पाने वाला है। जो इस प्रकार अग्नि को अन्न का
खाने वाला जानता है यह अन्न का खाने वाला होता है ।।१।।
इस अग्नि को देवों से पहले उत्पन्न किया । इसलिये अग्नि का श्रमि नास है | अग्नि
और अग्नि एक बात है। यह उत्पन्न होकर पूर्व की ओर अर्थात् आगे गया । जो पहले
(पूर्व) जाता है उसको कहते हैं पागे (अग्रे) गया । यही अग्नि की अग्निता है ॥२॥
प्रजापति ने सोचा कि मैंने इस अग्नि को अपना अन्न खाने वाला बनाया है। और
मुग छोड़कर और कोई अन्न तो है ही नहीं । और मुझे यह खायेगा नहीं । उस समय
पृथ्वी गंजी थी। ग्रोपधियाँ थी, न वनस्पतियाँ । उसको इसी बात का सोच था |३||
अन (अमि ) उसकी ओर मुंह पाइकर दौडा । वह डर गया और उसकी
महिमा चली गई। वाणी ही उसको महिमा है । यह वाणी ही चली गई । उसने अपने में
हो आहुति की इन्छा की। और (हाग) मले । चूंकि हाय मले इसीलिये यह
(हथेलियाँ) लोमरहित होती हैं। अब उसने घी की पाहुति या दूध की आहुति ली।
यह दोनों दूध ही तो हैं ॥४॥

माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० २.३.४.१३-१६ ।
ते होचुः । मद्रं वाऽइदमजीजनामहि ये गामजीजनामहि यज्ञो ह्येवेयं नो यते
गोर्यज्ञस्तायतेऽनछ ह्यचेयं यदि कि चान्न गौरेय तदिति ॥१३॥
तद्वा एतदेवतासां नाम । एतद्यज्ञस्य तस्मादेतत्परिहरेत्साधु पुण्यमिति बहुथो
ह वाऽअस्यैता भवन्त्युपनामुक एनं यज्ञो भवति य एवं विद्वानेतत्परिहरति साधु पुण्य-
मिति ॥२४॥
तामु हाग्निरभिदध्यो । मिथुन्यनया स्यामिति ता, सम्बभूव तस्या रेतः
प्रासिञ्चत्तत्पयोऽभवत्तस्मादेतदामायां गवि सत्या, शृतमग्नेहि रेतस्तस्मादि कृष्णार्या
यदि रोहिण्याचं शुक्लमेव भवत्यग्निसंकाशमग्नेहि रेतस्तस्मात्प्रथमदुग्धमुणं भवत्यग्नेहि
रेतः ।।१५।।
ते होचुः । हन्तेदं जुहयामहाऽइति कस्मै न इदं प्रथमाय होप्यन्तीति मामिति
हैवाग्निरुवाच ममिति योऽयं पवते मह्यमिति सूर्यस्ते न सम्पादयां चफुस्ते हासम्पाद्योचुः
प्रजापतिमेव पितरं प्रत्ययाम स यस्मै न इदं प्रथमाय होतव्यं वक्ष्यति तस्मै न इदं प्रथमाय
होप्यन्तीति ते प्रजापति पितरं प्रतीत्योचुः कस्मै न इदं प्रथमाय होप्यन्तीति ॥१६॥
उन्होंने कहा, 'यह जो हमने उत्पन्न किया वह भद्द है, यह जो हमने गाय उसन
की; इसलिये कि यह तो यज्ञ ही है, क्योंकि गाय के विना यज्ञ हो ही नहीं सकता । यह मान्न
भी है, क्योंकि जो भी कुछ अन्न है वह गाय ही है ॥१३॥
यह ('गो' नाम ) उन (गौनों) का भी है और यश का भी । इसलिये उसको
दुहराना चाहिये यह रहकर 'साधु है, पुण्य है। जो कोई इस रहस्य को समझकर 'साधु,
पुण्य' दुहराता है, ( गायें ) उसके लिये बहुतायत देती हैं और यज्ञ उसकी और झुकता
है॥१४॥
श्नब अमि ने उससे प्रेम किया कि मैं इसके साथ मैथुन करूँ । उसने उसके साथ
मैथुन किया । उसमें वीर्य सींचा । यह दूध हो गया । इसलिये गाय जब तक कच्ची रहती
है (यह दूध ) पक्ता है । क्योंकि यह अमि का वीर्य है । इसलिये चाहे काली गाय में हो
चाहे लाल में दूध सफेद ही होता है । अग्नि के समान चमकता हुया क्योंकि अग्नि का
यी है । इसलिये जब यह पहले दुहा जाता है तो गर्म होता है क्योंकि वह अग्नि का
वीर्य है ॥१५॥
उन्होंने (मनुष्य ने १) कहा, 'इसकी शाहुति दें। (देवों ने कहा ) 'यह पहले
किसके लिये शाहुति देंगे ? अग्नि ने कहा, 'मेरे लिये' । बायु ने पहा, 'मेरे लिये । सूर्य
ने
यदा, 'मेरे लिये । वे निश्चय न कर सके और निश्चय न करके कहा, 'पिता प्रजापति के
पास चलें । वे जिसको पहली शाति के योग्य बतायेंगे, लोग भी उसी पी पहली पाहुति
देंगे'। पिता मजापति के पास जाकर बोले, 'हम में से क्सिको लोग पहले अाहुति
देंगे॥१६॥

फो०२.२.४.१७-१८ । अग्निहोगनिरूपणम्
स होवाच । अग्नयेऽग्निरनुष्ठया खरेतः प्रजनयिष्यते तथा प्रजनिप्यध्वऽइत्यथ
तुभ्यमिति सूर्यमथ यदेव हूयमानस्य व्यश्नुते तदेवैतस्य योऽयं पयतऽइति तदेभ्य इदम-
प्येतर्हि तथैव जुहत्यग्नयऽएव साय, सूर्याय प्रातरथ यदेव हूयमानस्य व्यश्नुते तदेवतस्य
योऽयं पयते ॥१७॥
ते हुत्या देवाः । इमां प्रजाति प्राजायन्त येपामियं प्रजातिरिमा विजितिं व्यजयन्त
येयमेषां विजिरिममेव लोकमग्निरजयदन्तरिक्षं वायुर्दिवमेव सूर्यः स यो हैवं विद्वानग्निहोत्रं
जुहोत्येताछ हैव प्रजाति प्रजायते यामेत एतत्प्राजायन्तैता विजिति विजयते यामेत-
एतघ्नजयन्तैतेरु हैव सलोको भवति य एवं विवद्वानग्निहोत्रं जुहोति तस्माद्वाऽन-
ग्निहोना होतव्यम् ॥१८|| बाह्मणम् ।।२।। [२.४.] ॥ अध्याय ।।२।। [११.]।
'यग्नि के लिये | अग्नि तुरन्त ही अपने वीर्य को उत्पन्न करेगा। इससे
तुम्हारी भी प्रजा होगी । पिर सूर्य से कहा, 'इसके पश्चात् तुम्हारे लिये (बाहुति दी
जायगी) । और जो (दूध ) आहुति देने से बच रहा यह उसके लिये जो बहता है (वायु
के लिये ) । इसलिये अब तक लोग इसी प्रकार पाहुति देते हैं । सायकाल में अग्नि के
लिये और प्रातःकाल में सूर्य के लिये; और जो बाहुति देने से बच रहता है वह वायु के
उसने कहा,
लिये ||१७||
याहुति देकर देवों ने उस प्रकार अपने को प्रजा के रूप में उत्पन्न किया बिस
प्रकार उत्पन्न हुये । इस प्रकार उन्होंने यह विजय पाई जो सचमुच पाई ! अग्नि ने यह लोक
जीगा, चायु ने अन्तरिक्ष और सूर्य ने द्यौ। जो कोई इस रहस्य को समझकर अग्निहोत्र
करता है उसके उसी प्रकार प्रजा होती है जैरो देवों के हुई । और वह उसी प्रकार विजय
पाता है जैसे देवों ने । जी इस रहस्य को समझकर अग्निहोत्र करता यह ( उन देवों)
के साथ इस लोक का हिस्सेदार होता है। इसलिये अग्निहोत्र अवश्य करना चाहिये ॥१८॥

अध्याय ३-ब्राह्मण ? सूर्यो ह वाऽनमिहोनं । तघदेतस्या अमऽनाहुतेरुदैत्तस्मात्सूर्योऽग्निहोत्र ॥१॥ स यत्सायमस्तमिते जुहोति । य इदं तस्मिविह सति जुहवानीत्यथ यत्मात- रनुदिते जुहोति य इद तस्मिन्निह सति जुहयानीति तरमाद्वै सूर्योऽमिहोत्रमित्याहुः ।।२।। शतम् १०००। अथ यदस्तमेति । तदग्नावेव योनी गर्मो भूत्वा प्रविशति त गर्भ भवन्तमिमाः सर्वाः प्रजा अनु गर्भा भवन्तीलिता हि शेरे संजानाना शाथ यात्रिस्तिर एवैत्करोति तिर इय हि गर्माः ॥३॥ स यत्सायमस्तमिते जुहोति । गर्भमेवेतत्सन्तमभिजुहोति गर्भ सन्तमभिकरोति स यद्गर्भ सन्तमभिजुहोति तस्मादिमे गर्मा अनश्नन्तो जीवन्ति ॥४॥ अथ यत्प्रातरनुदिते जुहोति । प्रजनयत्येवैनमेतत्सोऽयं तेजो भूत्वा विमाजमान उदेति शश्वद्ध वै नोदियाद्यदस्मिन्नेतामाहुति न जुहुयात्तस्माद्वा एतामाहुति जुहोति ।।५।। सूर्य ही अग्निदोन है। क्योंकि वह इस प्राति के पहले उदय हुआ इसलिये सूर्य अग्निहोत्र है ॥२१॥ सायराल को (अग्निहोत्र - श्रप्रे होतस्य ) अस्त होते हुये सूर्य के बाद माहुति देता है तो सोचता है कि जो यह है इसके यहाँ रहते हुये मैं आहुति दे है। और जो सूर्योदय से पहले मातः काल के समय पाहुति देता है तो सोचता है कि जो यह है उसके यहाँ रहते हुये पाहुति हूँ । इसलिये सूर्य ही अग्निहोन है ऐसा कहते है ॥२॥ अच जर वह अस्त हो जाता है तम नग्नि रूपी योनि में गर्भ होकर प्रवेश करता है। और उसने गर्भ होने पर यह सब मजा गर्भ हो जाती है। थप थपाये जाकर मानो वह सन्तुष्ट होकर सो जाते हैं । राति उस (सूर्य) को इसलिये छिपा लेता है कि गर्भ भी तो छिपा रहता है ॥३॥ यह सायकाल को नत होने पर इसलिये पाहुति देता है कि (सूर्य) जो गर्भ रूप है उसको पाहुति दी जाय । और चूंकि उसको गर्भ के रूप में बाहुति देता है इसलिये यह गर्भस्थ जीव पिना साये जीते रहते हैं ||४|| प्रात पाल उदय होने से पूर्व इमलिये बाहुति देता है कि इस (सूर्य रूपी चालप)ो जन्म दे । पर तेज होपर चमाना दुना निकलता है ! अगर यह पाहुति न देता को पदानि निरनता । इसलिये यह ग्राहति देता है ||५|| २४५ छूट जाता है कां० २.१.१.६-८। अग्निहोत्रनिरूपणम् स यथाहिस्त्वचो निर्मुच्येत । एव रानेः पाप्मनो निर्मुच्यते यथा ह पाऽअहि- स्वचो निर्मुच्येतेवयं सर्वस्मात्पाप्मनो निर्मुच्यते य एवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति तदेतस्यैयानु प्रजातिमिमाः सर्वाः प्रजा अनु प्रजायन्ते वि हि मुज्यन्ते यथार्थ ॥३॥ स यः पुरादित्यस्यास्तमयात् । पाहवनीयमुद्धरेत्येते वै विश्वे देवा रश्मयोऽथ यत्पर भाः प्रजापतिर्वा स इन्द्रो वैतदु ह वे विश्वे देवा अग्निहोनं जुहतो गृहानागच्छन्ति स यस्यानुभृतमागच्छन्ति तस्मादेवा अपश्यन्ति तदाऽवस्मै तय ध्यते यस्माद्देवा अपप्रयन्ति तस्यानु प्युद्धिं यश्च वेद यश्न नानुदृमृतमभ्यस्तमगादित्याहुः ॥७॥ अथ यः पुरादित्यस्यास्तमयात् । आहवनीममुद्धरति यथा श्रेयस्यागमिष्णावसथेनो- पक्लुप्तेनोपासीतैव तत्स यस्योद्धृतमागच्छन्ति तस्याह वनीयं प्रविशन्ति तस्याहवनीये निविशन्ते ।। स यत्सायमस्तमिते जुहोति । अनायेवैभ्य एतत्मविप्ठेभ्यो जुहोत्यथ यत्प्रातरनुदिते जुहोत्यप्रेतेभ्य एवैभ्य एतज्जुहोति तस्मादुदितहोमिनो विछिन्नमग्निहोनं मन्यामहऽइति ह जैसे सांप केंचुली छोड़ता है इसी प्रकार यह पाप-युक्त रात्रि को छोड़ता है । जो रहत्य को समझ कर अग्निहोत्र करता है वह उसी प्रकार पाप-युक्त रामि से जैसे सांप केंचुली से । उस (सूर्य) के छूटने पर सब प्रजा फिर से उत्पन्न हो जाती है । क्योंकि वह अपने प्रयोजन के अनुकूल विचरते हैं ॥६॥ यह जो सूर्यास्त से पहले पाहवनीय को ( गाईपत्य से) निकालता है-यह किरणे ही विश्वेदेव (सब देव ) है। इससे अधिक जो प्रकाशित होता है प्रजापति या इन्द्र है । अग्निहोत्र करने वाले के घर सत्र देवता पहुँच जाते हैं। और जो कोई ग्राग न निकाल पाये और देवतागण या जाये तो वह चले जाते हैं | और जिसके यहाँ से देवतागण लौट जायें वह सफल नहीं होता। और जिसके यहाँ से देवतागण चले गये और वह विफल हुश्रा उसके विषय में लोग कहते हैं कि चाहे यह जाने या न जाने, इसका सूर्य अस्त हो गया क्योंकि इसने (गाईपत्य से आहवनीय अग्नि को) नहीं निकाला ||७॥ सूर्यास्त से पहले अाहवनीय निकालने का यह कारण है कि जब कोई बड़ा श्राने वाला होता है तो घर को साफ करके सत्कार करते हैं, उसी प्रकार यह भी। क्योंकि जिस किसी के अग्नि निकालने के पीछे ( देवतागण ) आते हैं यह उसके अाहवनीय-गृह में घुस जाते हैं और उसी ग्राहवनीय गृह में ठहर जाते हैं । वह शाम को सूर्यास्त होने पर अग्नि मे इसलिये शाहुति देता है कि वह घर में प्रवेश किये हुये ( देवताओं) के लिये आहुति देता है । और सूर्योदय होने से पहले श्राहुति देने का प्रयोजन यह है कि जब तक देव जाने न पावें तब तक बाहुति दी जाय । इसीलिये श्वासुरी का कहना था कि सूर्योदय होने के पश्चात् आहुति देने वालों का अग्निहोत्र माभ्यन्दिनीये शतपथमाझएँ कां० २.३.१, ६-१२। स्माहासुरिर्यथा शुन्यमावसथमाहरेदेवं तदिति ॥६॥ इयं याऽइदं जीवनं । मूलि चैवामूलं च तदुमयं देवानार्थ, सन्मनुप्या उपजीवन्ति पशको मूला ओपघयो मूलिन्यस्ते पशयो मूला श्रोषधी लिनीर्जरण्यापः पीत्वा तत एप रसः सम्भवति ॥१॥ स यत्सायमस्तमिते जुहोति । अस्य रसस्प जीवनस्य देवेभ्यो जुहयानि यदेषा- मिदछ सदुपजीवाम इति स यत्ततो राज्याश्नाति हुतोरिछप्टमेव तमिरवत्तवल्यभाति हुतो- च्छिष्टस्य होवाग्निहोत्रं जुहदशिताः ॥११॥ अथ यस्मातरनुदिते जुहोति । अस्य रसस्य जीयनस्य देवेभ्यो जुहयानि यदेषा- मिदछ, सगुपजीवाम इति स यत्ततोऽहारनाति हुतोच्छिष्टमेव तखिरवरबल्यनाति हुतोटिछ- तस्य ा पाग्निहोत्रं जुबदशिता ॥१२॥ तदा समेयान्ये यज्ञास्तिष्ठन्तेऽग्निहोत्रमेव न संतिष्ठतेऽपि द्वादशसंवत्सरमन्त- वदेवाथैतदेवानन्त सायश्च हि हुत्वा वेद प्रातौंध्यामीति प्रातहुं त्वा घेद पुनः साय होण्यामीति तदेतदनुपस्थितमग्निहोत्रं तस्यानुपस्थितिमन्वनुपस्थिता इमाः प्रजाः प्रजायन्ते. व्यर्थ हो जाता है जैसे खाली घर में कोई खाना ले जाय ॥६॥ जीयिकायें दो प्रकार की हैं । जड़ बाली और विना जड़ की। यह दोनों देवताओं की हैं । इन्हीं के सहारे मनुष्य जीते हैं। पशु विना जड के हैं और श्रोषधियाँ जड वाली, बिना जड वाले पशु जब जद याली श्रोषधियों को खाते पोर जल पीते हैं तब रस उत्पन्न होता है ॥१०॥ वह सूर्यास्त के पश्चात् शाम को याहुति इसलिये देता है कि इस जीवन-रस की आहुति देवताओं के लिये दे दूं। क्योंकि यह रस उन्हीं का है जिसको खाकर हम जीते हैं। और जो वह रात्रि में भोजन करता है वह आहुति का शेप भाग है जिसमें से बलि निकाला जा चुका है (अर्थात् अन्य जीवों के लिये भाग बाँट दिया गया हो)। क्योफि जो अग्निहोत्र करता है वह यज्ञ के शेष भाग को खाता है ।।१।। और जो प्रातःकाल सूर्योदय से पहले अाहुति देता है वह सोचता है कि इस जीवन. रस की देवताओं के लिये पाहुति दे दूं क्योंकि यह इनका है जिसको स्वाकर हम जीते हैं । वह जो दिन में भोजन करता है वह यश-शेष है जिसमें से पलि निकाला जा चुका हो । जो अमिहोन करता है यह यज्ञ के शेष भाग को खाता है ।।१२।। इस विषय में कहा जाता है कि अन्य सब यज्ञ समास हो जाते हैं परन्तु अमिहोत्र समाप्त नहीं होता। बारह वर्ष चलने वाला यह भी यन्त वाला है परन्तु अग्निहोत्र अन्त पाला नहीं है । क्योकि सायं को आहुति देकर जानता है कि प्रातःकाल पाहुति दूंगा। और प्रातःकाल पाहुति देकर जानता है कि सायं को आहुति दूंगा ! इसलिये अमिहोत्र अनन्त है और इससे अनन्त सन्तान उत्पन्न होती है। और जो मनुष्य अमिहोत्र की अनन्तता को २४७ फा०२, ३.१.१३-१६ । অনিহানিক্যাম, अनुपस्थितो ह पे श्रिया प्रजया प्रजायते य एवमेतदनुपस्थितमग्निहोत्रं वेद ॥१३॥ तदुग्ध्वाधिश्रयति । शृतमसदिति तदाहुर्युदन्तं तर्हि जुहुयादिति तद्दे नोदन्तं कुर्यादुप ह दहेद्यदुदन्तं कुर्यादप्रजज्ञि वै रेत उपदग्धं तस्माचोदन्तं कुर्यात् ॥११॥ अधिश्रित्यैव जुहुयात् । यन्वेवैतदाने रेतस्तेन न्वेव शृतं यद्वेनदग्नावधिश्चयन्ति तेनोऽएव शृतं तस्मादधिश्रित्यैव जुहुयात् ॥१५॥ तदवज्योतयति । शृतं वेदानीत्यथापः प्रत्यानयति शान्त्यै न्वेव रसत्यो चैव सर्व- त्वायेदश हि यदा वर्पत्यथौपधयो जायन्तऽनोपधी ग्ध्वापः पीत्वा तत एप रसः सम्भवति तस्मादु रसस्यो चैव सर्वसाय तस्माद्ययेनं क्षीरं केवलं पानेऽभ्याभवेद्दस्तोकमाश्चोतयितवे घूयाछान्त्यै न्वेव रसस्यो चैव सर्वत्वाय ॥१३॥ अथ चतुरुनयति । चतुर्धाविहित, हीदं पयोऽथ समिधमादायोदागवति समि- दहोमायैव सोऽनुपसाद्य पूर्वामाहुतिं जुहोति स यदुपसादयेद्यथा यस्माऽनशनमाहरिष्य- न्तस्यात्तदन्तरा निध्यादेवं तदथ यदनुपसाद्य यथा यस्माऽनशनमाहरेचस्माऽआहृत्यैयो- समझता है उसके अनन्त सन्तान ओर वैभव होता है ।।१३।। दूध दुहकर (गार्हपत्य अमि पर) पकाने रखता है जिससे पक जावे । इस विषय में कहते हैं कि जब उबाल आवे तव आहुति दे । परन्तु उबाल श्रा जायगा तो जल जायगा और जला हुआ मीज उपजता नहीं । इसलिये उबाल न आने देना चाहिये ॥१४|| भाग पर चढ़ाकर ही आहुति दे। क्योंकि यह (दूध ) अग्नि का वीर्य है इसको श्राग पर इसलिये रखते हैं कि गर्म हो जाय । इसलिये आग पर रखकर ही ग्राहुति देनी चाहिये ।।१५॥ अब प्रकाशित करता है (अर्थात् तिनके जलाकर उसके प्रकाश से दूध को देखता है) कि यह पक गया क्या? अब उस पर जल छिड़कता है शान्ति के लिये तथा रस की धृद्धि के लिये । जब बरसता है तब ओषधियाँ उत्पन्न होती हैं। योषधियाँ को खाने और जल को पीने से यह रस उत्पन्न होता है । इसलिये रस की वृद्धि के लिये यह जल छोड़ता है । इसलिये यदि केवल (खालिश) दूध पीना हो तो उसमें एक बूंद जल अवश्य मिला ले, शान्ति के लिये तथा रस की वृद्धि के लिये ॥१६॥ श्रम यह दूध को चार (चमों) में निकालता है । क्योंकि यह दूध चार प्रकार से (चार यनों से ) मिला था। अब यह समिद्ध होम के लिये गमिधा को उठाता है। और (चमसे को) विना नीचे रक्खे हुये पूर्व-शाहुति देता है । यदि (चमसे को) नीचे रख देगा तो मानो वह किसी के लिये खाना ले जाते हुये बीच मार्ग में रख दे । परन्तु विना नीचे रखे हुये (आहुति देना) मानों किसी को खाना ले जाते हुये पहले उसके पास पहुँचाकर ( बर्तन ) नीचे रखे । नीचे रखने के बाद एक और ( श्राहुति देता है। इस प्रकार इन दो पाहुतियों को नानावीर्य ( भिन्न-भिन्न पराक्रम वाली) बनाता है। ये दो

२४८
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे
का, २.३.१.१७.२१ ।
पनिदध्यादेवं तदुपसाद्योत्तरी नानावीर्ये एमैनेऽएतत्कगेति मनश्च ह पै वाकतेऽयाहुती
तन्मनश्चैवतद्वाचं च व्यावर्तयति तस्मादिदं मनश्च वाकच समानमेव समानेव ॥१०॥
स वै द्विरग्नी जुहोति । द्विरुपमाष्टि द्विः प्राभाति चतुरचयति तदशदशाक्षरा ये
विरा विराडी यज्ञस्त्तद्विराजमेचैतद्यज्ञमभिसम्पादयति ॥१८॥
स यदग्नौ जुहोति । तदेवेषु जुहोति तस्माद्देवाः सन्त्यय यदुपमार्टि तपितृपु
चौपधीषु च जुहोति तस्मात्पितरश्चौपघयश्च सन्त्यथ यद्धृत्वा प्राश्नाति तन्मनुष्येषु जुहोति
तस्मान्मनुष्याः सन्ति ॥धा
या चै प्रजा यज्ञेऽनन्याभक्ताः । पराभूता वे ता एवमेवैतद्या इमाः प्रजा अपराभूतास्ता
यज्ञमुखऽआभजति तेनो ह पशवोऽन्वाभक्ता यन्मनुष्याननु पशवः ॥२०॥
तदु होवाच याज्ञवल्क्यः । न पै यज्ञ इव मन्ती पाकयज्ञ इव पाइतीदछ हि
यदन्यस्मिन्यज्ञे सुच्यवति सर्व तदग्नी जुहोत्यथैतदग्नौ सुलोत्सृथाचामति निलंदि तदस्य
पाकयज्ञस्येवेति तदस्य तत्पशव्यय रूपं पशव्यो हि पाकयज्ञः ॥२१॥
श्राहुतियाँ मन और वाणी हैं । इस प्रकार मन और वाणी को एक दूसरे से अलग करता
है। इस प्रकार मन और वाणी समान होते हुये भी नाना हैं ।।१७।।
दो बार 'अनि मे पाहुति देता है। दो बार (नमसे को ) पोंछता है । दो बार
(दूध ) खाता है । चार बार (चमसे में ) निकालता है । यह दस ( क्रियायें) हुई । विराज्
छन्द में दस अक्षर होते हैं । विराज ही यज्ञ है । इस प्रकार घह यश को विराज बना देता
है ॥१८॥
वह अग्नि में जो वाहुति देता है वह देवताओं लिये देता है। इसी से देय
( यच में ) सम्मिलित है। और जो पोंछ डालता है उसकी पितरों और प्रोपधियों के लिये
नाहुति देता है। इससे पितर और अोषधियाँ (यश में ) समिलित हैं । यह जो श्राहुति
देकर पाता है वह मनुष्यों के लिये आहुति देता है। इससे ( मनुष्य यश में ) सम्मिलित
होते हैं ॥२६॥
जो यज्ञ में सम्मिलित नहीं किये जाते वह तिरस्कृत हैं। इस प्रकार जो प्रजा तिरस्कृत
नहीं है उसके लिये यज्ञ के प्रारम्भ में ही भाग निकल जाता है। इस प्रकार पशु ( मनुष्यों
फे) साथ-साथ माग लेते हैं क्योंकि पशु मनुष्यों के पीछे चलने वाले हैं ॥२०॥
इस पर याज्ञवल्क्य का कहना है कि इस (अग्निहोन) को हविर्यज्ञ नहीं मानना
चाहिये । इसको तो पाकपज्ञ (Domestic Sacritico) कहना चाहिये। क्योंकि हविर्यश
में जो कुछ सुक में लिया जाता है यह सत्र अग्नि में छोड़ दिया जाता है। और यहाँ अग्नि
में श्राहुति देने के पश्चात् आचमन करता और साता है। यह सब पाकश की ही क्रिया
हैं। यह यह का पाशविक रूप है क्योंकि पाकयज्ञ पाशविक है ॥२०॥

२४६ कां० २.३.१.२२-२७॥ अग्निहोत्रनिरूपणम् सेपैकाहुतिरेवाये । यामेवा, प्रजापतिरजुहोदय यदेतऽएतत्पश्चेवाधियन्ताग्निर्योऽयं परते सूर्यस्तस्मादेषा द्वितीयाहुतिहयते ॥२२॥ सा या पूर्वाहुतिः । साग्निहोत्रस्य देवता तरमात्तस्यै जुहोत्यथ योत्तरा स्विष्टकृद्धा- जनगेव सा तस्मात्तामुत्तरार्धे जुहोत्येपा हि दिक् स्विष्टकृतस्तन्मिथुनायैवैषा द्वितीयाहुति- हूयते इन्दछ हि मिथुनं प्रजननम् ॥२३॥ तवयमेवतेऽआहुती । भूतं चैव भविष्यच्च जातं च जनिप्यमाणं चागतं चाशा चाय च श्यश्च तवयमेवानु ॥२४॥ प्रात्मैव भूतं । श्रद्धा हि तद्यद्भूतमझो तादात्मा प्रजैव भविष्यदनद्धा हि तद्यम- विष्यदनदो तद्यत्प्रजा ॥२५॥ श्रात्मैव जातम् । अद्धा हि तवज्जातमझो तादात्मा प्रजैव जनिष्यमाणमनद्धा हि तघजनिष्यमाणमनदो तद्यत्प्रजा ॥२६॥ प्रात्मैवागतम् । श्रद्धा हि तद्यदागतमद्धो दधदात्मा प्रजेवाशानदा हि तयदाशा- नदो तयत्प्रजा ॥२७॥ पहली एक शाहुति वही है जिसको प्रजापति ने दिया था और जिसके पीछे देवों ने (यश) जारी रस्सा अर्थात् अग्नि, वायु और सूर्य ने । इसलिये यह दूसरी याहुति देता है।॥२२॥ यह नो पूर्वाहुति दी गई वह तो अग्निहोत्र का देवता है। इसलिये उसी के लिये दी जाती है । और जो दूसरी बाहुति है वह स्थिष्टकृत के समान है इसलिये यह उत्तर की ओर दी जाती है । ( उत्तरा श्राइति उत्तर की ओर दी जाने से शब्दों का सादृश्य है ), योकि स्विष्टकृत की यही दिशा है । यह दूसरी ग्राहुति जोड़ा बनाने के लिये दी जाती है । क्योकि जोड़े से ही सन्तान उत्पन्न होती है ॥२३॥ यह दोनो याहुतियाँ दो का जोड़ है । भूत और भविष्य का और उत्पन्न हुये तथा उत्पन्न होने वाले का । जो है और जिसी नाशा है उन दोनो का । अाज का और क्ल का ॥२४॥ प्रात्मा ही भूत है । भूत निश्चित है और आत्मा मी निश्चित है । भविष्यत् प्रजा है । भयिष्यत् अनिश्चित है और प्रजा भी अनिश्चित है ॥२५॥ जो उत्पन्न हो गया वह आत्मा है क्योंकि जो उत्पन्न हो गया वह निश्चित है और श्रात्मा भी निश्चित है । जी उत्पन्न होने वाला है वह प्रजा है क्योकि जो उत्पन्न होने वाला यह अनिश्चित है और प्रजा भी अनिश्चित है ॥२६॥ जो प्राप्त हो गया (अागत, actual) वही श्रात्मा है। क्योंकि जो माप्त हो गया यह निश्चित है और आत्मा भी निश्चित है । अाशा प्रजा है क्योंकि प्रजा भी अनिश्चित है और प्राशा भी अनिश्रित है ॥२७॥ है

२५०
माध्यन्दिनीये शतपयवाहणे
का० २. ३. १. २८-३२
प्रात्मैवाध अद्धा हि तद्यदद्यादो तादात्मा प्रजेव श्खोऽनदा हि तबछ्योऽनदो
उद्यत्मजाः ॥रवा
सा या पूर्वाहुतिः । सारमानमनि हूयते तो मन्त्रेण जुहोत्यद्धा हि तयमंत्रोऽद्धो
तद्यदात्माऽथ योत्तरा सा प्रजामभि हूयते तो तूष्णी जुहोत्यनदा हि तयत्प्णीमनसो
तद्यत्मजाः ||
स जहोति । अग्निोतियोतिरग्निः स्वाहेत्यथ प्रातः सूर्यों ज्योतियोतिः सूर्यः
स्वाहेति तत्सत्येनन हूयते यदा घेव सूर्याऽस्तमेत्यथाग्निज्योतिर्यदा सूर्य उदेत्यथ सूर्यो
ज्योतिर्यदै सत्येन हूयते तद्देवानगच्छति ॥३०॥
तदु हैतदेवारुणये ब्रह्मवर्चसकामाय तक्षानूवाचाग्नि! ज्योतिर्वः सूर्यो वचों
ज्योतिर्वर्च इति नक्षवर्चसी हैव भवति य एवं विद्वानग्निहोत्र जुहोति ।।३।।
तद्वस्त्येव प्रजननस्येव रूपम् । अग्निज्योतिज्योतिग्निः स्वोहति तदुभयतो
ज्योती रेतो देवतया परिगृह्णात्युभयतः परिगृहीतं वे रेतः प्रजायते तदुमयत एयैतत्परिगृह्य
प्रजनयति ॥३२॥
श्रात्मा आज है क्योंकि अाज भी अनिश्चित है और आत्मा भी निश्चित है । फल
प्रजा है क्योंकि कल भी अनिश्चित है और प्रजा भी अनिश्चित है ।।२८।।
यह जो पूर्वाहति है यह श्रात्मा के लिये दी जाती है । यह मंत्र से दी जाती है ।
क्योंकि मंत्र निश्चित है और आत्मा भी निश्चित है। दूसरी प्रजा के लिये दी जाती है।
यह मौन होकर दी जाती है । क्योंकि मौन अनिश्चित है और प्रजा भी अनिश्चित
है॥२६॥
(सायंकाल की) याहुति इस मंत्र से दी जाती है-'अमियोतिज्योतिरमिः स्वाहा
( यजु० ३।६)। और प्रातः काल इस मंत्र से-सूर्योज्योतिर्योतिः सूर्यः स्वाहा' (यजु
RE)। सत्यता के साथ बाहुति दी जाती है क्योंकि जब सूर्य न जाता है सो अमि
ही ज्योति रहती है । और जन सूर्य निकलता है तो सूर्य ज्योति होता है । जो सत्यता के
साथ श्राहुति देता है वह देवों को प्रास होता है ॥३०॥
ब्रह्मवर्चस की कामना के लिये सदा ने अमणि के प्रति यही कहा था-'श्रमिवों
ज्योतिर्वर्चः सूर्योव! ज्योतिर्व' (यजु० ३।६)। जो पुरुष समझकर अमिहोत्र करता है
वह ब्रह्मवर्चसी हो जाता है ॥३२॥
यह मत्र सन्तानोत्पत्ति का रूप है। 'अमियोतियोतिरग्निः स्वाहा' कहकर वह
ज्योति रूपी वीर्य को देवता के द्वारा दोनों ओर से घेर देता है। दोनों थोर से घिर कर ही
तो वीर्य से उत्पत्ति होता है । इस प्रकार दोनों ओर से घेर कर ही वह इससे सन्तानोत्पत्ति
करावा ॥३२॥

कॉ० २.१.१.३३-३६ । अग्निहोत्रनिरूपणम् अथ प्रातः । सूर्यो ज्योतिज्योतिः सूर्यः स्वाहेति तदुभयतो ज्योती रेतो देवतया परिग्रहात्युभयतः परिगृहीतं चै रेतः प्रजायते तदुभयत एवैतत्परिगृह्य प्रजनपति तत्प्रजन- नस्य रूपम् ॥३३॥ तदु होवाच जीवलचेलकिः । गर्भमेवारणिः करोति न प्रजनयतीति स एतेनैव सायं जुहुयात् ।।३४॥ अथ प्रातः । ज्योतिः सूर्यः सूर्यो ज्योतिः स्वाहेति तदहि ज्योती रेतो देवतया करोति वहिर्धा ये रेतः प्रजातं भवति तदेना प्रजनयति ॥३५॥ तदाहुः । अग्नातत्साय, सूर्य जुहोति सूर्य प्रातरग्निमिति तदै तदुदितहोमि- नामेव यदा ह्येव सूर्योऽस्तमेत्यथाग्निज्योतिर्यदा सूर्य उदेत्यथ सूर्यो ज्योति स्य सा परिच- क्षेयमेव परिचक्षा यत्तस्यै नादा देवतायै हूयते याग्निहोत्रस्य देवताग्निोतिज्योतिरग्निः स्वाहेति तन नागये स्वाहेत्यथ प्रातः सूर्यो ज्योतिज्योतिः सूर्यः वाहेति तत्र न सूर्याय स्वाहेति ॥३६॥ अनेनैव जुहुयात् । सजूदेवेन सवित्रेति तत्सवितृमप्रसवाय सजू रात्र्येन्द्रपत्येति प्रातः काल की श्राहुति का मंत्र-सूर्यो ज्योतिर्योतिः सूर्यः स्वाहा' ( यजु० ३।६)। कहकर यह ज्योति रूपी वीर्य को देवता के द्वारा दोनों ओर से घेर देता है। क्योंकि दोनों और से घिर कर ही वीर्य से उत्पत्ति होती है । इस प्रकार दोनों ओर से इसे घेर कर ही यह इससे सन्तानोत्पत्ति कराता है ॥३३॥ जीवल चैलकि का कयन है कि भारणि गर्भ ही धारण करता है, सन्तानोत्पत्ति नहीं करावा । इसलिये उसो पाहुति से सायंकाल यो होत्र करे ॥३४॥ प्रातः काल 'ज्योतिः सूर्यः सूर्यो ज्योतिः स्वाहा' ( यजु० ३।९)। कहकर यह देवता के द्वारा ज्योति रूपी वीर्य को बाहर कर देता है। बाहर आकर ही वीर्य उत्पति करता है इसलिये इसके द्वारा उत्पत्ति करता है ॥३५॥ इसके विषय में कुछ लोग कहते हैं कि वह सायंकाल को अग्नि में सूर्य के लिये श्राहुति देता है और प्रातः काल सूर्य में अग्नि के लिये । यह उनके लिये सच है जो 'उदित- होमि' अर्थात् सूर्योदय के पश्चात् होम करने वाले हैं। क्योंकि जब सूर्य अस्त होता है तब अग्नि ज्योति होती है और जब सूर्य उदय होता है तो सूर्य ज्योति होता है । इसमें कोई दोष नहीं है । दोष इसमें है कि जो अग्निहोत्र के देवता हैं उनको निश्चय करके न कहा जाय (अर्थात् सूर्य और अग्नि को अलग-अलग)। वह कहता है 'अग्निज्योतिज्योंविरग्निः स्वाहा' न कि 'अग्नये स्वाहा । इसी प्रकार प्रातः काल के समय 'सूर्योज्योतिज्योतिः सूर्यः स्वाहा' न कि 'सूर्याय स्वाहा' ॥३६॥ (सायकाल को ) इससे मी आहुति दे–'सजूदेवेन सविना' ( यजु० ३।१०)। इस प्रकार रावितृ युक्त हो जाता है, प्रेरणा के लिये । पिर कहता है 'सजूराम्येन्द्रवत्या' इसमे वह

ર
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० २.३.२.१।
तगात्र्या मिथुनं करोति सन्ध्र करोतीन्द्रो हि यज्ञस्य देवता जुषाणोऽभग्निवेतु स्वाहेति
तदग्नये प्रत्यक्ष जुहोति ॥३७॥
अथ प्रातः । सन्र्देवेन सवित्रेति तत्सवितुमरप्रसवाय सजूरुपसेन्द्रवत्येत्यझेति वा
तदहा वोपसा वा मिथुनं करोति सेन्द्र करोतीन्द्रो हि यज्ञस्य देवता जुपाणः सूर्यो बेतु
स्वाहेति तत्सूर्याय प्रत्यक्षं जुहोति तस्मादेवमेव जुहुयात् ||२८||
ते होचुः । को न इदछ होष्यतीति प्रामण एवेति नागाणेदं नो जुहुधीति किं मे
ततो भविष्यतीत्यग्निहोत्रोच्छिष्टमेति स यत्नुचि परिशिनष्टि तदग्निहोत्रोच्चिष्टमथ
यस्थाल्या यथा परीणहो निपेदेव तत्तस्मात्तद्य एवं कश्च पिवेत्तदै नाबाह्मणः पिवेदनौ
हाधिश्रयन्ति तस्मानाबाहा एः पियेत् ॥३६॥ पाहाणम् ॥३।। ३.१.] ॥
इसका राति से जोड़ मिलाता है, और इन्द्र से युक्त करता है । इन्द्र ही यश का देवता
है। 'जुपाणो अग्नितु स्वाहा' ( यजु० ३।१०) । महकर वह प्रत्यक्ष रूप से अग्नि के लिये
ग्राहुति देता है ॥३७॥
अत्र प्रात काल को 'सजूदेवेन सवित्रा' कहकर प्रेरणा के लिये सवितृ-युक्त करता
है। अब बहता है-'सजूरुपसेन्द्रवत्या' इस प्रकार यह इराफा दिन या उषा से जोड़
मिलाता है और इसे इन्द्र-युक्त फरता है। इन्द्र यश का देवता है । 'जुपाणः सर्यो बेतु
स्वाहा' ( यजु० ३३१०)। कहकर यह प्रत्यक्ष रूप से सूर्य के लिये याहुति देता है। इसलिये
इसी प्रकार अाहुति दे ॥३८॥
उन्होंने कहा, 'हमारे लिये कौन पाहुति देगा” 'बाहाण ही' | 'हे ब्राह्मण, हमारे
लिये पाहुति दे।' 'तब मेरा भाग क्या होगा ?' 'अग्निहोत्र का उच्छिष्ट ( मचा हुआ)
यह जो सुवे मे रह जाता है वह अग्निहोत्र का उच्छिष्ट है । जो थाली में रह जाता है वह
वैसा ही है जैसा कि (गादी ) धेरे में से (चाँवल निकालना)। यदि कोई इसे पिये तो
ब्राह्मण के सिवाय अन्य न पीये । यह अग्नि में रखा हुअा ( पविन) है, इसलिये नाबाहारण
नपीबे ॥३६॥
।
अध्याय ३--ब्राह्मण ?
पताह वे देता योऽस्ति । तस्मिन्यसन्तीन्द्रो यमो राजा नही नैपियोऽनभंसा-
गमनोऽसन्पामरः ॥2॥
जो कोई ( यजमान ) होता है उसमें यह देवते होते हैं :-न्द्र, राजा, यम, नष्ट
मैपिध (या गैपप), अनमा गमन, श्रसन्याण ॥१॥

को०२. ३. २. २-५॥ अग्निहोत्रनिरूपएम् २५ तहाऽएप एवेन्द्रः । यदाहवनीयोऽथैष एवं गार्हपत्यो यमो राजाथैप एक नई नैपिधो यदन्वाहार्यपचनस्तघदेतमहरहर्दक्षिणत आहरन्ति तस्मादाहुरहरह नडो नैपिधो यम राजानं दक्षिणत उपनयतीति ॥२॥ अथ य एष सभायाममिः। एष एवानमन्त्सांगमनस्तद्यदेतमनशित्वेवोपसंगच्छते तस्मादेपोऽनश्न वथ यदेतद्भस्मोद्धृत्य परावन्त्येप एवासपासका स यो हैवमेतदेव मय्येता देवता वसन्तीति सर्वान्हैवैती लोकान्जयति सर्व लोकाननुसंचरति ॥३॥ तेपामुपस्थान । यदेव सायं प्रातराहयनीयमुप च तिष्ठतऽउप चास्ते तदेव तस्योप- स्थानमथ यदेव प्रतिपरत्य गार्हपत्यमास्ते वा शेते वा तदेव तस्योपस्थानमथ यत्रैव संग्रज- सन्याहार्यपचनमुपस्मरेत्तदेव तं मनसोपतिष्ठत तदेव तस्योपस्थानम् ॥४॥ अथ प्रातः । अनशित्वा मुहूर्त, समायामासित्यापि काम पल्ययेत तदेव तस्यो- पस्थानमथ यत्रैय भस्मोद्धृतमुपनिगच्छेत्तदेव तस्योपस्थानमेवमु हास्यैता देवता उपस्थिता भवन्ति ।।५।। यजमानदेवत्यो वै गार्हपत्यः । अथैव भातृव्य देवत्यो यदन्याहार्यपचनस्तस्मादेत नाहरहराहरेयुर्न ह वाऽभस्य सपना भवन्ति यस्यैवं विदुष एतं नाहरहराहरन्त्यन्याहार्य- यह जो शाहवनीय है वह इन्द्र है, जो गाईपत्य है वह राना यम है । यह लो अन्याहार्य पचन (दक्षिणाग्नि ) है वह नड-नैषिध है । चूंकि प्रतिदिन दक्षिण से (अग्नि) लाते हैं इसलिये कहते हैं कि नड नैषिध प्रतिदिन राजा यम को दक्षिण से लाता है ॥२॥ और यह जो सभा में अग्नि है वह अनशत् सांगमन है। इसको अनभत् इसलिये कहते हैं कि लोग बिना साये उसके पास जाते हैं। और उसमें से राख निकाल कर जहाँ फेंफते हैं यह श्रसन्पांसय है । जो इस बात को जानता है यह सब लोगों को जीतता है, सत्र लोकों में विचरता है और समझता है कि यह देवतागण मुझमें विद्यमान है ॥३|| श्रम उन (अग्नियों) के उपस्थान (उपासना) विषय में । जो सायं श्रीर मातः को श्रादयनीय के पास खड़ा होना और बैठना है यही उसकी उपासना है। और जब लौट कर गार्हपत्य के पास बैठना या लेटना है वह उसको उपासना है। और जब (श्रावनीय से) निकल कर अन्याहार्य-पचन का स्मरण करना तथा मन में उसके पास ठहरना है वह उसकी उपासना है ।।४।। और प्रातः काल निना साये मुहूर्त भर सभा में बैठना और यथेच्छा परिममा देना है वही उसकी उपासना है। और जहाँ उसमें से लेकर भस्म डाली जाती है वहाँ उदरना है, यही उसकी उपासना है । इस प्रकार उन देवताओं की उपासना हो गई ||५|| गाईपत्य का देवता यजमान है, और अन्याहार्य पचन का देवता उसका शन है, इसलिये ( दक्षिणाग्निबो) रोज रोज ( गार्हपत्य से) नहीं ले जाना चाहिये । उसके पोई रातुनहीं होते। जो इस बात को जानता है उसके यहाँ इस अमि को रोज-रोज नहीं माध्यन्दिनीये शतपथबामणे कां० २.३.२.६.१०॥ मचनो वाऽएपः ॥६॥ उपयसथऽएवैनमाहरेयुः । यत्रैवास्मिन्यक्ष्यन्तो भवन्ति तथो हास्यैपोऽमोघायाहतो भवति ॥७॥ नवायसिते पैनमाहरेयुः । तस्मिन्पचेयुस्तद्बामणा अश्नीयुर्यो तन विन्देद्य- पचेदपि गोरेय दुग्धमधिश्रयित वयात्तस्मिन्बाह्मणान्पाययितयै व्यापापीया_सो ह वाऽअस्य सपना भवन्ति गस्यै विदुप एवं कुर्वन्ति तस्मादेवमेव निकीत् ।।८।। तधत प्रथमई समिदो भवति । धूप्यतऽइप तर्हि हैष भवति रुद्रः स यः काम- येत यथेमा रुद्रः प्रजा अश्रद्धयेव त्वत्सहसेव स्वनिधातमिव त्वरसचा एरमन्नमद्यामिति तर्हि ह स जुहुयात्प्राप्नोति हैतदन्नाद्यं य एवं विद्वांस्तहिं जुहीति ||ll श्रथ यत्रतत्प्रदीप्ततरो भवति । तर्हि हैप भवति वरुणः स य• फागयेत यथैमा वरुणः प्रजा गृह्णनिय त्वत्सहसेव त्वन्निपातमिन त्वत्सचत एपमन्नमद्यामिति तहिं हस जुहुयात्प्राप्नोति हैतदपाय य एवं विद्वांस्तहि जुहोति ॥१०॥ अथ यत्रतत्प्रदीप्तो भवति । उच्चैधूमः परमया त्या वल्पलीति तर्हि हैप भव- तीन्द्रः स यः कामयेतेन्द्र इव थिया यशसा स्यामिति तहि ह स जुहुयात्प्राप्नोति हैवैतद- निकालते । यह अन्याहार्य-पचन है ॥६॥ उपवास के दिन ही उसको लाना चाहिये जब इसमें यश करने वाले हो । और यह (यजमान के ) अमोघ (निश्चित सफलता) के लिये लाई जाती है ॥७॥ या इसको नये घर में ले जाये । उसमें पका और बालों को जिलायें। यदि पकाने के लिये और कुछ न मिले तो गाय के दूध को ही अग्नि पर रख दें और ब्राह्मणों को पिला। जिरा किसी यह जानने वाले के लिये वह ऐसा करते हैं उसके शनु पापी (अवनति शील) हो जाते हैं । इसलिये ऐसा ही करना चाहिये ॥८॥ जब अग्नि पहले ही जलाई जाती है और उसमें धुओं ही निकलता है पर यह अग्नि रुद्र होती है । जैसे रुद्र इन प्रजाओं को कभी अश्रद्धा से, कमी कडेपन में, कभी मार कर यरता है उसी प्रकार यदि कोई चाहे कि अन साऊँ तो यह यह आहुति दे ! जो कोई समझकर आहुति देता है उसको अन्न की प्राप्ति हो जाती है | जन अग्नि अधिक प्रदीप्त हो जाती है तो वयण हो जाती है। जैसे वरुण प्रजा को पभी पकह कर, कभी कड़ेपन से और भी मार कर अरसता है इसी प्रकार यदि कोई चाहे कि मैं अन साऊँ तो यह यह याहुति दे । जो कोई समझकर थाहुति देता है उसको अन्न कीमाप्ति हो जाती है ।।१०।। जब अग्नि बहुत प्रज्वलित होती है और पुष्कल धुआँ चक्कर काटता हुना ऊपर को उठता है तो यह इन्द्र हो जाती है । जो कोई चाहे कि इन्द्र के समान श्री और यश घाला हो जाऊँ तो यह यह अाहुति दे । जो कोई समझकर आहुति देता है उसको शूल की कां० २. ५.२.११-१६ । नग्निहोननिरूपणम् २५५ जाधू य एवं विद्वांस्ताह जुहोति ॥११॥ नथ यत्रतत्प्रतितरामिव । तिरश्चीवाचिः सं शाम्यतो भवति तहि हैस भवति मित्रः स यः कामयेत मैत्रेणेदमन्नमद्यामिति यमाहुः सर्वस्य वाऽअयं घासणो मित्रं न वाऽअयं कं चन हिनस्तीति तर्हि ह स जुहुयात्प्राप्नोति हैवैतदन्नाचे य एवं विद्वांस्तर्हि जुहोति ।।१२।। अथ यतदाराश्व कश्यन्तऽइव तर्हि हैप भवति ब्रह्म स यः कामयेत ब्रह्मवर्चसी स्यामिति तर्हि ह स जुहुयात्प्राप्नोति हैवैतदनापं य एवं विद्वांस्तहि जुहोति ।।१२।। एतेपामेक संवत्सरमुपेत्सेत् । स्वयं जुङद्यदि पास्यान्यो जुहुयादय योऽन्यथान्यथा जुहोति यथापो वागिखनबन्यद्वानाद्य स सामि निवर्तेतैर्न तदर्थ यः सार्धं जुहोति यथापो याभिसननन्यदाबायं तत्क्षिप्रेऽगितॄन्द्यादेवं तत् ।।१।। 'अभयो ह वाऽएता अन्नाद्यस्य यदाहुतयः । अभि हैवैतदन्नायं तृपत्ति य एवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति ॥१५॥ सा या पूर्वाहुतिः ते देवा मथ योत। ते मनुष्या अथ यस्तुचि परिशिनष्टि ते पशवः ।।१६|| प्राति हो जाती है ॥११॥ जब यह अग्नि घटती हुई शान्त सी तिरछी जलती है तो मिन हो जाती है । यदि कोई चाहे कि मित्रता से अन्न पाऊँ, जैसे कहा करते हैं कि अमुक ब्राह्मण मित्र है, यह किसी की हानि नहीं करता, तो यह याहुति दे | जो समझकर आहुति देता है वह अन्न को प्राप्त कर लेता है ॥१२॥ जन इस (अग्नि) के अङ्गारे जलते हैं तब यह ब्रह्म हो जाती है। जो चाहे कि मैं ब्रह्मवर्चसी हो जाऊँ वह यह साहुति दे । जो समझकर ग्राहुति देता है उसे अन्न की प्राप्ति हो जाती है ।।१३।। उसफो साल भर तक इनमें से एक का सेवन करना चाहिये, चाहे स्वय ग्राहुति दे या किसी से दिलावे । और जो कभी मिण के और कभी किसी के लिये आहुति देता है तो वैमा ही व्यर्थ है जैसे पानी के लिये कभी यहाँ रसेदे, कभी वहाँ या अन्य के लिये श्रीर. वीर में छोड़ दे। और यदि लगातार आहुति देता जाय तो ऐख है जैसे जल या अन्न के लिये सोरता-सोदता शीम मात कर ले ||१४|| ये जो आहुतियाँ हैं वह अब के (खोदने के लिये अग्नि या खुरसा है। जो समझार अग्निहोर करता है वह अन्न सी प्राति करता है ॥१५॥ जो पूर्वाहुति है वह देव हैं, जो पिछली है यह मनुष्य और जो सुर में पच रहे यह पशु ||१६॥

माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० २.३.३.१-२॥ स वै कनीय इव पूर्वामाहुतिं जुहोति । मूय इवोत्तरां भूय इस सुचि परिशि- नष्टि ॥१७॥ स यत्कनीय इव पूर्वामाहुति जुहोति । कनीयासो हि देवा मनुष्येभ्योऽथ यद्भूय- ऽइवोत्तरां भूयासो हि मनुष्या देवेभ्योऽथ यद्भय इस सुचि परिशिनष्टि भूमा सो हि पशवो मनुष्येभ्यः फनीयाधंसो ह याऽमस्य भार्या भवन्ति भूयासः पशवो य एवं विद्या- नग्निहोत्रं जुहोति तद्वै समृद्ध यस्य कनीया सो मार्या असन्भूयासः पशवः ||१८|| माझगम् ।।४।। [३.२.] । द्वितीयाः प्रपाठकः ।। करिडकासख्या ।।१०३॥ पूर्णाहुति में थोड़ा ही डालता है, पिछली में अधिक और उससे भी अधिक सुक् में बचा रखता है ।।१७॥ पूर्याहुति में थोड़ा सा इसलिये डालता है कि देय यादमियों से कम है। दूसरी याहुति में अधिक इसलिये डालता है कि मनुष्य देवों से अधिक हैं । सुक् में सत्र से अधिक इसलिये छोडता है कि पशु मनुष्यों से भी अधिक है ! जो कोई समझकर अग्निहोत्र करता है उसके आश्रित मनुष्यों ( भार्य) की अपेक्षा पशु अधिक होते हैं । जिसके भार्य (श्रानित मनुष्य ) कम और पशु अधिक हो उसी को समृद्ध पुरुर कहते हैं ॥१८॥ अध्याय ३-ब्राह्मरा३ यन वै प्रजापतिः प्रजाः ससृजे । स यत्राग्नि समजे स इदं जातः सर्वमेव दग्धं दभइत्येवाविलमेव ता यास्तहिं प्रजा आसुस्ता हैनछ सम्पेष्टुं दघिरेसोऽतितिक्षमाणः पुरुणमेवाभ्येयाय ॥१॥ स होवाच । न वाऽश्राहमिदं तितिक्षे हन्त ला प्रविशानि त मा जनयित्वा विभूहि स यथैव मा त्यमस्मिलोके जनयित्वा मरिभ्यस्येवमेवाहं त्वाममुधिलोके जनयित्वा भरिप्यामीति तथेति तं जनयित्वारिंभः ॥२॥ जब मजापति ने प्रजा उत्सन्न की और अग्नि उत्पन्न की ती यह उत्पन्न होते ही सब को जलाने लगी। और सर ने उससे बचना चाहा। और जो प्रजा थी उसने उसको बुझाना चाहा । यह सहन न करके यह पुरुष के पास आई ।।१।। उसने 'मैं यह सहन नहीं पर सफ्ती। तुझ मे घुस जाऊँ । तू मुझे उत्पन्न करके पालन करा । जैसा तू इस लोक में मुझे जन्म देकर पालन करेगा वैसा ही मै परलोक में तुझे जन्म देकर पालन फलंगी'। उसने कहा, 'अच्छा' । उसने उसे उत्पन्न किया और पालन किया ॥२॥ पहा, कां० २.३.३.३-७॥ अग्निहोत्रनिरूपणम् स यदग्नीऽाधत्ते । तदेनं जनयति तं जनयित्वा विगति स यथा हैवैप एतमस्मि लोके जनयित्वा विभावमु हैवैप एतममुष्मिलोके जनयित्वा बिभर्ति ॥३॥ तन्न साम्युद्वासयेत । सामि हास्मै स ग्लायति स यथा हैवैष एतस्माऽअस्मिलोके सामि ग्लायत्येवमु हैवेष एतस्माऽअमुष्मिलोके सामि ग्लायति तस्मान्न साम्युद्वा- सयेत ॥४॥ स यत्र म्रियते । यत्रैनमग्नावभ्यादयति तदेषोऽग्नेरधिजायते स एप पुत्रः सन्धिता भवति ॥५॥ तस्मादेतपिणाभ्यनूक्तछ । शतमिन्नु शरदो ऽअन्ति देवा यत्रा नश्वका जरमं तनूनाम् । पुत्रासो यत्र पितरो भवन्ति मा नो मध्या रीरिषतायुर्गन्तोरिति पुत्री ह्य प सन्स पुनः पिता भवत्येतन्नु तयस्मादग्नीऽआदधीत ॥६॥ तद्वाऽएप एव मृत्युः । य एष तपति तद्यदेव एव मृत्युस्तस्माद्या एतस्मादर्वाच्यः प्रजास्ता नियन्तेऽथ याः पराच्यस्ते देवास्तस्मादु तेऽमृतास्तस्येमाः सर्वाः प्रजा रश्मिभिः प्राणेप्पनिहितास्तस्मादु रश्मयः प्राणानभ्यस्तायन्ते ॥७॥ जब वह दो अग्नियों का प्राधान करता है तो उनको उत्पन्न परता है और उत्पन्न करके उनका पालन करता है । और जैसा वह इसका इस लोक में उत्पन्न करते पालन करता है वैसा ही यह (अग्नि) उस लोक में उसको उत्पन्न करने उसका पालन परता है। इस अग्नि को अधूरा न हटावे । यदि इसको अधूरा हटा देगा तो जिस प्रकार अग्नि को इस लोक में हास करेगा उसी प्रकार अग्नि उस लोक में उसका भी हास पर देगा । इसलिये उसको अग्नि को अधूरा न हटाना चाहिये ।।४।। और जब वह मरता है और उसे अग्नि पर रसते हैं तो वह अग्नि से ही उत्पन्न होता है । जो (अग्नि ) अब तक उसका पुन गा वह अन उसका पिता हो जाता दै इसीलिये ऋषि ने कहा था:-शतमिन्तु शरदोऽअन्ति देवा यत्रा नश्चका जरस तनूनाम् । पुत्रासो यत्र पितरो भवन्ति मा नो मध्या रीरिषतायुर्गन्तो.' (यगु० २५/२२, १० RIEE)| 'हे देवतायो सौ वर्ष हमारे सामने हैं जब तुम हमारे शरीरों के बुढ़ाप को एरते हो। जब पुत्र पिता हो जाते हैं श्राप हमारी पूरी होने वाली श्रायु को बीच में मत पाटो' । क्योंकि जो (ग्नि) अब तक पुन था अय पिता हो गया। यही कारण है कि श्रन्याधान करना चाहिये !! यह जो सूर्य है यह मृत्यु है इसलिये उससे इस भोर की प्रजा मर जाती है। और जो उससे परली पोर हैं अर्थात् देव, वे अमर रहते हैं । यह सम प्रजाये हिरणों द्वारा प्राणों में स्थित है। इसीलिये किरणे प्रादों तक जाती है।

२५५ माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां० २.३.३.८-११ । स यस्य कामयते । तस्य प्रासमादायोदेति स म्रियते स यो हैत मृत्युमनतिमुच्या- थामु लोकमेति यथा हैवास्मिलोके न संयतमाद्रियते यदा यदेय कामयतेऽथ मारयत्येवमु हैवामिलोके पुनः पुनरंव प्रमारयति ।।८।। स यत्सायमस्तमिते देऽआहुती जुहोति । तदेताभ्यां पूर्वाभ्यो पद्यामेतस्मिन्मृत्यो प्रतितिष्ठत्यथ यत्प्रातरनुदिते देऽआहुती जुहोति तदेताभ्यामपराभ्या पद्यामेतस्मिन्मृत्यो प्रतितिष्ठति स एनमेप उद्यन्नेवादायोदेति तदेतं मृत्युमतिमुच्यते सैपाग्निहोने मृत्योरतिमुक्ति- रति ह वै पुनर्मुत्यू मुच्यते य एवमेतामग्निहाने मृत्योरतिमुक्तिं वेद ||६|| यथा वाऽड्पोरनीकम् । एवं यज्ञानामग्निहोत्रं येन पाऽइपोरनीकमेति सर्वा ये तेनेपु- रेत्येतेनो हास्य सर्व यज्ञकतर एतं मृत्युमतिमुक्ताः ॥१०॥ अहोराने ह वाऽअमुष्मिलोके परिप्लवमाने । पुरुपस्य सुकृतं क्षिणुतोऽर्वाचीनं वाऽअतोऽहोराने तथो हास्याहोरात्रे सुकृतं न क्षिणुतः ॥११॥ स यथा रथोपस्थे तिष्ठन् । उपरिष्टाद्रथचक पल्यडपमानेऽउपापेक्षेतैये परस्ता- दर्वाचीनोऽहोरात्रेऽउपावेक्षते न ह वाऽमस्याहोरात्रे सुकृतं क्षिणुतो य एवमेतामहोरात्रयो- यह सर्य जिसके चाहता है उसके प्राण लेकर उदय होता है और यह मर जाता है । जो इस मृत्यु से न बचकर उस लोक में जाता है, उसको बार-बार मारा जाता है, उसी प्रकार जैसे इस लोक मे कैदी पर सरती बरते हैं और जब चाहते हैं तब मार डालते यह जो शाम को सूर्यास्त होने पर दो आहुतियाँ देता यह इन दो अगले पैरों से इस मृत्यु पर प्रतिष्ठा पाता है । और यह जो सर्योदय से पूर्व हो याहुतियाँ देता है यह पिछले दो पैरों से इस मृत्यु पर प्रतिष्ठा पाता है। और जब सूर्य निकलता है तो उसको लेकर मृत्यु से छूट जाता है, यह अग्निहोत्र के द्वारा मृत्यु से छूटने का विधान है । जो इस प्रकार अमिहोत्र द्वारा मृत्यु से छुटकारे का शान रखता है यह बार-बार की मौत से छूट जाता है ॥६॥ जैसे तीर की नौक होती है वैसे ही यश और अमिहोन का सम्बन्ध है । जिधर को तीर की नोक जाती है उगी और तीर जाता है, इस (अग्निहोन) द्वारा सब यश मृत्यु से छूटने के धन हैं ।।१०॥ रात और दिन धूमते हुये मनुष्य के सुकृत को उस लोक में क्षीण कर देते हैं । परन्तु दिन और रात उसरे इस प्रोर हैं, इसलिये दिन-रात उसके सुकृत को क्षीण नहीं परते ॥१॥ और जैसे रंग में मैठे हुये ऊपर से रथ के धूमते हुये पहियों को देखता है उसी प्रकार यह ऊपर से दिन और रात को देखता है । और जो इस प्रकार दिन और रात से छुटकारा पाने का भेद जानता है, उसके सुकृत को दिन और रात क्षीण नहीं कर ९५६ कां०२. ३. ३. १२-१६ । अग्निहोत्रनिरूपणम् रतिमुक्तिं वेद ॥१२॥ पूर्वणाहवनीय परीत्य | अन्तरेण गार्हपत्यं चैति न वे देवा मनुष्यं विदुस्तऽएनमे- तदन्तरेणातियन्तं विदुरयं चे न इदं जुहोतीत्यग्निवें पाप्मनोऽपहन्ता तावस्याहवनीयश्च गार्हपत्यश्चान्तरेणातियतः पाप्मानमपहतः सोऽपहतपाप्मा ज्योतिरेव श्रिया यशसा भवति ॥१३॥ उत्तरतो वाऽग्निहोत्रस्य द्वारथं । स यथा द्वारा प्रपद्यते तदध यो दक्षिणत एत्यास्ते यथा वहिर्धा चरेदेवं तत् ॥१४॥ मौर्ह वाऽरपा स्वा । यदग्निहोत्रं तस्याऽएतत्यै नावः स्वाया आहवनीयश्चैय गार्हपत्यश्च नीमण्डेऽअथेष एव नापाजी यत्क्षीरहोता ।।१५।। स यरप्राडुपोदेति । तदेनां प्राचीमभ्यजति स्वर्ग लोकममि तया स्वर्ग लोक, समश्नुते तस्या उत्तरत आरोहण, सैन; स्वर्ग लोक सगापयत्यथ यो दक्षिणत एत्यास्ते तथा प्रतीर्णायामागच्छेत्स विहीयेते स तत एव बहिर्घा स्यादेवं तत् ॥१६॥ अथ यामेता, समिधमभ्यादधाति सेप्टका येन मन्त्रेण जुहोति तघजुर्येनेतामिष्ट. फामुपदधाति यदा वाऽइप्टकोपघीयतेऽथाहुतिहूयते तदस्योपहितास्वेवेष्टकास्वेता आहुतयो सकते ॥१२॥ ( यजमान ) पूर्व की ओर से श्राहवनीय का चक्कर लगाएर उसके और गार्हपत्य के बीच में होकर (अपने स्थान को) जाता है । क्योंकि (अभी ) देव (इस ) मनुष्य को पहचानते नहीं । परन्तु जब वह बीच में रो जाता है तो पहचानते हैं कि यही हमको शाहुति देगा । अनि पाप का नाशक है और ग्राहयनीय और गार्हपत्य उसके पाप को नष्ट कर देते हैं जो उन दोनों के बीच में होकर निकलता है । और उसका पाप नष्ट हो जाने पर वह भी और यश से युक्त होकर ज्योति हो जाता है ।।१३।। अग्निहोत्र का द्वार उत्तर की ओर है। इसलिये वह ऐसे घुसता है मानो द्वार में होकर घुसा । और जो दक्षिण से जाकर बैठ जाय तो मानो वह बाहर चला गया ॥१४॥ अमिहोत्र स्वर्ग की नाव है । श्रावनीय और गाईपत्य उस स्वर्ग की नाव की दो तरफ हैं । और दूध की आहुति देने वाला मल्लाह है ॥१५॥ जब यह पूर्व की ओर चलता है तो मानो वह इस नाय को पूर्व की ओर स्वर्ग की ओर ले जाता है और उसके द्वारा स्वर्ग लोक को प्राप्त कर लेता है। उस पर उत्तर से चढ़ना उसको स्वर्ग लोक में ले जाना है। जो दक्षिण से घुसकर उसम बैठता है तो ऐसा समझना चाहिये मानो यह उस समय नाव में घुसने लगा जब यह चल पड़ी और वह पीछे और बाहर रह गया ॥१६॥ इस पर जो समिधा रखना है वह मानो एंट है । शिम मंन रो प्राहुति देता है यह यशुः है जिससे वह ईट सती जाती है । और जर इंट रगनी जाती है तय थाहुति दी जाती - २६० माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० २.३.४.१1 हूयन्ते या एता अग्निहोनाहुतयः ॥१७॥ प्रजापतिर्वाऽअग्निः । संवत्सरो वै प्रजापतिः संवत्सरे-संवत्सरे ह वाऽअस्याग्निहोत्रं चित्येनामिना सतिष्ठते संवत्सरे-संवत्सरे चित्यमामिमाप्नोति य एवं विद्वानमिहोनं जुहोत्येतदु हास्याग्निहोनं चित्येनामिना सतिष्ठते चित्यमग्निमामोति ॥१८॥ सप्त च वै शातम्यशीतीनामचः । विवंशतिश्च स यत्सायं प्रातरग्निहोत्रं जुहोति ते देऽआहुती ता अस्य संवत्सर ऽाहुतयः सम्पद्यन्ते ॥१६॥ सप्त चैव शतानि विशतिश्च । संवत्सरे-संवत्सरे ह वाऽअस्याग्निहोत्रं महतोक्थेन सम्पद्यते संवत्सरे-संवत्सरे महदुक्थमामोति य एवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोत्येतद्नु हास्या- मिहोत्रं महतोक्थेन सम्पद्यते महदुक्थमाप्नोति ॥२०॥ ब्राह्मणम् ॥१॥ [३.३.] । है । इसलिये उन रस्सी हुई ईटों पर वे ही आहुतियाँ दी जाती है, जो अग्निहोत्र की श्राहु- तियाँ हैं । (दूसरे बड़े यज्ञ से उपमा दी है ) ॥१७॥ प्रजापति अग्नि है और प्रजापति संवत्सर है। इसलिये वर्ष-प्रतिवर्ष अग्नि-चय पर अमिहोत्र होता है और वर्ष प्रतिवर्ष अग्नि-चय किया जाता है, उस मनुष्य का जो यह समझ- कर अग्निहोन करता है ॥१८॥ अरशी ऋचाओं की गत यौ बीस आहुतियाँ दे । साय और प्रातः के अग्निहोत्र की दो याहुनियाँ होती है । इस प्रकार वर्ष भर में- ॥१६॥ सात सौ बीस साहुतियाँ हुई । इस प्रकार वर्ष-प्रतिवर्ष यह अग्निहोत्र बड़ी स्तुति द्वारा किया जाता है । और जो अग्निहोन ( उसके) रहस्य को समझकर करता है उसको बड़ी स्तुति की प्राप्ति हो जाती है ॥२०॥ अध्याय ३.-ब्राह्मण ४ अग्नी ह वे देवाः । सर्वान्पशूनिदधरे ये च ग्राम्या ये चारण्या विजय वोपप्रैप्यन्तः कामचारस्य वा कामायायं नो गोपिठो गोपायदिति या ॥१॥ तानु हामिनिचकमे । ते संगृह्य रात्रि प्रवियेश पुनरमे इति देवा एदमि तिरोभूतं देवों ने अपने मन्त्र पशुओं को, चाहे गाँव के, चाहे जगली, अमि को गौंप दिया । या वो यह विजय के लिये जा रहे थे या स्वतन्त्र विचरना चाहते थे या यह समझकर फि अग्नि रक्षक है, इनकी रक्षा करेगा ॥१॥ अनि को उन पर लोभ या गया। वह उनको लेकर रात्रि में प्रविष्ट हो गया । देवों ने पदा, चलो लौट चलें और जहाँ अग्नि छिपा था वहाँ पहुँच गये। उन्होंने जान लिमा क०२.३, ४, २-५। अग्निहोननिरूपणम् २६१ ते ह विदा चकरिह वै प्राविक्षद्रात्रिं वै प्राविक्षदिति तमेतत्पत्यायत्या रानौ सायमुपा- तिष्ठन्त देहि नः पशून्पुनर्नः पशून्देहीति तेभ्योऽग्निः पशून्पुनरददान् ।।२।। तस्मै कमनीऽउपतिष्ठेन | अग्नी व दातारो तानेतद्याचते सायमुपतिष्ठेत साय, हि देवा उपातिष्ठन्त दत्तो हैवास्माऽएतौ पशून्य एवं विद्वानुपतिष्ठते ॥३॥ अथ यस्मानोपतिष्ठेत । उभये ह वाऽइदमये सहासुदेवाश्च मनुष्याश्च तद्यद्ध स्म मनुष्याणां न भवति तद्ध स्म देवान्याचन्तऽइदं वे नो नास्तीदं नोऽस्त्विति ते तस्याऽएव याञ्च्यायै द्वेषेण देवास्तिरोभूता नेदिनसानि नवेप्योऽसानीति तस्मान्नोप- अथ यस्मादुपैव तिष्ठेत | यज्ञो वै देवानामाशीर्यजमानग्य तदाऽएप एन यसो यदाहुतिराशीरेय यजमानस्य तद्यदेवास्यात्र तदेतदुपतिष्ठमानः कुरुते तस्मादुपैव तिष्ठेत ॥ तिष्ठेत ॥५॥ अथ यस्मानोपतिप्ठेत । यो वे घासणं वा शसमानोऽनु चरति क्षत्रियं वार्य मे दास्यत्ययं मे गृहान्करिष्यतीति यो वै तं वाद्येन वा कर्मणा वाभिरिराधयिपति तस्मै वै स देयं मन्यतेऽथ य आह कि नु ल ममासि यो मे न ददासीतीश्वर एन द्वेष्टोरीश्वरो निर्वेद कि असि यहाँ छिपा है, रात में छिपा है ! जय सायकाल को रानि वापिस आई तो उन्होंने पहा, 'हमारे पशु लौटा, हमारे पशु लोटा' । अनि ने उनसे पशु लौटा दिये ॥२॥ इसलिये दोनों अगियों का नम्रता से सेवन करे । दोनों अमियाँ दाता है । उन्दी से माँगता है। शाम को सेवन करे । शाम ही को देवताओं ने सेवन क्यिा था 1 जो ज्ञानपूर्वक दोनों अग्नियों का सेवन करता है उसको वे पशु देते हैं ||३|| अग्नियों का सेवन करने के विरुद्ध यह युचि दी जाती है । पहले देव और मनुष्य दोनों साथ रहते थे । जो चीन मनुष्यों वे पारा नहीं होती थी उसको वह देशों से मांगते थे, 'हमारे पास यह वस्तु नहीं है । इरो हमको दीजिये। इरा माँगने के द्वप ये पारण देव छिप गये । इसलिये देवों के पास नहीं जाना चाहिये पही यह हिसा या द्वेषन करें ॥४॥ सेवन करने के पक्ष में यह युति दी जाती है। यश देवों पाई और आशीर्वाद यजमान था । यह पाहुति ( अग्निहोत्र ) भी यश ही है और जो उछ यह ( यजमान ) यहाँ रहकर करता है यह यजमान के लिये श्राशीयाद है । इसलिये अवश्य सेवन परमा चाहिये । सेवन के विरुद्ध यह युक्ति है-जो कोई ब्राह्मण या क्षत्रिय रे पाम नारर उसया पराणा परता है और यहता है यह मुझे दान देगा या मेरा पर यनमा देगा' । यह उसयो याणी और कर्म में पुरा करता है परन्तु जो कहता है न मेरा कौन है । मुझे क्या देगा तो या मालिक उसे श्रममन्न रहेगा, उसमे दंप परेगा । इनिये अनियों के पास नहीं जाना २६२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० २.३.४, ६-६। गन्तोस्तस्मानोपतिष्ठतेतदित्त्वेवैध एतं याचते यदिन्द्धे यज्जुहोति तरमानोपतिप्ठेत ॥६॥ अथ यस्मादुपैर तिष्ठेत । उत वै याचन्दातारं लभतऽएवोतो भर्ता भाय मानुयु- ध्यते स य देह मार्यो चै तेऽस्मि विभूहि मेत्यथेनं घेदाथैनं भायै मन्यते तस्मादुपैर तिष्ठे तेदमित्तु समस्तं यस्मादुपतिप्ठेत |७|| प्रजापतिर्वा एप भूत्या ! यारत ईष्टे यावदेनमनु तस्य रेतः सिञ्चति पदनिहोत्र जुहोतीदमेवैतत्सर्वमुपतिष्ठमानोऽनुविकरोतीदछ सर्वमनुप्रजनयति ।।८।। सघाऽउपरत्या प्रतिपद्यते । इयं वाऽउप द्वयेनेयमुप यद्धीदं कि च जायतेऽस्या तदुपजायतेऽथ यन्यूछत्यस्यामेव तदुपोप्यते तदहाराव्या भूयो भूय एयाक्षय्यं भवति तदक्ष य्येवैतद्भग्ना प्रतिगद्यते 10 स श्राह' । उपप्रयन्तोऽअध्वरमित्यध्वरो यै यज्ञ उपप्रयन्तो यज्ञमित्येवैतदाह मन्नं चाहिये क्योंकि प्रज्वलित करने और आहुति देने से वह मॉग चुक्ता है, फिर (मॉगने लिये ) अग्नियों के पास नहीं जाना चाहिये ॥६।। श्रय सेवन के पक्षों में यह युक्ति है । जो माँगता है उसको दाता भी मिल जाता है। कोई मालिक अपने नौवर वरी प्रावश्यक्ताओं को नहीं जानता जब तक नौकर नहीं कहता कि 'मै अापरे ही ऊपर हूँ । ग्याप मेरा पालन कीनिये । जन जान जाता है कि यह मेरे ही याश्रित है तो उसको पालन करता है । इसलिये अग्नियों का सेवन ही करना चाहिये। अग्नियों के सेवन के पक्ष में यह युक्तियाँ हैं 1101 अग्नि प्रजापति है । इसलिये जन अग्निहोन किया जाता है तो वह (अग्नि ) जिस पर शासन करता है या जो उसो अनुकूल होता है उसके वीर्य का वह सिंचन करता है। (अग्नियों के ) सेवन करने वाला उस अग्नि का इन सब बातों में अनुकरण करता है। और सन्तानोत्पत्ति करता है ।।८।। वह 'उप' वाले मन से प्रार्थना करता है । 'उप' का अर्थ है पृथिवी । और यह दो प्रकार से । जो कुछ इस ससार मे उत्पन्न होता है वह इस पृथिवी पर उत्पन्न होता है ( 'उप' + जायते) 1 और जो नष्ट होता है वह यहीं दबाया जाता है ( 'उप' + उप्यते)। इसलिये यहाँ रात दिन आधिक्य होता रहता है । ( अर्थात् पृथ्वी पर जो उत्पन्न हुन्या बद्द मी अभिक्य है और जो उसमें गाड़ दिया गया वह भी ग्राधिक्य हुना)। इसलिये वह ('उप' वाले मन से प्रारम्भ कर ) ग्राधिक्य मे प्रारम्भ करता है ।।६।। अम वह कहता है, 'उप प्रयन्तोऽअध्वरम्' । अर्थात् 'म अध्वर मे (पर) जाऊँ' । 2 उप प्रयन्तोऽअध्वर मर धोनेमाम्नये । श्रारेऽग्रस्मे च शृण्वते । ( यजु: ३.११) २६३ का० २.३ ४.१०-१३ । अग्निहोत्रनिरूपणम् वोचेमामयऽइति मन्त्रमु हास्माऽएतदृदयन्मात्यारेऽअस्मे च शृण्वतऽइति यद्यप्यस्मदारका- दस्यथ न एतरसेनमेनैतन्मन्यस्वेत्येतदाह ॥१०॥ अग्निर्घा दिन । कात्पतिः पृथिव्या अयम् । अपार्छ रेतासि जिन्वतीत्य- न्येव धारति तद्यथा याचकल्याणं वदेदामुप्यायको वै त्वमस्पलं वै त्यमेतस्माऽअसीत्ये. चमेपा ॥११॥ अथैन्द्राग्नी । उभा वामिन्द्राग्नीऽबाहुबध्याऽउभा राधसः सह मादयध्यै । उभा दातारारिपाथ रयीणामुभा वाजस्य सातये हुने वामित्येप वाऽइन्द्रो य एप तपति स यदस्तमेति तदाहवनीय प्रविशति तदुमावेवैतत्सह सन्ताऽउपतिष्ठतऽउभौ मे सह सन्तो दत्तामिति तस्मादैन्द्रासी ॥१२॥ अयं ते योनिलियः । यतो जातोऽअरोचथाः। तं जाननमऽआरोहाथा नो वर्षया रयिमिति पुष्ट वै रयिभूयो भूय एव न इदं पुष्ट कुर्वित्येवैतदाह ।।१३।। 'अध्वर' नाम है यज्ञ का । इसलिये 'मै यज्ञ मे (पर) जाऊँ ऐसा अर्थ हुश्रा। अब कहता है, 'मन्त्र बोचेमाग्नये । 'अग्नि के लिये मन बोले। क्योंकि वह मत्र बोलने ही को है | अब यहता है, 'पारेऽग्रस्मे च शृण्वते' । 'उसके लिये जो हमको दूर से सुनता है । अर्थात् यद्यपि तू हमसे दूर है तो भी त् इस प्रार्थना को सुन, और हमारा मला चीa' ॥१०॥ अब कहता है, 'अग्निर्मूर्खा दिवः ककुलतिः पृथिव्याऽ अयम् । अपाथ रेतासि जिन्वति ( यजुवद ३।१२)। 'अग्नि द्यो लोक का सिर, महान् , पृथिवी का पति है । यह जलों म वीर्य को सींचता है। इस प्रकार इस मत्र के द्वारा यह प्रार्थना करता हुना उसके पीछे दौड़ता है जैसे माँगने याले दौड़ते हैं और कहता है, 'तू ऐसो की सन्तान है, तू ऐसा कर सकता है, तू ऐसा है ॥११॥ अब इन्द्र और अमि वाला मत्र-'उभा वामिन्द्राग्नीऽयाहुवध्याऽउभा राधस सह मादयध्यै । उभा दाताराविषारयीणामुभा वाजस्य साराये हुवे पाम्' ( यजु० ३।१३) । 'इन्द्र और अमि, में तुम दोनों को बुलाता हूँ। मैं तुम दोनों को प्रीति की हवि से प्रसन्न करूँगा । तुम दोनों बल और धन ये दाता हो । तुम दोनों को अन की प्राप्ति के लिये बुलाता हूँ' । इन्द्र सूर्य का नाम है । जब वह अस्त हो जाता है तो प्रायनीय अग्नि में प्रविष्ट हो जाता है । इसलिये प्रार्थी उन दोनों मिले हुनो से प्रार्थना करता है कि यह दोनों मिलकर मुझनो देंगे । इसीलिये इन्द्र और अमि याला मत्र पढना है ।।१२।। अब पढ़ता है, 'अय ते योनि लियो यतो जातोऽअरोचथा । स जाननग्नऽयारी हाथा नौ वर्धया रयिम्' ( यजु० ३।१४)। 'यह तेरी ऋतु के अनुकूल योनि है जहाँ से उत्पन होकर तू चमकता है । हे अमि ! इस बात को जानकर उठ और हमारा धन बदा' । 'रवि' का अर्थ है पुष्टि । इस मन्त्र का अर्थ यह है कि तू हमारी बढ़ोतरी यर' ॥१३॥ ।

माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां० २.३.४.१४-१७ । अयमिह प्रथमः । धायि धातुमिहोंता यजिष्ठोऽयध्वरेषीडयः । यमनमानो भृगवो शिरुरुचुर्वनेषु चित्र विभ्वं विशे-विशऽइत्यन्वेव घावति तद्यथा याचकल्याणं वदेदामुष्यायको पै त्वमस्पलं यै त्वमेतस्माऽअसीत्येवमेपा यथोऽएवंष तथोऽरवैनमेतदाह यदाह विश्व विशे-विशऽइति विभूयष विशे-विशे ||१४|| अस्य प्रत्नाम् । अनु द्युत, शुक्र दुदुहेऽअयः । पयः सहस्रसामृषिमिति परमा पाऽएपा सनीना यत्सहस्त्रसनिस्तदेतस्यैवावरुधर्य तस्मादाह पयः सहस्रसामृ. पिमिति ॥१५॥ तदेतत्समाहार्य षडचं । तस्योपपती प्रथमा प्रत्नवत्युत्तमायोचाम तद्यस्मादुपव- त्यथाद एव प्रत्नं यावन्तो ो व सनाये देवास्तावन्त एव देवास्तस्माददः प्रत्न तदिभेऽएवान्त- रेण सर्व कामास्तेऽस्माऽइमे संजानाने सर्वान्कामान्त्सनमतः ॥१६॥ सवै त्रिः प्रथमा जपति । निरुत्तमा त्रिप्रायणा हि यज्ञास्त्रिदुदयनास्तस्मात्रिः प्रथमां जपति निरुतमाम् ॥१७|| अर कहता है, 'अयमिद प्रथमो धायि धातृभिहोता यजिष्ठोऽयध्वरेष्वीड्यः । यम- भवानी भृगवो विरुणचुर्वनेषु चित्र विभ्वं विशेविशे' ( यजु ० ३३१५)। 'विधाताओं द्वारा प्रथम यह यहाँ बनाया गया। सर्वश्रेष्ठ होता और यश मे पूजा के योग्य । जिसको अगवान ने प्रज्वलित क्यिा । वनों में विचित्रता से नमक्ते हुये और घर घर में पैलते हुये ॥१४॥ अन कहता है, 'अस्य प्रत्नामनु द्युत शुक्र दुदुहे अद्वयः । पयः सहस्त्रसामृपिम्' ( यजुर्वेद ३११५) । ( अहयः ) न शरमाने वाले लोगो ने ( अस्य ) इरा अग्नि के (पलाम् ) रान्तान (युतई) मकारा युक्त (शुक) शुद्ध (पयः) दूध को । सहस्तसाग + ऋपिम् ) हजारों देने वाले ऋषि से (दुदुहे ) दूहा' । 'सहस्रसा' का अर्थ है परम दान देने वाला । इसी की प्राप्ति के लिये वह कहता है 'सहस्रसाम् ऋषिम् ॥१शा यह छः ऋचाओं के मत्र हैं। पहले मे 'उप' शब्द है और पिछले मे 'पल' । (अर्थात् यजुर्वेद के तीसरे अध्याय, ११ से १६ मत्र तक)। हमने इनका उच्चारण इसलिये क्यिा 'उप' याली यह अर्थात् पृथ्वी है और प्रत्न (सन्तान ) वह अर्थात् द्यौ है । क्योकि जितने देव पहले थे उतने अत्र भी हैं इसलिये 'प्रत्न' का अर्थ यो लोक है। पर इन्हीं दोनों के बीच मे सब कामनायें हैं और यह दोनों यजमान के हित के लिये और उसकी फामनामी की पूर्ति के लिये सयुक्त हैं ।।१६।। पहला मनवीन बार जपता है और अन्तिम तीन नार । क्योंकि यश तीन ग्रारम्भ श्रीर तीन यन्त वाले होते हैं । इसलिये तीन बार प्रथम मन जपता है और तीन बार अन्तिम ॥१७॥ और भूगु फा०२.३.४.१८-२१ । अग्निहोननिरूपणम् यद्ध चाऽअनाग्निहोत्रं जुह्वत् । पायेन वा कर्मणा वा मिथ्या करोत्यात्मनस्तदवद्य- त्यायुपो वा वर्चसो वा प्रजावै वा ॥१८॥ तदु सलु तनूपा अग्नेऽसि । तन्वं मे पाह्यायुर्दा अग्नेऽस्यायुर्मे देहि वर्षोदा 'अरेऽसि वर्गों में देहि । अग्ने यन्मे तन्वा ऊन तन्मऽभापरणेति ।।१।। यद वाऽअनाग्निहोत्रं जुहद । वाद्येन या फर्मणा या मिथ्या करोत्यात्मनस्तद- पद्यत्यायुपो वा वर्चसो वा प्रजायै या तन्मे पुनराप्याययेत्येवैतदाह तथो हास्यैतत्पुनरा. प्यायते ॥२०॥ इन्धानास्त्वा । शत, हिमा घुमन्तथ समिधीमहीति शत वर्षारिण जीव्यास्मेत्येवे. तदाह तावत्त्वा महान्तर्थ समिधीमहीति यदाह घुमन्त, समिधीमहीति वयस्वन्तो वय- स्कृत सहस्वन्तः सहस्कृतमिति वयस्वन्तो वयं भूयास्म पयस्कृस्त्वं भूया इत्येवैतदाह सहखन्तो वयं भूयास्म सहरकृत्वं भूया इत्येतदाहामे सपत्नदम्भनमदधासोऽनदाभ्यमिति त्यया वय सपत्नान्पापीयसः क्रियास्मेत्येतदाह ।।२१।। अमिहोन करने में जो कुछ भूल वाणी या कर्म से करता है उससे वह प्रात्मा श्रायु, वर्चस् और प्रजा को हानि पहुंचाता है ॥१८॥ इसलिये यहता है, 'वनूपाऽ अग्नेऽसि तन्यं मे पाहायुर्दाऽ अग्नेऽरयायुमें देहि यों- दाऽग्रग्नेऽसि वर्षों मे देहि । अग्ने यन्मे तन्वाऽ ऊनं तन्मऽ नाण' (यजु० २०१७)। हे अमि ! तू शरीरों की रक्षक है, मेरे शरीर की रक्षा पर । हे अनि ! तू श्रायु पी देनी वाली है, मुझे श्रायु दे । हे अग्नि ! तू वर्चस् को देने वाली है, मुझे वर्चस् दे। हे अग्नि! जो मेरे शरीर में कमी है उसको मेरे लिये पूरा कर' ॥१६॥ और अग्निहोत्र करने में यह यासी या गर्म से जो भूल करता रे उससे यह श्रात्मा श्रायु, वर्चस् और प्रजा को हानि पहुंचाता है। जर यह इस मंत्र यो पढ़वा है 'मेरी कमी को पूरा पर' तो यह कमी पूरी हो जाती है ॥२०॥ अब पढ़ता है, 'इन्धानास्त्या शत, दिया गुमन्त, समिधीमहि (4J. १८)। मचलित इम सी वरों तक तुझ जलते हुये फै असर गमिधा रपते हैं। इससे वारा म सौ वर्ष जीते है। और जलते हुये दम पर समिधा राम' या अर्थ है कि मान् इम तुझयो प्रज्वलित करते हैं। अब कहता है-'यपरन्तो यपरागसता या (यजु० ॥१८) । 'थप्न याले दम उम अन्न देने याले यो, मलयान हम यस देने वाले बमको। इसका अर्थ है कि हम अन्न पाले, स्प्रन पाला दो।हमापाले रों, न पल देने वाला हो । अब पश-'अग्ने सपनदग्भामदभागोऽवदाम्पम् । (यजु० ॥१८)। अग्नि ! रतिरम नझ पतीति चोर यानों को दान मरने पाले को इसका तार पर है कि सेरी गापा धुनों को गण मी पर है २६६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राहाणे फां० २.३.४.२२-२४ । चित्रावसो स्वस्ति ते पारमशीयेति । निरेतज्जपति रात्रि चित्रावसुः सा हीय सगृह्य व चित्राणि घसति तस्माबारकाच्चिन ददृशे ॥२॥ एतेन ह स वाऽऋषयः । रानः स्वस्ति पारण समस्नुपतऽएतेनो ह स्मैनाना- प्रेर्नाष्टा रक्षासि न विन्दन्त्येतेनोऽरवैप एतद्रानेः स्वस्ति पारण समश्नुत ऽरतेनोऽएनछ रात्रे!ष्ट्रा रक्षार्थसि न विन्दन्त्येतापन्नु तिष्ठन्जपति ॥२३॥ अथासीनः । स त्वममें सूर्यस्य वर्चसा गया इति तघदस्त यत्रादित्य श्राहवनीय प्रविशति ते तदाह समृषीणाय स्तुतेनेति तयदुपतिष्ठते तेनैवदाह सं प्रियेण धाम्नेत्या- हुतयो वाऽअस्य प्रिय धामाहुतिभिरेव तदाह समहमायुपा स वर्चसा स प्रजया सराय- स्पोपेण ग्मिपीयेति यथा त्वमेतैः समगथा एवमहमायुपा वर्चसा प्रजया रायस्पोषेणेति यद्भूम्नेति तदेवमहमेतैः संगच्छाऽइत्येवैतदाह ॥२१॥ अथ गामभ्येति । मन्ध स्थान्धो वो भक्षीय मह स्थ महो वो भक्षीयेति यानि वो धीर्याणि यानि वो महासि तानि वो मक्षीयेत्येवैतदाहोर्ज स्थार्ज वो भक्षीयेति रस चीन चार इरा मत्राश को जपे–'चिनावसो स्वस्ति ते पारमशीय' (यजु० ३।१८)। हे चित्र वाली, हम भलीभाँति तेरे पार यो पा जाय । 'चित्रावसु' रात है। क्योंकि यह चित्रों को इकट्ठा करके रहती है। इसीलिये (रात में) दूर से चित्र अर्थात् स्पष्ट नहीं दीखता ॥२२॥ इसी मन रो मृपि लोग रात के पार को भलीभाँति पा गये । और इसी के कारण दुरात्मा राक्षों ने उनको न पाया । इसी प्रकार इसी मन के द्वारा वह रात के पार को भली भाति पा जाता है और इसी के कारण दुरात्मा राक्षस उसको नहीं पा सकते । इस मत्र को वह खड़े होकर जपता है ॥२३॥ अन बैठे बैठे यह जपता है—स त्वमग्ने सूर्यस्य वर्चसागथा' । (यजु० ३।१८) 'हे. अग्नि, तू सूर्य के बर्चस् (प्रकाश) को प्राप्त हो गया' । यह वह कहता है क्योंकि बता हूया सूर्य श्रावनीय मे घुरा जाता है । इसीलिये कहा । अब कहा-'सगृपीणा, स्तुसेन' । ( यजु० ३।१६) । 'मृपियों की स्तुति से' । कि वह सड़े होकर स्वय प्रार्थना करता है इसलिपे ऐसा क्या है-'म प्रियेण धाम्ना (यजु० ३१६)। "प्रिय घर के द्वारा ग्राहु तियाँ इसका मियधाम है । इसलिये 'धाम के द्वारा' का अर्थ है माहुतियों के द्वारा । अब कहा-'समहमायुपा स वर्चसा स प्रजया सरायस्पोपेण मिपीच' ( यजु० ३०१६)। 'मैं भायु, वर्चस , सन्तान और धन की प्राप्ति करु'। इसका तात्पर्य यह है कि 'जैसे तूने यह चीजे प्रास की, पैसे मैं मी आयु, पर्चस् , सन्तान और धन अर्थात् समृद्धि को प्राश हो जाऊँ ॥२८॥ अब इस भर को पढ़कर गाय के पास जाता है-'अन्ध स्थान्धी चौ भक्षीय मह रथ महो यो भदीय (यनु० ३।२०)। 'तुम अन्ध (अन्न) हो, मैं तुम्हारा अन्न साऊँ, फां० २.३.४, २५-२८॥ अग्निहोत्रनिरूपणम् २६७ स्थ रसं वो भक्षीयेत्येवैतदाह रायस्पोप स्थ रायसोपं वो मतीयेति भूमा स्थ भूमानं यो भक्षीयेत्येवैतदाह ।।२५।। शतम् ११०० ॥ रेवती रमध्वमिति रेवन्तो हि पशवस्तस्मादाह रेवती रमध्वमित्यस्मिन्योनारस्सि- मोठेऽस्मिलोकेऽस्मिन्तये । इहैव स्त मापगातेत्यात्मन एवैतदाह मदेव मापगा- तेति ।।२६॥ अथ गामभिमृशति । स हितासि विश्वरूपीति विश्वरूपा इस हि पशयस्त. स्मादाह विश्वरूपीत्यूर्जा माविश गौपत्येनेत्यूर्जेति यदाह रसेनेति तदाह गौपत्येनेति यदाह भूम्नेति तदाह ॥२७॥ अथ गार्हपत्यमम्यैति । स गार्हपत्यमुपतिष्ठतऽउप त्याग्ने दिवे-दिवे दोपावस्तर्धिया वयम् । नमो भरन्त एवमसीति नम एवास्माऽएतत्करोति यथेनं न हिस्यात् ।।२।। राजन्तगधराणां । गोपामृतस्य दीदिवम् । वर्धमान स्वे दमऽइति वं घे तुम धन हो, मैं नुम्हारा धन साऊँ। इसका तात्पर्य है कि तुम्हारे जो पराकम हो और जो धन हों उनका मैं उपभोग कम। अब कहा-'ऊर्ज स्थोर्ने यो भक्षीय (यजु० ३।२०)। 'तुम ऊर्ज हो मैं तुम्हारे ऊर्ज को भोगूं । अर्थात् 'तुम रस हो । मैं तुम्हारे रस को भोगें। श्रय कहा-रायस्पोप स रायस्पोपं वो भक्षीय' ( यजु० ३।२०)। 'तुम धन हो, तुम्हारे धन को मैं भौD । अर्थात् तुम समृद्धि हो, मैं तुम्हारी रागृद्धि का भोग करूँ ॥२५।। अत्र कहा रेवती रमभ्यम् ( यजु० ३१२१)। हे धन वालो । रमण फ्रो' । रेयन्त श्रर्थात् धन वाले पशु हैं। इसलिये कहा, 'रवती रमध्यम्' । श्रय कहा-'अस्मिन् योनायस्मिन् गोष्ठेऽस्मिल्लोकेऽस्मिन्क्षये। इहैव स्त मापगाव'। इस स्थान में, इस याडे में, इस लोक में, इस घर में। यहाँ ही रहो। यहाँ से न जायो । यहाँ अपने लिये यहा है अर्थात् 'मुझको छोदर न जायो' ॥२६॥ श्रय इस मंत्र से गाय को छूता है-'सहितासि विश्वरूपी' ( यशु० ३।२२) । 'तू इण्टा करने वाली और रूप वाली है। पशु भिन्न-भिन्न रूप याले होते हैं इसलिये (गाय को) 'विश्वरूपी' कहा। अब कहा-'ऊर्जा माविश गौरत्येन' ( यजु० ३।२२ )। (गोपत्येन ऊर्जा) गोनों से युक्त ऊर्ज के द्वारा (मा) मुझमें ( विश) प्रविष्ट हो। यहाँ 'कर्ज' कहने से 'रस' का ताल है और 'गौपत्य' पहने से तात्पर्य है संवृद्धि का॥२७॥ श्रर गाईत्य में जाता है और उसकी अर्चना परता इरा मंच से-उप लाग्ने दिवे दिवे दोरापनर्षिया यपम् । नमोभरन्तऽ एमसि' ( या १२२)। अनि ! दिन. प्रतिदिन नमसार करते हुये हम रात को प्रशिा परने पाले नुको युद्धि से माम होते हैं। यह इसलिये इसकी प्रचना करता है कि यहीं या उमरोहानि न पहुंचा दें ॥२॥ अब यहा है, 'राजन्तमपणयां गोगामृतरप दीदियम् । वर्षमानर्थ से दमै २६८ माध्यन्दिनीये शतपथग्रामणे कां० २.३.४.२६-३२ तऽइदं यन्मम तनो भूयो भूय एव कुर्वित्येवैतदाह ॥२६॥ स नः पितेव सूनवे । अग्ने सूपायनो भव । सचस्वा नः स्वस्तयऽइति यथा पिता पुत्राय सूपचरो नैरैन केन चन हिनस्त्येवं नः सूपचर एघि मेव त्या केन चन हिसिप्मे- रयेवैतदाह ॥३०॥ अथ द्विपदाः । अग्ने त्वं नोऽनन्तम उत भाता शिवो भवा वरुभ्यः । वसुरनिर्व- सुश्रया अच्छा नक्षि धुमत्तमर्थ रयि दाः ॥ त ला शोचिष्ठ दीदिवः सुम्नाय नूनमीमहे सखिभ्यः । स नो बोधि श्रुधी हवमुरुप्या पोऽघायतः समस्मादिति ॥३१॥ यदा आहवनीयमुपतिष्ठते । पशूस्तद्याचते तस्मातमुच्चापनेश्छन्दोभिरुपतिष्ठत- ऽउच्चायचा इव हि पशवोऽथ यद्गार्हपत्यं पुरुषांस्तद्याचते तद्गायनं प्रथम निचं गायन पाऽअग्नेश्छन्दः स्वेनैवैनमेतच्छन्दसोपपरैति ॥३२॥ अथ द्विपदाः । पुरुषछन्दसं वै द्विपदा द्विपदाऽभयं पुरुषः पुरुषानेवैतद्याचते (यजु० ३।२३) । 'यों के प्रकाशित करने वाले, ऋत के चमकने वाले रक्षक, अपने घर में बढ़ने वाले तुझको' । इसका तात्पर्य है कि यह मेरा घर तेरा ही घर है । इसको हमारे लिये समृद्धि-शील फर ॥२६॥ अब कहा, 'स नः पितेव सूनवेऽग्ने सूपायनो भव । समस्या नः स्वस्तये ( यजु० ३१२४) । हे अग्नि, तू हमारे लिये उसी प्रकार सुलभ हो जैसे पिता पुत्र को। और हमारी स्वस्ति पर। इसका तात्पर्य है कि जैसे पिता पुत्र के लिये सुलभ होता है और किसी प्रकार उसको हानि नहीं पहुँचाता, इसी प्रकार तू भी हमारे लिये सुलभ हो, किसी प्रकार हानि न पहुँचा ॥३०॥ अब यह दो पद बाले मत्र को पढ़ता है, 'यग्ने ल नोऽअन्तम उत पावा शिवो __भवा बरूम्पः । वसुरनिर्वसुश्रवाऽ अच्छा नदि युमत्तमर्थ रयिं दा. ( यजु० ३१२५.)। 'त त्या शोचिष्ट दीदिव सुम्नाय नूनमीमहे सखिभ्यः । स नो बोधि श्रुधी हवनुरुप्या णोऽनपा- यत' समरमात्' (यजु० ३।२६ )। 'हे अग्नि । तू मेरे निकर रह । रक्षक, फल्याणकारी श्रीर पर का हितकर हो। हे अग्नि, तुम बसु (धन) हो, वसुश्रवा अर्थात् धन देने के लिये प्रसिद्ध हो । हमको अच्छा अच्छा चमकदार धन दो' (यपु० ३।२५) 'पने मित्रों को सुस के लिये हम तुझ प्रकाश-स्वरूप और चमकने वाले के पास पाते हैं। हमारे साथ रह, हमारी बात सुन और हमको पापी शतु से यचा । ( यशु० ३।२६ ) ॥३१॥ अब ग्राहवनीय की अर्चना करता है तो पशुयों की याचना करता है, इसलिये ऊँचे-नीचे मत्रों को जपता है। क्योंकि पशु भित्र श्राकार के होते हैं। जा गाईपत्य की अर्चना करता है तो पुरुषों की याचना करता है। इसलिये पहली तीन चायें गायत्री छन्द में हैं। गायत्री अग्नि या छन्द है । इसलिये उसी के छन्द से स्तुति करता है ॥३२॥ अब वह (ऊपर के) दो पद वाले मर जपता है। दो पद वाले मन पुरुष छन्द ।

का०२,३,४.३२-३६ । अग्निहोत्रनिरूपणम् पुरुषान्हि याचते तस्माद्विपदाः पशुमान्ह वै पुरुषवान्भवति य एवं विद्वानुपतिष्ठते ॥३॥ अथ गामभ्येति । इड एह्य दित एहीतीडा हि गोरदितिर्हि गौस्ताममिमृशति काम्या एतेति मनुप्याणा होतासु कामाः प्रविष्टास्तस्मादाह काम्या एतेति मयि वः काम- धरण भूयादित्यहं यः प्रियो भूयासमित्येवैतदाह ॥३४॥ अथान्तरेणाहवनीयं च गार्हपत्यं च । प्राङ तिष्ठनग्निगीक्षमाणो जपति सोमान/ स्वररणं कृणुहि ब्रह्मणस्पते । कक्षीवन्तं य औशिजः ॥ यो रेवान्योऽअमीवहा वसुवित्पुष्टि- वर्धनः । स नः सिपक्तु यस्तुरः ।। मा नः शसोऽअररुषो पूर्तिः प्रणङ मर्त्यस्य । रक्षा यो बामणस्पतऽइति ॥३५॥ यहाऽआहवनीयमुपतिष्ठते । दिवं तदुपतिष्ठतेऽथ यद्गार्हपत्यं पृथिवीं तदथैतदन्त- रिक्षमेपा हि दिग्बृहस्पतेरेताधं होतदिशमुपतिष्ठते तस्मादार्हस्पत्यं जपति ॥३६॥ महि त्रीणामवोऽस्तु । घुमित्रस्यार्यम्णः । दुराधर्ष यरुणस्य ।। न हि तेपाममा- हैं, क्योंकि पुरुष भी दो पैर वाला है, इसलिये पुरुषों की याचना करता है । पुरुषों की याचना करता है इसलिगे दो पदों पाले मंत्र को जपता है । जो इस रहस्य को समझकर (दोनों अग्नियों की ) सेवा करता है उसको पशु और पुरुष दोनों प्राप्त होते हैं ॥३३॥ शब वह इस मंत्र को जप कर गाय के पास जाता है, 'इड ऽएादित ऽपहि' ( यजु० ३।२७) । हे इहा, श्रा। हे अदिति श्रा' । इडा गौ है । अदिति गौ है । 'काम्या एत' अर्थात् 'कामना के योग्य तुम आनो' यह कहकर छूता है । इनमें मनुष्यों की कामनायें हैं । इसलिये इनको 'काम्या एत' वहा( यजु० ३।२७)। अत्र कहा-'मयि वः कामघरणं भूयात्' ( यजु० ३।२७)। 'श्रापकी मेरे में इच्छा-पूर्ति हो । अर्थात् मैं आपका प्रिय होऊँ, यह वात्पर्य है ॥३४॥ अब थाहवनीय और गार्हपत्य के बीच में खडा होकर पूर्व को देखकर (इन तीन मंत्र ) को पता है-'सोमान खरणं कृणुहि ब्रह्मणस्पते । कक्षीवन्तं यऽ नौशिजः ।। यो रेवान् योऽ अमीवहा वसुवित् पुष्टिवर्धनः । स नः सिपमु यस्तुरः ॥ मा नः शसोऽथर- रुषोधर्तिः प्रणड् मर्त्यस्य । रक्षा हो नहाणसते' ( यजु० ३।२८,२६,३०)। 'हे पाणी के पति, सौम को अर्पण करने वाले पक्षीवान श्रीशिज को मुरीला कर । 'धन घाला, दुस:- नाशक, समृद्धिशील और पुष्टि देने वाला तथा तीव्र, हमारे पास श्रावे'। हे वाणी के पति ! हमारी रक्षा कर | बुरों का शाप हम तक न आये और न किणे मनुष्य की धूर्तता ॥३५॥ जब यह ग्राहवनीय में जाता है तो मानो द्यौ लोक में जाता है और जब गाईपत्य में जाता है तो मानो पृथ्वी लोक में, इससे यह अन्तरिक्ष में जाता है । यह बृहस्पति की दिशा है । इस दिशा को प्राप्त होना चाहता है इसलिये वृहस्पति याला मंत्र जाता है ।।३।। अब पता है, 'महि त्रीणामनोऽस्तु मुझं मित्रस्यार्यम्णः । दुराधर्षे वरुणस्य ( यजु० ३/३१) । नहि तेषाममा चन नापसु पारणेषु । ईरो रिपुरघरा सः' (यजु० ॥१२)।

२७० माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०.२.१.४.३७-३६ | चन नावसु वारणेषु । ईशे रिपुरघशयंसः । ते हि पुत्रासो अदितेः प्र जीवसे माय । ज्योतिर्थछन्त्यजस्रमिति तत्रास्ति नावसु वारणेवित्येते ह वाऽअध्यानो धारणा यऽइमे- ऽन्तरेण धायापृथिवीऽएतान्ह्येतदुपतिष्ठते तस्मादाह नाध्वसु पारणेष्विति ॥३७|| अथेन्द्री । इन्द्रो वे यज्ञस्य देवता सेन्द्रमेवैतदग्न्युपस्थानं कुरते कदा चन स्तरीरसि नेन्द्र सञ्चसि दाशुषऽइति यजमानो ये दाश्यान यजमानाय द्रुह्मसीत्येवैरादाहोपोपेन्नु मघवन्भूय इन्नु ते दान देवस्य पृच्यतऽइति भूयो भूय एव न इदं पुष्टं कुपित्येपैत- दाह ॥॥ अथ सावित्री । सविता वै देवानां प्रसविता तथो हास्माऽएते सवितृप्रसूता एय सर्वे कामाः समृध्यन्ते तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि | धियो यो नः प्रचोदया- दिति ॥३६॥ अथाग्नेगी । तदग्नयऽएवं तदात्मानमन्ततः परिददाति गुप्त्यै परि ते दूडभो रथोऽस्मा ।। ३ ऽप्रश्नोतु विश्वतः । येन रक्षसि दाशुष इति यजमाना ये दावा सो ते हि पुनासोऽ अदितेः प्र जीवसे माय । ज्योतिर्यच्छन्त्यसम्' ( यजु० ३।३३) । 'बड़ी द्यौ लोक सम्बन्धी, न पराजित होने वाली मित्र, अर्यमा और वरुण तीनी की रक्षा (हमारे लिये) हो'। इन देयों से रक्षित) लोगों पर भयानक मार्गों अथवा घरों में पापी शत्रु स्वत्य नहीं प्राप्त कर सकते । (ये देव) निरन्तर मनुष्य के लिये अदिति के पुत्रों के जीवन के लिये ज्योति देते हैं। यहाँ कहा 'नाध्वसु वारणेषु ( भयानक मार्गों में क्योंकि यो और पृथिवी के बीच के मार्ग भयानक हैं । इन्हीं मार्गों में उराको चलना है। इसलिये कहता है 'भयानक मागों में ॥३७॥ अब इन्द्र की स्तुति है । इन्द्र ही यज्ञ का देवता है । इसलिये इन्द्र से ही अग्नि के उपस्थान को सम्बद्ध करता है, 'कदा चन स्तरीरसि नेन्द्र सश्चसि दाशुपे ( यजु० ३१३४)। 'हे इन्द्र ! तू कभी रिक्त ( harren ) नहीं । और कभी अपने सेवक को विफल नहीं करता। 'दाशुपे' का तात्पर्य है यजमान | 'तू यजमान से कभी द्रोह नहीं करता । इस मत्र के पढ़ने से यही तात्पर्य है । अन कहता है, 'उपोपैन्नु मघवन् भूयऽ इन्तु ते दानं देयस्य पृच्यते' (यजु० ३१३४ ) 1 'हे मघवन् , तुझ देव का दान अधिक ही होता जाता है। इसका तात्पर्य यह है कि हमको यहाँ अधिक पुष्ट कर ||२८|| अब साचिनी का जाप है। सरिता देवों का प्रेरक है। सविता की प्रेरणा से ही सब काम सफल होते हैं । इसलिये कहा, 'तत् सवितुर्वरेण्य भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात्' ( यजु० ३१३५ ) ॥३६॥ श्रय अग्नि के लिये एक मन है। अपने को अन्त में रक्षार्थ अग्नि के ही समर्पण चरता है, 'परि ते दूडभो रयोऽस्मांऽ अश्रोतु विश्वतः । येन रक्षसि दाशुपः' (यजु० ३।३६)। 'तेरा श्रवध्य रथ हमको चारों ओर से टक ले जिससे त् पूजकों की रक्षा परता है। ।

का०२. ३.४.४०-४१। अग्निहोत्रनिरूपणम् यो ह वाऽअस्यानाध्यतमो रथस्तेनैप यजमानानमिरक्षति स यस्तेऽनाधृष्यतमो रथो येन यजमानानभिरक्षसि तेन नः सर्वतोऽभिगोपायेत्येतदाह त्रिरेतज्जपति ।।४०|| अथ पुत्रस्य नाम गृह्णाति । इदं मेऽयं वीर्य पुनोऽनुसंतनादिति यदि पुत्रो न स्याद- प्यात्मन एव नाम गृहीयात् ॥४१॥ ब्राह्मणम् ॥२।। [३.१.] || अध्यायः ॥२॥ [१२] 'दाशुषः' का अर्थ है यजमान । और अग्नि के पास जो अवध्य रथ है उससे यह यजमानों की रक्षा करता है। इस कहने का तालर्य है कि हे अग्नि, अवध्य रथ तेरे पारा है और जिससे त् यजमानों की रक्षा किया करता है उससे हर शोर से हमारी रक्षा कर' । तीन बार इसको जपता है ॥४॥ यत्र वह अपने पुत्र का नाम लेता है । 'मेरा यह लड़का (नाम लेकर ) मेरे इस एक क्रम को जारी रक्खे' । यदि उसके पुत्र न हो तो अपना ही नाम ले ले ||४|| अध्याय-ब्राह्मण ? अथ हुतेग्नीहोत्रऽउपतिष्ठते । भूर्मुवः स्वरिति तत्सत्येनैवेतद्दाच समर्धयति यदाह भूर्मुवः स्वरिति तया समृद्धयाशिपमाशास्ते सुप्रजाः प्रजागि स्यामिति तत्प्रजामा- शास्ते सुवीरो वीरैरिति तदीरानाशास्ते सुपोपः पोपैरिति तत्पुष्टिमाशास्ते ॥१|| यदाऽनदो दीर्घमग्न्युपस्थानम् । आशीरेप साशीरियं तदेतापतैवैतत्सर्वमानोति तस्मादेतेनैवोपतिष्ठेतैतने न्वेव वयमुपचराम इति ह स्माहासुरिः ॥२॥ अथ प्रवत्स्यन् । गाईपल्मेवायऽउपतिष्ठतेऽथाहवनीय ॥३॥ स गार्हपत्यमुपतिष्ठते । नर्य प्रजा मे पाहीति प्रजाया हैप इष्टे तत्प्रजामेवास्मा ऽ एतत्परिददाति गुप्त्यै ॥४॥ अथावनीयमुपतिष्ठते । शभंस्य पशून्मे पाहीति पशूनाथं हैप ईष्टे तत्पशूनेवास्मा- एतत्परिददाति गुप्त्यै ॥५॥ अग्निहोत्र के पश्चात् यह अग्नि को 'भूर्भुवः स्वः' (यजु० ३।३७) कहकर प्रार्थना परता है। ऐसा कहकर वह अपनी वाणी को सत्य से पवित्र करता है। और याणी को पवित्र करके आशीर्वाद मांगता है-'सुप्रना. प्रजामि. स्याछ । (यशु० ३३७)। अर्थात् 'मैं अच्छी सन्तान वाला होऊँ। इससे सन्तान को चाहता है । 'सुवीरो वीरै.' ( यजु० २०३७)। इससे वीरों को चाहता है। 'सुपोषः पोपैः' ( यजु० ३।३७)। इससे पुष्टि चाहता है। यह बड़ी प्रार्थना भी शाशीर्याद थी और यह छोटी प्रार्थना भी उसी के लिये। इसलिये इससे भी वह सरखो प्राप्त करता है इसलिये वह यह प्रार्थना करे । असुरि का कथन है, 'हम इसी से (अग्निहोन) करें ॥२॥ यदि प्रवास (यात्रा) करना हो तो पहले गाईपत्य मे जावे, फिर, ग्राहनीय मे ||३|| प्रजापति के पास जाकर कहे, 'नर्य प्रजा मे पाहि' (यजु० ३।३७)। हे नरों के मित्र, मेरी सन्तान की रक्षा कर'। (गाईपत्य अग्नि) प्रजा का अधिष्ठाता है, इसलिये रक्षा के लिये यह प्रजा को उसी के सुपिद कर जाता है ॥४॥ अब ग्राइवनीय के पास जाकर रहता है, 'शत्रस्य पशन मे पाहि' (या० ३।३७ )। दि प्रशसनीय मेरे पशुओं को बया' । (श्राहयनीय अग्नि) पशुओं का अधिष्ठाता है, इसलिये पशुओं की रक्षा के लिये (श्राइवनीय के) सुपिद परता है ॥५|| कां० १.४, १. ६-६। अग्निहोत्रनिरूपणम् २७३ अथ पवा व्रजति प्रवा घारयति । स यत्र वेलां मन्यते तत्स्यन्त्वा वाचं विसृजते- ऽथ प्रोप्य परेक्ष्य यत्र वेलां मन्यते तदा यति स यद्यपि राजान्तरेण स्यान्नेय तमुपेयात् ॥६॥ स माहवनीयमेवानऽउपतिष्ठते । अथ गार्हपत्यं गृहा वै गार्हपत्यो गृहा वै प्रतिष्ठा तद्गृहप्वेवैतत्प्रतिष्ठायां प्रतितिष्ठति ।।७।। स आहवनीयमुपतिष्ठते । आगन्म विश्ववेदसमस्मभ्यं यसुपित्तमम् । अग्ने सम्राडभि घुम्नममि सह आयबस्वेत्यथोपविश्य तृणान्यपलुम्पति ।।८।। अथ गार्हपत्यमुपतिष्ठते । अयममिदृहपतिगार्हपत्यः प्रजाया वसुवित्तमः । अग्ने गृहपतेऽभिद्युग्नमभि सह आयछस्वेत्यथोपविश्य तृणान्यपलुम्पत्येतन्नु जपेनतेन न्वेव भूतिष्ठा इवोपतिष्ठन्ते ॥६ सबै खलु तूष्णीमेवोपतिप्टेत । इदं वै यस्मिन्वसति माह्मणो पा राजा वा श्रेयान्म- नुष्योन्येव तमेव नार्हति वक्तमिदं मे त्वं गोपाय पाहं वस्यामीत्यथरिमन्नेते श्रेयासो अब वह चलता है या (किसी यान में बैठकर ) रवाना होता है । और जिस किसी सीमा को मान लेता है वहाँ तक चलकर बोलता है (अर्थात् अब तक मौन था अब बोलता है)। और जब यात्रा से वापिस पाता है तो मानी हुई सीमा के भीतर अाने पर मौन रहता है और चाहे उस समय घर मे राजा भी उपस्थित हो (ती भी उसके पास न जाकर) पहले अग्नि के पास जाता है ।।६।। पहले आहवनीय के पास और फिर गाईपत्य के पास जाता है । गाईपत्य ही घर है। और घर ही प्रतिष्ठा का स्थान है । इसलिये वह अपने को घर में अर्थात् प्रतिष्ठा के स्थान में स्थापित करता है ॥७॥ वह इस मंत्र से श्राइवनीय मे जाता है-'श्रागन्म विश्ववेदसमस्मभ्यं यमुवित्तमम्' अग्ने सम्राइभि द्युम्नमभि सहऽ प्रायच्छरप' ( यजु० ३।३८)1 है सम्राट अग्नि । हग तुझ विश्ववेद ( सरके जानने पाले), वसुवित्तम (धन बॉटने याले) के पास पाते हैं। हमको प्रकाश श्रीर बल दे। और तृणों से भाग को हॉक्ता है ।।८।। इस मन से गाईपत्य के पास जाता है-'अयमग्निपतिगाईपत्यः प्रजाया यमु- वित्तमः । अग्ने गृहस्तेऽभि युगममि सहऽ श्रायन्डस्व' ( यनु० ३।३६) । 'गाईपत्य अग्नि पर का स्वामी और हमारी सन्तान के लिये दान देने याला है । हे घर के स्वामी ! अग्नि इमको प्रकाश और बल दे। अब वह थैठकर नषो से अग्नि को हॉफ्ता है। इस प्रकार (पनमान) जम करके अग्नि के पास जाया करते हैं | मौन होकर भी जा सकता है और यह इसनिपे-'यदि किमी स्थान में कोई बनाए राना या श्रेष्ठ मनुष्य रहता हो तो कोई उससे यह नरी कर सकता कि मैं यात्रा पर जागा हूँ, तुम मेरे माल की रक्षा करना । यहाँ भी भेट भग्नि देवों का निराग है । इसलिये इनसे

.
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० २. ४.१.१०-१४॥
वसन्ति देवा अग्नयः क उ तानहति यतमिदं मे यूयं गोपायत प्राहं पत्स्यामीति ॥१०॥
मना ह वै देवा मनुष्यस्याजानन्ति । स वेद गार्हपत्यः परिदा मेदमुपागादिति
तृष्णीमेवाहवनीयमुपतिष्ठते स चेदाहवनीयः परिदा मेदमुपगादिति ।।११।।
अथ प्र वा व्रजति प्र वा धावयति । स यत्र वेलो मन्यते तत्स्यत्वा वान विसृजते
ऽथ प्रोष्य परेदय यत्र बेला मन्यते तद्वाचे यछति स यद्यपि राजान्तरेण स्यान्नर
तमुपेयात् ॥१२॥
स आहवनीयमेवाग्रऽउपतिष्ठते । अथ गार्हपत्यं तूष्णीमेवाहवनीयमुपतिष्ठते
तूष्णीमुपविश्य तृणान्यपलुम्पति तूष्णीमेव गार्हपत्यमुपतिष्ठते तूष्णीमुपविश्य तृणान्य-
पल्लुम्पति ॥१३॥
अथातो गृहाणामेवोपचारः । एतद्ध वै गृहपतेः प्रोपुप भागतागृहाः समुत्तस्ता
इच भवन्ति किमयमिह पदिष्यति कि चा करिष्यतीति स यो ह तन किचिद्वदति या करोति
वा तस्माद्ग्रहाः प्रत्रसन्ति तस्येश्वरः कुल विक्षोधोरथ यो ह तन न वदति न कि चन
करोति तं गृहा उपसभयन्ते न चाऽनयमिहायादीन किं चनाकरदिति स यदिहापि
सुकुद्ध इव स्याङ्व एव ततस्तत्कुर्याद्यददिप्यन्या करिप्यन्वा स्यादेप उ गृहाणामुपचारः
॥१४॥ ब्राह्मणम् ॥३॥ [४.१.] ॥
फोन कह सकता है कि आप रक्षा कीजिये, मै याना को जा रहा हूँ ॥१०॥
देव मनुष्यो के मन को जानते है । गाईपत्य पर अग्नि को मालूम है कि यह अपने
को मुझे सौपने पाया है । शाहवनीय मे भी मौन होकर जावे क्योकि श्राहवनीय को भी
मालूम है कि यह अपने वो मुझे पिने ग्राया है॥१३॥
अब वह पैदल या सवारी मे चल पड़ता है और नियत सीमा तक जाने के बाद
योलता है (मौन तोड़ता है)। और जब लौटता है तो जिसको सीमा मान रक्सा है उसको
देराते ही मौन धारण कर लेता है और चाहे भीतर राजा भी क्यों न हो वह उसके पास
नहीं जावा ॥१२॥
वह पहले ग्राइवनीय के पास जाता है और फिर गार्हपत्य के पास । श्राह्वनीय के
. पास मौन होकर जाता है और मौन ही बैठकर तृणों से अग्नि को हाँकता है । गाईपत्य में
भी मौन होकर जाता है और मौन ही बैठार तृणो से अग्नि को हॉकता है ॥१३॥
नन पर ( मे श्राने के विषय में) यह उपचार है । जब कोई गृहपति बाहर से
पारिस अाता है तो घर वाले डर जाते हैं कि यह क्या कहेगा या क्या करेगा । और जब
यह कुछ कहना या करता है तो घर वाले डर जाते है और उसके कुल में क्षोम होता है।
श्रीर जो गृहपति न कुछ कहता है, न करता है तो उसके घर वाले सन्तुष्ट रहते हैं कि इसने
पुछ नहीं बहा या कुछ नहीं किया । इसलिये यदि गृहपति किसी कारण मुद्ध भी हो तो जो
पुर पहना या करना हो यह दूसरे दिन पहे या करे । यह घर में लाने की विधि है ॥१४॥

पिण्डपितृयज्ञा अध्याय ४-ब्राह्मा ? प्रजापति वै भूतान्युपासीदन् । प्रजा चै भूतानि वि नो धेहि यथा जीवामेति ततो देवा यज्ञोपवीतिनो भूत्वा दक्षिणं जान्याच्यापासीदस्तानबवीद्यज्ञो वोऽनममृतत्वं व जर्वः सूर्यो चो ज्योतिरिति ॥१॥ अथैनं पितरः। प्राचीनावीतिनः सव्यं जान्याच्योपासीदस्तानबवीन्मासि मासि वो- ज्शन, स्वघा वो मनोजयो नश्चन्द्रमा यो ज्योतिरिति ।।२।। अथेनं मनुष्याः । प्रावृता उपस्थं कृत्वोपासीदस्तानववीत्सायं प्रातोऽशनं प्रजा वो मृत्युर्वोऽग्निवा ज्योतिरिति ॥३॥ अथैनं पशव उपासीदन् । तेभ्यः स्वैपमेव चकार यदैव यूयं कदा च लभाध्ये यदि काले यद्यनाकलिथैवाभाथेति तस्मादेते यदेव कदा च लभन्ते यदि काले यद्यनाकाले- ऽथैवानन्ति ॥४॥ अथ हैनछ शश्वदप्यसुरा उपसेदुरित्याहुः । तेभ्यस्तमश्च मायां च प्रददावस्त्य- प्राणि-लोक एक बार प्रजापति के पास गये। यह साधारण प्राणी थे। उन्होंने कहा, 'हमको यह विधि बतायो जिससे जीवन व्यतीत परें। इस पर यज्ञोपवीत पहने हुये देव दाहिनी जानु को नमाकर, उसके पास आकर बैठे। उसने उनसे कहा, 'यश तुम्हारा अन्न है, अमृतत्व तुम्हारा बल है और सूर्य तुम्हारी ज्योति' ॥११॥ अब पितर दाहिने कंधे पर यज्ञोपवीत पहने बाई जानु नमाकर उसके पास बैठे। उसने उनसे कहा, 'तुम्हारा मासिक भोजन होगा। तुम्हारे मन की तेजी (मनोजरा), तुम्हारी स्वधा और चन्द्रमा तुम्हारी ज्योति ॥२॥ अब मनुष्य उसके पास आये कपड़े पहने (प्रावृत ) और शरीर को झुकाये हुये । उनको उसने कहा, 'साय और मातः तुम्हारा भोजन होगा। मृत्यु तुम्हारी मजा और अनि तुम्हारी ज्योति ॥३॥ अब उसके पास पशु आये । उनको उसने अपनी इच्छावाला (स्वेच्छाचारी) पर दिया । जब कभी तुम कोई चीज पायो, चाहे समय पर, चारे समय, तुम सा जानो। इसलिये जन ये कोई चीज पाते हैं चाहे रामय पर, चारे युगगय, वे ग जाते हैं ॥४॥ तत्पश्चात् पहने हैं कि अमुर भी (प्रजापति के पास ) पहुंचे । उनको उगने माध्यन्दिनीये शतपथबामणे यां० २.४.२.५८॥ हैवासुरमागेतीच परभता ह त्येव ताः प्रजास्ता इमाः प्रजास्तथैवोपजीवन्ति यथैवाभ्यः प्रजापतिर्व्यदधात् ।।५।। नैव देवा अतिक्रममन्ति । न पितरो न पशवो मनुष्या एवैकेऽतिझामन्ति तस्मायो मनुष्याणा मेद्यत्यशभे मेद्यति पिहूईति हि न ह्ययनाय चन भनत्यनृतथे हि कृत्वा मेद्यति तस्मादु सायंप्रातराश्येव स्यात्स यो हैवं विद्वान्त्सायंप्रातराशी भवति सर्वछ हैवायुरेति यदु ह कि च याचा व्याहरीत तदु हैव भवत्येतद्धि देवसत्यं गोपायति तदेतत्तेजो नाम भाह्मण य एतस्य व्रत शक्नोति चरितुम् ।।६।। तदाऽएतत् । मासि मास्रोव पितृभ्यो ददतो यदैप न पुरस्तान पश्चाददृशेऽथैम्यो ददात्येप वो सोमो राजा देवानामन यच्चन्द्रमाः स एताय रात्रि क्षीयते तस्मिन्क्षीणे ददाति तथैभ्योऽसमद करोत्यथ यदक्षीणे दद्यात्समद ह कुर्यादेवेभ्यश्च पितृभ्यश्च तस्माद्य- देष न पुरस्तान पश्चाददशेऽथैभ्यो ददाति ॥७॥ स वाऽअपराह्ने ददाति । पूर्वाहो ये देवाना मध्यन्दिनो मनुष्याणामपराहः पितृणां तस्मादपरहे ददाति ।।५।। अन्धकार और माया दी। इसीलिये यासुरी माया होती है। वह तो नष्ट हो गये, परन्तु श्राजक्ल भी वैसी मजा है जो उसी प्रकार बरतती है, जैसे प्रजापति ने उनके लिये निर्धारित किया था ॥५॥ -देय, पितर या पशु इन नियमों का उलधन नहीं करते । कुछ मनुष्य ही उल्लङ्घन करते हैं । इसलिये मनुष्यों में जो मोटा हो जाता है वह अशुभ कार्यों के कारण मोटा हो जाता है, और चूंकि वह अन्त रे कारण मोटा होता है इसलिये यह चल नहीं सस्ता और उसके पैर लइसड़ाते हैं। इसलिये साय और प्रातः काल को ही साना चाहिये । बी इस रहस्य को जानकर साय और मातः ही साता है यह पूर्ण श्रायु को प्राप्त होता है। और जो कुछ वह बोलता है यही होता है, क्योंकि देव सत्य की रक्षा करता है । जो यादमी प्रजा- पति के व्रत को पाल सकता है उसमें नम तेजश्रा जाता है॥६॥ यह तेज उसी को होता है जो मास में एक बार पितरो को भोजन देता है। जब पूर्व या पश्चिम में नाँद न दीसे तब उनको भोजन देता है। क्योंकि चन्द्रमा सोम राजा है जो देवों का भोजन है। (अमावस्या की) रात को यह क्षीण होता है तब ( देवताओं या भोजन भी क्षीण होता है इसलिये उस समय पितरों को) भोजन देता है। इस प्रकार यह (देवों और पितरों में ) समन्वय कराता है । परन्तु यदि उस समय देगा जन (चाँद) क्षीण नहीं है तो देवों थीर पितरों में झगड़ा जायगा। इसलिये तभी भोजन दे जन (चन्द्र) न पूर्व में दीग्ये न पश्चिम में ||3|| वह दोपहर के बाद देता है । देवो का पहला पदर (पूर्ताह) है, दोपहर (मध्यन्दिन) मनुष्यों का और सीमरा पहर (श्राराद) है पितरो का । इसलिये तीसरे पहर देता है । ।

फां० २.४.२.१-१२। पिण्डपितृयज्ञनिरूपणम् २७७ स जघनेन गार्हपत्यं । प्राचीनावीती भत्ता दक्षिणासीन एतं गृह्णाति स तत एवोपो. स्थायोचरणान्याहार्यपचनं दक्षिणा तिष्ठच वहन्ति सकृत्फलीकरोति सकृदु होव परायः पितरस्तस्मात्सकृत्फलीकरोति ।।६ तथं श्रयपति । तस्मिनधिथितऽयाज्यं प्रत्यानयत्यग्नौ वै देवेभ्यो जुइत्युदरन्ति मनुष्येभ्योऽथैव पितृणां तरमादधिश्रित ऽआज्यं प्रत्यानयति ॥१०॥ स उदास्याग्नौ द्वेऽआदुती देवेभ्यः । देवान्याऽएप उपावर्तते य ाहिताग्निर्भवति यो दर्शपूर्णमासाभ्यां यजतेऽथैतपितृयज्ञेनेवाचारीत्तदु देवेभ्यो निन्हुते स देवैः प्रसूतोऽथैत- रिपतृभ्यो ददाति तस्मादुद्दास्याग्नौ द्वेऽआहुती जुहोति देवेभ्यः ||११|| स वाऽग्नये च सोमाय च जुहोति । स गदग्नये जुहोति सर्वत्र ह्येवाग्निरन्याभ- तोऽथ यत्सोमाय जुहोति पितृदेवत्यो वै सोमस्तस्मादग्नये च सोमाय च जुहोति ।।१२।। स जुहोति । अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा सोमाय पितृमते स्वाहेत्यग्नी मेक्षणम- भ्यादधाति तत्स्विष्टकृभाजनमथ दक्षिणेनान्याहार्यपचन, सकृदुल्लिखति तद्वेदिभाजन, यह गार्हपत्य के पीछे बैठकर जनेऊ दक्षिण कन्धे पर रखे हुये दक्षिण की ओर मुँह कर के ( गाड़ी में से हवि) लेता है। फिर वहाँ से उठकर अन्याहार्य पचन के उत्तर की ओर सड़ा होकर दक्षिण की ओर मुंह करके (चावलों को) फटकता है । एक बार ही फटकता है क्योंकि एक ही बार पितर गुजर गये इसलिये एक बार ही फटकता है ॥६॥ फिर पकाता है । इसके पक्ते हुये में घी छोड़ता है । देयों के लिये हलि अग्नि में छोडी जाती है । मनुष्यों के लिये (भोजन) अग्मि से निकाल कर लिया जाता है। और पितरों के लिये इस प्रकार करते हैं। इसलिये जब यह आग पर पक रहा हो, उसमें घी छोड़ते है ॥१०॥ वहाँ से उठाकर अग्नि में देयों के लिये दो आहुतियाँ देता है। जो यमि स्थापित परता है (अग्निहोत्र के लिये ) या जो दर्शपूर्णमास करता है यह देयों की सेवा में उपस्थित होता है। परन्तु यहाँ उसे पितृयश करना है। इसलिये देयों को प्रसन्न यरता है कि उनको प्रसन्न करने के पधात् पितरों को देवे । इसलिये वहां से (इवि को) उठाकर श्रमि में देवों के लिये दो आहुतियाँ देता है ॥११॥ वह अमि और सोम के लिये पाहुतियाँ देता है। अग्नि को श्राहुति इसलिये देता है कि अशि का भाग तो सभी जगह दिया जाता है । सोम के लिये यो देता है कि सोम पितरों का देवता है । इसलिये अग्नि और सोम के लिये देता है ॥१२॥ यह इस मत्र से बाहुति देता है, 'श्रमय क्यवाहनाय स्वाहा । सोमाय पितृमते स्याहा' ( यजु० २।२६ ) । 'बुद्धिमान् परियों पे लिये, ले जाने वाले अग्नि के लिये । पित. युक्त सोम के लिये । स्विष्टयन वे बदले भाग पर मेक्षण (चमचा Potladle ) रखता है। अब दक्षिणाग्गि के दक्षिण को एक रेसा गौंचता है। बेदि के पहले। पिनर लोग २७८ । माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का०२.४.२, १३-१७ | सकृद्ध होत पराञ्च• पितरस्तस्मातराकृदुल्लिसति ॥१३॥ अथ परस्तादुल्मुकं निदधाति । स यदनिघायोल्मुकमथैतत्पितृभ्यो दद्यादसुररक्ष- सानि हैपामेतद्विमन्थीरस्तथो हैतपितृणामसुररक्ष सानि न विमग्नते तस्मात्पररतादुल्मुक निदधाति ॥१॥ स निदधाति । ये रूपाणि प्रतिमुञ्चमाना असुरा' सन्त. स्वध्या चरन्ति । परापुरो निपुरो ये गरन्यग्निष्टालोकात्प्रणुदात्यसमादित्याग्नहि रक्षसामपहन्ता तस्मादेव निदधाति ।।१५।। अथोदपात्रमादायावनेजयति । असायवनेनिहोत्येय यजमानस्य पितरमसारग्नेनि- देति पितामहमसामवनेनिषेति प्रपितामह तद्यथाशिप्यतेऽभिषिञ्चेदेव तत् ॥१६॥ श्रथ सकृदाछिन्नान्यपमूल दिनानि भवन्ति । अनगिव वै देवाना मध्यमिव मनुष्या यो मूलमिव पितृणा तस्मादुपमूलं दिनानि भवन्ति सकृदाछिनानि भर्यान्त सकदु होस पराचा पितरस्तस्मात्सदाखिलानि भवन्ति ॥१७|| तानि दक्षिणोपरतृणाति । तत्र ददाति स याऽइति ददातीतीव वे देवेन्मो जुत्युद्ध- एक ही बार गुजर गये दलिये एक ही बार रेसा खींचता है ॥१३॥ अब दूसरे छोर पर जलती हुई लकड़ी ( उल्मुक) रसता है। क्योंकि यदि पिना इस लफडी के सबसे पितरों को भोजन दिया गया तो श्रसुर यौर राक्षस उसको बिगाड़ दी जायेंगे और इस प्रकार असुर और राक्षस उसको नहीं निगाड़ते इसलिये यह जलती हुई लाड़ी को रस्ता है ॥१४॥ यह मन पदकर रखता है, 'ये रूपाणि प्रतिमुञ्चमानाऽ श्रमुरा सन्त रयधया चरन्ति । परापुरो निपुरा ये भरन्स्यग्निष्टॉल्लोषात् प्रणुदात्यरमात्' (यमु० २।३०)। 'जो असुर रूपों को बदलते हुये स्वतंत्रता से विचरते हैं, छोटे शरीर वाले या यो शरीर पाले, अग्नि उनकी इस लोक से निकाल दे। यग्नि राक्षसों पा भगाने वाला है इसलिये यह इस लकड़ी को रसता है।१५।। प्रय जल पा पात्र लापर हाथ धुलाला है। यजमान ये पाप का नाम लेकर 'श्राप दाम धोये,' यजमान पे पाना का नाम लेकर, 'भार हाथ धोइये। यजमान के परदादा पा नाम लेपर, 'श्रार हाथ धोइये। जैसे महमान यो जल देते हैं ऐसे यहाँ भी ॥१६॥ उरा एफ चोट में दी मूल मे पाटे जाते हैं। उनपा अगला भाग देवों या होना १, बीच या गप्पा मा और मूल पिन पा । इसलिये यह मूल से फाटे जाते हैं। यह एक दी चोट से इसलिये पाटे जाते है कि सिर लोग एक दी सर में गुजर गये ॥१७॥ यद उन गिरी पो दलित यो योर करो पैला है। तप (पिए) देता। पहाग प्रसार लिएर देता है। (दाग मे पर)। देवों को इस प्रगर दिया जाता है (यहाँ भी हाथ से निधि या बागी)मार्ण योग प्रशर परोगो है। और पितरों का०२.४.२.१८२२ । पिण्डपितृयज्ञनिरूपणम् २७६ रन्ति मनुष्येभ्योऽथैव पितॄणा तस्मादिति ददाति ॥१८॥ स ददाति । असावेतत्तइत्येन यतमानस्य पित्रे ये च त्वामन्वित्यु हैकऽआहुस्तदु तथा न न यात्स्वयं वै तेपछि सहयेपाथ सह तस्मादु ब यादसावेतत्तऽइत्येव यजमानस्य पित्रेऽसावेतचऽइति पितामहायासातत्तऽइति प्रपितामहाय तवदितः पराग्ददाति सकृद्ध ह्येव पराञ्चः पितरः ॥१॥ तत्र जपति । अत्र पितरो मादयध्य यथाभागमापायध्वमिति यथाभागमश्नीतेत्येवे- तदाह २०11 अथ पराड पर्यावर्तते । तिर इव यै पितरो मनुष्येभ्यस्तिर इवै तद्भवति स वाऽश्रा तमितोरासीतेत्याहुरेतानान्यसुरिति स वै मुहूर्तमेवासित्वा ।।२१।। अथोपपल्यय्य जपति । अमीमदन्त पितरो यथाभागमा पायिपतेति यथाभागमाशि- पुरित्येचैतदाह ॥२२॥ अयोदपात्रमादायावनेजयति । असायनेनिक्षत्येव यजमानस्य पितरमसाववनेनि- के लिये इस प्रकार । इसलिये वह इस प्रकार देता है ।।१८।। के बाप का नाम लेकर 'यह तुम्हारे लिये कुछ लोग इसके साथ यह भी कहते हैं, और उनके लिये जो तुम्हारे पीछे भावें । परन्तु उसको ऐसा न कहना चाहिये । क्योंकि वह भी तो उन्हीं में से है, इसलिये पिता का नाम लेकर कहे 'यह तुम्हारे लिये'। बाबा का नाम नाम लेकर, 'यह तुम्हारे लिये । पर-दादे का नाम लेकर, 'यह तुम्हारे लिये । वर्तमान समय से प्रारम्भ करके पिछले पिछले के मम से देता है क्योंकि पितरों के गुजरने का वर्तमान की अपेक्षा यही क्रम है ॥१६॥ अर वह जपता है, 'अन पितरो मादयध्व यथाभागमावृपायध्वम् (यनु० २।३१)। 'हे पितरो । यहाँ प्रसन्नता से खाओ जैसे बैल यावर साते हैं अपने थपने हिस्से का'। इसका तात्पर्य यह है कि 'अपना-याना भाग सायो' ।।२०।। अब मुड़ कर सड़ा होता है ( अर्थात् उत्तर की ओर)। क्योंकि पितर मनुष्यों से बिल्कुल दूसरी ओर है । और वह भी पितरों से दूसरी श्रोर है। कुछ लोग यहवे हैं कि जब तक सास रोक सरे उस समय तक पका रहे क्योंकि प्राण इतने ही होते हैं । अस्, एफ मुहूर्व रहकर ॥२॥ (दाहिनी थोर ) मुड़कर जाता है, 'श्रमीमदन्त पितरो यथा भागमागविता (यनु० २६३१) । 'पितरों ने सा लिया। बेनों पे यमान उन्होंने पाना-प्राना भाग पा लिया ॥२२॥ अम जल पात्र लेकर हाथ धुनाता है । यसमा ये सार का नाम लेर 'तुम धोयो। शामा का नाम लेकर 'तुम धोनो', पर-दादे पा नाम लेकर 'इम धोनी । जिस मगर यजमान ।

२८० माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० २.४.२.२३-२४ । लेति पितामहमसासवनेनिवेति प्रपितामहं तद्यथा जत्नुपेऽभिपिञ्चेदेवं तत् ।।२३।। अथ नीविमुगृह्य नमस्करोति । पितृदेवत्या वे नीविस्तस्मानी विमुद्ब्रह्म नमस्करोति यज्ञोपे नमो यज्ञियानेवैनानेतत्करोति षट्कृत्वो नमस्करोति पड़ वाऽभटतष ऋतपः पितरस्तस्मात्पकृत्यो नमस्करोति गृहानः पितरो दत्तेति गृहाणार्थ ह पितर ईशत- ऽएपोऽएतस्याशीः कर्मणोऽथावजिप्रति प्रत्यक्षाय पिण्डान्स यजमानगागोऽग्नौ सफदा- छिनान्यभ्यादधाति पुनरुल्मुकमपि सृजति ॥रक्षा माशरणम् ॥ [४.२ .॥ मेहमानों को खाना खिलाकर धुलाते हैं उसी प्रकार यहाँ भी ॥२३॥ नीवि (निचला कपड़ा और ऊपर का कपड़ा दोनों में गाँठ दी जाती है ) को पोल पर नमस्कार करता है । नीवि पितरों की है इसलिये उसे सोलकर नमस्कार करता है । नमस्कार यज्ञ है । इसलिये इस प्रकार यह उनको यश के योग्य बनाता है । छः बार नमस्कार परता है क्योति छः ऋतुयें हैं और पितर मृतुयें हैं इसलिये छः बार नमस्कार करता है। अम वह कहता है, 'गृहान्नः पितरो दत्त' ( यजु० २।३२)। हे पितरो, हगको घर दीजिये । पितर घरों के रक्षक हैं इसलिये इस कर्म से आशीर्वाद चाहता है । पिएटों को पीछे घटाकर सूंघता है । क्योंकि यह यजमान का भाग है । एक चोट गे काटी हुई (कुश) को अग्नि पर रखता है । और जलती हुई लकड़ी (उल्मुक) को फेंकता है ।।२४।। 1 'मेरा और निश्चित न कर सके। निश्चयन पर सकने पर उन्होंने कहा, 'चलो बाजी बटकर श्राग्रपणेष्टिः अध्याय ४-ब्राह्मा३ तदु होवाच कहोडः कोपीतकिः । अनयोर्वाऽअयं द्यावथियो रसोऽस्य रसस्य हुला देवेभ्योऽथेममन्नामेति तस्माद्वाऽश्रामगोष्टया यजतऽइति ॥१॥ तदु होवाच याज्ञवल्लयः । देवाश्च चाऽअसुराश्चोभये प्राजापत्याः पस्पृधिरे ततोऽसुरा उभयारोपधीर्याश्च मनुष्या उपजीवन्ति याश्च पशवः कृत्ययेव त्वद्विपेणेव त्वत्पलिलिपुरतेवं चिद्देवानभिभवेमेति ततो न मनुष्या प्राथर्न पशव अलिलिशिरे ता हेमाः प्रजा अनाशकेन नोत्परायभूवुः ।।२।। नदै देवाः शुश्रुचुः । अनाशकेन हवाइमाः प्रजाः परामवन्तीति ते होचुहन्तेद- मासामपजिया सामेति केनेति यज्ञेनैवेति यज्ञेन ह स्म वै तद्देवाः कल्पयन्ते यदेषो कल्पमा- सऽर्षयश्च ॥३॥ ने होचुः । कस्य न इदं मविप्यतीति ते मम ममत्येव न सम्पादयां चक्र स्ते हास- पायोचुराजिमेवास्मिन्नजामहै स यो न उज्जेष्यति तस्य न इदं भविष्यतीति तथेति तस्मि- नाजिमाजन्त ॥४॥ कहोड कौपीतकि ने कहा, यह (वृक्षो का) रस वस्तुतः द्यावा, पृथिवी का है। हम देवों को श्राहुति देर साये । इसलिये 'पाप्रयणेष्टि यज्ञ किया जाता। याज्ञवल्क्य का भी कथन है कि प्रजापति की सन्तान देय और असुर मडाई के लिये लड पड़े । तत्र असुरो ने दोनों प्रकार की ओषधियो को अर्थात् उनको भी जिनके सहारे मनुष्य रहते हैं और उनको भी जिनके सहारे पशु रहते हैं कुछ अपनी चालाकी से ( कृत्यया) और कुछ विष के द्वारा नष्ट कर दिया कि इस प्रकार हम देवों पर विजय पालेंगे । इस पर न मनुष्य कुछ सा सके और न पशु, और भोजन के अभाव में यह राम पराजित से हो गये ॥२॥ अब देवों ने सुना कि बिना भोजन के यह सब प्रजा पराजित हो रही है। उन्होंने कहा, 'इस सब ( विष श्रादि ) यो हाना चाहिये । 'वैसे ?? । 'यश के द्वारा' | देव जो कुछ करना चाहते थे वह उन्होंने यज्ञ के द्वारा किया और कृपियों ने भी ॥३॥ तब उन्होंने कहा, 'यह ( यज्ञ ) हम में से किसका होगा ? हर एक ने ॥१॥ पहा, दौ । हममें से जो जीत जायगा यह (यश) उसी का होगा । 'अच्छा' कहकर वह दौडे ॥

२८२ माध्यन्दिनीये शतपथग्रामसे कां० २.४.३.५-८। ताविन्द्राग्नी ऽउदजयतां । तस्मादैन्द्राग्नो द्वादशकपालः पुरोडाशो भवतीन्द्राग्नी ह्यस्य मागधेयमुदजयतां तौ योन्द्राग्नीऽउज्जिगीवा सो तस्थतुरतद्विश्वे देवा अन्बा- जग्मुः ॥५॥ क्षत्रं वाऽइन्द्राग्नी । विशो विश्वे देवा यत्र क्षत्रैये मुज्जयत्यन्बामला ये तत्र पिट- तद्विश्वान्देवानन्चामजतो तस्मादेष वैश्वदेवश्चरर्भवति ||६|| तं वै पुराणानां कुर्यादित्याहुः क्षनं याऽइन्द्राग्नी नेत्क्षत्रमभ्यारोहयाणीति तो चाऽउमावेष नवाना; स्यातां यदि पुगेडाश इतरश्वरुरितरस्तेनैव क्षत्रमनभ्यारूढं तस्मादु- भावेव नवाना स्याताम् ।। ताउ ह विश्वे देवा ऊचुः । अनयोऽिअयं द्यावापृथियो रसो हन्तेमे ऽअस्मिन्ना- मजामेति ताभ्यामेतं भागमकल्पयन्नेतं यावापृथिव्यमेककमाल पुरोडाशं तस्मादावा- पृथिव्य एककपालः पुरोडाशो भरति तस्येयमेव कपालमेकेव हीयं तस्मादेककपालो भवति ॥ तस्य परिक्षा । यस्यै वै कस्यै च देवताये हविगैह्यते सत्रैव रिबष्टकृदन्वागतो- इन्द्र श्रीर अनि नीत गये । इसलिये पुरोडाश के बारह कपाल इन्द्र और अग्नि के होते हैं क्योंकि इन्द्र श्रीर अग्नि ने अपना भाग जीत लिया और इन्द्र और अग्नि जीतगे पर जहाँ पड़े थे वहाँ सर देव भी चले गये ॥४॥ इन्द्र श्रीर अग्नि क्षत्रिय है, सब देव वैश्य । जहाँ क्षनिय जीतता यहाँ वैश्यों को अपश्य भाग मिलता है । इसलिये देवों को भाग मिल गया इसलिये चरू सय देयों ( विश्वे- देषा)पा होता है ।।६।। कुद लोगों का विचार है कि (चय) पुराने (अन्न) पा हो क्योंकि इन्द्र श्रीर अग्नि शरिय है इसलिये (विश्यदेवों को भी यदि इन्द्र और अग्नि के समान नया नग्न दिया जायगा तो) वैश्य क्षत्रियों के बराबर हो जायगे। परन्तु दोनी यो नया ही होना पाहिये । फेरल या पुरोदारा है और यह चर है। इन दोनों के नये होने से ही क्षत्रियों के पयनर (पैश्य) नहीं हो रफ्ते । इसलिये धोनी (पुरोधाश श्रीर पर) नये अन्न फे दी॥७॥ अब देवों ने पहा, 'यहरण AJ धाराषिती पाहै। इसलिये हम इनको यश में माग देखें । इसनिय उन्होंने उन दोनों को भाग दिया अपार एक साल का पुरोधारा शायामिरी को दिया गये एक पवाल या पुरोगारा द्यामपिता पा दोबा है। श्रप मूरि मष्तिो उग (स) या परान और यह एक दी गलिय (पुणेशाय भी) एक पगाल पादोता (गा घरों में ) गाएर दोश()। पात पिणी देयता को हरिदी बाय, पीने से एप माग रिसादादा है। परन्तु यहाँ (पुगंडारा) पी पूरी प्रादुगि दे दी कां०२. ४. ३.६-१२। साग्रयणेरिनिरूपणम् २८३ ऽथत सर्नेगेव जुहोति न रिवष्टकृतेऽवयति सा परिचक्षोतो हुतः पर्यावर्तते ॥६॥ तदाहुः । पर्याभूदाऽअयमेककपालो मोहिम्यति राष्ट्रमिति नास्य सा परिचनाव- नीयो वाऽआहुतीना प्रतिष्ठा स यदाहवनीयं प्राप्यापि दशकृत्वः पर्यावर्तेत न तदाद्रियेत यदीरत्वन्ये वदन्ति कन्तत्संघमुपेयात्तस्मादाज्यस्यैव यजेदाज्य ह वाऽननयोावापृधि- व्योः प्रत्यक्ष रसस्तत्प्रत्यक्षमेनेऽएतत्स्वेन रसेन मेधेन प्रीणाति तस्मादाज्यस्यैव यजेत् ॥१०॥ एतेन वै देवाः । यज्ञ ने ट्वोभयीनामोपधीनां याश्च मनुष्या उपजीवन्ति याच पशवः कृयामिव त्वदिपमिव त्वदपज स्तंत आन-मनुष्या आलिशन्त पशवः ।।११।। अथ यदेष एतेन यजते । तन्नाह न्वेवैतस्य तथा कश्चन कृत्ययेव त्वदिपेणेय त्यत्प्रलिम्पतीति देना अकुचिति त्वेप एतत्करोति यमु चैव देवा भागमकल्पयन्त तमु चैवेभ्य एप एतद्भाग कगेतीमा उ चैतदुगयीरोपधीर्याश्च मनुप्या उपजीवन्ति याश्च पशमस्ता अनमीग अकिल्विपा कुरुते ता अस्मानीया अकिल्पिपा इमाः प्रजा उपजीवन्ति तस्माद्वाऽएप एतेन यजते ॥१२॥ तस्य प्रथमजो गौर्दक्षिणा । अप्रथमिव हीद स यदीजानः स्यादर्शपूर्णमासाभ्यो जाती है । विष्टकृत के लिये कुछ बचाया नहीं जाता। यह एक दोष है, इसलिये आहुति उलटी पड़ जाती है। इसलिये कहते हैं, 'यह एक क्पाल उलय पड़ गया । यह राष्ट्र को बिगाड़ देगा' । परन्तु इसमे कुछ दोष नहीं । आहुतियों की प्रतिष्ठा याहवनीय है । जब याहुति अाहवनीय में पहुँच गई तो चाहे दस घार उलट जाय कुछ परवाह नहीं ! और यदि कोई कहे कि इन ( दोषों) के भार को यौन सहे तो येवल घी की हो याहुति दे क्योकि इन द्यावा-पृथियो का प्रत्यक्ष रस घी है । इस प्रकार प्रत्यक्ष रूप में इनको यह इन्दी रे रस या मेध (तत्व) से तृप्त करता है इसलिये घी की ही आहुति दे ॥१०॥ यश करते देवों ने उन सम सोपधियों को जिनरे सहारे मनुष्य रहते हैं या पशु रहते हैं (असुरों की ) चालाकी और पिए (फे प्रभाव ) से मुक्त कर दिया । इसलिये श्रय मनुष्य भोजन करने लगे और पशु चरने लगे ॥११॥ अन वह जो पश करता है, या तो इसलिये करता है कि कोई चालापी या विष से (वनस्पति) को विगाइने ग पाये या पेचत इरानिये कि देवों ने ऐगा दिया था। और जो भाग देवों ने अपने लिये निकाला था यह भी उनके लिये निकाल देता है। इसके यतिरिक्त यह दोनों प्रकार ये पौधों को अर्थात् जिना सहारे मनुष्य रहते हैं और जिनके सहारे पशु रहते हैं उसको सि रहित पर देता है। और यह मनुष्य और पशु इस दोष- रहित पौधों से सहारे जीते हैं। गतिये यह इस गण को पता है ॥१२॥ इम यश पी दिशा है पलीती पहा । पोति यह (गाय का) नप अधार माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां० २. ४. ३.१३-१४॥ या यजेताथैतेन यजेत याऽननीजानः स्याच्चातुःप्राश्यमेवैतमोदनमन्याहार्यपचने पचेयुस्तं बामणा अश्नीयुः ॥१३॥ दया ये देवा देवाः । अहै। देवा अथ ये बामणाः शुश्रुवाऽसोऽनूचानास्ते मनुष्य- देवास्तद्यथा वपटकृत, हुतमेवमस्यैतद्भवति तत्रो यच्छक्नुयात्तदयानादक्षिण हविः स्यादिति ह्याहुर्नाग्निहोत्रे जुहयात्समदय ह कुर्याद्यदग्निहोने जुहुयादन्यद्वाऽआययराम- न्यदग्निहोत्रं तस्मान्नाग्निहोने जुहुयात् ॥१४॥ चालणम् ।।५॥ [१.३.] ॥ तृतीयः प्रपाटकः ।। कण्डिकासंन्या ।।११३ ।। पहला पल होता है। यदि दर्श और पूर्णमास यश पर चुफा हो तो पहले वह पाहुतियाँ दे श्रीर पिर इस यज्ञ वो पीछे से परे। और यादे (दर्श और पूर्ण मास ) नहीं किया तो अन्याहार्ग पचन अग्नि पर चातुष्प्राश्य यो पाले और बादाणों को सिला दे |१३|| देव दो प्रकार के हैं । एप सो देव और दूसरे ब्राह्मण जी वेदपाटी हैं, यह मनुष्य- देव हैं । जिस प्रकार यषटकार की शाहुति होती है पैसो यह भी है । इस समय भी वह जितना हो सके उतनी दक्षिणा दे क्योकि कहते हैं कि पोई हवि दक्षिणा के विना पूरी नहीं होती। अग्निहीन में (नया यन्न ) न डाले नहीं तो भगड़ा होगा। ग्रामयण भिन्न है और अग्निहोत्र भिन्न । इसलिये अग्निहोन में (नया अन्न) न साले ||१४||

सप्ला साञ्जय महाचर्य नत के लिये उसने पास प्राया दमानिये उसे यह यश और
अन्य भी मिसाया । यद उनको सीसर गाईय वाले लोगों पाग (याने देश में)
चला गया । श्रर उन्होंने जान लिया कि यह हमारे लिये यश पो सीन पर आया है।
दानायणयज्ञः
अध्याय ४-ब्राह्मरा॥४
प्रजापतिर्ह वाऽएतेनाये यज्ञेनेजे । प्रजाकामो बहुः प्रजया पशुभिः स्याड श्रिय
गच्छेयं यशः स्यामवादः स्यामिति ॥१॥
स वैदक्षो नाम । तघदेनेन सोऽग्रेऽयजत तरमादाक्षायणयज्ञो नामोतैनमेके वसि-
यज्ञ इत्याचक्षतऽएप वै वसिष्ठ एतगेर तदन्याचक्षते स एतेन यनेनेजे स एरोन यज्ञेने-
प्ट्वा येय प्रजापतेः प्रजातिर्या श्रीरेतद्वभूवैताछ
वै प्रजाति प्रजायतऽएताथ निय
गच्छति य एवं विद्वानेतेन यजेन यजते तस्माद्वाऽएतेन यजेत ।।२।।
तेनो ह तत ईजे । प्रतीदर्शः कः स ये तं प्रत्यासस्तेषां विवचनमिवास विवचन-
मिव ह वै भवति य एवं विद्वानेतेन यज्ञेन यजते तस्माहाऽएतेन यजेत ॥३॥
तमाजगाम । सुला साजयो ब्रह्मचर्य तस्मादेतं च यज्ञमनूचेऽन्यमु च सोऽनूच्य
पुनः सृञ्जयान्जगाम तेह सृञ्जया विदा चकई यै नोऽनच्यागनिति ते होचुः सह यै
नस्तद्देवैरागन्यो नो यज्ञमनूच्यागनिति स वै सहदेवः साञ्जयस्तदप्येतनिवचनमियास्त्यन्यद्वा-
प्रजापति ने पहले प्रजा की कामना से यह यज्ञ किया। उसने सोचा-में बहुत
प्रजा और पशु-युक्त हो जाऊँ, श्री मिल जाय, यशवी हो जाऊँ, अन्न पचाने वाला
उसका नाम दक्ष था । और चूँकि पहले उसने इस यश को किया इसलिये यश का
दाक्षायण यज्ञ' नाम पटा। कुछ लोग दक्ष को यसिष्ठ यज्ञ यहते हैं क्योंकि वह वसिष्ठ दी
है । उसी के नाम पर यज्ञ का नाम पहा । उसने यज्ञ किया और इस यज्ञ मे उरा प्रजापति
ने जो सन्तान, जो श्री, जो विभूति मात को उसी सन्तान, उसी श्री को वह भी प्राप्त होता
है जो इस यज्ञ को समझकर करता है । इसलिये इस यश को अवश्य करे ॥२॥
प्रतीदर्श श्वाने भी इण यज्ञ को किया । और जिन्होंने उरामा अगुकरण किया
उनके लिये यह विवचन ( authority)
था । जो इस रहस्य को समझ पर इस यश
को करता है यह विवचन ही हो जाता है । इसलिये इस यज्ञ को शाश्य करे ॥३॥
हो जाऊँ' ॥१॥

२८६ माध्यन्दिनीये शतपथबामणे का०३४.४,४-७ | अरे सुरमा नाम दधऽइति स एतेन यज्ञेनेजे स एतेन यज्ञेनेष्ट्या येय, सृञ्जयाना प्रजापत्तियां श्रीरेतदभूता, ह वै प्रजाति प्रजायतऽएताथ श्रियं गच्छति य एव विद्धानेतेन यज्ञेन यजते तस्माद्वाऽएतेन यजेत |||| तेनो ह तत ईजे । देवभाग श्रोत स उभयेां कुरूणा च सृञ्जयाना च पुरोहित पास परमता वे सा यो न्वेवैकन्य राष्ट्रस्य परोहितोऽसत्सा न्वेव परमता किमु यो द्वयो परमतामिव ह चै गच्छति य एर विद्वानेतेन यज्ञेन यजते तस्मादाऽएतेन यजेत ॥५॥ तेनो ह तत ईजे । दक्ष पार्वतिरतऽइमेऽप्येतहि दाक्षायणा राज्यमिवैव प्राप्ता राज्यमिह वै प्राप्नोति य एवं विद्वानेतेन यजते तस्माद्वाऽएतेन यजेत स पाऽएक एवान- चीनाह पुरोडाशो भात्येतेनो हास्यासपत्नानुपाधा श्रीर्भवति स वै दे पौर्णमास्यो यजते द्वेऽअमावास्ये वे वै मिथुन मिथुनमेनैतत्ताजननं क्रियते ।।६।। अथ सत्पूर्वधुः । अग्नीपोमीयेण यजते पौर्णमास्या ते द्वे देवते हे वै मिथुन मिथुनमेंपैतत्प्रजननं क्रियते ॥७॥ उन्होंने कहा, 'यह जो यज्ञ सीस कर आया है मानो 'देवों के साथ ग्राया है इसलिये उसका सहदेव साञ्जय नाम पड़ गया थन तक यह कहावत चली माती है कि अरे सुला का दूसरा नाम रख दिया गया । उसने उस यज्ञ को किया और जो सन्तान और वैभव इरा यश थे करने से सशयों को प्रास हुया उसी सन्तान को यह भी उत्पन्न परता है श्रीर उसी वैभव को प्राताहोता जो इस रहस्य को समझकर यह यश करता है । इसलिये इस यज्ञ को अवश्य करे ॥४॥ देवभाग श्रोतप ने भी यह किया था । यह गुरुयों और सञ्जयों दोनों का पुरोहित या । जो एक राष्ट्र या पुरोहित होता है उसकी बड़ी पदयी होती और उसकी पदधी का क्या यहना जो दी राष्ट्रों का पुरोदित हो । जो इस रहस्य को समझ कर इस यश को परता यद उसी नदी पदयी पो पाता है । इसलिये इस यज्ञ यो अवश्य करे ॥५॥ दक्ष पार्वति ने भी यही यश दिया था। और श्राज तक यह दाक्षायण ( उसी की सन्तान ) राज्य पो पारो दुये हैं। जो पोई इस रहस्य को समझ कर इस यश को करता है यह भी राज्य पो पा जाता है । इसलिये इम यश को अवश्य को । एप एक पुरोटाश प्रति दिन देना होता है इसलिये उसकी भी गिना रापनी पोर रिना बाधा ये दोती है। यह पूर्णमासी ये दो दिन और अमावस्या ५ दो दिन यश पाता है। दो या नाम है जोदा । हम प्रकार याद उत्पन्न कांगे पाने ओर से मम्मन दाजागा ॥६॥ पूर्णगानी को पहले दिन अग्नि और गौम को एक पुरोटारा देता है ! यह दो देगा।दोपा जोड़ा। रम प्रसार पद उत्पन परने याले जोर से सम्मनदी धारा॥

को०२.४.४.८-१३॥ दाक्षावस्यनिरूपणम्
अथ प्रातः । आग्नेयः पुरोडाशो भवत्यैन्द्रय सोनाग्यं ते वे देवते हे वै मिथुन
मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते ॥८॥
अथ यत्पूर्वद्युः । ऐन्द्राग्नेन यज्ञतेऽमागस्याया ते द्वे देवते हे वै मिथुनं मिधुन-
मेवैतत्प्रजननं क्रियते ॥६॥
अथ प्रातः । आग्नेयः पुरोडाशो भवति मैत्रावरुणी पयस्या नेद्यज्ञादयानीति नेपाल
ग्नेयः पुरोडाशोऽथैतादेव मित्रावरुणो द्वे देवते द्वे धै मिथुनं मिथुनमेवैतत्प्रजननं किमत-
एतदु हास्य सद्रपं येन बहुर्भवति येग प्रजायते ॥१०॥
अथ यत्पूर्वद्युः । अग्नीपोमीयेण यजते पौर्णमास्यां यमेवामुमुपवसथे ऽग्नीपोमीयं
पशुमालभते स एवास्य सः ।।११।।
अथ प्रातः । आग्नेयः पुरोडाशो भवत्यैन्द्र सानाय्यं प्रातः सवनमेगास्याग्नेयः
पुरोडाश आग्नेयहि प्रातः सानमथेन्द्रर्थ सानाग्य माध्यन्दिनमेगास्य तत्सरनमैन्द्र हि
मध्यन्दिन सवनम् ॥१२॥
अथ यत्पूर्वेयुः । ऐन्द्राग्नेन यजतेऽमानास्याया तृतीयसानमेवास्य तद्वैश्वदेव ने
तृतीयसपनमिन्द्राग्नी वै विश्वे देवाः ॥१३॥
दूसरे दिन अग्नि का पुरोडाश और इन्द्र का सानाय्य यह दो देवता हैं। दो का
अर्थ है जोड़ा । इस प्रकार वह उत्पन्न करने वाले जोड़े रो सम्पन्न हो जाता है ||८||
अमावस्या को पहले दिन इन्द्र और अग्नि को पुरोडाश देता है । यह दो देवता हैं।
दो का अर्थ है जोडा । इस प्रकार एक उत्पत्ति करने वाले जोड़े से सम्पन्न हो जाता है|
दूसरे दिन अग्नि के लिये पुरोडाश और मित्र-वरुण के लिये दही (पयरया)।
अग्नि का पुरोडाश केवल इसलिये कि यह यज्ञ से चला न जाय । मिन और यर
देवता हैं । दो का अर्थ है जोदा। यह इस प्रकार उत्पन्न करने वाले जोर गेम
जाता है। यह उसका वह रूप है जिससे वह बहुत ( या अनेक ) दो गावा
होता है ॥१०॥
और जो पूर्णमासी को पहले दिन अमि-सोम का पुरोधारा लिया गया
ही है जैसा कि ( सोम यज्ञ में) उपवास के दिन पशु-नालगन है ॥१४
दूसरे दिन सग्नि का पुरोडाश और इन्द्र पा गाभारण।
मिट
है जैसा (सोम यज्ञ मे ) प्रातः काल की याहुति | Till TRY
होता है । इन्द्र का सान्नाय्य वेसा ही है जेसा (सोम गग 1)
पर
मध्य दिन का रावन इन्द्र का होता है ।।१२।।
अमावस्या को पहले दिन जो इन्द्र और uni.xxx
हो है जैसा तृतीय सपन । क्योंकि तृतीय ग friendramania
श्रमि विश्वेदेव ही है ॥१३॥

२८८ मान्दिनीये शतपथवाझणे कां० २. ४. ४. १४-१५ अथ प्रातः । आग्नेयः पुरोडाशो भवति मैत्रावरुणी पयस्या नेद्यज्ञादयानीति न्वान्नेयः पुरोडाशोऽय यामनामू मैत्रावरुणी बशामनूपन्ध्यामालभते सैवास्य मैत्रावरुणी पयस्या स पौर्णमासेन चामापास्येन चेष्ट्वा यावत्सौम्येनाध्वरेणेष्टवा यजति तावज्जयति तदु सस्तु महायशो भवति ||१४|| अथ यत्पूर्वेयुः । अग्नीपोमीयेण यजते पौर्णमास्यामेतेन वाऽइन्द्रो वृत्रमहन्नेतेनो- ऽएव व्यजयत यास्येयं विजितिस्तां तथोऽएवैप एतेन पाप्मानं द्विपन्तं मातृभ्यर्थ हन्ति तथोऽएव विजयतेऽथ यत्संनयत्यागावास्यं वै सानाय्यं दूरे तद्यदमावास्येति क्षिप्रऽएवेतनं जमुपे तमेतेन रसेनाप्रीणन्क्षि ह वै पाप्मानमपहते य एवं विद्वान्पौर्णमास्या संनयत्येष वै सोमो राजा देवानाभन्न यच्चन्द्रमास्तमेतत्पूर्वेधुरभिपुरवन्ति प्रातर्मक्षयिष्यन्तस्तमेतभक्ष- यन्ति यदपक्षीयते ॥१५॥ अथ यत्पूर्वेद्युः । अग्नीपोगीयेण यजते पौर्णमास्यामभिपुणोत्येवैनमेतत्तस्मिन्नभि- पुतऽएत रसं दधात्येतेन रसेन तीव्रीकरोति स्वदयति ह वै देवेभ्यो १७ स्वदते हास्य और जो दूसरे दिन अनि के लिये पुरोडाश और मित्र पक्षण के लिये दही होता है, इसमे अमि का पुरोडाश केवल इसलिये है कि कहीं अग्नि यज्ञ को छोड़ पर चला न जाय । और पयस्या अर्थात् दही मिन और वरुण के लिये उसी प्रकार है जैसे ( सोमयज्ञ में ) मित्र और वरुण के लिये अनूपन्ध्या (बाँझ गाय) मारी जाती है । इस प्रकार पूर्णमासी और अमावस्या की इटियों से मनुष्य को उतना ही फल मिल जाता है जितना सोमय से । क्योकि यह महायरा है।।१४|| और यह जो पूर्णमासी को पहले दिन अनि और रोम के लिये आहुति दी जाती है वह इसलिये है कि इन्द्र ने जून को मारा था। इसी से उससे यह विजय प्राप्त हुई जो श्राज उसे प्रास | इसी प्रकार यह ( यजमान) भी इस यश से द्वेषो पापी शत्रु को मारता है और उस पर विजय प्राप्त करता है । और यह जो सान्नाय्य और अर्थात् दूध और दही को मिलाना है, यह सानाय्य अमावस्या का है। अमावस्या का अर्थ है दूर होना । जिस (इन्द्र) ने वृत्र को मारा था उसको तुरन्त ही यह माहुति दी गई थी और तुरन्त ही उससे रस से प्रसन्न क्यिा गया था। इसलिये जो पुरुष इस रहस्य को समझार पूर्णमासी को साझाम्प बनाता है यह तुरन्त ही पाप को दूर भगा देता है। यह जी चा दै वह सोम राजा श्रीर देयों का अन्न है । वे पहले दिन रस निकालते हैं कि दूसरे दिन सायेंगे ! इसलिये जन (चाँद ) क्षीण होने लगता है तो मानो ( देव ) उसको साने लगते हैं ॥१५॥ और यह जो पूर्णमासी को पहले दिन अग्नि और सोम के लिये पुरोटाश दिया जाता है मानो उस प्रकार यह सोम रस निचोड़ लेते हैं। श्रीर निचोडने के पश्चात् उसम मिलाता है श्रीर उस रस यो तीन करता है । जो पुरुष इस भेद को समझार पूर्णमासी पो लानाम्य तैयार करता है यह मानो देवों के लिये व्य को सादिष्ट बनाता है और उसका

कां० २.४.४.१६-२०। दाक्षायण्यनिरूपणम्
२८
देवेभ्यो हव्यं य एवं विद्वान्पोर्णमास्या, संनयति ॥१६॥
अथ यत्पूर्वद्युः । ऐन्द्राग्नेन यजतेऽमावास्यागां दर्शपूर्णमास्या देवते स्त इन्द्रामी-
एव ते एवैतदअसा प्रत्यक्षं यजत्यजसा ह या अस्य दर्शपूर्णमासाभ्यामिप्टिं भवति य
एवमेतद्देद ॥१७॥
श्रय प्रातः । आमेयः पुरोडाशो भवति मैत्रावरुणी पयस्या नेद्यज्ञादयानीति न्येवा.
मेयः पुरोडाशोऽथेतायेवार्धमासी मित्रावरुणो य एवापूर्यते स वरुणो योऽपक्षीयते स मित्र-
स्तावेतार्थ रात्रि मुभी समागच्छतरतदुभाववैतत्सह सन्ती प्रीणाति सर्व ह वाऽअस्य
प्रीतं भवति सर्वमाप्तं य एवमेतद्वेद ।।१८।।
तदाऽएता रात्रिं । मित्रो वरुणे रेतः सिञ्चति तदेतेन रेतसा प्रजायते यदापूर्यते
तघदेपात्र मेत्रावरुणी पयस्यावफलप्ततमा भवति ॥१६॥
सानाय्य भाजना याऽअमावास्या । तददस्तत्पौर्णमास्यां क्रियते स यद्धात्रापि
संनयेज्जामि कुर्यात्समदं कुर्यात्तदेनमभप श्रोपधिभ्यः सम्भृत्याहुतिभ्योऽधिजनयति स एष
आहुतिभ्यो जातः पश्चादहशे ॥२०॥
हघ्य देवों के लिये स्वादिष्ट हो जाता है ॥१६॥
और यह जो अमावस्या को पहले दिन इन्द्र और अग्नि के लिये पुरोदाश दिया
जाता है यह इसलिये है कि इन्द्र और अग्नि अमावस्या और पूर्णमासी के देवता हैं । इन्ही
के लिये यह सीधा प्रत्यक्ष रूप से हव्य देता है। और जो इस भेद को समझता है वह दर्श
और पूर्णमास की इष्टियों को करता है ॥१७॥
और दूसरे दिन अग्नि का पुरोडाश होता है और मित्र और वरुण के लिये पयस्या
(दही) । अब अग्नि का पुरोडाश इसलिये है कि अनि यज्ञ को छोडकर न चला जाय ।
मित्र और वरुण अर्धमास है । बढ़ता हुआ वरुण है और घटता हुआ मिन । उस (अमा-
पस्या की ) रात्रि को ये दोनों मिलते है। और जब वह मिलते हैं तब ( यजमान) दोनों
को प्रसन्न करता है । जो इस रहस्य को समझता है सब उससे प्रसन्न रहते हैं और उसको
सब कुछ प्रास होता है ॥१८॥
उसी रात को मित्र वरुण में वीर्य सींचता है। और जब यह (चन्द्र) पटता है तो
फिर उसी वीर्य से उत्पन्न होता है । यह जो मिन और वरुण की पयस्या (दही) है वह
( सन्नाय्य के) समान है ।।१६।।
अमावस्या सान्नाय्य के ही योग्य है । यह (अमावस्या को भी ) और पूर्णमासी
को भी तैयार किया जाता है । अब यदि वह यहाँ भी ( अर्थात् पूर्णमासी को भी ) मानाय्य
मनाये तो दुहराने के दोप का भागी हो और देवताओ मे झगड़ा हो जाय । इस (सोम)
फो जलो और प्रोपधियों से इकट्ठा करके आहुतियों में होकर उत्पन्न करता है। और यह
(सोम या चाँद ) आहुतियों से उत्पन्न होकर पश्चिम की ओर चमकता है ॥२०॥

कां० २.४, ४.२१-२५ । माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे मिथुनादिद्वाऽएनमेतत्पजनयति । योपा पयस्या रेतो वाजिनं तद्वाऽभनुष्ठया यन्मिथु. नाज्जायते तदेनमेतस्मानिमथुनात्प्रजननात्प्रजनयति तस्मादेपात्र पयस्या भवति ॥२१॥ अथ वाजिज्या चाजिनं जुहोति । ऋतयो वै वाजिनो रेतो वाजिन तद्वनुष्ठय वैतदेतः सिच्यते तहतवो रेतः सिक्तमिमाः प्रजाः प्रजनयन्ति तस्माद्वाजिम्यो वाजिनं जुहोति ।।२२।। सधै पश्चादिव यज्ञस्य जुहोति । पश्चाद्वै परीत्य वृपा योपामधिद्रवति तस्या रेतः सिञ्चति स चे प्रागेवाग्रे जुहोत्यग्ने वीहीत्यनुवपट्करोति तत्स्यिएकद्धाजन, सवै प्रागेव जुहोति ॥२३॥ अथ दिशो व्यापारयति । दिशः प्रदिश श्रादिशो विदश उदिशो दिग्भ्यः स्वा- हेति पञ्च दिशः पञ्चर्तवस्तह्तुभिरेवैतदिशो मिथुनीकरोति ॥२४॥ तदै पञ्चैव भक्षयन्ति । होता पायर्युश्च ब्रह्मा चाग्नीच्च यजमानः पञ्च बाऽऋ- तवस्तह्तूनामेवैतद्रूपं कियते तहतुष्वेवैतदेतः सिक्तं प्रतिष्ठापयति प्रथगो यजमानो मक्षपति प्रथमो रेतः परिगृहानीत्ययोऽभप्युत्तमो मय्युत्तमे रेतः प्रतितिष्ठादित्युपहूत उपयस्वेति सोममेवैतरकुर्वन्ति ।।२५// बाहाणम् ॥१॥ [१.४.] अध्यायः ||४|| [१३] ।। इसको जोड़े से उत्पन्न करता है । पयस्या स्त्री है और महा वीर्य है। जो जोडे से उत्पन्न होता है यह ठीक होता है । इसलिये यह इसको जोड़े से उत्पन्न करता है और इसीलिये यहाँ पयस्या तैयार की जाती है ॥२१॥ श्रम मद्धे की आहुति दोनों घोड़ों (वाजियों) के लिये दी जाती है । घोड़े (वाजी) ऋतुयें है । और ( वाजी ) महा वीर्य है । यह वीर्य अनुष्ठान से सींचा जाता । साँचे हुये वीर्य से ऋतुयें इन प्रजायों को उत्पन्न करती हैं । इसीलिये 'बाजी घोड़े के लिये 'बाजी' म? की आहुति देता है । ( 'वाजी' घोड़े को भी कहते हैं और मढे को भी) ॥२२॥ वह यश के पीछे की ओर से पाहुति देता है । पीछे की ओर से ही पुरुष स्त्री के पास जाता और वीर्य-सिंचन करता है । वह पहले पूर्व की ओर प्रादुति देता है। 'अग्ने वीहि (हे अग्नि, स्वीकार करो ) यह पढ़कर वषटकार को दुहराता है । यह स्विष्टकृत के बदले में है। इसको पूर्व की ओर देता है ।।२३।। अब यह इस मंत्र से दिशाओं के लिये श्राहुति देता है-'दिशः प्रदिशादिशो विदिशऽउद्दिशो दिग्भ्यः स्वाहा' ( यजु० ६.१६) 1 पाँच दिशायें हैं और पाँच ऋतये । इस प्रकार दिशाओं का जोड़ा मिलाता है ||२४॥ (चमसे में जो महा बच रहता है उसे ) पाँच लोग चखते हैं । होता, अध्वर्यु, नहा, श्रामीध्र और यजमान । पाँच ही तो ऋतुयें हैं । इस प्रकार वद्द ऋतुओं का तद्रूप हो जाता है । और जो वीर्य सींचा जाता है यह प्रतिष्ठित हो जाता है। यजमान ( यह सोचते हुये) पहले चखता है कि मुझे पहले वीर्य को प्राप्ति हो । और वह पीछे भी चखता है कि मुझमें वीर्य अन्त तक रहे । 'उपहन उपयस्व' कहकर यह इस (महे) को सोम बना लेता है ॥२५|| 1 चातुर्मास्यानि अध्याय ५-ब्राह्मण ? प्रजापतिर्ह वाऽइदमम एक एयास । स ऐक्षत कर्य नु प्रजायेयेति सोऽभाग्यत्स तपोऽतप्यत स प्रजा अमजत ता अस्य प्रजाः सृष्टाः परायभूयुस्तानीमानि वयासि पुरुषो चे प्रजापतेनेदिष्ठ द्विपादा अयं पुरुषस्तरमाद्विपादो वयासि ॥१॥ स ऐक्षत प्रजापतिः । यथा न्येय पुरैकोऽभूवमेवमु न्वेवाप्येतर्षक एवास्मीति स द्वितीयाः ससृजे ता अस्य परैव बभूपुस्तदिदं मुद्र, सरीसृपं यदन्यत्सर्पेभ्यस्तृतीयाः ससूजऽइत्याहुस्ता अस्य परैव बभूवुस्तइमे सर्पा एता ह न्वेव द्वयीर्याज्ञवल्क्य उवाच प्रयीरु तु पुन चा ॥२॥ सोऽशाम्यन्प्रजापतिरीक्षा चक्रे । कथं नु मे प्रजाः सृष्टाः परामवन्तीति स हैतदेव ददर्शानशनतया वै में प्रजाः पराभवन्तीति स नात्मन एवापे स्तनयोः पय आप्याययो चके स प्रजा असृजत ता भस्य प्रजाः सृष्टा रतनाघेवाभिपद्य तास्ततः सम्बभू- पुस्ता इमा अपराभूताः ॥३॥ तस्मादेतपिणाभ्यनूक्तं । प्रजा ह तिस्रोऽनत्यायमीमुरिति तद्याः पराभूतास्ता पहले फेवल प्रजापति ही था। उसने सोचा कि कैसे प्रणा उत्पन्न करूँ। उसने श्रम किया और तप तपा ! उसने प्रणा उत्पन्न की। वह उत्पन्न हुई प्रजा गुजर गई । यह वे पक्षी हैं । पुरुष प्रजापति के निकटतम है । पुरुष के दो पैर होते हैं इसलिये चिड़ियों के भी दो पैर होते हैं ||१|| प्रजापति ने सोचा कि मै पहले भी अकेला था और अब भी अकेला हूँ। इसलिये उसने दुबारा सृष्टि की। वह भी गुजर गई । यह यह भी हैं जो सांप के अतिरिक्त है । कहते हैं कि उसने तीसरी बार सृष्टि को । वह भी गुजर गई । वह सांप हैं । याज्ञवल्क्य उनको दो प्रकार के बताते हैं । परन्तु ऋग्वेद के अनुसार तीन प्रकार के हैं ।।२।। प्रजापति ने पूजा और श्रम करते हुये सोचा कि मेरी बनाई प्रजा गुजर कैसे जाती है । तब उसे मालूम हुआ कि मेरी प्रजा बिना भोजन के मर जाती है । इसलिये उसने अपने स्तनों में पहले से ही दूध भर दिया। तब उसने प्रजा उत्पन्न की । और यह उत्पन्न प्रजा सानो का दूध पीकर जीती रहो । वह वह है जो गरे नहीं ॥३॥ इसीलिये श्रुषि ने ऐसा कहा-'प्रजा द तिम्रोऽश्रत्यायमीयुः' (ऋ० ८।१०।१४)। ।

२६२ माध्यन्दिनीये शतपथनाशा फां० २.५.१.४.७] एचैतदभ्यनूक्तं न्यन्या अर्कमभितो विविधऽइत्यग्निर्वाऽमर्कस्तद्या इमाः प्रजा अपराभूतास्ता अग्निमभितो निविष्टास्ता एयेतदम्यनृतम् ॥४॥ महद्ध तस्थौ मुग्नेष्वन्तरिति । प्रजापतिमेतदभ्यनृतं पयमानो हरित प्राविवेशेति दिशो – हरितस्ता अयं वायुः पवमान अाविष्टस्ता एवैषऽर्गभ्यन क्ला ता इमाः प्रजास्तथैव प्रजायन्ते यथैव प्रजापतिः प्रजा असृजत्तेदछ हि यदेव स्त्रियै स्तनाराप्यायेतेऽऊधः पशूनामथैव यज्जायते तज्जायते तास्तत स्तनावेवाभिपद्य सम्भयन्ति ।।५।। तदै पय एवाचम् । एतदथग्रे प्रजापतिरसमजनयत तदाऽअश्वमेव प्रजा अशाद्धि सम्मवन्तीद हि यासां पयो भवति स्तनावेवाभिपद्यतास्ततः सम्भवन्त्यथ यासा पयो न भवति बातमेव ता अथादयन्ति तदु ता अन्नादेव सम्भवन्ति तस्मादनमेव प्रजाः॥६॥ स यः प्रजाफामः । एतेन हपिपा यजतात्मानमेवैतधाई विधत्ते प्रजापति भूत |७|| शतम् ॥१२००।। स वाऽआग्नेयोऽटाकपालः पुरोडाशो भवति । अग्नि देवताना मुख प्रजनयिता 'तीन प्रजायें मर चुकी' यह उसके लिये कहा गया जो मर चुकीं । 'न्यन्याऽयमभितो विविध (ऋ० ८।१०१११४)। 'दूसरी बाग (प्रकाश) के चारों और बस गई ।' 'अग्नि' ही 'अर्क' है। इसलिये कहा कि जो प्रजा जीती रही वह अग्नि के चारों ओर यस गई ॥४॥ 'महर (वृहद्ध ) तस्थौ भुवनेष्यन्त.' (ऋ० ८१०१११४)। 'महान् (श्रात्मा ) भुवनों के भीतर रही । यह प्रजापति के विषय में कहा गया । 'पवमानो हरितऽयाविवेश' (०८।१०१।१४) । 'पवमान (पवित्र करने वाला वायु) देशो में प्रवेश हो गया ।' 'हरित' या अर्थ हैं दिशायें । 'परमान' यह हवा है। यह हया ही दिशाओं में भर गई । इसी का ऋचा में समेत है । जिस प्रकार प्रजापति ने इन प्रजायो यो उत्पन्न किया उसी प्रकार यद उत्पन्न होते हैं । क्योंकि जब स्त्रियों और पशुओं के थनों में दूध या जाता है तभी बच्चा पैदा होता है, और स्तन को पीकर ही वह जीते हैं या यह दून ही ग्रन्न है। क्योंकि प्रजापति ने पहले इसी भोजन को उत्पन्न किया। श्रम ही प्रजा है क्योंकि अन्न ही से यह उत्पन्न होती हैं। जिनके स्तनों मे दूध है उसको पीकर ही वह जीते हैं । और जिनके दूध नहीं होता यह नपने बच्चों को जन्मते ही 'नुगा देते हैं। इस प्रकार यह श्रन से ही जीते है इसलिये अन्न ही प्रजा है ॥६॥ जो सन्तान की कामना करता है वह इरा हवि से यश करता है । इस प्रकार अपने को प्रजापति रूरी यज्ञ बना लेता है ॥७॥ नग्नि का पुरोडाश नाठ कपालों में होता है । अग्नि ही देवतागों का मुस और को भी मार डालेंगे, तो कुछ न बचेगा। इसलिये उसने उनके लिये अलग माग रख कां०२.५.१.०-१२। चातुर्मास्यनिरूपएम् । २५ प्रजापतिस्तरमा दाग्नेयो भवति ।।८।। अथ सौम्यश्चरर्भवति । रेतो वे सोमस्तदग्नी प्रजनयितरि सोम, रेतः सिञ्चति तत्पुरस्तान्मिथुनं प्रजननम् ।। अथ सावित्रः । द्वादशकपालो वाष्टाकपालो वा पुरोडाशो भवति सविता वै देवाना प्रसविता प्रजापतिर्मध्यतः प्रजनयिता तस्मात्सावित्रो भवति ॥१०॥ अथ सारस्वतश्चरुर्भवति । पोप्पश्चरुयोपा वै सरस्वती कृपा पूपा तत्पुनर्मिथुनं प्रजननमेतस्माद्वाऽउभयतो मिथुनात्प्रजननात्प्रजापतिः प्रजाः ससृजऽइतश्चोर्धा इतश्चा- याचीस्तयोऽरवैप एतस्मादुभयत एव मिथुनारप्रजननात्प्रजाः सृजतऽइतश्चोर्धा इतश्चावा. चीस्तस्माद्वाऽएतानि पञ्च हवी७पि भवन्ति ॥११॥ अथातः पयस्याया एवायतनं । मारुतस्तु सप्तकपालो विशो वे मरुतो देवरिशस्ता हेदमनिपेद्धा इव चेरुस्ताः प्रजापति यजमानमुपेत्योचुचि व ते मयिष्यामहऽइमाः प्रजा या एतेन हविषा सक्ष्यसऽइति ॥१२॥ स ऐक्षत प्रजापतिः । परा मे पूर्वाः प्रजा अभूवधिमा उ चेदिमे विमनते न ततः किं चन परिशेक्ष्यतऽइति तेभ्य एतं भागमकल्पयदेत मारुत, सप्तकपालं पुरोडाश, स एप मारतः सप्तकपालस्तवत्सप्तकपालो भवति सप्त-सप्त हि मारुतो गणस्तस्मान्मारुतः उत्पादक है । वह प्रजापति है । इसलिये अग्नि के लिये पुरोडाश होता है ||८|| इसके पीछे सोम का चरु होता है। सोग वीर्य है और यह उत्पादक अग्नि में है। यह अग्नि उरा सोम या वीर्य को सींचता है । इस प्रकार उत्पादक जोड़ा होता है !! अब अाठ या बारह कपालों में सविता के लिये पुरोडाश होता है । सविता देवों का प्रेरक है । वह प्रजापति है । बीच का जनक है । इसलिये पुरोडाश होता है ॥१०॥ श्रय सरस्वती के लिये चरु आता है, और एक चरु पूपा के लिये । सरस्वती स्त्री है और पूषा पुरुप । इस प्रकार जनने वाला जोडा मिल गया। इस प्रकार दो प्रकार के जोड़ों के मिलने से प्रजापति ने प्रजा को उत्पन्न किया। एक से ऊपर की और एक से नीचे थी । इसलिये इनके पाँच हवियाँ होती हैं । ( अर्थात् १. अग्नि का पुरोडाश २. सोम का चरु ३. सविता का पुरोडाश, ४. सरस्वती का चर ५. पूपा का चर) ॥११॥ अब इसके पश्चात् पयत्या का आयतन एवं मस्त का सारा कपालों का पुरोडाश । ममत हैं वैश्य अर्थात् देवों के आदमी । वे स्वतन्त्र फिरते थे । जय प्रजापति यज्ञ कर रहा था तो उन्होंने उसके पास जाकर कहा, 'तू इस यज्ञ के द्वारा जो प्रजा उत्पन्न करेगा उसे हम नष्ट कर डालेगे ॥१२॥ प्रजापति ने सोचा कि मेरी पहली प्रजायें तो मर चुकी । यदि ( महत ) इस प्रजा दिया । अर्थात् सात कपालों में मस्त थे. लिये पुरोडाश। यह सात कपाल इसलिये होते २६४ माध्यन्दिनीये शतपथब्रामणे को० २.५.१.१३-१६1 सप्तकपालः पुरोडाशो भवति ॥१२॥ तं वै रयतवोम्य इति कुर्यात् । स्वय, हि तऽरत भागमकुर्वतो तो स्वतयोभ्या याज्यानुवाक्ये न विन्दन्ति स उ खलु मारुत एवं स्यात्स याऽएप प्रजाभ्य एपाहि सायै कियते तस्मान्मारुतः||११|| अथातः पयस्यैर । पयसो वै प्रजाः सम्भवन्ति पयसः सम्भूनास्तधत एय सम्भूता यतः सम्भवन्ति तदेयाभ्य एतत्करोति तथाः पूर्ह पिभिः प्रजाः सुजते ता एतस्मात्पयस एतस्ये पयरयाये सम्भवन्ति ।।१५।। तस्यां मिथुनमस्ति । योपा पयस्या रेतो वाजिनं तस्मास्मिथुनाविश्वमसंमितमनु प्राजायत तद्यदेतस्मान्मिथुनादिश्चमसंमितमनु प्रजायत तरमाहेश्वदेवी भवति ।।१६।। श्रथ यावाथिष्य एककपालः पुरोडाशो भवति । एते. हविर्मिः प्रजापतिः प्रजा सृष्ट्या ता धायापृथिवीभ्या पर्यगृहात्ता इमा धावापृथिवीभ्यो परिरहीतास्तथोऽएवेप एतद्य एतैर्हविनिः प्रजाः सृजते ता द्यावापृथिवीभ्या परिगृह्णाति तस्माद् द्यावारि एक- है कि गरुत लोगों के सात-सात के गण होते हैं। इसलिये मरुतों के सात कपाल होते हैं ।।१३॥ 'स्वतपोभ्यः (अपने स्वत्व को बढ़ाने वालों के लिये) ऐसा कहकर बाहुति देनी चाहिये । क्योंकि उन्होंने अपने स्वत्व को ले लिया । परन्तु यदि याशिको यो याज्य अनुपाक्य न मिले तो केवल 'मरुतों के लिये ऐसा कर देखें। यह प्रजा पी अहिंग के लिये किया जाता है इसलिये मरुतों के लिये होता है ॥१४॥ अब इसके बाद पयस्या की आहुति । दूध से ही मजायें पलती हैं । दूध से ही प्रजायें पली थी। इसलिये वह अब उनके लिये उसी की शाहुति देता है जिसके द्वारा बाद पली थी। जिसको प्रजापति ने पहली हधियों से उत्पन्न किया यह दूध से ही पलती है अर्थात् उसी पयस्या से |॥१५॥ इसमें जोड़ा हो जाता है । पयस्या स्त्री है और मट्ठा वीर्य है । इसी जोड़े से क्रमानुसार श्रनन्त विश्व उत्पन्न हुा । और चूँकि इस जोड़े से विश्वदेव उत्पन्न हुआ इसलिये इसको 'वैश्वदेवी थर्थात् सब देयों की आहुति कहते हैं ॥१६॥ श्रब एक कपाल पर द्यावापृथिवी की शाहुति होती है । इन्हीं हवियों से प्रजापति ने प्रजा को उत्पन्न करने यो नौर पृथिवी के बीच में रस दिया । इसलिये यह द्यौ और पृथिवी मीच में रखे हुये हैं। जो कोई इन शाहुतियों से कोई पाहुति देता है वह प्रजा को मिः पष्टिस्त्या मस्ती वावृधाना उता इव यशयो यशियासः । उप स्पेमा कृथि नो मागधेय शुष्म त एना हविषा विधेम (• ८६६८)। यहाँ ६३ मस्त हैं। उनपे सात-सात के नौ गण हुये।

कां० २.५.१.१७-२०] चातुर्मास्यनिरूपणम् कपालः पुरोडाशो भवति ॥१७॥ अथात आवृदेव । नोपरिन्त्युत्तरवेदि विसष्टमसत्सर्वमसद्देश्वदेवमसदिति श्रेषा चर्हिः सनदं भवति तत्पुनरेकधेतद्धि प्रजननस्य रूपं प्रजननमु हीदं पिता माता यज्जायते तत्तृतीय तस्मात्त्रेया सत्सुनरेकधा प्रस्व उपर्सनद्धा भवन्ति तं प्रस्तरं गृहाति प्रजननमु हीदं प्रजननम् हि प्रस्वस्तस्मात्मसूः प्रस्तरं गृहाति ॥१८॥ भासाथ हवीप्यनि मन्यन्ति । अमिथ ह वै जायमानमनु प्रजापतेः प्रजा जज्ञिरे तथोऽएवैतस्याग्निमेव जायमानमनु प्रजा जायन्ते तस्मादासाथ हवीशष्यग्निं मन्थन्ति ॥१॥ नवपयाजे भवति । नवानुपानं दशाक्षरा वै विराडथैतामुभयतो न्यूनो पिराजं करोति प्रजननायेतस्माद्वाऽउभयतो न्यूनात्प्रजानात्प्रजापतिः प्रजाः ससृजऽइतश्वोर्खा इतश्शायाची. स्तथोऽएवैप एतस्मादुमयत एव न्यूनात्प्रजननात्प्रजाः सृजतऽइतश्चोर्धा इतवावाचीस्त- स्मानव प्रयाज भवति नवानुयाजम् ॥२०॥ प्रीणि समिष्टयपि भवन्ति । ज्याय इव हीदछ हविर्यज्ञाद्यत्र नव प्रयाज नवानु- उत्पन्न करके यौ और पृथिवी के बीच में रख देता है । इसलिये यावाएथियो म एक फपाल होता है ॥१७॥ अब इसके पीछे मार्यक्रम कहते हैं। उत्तर-वेदि नहीं बनाते जिससे यह परिमित न हो । पूर्ण हो और विश्वेदेवों की हो । बर्हि को तीन गठों में बाँधते हैं फिर एक में कर लेते है। उत्पत्ति का यही रूप है । माता-पिता दो होते हैं । जो सन्तान उत्पन्न होती है यह तीसरी होती है । इसलिये जो नित्व है वह पीछे से एक हो जाता है । बर्हि के फूले हुये सिरे (प्रस्व) अधे होते हैं । उनको वह प्रस्तर के रूप में ग्रहण करता है। क्योंकि यह जलने वाला सयोग है । फूले हुये बहिं उत्पन्न करने वाले होते हैं । यही कारण है कि वह फूले हुये कुयों को मस्तर के रूप में ग्रहण करता है ॥१८॥ हवियों को रखकर अमि को मथता है । अग्नि के उत्पन्न होने के पश्चात् ही प्रजापति की प्रजा हुई । इसी प्रकार इस यजमान के भी श्रमि के उत्पन्न होने पर ही प्रजा होगी। यही कारण है कि वह इषियों को रखने के पश्चात् अमि का मथन करते हैं ॥१६|| नौ प्रयाज होते हैं और नो अनुयाज । विराट् छन्द में दस अक्षर होते है । इसलिये वह दोनों बार विराट से न्यून ( दस से कम नौ बार ) ही जनने के लिये लेता है। क्योंकि प्रजापति ने न्यून प्रजनन से ही दो बार उत्पत्ति की, ऊपर की ओर और नीचे की ओर । इसीलिये नौ प्रयाज होते हैं और नौ अनुयाज ॥२०॥ तीन समिष्ट यजुध होते हैं। क्योंकि यह हविर्य से बड़ा होता है । क्योंकि इसम नौ मयाज होते हैं और नो अनुयाल । समिट-यजुष् एक भी हो सकता है सच यह इवियश हो २६६ माध्यन्दिनीये शतपयवाहणे कां०.२.५.२.१-३॥ याजमयोऽअप्येकमेव स्यादविर्यज्ञो हि तस्य प्रथमजो गोर्दक्षिणा ।।२।। एतेन वै प्रजापतिः यज्ञेनेष्ट्वा । येयं प्रजापतेः प्रजातिर्या श्रीरेतहभूवैताच ह प्रजाति प्रजायतऽएताप श्रियं गच्छति य एवं विद्वानेतेन यज्ञेन यजते तस्माद्वाऽएतेन यजेत ॥२२।। बाह्मणम् ।।२॥ [५१]|| होता है । इसकी दक्षिणा पहलौटी गो होती है ॥२१॥ जो इस रहस्य को समझकर इस यज्ञ यो करता है उसको यही मजा उत्पन्न होती और वही श्री प्राप्त होती है जो प्रजापति के यज्ञ करने से प्रजा उत्पन्न हुई और श्री उसको प्राप्त हुई ॥२२॥ अध्याय ५-ब्राह्मण ? वैश्वदेवेन वै प्रजापतिः । प्रजाः ससृजे ता अस्य प्रजाः सृष्टा वरुणस्य यया- न्जतुर्वरुपयो ह वाऽअग्रे यवस्तधन्वेव वरुणस्य यवान्प्रादस्तस्माद्वरुणप्रघासा नाम ।।।। ता वरुणो जयाह । ता वरुणगृहीताः परिदीर्णा अनत्यश्च प्राणत्यश्च शिश्यिरे च निषेदुश्च प्राणोदानी हैवाभ्यो नापचक्रमतुरथान्याः सर्वा देवता अपचक्रमुस्तयोर्हेवास्य हेतोः प्रजा न पराबभूवुः ।।२।। ता एतेन हविपा प्रजापतिरभिपज्यत् । तद्याश्चैवास्य प्रजा जाता 'आसन्या- श्चाजातास्ता उभयीवरुणपाशात्प्रामुञ्चत्ता अस्यानमीमा अकिल्विपाः प्रजाः प्राजा- यत ॥३॥ अथ यदेप एतेश्चतुर्थे मासि यजते । तनाह न्ववैतस्य तथा प्रजा वरुणो गृहातीति प्रजापति ने वैश्वदेव या करके ही प्रजा उत्पन्न की। वह उससे उत्पन्न हुई प्रजा वरुण के जौ को सा गई । जो पहले चरण का ही था। चूंकि उन्होंने वरुण के जी साये इसलिये इस यज्ञ का नाम 'चरण प्राधास' पड़ा ॥१॥ वरुण ने उनकी परड़ लिया। वरण से पकड़े जाकर वह सूज गये । और वह लेट गये और साँस बाहर भीतर लेते हुये बैठे रहे। केवल प्राण और उदान ने उनको न छोड़ा श्रीर सब देवता छोड़ गये, और इन्दो दो के कारण प्रना मरी नहीं ।।२।। प्रजापति ने इस हमि के द्वारा उनको चगा किया । और जो मजा उत्पन्न हो चुकी थी और जो सभी उत्सन नहीं हुई थी उस सब को वरुण के जाल से मुक्त कर दिया, और उसवी प्रजा रोग रहित और दोष रहित उत्पन हुई ॥३॥ यह यजमान नो चौथे मास में यश करता है यह इसलिये करता है कि प्रजा वरुण मो० २.५.२.४.७ । चातुर्मास्यनिरूपणम् देवा अकुर्वन्निति नेवैप एतस्करोति याश्च न्वेवास्य प्रजा जाता याश्चाजातास्ता उमयी. रुणपाशात्प्रमुच्चति ता प्रस्थानमी अकिल्लिाः प्रजाः प्रजायते तस्माद्वाऽएप एतैश्च- तुर्थे मासि यजते पक्षा त द्वे वेदी द्वावग्नी भक्तः । तद्य हे वेदी द्वावग्नी भयतस्तदुभयत एवैतदरुण- पाशात्प्रजाः प्रमुञ्चतीतश्चोर्धा इतश्चावाचीस्तस्माद्दे वेदी द्वावग्नी भवतः ॥५॥ स उत्तरस्यामेव वेदौ । उत्तरचेदिमुपकिरति न दक्षिणस्या तत्रं वै वरणो पिशो मरुतः क्षत्रमैवैतद्विश उत्तरं करोति तस्मादुपर्यासीनं क्षत्रियमधस्तादिमाः प्रजा उपासते तस्मादुचरस्यामेव वेदाऽउत्तरवेदिमुपकिरति न दक्षिणस्याम् ॥१॥ अर्थतान्येव पच हवीपि भवन्ति । एतैः हविभिः प्रजापतिः प्रजा असजतै- तैरुभयतो वरुणपाशात्प्रजाः प्रामुञ्चदितश्चोर्ध्वा इतश्चावाचीस्तस्माद्वाऽएतानि पञ्च हवी- पि भवन्ति ॥७॥ अथैन्द्राग्नी द्वादशकपालः पुरोडाशो मरति । प्राणोदानी वाऽइन्द्राग्नी तद्यथा पुण्यं चक्रुपे पुण्यं कुर्य्यादेवं तत्तयोहवास्य हेतोः प्रजा न परावभूवुस्तत्प्राणोदानाभ्यामेवे- के जाल से बची रहें या चूंकि देवों ने यह यज्ञ किया था, और वह जो सन्तान उत्पन्न हो चुकी और जो होने वाली है उसको वरण के जाल से मुक्त कर देता है और उसकी सन्तान निदोष और निरोग उत्पन्न होती है। इसलिये वह चौये मास में (वरुण प्रघास यज्ञ) करता है ॥४॥ इस ( यज्ञ) मे दो वेदियाँ होती है और दो अग्नियाँ । दो वेदियाँ और दो अग्नियाँ क्यों होती है ? इसलिये कि यह दोनों ओर से प्रजा को वरुण के जाल से छुडा देता है, ऊपर की भी और नीचे भी। इसलिये दो वेदियों और दो अग्नियाँ होती हैं 11 उत्तर की दिशा मे उत्तर की वेदी बनाई जाती है, दक्षिण की दिशा में नहीं। चरण क्षत्रिय है और महत वैश्य लोग । वह इस प्रकार क्षत्रियों को वैश्यों से उच्च ठहराता है। इसीलिये क्षत्रियों को उच आसन पर त्रिठा कर सर्व साधारण उनकी पूजा करते हैं । यही पारण है कि उत्तर की दिशा में वेदी बनाते हैं, दक्षिण की दिशा में नहीं ॥६॥ पहले पाँच हवियाँ होती हैं। क्योंकि इन पाँच इवियों के द्वारा ही प्रजापति ने प्रजायें उत्पन्न की और इन्हीं के द्वारा प्रजायों को दोनों ओर से वरुण के जाल से बचाया, वह जो ऊपर की भोर थे और जो नीचे की ओर । यही कारण है कि पाँच हवियाँ होती ह॥७॥ अब इन्द्र-अमि के लिये पारद कपालो में पुरोडारा दिया जाता है । इन्द्र-श्रमि किया । क्योंकि इन्ही दो के कारण मजा मरी नहीं । इसलिये श्रथ यह अपनी मजा को प्राण वस्तुतः प्राण और उदान है । यह एक प्रकार से उसके लिये पुण्य करना है जिसने पुण्य और उदान के द्वारा चगा करता है । प्रजात्रों में प्राण और उझन को स्थापित करता है।

२९ माध्यन्दिनीये शतपयशदाणे पां० २.५.२.१। तत्पजा भिपज्यति प्राणोदानो प्रजासु दधाति तस्मादेन्द्रानो द्वादशकपालः पुरोडाशो भवति ॥ उभयत्र पयस्ये भवतः पयसो यै प्रजाः सम्भवन्ति पयसः सम्भूतास्तद्यत एय सम्भूता यतः सम्भनन्ति तत एवैतदुभयतो वरुणपाशात्प्रजाः प्रमुञ्चतीतश्चो; इतश्चा- वाचीस्तस्मादुभयत्र पयस्ये भवतः ॥३॥ वारुण्युत्तरा भवति । यरुणो ह वाऽश्रस्य प्रजा अगृहात्तत्प्रत्यक्षं वरुणपाशात्प्रजाः प्रमुञ्चति मारुती दक्षिणाजामितायै न्वेष मारुती भवति जामि ह कुर्य्याद्यदुभे धारुण्यो स्यातामतो ह वाऽअस्य दक्षिणतो मरुतः प्रजा अजिघासंस्तानेतेन भागेनाशमयत्तस्मा- न्मारुती दक्षिणा ||१०॥ तयोरुभयोरेप करीराश्याक्पति । कं वै प्रजापतिः प्रजाभ्यः करी कुरुत कम्वेवैप एतत्प्रजाभ्यः कुरुते ॥११॥ तयोरुभयोरेव शमीपलाशान्यावपति । शं वै प्रजापतिः प्रजाभ्यः शमीपलाशेर- कुरुत शम्वेवैप एतत्प्रजाभ्यः कुरुते ॥१२॥ अथ काय एककपालः पुरोडाशो भवति । क वै प्रजापतिः प्रजाभ्यः कायेनैककपा- इसलिये भारद कपालों का पुरोडाश इन्द्र और अग्नि के लिये होता है ॥८॥ दोनों (अमियों) के लिये पयत्या की आहुतियाँ होती है । दूध से ही प्रजा जीती है। और दूध से ही जीते रहे । इसलिये उसी वस्तु के द्वारा जिससे वह बचे रहे और जिससे यह पलते हैं वह उनको वरुण के जाल से दोनों ओर छुड़ाता है, ऊपर की ओर से और नीचे की ओर से । इसलिये दोनों (अमियों) के लिये पयस्या की आहुति होती है ।।६।। उत्तर की इवि वरुण के लिये होती है। क्योंकि वरुण ने ही तो उसकी प्रजा पकड़ी थी । इसलिये वह प्रत्यक्ष ही वरुण के बाल से प्रजा को छुडाता है । दक्षिण की हषि मरतों के लिये होती है । एकसा न हो इसलिये मरुतों के लिये होती है । यदि दोनों प्राहुतियाँ धरण के लिये होती तो एक सी हो जाती । दक्षिण से ही मरुतों ने प्रजा को मारना चाहा था । और उसी भाग से (प्रजापति ने ) उनको शात किया । इसलिये दक्षिण की आहुति मरतों की शेती है। उन दोनों याहुतियों के ऊपर परीर फल (करीराणि) डालता है। प्रजापति ने फरीर फल से ही प्रजात्रों को सुखी (संस्कृत मे 'क' का अर्थ सुख है। ) किया । इसलिये यह प्रजाओं को उसी से सुरा पहुँचाता है ॥१२॥ उनके ऊपर यह शमी वृक्ष के पत्ते भी डालता है । प्रजापति ने मजाओं को शमी के वृक्षों से ही शान्त (थ) क्रिया । इसलिये वह प्रजानों को उसी से शान्त करता है ॥१२॥ अम एक पपाल या पुरोडाश 'क' अर्थात् प्रजापति के लिये होता है। 'क' छ क्या यह ब्रज का रील तो नहीं है। एगेलिंग के अनुसार Capparis Aphylla,

का० २.५. २. १३-१८॥ चातुर्मास्यनिरूपणम्
२६६
लेन पुरोडाशेनाकुरुत कम्वेवैप एतत्प्रजाभ्यः कायेनैककपालेन पुरोडाशेन कुरुते तस्मात्काय
एकातः पुरोडाशो मवति ॥१३॥
अथ पूर्वेयुः । अन्वाहार्यपचनेऽतुपानिय यवान्कृत्वा तानीष दिवोपतप्य तेपो करम्भ-
पात्राणि कुर्वन्ति यावन्तो गृह्याः स्मुरतावन्त्येकेनातिरिक्तानि ॥१४॥
तत्रापि मेषं च मेपी च कुर्वन्ति । तयोर्मेपे च मेष्यां च यद्यनैडीको विन्देत्ताः
प्रणिज्य निश्लेपयेद्याऽग्रनेडीन विन्देदयो ऽमपि कुशोर्णा एव स्युः ॥१५॥
तघन्मेपश्च मेपी च भवतः । एप थै प्रत्यक्ष वरुणस्य पशुर्यन्मेपस्तत्प्रत्यक्षं वरुणापा-
शात्प्रजाः प्रमुञ्चति यवमयो भवतो यान्हि जनुरिणोऽ गृह्णाग्मिथुनौ भवतो मिथुनादेवैत-
दरुणपाशात्प्रजाः प्रमुञ्चति ॥१३॥
स उत्तरस्यामेव पयस्पाया मेपीमवदधाति । दक्षिणस्यां मेपमेवमिय हि मिथुन
कटतमुत्तरतो हि स्त्री पुमाथुसमुपशेते ॥१॥
स सर्वाश्येन हवीप्यध्वर्युः । उत्तरस्या वेदावासादयत्यथैतामेव पयस्यां प्रतिभ-
स्थाता दक्षिणस्या वेदावासादयति ॥१८॥
प्रजापति ने 'क' के लिये एक कपाल के पुरोडाश से मजाओं को सुख (क) पहुँचाया |
इसी प्रकार यह भी 'क' के लिये एक कपाल के पुरोडाश से प्रजा को सुस (क) पहुँचाता
है । इसलिये 'क' (प्रजापति) के लिये एक क्पाल का पुरोडाश होता है ||१३||
अब यज्ञ के पहले दिन अन्वाहार्य पचन अर्थात् दक्षिणाग्नि पर जो की भूसी
निकाल कर और उनको कुछ पकाकर परम्भ के इतने पार बनाते हैं जितने घर के लोग हो
और एक अधिक । (करम्म जौ और दही का बनता है ) ||१४||
वहीं एक मेष और एक मेषी भी बनाते हैं। यदि एटक भेद के सिवाय किसी अन्य
भेड़ की जन मिले तो उस मेष और मेषी को साफ करके उस पर लगा दें। और यदि एडक
भेड़ को छोड़कर अन्य की ऊन न मिले तो कुणों का अग्र-भाग ही लगा दें ॥१५॥
यह मेप-मेषी क्यो बनाते हैं । मेघ प्रत्यक्ष रूप से वरुण का पशु है । इस प्रकार
प्रत्यक्ष ही वरुण के पाश से प्रजा को छुड़ा देता है। इनको जौ का इसलिये बनाते हैं,
कि जब इन्होंने जौ खाये तभी तो वरुण ने हनषो पकड़ा रोड़ा इसलिये बनाते हैं कि
जोहे से ही प्रजा वरुण के पास से छूटती है ।।१६।।
उत्तरी पयत्या पर मेपी को रखता है और दक्षिण की पयस्या पर मेष को। क्योकि
इसी प्रकार ठीक जोडा मिलता है। क्योंकि स्त्री पुरुष से उत्तर की (माई) भोर लेटती
है ॥१७॥
अध्वर्यु अन्य सब हरियो को उत्तर की वेदी में रखता है । और मतिप्रस्थाना दक्षिण
की वेदी में पयस्या को रखता है ॥१८॥

३०० माध्यन्दिनीये शतपथमाझणे पा०२.५.२.१६-२१॥ श्रासाद्य होप्यति मन्यति । अग्नि मन्भित्यानुप्रत्यागिजुहोत्यथाध्ययुरेया- हागये समिध्यमानायानुन हीति ताऽउभावेवेभावभ्याधत उभी समिधी परिशिष्ट- ऽउभौ पूर्वावाधारावापारयतोऽथाध्वर्युरेवाहामिमग्नीत्समृड्डीत्य समृष्टमेव भवति सन्धे- पितम् ॥हा॥ अथ प्रतिप्रस्थाता पतिपरैति । स पत्नीमुदानेष्य पृच्छति केन चरसीति बरुण्य बाएतत्स्त्री रोति यदन्यस्य सत्यन्येन चरत्यथो नेन्मेऽन्त शल्पा जुहबदिति तस्मात्ट- च्छति निरुक्त वाऽएन कनीयो भवति सत्यहि भवति तस्मादेव पृच्छति सा यन्न प्रति- जानीत जातिभ्यो हास्य तदहित स्यात् ॥२०॥ ता पाचयति । प्रवासिनो हवामहे मरुतश्च रिशादस । परम्भेण सजोपस इति यथा पुरोऽनु वाक्यैवमेपैतयैवैनानेतेभ्यः पानेभ्यो ह्वयति ॥२१॥ तानि चे प्रतिपुरुष । यावन्तरे गृह्या स्युस्तावन्त्येकेनातिरिकानि भवन्ति तत्प्रतिपू रुपमयैतदेकैकेस या अस्य प्रजा जातास्ता वरुणपाशात्प्रमुञ्चत्येकेनातिरिक्तानि भवन्ति तथा हवियों को रसकर मशि का मथन करता है । अनि यो मथकर और वेदी पर लाकर याहुति देता है । पहले अध्वर्यु होता से कहता है, 'अग्नये समिध्यमानाम्' । ( जलाई गई अग्नि लिये) ऐसा कह ! तब दोनो (अपर्यु और प्रतिप्रस्थाता ) ईधन रखकर एक एक समिधा रखते हैं। और दोनों पहली श्राधार या पाहुति छोड़ते हैं । इस पर अध्ययु कहता है । 'अग्निमग्नीत् समृद्धि' । (हे अग्नी , अमि को ठीक कर)। अभी पेवल कहा जाता है, अग्नि ठीक नहीं की जाती। अब प्रतिप्रस्थाता ( उस जगह जहाँ गृह पत्नी होती है ) लौरता है । यह पत्नी को ले जाने की इच्छा करता हुआ पूछता है, 'तू किसके साथ सद्दयास करती है ? (पेन चरसि ) । यदि स्त्री एक को होकर दूसरे के साथ सहवास करे तो पाप करती है । वह इस लिये पूछता है कि वहीं वह मन में पछतावा कस पाहुति न दे दे । निरुक्त पाप (अर्थात् पाप कहा हुया) कम हो जाता है, क्योंकि यह सच होता है । इसलिये वह ऐसा पूछता है। यदि यह पाप को छिपा लेगी तो उपर सम्बधियों के लिये अहित होगा ॥२०॥ अब वह उससे कहलवाता है, 'प्रघासनी हवामहे मस्तश्च रिशादस । परम्मेण राजोपरा' (यजु० ३१४४)। 'प्रपास और फरम्भ नामी हवियों को खूब पाने वाले और इन शनुश्नों का नाश करने वाले मरुतों को हम बुलाते हैं । यह अनुवाक्य है । इससे वह मरतों को पानों तक बुलाती है ॥२१॥ हर एक के लिये एक एक पान होता है। जिदने घर के लोग होते हैं उतने ही पात्र होते हैं और एक अधिक | एक एक पुरुष के लिये एक एक इसलिये होता है कि जो प्रमा उत्पन्न हुई है यह यक्षण के पाश से छूट जाय । और एक पात्र बच रहा यह इसलिये कि उपसे जो सन्तान अभी उत्पन नहीं हुई यह वरुण के पाश से छुट जाय । इसलिये एक पात्र ।

३०१ कां० २.५ २.२२-२५ । चातुर्मास्यनिरूपणम् एवास्य प्रजा अजातास्ता वरुणपाशात्प्रमुञ्चति तस्मादेकेनातिरिक्तानि भवन्ति ॥२२॥ पानाणि भवन्ति पात्रेषु ह्यशनमश्यते यवमयानि भवन्ति यवान्हि जरुपीवरुणो- ऽगृहाच्छ्षैण जुहोति शूर्पण ह्यशनं क्रियते पत्नी जुहोति मिथुनादेवैतदरुणपाशात्प्रजाः प्रमुञ्चति ॥२३॥ पुरा यज्ञारपुराहुतिभ्यो जुहोति । अहुतादो ये विशो विशो ये मरुतो यत्र वै प्रजापतेः प्रजा वरुणगृहीता परिदीर्णा अनत्यश्च प्राणत्यश्च शिश्यिरे च निपेदुश्च तद्धासमिस्तः पाप्मानं विमेथिरे तथोऽएवैतस्य प्रजाना मरुतः पाप्पानं विमश्नते तस्मात्पुरा यज्ञात्पुराहु- तिभ्यो जुहोति ॥२४॥ सवै दक्षिणेऽनौ जुहोति । तयामे यदरण्यऽइति ग्रामे वा ह्यरण्ये वैनः क्रियते यत्सभायां यदिन्द्रियऽइति यत्सभायामिति यन्मानुषऽइति तदाह यदिन्द्रियऽइति यद्देवति तदाह यदेनश्चकृमा वयमिदं तदषयजामहे स्वाहेति यत्किं च वयमेनश्चक्रमेदं वयं तस्मा- सर्वस्मात्प्रमुच्यामहऽइत्येवैतदाह ॥२५॥ अथैन्द्रीं मरुत्वती जपति । यत्र वै प्रजापतेः प्रजाना मरुतः समान विमथिरे अधिक होता है ॥२२॥ पान इसलिये होते हैं कि पात्रों में हो साना खाते हैं । जौ के इसलिये बनाये जाते है क्योंकि जब प्रजा ने जौ खाये तभी वरुण ने उनको पकडा । शर्प (छाग) से आहुति देते हैं कि शर्स (छाज) से ही भोजन तैयार किया जाता है । ( पति के साथ ) पत्नी भी आहुति देती है क्योंकि जोड़े द्वारा ही यरुण के पाश से पजा को छुद्धाता है ॥२३॥ यश से पूर्व, पाहुति से पूर्व ही इसलिये अर्पण करती है क्योंकि लोग (विश) बाहु- तियों को नहीं साते और मस्त लोग (विश) हैं। जब प्रजापति की प्रजा को वरुण ने पकड़ लिया और विदीर्ण कर दिया और वह श्वास प्रश्वास लेते हुये लेट गये और बैठ गये तब उनमें पापों को मरुतों ने ही दूर पिया था। इसी प्रकार इस यजमान की सन्तान का पाप भी मस्त ही दूर परते हैं इसलिये यज्ञ के पहले ही और शाहुतियों से ही अर्पण करती है ॥२५॥ वह दक्षिण-अग्नि में आहुति देता यह पदकर, 'यद्मामे यदरण्ये' (यजु. ३॥४५)। 'जो (पाप) गाँव में किया और जो बन में पाप गाँव में भी होता है और वन में भी । पिर कहता है-'यत् सभाषा यदिन्द्रिये' । ( यजु० ३।४५) । अर्थात् 'जो पाप सभा में किया और जो इन्द्रिय (अपने) में' । 'समा में' का अर्थ है मनुष्यों के प्रति । 'इन्द्रिय में' का अर्थ है देवताओं के प्रति । अब कहता है-'पदेनशरमा यमिद नदययजामहे स्वाहा' । ( यजु० ३।४५)। 'जो कुछ पाप हमने किया उसके लिये हम यच करते है। तापर्य यह है कि जो कुछ पाप हमने किया उस सबसे हम छुटकारा पाते हैं ॥२५॥ अब इन्द्र और मत का मंत्र पढता है । उर प्रजापति की प्रजाओं या मातों ने मा पन्दिनीये शतपथनाहासे कां० २.५. २. २६-८ तबेक्षां चकाइमेह मे प्रजा न विमग्नीरसिति ॥२६॥ स एतामैन्द्री मरुत्वतीमजपत् । क्षनं वाऽइन्द्रो विशो मरतः क्षत्रं वै विशो निषेध निषिदा असबिति तम्मान्द्री ॥२७|| मो पूराः । इन्द्रान पृत्सु देवैरस्ति हि प्मा ते शुष्मिन्नवयाः । महश्चिद्यस्य मीटुप यच्या हविप्मतो मरुतो वन्दते गीरिति ॥२८॥ अथैना वाचति । अझन्कर्म कर्मकृत इत्यनान्हि कर्म कर्मकृतः सह वाचा मयो मुपैति सह हि घाचाकन्देवेभ्यः कर्म कृत्वैति देवेभ्यो हि कर्म कृत्वास्तं प्रेत सचामुव इत्य न्यतो ह्योढया सह भवन्ति तस्मादाह सचामुन इत्यस्तं प्रेतेति जघना? वाऽएप यज्ञस्य यत्पली तामेतत्याची यज्ञप्रासीपगृहा वाऽअस्तं गृहाः प्रतिष्ठा तद्गृहेप्येबैनामेतत्पति ठाया प्रतिष्ठापयति IR प्रतिपरासीयोदेति प्रतिप्रस्थाता। संमृजन्त्यग्निश संमृप्टेऽग्नो ताऽउमादेवोत्तर पाप छुड़ाया उसने सोचा, 'यह मेरी प्रजा का नाश भ परेंगे ॥२६।। उसने इन्द्र और मरुत के मन को पढ़ा । इन्द्र क्षत्रिय है और मरुत वैश्य ( या साधारण लोग)। क्षत्रिय लोगों को वश में करने वाले हैं । इन्द्र के मंत्र को इसलिये पढ़ता है कि यह लोगों को वश में कर लेगा ॥२७॥ 'मो पूणः इन्द्राऽत्र पृत्सु देवैरस्ति हि प्मा ते शुष्मिन्नवयाः । महश्चिद् यस्य मीडपो यव्या हविष्मतो मरुतो वन्दते गी' ( यजु० ३४६) । 'हे इन्द्र, युद्धों में हमारा देवों के साथ (भगदा ) न हो । हे बलवान ! तेरे लिये यश में भाग है । हे बहुत बड़े दान की वर्षा करने वाले, यजमान की स्तुति तेरे जी के द्वारा पूज्य मरुतों की प्रशसा करती है ।।८।। श्रन वद (पनी से ) पहलवाता है-'अनन् धर्म कर्मकृते' ( यजु० ३१४७)। 'फर्म के कुशल लोगों ने कर्म कर लिया' 1 वर्म कुशल लोगों ने कर्म पर ही लिया । अब बहता है-'सह वाचा मयो भुवा' (यजु० ३४७) । 'दर्ष-पूर्ण वाणी के साथ । उन्होने पाणी फे साथ कर्म किया (अर्थात् मन पदते हुये)। अब यहती है-देवेभ्यः कर्मकृत्वा' । ( यजु० ३।४७)। 'देवों के लिये कर्म करके' । क्योंकि देयों के लिये ही तो फर्म किया गया । अब कहती है, 'अस्त प्रेत सचाभ्यः ( यजु० ३१४७ )। हे साथियो ! घर जानो' । 'सचा भुवः' इसलिये कहा कि वह दूसरी जगह से लाई गई और अब वे उसके साथ है। यह कहती है, 'अस्तं प्रेत' (घर जाओ'); पत्नी यश का निचला भाग है। और उसने उसको यश के पूर्व की पिटलाया है । 'अस्त' का अर्थ है 'गृह' । घर बैठने की जगह है । इसलिये यह उसयो बैठने की जगह अर्थात् घर में बिठालता है 1 (Perhaps this part is to be addressed by tea to his That I He asks her to go home from the sacrilicial place ) RE11 प्रतिप्ररथाता उसको मिटाल कर लौट श्राता है। अब वह याग को ठीक करते हैं।

१०३
वाणी से कहना होता है उसे अध्वर्यु कहता है, न कि प्रतिप्रस्थाता। अब
तो प्रतिप्रस्थाता वेसल किये का अनुकरण करता है। वरुण क्षत्रिय है। मरुत विश
या लोग है । इस प्रकार यह पिशी या लोगों से झानिय का अनुकरण कराता।अगर प्रति-
प्रस्थाता भी 'श्रीपट' कहेगा तो क्षत्रिय और अन्य लोग समान हो जायेंगे | इसलिये प्रति-
का०२.५.२.३०-३३ ।
चातुर्मास्यनिरूपणम्
वाधारावाधारयतोऽथाध्वर्युरवोश्राव्य होतारं प्रवृणीते प्रवृतो होतोत्तरस्यै वेदेोतृपदन-
ऽउपविशत्युपविश्य प्रसौति ताऽउभावेन प्रसूतो मुच श्रादायातिकामतोऽतिकन्या श्राव्या-
ध्वर्युरेवाह समिधो यजेति यज-यजेति चतुर्थे-चतुर्थे प्रयाजे समानयमानी नवभिः प्रयाजे-
श्चरतः॥३०॥
अयाध्वर्युरेवोहाग्नयेऽनुव हीति । आग्नेयमाज्यमार्ग ता उभावेव चतुराज्यस्यावदा-
यातिकामतोऽतिक्रम्यावाव्याध्वर्युरेवाहाग्निं यजेति ताऽउभावेव वपकृते जुहुतः ॥३१॥
प्रथाप्वर्युरेवाह सोमायानुन हीति । सौम्यमाज्यमागं ताउमावेव चतुराज्यरयावदा-
यातिकामतोऽतिकन्या श्राव्यावर्युरेवाह सोमं यजेति ताऽउमावेव वपटकृते जुहुतः ॥३२॥
तयत्किं च वाचा कर्तव्यम् । अध्वर्युरेप तत्करोति न प्रतिप्रस्थाता तथदध्वर्युरेवा-
श्रययतीहेव यत्र चपटमियते ॥३३॥
कृतानुकर एवं प्रतिप्रस्थाता । क्षत्रं वै वरुणो विशो मरुतस्तत्क्षत्रायरेतद्विशं कृता-
नुकरामनुपानं करोति प्रत्युद्यामिनी, ह क्षत्राय विशं कुर्याद्यदपि प्रतिप्रस्थाताश्रावयेत्त-
जर याग ठीक हो गई तो दोनों (अध्वर्यु और प्रतिस्थाता) दूसरी आहुति देते हैं । फिर
अवयु (अाग्नीध्र को ) श्रीपट की आज्ञा देकर होता का वरण करता है । वरा हुआ होता
वेदी के उत्तर में होता के स्थान में बैठता है। और चैठकर दोनों को प्रेरणा करता है । इस
प्रकार प्रेरित होकर वे दोनों सुचों को लेफर ( दक्षिण की ओर) आते हैं । और 'श्रौषट्'
को आग देकर अध्वर्यु ( होता से ) कहता है । 'समियो यज । और हर प्रयाज में कहता है
'यज, यज' । चौथे प्रयान में (चमने से जुहू में) पी डालता है और दोनों नौ प्रयानों को
करते हैं ॥३०॥
अब अध्वर्य ( होता से ) कहता है, 'अग्नये अनुहि' । (अग्नि के लिये प्रार्थना
कर)। यह अग्नि के साज्य माग की ओर सरेत है । अब ये दोनों प्राज्य भाग में से चार
भाग लेकर (उत्तर की ओर) चले जाते हैं । ( उत्तर की ओर) जाकर और 'श्रीपट वाह-
कर अध्वर्यु कहता है । 'अग्नि यज' । 'वघट कहकर वे दोनों भाहुतियाँ देते हैं ॥३॥
अम अध्वर्यु कहता है । 'सोमाय अनुबहि' । (सोम के लिये प्रार्थना कर)। यह
सोम के श्राज्य-गाग के लिये कहा ! दोनों याज्य के चार भाग लेकर चलते हैं और चलकर
और 'भौषट' कहकर अध्वर्यु होता से पहता है 'सोम यत्र' । तब दोनों वषट्' कहकर श्राहु-
तियाँ डालते हैं ।।३।।
जो
कुछ
केवल अधयुं ही 'धौपट' क्यों कहता है ? वस्तुतः चत्र वषट् कहा जाता है-॥३३॥

३०४ माध्यन्दिनीये शतपथब्राहाणे कां० २.५.२, ३४-३७ | स्मान प्रतिप्रस्थाता श्रावयति ॥३४॥ पाणावेव प्रतिप्रस्थाता । सुचौ कृत्वोपास्तेऽथाध्वर्युरेवैतैर्ह विभिः प्रचरत्याग्नेयेनाप्टा कपालेन पुरोडाशेन सौम्येन चरुणा सावित्रेण द्वादशकपालेन वाटाकपालेन वा पुरोडाशेन सारस्वतेन चरुणा पीपणेन चरुणेन्द्राग्नेन हादशकपालेन पुरोडाशेन ॥३५॥ अर्थताभ्यां पयस्याभ्यां प्रचरिष्यन्तौ विपरिहरतः। स यो मेपो भवति मारुत्यां तं पारुण्यामवदधाति या मेपी मपति वारुण्यां तां मारुत्यामवदधाति तयदेवं विपरिहरतः क्षत्रं वै वरुणो वीर्य पुमान्वीर्यमेवैतत्क्षत्रे धत्तोऽवीर्या वै श्री विशो मरुतस्तदवीर्यामेवैतद्विशं कुरुतस्तस्मादेवं विपरिहरतः ॥३६॥ अथाध्वर्युरेयाह वरुणायानु बहीति । स उपस्तृणीतऽाज्यमधारी वारुण्ये पयस्याये दिवति सोऽन्यतरेणावदानेन सह मेपमवधात्यथोपरिष्टादाज्यस्याभिधारयति प्रत्यनक्लयवदाने ऽ अतिक्रामत्यति क्रम्याश्राव्याह वरुणं यजेति वपटकृते जुहोति ।।३७।। राज्ये पाणापयर्युः । खुची कृत्वा दक्षिणेन प्रतिप्रस्थातुर्वा सोऽन्वारन्याह मरुद्धयो- ऽनुन् हीत्युपरनृणीतऽआज्यं प्रतिप्रस्थाताभास्यै मारुत्यै पयस्यायै द्विरबद्यति सोऽन्यतरेणा- प्रस्थाता श्रौपट नहीं कहता ॥३४॥ मतिमस्थाता दो खुचों को हाथ में लेकर बैठ जाता है । तब अध्वर्यु उन पाहुतियों को करता है । अग्नि की श्राहुनि श्राठ कपाल वाले पुरोडारा की, सोम की चरु से, सविता पी मारह फपालों या पाठ कपालो के पुडाश से, सरस्वती की चरु से, पूषा पी चर से, इन्द्र-अग्नि की कपालों के पुरोडाश से ॥३५॥ इन दोनों पयस्यों को करने की इच्छा करते हुये दोनों (अध्वर्यु और प्रतिप्रस्थाता) मेष और मेपी को बदल लेते हैं। जो मेष मरतों के पात्र में था उसे वरुण के पान में रख देता है । जो वरुण के पात्र में मेपी थी उसे मरतों ये पान में रख देता है । यह परिवर्तन इसलिये करते है कि वरुण क्षत्रिय है। पुरुष यौर्य है । इस प्रकार यह शानिय में पी धारण पराते हैं। स्त्री वीर्य शुन्य है । मरुत लोग (पिश) है । इस प्रकार यह लोगों को वीर्य रहित फरते हैं। इसीलिये यह इस प्रकार बदलते हैं ॥३६॥] अब अपयुं (रोता से ) कहता है, वरुणाय अनुबहिः । 'यषण के लिये प्रार्थना पर)। यह अब श्राज्य का नीचे का भाग (बुडू में) डालता है और यरुप पी पयस्या में से दो भाग लेपर इनमें से किसी भाग फे साथ मेप को रसता है । यर उन पर घी छोहता है और जहाँ से यह भाग पारे गये उस स्थान को पूर्ण कर देता है ।रि ( दक्षिण की घोर) या जाता है । इसके पमात् अपणु 'श्रीपट' कहकर दोवा से पहता है, 'यस यज' । घोर 'परटकार' पहार माहुति देता है ॥३७|| अब अप्पा हाथ में दोनों युचों को लेकर दाहिने हाथ से प्रतिप्रश्याना पा करा पा पर यहारे, मन्द्रयोऽनुनरि। मरतों के लिये प्रार्थना पराभव पनि का० २.५. २, ३८४०१ चातुर्मास्यनिरूपणम् ( यरुण प्रवास पर्वम्) बदानेन सह मेपीमवद्धात्यथोपरिष्टादाव्यस्याभिधारयति अत्यनक्यवदानेऽनतिकामत्यथा- ध्वर्युरेपानाव्याह मरुतो यजेति वषट्कृते जुहोति ।।३८॥ अथाध्वर्युरेय कायेन । एककपालेन पुरोअशेन प्रचरति कायेनैककपालेन पुरोडाशेन न चर्याध्वर्युरेवाहाग्नये विष्टकृतेऽनुन हीति स सर्वेषामेव हविपामध्वर्युः सकृत्सकृदयद्यत्य- चैतस्या ऽ एव पयस्यायै प्रतिप्रस्थाता सकृदवद्यत्यथोपरिणदिवराज्येस्यामिधारयतस्ताऽउमा- वेवातिकामतोऽतिकन्याश्राव्याध्वर्युरेवाहाग्नि स्विष्टकृतं यजेति ताऽउभावेव वपटुकृते जुहुतः ॥धा अथाध्वर्युरेव प्राशिनमयद्यति । इडा समवदाय प्रतिप्रस्थात्रेऽतिप्रजिहीते तत्रापि प्रतिप्रस्थाता मारत्यै पयस्यायै दिरम्यवद्य त्यथोपरिष्टाद्विराज्यस्याभिधारयत्युपहूय मार्जयन्ते ॥४॥ अथाध्वर्युरेवाह ब्रह्मन्मस्थास्यामि । समिधमाथायामिममीसंमृड्ढीति स थुनोरेया- ध्वर्युः पृषदाज्यं व्यानयतेऽथ यदि प्रतिप्रस्थातु : पदाव्यं भवति तत्स द्वेषा व्यानगतऽउतो तत्र प्रपदाज्यं न भवति स यदेवोपभृत्याज्यं तत्स देधा ध्यानयते ताऽउभावेवातिकामतोऽति- प्रस्थाता श्राज्य के निचले भाग को (जुहू मे ) डालकर मरतों के पयस्या से दो भाग काट- कर किसी एफ के साथ मेपी को रखता है और ऊपर से घी छोड़ता है और जहाँ से दो भाग काटे गये ये उनके स्थान की पूर्ति कर देता है । और ( दक्षिण की ओर) चला पाता है । अब अध्वर्यु 'श्रौषट् कहकर कहता है--'मरतो यज' । और वषटकार कहकर बाहुति देता है॥३८॥ अब अध्वर्यु 'क' के एक कपाल पाले पुरोडाश को लेता है । और 'क' के एक कपाल याले पुरोटाश को लेकर अध्वर्यु कहता है, 'अग्नये स्विष्टकृतेऽनुहि । 'विष्टकृत अग्नि के लिये प्रार्थना कर' । अब अभ्यर्य सत्र हवियों में से एक-एक भाग लेता है; और प्रतिमस्थाता मी उसी पयस्या में से एक भाग लेता है । अब वे दो बार घी छोड़ते हैं । और दोनों ( दक्षिण की ओर ) याते हैं । और अध्वर्य 'श्रीपट' कहकर रहता है, 'अग्नि स्विष्टकृतं यज' । वे दोनों वषट् पहार माहुति देते हैं ॥३६॥ अत्र अधर्यु अगला भाग काटता है । नव इटा को टुकड़े-टुकड़े करके प्रतिप्ररथावा के हवाले करता है। मतिप्रस्थाता उन पर मरुतों के पयस्या से दो भाग रस देता है। (अध्वर्यु) उन पर दो बार घी छोड़ता है और 'इडा' कहकर वह अपने को पविन कर लेता है ||४|| अब अवयु कहता है, 'बसन् ! मै धागे जाऊँ। ममिधानी पो रखकर पहता है, 'हे अग्नीभ, अग्नि ठीक कर' । अय अध्वर्यु युचों में नयनी (पृपदान्य) को टालता है। और प्रतिस्थाता भी यदि उसके पास नवानी हो वो उममे दो भाग करके खुनों में उँडेलठा है । परनु यदि नवनी न हो तो उपभृति में जो भी हो उसके दो माग करके अलग २६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० २.५.२.४१-४४ । कम्याश्राव्याध्वर्युरेवाह देवान्यजेति यजयजेति चतुर्थेचतुर्थेनुयाजे समानयमानी नपभिर- नुयाजेश्नरतस्तयन्नवप्रयाज भवति नवानुयाज तदुभयत एवैतहरुणपाशात्मजाः प्रमुञ्चती. तश्चोर्ध्या इतश्चावाचीस्तस्मानवप्रया भवति नवानुयाजम् ||४|| ताऽउभानेय सादयित्वा सचो व्यूहतः । खुचो व्युह्य परिधीन्समज्य परिधिमभिप- घालाव्याध्वर्युरेवाहेपिता देव्या होतारो भद्रावाच्याय प्रेपितो मानुपः सूक्तवाकायेति सूक्त- वारुण होता प्रतिपद्यतेऽथताऽउमावेव प्रस्तरी समुल्लुम्पतऽउभारनुप्रहरत उभी तृणेऽ. अपह्योपासाले यदा होता सूक्तनाकमाह ॥४२॥ अथाग्नीदाहानुपहरेति ताऽउभावेवानुनहरत उभावात्मानाऽउपस्पशेते ।।४।। अथाह संबदस्वेति । अगानग्नीदगंछावय श्रोपट् स्वगा दैव्या होतृभ्य स्वस्ति- र्मानुषेभ्यः शं योबहीत्यध्वर्युरेवैतदाह ताऽउभावेव परिधीननुप्रहरत उभौ सुचः सम्प्रगृह्य स्फ्ये सादयतः॥४४॥ प्रथाध्वर्युरेव प्रतिपरेत्य । पत्नीः संयाजयत्युपास्तऽएप प्रतिप्रस्थाता पत्नीः अलग उँडेल देता है । अब वे दोनों ( दक्षिण की ओर ) चलते हैं और अध्वर्य 'श्रौषट महकर फहता है-'देवान् यज यज' । इस प्रकार हर अनुयाज में कहता है और हर चौथे अनुयाज में नमचे मे घी छोड़ता है । इस प्रकार वह दोनों नौ अनुयाज फरते हैं। नी प्रयाज और नौ अनुयाज क्यों किये जाते हैं ? इसलिये कि दोनों बार प्रजा को वरुण के पाश से छुड़ाता है । पहले से ऊपर के और पिछले से नीचे के । इसीलिये नौ प्रयाज होते है, नौर नौ अनुयाज ॥४१॥ अब वे दोगों सुचों को ( वेदी मे ) रखकर अलग कर देते हैं । मुर्गों को अलग करके, परिधियो पर घी डालकर और एक परिधि को लेकर 'श्रौपट कहर अध्वयु होता से कहता है-'दिव्य-होता लोग भद्र पहने के लिये बुलाये गये और मनुष्य होता यूक्तयाक अर्थात् प्रार्थना के लिये' । अब होता सूक्तवाक कहता है। इस पर दोनो प्रस्तरों को लेकर (भाग में ) डाल देते हैं । दोनों एक तृण लेकर (नाग के पास ) बैठे रहते हैं । और अब होता सूचयाक को कहता है ॥४सा श्राग्नीध्र कहता है, 'अनुप्रहर (दाल) । दोनों डालते हैं और अपने शरीर का स्पर्श करते है ।।४३॥ श्रय लाग्नीध कहता है, (मुझसे) सवाद कर । अध्वर्यु रहता है, 'श्राग्नीघ् ! क्या यह गया ? हाँ वह गया' । 'यहाँ देवताओं को सुनाओ। 'बह सुने । 'दैवी-होता विदा हो। मनुष्य होता या फ्ल्याण हो' । यर अपर्यु होता से कहता है, 'शान्ति कई' । वे दोनों परिधियों को पैक देते हैं, और दोनों सुचों को मिलापर स्या पर रख देते हैं ||४४॥ नाच अभ्यर्य (गाई पत्य अग्नि दे पास ) लौटभर 'पत्नी उगाज' परता है। प्रति- कां० २. ५. २. ४५.४८ । चातुर्मास्यनिरूपणम् ( वरण प्रघारापर्वम् ) संयाज्यौदत्यध्वर्युः ॥४५॥ श्रीणि समिष्टयजू पि जुहोति । तूष्णीमेव प्रतिप्रस्थाता सुचं प्रयहाति तये वैश्वदेवेन यजमानयोर्वाससी परिहिते स्यातो तेऽस्यात्रापि सात मथास्य वारुण्यै पयस्यायै क्षामकर्पमित्रम पनमादायावगृथं यन्ति वरुण्यं वाउपतन्निवरुणताय तन्त्र न साम गीयते न सत्र साम्ना कि चन क्रियते दूष्णीमेवेत्याभ्यवेत्योपमारयति ।।६।। अवभृथ निचुम्पुण । निचेहरसि निचुम्पुणः। भव देवैर्देवकृतमेनोऽयासिपमव मयमयंकृतं पुरुराव्णो देव रिपसाहीति कामर्थ हैते यस्मै कामयेत तस्मै दद्यान हि दीक्षि- तवसने भवतः स यथाहिस्त्वचो निर्मुच्येतैव सर्वस्मात्पाप्मनो निर्मुच्यते ॥४७॥ अथ केशश्मश्रुप्त्वा । समारोह्याग्नीऽउदवसायेव होतेन यजते न हि तदवकल्पते यदुत्तरखेदावग्निहोत्रं जुहुयात्तस्मादुदवस्यति गृहानित्वा निर्मथ्याग्नी पौर्णमासेन यजत- उत्सन्नयज्ञ इव वाऽएप यच्चातुर्मास्यान्यथैप फ्लृप्तः प्रतिष्ठितो यज्ञो यत्पौर्णमास तत्कटतेनैवैतद्यज्ञेनान्ततः प्रतितिष्ठति तस्मादुदवस्यति ।। ४८॥ माहणम् ॥३॥ [५.२.] ॥ प्रस्थाता ठहरा रहता है । अध्वर्यु पत्नी-संयाज करके उत्तर की ओर चला जाता है ॥४५॥ अब श्रध्वयु तीन समिष्ट-यजुप की याहुति देता है। प्रतिप्रस्थाता स च लेकर मौन होकर बाहुति देता है। यजमान और पत्नी ने जो वस्त्र वैश्वदेव के समय पहने थे यह अब भी पहनें । अब परुण की पयत्या के जले भाग को लेकर श्रवभृय अर्थात् स्नान के स्थान में श्रावें ! यह (लान ) वरण के लिये है जिसके पाश से छूट जाय । यहाँ साम नहीं गाया जाता क्योंकि साम से तो कुछ किया नहीं जाता | अवयु चुपके से वहाँ जाकर (जले माग के पात्र को ) जल में डुबो देता है ॥४६॥ अब वह कहता है, 'अवमथ निचुम्पुण निचेकरसि निचुम्पुणः । अव देवेदेवकृतमेनोड न्यासिषमय मर्मत्यकृतं पुरु राव्णो देव रिपस्साहि' ( यजु० ३।४८)। 'हे धीरे चलने वाले जलाशय, तू चुपके चुपके चलता है । देवों की सहायता से ये देव-कृत पार्यों से छूट जाऊँ और मनुष्यों की सहायता से मनुष्य-कृत पापों से । हे देव मुझे राक्षस से बचा' । (लान के समय के चत्रों को ) मन चाहे किसी ( पुरोहित ) को दे देवे । क्योंकि यह वस्त्र दीक्षित पुरुष के तो होते ही नहीं । जैसे सांप बैंचुला छोड़वा है, इसी प्रकार यह पापों को छोड़ता है।॥४७॥ अब यजमान के बाल और डादी बनाते हैं । अब दोनों अग्नियों को लेते हैं। क्योकि जगह बदलकर ही दूसरा यश होता है। उत्तर वेदी पर अमिहोन करना ठीक नहीं अब पर जाकर अग्नि मध कर वह पूर्णमासी का यश करता है । यह चातुर्मास्य यज्ञ अलग है पूर्णमासी का निश्चित यश । इसलिये वह निश्चित यज्ञ द्वारा अपने को स्थापित कर लेता है । इसीलिये वह जगह बदलता है ॥४८॥ (वर्याकाल का वरुण-प्रधारा पर्व समाप्त) ।

माध्यन्दिनीये शतपयवाणे कां० २.५.१.१-३॥ अध्याय ५-ब्राह्मा३ वरुणप्रघासवें प्रजापतिः। प्रजा वरुणपाशात्प्रामुञ्चत्ता अस्यानमीका अकिल्लिपाः प्रजाः प्राजायन्तार्थतैः साकमेधेरैते देवा घृत्रमतन्नेनैव ध्यजयन्त येयमेपी विजितिस्ता तथोऽएवैप एतैः पाप्मानं द्विपन्तं भ्रातृव्य हन्ति तथोऽएव विजयते तस्मादाऽएप एतैश्चतुर्थे मासि यजते स वै यहमनूचीनाहं यजते ||१|| स पूर्वेद्युः । अग्नयेऽनीकवतेऽष्टाकपालं पुरोडाशं निर्वपत्यग्नि ह पै देवा अनीक कृत्योपप्रेयुर्वत्र हनिष्यन्तः स तेजोऽग्निर्नाव्यथत तथोऽएवैप एतत्पाप्मानं द्विषन्तं मातृव्यच हनिष्यनसिमेवानीकं कृत्वोपप्रेति स तेजोऽग्निर्न व्यथते तस्मादग्नयेऽनी- करते ॥२॥ अथ मरुद्भयः सांतपनेभ्यः । मध्यन्दिने चर्स निर्वपति मरतो ह वै सांतपना मध्यन्दिने वृत्रलं संतेपुः स संतप्तोऽनन्नेय प्राणन्परिदीर्णः शिश्ये तथोऽएवैतस्य पाप्मान द्विषन्तं मातृव्यं मरुतः सांतपनाः संतपन्ति तस्मान्मरुनयः सांतपनेभ्यः ॥३॥ अथः मरुभयो गृहमेधिभ्यः । शाखया क्सानपाकृत्य पविभवति संदोध त चरु वरुप-प्रघास के द्वारा प्रजापति ने प्रजा को घरुण के जाल से छुड़ाया, और प्रजा रोगरहित और दोपरहित उत्पन्न हुई । और इन 'साकमेध' पाहुतियों के द्वारा देवों ने बुन को मारा । थौर उरा विजय को प्राप्त किया जिसको वह इस समय भोग रहे हैं । उसी प्रकार यह ( यजमान ) भी अपने पापी शतुओं और अहितैषियों को मारता है और उन पर विजयी होता है । इसीलिये (घमणप्रघास के ) चौथे मास में यह (साकमेघ) यश परता है । वह इस यश को दो लगातार दिनों में करता है ॥२॥ पहले दिन 'श्रनीक्यत्' अमि के लिये पाठ कपालों का पुरोडाश देता है । क्योंकि अग्नि को 'अनीक' (नुकीला) करके ही यह देव पुत्र को गारने दौड़े थे । और उस तेज को नमि ने छोड़ा नहीं । उसी प्रकार (यजमान भी ) पापी अहितकारी शत्रु को मारने के लिये प्रमि को 'अनीक' ( नुकीला) करके दौड़ता है । उस तेज को अग्नि नहीं छोड़वा । इसलिये 'अमि अनीकवत् के लिये ॥२॥ दोपहर को 'सांतपन मरुतों' के लिये 'चरू' देता है । क्योंकि दोपहर को गर्म ( मतप्त ) हवाओं ने वृत्र को भुला दिया । और इस प्रकार झुलस कर वह हॉपता हुना और लख्मी पड़ा था। इसी प्रकार 'सांतपन मरत्' (गर्म हवायें) उस यजमान के पापी, अहितकारी, शनु को मुलसा देते हैं । इसलिये 'सातपन मरतों के लिये ॥३॥ इसके पश्चात् (सायकाल को) गृहमेघी मदतों के लिये (चर)। पलाश पी) शापा से बड़ों से दूर करके पपिनों वाले वर्तन में ( गार्यों को) दूरकर चर को ।

को० २.५ ३. ४.६ । चातुर्मास्यनिरूपणम् (सारमेध पर्वम्) थपयति चरुरु होव स यत्र क च तण्डुलानारपन्ति तन्मेधो देवा दधिरे प्रात हनिष्यन्तस्तयोऽएयैप एतत्पाप्मानं विपन्त भ्रातृव्य हनिष्यन्मेधो धत्ते तद्यत्क्षीरोदनो भवति मेधो वे पयो मेघस्तण्डुलास्तमुभयं मेघमात्मन्पत्ते तस्मात्तीरीदनो भवति ॥४॥ तस्यारत् । सेव स्तीर्ण वेदिर्भवति या मरुद्भपः सोतपनेभ्यस्तस्यागेव स्तीर्णायां येदो परिधीच शकलांश्योपनिदधति तथा संदोह चरुधं श्रपति श्रपयित्वाभिघार्योद्वा- सयति ।।५।। अथ वे पिशीले पा पात्र्यो या निर्णेनिजति । तयोरेने द्वेधोपरन्ति तयोर्मध्ये सपिरासेपने कृत्वा सर्पिरासिञ्चति खुब च सुचं च समाष्टर्य थैताऽनोदनागदायोदेति नुव च खुच चादायोदेति स इमामेय स्तीर्णा वेदिमभिमृश्य परिधीन्परिधाय यावतः शकलाकामयते तारतोऽभ्यादधात्यथैताऽभोदनारासादयति खुब च सुचं चासादयत्युपविशति होता होतृपदने सवं च सुचं चाददान आह ।।६।। श्रम येऽनुन हीति । आग्नेयमाज्यभाग, स दक्षिणस्यौदनस्य सर्पिरासेचनाच्चतु- पाता है । जिसमें तण्डुल या चावल पकाते हैं यह 'चर' कहलाता है । जिस अगले दिन देय न को मारने जा रहे थे उसकी शाम को देवों ने यही भोजन किया था ( मेधो दधिरे)। यहाँ 'मेध' का अर्थ भोजन है ('nourishment' acorcing to Eggeling ) | इसी प्रकार यह यजमान भी पापी अहितकारी शत्रु को मारने के लिये इसी मेध या भोजन को करता है । यह दूध और चायल दोनों का क्यों बनाते हैं ? दूध 'मेध' या शक्तिवाला भोजन है और चायल मी शचिवाला भोजन है । इस प्रकार वह अपने में दोनों शक्तियों ( मेध ) को धारण करता है । इसलिये दूध और चावल का चर बनाते हैं ॥४॥ यह इस प्रकार से जो कुशों से आच्छादित घेदी 'सातपन मरतों के लिये थी वही अब भी काम में लाती है। इसी कुशों से बाच्छादित (स्तीर्ण) वेदी में 'परिधि और 'शक्ल' अर्थात् बड़ी समिधानों और छोटे टुकड़ों को रखता है और उसी प्रकार दूहकर चरु पकाता है । और पकाकर और चुपड़कर ( घी डालकर ) आग से हटा लेता है ||५|| तब दो बर्तनों या थालियों को मॉजता है । और उनमे उरा (चर) के दो बराबर भाग करके रख देता है। उनमे बीच में गड्दा करके उनमे घी छोड़ता है । अन्न सवा और खुक दोनो को पोंछना है। और भात के दोनों पात्रो को लेकर (वेदी तक) थाता है। और को लेकर (वेदी तक) श्राता है । और घुशों से आच्छादित वेदी को छूकर समिधायें रखकर जितने टुकड़ों को चाहता है रख देता है । तब यह दोनों भात की थालियो को और सवा और मुक्को यथोचिव स्थान पर रख देवा है ! होता होता के श्रासन पर बैठ जाता है । सुवा और सुक् को लेकर अध्वर्यु कहता है--||६|| 'अनि के लिये कह । अग्नि के श्राज्य माग की ओर सकेत करदे । दाहिने भात की प्याली के गड्ढे के घी मे से चार भाग लेकर दक्षिण की ओर जाता है । और जाकर फिर वह सुधा माध्यन्दिनीये शतपयतामणे मा० २,५.३७-१०॥ राश्यस्यावदायात्मिामत्यतिकन्याश्राव्याहाग्नि यजेति वपटकृते जुहोति |७|| अथाह सोमायानुन हीति । सौम्यमाज्यभागथ स उत्तरम्पीदनस्य सपिरासेचनाच्च- तुराज्यस्यावदायातिझागत्यतिकन्याश्राव्याह सोमं यजेति चपटते जुहोति ।।८।। 'अथाह मरुभयो गृह मेधिभ्योऽनुन हीति । स दक्षिणस्योदनस्य सपिरासेचनात्तत भाज्यमुपस्तृणीते तस्य द्विरवपत्यथोपरिणादाज्यस्यामिधारयतिकामत्यतिकग्याचाव्याह मरुतो गृहमेधिनो यजेति चपटकृते जुहोति ।।६।। अथाहामाये स्विष्टकृतेऽनुन हीति । रा उत्तरस्यौदनस्य सपिरासेचनात्तत आज्य मुपस्तृणीते तस्य द्विरयद्यत्यथापरिष्टादाज्यस्यामिधारयत्यतिकामत्यतिक्रम्याभाव्याहानि स्पिष्टकृत यजेति षपटकृते जुहोत्यथेडामेपावधति न प्राशिवमुपहय मार्जयन्तऽएतन्न्वे कमयनम् ॥१०॥ अथेद द्वितीय । सेव स्तीर्णा येदिर्भवति या मरुद्भय सातपनेभ्यस्तस्यामेव रतीयां वेदी परिधींश्च शकलाश्योपनिदधति तथा सदोहा चरु अपयति नेदेव प्रति- वेशमाज्यमधिधयति अपयित्वाभिधार्योदास्यानक्ति स्थाल्यामाग्यमुद्दासयति खुब च सुच समाष्टर्ष थैतछ सोखमेव चरुमादायोदैति स्थाल्यामाज्यमादायोदीत स्रुव च खुच चादायो- श्राग्नीध्र के लिये 'श्रीपट' कहता है । फिर ( होता से ) कहता है, 'अग्नि यज' । और यप ट्रकार कहने के अनन्तर पाहुति देता है ॥७॥ श्रव सोम के श्राज्य भाग की ओर समेत परदे पहता है, 'सोम के लिये कह'। और बाये भात की थाली के गड्ढे के घी में से चार भाग लेकर आता है और आकर 'श्रीपट' कहकर यह कहता है 'सोम यज । इसने अनन्तर 'वषटकार' कद के प्रारुति देता है। अब कहता है, 'गृहमेधी मरुतों के लिये कह' । दाहिने भात की प्याली के गड्ढे में घी फैलाता है । उसम से दो भाग लेकर उन पर घी छोड़ता है और चला पाता है। वहाँ श्राफर प्रौपट पहार पहता है, 'गरुतो गृहमेधिनी यज' । यौर वपटकार कहकर शाहुति देवा है। अब पहता है, 'स्विष्टकृत अग्नि वे लिये कह' । बायें भात पे गड्ढे के घी को पैलाता है और दो भाग लेकर उन पर घी छोड़ता है और चला आता है। पावर 'पोपट कहकर कहता है-'अग्ने स्विष्टकृत यज' । और 'वपट् कहकर याति देता है। अब इटा फो काटता है परन्तु अगला भाग नहीं 1 इडा कहकर वह अपने को पवित्र र लते है। यह एक प्रकार है (साक्मेध फा) ||१०|| अन यह दूरारा । वदी वही स्ती रहती है जो 'सातपन मरतों के लिये थी। इसी ग्राम्यादित वेदी म परिधि और शक्लों को रसता है। और ( गौत्रों को उसी तरह ) दूह पर चरु पावादै । पत वहीं रखता है। चः पका कर घी डालता है। और अाग से फा० २. ५. ३. ११-१४ । चातुर्मास्यनिरूपणम् ( मारुमेध पर्यम् ) दैति स इमामेन स्तीर्णा वेदिमभिमृश्य परिधीन्परिधाय यानतः शकलाकामयते तारतो- भ्यादधात्यथैतर्थ सोसमेष चरुमासादयति स्थाल्यामाज्यमासादयति सुवं च सुच चासाद- यत्युपविशति होता होतृपदने सुवं च सुच चाददान प्राह ॥११॥ अग्नयेऽनुन हीति । भाग्नेयमाज्यभाग, स स्थाल्यै चतुराज्यस्यावदायातिमामत्य- तिक्रम्याश्राव्याहार्मि यजेति चपकृते जुहोति ।।१२।। अथाह सोमायानुयू हीति । सौम्यमाज्यभागथं स स्थाल्याऽएव चतुराज्यस्यावदा- यातिकामत्यतिक्रम्यानाव्याह सोम यजेति वपटकृते जुहोति ॥१३॥ अथाह मरुद्भयो गृहमेधिभ्योऽनुव हीति । स उपस्तृणीतऽभाज्यमधास्य चरोदिर- वघत्यथोपरिणादाज्यस्याभिधारयति प्रत्यनक्तयवदानेऽअतिक्रम्यानाव्याह मरुतो गृहमेधिनी यजेति वपटकृते जुहोति ।।१४॥ अथाहान ये स्विष्टकृतेऽनुन हीति । स उपस्तृणीतऽभाज्यमथास्य चरोः सकृदवद्य. त्यथोपरिष्टाद्विराज्यस्याभिधारयति न प्रत्यनवयवदानमतिकामत्यतिकभ्याश्राव्याहामिण हटा लेता है । थाली में श्री को निकालता है, खुर और झुक को पोंछता है । चरु को बर्तन में लेकर (थेदी तक) भाता है । फिर थाली मे घी लेकर पाता है और फिर सुवा और खुव को लेकर आता है । अब वह कुशो से ढको हुई वेदी को छूता है । और परिधियों को (अाइवनीय अग्नि पर )रखता है और जितने लकड़ी के टुकड़ो को चाहता है रख देता है । अब वह चर के बर्तन को रख देता है, घी की थाली को रख देता है, नुवा और सुफ को रख देता है । होता होता के ग्रासन पर बैठ जाता है । सुवा और सुक् को लेकर (अध्वर्यु) कहता है-॥११॥ 'अमि के लिये कह' । यह अग्नि के ग्राज्य भाग के विषय में | अब थाली मे से घी के चार भाग लेकर (अग्नि के दक्षिण को) जाता है । नाकर और ( श्राग्नीध्र को ) औषट कह कर ( होता से ) कहता है, 'अम्मि यज'। और यषटकार कहकर पाहुति डालता है ॥१२॥ अब वह कहता है, 'सोम के लिये कह' । यह सोम को आज्य भाग के सम्बन्ध में कहा । अब प्याली से चार भाग लेकर जाता है । जाकर श्रौषट् कहकर कहता है 'सोम यज' । और वपटकार के पश्चात् आहुति देता है ॥१३॥ अन कहता है, 'गृहमेधी मरता के लिये कह' । अब यह (जुहू में) घी को पैलाता है । चरु में से दो भाग काटता है । उस पर घी डालता है। फिर दो भागों को चुपड़ता है और (वेदी तक) जाता है । जाकर और श्रोपट् कहकर कहता है, 'मरतो गृहमेधिनो यज'। और वषटकार कहकर आहुति दे देता है ॥४॥ अत्र कहता है, 'अशिधिकृत के लिये कह' । अब यह घी को फैलाता है, चक में से एक टुकड़ा लेता है और दो मार पी छोड़ता है। और दोनों टुकड़ों को बिना चुपडे हुये ३१२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० २. ५. ई.:१५-१७ । स्विष्टकृत यजेति वपटकृते जुहोति ।।१५।। अथेडामेवावधति न प्राशिनम् । उपहूय प्राश्नन्ति यावन्तो गृह्या हविरुच्छिष्टाशाः स्सुस्तायन्तः प्राश्नीयुरथो ऽअप्युत्विजः प्राश्नीयुरथो ऽअप्यन्ये ब्राह्मणाः प्राश्नीयुर्यदि पहुरोदन स्यादथैतामनिरशितो कुम्भीमपिधाय निदधति पूर्णदर्वाय मातृभिर्व सान्त्सम- वार्जन्ति तदु पशयो मेघमात्मन्दधते यवाग्वैता, रात्रिमनिहोत्रं जुहोति निवान्यां प्रातर्दु- हन्ति पितृयज्ञाय ॥१६॥ अथ प्रातर्हत बाहुते चा। यतरथा कामयेत सोऽस्याऽअनिरशिताये कुंम्यै दोपहन्ति पूर्णा दर्वि परापत सुपूर्णा पुनरापत । वस्नेव विकीणावहाऽश्पमूर्ज, शतक्रत- विति यथा पुरोऽनुवाक्यैवमेपैतयैवैनमेतस्मै भागाय हुवति ॥१७|| अथऽर्पभमाहयितवै च्यात् । स यदि रुपास वषट्कार इत्यु हैकऽआहुस्तस्मि- न्वषटकारे जुहुयादित्यथोऽइन्द्रमेवैतत्वेन रूपेण यति वृत्रस्य वायतदाऽइन्द्रस्य रूपं यहपभस्तत्स्वनैवैनमेतद्रूपेण यति वृत्रस्य यधाय स यदि रुयादा मऽइन्द्रो यज्ञमगन्त्से- जाता है । जाकर श्रौषट् कहकर कहता है, 'अग्नि स्विष्टकृत यन' । वपटकार कहकर याहुति दे देता है ॥१५॥ सब इडा में से काटता है परन्तु आगे का भाग नहीं । ( इडा को) कह कर वे (ऋत्विज) खाते हैं । घर के जितने लोग बची हुई हवि को खाने वाले हों वह खार्वे । या ऋत्थिन लोग खावें । यदि भात अधिक हो तो अन्य ब्राह्मण भी सावें । जन ॥क कुम्मी (पान ) बिल्कुल खाली न होने पावे उसे ढककर 'पूर्णदर्व' के लिये रम्ब देते हैं । अब गार्यो के लिये बछड़ों को छोड़ देते हैं । इस प्रकार पशु भोजन को जाते हैं । उस रात को वह यवागू (जी और गुड का मिला हुआ ) से अग्निहोत्र करता है । प्रातः काल पितृयज्ञ के लिये निवान्या गौ को (जो गौ दूसरे के बछड़े को पिलाती है ) दूहता है ॥१६|| इसके बाद, प्रातः के समय, अग्निहोत्र करने के बाद अथवा उससे पहले, जैसा भी वह चाहे, वह ( शेष चर फो) दीं चमचे से बिना खाली हुई कुम्भी में से काटवा है, यह फहकर ( यजु० ३।४६ )। 'पूर्णा दर्षि परापत सुपूर्ण पुनरापत ! वस्नेव विधीपावहाऽइप- मूर्जशशकतो' । अर्थात् 'पूर्ण हे दर्वि । दूर उड़ो । अच्छी तरह पूर्ण, वापस हम तक उड़ो; हे शतरतु इन्द्र, घरना या व्यापार वस्तु के समान हम दोनों भोज्य और पेय का गोल भाव करें । उसी प्रकार अनुवाक्य के समान इस ऋचा को कहकर वह उसे ( इन्द्र को ) भाग के लिये बुलाता है ॥१७॥ श्रम यह यजमान से कहे, 'चैल को बुलवा' । कुछ लोग कहते हैं कि 'यदि बैल इकारे तो यह वषटकार है। इसी पटवार के पश्चात् श्राहुति देनी चाहिये । इस प्रकार वह पूर के वध के लिये इन्द्र को उसी के रूप में बुलाता है । वृषभ (घेल) इन्द्र का ही रूप है । इस प्रकार वह न के बघ के लिये इन्द्र को उसी के रूप में बुलाता है। यदि " सेवेन्द्री वाक् ॥१८॥ फां० २.५.४.१। चातुर्मास्यनिरूपणम् न्दी मे या इति ह विद्याद्या न रुयाद्वार रण एव दक्षिणत त्रासीनो व याज्जुहुधीति स जुहाति । देहि मे ददामि ते नि मे घेहि नि ते दधे । निहार च हरासि मे निहारे निहराणि ते स्वाहेति ।।१६।। अथ मदय. मीडिभ्यः । सप्तकपाल पुरोडाश निर्वपति मरुतो हमें क्रीडिनो नर्थ हनिष्यन्तमिन्द्रमागत तमभितः परिचिकीडर्महयन्तस्तथोऽएवैत पाप्मान द्विपन्त भ्रातृव्यथ हनिप्यन्तमभितः परिक्रीडन्ते महयन्तस्तस्मान्मरुदयः क्रीडिभ्योऽथातो महाह- निष एव तद्यथा महाहनिपस्तयो तस्य ॥२०॥ माह्मणम् ॥४॥ [५३] ॥ चतुर्थः प्रपाठकः समाप्तः ॥ करिडका सख्या ॥१०५।। बह डकारे तो जानना चाहिये कि मेरे यज्ञ में इन्द्र या गया । मेरा यश इन्द्र-युक्त हो गया । और यदि (बैल) न डकारे तो दक्षिण की ओर बैठा हुआ पालण कहे 'जुहुधि' (आहुति दो ) यह वस्तुत इन्द्र की वाणी है ॥१८॥ वह इस मन से ग्राहुति देता है, 'देहि मे ददामि वे नि मे धेहि नि ते दधे । निद्दार च इरासि मे निहार निहराणि ते स्वाहा' (यजु० ३१५०) । 'मुझे दे। मैं तुझे देता हूँ। मेरे अर्पण कर । म तेरे अर्पण करता हूँ। मेरे लिये उपहार ला | म तेरे लिये उपहार लाऊँ । स्वाहा ॥१६॥ अब सात कपालो का पुरोडाश सेलने वाले मरतो के लिये देता है । क्योंकि जब इन्द्र वृत व मारने के लिये गरा तो खेलने वाले मरुत उसके चारो योर खेलते ये और उसमी प्रशसा करते थ। ऐसे ही वह यजमान के चारो और प्रशसा करते हुये सेलते हैं । क्योंकि वह अपने दुट और अहितकर शत्रु को मारने जा रहा है । इसलिये 'सेलने वाले मरुतो' ये लिये ग्राहुति दी जाती है ! इसो पश्चात् गहाइविप होता है । यह उसी प्रकार है जैसे महाहरित की अलग आहुति दी जाय ॥२०॥ अध्याय ५-ब्राहाण४ महाहविषा ह वै देवा हत जन्न । तेनोऽश्य व्यजयन्त येयमेपा विजतिस्ता तथोऽएवेष एतेन पाप्मान द्विपन्त भातृव्य हन्ति तथोऽएव विजयते तस्माद्वा एप एतेन यजते ॥१॥ देवों ने चूत को महादवि के द्वारा मारा । उसी से उन्होंने यह रिग्य प्राप्त की जी उनको मिली हुई है ! इसलिये जो इस यज्ञ यो करता है वह अपने पापी, अहितकारी शन को मार डालता और उस पर विजय पा लेता है ॥१॥ ४०

फो०२.५.४.८-११। चातुर्मास्यनिरूपणम्
यस च इत्र च क्षन च सयुनो कृत्या ताभ्यामेनमुभाम्या वीर्याभ्यामनस्तस्मादन्द्राग्नो
द्वादशक्पाल' पुरोडाशो भवति ॥८॥
अथ माहेन्द्रश्च गति । इन्द्रो वाऽएप पुरा पुत्रस्य वधादथ वृनछ हत्वा यथा
महाराजो विजिग्यान एव महेन्द्रोऽभवत्तस्मान्माहे दृश्चर्भवति महान्तमु चैवैनमेतत्सलु
करोति वृनस्य वधाय तस्मादेव माहेन्द्र श्परुर्भवति ॥६॥
अथ वैश्वकर्मण एक्पाल पुरोडाशो भवति । विश्व वाऽएतत्र्म कृत सर्व
जित देवानामासीत्सारुमेधे रीजानाना विजिग्या गाना रिसम्वेतस्यैतत्कर्म कृत सर्व
नित भाति साकमेधैरीजानस्य पिनिग्यानस्य तस्माहेश्ववर्मण एक्कपाल पुरोडाशो
भवति ॥१०॥
एतेन वे देवा । यज्ञेनेष्ट्वा येय देवाना प्रजातिय श्रीरेतबभूवरेताह बै
प्रजाति प्रजायतऽएता थिय गच्छति य एवं विद्वानेतेन यज्ञेन यजते तस्मादाएतेन
यजेत ॥११॥ ब्राह्मणम् ॥१॥[५] अध्याय ॥ ५ [१४] ।
उन्होंने उसे मारा । अनि ब्राह्मण है, इन्द्र क्षत्रिय । इन दोनों को मिलाकर अर्थात् ग्रह शक्ति
और क्षात्र शक्ति को मिला कर उन्होंने उसको इन दो शक्तियों के द्वारा मारा था । इसलिये
पारह कपालो का पुरोडाश इन्द्र और अग्नि के लिये हुना ||
अब महेन्द्र के लिये नरू होता है । वृत्र के बध से पहले यह केवल इन्द्र था। सूत्र
के बध के अनन्तर महेन्द्र हो गया जैसे विजय के पीछे महाराजा । इसलिये महेन्द्र के लिये
चरु हुा । इससे वह वृत्र के मारने के लिये उसको बद्या (बलिष्ठ) भी कर देता है।
इसलिये महेद्र के लिये नरू हुया ॥६॥
अब विश्वकर्मा के लिये एक क्पाल का पुरोडाश होता है । देवों ने साकमेध यज्ञ
करके और (वृन पर) विजय पाकर अपने काम को पूरा कर लिया ('विश्व कृत' का अर्थ
है पूरा कर लेना) और सब कुछ जीत लिया। इसी प्रकार जो पुरुप साकमध यज्ञ कर होगा
है और विजय पा लेता है वह अपने काम को पूरा कर लेता है । इसी लिये विश्वकर्मा के
लिये एक कपाल का पुरोडाश होता है ॥१०॥
देवो की जो प्रजाति (फूलना फ्लना) और श्री इस समय है यह सब इसी पर को
करके हुई है। इसी प्रकार जो इस रहस्य को समझ कर इस यज्ञ को करता है उसकी सन्तान
फूलती पलती है और उसको श्री भी प्राप्त होती है। इसलिये इस यर को करे ॥११॥

अध्याय ६-ब्राह्मण ? महाहपिया ह वै देवा त्रं जप्नुः । तेनोऽएय अजयन्त येयमेषां विजितिस्तामय यानेवेपो तस्मिन्समामेऽस्तान्पितृयज्ञेन समैरयन्त पितरो वै तऽआसंस्तस्मात्पितृयज्ञी नाम || तसन्तो ग्रीमो वर्षाः । एते ये व्यजयन्त शरद्ध मन्तः शिशिरस्तऽउ ते यान्पुनः समेरयन्त ॥२॥ अथ यदेप एतेन यजते । तनाह न्येतस्य तथा कंचन घ्नन्तीति देवा अकुर्वनिति न्वेवेप एतत्करोति यमु चैम्यो देवा मागमकल्पयंस्तमु चैवैभ्य एप एतभागे करोति यानु चन देवाः समेरयन्त तानु चैतदवति स्वानु चौत यासं लोकमुपोझयति यदु चरा- स्यात्रात्मनोऽपरणेन हन्यते वा मीयते वा तदु चैर्वास्यतेन पुनराप्यायते तस्माद्दा ऽएप एतेन यजते ॥३॥ स पितृभ्यः सोमवः । पटकपालं पुरोडाशं निर्वपति सोमाय या पितृमते पड़वा- ऽतव ऋतवः पितरस्तस्मात्पटकपालो भवति ॥४॥ अथ पितृभ्यो बर्हिपद्धयः । अन्वाहार्यपचने घानाः कुर्वन्ति ततोऽर्थाः पिछपन्त्यर्धा देवों ने 'महादान' के द्वारा ही वृत को मारा और उस विजय को पाया जो इस ममय उनकी मास है। और जो उनम वीर उस समाम में मारे गये उनको पितृयज्ञ से जिलाया। वे पितर ही तो थे । इसलिये पितृयज्ञ नाम पड़ा ||१ अब वसन्त, मीण और वर्षा । यह वे है जिन्होंने (मृत) को जीता। शरद, हेमन्त और शिशिर रह यह है जिनसे दुबारा जिलाया ॥२॥ जन वह यह यज करता है तो इसलिये करता है कि एक तो (यमुर) उस रिसी ( सम्बन्धी ) पोन मार सरें, दूसरे कि देवों ने यश किया था। इसके अतिरिक्त यह इसलिये भी या करता है कि देवों ने जिन पितरों के लिये भाग निकाला था वह भाग उन तक पहुँच जाये । इस प्रकार जिनसे देवों ने पुनजीवित किया उनको सन्तुष्ट करता । और अपने पितरों को श्रेय लोक तक पहुँचाता है। और जो कुछ हानि या मृत्यु अपने ननुचित अाचार से होती उसका प्रतीकार हो जाता है । इसलिये यह यज्ञ करता है ||३|| छः कपार्लो या पुरोदारा 'सोमरन्त पिनरों के लिये होना है। या 'पितृमत सोम' के लिये । छः अनुय होती हैं । ऋतुयें ही पिनर हैं । इसलिये छः पचाल होते हैं 11४1) श्रय महिला पिनरों' के निये अन्याहार्यरचन ( या दक्षिणाग्नि) पर धान भूनते को०२.६.१.५-६। चातुर्मास्यनिरूपणम् इत्येव धाना अपिष्टा भवन्ति ता धानाः पितृभ्यो वहिपझ्यः ।।५।। अथ पितृभ्योऽग्निप्वात्तेभ्यः । निवान्यायै दुग्धे सकृदुपमथित एकशलाकया मन्थो भवति सकृदु ह्येव पराञ्चः पितरस्तस्मात्सकृदुषमथितो भवत्येतानि वीऽपि भवन्ति ॥६॥ शतम् १३०० ।। तो सोमेनेजानाः। ते पितरः सोमवन्तोऽथ ये दत्तेन पावेन लोकं जयन्ति ते पितरो वहिंपदोऽथ ये ततो नान्यतरच्चन यानग्निरेव दहन्स्वदयति ते पितरोऽग्नि प्वात्ता एत उते ये पितरः ॥७॥ स जघनेन गार्हपत्यम् । प्राचीनाचीतीभवा दक्षिणासीन एतथं पटकपालं पुरोडाशं गृह्णाति स तत एवोपोत्यायोत्तरेणान्याहार्यपचनं दक्षिणा तिष्ठनवहन्ति सहकलीकरोति सकृदुलोव पराञ्चः पितरस्तस्मात्सकृत्कलीकरोति ।।८।। स दक्षिणैव दृपदुपलेऽउपदधाति । दक्षिणार्धे गार्हपत्यय पट्कपालान्युपदधाति तघदेतां दक्षिण दिश, सचन्त एपा हि दिक् पितृणां तस्मादेतां दक्षिण दिश सचन्ते । अथ दक्षिणेनान्वाहार्यपचनं चतुःसक्ति वेदि करोत्ययान्तरदिशोऽनु सक्तीः हैं । श्राधे धान पीस लेते हैं और साथै विना पिसे होते हैं। यह बर्हिषद् पितरों' के लिये धान होते हैं ॥५॥ श्रय 'अग्नि-प्याता पितरों के लिये हवि को बनाते हैं। इस प्रकार कि (पिसे हुये पानों में ) अन्य के बछड़े को पिलाने वाली गाय का दूध मिलाकर और उसे एक शलाका रो एक यार ही हिला कर बनाते हैं। पितर एक बार ही परलोक को चरो गये इसलिये एक ही पार चलाते हैं; यह हपियाँ हुई ॥६॥ जिन्होंने सोम यज्ञ किया था यह हुये 'शोमयन्त पितर' । और जो दिये हुये पके श्रम से लोक यो जीतते हैं वे हुये 'बर्हिपद् पितर' । और जिन्होंने न यह पिया ग यह और जिनको अग्नि ने जला दिया वे हुये 'अग्निध्यात्ता'। ये पितर हुये ।।७।। यह छः कपालों के पुरोडाश पें. लिये (चायत) गाईपन्य के पोछे दक्षिणा की योर वेट कर और दाहिने कधे पर सामने की ओर जनेऊ पर निगलता है। यहाँ से उठकर श्रवाहापचन के उत्तर की भोर रास होकर दक्षिण यी नौर मुग गिये हुये पछोरता है। उनको एक ही बार सायरता है। दक्षिण की और हम और उपल ( चाकी फे पार ) को पा है और गाय के दक्षिण भाग में छः पालों पोरगा है। दक्षिण दिशा में प्रगलिगे रगो देश दक्षिण दिशा तिरोपीईदालिगे दक्षिण दिशा की ओर ले || अब दरियाग्नि के दक्षिण की और पा चौशेर पेदि ना है, जिसके पोने करोति ॥१०॥ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०२.६.१.१०-१३॥ करोति चतस्रो वाऽअन्तरदिशोऽवान्तरदिशो पै पितरस्तस्मादवान्तरदिशोऽनु सप्तीः तन्मध्येऽग्निसमादधाति । पुरस्तादै देवाः प्रत्यञ्चो मनुष्यानभ्युपायत्तास्तस्माचेभ्यः प्राड् तिष्ठन्नुहोति सर्वतः पितरोऽनान्तरदिशो चे पितरः सर्वत इव हीमा असन्तरदिशस्त. स्मान्मध्येऽनि समादधाति ॥१२॥ स तत व प्राक् स्तम्बयहरति । स्तम्पयजुर्ह खात्येयाने परिगृहात्यमेत्यथेति पूर्वण परिग्रहेण परिगृहा लिसति हरति यदार्य भवति स तथैवोत्तरेण परिग्रहेण परि- गृह्णात्युत्तरेण परिग्रहेण परिगृह्य प्रतिमृन्याह प्रोक्षणीरासादयेत्यासादयन्ति प्रोक्षणी- रिथ्म गहिरपसादयन्ति सच समाष्टर्थाज्येनोदेति स यशोपनीती भूत्वाज्यानि यहाति ॥१२॥ तदा । द्विरुपति गृहीयावी बनानुयाजी भरत इति तदष्टापेव कृत्व उपभृति गृहीयान्नेयास्य विधाया अयानीति 'अयानीति तस्मादटाव कृत्व उपभृति गृहीयादाज्यानि गृहीत्या स पुन प्राचीनाचीती भूत्वा ।।१३॥ प्रोक्षणीरध्वर्युरादत्ते । स इध्ममेवाग्रे प्रोक्षत्यथ वेदिमथास्मै बर्हिः प्रयछन्ति अपान्तर दिशाग्रो की ओर होते हैं । अवान्तर दिशा चार है और अवान्तर दिशा ही पितर है। इसलिये बेदि के कोने अवान्तर दिशायों की ओर होते हैं ॥१०॥ उसरे मध्य म अग्नि को रसता है। देव पूर्व रो पश्चिम को मनुष्यों तक पाये। इसलिये पूर्व की और गुस करने सडा होपर लाहुति देता है । पितर सभी पोर हैं । प्रवान्तर दिशा ही पितर है। इसलिये वह शग्नि को मध्य में रखता है ॥११॥ वहाँ से वह स्तम्नयनु (कुश ) को पूर्व की ओर फेंकता है । अब कुशी से वेदी को घेरना, है पहले इस प्रकार ( पश्चिम की शोर ), पिर इस प्रकार (उत्तर पी भोर), पिर इस प्रकार ( पूर्व की योर )। पहली लकीर (या पत्ति ) से घेर कर (अध्ययु) रेखा खींचता है । और जो कुछ हराना होता है उसे हम देता है। अब यह दूसरी लकीर से घेरता है और दूसरी लगीर से घेर पर श्रीर चिरना कर यहता है, 'प्रोक्षणी को रख' । श्रत' थे प्रोक्षणी को रमते हैं। शोर समिधा थऔर यदि को वह उसके पास राते हैं। यह मुओं को पोलता है। ग्रार पी लेकर प्राता है । यह यशोपवीत पहने पहने ही पी को लेना है ॥१२॥ इस सम्बन्ध में कुछ लोग कहते हैं कि अनुयाज दो होते हैं इसलिये उपभूति में दो भार पी ले। परन्तु उसे शाट गार पर पी लेना चाहिये । यही ऐणन हो कि वह यश की विधि से दूर हो जाय । इमलिये श्राट नार पर घी लेरे। धी लेरर और जनेऊ को दाहिने धन्ये पर पर ||३|| अप प्रोक्षणी से है । पहले रामिर्धा पर जल छिड़कना है, सिर पेदी पर | अब कां० २.६. १. १४-१६ । चातुर्मास्यनिरूपणम् तत्पुरस्ताग्रस्थ्यासादयति तत्प्रोक्ष्योपनिनीय स्रिथस्य अन्धि न प्रस्तरं गृहाति सकृदु ह्येव पराधः पितरस्तस्मान प्रस्तरं गृहाति ॥११॥ अथ संनहनमनुविसर्थस्य । अपसलनि निः परिस्तृणगति सोऽपसलनि निः परिस्तीर्य यावत्प्रस्तर भाजनं तात्परिशिनष्टयथ पुनः प्रसाव निः पर्येति यत्पुनः प्रसलवि त्रिः पर्येति तद्यानेवामखयान्पितनन्ववागात्तेभ्य एवैतत्पुनरपोदेतीम स्तं लोकममि तस्मा- त्पुनः प्रसलपि त्रिः पर्येति ।।१५।। स दक्षिणैव परिधीन्परिदधाति । दक्षिणा प्रस्तरथं स्तृणाति नान्तर्दधाति विभूति सकृदु ह्येव परायः पितरस्तस्मानान्तर्दधाति निर्धती ॥१॥ सतन जुहूमासादयति । अथ पूर्वामुपभृतमय भुवामथ पुरोडाशमय धाना अथ मन्थमासाद्य हवीयपि संमृशति ॥१७॥ ते सर्वऽएव यज्ञोपवीतिनो मूत्वा । इत्थायजमानश्व ब्रह्मा च पश्चात्परीतः पुरस्ता- दग्नीत् ॥१८॥ तेनोपाशु चरन्ति । तिर इव वै पितरस्तिर इवैतधदुपाशु तस्मादुपाशु 'चरन्ति ॥१६॥ वह बर्हि को उसे देते हैं । और वह चर्हि को पूर्व पी मोर गाँठ करके रसता है । अब उस पर जल छिड़क कर, गाँउ को सोलकर यह गॉठ को पकड़ता है, न कि प्रस्तर को । पितर एक बार ही चले गये इसलिये वह प्रस्तर को नहीं लेता ।।१४।। (बर्हि के मुढे को) खोल कर वह दाहिनी ओर से बाई और को तीन बार घूगता है (बेदि पर ) यदि को पैलाता हुना । दाहिनी ओर से बाई और को तीन तहों में पैलाकर पह इतने कुश बचा लेता है कि मस्तर बन सके । अब वह तीन बार बाई ओर से दाहिनी थोर को मुड़ता है । यह तीन बार बाई ओर से दाहिनी ओर को इसलिये मुड़ता है कि पहले वह अपने तीन पितरों के पीछे गया था अब वद फिर अपने लोक को वापिस श्रा जाता है । इसलिये वह तीन बार भाई ओर से दाहिनी ओर को मुड़ता है ||१५|| यह परिधियों को दक्षिण की ओर रखता है । और प्रस्तर को भी दक्षिण की ओर रखता है। दो विधुतियो को बीच में नहीं रखता। पितर एक बार ही परलोक को सिधार गये । इसलिये दो विभूतियों को बीच में नहीं रसता ॥१६॥ अब वह जुहू को रसता है और उसके पूर्व को उपभृत यो । अब भुया पुडाश, धान, मन्थ को रखकर हवियों को छूता है ॥१७॥ यह सब यशोपवीती होकर यजमान और ग्रमा इस प्रकार पश्चिम यो चलते हैं और अनीध पूर्व को ॥१८॥ घे इराको धीरे धीरे करते हैं । पितर भी छिपे हुये हैं और जो धीरे-धीरे पढ़ा जाय वह भी छिपे ही समान है । इसलिये धीरे-धीरे ही पढ़ते हैं ॥१॥ । ।

माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०.२.६.१.२०-२२ । परिवृते चरन्ति । तिर इव वै पितरस्तिर इवतघरपरिवृतं तस्मात्परिवृते चरन्ति ॥२०॥ प्रथेममन्यादधदाह । अग्नये समिध्यमानायानु वहीति स एकामेव होता सामिधेनी निरन्याह सकृदु ह्येव पराञ्चः पितरस्तस्मादेकार्थ होता सामिधेनी निरन्वाह ॥२१॥ सोऽन्वाह । उशन्तस्त्या निधीमोशन्तः समिधीमहि । उशन्नुशत भावह पितृन्हविपेऽअत्त वऽइत्यथाग्निमारह सोगमानह पित्तन्त्सोमवत भावह पितन्यर्हिपद आवह पितनग्निप्वात्तानासह देवाऽआध्यपश्ऽिावहाग्मिय होतायावह स्वं महिमानमानहे- त्याचाह्योपविशति ।।२२।। अथाश्राव्य न होतारं प्रणीते । पितृयज्ञो पाऽअयं नेद्धोतारं पितृप दधानीति तस्माल होतारं प्राणीते सीद होतरित्येवाहोपविशति होता होतृपदनऽउपविश्य प्रसौति प्रसूतोऽध्ययुः सचापादाय प्रत्यड्डतिकामत्यतिक्रग्यावाव्याह समिधो यजेति सोऽपहिप- चतुरः प्रयाजान्यजति प्रजा वै वर्हिनेतमजाः पितृपु दधानीति तस्मादपवहिपश्चतुरः प्रयाजा- यह इस यज्ञ को घिरे हुपे स्थान मे फरते हैं । पितर छिपे हुथे है और जो घिरे स्थान में किया जाता है वह भी चिपे के तुल्य है ॥२०॥ अब यह समिधो को रसकर कहता है, 'जलती हुई नाग के लिये कह' । होता एक सांगिधेनी चा को तीन बार पढ़ता है । पितर लोग एक ही रार परलोक पो चले गये, इसलिये एक ही सामिषेनी चा को तीन बार पढ़ता है ।।२१|| पह जपता है, 'उशन्तरत्वा नि धीमहि । उशन्तः समिधीमहि । उशन्नुशतः ऽश्रा यह स्तिन् हयिषऽयत्तवे' (यतु. १६००)। 'प्रेम से हम तुझको रसते हैं। प्रेम से तुझे प्रतित करते हैं । हे प्यारे, प्यारे पितरो को रवि साने के लिये ला'। श्रन रहता है, 'नाग्नि को ला, सोम यो सा, सोमयन्त पितरों को ला । बरिषद् पितरो को ला, अग्नि- ध्यात्ता गिरीको ला। पी पीने वाले देशों की ला, दोना के लिये अग्नि को ला, अपनी मदिमा पोला'। इस प्रकार युलापर यह पट जाता है ॥२२॥ श्रय 'श्रीर परने के पश्चात् यद होता या यरण नहीं करता। यह पितृयज्ञ है। ऐमा न हो कि होता या पितरा के हमले पर दे इमलिये होता पायरय नहीं मरता । रेल यह पद पर नि, 'दोता, ', थेट जाता है। दोता होता-ये-प्रागन पर पेटार (अपगु पो) प्रेरणा परता है। मेरित होरर अपयु' दो सगो को लेता है श्रीर पश्चिम की और जाता है। चोर गर 'श्रीपट पहरर पड़ता है, 'ममियो यज' (समिक़ पा पग पर)। परि मोमोड़ पर चार प्रयाओं से पागा। यदि मम । ऐमा न हो रिप्रजा तिरी ये एजले हो बाप इमानप यदि यो मोड पर गार प्रपाले का पता 1 श्रय दी श्राम्य भागों कां० २. ६. १. २३-२७॥ चातुर्मास्यनिरूपणम् न्यजत्यथाज्यभागाभ्यां चरन्त्याज्यभागाभ्यां चरित्वा ।।२।। ते सर्व एवं प्राचीनावीतिनो भूत्वा । एतय हविभिः प्रचरिष्यन्त इत्यायजमानश्च ब्रह्मा च पुरस्तात्परीतः पश्चादमीत्त दुताश्रावयन्त्यो३१६ स्वधेत्यस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावण, स्वधा नम इति वपटकारः ॥२४॥ तदुहोवाचासुरिः । आपाययेयुरेव प्रत्या पारयेयुर्वपट् कुर्नेद्यज्ञस्य विधाया श्रयामेति ॥२५॥ अथाह पितृभ्यः सोमवयोऽनुव्र हीति सोमाय वा पितृमते स हे पुरोऽनुवास्येऽ- अन्वाहैकया पे देवान्प्रच्यावयन्ति द्वाभ्यां पितृन्त्सकृदु खेव पराञ्चः पितरस्तस्मादेव पुरोऽ- नुवाक्येऽअन्वाह ॥२६॥ स उपस्तृणीतऽभाज्यम् । अथास्य पुरोडाशस्यावद्यति स तेनैव सह धानानां तेन सह मन्थस्य तत्सकृदवदधात्यथोपरिष्टावेवराज्यस्याभिधारयति प्रत्यनक्तयवदानानि नाति- कामतीत एवोपोत्यायाश्राव्याह पितन्त्सोमयतो यजेति वपकृते जुहोति ॥२७॥ अथाह पितृभ्यो वहिपद्भ्योऽनुव्र हीति । स उपस्तृगीत ऽआज्यमथासा धाना- नामवद्यति स तेनेव सह मन्थस्य तेन सह पुरोडाशस्य तत्सकृदयघात्यथोपरिष्टाद्विरा- को देते हैं और उनको देकर-||२|| वह अपने जनेऊ को दाहिने कन्धे पर कर लेते हैं क्योकि इन हपियों को देने की इच्छा कर रहे हैं। यजमान और ब्रह्मा इस प्रकार करके (पश्रिम से ) पूर्व को ओर मुडते हैं, और श्राग्नीध्र (पूर्व से ) पश्चिम की ओर । भागे (अध्वर्यु ) श्रोपट में कहते हैं 'योरेम् ! सुधा' । (ग्राग्नी ) उत्तर देता है, 'अस्तु मुना' । और वषटकार है 'स्वधा नमः ॥२४॥ इस पर श्रासुरि ने कहा, 'श्रौपट कहो' और उत्तर मे श्रौषट् कहना चाहिये । और वपटवार बोलना चाहिये | कहीं ऐसा न हो कि यज्ञ की विधि से हम हट जायें ॥२५।। वन (अधयु) यहता है, 'सोमवन्त पितरों को बुलायो । सोमयन्त पितरो के लिये (होता) दो अनुवाक्य बोलता है, एक अनुवाक्य देवों के लिये बोला जाता है और दो पितरों के लिये । पितर एक बार ही परलोक पो सिधार गये, इसलिये पितरों के लिये दो अनुवाक्य हुये ॥२६॥ अब घी को पैलाता है । अब पुरोडाश मे से टुकड़ा काटता है । और साथ ही धान और मन्थ । यह सब एक ही साथ (जुहू में) रख देता है। दो बार घी छोड़ता है और टुकड़ों को फिर चुपड़ता है । वह दक्षिण को जाता नहीं किन्तु उठकर और प्रौपट कहकर कहता है, 'पितन सोमवतो यज । और वषटकार के पश्चात् बाहुति दे देता है ॥२७॥ अम कहता है, 'अहिपद् पितरों को बुलाओ' । अब घी को फैलाता है । और धानों में से एक टुकड़ा लेपर गन्ध तथा पुरांडाश के साय एक ही बार (जुहू मे) रख देता है। दो बार पी छोड़ता है और उन टुकड़ों को चुपड़ता है । वह जाता नहीं किन्तु उटपर और ४१ ।

३०२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० २.६.१.२८-३१ । ज्यस्याभिचारयति प्रत्यनक्लयवदानानि नातिकामतीत एयोपोत्थायाश्राव्याह पितृन्वहिपदो यजेति बपने जुहोति ।।२८|| अथाह पितृभ्योऽभिषाभ्योऽनुव हीति । स उपस्तृणीतऽआज्यमथास्य मन्थस्या- यद्यति स तेनैव सह पुरोडाशस्य तेन राहं धानाना तत्सकृदयदधात्यथोपरिष्टाशिवराय- स्याभिचारयति अत्यनक्तयवदानानि नातिकामतीत एरोपोत्थायाश्राव्याह पितृनग्निपात्तान्य- जेति वपट्कृते जुहोति ॥२६॥ अथाहानये कन्याहनायानुव हीति । तस्विष्टकृते हव्यवाहनो वै देवाना कल्य- याहनः पितृणा तस्मादाहमये क पनाहनायानुब हीति ॥३०॥ स उपस्तृणीतऽमाध्यम् । श्रथास्य पुरोडाशस्यापद्यति स तेनैवतस घानाना तेन सह मन्यस्य तत्सदवदधारयथोपरिष्टाद्विराज्यस्याभिधारयति न प्रत्यनतापपदानानि नातिकामतीन एवोपोत्यागाश्राव्याहाग्निं फव्यवाहन यजेति वपट्टने जुहोति ॥३१|| स यत्रातिकामति । इत एकोपोत्यायं जुहोति सादु वेव पराच पितरोऽय यत्सकृत्सकृत्सर्नेपाथ हविपाथ समनयति सकृदु खेव पराधः पितरोऽभ यद्वयतिपदमव 'श्रीपट्' कहकर कहता है, 'वहिपद् पितरों पे लिये इवि दो', और परमार के पश्चात् पाहुति दे देता है ॥२८॥ श्रय फहता है, 'याग्नयात्ता पितरों को बुलायो । घी को पैलाता है । मन्यम से एफ टुकड़ा पारता है । और धान और पुरोडारा के साथ एक ही बार में (जुहू में ) रण देना है। दो पार ऊपर से घी छोड़ता है, फिर उन टुक्कों को चुपड़ता है । वह चलता नहीं किन्न उटपर 'श्रीपर पद पर रहता है, 'अग्निध्यात्ता बितरों के लिये श्राहुति हो । पिर याटवार के पश्चात् शाहुति दे देता है | भर पहा, 'पव्यवाहन यदि को सुनायो' । यह रिसा अग्नि के लिये पहा । पह देश के लिये हट्यपादन है शोर पितरो के लिये क्व्य पाहन, इसलिये यध्यराइन ग्रामि पेसिप' मा पा ||1011 अपर पी पो पलाता है। पुराडारा में से दुरसा दारता भोर धान श्रीर मन्य पगार (T) देना है। दो यार मी छोदता है और दामों को नाहता नहीं, न गना, रितु उटपर नार पट का कर कहना है, 'करमादा अगिय लिये पाहुन ही श्रीर परार पे पश्चात् पाहुति दे देना है ||३१|| मनायो नी भोर उट कर दी भाति पो दे देता है। इसका कारण यह शिविर लोग पारी परलोक को बने गये। शोर मग ने एपदका को समादम लगेर एक ही बार परलोड पी चले गये । और द्वारा पो पारपर पप माग को रगताम्ये शादी गिराम प्रकार पर साम्रा कां० २. ६. १. ३२.३५ चातुमास्यनिरूपणम् दानान्यपद्यत्यतमो ये पितर ऋतूनेतद्वातिपजत्तून्सदधाति तस्माद्वपतिपङ्गमरदाना न्यायति ॥३२॥ तदैके । एतमेव होने मन्थमादधति तच होतोपहयायेव जिप्रति तं ब्रह्मणे प्रयचति तं ब्रह्माय जिप्रति तमग्नीधे प्रयहनि तमग्नीदौव निवत्येतन्येतन्ति यशा सेनेतरस्य यतस्येडाप्राशिवाय समनद्यन्त्येवमेवैतस्यापि समवधेयुस्तामुपहयावैप जिनन्ति न प्राश्नन्ति प्राशितव्य खेर वय मन्यामहऽइति ह स्माहासुरिर्यस्य कम्य चाग्नो जुहतीति ॥३३॥ अथ यतरो दास्यन्मनति । यद्यध्वर्युर्या यजमानो वा स उदपात्र मादयापसलवि त्रि. परिपिञ्चपर्येति स यजमानस्य पितरगरनेजयत्यसायनेनिक्षत्यसायनेनिक्षेति पितामहम- सामननेनिति प्रपितामह तद्यथाशिष्यतेऽभिपिञ्चेदेव तत् ॥३४॥ अथास्य पुरोडाशस्यावदाय । सव्ये पाणो कुरते घानानामवदाय सव्ये पाणी पुरुते मन्थस्यानदाय सव्ये पाणी कुरुते ॥३५॥ स येमामतान्तरदिशमनु स्वक्तिः। तस्या यजमानस्य पिने ददात्यसातत्तऽइत्यथ को मिलाकर रखता है । ऋतुओं में सधि करता है ! इसलिये इन टुकड़ों को एक साथ रमता है॥३२॥ कुछ लोग सच मन्य को होता को दे देते हैं । होता उसका अावाहन करके सघता है, और ब्रह्मा को दे देता है । उसे ब्रह्मा घता है। और याग्नीध्र को देता है । ग्राग्री भी उसे सूघता है । वे ऐसा करते हैं। दूसरे यशों में इडा को पाते हैं। इसमें भी काटना चाहिये। ( इडा का) अावाहन कर सघते हैं, साते नहीं। परन्तु सामुरि की सम्मति है कि हमारा विचार है कि जो कुछ अग्नि में डाला जाय उसका कुछ भाग पाना भी चाहिये ॥३३॥ - अब जो हवि देने वाला हो, चाहे अध्वर्यु, चाहे यजमान, यह पानी का वर्तन लेकर तीन बार दाहिनी से आई अोर को पानी छिड़कता हुआ चलता है । यह यनमान के (पितरों) के लिये 'असौ अवनेनिक्ष्य' (आप धोयें ) इस प्रकार दो बार कहकर पानी डालता है। और 'श्राप धोयें, पाप धो' कहकर गया (पितामह) के लिये ( दक्षिण पश्चिमी कोने में ), पिर परवाना (प्रपितामह ) के लिये 'पाप धोवें, श्राप धो' कहकर दक्षिण पूर्वा फोने में। जैसे अतिथि को सत्कार के लिये जल देते हैं उसी प्रकार यहाँ भी ॥३४॥ अब पुरोडाश में से एक टुकडा काटकर बायें हाथ मे लेता है । धानों में से भी एक भाग काटकर बायें हाथ म लेता है । और मय में से भी एक टुकड़ा काटकर शयें हाथ मे लेता है ॥३५॥ अब यह अवान्तर दिशा रे सामने ( उत्तर-पश्चिम को पोर) यजमान के वाप के लिये देता है, यह कह कर कि 'यह तुम्हारे लिये । और इस अवान्तर दिशा के सामने मापन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० २.६.१, ३६-३८ । येमामतान्तरदिशमनु सक्तिस्तस्यां यजमानस्य पितामहाय ददात्यसातत्तइत्यथ येमामबा- न्तरदिशमनु सक्तिरतस्या यजमानस्य प्रपितामहाय ददात्यसातत्तऽइत्यथ येमामवान्तर- दिशमनु सक्तिगतस्या निमृप्टेऽत्र पितरो मादयध्वं यथाभागमापायध्वमिति यथाभाग- मश्नीतेत्येतदाह तद्यदेवं पितृभ्यो ददामि तेनो खान्पित नेतस्माद्यज्ञानान्तरेति ॥३६॥ ते सर्व एव यज्ञोपवीतिनो भूत्वा । उच्च उपनिष्क्रम्याहवनीयमुपतिष्ठन्ते देवान्याऽ. एप उपावर्तते य ाहितानिर्भवति यो दर्शपूर्णमासाभ्यां यजतेऽथैतपितृयशेनेवाचारिपुस्तदु देवेभ्यो निन्हुक्ते ॥३७॥ ऐन्द्रीभ्यामाहवनीयमुपतिष्ठन्ते । इन्द्रो ह्याबनीयोऽक्षवमीमदन्त व प्रिया अधूपत । अस्तोपत स्वभानो विप्रा नविष्ठया मती योजा न्विद् ते हरी ॥ सुसंदृशं त्वा वयं मयान्यन्दिपीमहि । प्र नूनं पूर्णपन्धुर स्तु तो यासि वशा||अनु योजान्विन्द्र ते हरीs इति ॥३॥ अथ प्रतिपरेत्य गार्हपत्यमुपतिष्ठन्ते । मनो चाहामहे नाराशसेन स्तोमेन । (दक्षिण पश्चिम की शोर) यजमान के धाया के लिये, यह कहकर कि यह तुम्हारे लिये। और इस अयान्तर दिशा के सामने (दक्षिण-पूर्व की ओर) यजमान के पर-चाया के लिये यह यहार कि 'यह तुम्हारे लिये । और इस अवान्तर दिशा के सामने (उत्तर-पूर्व को और ) इम मन से (हाथ) धोता है । 'यन पितरो मादयध पधाभागमापाययम्' (यनु२१३१) । 'हे पिनरो यहाँ साथी । मैल पे समान अपने-अपने भागों को' । इराका तात्पर्य यह मिश्राप अपना-अपना भाग पाइये। यह इस प्रकार पितरों को क्यों खिलाता इमलिये मिश्रपने पितरी को यज्ञ से वचित नहीं करता ॥३६|| श्रय घे रार यशोपवीत धारण किये हुये उत्तर पी थोर जार श्वाएननीय थे (उत्तर पो)पड़े होते हैं । जो श्रादिताग्नि होकर दर्श-पृर्णमाम यश परता है यह देयों या निष्टपती होता है । परन्तु यर अभी पितृ-यश पर रहे थे । इगलिये अब यह देयों को मन्तुर परते हैं॥३३॥ अब ने इन्द्र गम्बन्धी दो मत्री पो पदयर अाहनीय के पास राजे शेते हैं- 'अक्षमनोमदन्त झा प्रियाऽअधूपन । अस्लोपत समानयो विमा नविष्ठया मती योजा निन्द्र तेरे।। मुमहश वा यस मापन योन्दपोमाद । मनने पण कपुर तो यासि यशारऽअनु योजा पिन्द्र ते हरी' (पा. ३१५१,५२ या ३० १।८२१२,३)। 'प्यारा ने पा लिया । ये गनुट दो गये। नार उन्होंने (अरगे यो झार ला । प्रकाशयुक्त चित्रों ने राति पी- दि धरने दोनों पोहों को जोन'। इन्ट, तुझ उत्तम पीदम रानि परेंगे। इस प्रकार रिया गया तू याने रस में स्मारी दा के अनुगार श्रा'।६न्दा अपने दोनोपोहाका जो 11३८13 भर में गायत्त ना सोरते है और पाहोपर इन मयों को पढ़ने हैं, 'गनो न्याहा- कां०२.६.१.३६-४१॥ चातुर्मास्यनिरूपणम् पितृणां च मन्मभिः ॥ पान एतु मनः पुनः क्रत्वे दक्षाय जीयसे । ज्योक्च सूर्य हो । पुनर्नेः पितरो मनो ददातु दैव्यो जनः । जीव वातय सचेमहीति पितृयज्ञेनेव वा एतचारि- पुस्तदु खल्लु पुनर्जीवानपिपद्यन्ते तस्मादाह जीवं वातथं सचेमहीति ॥३॥ अथ यतरो ददाति । स पुनः प्राचीनाबीती भूत्वाभिप्रपद्य जपत्यमी मदन्त पितरो यथाभागमापायिपतेति यथाभागमाशिपरित्येवैतदाह ||४०!! अथोदपात्र मदाय । पुनः प्रसलवि त्रिः परिपिञ्चन्पर्येति स यजमानस्य पितर- मयनेजयत्यसावयनेनिदोत्यसाववनेनियेति पितामहमसाबयनेनिति प्रपितामहतंद्यथा जपेऽमिपिञ्चदेवं तत्त्वत्पुनः असलविं त्रिः परिपिञ्चपर्येति प्रसलपि न इदं कर्मानुसंति- ठाताऽइति तस्मात्पुनः प्रसलविनिः परिपिञ्चपर्येति ॥१॥ अथ नीविमुद्ब्रह्म नमरकरोति । पितृदेवत्या चै नीविस्तस्मात्रीषिमुबृह्य नमस्करोति यज्ञो वै नमो यशियानेगानेतत्करोति पटकृत्यो नमस्करोति पड़ वाऽऋतय ऋतवः महे नाराश सेन स्तोमेन । पितृणां च मन्मभिः ॥ श्रा न एतु मनः पुनः स्ले दक्षाय जीपसे । ज्योक् च सूर्य दृशे ॥ पुनर्नः पितरो मनो ददातु दैव्यो जनः । जीव बात सचेमहि' । ( यजु ३।५३,५४,५५ १ या ऋग्वेद १०५७।३,४,५)। 'हम नायशंसी स्तोम के द्वारा मन का आवाहन करते हैं, और पितरों ये स्तोम से। हमारे पास बुद्धि, शक्ति और जीवन के लिये मन फिर ग्रावे कि हम बहुत दिनों तक सूर्य के दर्शन करें। 'हे पितरो, दैव्य जन हम यो फिर मन दें, कि हम जीवित लोगों के साथ रह सकें । अब तक ये पितृ-यज्ञ कर रहे थे । अब वे फिर जीयन पो लौटते हैं। इसीलिये कहा, 'हम जीवित लोगों के साथ रह सके॥३६॥ अब जिसने (पिएड) दिया था वह फिर दाहिने कन्धे पर जनेऊ रखकर यह मत्र जाता है, 'अमीमदन्त पितरो यथाभागमापायिपत' ( यजु० २।३१)। 'पितरो ने सा लिया । बैलों के समान यह अपने-अपने भाग को ले गये । इससे तात्पर्य यह है कि उन्होंने अपना अपना भाग साया ||४०॥ अब यह जल के पात्र को लेता है और छिड़कता हुआ पिर तीन बार बाई और से दाहिनी शोर को लौटता है। और 'पाप धोइये' यह कहार यजमान के पिता के लिये जल छोड़ता है। 'श्राप धोइये यह पहर यजमान के बाबा के लिये । 'श्राप धोइये यह कहकर यजमान के पर-बाबा के लिये । जैसे अतिथि के सतार के लिये जो साना साता है, जल दिया जाता है वैसे ही यहाँ भी किया जाता है । और तीन बार याद श्योर से दाहिनी योर जल छिहफ्ते हुये चलने के विषय में यह सोचता है, कि हमारा यह काम इभी पार (1) पूरा हो जायगा । इसलिये यह तीन बार बाई पोर उल हिड्यना हुप्रा नलता है | श्रय नीति अर्थात् धोती के निचले भाग यो नीचे पीनार नमसार काता है। नायि पितरों की है इसलिये उसे मीनार नमस्कार परता है । नमसार यश है। इस प्रकार २२६ माध्यन्दिनीये शतपथनाझए कां०२.६.१.४२-४६ । पतरस्तहतुप्चेतद्यझं प्रतिष्ठापयति तस्मात्पट् कृत्यो नमस्करोति गृहानः पितरो दत्तेति यहाणा ह पितर ईशत एपोऽएतस्याशीः कर्मणः ॥४२॥ ते सर्व एव यज्ञोपवीतिनो भुत्ला । अनुयाजाभ्यां प्रचरिष्यन्त इत्थायजमानश्च नमा च पश्चात्यरीतः पुरस्तादप्तीदुपविशति होता होत्पदने ।।४३|| अथाह ब्रह्मन्प्ररथास्यामि । समिघमाधायानिमीत्समृड्ढीति सुचावादाय प्रत्य- द्धतिक्रामत्यतिकम्याश्राय्याह देवान्यजेति सोऽपबर्हिपी द्वापनुयाजी यजति प्रजा ये नहिनेत्प्रजाः पितृपु दधानीति तस्मादपवर्हिपो द्वारनयाजी यजति ॥५४|| अथ सादयित्वा सूची व्यूहति । सूची व्यूह्य परिधीनसमज्य परिधिमभिपद्याश्रा- व्याहेपिता देव्या होतारो भगाच्याय ग्रेपितो मानपः सूक्तवासायेति सूक्ताक होता अतिपद्यते नाध्वर्यु: अन्तरर्थ समुल्लुम्पत्तीत्येवोपास्ते यदा होता सूक्तनाममाह ॥४५॥ अथाग्नीदाहानप्रहरेति । स न कि चनानुग्रहरति तृणीमेवात्मानमुपस्पृशति ॥४६॥ 'अथाह संपदस्वैति । अगानमीदगछावय श्रौपट स्वगा दैव्या होतृभ्यः स्वस्तिर्मानु- यह उनको यज्ञ का अधिकारी बनाता है। छ' बार नमस्कार करता है। क्योंकि छः ऋतुयें होती हैं । ऋतुयें पितर हैं । इस प्रकार ऋतुनों में ही इस यज्ञ की स्थापना करता है । इस- लिये छः बार नमस्कार करता । अब रहता है, "पितरो! हमको घर दो' । क्योंकि पितर पर के रक्षक हैं, और इस यश में यह आशीर्वाद है ।।४२।। वे सब यज्ञोपवीत धारण करो (बायें कन्धे पर जनेऊ लाकर ) तैयारी करते हैं। इरा प्रकार यजमान और ब्रमा पश्चिम की ओर अाते है और याग्नीध्र पूर्व की ओर । और होता होवा के स्थान पर बैठ जाता है|३|| श्रम यह कहता है, 'द ब्रहा । मैं भागे चलूँगा'। अब यह ममिधा रसकर कहता है, 'प्राग्नीभ ! याग टीक कर' । अब दोनों सुकों को लेकर पश्चिम की ओर जाता है । यहाँ जाकर और 'श्रौषट् कार कहता है, 'देवों ये लिये शाहुति दे' । यह दो अनुयाज देता है, चर्दि का अनुयाज छोड़कर । यहि प्रजा है । इसलिये यहिं का अनुयाज छोडकर दो अनुयाज ही परता है जिससे प्रना पितरों के हवाले न हो जाय ||४४|| अब दोनों नु को को रसार अलग-अलग कर देता है । उनको अलग करने और परिधियों यो घी में भिगोकर एक परिधि को लेता है और 'श्रीपर' यहफ्र कहता है, 'भद्र कहने के लिये दिव्य होता बुलाये गये और स्तुति के लिये मनुष्य होता बुलाया गया । होता सून याप या स्तुति कहता है । अभ्यर्यु प्रस्तर को नहीं उठाता। येवल देसता रहता है जन कि होता स्तुनि करता है। धन प्राग्नीध्र पहता है, 'छोड़' अपर्यु कुछ छोड़ता नहीं । केवल चुपचाप अपने शरीर को छू लेता है ।।४६॥ श्रमशाग्नी व कहा है, 'सवाद कर' । अध्ययुपूलना है, 'हे मानीन ! १६ गया?

का०२.६.२.१-२। चातुमारयनिरूपणम् पेभ्यः शं योहीत्युपरपुरात्येव परिधीमानुप्रहरत्यथैतदर्हिरनुसमरयति परिधीश्च ॥४७|| तके। हविरुच्छिष्टमनुसमस्यन्ति तदु तथा न कुर्यादुतोच्छिष्टं बाएतन्नेछुतो- च्छिष्टगानी जुहवामेति तस्मादपो वैवाभ्यवहरेयुः प्राश्नीयुर्वा ॥४८॥ ब्राह्मणम् ।।२।। [६.१.] ॥ (उत्तर देता है ) 'वह गया। 'देव सुनें । 'दैवी होता विदा हो। मनुष्य-होता का कल्याण हो । 'कल्याए के वाक्य कह' । यह कहकर वह केरल परिधियों को छूता है। परन्तु अग्नि मे डालता नहीं । बर्हि और परिधियों को पीछे से छोडता है ॥४७॥ कुछ लोग बची खुची हरि को भी (अग्नि) में डाल देते है परन्तु ऐसा न करना चाहिये । क्योंकि यह याहुति का उच्छिष्ट (झूठा ) है। इसलिये ऐसा न हो कि ग्राहुति की झूठन छोड़ दी जाय । इसलिये उसे या तो जल मे छोड देना चाहिये या रहा लेना चाहिये ।।४८ अध्याय ६-बाझा महाहविपा ह वै देवा वृनं जमुः। तेनोऽएव व्यजयन्त येयमेपां विजितिस्तामय यानेवेपो तस्मिन्संग्रामऽपय आर्छस्तानेतेरेव शल्पाधिरहन्त तान्व्यहन्त यत्र्यम्बकै- रयजन्त ॥१॥ अथ यदेष एतेर्यजते । तबाह न्येवेतस्य तथा के चनेपुच्छतीति देवा सर्व- चिति त्वेवेष एतत्करोति याश्च त्वेवास्य प्रजा जाता याश्चाजातास्ता उभयी रुद्रियारप्रमुथति अस्यानमीया अकिल्लिपाः प्रजाः प्रजायन्ते तस्माद्वाऽएप एतैर्यजते ।।२।। ते वै रोद्रा भवन्ति । रुद्रस्य हीपुस्तस्माद्रौद्रा भवन्त्येककपाला भवन्त्येकदेवत्या देवों ने गहानि के द्वारा ही वृत को मारा था | उसी से उनको वह विजय मिली जो उनको प्राप्त है। उनमें से जिनके शरीर में उस युद्ध में वाण लगे थे उनको निगला । उनको उन्होंने न्यम्बक यज्ञ करके निकाला || इसलिये जो कोई इस प्रकार यज्ञ करता है वह या तो इसलिये परता है कि उसके लोगों के पोई तीर न लगेगा; या इसलिये कि देवताओं ने ऐसा रिया था। इस मकार यह उस सन्तान को जो उत्पन हो चुरी है और उस सन्तान को मी जो अभी उत्पन्न नहीं हुई रुद्र के पन्दे से हुदा देता है । और उसको सन्ताग येग रहित और दो रास्त उत्पन्न होती है। इसीलिये वह यज्ञ करता है ॥।॥ (सम्यक यश ) रुद्र के लिये रिया जाता है। पाण कर रही है। इसनिय रन थी ही नातियाँ होती है। यह एक फपाल (पा पुरोदारा) होता है। एक देता ३२८ माध्यन्दिनीये शतपयवादाणे या०२.६२.३७) असनिति तस्मादेकामाला भवन्ति ||२|| ने ये प्रतिपुरुपं । यानन्तो गृह्याः स्युस्तान्ति एफेनातिरिक्ता भवन्ति तत्प्रतिपुरपमे. चैतदेकेकेन या अस्य प्रना जातास्ता रुद्रियात्प्रमुश्चत्येकेनातिरिक्ता भान्ति तथा एनास्य प्रजा अजातास्ता रुद्रियाप्रमुञ्चति तस्मादेकेनातिरिका भवन्ति | स जघनेन गार्हपत्य । यज्ञोपवीती भूत्वोदड्डासीन एतानगृहाति स तत एकोपोत्या. योदड तिष्ठन्नवहन्त्युदीच्यो हपदुपलेऽउपदधात्युत्तरार्धे गार्हपत्यस्य कपालान्युपदधाति तघदेव तामुत्तरा दिश। सचन्त एषा होतस्य देवस्य दिक्तस्मादेतामुत्तरा दिश सचन्ते ॥५॥ ते या अशाः स्यु । अत हि हविस्तऽउ वाऽमनक्ता एव स्युरभिमानुको ह रुद्रः पशून्स्याघदङ्ग्यात्तस्मादनक्ता एव स्युः ॥६॥ तासार्ध पाण्याथ समुद्दास्य । अन्वाहार्यपचनादुल्मुकमादायोदड, परेत्य जुहोत्येपा खेतस्य देवस्य दिक् पथि जुहोति पथा हि स देवश्चरति चतुप्पथे जुहोत्येतद्ध वाऽमस्य जाधितं प्रज्ञातमवसान यच्चतुप्पथ तस्माच्चतुप्पथे जुहोति ।।७।। लिये ही होती है, इसलिये वे एक कपाल की ही होती हैं ।।३।। प्रति पुरुष के लिये एक-एक । जितने घर के लोग ही उनके लिये एक एक और एक अधिक । एक एक के लिये एक एक । इससे वह उत्पन्न हुई सन्तान को रुद्र के वश से छुडाता है । और जी एक अधिक हुई उसके सहारे से जो सन्तान अभी उत्पन नहीं हुई उराको रुद्र थे दश से छुडाता है । इसलिये वा इतने होते हैं और एक अधिक ॥४॥ यह यज्ञोपवीत धारण किये हुये उत्तराभिमुस गाईपत्य ने पोछे बैठकर ( पुरोडाश के लिये चावलों को) निकालता है। यहाँ से यह उठता है और उत्तराभिगुत सा होकर पछोरता है । अत्र उपद और उपल ( चक्की के पार) उत्तर की ओर रसता है । और गाईपत्य के उत्तराई म कपालो को राता है । उत्तर की ओर ही क्यो रसता है । इसलिये कि उत्तर देव की दिशा है । इसलिये उत्तर की दिशा म रखते हैं ॥५॥ (कुछ की राय मे ) उनाप त्री मिलाना चाहिये । इयि मे घी मिला होता है, परन्तु घी न मिलाना ही अच्छा है। यदि घी मिला दिया जायगा तो रुद्र यजमान के पशुओं के पीछे पड़ेगा। इसलिये भी नहीं मिलाना चाहिये ॥६॥ एक पान मे सर (पुरोदाश) को करने दक्षिणानि से एक जलती लाड़ी लेकर उत्तर की ओर जाकर आहुति दे देता है । क्योंकि उत्तर मी दिशा इस देव की है। मार्ग म ही नाहुति देता है क्योंकि वह देव ( रुद्र ) मार्ग मे ही चलता है। चौराहे पर ही देता है क्योंकि चौराहे पर ही (रुद्र का) प्राचीन स्थान है। इसलिये चौराहे पर दी बाहुति देता है ॥७॥ M कां० २.६.२.८-१०1 चातुर्मास्यनिरूपणम् पलाशस्य पलाशेन मध्यमेन जुहोति । ब्रह्म वै पलाशस्य पलाशं ब्रह्मणेवैतज्जुहोति स सर्वेषामेवावद्यत्येकस्यैव नावति य एषोऽतिरिक्तो भवति ।। स जुहोति । एप ते रुद्र भागः सह स्वनाम्बिकया तं जुपस्व स्वाहेत्यम्बिका हवे नामास्य स्वसा तयास्यैप सह भागस्तद्यदस्यैप स्त्रिया सह भागस्तस्मात्त्र्यंबका नाम तथा अस्य प्रजा जातास्ता रुद्रियात्प्रमुश्वति ॥३ अथ य एष एकोऽतिरिक्तो भवति । तमासूत्करऽउपकिरत्येष ते रुद्र भाग आखुस्ते पशुरिति तदस्माऽआखुमेव पशूनामनुदिशति तेनोऽइतरान्पशून हिनस्ति तद्यदुपकिरति तिर इप चे गर्भास्तिर इयतधदुपकीर्ण तस्माद्वाऽउपकिरति तया एवास्य प्रजा नजातास्ता रुद्रियात्प्रमुञ्चति ॥१०॥ अथ पुनरेत्य जपन्ति । अव रुद्रमदीमा व देवं त्र्यम्बकम् । यथा नो वस्यसस्कर- द्यथा नः श्रेयसस्करद्यथा नो व्यवसाययात् । भेषजमसि भेषजं गवेऽधाय पुरुषाय भेपज पलाश पत्र के बीच के पत्ते से आहुति देता है । पलाश ब्रह्म है। इसलिये ब्रह्म के द्वारा ही आहुति देता है । वह सब (पुरोडाशो में से) एक एक टुकड़ा काटता है, केवल अधिक पुरोडाश (जो एक अधिक था) में से नहीं काटता ।।८।। वह इस मन को पढ़कर आहुति देता है, 'एष ते रुद्र भागः सह स्वसाम्बिकया तं जुपस्व स्वाहा' (यजु० ३।५७)। 'हे रुद्र तेरी बहिन अम्बिका के साथ यह तेरा भाग है, तु इसे प्रहण कर; स्वाहा' । उसकी बहिन का नाम अम्बिका है। उसके साथ मिला हुआ उसका यह भाग है । और चूंकि एक स्त्री उस भाग में शरीक है अतः उन श्राहुतियो का नाम पड़ा 'अम्बिका' । इन आहुतियों के द्वारा, उसके बो सन्तान हुई है उसको रुद्र के पजे से छुड़ा देता है ॥६॥ और एक जो (पुरोडाश की टिकिया ) उसको चूहे के बिल में गाद देती है । यह मत्र पढ़कर-एष ते रुद्र भागऽमाखुस्ते पशुः' ( यजु० ॥५७)। 'हे रुट ! यद भाग है और चूदा तेरा पशु है । इस प्रकार यह चूहे को ही ( रुद्र का पशु) नियत कर देता है और वह (रुद्र) किसी अन्य पशु को नहीं सताता | गाहता क्यों है ? इसलिये कि गर्भ गुप्त होते है। श्रीर जो गड़ा हुआ होता है यह भी गुप्त होता है । इसीलिये यह उसको गाढ़ता है। इसके द्वारा वह पनी उस सन्तान को नो अगी उत्पन्न नहीं हुई रुद्र के पजे से हुदा देता है ॥१०॥ अब यह लौट कर यह मत्र जाते हैं-'अव रुद्रमदीमान देय त्र्यम्बकम् । यथा नो मस्य सस्करद् यथा नः श्रेयसस्करद् यथा नो व्यवशाययात् || भेषजमसि भेषज गवेऽश्याय पुरुषाय भेषजम् । मुस मेषाय मेष्ये' (या. ३।५८,५६) । 'हम न्यम्यक देय रुद्र को सन्तुष्ट परते हैं कि यह हमको घर श्रादि से युक्त करे, हमको पल्याण दे, और हमको व्यापमापी बनाये ( यजु० ३१५८)। 'हे छद्र ! श्राप श्रौषध है-गाय, पोहे, पुरुष थेः लिये पोषण ४२ ३३० माध्यन्दिनीये शतपथब्रांझणे कां० २.६.२. ११.१४/ सुसं मेपाय मेप्याऽत्याशीरेवैपैतरय कर्मणः ॥११॥ अथापसलवि त्रिः परियन्ति । सव्यानुस्नुपान्नानास्त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धि पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतादित्याशीरेवैपैस्य कर्मणा आशिपमेवैतदाशासते तदु ह्येव शमिव यो मृत्योर्मुच्यातै नामृतात्तस्मादाह मृत्योर्मुक्षीय मामृतादिति ॥१२॥ तदु हापि कुमार्यः परीयुः । भगस्य भजामहाऽइति या ह वै सा रुद्रस्य स्वसाधिका नाम सा ह वै भगस्येष्टे तस्मादु हापि कुमार्यः परीयुगस्य भजामहा ऽइति ॥१३॥ तासामुतासां मन्त्रोऽस्ति । त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धि पतिवेदनम् । उर्वारुकमिव वन्धनादितो मुक्षीय मामुत इति सा यदित इत्याह ज्ञातिभ्यस्तदाह मामुत इति पतिभ्य- स्तदाह पतयो होन स्त्रियै प्रतिष्ठा तस्मादाह मामुत इति ।।१।। अथ पुनः प्रसलवि त्रिः परियन्ति । दक्षिणानूख्नुपानाना एतेनैव मन्त्रेण तद्यत्पुनः प्रसलवि त्रिः परियन्ति प्रसलवि न इदं कर्मानुसतिष्ठाताऽइति तस्मात्पुनः प्रसलपि त्रिः है। भेडे और भेड़ी के लिये सुख हैं (अर्थात् सब प्राणियों के लिये मुखे के दाता हैं।), इस यश में यह आशीर्वाद है' (गजु० ३१५६) ॥१|| अब ये तीन चार वेदी के चारों ओर (बाई और से) फिरते हैं, बाई जाधो को पीटते हुये और यह मन जपते हुये-न्यायक यजामहे सुगन्धि पुष्टिवर्धनम् । उस्किमिय पन्धनान् मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतात्' ( यजु ३६६०)। 'मुगन्ध युक्त और पुष्टि को बढ़ाने वाले च्यानक पी हम स्तुति करते हैं कि वह हमको मौत के बन्धन से इस प्रकार छुड़ा ले जैसे उर्वारुक (लौकी) अपने डठल से । परन्तु मोक्ष से नहीं ॥१२॥ अमारियाँ भी परिक्रमा पर इसलिये कि उनका कल्याण हो । कद्र की यहिन अम्बिका भाग्य की अधिष्ठाती है। इसलिये कुमारियों को भी परिक्रमा देनी चाहिये, इरा इन्छा से कि उनका भाग्य जागे ॥१३॥ उनके लिये यह मन है, "व्यम्नक यजामहे मुगन्धि पतिवेदनम् । उरिकमिव पानादिती मुक्षीय मामुतः' (या० ३।६०) । 'हम मुगन्य युक्त पतियों को प्राप्त कराने पाले व्यापक पी स्तुति करती हैं, कि यह हमको इस (लोक ) से लौकी के डण्टल की भाँति हुदादे न कि उरा (लोर) से' (यजु० ३१६०)। 'इस (लोक) से' या तात्पर्य है 'मेरे माता पिता श्रादि से' । 'यहाँ से नहीं' का तात्पर्य है, पति से नहीं । (अर्थात् ) वधू अपने माँ-बार पो छोहार पनि पे पर में नित्य रहने की प्रार्थना परती है)। पति दी त्री पी प्रतिष्ठा है। इसलिये कहती है 'यहाँ से नहीं ॥१॥ अब ये रि वेदी चारो थोर दाहिनी ओर से गिरते हैं, दाहिनी जाँघो यो पीटते हुने और पड़ी गय गते हुये। यह दाहिनी ओर घूमकर तीन बार क्यों पिरवे है। इसलिये का० २, ६.२.१५.१८ । चातुर्मास्यनिरूपणम् परियन्ति ॥१५॥ ។ अथैतान्यजमानोऽजली समोप्य । ऊर्ध्वानुदस्यति यथा गौनोंदाप्नुयात्तदात्मभ्य एवैतछल्पानिर्मिमते तान्विलिप्सन्त उपरपृशान्ति भेषजमेवैतत्कुर्वते तस्मादिलिप्सन्त उपस्पृशन्ति ॥१६॥ तान्द्रयोर्मतकयोरुपनह्य । वेणुयष्टयां या कुसे चोभयत आयध्योदड, परेत्य यदि वृक्ष वा स्थाणु या वेणु वा वल्मीकं या विन्देचस्मिनासजत्येतत्ते रुद्रावसं तेन परोमूजय तोऽतीहीत्यवसेन याऽअध्वानं यन्ति तदेन सावसमेवान्वयार्जति यत्र यत्रास्य चरणं तदन्यत्र ह वाऽअस्य परो मूजवयश्चरणं तस्मादाह परो मूजवतोऽतीहीत्यवततधन्वा पिनाकावस ·इत्यहि सन्नः शिवोऽतीहीत्येवैतदाह कृत्तिवासा इति निष्वापयत्येवेन- मेतत्स्वपन्नुहि न कं चन हिनस्ति तस्मादाह कृत्तिवासा इति ॥१७॥ अथ दक्षिणान्याहूनन्यावर्तन्ते । ते प्रतीक्षं पुनरायन्ति पुनरेत्याप उपस्पृशन्ति रुट्रियेणेच वाऽएतदचारिपुः शान्तिरापस्तदद्भिः शान्त्या शमयन्ते ॥१८॥ कि यह समझते हैं कि ऐसा करने से हमारे दाहिनी अोर काम सिद्ध होगा। इसलिये वे तीन चार दाहिनी ओर से परिक्रमा देते हैं ||१५|| श्रय यजमान इन बचे हुये पुरोडाश की टिकियों को अंजलि में लेकर ऊपर को इस प्रकार फेंकता है कि गौ न छू सके, और फिर हाथ में लेता है । जो पकड़ नहीं पाते और गिर पड़ते हैं उनको फेवल छू लेता है । इस प्रकार यह उनको श्रौषध के समान । इसलिये यदि वह पकड़ में नहीं आते तो छू लेता है ॥१६॥ अब इनको दो चौकरियों में रखकर और या तो बॉस के दो सिरों से या तराजू की डी के दो सिरों से बाँधकर उत्तर की ओर चलता है । और रास्ते में कोई वृक्ष, ट्रॅट, प्रॉस या चिटोहर मिल जाय तो इस मंत्र से उसमें बाँध देता है-'एतत् ते रुद्रावस तेन परो मूजवतोऽतीहिः ( यजु० ३१६१)। हे रुद्र यह तेरा तोशा है । इसे लेकर त् मूजयत ये उस पार श्रा' । तोशा लेकर ही लोग यात्रा को चलते हैं । इसलिये यहाँ यो जहाँ जाना हो यहाँ वोशा लेकर विदा करता है । इस प्रसंग में उसकी यात्रा मूजवत के उघर है । इसलिये पहता है कि मजबूत के उपर । श्रच कहता है-'अवततधन्वा पिनाक्यसः' ( यजु० ३१५१)। 'चिना खिचे हुये धनुष और यन से युक्तः । इससे तात्पर्य है 'हिंसा न करते हुये, कल्याण फरते हुये जानो । अब कहता है-'पत्तियासा' (यनु० ३६१)। 'चममा पहने हुये। इससे पह उसे मुला देता | सोते हुये कोई किसी को हानि नहीं पहुंचा सफ्ता । इसलिये पहा 'चमड़ा पहने हुये ॥१७|| अब वह दक्षिण की और फिरते हैं, विना पीछे देखते हुये । लौटकर जल पा परी फरते हैं। अब तक कद्र यश कर रहे थे | जल शान्ति है। इसलिये शान्तिम्पी लगे अपने यो पविर परते हैं॥१८॥ बनाते हैं।

माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मणे को०२,६,५.१। अथ केशश्मशृप्त्या । समारोह्याना उदरसायेव होतेन यजते न हि तदवकल्पते यदुत्त रवेदावग्निहोत्र जुहुयात्तस्मादुदवस्यति गृहानित्या निर्मथ्यानी पौर्णमासेन यजतऽउ- समयज्ञ इव याऽएप यच्चातुर्मास्यान्यथैप क्लुप्त प्रतिष्ठितो यज्ञो यत्पौर्णमास तत् क्लुप्ते- नीतद्यज्ञेनान्ततः प्रतितिष्ठति तस्मादुदपस्यति ।।१६।। बामणम् ॥२॥ [६२.J॥ अब वह केश और डाढी मुंडवाता है, और (उत्तर वेदी की) अमि लेता है। क्योंकि जगह नदल पर हो तो यह (पौर्णमास ) यज्ञ कर सकता है। यह ठीक नहीं है कि उत्तर वेदी पर अमिहोन करे । इसलिये यह जगह बदल लेता है । घर जाकर और अमियों का मयन करके बह पौर्णमास यज्ञ करता है । चातुर्मास्य यश अलग होते हैं । परन्तु पौर्णमास यश नियत और प्रतिष्ठित है । इसलिये वह उस नियत यज्ञ को करके अपने को प्रतिष्ठित परता है । इसलिये जगह बदल देता है ॥१६॥ अध्याय ६-ब्राह्मण ३ अक्षय्यर्थ ह पे सुकृतं चातुर्मास्ययाजिनो भवति । सवत्सरथ हि जयति तेनास्याक्षप्य भाति तं वे या विभज्य यजति त्रेधा विभज्य प्रजयत्ति सर्व चे सवत्सरः सर्व वाऽभक्षय्यमेतेनो हास्याक्षप्य सुकृत भवत्युतुरु हैवैत त्या देवानप्येत्यक्षय्यमुपै देवानामेतेनो हैरास्याक्षग्य सुकृत भवत्येतन्नु तवरमाच्चातुर्मारगर्यजते ॥१॥ अथ यस्माछुनासीर्येण यवेत । या ३ देवानाछ श्रीरासीरसाकमेधेरीजानानां विजि- ग्यानानो तानमय मा सवत्सरस्य प्रजितस्य रस आसीत्तत्सीर सा या चैव देवानार्थ श्रीरासीत्सारमेधेरीजानानो विजिग्यानानां य उ च सवत्सरस्य प्रजितस्य रस आसीत्तमेवै- जो चानुर्मास्य यज्ञ करता है उसका पुण्य कभी नाश नहीं होता । यह ग्यत्सर को जीत लेता है इसलिये वह नाश नहीं होता । वह इसके तीन भाग करपे यज्ञ करता है। यह इस तीन भाग फरर जीतता है । 'सवत्सर' का अर्थ है 'सम्पूर्ण' । 'सम्पूर्ण नारा नहीं इसलिये उसका मुद्रत भी अक्षय होता है । यह मृतु हो जाता है और देवी को प्राप्त हो । देवों में तो 'क्ष' हैदी नहीं । इसलिये उसरे निये अक्षय मुक्त होता है । यही प्रयोजन किया चातुमास्य यज्ञ करता है ||१|| श्रय शुनागीर पर क्यों करना चाहिये । साफ्गेध करने वाले और (त्र पर) तिय पाने याले देशों की जो 'यी थी वह है 'शुनम्' । और प्रास हुये 'सक्लार' या जो रस था यह है 'मीर' । गारमेध परने वाले और (गन पर)जय पाने वाले देयों पी जो fir भी और मास में मरमर का जी रम' या उन टोगों को ग्रहण करो अपना यना कां० २. ६. ३.२-६। चातुर्मास्यनिरूपणम् तद्गय परिगृह्यात्मन्कुरुते तस्माचुनासीर्येण यजते ।।२।। तस्यात् । नोपकिरन्त्युत्त रयेदि न गृह्णन्ति एपदाज्यं न मन्यन्त्यग्नि पञ्च प्रयाजा भवन्ति त्रयोऽनुयाजा एक समिष्टयजुः ॥३॥ अथैतान्येव पञ्च हनीपि भवन्ति । एतै हविनिः प्रजापतिः प्रजा असृजतैते- रुमयतो वरुणपाशात्मजाः प्रामुञ्चदेते देवा वृत्रममन्नेतैर्येव व्यजयन्त येयमेषां विजितिस्तां तथोऽएवैष एतैर्या चैव देवाना श्रीरासीत्साकमेधैरीजानानां विजिग्यानानां य उ च संवत्स- रस्य प्रजितस्य रस आसीत्तमेवैतदुभयं परिगृह्यात्मन्कुरुते तस्माद्वाऽएतानि पञ्च हबीपि भवन्ति ॥४॥ अथ शुनासीयों द्वादशकपालः पुरोडाशो गवति । स बन्धुः शुनासीर्यस्य यं पूर्वम- बोचाम ॥५॥ अथ वायव्यं पयो भवति । पयो ह वै प्रजा जाता अभिसंजानते विजिग्यानं मा प्रजाः श्रिये यशसेऽन्नाद्यायाभिसंजानान्ताऽइति तस्मात्पयो भवति ॥६॥ तद्यद्वायव्यं भवति । अयं वै वायुर्योऽयं पक्तऽएप वाऽइदछ सबै प्रप्याययत्ति यदिदं किं च वर्षति पृष्टादोपपयो जायन्तऽओषधीजग्ध्वापः पीत्वा तत एतदद्योऽधि पयः लेता है, इसलिये 'शुनासोर यज्ञ' करता है ॥२॥ इसकी यह विधि है-'उत्तरवेदी नहीं बनाते । नौनी घी नहीं लेते। अमि का मंधन नहीं करते । पाँच प्रयाज होते हैं तीन अनुयाज और एक समिष्ट यजुः ॥३॥ पहले साधारण पाँच हवियाँ होती हैं। इन्हीं हवियों से प्रजापति ने प्रजा उत्पन्न की । इन्हीं के द्वारा दोनों श्रोर से यरुण के पाश से प्रजा को छुड़ाया । इन्हीं से देवों ने वृन को मारा ! इन्हीं से उनको यह विजय मिली जो उनको प्राप्त है। और इन्हीं के द्वारा साकमेध यश करने वाले और (पुत्र को ) जीतने वाले देवो की जो श्री थी और मो प्रास हुये संवत्सर का रस था, उन दोनों को ग्रहण करके अपना बना लेता है। इसीलिये इन पाँच दवियों से यज्ञ करता है ॥४॥ श्रम शुनासीर्य पुरोटाश बारह कपालों का होता है । शुनासीर्य यश के विषय में पहले कह ही दिया गया || वायु के लिये दूध की थाहुति होती है । प्रजा उत्पन्न होते ही दूध पीती है । वह सोचता है कि मुझ जीते हुये को मजा प्राप्त होवे 1 श्री, यश, अन, गेग हो । इसलिये दूध की याहुति होती है ॥६॥ यायु के लिये क्यों नाहुति होती है । यह नो चलता है यह वायु ही तो है। इसी के द्वारा तो या होती है। यषां से प्रोगध होती हैं । औषध पाफर और जल पीपर दोनो जल में से दूध होता है । इसलिये ( यायु से) ही दूध होता है, इसलिये पायु में. निये माध्यन्दिनीये शतपथब्राहाणे कां० २.६.३.७.१२ । सम्भवत्येष हि वाऽएतज्जनयति तस्मादायव्यं भवति ||७|| अथ सौर्य एककपालः पुरोडाशो भवति । एष वै सूर्यो य एप तपत्येप पाइद सर्वमभिगोपायति साधुना त्वदसाधुना त्वदेप इदछ सर्व विदधाति साधी त्वदसाधी त्वेदप मा विजिग्यानं प्रीतः साधुना त्वदभिगोपायत्साधी त्यद्विदधदिति तस्मात्सौर्य एककपालः पुरोडाशो भवति ।। तस्याश्वः श्वेतो दक्षिणा। तदेतस्य रूपं क्रियते य एप तपति यद्यश्व, श्वेतं न विन्देदपि गौरेव श्वेतः स्यात्त देतस्य स्पं क्रियते य एष तपति HE|| स यात्रैव साकमेधैर्यजते । तानासीयण यजेत य? त्रिः संवत्सरस्य यजते तेनैव संवत्सरमाप्नोति तस्माद्यदेव कदा चैतेन यजेत ॥१०॥ तबके । रानीरापिपयिपन्ति स यदि रात्रीरापिपयिपेद्यददः पुरस्तात्फाल्गुन्यै पौर्ण- मास्याऽउद्दष्टं तडुनासीर्येण यजेत ॥११॥ अथ दीक्षेत । तं नानीजानं पुनः फाल्गुनी पौर्णमास्यभिपर्ययात्पुनः प्रयोगरूप इव एस गदेनगनीजानं पुनः फाल्गुनी पौर्णमास्यभिपर्येयात्तस्मादेनं नानीजानं पुनः फाल्गुनी पोर्णमास्यभिपर्येयादिति नूत्सृजमानस्य ।।१२।। थाहुति देता है ॥७॥ श्रय एक कपाल का पुरोडाश सूर्य के लिये । यह सूर्य ही तो है जो तपता है । यही तो राब पी रक्षा करता है। कभी साधु द्वारा सभी अाधु द्वारा । यही सब को धारण करता -है; भी साधु दारा कभी नणधु द्वारा । यह सोचता है कि 'मैं विजयी हो गया । अब यह प्रसन्न होकर 'साधु' द्वारा मेरी रक्षा फरे । साधु द्वारा धारण करे । इसलिये सूर्य या एक फपाल फा पुरोटाश होता है ।।८) इसपी दक्षिणा है सफेद घोड़ा । इसलिये उस तपने वाले सूर्य के रूप पी होती है। यदि सफेद घोशन मिले तो सफेद गोही होवे । इस प्रकार यद तपने याले सूर्य के रूप पी होती है ॥६ जब यह साफमेध यज्ञ परे तमी सुनामीर यश करे। वर्ष में तीन बार परने से सम्पूर्णता मिल जाती है। इसलिये भी परले ॥१०॥ पुष लोग रात्रि को लेना नाइते हैं। यदि यह रात्रियों को लेना चाहे तो जय सामने प्राकाश में पाल्गुनी पूर्णमासी दिखाई पड़े उग गमग गुनासीर यश को परे ॥११॥ प्रर यह दीक्षा लेये कि यहीं पाल्गुनी पूर्णमासी विना यश के न रह जाय । क्योंकि यहि पाल्गुनी पूर्णमागी मिना पा से गुजर जायगी तो उगयो पिर प्रयोग करना पड़ेगा। इगलिये पाल्गुनी पूर्णमासी ना गोम या रे नहीं गुमानी चाहिये । यह उगा लिये ओ (नामांग याशियों) पो यो पटना ||१२||

को०२. ६.३.१३-१७ । चातुर्मास्यनिरूपणम्
३३५
अथ पुनः प्रयुञानस्य । पूर्वद्युः फाल्गुन्यै पौर्णमास्यै शुनासीर्येण यजेताथ प्रातश्च-
देवेनाथ पौर्णमासेनेतदु पुनः प्रयुञानस्य ।।१३।।
अथातः । परिवर्तनस्यैव सर्वतोमुसो वाऽनसावादित्य एप वाऽदछ सबै निर्धयति
यदिद कि च शुष्यति तेनेष सर्वतोमुखस्तेनानादः ॥१२॥
सर्वतोमुरगेऽयमग्निः । यतो होर कुतश्चान्नावभ्यादधति तत एव प्रदहति तेनैप
सर्वतोमुसस्तेनाबादः ॥१५॥
अथायमन्यतोमुस पुरुषः । स एतत्सर्वतोमुखो भवति यत्परिवर्तयते स एरमेना.
जादो भवति यथैतावेतद्य एव विद्वान्पपरिवर्तयते तस्मादै परिवर्तयेत ।।१६।।
तदुहोवाचासुरिः। किन्नु तत्र मुनस्य यदपि सर्वाएयेव लोमानि वपेत यदै निः
संवत्सरस्य यजते तेनैव सर्वतामुसस्तेनानादस्तस्मानाद्रियेत परिवर्तयितुमिति ।।१७।।
बामणम् ||४|| [६.३ ॥
जो ( चातुर्मास्य यज्ञ ) पिर करना चाहता है, उसे पाल्गुनी पूर्णमासी के पहले
दिन शुनासीर यर करना चाहिये । दूसरे दिन वैश्वदेव यज्ञ, पिर पौर्णमास यश । यइ उसके
लिये है जो चातुर्मास्य को फिर शुरू करना चाहता है ।।१।।
अब सिर मुंडाना । यह सूर्य तो सन शोर मुस किये रहता है । यह जो कुछ सूखता
है उसे सूर्य ही तो पीता है । इसलिये यह ( यजमान भी) ( सर मैंदाने से ) सर्वतोमुख
और अन्न पचाने वाला हो जाता है ॥१४॥
यह अति भी सर्वतोमुख है। क्योंकि जो कुछ अमि मे जिधर से भी डाला जाय
भस्म हो जाता है । इसलिये यह ( यजमान ) भी ( सर मुंडाने से) सर्वतोमुख और अन्न
पचाने वाला हो जाता है ।।१५||
यह पुरुष तो एक ही पोर मुस रसता है । परन्तु सिर जो मुंडाता है चद्द सर्वतोमुस
हो जाता है । और जो इस रहस्य को समझकर सिर मुंडाता है पर दोनों (अग्नि और
सूर्य) के समान अन्न पचाने वाला होता है । इसलिये उसको मिल्युल सिर मुंडाना
चादिये ॥१६॥
इस विषय में श्रागरि की राय यी कि 'चाई सब लोम मुंडा लें तो मी इरासे और
मुगर से क्या सम्बन्ध ? वर्ष में तीन बार यश करने से ही सर्वतोमुस भोर अन्न पचाने वाला
होता है । इमलिये मिर मटाने की कोई प्रापश्यकता नहीं ॥१७॥

माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां० २. ६.४.१-४ अध्याय ६-ब्राह्मण ४ उद्यदाहुः । साकमेधर्व देवा वृत्रमनस्तैवेव व्यजयन्त येयमेषां विजितिस्तामिति सर्वहं त्येव देवाश्चातुर्मास्यैर्वृत्रमन्नन्सर्वेव व्यजयन्त येयमेषां विजितिस्ताम् ॥१॥ ते होचुः । केन राज्ञा केनानीकेन योत्स्याम इति स हामिरुषाच मया राज्ञा मयानी- केनेति तेऽग्मिना राज्ञाग्निनानीकेन चतुरो मासः प्राजयस्तान्ब्रह्मणा च प्रग्या च विद्यया पर्यगृहन ॥२॥ ते होचुः । केनैव राज्ञा केनानीकेन योत्स्याम इति स ह वरुण उयाच मया राज्ञा मयानीकेनेति ते वरुणेनेव राज्ञा वरुणेनानीकेनापरांश्चतुरो मासः प्राजयंस्तान्ब्रह्मणा व प्रग्या च विद्यया पर्यगृह्णन् ॥३॥ ते होचुः । केनेय राज्ञा केनानीकेन योत्स्याम इति स हेन्द्र उवाच मया राज्ञा मयानीकेनेति तऽइन्द्रेणैव राजेन्द्रणानीकेनापरांश्चतुरो मासः प्राजयंस्तान्माणा चैव प्रय्या विद्यया पर्यगृहम् ॥शा स यज्ञैश्वदेवेन यजते । अग्निनैवैतद्राज्ञानिनानीकेन चतुरो मासः मजयति तत्थ्येनी शलली भवति लोहः सुरः सा या त्र्येनी शलली सा प्रश्ये विद्यार्य रूपं लोहः सुरो मायो यह जो कहा गया है कि देयों ने साकमेध यश के मारा पत्र को मारा थौर उरा विजय को पा लिया जो उनको प्राप्त है। यह सभी चातुर्माश्य यशों के द्वारा ऐसा ना कि देवों ने पुत्र यो मारा और जो विजय उनको प्राप्त है वह सभी के द्वारा हुई है ॥१॥ उन्होंने पद, फिरा राजा के द्वारा श्रीर रिस नेता पी सहायता से हम लड़ेंगे। अति ने कक्षा, 'मुझ राजा और मुझ नेता की सहायता से । अनि राजा श्रीर अनि नेता पीरायता से उन्होंने चारों महीनों की जीता। और बड़ा और तीन विद्याशी पी सहायता से उन (मदोनों)पो घेरा ||२|| उन्होंने कहा, 'किस राजा पोर दिम नेता की सहायता से हम लड़ेंगे। वरण ने पहा, 'मुझ राजा थोर मुझ नेता पी सहायता से । उन्दोंने परण राजा और यरुण नेता पी सहायता से, दूसरे यार पहीग यो कोठा र सफा सनमानों की सहायता रो उनसे मेरा ||३ उन्होंगे पहा, 'किस राजा और किम नेता की सहायता से हम लड़ेंगे । इन्द्र ने पहा, 'मुझ राना और मुझ नेता पी महायता से द राजा और इन्न नेता को महायता से उन्दोन शेर चार महीनों दो जीता और उनको बह राधा तीन विद्याश्नी पी सहायता मे rl अब सरदर दा कणा नी जी प्राण राजा और अग्नि नेता पी महाय से चार महीनों की नीला। (सिरगने से निपे) *पेनी राखली (माहीमा पटिर का०२.६.४.५८। चातुर्मास्यनिरूपणम् रूपममिर्हि ब्रह्म लोहित इस ह्यग्निस्तरमाल्लोहः क्षुरो भवति तेन परिवर्तयते तद्ब्रह्मणा चैवैनमेतत्तूम्या च विद्यया परिगृह्णाति ।।५।। अथ यहरुणप्रघासैर्यजते । वरणेनैवैतद्राला वरुणेनानीकैनापराश्चतुरो मास प्रजयति तत्येनी शलली भवति लोह तुरस्तेन परिवर्तयते तद्द्वहाणा चैनमेतत्नय्या च विद्यया परिगृह्णाति ॥३॥ अथ यत्साकमेधैर्यजते । इन्द्रेणेवैतद्राजेन्द्रेणानीकेनापराश्चतुरो भास• प्रजयति तत्त्र्येनी शलली भवति लोहः तुरस्तेन परिवर्तयते तनह्मणा चैवेनमेतत्तुय्या च विद्यया परिगृहाति ॥७॥ स यद्वैश्वदेवेन यजते । अमिरेव तहि भवत्यग्नेरेव सायुज्यत्र सलोकतो जयत्यय यहरुण प्रयासर्यजते वरुण एर नहिं भवति वरुणस्येव सायुज्य सलोवता जयत्यय यत्साकमेधैर्यजतऽइन्द्र एव तहि भवतीन्द्रस्यैव सायुज्य सलोकता जयति ।।८।। स यस्मिन्ह ऽतीयमु लोकमेति । स एनमृतुः परस्माऽऋतवे प्रयछति पर उ जिसमे तीन धब्बे हो) और ताये का जुरा होता है । येनी शलली तीन विद्याओं का रूप है और तुरा ब्रह्म का रूप है । अग्नि ब्रह्म है, अग्नि लाल है इसलिये ताये का नुरा होता है । उससे चारों ओर मुडवाया है। इस प्रकार यह (अपर्यु को) मदा नौर तीन विधानी से घेरता है ॥५॥ जन यह वरुण-प्राधास यज्ञ करता है तो पक्षण राजा और वरुण नेता के द्वारा दूसरे चार महीनों को जीतता है। तब भी येनी शलली और तावे का तुरा काम में लाता है। उसी से सिर मुड़ता है। इस प्रकार ब्रह्म तथा तीन विद्याओं की सहायता से उसको घेरता है ॥६॥ जम बह गारमेध यश करता है तो इन्द्र राजा और इन्द्र नेता की सहायता से शेष चार मासों को जीवता है । तब भी येनी शलली और ताये ये तुरे से मुहन होता है और बदा तथा तीन विद्याओं की सहायता से उसको घेरता है। जा र श्वदेव यह करता है तो अग्निही हो जाता और अधिो पायुम और सालोक्य को प्राप्त होता है। जब वह वक्षण प्रापाठ या परतार वो चहए हो जाता है और यमगा ये सायुज्य और सालोस्य यो पास होता है। जब यह सायमेध पश परता है तो इन्द्र हो जाता है और इन्द्र पे ही मायुज्य और मालोक्य को प्राप्त होता है। घनिस ऋतु में परलोक को जाता है वह या उपको दूसरे अनुरे साले परता है। और यह अपने से धागे वाले प्रहाले परता है। जो चामोर यावा पर परम धाम और परम गति को ग्राम होता है, गीलिये पहा १ चादमाप यश

माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० २.६. ४.६।
परस्माऽऋतवे प्रयचति स परममेव स्थान परमां गतिं गच्छति चातुर्मास्ययाजी तदाहुन
चातुर्मारययाजिनमनुविन्दन्ति परम ह्येव सलु स स्थान परमा गति गच्छतीति HEll
घााणम् ॥५॥ [...] । पञ्चमः प्रपाठकः ।। कण्डिका संख्या १०४ ॥ षष्ठोऽध्यायः
[१५] अस्मिन्कारडे कण्डिकासंख्या ॥५४६।।
इति माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे एकपादिकानाम द्वितीय काण्डं सगाप्तम् ।।
करने वाले को कोई नहीं पाते क्योंकि वह परम धाम और परम गति को प्राप्त हो
जाता है ।
माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मण की श्रीमत् पडित गगाप्रसाद उपाध्याय कृत 'रत्नकुमारी-दीपिका'
भाषा व्याख्या का एकपादिकानाम द्वितीय काएट समाप्त हुयर।
द्वितीय-काराड
कण्डिका-संख्या
प्रपाठक
प्रथम [२.२.२.]
द्वितीय [२.३.२.
तृतीय [ २.१.३.]
चतुर्थ [२.५.३.
पश्चम [२.६.४.]
१०३
१०४
योग ५४
पूर्व के काण्ड का
घरे
पूर्णयोग १३०

तृतीय-काण्ड
अथाध्वर नाम तृतीयं काराडम्
[ सोमयागो दीक्षाभिपवान्तः]

अध्याय १--ब्राह्मगा ? ओ३म् । देवयजनं जोपयन्ते । स यदेव चर्पिष्ट, स्यात्तजोपयेरन्यदन्यद्भूमे गि- शयीतातो वै देवा दिवमुपोदकामन्देवान्याऽरय उपोत्कामति यो दीक्षते स सदेवे देवयजने यजते स यान्यन मेरभिशयीतायरतर इव हेग्ट्वा स्यात्तस्माघदेव पर्षिष्ठथं स्यात्तज्जोप- येरन् ||१|| तवर्ण सत्समर्थ स्यात् । समर्थ सदविनयं शि स्यादविनशि सत्प्रावप्रवण स्यारताची हि देवानां दिगथोऽउदयप्राणमुदीनी हि मनग्याणां दिग्दक्षिणतः प्रत्युद्रितमिव स्यादेपा वै दिन पितृणा; स यदक्षिणाप्रवण, स्यात्तिने ह यजमानोऽमुं लोकमियात्तथो ह यजमानो ज्योग्जीवति तस्मादक्षिणतः प्रत्यहितमिव स्यात् ।।२।। न पुरस्ताद्देवयममात्रमतिरिच्येत । विपन्त हास्य तद्भातृव्यमभ्यतिरिच्यते पाम ह दक्षिणतः स्योदेवमुत्तरत एतद त्येव समृद्ध देवयजनं यस्य देवयजनमात्रं पश्चात्प- रिशिष्यते क्षिप्रे हैवेनमुत्तरा देवयज्योपनमतीति नु देवयजनस्य ।।३।। तदु होयाच याज्ञवल्क्यः । वापपर्याय देवयजनं जोपयितुमेम तत्सात्ययशोऽम- वे यश का स्थान तलाश करते हैं। जो सबसे ऊंचा स्थान हो उसे तलाश करें, जिसके ऊपर और कोई भूमि न हो । ऐसे ही स्थान से देवों ने द्योलोक को प्राप्त गिा था । जो दीक्षा लेता है वह देवों को प्रारा होता है । वह देन-युक्त न्यान में यज्ञ करता है । यदि उससे अन्य भूमि ऊँची होगी तो यह यज्ञ करने में नीचा हो जायगा । इमलिये उनको ऐसा स्थान तलाश करना चाहिये जो मबसे ऊँचा हो ।।१।। यह ऊँचा स्थान चौरस होना चाहिये, चौरस के साथ साथ स्थिर हो । स्थिर पे साथ-साथ पूर्व की भोर कुछ झुका हुना हो. क्योंकि पूर्व देयों को दिशा है ! या उत्तर की और मुना रया हो क्योंकि उत्तर मनुष्यों की दिशा है। यह दक्षिण फी और युध उठा या दोपयोंकि यह पितरो की दिशा है । यदि दक्षिण की योर मा हुअा होगा तो यजमान शोध ही उस लोक यो चला जायगा । परन्तु इन प्रशर यजमान दीर्घजीवी होता है। इस लिये यह दक्षिण की घोर उठा हुया होना चाहिये ।।२।। यश का स्थान पूर्व की शोर मधिक चौदा न हो । यदि अधिक होगा तो अहितकारी रामु पे अनुरल होगा । इसलिये दक्षिण में भी इतना दो हो और उत्तर में भी इतना दी। या या स्थान प्रा होता है जो पश्चिम में अधिक होता है। पर्योकि उगरे लिये देयों पी पूजा मान हो जाती है। इतना यश ये स्थान में सिप में हुआ ॥२१॥ अम या रस्त्य का कहना है, 'हम यार्प ये लिये गा मा स्थान तनार करने M माध्यन्दिनीये शतपयवाहणे कां० ३.१.१.४८। वोत्सर्वा वाऽइयं पृथिवी देवी देवयजनं यत्र वाइअस्यै क च यजुपैय परिगृह्य याजये- दिवि ॥३ ऋत्विजो हैव देवयजनम् । ये बाह्मणाः शुश्रुवा/सोऽनूचाना विद्वा सो याजयन्ति सैवाहलैतन्नेदिष्ठमाभित्र गन्यामहऽइति ॥५॥ तछालो वा विमितं वा प्राचीनवशं मिन्वन्ति । प्राची हि देवानां दिक पुरस्तादै देवाः प्रत्यञ्चो मनुग्यानुपावृत्तास्तस्मात्तेभ्यः प्रातिष्ठन्जुहोति ॥६॥ तस्मादु ह न प्रतीचीनशिराः शयीत । नेदेवानभिप्रसार्य शयाऽइति या दक्षिणा दिक् सा पितृणां या प्रतीनी सा सणां यतो देवा उच्चक्रमुः सैपाहीना योदीची दिक् सा मनुष्याणां तम्मान्मानुपऽउदीचीनवर्थ शामेव शालां वा विमितं वा मिन्वन्त्यु दीची हि मनुष्याणां दिग्दीक्षितस्यैव प्राचीनवशा नादीक्षितस्य ॥७॥ तो वाऽएता परिश्रयन्ति । नेदभिवर्षादिति न्येव वर्पा देवान्याऽएप उपावर्तते यो दीक्षते स देवतानामेको भवति तिर इय ये देवा मनुष्येभ्यस्तिर हवेतचरपरिथितं तस्मा. त्परिश्रयन्ति । लगे।' सात्ययश बोला, 'यह सब पृथ्वी देवी यश का स्थान है। इसमे से जितने भाग को यजुः के द्वारा घेर कर यज्ञ क्रो वही यज्ञ स्थान है ॥४॥ ऋत्विज ही यज्ञ या स्थान ( देव यजन ) हैं । जो वेदपाठी विद्वान ब्राह्मण जहाँ यश परते हैं वहाँ कोई टि नहीं दोती । उसको हम (देवों से) निकटतम मानते है ।।५।। यहाँ वे ए दालान या मकान बनाते हैं जो प्राचीन वंश हो (अर्थात् जिसकी धनियाँ पश्चिम से पूर्व को जाती हो) । पूर्व देवों की दिशा है। देव पूर्व से पश्चिम को चलकर ही मनुष्यों तक पहुँचते हैं । इसीलिये पूर्व की ओर मुँह करके खड़े होकर श्राहुतियाँ दी जाती है ॥६॥ इसीलिये पश्चिम की ओर सिर करके न सोना चाहिए क्योंकि देवों की ओर टांगें फरके गोवेगा । दक्षिण दिशा पितरों की है । पश्चिम दिशा गांपों की है । श्रहीन (जी हीन न हो अर्थात् ठीक) दिशा यह है जहाँ से देव चन्डे थे | उत्तर की दिशा मनुष्यों की है। गीनिए, मनुष्यों के मकान या दालान उदीचीन वंश (अर्थात् दक्षिण से उत्तर की ओर जाने वाली धनियों के) होते हैं क्योरि उत्तर मनुष्यों की दिशा है । वेवल दीक्षित के लिए मानीन घंश मरान होगे। श्रदीक्षित के लिए नहीं ||७|| उमरी घर देते हैं कि यहीं या न हो। कम से कम वर्षा (में तो यह होना ही चाहिए)। ओ दीक्षा लेना है यह देयों के निस्ट या जाता है, यह देवों में से एक हो जाता है। देव मनुष्यों मे दिपे हुए होते हैं । जो घिरा होता है यह भी दिया हुआ होता है। इनिए, उन पर लेने हैं।

कां०३.१.१.६-११ । सोमयागनिरूपणम् ३४३ तन सर्व इवाभिप्रपद्येत । ब्राह्मणो वैव राजन्यो वा वेश्यो वा ते हि यज्ञियाः ॥ सवै न सर्वेणेच संवदेत । देवान्याऽएप उपावर्तते यो दीक्षते स देवतानामेको भवति न वै देवाः सर्वेणेव संवदन्ते ब्राह्मणेन वैव राजन्येन वा वैश्येन या ते हि यज्ञियास्त- स्माद्ययेन शूद्रेण संवादो विन्देदे तेषामेवैक ज्यादिममिति विचक्षेममिति विचक्ष्वेत्येप उ तत्र दीक्षितस्योपचारः ||१|| अथारणी पाणी कृत्वा । शालामध्यवस्यति स पूर्वार्ध्यस्थूणाराजमभिपधैतघजु- राहेदमगन्म देवयजनं पृथिव्या यत्र देवासोऽअजुपन्त विश्व इति तदस्य विश्वेश्च देयेर्जुष्टं भवति ये चेमे ब्राह्मणाः शुश्रुषासोऽनूचाना यदहास्य तेऽक्षिभ्यामीक्षन्ते ब्राह्मणाः शुश्रुवार्थसस्तदहास्य तैर्जुष्टं भवति ॥११॥ यद्वाह । यत्र देवासोऽअजुषन्त विश्वऽइति तदस्य विश्वैर्देवेर्जुष्टं भवत्युक्सामा भ्याथे संतरन्तो यजुभिरित्युक्सामाभ्या वै यजुभिर्यजस्योहचं गच्छन्ति यज्ञस्योहचं गच्छानी- त्येवैतदाह रायस्पोपेण समिपा मदेमेति भूमा वै रायसोपः श्रीय भूमाशिपमेवैतदाशासो इसमे सब कोई न घुसे । केवल ब्राहाण, क्षत्रिय या वैश्य ही। क्योंकि यही यज्ञ के अधिकारी हैं l वह सबसे बात न करे । जो दीक्षा लेता है यह देवों के समीप हो जाता है, वह देवतो में से एक हो जाता है । देवता सबसे नहीं बोलते, केवल ब्राह्मण से, क्षत्रिय से और वैश्य से । क्योंकि यही यज्ञ के अधिकारी हैं। यदि शूद्र से बोलने की आवश्यक्ता पढ़े तो (द्विजों में से ही ) एक को कहे, 'इससे ऐसा कह दो ! इससे ऐसा यह दो।' दीक्षित पुरुष के लिए यही उपचार है ।।१०।। अब दो अरणियो को हाथ में लेकर शाला यो पसन्द करता है और पूर्व की ओर के विशेष भासन पर बैठकर यह यजुः पढ़ता है । 'एदमगन्म देवयजन पृथिव्या या देवासोऽ- अजुषन्त विश्वे ( यजु० ४११)। 'हम पृथिवी के उस यज्ञस्थान पर श्राये हैं जिसको सब देवताओं ने पसन्द किया। इस प्रकार यह सब देवों तथा वेदश ब्राह्मणों द्वारा पसन्द हो जाती है । और जिरायो वेदपाटी वाहाण यासो से देस लेते हैं यह उनको पसन्द हो जाती है ॥१२॥ और जब वह कहता है, 'यत्र देवाणेऽअनुपन्त विश्वे । (जिसको सन देयों ने परन्द किया) तो सम देवता उसके सातिर उसको पसन्द कर लेते हैं। अब यह पढ़ता है, 'वृक- सामाभ्याई सतरन्तो यजुभिः (यनु० ४१)। 'मृर, साम धीर यमुनों द्वारा करते हुये । शुक् , साम शोर यः द्वारा ही यज्ञ को पूरा करते हैं, इससे उगरा तास मेरा यज्ञ पूर्णता को प्राप्त हो । अब कहता है, 'रायरपोपेश गमिपा गदेम' (या)। 'धन और पुष्टि को पारर नानन्द मना। रायस्योर' का अर्थ है 'बहुतायत' (भूमा)। पातायत ही 'श्री' है। इस प्रकार यह नाशीवाद देता है। वह पाता है, 'गनिगमगर । ।

माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० ३. १. २. १-३॥ समिपा मदेमेतीयं मदतीति वै तमाहुर्यः श्रियमश्नुते यः परमता गच्छति तस्मादाह समिपा मदेमेति ॥१२॥ ब्राह्मणम् ||१|| (हप अर्थात् योज के साथ ) क्योकि जो कोई श्री वाला हो जाता है या वयन को प्राप्त होता है उसको लोग कहते हैं कि यह इष अर्थात् अोज को पाकर प्रसार हो रहा है । इसलिये कहा, 'समिपा मदेम ॥१२॥ अध्याय ?--ब्राह्मण 'अपराहे दीक्षेत । पुरा केशश्मश्नोपनाद्यत्कामयेत तदश्नीयाचदा सम्पयेत मत ह्येनास्यातोऽशनं मनति या नाशिशिपेदपि काम नाश्नीयात् ॥शा शतम् ।।१४००।। अधोतरेण शाला परिश्रयन्ति । तदुदकुम्भमुपनिदधति तनापित उपतिष्यते तत्के- शश्मथु च पपते नमानि च निकृन्ततेऽस्ति वै पुरुषस्यामेध्यं यन्नास्यापो नोपतिष्टन्ते केशरगौ च पाऽस्य नसेपु चापो नोपतिष्ठन्ते तत्केशश्मभु च यपते गसानि च निकृन्तते मेप्यो भूत्वा दीक्षाऽइति ।।२।। तपद के । सर्वऽएव वपन्ते सर्व एव मेध्या भूत्वा दीक्षिष्यामहऽइति तदु तथा न कुर्यायदै केराश्मधु च वपते नसानि च निकृन्तेत तदेव मेध्यो भवति तस्मादु केशश्मा चैव पपेत नसानि च निकृन्तते ॥३॥ अपराध अर्थात् दोपहर पे बाद दीक्षा दे । केश श्रीर दादी मुभाने से पहले जो मन बाद या जो मिल सो उसे खा ले। योकि इसके पीछे मत दी उमपा भोजन होता है (अर्थात दूध थादि) परन्तु यदि साना न वादे तो न साये । [१४..] अत्र शालारे उत्तर में स्थान घेरते हैं । और उसमे एप जल का घड़ा राते हैं। इगरे पास ना बेटता है । प्राय ( यजमान ) बाल और दादी मैं पाता है और नागन पारमा है। क्योंकि पुरुष का यह भाग अमेय या अपपिर समना जाता है जहाँ पानी नहीं पहुँचता । उसरे बाल, दादी और नागनों में जल नही पहुँच छपते । इमलिये पाल और दाढ़ी पाते हैं और नासून पारयाते मि जिसमे ५६ शुभ र दीया से ॥२॥ र लोग मा पाल मला देते है जिससे गर्म गुर होकर दाग ले । परनुपमा न परे । स्यौलि माल और सनी दशा और नागन पनखाने में भी शुरु हो नारा है मन पेरा यार राही ही महताये और नागन पासाले ।

मो० ३.१. २. ४-। सोमयागनिरूपणम् सवै नसान्येमागे निकृन्तेत । दक्षिणस्येवाग्रे सव्यस्य वाऽअग्रे मानुपेऽथैवं देवत्रा- गुष्टयोरवाये कनिष्ठिकयोर्माऽभने मानुपेऽथैवं देवा ॥४|| स दक्षिणमेवाने गोदानं पितारयति । सव्यं वाऽअग्रे मानुषेऽथैवं देवत्रा ॥५॥ स दक्षिणमेवाये गोदानमभ्युनचि । इमा प्रापः शमु मे सन्तु देवीरिति स यदाहेमा आपः शमु मे सन्तु देवीरिति चना वाऽ आपो वनी हि वाऽआपस्तस्माद्यनेता यन्ति निम्न कुर्वन्ति यत्रोपतिप्ठन्ते निर्दहन्ति तत्तदेतमेवैतद्वन, शमयति तथो हैनमेप वज्रः शान्ती न हिनस्ति तस्मादहमा आपः शमु मे सन्तु दपीरिति ॥६॥ अथ दर्भतरुणकमन्तर्दधाति । ओपधे नायरवेति वज्रो वै तुरस्तथो हैममेप वजः चुरो न हिनस्त्यथ चुरेणाभिनिदधाति स्वधिते मेन हि सीरिति वज्रो वे तुरस्तथो हैन- मेप बजः तुरो न हिनस्ति ||७|| अछियोदपाने प्राम्यति । तूष्णीमेवोत्तरं गोदानमभ्युनत्ति तूष्णीं दर्भतरुएकमन्तई- पहले नासून क्तरयाता है । पहले दाहिने हाथ के। मनुष्यों में पहले बायें हाथ के नाखून कतरवाने का रिवाज है । परन्तु देवों में इस प्रकार ( अर्थात् दाहिने हाथ के पहले पतरे जाते हैं )। पहले दोनों अँगूठों के मनुष्यों में पहले पनिष्ठता अँगुली के नापन फतरने का रिवाज है। परन्तु देवों में इस प्रकार (अर्थात् पहले अँगूटों के नाभून पारना चाहिये ) ॥४॥ पहले दाहिनी मोड़ों में स्त्री करता है । ममुप्यों में पहले बाँये में की जाती है। देवों में इस प्रकार ( अर्थात् पहले दाहिनी मोडों में ) ||५|| पहले यह दाहिनी मोछों को भिगोता है यह मन पढ़कर-इमा अापः शम मे सन्तु देवी' ( यजु० ४१)। 'यह दिन्य जल मेरी शान्ति के लिये हो'। ऐसा यह क्यों पहना है कि यह दिव्य जल मेरी शान्ति के लिये हो ? जल यन हैं | वस्तुतः जल यम है। इसलिये यह जल जिधर को यहते हैं उधर को गदा पर देते हैं । श्रोर जहाँ पहुँचते हैं वहाँ यह भस्म अर्थात् नष्ट कर देते हैं । इसलिये इस प्रकार यह वज्र को शान्त करता है । इम प्रकार शान्त हुथा या उससे हानि नहीं पहुँचाता। इसीलिये कहा कि यह दिव्य जल मेरी शाति के लिये हो' ||६|| श्रम दर्भ यो बालों के साथ एषता है यह मंत्र पदार-'योगधे प्रायव' (यमु. ४१)। हेनोपधि, तू रक्षा पर' | चुरा पत्र है । हग प्रकार यह दुरा रूपी पन्न उगको नही हानि पहुंचाता । इसलिये यह नरे को यह पदपर चलाता है-'रथिते मेन हिंमी।। है तुरे इसको मन हानि पहुँचा' । योनि पुरा पड़ा है और इस प्रपार यह वन तुरा हानि नहीं पहुंचाता | फाटपर पानी के पात्र में डालता है । शायर्या तरप ये गालों को मौन होकर भिगो। शोर मौन होकर ही उनार दर्भ राबता है। और मौन रोरर ही चुरा पाला और माग का. ३. १. २.५-१२। वपति ॥३॥ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे धाति तूष्णीं क्षुरेणाभिनिधाय प्रचियोदपात्रे प्रास्यति ।।८।। अथ नापिताय धुरं प्रयच्छति । स केशश्मश्रु वपति स यदा केशश्मश्रु अथ स्नाति । अमेभ्यो वै पुरुषो यदनृतं वदति तेन पूतिरन्तरतो मेध्या वाऽापो मेध्यो भूत्वा दीक्षाऽइति पवित्र वाऽआपः पवित्रपूतो दीक्षाऽइति तस्मादै स्नाति ॥१०॥ स स्नाति । बापोऽअस्मान्मातरः शुन्धयन्त्वित्येतदयाह शुन्धयन्विति घृतेन नो वृतयः पुनन्विति तदै सुपूत य घृतेनापुनस्तस्मादाह वृतेन नो घृतप्वः पुनन्विति विश्वर्थ हि रिप्रं प्रवहन्ति देवीरिति यदै विश्व सर्व तद्यदमेध्य रिप तत्सर्व ह्यस्मादमेध्यं प्रवहन्ति तस्मादाह विश्व हि रिमं प्रमहन्ति देवीरिति ॥११॥ अथ नाडियोदडुरङ्गामति । उदिदाभ्यः शुचिरा पूत एमीत्युझ्ययाभ्यः शुचिः पूत एति ॥१२॥ अथ वासः परिधत्ते । सर्वत्वायैव स्वामेवास्मिन्नेतत्त्वचं दधाति या ह पाऽड्य काटकर जल के पान में छोड़ देता है ॥८॥ अब पुरा नाई को दे देता है । और (नाई ) बाल और डाढ़ी मूंडता है । जब रेश श्रीर दादी मुँड जाते हैं- तो स्नान करता है । पुरुष अपवित्र है । क्योंकि मूठ बोलता है । इसलिये उसका भीतरी अश शपवित्र है । जल पविन है । 'पवित्र होकर दीक्षा लूं। जल पविन है । 'पविन होकर दीक्षा लूँ इसलिये स्नान करता है ॥१०॥ वह यह मन पढ़कर लान करता है-'यापोऽस्मान् मातरः शुन्धपन्तु' (. १०।१७।१० या यजु० ४१२) । 'जल माताये हमको शुद्ध करें। इससे तात्पर्य है कि वे शुद्ध परें । श्रय कहता है-'घृतेन नो पुतप्य. पुनन्नु' (ऋ० १०।१७।१० या यजु० ४।२ )। 'धीको पचिन परने वाले हमरो घी से पवित्र परें। जो धी से पवित्र होता है वह वस्तुतः पवित्र हो जाता है । इसलिये यह कहता है कि 'घी को पवित्र करने वाले हमको घी से पवित्र परे । 'विश्व रिन प्रयदन्ति देवी. (य]० ४।२)। 'यह दिव्य पदार्थ सन दोप यो एते २२ । ' म ' : 'RE मा पर्थ है मप पा "अपपिनाये उसरो सप अपपिन दोगे यो दूर कर देते हैं । हीलिये कहता है कि यह दिव्य पदार्थ सन दोषों यो दूर कर देते हैं। अब उचर-पूर्य की भोर चलता है यह समाश पटर-उदिदाभ्यः शुचिरा पूत:- एभि' (गु. ४२)। में शुद्ध पवित्र होर इनसे चलता हूँ। वनुतः यह शुद और पति दोरर इनसे चना॥१२॥ अषयद पता पहनता है, मलि ययात् पूर्णता पे लिये । मानों पद रम प्रसार भानी हो गाल प्रोदताबी गाय ये आर फा यह चमका १ का पहले मनुष्य के

कां० ३.१.२.१३-१८
सोमयानरूपणम्
गोस्त्वक्पुरुपे हैपायऽत्रास ॥१३॥
ते देवा अत्र वन् । गौर्वाऽइदर्थ सर्व' विमति हन्त येयं पुरुषे त्वग्गव्येतां दधाम
तयैपा पर्पन्तं तया हिमं तया वृणि तितिक्षिप्यतऽइति ॥१४॥
तेऽवछाय पुरुषम् । गव्येतां त्वचमदधुस्तयैपा वर्पन्तं तया हिमं तया घृणि
तितिक्षते ॥१५॥
अयछितो हि वै पुरुषः । तस्मादस्य यत्रैव क च कुशो वा यद्वा विकृन्तति तत एवं
लोहितमुत्पतति तरिमन्नेतां त्वचमदर्यास एव तस्मानान्यः पुरुपादासो विभत्यता
परिमंस्त्वयमदधुस्तस्माद् सुवासा एव घुभूपेत्स्यया त्वचा समृध्याऽइति तस्मादप्यश्लील/
सुवाससं दिक्षन्ते स्वया हि तना समृदो भाति ॥१६॥
नो हान्ते गौर्ननः स्यात् । वेद ह गौरहमस्य त्वचं विभीति सा यिभ्यती प्रसति
लचं
मनादास्यतऽ इति तस्मादु गावः सुवाससमुपैर निश्रयन्ते ॥१७॥
तस्य वाऽएतस्य वाससः । अग्ने पर्यासो भवति वायोरनुछादो नीविः पितणा
सर्पाणा प्रघातो विश्वेषां देवानां तन्तव आरोका नक्षत्राणामेव हि वाऽएतत्सर्वे देवा
अन्यायत्तास्तस्माद्दीक्षितवसनं भवति ॥१८॥
:
ऊपर था ॥१३॥
देयों ने कहा, 'वस्तः गाय इस ( पृथ्वी) पर सभी को धारण करती है। यह जी
पुरुष के ऊपर साल है उसे गाय पर रख दें। इससे वह वर्षा, शीत और गर्मी को सह
लेगी ॥१४॥
उन्होंने पुरुष को साल खींचकर गाय के ऊपर रख दी। इससे यह वर्षा, शीत और
गर्मी को सह लेती है ॥१५॥
पुरुष की साल खींच ली गयी है। इसलिये जहाँ कहीं बुश या और कोई चीज
छिद जाती है वहीं खून निकल पाता है । इसलिये उस चमड़े को ऊपर रख दिया । इस-
लिये मनुष्य के सिवाय और कोई कपड़े नहीं पहनता । क्योंकि उसी के ऊपर वह चमने के
समान रख दिया गया है इसलिये उसे वस्त्रों से विभूषित होना चाहिये, जिससे यह अपनी
ही साल से टक जाय । इसलिये एक भद्दे श्रादमी को भी कपड़े मे टकना चाहते हैं क्योंकि
यह अपने ही चमड़े से ढका होता है ॥१६||
उसको गाय के सामने नंगा नहीं होना चाहिये। क्योंकि गाय जानती है किसी
या चमड़ा नोटे हूँ और वह डर कर भागती है कि यह यहीं अपना चमड़ा न ले ले । इरा-
लिये भी जो कपड़े पहने होता है उसी के पास गाय मनी भाति जाती हैं ॥१७॥
अब इस फाहे का ताना अग्नि का होता है और माना यायु था । पितरों की नीयि,
गों का प्रघात { धागे का निारा), तन्तु विश्वेदेवों पा, और दिव नक्षयों । इसमें
सभी देयागए शामिल हैं। इसलिये यह दीक्षित का पपड़ा होता है ॥१८॥

हुधा माध्यन्दिनीय शवयात्रामाणे कां०३.१.२.१६-२०। तहाऽनहत स्यात् । अयातयामताय तदै निष्पेष्ट व्याघदेयास्यानामध्या कृणति वा पयति वा तदस्य मेध्यमसदिति यधुऽअहत५ स्यादगिरभ्युक्षेन्मेध्यमसदित्यथो यदिदथ स्नातवस्य निहितमपल्मूलनकृतं भवति तेनो हापि दीक्षेत |१६|| तत्परिधते । दीक्षातपसोस्तनूरसीत्यदीक्षितस्य वाऽश्ररयेपाने तनूभवत्यथात्र दीक्षा तपसोस्तरमादाह दीक्षातपसोस्तनूरसीति ता त्वा शिवा, शग्मा परिदधऽइति ता त्या शिवाय साध्वी परिदधऽइत्येवैतदाह भद्रं वर्ण पुष्यनिति पाप वाऽरपोऽमे वर्ण पुप्यति यममुमदीक्षितोऽथान भद्र तस्मादाह भद्र वर्ण पुष्यनिति ॥२०॥ अथैनशाला प्रपादयति । स धेन्यै चानडुहश्च नाभीयावेचनड ही पाऽइदछ सर्व निभृतस्ते देवा श्रम बन्धेन्वनडुहो वाऽइदछ सर्व निभृतो हन्त यदन्येपा वयसो वीर्य तद्धेन्वनडुयोर्दधामेति स यदन्येषां पयसा पीर्यमासीत्तदेवनडुहयोरदधुस्तस्माद्धेनुश्चे- यह यन्त्र ( यथासमय) श्रहत (-न मारा हुया) अर्थात् पत्थर पर न पीटा (वे पुला हुआ) होना चाहिये, जिससे पूरा श्रोज प्राप्त हो । (अध्वर्यु प्रतिप्रस्थान को) नादेश देवे कि उस वस्त्र को पीटे जिससे यदि अपवित्र स्त्री का क ! या बुना भाग हो तो वह निपल जाय और वस्त्र पवित्र हो जाय । यदि यह नया हो तो उस पर जल छिड़ने जिससे यह पवित्र हो जाय । या ऐसे कपड़े से दीक्षा ले जो अलग रक्सा रहता हो और स्नान के पश्चात् ही पहना जाता हो। यह (किसी तीक्ष्ण सार श्रादि में) दुबोया हुश्रा नदी ॥१६॥ पद इस मा पो पढ़कर पहनता है-'दीनातपसोस्तनूरसि' । 'दीक्षा और तप का व शरीर या दराना है। इससे पन्ले यह श्रदीक्षित या शरीर था। अब दीक्षा और तप पाया। इसीनिये कहा कि 'तू दीना और तप का शरीर है । श्रय कहता है-'ता त्या शियाचशामा परिदधे । 'मैं तुझ पल्याणकारी और शुभ (कप) को धारण करता हूँ। 'शरमा' का अर्थ है 'माघी' (उत्तम को)। श्रन कहता है-'भद्र वर्ण पुष्यन् । 'भद्रयर्ण गोपा परने याला' । जो वर्षे श्रदीनित होने की प्रस्था में धारण किया गया यह पार- युन था । श्रम भद्र है । इलिये यहा कि 'मद्रवर्ण या पोपण परने वाला' ॥२०॥ श्राम (अपयु) उसी शाला में ले जाता है । यह गाय या बल का (मास) न गाये । क्योंकि गाय पोर बेल दी इस मिश्र को धारण करते हैं। देवों ने कहा, 'यह गाय श्रीरबल मगार यो धारण परने है इसलिये अन्य प्राणियों का जो यौर्य या परामरे यह गाय योर मन में इसलिये जो पगाम अन्य प्राणियों में या उसे उन्दोन गाय और लो मेरा दिया। इसलिये गाय और पैन मत गने। दलिय याद गाय या Nा (माम)मापा जायगा गोमन सी पा लिगा आगगा नीर श्रन में शुमा नारा हो आपगा। यह दूसरे जन्म में अदभुत योनि को प्राप्त होगा। पर जाया पली गमा नाय पर पिर पर दिया । रमी पारपा रोगी मानिये गाय कां०३.१.३.१-३॥ सोमयागनिरूपणम् बानडवाश्च भूयिष्ठं मुड्जस्तदेतत्सर्वाश्यमिव यो धेन्वनडुहयोरश्नीयादन्तगतिरिव त हामुतमगिजनितोर्जायायै गर्भ निरवधीदिति पापमकदिति पापी कीर्तिस्तस्माइन्वनडहयो - श्नीयात्तदु होयाच याज्ञवल्क्योऽश्नाम्यवाहमयंसलं भवतीति ।।२१।। बाह्मणम् ।।२।। और बैल का मास न पावे। परन्तु याशाल्क्य ने कहा, 'मैं तो साता हूँ मगर नर्म (असल ) हो ॥२१॥ भवति ॥१॥ अध्याय १-ब्राह्मण ३ अपः प्रणीय } भामावैष्णवमेकादशकपालं पुरोडाशं निर्यपत्यग्निवे सर्व देवता अग्नी हि सर्वाभ्यो देवताभ्यो जुहत्यशि यज्ञस्यावरायो विष्णुः परार्ध्यरतत्सर्वाश्चैतदेयताः परिगृह्य सर्व च यज्ञ परिगृह्य दीक्षाऽइति तस्मादामावैष्णव एकादशकपालः पुरोधाशो तद्धके । श्रादित्येभ्यश्चर निर्मपन्ति तदस्ति पर्युदितमिवाप्टो पुत्रासोऽअदितेर्ये जातास्तन्वसरि । देवाराऽउप प्रैसप्तभिः परा मार्ताण्डमास्यदिति ।।२।। अष्टो ह वै पुत्र अदितः । यारत्वेतदेवा श्रादित्या इत्याचक्षते साप्त है। तेऽरिकृत) हाएमं जनयों चकार मार्ताण्ड; संदेघो हैवास यानेयोध्यतावास्तिर्यड पुरुषसंमित इत्यु हैकऽमाहुः ॥३॥ जलों को लार अग्नि और विष्णु ने लिये ११ कपालों का पुरोडाश निकालता है। अग्नि ही सन देवता हैं क्योंकि अग्नि में ही सब देवतानों के लिये पाहुति दी जाती है। श्रग्नि यश का नीचे का आधा है और विष्णु ऊपर का आधा । वह सोचता है कि मैं सब देवतानों का परिग्रहण करके और सब यज्ञ को घर के दीक्षित हो जाऊँगा इमलिगे वह शग्नि और विष्णु के लिये ग्यारह कपालों का पुरोटाश मनाता है ||२|| इस पर उछ लोग आदित्य के लिये चर देते हैं । इस पर एस श्रुति है-अष्टौ पुत्रायो अदितेथे जातास्तनपरि । देयाँ उप प्रेत् सप्तभिः पर मााण्डमास्यत्' ।। (. २००२१८) । 'अदिति के पाट पुत्र है, जो उसके शरीर से उत्पन्न हुये हैं । मातों पे साथ यह देवो तक पहुँची, और मातएइ यो उसने व दिया ॥२॥ यादति ने श्राट पुर थे। परन्तु जो साहित्य ( अर्थात् अदिति ये अपत्य ) कहलाते है यह मात दी है। पाठ मातएट को उमने अविकृत (बिग)म्प में उत्पन्न रिपा । यह गदेइमार मा अर्थात् वह किसी निश्चित रूप पान था। जितना ऊँचामा उतना दी चौरा पा । उ लोग पहते हैं कि वह मनुष्य रे भागर पा था ||३|| ३५ माध्यन्दिनीये शतपथब्राममणे का० ३. १. ३. ४.७॥ तऽउ हैतऽऊचुः । देवा श्रादित्या यदस्मानन्वजनिमा तदमुयेव भूद्धन्ते विकर यामेति तं विचर्यायं पुरुषो विकृतस्तस्य यानि मासानि संकृत्य संन्यामुस्तो हस्ती स भयत्तस्मादाहुन हस्तिनं प्रतिगृहीयात्पुरुपाजानो हि हस्तीति यमु ह तद्विचः स विवस्वानादित्यस्तस्येमाः प्रजाः ॥४॥ स होवाच । राभवान्मे स प्रजायां य एतमादित्येभ्यश्चरु निर्यपादति राम्रोति है। य एतमादित्येभ्यश्च निर्वपत्त्ययं त्वेवाग्मावैष्णवः प्रज्ञातः ||५|| तस्य सप्तदश सामिधेन्यो भवन्ति । उपाशु देवने यजत पञ्च प्रयाजा भवन्ति प्रयोऽनुयाजा संयाजयन्ति पत्नीः सर्वत्वायेय समिष्टयजुरेव न जुहोति ने दिदं दीक्षितवसनं परिधाय पुरा यज्ञस्य सस्थाया अन्तं गच्छानीत्यन्तो हि यज्ञस्य समिष्टयजुः ।।६।। अथाग्रेण शालां तिष्ठन्नन्यते । अरु पुरुषोऽयचितोऽनरुरेवैतद्भवति पदभ्यते गवि वै पुरुषस्य त्वग्गो ऽएतनवनीतं भाति स्वयेयेनमेतत्त्वचा समर्धयति तस्माद्वाड अभ्यड क्त जा त नवनीतं भवति । घृतं वै देवानां फाण्ट मनुष्याणामथैतन्नाहैव धृतं श्रादित्य देव श्रर्थात् अदिति के पुत्रों ने कहा, 'नो हमारे पीछे उत्पन्न हुया है वह विकृत न हो जाय । लायो इसे बनावें । उन्होंने उमे वैसा ही बनाया जैसा मनुष्य बनाया जाता है । जो मांग काटकर डाल दिया गया उससे हाथी बन गया । दलिये पहते हैं कि भेंट स्वरूप हाथी न लेना चाहिये क्योंकि हाथी मनुष्य से उत्पन्न हुया है, और जिसे बनाया वह दुयायियस्यान्' (सूर्य) या सूर्य और इसी को यह सब प्रजा है ।।४।। उसने कहा, 'मेरी प्रजा मे से यह फलीभूत होगा जो यादित्यो यो चरु देता है। इसलिये यही सफल होता है जो श्रादित्यों को चर देता है । यह चर अग्नि और विष्णु के लिये विख्यात है॥५॥ दरामी सत्रह मामिनियों है । इन दोनों देयताओं के लिये धीमी श्रावान में श्राहुति दी जाती है । पाँच प्रयाज होते हैं और तीन अनुयाज । पूर्णता के लिये पत्नी-संयाज करते हैं। मनिष्ट पनुः मी श्राति नहीं देने, कि यही देशाने हो फि दीक्षित के यत्र पहन पर यश पी पूनि मे यश फे अन्त यो पहुँच जाय । क्योंकि समिट गनुः यश या अन्त है ।।६।। श्रर शाला के श्रागे राडे होरर अभ्यतन (नानी शरीर पर मलना) पराता है। त्वचा से चचित होकर पुरुष पार याला हो जाता है । जब उसरा अभ्यनन होता है तो धाव भर जाते हैं। क्योंकि मनुष्य की त्वचा को गाय के कार है और धी (नवनी) भी गाय की होती है । इस प्रकार (अपयु) उमको उसी की नात दिला देता। मीलिगे श्रभ्यजन किया जाता है। पहनानी है। धी देयों का है और पाएट ( श्रयत् यह माया ये पण गो महा चलाने में ऊपर उतरा पाते हैं ) मनुष्यों पा । नानी नतीधी है. न पाएट दि मा० ३.१.३.८-१२। सोमयागनिरूपणम् नो फाण्टछ स्यादेव घृतथं स्यात्माएटमयातयामताय तदेनमयातयाग्नवायातयामान करोति । तमभ्यनक्ति । शीर्षतोऽग्रऽआ पादाभ्यामनुलोम महीना पयोऽसीति महा इति ह वा उसत्तासामेक नाम यद्गवा तासा वाऽएतत्पयो भवति तस्मादाह महीना पयोऽसीति चर्चादा असि वर्षों में देहीति नात्र तिरोहितमिनास्ति || अथादयावानक्ति । अरु पुरुषस्याति प्रशान्ममेति ह स्माह याज्ञवल्क्यो दुरक्षा इव हास पूयो हेवास्य दूषीका तेऽएवैतदनरुष्करोति यदक्ष्यावानप्ति ॥१०॥ यत्र थे देवाः । असुररक्षसानि जप्नुन्तटुप्पो दानमः प्रत्यड, पतित्या मनुष्याणा- मक्षीणि प्रविवेश स एप कनीनक कुमारक इय परिभासते तस्माऽएतद्यातमुपप्रयत्सर्व- तोऽश्मपुरा परिदधात्यश्मा हाजनम् ॥११|| त्रैककुद भवति । यत्र वाऽइन्द्रो वृत्रमहस्तस्य यदक्ष्यासीच गिरि निककुदमवगेत्त- पत्नैककुद भवति मनुष्येवंतच्चक्षुर्दधाति तस्मात्नैकफुद भवति यदि नैककुद र विन्देद- प्यनैककुदमेव स्यात्समानी होगाचनस्य बन्धुता ।।१२।। लिये घी और पाएट दोनों होने चाहिये । जो वृद्धियुक्त चीज है उससे वह यजमान को वृद्धि- युक्त करता है वह शिर से पैर तक श्रनुलोम की रीति से अभ्यजन ( उनटन ) करता है । इस मन को पढ़कर--'महीना पयोऽपि' (यनु० ४.३) 1 मही' उन गायों में से एक का नाम है और यह (नानी ) उनका 'पय' है । इसीलिये कहा, 'महीना पयोऽसि । अब कहता है- 'वर्चीदाऽयसि वर्षों में देहि ( यजु० ४।३)। 'तू वर्चस् देने वाला है, मुझे वर्चस् दे'। यह स्पष्ट है | अब आँख मे पागल लगाता है । याशवल्क्य ने कहा कि 'मनुष्य की प्रॉस जस्म- घाली है। मेरी आँस ठीक है। 1 पदले उसकी आँख सरार थी । अब यह काजल लगाकर उसमी आँरा को निरोग करता है ॥१०॥ जब देवों ने असुर राक्षसी को मारा तो शुमा दानव पीछे को लौटकर मनुष्यों की श्रॉनों में समा गया । यही आँख की पुतली होरर छोटा बालक सा प्रतीत होता है। (युमारक पुतली को भी कहते हैं और बालक को भी)। इस प्रार यसमान यज्ञ में प्रवेश रोते समय इस मनन को लगाकर मानों उठ दानव के चारों और पत्थर की दीवार गदी पर देता है । क्योंकि भजन पत्थर का है । (मुरमा पत्थर या होता है)॥११॥ यह निम्रद पहारका मुरमा है । जर इन्द्र ने वृक्ष को मारा तो उसमीनागपीजी पुतली भी उसका विमुद पहार बना दिया । श्रय विमरद पहाड़ से मुरमा लाने का तासर्य यह है कि श्राप को यांस में रख देवे । यदि विवाद पर्वत या मुरमा न मिले तो रिपुद पो छोरार किमी नय स्थान से मुरमा लाये । क्योंकि मुरमों का पल एफ १२॥ ।

ઉપર माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० ३.१.३.१३-१७ शरेपीझयानप्ति । यो वे शरो विरक्षस्तायै सतूला भात्यमूलं वाऽइदमुभयतः परिच्छिवय रक्षोऽन्तरिक्षमनुचरति यथायं पुरुषोऽमूल उभयतः परिच्छिन्नोऽन्तरिक्षमनु- चरति तद्य सतूला भरति निरक्षरताये ॥१३॥ स दक्षिणमेनामऽश्रानक्ति । सव्यं वाऽनये मानुपेऽथैर्य देवता ॥१४॥ स पानक्ति । त्रस्यासि कनीनक इति वृत्रस्य सेप फनीनकश्चतुर्दा असि चतुर्मे देहीति नान तिरोहितमिवास्ति ||१५|| स दक्षिण सकृयजुपानक्ति । सकृत्तणीमधोत्तर सकृयजुयानक्ति द्विस्तूष्णी तदुत्तरमेवैतदुचरावत्करोति ॥१६॥ तात्पञ्चकृत्य आनक्ति । संवत्सरसंमितो वै यज्ञः पञ्च वाऽऋतयः संवत्सरस्य तं पंचभिराप्नोति तस्मात्पञ्चकृत्व आनक्ति ॥१७॥ अथैनं दर्भपवित्रेण पारयति । अमेध्यो वै पुरुषो यदनृतं वदति तेन पूतिरन्तरतो मेध्या वे दर्भा मेथ्यो भूत्वा दीक्षाऽइति पवित्र वे दर्भाः परित्रपूतो दीक्षा इनि तस्मादेन सुरमा सीक से लगाता है, क्योंकि सीक वम है । इसी (सीक ) की नोक पर रुई लगी होती है जिससे राक्षस निकल जाय । क्योकि राक्षस रिना मूल के और दोनों ओर से स्वतन्त्र होकर हवा में घूमता है। इसी तरह जैसे आदमी हवा में विना मूल के और बिना रोकटोक के घुमता है । इसलिये सीफ के किनारे पर रुई इसीलिये लगी होती है कि राक्षस दूर हो जाय ।।१।। पहले दाहिनी ऑख मे सुरमा या अंजन लगाया जाता है। श्रादमी की पाई आँख मे पहले अजन लगाया जाता है । देवताओं की (इसरे विपरीत) ऐसी ही चाल है ॥१४॥ वह इस मन को पढ़कर अजन लगाता है-'वृनस्यासि क्नीनका' ( यजु० ४।३)। 'तू पुत्र की प्रॉस है । वस्तुतः यह पुत्र की ही श्रास है । श्रर कहता है-'चतुर्दा असि चतुर्भे देहि' ( यजु• ४१३)। 'त् श्राप देने वाला है, मुझे असि दे'। यह स्पष्ट है॥१५॥ दाहिनी ऑल में एक यजु. मन पटकर लगाता है और एक शर चुपचाप । बाई प्राप्त म एक बार एक यजु मत्र पढनर लगाता है और दो बार चुपचाप । इस प्रकार नाई भाग्य को बड़प्पन दे देता है ॥१६॥ यह पाँच बार क्यों लगाता है । इसका कारण यह है कि यश और सबसर एक से हैं । सरत्मर में पाँच ऋतुम होती है । इस प्रकार यह पाँच पार लगाने से मत्रत्मर यो पा लेता है । इमलिय पाँच बार लगाता है ||१७|| अब यह इसको दर्भ के पवित्रा से पाक करता है । मनुष्य भूट बोलने से ग्वत्रिय हो जाता । परिना पाक है। यह सोचता है कि 'पाक होकर दीक्षा लूंदर्भ शुदि का साधन है। यह सोनता है कि 'पवित्र होरर दीक्षा लें। इसलिये दर्भ के पवित्रा से अपने ।

का० ३.१.३, १८-२२ । सोमयागनिरूपणम् दर्भपवित्रेण पावयति ॥१८॥ ताएकार्थ स्यात् । एको ह्येवाय पवते तदेतस्यैव रूपेण तस्मादेकथं स्यात् ।। अथोऽअपि त्रीणि स्युः । एको ह्येवार्य पवते सोऽयं पुरुपेऽन्तः प्रपिएस्त्रेधा विहितः प्राण उदानो व्यान इति तदेतस्यैवानु मात्रा तस्मात्रीणि स्युः ।।२०।। अथोऽपि सप्त स्युः सप्त वाऽइमे शीर्यन्ारणास्तस्मात्सस स्युखि सप्ताम्येव स्युरे- कविछंशतिरेपैव संपत् ॥२१॥ तथ सप्तभिः सप्तभिः पावयति । चिसतिर्मा पुनास्थिति प्रजापति चित्पतिः प्रजा- पतिर्मा पुनावित्येवैतदाह वाक्पतिर्गा पुनाविति प्रजापति वाक्पतिः प्रजापतिर्मा पुनाति- त्येवैतदाह देवो मा सविता पुनाविति तदै सुपूत य देवः सवितापुनात्तस्मादाह देवो मा सविता पुनात्वित्यछिद्रेण पवित्रेणेति यो वाऽभय पवतऽएषोऽछिद्रं पवित्रमेतेनैतदाह सूर्यस्य रश्मिभिरित्येते वै पवितारो यत्सूर्यस्य रश्मयस्तरमादाह सूर्यस्य रश्मिभिरिति ।।२२।। तस्य ते पवित्रपतऽइति । पवित्रपतिहि भाति पवित्रपूतस्येति पवित्रपूतो हि भवति को शुद्ध करता है ॥१॥ यह (दर्भ का पविना ) एक ही हो । यह पवन भी तो एक ही है । और पयन के ही लक्षण का यह पवित्रा है (पयन का अर्थ भी पवित्र करने वाला है ) इसलिये दर्भ एक ही होना चाहिये ॥१६॥ या तीन पवित्रा हो । यह पवन तो एक ही है। लेकिन पुरुष के शरीर में पहुँचकर माण, व्यान और उदान भन जाता है। पविना का भी यही लक्षण है । इसलिये तीन परिना हो सकते हैं ॥२०॥ यह सात भी हो सक्ते हैं। सिर के प्राण सात हैं । इसलिये सात हो सकते हैं। यह सात वे तिगुने अर्थात् २१ भी हो सकते हैं । पूर्णता इसी में है ॥२१॥ सात परिनों से वह यह मा पढकर पवित्र धरता है-'चित्पतिर्मा पुनातु' ( यजु० ४४) । 'चित्पति' का अर्थ है प्रजापति । अर्थात् प्रजापति मुझे शुद्ध परे । 'वाक् पतिर्मा- पुनातु' (यजु० ४।४)। 'चापति भी प्रजापति है । अर्थात् प्रजापति मुझे पवित्र करें। 'देवो मा सविता पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रण' ( यजु० ४।४) । 'सुपूत ( अर्थात् यथार्थ शुद्ध) घह है जिसको सविता देव ने शुद्ध किया हो । 'अच्छिद्रेण पवित्रेण ( यजु० ४/४ )। क्योंकि वायु ही छिद्ररहित पवित्र करने वाला है । 'सूयस्य रश्मिभि ' ( यजु ४४ )। क्योंकि सूर्य की किरणें सबसे अधिक पवित्र करने वाली है ॥२२॥ 'तस्य ते पवित्रपते' (यजु४।४) । 'वह (जो दीक्षित पुरुष है ) पवित्रता का पति है' । 'पवित्रपूतस्य ( यजु० ४।४)। क्योंकि यह पवित्रा से शुद्ध किया हुआ है । 'यत् धाम. पुने राधरेयम्' ( यजु० ४११४ ) । अर्थात् 'निए कामना से मैं पवित्र हुआ हूँ यह पर सर्दू ३५४ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० ३.१, ३, २३ २७॥ यत्काम पुने तच्छकेयमिति यज्ञस्योहच गच्छानीत्येवैतदाह ॥२३॥ अथाशिपामारभ्म वाचति । श्रावो देवास ईमहे वाम प्रयत्यध्वरे । आ वो देवास आशिषो यज्ञियासो हवामहऽइति तदस्मै स्वा सती ऋत्विज आशिप प्राशासते ॥२४॥ अथाङ्गुलीर्यचति । स्वाहा यज्ञ मनसऽइति । स्वाहोरोरन्तरिक्षादिति दे स्वाहा घानापृथिवीभ्यामिति के स्वाहा वातादारभऽइति मुष्टीकरोति न वै यज्ञ प्रत्यक्षमिवार यथाय दण्डो वा चासो वा परोक्ष वै देवा परोक्ष यज्ञ ||२५|| स यदाह स्वाहा यज्ञ मनसऽइति तन्मनस प्रारमते स्वाहोरोरन्तरिक्षादिति तदन्तरिक्षादारभते स्वाहा घासाथिवीम्यामिति तदाभ्या द्यावापृथिवीभ्यामारभते ययोरिदम सर्वमधि स्वाहा बातादारभऽइति वातो वै यजस्तयज्ञ प्रत्यक्षमारभते ॥२६॥ अथ यत्स्वाहा स्वाहेति करोति । यज्ञो वै स्वाहाकारो यज्ञमेवेतदात्मन्यत्तेऽनो ऽएव वाच यति वाग्वै यज्ञो यज्ञमेवैतदात्म पत्ते ॥२७॥ अथैनथ्शाला प्रपादयति । स जघनेनावनीयमेत्यग्रेण गार्हपल्यछ सोऽस्य अर्थात् यस यो पा रानू ।।२३॥ अब आशीर्वाद का मन बोलवा है, 'श्रा चो देवास ऽईमहे काम प्रथत्यध्वरे । या यो देवासऽयाशिपो यज्ञियासो हवामहे (यनु० ४।५)। 'हे देवो, हम अापका यज्ञ ये प्रारम्भ में आवाहन करते हैं । हे देवो, हम अापका यज्ञ में आशीर्वाद के लिये आवाहन करते हैं। इस प्रकार ऋत्विज लोग अपने नाशीर्वाद को उसरे लिये देते हैं ।॥२४॥ अब वह अँगुलियों को यह मन पद्धफर भीतर की ओर मोजता है, 'स्वाहा यश मनस' (यशु० ४।६) । 'इस मन से दो छोटी अँगुलियों को । 'स्वाहोरोरन्तरिक्षात्' ( यजु० ४६) । 'इससे दो अनामिकाभी को' । 'स्वाहा द्यावापृथिवीभ्याम्' (यजु० ४।६ ) । 'इसरो दो बीच की अँगुलियां को। 'स्वाहा यातादारमे ( यजु० ४।५)। इससे दोनों मुहियाँ घाँधता है। जैसे डडा या कपड़ा पाड़ा नाता है उसी प्रकार प्रत्यक्ष रीति से यज्ञ नहीं पकड़ा ना सस्ता है । जैस देव परोक्ष है वैसे ही यज्ञ परोक्ष है ॥२५।। जब यह कहता है, 'स्वाहा यज्ञ मनस' तो मन से यज्ञ या प्रारम्भ करता है। जब कहता है, स्वादोरोरन्तरिक्षात्', तन अन्तरिक्ष से श्रारम्भ करता है । जब कहता है, 'स्वाहा द्यावापृथिवीभ्याम्' तर यो और पृथिवी से प्रारम्भ करता है जिनम यह सब चीजें शामिल है। जन कहता है-'स्वाहा वातादारभे' तो यज्ञ को स्वय ही ले लेता है क्योंकि 'वात' यश दे ॥२६॥ जब यह कहता है, 'साहा, स्याहा तो यश ही स्याहा है । इसलिये यज्ञ पो धारण परता है । अन यह वाणी को रोस्ता है । वाफ ही यज्ञ है इसलिये यज्ञ यो यश की प्रामा में ही धारण करता है ॥२७॥ नच यह उसको यज्ञ में प्रवेश कराता है। यह श्राहयनीय थे पीछे और गाईपत्य ये कां० ३.१.४.१-२॥ सोमयागनिरूपणम् संचरो भवत्या सुत्यायै तद्यदत्यैप संचरो भत्त्या सुत्यायाऽअग्नि. योनिर्यज्ञस्य गों दीक्षितोऽन्तरेण वै योनि गर्भः संचरति स यत्स तजति त्वत्परि सदावर्तते तस्मादिमे गर्भा एजन्ति वत्परि त्वदावर्तन्ते तस्मादस्येप संचरो भवत्या सुत्यायै ।।८।। नाहरणम् ॥३॥ आगे चलता है । इस प्रकार सोम निचोड़ने तक चलता है । सोम निचोदने तक यह इस प्रकार क्यों चलता है । इसका कारण यह है-अग्नि यज्ञ की योनि है । और दीक्षित पुरुष गर्भ है । गर्भ योनि के भीतर चलता है। और जैसे दीक्षित पुरुष यहाँ चलता योर पिर मुडकर लौट देता है उसी नगर योनि में गर्भ चलता है मोर पिर मुहर लौट देता है। हरालिए सोम निचोडने तर यही चात रहती है ।।२८।। अध्याय १-ब्राह्मण सर्वाणि ह वै दीक्षाया यजूछप्योद्मभणानि । उद्ग्रन्गीते वाऽएषोऽस्मालोका- देवलोकमभि यो दीक्षतऽएतैरेव तद्यजुभिरुद्गृभ्णीते तस्मादाहुः सर्वाणि दीक्षाया यजुत्र 'योग्रमणानीति तत एतान्यान्तरामाचक्षतऽप्रौद्मभणानीत्याहुतयो होता आहुतिह यज्ञः परोऽतं वै यजुर्जपत्तथैप प्रत्यक्षं यज्ञो यदाहुतिन्तदेतेन राजेनागृभ्णीतेऽस्मालोरा- क्षलोकममि ॥१॥ ततो यानि त्रीणि स्त्रवण जुहोति । तान्याधीतयजू पीत्याचक्षते सम्पदएर कामाय चतुर्थ, हूयतेऽथ यत्पञ्चमथ सूचा जुहोति तदेय प्रत्यक्षमीयगरणमनुष्टुमा हि तज्जुहोति वाग्ध्यनुष्टुवाग्घि यज्ञः ।।२।। दीक्षा सम्बन्धी सब पशु श्रीप्रभण कहलाते हैं क्योंकि जो पुरुष दीक्षित होता है यह इस लोक से देवलोक को उठता है (उद् गमगीने ) और इन यनुयों द्वारा उटता है हीलिये यह श्रौद्मभण यहलाते हैं । इन प्रवान्तर ( योच में होने वाले ) मृत्यों को भी श्रौद्मभग पहते हैं । कोंकि यह पाहुतियाँ हैं और प्राहुतियाँ पश है । यतु' पा जाए तो परोक्ष यश है और यह नाइति प्रत्यन या है । इसी यश से इस लोक से देवनौष को उठते हैं ॥१॥ सुयों से जो तीन शाहुतियां दी जाती हैं उनको 'अधीत या पहने हैं । चौथी प्राहुति कामना के लिये होती है । पाँची यादी जी या या उसे दी माती है गह मायर में नोग्रभर पहलाती है। योगी पर अनुम् इन गेटी जाती है। अनुपम पागो। पाणी ग॥।

३५६ मायन्दिनीये शतपथरायो कां० ३.१.४.३८॥ यझेन वै देवा. । इमा जितिं जिन्युयपामिय जितिस्ते होचुः कथं न इदं मनुष्यैरन भ्यारोह्य स्यादिति ते यज्ञस्य रस पीत्वा यथा मधु मधुकृतो निर्धयेयुविगुहा यज्ञं यूऐन योपयित्वा तिरोऽभनवथ यदेनेनायोपयस्तस्माद्यपो नाम ||३|| तदाऽन्टमीणामनुश्रतमास । ते यज्ञ समभरन्यथाय यज्ञः सम्भृत एवं वाऽएप यज्ञ सम्भरति यदेतानि जुहोति ॥४॥ तानि वै पञ्च जुहोति । सवत्सरसमितो वै यशः पञ्च वाऽऋतमः सरत्सरस्य त पञ्चभिराप्नोति तस्मात्पञ्च जुहोति ।।५}} अथातो होमस्यैर । प्राकूत्यै प्रयुजेऽग्नये स्वाहेत्या वाऽभय कुरते यजेयेति तद्यदेवान यज्ञस्य तदौतत्सभृत्यात्मन्कुरुते ।।६।। मेधार्य मनसेऽग्नये स्वाहेति । मेधया वै मनसाभिगच्छति यजेयेति तपदेयात्र यज्ञस्य तदेवैतत्सभृत्यात्मन्कुरुते ॥७॥ दीक्षायै तपसे नये स्वाहेति । अन्यैतदुच्यते नेत्त हूयते ।।८।। सरस्वत्यै पूष्णेऽग्नये स्वाहेति । वाग्य सरस्वती वाग्यज्ञः पशवो वै पूषा पुष्टिनेपूया यज्ञ से देवों ने वह विजय पाई जो उनको मिली हुई है । वह कहने लगे, 'यह मनुष्यों के लिये अप्राप्य कैसे हो' उन्होंने यज्ञ के रस को चूसा जैसे शहद की मस्ती शदद को चूराती हैं । और यश को नीरस पर और यूग के द्वारा यश को तितर बितर करने छिप गये। चूंकि उन्होंने इससे यश को तितर बितर किया ( योरयन् ) इसलिये इसका यूपनाम पड़ा ॥३॥ ऋषियों ने इस बात को सुना । उन्होंने यज्ञ को इकट्ठा किया जैसे यर हरहा किया जाता है । यह प्रौद्मभण ग्राहुतियों द्वारा यज्ञ को इकट्ठा करता है ॥४॥ वह पाँच शाहुतियाँ देता है क्योंकि यन धौर सवत्सर की सगति है । साल में पाँच तुर्ये होती है। इससे पाँच की प्राप्ति होती है इसलिये पाँच पाहुतियें दी जाती है ।।५।। होम की यह शाहुतियाँ हैं--पहली । 'श्रावृत्यै प्रयुजेऽनये स्वाहा' (यजु० ४१७)। 'विचार, प्रयोग और अनि पे लिये स्वाहा । पहले यज्ञ का विचार ही करता है (अयते)। अब इस शाति में जो यज्ञ का भाग शामिल है उसे अपना बना लेता है ॥६॥ दूसरी-मेधायै मनसे ऽमये स्वाहा (या० ४७)। 'बुद्धि, मन और अनि के लिये स्याहा' । बुद्धि और मन से यह यज्ञ करना चाहता है। अब इस पाहुति में जो यश का भाग है उसको अपना बना लेता है 1101 'दीक्षाये तपसे ऽपये स्वादा' (यजु० ४७)। 'दीक्षा, तप श्रीर अग्नि पे लिये साहा' ! यह केवल बोला जाता है । इरासे पाहुति नहीं दी जाती ॥८॥ तीसरी-सरस्वत्यै उपप्णेऽपये स्वाहा' (यतु०४७) । 'सरस्वती, पूपा और श्रमि पे निये स्वाहा' । पाणी साम्पती है 1 पाणी या है । पशु पृय है क्योंकि पूषा पा समर्थ फां० ३.१.४.६-१४ | सोमयागनिरूपणम् पुष्टिः पशवः पशवो हि यज्ञस्तद्यदेवान यज्ञस्य तदेतत्सम्भृत्यात्मन्कुरुते ।।६।। तदाहुः । मन पैता पातयो हयन्तेऽप्रतिष्ठिता अदेवास्तन नेन्द्रो न सोमो नाग्निरिति ।।१०॥ प्राकूत्ये प्रयुजेऽग्नये स्वाहेति । नात एकचनाग्निर्वाऽमद्धवाग्नि प्रतिष्ठित से यदग्नी जुहोति तेनेता श्रीव तेन प्रतिष्ठितास्तस्मादु सास्वेवाग्नये स्वाहेति जुहोति रात एतान्याधीयत जूश्रपीत्याचक्षते ॥११|| श्राकूत्यै प्रयुजेऽग्नये स्वाहेति । आत्मना याऽअमऽआकुवते यजेयेति तमात्म- नाऽएव प्रयुद्धे यत्तनुते तेऽमस्यैतेऽआत्मन्देवतेऽमाधीते भवन भातिश्च प्रयुश्च ।।१२।। मेधायै मनसेऽग्नये स्वाहेति । मेधया वै मनसाभिगच्छति यजेयेतितेऽनस्यतेऽ थारमन्देवतेऽआधीते मरतो मेधा च मनश्च ।।१३।। सरस्वत्यै पूरणेऽग्नये स्वाहेति । वाग् सरस्वती वाग्यज्ञः सास्यपाल्गन्देवताघीता भति वासशको वे पूपा पुष्टिः पूषा पुष्टिः परायः पशवो हि यज्ञस्तेऽस्पतऽआत्मन्पशन श्राधीता भान्ति तथदस्यैता आरमन्देवता आधीता भवन्ति तस्मादाधीतयजूऽपि नाम ॥१४॥ अथ चतुर्थी जुहोति । श्रापो देवीहत्तीविश्वशम्मुयो द्यावापृथिनीऽउरोऽअन्त- हैं पुष्टि । पशु पुष्टि हैं और पशु यज्ञ हैं । इस ( तीसरी ) ग्राहुति में यज्ञ का भाग है। उसको यह अपना बना लेता है ।।६।। इस पर कहा जाता है कि यह ग्राहुतियाँ सनिश्चित है । यह प्रतिष्ठित नहीं हैं। इनमे किसी देवता, इन्द्र, सोम या शनि का नाम नहीं है ॥१०॥ 'श्रावत्यै प्रयुजेऽमये स्वाहा' में किसी देवता का निश्चय नहीं है । ( रा श्राक्षेप का उत्तर यह है कि) यमि तो निश्चित है । अनि प्रतिष्टिा है । जनप्रमि मे श्रारतियाँ दो जाती है तो वे निषित हो जाती है । इसीलिये यह सब पाहुतियाँ 'अमय स्वाहा' कहकर दी जाती है । इन ग्राहुतियो को 'अधीत यषि' कहते हैं ॥११॥ 'श्राकृत्यै प्रयुजेऽग्नये स्वाहा' । यहाँ यह श्रात्मा से ही यश या विचार करता है और श्रात्मा से ही प्रयोग करता है । यह दोनों देवता अर्थात् श्राकृति ( विनार) और मगुरु (प्रयोग) श्रात्मा में हो उठते हैं (अधीत ) ॥१२॥ 'मेधायै मनसे गये साहा' । यहाँ मेधा नीर मन में यश की प्राप्ति करता है हम. लिये मेधा और यह दोनों देवता स्थित होते है॥१३॥ 'सरस्वत्यै पूष्णेऽनये थाहा वायी हो गसपनी है । पाणी यश है। यह गररपती देयता धात्मा में स्थित होता है । पशु पूरा है। पृषा पुषि है। पशु या है। शात्मा में पशु भित होते हैं । इसलिये 'अधीत यति' इनरा नाम दुना ||१४|| नाय नाशी प्राणी देता है-मारो देवभिगम्भो पापियोऽउड ३५८ माध्यन्दिनीये शनपभवादाणे कां०३.१.४.१५-१६। रिक्ष । बृहस्पतये हविषा विधेम स्वाहेत्येपा ह नेदीयो यज्ञस्यापा हि कीर्तयत्यापो हि यज्ञो द्यावापृथिवीऽउरोऽनन्तरिक्षेति लोकानाथ हि कीर्तयति वृहस्पतये हविषा विधेम स्वाहेति ब्रह्म यै वृहस्पतिर्वा यज्ञ एतेनो हैपा नेदीयो यज्ञस्य ।।१५।। अथ यां पञ्चमीत्रुचा जुहोति । सा हैव प्रत्यक्षं यज्ञोऽनुष्टुभा हि तो जुहोति वाग्ध्यनुष्टुब्यान्धि यज्ञः ॥१६॥ अथ यद्धृवायामाज्यं परिशिष्टं भवति । तज्जुह्वामानयति त्रिः सवेणाज्यविलाप- न्याऽअधि जुहां गृहाति यत्तृतीयं गृह्णाति तत्सुवमभिप्रयति ॥१७॥ स जुहोति । विश्वो देवस्व नेतुर्मतों बुरीत सरयम् । विश्यों राय इपुध्यति घुम्न वृणीत पुष्यसे स्वाहेति !!१८॥ सैषा देवताभिः पतिर्भवति । विश्वो देवस्येति वैश्वदेवं नेतुरिति सावित्रं मर्तो बुरीतेति मैत्रं द्युम्नं वृणीतीत वार्हस्पत्यं घुम्न हि बृहस्पतिः पुष्यसऽइति पोप्रा ॥१॥ सैपा देवताभिः पतिर्भवति । पाडतो यज्ञः पाक्तः पशुः पधर्तियः संवत्सरस्यैत- अन्तरिक्ष । बृहस्पतये हविषा विधेम स्वाहा' ( यजु० ४७)। 'हे दिव्य, बडे, संसार के हित- कारक आपो देवता, हे द्यायापृथिवी, हे विस्तृत अन्तरिक्ष ! हम हवि से बृहस्पति की पूजा करें। यह श्राटुति यज्ञ के अनिष्ट हैं। आपो देवता की कीर्तियाँ हैं । 'पाप' ही यज्ञ है। 'याचा पृथियी, उरोऽयन्तरित' से लोकों की कीर्ति कहता है । 'वृहस्पतये हविषा विधेम रयाहा' । यहाँ ब्रह्म ही वृहस्पति है । वहा ही यज्ञ है । इस प्रकार यह पाहुति यज्ञ से घनिष्ट सम्बन्ध रखती है ॥१५॥ अब जो सुक से पाँचवी आहुति दी जाती है वह तो साक्षात् यज्ञ है। क्योंकि यह अनुष्टुभ छन्द में दी जाती है । वाणी अनुभ् है । वाणी यज्ञ है ।।१६।। भुवा मे जो श्राज्य बच रहता है यह जुहू में छोड़ा जाता है । अत्र तीन भार सुवा से प्राय पी पिघलने वाले पात्र से जुहू में डालते हैं। तीसरी बार जो लेता है उससे युवा को भर लेता है ॥१७॥ अय वह इस मन रो याहुति देता है—विश्री देवस्य नेतुर्मतो दुरीत सख्यम् । विश्वे रायऽइगुभ्यति द्युम्नं वृणीत पुष्यसे स्वाहा' ( यजुः ४८; ० ५५०१) । 'सत्र श्रादमी दिव्य नेता की मिनता को ग्रहण परें। सर धन को चाहते हैं। अपनी पुष्टि के लिये पश को चाहे ॥१८॥ यह श्राहुति और मृचा देवताओं की अपेक्षा से सम्बन्धित है-'विश्वी देवस्य से तापर्य है 'वैश्वदेव या'। 'नेनु से सविता या । 'मतों युरोन' से मित्र का । घुम्नं वृणीस' से वृहस्पति का 'पुष्प से पूरा का ||१६|| यह याहुति और ऋचा देवताओं की अपेक्षा से पाँच से सम्बन्धित है। यश के पाँच

मा० ३.१.४.२०२३ । सोमयागनिरूपणम्
३५६
मेरैतयाप्नोति यद्देवताभिः पकिर्गनति ॥२०॥
ता चाऽमनुष्टुमा जुहोति । वाग्वा अनुष्टुन्या यशास्तयज्ञ प्रत्यक्षमाप्नोति ॥२१॥
तदाहुः । एतामेवैका जुहुयाद्यग्मे कामायेतरा हुयन्त एतौर त काममामोतीति तो
वै योका जुहुयात्पूर्णा जुहुयात्सर्न वे पूर्णथं सर्वमेवैनयेतदाप्नोत्यथ यत्नमगिपूरयति सुच
तदभिपूरयति ता पूर्णा जुहोत्यन्तदुच्यते सर्मास्त्वेन हूयन्ते ।।२२।।
ता वाऽअनुष्टुभा जुहोति । सैपानुष्टुप्सत्येकनिथशदक्षरा भवति दश पाण्या
अगुलयो दश पाद्या दश पाणा आत्मैकनियशो यस्मिन्नेते प्राणाः प्रतिष्ठिता एतारान्वे
पुस्पः पुरुषो यज्ञः पुरुपसमिलो यज्ञः स यावानेव यज्ञो यावत्यस्य माना तारन्तमेवेनयेत-
दाप्नोति यदनुष्टुभैनिशदक्षरया जुहोति ।।२२।। मााणम् ।।४।। अध्यायः ॥१॥
[१६]॥
भाग हैं । पशु के पाँच भाग हैं । भूतुर्य पाँच है । इस प्रकार पाँन देवतायो पाली पाहुति
के द्वारा वह सम्वत्सर की प्रापि कर लेता है ॥२०॥
इसको वह अनुष्टुभ् छन्द में देता है । वाणी अनुष्टुम् है । वाणी यश है। इस
प्रकार प्रत्यक्ष यश की प्राप्ति करता ॥२२॥
इस पर कहते हैं कि बस इसी एक आहुति को देवे । श्रन्य याहुतियाँ जिस जिस
कामना के लिये दी जाती हैं वे सन इरी से पूरी हो जाती हैं । जो इस पाहुति को देता
है पूर्ण आहुति को देता है । 'सर्व' का अर्थ है पूर्ण । सुवा को भरकर वह जुहू पो भर
लेता है । और जुहू यो पूरा पूरा छोड़ देता है । परन्तु यह केवल क्थन मान है । प्रारतियाँ
तो पाँचों ही दी जाती है ॥२२॥
दरको अनुष्टुभ् छन्द में देते हैं । अनुष्टम् में ३१ अक्षर होते हैं । दस दाय की
उँगलियाँ है, दस पेर की, दस प्राण है । ३१ वा धारमा निरामें यह प्राग्य हैं । इतना ही
पुरुष है । पुरुष यज्ञ है । उतने ही यश के भाग हैं जितने पुरुष के । इसलिये जितना यश
है, जितनी उसकी माना है, उतनी दी वह इस ३१ अक्षर वाले अनुष्टुम् की शादी
देपर उसको प्राप्त कर लेता है ॥२३॥

अध्याय ?--बामरा दक्षिणेनापनीयं प्राचीनग्री कृष्णाजिनेऽउपस्तृणाति । तयोरेनमधि दीक्षयति यदि वे भवतस्तदनयोलकियो रूपं तदेनमनयोर्लोकयोरधि दीक्षयति ||१|| संबद्धान्ते भवतः । सवद्धान्ताविव हीमो लोको तर्मसमुते पश्चाभवतस्तदिमावेव लोको मिथुनीकृत्य तयोरेनमधि दीक्षयति ॥२॥ या एक भवति । तदेपा लोकानार्थ रूपं तदेनमेषु लोकेप्पधि दीक्षयति यानि शुक्लानि तान दिवा रूपं यानि कृष्णानि तान्यस्यै यदि वतरथा यान्येव कृष्णानि तानि दिवो रूम यानि शुलपनि तान्यस्य यान्येव वभ्रूणीव हरीणि तान्यन्तरिक्षस्य रूपं तदेनमेषु लोकेपधि दीक्ष्यति ॥३॥ अन्तकम् तहि पश्चात्प्रत्यस्येत् । चदिमानेव लोकान्मिथुनीकृत्य तेवेनमधि दीक्षयति ॥४॥ अथ जघनेन कृष्णाजिने पश्चात् प्राड जान्वान उपविशति स यत्र शुलाना च कृष्णाना च संधिर्भवति तदेवमभिमृश्य जपत्युक्सामयोः शिल्ले स्थति यदै प्रतिरूपं ग्रादयनीय के दक्षिण की और दो मृगनों को इस प्रकार मिछाता है कि उनकी गर्दन पूर्व की और रहे। उनपर यह उसमो दीक्षा देता है । यह जो दो होते हैं यर दोनों लोगों के रूप है। इस प्रकार वह उसको इन दोनो लोगो में दीक्षित करता है ।।१।। यह दोनों सिरों पर जुड़े होते हैं । यह दोनों लोक भी सिरे पर जुड़े होते हैं । पीछे पो घोर यह विद्री द्वारा जुड़े होते हैं । इन दोनों लोगों को जोड़कर पर उस को दीक्षा देता है। यदि एकही चाहो तो यह इन तीनों लोग का रूप है । इस प्रकार वह उसको इन तीनो लोको में दीक्षित करता है । जो श्वेत बाल है वे धो का रूप है । जो काले ह वह इस पृथ्वी का या इसके विपरीत यो भी कह सकते है कि जो काले बाल है ये घी का रूप है और जो चैत चाल है वह इस पृथ्वी का। जो भूरे पोले पीले है ये अन्तरिक्ष का रूप है । हम प्रकार यह उनको इन तीनों लोकों में दीक्षित करता है | अन्त में उसे उग (मृगचर्म ) के पीछे को मुड़ना चाहिये । इन लोगों को जोडरर यह उसकी उनम दीतिन रता॥४॥ श्रर पद गगयों के पीछे पूभिमुग और जानु को भुवार भेट जाता है। श्रीर जहाँ सफेर श्रीर पाले याल मिलते हैं वो इस प्रकार (भेत बाल अँगूटे से और काले -- का०३.२.१.५८ सोमागनिरूपणम् तछिल्पमृचा च साम्ना च प्रतिरूपे स्व इत्येतदाह ।।५।। ते नामारभऽनि । गा पाएष भवति यो दीक्षते स छन्दाथसि प्रविशति तस्मान्यमाङ्गुलिरिस भवति न्यकाडगुलय इन हि गर्भा ॥३॥ स यदाह । ते पामारमऽइति ते या प्रक्शिामीत्येतदाह ते मा पातमाम्य यजम्योडच इति ते मा गोपायतमास्य गजम्य सस्थाया इत्येतदाह ॥७॥ अथ दक्षिणेन जानुनारोहति । शर्मासि शर्म मे यरेति चर्म चाऽएतत्कृष्णम्य तदस्त तन्मानुष शर्म देवना तस्मादाह शर्मासि शर्म मे यति नमस्तेऽग्नस्तु मा मा हिरासीरिति श्रेयाथ्स वाऽएप उपाधिगेहति यो यज्ञ यज्ञो हि कृष्णाजिनं तस्माऽएवेत यज्ञाय निकुते तथो हनमेप यज्ञो न हिनस्ति तस्मादाह नमस्तेऽभस्तु मा मा हि सीरिति । सवै जघनार्धऽइवामऽआसीत । अथ यदाऽरव मध्य उपविशेद्य एन तनानुष्ठया अगली अँगुली से एक साथ ) छूकर वह मन पदता है-'नक् सामयो शिल्प स्थ ( यनु० ४६) 'तुम मृक् योर साम र प्रतिरूप हो । शिल्प कहते हैं प्रतिरूप को। इसका तात्पर्य यह है कि 'ऋचारों और सामा क प्रतिरूप हो ॥५|| अन कहता है, ते यामारमे' ( यजु० ४।६ ) । 'मैं तुमको छूता हूँ' ! जी दीक्षित होता है यह गर्म बनकर छन्दों म घुस जाता है । इसलिये उसकी अँगुलियाँ सिकुड़ जावी है । गर्भ वधी हुई मुट्ठी के समान होते हैं ।।६।। और जर वह कहते हैं, 'मैं तुमको छूता हूँ' तो इसका तात्पर्य है कि मैं नुम में प्रवेश करता हूँ। अब कहता है-ते मा पातमात्य यज्ञस्योटन (यमु० ४।६) । 'तुम मेरी इस यज्ञ अन्त तक रक्षा करो। इसका तात्पर्य है कि तुम यज्ञ रे अन्त तक मेरी रक्षा क्रो॥७॥ अब दाहिनी जानु से उठता है । और पढता है-'शर्मासि शर्म मे यच्छ' (या. ४E): 'त् शरण (कल्याण) है, मुझे शरण दे' । 'नमस्तेऽस्तु मा मा हिशमी' (यजु० ४६)। 'तुझे नमस्कार हो । न मुझे पीड़ा न दे' । मनुष्य के लिये तो यह फाला मृग का चर्म है। देवतायों के लिये यह 'शर्म' या 'शरण' है। नो अपने वो यप ने तल तक वह उठाता है वह मानों अपने को उच्चनर तल तर उटाता है । यह वाला मृगनर्म यश है। इस प्रकार यह उस यज्ञ को नमन करता है जिससे यह यश उसे हानि न पहुंचाये । इसीलिये कहता है-नमरते नस्लु मा मा हिपसी' पहले वह मृगचर्म रे पीछे की ओर बैटे । यदि पहले ही बीच में बैट जावे और योई उसको शाप दे कि यह नष्ट हो जायगा या इस पतन हो जायगा' तो ऐसा हो ही । सामानि यस्य लोमानि ।

माध्यन्दिनीये शतपयवाहणे मा० ३. २. १.१-१३ हरेद्रम्पति का प्रपा पतिप्यतीति तथा है। स्यात्तस्मान्जयनार्धऽसानऽासीत ||६|| अथ मेरसला परिहरते । अङ्गिरसो ह य दीक्षितानबल्यमविन्दत्वे नान्यद्व्तादश- नमनाकल्पयस्तऽएतामूर्जमपश्यन्त्समाप्ति ता गध्यत पात्मन उर्जमदधत समाप्ति तया रामाप्नुस्म्तयोऽएप एता मध्यत आत्मन अर्ब धत्ते समाप्ति तया समाप्नोति ॥१०॥ सा वै शाणी भाति । मुद्रपसदिति चेन शाणी यत्र चै प्रजापतिरजायत गों भुलेतस्माद्यज्ञात्तम्य यन्नेदिष्टमुल्यमासींचे शरणास्तस्मात्ते पूतयो पान्ति यस्य जरायमासीत्त- दीक्षितम्मनमन्तरं याऽउल्न जरायणो भाति तस्मादेपान्तरा वाससो भवति स यथैरातः प्रजापतिरजायत गभा भूततरमाधशादेयमपोऽतो जायते गर्भो भूत्यै नस्माद्यज्ञात् ।।११।। सा वै विभाति । त्रिदयन्नं परागे बन्न पिता माता यज्जायते तत्तृतीय तस्मा- लिभाति ।।१२।। मुजनल्रोनान्यस्ता भवति । वनो ये शरो विरक्षस्तायै स्तुकासर्ग सृष्टा गवति सा यत्प्रसलपि मष्टा स्याद्ययेदगन्या रज्जयो गानुपी स्याद्यद्वपसलवि सृष्टा स्थापितृदेवत्या स्यात्तरमात्तुमसर्ग११ सृष्टा भनति ॥१३॥ जायगा । इसलिये उसको मृगचर्म ये पिछले भाग में ही बैठना चाहिये । अब यह मेखला को पहनता है । पहले अगिरा लोगों को दीक्षा दी जाने लगी तो उनमें निर्मलता मा गई क्योंकि उन्होंने व्रत के दूध में मिाय और उछ राना नहीं तयार रिया था। तब उन्होंने इस (मेमला गम्बपी) मा पो देगा और उमको प्राप्त परफे शरीर ये यीच (फमर) में बाँधा । इमसे इनको पूर्णता प्राप्त हो गई ॥१०॥ यह ( मेन्यता ) रान की बनाई जाती है। मा को इसलिये मनाई जाती है कि नर्म र। जय प्रजापति गर्भ होर उस यश से निकला तर जो उरामा उल्ल था यह रान मन गया। मीलिये उनमे यू पाती है। और जो जटायु था यह दीक्षित या यम्न हो गया। उल जरायु मे भीतर होगा। इसीलिये यह (मेयना ) यान ये भीतर होती है। जैसे प्रवामी गर्म दोषर उम यश से निगला इसी प्रकार यह दीक्षित पुरुष भी गर्भ पर उस पर से इसन होता ॥१॥ मेपला तीन लपी ही होती है। क्योंकि अन्न तीन भागों याना होता है। पशु | माता श्रीवादी होते हैं। पीर तोमरा यर होश जोपदा होता है।सी. मिलना में नीलरियाँ होती है|१२|| पद धो होती है। मून या गरम मनिय गंगे गरम भाग जाते हैं। पर रोममान भी बाघगर पद र पे गमान 'पमा वर्णन गर्ष की पाप से ममान दाई पोर में सनी और को गंभी मायनी मामी को गाय । यदि 'ग' वादिनी नार से पार मोर को भी नाय नाशिगें जगी दो बार । हमा ममान पीजी||१३|| को०३.२.१.१४-१८॥ सोमयागनिरूपणम् तो परिहरते । उर्गस्याशिरसीत्यहिरसो ह्येतामूर्जमपश्यन्नूर्णनदा अर्ज सयि घेहीति नात्र तिरोहितमिवारित ॥११ अथनीवि मुगृहते । सोमस्य नीविरिसीत्यदीति तस्य वाऽअस्यैपामे नीविर्भवत्यथान दीक्षितस्य सोमस्य तस्मादाह सोमस्य नीविरसीति ।।१५।। अथ प्रोणुते । गभों वाऽएष भवति यो दीक्षते प्रावृता वै गर्दा उल्वेनेव जरायुरोष तत्मा प्रोणुते ॥१६॥ स पोर्तुते । विरणोः शर्मासि शर्म यजमानस्येत्युभयं वाऽएपोऽत्र भवति यो दीक्षते विष्णुश्च यजमानश्च यदह दीक्षते विष्णुर्भवति यद्यजते तद्यजमानस्तस्मादाह विष्णोः शर्भासि शर्म यजमानस्येति ॥१७॥ अथ कृष्ण विषाणा सिचि यनीते । देवाश्च वाऽसुराश्वोभये प्राजापत्याः प्रजापतेः पितुर्दायमुपेयुर्गन एव देवा उपायन्याचमसुरा यशमेव तहेवा उपायन्याचमसुरा अमूमेव देवा उपायभिमामसुराः ||१८|| ते देवा यज्ञममवन् । योपा याऽइयं वायुपमन्त्रयरख रयिष्यते वै स्वेति स्वयं या उसको यह मंन पढकर धारण करता है-'ऊर्गस्याङ्गिरसि' ( यजु० ४।१०)। क्योंकि अगिरों ने इस 'ऊर्ज' को देखा था। 'ऊर्णम्रदाऽऊर्ज मयि धेहि' ( यजु०४।१० 'तू ऊन के समान नरम है, मुझे ऊ दे । यहाँ सर स्पष्ट है ॥१४॥ अब नीचे का मत्र पढ़कर नीवि यो पाँधता है, 'सोमस्य नीविरसि ( यजु० ४।१०)। 'तू सोम की नीयि है। पहले अदीक्षित यी नीवि थी । अब दीक्षित की नीयि हो गई। इसलिये पहा, 'सोम की नीवि है। (यहाँ सोम का अर्थ दीक्षित' प्रतीत होता है। ऋग्मेद के वे मंडल में सोम इसी अर्थ में कई जगह थाया है ) ॥१५॥ अब यह (सिर को ) दक्ता है। जो दीक्षित होता है वह गर्भ बन जाता है। गर्भ उल्व और जरायुज से दके होते हैं। इसलिये यह (सिर को) दक्ता है ।।१६।। घह यह मन पढ़ कर दश्ता है-'विष्णोः शर्मासि शर्म यजमानर' (पशु. ४११०)। 'त् विष्णु की शरण है, यजमान की शरण है। जो दीक्षित होता है यह विष्णु और यजमान दोनों होता है। चूंकि यह दीक्षित होता है इसलिये रिए मन जावा पीर कि यश परता है इसलिये यजमान हो जाता है । इसलिये बहा कि 'न विपी शरण है, य नमान की शरण है॥१७॥ श्रय यह काले हिरण से भीग यो (भो यस) मिरे से माँधनारा देव और अगर दोनों प्रजापति की मन्जान अपने पिता मासी फे दायभाग को प्राप्त हुये। देशों ने मन पो पाया शोर प्रमरों में पानी को । देवों में उग (ो) लोर पो पाया और अगुगं नेग (वी) लो फो॥१८॥ उन देवों ने पायदा-पद पाए। नीरा यह गया माध्यन्दिनीये शतामनाक्षणे कां० ३.२.१,१६-२२ । क्षत योपा वाऽयं धागुपमन्त्रय हयिष्यते वै मेति तामुपामन्त्रयत सा हास्माऽारकादि- पैवामऽनामूयत्तस्मादु खी पुसोपमन्त्रितारकादिवैवानेऽभूयति स होवाचारकादिव चै मासूयीदिति ॥१६॥ ते होचुः । उपैर भगवो मन्त्रयस्थ हयिष्यते वै वेति तामुपामन्त्रयत सा हास्मै निपलाशमियोवाद तस्माद् स्त्री पुथसोपमन्त्रिता निपलाशमिवय वदति स होवाच निपला. शमित्र वै मेआदीदिति ॥२०॥ ते होचुः । उपैव भगयो मन्त्रयस्व इयिष्यते वै स्वेति तामुपामन्त्रयत सा हैन जुहुवे तस्माद् खी पुमाघमई, हयन्तऽएवोत्तम स होवाचाहत वै मेति ।।२१।। ते देवा ईक्षा चक्रिरे । योपा वाऽइयं वाग्यदेने न युपिते हैव मा तिष्ठन्तमभ्येहीति भूहि ता तु न अागतां प्रतिप्रभूतादिति सा हैनं तदेव तिष्ठन्तमभ्येयाय तस्मादु सी पुमाथा सस्कृते तिष्ठन्तमभ्येति तात्र हैभ्य भागता प्रतिपोवाचेय वाऽभागा- दिति ॥२२॥ तां देवाः । असुरेभ्योऽन्तरायस्ताथं स्वीकृत्याग्नावेव परिगृह्य सर्वहुतमजुहबुराहु- तिर्हि देवाना स यामेवाभूमनुष्टुभाजुहपुस्तदेवैनां तदेवाः स्न्यकुर्वत तेऽसुरा भातवचसो पास बुलायेगी । या शायद उसने स्वय ही सोचा कि 'वाक स्त्री है। मैं इसको समेत पर। यह मुझे अपने पास बुला लेगी । उसने उसकी और रकेत दिया । परन्तु उसने दूर से उसको तिरस्कृत कर दिया । इसीलिये स्त्री पहले पुरुष पा दूर से तिरस्कार कर देती है । उसने कहा, 'इराने गुफे दूर से ही तिरस्कृत पर दिया ||१६|| वे देयता बोले, 'भले श्रादमी, फिर समेत पर, वह मुझे बुला लेगी' । उसने इशारा किया, लेकिन (वाक् ने) उसकी थोर शिर हिलार इनकार कर दिया । इसीलिये जब कोई पुरुष स्त्री को बुलाता है तो यह सिर हिलाकर दनयार पर देती है। उसने कहा, 'हमने मुझे मिरहिलावर इनसर पर दिया ॥२०॥ उन्होंने कहा, 'भले आदमो, पिर सोन पर, या तुझे घुला लेगी । उसने उसकी और इशारा किया। श्रन उस (पाणी) ने उमो बुला लिया । इसलिये जब मनुष्य इशारा भाना है तोही उगमो बुला ही लेती है । उमने पहा, 'हमने मुझे बुला लिया ॥२२॥ श्रर देवों ने मेना । 'या पाणी दी है । यह यदी दयको रिमा गले (श्रीर कहीं यग भी इस प्रकार प्रमुग के पाम न चला जाय ) । उगमे पद कि जहाँ म खा हूँ, वहीं या। श्रीर जर यह या जाय तो गुनना दे। यच वा च चनी पाई जहाँ यह रहा था। इमलिय ग्नी उमी पर में चली जाती है जहाँ पुरसति रहता है। उस (47)ने उन (देवनामों) को सूचना दी कि नानकम यह श्रा गई ॥२२॥ सब देयों ने उग प्रमुरी से अलग पर लिया । श्रर दया ने उगे रवीकार परफ प्रम में मर मा उमा देवाश्री लिय भारी दे दी। धीर गरि अनुष्टुग छन्द का० ३.२.१.२३-२८। सोमयागनिरूपणम् ३६५ हेऽलवो हंऽलव इति पदन्तः परसभः ॥२३॥ तनैतामपि वाचभूदुः । उपजिज्ञास्या सम्लेच्छस्तस्मान ब्राह्मणो म्लेच्छेदसुर्या हैषा बागेवमेवैप द्विषताथ सपत्नानामादत्ते वाचं तेऽस्यात्ताचसः पराभवन्ति य एमेत देद ॥२४॥ सोऽयं यज्ञो वाचमभिदध्यौ । मिथुन्येनया स्यामिति ताथ संयभर ।।२५।। इन्द्रो ह वाऽईक्षा चके । महद्वाऽइतोऽभ्यं जनिप्यते यज्ञस्य च मिथुनादाचश्च यन्मा तनाभिभवेदिति स इन्द्र एवं गों मत्वैतन्मिथुनं प्रविवेश ॥२६॥ सह संवत्सरे जायमान ईक्षां चने । महावीर्या वाऽइयं योनिर्या मामदीधरत यद्वै मेतो महदेवाभ्य नानुप्रजायेत यन्मा तनाभिभवेदिति ॥२७॥ ता प्रतिपरामृश्यावेष्टयाटिनन् । तो यनस्य शीर्षन्प्रत्यदधाद्यज्ञो हि कृष्ण' स यस यजस्तकृष्णाजिनं यो सा योनि' सा कृष्णविपाणाथ यदेनामिन्द्र मानेष्टपाछिनत्तस्मादा- येष्टितेन स यथैनात इन्द्रोऽजायत गो गत्वैतस्मान्मिथुनादेवमेवैपोऽतो जायते गर्भो भत्तेत- स्मान्मिथुनात् ॥२८॥ शाहुति दे दी, इसलिये उसको अपनी सत्ता में शामिल कर दिया ( क्योंकि अनुष्टुभ याणी है )। जब पाणी को देवों ने स्वीकार कर लिया तो असुर लोग कुछ न कह सके और 'हे उलयो हे लय.' कहकर पराजित हो गये ! ( हाय वाक् , हाय याक् ) ॥२३॥ इस प्रकार उन्होंने अर्थहीन वाणी बोली । और जो ऐसी वागणी शेलता है यह म्लेच्छ है । इसलिये पोई ब्राह्मण ग्लन्छ भाषा न बोले क्योंकि यह यासुरी भाषा है । इसी प्रकार वह शनु को भाषा से यचित कर सकता है । और जो इस रहस्य को समझता है उसने शत्रु भाषा से वचित होकर पराजित हो जाते हैं ॥२४॥ अब इस यज्ञ ने चाहा कि वाणी रे साथ प्रसग करूँ। उसने प्रराग पिया ॥२॥ अब इन्द्र ने सोचा कि यज्ञ और वाणी के प्रसग से एक भीषण राक्षस उत्पन्न होगा। और मुझे हरा देगा। इसलिये इन्द्र रवय गर्भ होर उसमें प्रविष्ट हो गया ||२६|| जब वह एक साल बाद पैदा हुना तो सोचने लगा, 'निरा योनि ने मुझे धारण किया, वह तो 'महावीर्या' है । अब में ऐसी तरकीर कहँ कि कोई बड़ा राक्षगग पैदा हो जाय जो मुझे हरा दे ॥२७॥ उसको पकड़कर और अच्छी तरह भोंचकर उसने तोड़ डाला पीर परे सिर पर रप दिया । कृष्णमृग यन है । वृष्ण मृगचर्म भी यश दी है भोर रणमृग का मांग यो है । और चूंकि इन्द्र ने राम भाचार यानि को तोमा पालये गीग को यकी मजबूती से नम्ब से गंधते है । और जैसे इन्द्र गर्भ होरर उम जो मे उतान दुवा दगी बरद पनगा गी गर्भ हार उन ( माग और चर्म) जोर से उसन होता ।

भाध्यन्दिनीये रातपयवाहाणे फो० ३. २. १. २६-३२।
ता बाऽउत्तानामिव वनाति । उत्तानेव वे योनिर्गर्भ विमर्त्यय दक्षिणां भुनमुपर्युपरि
ललाटमुपस्पृशतीन्द्रस्य योनिरसीतीन्द्रस्य ह्येषा योनिरतो वा ह्येनां प्रविशन्प्रविशत्यतो वा
जायमानो जायते तस्मादाहेन्द्रस्य योनिरसीति ॥२६// शतम् १५०० ।।
अथोल्लिसति । सुसस्याः कृपीरकृधीति यज्ञमेवैतज्जनयति यदा वै भुपम भवत्य.
थाले यज्ञाय भवति यदो दु.पदं भवति न तात्मने चनालं भवति यद्यशमेषेतज्जन
यति ॥३०॥
अथ न दीक्षितः । काप्टेन वा नसेन या कराडूयेत गर्भो वाऽएप भवति यो दीक्षते
यो चै गर्भस्य काठेन वा नसेन वा कण्डूयेदपास्यन्नित्येत्ततो दीक्षितः पामनो भवितो.
दीक्षित याऽअनु रेतासि ततो रेतासि पामनानि जनितोः स्वा वै योनी रेतो न हिन.
स्त्येपा वाऽएतस्य स्सा योनिर्गवति यतकरणविपाणा तथो हैनमेपा न हिनरित तरमाद्दीक्षितः
कृष्णविपाणयेव कण्डूयेत नान्येन करणविषाणायाः ॥३१॥
अथारमै दण्डं प्रयच्छति । बज्रो चै दण्डो विरक्षस्ताये ॥३२॥
यह इस सींग को इस प्रकार बॉधता है कि खुला भाग ऊपर को रहे । क्योकि योनि
में गर्म इसी प्रकार रहता है । अब दाहिनी भी के ऊपर ललाट को ( इस सींग से) छुपाता
है । यह मत्र पढ़कर-'इन्द्रस्य योनिरसि' (यजु० ४११०)। 'तु इन्द्र की योनि । यद
इन्द्र की योनि ही तो है क्योंकि इसमे प्रवेश होकर ही वह यजमान उसमें प्रवेश करता है
और यहाँ से उतरन्न होकर ही यहाँ से उत्पन्न होता है । इसीलिये कहता है कि 'तू इन्द्र फी
गोनि है ॥२६॥ [शतम् १५००]
प्रय वह उस सींग से एक लकीर सींचता है यह मनाश पढ़कर 'सुसस्याः कृषी-
स्कृधि' ( यजु० ४।१०) । 'कृषि को धान्य-पूरित कर' । इस प्रकार वह यज्ञ को उत्पन्न करता
है क्योकि जब सुवाल होता है तो यज्ञ के लिये पुष्पल सामग्री होती है। और अब दुष्काल
होता है तो अपने लिये भी काफी नहीं होता। इसलिये यश को उत्पन्न करता है ॥३०॥
दीक्षित को ग्युजलाना नहीं चाहिये, न लकड़ी से, न नासून से । जो दीक्षित होता
है यह गर्भ हो जाता है । गर्भ की यदि कोई नारचून से या लकडी से खुजलावे तो वह बाहर
निकल कर मर जायगा । इससे दीक्षित पुरुष को खुजली हो जायगी और उसके राद उसकी
जो सन्तान ( रेत का अर्थ यहाँ सन्तान है ) होगी यह भी खुजली वाली पैदा होगी । अपनी
ही योनि अपनी सन्तान को हानि नही पहुँचाती। और यह जो कृष्णमृग का सोंग है यह
उसकी योनि है । इसलिये यह उसको हानि नहीं पहुँचाता । इसलिये दीक्षित को चाहिये
वि कृष्णमृग रे सींग से ही खुजलाने । कृष्णमृग के सींग के सिवाय पिणी अन्य चीज से न
खुजलाये ॥३२॥
श्रर (अभयु) उमरो दण्ट (डा) देता है। राक्षसों को दूर करने के लिये,
क्योमिइया पब है ॥३॥

पी०३.२.१.३३३७॥ मोमयागनिरूपणम् औदुम्बरो भवति । अन्नं वाऽर्गदुग्घर ऊोऽनावस्यावरुद्धषै तस्मादौदुम्बरो भवति ॥३३॥ मुखसमितो भवति । एतायट्दै वीर्य स यावदेव वीर्य तावस्तिद्भवति यन्मुस- समितः ॥३४॥ तमुछ्यति । उद्ययस्य वनस्पतऽजयों मा पाह्य हस श्रास्य यज्ञस्योहच इत्यूर्वा मा गोपायास्य यज्ञस्य संस्थाया इत्येवैतदाह ॥३५॥ अन्न हैके । अडगुलीश्च न्यचन्ति याचं च यछन्यतो हि किं च न जपिप्यन्भव- तीति वदन्तस्तद् तथा न कुर्यायथा पराञ्च धानन्तमनुलिप्रीत तं नानुलभतेव ह स यज्ञ नानुलभते तरमादमुवाइ गुलीय॑चेदमुत्र बाचं यछेत् ॥३६॥ अथ यहीक्षितः । प्रचं वा यजुर्वा साम पाभिव्याहरत्यभिस्थिरमभिस्थिरमवैतयज्ञ- मारभते तरमादपुत्रैवाड गुलीयं चेदमुत्र वाच यछेत् ॥३७॥ अथ यद्वाचं यच्छति । वाग्वे यज्ञो यजमेवंतदात्मन्यत्तेऽथ यदायमा व्याहरति तस्माद् हैप विसृष्टो यज्ञः पराडावर्तते तो वैष्णवीमृचं था यजुर्वा जपेयज्ञो वै विष्णुस्तद्या यह उदुम्बर का होता है । तेज और अन्न की प्राति के लिये । क्योकि उदुम्पर अन्न और तेज है । इसलिये डंडा उदुम्बर लकड़ी का होता है ॥३३|| यह डंडा उसके मुख तक पहुंचना चाहिये । उतना ही उसका वीर्य ( मल) दोवा है। जो डंडा मुस तक पहुँचता है वह उसके वीर्य (पराहम की शक्ति ) के बराबर होता यह इस मंत्र को पढ़कर उसको खड़ा करता है- 'उच्छ यस्य बनस्पतऽग्यों मा पाहाहस प्रास्य यशस्योहचा' (यजु० ४।१०) । है उडे, तू सड़ा हो। इस यश के अन्त तक पहुँचने के लिये मुझे पाप से बचा' । इसका तात्पर्य यह है कि यज्ञ की समाति तक पड़ा होकर मेरी रक्षा कर ॥३॥ इसी अवसर पर कुछ लोग अँगुलियो यो चरसाते और वाणी को बोलते हैं । क्योंकि अन इसके पीछे कुछ भी न बोल समेगा । परन्तु ऐसा नहीं करना चाहिये क्योंकि अगर कोई भाग जाय और दूसरा उसको पक्दने दौड़े और न परड़ पाये, इस प्रकार यहाँ वह यश को नहीं पार पायेगा । इसलिये उणे (पहले कहे अवसर पर ) अंगुलियों को चलाये और पाणी को घोले ॥२६॥ जन दीक्षित पुरुष (वाणी को रोरने के पश्चात् ) या तो पोई ना बोले, या साम या यजः, तो यह यज्ञ को स्थिर बनाता है। इसलिये उसी अपमर पर अंगुलियोको चट- राता और वाणी कोरोक्ता है ।। और जब वह घागी को रोता है तो मानो यश को उमी के ग्राम में स्थापि परसाद पौरि पाणी यश है। परन जय याची को गैरकर उससे पच से इतर कोई यान माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां० ३. २.२.११ । पुनरारभते तस्यो हैपा प्रायश्चित्तिः ॥२८|| अथैक उद्वदति । दीक्षितोऽयं ब्राह्मणा दीक्षितोऽयं ब्राह्मण इति निवेदितमेनमेत- सन्तं देवेभ्यो निवेदयत्ययं महावीर्यो यो यज्ञं प्रापदित्यय युप्माकैकोऽभूत्तं गोपायतेत्येवेत- दाह निष्कृत्व आह निवृद्धि यजः ॥३॥ अथ यहाह्मण इत्याह । अनवि वाऽअस्यातः पुरा जाम भवतीद, ह्याहू रक्षा- सि योपितमनुसचनो तदुत रक्षार्थस्येन रेत आदघतीत्यथानाडा जायते यो ब्रह्मणो यो गज्ञाज्जायते तस्मादपि राजन्यं वा वैश्यं वा बाखरा इत्येव ध्यादसणो हि जायते यो यज्ञाज्जायते तस्मादाहुर्न सबनकृत हन्यादेनस्वी हैव सबनकृतेति ॥४०॥ ब्राह्मणम् ।। ५॥[२.१.] || प्रथमः प्रपाठकः ।। कण्डिकासंस्था ॥१२॥ कहता है तो यज्ञ छूट कर भाग जाता है। उस समय विष्णु सम्बन्धी ऋचा या यशुः या पाठ करना चाहिये । क्योंकि यज्ञ विधणु है । इस प्रकार वह पिर यज्ञ को प्राप्त कर लेता है। यही उस भूल का प्रायश्चित्त है ॥३८॥ इरा पर कोई पुकारता है, यह ब्राह्मण दीक्षित हो गया, यह ब्राह्मण दीक्षित हो गया' । इस प्रकार घोपित करने यह इसको देवताओं के प्रति घोपित करता है, 'यह महावीर्य है। इसने यज्ञ को पा लिया । यह तुग गे से एक हो गया । इसकी रक्षा कीजिये । वह तीन पार कहता है क्योंकि यज्ञ तोन भागों वाला है ।।३।। उसे अब तक 'बाह्मण' कहते हैं यह उसका ब्राह्मण होना अनिश्चित है क्योंकि ऐसा कहा जाता है कि राक्षस लोग स्त्रियों के पीछे घूमा करते हैं और उनमें अपना धीर्य स्थापित पर देते हैं । इसलिये सच्चा ब्राह्मण यही है जो यज्ञ से उत्पन्न होता है। इसलिये क्षत्रिय या वैश्य को भी बाहाण महना चाहिये । क्योरि जो यज से उत्पन्न होता है वह ब्राह्मण ही है। इसलिये कहते हैं कि यज परने वाले को कभी न मारे । ऐमा करना महापाप है ॥४०॥ अध्याय २-ब्राह्मण र पाचं यचति । स वाचंयम भारतऽस्तमयात्रायद्वाचं यति ॥१॥ यज्ञेन ये देवाः । इमा जिति जिग्युर्यपामियं जितिस्ते होचुः कथं न इदं मनुष्यरन- भ्यारोह्याच स्पादिति ते यक्षरय सं धीत्वा यथा मधु मधुकृतो निर्धयेयुर्विदुह्य यज्ञ यूपेन पद भोलता नहीं ! सूर्यास्त ता मौन रसता है। न बोलने का कारण यह है ||१|| देवों को जो महत्ता प्राप्त है यह उनको यश से मिली है। उन्होंने यहा, 'पौन सी निधि हो कि जो लोकमको प्रात है उसे मनुष्य न ले सकें। उन्होंने यज्ञ के रस को इस पा० ३.२.२.२-६॥ सोमयागनिरूपणम् योपयित्वा तिरोऽभवन्त्रय यदेनेनायोपयंस्तरमाङ्गो नाम ।।२।। तद्दाऽऋषीणामनुश्रुतमास । ते यशण समभरन्यथार्य यज्ञः सम्भृत एवं पाएप यत्व सम्भरति यो दीक्षते वा यज्ञः ||३|| तामस्तमिते वाचं विसृजते । संवत्सरो वै प्रजापतिः प्रजापतिर्यज्ञोऽहोराने चे संव- तसर एते होनं परिप्लवमाने कुरुतः सोऽहनदीक्षिष्ट स रात्रि प्रापत्स यावानेव यज्ञो यावत्यस्य माना तावन्तमेवैतदाप्त्वा याचं विसृजते ॥४॥ तद्भके । नक्षत्रं दृष्ट्वा वाच विसर्जयन्त्यत्रानुष्टचास्तमितो भनतीति वदन्तस्तदु तथा न कुर्यारक ते स्युर्यन्मेवः स्यात्तस्माद्यत्रैवानुष्टशास्तमितं मन्येत तदये याच विसर्जयेत् ।।५।। अनेनो हैके याचं विसर्जयन्ति । भूर्भुवः स्वरिति यज्ञमाप्याययामो यजल संदध्म इति पदन्तस्तदु तथा न कुर्यान हस यज्ञमाप्याययति न संदधाति य एतेन पाचं विसर्ज- यति ॥६॥ अनेनेव वानं विसर्जयेत् । व्रतं कृणुत व्रतं कृणुताग्निर्वामिर्यज्ञो पनस्पतिर्यशिय इत्येष ह्यस्यान यज्ञो भवत्येतद्धविर्यथा पुराग्निहोत्रं तद्यज्ञेनैवैतद्यज्ञ, सम्भृत्य यज्ञे यज्ञ प्रकार चूस लिया जैसे मधुमक्सी शहद को चूसती है । और चूसे हुये यश फे फोक को यूप के पास फैलाकर छिप गये। यूप को यूप इसलिये रहते हैं कि इसके पास उन्होंने यश को बसेर दिया ( अयोपयन् ) ॥२॥ शपियों ने इस बात को सुना । उन्होंने यश को इकट्ठा किया । जैसे वह यश पहा किया गया इसी प्रकार जो पुरुष दीक्षित हो जाता है यह भी यश को इकट्ठा करता है। पाणी ही यज्ञ है ।।३।। सूर्य के अस्त होने पर मौन तोड़ता है । प्रजापति सम्वत्सर है । प्रजापति यश है । रात-दिन सम्वत्सर हैं। क्योंकि दोनों घूम-गिर कर सम्वत्सर मनाते हैं । यह दिन में दीक्षित हुया और अब उसने रात प्रात कर ली । जितना यश है, जितनी इसकी माना है उतना ही मास रके वह मोन को तोड़ता है ॥४॥ चुछ लोगों की राय है कि जन तारा दीप जाय तो मान तोड़ दे क्योंकि तभी सूर्य श्रस्त हुश्रा रामझा जाता है । परन्तु ऐसा न करे क्योंकि यदि मादल हो तो देगा होगा। इसलिये अब समझे कि सूर्य ग्रस्त हो गया तभी मीन तोह देश कुछ लोग 'भूर्भुवः स्वः' कहकर मीन तोदते हैं। क्योंकि इस प्रकार यश में मन श्रा जाता है, यज्ञ चगा हो जाता है। परन्तु ऐगान परे क्योंकि ऐसा करने से न तो या मल पाता हैन या चंगा ही होता है ।। इंग मन से मीन तोडे-पिणुत प्रनं वृणुनामि सामियंगो पनस्पनियशिया, ( यजु० ॥११) 1 ( मत फा भोजन ) परो पोषि अमि नाम है, अग्नि या है, पन. सति पर के लिये है। यही उसमय समय पा पर है। पड़ी हरि है मैं परने अमिरोग माध्यन्दिनीये शतपशवाझग यां० ३.२.२.७-११॥ प्रतिष्ठापयति यज्ञेन यज्ञश्यं संतनोति संततर्थ ह्येवास्येतद्बत भात्या सुत्यायै निष्कृत्व माह भिवृद्धि यज्ञः ॥७॥ अथाग्निमभ्यावृत्य वाचं विसृजते । न ह स यज्ञमाप्याययति न संदधाति योऽतोऽ- न्येन बाचे विसृजते स प्रथम व्याहरन्त्सत्यं वाचोऽभिव्याहरति ।।८।। अमिब्रह्मेति । अग्निह्येव ब्रह्माग्निर्यज्ञ इत्यग्निःव यज्ञो वनस्पतिर्यन्तिय इति वनस्प- तयो हि यज्ञिया न हि मनुष्या यजेरन्यवनस्पतयो न स्युस्तस्मादाह वनस्पतिर्यजिंग इति ॥धा अथास्मै व्रत अपयन्ति । देवान्याऽएप उपावर्तते यो दीक्षते स देवतानामेको गवति शृतं वै देवाना हविर्नाशृतं तस्माछपयन्ति तदेप एव व्रतयति नारनौ जुहोति तपदेष एवं व्रतयति नानो जुहोति ।।१०।। यझेन वै देवाः । इमा जिति जिग्युपामियं जितिस्ते होचुः कथं न इदं मनुष्यरन भ्यारोह्यस्यादिति ने यज्ञस्य रसं धीत्वा यथा मधु मधुकृतो निर्धयेयुर्विदुय यज्ञ यूपेन योपथित्वा तिरोऽभवनाथ यदेनेनायोपयंस्तन्मापो नाम ॥११॥ था। इस प्रकार यज्ञ से यज्ञ को पुष्ट करता है, यज्ञ में यश की प्रतिष्ठा करता है । यश से यश की तानता है। क्योकि यह नत का भोजन सोम सींचने तक काम देता है । वह 'मत- कृणुत' को तीन बार दुहराता है क्योकि यह यज्ञ तीन भागों वाला है ।।७।। यह अग्नि की श्रोर घूमकर मौन चोड़ता है । जो और कुछ पढ़कर मौन तोड़ता है वह न यज्ञ को प्रथल धनाता है और न यज्ञ को चगा करता है । पहला वाक् बोलकर बह सच बोलाता है। वह कहता है, 'अग्निद्रा' । क्योंकि अग्नि ही ब्रहा है। 'अग्नियज्ञः क्योकि अमि ही यज है । 'वनस्पतिर्यज्ञियः' क्योगि वनस्पतियाँ ही यश है। यदि वनस्पतियों न हो तो मनुष्य यज्ञ वैसे करें । इसलिये कहा, 'वनस्पतियशियः' ।।६।। अब वह उसके लिये 'व्रत के भोजन' को पकाते है । जो दीक्षित होता है यह देवों के समीप हो जाता है । देवों में से एक हो जाता है । देवों का साना पका होना चाहिये, २. किन्ने एका । इमल्लिगे वाले है । यह इस दूध ( तन-मोग्ल) को पीला है, आहुति नहीं देता। यह स्वय सा लेता है और पाहुति क्यों नहीं देता इराका कारण यह है--१०॥ देवों को जो विजय प्रास है यह उन्होंने यज्ञ के द्वारा प्राप्त की है। उन्होंने कहा कि मौन मी विधि हो कि इस को मनुष्य न पा आयें । उन्होंने यज्ञ के रस को ऐसे चूस लिया अमे शहद को मसियाँ शहद को। और बचे हुये यश के पोक को के द्वारा बखेर कर छुप गये । चूंकि इसके द्वारा यज्ञ के पाक को बखेरा (अयोपयन् ) इसलिये इसका यूप नाम पदा११॥ ॥

को ३.२.२. १२-१४ सोमयागनिरूपणम् तद्वा ऋषीणामनुश्रुतमास । ते यज्ञर्थ समभरन्यथायं यज्ञः सम्भृत एष घाऽन यज्ञो भवति यो दीक्षतऽएप वैनं तनुतऽएष एनं जनयति तद्यदेवात्र यज्ञस्य निधीतं यद्विदुर तदेवैतत्पुराप्याययति यदेष एवं प्रतयति नानौ जुहोति न हाप्याययेद्यदग्नौ जुहुयाह हैव मन्येत नाजुह्वत् ॥१२॥ इम वै प्राणाः । मनोजाता मनोयुजो दक्षमतको वागेवाग्निः प्राणोदानी मित्रावरुण चक्षुरादित्यः श्रोत्रं विश्वेदेवा एतासु हैवास्यैतद्देवतासु हुतं भवति ।।१३।। तद्धके । प्रथमे व्रतऽउभौ नीहियबायावपन्त्युभाभ्याश रसायो यदेवान यज्ञस्स- निर्णीतं यद्विदुग्धं तत्पनराप्याययाम इति वदन्तो यशु मतदुधा न दुहीत यस्येवातः कामयेत तस्य प्रतं कुर्यादेतदु होपास्यताऽउभौ व्रीहिययातन्यारब्यौ भवत इति तदु तथा न कुर्यान ह स यज्ञमाप्याययति न मंदधाति य उभी बीहिरवागारपति तस्मादन्यतरमेवायपेविड- अस्यैताऽउभी नीहियवो भवतः स यदेवास्यैतो हविर्भवतस्तदेवास्ौतारन्धारब्धौ भवतो या अतदुधा न दुहीत यस्यैवातः कामयेत तस्य प्रतं कुर्यात् ।।१४।। इसको प्रषियों ने सुना। उन्होंने यश को इकट्ठा किया । जैसे वह यश इकट्ठा किया गया उसी प्रकार वह जो दीक्षित होता है यश हो हो जाता है । क्योंकि यही उसयो तानता है और उत्पन्न करता है । और यश का रस चूस लिया गया था उस रस से वह फिर यश यो युक्त कर देता है जब यह प्रत-भोजन (दूध ) को पीता है और नातियाँ नहीं देता । यदि यद इसकी आहुति देवे तो यज्ञ को इससे युक्त न कर सके । परन्तु उसको सोचना चाहिये कि मैं साहुति ही दे रहा हूँ न कि ग्राहुति नहीं दे रहा ॥१२॥ यह प्राण (मनोजाता ) मन से ही उत्पन्न हुये हैं । और ( मनोयुजः) मन से युरा भोर (दक्ष कतय ) ज्ञान से युक्त हैं। अग्नि वाणी है । मित्र शोर वरुण प्राण और उदान है । श्रादित्य चत्तु है और सब देर श्रोन है। इन्हीं देवतायों की यह श्रादुति देता है ( दूध पान करना मानो इन देवताओं के लिये ग्राहुति देना है ) ॥१३॥ कुछ लोग पहले दिन के मत-भोन में चावल और जो मिला लेते हैं। उनमा पहना है कि यज्ञ का जो भाग चूस लिया गया उसको हम इन दोनों पदायों के द्वारा पिर प्रास पराते हैं । और यदि ग्रत की गाय दूध न दे तो इन्ही पदाथों से मत या भोजन बना ले । इस प्रकार चावल पोर जी दोनों अन्वारन्ध हो जाते हैं। लेकिन ऐमा नपरना चाहिये। क्योंकि जो चायल और दोनों जी मिलाता है यह न तो यश पोरम में युक्त परता न उमे नगा करता है । इसलिये इनमें से एक ही मिलाना चाहिये । चाया और जगे ( दरांपूर्ण- मास में तो)ी के काम में प्राते हैं। और उस समय उगवा पारध होती जाता है। गदिमा की गी दूध न दे को इन दोनों पटायों में मे मिमी से अपनी यानुमार प्रा-मोन मना ले माध्यन्दिनीये शतपथब्राहाणे मां०५.२.२.१५-१७। ती के { प्रथमे ते सर्वोषध, सर्वसुरम्यावपन्ति यदि दीक्षितमातिविन्देऽनेयातः कामयेत तेन भिपज्येद्यथा मतेन भिपज्येदिति तदु तथा म कुर्यात्मानुपॐ ह ते गझे कुर्वन्ति व्युद्ध तयज्ञस्य यमानुपं नेध दं यतें करवाणीति यदि दीक्षितमातिविन्देयेनेवातः कागयेत तेन भिपज्येा समाप्तिव पुण्या ||१५|| अथास्मै प्रतं प्रयचति । प्रतिनीय मानुषं काल साय दुग्धमपररात्रे प्रातर्दुग्धमप- राह व्याकृत्याऽएवं दैवं चैवैतग्मानुपं च व्याकरोति ।।१६|| अथास्मै व्रतं प्रदास्यन्नप उपस्पर्शयति । देवी धियं मनामहे सुमृडीकामभिष्टये बोपी यज्ञराहस सुतीर्था नोऽअसदशऽति मानुपाय वाऽएप पुराशनायावनेनिस्तेऽभान देव्यै धिये तस्मादाह दैयी धियं मनामहे सुमृद्धीकामभिष्टये वचौधो यज्ञयाहस सुतीर्था नोऽअसदशऽइति स यावकियच्च व्रतं नायिप्यनप उपस्पृशेदेतेने गोपस्पृशेत् ||१७|| अथ प्रतं प्रतयति । ये देवा मनोजाता मनोयुजो दक्षकतवरते नोऽवन्तु ते नः कुछ लोग प्रथम दिवस के मत-भोज में सब श्रीपध और सत्र मुगन्धित पदार्थ मिला लेते है कि यदि दीक्षित पुरुष को कोई रोग हो जाय तो जिस पदार्थ की इच्छा हो उसके द्वारा चगा हो जाय जैसे व्रत-भोज से चगा हो जाता है । परन्तु ऐसा न करना चाहिये । क्योंकि यह यशुभ है । यह मानुएपी प्रवृत्ति है। और जो मानुषी है वह यश के लिये सशुभ होती है। यदि दीक्षित पुरुष को रोग हो जाय तो वह जिससे चाहे उससे अपने को चगा कर सकता है । पूर्णता झेनी चाहिये । ( अर्थात् रोग की अवस्था में जो उपचार हो उसको यश का अश क्यों बनाया जाय ॥१५॥ मानुषी काल को बिताने के पश्चात् अध्वर्यु उसे प्रत-भोज देता है । शाम का दूध रात के पिछले पहर में और प्रातः का दूध दोपहर के बाद । यह व्याकृति (Distinction ) के लिये । इस प्रकार वह दैवी कार्य को मानुपी कार्य से अलग करता है ॥१६॥ जब वह उसको व्रत-भोज देता है तो उससे बल छुपाता है । इस मन को पढ़कर-- 'दैयो धिय मनामदे सुमृद्धीकामभिष्टये वनोंधा यज्ञराहस सुतीर्था नोऽअसदशे' (यजु०४१११। 'अपने सुख की पूर्ति के लिये हम गुस्स देने वाली, ब्रह्मवर्चस को बढ़ाने वाली, यज्ञ को धारण करने वाली दैवी बुद्धि को चाहते हैं । वह हमारे लिये सुतीर्थ श्रीर वश में रहने वाली हो जाय' । इससे पहले यह मानुपी भोजन के लिये अपने पापको पवित्र बनाता था, अब देवी भोजन के लिये । इसीलिये यह ऊपर का मंन पहता है । जब-जब ब्रत-भौज ग्रहण परने के लिये वह कोई विधि करे तो यह मत्र पढ़ना चाहिये ।।१७।। श्रथ वह नत-भोज को इस मन से ग्रहण करता है-'ये देवा मनोजाता मनी- युजो दक्षकनवस्ते नोऽवन्तु ते नः पान्तु तेभ्यः स्वाहा' ( यजु० ४११) । 'जो मनोजाता, मनोयुनः और दक्षतु देव हैं, वे हमारी रक्षा परें । हमको सुरक्षित रखें । उनके लिये थाहा'। इन प्रसार ग्रहण किया हुया प्रत-भौज वपटकार की आहुति के समान हो का०३.२.२. १८-१६ सोमयागनिरूपणम् पान्तु तेभ्यः स्वाहेति तद्यथा वपटकृत, हुतमेवमस्यैतद्भवति ॥१८|| अथ व्रतं व्रतयित्वा नाभिमुपस्पृशते । श्वात्राः पीता भवत यूयमापोऽअस्माकमन्त- रुदरे सुशेवाः । ता अस्मभ्यमयमा अनमीवा अनागसः स्वदन्तु देवीरमृता ऋताध इति देवान्याऽस्य उपावर्तते यो दीक्षते स देवतानामेको भवत्यनुत्सितं वै देवाना हविरथैत- गतप्रदो मिथ्याकरोति मतमुपोसिञ्चन्त्रतं प्रमीणाति तस्यो हैपा प्रातश्चित्तिस्तथो हास्यैतन मिपाकृतं भवति न व्रतं प्रमीणाति तस्मादाह श्वानाः पीता भवत यूयमापोऽअस्माकमन्त- रुदरे सुशेवाः । ता अरमभ्यमयक्ष्मा अनमीवा अनागसः स्वदन्तु देवीरमृता ऋतावृध इति स यात्कियच्च व्रतं वतयित्वा नाभिमुपस्पृशेदेतेनैवोपस्पृशेकस्तद्वेद यद्बतनदो नतमुपो- सिञ्चेत् ।।१।। अथ यन मेच्यन्भवति । तत्कृष्णविपाण्या लोप्टं पा किचिदोपहन्तीय ते यज्ञिया तनूरितीय वै पृथिवी देवी देवयजनी सा दीक्षितेन नाभिमिह्या तस्या एतदुद्गृह्मैव यज्ञियो तनूमथायज्ञियछ शरीरमभिमेहत्यपो मुयामि न प्रजामित्युभयं वाऽश्रत एत्यापश्च रेतश्च स एतदप एव मुञ्चति न प्रजाम होमुचः स्वाहाकृता इत्यर्थहस इव होता मुञ्चन्ति यदुदरे जाता है ॥१८॥ मत भोज को ग्रहण करने के अनन्तर यह नाभि को इस मत्र से छूता है-'धापाः पीता भवत यूयमापोऽअस्माकमन्तरुदरे सुशेवाः । ताऽअस्मभ्यमयमा अनमीवाऽभनागसः स्वदन्तु देवीरमृताऽभूतावृध.' ( यजु० ४।१२) । 'हे जलो, जो तुम पिये गये हो यह हमारे पेट में जाकर अच्ची सेवा करने वाले होयी । यह पवित्र दिव्य और अमृत रूपी जल हगको नीरोग और बलिष्ठ करें। जो दीक्षित होता है यह देवों के सगीप हो जाता है और देयों में से एक हो जाता है । देवों की हवि किसी बाह्य वस्तु से मिली नहीं होती। अब यदि व्रत. भोज में कुछ मिल जाय तो ऐसा समझना चाहिये मानो देवों की हथि मिलावट कर दी गई । यह पाप है । इस पाप का यह प्रायश्चित है जो ऊपर का मन पदा गया ( अर्थात् पशु० ४।१२)। क्योंकि सम्भव है कि प्रत भोज मनाने में कुछ मिलापट हो गई हो । जर मन भोज पीने के पश्चात् नाभि-स्पर्श करे तो इस मन को पढकर करना चाहिये ||१|| जब पेशाब करे तो काले मृग के सींग से मिट्टी का ढेला उठावे । और पढे-'इय ते यशिया तन् । ( यजु० ४।१३)। 'यह तेरा यश सम्बन्धी शयेर है। क्योंकि यह पृथ्वी देवी है और यश की साधक है । दीक्षित यो चाहिये कि इसे दूषित न करे । उरा ( पृथ्वी) के दस यश सम्बन्धी शरीर को (अर्थात् देले पो) उटापर हम अ-यज्ञ सम्बन्धी शरीर द्वारा काशमा से अपने को पवित्र करता है यह कहकर-'यो मुचामिन प्रजाम्' (AT० १।१३)। 'जन्ना को छोड़ता हूँ, न कि सन्तान को। इस स्थान से दोनों निकलते हैं जल भी भोर वीर्य भी । यहाँ यह जल को छोड़ता है, न कि मनायो। अब कहना है, 'हो मुन्न पादा ना. (या० १३)। प्रभार '( यह जल ) पट यो दूर परने गले और सारा में परिण J माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे फां०.३.२.२.२०-२२॥ गुष्टितं भवति तस्मादाहाय होमुच इति स्वाहाकृता. पृथिवीमाविशतेत्याहुतयो भूत्वा शान्ताः पृथिवीमाविशतेत्येतदाह ।।२०।। अथ पुनर्लोप्टं न्यस्यति । पृथिव्या सम्भवेतीय वै पृथिवी देवी देवयजनी सा दीति- तेन नामिमिया तस्या एतदुद्गृह्येय यतियां तनृमथायज्ञियधं शरीरमम्पमितत्तामेनाम्या- मेतरपुनर्यज्ञिया तनं दधाति तस्मादाह पृथिव्या सम्भवेति ।।२१।। अथाग्नये परिदाय स्वपिति । देवान्याऽएप उपावर्तते यो दीक्षते स देवतानामेको भवति न वै देवाः स्वपन्त्यनारुदो वाऽएतस्यान्यनो भात्यग्नि देवानां व्रतपतिस्तस्माऽपये- तरपरिदाय म्वपित्यग्ने स स जागृहि ययय सु मन्दिपीमहीत्य त्वं जागृहि वयश स्वस्याम इत्येतदाह रक्षाणोऽअनयुच्छन्निति गोपाय नोऽप्रमत्त इत्येतदाह प्रयुधे नः पुनस्कृधीति यथेतः सुप्त्वा स्वरित प्रयुष्यामहा ऽएवं नः कर्वित्येवैतदाह ।।२२।। अथ यत्र सुप्त्वा पुन वद्रास्यन्भवति । तद्वाचयति पुनर्मनः पुनरायुर्मऽयागन्पूनः प्राणः पुनरात्मा मऽआगन्पुनश्चक्षु' पुनः श्रोत्रं मऽगनिति सर्ने ह वाऽएते खपतोऽप- किये गये है' अर्थात् पहले दूध के रूप में पान किये गये थे। क्योंकि उदर में जो कष्ट-युक्त जल ( मूत्र) होता है उसको दूर करते हैं । अब कहता है-'पृथिवीमाविशत' ( यजु• ४।१३) । 'पृथिवी में प्रवेश करो। ( मूत्र को सम्बोधन करते ) । अर्थात् यह कहता है कि 'आहुति बनकर शान्त होकर पृथिवी में प्रवेश करे ॥२॥ श्रर फिर देले को क देता है यह कहकर-'पृथिव्या सभव' (यनु० ४।१३)। 'पृथिवी से मिल जा'। यह पृथिवी देवी गौर यश की स्थली है । दीक्षित को नाहिये कि उसे मून से अपविन न करे । उसके इस यज्ञ सम्बन्धी शरीर को उठाकर उरा य-यज्ञ-सम्बन्धी शरीर में मूत्र छोड़ा। अब उराको पिर यज्ञ सम्बन्धी शरीर में रख देता है । इसलिये कहता है-'पृथिव्या सभव' ( यजु० ४११३)। 'पृथिवी में मिल जा ॥२१॥ अब अपने आप को अग्नि के सुपिर्द करके सो रहता है । जो दीक्षित होता है वह देवी के समीप सिंच श्राता है । वह देवों में एफ हो जाता है । देव तो सोते नहीं । परन्तु यह सोये गिना रह नहीं सकता। अग्नि देवों में व्रतपति है । इसलिये वह अपने को अग्नि थे समर्पण करके सोता है यह पढकर–अग्ने त्यछ मुबागृहि ययण सु मन्दिपीमहि' (यजु ४११३)। अग्नि तू जाग और हम भली भाति आराम कर लें। अर्थात् यह अग्नि से यहता है कि तू जाग और हम सोचें। फिर वह कहता है-रक्षाणोऽनप्रयुच्छन्' (गनु ४।१३)। 'हमारी निरन्तर रक्षा कर । अर्थात् प्रमादरहित होकर रक्षा कर । 'प्रबुधे न' पुन स्कृधि' ( यजु. ४११३)। हम अच्छी तरह जागें । अर्थात् हमको इस योग्य बना कि हम जन जागें तो स्वस्थ हो ॥२२॥ श्रव सो चुक्ने के पश्चात् पिर उसे प्रालस्य न था जाय इसलिये (अध्वर्यु) उससे यह मन बुलवाता है, 'पुनर्मनः पुनरायुर्मऽनागपुन. प्राणः पुनरात्मा मऽआगन् का० ३.२.२ २३ २४ । मोमयागनिम्यम् मामन्ति प्राण एय न तैरेवेतत्सुप्त्या पुनः संगच्छते तस्मादाह पुनर्मनः पुनरायुर्मऽभाग- पुनः प्राणः पुनरारमा मऽआगन्पुनश्चक्षुः पुनः श्रोत्र मऽश्रागन् । येशानरोऽअदब्धस्तनूपा अनिनः पातु दुरितादवद्यादिति तघदेशात्र स्वप्नेन या येन वा मिथ्याकर्म तस्मानः सर्वरमा. दग्निगोंपायत्वित्येतदाह तम्मादाह वैश्वानरो भदधश्तनृपा भनिनः पातु दुरितादवद्या- दिति ॥२३॥ अथ यहीक्षितः । अनत्यं वा व्याहरति कथ्यति वा तम्मिथ्या करोति व्रतं प्रमीणा त्यकोधो पर दीक्षितस्यामि देवाना प्रतपतिस्तमेवैतदुपधारति त्यमग्ने प्रतपा असि देषऽश्रा गत्येष्वा । त्वं यज्ञप्वीदयाऽइति तस्यो हेपा प्रायश्चित्तरतथो हास्यतन मिश्याकृत भवति न प्रत प्रमीणाति तस्मादाह त्वमग्ने तपा असि देवऽया मत्येष्वा । वं याप्पीय इति ॥२४॥ अथ यदीक्षितायामिहरन्ति । तस्मिन्याचयति राखेयत्सोमा भूयो भरेति सोमो ह याऽस्माऽएतद्युते यद्दीक्षितायामिहरन्ति स यदाह रास्यत्सोमेति रास्त न इयत्सोमेत्येवेत- पुनधनुः पुन. श्रीन मऽनागन्' ( यजु. ४१५)। 'मेरा मन पिर या गया। मेरी श्रायु फिर आ गई। गेरे प्राण पिर ग्रा गये । मेरा अात्मा फिर या गया। मेरी श्राप पिर श्रा गई । मेरे कान फिर आ गये' । सोने वाले थे यह सब उससे दूर हो जाते हैं । येवल माण रह जाता है। इसलिये कहा-'पुनर्मनः पुनरायुर्मऽयागन् पुनः प्राणः पुनरात्मा मऽनागन् पुनश्चतुः पुनः श्रोर मऽयागन् । वैश्वानरोऽअदम्पस्तनपाऽग्निन. पातु दुरि. तादयद्यात्' (यजु० ४।१५)। 'वैश्वानर अर्थात् सब पुरुषों का हितकारक और 'श्रदध' अर्थात् किसी रो न सताया हुश्रा अग्नि हमको निन्दित (नाम न लेने योग्य ) पाप से वचावे' । उसके कहने का तात्पर्य यह है कि जो सोने में या अन्यथा पाप हो सकते हो उनसे ईश्वर हमारी रक्षा करे। इसलिये यह मन पढ़ता है, 'पुनर्मनः" दुरितादय- द्यात्' (यजु० ४११५) ॥२३॥ जो पुरुप दीक्षिव हुआ है वह यदि व्रत के विरुद्ध आचरण करता है या कोध करता है तो वह पाप करता है सोर व्रत को भग कर देता है । दीक्षित पुरुष को क्रोध नहीं करना चाहिये । अग्नि देवों का रापति है। इसलिये उसी का साश्रय लेता है यह मन पदक्र- 'चमग्ने व्रतपाऽयशि देवऽया मत्यया । स्व योघोड्य ' ( यजु० ४।१६) । 'हे अग्नि देव याप मत के पालने वाले हैं। मनुष्यों के बीच में | आप यशों में प्रशसा के योग्य हैं। यह उस पाप का प्रायश्चित है । ऐसा पदने से वह यह दोष नहीं करता और न उसका प्रत भंग होता है। इसलिये वह यहता है 'स्वमग्ने मापा"""""यज्ञे वीड्य ' ( य०४।१६ ) ||२४|| अब लोग दीक्षित पुरुष के लिये नो भेंट देते हैं उस समय ( अपयु) उरासे यह जाप कराता है-रास्यत् सोमा भूयो गर' (यजु ४१६) । 'हे सौम इतने को दे । और अधिक को भरपूर करजो मैट लाई जाती है उसका सोम ही देने याला है। इसलिये माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०३.२.२.२५-२७ । दाहा भूयो भरेत्या नो भूयो हरेत्येवैतदाह देवो नः सविता बसोर्दाता वस्वदादिति तथो हास्माऽएतत्सवितृप्रसूतमेव दानाय भवति ॥२५।। पुरास्तमयादाह । दीक्षित याचे यथेति तामस्तमिते वाचं विसृजते पुरोदयादाह दीक्षित वाचं यछेति तामुदिते वाचं विसृजते संतत्याऽएवाहरेथैतद्राच्या संतनोत्यहा रात्रिम् ॥२६॥ नैनमन्यत्र चरन्तमभ्यरतमियाद । न स्वपन्तमभ्युदियात्स यदेनमन्यत्र चरन्तमभ्यस्त- मियादानेरेनं तदन्तरियाद्यत्स्वपन्तमभ्युदियादह्न एनं तदन्तरियानात्र प्रायश्चित्तिरस्ति प्रतिगु- प्यमेवेतस्मात् न पुरावभृथादपोऽभ्यवेयान्नैनमभिवर्षेदनक्क्लुप्तथ ह तद्यत्पुरावभृभादपोऽभ्यवे. याधद्वैनमभिवदथ परिहालं वाचं वदति न मानुपी प्रस्तां तद्यत्परिहालं वाचं यदति न मानुपी प्रसृताम् ॥२७॥ यज्ञेन वे देवाः । इमां जिति जिम्युयपामियं जितिस्ते होचुः कथं न इदं मनुष्यैरन- भ्यारोप स्यादिति ते यशस्य रसं धीत्वा यथा मधु मधुकृतो निर्धयेयुर्विदुह्य यज्ञं यूपेन पहता है 'रास्वेयत् सीमाभूयोभर' । तात्पर्य यह है कि हे सोम ! इतना हमारे लिये दे और धागे के लिये अधिक ला । यब कहता है-'देवो नः सविता बसौता वस्वदात्' ( गजु० ४११६)। 'धन के दाता सविता देव ने यह धन मुझे दिया' । इस प्रकार यह दान सविता से प्रेरित हुआ होता है ॥२५॥ सूर्य अस्त से पहले ( अभ्यर्यु) कहता है, दीक्षित पुरुष, त् याणी को रोस । सूर्यास्त से पीछे वह वाणी को छोड़ देता है । सूर्य उदय के पहले ( अध्वर्यु) रहता है, 'दीक्षित पुरुष, न पाणी को रोक' । सूर्योदय के पीछे यह वाणी को छोड़ देता है । यह वह सिलसिला कायम रखने के लिये परता है। दिन मा रात के साथ सिलसिला कायम रता है और रात का दिन के साथ ॥२६॥ ऐसा न हो कि वह ( यज्ञशाला से ) बाहर हो और सूर्य अस्त हो जाय और न ऐसा हो कि यह सोता रहे और सूर्य-उदय हो बाय । यदि यह बाहर हो और सूर्यास्त हो जाय तो सूर्य उसके और रात के बीच मे अन्तर डाल देगा और अगर सूर्योदय के समय सोता रहेगा तो सूर्य उसके और दिन के बीच में अन्तर डाल देगा अर्थात् उसका सिलसिला (सन्तति ) टूट जायगा । इसरा कोई प्रायश्चित भी नहीं है । इसलिये इससे बचा रहे । स्नान से पहले जलों में न जाये और न वर्षा में भीगे । कयोंकि स्नान से पहले जलों में प्रवेश करना या वर्ण में भीगना अनुचित है । रुक-रुक कर बोलता है । मनुष्य की भाँति नहीं । कफ-रुक कर स्यों बोलता है श्रीर मनुष्य की भाँति क्यों नहीं । इसका कारण नीचे दिया है ॥२७॥ देवों ने उस विजय को जो उनको प्राप्त है यज्ञ के द्वारा ही प्रास किया। उन्होंने पहा, 'यह जगत् ऐमा कैमे हो जिममें मनुष्य न रह सके। उन्होंने यज के रस को चूस लिया जैरो मधुमारी शहद को । यश को दूर पर उसे यूप से तितर वितर परफे छिप गये।

पा० ३. २. ३. १-२ सोमयागनिरूपणम् ३७७ 'गोपयित्वा तिरोऽगमवथ यदेनेनायोपयंस्तस्माद्यपो नाम ॥२८॥ तद्वाऽऋपीणामनुश्रुतमास । ते यशार्थ समभरन्यथायं यज्ञः सम्भृत एवं वाऽएप यन, सम्भरति यो दीक्षते वा यज्ञस्तयदेवात्र यज्ञम्य नितिं यद्विदुग्धं तदेवैतत्पुनरा- प्याययति यत्परिहालं वाचं वदति न मानुषी प्रसूता न हाप्यायवैद्यत्प्रसूता मानुपी वाचं वदेत्तग्मात्परिचालं वाचं वदति न मानुषी प्रस्ताछ ॥२६॥ स वै धीक्षते । वाचे हि धीक्षते यज्ञाय हि घीक्षते यज्ञो हि वारधीक्षितो ह वै नाम- तद्यदीक्षित इति ॥३०॥ मायणम् ॥१ [२.२.] ॥॥ चूँकि यूर के द्वारा तितर बितर किया इसलिये इसका नाम यूप पहा ।।२८।। अपियो ने इसको सुना। उन्होंने यज्ञ को इकट्ठा किया । जैसे यह यश इकट्ठा किया गया उसी प्रकार जो दीक्षित होता है यह यज्ञ को इकट्ठा करता है । क्योंकि वाणी ही यश है । और यज्ञ का जो भाग चूस लिया गया उसको रुक-रुक कर बोलकर फिर स्थापित कर देता है और मनुष्य के समान नहीं बोलता । यदि वह मनुष्य की भाँति जल्दी-जल्दी बोले तो उस भाग को स्थापित न कर सके । इसलिये वह मनुष्य की भाँति नहीं बोलता किन्तु रुक-रुक कर बोलता है ॥२६॥ अब वह 'धीक्षते' अर्थात् दीक्षा लेता है । वाणी के लिये दीक्षा लेता है । यश के लिये दीक्षा लेता है । वाणी ही यज्ञ है । 'धीक्षा' को ही 'दीक्षा' कहते हैं । ३०॥ अध्याय 7-ब्राह्मरण आदित्यं चरं प्रायणीय निर्वपति । देवा ह वाऽमस्यां यहं तन्याना इमां यज्ञा- दन्तरीयुः सा हैपामियं यज्ञं मोहयां चकार कथं नु मयि यज्ञं तन्वाना मां यज्ञादनतरीयु- रिति त ह यज्ञं न प्रजभुः ।।१।। ते होचुः। यन्यस्यामेव यजमतर्थस्महि कथं नु नोऽमुहत्कथं न प्रजानीम इति ॥२॥ अदिति के लिये मायणीय चरु बनाता है ! ( यहाँ प्रायणीय-दृष्टि का वर्णन है)। जय देव इस पृथिवी पर यज्ञ रचाने लगे तो उन्होंने इस पृथिवी को ही यश से बहिष्कृत कर दिया । उस पृथिवी ने उनके इस यज्ञ को मोहित ( गड़बड़ ) कर दिया । उसने कहा कि यह लोग मेरे ऊपर तो यज्ञ रचते हैं और मुझी को यश से बाहर निकाले देते हैं । उनको इस यक्ष का प्रशान न मा ।।। उन्होंने कहा, 'हमने जिस यश को इस पृथिवी में रचा वह यज्ञ गड़बड़ से हो गया। हमको इसका प्रज्ञान क्यों न हो सरासरी का० ३.२, ३.३८। माध्यन्दिनीये शतपथवादाणे ते हाचु । अस्यामेन यज्ञ तन्धाना इमा यज्ञादन्तरगाम सा न इयमेन यज्ञममूमु हदिमामेोपधावामेति ॥३॥ ते होचु । यन्नु त्वय्येव यज्ञमतमहि क्य नु नोऽमुहत्कथ न प्रजानीम इति ॥४॥ सा होवाच । मण्येव यज्ञ तन्याना मा यज्ञादन्तरगात सा योऽहमेव यज्ञमममुह भाग नु मे कल्पयताय यज्ञ द्रक्ष्यथाथ प्रज्ञास्यथेति ।।५।। तथेति दवा अनुवन् । तवेव प्रायणीयस्तवोदयनीय इति तस्मादेप प्रादित्य एस प्रायपीया भात्यादित्य उदयनीय इयॐ ह्ये गादितिस्ततो यज्ञमपश्यस्तमतन्वत ॥६॥ स यदादित्य चरु प्रायणीय निर्वपति । यज्ञस्यैव दृष्टय यज्ञ दृष्ट्या मीणानि त तनमाऽइति तस्मादादित्य चर प्रायसीय निर्धपति तदै निरुपछ हविरासीदनिष्टा देना || अथैन्य पथ्या स्वस्ति प्रारोचत । तामयजन्वायै पथ्या स्वस्तिर्भाग्यज्ञस्तद्यज्ञमप- श्यस्तमतन्यता अभ्योऽग्नि प्रारोचत । तमयजन्स यदाग्नेय यज्ञस्यासीत्तदपश्यन्यद्वै शुष्क यज्ञस्य उन्होंने कहा, 'हमने इसी पर यश रना और इसी की यश से बाहर कर दिया । इसी ने यज्ञ को गड़गड़ा दिया । इसलिये इसी के पास चले ॥३॥ उन्होंने कहा, "नव हमने तेरे ही ऊपर यज्ञ रचा तो यह यज्ञ गड़बड़ा कैसे गया। हमको इस यश का प्रशान कैसे न हो सका'?॥४|| उन्होने उत्तर दिया, 'तुमने मेरे ही ऊपर यज्ञ रचा, मुझी को यज्ञ से बाहर कर दिया । मैने ही यश की गड़वा दिया । मेरा भाग निकाल दी । तन तुम यन को देखोगे, तभी तुमको इसका परिज्ञान होगा || देवों ने कहा, 'श्रच्छा ऐसा ही करेंगे । मायगीय और उन्यनीय ग्राहुत्तियाँ तेरी ही होगी । इसलिये प्रायणीय माहुति अदिति की होती है और उदयनीय भी अदिति की | यह पृथ्वी ही अदिति है । तब उन्होंने यश को देखा और उसको रथ गला ||६|| वह जी अदिति के लिये प्रायणीय चर बनाता है यह यज्ञ के दर्शन के लिये । 'यज्ञ को देसपर मैं ( सोम) को खरीदूंगा और यश की रचूंगा' ऐसा सोचकर वह दिति के लिये प्रायणीय चर तैयार करता है । इपि तो तैयार हो गई थी पर तु ( अदिति) देवता के लिये दी नहीं गई थी||5|| अब इनको पथ्य-स्वस्ति (मार्ग का कल्याण ) मिली 1 उसके लिये इन्होंने शाहुति दी। वाणी ही पथ्य सस्ति है। वाणी ही यश है । इन प्रसर उहोंने यज्ञ को देखा और उससे रचा ॥ अब उनको अग्नि मिला । उसरे लिये उन्होंने पाहुति दी। अब उन्होंने यश ये ।

मा० ३, २, ३.६-१३। सोमयागनिरूपणम् तदाग्नेयं तदपश्यंस्तदतन्यत ll अथैभ्यः सोमः प्रारोचत । तमयंजन्स यत्सौम्यं यज्ञस्यासीत्तदपश्यन्यद्वाऽआर्द्र यज्ञस्य तत्सौम्यं तदपश्य॑स्तदतन्वत ।।१०।। अथैम्यः सविता प्रारोचत । तमयजन्पशवो वै सविता पशनो यज्ञस्तद्यज्ञमपश्यंस्त मतन्यताथ यस्यै देवताये हनिर्निरतमासीत्तामयजन् ॥११॥ ता वाऽएताः । पञ्च देवता यजति यो वै स यज्ञो मुग्घ भासीत्पाडतो वै स भासी- तमेताभिः पञ्चभिर्देवताभिः प्राजानन् ||१२|| प्रतवो मुग्धा आसपञ्च | तानेताभिरेव पञ्चभिर्देवतामिः प्राजानन् ॥१३॥ दिशो मुग्धा श्रासन्पच । ता एतामिरेव पञ्चभिर्देवताभिः प्राजानन् ॥१४॥ उदीचीमेव दिशम् । पश्यया स्वस्त्या प्राजानस्तस्मादनोत्तराहि वाग्वदति कुरुपञ्चा- लवा याग्थ्येपा निदानेनोदीची होतया दिशं प्राजानन्नुदीची ह्येतस्यै दिक ।।१५।। प्राचीमेव दिशम् । अग्निना प्राजानंस्तस्मादमि पश्चात्प्राञ्चमुद्धृत्योपासते प्राची, उस माग को देखा जो अग्नि का भाग था। यज्ञ का जो शुष्क भाग है वह अग्नि का है। उसको उन्होंने देखा और रचा ।।६।। अब इनको सोम मिला । उसरे लिये उन्होंने ग्राहुति दी । अब उन्होंने यश के उस भाग को देसा जो सोम का भाग था। यज्ञ का जो गीला भाग है वह सोम का भाग है। उराको उन्होंने देखा और रचा ॥१०॥ अब इनको सविता मिला । उसके लिये उन्होंने ग्राहुति दी । पशु ही सविता है । पशु ही यज्ञ हैं। उस यश को उन्होंने देखा । उस यश को रचा । इस प्रकार जिस देवता के लिये हवि बनाई गई उभी के लिये दी गई ।।११।। अब यह पाँच देवताओं को आहुति देता है ! क्योकि जब यह यज्ञ गडबड़ाया गया तो इसके पाँच भाग हा गये । इन पॉच देवताओं के द्वारा उनको उनका ज्ञान हुआ ।।१२।। ऋतुयें भी गडबड़ाकर पाँच हो गई । इनको भी पाँच देवताओं के द्वारा जाना गया ॥१३॥ दिशायें भी गड़बड़ा कर पाँच हो गई। इनको पाँच देवतायो ये द्वारा पहचाना गया ॥१४॥ पथ्य-सस्ति र द्वारा उन्होंगे उत्तर दिशा को पहचाना । इसलिये वुरू पाचालो में पाणी ही उत्तर ( उत्कृष्ट) होती है । यह (पथ्यस्यस्ति ) वाणी ही तो है। इसी के द्वारा उन्होंने उत्तर दिशा को पहचाना । इस ( पथ्य-स्वस्ति) की दिशा उत्तर है ।।१५।। पूर्व दिशा यो अग्नि के द्वारा पहचाना । इसलिये अग्नि के पीछे से होकर पूर्व को भोर ले जाते हैं, और उसकी उपासना करते हैं । क्योंकि ( अग्नि ) के द्वारा उन्होंने पूर्व

माध्यन्दिनीये शवपथनाहाणे
कां०३.२, ३. १६-२१॥
येतेन दिशं प्राजान प्राची ह्येतस्य दिक ||१६||.
दक्षिणामेव दिशर्छ । सोमेन प्राजानस्तस्मात्सोम क्रीतं दक्षिणा परिवहन्ति तस्मा-
दाहुः पितृदेवत्यः सोम इति दक्षिणा होतेग दिशं प्राजानन्दक्षिणा ह्येतस्य दिक् ||१७||
प्रतीचीमेव दिशछ । सवित्रा प्राजानन्नेप यै सविता य एष तपति तस्मादेप प्रत्य-
ड्डेति प्रतीची होतेन दिशं प्राजानन्प्रतीची ह्येतस्य दियः ॥१८॥
उद्ममेय दिशम् । अदित्या प्राजाननिय वाऽअदितिस्तस्मादस्यामूर्ध्या श्रोषधयो
जायन्तऽजा वनस्पतय ऊर्ध्या ह्येतया दिशे प्राजानन्मूर्छा होतस्यै दिक् ॥१ell
शिरो चै यानरयातिथ्यम् । बाहू प्रायणीयोदयनीयारभितो वै शिरो वाहू भवतस्त.
स्मादभित प्रातिश्यमेते हविपी भवतः प्रायणीयचोदनीयश्च ।।२०।।
तदाहुः । यदेव प्रायणीये कियेत तदुदयनीये क्रियेत यदेव प्रायणीयस्य वर्हिर्भवति
तदुदयनीयस्य पहिर्भवतीति तदयोद्धृत्य निदधाति ताथं स्थाली साक्षामको प्रमृज्य
मेक्षणं निदधाति यऽएव प्रायणीयस्य विजो भवन्ति तऽउदयनीयस्यऽविजो भयन्ति
तघदेतत्समान यज्ञे क्रियते तेन वाहू सदृशौ तेन सरूपौ ॥२१॥
दिशा को पहचाना और पूर्व दिशा उसी की है ॥१६॥
दक्षिण दिशा को सोम के द्वारा पहचाना। इसलिये सोम क्रय के पीछे उराको
दक्षिण को ले जाते हैं। इसीलिये कहते हैं कि सौम पितृ-देव वाला है। उसी के द्वारा
उन्होंने दक्षिण दिशा को पहचाना । दक्षिण दिशा इसी की है ॥१७॥
सविता के द्वारा उन्होंने पश्चिम दिशा को पहचाना। क्योंकि सविता तपता है।
इसीलिये वह पश्चिम को जाता है। उसी के द्वारा उन्होंने पश्चिम को पहचाना । पश्चिम
दिशा उसी की है |॥१८॥
अदिति के द्वारा उन्होंने ऊर्च (ऊपर की) दिशा को पहचाना । यह पृथिवी)
ही अदिति है। इसलिये इस पृथिवी पर थोपधियाँ ऊपर को उगती है। उसी के द्वारा
उन्होंने ऊपर की दिशा को पहचाना । ऊपर की दिशा उसी की है ||१६||
(सोम के प्रति ) जो अातिथ्य किया जाता है वह यज्ञ का शिर है। प्रायणीय और
उदयनीय (अर्थात् पारम्भ की और अन्त की रियायें ) यज्ञ के बाहू है । बाहू शिर
फे दोनों शोर रहते हैं। इसलिगे प्रायणीय और उदयनीय अातिथ्य के दोनों ओर होती
है ॥२०॥
कुछ लोग कहते हैं कि जो कृत्य प्रायणीग में हो वही उदयनीय में भी हो। जो
प्रायणीय की यदि है वही उदयनीय को मी, वह इसकी यहाँ से हटाकर अलग रख देता
है। थाली को भुने हुये वर्ष के थ श्रीर चमचे (मेक्षणं) यो मांज कर एफ भोर रस
देता है । जो प्रायणीय र ऋत्विज होते हैं यही उदयनीय के भी होते हैं । यह यज्ञ में एक
ग होते हैं । इगलिये एकमा रुप होने के कारण यह यज्ञ के बाह नहलाते हैं ॥२१॥

को. ३. २. ४.१ सोमयागनिरूपणम् २८१ तदु तथा न कुर्यात् । काममेवैतदर्हिरनुपहरेदेवं मेक्षणं निर्णिज्य स्थाली निदध्या- घऽएव प्रायणीयस्यऽविजो भवन्ति तऽउदयनीयस्यऽबिंजो भवन्ति यधु ते विप्रेताः स्युर- पन्य एव स्युः स यदै समानौदेवता यजति समानानि हवीपि भवन्ति तेनैव बाहू सदृशी तेन सरूपो ॥२२॥ स वै पञ्च प्रायणीये देवता यजति । पञ्चोदयनीये तस्मात्पञ्चेत्थादड्गुलयः पञ्चे- स्थातच्छम्वन्तं भवति न पली: संयाजयन्ति पूर्वार्ध वाऽअन्वात्मनो बाहू पूर्वार्धमेवैतद्यज्ञ- स्याभिसंस्करोति तस्मालम्वन्तं भवति न पत्नीः संयाजयन्ति ॥२३॥ बामणम् ॥ २ ॥ [२.३] 10 परन्तु ऐसा नहीं करना चाहिये । चर्हि को ( भाग में) डाल देना चाहिये और चमचे को भी। और थाली को मांज कर अलग रख देना चाहिये । जो प्रायणीप के विज् हो वही उदयनीय के भी हो । यदि कोई मर जाय तो दूसरे नियत कर लिये जायें । यह दोनों यज्ञ के बाहू इसलिये हैं कि इनके देवता एक ही हैं और ग्राहुतियाँ एक ही । इरा प्रकार इनका स्वरूप भी एक ही है ॥२२॥ प्रायणीय में पाँच देवताओं की आहुतियों दी जाती हैं, और उदयनीय में भी । इसलिये पाँच अँगुलियों यहाँ हैं और पाँच अँगुलियों वहाँ । प्रायणीय के अन्त में शम्यु होता है, पत्नी-संयाज नहीं होता। भुजायें शरीर का अगला भाग हैं ! यह प्रायणीय भी । इसलिये इसके अन्त में शम्यु होता है, पत्नी-संयाज नहीं होता ॥२३॥ यजका अगला भाग अध्याय-बाहरण ४ दिवि सोम आसीत् । अथेह देवारते देया अकामयन्ता नः सोमो गच्छेत्तेनाग- तेन यजेमहीति तऽरते मायेऽअजन्त सुपर्णी च कई च तद्धिपण्यानां ब्राह्मणे व्याख्या- यते सौपणीकाद्रवं यथा तदास ॥१॥ तेभ्यो गायत्री सोममछापतत् । तस्याऽनहरन्त्यै गन्धर्यो विश्वावसुः पर्यमुप्याचे सोम चौलोक में था, और देव यहाँ ( पृथ्वी पर ) थे । देवो ने चाहा कि सोम हमारे समीप ना जाय । तो उसके द्वारा यज्ञ करें। उन्होंने दो माया बनाई, सुपए और कद । मुपणी और कद्र की कथा धियों के ब्राझए में लिखी है ॥शा उनके लिये गायत्री सोग के पास उड गई । जब यह उसे ला रही थी तो गन्धर्व विश्वावमु ने उसको चुरा लिया । देवतानों ने जान लिया कि सोम पर धोलोक में नहीं है माध्यन्दिनीये शतपथमाझणे का० ३.२.४, २-७ । देवा अविदुः प्रच्युतो वै परस्तात्सोमोऽथ नो नागच्छति गन्धर्वा वै पर्यमोपिपुरिति ।।२।। ते होचुः । योपित्कामा वे गन्धर्वा वाचमेवैभ्यः अहिण्याम सा नः सह सोमेनाग- गिष्यतीति तेभ्यो वाचं प्राहिएवन्तसैनान्सह सोमेनागच्छत् ।।३।। ते गन्धर्वा अन्यागत्यानुयन् । सोमो युप्मा यागेपास्माकमिति तथेति देवा भभुव- निहो चेदागान्गेनाममीपहेब नेप्ट बिहयामहाऽइति तां व्याप्यन्त ॥४।। तस्यै गन्धर्वाः । वेदानेव प्रोचिरऽइति वै वयं विद्मति वयं विद्मति ।।५।। अथ देवाः । वीणामेव सृष्ट्या वादयन्तो निगायन्तो निपेरिति च ते वयं गारयाम इति त्या प्रमोदयिष्यामहऽइति सा देवानुपायवर्त सा वै सा तन्मोघमुपाववर्त या स्तुवनयः शप्रेसद्भयो नृत्तं गीतमुपावर्त तस्मादप्येतर्हि मोघराहिता एव योषा एवथं हि यागुपार वर्तत तामु खन्या अनु योपास्तस्माद्य एवं नृत्यति यो गायति तस्मिन्नेवैता निमिश्लतमा तहा एतदुभयं देवेप्यासीत् । सोमश्च वाच स यत्सोमं क्रीणात्यागत्याऽएयागतेन यजा.ऽइत्यनागतेन ह यै स सोमेग यजते योऽक्रीतेन यजते ॥७॥ गन्धर्वो ने इसे चुरा लिया है ॥२।। उन्होंने कहा, 'गन्धर्य लोगों को स्त्रियाँ प्रिय हैं । उनके पास वाणी भेज दें। यह सोम फे भाग हमारे पास चली यावेगी। उन्होंने पाणी को भेजा और वह सोम को लेकर चली पाई ॥३॥ गन्धर्व उसके पीछे-पीछे याये और कहने लगे कि 'सोम तुम्हारा और वाणी हमारी। देवों ने कहा, अच्छा । परन्तु यदि वह यहाँ थाना चाहे तो उसको बलात्कार से न ले जायो । उसको राजी कये। इस प्रकार उन्होंने उसको राजी करना चाहा ॥४॥ गन्धर्यों ने उसके लिये वेदों का पाठ किया और कहने लगे, 'हम जानते हैं, हम जानते हैं ॥५॥ तब देवी ने वीणा बनाई और बजा-बजाकर कहने लगे कि 'हम इस प्रकार बजायेंगे, हम इस प्रकार मुझे प्रसन्न करेंगे'। यह देवों के पास चली थाई । परन्तु वह व्यर्थ ही भाई क्योंकि जो लोग स्तुति और प्रार्थना करते थे ( अर्थात् वेद-पाठी गन्धर्व) उनसे हमर गाने-बजाने वालों के पास भा गई । इसीलिये स्त्रियाँ याज तक व्यर्थ बातों में फंसी रहती है। जैरो वाणी ने किया वैसे ही अन्य स्त्रियाँ भी करती हैं। और जो गाता-बजाता है उसी पर वे मोदित हो जाती है ।।६।। इस प्रकार सोम और वाणी दोनों देवों को मिल गये । सोम को खरीदा इसलिये जाना है कि अपनी सम्पत्ति से या किया जा राके। यदि बिना सरीदे सीम से यज्ञ रिया तो मानो नाजायत्र सम्पत्ति से पत्र दिया गया।

t०.२. ४.६११। सोमयागनिम्पणम् अयं यद्धुमायामाज्यं परिशिष्टं भाति । तज्जुहा चतुकृत्यो वियहाति वहिपा हिरण्यं प्राध्यापधाय जुहोति कृत्स्नेन पयसा जुवानीति समानजन्म वै पयश्च हिरण्य चोगय ह्यग्निरेतसय ॥८॥ स हिरण्यमवद्धाति । एपा ते शुक्र तनूरेतदर्च इति वर्को वाऽएतद्धिरण्य तया सम्भर भाजं गच्छेति स यदाह तया सम्मति तया सम्पृच्यसेत्येतदाह प्राजं गच्छति सोमो वे भाट सोमं गच्छेत्येवैतदाह ॥६॥ ता यथैवादो देवाः । प्राहिएतन्त्सोममचैवमेवैनामेप एतत्पहिणोति सोममन्छ वाग्य सोमक्रयणी निदानेन तामेतयाहुत्या प्रीणाति प्रीतया सोम क्रीणानीति ।।१०।। स जुहोति । जूरीत्येतद वा अस्या एक नाम य-जूरसीति धृता मनसेति मगसा चाऽइय वाग्धृता मनो वाऽइद पुरस्ताद्वाच इत्य बद मैतद्वादीरित्यलालमिव ह । वाग्वदे- धन्मनो न स्यात्तस्मादाह धृता मनसेति ॥११॥ जुएटा विष्णवऽइति । जुष्टा सोमायेत्येवैतदाह यमछेम इति तस्यास्ते सत्यसयसः घवा में जो घी बचा था, उसको चार भाग पर जुहू गे डाल देता है। और बर्हि (कुशा) से सोने का टुकड़ा बाँधकर (जुहू मे ) रख देता है और आहुति देने म यह समझता है कि में शुद्ध घी से याहुति देता हूँ क्योकि घी और सोना दोनों समान-जन्मा है। दोनों की उत्पत्ति अग्नि के वीर्य से हुई ॥८॥ सोने के टुकड़े को रखने में यह मन पढ़ता है-'एपा ते शुक्र तनूरेतद् वर्च' (यजु० ४।१७ ) : 'हे चमकने वाले शुक्र या अग्नि यह (घी) तेरा शरीर है यह (मोना) तेरी ज्योति है । हिरण्य यानी सोना यस्तत. ज्योति ही है । अब कहता है-'तया सम्भव भान गच्छ' ( यजु० ४।१७)। 'उसरी मिल और ज्योति को प्राप्त कर' । 'उससे मिल' का अर्ग है 'उसके साथ संयुक्त हो जाय' । 'प्योति को प्रास कर' का अर्थ है 'सोम को प्राप्तकर । क्योंकि 'भ्राज' या 'ज्योति' का अर्थ हे 'सोम' ।। जिस प्रकार देवों ने वाणी को सोम के पास भेजा था इसी प्रकार इसको भी वह सौम के पास मेजता है। वाणी ही सोम-त्र्य करने वाली है । इस श्राहुति से वह इसी को प्रसन्न करता है, कि इसको प्रसन्न करके ही सौम को क्य करूँगा ॥१०॥ अब यह श्राहुति देता इस मन से-जूरसि' ( यजु० ४१७)! 'तू स्तुति करने वाला है । 'जू' वाणी का एक नाग है । शव कहता है-'धृता मनसा' ( यजु० ४१७)। 'मन से धारण की गई। यह वाणी मन से धारण की जाती है क्योति पहले मन चलता है और कहता है 'यह कह, यह मत कह' । यदि मन साथ न हो तो वाणी असगत हो जाय इसलिये वह कहता है 'मन से धारण की गई। ॥११|| अब कहना है-'जुष्टा विष्णवे ( यजु० ४.१७) । 'विष्णु के लिये दिया। इसस तात्पर्य है सोम के लिये, जिसको हम प्राप्त हो रहे हैं । अव कहता है-'तस्यान्ते सत्यसयस -.

२६४ माध्यन्दिनीये शतपथब्राहाणे कां०३.२.४.१२-१५ प्रसनऽइति सत्यप्रसवा न एघि सोमं नोऽछेहीत्येतदाह तन्यो गन्त्रमशीय स्वाहेति स ह वै तन्यो यन्त्रमश्नुते यो यज्ञस्योहचं गच्छति यज्ञस्योहचं गच्छानीत्येपैतदाह ॥१२॥ नथ हिरण्यमपोद्धरति । तन्मनुष्येषु हिरण्यं करोति स यत्सहिरण्यं जुहुयात्यरागु हैवैतन्मनुष्येभ्यो हिरण्यं प्रवृज्यात्तन्न मनुष्येषु हिरण्यमभिगम्येत ।।१३।। सोऽपोदरति । शुक्रमसि चन्द्रमस्यमृतमसि वैश्वदेवमसीति कृत्स्तेन पयसा हुत्वा यदेवैतरादाह शुझमसीति शुक्रर्थ होतच्चन्द्र मसीति चन्द्र, ह्येतदमृतमसीत्यमृत होत. दैश्वदेवमसीति वैश्वदेवर्थ होतत्प्रमुच्य तृणं वहिप्यपि सृजति सूत्रेण हिरण्यं प्रवनीते ॥१४॥ अथापरं चतुर्थहीतमाज्यं गृहीत्वा । अन्वारभस्व यजमानेत्याहापोर्तुवन्ति शालाये द्वारे दक्षिणतः सोमक्रयण्युपतिष्ठते तत्प्रहितामेवैनामेतत्सती पाहैपीद्वाग्वै सोमायणी निदानेन तामेतयाहुत्या पीत्सीतया सोम कीरणानीति ॥१५॥ अथोपनिष्कम्याभिमन्त्रयते । चिदसि मनोसीति चित्तं वाऽइदं मनो वागनुादति प्रश्य (यजु. ४११८) 'तुझ सत्य प्रेरणा काली की प्रेरणा के लिये' । अर्थात् त् सत्य प्रेरणा वाली है । सोम के पास जा । अब कहता है-'तन्वो यन्नमशीय स्वाहा' ( यजु० ४।१८)। में अपने शरीर का बल प्राप्त करूँ' । जो यज्ञ की पूर्णता प्राप्त करता है वह शरीर का बल भी प्राप्त करता है । इसका तात्पर्य है कि यज्ञ की पूर्णता प्रात करूँ ॥१२।। अब वह सोने को ( जुहू में से ) निकालता है । इससे वह मनुष्यों को सोना देता है । यदि वह घी के साथ सोने की भी माहुति दे डाले तो मानों यह मनुष्यों रो सोने की छीन ले अर्थात् मनुष्यों में सोना मिले ही नहीं ||१३|| वह इस मत्र को पढ़कर सोने को निकालता है-'शुभसि चन्द्रमरगमृतमसि वैश्व- देवमसि' ( यजु० ४।१८)। 'त् शुद्ध है, तू चमकदार है, तू सब देवों को प्रिय है। । सम्पूर्ण दूध से याहुति देकर जन कहता है कि तू शुम है तो यह शुक्र ही है । 'तू चन्द्र है' कहता है तो यह चन्द्र ही है। 'तू अमृत है । यह अमृत है ही, 'त् सब देवों को मिय है। यह सन देवों को प्रिय है ही। अब तृण को खोलकर बहि वे ऊपर डालता है और सून के सोने को गाँधता है ॥१४॥ श्रर फिर धीरे चार भाग करपे रहता है-यजमान, चलो'। ये शाला के (दक्षिण और पूर्व ) द्वार सोलते हैं (और बाहर आ जाते हैं ) द्वार को दाहिनी शोर सोम-त्रय करने वाली (गाय) खड़ी होती है । उसको सामने कररे मानों उमने गाय को सोम प्राप्ति के लिये भेज दिया । क्योंकि सोम प्रयणी गाय ही पाणी है । इस याति रो उसने दमी को प्रसन्न किया है इस गाशा से वि जर यह प्रसन्न हो जायगी तो में इससे सीम खरीद सगा ||१५]] अब उसके पास जाकर अभिवादन करता है, यह मर पदपर-'चिदसि मनोसि पा०३.२.४.१६१६। सोमयागनिम्ाणम् धीरसि दक्षिणेति पिया पिया होतया मनुष्या जुन्यूपनगरकेनेव प्रामोधेनेय गाभाभिरिव तस्मादाह धीरमीति दक्षिणेति दक्षिणा होपा क्षत्रियासि यज्ञियासीति क्षत्रिया होगा यलिया रोपादितिरस्युभयत' शीणीति स यदेनया समान सद्विपर्यासं बदति यदपर तत्पूर्व करोति यत्पूर्व तदपर तेनोमयत शीणी तरमादाहादितिरस्युमयत शीप्यति ।।१६।। सा नः सुप्राची सुप्रतीच्येीति । सुप्राची न एघि सोम नोऽन्व्हीत्येवेतदाह सुप्रतीची त एधि सोमेन नः सह पुनरेहोत्येवैतदाह तस्मादाह सा न सुप्राची मुप्रतीच्येधीति ।।१७|| मिनस्त्वा पदि यनीतामिति । परुण्या याऽरपा यद्रज्ज. सा यद्गज्याभिहिता स्या दरुण्या स्थायट्वनभिहिता स्यादयतेय स्यादेतद्वाऽग्नपरण्य यन्मेन५ सा यथा रज्ज्वाभि- हिता यतैनमस्यै तद्भवति यदाह मिनरला पदि यनीतामिति ॥१५|| पूपाध्यनस्पाविति । इय ये पृथिवी पूपा यस्य वाऽड़यमध्यन्गोप्ती भवति तस्य न का चन हला भाति तरमादाह पूपाध्यनस्पाविति ।।१६।। (यजु० ४।१६) : 'तू चित् है, त् मन है' । नाणी चित् और मन की अनुगामिनी है । अब कहता है-'धोरसि दतिग्णागि' (य० ॥१६) । 'त् युद्धि है, तू दक्षिणा है। बुद्धि से ही लोग जीविका कमाते हैं । वेद पाठ से या बातचीत करने या कथा कहकर । इसलिये कहा कि 'तू धी है । उसको 'दक्षिणा' पहता है क्योंकि वह 'दक्षिणा' है ही। 'क्षत्रियासि यशियासि' ( यनु० ४।१६) । 'तू श्रेष्ठ है, त् पृज्या है । वस्तुत वह श्रेष्ठ और पूया है । 'अदितिरसि उभयन शीणा ( यजु० ४।१६)। 'तू दो सिर याली अदिति है । क्याकि पाणी से ही वह ठीक हो वेठीक कहता है । पीछे को पहले कहता है। इसीलिये कहा कि 'तू दो सिर वाली अदिति है। ॥१६॥ अब कहता है-'सा न सुप्राची सुप्रतीच्येधि' (यजु० ४११६ )। वह हमारे लिये श्रागे और पीछे शुभ हो । 'यागे शुभ हो । कहने से तात्पर्य है कि 'तू हमारे लिये सोम लाने के लिये आगे चल' और 'पीछे शुभ हो' से तात्पर्य है कि 'सोम के साथ लौट' । इसीलिये कहा कि 'तू भागे और पीछे शुभ हो' ||१७|| अब कहता है-'मिनस्वा पदि अनीताम्' ( यजु० ४१६) । 'मिन तुझे पैर म बाँधे। क्योंकि रस्सी घरुण की होती है । यदि वह रस्सी से बँधेगी तो वरुण की हो जायगी। और यदि बाँधी न जायगी तो वश में न रहेगी । ब्रो मिन की है वह वरुण की नहीं है । जैसे गाय रस्सी से बँधकर वश में रहती है इसी प्रकार यह है इसलिये कहा कि 'मित्र तुझे पैर में बाँधे ॥२८॥ अन कहता है-'पूषाध्वनस्पातु' ( यजु ४।१६ ) । 'पूपा तेरे मार्ग की पूपा यह पृथ्वी है । पृथ्वी जिसकी मार्ग म रक्षा करती है यह विचलित नहीं होता । इसलिये कहा, 'पूषा तेरे मार्ग की रक्षा करे ॥१६॥ रक्षा करे ४६

कां० ३. २.४.२०-२२
३६६
माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे
इन्द्रायाध्यक्षायेति । खध्यक्षासदित्योतदाह यदाहेन्द्रायाध्यक्षायेत्यनु वा माता
मन्यतामनु पितानु नाता सगभ्योऽनु ससा सयथ्य इति सा यत्चे जन्म तेन नोऽनुमता
सोममहीयेतदाह सा देवि देवमछेहीति देवी ह्येषा देवमछेति यद्वारसोमं तस्मादाह सा
देरि देनमछेहीतीन्द्राय सोममितीन्द्रो वै यज्ञस्य देवता तस्मादाहेन्द्राय सोममिति रुद्रस्त्या.
वर्त्तयलित्यप्रणासायतदाह रुद्र हि नाति पशाः स्वस्ति सोमससा पुनरेहीति स्वस्ति
नः सोमेन सह पुनरेहीत्यौतदाह ॥२०॥
ता यथादो देवाः । प्राहिस्सन्समिमछ सेनान्ताह सोमेनागच्छदेवमेनामेप एत-
(अहिणोति सोगगछ सैनन सह सोमेनागच्छति ||२||
तां यथैनादो दवाः । व्यहृयन्त गन्धः सा देवानुपावर्ततेवमेवैनामेतद्यजमानो बिह-
यते सा यनमानमुपावर्तते तामुदीचीमत्याकुर्वन्त्युदीची हि मनुष्याणा दिकसोऽएव यजमान-
स्य तस्मादुदीचीमत्याकुर्वन्ति ।।२२।। ब्राह्मणाम् ।। ३ [२.४.] ॥ द्वितीयोऽध्यायः
[१७] ॥॥
पर कहता है-'इन्द्राय अध्यक्षाय' ( यजु० ४११६)। 'अध्यक्ष इन्द्र के लिये' ।
इसका अर्थ यह है कि 'वह सुरदित रहे । अब कहता है--यनु त्वा माता मन्यताम् , अनु-
पिता, अनुभ्राता सगर्योऽनु ससा सयूभ्यः' ( यजु० ४।२०)। 'तुझे तेरी माता अनुमति दे,
तेरा पिता, तेरा नाता, तेरा समूह मे रहने वाला समा' । अर्थात् तेरे जो अपने सम्बन्धी ह
उनकी अनुमति से सोम को ला । अन कहता है-'सा देवि देवमच्छेहि' ( यजु० ४।२०)।
'वनि, तू देव के पास जा' । अर्थात् वाणी देती है और सोम देव है । इसीलिये कहा कि
'देवि, तू देय के पास जा' ! 'इन्द्राय सोमम्' ( यजु० ४।२०)। 'इन्द्र के लिये सोम के पास
जा'। इन्द्र यश का देवता है। इसलिये कहा 'इन्द्र के लिये सोम के पास जा' । 'रुद्रस्त्वा-
वर्तयतु ( यजु० ४।२०)। 'रुद्र तुझे सुरक्षित लौटा लावे । यह उसकी रक्षा के लिये कहा,
क्योंकि पशु रुद्र से आगे नहीं जा सकते । 'स्वस्ति सोमसखा पुनरेहि' ( यजु० ४।२०) ।
'स्वस्ति हो । है सोमसखा तू लौट श्रा' । इसका अर्थ है कि 'तू सोम लेकर वापिस
था' |॥२०॥
जैसे पहले देयों ने उसको सोम रे पास भेजा और वह सोम को लेकर वापिस श्रा
गई इसी प्रकार यह सोम रे पास जाती है और सोम लेकर वापिस या जाती है ॥२१॥
जेमे देवो ने गन्धवों के साथ उसस मोह न किया और वह देवो के पास आ गई,
ऐसे ही यजगान उमको विह्वान करता है और वह यनमान के पास लौट ग्राती है। वह
उसको उत्तर को अोर ले जाते हैं । उत्तर मनुष्यों की दिशा है। इसलिये यह यजमान की
भी दिशा है । इसलिये यह उसे उत्तर की दिशा में ले जाते है ॥२५॥

अध्याय ३-ब्राह्मण ?
सस पदान्यनुनिकामति । घडत एवैनामेतरास्मात्सत पदान्यनुनिकामति यत्र में
वाचः प्रजातानि छन्दासि सप्तपदा वै तेपा परा• शकरी तामेवैतत्परस्तादर्षाची शृड्क्ते
तस्मात्सप्त पदान्यनुनिकामति ॥१॥
म यै वाच एव रूपेणानुनिकामति । वस्त्यस्यदितिरस्यादित्यासि रुद्रासि चन्द्रासीति
वरखी होपादितिहापादित्या हयपा रुद्रा हो पा चन्द्रा हपपा वृहस्पतिप्ट्वा सुग्ने रम्णा-
लिति ब्रह्म चै वृहस्पदियहम्पतिष्ट्ना साधुनायर्तयत्चित्येचैतदाह रद्रो पसुभिराचकऽइत्य-
प्रणाशायतदाह रुद्र हि नाति पशय ॥२॥
अथ सप्तम पदं पर्युपविशन्ति । स हिरण्य पदे निधाय जुहोति न पाऽभनमावाहु-
तिहूयतेऽग्निरेतसं थे हिरण्यं तथो हास्यपानिमत्येवाहुतिहुँ ता भवति पनो वाऽआप्पं वज्र-
रौतदाज्येन स्पृणुते तार्थ स्मृत्वा स्वीकुरुते ॥३॥
उस ( सोम गौ ) ये पीछे सात पग चलता है । सात पग चलने का तात्पर्य यह है
कि वह उस पर आधिपत्य प्राप्त करता है । जब वाणी से छन्द उत्पन हुये तो उनमे से अन्त
का सात पद याला शबरी था । वह इस छन्द को कार से अपनी ओर खींचता है इसलिये
सात पग चलता है ||१||
वह वाणी के समान पग मरता है यह पदवर--'वस्थ्यसि, अदितिरसि, अादित्यासि,
रुद्रसि, चन्द्रासि' ( यजु० ४।२१) त्वस्वी है, तू अदिति है, तू मादित्या है, तू रुद्र है, तू
चन्द्रा है । यह वस्वी है, यह अदिति है, यह प्रादिया है, यह रुद्रा है, यह चन्द्रा है।
'वृहस्पतिष्ट्वा सुम्मे रमणानु' (यजु० ४।२१)। 'वृहस्पति तुझको आनन्द में रक्खे' । बृहस्पति
ब्रहा है । इस कथन का तात्पर्य है कि बृहस्पति अच्छे काम के द्वारा तुझे यहाँ तक लौटा
लेने' । 'रुद्रो वसुमिराच ( यजु० ४/२१)। 'रुद्र पसुश्रो सहित तुझसे प्रसन्न है।
इस कथन से यह तात्पर्य निकालता है कि वह गाय चिना रिसी हानि के लौट भावे क्योंकि
पशु रुद्ररे आगे नहीं जा सकते ॥२॥
यह सावये पद मे चैट जाते हैं । और पद चिह पर सोना रखकर वह आहुति देता
है । बाहुति अग्नि के सिवाय इतर स्थान म तो हो नहीं सक्ती । स्वर्ण अग्नि के वीर्य से
उत्पन हुआ है । इसलिये ऐमा करने से मानो वह अग्नि म ही आहुति देता है । धी बज
है । इस यनरूपी घी के द्वारा वह उसकी रक्षा करता है और रक्षा पसे उसको स्वीकार
करता
है॥३॥

माध्यन्दिनीये शतपथमाझणे का० ३. ३. १.४.८) स जुहोति । अदित्यास्त्या मूर्धनाजिघांतीयं वै पृथिव्यदितिरस्यै हि मूर्धन्जुहोति देवयजने पृथिव्याऽइति देवयजने हि पृथिव्यै जुहोतीडायास्पदमसि घृतवत्स्वाहेति गौर्वाऽइ- डा गोहि पदे जुहोति घृतवरवाहेति घृतवद्धधे तदभिहुतं भवति ॥१॥ अथ स्फ्यमादाय परिलिखति । वनो वे स्पयो ने रौवेतत्परिलिसति त्रिकृत्यः परिलिखति त्रिवृतैयैतद्वन्ने ण समन्तं परिगृहात्यनतिक्रमाय ॥५॥ स परिलिखति । अस्मे रमलेति यजमाने रमस्वेत्येवैतदाहाथ समुल्लिख्य पद रथाल्या संवपत्यस्मे ते बन्धुरिति यजमाने ते बन्धुरित्येचैतदाह ||६|| अथाप उपनिनयति । यत्र वाऽअस्यै खनन्तः करीकुर्वन्त्यपध्नन्ति शान्तिरापरत- दभिः शान्त्या शमयति तदद्भिः संदधाति तस्मादप उपनिनयति ॥७॥ अथ यजमानाय पदं प्रयच्छति । त्ये राय इति पशवो वै रायस्त्वयि पशव इत्ये- वैतदाह तद्यजमानः प्रतिगृह्णाति मे राय इति पशवो वै रायो मयि पशव इत्येवैत- दाह । यह इस मन से बाहुति देता है-'अदित्यास्त्वा मूर्धन्नाजिमि ( यजु० ४।२२)। 'मैं तुझरो अदिति के सिर पर रखता हूँ। यह पृथिवी अदिति है । उसी के सिर पर श्रादुति देता है । 'देवयजने पृथिव्याः ( मजु० ४।२२ ) । 'पृथिवी के यज्ञ-स्थल पर श्ाहुति देता है। 'इडायास्पदमसि घृतवत् स्वाहा' ( यजु० ४।२२)। 'तू धृत-युक्त इडा पा पद है । गौ ही 'दद्या' है। मी के पद पर पाहुति देता है । 'घृत-युक्त' यों कहा कि जम ग्राहुति देता है तो यह पी से भर जाता है | श्रव सस्या से चारों और लकीर देता है । सया बन है । इसलिये वन से लकीर परता है। तीन लकीरें करता है। जिससे तिहरे वन से घिर जाय और कोई उसको लॉप नराम ॥५॥ यह लकीर खींचने के समय यह मंत्र पढ़ता है-'यहमे रमस्य' ( यज० ४।२२)। 'दम में रम' अर्थात् 'यजमान में रम' | अब जो पद के चिह को (पया से खुरचकर) थाली में रख देता है। श्रस्मे से बन्धुः' ( यजु० ४।२२) । 'हम में तेरा सम्बन्ध है। अर्थात् 'यजमान में ॥६॥ श्रय (उस स्थान पर) पानी छिड़कता है। जहाँ पही खोदते या खुरचते है यहाँ पार हो जाता है । जल शान्ति देता है । जल से शान्त करता है । इसलिये जल को छिप- पता अब पर (यी रेए) को यजमान को देता है । 'त्ये गयः ( यजु० ४।२२)। 'नमसो पा मिले | पगु ही धन हैं। इसरो तात्पर्य है कि मुझे पशु मिले । यजमान यह फापर लेगा।'ग गयः' (या. १२२)। 'मेरे लिये धन पशु दी धन है । इमगे नाप मुझे पशु मिलों ||

4० ३.३.१.६.१३॥ सोमयागनिरूपणम्
३८६
अषाध्वर्युरात्मानमुपस्पृशति । मा वय, रायसोपेण वियोप्मेति तथो हावयुः
पशुभ्य भात्मानं नान्तरेति ।
अथ पल्यै पदं प्रतिपराहरन्ति । गृहा वै पल्यै प्रतिष्ठा तद्गृहेष्वेवैनामेतत्प्रतिष्ठायां
प्रतिष्ठापयति तस्मात्सल्य पदं प्रतिपराहरन्ति ॥१०॥
तां नेष्टा वाचयति । तोतो राय इत्यथैना सोमायण्या संख्यापयति वृपा ये सोमो
योपा पल्येष थाऽभन्न सोमो मवति यत्सोमायणी मिथुतमेवैतत्प्रजननं क्रियते तस्मादेनां
सोमक्रयण्या संस्थापयति ॥११॥
स संख्यापयति । समस्ये देव्या धिया सं दक्षिणयोरुपक्षसा ! मामआयुः प्रमोपी-
माऽहं तव पीर विदेय तर देवि संघशीत्याशिपमेवैतदाशास्ते पुनो वै वीरः पुत्रं विदेय
तव सदृशीत्येवैतदाह ।।१२॥
सा या वचः पिङ्गाक्षी । सा सोमक्रयणी यत्र वाऽइन्द्रापिप्पू त्रेधा सहसं व्यरयेतो
तदेकात्यरिय्यत ता त्रेधा प्राजनयतां तस्माद्योप्येतर्हि त्रेधा सहस्र व्याकुर्यादेकैवातिरि-
ब्येत ॥१३॥
अब अध्यर्यु इस मनाश को पढ़कर अपने (सीने) को छूता है-'मा वयं राय-
स्पिोषेण वियोम' ( यजु० ४।२२)। 'हम धन से रहित न हो'। इस प्रकार अध्ययुं अपने
को भी पशुओं से अलग नहीं करता ।।६।।
अब वह पद-रेणु को यवमान की पत्नी को दे देते हैं। पत्नी की प्रतिष्ठा पर है।
इस प्रकार उसको घर मे स्थापित कर देते हैं । इसीलिये पद-धूलि को यजगान की पत्नी की
दे देते हैं ॥१०॥
नेष्टा उससे कहता है-'तो तो रायः ( यजु० ४।२२)। यह धन तेरा है, तेरा है।।
इस प्रकार वह सोम-गौ को उसे दिखाता है ॥१२॥
इसको दिखाने में यह मंन पढ़ता है-'समख्ये देव्या धिया स दक्षिणयोरुचक्षसा ।
मा मऽनायुः प्रमोषीमोऽग्रह तव वीर विदेय तब देवि राशि' (यजु० ४।२३)। 'दिम्य बुद्धि
से मैने तुझको देखा । दीर्घ दृष्टि वाली और से मैंने तुझको देखा । तू मेरा जीवन न ले
और न मै तेरा जीवन लूँ। हे देवी तेरे दर्शन करके मै पुत्र को प्राप्त होऊँ । इस प्रकार
पत्नी याशीर्वाद मांगती है । वीर का अर्थ है पुत्र । अर्थात् वह कहती है कि मै तेरे दर्शन
पार पुन को प्रारा होऊ ॥१२॥
सोम-गौ भूरी होती है और उसकी आँखें पिंगल होती हैं । जब इन्द्र और विष्णु ने
एक हजार गायो को तीन भागों में विभक्त किया तो एक रह गई। उससे उन्होंने तीन प्रकार
सन्तान जनाई । इसलिये आज भी अगर एक हजार को तीन में सरें तो एक बच रहता
है ॥१३॥

माध्यन्दिनीये शतपथनामणे कां० ३, ३.२.१। सा या वभुः पिङ्गाक्षी । सा सोमक्रयण्यथ या रोहिणी सा वानी यामिद राजा संग्राम जित्योदाकुरुतेऽथ या रोहिणी श्येताक्षी सा पितृदेवत्या यामिदं पितृभ्यो नन्ति ।।१४।। शतम् १६०० ।। सा या वनः पिङ्गाक्षी । सा सोमक्रयणी स्याद्यदि यपिङ्गाक्षी न विन्दे- दरुणा स्याघद्यरुणां न विन्देद्रोहिणी वाघ्नी स्याद्रोहिण्ये ह त्वेव श्येताक्ष्याऽमाशी नेयात् ॥१५॥ सा स्यादप्रवीता । पायाऽएषा निदानेत यत्सोमक्रयण्ययातयाम्नी याऽइयं वागया- तयान्य प्रवीता तस्मादप्रवीता स्यारसा स्यादबण्डाकूटाकाणाकर्णालक्षितासप्तशफा सा होकरीकरूपा हीयं वाक् ।।१६।। बाह्मणम् ॥ ४ [३.१.] || जो भूरी और पिङ्ग गाँसों वाली है यह सोम-गौ है । जो रोहिणी है यह वृत को मारने वाली है जिसको राजा सग्राम मे विजय प्राप्त कर के लेता है । जो लाल और सफेद आँखों वाली है वह पितरों की है और पितरों के लिये मारी जाती है (प्रन्ति ) ।।१४।। [शतम् १६..] जो भूरी और भूरी आँख वाली हो वही सोम-गौ हो । यदि भूरी और भूरी श्याख बाली न मिले तो अक्षण हो । यदि अरुण न मिले तो दृत्र को मारने वाली रोहिणी हो । लेकिन लाल और श्वेत नेत्र वाली कमी न हो ॥१५॥ यह गर्भिणी न हो। क्योंकि जो सोम-गौ है वह वास्तव में वाणी है । यह जो वाणी घह पूर्ण बल वाली है। पूर्ण बल वाली वही होती है जो गर्मिणी न हो। यह सोग-गी गर्भिणी न हो । ऐसी हो जो पूंछ-रहित न हो, विना सींगों की न हो । पानी न हो । नविगा पान की हो, न विशेष चिह्न याली हो, न सात खुर बाली हो । यह एक रूपा है । वाणी भी एक रूपा ॥१६॥ अध्याय ३-बाबा ? पद समुप्य पाणी अवनेनिले । तद्यपाणीऽअवनेनितो वो चाऽाज्य रेतः सांगा नेद्ववेणान्येन रेतः सोमा हिमसानीति तरमात्पाणीऽननेनित ||१|| अधास्याच हिरण्यं यध्नीते । ट्यं वाऽइदं न तृतीयमरित सत्यं नानृतं च मत्य- पद-भूलि को पंस पर हाथ घोता है। यह हाथ को धोता है ? घी वन है। माम पोय। ददाश मानये घोता है कि वीयं भोगको धीरे मोईदानिन पहले ॥१॥ दम (अनागि अंगुली) मोगा बाँधना है। मार गदोही होने में मय श्रीर तीसरा नही । देश मत्य मनुष अत। अंगुली में माना इमलिये वापता कां० ३. ३.३.२-। যেন* मेय देवा अन्त मनुष्णा अग्निरेतसं २ हिरण्य सत्येना शूनुपम्पृशानि सत्येन साम पराहणानीति तस्माद्दाऽअस्याथ रहरराय रध्नीते ।।२।। अथ सम्प्नेष्यति । सोमोपनहनमाहर सामपर्याणाहनमाहरोगीपमाहरति स यदेव शोभत तत्सोमोपनहनय स्याद्वासो हास्येतद्भपति शोभनय होतस्य चास स यो हैन शोभनेनोपचरति शोभते हाय य ाह यदर कि चेति यदैन किं च भवति तस्माघदव शोमन तत्सोमोपनहन स्याघदेव कि च सोमपर्याणाहनम् ॥३॥ गद्युएगीप विन्देत् । उणीप स्याद्यागीप न विन्देत्सोमपर्याणहनस्यैप द्वयङ्गुल या ध्यगुल वावकृन्तेदुष्णीपमाननमपर्युर्या यजमानो या सोमोपन हमादत्ते य एवं कश्च सोमपर्यापहनम् ॥१॥ अथामेण राजान विचिन्वन्ति । तदुदकुम्भ उपनिहितो भवति तद्भासण उपास्ते तभ्यायन्ति प्राञ्च ॥५॥ तदायत्सु वाचयति । एष ते गायत्रो भाग इति मे सोमाय बतादेप ते त्रैष्टुभो भाग इति मे सोमाय च तादेप ते जागतो भाग इति मे सोमाय व ताच्छन्दोनामानाय साम्राज्य गच्छेति में सोमाय छ तादित्येक वाऽएप क्रीयमाणोऽभिकीयो छन्दसामेव राज्याय छन्द- अग्नि के वीर्य से सोना उत्पन्न हुआ है । में सत्य से सोम की डाली को छुऊँ । अर्थात् सत्य के द्वारा मैं सोम को सरीदूं ॥२॥ ब वह यादेश देता है कि सोम वस्त्र को लायो, सोम का अँगोछा लायो । सोम की पगड़ी लाया। सोम-वस्त्र शोभन (सुन्दर ) हो । क्योंकि यह सोम राजा का वस्त्र है। जो शोभन वस्तु से सोम की पूजा करता है वह स्यय भी शोभन हो जाता है । मोर जो कहता है, 'अभी कैसा भी हो', वह कैसा भी हो जाता है। इसलिये गोम वस्त्र सुन्दर होना चाहिये । सोम का अगोटा कैसा भी क्यों न हो ॥शा उणीप (पगड़ी) हो तो हो और न हो ती अंगोछे में से दो या तीन अंगुल पाड़ ले और उसकी उष्णीष बना ल । सोम वस्त्र को अधर्य ले या यजमान | अंगोछा कोई भोर ले ले ॥४॥ अब सोम राजा को चुनते हैं । उसये निकट जल के घड़े को रखते हैं । और एक ब्राह्मण पास बैठता है। श्रर वे पूर्व की ओर जाते हैं । जाते हुये यह मन बोलते हैं-'एष ते गायत्रो भागऽइति मे सोमाय बृताद, एष ते त्रैष्टुभो भागऽइति मे सोमाय ब्रूगाद, एष ते जागतो भागऽइति मे सोमाय बता छन्दौनामानाथ साम्राज्य गच्छेति मे सोमाय भूतात् ( यजु० ४।२४)। "मेरे लिये सोम से कहो कि यह तुम्हारा गाया माग है । मरे लिये सोम से कहो कि यह तुम्हारा त्रैष्टुभ भाग है। मेरे लिये सोम से कहो कि यह तुम्हारा जगती का भाग है । मेरे लिये गोम से कहो कि छन्दों के साम्राज्य को प्रास करो'! सोम राजा को क्रय करते हैं तो एक

का०३.३.२.६१०॥
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे
साथ साम्राज्याय प्नन्ति वाऽपन मेतद्यदभिपुरवन्ति तमेतदाह छन्दसामेव त्या राज्याय
कीणामि छन्दसा५४ साम्राज्याय न धायेत्यथेत्य प्राङपविशति ।।६।।
सोऽभिमृशति । आस्माकोऽसीति ख इव ह्यस्येतद्भवति यदागतस्तस्मादाहास्मा-
कोऽसीति शुक्रस्ते ग्रह्य इति शुम यस्माद्मह प्रहीष्यन्भवति विचितस्त्वा विचिन्वन्तिति
सर्वत्वायतदाह ॥७॥
अन हैके । तृण या काप्ठ या वित्यापास्यन्ति तदु तथा न कुर्यात्क्षन वै सोमो
विडन्या मोषधयोऽन्नं वै क्षत्रियस्य विट् स यथा असितमनुहायाछिय परास्येदेव तत्तस्मा-
दभ्येव मृरोद्विचितस्त्वा विचिन्वन्त्विति तद्यऽएवास्य विचेतारस्तऽएन विचिन्वन्ति ।।८।।
अथ पास। द्विगुण वा चतुर्गुण वा पाग्दश योदग्दश षोपस्तृणाति तद्राजान
मिमीते स सद्राजान मिमीते तस्मान्माम्रा मनुष्येषु मात्रो यो चाप्यन्या माना ||
सावित्र्या मिमीते । सविता वै देवाना प्रसविता तथो हास्माऽएप सवितृप्रसूत एय
कयाय भवति ॥१०॥
उद्देश्य के लिये । छन्दों में राज्य के लिये, छन्दों के सामाज्य के लिये । उसको निचोड़ते
हैं तो मानो उसको मारते हैं। इसीलिये कहते हैं कि तुझे छन्दों वे राज्य के लिये और
छन्दों के मामाज्य के लिये मोल लेते हैं मारने के लिये नहीं । अब चलकर यह (सोम
पे) पूर्व में बैठता है ॥६॥
इरा मन को पढ़कर ( सोम के पौधे को) छूता है-'अरमानोऽसि' ( यजु०
४१२४) । 'तू हमारा है। जन सोम या गया तो वह अपना ही हो गया । इसलिये कहते
है रित हमारा है। 'शुनस्ते ग्रह' (यनु० ४१२४)। 'तेरा शुन (रस) ग्रहण ये योग्य
है। क्योंकि यह उसको ग्रहण करेगा ही। 'विचितत्त्वा पिचिन्यन्तु' (यजु० ४।२०)।
'नाने वाले तुझे चुने' । यद सपूर्णता रे लिये ऐसा कहता है ॥७॥
कुछ लोग (सोम के साथ) तृण या पाष्ठ को देखकर उसे फेंक देते हैं । परन्तु
मा नहीं करना चाहिये । माम राजा है और अन्य वृक्षादि प्रजा। प्रना राजा या अन्न है।
इसलिये ( इसमी फेंक देना ऐसा ही होगा) जैसा किसी के मुंह मै रक्से हुये अन्न को
निकाल कर फेंफ देना । इसलिये येवल उसको छूकर महे कि 'चुनने वालो इमको चुरा
लो'। चुनने याले उसको चुन लैंग ॥८॥
श्रय यह पपरे को दुल्लर या चोलर करणे विद्याता है इस प्रकार वि भालर पूर्व
या उत्तर की भोर रहे। उन पर मोम राना यो तोलता (माता, मिमीते) है। चूंकि
उममें रोम राजा को तोलतारे इमलिगे उगयो माना वहते हैं। नाहे यह मनुष्य में
भचलित मात्रा हो या अन्य कुछ l
पद गारिणी मत्र पदवर तोलता है। मरिता मम देवों पा प्रेरण है। ऐगा परने
समानो सामनमाना की प्रेरणा में होता रे ॥१०॥

०३.३.२.११-१५। सामयागनिम्पमम् ३६३ प्रतिबन्दसा मिगीते | एपा ये सर्वाणि छन्दासि यदतिछन्दास्तथो हास्यप सौरेय छन्दोनिर्मितो भवति तम्मादतिछन्दसा मिमीते ।।??| स मिमीते। अमि त्यं देव सवितारमोगयोः कविक्रनुन मि सत्यसक्छ रलधा- मगि प्रियं मति कविम् । अर्धा यस्यामतिर्भा अदिद्युतत्सवी मनि हिरण्यपाशिरमिमीत सुकनुः कृपा स्वरिति ॥१२॥ एतया सर्वाभिः । एतया चतम भिरेतया तिममिरेतया द्वाभ्यामेतयेकौतयेपैकयतया द्वाभ्यामेतया तिसृभिरेतया चतसृभिरेतया सर्गमिः समभ्यासलिनाध्यापति ।।१३।। स वाऽउदाचं न्याचं मिमीते । स यदुदाचं न्याच मिमीतऽमा एवैतदगुली ना- जानाः करोति तस्मादिमा नाना जायन्नोऽथ यत्सह सर्वाभिर्मिमीते सश्लिष्याऽइस हैवेमा जायेरस्तस्माद्वाऽजदाचं न्याचं मिमीते ॥१४|| यदेपोदाचं न्याचं मिमीते । इमाऽएवैतमानावीर्याः करोति तस्मादिगा नानावीर्या- स्तरमादा उदार्च न्याचं मिमीते ।।१५।। यद्वेयोदाचं न्याचं मिमीते । विराजमेवैतदर्वाची च पराचों च युनक्ति पराच्यह अतिछन्द पदकर तोलता है। अतिछन्द में सन छन्द आ जाते हैं। अतिछन्द से इसलिये तोलता है कि यह सब छन्दों से तुला होने के बराबर हो जाता है ॥११॥ वह इस मंत्र को पढ़कर तोलता है, 'अभि त्यं देव, सवितारमोण्योः कविकतुम मि सत्यस्वछ रत्नधामभि प्रिय मति कविम् । उर्ध्वा यत्याऽमतिभाऽअदिधु तत् सवीमनि हिरण्यपाणिमिमीत सुन्तुः कृपा स्वः' (यजु० ४।२५) । 'मैं उस द्यावा पृथिवी के प्रेरक, कवि, मनु, सत्यराथ, रत्नधा, प्रिय, बुसिवान् , कवि की पूजा करता हूँ, जिसकी न नापी जाने वाली ज्योति ऊपर चमकती है और जिस प्रकाश-युक्त किरणों वाले यज्ञ-साधक ने ससार में शक्ति की प्रेरणा की है। ॥१२॥ इसी मंत्र को पढ़ कर वह सोम को लेता है सब अँगुलियों से, फिर चार से, फिर तीन से, फिर दो से, फिर एक से, फिर एक से, फिर दो से, फिर तीन से, फिर चार से । पिर सत्र से ||१३|| वह अँगुलियों को झुकाकर और ऊपर को उठाकर सोम को तोलता है। उठापर और झुपाकर इसीलिये तोलता है कि अँगुलियों को अलग-अलग मान लेता है। इसीलिये यह अलग-अलग उत्पन्न होती हैं। और सब अँगुलियों से इसलिये तोलता है कि वह संयुक्त उत्पन्न हों । इसीलिये घह अँगुलियो को उठाकर और झुकाकर तोलता है ।।१४।। अँगुलियो को उठाकर और झुकाकर इसलिये लेवा है कि यह भिन्न शक्ति याली हो जायें । इसीलिये उगुलियाँ भिन्न भिन्न शक्ति वाली हैं ॥१५॥ अंगुलियो को उठाने और मुकाने का प्रयोजन यह है कि विराज (विराज छन्द को जिसमें दश अक्षर के पद होते है ) को ले जाता और ले पाता है। अर्थात् यश को पहले माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे का० ३.३.२.१६-२६ । देवेभ्यो यज्ञं बहत्याची मनुष्यानवति तस्माद्वाऽउदाचं न्याचं मिमीते ॥१६॥ अथ यद्दश कृत्वो मिमीते । दशाक्षरा वै विराबैराजः सोमस्तस्माइश कृत्वो मिमीते ||१७|| अथ सोमोपनहनस्य समुत्पार्यान्तान् । उणीपेण विनध्नाति प्रजाभ्यस् वेति प्रजाभ्यो हमेनं मीणाति स यदेवेदर्थ शिरश्चासौ चान्तरोपेनितामिव तदेवास्यैतत्करोति ।।१८।। अथ गध्ये ऽडगुल्याकाशं करोति । प्रजारत्यानुप्राणन्विति तमयतीव पाऽएनमेतत्स- मायछन्नप्राणमित करोति तस्यैतदत एव मध्यतः प्राणमुत्सृजति तं ततः प्रागन्तं प्रजा अनुप्राणन्ति तस्मादाह प्रजास्त्वानुप्राणन्विति तथं सोमविक्रयिणे प्रयछत्यथातः पणन- स्यैव ।।१६।। बामणम् ॥ ५ [३.२.] । देवों के लिये ले जाता है फिर मनुष्यों के लिये वापिस लाता है ॥१६॥ इस बार तोलने का तात्पर्य यह है कि पिराट् छन्द मे दश अक्षर होते हैं | सोम विराट के समान है । इसलिये दश बार तोलता है ||१७|| सोम वत्र के किनारों को पकड़ कर अध्वर्यु उसको पगड़ी से नाँधता है यह पद- वर-'प्रजाभ्यन्त्या' (यजु०४।२५)। 'सन्तान के लिये तुझे' । सन्तान के लिये ही सोम पो मोल लिया जाता है। शिर और कन्धों के बीच में जो शक्ल होती है वैसी ही बना देता है (अर्थात् सोम की गठरी ऐसी बाँधी जाती है कि लड़के की प्राकृति हो जाय, सिर मिक्ला रहे)|१८t प्रत्र इस मा को पढ़कर गाँट में अँगुली जाने के लिये छेद कर देता है-- 'प्रजास्यानुप्राग्यन्नु' (यनु० ४।२५ ) । अर्थात् सन्तान तेरे समान माग्य (सॉस ) ले । जन गाँट घाँधी तो मानो उसमा गला घोट दिया । यह साँस न ले सका । श्रय यह इस प्रकार माणों को छोरता है (माँस को लेता है)। इसी के समान सन्तान भी साँस लेगी। इमी- लिय पदा 'सन्तान तेरे समान गाँग लें'। श्रर वह उमको सोम बेचने वाले पो दे देता । अब प्राग मोल चुकाने की बात यावेगी ||१|| अध्याय ३-बाझरण ३ गप रागाने पाते । स यदाजान पाते तग्मादिद: सहसपै परय सभाह गोमरिमायिकम्पाते सोमो राजाति फय्य इत्याह सोमविनायी त येते मीणानीति मोम गगरे निये मोल पिया दाता है। चूंषि मीग राजा या मोल पिा गना निपे गमी ना मान याने हैं। इसे भोग चने वाले से पुराना है, 'स्या माग का० ३. ३.३.१३॥ सोमयागनिरूपणम् २६५ कोणीहीत्याह सोमनिझयी क्लया ते कोणनीति भूयो वाऽअतः सोमो राजाहतीत्याह सोमविक्रयी भूय एकातः सोमो राजाहति महास्त्वेर गोहिमेत्यध्यर्युः ॥१॥ गों प्रतिधुन् । तस्यै शृतं तस्यै शरस्तरय दधि तस्यै मस्तु तस्याऽआतञ्चनं तस्यै नरनीत तस्यै पृत तस्याऽश्रामिक्षा तस्यै वाजिन, रा| शपेन ते क्रीणानीति । भूयो वाऽनतः सोमो राजाहतीत्याह सोमविक्रयी भूय एवात. सोमो राजार्हति महारत्वेव गोहिमेत्यध्वरेतान्येव दश वीर्याएयुदारव्यायाह पदा तेऽर्धेन ते गवा ते कोणामीति क्रीत. सोमो राजेत्याह सोमविक्रयी क्यासि प्रव्हीति ॥३॥ स आह । चन्द्रं ते वस्त्रं ते छागा ते घेनुस्ते मिथुनी ते गायो तिस्रस्तेऽन्या इति स यदर्वायपणन्ते पर सम्पादयन्ति तस्मादिदछ सकृत्सर्स परयमर्वाक्पणन्ते परः सम्पादयन्त्यथ यदध्वर्युरेव गोीर्याण्गुदाचप्टे न सोमस्य सोमविक्रयी महितो वे सोमो देो हि सोमोऽथैत- राजा बिकाऊ है। १ वह उत्तर देता है, 'हाँ बिकाऊ है। यह पृछता है, 'मैं तुझसे मोल लूंगा'। सोम बेचने याला उत्तर देता है, 'ले लो'। अध्वयु कहता है कि, 'क्ला (गो के सोलहवें भाग) के पदले सोग को लूँगा | सोम वेचने वाला रहता है, 'सोम राजा का मोल इससे अधिक है। । अध्वयु कहता है कि, 'निस्सन्देह सोम राजा का पोल इससे अधिक है, परन्तु गाय की महिमा भी तो अधिक है ॥१॥ गाय से दूध मिलता है, उसी से शृत, उसी से मलाई, उसी से दही, उसी से मस्तु, थातचन, नवनी, घी, श्रामिक्षा और घाजी । ( यह सब दूध से बनी चीजों के नाम है)॥२॥ 'मैं गाय के एक शप (खुर) के बदले इसको मोल लूंगा'। सोम बेचने वाला कहता है, 'सोम राजा इससे कहीं अधिक कीमती है।। अध्वर्यु कहता है, 'सोम राजा अवश्य कीमती है परन्तु गाय की महिमा भी तो अधिक है। । इस प्रकार दश गुण वर्णन कसे अध्वयु कहता जाता है कि 'एक पद ये बदले खरीदूंगा, आधी गाय के बदले, पूरी गाय के बदले' । यहाँ तक कि सोम वैचने वाला कह उठता है, 'बस सोम राजा खरीदा जा चुका' । क्या क्या दोगे यह बतानो ( वयासि प्रमूहि ) ||३|| अवयु कहता है, चन्द्र (सोना) तुम्हारा हुआ, वस्त्र तुम्हारा हुआ, बकरी तुम्हारी हुई, गाय तुम्हारी हुई, एक रैल का जोड तुम्हारा हुया। तीन और गाये तुम्हारी हुई। पहले यह मोल करते हैं और पिर मोल का निश्चय होता है। इसीलिये हर एक निी की चीज में पहले मोल किया जाता है फिर निश्चय करते हैं | येवल श्रध्वयं ही गाय के गुण क्यों कहता है । सोम वाला सोम के गुण क्यों नहीं कहता। इसका कारण यह है कि सोम देवता है, उनकी महिमा तो प्रख्यात है। इमलिये अध्वर्यु गाय के गुण कहता है, सोम याला सोम के नहा ! सोम याला गाय रे गुण मुन कर उसको ले लेगा। ।

माध्यन्दिनीये शतपथनाक्षणे को०.३.३.३.४-७] वयुगी महयति तस्यै पश्यन्वीर्याणि- क्रीणादिति तस्मादध्वर्युरेव गोर्यापयुदाचष्टे न सोमस्य सोमविक्रयी || अथ यत्पञ्च कृत्वः पणते । संवत्सरसंमितो पै यज्ञः पञ्च चाऽऋतवः संवत्सरस्य तं पञ्चभिराप्नोति तस्मात्पश्च कृत्यः पणते ।।५।। अथ हिरण्ये वाचयति । शुक्र त्या शुक्रेण क्रीणामीति शुक्रय ह्येताक्रेण कोणाति यासोमय हिरण्येन चन्द्रं चन्द्रेणेति चन्द्र होतच्चन्द्रेण क्रीणाति यत्सोम हिरण्येना- मृतममृतेनेत्यमृतथं होतदमृतेन क्रीणाति यत्सोमय हिरण्येन ।।६।। अथ सोमविकयिणममिप्रापयति । सग्मे ते गौरिति यजमाने ते गौरित्येपैतदाह तयजमानमभ्याहृत्य न्यस्यत्यग्मे ते चन्द्राणीति स आत्मन्येव वीर्य घरे शरीरमेव सोग- विक्रयी हरते तत्ततः सोमविक्रय्यादते ॥७॥ प्रथाजाया प्रतीचीनमुरयां वाचयति । तपसस्तनूरसीति तपसो ह वारपा प्रजापतेः सम्भूता यदजा तस्मादाह तपसस्तनृरसीति प्रजापतेर्वर्ण इति सा यत्निः संवत्सरस्य विजागते इसीलिगे अभ्यर्यु गाय के गुण गाता है, सोम याला सोम के गुण नहीं कहता १४॥ पाँच बार क्यों मोल करता है ? यश संवत्सर के तुल्य है। सवत्सर में पाँच ऋतु होते हैं । पाँच बार मोल करने से इसको भी पॉच अग वाला बना देता है ।।५।। श्रन यह यजमान से स्वर्ण के लिये पहलयाता है-शुक्र त्या शुत्रेण श्रीणामि' (यजु० ४।२६) । 'तुझ शुद्ध को शुद्ध के बदले सरीदता । यस्तुतः सय वह स्वर्ण के चदले सोम को लेता है तो शुद के बदले ही शुद्ध को परीदता है । 'चन्द्रं चन्द्रेण' ( यजु० ४१२६) । 'चन्द्र को चन्द्र के बदले । सोम को स्वर्ण के बदले लेगा मानो चमकीली चीज के बदले लेना है । 'अमृतं अमृतेन' (यजु० ॥२६)। 'अमृत को अमृत के बदले । सोम को स्वर्ग के पटले गरीदना मानो अमृत यो अमृत के बदले परीदना ही है ॥६॥ श्य सोम वाले यो धमराता है, 'सग्मे ते गोर (य०४।२६) । 'माय पाले अर्धान् यजमान के साथ तेरी गाय हो । श्रर (सर्ग को) यजमान थी और लापर क देता है-'अस्मे ते चन्द्राणि ( यजु० १२६)। यह चमकीले सोने के टुर हमारे हो' । गगे यजमान वीर्य (शनि ) धारण करता है। और भीम पिता के पास पेपल शरीर रह जाता है। इसके पीये माम विरेना उम माने को ले लेता है। पश्चिमाभिमुगी वर्ग में प्रति यजमान से पहलवाता-'तपरतनरसि' (पा. २६)। 'नता पा शरीर। यह जो यह प्रजापति फे. गप में उत्पन्न हुई। दानि पहता है रिता पा गर । अर पहा -'प्रजापन ' (मा. २६)। 'भमाशीपा नणं है। पि मे जीन बार उनी १, गलिये मनात पं गमाग गए पगुना प्राय' (६)। परम पशु सेवा परी 17 | वन र पम पशमriri पुषेपम्' - ०१. ३. ३. ८-१०। सोमयागनिरूपणम् २६७ तेन प्रजापतेर्वर्णः परमेण पशुना क्रीयस ऽइति सा यत्त्रिः संवत्सरस्य विजायते तेन परमः पशुः सहसपोपं पुपेयमित्याशियमेवैतदाशास्ते मृगा वै सहस्रं भूमानं गम्छानीत्येवैत- दाह || स चाऽभनेनेगो प्रयचति । अनेन राजानमादत्ताजा ह वै नामैपा यदजैतया ह्येनमन्तत नाजति तामेतत्परोऽक्षमजेत्याचक्षते ||६|| अथ राजानमादत्ते । मित्रो न एहि सुमित्रघ इति शिनो नः शान्त एहीत्येवैतदाह तं यजमानस्य दक्षिणऽऊरी प्रत्युह्य चासो निदधातीन्द्रस्योरुमाविश दक्षिणमित्येप वाऽग्न- प्रेन्द्रो मवति यजमानस्तरमादाहेन्द्र स्योरुमाविश दक्षिणगित्युशन्नुशन्तमिति प्रियः प्रिय- मित्येतदाह स्योनः स्योनमिति शिवः शिरमित्येतदाह ॥१०॥ अथ सोमक्रयणाननुदिशति । स्वान भाजाघरे बम्भारे हस्त सहस्त कृशानवेते यः सोमायणास्तानक्षत्र मा यो दलित पिण्याना वाऽरते भाजनेनेतानि वै पिष्टयानों ( यजु० ४।२६ ) । 'में सहसों वस्तुओं से पुष्ट हो जाऊँ। यह प्राशीर्वाद है । सहर का नर्थ है भूमा या बहुत । तालार्य यह है कि मुझे बहुत सी चीजें मिल जायें ।।८।। इस (बायें हाथ ) से बकरी को देता है और इस ( दाहिने हाथ ) से सोम को लेता है । यह जो 'अजा' है वह 'माजा'। इसी वरी के द्वारा यह अन्त में सोम को ले जाता है (ग्राजाति ) इसलिये उसका परोक्ष नाम 'बाजा' या 'मजा' हुअा १६॥ इस मंत्र को पढ़कर सोम राजा को लेता है, 'मिनो नऽएहि सुमिनध" ( यजु० ४।२७)। 'त् मित्र बनकर हमारे पास श्रा, अच्छे भित्रा का देने वाला'। इसका अर्थ यह हुमा कि त् कल्याणकारी है हमारे लिये कल्याण कर । उसको यजमान की दाहिनी जाँघ पर रखकर वस्त्र से दॉककर कहता है, 'इन्द्रस्योरुमाविश दक्षिणम्' ( यजु० ४।२७) । 'इन्द्र की दाहिनी जया पर बैट'। यहाँ यजमान इन्द्र है। इसलिये कहता है कि इन्द्र की जाँघ पर बैठ । 'उशन्नुशन्तम्' ( यजु० ४।२७) । 'प्यारा प्यारे के पास' । 'स्योन स्योनम् ( यजु० ४।२७ )। 'कोमल कोमल ये पास' । अर्थात् कल्याणपरक कल्याणकारक ने पास ॥१०॥ अब सोम ने गोल को सुपिद परता है यह पहकर कि-हे स्वान, अधारि, हे नधारि, हे हस्त, हे मुहस्त, हे वृशानु यह यह चीजें तुम्हारे सोम का मोल है । इनकी रक्षा करो। यह तुमको प्रतिकूल सिद्ध न हो ( यजु० ४।२७)। सान = उपदेश देने वाला । भ्राज-चमकने वाला । अधार = अब अर्थात् पार का शतु । भारि = विश्व का धारण करने वाला । हस्ल = जिसके द्वारा मते या प्रसन्न होते हैं यह । मुस्त = जिनर द्वारा हाथ की नियायें ठीक होती है। कृशानु - जोरश अर्थात् दुली को जिलाता है ( कृश अनीति इति) या जो दुष्टो को दुबला करता है (दुगन् कृति दति) । यह सात माम धिष्ण्या अर्थात् यश यी वेटी हैं। और इसलिए वेदी ने अप्टिवायो रे भी ३६८ माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे कां० ३.३.३, ११-१५ । नामानि तान्योभ्य एतदन्वदिक्षत् ॥११॥ अथात्रापोर्तुते । गर्भो वाऽएप भवति यो दीक्षते प्रावृता वै गर्दा उल्नेव जरायु. ऐव तमनाजीजनत तस्मादपोर्तुतऽएप या ऽअन्न गर्भो भवति तस्मात्परिवृतो भवति परि- वृता इव हि गर्भा उल्वेनेव जरायणेच ॥१२॥ अथ वाचयति । परि माझे दुश्चरिताट्वाधस्वा मा सुचरिते भजेत्यासीनं वाऽएनमेप आगच्छति स श्रागतऽउचिष्ठति तन्मिश्याकरोति व्रतं प्रमीणाति तस्यो हैपा प्रायश्चिति- स्तथो हास्यैतन्न गिध्याकृतं भवति न व्रतं नमीणाति तस्मादाह परि माग्ने दुश्चरितायाध- स्वा मा सुचरिते भजेति ॥१३॥ अथ राजानमादायोत्तिष्ठति । उदायुपा स्वायुपोदस्थाममृता २।।ऽअन्वित्यमृतं वाऽ. ग्पोऽनूतिष्ठति यः सोमं फीतं तस्मादाहोदायुपा स्वायपोदस्थाममृतां।।ऽऽअन्विति ॥१४॥ अथ राजानमादायारोहणगमिति । प्रति पन्थामपद्महि स्वस्ति गामनेहसम् । रोन विनाः परि द्विषो वृणक्ति विन्दते वरिवति ।।१५।। यह नाम है । अतः इन्हों के लिये यह अनुदेश हैं ।।११।। अब वह अपने सिर यो सोलता है। जो दीक्षा लेता है यह गर्भरे तुल्य होता है। गर्भ उल्य और जरायु से लिपटा होता है। उसी गर्भ का अब जन्म हुआ। इसलिये यह सिर को पोल लेता है। अब यह सोम गर्भ पा रुप धारण करता है । इसलिये दका या होता है क्योंकि गर्भ उल्व श्रोर जरायु से दका होता है ।११२॥ अब यह इस बेट मन पो पट वाता है-'परि माग्ने दुश्चरिताद् बाधस्या मा सुनरिते भज' ( यनु० ४।२८ ) । 'द अग्नि ! न गुमे दुश्चरित से हटा और नन्छ चरित में ले जा। जागोम राजा याया था तब यह यजमान बैठा था। उसरे थाने पर वह यजमान सहा हो जाता है। यही मिय्या नाचरण है । इममे बन भग होता है (क्योकि उसने प्रत पिया गापि मोमरस निकालने गर गर्भ को श्रयस्था में हो रेटा रहूँगा)। यह मत्र पदमा मानो रग दोष का प्रायश्निा है।इम पाट से मिथ्या माचरण नहीं होता और न नत भग दोला १मलिये परि माग्ने मात्र या पाट दिया जाता है ।।१३।। अब गोम राजा को लेकर उटता है यह मत्रांरा पदपर-उदागुपा स्यायुपादस्या- ममगार अनु' (यजु ४२८)। 'उत्पनीर अच्छी श्रायु रे द्वारा में अमृता पा अनुगरण परणे. उ (उन्ना होऊँ)1 घम्नुतः गोल निये पे मोम के पीछे उटता र म मानो अमृत फे पीछ उटता है। इसलिये हम 'उदायुषा मय पा पाट पसा॥१४॥ पर मोम गाको लेस गाडी नप यााई दम मा को पदार-'मति प-गाग. THE निगामनेहमम । येन मा परिदिगो कृति विन्टले यमु' (यमु. ४२६)। 'हमने पल्लाभारा गार गा- मार्ग का अपमान किया गिर गनुपम एगा (गो) मोदकानां पापी ग्राम पर ||५!!

का. ३. ३. ई. १६-१६। सोमयार्गनिरूपणम्
EE
देवा ह वै यज्ञं तन्वानाः । तेऽतेन सुररत्तसेभ्य आसङ्गाविभया चकुरतऽएतयजुः
स्वन्त्ययनं दहशुस्तऽएतेन यजुपा नाष्ट्रा रक्षास्यपहत्येतरय यजुषोऽभयेऽनाष्ट्रे निाते
स्वस्ति समारनुनत तथोऽएप एतेन यजुषा नाष्ट्रा रक्षार्थस्यपहत्येतस्यऽयजुपोऽभयेऽनाष्ट्र
निवाते स्वस्ति समश्नुते तस्मादाह प्रति पन्थामपद्महि स्वस्ति गामनेहसम् । येन विश्वाः
परि द्विपो वृणाक्ति विन्दते बस्विति ॥१६॥
तं वाऽइति हन्ति । अनसा परिवहन्ति महयन्त्येवेनमेतत्तस्मान्छीपर्णा वीजा
हरन्त्यनमोदारहन्ति ।।१७
अथ यदपामन्ते कोणाति । रसो वाऽमापः सरसमेतत्कीरणात्यथ यद्धिरण्यं भवति
सशुक्रमेवेतत्कीणात्यथ यद्वासो भवति सत्वचसमैवैतकोणाल्यय यदजा भवति सतपसमेत-
कोणात्यथ यद्धेनुर्भवति साशिरमेवैतरकोणात्यथ यन्मिथुनी मरतः समिथुनमेनेतत्कीणाति
तं वै दशभिरेव क्रीणीयानादशभिर्दशाक्षरा ये विराडवैराजः सोगस्तस्माद्दशमिरेय क्रीणी-
यानादभिः ॥१८॥ बाह्मणम् ॥ ६[३. ३.] ॥ द्वितीयः प्रपाठकः ॥ कण्डिका-
संख्या ॥१२॥
एक बार देवी ने यज्ञ ताना। वे असुर राक्षसो के प्रारमण से भयभीत हुये। तन
उन्होंने इस यजुः (मार्थना ) को कल्याण गृह के रूप में देखा और इस यजुः के द्वारा
राक्षस दुष्टों को मारकर इस यजुः के अभय और क्लेशरहित घर में शान्ति प्राप्त की।
इसी प्रकार इस यज्ञः की सहायता से दुष्ट राक्षसो को मारकर इस यजुः के अमय और
ग्लेशरहित घर में शान्ति प्राप्त करता है । इसीलिये 'प्रति पन्थाम्' मत्र का पाठ करता
है ॥१६॥
इस सोम को पहले इस प्रकार (हाथ में सिर पर रखकर ) ले जाते हैं और फिर
गाडी मे ले जाते हैं। इससे वे उसकी महत्ता बढ़ाते हैं। इसीलिये यह बीज को सिर पर
रसर (खेत में ) ले जाते हैं ॥१७॥
सोम को जल के समीप मोल लेता है । जल ही रा है । इस प्रकार वह उसको
रस-युक्त करता है । सोने के होने का तात्पर्य यह है कि वह उसको शुक्र (तेज) सहित गोल
लेवा है। वन के होने का तात्पर्य यह है कि वह उसको चमडे सहित मोल लेता है।
घरी के होने का तात्पर्य यह है कि वह उसको तप के साथ मोल लेता है । गाय के होने
का तात्पर्य यह है कि वह उसको दूध सहित मोल लेता है जिससे सोमरस में सिक्षाया
जा राके। गायो के जोड़े का अर्थ यह है कि वह सोम को जोड़े के साथ मौल लेता है।
सोम को दश चीजो के बदले मोल ले । दश से कम या ज्यादा नहीं। क्योंकि विराट
छन्द मे दश अक्षर होते हैं। सोम विराट् है इसलिये दश के बदले खरीदे, न्यूनाधिक के
प्रदले नहीं ॥१८॥

माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०३.३.४.१-४॥ अध्याय-ब्राझरा ४ नीडे कृष्णाजिनमास्तृणाति । अदित्यास्त्वगसीति सोऽसावेव बन्धुरथैनमासादयत्य- दित्यै सद आसीदेतीयं वे पृथिव्यदितिः सेयं प्रतिष्ठा तदस्यामेवेनमेत प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति तस्मादाहादित्ये सद श्रासीदेति ॥१॥ अथैवमगिपद्य चाचयति । अस्तम्नाया वृपमोऽअन्तरिक्षमिति देवा ह वे यज्ञ तन्यानास्तेऽसुररक्षसेभ्य भासङ्गाद्विमया चकुस्तऽएनमेतज्ज्यायायसमेव वधारचकुर्यदाहा- स्तम्नाया वृपभोऽनन्तरित्तमिति ॥२॥ अमिमीत परिमाणं पृथिव्या इति । तदेनेनेमा लोकामास्पृणोति तस्य हि न हन्ता- स्ति न यो येनेमे लोग प्रास्तास्तस्मादाहामिमीत चरिमाणं पृथिव्या इति ॥३॥ श्रासीदद्विश्वा भुवनानि सम्राडिति । तदेनेनेदर्थ सर्वमास्पृणोति तस्य हि न हन्ता- स्ति न बधो येनेदश सर्वमास्तं तस्मादाहासीदद्विश्वा भुवनानि सम्राडिति ॥४॥ विश्वेत्तानि वरुणस्य बतानीति । तदस्माऽदय सर्वमनुवर्म करोति यदिदं कि च गादी रे नीड अर्थात् बन्द स्थान में काले हिरन के चर्म को रखता है यह कह- कर-अदित्यास्वमसि' (यनु० ४।३०)। 'त् यदिति की त्वचा है। अब यह सोम को रख देता है यह बहकर-'यदित्यै गदऽग्रासीद' ( यजु० ४।३०)। '- अदिति के स्थान पर । यह पृथिवी ही अदिति है योर यही प्रतिष्ठा है। इस प्रसार वह उसको इम प्रतिष्ठा में स्थापित करता है । इसीलिये यहा, 'त् अदिति के स्थान पर बैट' ॥२॥ अब वह मोम को छूकर पढ़ता है-'यस्तभ्नाद् द्यां वृषभोऽअन्तरिक्षम्' (यतु v१३०)। इस मपम ने यो और अन्तरिक्ष पो उभारा' | देयों ने यज्ञ ताना श्रीर ये प्रसुर राजगीरे श्रारमण से टरे । उन्होंने इस सीम पो पथ की अपेक्षा बड़ा कर दिया । मीलिये कहा, 'यस्तभ्नाद्' इति ॥२॥ 'अमिमी परिमाग पृथिव्या. (यनु० ४।३० । 'उसने पृथिवी के रिश्तार को माग । इस प्रकार इस सोम की सहायता से इन लोरों को प्राप्त करता है। जिगने इन लोरों को ग्राम कर लिया उना लिये न कोई ध है, न मारने वाला। इसीलिये पहता ६, 'अनिमीत परिमाण धिम्या ||३|| 'प्रागीटर पिया मुवनानि गमाट' (यJ० १३०)। 'गन भुबनी में यह सम्राट म. टा। इसकी महाया में यह मय की मामि पग्ना। जिममी म 'ग' की प्रामि हो गई उसके लिये यो पाना या अप करने वाला नहीं रहना । इसीलिये 'प्रामीप पहा ॥ 'विश्य मानि यादय मतानि' (म.४३०)। वस्तुतः यह परण प्रा है।

४०१ मो०३.३.४.५-७ सोमयागनिरूपणम् न के चन प्रत्युद्यामिनं तस्मादाह विश्वेचानि वरुणस्य व्रतानीति ॥५॥ अथ सोमपर्याणहनेन पर्याणह्यति । नेदेनं नास्ट्रा रक्षासि प्रमशानिति गर्भा वाऽएप भवति तिर इव वै गर्मास्तिर इवैतापर्याणद्ध तिर इव वै देवा मनुष्येभ्यस्तिर इवै- तात्पर्याय तस्मादै पर्याणहाति ॥६॥ स पर्याणह्यति । वनेषु व्यन्तरिक्षं ततानेति वनेषु हीदमन्तरिक्ष विततं वृक्षागेपु याजमर्यत्सु पय उस्त्रियास्थिति वीर्य वै वाजाः पुमासोऽन्तः पुधवेवेतहीर्य दधाति पय उस्त्रियास्विति पयो हीदमुस्रियासु हितश्च हृत्सु ऋतुं वरुणो विक्ष्याग्निमिति हृत्सु हाय कतुर्मनोजवः प्रविष्टो विश्वमिमिति वितु ह्ययं प्रजास्वग्निदिवि सूर्यमदधात्सोममद्राविति दिवि यसौ सूर्यो हितः सोममद्राविति गिरिधु हि सोमस्तस्मादाह दिवि सूर्यमदधारसोममद्रा- विति ॥७॥ अथ यदि द्वे कृष्णाजिने भवतः । तयोरन्यतरत्नत्यानह्यति प्रतीनाहभाजने यधुभएक भवति कृणजिनप्रीवा एवावकृत्य प्रत्यानह्यति प्रतीनाहभाजन सूर्यस्य चतुरारोहामेरदयः इसके द्वारा यह मन को उसम अनुयायी ररता है अर्थात् जो कुछ यहाँ है अथवा जो कोई प्रतिकूल है उस रात्र को । इसीलिये 'विश्वेत् तानि' मा पढ़ा गया ॥५॥ यम सोम पर्याणहन अर्थात् सोम वस्त्र से सोम को लपेटता है कि दुष्ट राक्षस उसको छू न ले । वस्तुतः यह गर्भ है । गर्म छिपा रहता है और यह जो दवा हुया है वह भी छिपा रहता है । देव मनुष्यों से छिपे रहते हैं। जो ढका हुआ है यह भी छिपा रहता है थतः सोम को कपड़े में लपेटता है ॥६॥ हम मर को पदपर लपेटता है-'यनेषु च्यन्तरिक्ष ततान' ( यजु० ४।३१) । 'वनी के ऊपर अन्तरिक्ष ताना गया' । वनों अर्थात् वृक्षों के सिरों पर तो अन्तरिक्ष तना हुना है ही । 'याजमर्गसु परऽउस्त्रियासु' ( यजु० ४।३१) । 'मनुष्यों में वीर्य और गायों में दूध' यहाँ 'याज' का अर्थ है वीर्य और 'अर्यन्त' का अर्थ है मनुष्य ! इस प्रकार मनुष्यों में वीर्य धारण करता है । गार्यों में तो दूध होता ही है । [ मेरी धारणा है कि पुमान् का अर्थ है 'नर' और 'उपियासु' का मादा । नरों मे वीर्य होता है और नारियों में दूध ] । 'हृत्सु प्र वरुणो विक्ष्यामिम्' ( यजु० ४।३१) । 'मनों में बुद्धि और घरों में अमि वरुण ने (स्थापित की। मनों में बुद्धि स्थापीत है ही और घरों में या प्रजात्रों में अशि । 'दिपि सूर्यपदधायोममद्री। (यजु० ४।३१) सूर्य को द्योलोक में स्थापित किया और सोम यो पहाड़ पर' [ यहाँ गोम पा अर्थ 'चन्द्र' ठीक नहीं है। सोमलता ही पहार पर होती है और घोलोक या पूर्व उमगे प्रभारित करता है ?] धौलोक में सूर्य है ही और सोम पहाड़ों में होता ही है लिये पहा 'दिवि सूर्य इत्यादि |७|| यदि दो मृगनर्म हो तो उनमें से एक को प्यता नार सटपाता है। यदि को तो गर्दन के ऊपर से काटकर ध्या ये स में लटपाता है यह मत्र पद पर 'सूर्यम्य पतु- मा०३ ३.४८११। ४०२ माध्यनिलीये शापवाहाणे क्नीकम् । यतशेभिरीयसे भ्राजमानो पिप्रियतेति सूर्यमेतत्पुरम्तात्वगति मर्य पुरस्ता नाष्टा रक्षाग्यपध्नन्नेत्ययामयेनानाप्टेण परिवहन्ति ।।८।। उद्भते प्रऽउग्ये पलो मात । तदन्तरेण तिष्ठन्मनलगय प्रातति श्रेयान्वा 50 पोऽभ्यारोहादयति का होतमहत्यभ्यारोद तस्मादन्तरेण तिष्ठन्प्रानति ।। पलाशशायया प्रातति । यन वै गायत्री सोममच्छापतत्तदस्याऽनाहरन्त्याऽअगाद- म्ताभ्यायस्य पर्ण प्रचिन्देद गायत्र्यै चा सोमस्य या रानम्तरसतिया पर्णोऽभवत्तस्मात्पगों नाम तद्यदवान सोमस्य व्यक्त तदिहा यसदिति तस्मात्यलाशशारसया प्राजति ॥१०॥ गथानड्याहानाजति । तो यदि करणी स्यातामन्यतरो वा कृष्णरतन विद्यापिप्य त्यैपम पर्जन्यो वृष्टिमान्भविष्यतीत्येतदु विज्ञानम् ॥११॥ अथ युनक्ति । उसात धूर्पाहारित्युसो हि भरतो धूर्पाहानिति धूर्वाही हि भवतो युज्यथामनश्रूऽति युज्यते हानभूइत्यनार्ताविति तदवीरहणानित्यपापकृताविति तद्ब्रह्मचोद- नामिति ब्रह्मचादनी हि भात स्वस्ति यतमानस्य गृहागच्छतामिति यथैनारन्तरा नाष्ट्रा रारोहाऽग्ने रक्षण कनीन कम् । यतशभिरीयसे भानमानो विपश्चिता' । 'हे मृगचर्म त् पर्य की नाल क ऊपर चद और अशि की औरत क वारे व ऊपर चढ । जहा सूर्य यार अग्निक साथ चमकता हुया तू चढता है । इस प्रकार वह सूर्य को अाग करता है । सूर्य र सामन दुध राक्षस नहीं माने पाते । अब वह सोम को निर्विन गाड़ी म ले जाते हैं ॥८॥ गाड़ी को बल्लियो न मागे क भाग म प्रउग या त्रिभुनाकार दो तस्ते होते हैं। उन दोनों के बीच म गुब्रह्मण्य (उद्गाता का सहायक ) सड़ा होकर गाड़ी को चलाता है । सोम राजा उसस बहुत ऊचा होता है। ऐसा पौन है जो सोम सा क बराबर बैठ सर । इसलिये वह सड़ा होकर गाड़ी को चलाता है॥६॥ पलाश की शासा से हाँकता है। जब गायनी सोम की ओर उड़ी और उसको लिये जा रही थी तो एक विना पैर व मनुष्य ने निशाना लगा कर गायत्री का या सोम राजा का एक पर गिरा दिया । वह गिरकर पर्ण हो गया । इसीलिय उस पर्ण रहते हैं। यह सोचता है कि जो बात उस सोम के साथ दुई यह यहॉ भी हो । इसलिये वह पलाश से हॉफ्ता है ॥१०॥ दो बैल नुतते हैं। यदि दोनों पाले हो या एक पाला हो तो जानना चाहिये कि वर्ण अहुत अच्छी होगी । यही विज्ञान है ॥११॥ चैलों को जोतना है यह मन पदकर- उसावेत धूपोहो' ( यनु० ४।३३)। हे धुरे को सहन करने वाले दो लो तुम थानो'। क्योंकि यह दो शैल है और धुरे को सह सकते हैं । 'यु यथामन अ (यनु० ॥३३) 'घाँस रहित तुम तो'। 'श्राम रहित' का अर्थ है दुरा रहित' । 'अपीरहणी' ( यजु० ४३३)। 'पाप रहित । ब्रह्मचोदनी (यजुरू ११३३)। 'नहा के प्रेर' । 'सस्ति यजमानस्य यशागतम् ( 47 ४१३३)। 'यजमान

घर
फा०३, ३.४, १२-१५ ।
सोमयागनिरूपणम्
रक्षासि न हि म्युग्वमेतदाह ।।१२।।
अथ पश्चात्परिकम्य अपालम्बमभिपयाह सोमाय कृतायानुनहीति सोमाय पर्युषमा-
पायेति वातो यतरया कामयेत ॥१३॥
अथ वाचयति । भद्रो मेऽसि प्रच्यवस्व मुवस्पतऽइति मद्रो ह्यस्यैप भवति तस्मा-
मान्यमाद्रियतेऽप्यस्य राजानः सभागा आगच्छन्ति पूर्वो राज्ञोऽभिवदति भद्रो हि भवति
तस्मादाह भद्रो मेऽसीति प्रच्यवस्स भुवस्थतऽइति मुवनाना होप पतिर्विश्वान्यभि धामानी.
त्यहानि वै विश्वानि धामान्यङ्गान्येतदम्याह मा त्या परिपरिणो विदन्मा त्या परिपन्थिनो
विदम्मा त्वा वृका अवायनो विदनिनि यौनमन्तरा ना'ट्रा रक्षासि न विन्देयुरेयमे
तदाह ||१४||
श्येनो भूत्वा परापतेति । वय एवैनमेतद्भूतं प्रपातयति यद्वाऽउग्रं तनाष्ट्रा रक्षाऽसि
नान्यवयन्त्येनट्दै व्यसामोजिष्टं बलिष्ठं यजय नस्तमेवैतद्भूतं प्रपातयति यदाह श्यनो
भूत्वा परापतेति ॥१५॥
में कल्याणकारक होकर प्राथों' | इसके कहने का प्रयोजन यह है कि मार्ग में दुष्ट
राक्षस उसको न सतायें ।।१२।।
मुडकर गाडी के पीछे जाता है और अपालम्ब (गाड़ी के पीछे एक लकड़ी का
टुकडा लगा रहता है जिसे अपालाब कहते हैं ) को पकड़कर ( होता से ) कहता है, 'सरीदे
हुये सोम के लिये पदो' या 'गाड़ी गे लाये हुये सोम के लिये पढ़ो' इन दोनो वाक्यों में से
जिस वाक्य को चाहे कहे ॥१३||
अब यह मंत्र पढ़वाता है--'भद्रो मेऽसि प्रच्यवस्य भुयसते' (यनु० ४।३४) ।
"ह संसार के पति ! तु मेरे लिये कल्याणकारी है, चल' । सोम वस्तुतः उसके लिये कल्याण-
कारी है। अतः वह सोम के सिवाय और स्मिी का श्रादर नहीं करता। जिस प्रकार
महाराजा के याधीन राजा लोग याते हैं और यह पहले उनका अभिवादन करता है और
फ्ल्याणकारी होता है, इसीलिये कहा, 'भद्रो मेऽसि' इत्यादि । यह भुवनी का पति है।
इसलिये कहा है 'चल' । 'विश्यान्यभि धामानि' ( यजु० ४१३४)। 'रात्र घामों के लिये।
'विश्वानि धामानि' से तात्पर्य है अंगो से । 'मा त्या परिसरिणो विदन् मा त्या परिपन्थिनो
विदन् मा त्या वृक्षाऽअघायवो पिदन्' ( यनु. ४३४ )। 'तुझे लुटेरे ग मिल, तुझे द्वार
न मिले, नुझ पाऊ भेड़िये न मिलें । यह इसलिये वहता है कि दुष्ट रातरा उसको विमी
भगार रोनसना॥१५॥
श्यनो भृत्या पयपत' (यतु० ४.३४)। 'बाज होकर उड़ जा'। उसयो पक्षी
भानावर उपाता है। जो बलवान होता है दुष्ट राक्षम उसका पीछा नहीं परते । स्पेन या
चाश सर पदियों में बना होता है। उससे था। बनारर उड़ाना है। इसलिये पहा,
'श्नो भया' श्रादि ॥१॥

माध्यन्दिनीये शतपथमाझणे को० ३.३.४, १६.२०॥ अथ शरीरमेवान्यवहन्ति । य जमानस्य गृहागच्छ तबो सस्कृतमिति नात्र तिरो- हितमिवास्ति ॥१६॥ अथ सुब्रह्मण्यामास्यति । यथा येभ्यः पश्यन्तस्यात्तान्न्यादित्यहे वः पत्तास्मीत्येव- मेवैतद्देवेभ्यो यज्ञ निवेदराति सुब्रह्मण्योरे, सुब्रह्मण्योरेमिति बहा हि देवान्प्रच्यावयति त्रिष्कृत्व थाह निद्धि यज्ञः॥१७॥ इन्द्रागच्छेति । इन्द्रो वै यज्ञस्य देवता तरमादाहेन्द्रागच्छेति हरिष आगच्छ मेधा- तिमॆप वृषणश्वस्य मेने । गौरावस्कन्दिनहल्याये जारेति तद्यान्येवारय चरणानि तैरेवेन- मेतत्ममुमोदयिपति ॥१८॥ कौशिक बाहरण गौतम त्रु बाणेति । शश्वदैतदारुणिनाधुनोपज्ञातं यद्गौतम व घा- ऐति स यदि कामयेत ब यादेतद्यधु कामयेतापि नाद्रियेतेत्यहे सुत्यामिति यापदहे सुत्या भवति ॥१६॥ देवा ब्रह्माण नागच्छतेति । तदेवांश्च बाहरणांचाहैतैर्धनोमयरों भपति यद्देवैश्व पाहाणैश्च ॥२०॥ श्रय वे उसके शरीर को लाते हैं । 'यजमानस्य गृहान् गच्छ तन्नो संस्कृतम्' ( यजु० ४।३४) । 'यजमान के घरो को जा जो हमारे लिये तैयार किया हुआ है। यह बहुत स्पष्ट है ॥१६॥ अब सुब्रह्मण्य सम्बन्धी जाप करता है जैसे जिन लोगों के लिये खाना पकाना हो उनसे कटे कि मैं आपके लिये अमुक दिन भोजन बनाऊँगा। इसी प्रकार देवताओं के लिये यज्ञ का निवेदन करता है । 'सुब्रह्मण्यमो३म्' ऐसा तीन बार कहता है । क्योंकि ब्रह्म ही देवताओं को प्रेरणा करता है। तीन बार कहने का प्रयोजन यह है कि यज्ञ के तीन भाग है॥१७॥ 'इन्द्र या' । इन्द्र यश का देवता है। इसलिये कहा कि इन्द्र श्रा। 'या जा, घोड़ों वाले मेधातिथि के भेडे ग्रा, विषणश्व की स्त्री ( या वाणी) या भैंस के सवार था। अहल्या के नार या उपपति या' । इस प्रकार वह उसको उसके व्यवहार में प्रसन्न करता है । पता नहीं कि इन्द्र के यह नाम क्यो है ! या इनका वास्तविक अर्थ क्या है ) ॥१८॥ गौतम कहलाने वाले' (यह भी इन्द्र के ही नाम मालूम होते हैं)। याजाल नाहि ने यह वाक्य निकाला है अर्थात् 'कौशिक, ब्राझण, गौतम कह- लाने थाले । गदि जी चाहे तो इस वास्य को यहे, जी चाहे न कहे । 'इतने दिनों में सोम यश होगा। यहाँ जितने दिनों में होने वाला हो उनके नाम ले दे ॥१६॥ 'देव और ब्राह्मण अायो। यह वह देवों और प्राझहो से कहता है। क्योंकि इन्हीं देयों नीर ब्राह्मणों की उसको धारश्यकता है ॥२०॥ 'नौशिक, बादाण, ४०५ का०३.३ ४.२१-२४। सोमयागनिरूपणम् अथ प्रतिप्रस्थाता । अमेण शालामग्नीपोमीयेण पशुना प्रत्युपष्ठितेनीपोमो याऽ- एतमन्तर्जम्मऽआदधाते यो दीक्षत ऽआग्नापैणनह्यदो दीक्षणीयछ हनिर्मप्रति यो वै विष्णु सोम स हनिर्वाऽएप भवति यो दीक्षते तदेनमन्तर्जम्मऽआदधाते तत्पशुनात्मान निकीणीते ॥२१॥ तःके । श्राहवनीयादुल्मुक्माहरन्त्ययमग्निरयच सोमस्ताभ्याच सह सद्भपा निफेप्यामहइति वदन्तस्तदु तथा न कुर्यायन वाऽगतौ क च तत्सहैव ।।२२।। स वै द्विरूपो भवति । द्विदेवत्यो हि मवति देवतयोरसमदे कृष्णसारग स्पादि- त्याहुरेतद्धये नयो रूपतममिवेति यदि कृष्णसारग न विन्देदथोऽअपि लोहितसारग स्यात् ॥२३॥ तस्मिन्वाचयति । नमो मित्रस्य वरुणम्य चक्षसे महो देवाय तहत सपर्यत । दूरे दृशे देवजाताय केतवे दिवस्पुनाय सूर्याय शसतेति नम एसम्माऽएतत् करोति मित्रधे यमेरैनेनैतत्कुरुते ॥२४॥ अथाध्वर्युरारोहण विमुञ्चति । रुणस्योत्तम्भनमसीत्युपस्तम्भनेनोपस्तम्नाति वरुण- अब प्रतिप्रस्थाता शाला के श्रागे अग्नि और सोम के पशु को लाता है। जो दीक्षा लेता है यह अपने आपको अग्नि और सोम को डाट म रस्त्र देता है । दीक्षा की हवि वस्तुत अग्नि और विष्णु की होती है । जो विष्णु है वही सौम है । हरि वही है दीक्षा लेता है। इस प्रकार उन्होंने उसको डादों में दगा लिया है और इस पशु के द्वारा ही उसरा छुटकारा होता है ।।२१।। कुछ लोग ग्राहयनीय मे रो जलती लपड़ी निकाल लाते हैं यह कहते हुगे, 'यह अग्नि है, यह सोम है। इन्हीं दोनों के सहारे हमारा उद्धार होगा। पर तु ऐमा नहीं करना चाहिये । जहाँ कहीं ये हों वे साथ ही होते हैं ॥२२|| पशु दो रूप का होता है । क्योंकि दो देवतानों या रोता है। कुछ का कथन है कि इन दोनों का मेल करने के लिये कृष्ण सारग होना चाहिये। क्योंकि यही उन दानों देवनायों रे रामानाम हैं। गदि कृष्ण सा रंग न मिले तो लोहित सारग (लाल धम्म चाला) होना चाहिये ||२३|| श्रय यह गन पदयाता है-'नमो मित्रस्य वरुणस्य चक्षसे महो देशराय राहना सपर्यत । दूरेदृशे देवनाताय यतवे दियरपुत्राय सूर्याय रासत' (य० ॥३५) । 'मित्र थोर वरुण की प्रॉस में लिये गमसार । पड़े देव य लिये इस पूजा को परो। दम दूरदशा देवोत्यम, का, यो के पुत्र, सूर्य प लिये प्रशसा करो' दम प्रकार पगु मी चना मसा और उसकी मित्रता का निह बनाता है ॥२४॥ श्रा श्रध्वर्यु का कोला । 'मायोत्तमामागि' ( 27. ४१३६) 1 arm गम्भा है । हगसे गाड़ी में समा लगा है। पप सम्मामारथ (यपु भवति ॥२७॥ 4 ४०६ माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कांक ३३.४, २५-२६ । स्य स्कम्भसर्जनी स्थ इति शम्येऽउगृहति स यदाह वरुणस्य स्कम्भसर्जनी म्थ इति पाएयो ोप एतहिं भवति यत्सोमः कीतः ॥२५॥ अथ चत्वारो राजासन्दीमाददते । हो याऽअरमै मानुपाय राजाऽभाददातेऽअर्थता चत्वारो योऽस्य सकृत्सर्वस्येष्टे ।।२६।। औदुम्बरी गवति । अन्न याऽअर्गुदुग्धर अजोऽनावस्यावरुद्धपै तम्मादौदुम्बरी नामिना भवति । अत्र वाऽभन्ने प्रतितिष्ठत्यन्न सोमस्तस्मानाभिदना गमत्य- प्रोऽएव रेतस श्राशयो रेतः सोमस्तस्मादप्रदना भवति ।।२।। तामभिमृशति । वरुणस्य ऋतसदन्यसीत्यथ कृष्णाजिनमास्तृणाति वरणम्यऽऋ- तसदनमसीत्यथैनमासादयति वरुणस्य ऽतसदनमासीदेति स यदाह वरुणस्य ऋतसदन- मासीदेति यरुण्यो ह्येप एतर्हि भवति । अर्शन शाला प्रपादयति । स प्रपादयग्याचयति या ते धामानि हरिपा यजन्ति ता ते विश्या परिभूरस्तु यज्ञम् । गयस्फानः प्रतरणः सुवीरोऽवीरहा प्रवरा सोम दुर्यानिति १३६ ) । 'तुम दोनों वरुण की झूटी हो'। इससे खूटियाँ निकालता है । 'यण की तुम दोनों यूँटिमाँ हो इसलिये कहता है कि सोम ही श्रम वरुण है ॥२५॥ नाच चार यादगी सोम राजा के तख्त यो उठाते हैं। मनुष्य राजा के तहत को दी श्रादमी उठाते हैं। सोग राजा के तख्न यो चार उठाते हैं क्योकि यह सब के ऊपर है॥२६॥ यह तल उदुम्बर की लकड़ी का होता है । उदुम्बर रस और अन्न है। रस और अन्न के लिये । इसलिये यह उदुम्बर की लकड़ी का होता है । २७|| बराबर ऊँचा होता है । क्योंकि नाभि तक ही यन्न पहुंचता है । सोम श्राम है । इसलिये यह नाभि पे बराबर ऊँचा होता है। यहीं वीर्य रहता है । सोम वीर्य है। इस लिये नाभि के बराबर होता है ॥२८॥ सार वह तख्त यो छूता है यह पदक्र—'वरुणस्यऽऋत सद्यसि' (यजु० ४।३६ )। 'तू यरुण की उचित बैटय है। अब यह उस पर काला मृग चर्म विद्याता है यह पद कर- 'यणस्य ऋतसदनमासीद' (१३६) । 'वरुण के उचित स्थान पर बैठ' । गोम अत्र वरुण जमा हो गया । इसलिये नहा 'वरण के उचित स्थान पर रेट' ॥२६॥ प्रय मोम को शाला में ले जाता है । और ले जाते हुये यजमान से यह पहलवाता है-'या ते धामानि हविषा यजन्ति ता ते विश्वा परिभरस्तु यज्ञम् | गयस्मानः मतरण: गुरीगऽवीग्दा प्रचरा गोम दुर्यान्' (यतु ४।३७)। हवि से ये लोग तेरे जिन धामी पी अर्चना करें ये गर धाम या यो नाग नोर मे घेर ले। हे मोम हमारे री मे अाजा, गुदा पी ममनि को देने वाला, नापनियों का भगाने वाला, पौर और योग का हनन ने यह नाभि

पा० ३.३.४.३०-३१। गोगयागनिकरणम्
गृहा वै दुर्या गृहानः शिवः शान्नोऽपापकृमनरेत्यौतदाह ॥३०॥
अत्र हैके । उदगानमुपनिनगन्ति गया राज्ञऽभागतायोदकमाहरेदेनमेतदिति
पदन्तस्तदु तथा न कुर्यान्मानुपछ ह ते यजे कुन्ति व्युद्ध वै तद्यज्ञस्य यन्मानुपं
नेद्वपदं यज्ञे कमाणीति तस्मानोपनिनयेत् ।।३१।। ब्राह्मणम् ॥१ [३.४ ] ||
तृतीयोऽध्यायः ।। [१८]॥
करने वाला, ( यह चार विशेषण सौम नै है ) 'दुर्यान' या अर्थ है पर | दसरे महने वा
तात्पर्य यह है कि हमारे घर शुभ और शान्त तथा पाप रहित होवे ॥३०॥
कुछ लोग जल के पास से बल उँटेलते हैं और कहते हैं कि जर राजा अाता हे
तो उसके लिये भी जल सिंचन किया जाता है परन्तु ऐसा न करे । यह तो मानुपी निया
है । यन में मानुषी निया परना ठीक नहीं। इसलिये जल सिंचन न करे । क्योंकि ऐसा
परना अनुचित है ॥३२॥

अध्याय ४-ब्राह्मण शिरो वै यज्ञस्यातिथ्य बाहू प्रायणीयोदयनीयौ । अभितो वै शिरो पाहू भवतस्त- स्मादभित आतिथ्यमेने हविपी भवतः प्रायणीयश्चोदनीयश्च ॥शा अथ यस्मादातिथ्य नाम | अतिथिर्वाऽएष एतस्यागच्छति यत्सोमः क्रीतस्तस्माs- एतद्यथा राज्ञे वा बामणाय या महोतं वा महाजं वा पचेत्तदह मानुष, हविर्देवानामेव- भस्माऽएतदातिध्यं करोति ॥२॥ तदाहुः । पूर्वोऽतीत्य गृहीयादिति यन्त्र वाऽअर्हन्तमागतं नापचायन्ति कुष्यति वे स तत्र तथा हापचितो भवति ॥३॥ तद्वाऽअन्यतर एप विमुक्तः स्यात् । अन्यतरोऽविमुक्तोऽथ गृह्णीयात्स यदन्यतरो विमुक्तस्तेनागतो यद्वन्यतरोऽविमुक्तरतेनापचितः ॥४॥ तदु तथा न कुर्यात् । विमुच्यैव प्रपाद्य एहीयाद्यथा वे देवाना चरणं तदाऽअनु मनुष्याणा तस्मान्मानुपे यावन विमुञ्चते नैयास्मै तावदुदकथ हरन्ति नापचिति कुर्वन्त्य- अातिथ्य ( मेहमान का सत्यार) यज्ञ का सिर है । प्रायणीय और उदयनीय बाडू. है। सिर के दोनो योर बाएं होते हैं। इसलिये प्रायणीय और उदयनीय आहुतियाँ श्रातिथ्य के दोनों योर होती है ॥२॥ यह सातिथ्य नाम यो पड़ा। यह जो खरीदा गया मोस है बह यजमान के पास अतिथि के रूप में लाता है । जैसे राजा या ब्राह्मण के लिये महोक्ष (बडे बैल ? ) या महाज (बडे बरे ! ) को पकाते हैं यह मानुपी सत्कार होता है। इसी प्रकार देवता के लिये हवि दी जाती है, इसलिगे अातिथ्य सत्कार किया जाता है। (सम्भव है महोन्न और महाज किमी भोजन विशेष के नाम हो ) ॥२॥ इस पर कहते हैं कि पहले सोम के पास जाकर तर यातिथ्य की सामग्री निकाले । जब कोई ग्रहन्त श्राता है और उसका कोई श्रादर नहीं फरते तो वह युद्ध हो जाता है । इस प्रकार सोम का सत्कार किया जाता है ॥३॥ उन ( गाही के बैलों ) से एक से मुक्त कर दे (जुन्या खोल दे) और दूसरे को नहीं । एक को यिमुना करने का अर्थ यह हुया कि सोम था गया और दूसरे को न छोड़ने का अर्थ यह हुआ कि उधम सत्कार किया गया । (युक्ति हमारी समझ में नहीं पाई- अनुगदक)॥४॥ परन्तु ऐमा न परना चाहिये । दोनों चैलों को खोलने और शाला में सोम के गाने के पश्चात् सामग्री निकाले । जैसा देयो का चलन होता है वैसा ही मनुष्यों पा। मनुष्यों कां० ३.४.१. ५-६ । मोमयागनिरूपणम् ४०६ नामतो हि स तावद्भवत्यथ यदेव विमुच्चनेऽथास्माऽउदक हरन्त्यथापचितिं कुर्वन्ति नहिं हि स आगतो भवति तस्माहिमुष्यैव अपाय गृह्णीयात् ।।५।। स वे संत्यरमाण इर गृहीयात् । तथा हापचितो भवति तत्पन्यन्वारमते पर्युबमाणं ये यजमानोऽन्यारभतेऽशात्र पत्न्युभयात एवेतन्मियुनेनान्यारभेते यत्र वाऽग्नर्ह नागच्छति सर्वगृह्या इव वै तत्र चेटन्ति तथा हापचितो भवति ॥६॥ स वाऽअन्येनेन ततो यजुपा गृहीयान् । येनो चान्यानि हवीश्रष्येकं वाऽएप भाग कीयमाणोऽभिकीयते छन्दसामेव राज्याय छन्दसाय सामाज्याय तस्य छन्दास्यभितः साचयानि यथा राज्ञोऽराजानो राजकृतः सूतमामएय एवमस्य छन्दाथस्यमितः साच- यानि ॥७॥ न वै तदवकल्पते । यच्छन्दोभ्य इति केपलं गृहीयाद्यत्र वाऽबहते पचन्ति तद- भितः साचयोऽन्वाभक्ता भवन्त्यराजानो राजकृतः सूतमामण्यस्तस्माद्यत्रैवतस्यै ग्रहीयातदेय छन्दा म्यन्याभजेत् ॥८॥ स गृहाति । अमेस्तनूरसि विष्णवे त्वेत्यग्निवं गायत्री तद्गायत्रीमन्वाभजति ॥६॥ में चलन यह होती है जब आगन्तुक बैल सोल देता है और भीतर श्रा जाता है तभी पानी लाते हैं और सत्कार करते हैं, क्योंकि तभी यह 'आया हुआ' समझा जाता । इसी प्रकार पैल सोलकर और सोम को भीतर लाकर ही सामग्री इकट्ठी करे ॥५॥ इसमें शीमता करनी चाहिये । सत्कार की यही रीति है। एक अोर से पत्नी प्रारम्भ करती है और दूसरी ओर से यजमान । इस प्रकार सोम के दोनों ओर पति और पत्नी लगते हैं। जन कोई अन्त आता है तो सभी मिलकर सत्कार करते हैं। इसी प्रकार चेगा करते है और इसी प्रकार सत्कार किया जाता है ॥६|| इस सामग्री को भिन्न यजुः से ग्रहण करे। उसी से नहीं जिससे अन्य इवियाँ ग्रहण की जाती है। क्योंकि जब सोम सरीदा जाता है जो विशेष कार्य के लिये खरीदा जाता है अर्थात् छन्दों के राज्य के लिये, छन्दों के साम्राज्य के लिये । छन्द सोम के परिचारक (सेवक ) होते हैं। जैसे सूत या ग्रामीण लोग जो राजा नहीं हैं राजा के सेवक होते हैं, इसी प्रकार छन्द भी सोम के परिचारक होते हैं | ऐलान चाहिये कि केवल छन्दों के लिये ही सामग्री ग्रहण करे। जन किसी हन्त के लिये भोजन बनाते हैं तो जो उसके साथी सूत या ग्रामीण मनुष्य हैं, उनको भी राजा के साथ-साथ खाना देते हैं। इसी प्रकार जब सोम के सत्कार की सामग्री इबष्टी करे तो छन्दों के लिये भी भाग निकाले ||८|| इस मन से ग्रहण करे-'अग्नेस्तनूरसि विष्णवे त्या' ( यजु० ५।१)। 'त् अग्नि पा शरीर है। विष्णु के लिये तुझको। अग्नि गायत्री है। इस प्रकार गायत्री को उसरा भाग मिलता है। ५२ माध्यन्दिनीये शतपथवादाणे का०३.४.१.१०-१४॥ सोगस्य तनूरसि विष्णो सेति । क्षत्रं ने सोमः क्षत्रं त्रिष्टुप्तत्तिष्टुभगन्या- भनति ॥१०॥ अतिथेरातिथ्यमसि निगरे त्वेति । सोऽस्योडारो यथा ग्रेष्ठगोदार एमस्यैपऽ. प्रते छन्दोम्यः ||११|| श्येनाय त्वा सोमभृते विध्यारे त्येति । तद्गायत्रीमन्याभनति सा यद्गायत्री श्येनो भूत्वा दियः सोममाहरत्तेन सा श्येनः सोममृत्तेनैवेनागेतवीर्येण द्वितीयमन्याभनति ॥१२॥ अग्नये त्वा रायस्पोपदे विष्णवे वेति । पशनो वै रायम्पोपः पशवो जगती तजगती- गन्बामजति ॥१३॥ श्रथ यत्पञ्च कृत्यो गृहाति । सरसरसमितो ये यज्ञः पञ्च वाऽमतयः संगत्सरस्य तं पञ्चभिरामोति तस्मात्पञ्च कृत्यो राहात्यय यद्विपणने त्या विष्णये स्वेति गृहाति विष्णवे हि गृहाति यो यज्ञाय गृहाति ॥१४॥ ननकपालः पुराडाशो भाति । शिरो चै यझम्यातिथ्यं नवाक्षग वै गायत्र्यष्टो तानि यान्यन्वाह प्रण को नाम. पूर्वाधों वै यज्ञस्य गायत्री पूर्वार्ध एप यज्ञस्य तस्मालाकपाल' 'सोमस्य तनूरसि विष्णवे त्वा' ( यजु० ५।१)। 'सोम पा तू शरीर है। विष्णु के लिये तुझको' । मोम क्षत्र है। क्षत विष्टुम् है । इसलिये त्रिष्टुम् का सत्कार किया जाता है॥१०॥ 'अतिधरातिथ्यममि विष्णवे त्या' (यजु० ५.१)। 'यतिथि या अातिथ्य है त् । तुमको विष्णु के लिये'। यह उस ( सोम ) का भाग है। जैसे राजा का भाग अलग होता १, इसी प्रकार हान्दों से अतिरिक्त, यह सोम का भाग है ॥११॥ 'श्यनाय या मोममृते विष्णवे या' ( यजु० ५२१)। 'तुझे सोम लाने वाले श्येन के लिये । तुझे विष्णु के लिये'। इस प्रकार गायत्री का भाग देता है। क्योकि गायत्री ज्यन होमर गोलोफ से सोम लाई । इसलिये गायत्री को सोम लाने याला 'श्येन' कहते हैं । इग पराम के लिये उसको दूसरा भाग देता है ॥१२॥ 'सग्नये या रायस्पोपदे विष्ावे त्वा' (यजु० २१)। 'अग्नि के लिये तुझको, धन और पुष्टि के देने वाले के लिये तुझको, विष्णु के लिये तुझारी । 'रायस्पोप' से यहाँ पशु से तात्पर्य है। पशु जगनी हैं । इस प्रकार जगती का भाग देता है ॥१३|| पचगुना दमलिये लेता है कि यज्ञ सवत्सर के तुल्य है । सवत्मर म तुर्थ पाँच होती हैं। सवत्सर के पॉन भाग है। इसलिये बद्द पचगुना लेता है । 'विष्णु से लिये तुझसे, विष्णु ने लिये तुझ्नो' यह कहार वह सामग्री इसलिये लेता है कि जो चीज यज पे निय ली जाती है यह विष्णु के लिये ही ली जाती है ॥१४|| पुरोद्वारा रे नी कपाल होते हैं। श्रातिथ्य यज्ञ का शिर है। गायत्री म नौ अदर झाते हैं। आठ तो वह है जो पढे जाते है और नयाँ प्रणय (नोरम)। गायत्री यशपा कां०३.४.१, १५-१६ । सोमयागनिरूपणम् पुरोडाशो भयति ॥१५॥ कार्मर्यमयाः परिधयः । देवा ह वाऽएतं वनस्पति राक्षोप्नं ददृशुर्यत्कार्मर्य, शिरो चै यज्ञस्यातिभ्यं नेछिरो यज्ञस्य नाष्ट्रा रक्षासि हिनसनिति तस्मारकार्मर्यमयाः परिधयो भवन्ति ।।१६|| आश्वालः प्रश्नरः । यजो ह देवेभ्योऽपचकाम सोऽशो भूत्वा पराडावरत तस्य देवा अनुहाय यालानभिपेटुम्तानालुलु पुस्तानालुप्य सार्घय संन्यासुस्तत एता श्रोषधयः समभरन्यदश्वरालाः शिरो में यज्ञस्यातिथ्य जघनाधा वाला उभयत एतद्यशं परिगृहाति यदाश्नवालः प्रस्तरो गति ॥१७॥ ऐक्ष यो विकृती । नेदहिन प्रस्तरश्च सलुभ्यात इत्यथोत्पूयाज्ञर्थ साण्येव चतु- हीतान्या यानि गृह्णाति न पत्रानुयाजा भवन्ति ।।१८।। प्रासाद्य हवी ध्यान मन्थति । शिरों वै यज्ञस्यातिथ्य जनयन्ति वाऽएनमेतयन्म- यन्ति शीर्पतो वाऽनने जायमानो जायते शीर्पत एवैतदने यज्ञ जनयत्यग्नि, सर्व देवता अग्नी हि सर्वाभ्यो देवताभ्यो जुह्वति शिरो वै यज्ञस्यातिथ्यछ शीपत एवैतद्यार्थ सर्वाभि- देयताभिः समर्धयति तस्मादग्नि मन्थति ।।१६।। पूर्वार्ध है । पुरोडाश भी यज्ञ का पूर्यार्थ है । इसलिये उसमे नौ पाल होते हैं ।।१५।। परिधि की समिधायें कार्य लकड़ी की होती हैं। देवतानों ने अनुभव किया कि वृक्षों में यह वृक्ष राक्षसों का घातक है। आतिथ्य यश का शिर है । परिधियाँ मार्म की इसलिये होती हैं कि राक्षस यज्ञ के सिर को हानि न पहुँचा सके ॥१६|| प्रस्तर अाश्याल पास का होता है। एक बार यज्ञ देवताग्री के पास से भाग गया। वह पोड़ा बनकर भाग गया । देवों ने उस का पीछा किया और पूँछ रे बाल तोड़ डाले। और उनको तोड़कर एक जगह फेक दिया। उसकी अश्ववाल घास उग सड़ी हुई । आतिथ्य यज्ञ का सिर है और पूंछ के बाल पिछला भाग होते है। इस प्रकार अश्वबाल का प्रस्तर होने से वह यज्ञ को दोनों ओर से घेर लेता है ।।१७}} विधृतियाँ ( यहि के ऊपर रखने के डठल ) गन्ने की होती है जिससे यहि नौर प्रस्तर मिल न जायें । घी को शुद्ध करसे मत्र का सय चार भागों में ले लेवे नयोकि इसमे अनुयाज नहीं होते ॥१८॥ इवियों को रसार अग्नि का मथन करता है, अातिथ्य यश या शिर है। अग्नि के मथन का अर्थ यह है कि यज्ञ को उत्पन्न किया जाय । जब बच्चा उत्पन्न होता है तो गिर यी थोर से उत्पन्न होता है, इस प्रकार वह यज्ञ को मिर की भोर से उसन करता है। इसमें अतिरिक्त अग्नि 'सर देवता के अर्थ म अाता है, अग्नि मे सब देवताओं के लिये पाहुति दी जाती है । 'अातिथ्य यज का सिर है। इस प्रकार सत्र देवताओं के द्वारा यह यश को मिर अर्थात् श्रारम्भ से ही बनाता है। इसलिये अगि का मन परता है ॥१६||

४१२
तो ॥२१॥
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० ३.४.१, २०.२३॥
सोऽधिमन्धन शकलमादत्ते । अमेनिन्नमसीत्यत्र ह्यग्निर्जायते तस्मादाहानेर्जनि-
नमसीति ।।२०||
अथ दर्भतरुणके निदधाति । वृपणी स्थ इति तद्यावेगौ स्त्रिय साकं जावेतावेवै
अथाधरारणिं निदधाति उर्वश्यसीत्यथोत्तरारण्याज्यविलापनीमुपस्पृशत्यायुरसीति
तामभिनिधाति पुरूरवा असीत्युवंशी याऽअप्सराः पुरूरवाः पतिरथ यत्तस्मान्मिथुनादजा-
यत तदायुरेवमेनैप एतस्मान्मिथुनाद्यज्ञं जनयत्यथाहानथे मध्यमानायानुव्हीति ॥२२॥
स मन्यति । गायत्रेण त्या छन्दसा मन्धामि त्रैष्टुभेन त्या छन्दसा मन्यामि जाग-
न ला छन्दसा मन्यामीति तं पै छन्दोभिरेव मन्थति छन्दासि मध्यमानायान्याह छन्दा-
छत्येवैतयज्ञमन्यायातयति यथामुमादित्य, रश्मयो जातायान्व्हीत्याह यदा जायते
प्रह्रियमाणायेत्यनुप्रहरन् ।।२३।।
शव अधिमंथन शक्ल को लेता है। (अधिमंथन शकल एक लकड़ी का टुकड़ा
होता है । जो अधारणी के ऊपर रखा जाता है।) इस मन्त्र से-'अग्नेनियमसि'
(यजु० ५२ )। 'श्रमि का जन्म स्थान है। क्योंकि यहीं तो अग्नि उत्पल की जाती है।
इमलिये कहा कि 'त् श्रग्नि का जन्म स्थान है ॥२०॥
अब यह दो दर्भ के डंठल रखता 1 यह मंत्र पढ़कर-'वृषणी स्य' (यजु० ५।२)।
'तुम गर हो' । यहाँ यह इसी प्रकार है जैसे किसी स्री के दो बच्चे एफ णय उत्पन्न हुये
दो ॥२१॥
अब यह श्रधरारणी (नीचे की लकड़ी) को रसता है यह मंत्र पढ़कर-'उर्यश्यसि
( यनु० पार)। 'तू उर्वशी है। अब यह घी की भाली को उत्तरारणी (ऊपर की लकड़ी)
से छूता है । यह मन कहकर-पायुरसि' ( यजु० पार )। 'त श्रायु है । और उसको
(अधारणी के ऊपर ) र देता है यह कहपर-'पुरुरवाऽसि' (पनु० ॥२)। 'त्
पुररया है । उर्वशी अप्सरा थी और 'पुरुरवा' उसका पति था। और उनके बड़े से जो
सडमा उत्पन्न हुश्रा यह यायु' था । इसी प्रसर यह यज्ञ को जोड़े से उत्पन्न करता है । अब
या (दोता से) पता है कि मयी बाने वाली भाग से प्रार्थना कर ॥२२॥
अब यह श्राग का मधन परता है यह पदपर-गायत्रेण त्या छन्दशा मन्धामि
श्रेष्टुमेन त्या छन्दण मन्धामि जागतेन त्या छन्दण मन्धामि' ( यजु पार)। 'तुझे
गायत्री छन्द में मगना हूँ, निष्ठम् छन्द से मयता है । जगती छन्द से मयता है'। अग्नि को
प-दो गे मयता । या नथ जानी र श्रमि के लिये मत्र पढ़ता है । इस प्रकार यह छन्दों
पो या मे गगुन कर देता है जो पिरणे उग मूर्य रे मयुना होनी है। पिर यहना है 'इम
पे पेलिपे मर पट्टी । नर उमरी 'शायनीए पर दालना है मो रहा है, 'हाले
पनि नापी ॥२॥

कां०३.४. १. २४-२६ । सोमयागनिरूपणम सोऽनुभहरति । भवतं नः समनसो सचेतसावरेपसी । मा यज्ञ, हिसिट मा यज्ञपतिं जातवेदसी शिवौ भवतमद्य न इति शातिमेराभ्यामेतद्वदति यथा नान्योऽन्यथ हिचस्याताम् ॥२४॥ अथ स्रवेणोपहत्याज्यम् । अग्निमभिजुहोत्यग्नावग्निश्वरति प्रविष्ट ऋपीणां पुत्रो- अभिशस्तिपा । स नः स्योनः सुयजा यजेह देवेभ्यो हय्य७ सदमप्रयुछन्स्वाहेत्याहुत्यै याऽएतमजीजनत तमेतयाहुत्याप्रैषीत्तरमादेवमभिजुहोति ।।२५।। तदिडान्तं भवति । नानुयाजान्यजन्ति शिरो वै यज्ञस्यातिथ्य पूर्वार्धा वै शिरः पूर्वा- धमेतिद्यज्ञस्याभिसईस्कगेति स यदानुयाजान्यजेद्यथा शीर्षतः पर्याहृत्य पादौ प्रतिदध्या देवं तत्तस्मादिडान्तं भवति नानुयाजान्यजन्ति ।।२६।। ब्राह्मणम् ।। २ [१.१.] । वह अमि को इस मन से ( वेदी में) डालता है—भात नः समनमी सचेतसावरे- पौ। मा याहिसिष्ट मा यज्ञपतिं जातवेदसौ शिवौ भवतमय न । ( यजु० ५।३) । 'हमारे लिये तुम एक मन वाली, एक बुद्धि वाली और पापरहित हो जानो । यज्ञ को हानि न पहुँचायो । यशपति को हानि न पहुँचायो । हे दो! जातवेद अमियो । अाज हमारे लिये फ्ल्याणकारी हो जानो। दोनों की शान्ति के लिये यह ऐसा कहता है जिससे एक दूसरे यो हानि न पहुँचा सरे ॥२४॥ अब युवा से घी लेकर इस मन से अग्नि में छोड़ता है-'यग्नावनिश्चरति प्रविष्टऽ- मपीणा पुनोऽअभिशस्तिपापा । स नः स्योन. सुयजा यजेह देवेभ्यो हव्य सदमप्रयुच्छ- रमाहा' ( यजु० ५।४)। 'ऋषियों का पुत्र पाप से बचाने वाले अग्नि (आहवनीय नगि ) में प्रविष्ट होकर चलता है। वह अग्नि हमारे लिये सुखकर होरर अच्छे प्रकार यश करे । देवताओं के लिये रवि को कभी वचित न करते हुये' । याहुति के लिये अग्नि को उत्पन्न किया । और ग्राहुति से ही उसको प्रसन्न किया । इसलिये उसमें यह माहुति देता है ॥२५॥ अन्त मे इसमें इडा अाती है। इसके पीछे यनुयाज नहीं होते । यातिथ्य यज्ञ फासिर है । सिर पूर्वार्ध होता है । उसको यश का पूर्वार्द्ध कर मस्कृत करता है। यदि यह यनुयाज को करता तो सिर की जगह पैर कर देता। इसलिये नन्त ग इडा आती है और अनुयाज नहीं होता ॥२६|| अध्याय ४-ब्राह्मरण र प्रातिश्येन वे देवा इष्टया | तान्समदविन्दाचे चतुर्धा पद्रवत्रन्योऽन्यस्य श्रिया जन देवतायो ने अातिथ्य पर लिया तो उनमें झगड़ा हो गया । वे चार भागा मे . माध्यन्दिनीय शतपयवादाणे कां०३.४.२.१-४। प्रतिष्ठमाना अग्निमुभिः सोमो रुद्रवरुण आदित्यैरिन्द्रो मरुद्भिवृहस्पतिविश्वैर्देवैरित्यु हैकऽश्राहुरेते ह वेव ते विश्वे देवा ये ते चतुर्या व्यद्रवंन्तान्विद्र द्रुतानसुररक्षसान्यनुष्य- वेयुः ॥१॥ तेऽविदुः । पापीयासो वै भवामोऽसुररक्षसानि वै नोऽनुव्यवादिषभयो वै रध्या- मो हन्त सजानामहाऽएकम्य श्रियै तिष्ठामहाऽइति तऽइन्द्रस्य श्रिया ऽअतिष्ठन्त तस्मादा- हुरिन्द्रः सर्वा देवता इन्द्र श्रेष्टा देश इति ॥२॥ तस्माद् ह ग स्या ऋतीयेरन् । य एषां पररतरामिय भयति स एनाननुव्यवैति ने प्रियं द्विषतां कुन्ति द्विषद्भयो रध्यन्ति तस्माचऽयरन्स हेवं विद्वान्नऽतीयतेऽप्रिय द्विपता फगेति न द्विपद्भयो रध्यति तस्मान ऽनीयेत ॥३॥ ते होचुः । हन्तेदं तथा करवामहै यथा न इदमाप्रदिवमेवाजर्यमसदिति ॥१॥ शनम् १७००॥ से देयाः । जुष्टास्तनूः प्रियाणि घामानि सार्ध७ समयददिरे ते होचुरेतेन नः स नानासदेतेन बिघड्यो न एतदतिमामादिति कम्योपद्रष्टुरिति तनूनप्तुरेष शाकरस्येति यो बट गये और पफ दूसरे की महत्ता पो स्वीकार नहीं करते थे । पहते हैं कि अग्नि पसुश्री के माध हुआ, मोम च्छों के, वरूण धादियों में, इन्द्र मरतों के श्रोर बृहस्पनि विश्वेदेवों पे, परन्तु ये जो चार भागों में पटे वे 'विश्रेदेष' ही थे । जय वह अलग-अलग हो गये तो प्रमुर राक्षम उनके बीच में या पुगे ॥२॥ अरे हम पापी हो गये, अमुर राक्षम हमारे बीच मे पा धुमे है, राम अवश्य हमयो विध्यग कर देंगे; श्रायो, हम अपने में से एक की महत्ता स्वीकार बरले । तप उन्होंने इन्द्र पी श्रेष्ठता मान ली इसलिये इन्द्र ही सर्य-देवता है । इन्द्र ही को देगी श्रेष्ठ माना है ॥२॥ इम लिये श्रापम में भगदना नहीं चाहिये । यानि इनका कोई (श) दूर भी तो इनमे धुम पाना है, और शत्रु यो जो प्रिय होता है ये उसी को करने लगते हैं, शत्र उनपा विध्यम कर देता है । इमलिये भगा नदी परना चाहिये । निमको रमका गरबा भगता नहीं और यही परता है जो रानु को अप्रिय होता है और गनु उसका नारा नहीं पर गपना इमलिये भादा ना करना चाहिये ।।३।। जब उनाने का रिमोमी यान करनी चाहिये कि या हमारी मंत्री अजर-अमरको Tऔर कभी न न हो ||| शतम १७००] इन दोनों में अपने प्रिय शगैरों और धामी को एयरलिया अर्थात् अपनी- शपांगी मा श्रीरमा लगेपदमार्ग : मां का गंग मे गयी उलाइन नाग पो भाग दो नायगा। हमा उपपा (गया)ीन? लगान in 1 यह भी कहना is पानी तान नगनगन। यही प्राची उनको मालूम हो गया, ०३.४.२.५८। सामयागनिसमा चाऽअयं पचत ऽपण तनुनपाच्छाकरः सोऽयं प्रजानामुपद्रष्टा प्रविष्टस्तारियो प्राणा- दानी ||५|| तरमादादुः । मनो देवा मन्यु यन्याजानन्तीति मनसा संकल्पयति तत्प्राणमपिप- यते प्राणो वातं गातो देवेभ्य साचप्टे यथा पुरुपस्य मनः ॥६॥ तस्मादेतहपिणाभ्यनूक्तम् । मनसा सकल्पयति तद्वातमपिगच्छति । वातो देवेन्य प्राचाटे यथा पुरुष ते मन इति ॥1॥ ते देवा । जुष्टास्तन प्रियाणि धामानि सा समपददिरे ते होचुरेतेन नः स नानासदेतेन निषड्यो न एतदतिकामादिति तद्देवा अप्येतहि नातिकामन्ति के हि स्युर्यद- तिकामयुरनृतम् हि वदेयुरेकय ह । देश व्रत चरन्ति सत्यमेव तस्मादेपा जितमनपजण्य तस्माधश एरस ह वाऽअस्य जितमनाजयणमेस यशो भवति य एष विद्वानसत्य वदति तदेतत्तानूननं निदानेन ॥८॥ ते देगः । जुष्टास्तनू प्रियाणि धामानि सार्धश्ठ समनददिरे ऽथैतऽआग्यान्येव गृहाना जुष्टास्तनूः प्रियाणि धामानि सार्ध समवद्यन्ते तस्माद् ह न सर्वेणेष समभ्यवेया- का उपद्रष्टा ( गवाह ) है क्योंकि यह प्राण और उदान होरर घुमता है ।।५।। इसीलिये कहा है-'देव मनुष्यो की मन की बात जानते हैं। जो सयल्प मन म उरता है वह प्राण तक अाता है। प्राण से घायु तक । वायु देवताओं को बता देता है कि मनुष्य के मन में क्या है ॥६॥ यही बात है जो ऋषि ने कही थी 'जो मन मे सक्ल्प होता है वह वायु वो पहुँच जाता है । वायु देवताओं से कह देता है कि इस पुरुष के मन में यह है । (प्रतीत होता हे कि यहाँ वायु का अर्थ है बाव-सस्थान या Nervous System और देवों का इन्द्रियाँ । मन के सकल्म Nervous System के द्वारा इन्द्रियों तक श्राते हैं यह एक स्पष्ट बात है)॥७॥ देवी ने अपने प्यारे शरीरो और धामों को ( शक्तियों को) एकल कर लिया और उन्होंने पहा कि हममे से जो इस सन्धि का उल्लङ्घन करेगा यह हममे से निकल जायगा और उसका नाश हो जायगा। और अब भी देव इसका उल्लहन नहीं करते । क्योकि अगर वे उसका उल्लङ्घन करे तो उनकी क्या दशा हो। वे झूठे पड़ जायें। देव एक ही व्रत पर चलते हैं, वह है सत्य । इसी से उनकी विजय होती है और कोई उनको जीत नहीं सकता । जो इस रहस्य को जानकर सत्य बोलता है उसकी जीत होती है, उसको कोई पराजित नहीं कर सकता । अत्र तनूनत्र यही व्रत है ।।८।। देवों ने ग्राने प्यारे शरीर और धामों ( शक्तियों ) को संयुक्त कर लिया। घी की पाहुतियो को ग्रहण करके ही वह अपने शरीरों और धामों को सयुक्त करते हैं। ऐसा न चाहिये कि हर किसी के साथ अपनी शक्तियाँ जोड़ दी जाये क्योंकि दूसरे का उन पर माझा माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां०३.४.२.६-१३। नेन्मे जुष्टास्तन्यः प्रियाणि धामानि सार्थछ समभ्यवायानिति येनो ह समन्यवयाचारम Pोदिदथं ह्याहुन सतानुनविणे द्रोग्धव्यमिति ॥ll अथातो गृहात्येव । आपतये त्या परिपतये गृहामीति थो पाऽअयं पयतऽएप मा च पतति परि च पतत्येतस्माऽज हि गृहाति तत्मादाहापतये त्वा परिपतये गृहा- मीति ॥१०॥ तनूनप्ने शाक्करायेति । यो वाऽभयं पवतएप तनूनप्ता शाकर एतस्माऽउ हि गृह्णाति तस्मादाह तनूनने शाकरायेति ॥११|| शक्कनऽमोजिष्ठायेति । एप वे शकौजिप्ठ एतस्माऽउ हि गृह्णाति तस्मादाह शकनोजिष्ठायेति ॥१२॥ अथातः समवमृशन्त्येव । एतद्ध देवा भयः समामिरऽइत्यं नः सोऽमुथासघो न एतदतिझामादिति तथोऽएयतऽएतत्सममन्तऽइत्थं नः सोऽमुथासद्यो न एतदतिकामा- दिति ॥१३॥ ते समयमशन्ति । अनाधृष्टमस्यनाधृष्यं देवानामोज इत्यनाधृष्टा हि देवा श्रासनना हो जाता है । परन्तु जिमो साथ सन्धि करे उसका उल्लङ्घन न करे, क्योंकि कहा है कि जिसके साथ तनूनपात् सन्धि हो जाय उसके साथ गोह न करना चाहिये ॥६॥ अत्र पहले इस मन रो आज्य ग्रहण करता है-'श्रापतये त्वा परिपतये गृहामि' ( यजु० ५।५) । 'मे तुझको उसके लिये लेता हूँ जो जो श्रागे को बहता है, जो चारों ओर यहता है (अर्थात् वायु)। यह जो बहने याला पायु है वही 'श्रापतति' और 'परिणतित' अर्थात् प्रागे को चलता है, चारो ओर चलता है। इसीलिये कहा कि 'आपतये त्वा' श्रादि ॥१०॥ 'तनुन शायराय' ( यजु० ॥५)। 'चलवान तनूनप्त के लिये । 'तन्नप्त शासर' से यायु से तात्पर्य है। यह श्राज्य उसी के लिये ग्रहण करता है इसलिये कहा 'सनूनपत्रे' इति ॥११॥ 'शक्वन श्रोशिष्टाय' ( यजु० ५/५)। 'शक्ति वाले और श्रीज के लिये। वस्तुतः यही (वायु) शक्ति याला और अोज बाला है ! उसी के लिये वह ग्रहण करता है, इमलिये कहता है, 'शरने' इति ॥१२॥ शब वे इसको छूते हैं। देवतागण इस बात पर एकगत हो गये थे कि जो हम में से इसका उल्लङ्घन गरेगा उसको यह गति होगी। इसी प्रकार यह होता और यजमान भी इस चात पर एकमत हो जाते हैं कि जो कोई हममें से इसका उल्लवन फरेगा उसकी ऐसी गति होगी ||१३|| इम मत्र को बोलकर छूते हैं-'अनाधृष्ट मश्यनाधृष्य देवानामोजः' ( यजु० ५१५) । 'अजेय है (कोई तुमको जीत नहीं सपा) क्योंकि देवताश्नों का नोज अजेय 46. १. २. १५-१६। सोमयागनिरूपणम् धृष्याः सह सन्तः समानं पदन्तः समान दाणा देवानामोज इति देवानां वै जुटास्तन्यः प्रियाणि धामान्यनभिशल्यमिशस्तिपा अनभिशस्तेन्यमिति साथ हि देवा अभिशस्ति तीर्णा अजसा सत्यमुपगेपमिति सत्यं वदानि मेदमतिकामिपमित्येवैतदाह स्विते मा धा इति स्थिते हि तद्देवा प्रात्मानमदधत यत्सत्यमवदन्यत्सत्यमकुर्वस्तस्मादाह स्थिते मा धा इति ।।१४ा अथ यास्तद्देयाः । जुष्टास्तनूः प्रियाणि धामानि सार्ध, सगवददिरे तदिन्द्रे संन्य- दधतेप वाऽइन्द्रो य एष तपति न ह याएपोऽमे तताप यथा हैवेदमन्ताकृष्यमेवथं हैवास तेनेचैतवीर्येण तपति तस्माद्यदि यहयो दीक्षेरगृहपतयऽएव व्रतमभ्युत्सिच्य प्रयछेयुः । स हि तेपामिन्द्रमाजनं भवति गद्यु दक्षिणायता दीक्षेत यजमानायव नतमभ्युत्सिच्य प्रयछेयु- रिद, पाहुरिन्द्रो यजमान इति ॥१५॥ अथ यास्तद्देवाः । जुटास्तनः प्रियाणि धामानि सार्ध सगवददिरे तत्सा, संजघ्ने तत्सामाभयत्तस्मादाहुः सत्य, साम देवज सामेति ।।१६।। बामणम् ॥३ [१.२.]॥ होता है। क्योंकि देवता-गण जर एफ़ मिलाकर बोलते और एक साथ रहते हैं तो अजेय होते हैं, कोई उनपर शाक्रमण नहीं कर सकता। 'देवों के प्रोज' का अर्थ है उनके प्यारे शरीर और घाम अर्थात् शक्तियाँ। अब कहा, 'अनभिश स्त्यभिशस्तिपाऽअनभिशस्तेन्यम्' ( यजुः ५५)। 'जिन पर शाप नहीं लगा, जो शाप से रक्षा करते हैं और जिन पर शाप नहीं लग साता' । क्योंकि सब देय शाप को पार कर जाते हैं । 'अञ्जमा सत्यमुपगेपम्' ( यजु० ५५) । 'सीधा सच को प्राप्त हो जाऊँ । इसका तात्पर्य है कि सत्य ही बोलूं और व्रत का उल्लङ्घन न करूँ । श्रय कहा, 'स्विते मा धाः' (यजु० ५१५)। 'मुझे पल्याण में स्थापित पर' । क्योंकि निधय ही देवो ने अपने को क्ल्याण में स्थापित किया जब उन्होंने सत्य बोला और जो सत्य या उसी को किया । इसीलिये कहा 'विते मा धाः ॥१४॥ देवों ने जिन प्यारे शरीरों और धामो को इकट्ठा किया था उनको उन्होंने इन्द्र में स्थापित पर दिया । निश्चय करके इन्द्र वही है जो यह सपता है ( अर्थात् सूर्य )। यह पहले तपता ( चमक्ता) नहीं था । यह ऐसा ही काला (अन्धकारमय) था जैसे अन्य सब । यह यही (देवों का दिया हुश्रा) पराक्रम है जिससे वह चमक्ता है। इसलिये यदि बहुत से दीक्षित होते हो तो इस (सानूनन प्राज्य) को दूध मिलाकर गृहपति को ही देना चाहिये क्योंकि गृहपति ही इन्द्र के तुल्य है । और यदि दक्षिणा के साथ दीक्षा हो तो इस (आज्य) को दूध मिलाकर गृहपति को ही देना चाहिये क्योंकि कहा भी है कि 'यजमान ही इन्द्र है ॥१५॥ देवो ने जिन प्यारे शरीरी और धामों ( शक्तियों) को इकट्ठा किया यह सत्र मिलाया गया और वह गम हो गया । इसीलिये कहा है 'साम सत्य है, साम देवज ( देवों से उत्पन्न हुआ) है ॥१६॥ ।

माध्यन्दिनीये शतपयन्नाहणे कां० ३.४.३.१-३। अध्याय ४-ब्राह्मा३ आतिथ्येन वै देवा इप्ट्वा । तान्त्समदरिन्दत्ते तानूनप्नैः समशाम्यंस्तऽएतस्य प्रायश्चित्तिमैछन्यदन्योऽन्यं पापमवदनाह पुरासमृधारपुनदीक्षामाकल्पयंस्तऽएतामसन्तरा दीक्षामपश्यन् ।।१।। तेऽग्निनैर त्वच विपल्याङ्ग यन्त । तपो वाऽअग्निस्तपो दीक्षा तवान्तरा दीक्षा- मुपायस्तघदयान्तरा दीक्षामुपायंस्तस्मादवान्तरदीक्षा सन्तरामडगुलीराञ्चन्त संतरा मेखला पर्यस्तावेमेनामेतत्सती पर्यास्यन्त तथोऽएयैप एतद्यदतः प्राचीनमनत्यं वा करोत्यनत्यं या वदति तस्यैवैतत्प्रायश्चित्ति कुरुते ।।२।। सोऽग्तिनेव त्वचे विपल्याङ्ग यते । तपो वाऽअग्निस्तपो दीक्षा तदवान्तरा दीक्षा- मुपैति सतरामगुलीरचते संतरा मेखला पर्यस्तामेयैनामेतत्सती पर्यस्यते प्रजामु हैव तहेवा उपायन् ॥३॥ तेऽग्निनैव स्वचं विपल्याशयन्त । अग्नि मिथुनस्य कर्ता प्रजनयिता तःप्रजा मुपायन्संतरामगुलीराश्चन्त । संतरों मेखला तत्प्रजामात्मनकुर्वत तथोऽएवैष एतत्प्रजा- जब देव श्रातिथ्य इष्टि कर चुके तो उनगे झगड़ा हो गया । इसको उन्होंने तानूनप्त द्वारा शान्त किया और इच्छा करने लगे कि यह जो हमने एक दूसरे की बुराई की है । उसका प्रायश्चित होना चाहिये । श्रवभूष स्लान से पहले उन्होंने कोई और प्रायश्चित्त रवसा नहीं था । इसलिये उन्होने अवान्तरा-दीक्षा निकाली ॥१॥ यमि के द्वारा उन्होंने त्वचा से शरीर को ढक लिया । अमि का अर्थ है 'तप'। और दीक्षा 'तप' है । इस प्रकार उन्होंने अवान्तरा-दीक्षा को पास किया । और चूँकि अया- न्तरा दीक्षा को प्रास किया इसलिये अवान्तरा-दीक्षा की जाती है । उन्होंने अँगुलियों को कदा करके मोड़ लिया ( मुट्ठी बाँध ली) और मेसला को कस लिया जैसा कि पहले था। इसी प्रकार यह भी प्रायश्चित्त करता है, उस सत्र के लिये जो प्रत के विरुद्ध उसने किया हो या कहा हो ॥२॥ उन्होंने अमि के द्वारा त्वचा को शरीर के चारों ओर लपेटा । अग्नि तप है। दीक्षा तप है । इस प्रकार वह अवान्तरा-दीक्षा को प्राप्त करता है । अंगुलियों को भीतर की ओर मोड़ता है और मेगला को कसता है जैसे पहले था। देवों ने इसके द्वारा मजा की प्राप्ति पोथी ॥३॥ अमि के द्वारा उन्होंने शरीर पर त्वचा लपेटो । अनि मिथुन ( जोड़े) का कर्ता या जनक है। इससे उनकी सन्तान को प्राति हुई। उन्होंने अपनी मुट्ठी बाँध ली और मेखला फम ली और अपने लिये सन्तान उसन की। इसी प्रशर यजमान भी सन्तान की प्राप्ति कां०३. ४. ६.४६ सोमयागनिरूपणम् मेवोपैति ॥४॥ सोऽग्निनैव त्वच रिपल्यङ्गयते । अग्निवें मिथुनस्य कर्ता प्रजनयिता तत्प्रजामुपैति संतरामगुलीरचते संतरा मसाला तत्प्रजामात्मन्कुरुते ॥५॥ देवानामु हस्म दीक्षितानाम् । यः समिद्धारो वा स्वाध्यायं वा विसृजते तह स्मेतरस्यैवेतरच रूपेणेतरस्येतरमसुररक्षसानि जिघाई सन्ति ते ह पापं वदन्त उपसमेयु- रिति वै मा समचिकीपी रिति मजिघासीरित्यनिहव तथा नान्यमुपादाग्नि तथा नान्यः॥६ ते होचुः । अपीत्थं सामनेऽवादिपूरेरिति नैवाहमन्यं न मामन्य इति ||७|| रोऽक्दुिः । अयं ये नो विरक्षस्तमोऽस्यैव रूपमसाम तेन रक्षार्थस्यतिमोक्ष्यामहे तेन स्वर्ग लोक समश्नुविष्यामहऽइति तेऽमेरेव रूपममस्तेन रक्षार्थस्यत्यमुच्यन्त तेन स्वर्ग लोक सगाश्नुवत तथोऽएवैप एतदमेरेव रूपं भवति तेन रक्षारयतिमुच्यते तेन स्वर्ग लोकछ समश्नुते स वै समिधमेयाभ्यादधदवान्तरदीक्षामुपैति ।।८।। स समिधमन्यादधाति । अग्ने बतपरत्वे व्रतपा इत्यग्निहि देवाना व्रतपतिस्तस्मा- दाहासे प्रतपास्त्वे नतपा इति या तव तनूरियन सा मयि यो मम तनूरेषा सा त्ययि । सह करता है॥४॥ अग्नि के द्वारा वह त्वचा को शरीर पर लपेटता है । अग्नि मिथुन (स्त्री-पुरुष के प्रसग ) का कर्ता और जानने वाला है । यह मुट्ठी को बाँधता और मेखला को कराता है। इस प्रकार सन्तान को प्राप्त करता है ।।५।। जब देव दीक्षित हो गये तो उनम जो कोई समिधा लाता या स्वाध्याय का मत्र पढ़ता उसका ही वह यह रूप धारण करके असुर राक्षय उसको मारते। और देवता-गए अापस मे कहते कि तुमने मेरा अहित किया, तुमने मुझे मारा। केवल अग्नि ने किसी से ऐसा नहीं कहा, न किसी ने अग्नि से कहा ||६|| उन्होंने पूछा, 'हे अग्नि, क्या तुझसे भी उन्होंने ऐसा कहा' । उसने उत्तर दिया कि 'न मैने किसी से ऐसा कहा, न किसी ने मुझसे ऐसा कहा ॥७॥ उन्होंने जान लिया कि यही हमारे बीच में ऐसा है जो राक्षसो को मार सकता है। हमको इसी का रूप धारण करना चाहिये । इससे हम राक्षसों से बंच सकेगे और स्वर्ग को मात कर सकेंगे। उन्होंने अग्नि का रूप धारण कर लिया और राक्षसों से बच गये और स्वर्ग प्राप्त कर लिया। इसी प्रकार यह गी अग्नि का रूप धारण करता, राक्षसों से बचता और स्वर्ग की प्राप्ति करता है । वह समिधा को (अाहवनीय अग्नि पर) रखकर अवान्तरा- दीक्षा को प्रात करता है ॥८॥ वह यह मन पढ़कर समिधा रसता है-'अग्ने तपास्त्वे नतपाः ( यजु० ५।६) । हे अग्नि, प्रत के पालने वाले, नुझ पर, हे व्रत के पालने वाले । अग्नि देवी का मतपति ४२२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का०३.४.३,१५-१६। शतशत ह म पाएष देवान्प्रत्येकैक एवाशुरेकधनानाप्यायते दश दश घा तुभ्यमिन्द्र प्यायतामा त्वमिन्द्राय प्यायस्वेतीन्द्रो वै यज्ञस्य देवता सा येव यज्ञस्य देवता तामेवैतदाप्याययत्या त्वमिन्द्राय प्यायति तदेतस्मिन्नाप्यायन दधात्याप्याययारमान्सखी- स्त्सन्या मेधयेति स यत्सनोति तत्तदाह यत्सन्येत्यथ यदनुन्ते तदु तदाह यन्मेधयेति स्वस्ति ते देव सोम सुत्यामशीयेत्येका वाऽरतेपामाशीभवत्यत्विजा च यजमानस्य च यज्ञस्योहच गच्छेमेति यज्ञस्योहच गच्छानीत्येवैतदाह ॥१८॥ अथ प्रस्तरे मिन्हवते । उत्तरत उपचारो वै यज्ञोऽचैतदक्षिणेवान्वित्याप्याययन्त्य- निर्वे यजस्तयज्ञ पृष्ठत कुर्वन्ति तन्मिध्याकुर्वन्ति देवेभ्य यावृश्च्यन्ते यज्ञो वै प्रस्तरस्तद्यझे पुनरारमन्ते तस्यो हैपा प्रायश्चित्तस्तथो हैपामेतन मिथ्याकृत मरति न देवेग्य नावृश्च्यन्ते तस्मात्प्रस्तरे मिन्हुचते ॥१॥ तदाहु । अक्ले निन्हुवीरा३ ननतारेऽइत्यनते हैव निन्हुवीर भनुपहरण, ह्येवा- धन प्राप्त करने वाले इन्द्र के लिये। (या तो इसका अर्थ यह है कि सोम मात्र जो धन है उसको लेने वाला। या उस घड़े का नाम भी 'एक धन है जिसमे सोम मिलाने के लिये जल होता है, उसका प्राप्त करने वाला)। इन्द्र ही यज्ञ का देवता है। इसलिये कहा 'एक धन इन्द्र के लिये' । क्योंकि देवों के प्रति एक एक डठल सौ सौ या दस दरा 'एव धन' घडों को भर देता है । 'श्रा तुम्यमिन्द्र प्यायतामा त्वमिन्द्राय प्यायस्व' ( यजु० ५७)। 'इन्द्र तेरे लिये पुष्ट हो और तू इन्द्र के लिये पुष्ट हो । इन्द्र यश का देवता है । इस प्रकार यह इस यज्ञ के देवता की पुष्टि करता है । 'इन्द्र लिये तू पुष्ट हो' एमा कहकर वह उसमें पुष्टि का निर्धारण करता है । 'याप्याययास्मान् सखीन् सन्यामेधया' (यजु० ५१७)। 'हम मिनों को लाभ और बुद्धि से भरपूर कर' । जो उसको लाभ मिलता है उसके लिये वह कहता है 'सन्या' (लाभ रो) और जो यह पाठ करता है उसके लिये कहता है 'मेधया' (बुद्धि से ) । 'स्वस्ति ते देव सोम मुल्यामशीय' ( यजु ५७)। 'हे देव सोम, तेरे लिये स्वस्ति हो और मैं सोम भोग को साऊँ' । यजमान और त्यिज का एक ही आशीर्वाद होता है अर्थात् यज्ञरे अन्त को पा जावें । इसरे कहने का तात्पर्य यह है कि मै यश के अन्त को प्राप्त कर लूँ ॥१८॥ अब यह प्रस्तर पर प्रायश्चित्त करते हैं । यश मे उत्तर की अोर उपस्थित रहना चाहिये था। परन्तु सोम की पुष्टि करने के लिये दक्षिण की ओर जाना पड़ा । यग्नि ही यश है। और यज्ञ की और पीट कर लेनी पड़ी । यह मिथ्याचार हो गया और देवों से वियोग हो गया । प्रस्तार भी यज्ञ का ही भाग है । इसलिये प्रस्तर को न्यूकर पिर यश की प्राति होती है। यही उस गिण्याचार का प्रायश्चित्त है । इन प्रकार मिथ्याचार का निवारण हो जाता है और देवों से पियोग नहीं होता। इगलिये प्रस्तर पर मायाश्चत्त किया जाता है ।।१६।। इस पर प्रश्न उठता है 'यत्त (धा युक्त ) प्रस्तर पर या अनन (निस पर धृत न ।

का० ३.४.४.१। समियागनिरूपणम् क्तस्य ॥२०॥ ते निन्हुवते । एटा रायः प्रेपे भगायऽऋतमृतयादिभ्य इति सत्य सत्यवादिय इत्येवैतदाह नमो धागथिवीभ्यामिति तदाभ्या द्यावापृथिवीभ्या निन्हुवते ययोग्दिछ सर्वमधि ॥२१॥ - अथाह समुल्लुप्य प्रस्तरम् । अग्नीन्मदन्त्यापाइति मदन्तीत्यग्नीदाह तामिरे- हीत्युपर्युपर्यग्निमतिहति स यन्नानुप्रहरत्येतेन ह्यत ऊर्ध्वान्यहानि प्रचरिष्यन्मरत्यय यदुपर्युपर्यग्निमतिहरति तदेवास्यानुमहतभाजनं भवति तमग्नीधे प्रयदति तमग्नी- निदधाति ॥२२॥ ब्राह्मणम् ।। १ [ ४. ३.] । लगा हो) मस्तर पर' । उत्तर यह है कि अनक्त पर ही । क्योंकि अक्त को तो अाग्न के समर्पित किया जाता है ॥२०॥ वे इस मन को पढकर प्रायश्चित्त करते हैं-'एष्टा रायः प्रेपे भगायऽमृतमृतवा- दिभ्यः' ( यजु० ५।७) । 'इच्छित धन शक्ति के लिये मिले, मृतवादियों के लिये ऋत' । इसका अर्थ यह है कि सत्यवादियों के लिये सत्य । 'नगी द्यावापृथिवीभ्याम्' (यजु० ५/७) । 'यी और पृथिवी के लिये नमस्कार' । इस प्रकार वे द्यौ और पृथिवी के लिये प्रायश्चित्त करते हैं जिन पर सब की स्थिति है ।।२१।। अब प्रस्तर को उठाकर वह कहता है, 'अग्नी , क्या जल खौल गया' । अग्नीध् कहता है, 'हाँ सौल गया। इसको यहाँ ले आओ' । वह (प्रस्तर को) अग्नि के पास ले श्राता है । वह प्रस्तर को आग मे इसलिये नहीं डालता कि अगले दिनों मे उससे काम लेना है । और आग के ऊपर इसलिये ले आता है कि वह अग्नि में डालने के लगभग बराबर हो जाय । वह इस अग्नीध वो दे देता है और अग्नी इसको (सुरक्षित ) रख देता है ॥२२॥ अध्याय ४--ब्राह्मण ४ ग्रीवा वै यज्ञस्योपसदः शिरः प्रवर्यः । तस्माद्यदि प्रवर्यवान्भवति अपारण प्रचर्यायोपसद्भिः प्रचरन्ति तद्ग्रीयाः प्रतिदधति ।।१।। तयाः पूर्वाहेऽनुवाक्या मनन्ति । ता अपराहे याज्या या याज्यास्ता अनुवास्यास्त- उपसद् यश की गर्दन है। प्रवर्दी सिर है । इसलिये यदि यज्ञ प्रवयं के साथ किया जाता है तो प्रवयं के पीछे उपसद करते हैं । इससे गर्दन अपने स्थान पर आ जाती पूर्वाह्न में अनुवाक्य होते हैं वह अपराह्न मे याज्य | जो यान्य है यही नुवाक्य का०३.४.३.६-१२॥ माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे नौ व्रतपते बतानीति तदग्निना त्यचं पिपल्यङ्गयतेऽनु मे दीक्षा दीक्षापतिर्मन्यतामनु तप- स्तपस्पतिरिति तदवान्तरा दीक्षामुपैति सतरामगुलीरचते सतरा मेसला पर्यस्तामेवैत सती पर्यस्यते || अथैनमतो मदन्तीमिरुपचरन्ति । तपो वाऽमग्निस्तपो मदन्त्यस्तस्मादेनं मदन्ती- भिरुपचरन्ति ||१०|| अथ मदन्तीमिरुपस्पृश्य । राजानमाप्याययन्ति तघन्मदन्तीरुपस्पृश्य राजानमाप्या- ययन्ति । वनो वाऽाज्य रेतः सोगो नेद्वन्ने णाज्येन रेतः सोम, हिनसामेति तस्मा- मदन्तीरुपस्पृश्य राजानमाप्याययन्ति ॥११॥ तदाहुः । यस्माऽएतदाप्यायन क्रियतऽआतिथ्यथ सोमाय तमेवाग्रऽआप्याययेयुर- थानान्तरदीक्षामथ तानून जाणीति तदु तथा न कुर्याद्याज्ञस्य वाऽएवं कान वाऽएनान्सम- दविन्दते सशममेव पूर्वमुपायनथावान्तरदीक्षामथाप्यायनम् ।।१२।। तद्यदाण्याययन्ति । देयो वै सोमो दिमि हि सोमो तो वे सोम प्राप्तीत्तस्येतच्छरीर यगिरयो सदश्मानस्तदेषोशानानामौपधिर्जायत इति ह रमाह श्वेतकेतुरौदालकिस्तामेत. है । इसलिये कहा, 'अग्ने प्रतपा' इत्यादि । 'या तव तनूरियसा मयि यो मम तनूरेषा सा मयि । सह नौ मरापते घतानि' ( यजु० ५।६) । 'जो तेरा शरीर है, वह मेरा हो । जो मेरा शरीर है, यह तेरा हो । है नतपते । हम दोनों के प्रत एक से हो' । इस प्रकार यह अग्नि के द्वारा अपने को त्वचा से टकना है । 'अनु मे दीक्षा दीक्षपतिर्मन्यतामनु तपस्तपस्पतिः' (यजु० ५६) । दीक्षा-पति मेरो दीक्षा को स्वीयर करे और तप का पति मेरे तप को स्वीकार करे । इस प्रकार यह अवान्तरा-दीक्षा को करता है । मुट्ठी को कदा बाँधता है और मेखला को पमता है जैसा यह पहले था ll अब वे उसका मदन्ती जल (गरम-जलो) से सत्कार करते हैं । अग्नि तप है, मदन्ती जल तप है । इमलिये मदन्ती जलो से सवार करता है ॥१०॥ मदन्ती बली को छूकर वह सोम राजा को सपुष्ट करते हैं। ये मदन्ती जलों को दूर सोम राजा को क्यों सपुष्ट करते हैं इसलिये कि घी यज और सोम वीर्य । मदन्ती जलो को पर यह सोम राजा को इसलिये सणुष्ट करते हैं कि कहीं यजम्पी घी से वीर्य पीगीम को हानि न पावे ॥११|| कुछ लोग कहते है कि पहले सौग यो सम्पुष्ट करना चाहिये जिसरे लिये शानिध्य दिया जाता है, पिर ग्रान्तर दीवा, फिर तानना। परन्तु ऐसा न परना चाहिये । यस का फर्म ऐमा ही था । उमा भगदा हो गया । पहले पुरानी शान्ति मिली । पिर अवान्तरा टीसा । फिर मपुष्टि ॥१२॥ ये उसी मपुष्टि क्यों करते हैं ! सोग देव । मोम ग्रोलोक में है । गोग इत्र था। गो पहार पीर पर , उगो शरीर मावि उमार उग्रान ग्रोपप उगती। -

प्याययति ॥१६॥
फां० ३, ४, ३.१३-१४॥ सोमयागनिरूपणम्
दाहत्याभिपुण्यन्ति तां दीक्षोपसनिस्तानृनजेराप्यायनेन सामं कुर्वन्तीति तथोऽएवैनामेष
एतद्दीक्षोपसद्भिस्तनूनप्राप्यायनेन सोमं करोति ॥१३॥
मधु सारधमिति याऽनाहुः । यज्ञो ह वै मधु सरघमथैतऽएव सरघो मधुकृतो यह-
विजस्तद्यथा मधु मधुकृत प्राप्याययेयुरेपमेवैतघनमाप्याययन्ति ॥१४॥
यज्ञेन वै देयाः । इमो जिति जिग्युयपामियं जितिस्ते होचुः कथं न इदं मनुष्यैरन-
ध्यारोह्य स्यादिति ते यज्ञस्य रसं धीत्वा यथा मधु मधुकृतो निर्धयेयुर्विदुह्य यज्ञं यूपेन
योपयित्वा तिरोऽभवनथ यदेनेनायोपयंस्तस्माद्य्पो नाम ।।१५!!
तद्वाऽभपीरणामनुश्रतमास । ते या समभरन्यथायं यज्ञः स्तसम्भृत एवं वाऽएप
यज्ञ७ सम्भरति यो दीक्षते वाग्य यज्ञस्तद्यदेयान यशस्य निधीतं यद्विदुग्धं तदेवैतत्पुनरा-
ते वै पड्भूत्याप्याययन्ति । पढ्वाऽनय ऋतव एवैतद्भुत्वाप्याययन्ति ॥१७॥
तऽआप्याययन्ति । अर्धशुरशुष्टे देव सोमाप्यायतामिति तदस्याशुमशुमेवा-
प्याययन्तीन्द्रायेकवनविदऽइतीन्द्रो वे यज्ञस्य देवता तस्मादाहेन्द्रायेत्येकधनविदऽइति
उद्दालक के पुत्र श्वेतकेतु ने कहा, 'वे इसको लाते और निचोड़ते हैं और दीक्षा, उपरुद,
तन्नत और सपुष्टि के द्वारा इसका सोग बनाते हैं । इसी प्रकार दीक्षा, उपसद, तानूनम
और सपुष्टि द्वारा वह इसका सोम बनाते हैं ।।१३॥
कहते हैं कि यह मक्सियों का शहद है । यज्ञ ही मक्खियों का शहद है बनाने
बाली मक्खियाँ ऋत्विज हैं। जैसे मक्सियाँ मधु की पुष्टि करती हैं उसी प्रकार ऋत्विज
यन की पुष्टि करते हैं ॥१४॥
यज्ञ के द्वारा ही देयों ने वह विजय पाई जो उनको प्राप्त है । उन्होंने सोचा कि यह
पैसे हो कि मनुष्य हमारे इस स्थान तक न चढसके। उन्होंने यजये रस को इस प्रकार
चुस लिया जैसे शहद की मक्सियाँ शहद को चूस लेती हैं और यज्ञ को यूप के द्वारा यखेर
कर अन्तर्धान
गये । यूप को यूप इसलिये कहते हैं कि इसके द्वारा यज्ञ यो बन्येरा
ऋषियों ने इसको सुन लिया । उन्होंने यज्ञ को इकट्ठा किया । इसी प्रकार यह भी
यज को इकट्ठा करता है जो दीक्षित होता है। वाणी ही यश है ! इस प्रकार यश का जो
माग चूस लिया गया था उसकी पूर्ति कर देता है ॥१६॥
के छ होकर ( अर्थात् ब्रह्मा, उद्गाता, होता, अध्वर्यु, प्राग्नीध्र और यजमान)
(सोम की ) पुष्टि करते हैं 10 ऋतुयें ननकर थे इसकी पुष्टि करते हैं ॥१७||
वे इस मन को पढ कर पुष्टि करते हैं-'यशुरथंशुष्टे देव गोमाप्यायताम्'
(य१० ५७ ) । 'हे देय सोम, तेरा प्रशु प्रशु ( प्रत्येक डटल ) पुष्ट हो' । ऐसा कहकर
यह सोम या प्रत्येक इटल पुष्ट करते हैं। ! 'इन्द्रायधिनविदे' (यजु० ५७) । 'एक.
गया ॥१५॥

४२४ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०३. ४.४.२-७ द्वषतिपजति तस्मादिमानि यीवारणा पर्याणि व्यतिपक्तानीमान्यस्थीनि ।। देवाश्च वाऽममुराश्च । उभये प्राजापत्याः पस्टूधिरे ततोऽसुग एयु लोकेषु पुरश्च- किरेऽयस्मयीमेगास्मिल्लोके रजतामन्तरिक्ष हरिणीं दिशि ॥३॥ तरे देवा अस्पृण्वत । तऽएताभिरुपसद्भिरुपासीदस्तद्यदुपासीदस्तस्मादुपसदो नाम ते पुरः प्रामिन्दनिमालोमान्प्राजयस्तस्मादाहरुपसदा पुरं जयन्तीति यदहोपासते तेनेमा मानुपी पुरं जयन्ति ॥१॥ एताभिर्वे देवा उपसद्भिः । पुरः प्राभिन्दनिमाल्लोकान्प्राजयंस्तथोऽएकैप एतन्नाहैया- म्माऽअस्मिल्लोके कश्चन पुरः कुरुतऽइमाने पैतन्लोकान्प्रभिनतीमाल्लोकान्प्रजयति तस्मा- दुपसद्भिर्यजते ॥५॥ ता वाऽश्राज्यहविपो भवन्ति । वज्रो वाऽाज्यमेतेग वे देवा वज्रणाज्येन पुर: मानिन्दनिमाल्लोकान्प्राजयस्तथोऽएपैष एतेन वने गाज्येनेमाल्लोकान्प्रभिनत्तीमाल्लोका- प्रनयति तस्मादाज्यहरिषो भवन्ति ॥६॥ स वाऽमष्टो कृलो जुहा गृहाति । चतुरुपभृत्यथोऽइतरथाहुश्नतुरेव कृत्यो जुहा गृहीयादष्टौ कृत्व उपभृतीति ।। हैं। इस प्रकार यह जोड़ी को मिला देता है जैसे गर्दन की हड्डियाँ और जोर मिले इति है ॥२॥ देर योर नमुर टोना प्रजापनि की सन्तान लड़ पड़े। तब अमुरों ने इन तीनों लोकों म अपने निये रिले (पुर) गाये । लोहे या इस लोक मे चाँदी का अन्तरिक्ष में और गोने का गीलोर में ||३|| अब देवी की जीत हुई । देयों ने इन स्लिों को उपसदों से द्वारा घेरा (उपासीदन्) उपासलंदन से 'उपमद' नाम पढ़ा । उन्होंने फिली को तोफ डाला और लोको को जीत निया । इसलिये पहते हैं शि 'उपसदी के द्वारा किने जीने जाते है । यस्तुत घेरा दालपर दी मनुष्य के पिले जीते जाते हैं | देवो मे इन उपसदी के द्वारा ही क्लिों को तोटा और लोरों को जीत लिया। (यजमान भी) पेगा ही परता है । यह सच है कि कोई उस विषय अपने पिले नदी बनासा । यर ली लोगों को भेद देता है । यह इनसे जीत लेता है। इसीलिये उपमदों के द्वाप या परता या प्रादुतियाँ एन पी होती है। घी या है । इस यम घी से देयों ने मिलों को तोरनलीकी पर प्रिनय पाई। इसी प्रकार यर यलमान यन पी द्वारा लोगों का मदन गपाल लोगयोगा। इलिये यह भी की ग्राइनियाँ दी जाती है ||६|| या पाट राम भरा और चार बार उपभा में । पुष्प उतना भी करने हैं समान नार गार युट्ट म पीर बाट गार उपमा म ||७|| - का०३.४.४.८-१३। सोमयागनिरूपणम् ४२५ स पाऽअशान कृवो जुहा गृहाति । चतुरुपमृति तद्वजभिभारं करोति तेन गाभिभारेणेमाल्लोमान्तभिनतीमाल्लोगन्जयति ।।८।। अग्नीपोमो चै देशना७ सयुती । तान्या साध गृहाति विप्न एकबकिनेऽन्य- तरमेराऽपारगापारयति यय नुरेण प्रतिकामति पाउचरमागरमाधार्याऽभिजित्याऽभाभ जयानीति तस्मादन्यतरमेवाधारमाघारयति यश सुरेण ||६|| अथाऽश्राव्य न होतार प्रवृणीते । सीद होतरित्येाऽहोपविशति हाता होतृपदनऽ- उपविश्य प्रसोति प्रमृतोऽधर्युः सुचापादत्ते ॥१०॥ स आहातिकामनग्नयेऽनुव्हीति । पायाव्याऽहाग्निं यजेति पटकृते जुहोति ।।११।। अशाह सोमायानुव हीति । आशायाह सोम यजेति पटकृते जुहोति ।।१२।। अथ यदुहभृत्याज्य भरति । तत्समानयमान आह विष्णवेऽनुन हीत्याश्राव्याह विष्णुं यजेति कपकृते जुहोति ॥१३॥ स यरसमानत्र तिष्ठञ्जुहोति । न यथेदं प्रचरन्संचरत्यभिजित्याऽअभिनयानीत्यथ यद याट नार जुहू म भरता है यार चार आर उपमत में । इससे वह वन रे वाग रे भाग को भारी कर देता है । वन के इस भारी माग से इन लोकों को तोड़ देता और इन पर विजय प्रात कर लेता है।|८|| देवतामों में अग्नि और सोग का जोड़ा है । इनके लिये एक साथ लेता है । विष्णु के लिये अली । एक ही व्यापार देता है जो मुवा मे भरी जाती है । क्योंकि जब पीछे की श्रागार दे देता है तो चल देता हे यह कहकर कि 'जीत कर विजयी बनें। इसलिये खुवा से एक ही प्राधार देता है औपट कहने के पीछे होता का वरण नहीं करता । इतना ही कहता है कि 'हे होता, बैठ' । होता अपने स्थान पर बैठ जाता है । अन यह अध्ययु को प्रेरणा करता है और अध्वर्यु दो चमचे भर लेता है ॥१०॥ (वेदी के दक्षिण की ओर ) जाते हुये वह ( होगा से ) कहता है 'अग्नि को श्रावाहन कर' । और श्रीपट कहकर कहता है 'श्रग्नि की स्तुति कर' । और सरकार पे पीछे शाहुति दे देता है।॥११॥ अब कहता है, 'मोम का अावाहन र' । शिर औषट् कहकर महता है, 'सोम की स्तुति कर' । पिर वपटकार के पीछे पाहुति दे देता है ।।१२।। अत्र उपमत में जो भी होता है उसको ( जुट्ट के बचे घी में ) मिलाकर बहता है, 'विष्णु का श्रापादन कर' । पिर श्रीपट कहकर पहता है 'विष्णु पी स्तुति कर' । पिर वफ्ट पार के पीछे बाहुति दे देता है ||१३|| यह एक ही स्थान पर खड़ा रहता है । और जैसा चलना पिरमा चाहिये चलवा माध्यन्दिनीये शतपयवाहणे कां०.३.४.४.१४-१६। यदेता देवता यजति बज्रमेवैतत्सरकरोत्यग्निमनीक सोमय शल्पं विष्णुं कुल्म. ल५॥१४॥ संवत्सरो हि वनः। अग्निर्वाऽअहः सोमो रात्रिरथ यदन्तरेण तद्विग्णुरंतरे परिग्लवमानसवत्सर करोति ।।१५।। संवत्सरो बजः । एतेन चे देवाः संवत्सरेण वने ण पुरः प्राभिन्दनिमाल्लोकान्प्राज- यस्तथोऽएषऽएतेन संवत्सरेण वजेणेमाल्लोकान्प्रभिनत्तीमाल्लोकान्प्रजयति तस्मादेता देवता यजति ॥१६॥ स चै तिखऽउपसदऽउपेयात् । त्रयो वाऽऋतनः सवत्सरस्य संवत्सरस्यैवैतद्रपं क्रियते संवत्सरमेवेतत्सयस्करोति द्विरेकया प्रचरति द्विरेकया ।।१७।। ताः षट् सम्पयन्ते । षडयाऽऋतवः सवत्सरस्य संवत्सरस्यैवैतद्रूपं कियते संवत्सर. मेतत्सथरकरोति ॥१८॥ यधु हादशोपसदऽजपेयात् । द्वादश वै मासाः संवत्सरस्य संवत्सरस्यैवैतगपं क्रियते सवत्सरमेवैतत्सस्करोति द्विरेकया प्रचरति द्विरेकया ॥१६॥ ताश्चतुर्विधशतिः सम्पद्यन्ते । चतुर्विशतिः संवत्सरस्यार्धमासाः संवत्सरस्यै- फिरता नहीं । इसका कारण यह है कि वह सोचता है कि 'जीतकर विजयी बनें । इन देव- तानों के लिये आहुति इसलिये देता है कि वज़ बना स। अग्नि को वन का 'अनीक' या सिरा बनाता है, सोम को शल्य और विष्णु को कुल्मल ( यह यन्त्र के भाग हैं ) ||१४|| सवत्सर ही वज्र है । अग्नि दिन है और सोम रात और बीच का भाग विष्णु । इस प्रकार यह वर्ष के चक्र को बनाता है ॥१५॥ सवत्सर धन है। इसी सवत्सर वज्र के द्वारा दोनो देवो ने पिलो को तोड़ा और इन लोगों की जीता। इसी प्रकार यह भी इसी सवत्सर यन की राहायता रोइन लोगों को तोड़ता और इन लोगो को जीतता है। इसीलिये वह इन देवतों का यजन परता है ॥१६॥ तीन उपसदों को करे । सवत्सर में तीन मृतुयें होती है। इस प्रकार सवत्सर का तद्रूप या जाता है । इस प्रकार यह एवरमर को बनाता है । यह प्रत्येक निया को दो बार परता है ।।१७॥ के बराबर हो जाते हैं। वर्ष में छः ऋतुयें होती है । इस प्रकार वर्ग का तद्रप हो जाता है। यह इस प्रकार वर्ष को बनाता है ॥१८॥ या चारह उपसदों को परे । वर्ष मे बारह मास होते हैं। इस प्रकार वर्ष पा तद्रूप हो जाता है । यह इस प्रकार वर्ष बनाता है । यह प्रत्येक क्रिया को दो बार करता है ॥१६।। इस प्रकार चौबीम हो जाते हैं। वर्ष में चौबीम श्रदमास होते हैं । यह सवत्सर यह छः कां०३. ४.४.२०-२४ । सोमयागनिरूपणम् ४२७ चैतद्पं क्रियते संनरसरमैवैतरसंस्करोति ॥२०॥ स यत्सायम्प्रातः प्रचरति । तथा ह्येव सम्पत्सम्पद्यते स यत्पूर्वाह प्रचरित तज्जय- त्यथ यदपराहे परति सुजितमसदित्यय यज्जुहोतीद चै पुर युध्यन्ति ता जित्या स्या, सती प्रपद्यन्ते ॥२१॥ स यत्प्रचरति । तद्युभ्यत्यय यत्संतिष्ठने तज्जयत्यय यज्जुहोति स्वामेवैतत्सती स जुहोति । यया विरेकस्यान्हः प्रचरिष्यन्नति या तेऽननेऽयःशया तन्वर्षिष्ठा गहरेठा । उर्म चोऽअपारधीत्वेप वचोऽअपारधी स्वाहेत्येवथरूपा हि साऽसीदयस्मयी प्रपद्यते ॥२२॥ हि साऽसीत् ।।२३।। अथ जुहोति । यया द्विरेकम्यान्हः प्रचरिष्यन्भवति या तेऽअग्ने रजःशया तनूर्व- पिष्ठा गहरेष्ठा । उन बचोऽअपारधीत्वेपं वचोऽमपावधीत्स्वाहेत्येवधरूपा हि साऽसीद्रजता हि साऽसीत् ॥२४॥ अथ जुहोति । ययादिरेकस्यान्हः प्रचरिष्यन्भवति या तेऽअग्ने हरिशया तनूपिष्ठा का रूप हो जाता है । इस पसर वह सवत्सर को बनाता है ॥२०॥ यह साय-प्रातः इसलिये करता है कि इसी से सम्पूर्णता ग्राती है। प्रातःकाल की क्रिया का अर्थ है जय, सायकाल की क्रिया का 'सुजय' और ग्राहुति का अर्थ है कि जीत कर क्लेि को अपना समझर भीतर घुस जाना ॥२१॥ उपसदों ये करने का अर्थ है युद्ध करना, रिया के पूर्ण होने का अर्थ है विजय पाना । और बाहुति देने का अर्थ है फिले को अपना करके उस गे घुस जाना ||२२|| यह दिन में दो बार इस मन से ग्राहुति देता है-'या तेऽग्रग्नेऽयःशया तनूपिंष्ठा गहरेष्ठा । उन बचोऽयपायधीत् त्वेष यचोऽग्रपावधीत् स्याहा' । ( यजु० ५।८) । हे अग्नि, यह नी तेरा लोहे का शरीर है । गहरे में बैठा हुया । इसने ( शत्रु की) उग्न वाणो को मार डाला । तीक्ष्ण वाणी को मार डाला । वह ऐसी ही थी । वह लोहे के समान थी ॥२३॥ अन दिन में दो बार इस मन से ग्राहुति देता है-'या तेऽयग्ने रजःशया तनूर्व- पिष्ठा गहरेणा । उग्र बचोऽअपावधीत् त्वेष बचोऽअपावधीत् स्वाहा' ( यजु० ५।८)। 'हे अग्नि, यह जो तेरा चाँद का शरीर है, गहरे में पैठा हुया, इसने उग्र वाणी को मार डाला, तीक्ष्ण वाणी को मार डाला' । इसका ऐसा ही रूप या चॉदी का रूप था ॥२४॥ अत्र दिन में दो बार इस मन से ग्राहुति देता है—'या तेऽग्ने हरिशया तन्वर्षिष्ठा गहरेष्ठा । उन यचो अपावधीत् त्वेष बचो अपावधीत् स्वाहा' ( यजु० ५।८) । हे अग्नि यह जो तेरा सोने का शरीर है, गहरे में पैठा हुया, इसने उग्र वाणी को गार झाला

४२८
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे को० ३.४.४. २५-२७॥
गहरेष्ठा । उमं वचोऽअपारधीले वचोऽअपारधीत्स्वाहेत्येवर्थरूपा हि साऽसीदरिणी हि
साऽसीद्यधु द्वादशोपसद उपयाच्चतुरहमेश्या प्रचरेच्चतुरहमेकया ॥२५॥
अथातो ब्रतोपसदामेव । पर उवर्याऽअन्या उपसदः परोऽहीरन्याः स यासामेक
प्रथमाहं दोषध्यक्ष दावथ त्रीस्ताः पर उर्वरिथ यासां त्रीन्प्रथमाहे दोग्ध्यथ द्वावथैकं ताः
परोऽवीर्या वै परोऽहीस्ताः पर उार्याः पर उवीस्ताः परोऽहीः ॥२३॥
तपसा चे लोकं जयन्ति । तदस्यैतत्पर:-परऽएस वरीयस्तपो भवति परः परः श्रेया-
सं लोकं जयति बसीयान् हैवास्मिल्लो के भाति य एवं विद्वान्परोऽहीरुासद उपेति
तस्मादु परोऽहीरेवोपसद उपेगाद्या द्वादशोपसद उपेयास्त्रीश्चतुरहं दोहयेद् दी चतुरहमेकं
चतुरहम् ।।२७॥ ब्राह्मणम् ॥ ५ [४.४.] ॥ तृतीयः प्रपाठक । कण्डिकासंरया ।।
१२१ ।। चतुर्याध्यागः [१६] !!
तीक्ष्ण याणी को मार जलाइसका ऐसा ही रूप था। सोने का रूप था। अगर यह
मारह उपसदो को परे तो हर एक को चार दिन करना चाहिये ॥२५||
अप प्रत-उपसदों को लीजिये 1 कुछ उपसद चौड़े होते जाते हैं और कुछ तग ।
जिन में पहले दिन एक थन दूहता है, दूमरे दिन दो, तीसरे दिन तीन, वे चौड़े होते जाते
है । और जिनमें पहले दिन तीन यन दूहता है, दूसरे दिन दो, तीसरे दिन एक, वे तग
होते जाते हैं । जो तग होते जाते हैं वह ऐरो ही हैं जैसे चौड़े। और जो चौडे होते जाते
हैं ऐसे ही है जेसे तग ॥२७॥
लोगों को तप से जीतते हैं। जो दस रहस्य को समझार उन उपसदी को लेता है
जो तग होते जाते हैं उमका तप बढ़ता जाता है और उसका श्रेय रहता है और वह लोक में
अच्छा हो जाता है। इसलिये उन उपसदों को लेना चाहिये जो तग होते जाते हैं । अगर
चारह उपरादों को लेने तो चार दिन तक तीन थन दुहने चाहिये । चार दिन तक पिर दो
थन, और फिर चार दिन तक एक थन ॥१५॥

पूर्वार्धः ।४॥ अध्याय ५–ब्राहारा ? तय एप पूर्वायो पर्पिष्ठ स्थूणाराजो भवति । तस्मात्पाड प्रकामति प्रीविक्रमां स्तच्चकं निहन्ति सोऽन्तःपातः ।।१।। तस्मान्मध्यमाच्छड्कोः । दक्षिणा पञ्चदश निकमा प्रकामति तच्छकुं निहन्ति सा दक्षिणा श्रोणिः ||२|| तस्मान्मध्यमाच्छड्कोः । उदड् पञ्चदश विक्रमान्प्रझामति तच्छडकुं निहन्ति सोत्तरा श्रोणिः ॥३॥ तस्मान्मध्यमाच्छड्कोः । प्राड पतिशत विक्रमा प्रकामति तच्छ निहन्ति स तस्मान्मध्यमाच्छड्कोः । दक्षिणा दादरा विकमान्प्रकामति तच्छड कुं निहन्ति स दक्षिणोऽसः ॥५॥ तस्मान्मध्यमाच्छङ कोः । उदड द्वादश विकगान्प्रनामति तच्छड़ कुं निहन्ति स उत्तरोऽ१७स एपा गाना वेदेः ।।६।। भथ तनिशद्विक्रमा पश्चाद्भवति । विशदक्षरा वै विराड्विराजा चै देवा- शाला के पूर्व की ओर का जो सबसे बड़ा पम्भा होता है, उससे पूर्व की ओर तीन पग चलता है । और वहाँ एक कील गाड़ देता है जिसको 'यन्तः पात' कहते हैं ॥१॥ इस बीच की कील से दक्षिण को योर पन्द्रह पग चलता है और वहाँ एक कोल गाइता है उसको 'दक्षिणा श्रोणि' (दाहिना कूल्हा) कहते हैं |सा इस बीच पी कीली से उत्तर की योर पन्द्रह पग चलता है और वहाँ एक पील गाहता है । उसको 'उत्तरा श्रोणि' (मायाँ कूल्हा ) कहते हैं ॥३॥ इस बीच की पोल से पूर्व की शोर छत्तीस पग चलता है और यहाँ एक कील गाड़ता है । उसको पूर्वार्ध' कहते हैं ।।४॥ इस बीच की कील रो दक्षिण की ओर बारह पग चलता है और यहाँ एक कील गाड़ता है । उसको 'दक्षिणोधंस (दायाँ कथा ) हैं ।।।। इस बीच की कील से बारह पग उत्तर की ओर चलता है ग्रोर वहाँ एक कील गाड़ता है । उसको उत्तरोथसः (बायाँ कथा ) कहते हैं । यही वेदी की मात्रा (प्रमाण) यह पीछे तीस पग इसलिये होती है कि विराट् छन्द मे तीन अक्षर होते हैं । और विपद् छन्द । द्वारा ही देवो ने इस लोक में प्रतिष्ठा पाई। इसी प्रकार यह भी विराट वै माध्यन्दिनीये शतपथानामणे यां०३.५.१.७-१२। अस्मिल्लोके प्रत्यतिप्टस्तथोऽएवैप एतद्विराजेवास्मिल्लोके प्रतितिष्ठति ||७|| अथोऽअपि त्रयस्त्रिधशरस्युः । त्रयविछंशदक्षरा वै विराट तद्विराजेवास्मिल्लोके प्रतितिष्ठति ॥८॥ यथ यत्पट्दिछशविक्रमा प्राची भवति । पशिदक्षरा चै बृहती वृहत्या देवाः स्वर्ग लोक, समाश्नुत तयोऽश्वैष एतहत्येव स्वर्ग लोकाध समश्नुते सोऽस्य दिव्याऽपनीयो भवति । अथ यच्चतुर्विशतिषिकमा पुरस्ताद्भवति । चतुर्विशत्यक्षरा वै गायत्री पूर्वापों वे यज्ञम्य गायत्री पूर्वार्ध एष यज्ञरय तस्माच्चतुर्विशतिविमामा पुरस्ताद्भवत्येपा माना घेदैः ||१|| श्रथ यत्पश्चाद्वरीयसी भवति । पश्चाद्वरीयसी पृथुनोरिगरिति थै योषां प्रशंसन्ति यदेव पश्चाइरीयसी भवति पश्चादेवैतहरीयः प्रजननं करोति तस्मात्पश्चाद्वरीयसः प्रजनना- दिमा प्रजाः प्रजायन्ते ॥११॥ नासिका ह पाऽरपा यज्ञस्य यदुत्तरवेदिः । अथ यदेनामुत्तरां देरपफिरति तस्मा- दुत्तरवेदिनीम ॥१२॥ वय्यो ह वाऽइदममे प्रजा पासुः । श्रादित्याश्चैवाङ्गिरसश्च ततोऽङ्गिरसः पूर्व यज्ञ समभरस्ते यज्ञ सम्भृत्योचुरग्निमिमा नः श्वःसुत्यामादित्येभ्यः प्रन ह्यनेन छन्द द्वारा इस लोक मे प्रतिष्ठा प्राप्त कर लेता है ।।७।। तैंतीस पग भी हो सकते हैं । क्योंकि विराट मे तैतीस अक्षर भी होते है और विराट् द्वारा ही वह इस लोक में प्रतिष्ठा प्राप्त करता है। पूर्व में छत्तीस पग क्यों होते हैं ? बृहती छन्द छत्तीस अक्षर का होता है । बृहती के द्वारा ही देव लोग स्वर्ग लोक को प्रात हुये । इसी प्रकार यह भी बृहती छन्द द्वारा स्वर्ग लोर को प्रास करता है। उसकी श्रादयनीय अग्नि द्यौलीक में होती है । वेदी यागे की योर २४ पग की क्यों होती है। गायत्री चौबीस अक्षर की होती है। गायत्री यज्ञ का पूर्वार्थ है । इसलिये वह आगे को चोचीस पग चीटी होती है । घेदी पी यही माना है ॥१०॥ यह पीछे चौड़ी क्यों होती है ? स्त्रियों की प्रशसा करते हैं कि इनकी श्रोणी (पिछला भाग) चौड़ी है। पिछले भाग ये चौड़े होने से कोय यही हो जाती है । कोरस से ही यह मर प्रजा उत्पन्न होती है ॥११॥ उत्तर वेदी यश को गाक है । यह ऊपर को उठी होती है इसीलिये इसका नाम 'उत्तर बेटी ॥१२॥ पहले दो प्रकार की प्रागी आदित्य मोर गिरा । मममे पहले अगिरी ने यन पा धारण किया और अग्नि मे बोले 'श्रादित्या से पर दो पि. यन हमारे सोम-भाग में कां० ३.५.१.१३-१८। सोमयागनिरूपणा यजेन याजयतेति ॥१३॥ ते हाऽदित्याऽऊचुः । उपजानीत यथाऽस्मानपाङ्गिरसो जयान बयमदिरस इति ॥१४॥ ते होचुः । वाऽअन्येन यज्ञादपक्रमणमन्त्यन्तरामेा मुत्यां प्रियामहाऽइति ते यज्ञ संजह स्ते यहा सम्मृत्योचुः श्वःमुत्यां वै समस्मभ्यमझे पायोचोऽथ वयमद्यमुत्या- मेव तुभ्यं प्रयु मोऽगिरोभ्यश्च तेषां नस्तथं होतासीति ।।१५।। तेऽन्यमेवप्रतिप्रजिभ्यु : । अङ्गिरसोऽछ ते हाप्यशिरोऽग्नयेऽन्यागत्य चुकुथुरिय कथं नु नो दूतश्चरच प्रत्याहथा इति ॥१६॥ स होवाच । अनिन्द्या वै मापत सोऽनिन्थैर्वृ तो नाशकमपक्रमितुमिति तस्मादु हानिन्यस्य वृतो नापकामेत्तएतेन सद्यःक्रियाङ्गिरस आदित्यानयाजयन्स सद्यःक्रीः ||१७|| तेभ्यो बाचं दक्षिणामनयन् । ता न प्रत्यगृह हास्यामहे यदि प्रतिग्रहीयाम इति तदु तयज्ञस्य कर्म न व्यमुच्यत यदाक्षिणमासीत् ।।१८।। यशैभ्यः सूर्य दक्षिणामानयन् । प्रत्यगृहस्तस्मादु ह स्माहुरगिरसो यय शामिल हों ॥१३॥ श्रादित्य बोले, 'ऐसी तरवीर करो कि अगिरा लोग हमारे यज्ञ गं बायें, न कि हम उनके मे ॥१४॥ उन्होंने कहा, 'इसकी तरकीब केवल यज्ञ ही हैं । हम दूसरा सोम-यज्ञ करें'। उन्होंने यज्ञ की सामग्री इकट्ठी की है अग्नि, तूने तो हमको क्ल के सोम-याग का बुलावा दिया है । हम तो तुझको और अगिरों को आज के ही सोम-याग का न्योता देते हैं । तू हमारे लिये होता बन' ॥१५॥ उन्होने किसी को अगिरी के पास भेजा। परन्तु अगिरो ने अग्नि का पीछा किया और इस पर क्रुद्ध होकर बोले कि जन तू हमारा दूत थी तो तूने हमारा' सादर क्यो नहीं किया ॥१६॥ उसने कहा, 'अनिन्द' अर्थात् निदपि लोगो ने मेरा वरण किया । निदोषों से वर्ग जायर में उनका कहना टाल न सकी । इसलिये अगर कोई निर्दोष मनुष्य किसी (होता) का वरण कर ले तो उससे इनकार नहीं करना चाहिये । तब ग्रांगरों ने प्रादित्यों के सोम- याग को उसी दिन क्राया । उसका नाम है 'सयाकी' ॥१॥ उन्होंने उनको वाणी की दक्षिणा दी। उन्होंने उस (वाणी) को स्वीकार नहीं किया क्योकि यदि इसे स्वीकार करेंगे तो हमको हानि होगी । इसलिये यश पूर्ण नहीं हुआ क्योंकि उसमे दक्षिण की नमी रह गई ।।१८।। इस पर वे दक्षिणा के लिये उनके पास सूर्य को लाये । उन्होंने सूर्य को स्वीगर कर लिया । इसीलिये अगिरा लोग कहते हैं कि हम याशिक होने के योग्य है । हम दक्षिणा माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० ३. ५. १. १९-२२। वाऽनालिजीना.स्मो वयं दक्षिणीया अपि वाऽअस्माभिरेप प्रतिगृहीतो य एप तपतीति तम्मात्सद्यःकियोऽसः श्वेतो दक्षिणा ||१|| तस्य सम्मः पुरस्ताद्भवति । तदेतस्य रूतं क्रियते य एष तपति यद्यश्वं श्वेतं न बिन्ददपि गोरेव श्वेतः स्यात्तस्य रुम्मः पुरस्ताद्भवति तदेतस्य रूपं क्रियते य एप तपति ॥२०॥ तेभ्या ह वाक्चुरोध । केन मदेप श्रेयान्यन्धुनाफेनारे यदेतं प्रत्यग्रहीष्ट न मामिति सा हेभ्योऽपचकाम सोभयानन्तरेण देवासुरान्त्संयत्तान्सिही भूत्वाऽददाना चचार तामुपैर देवा अमन्त्रयन्तोपामुरा अग्निरेव देवानां दूत मास सहरक्षा इत्यसुररक्ष- समसुराणाथ ॥२१॥ सा देयानुपावय॑न्त्युगच । यह उपावतेय कि मे ततः स्यादिति पूर्वामेय त्यामेरा- हुतिः प्रास्पसीत्यथ हैपा देवानुवाच यां मया को चाशिणमाशासिष्यधे सा वः सर्वा रागाई- प्यतऽइति से देवानुपाऽपरत ॥२२॥ स यद्धार्यमाणे ऽग्नी । उत्तरवेदि व्याघारयति यदेव नामदी देवा अन पन्पूर्वी त्यामेराहुतिः प्राप्स्यतीति तदेवैनामेतपूर्वाममेराहुतिः प्राप्नोति वाग्ध्येपा निदानेनाथ यदुत्त- लेने के योग्य है । यह जी तपता है अर्थात् सूर्य, उसका हमने महण किया है। इसलिये 'सयाको पक्ष की दक्षिणा सफेद घोड़ा होता है ।।१६।। इस घोहे के यागे एक सोने का श्राभूषण होता है। इस प्रकार वह उनका प्रति- सप दो जाता है। जो कार तपता है (अर्थात् सूर्य ) ॥२०॥ अम बागी उनमे नाराज हो गई । 'वर मुगमे किम बात में नन्छा है। उन्होंने उगयो करी रसीकार किया, मुझे क्यों न स्वीपर पिया' ऐसा रहकर यह वहाँ से चली गई। और मिदिनी बनकर उन दोनों देव और श्रमुग के बीच में जो पुछ मिला उसको गाने लगी। देवों ने उसको बुलाया और अमुरों ने भी। देवों का दा 'अग्नि' या और श्रगुर-गवगा पा 'मदरता' ॥२५॥ देयों पाम श्राने पी दया करती हुई वा योली, 'यदि मै नगदार्ग और श्रा जाऊँ गोममें क्या मिलेगा? 'तेरे लिये अग्नि में भी पूर्व पाहुति मिलेगी' पर उसने देयों से पहा, 'म मेरे द्वारा मार्ग भी चाहोगे गहनुगको प्राप्त होगा। अनः वह देवी के पामगनी गः ॥२२॥ मलिये कर दी में अग्नि पा प्राभान पर जब यह श्रालि देना दे तो यह भागी वो अग्नि में भी पहुंच जाती है क्योकि देषों में मुनि पहले दोधापन आप परेगी 1 क्योरि जी उगर यदी पर मनुतः यामी दी। पर भी इमरदी पो पनाता है यह या पीना लिये ही माता गायीदी गर १० ३.५. १. २३-२६॥ सोमयागनिरूपणम् रसेदिमुपकिरति यज्ञस्येव सत्याय वाग्षि यज्ञो नागु होपा ।।२३।। ता वै युगशम्येन तिमिमीते । युगेन यन हरन्ति शम्यया यतो हरन्ति युगशम्येन नै योग्गं युञ्जन्ति सा यदेवाऽदः सिन्ही भूत्वाशन्तेवाचरत्तदेवैनामे ताजे युनक्ति ॥२४।। तस्मानियत्तदक्षिणा न प्रतिग्रहीयात् । सिछही हैनं भूत्या क्षिणोति नो हामा फुति सिधेही हैनैनं भूत्वा क्षिणोति नो हान्यस्मै दद्यायचं तदन्यत्रात्मनः कुर्मत तस्माद्यो स्यापि पाप इन समानसन्धुः स्यात्तस्माऽनां दद्यात्स यद्ददाति तदेन सिथ ही भरत्या न क्षिणोति यदुसमानन्धरे ददाति तदु नान्यत्रात्मनः कुरुतः एपो निवृत्तदक्षिणार्य प्रतिष्ठा ॥२५॥ अथ शम्या च सया चादत्ते । तद्य एप पूर्वार्ध्यः उत्तरार्ध्यः शड कुर्भवति तरमा- अत्यड प्रकामति नीविक्रमास्तच्चात्याल परिलिसति सा चावालस्य मात्रा नात्रमात्रा- ऽस्ति यत्रैव स्वयं मनसा मन्येताणोत्करं तच्चात्वालं परिलिखेत् ॥२६॥ स वेद्यन्तात् । उदीची शम्यां निदधाति स परिलिसति तप्तायनी मे ऽसीतीमा- है। वाणी ही यह उत्तर वेदी है ॥२३॥ वह उस वेदी को युग योर शम्या से नापता है । युग से उस स्थान को जहाँ मिट्टी लाते हैं । और शम्या से उस स्थान को जहाँ मिठी लाते हैं । (शायद युग का अर्थ है डएडा या जुना और शन्या का वील ?) क्योंकि बैलों को जुये और कील से जोता जाता है। चूँकि यह सिंदनी रनर अशान्ति से विचरती रही इसलिये वह उसको यज्ञ में जोतता (बाँधता) है ॥२४॥ दसलिये निरस्त दक्षिणा को न ग्रहण करना चाहिये (अर्थात् यदि एक ऋत्विज दक्षिणा न ले तो उम दक्षिण को दूसरा ऋत्विज न ले ), नहीं यह सिंहनी ननकर हानि पहुँ चाती है । और न ( यजमान ) उसे घर वापिस ले जाये क्योंकि सिंहिनी होकर वह उरो हानि पहुँचाती है । और न किमी दूसरे को दे, नहीं तो अपने यज्ञ को दूसरे का बना देगा। यदि उमका कोई पापी रिश्तेदार हो उसे दे दे । तर वह मिहिनी होरर हानि न पहुँचायेगी । और चूँकि वह अपने ही रिश्तेदार को देता है इसलिये यन्त्र को अपने से अलग नहीं करना । तिरस्कृत दक्षिणा का यही निर्णय है ॥२५॥ ग्रम वह शम्या और स्स्या को लेता है । जहाँ पूर्वाध को उत्तरी कील (शकु) होती है वहाँ से तीन पग, पीछे की ओर भरता है और यहाँ 'चात्वाल' का चिह्न नना देता है। चात्याल की माना वही होती है जो उत्तर वेदी की। और कोई मारा नहीं है । जहाँ उसका मन चाहे उत्पट अर्थात् ढेर चात्वाल बना दे ॥२६॥ वह वेदी के अन्त से उत्तर की ओर शम्या को रखता है और रेसा सोच देता है इस मन को पटवर--'ततायनी मेऽसि' ( यजु० ५/६ ) । 'मेरे लिये त् यह स्थान है जहाँ पीड़ित लोग सहारा पाते हैं'। इससे सासर्य इस भूमि से है जिस पर यह पीड़ित होकर माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० ३.५, १.२७-३१। मतदाहास्याहि तप्त एति ॥२७|| अथ पुरस्तात् । उदीची शम्या निदधाति स परिलिरसति वित्तायनी मे ऽसीतीमा- मौतदाहास्याहि निविदान एति ॥२८॥ अथानुद्यन्तम् । प्राचीथशम्या निदधाति स परिलिसत्ययतामा नायितादितीमामे- चैतदाह यन नार्थतन्मात्रतादिति ।।२।। अयोचरतः । प्राची शम्या निदधाति स परिलिसत्यतामा व्यथितादिती मामे- तदाह यत्र व्यथैतन्मावतादिति ॥३०॥ अथ हरति । यत्र हरति तदग्नी दुपसीदति स ा अग्नीनामेव नामानि गृह्णन्हरति यायाऽश्रमून्देवा अप्रेऽग्नीन्होत्राय पाहणत ते प्राधन्वस्त ऽइमा एन पृथिवीरुपासर्पनिमा- महेव देऽअस्याः परे तेनैवेतचिदानेन हरति ॥३१॥ स प्रहरति । विदेदग्निर्नभो नामाग्नेऽअङ्गिर आयुना नाम्नहीति स यत्प्राधन्वंस्तदा- युर्दधाति तत्समीरयति याऽस्या पृथिव्यामसीति योऽस्या पृथिव्यामसीति हत्वा निदधाति यचेऽनाधृष्ट नाम यक्षिय तेन त्यादधऽ इति यत्तेऽनाधृष्ट रक्षोभि म यज्ञियं तेन त्वादध- नलता ॥२७॥ श्रर मह भागे की घोर उत्तर को शम्या रखता है और रेखा खीचता है, यह पद पर-'पित्तायनी मेऽसि' ( यमु० ५।८) । 'त् मेरा धा या स्थान है। इससे तात्पर्य हम नगि से है क्योंकि यही यर धन प्राप्त से चलता है ॥२८॥ ग्राम वह बेदी रे किनारे पर पूर्व की ओर शम्या रखता और रेया मीनता है, यह पदपर-परतार मा नाषितान्' ( यनु० ५।६)। 'मुझे दरिद्रता से बचा' । इमरो भूमि मे नातार्य अथांत् जहाँ जहाँ दरिद्रता हो वहाँ से मुझे बचा ॥२६॥ श्रर यद उत्तर की पोर पूर्व से शम्या रायता है और रेवासींचता है यह मन पदपर-'तान मा व्यधितात्' (° ५९) । 'मुझे व्यथा से पचा' । इससे भी भूमि गनास है अर्थात् 'जहाँ कहीं व्यथा हो यहाँ से बचा' ॥३०॥ श्रम यह सया को 4 है । जहाँ स्या को गा है यहाँ श्राग्नीभ ठता है। बर यह पेयना ती अग्नियों के नाम लेता जाता है । देवों ने जिन अग्नियों को पहले दोम पे निये गुना था पे चली गई और पृथिवी में घुस गई। एप इस पृथिवी में और दो उगम बी इमगे पो हैं । यह उस अग्नि में गाय बना है जो दम (प) में पुगी म मंत्र पी पदपर पंरता है-विदेग्निभी नामानंउन्नगिरायागुना नाम्ना दि. (.)'नम नाम पानी अनि तुझे जाने, शिरा ग्राम, श्रायु नाम के माय मा प्रिम श्रायु मे ये गुजर गये उम आयु पो दिलातापिरमायों में गायम परताने नि माय ममि उठाता है-'योग्य विम्याग' (पशु)।

फा०३.५.१.३२३५। सोमयागनिरूपणम् इत्येवैतदाहानु त्वा देसीतयऽइति चतुर्थ हरति देवेभ्यस्त्वा जुष्टाछ हरामीत्येवैतदाह तो वे चतु सक्तेश्चाबालदरति चतस्रो वै दिश सांभ्य एपैनामेतदिग्भ्यो हरति ॥३२॥ अथानुव्यूहति । सिध्यसि सपत्नसाही दरेभ्य कल्पस्वेति सा यवाद सिधही भूलाशान्तेमाचरत्तदयेनामेतदाह सियासीति सपलसाहीति त्वया वयछ, सपत्नान्पापीयस. क्रियास्मेत्येतदाह दाम्य कल्पसति योपा पाऽउत्तरदिरतामेवैतद्देवेभ्य फ्ल्प- थति ॥३३॥ ता वै युगमात्रों या सर्वत करोति । यजमानस्य पा दश दश पदानि दशाक्षरा थे विराड्याग्यै पिराड्याग्यज्ञा मध्ये नागिकामिय कगेति समानत्रासीनो व्यापारया- गीति ॥३४॥ तामगिरभ्युक्षति । सा यदेषाद सिछही भूत्वाणान्ते वाचरच्छान्तिरापस्तामद्धि शमयति यापा पाऽउत्तरवेदिस्तामेवैतद्देवेभ्यो हिन्पति तत्मादशिरभ्युक्षति ॥३५।। सोऽभ्युक्षति । सिध्यसि सपत्नसाही देवेभ्य शुन्धस्नेत्यथ सिस्ताभिरनुविकन्त्य और नीचे से मनाश से उस मिट्टी को उत्तर वदी म रसता है-'यत्तेऽनाधृष्ट नाम यशिय तेन त्या दधे' ( यजु० ५।६ ) । 'जो तेरा अादर का नाम हो उससे तुमको रखता हूँ। इससे उसका तात्पर्य यह है कि मैं तुझको उस नाम से सता हूँ जिसे राक्षसों ने अपमानित नहीं रिया । इस मत्राश से चौथी बार लेता है-'अनु त्या देव वीतये ( यजु• ५६)। 'देवो की प्रसन्नता के लिये तुभको' । इससे तात्पर्य है कि तुमसे देव प्रसन है। इसको वह चौकोर चस्याल से लेता है। चार दिशाये हैं । अर्थात् यह चारा दिशाओं से लेता है ॥३२॥ नत्र वह मिट्टी को इस मनाश से अलग करता है-' सिंह्यसि सपत्नसाही देवेभ्य कल्पस्य' ( यनु० ५।६ ) । 'तू सिंहिनी है । शत्रुओं पर विजयिनी । देवा र योग्य चन' । चूँकि यह पहले सिंहिनी न गई और प्रशान्त विचरती रही इसलिये वह उसको रहता है 'त् सिंहिनी है । 'शत्रुग्यो पर विर्जायनी' से तात्पर्य है कि तेरे द्वारा हम अपने शनुश्रों पर विजय पा । 'देवों र योग्य वन' । अर्थात् उत्तर वेदी स्त्री है । उसको देवा के योग्य बनाता है ॥३३॥ वे इसको चारा श्लोर से या तो 'युग' 7 बराबर बनाता है या यजमान दस दस पद र परामर । विराट बन्द दश अक्षर का होता है । विराट वाणी है और वाणी यश है । भीच म नाभि प समान है कि एक ही स्थान पर गोठा आहुति दे सकें ।।३४|| वह इसे उल से सींचता है। चूंकि यह मिहिनी होकर यशात विचरती रही प्रत अल शान्ति है इसलिय यह उसको जल से शात करता है। उत्तर वेदी नी है। यह इसको देवों र योग्य बनाता है इसलिये यह उसको उल से सींचता है ॥३५॥ १६ या मताश पदकर जल गिचन करताहै-ममामि सपनामा माध्यन्दिनीये शताथवादाणे कां०३.५.२.१-२ ल सारो मेन सिकता भाजन्त ऽइव हि सिकता अग्ने । एतदैवानरस्य भस्म यत्सिकता अग्निं वाऽ अस्यामाधास्यन्भमति नथो हैनामनिन हिनस्ति तस्मासिकताभिरनु विकिरति सोऽनु विकिरति सि सि सपत्नसाही देवेभ्यः शुम्भस्त्यथैना छादगति सा छन्नैतारा नि अप्सति ॥३६॥ नामणम् ॥ १॥ [५१ ] || शु-धस्व' ( यजु० ५.१० ) । 'तू सिंहिनी है, रानु यो पर विजयिनी, देवों के लिये पवित्र अन । अब यह रेत डालता है। रेत अलगार है क्योंकि रेत चमकता है। रेत अग्नि विश्वा- नर की भन्म हे । मन वह इस पर अग्नि खग्वेगा इसलिये अग्नि उसको हानि नहीं पहुँ. चाता । इसलिये यह उस पर रेत डालता है। इस मनाश को पढकर-सिब्रह्मसि सपल- साही देवाय शुम्भर' ( यजु० ५/१०)। 'तू सिंहिनी है, शनु पो पर विजयिनी, देवो र लिये उन । सर वह उसे दक देता है। यह रात भर दी रहती है ॥३६|| । अध्याय ५--ब्राह्मणा ? इध्ममभ्यादति । उपयमनीरुपकल्पयन्त्याज्यमधिश्रयति सुते च खुच च समाष्टर्य - थोत्याज्य पञ्चग्रहीतं गृहीते यदा प्रदीप्त इमो भवति ॥१॥ अथोघछन्तीमम् । उपयच्छन्त्युपयमनीरथाहापये प्रहियगाणायानुयू होकम्फ्ययान- देहीत्यनदेति प्रतिप्ररथातै कम्पययेतस्मान्मध्यमाच्छङ्कोर्य एप वेदेजवनार्धे भवति तद्यदेवाना- न्त पातेन गार्हपत्यम्य येदेव्यै नछिन्नं भवति नदेवैतदनुसतनोति ।।२।। तके । श्रोत्तरवेदेरनुदायन्ति तदु तया न कुर्यादेतस्मान्मध्यमाछच्कोरान्देयात्त ते (ग्राहयनीय प्रति पर ) समिधायें रखते हैं। श्रीर उपयमनी (नीचे की तह जी चालू डालकर बनाई जाती है ) बनाते हैं । (अवयु) (गाईपत्य अमि पर ) घी रखता है । सुगा यार युष दोनों को मागता है । और धी की छागकर उसमे से पाँच चम्मच (परम) लेता है । जन अगि प्रज्वलित हो जाती है तो ॥१॥ जलती समिधा को उटार उपयमनी पर स्पने हैं। अब वह ( होता से ) कहता है, 'अनि को लिये जाते हैं इसके लिये स्तर पर। और (प्रति प्रस्थाता रो) यहता है कि 'एक सया को लेकर उसमें पीछे-पीछे ग्रा'। प्रति प्राभाना एक रपया को लेकर उसरे पोर पोर चलता है, वेदी - निचले भाग की चीन की कील तर | उम तीच की कील ने गाईपाय काशिना माग पेटीगेश्नलग कर दिया उसको नोद देता है। लाग उनर पेदी तक पीछे-पीछे जाने पर म है । परन्तु एमाग करना चादि । रिस मध्य यी बाल तर जाा चाहिये । वे आते हैं और उत्तर दी तक पहुँच %3D तरतो गोपायत्तित्येवैतदाह ॥७॥ जाते हैं ॥३॥ [ शतम् १८०० ] दोपू ने उनम मे दक्षिणी कोने के पास पंक देता है यह मन पदवर-'इदमा को०३.५.२.३-७॥ सोमयागनिरूपणम् ऽनामन्त्यागच्छन्त्युत्तरवेदिम् ॥३॥ शतम् १८०० ।।।। प्रोक्षणीरध्वर्युरादत्ते । स पुरस्तादेवाग्रे प्रोक्षत्युदङ तिष्ठनिन्द्रघोषस्त्या यमुभिः पुर- स्तारपालितीन्द्रघोषस्त्वा वसुभिः पुरस्त्याद्गोपायत्यित्येवैतदाह ॥2॥ अथ पश्चारप्रोतति । प्रनेतास्त्या रुद्रः पश्चात्पास्थिति प्रचेतास्त्वा रुद्रः पश्चाद्गो- पायवित्येतदाह ॥५॥ अथ दक्षिणतः प्रोक्षति । मनोजवास्त्वा पितृभिर्दक्षिणतः पारिवति मनोजवास्त्वा पितृभिर्दक्षिणतो गोपायवित्येवैतदाह ||६|| अथोत्तरतः प्रोक्षति । विश्वकर्मा त्वादित्यैरुत्तरतः पाविति विश्वकर्मा त्वादित्येरु- अथ याः प्रोक्षण्यः पिरिशिष्यन्ते । तद्येऽ एते पूर्व सक्ती तयोर्या दक्षिणा तान्यन्तेन यहिदि निनयतीदमहं तप्तं वाहिर्धा यज्ञानिःसृजामीति सा यदेवादः सिटही भत्याशान्ते पाचरत्तामेवास्या एतच्छुचं वहिर्धा यज्ञानिःसृजति यदि नाभि चरेद्याऽअभिचरे- अश्वयु प्रोक्षणी ले लेता है। वह भागे उत्तर को वेदी को सींचता है । दक्षिण की और उत्तराभिमुस सहा होकर और यह मंत्र बोलकर-'इन्द्रघोपस्त्वा वसुभिः पुरस्तात् पानु' (यजु० ५।११)। 'इन्द्र का शोर वसुओं के साथ तेरी रक्षा करे'। यही उसका श्रय यह पीछे की योर जल मींचता है इस मंत्र को पढ़कर--'प्रचेतास्त्वा इद्रैः पथातातु' ( यजु० ५।११) । 'बुद्धिमान लोग रुद्रों के साथ पीछे की और तेरी रक्षा करे' । इसका तात्पर्य यह है कि बुद्धिमान लोग रुद्रों के साथ पीछे से तेरी रक्षा करे ।।५।। अब दक्षिण की योर जलसिंचन करता है इस मत्र को पदकर--'मनोजवारत्या पितृभिर्दक्षिणतः पानु' (यशु० ॥११) । 'तीन मन वाले पितरो के साथ दक्षिण की ओर रोरी रक्षा करें। इसका तात्पर्य यह है कि तीन मन वाले पितरों के साथ दक्षिण की ओर अब उत्तर की भोर जलनसचन परता इस मन को पदयर-विश्वरा चादिली. सनरतः पानु' ( पशु० ॥११ ) । 'विश्वकर्मा आदित्यों के साथ उत्तर की अोर तेरी रक्षा पर। इसका तात्पर्य है कि विश्वकर्मा उत्तर की ओर श्रादित्यों के साथ तेरी रक्षा मोक्षणी पात्र में जो पानी बच रहता है उसको बद येदी फे, बाहर जहाँ उत्तर येटी तापर्य है ॥४॥ तेरी रसायरें ॥६॥ "न पादिया यज्ञान्निःशामि' ( यमु० ॥११) । 'दम गर्म जल यो में यश ये बाहर निया ना है। चूंकि यह लागी मिहिनी बनकर प्रशान्त फिरनी रही उसके उम शोक पो दम माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां०३.५.२.८-११। दादिरोदिदमहं तप्तं वारमुममि निःसृजामीति तमेतया शुचा विध्यति स शोचन्नेवा, लोकमेति ॥८॥ स यद्धार्यगाणे ऽग्नौ । उत्तरवेदि ध्याघारयति यदेवैनामदो देवा अनु वन्पूर्वी त्या- मेराहुतिः प्राप्स्यत्तीति तदेवैनामेतत्पूर्वमग्नेराहुतिः प्राप्नोति यदेपा देवानववीयां मया कांचाशिपमाशासियध्वे सा वः सर्वा समधिप्यत इति तागेनयात्रज विजो यजमानायाशि- पभाशासते सास्मै सर्वा समृध्यते ||६|| तद्वा ऽगतदेकं कुर्वन्द्वयं करोति । यदुत्तरवेदि व्याघारयत्यथ येषां मध्येनाभिकेय मरति तम्यै ये पूर्व सक्ती तयोर्या दक्षिणा ॥१०॥ तस्यागाधारयति । सिह्यसि स्वाहेत्यथाऽपरयोरुत्तरम्या सि ह्यस्यादित्यवनिः स्वाहेत्यथापरयोदक्षिणस्यासि ह्यसि ब्रह्मवनिः क्षत्रवनिः स्वाहेति यही वै यजुःण्याशी- स्तद्ब्रह्म च क्षत्रं चाशास्त ऽउभे पीयें ||११|| प्रपार यज्ञ से निकालता है। यदि किसी के विरुद्ध शाप न देना चाहे तो इतना ही कहे परन्तु यदि शाप देना चाहे तो इतना कहे कि 'अमुक पुरुष के विरुष इस जल को मै यज्ञ के बाहर निकालता हूँ' । इस प्रकार यह उस पुरुष को उस शोक से बीघता है और वह शोक से पीडित उम लोक को जाता है॥८॥ वह अमि को लेते हुये उत्तर वेदी पर घी क्यों छोड़ता है ? इसलिये कि देवों ने पहले ही याणी मे कह दिया था कि अग्नि में पूर्व तुझको आहुति मिलेंगी । इसलिये श्रादुति अग्नि से पूर्व ही उम तक पहुंच जाती है । और वाणी ने देवो से जो यह कहा था कि जो कुछ मेरा आशीर्वाद होगा वह सब तुमको प्रारा होगा, इसीलिये ऋविन यजमान के लिये यह सब श्राशीर्वाद प्राप्त कराते हैं, और उसके लिये इस सब की पूर्ति होती है यह जो उत्तर वेदी पर घी छोड़ता है वह एक बार छोड़ता हुन्ना मानो दो बार छोड़ता है। अब जो मध्य में नाभि है उसके जो सामने कोने हैं उनमें जो दक्षिणी कोना है-१०॥ उस पर घो छोड़ता है यह पढ़कर-सि हासि स्वाहा' (यजु० ५.१२)। 'तू मिहिनी है । स्वाहा' । अब पिछले दोनों में से उत्तरी योने पर यह पढ़कर-सिछहस्यादि- सानिः साहा' (यजु: ५।१२)। 'तू सिंहिनी है श्रादित्यों को जीतने वाली । स्वाहा । पिछले दो कोनों से दक्षिणी गोने पर यह पदपर-सिध्यसि ब्रह्मयनिः क्षयनिः स्वाहा' (यजु० ५।१२)। 'तू सिंहिनी है ब्रह्म-तज को जीतने वाली, नर-तेज को जीतने वाली स्वाहा । श्राशीवाद मम्बन्धी यजुद फे. मंत्र बहुत से हैं। यह इन दो से नादाण और नत्रिय लिये श्याशीर्वाद देता है । वयोरि यही दोनो पराकम हैं ||११|| २.६ का०३ ५.२ १२-१५ ! सोमयागनिरूपणम् अथ पूर्वयोरुत्तरस्याथ । सिधंद्यसि सुप्रजापनी रायस्पोपपनि ग्वाहेति तत्प्रता माशास्ते यदाह सुप्रजापनिरिति रायम्पोषरनिरिति भूमा नै रायस्योपस्तद्भूमानमा- शास्ते ॥१२॥ अथ मध्यापारयति । सिथ हस्यावह देवान्यजमानाय साहेति तद्देवान्यन मानायानयत्यथ सुचमुधच्छति । मतेभ्यस्लेति प्रजा वै भतानि प्रजाम्यस्त्वेत्ये चै तदाह ।।१३।। अथ परिधीन् परिधाति । भुमोऽसि पृथिवीं दृछ हेति मध्यम भवतिदस्यन्तरिक्ष ६५ हेति दक्षिणमच्युतक्षिदसि दिन दृश्हत्युत्तरमने पुरीयमसीति सम्भारानुपानिपति तद्यत्समारा भान्त्यमेरेव सर्वत्लाय ॥१क्षा शरीर हैवास्य । पीतुदारु तद्यरोतु दारवा परिघयो भवन्ति शरीरेण वैनमेतत्सम र्धयति कृस्न कगेति ।।१५।। माथ स७ हैवास्य गुल्गुलु । तद्यद्गुल्गुलु भवति माथसेनैवैनमेतत्स मर्धयति अन भागे कोनों म से जो उत्तर का है उन पर—'मिछामि सुप्रजानीरायस्पो- पयनि स्वादा' (यजु० ५।१२)! 'त् सिंहिनी है अच्छी प्रजा को प्राप्त करने वाली और धन को प्राप्त करने वाली । साहा' । 'सुप्रजायनी' का अर्थ है कि सन्तान अधिक हो 'रायस्पोप' का अर्थ है कि धन का बाहुल्य हो ॥१२॥ अब वह मध्य में घी डालता है यह पढ़कर 'मिश्रह्मस्यावह देवान् यजमानाय स्वाहा' ( यजु० ५.१२)। 'त् सिंहिनी है, देवों को यजमान क लिये लामाहा')। इससे यह देवों को यजमान के पास बुलाता है । अब वह खुच पो उठाता है यह पटकर--'भूते- यस्ल्या' ( यजु० ५।१२) । 'भूतो र निये तुममो' । 'भूत' का अर्थ है प्रजा । 'प्रजा के लिये' यह तालर्य है ।।१३।। पर वह परिघिया को रखा है। बीच यी परिधि को यह मन पदर –'ध्रुनोऽसि पृपिणी छह ( यजु० ५.१३), 'तू हद है, पृथ्वी को दृढकर । दक्षिण की परिधि को यह मन पदर-भुवक्षिदस्यन्तरिक्ष ६' (यनु० ५.१३)। 'तू दृढ़ है, अन्तरिक्ष को हद- पर । उत्तर की परिधि र यह मा पढकर-'अच्युतक्षिदसि टिव दृह (अनु. ५/१३)। 'न हद है, धोलोक को हदकर । नौर हम मन से सब सामान को उत्तर वेदी ग पक देता है-'अग्ने पुरीषममि' (या० ५।१५)।' अग्नि का भोजन (शरीर से पूरा करने पाला) है। यह मामान किरा लिये है ? अग्नि की पूर्ति के लिये ॥१४|| यह जो पी दार है यह इसमा शरीर है । यह तो पीतु गमगी लरड़ियां परि पियाँ होती है, इसनिये यह इन परियों के द्वारा उसको शरीर देता है । प्रथा उनी पति सारे ॥१५॥ पर जो गुल्गुन ( उसका गाद) वर उम् (अग्नि) या माय है। यह जो -

माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० ३.५.३.१२।
कृत्स्न करोति ।।१६॥
गन्धोहैवास्य युगन्धिते जनम् । तद्यत्सुगन्धितेजनं भवति गन्धेनैवैनमेतत्समध्यति
कृत्स्नं करोति ॥१७॥
अथ याणेस्तुका भवति । यद्रोह वै विपारणे अन्तरेणाग्निरेका राभिमुपास
तादेवावाशेर्यत तदिहाप्यसदिति तस्माघृष्णेस्तुका गयति तस्माद्या शीर्णे नेदिष्ट -
स्यात्तामाच्छ्यिाहरेद्यधु तो न विन्देदपि यागेव कानाहरेत्तयत्परिधयो भयन्ति गुप्त्याऽसय
दूरऽ इव होनमुत्तरे परिधय आगच्छन्ति ।।१८।। ब्राह्मणम् ॥ २ [५.२.] ।।
गुल्गुलु हे यह मानो उसको मांस देता है अर्थात् उमकी पूर्ति करता है । (शायद् पीतु थारू
के गोद को गुल्गुलु कहते हैं ) ॥१६॥
सुगन्धि-तेज उसको गध है । सुगन्धितेज से मानो वह उसे सुगन्धि से मगन करता
है। उममी पनि करता है ।।१७॥
मंडे की पूँछ के बाल क्यों होते हैं ? (?) अग्नि एक बार एक रात को गेंढे के दो
मांगों के बीच में रहा था। वह भोचता है कि अग्नि का जो यश उसमे था वही यहाँ भी
हो, इसलिये मेढे ये बाल होते हैं । इसलिये बालो के उस गुन्छे को काटना चाहिये जो
मिर के बिल्कुल पास हो और यदि यह न मिले तो जो मिले वही लाने । परिधियों क्यों
होती है ? अग्नि की रक्षा के लिये । क्योंकि अभी यह समय दूर है जब अगली परिधियाँ
यागी ॥२८॥
अध्याय ५-ब्राह्मणा ३
पुरुषी यै यतः पुरुषम्तेन यज्ञो यदेनं पुरुषस्तनुतऽप पे तायमानो यागनेव पुरुष-
स्ताराविधीयते तम्मात्पुरुषो यतः ॥१||
शिर एवाम्य हविर्धानम् । वैष्णवं देवत याथ यदस्मिन्सोमो भवति हविः
देवाना सोगम्तस्माद्धविर्धानं नाम ॥२॥
या पुरुष है । पुरुप इमलिये है कि दमको पुरुष ही तानता है । तनकर यह उतना
ही हो जाता है जितना पुरुष होता है । इमीलिये यश पुरुप है ।।१।।
हरिधान श्रगन् मोम ले जाने वाली गाड़ी का घर मिर है । विष्णु दममा देवता
है । और कि इमांग मोम होता है और मीम देवताओं का हवि है इसलिये इस गाड़ी यो
एविधान पहते हैं ॥२॥

को. ३.५. ३. ३-६ । सोमयागनिरूपणम् मुसमेवास्याहवनीया । स यदा हवनीये जुहोति यथा मुसऽनासिञ्चे देयं तत् ॥३॥ स्तुप एवास्य यूपः याहू एवास्यग्नीधीयश्य मार्जालीयश्च ॥४॥ उदरमेया स्यसदः । तस्मात्सदसि भक्षयन्ति यद्धीदं कि चानन्त्युदरऽएवेदय सर्व प्रतितिष्ठत्यथ यदस्मिन्विश्वे देवा असीदस्तस्मात्सदो नाम तऽउ एवास्मिन्नेते प्राहाणा विश्वगोत्राः सीदन्ति ॥५॥ अथ यावेतो जघने नाग्नी । पादावेवास्येतावेप तायमानो यावानेव पुरुपस्तावान्वि- धीयते तस्मात्पुरुषो यज्ञः ॥६॥ उभयतो द्वारथ हविर्धानं भवति । उभयतो द्वार सदस्तस्मादयं पुरुष प्रान्त संतृणः प्रशिक्त हविर्घानेऽउपतिष्ठते ।। तेसमयवर्तयन्ति । दक्षिणेनैव दक्षिणमुत्तरेणोत्तरं यदपीयरतदक्षिणथ स्यात् ।। तयोः समयवृत्तयोः छदिरधि निदधति यदि दिर्न विन्देयुश्द्धदिः संमितां वाभि- तिम् प्रत्यानह्यन्ति राठ्यां परि श्रयन्त्युखायीभ्यां छदिः परंपादधिनिदधतिबदिः संमिता वामितिम् || आयनीय मुख है । इसलिये जब वह ग्राहगीय मे नाहुति देता है तो मानो मुस के भीतर डालता है |॥३॥ यूप उसके सिर की चोटी है । अग्नीप्रीय और मालिश्य उसके बाहू हैं ॥४॥ सदः (ऋतिजी का रथानं ) उसका उदर है । इसलिये सदा में ही भोजन करते हैं । इस गंगार में जो कुछ साया जाता है वह सत्र उदर में ही रक्सा जाता है । इसको सदस्' इमलिये कहते हैं कि इसमें सब देय बैठे थे (आसीदन् ), और सब गोत्रों के बाहरण इसी में बैठते हैं ॥५॥ और पिछली जो दो अग्गियाँ हैं ये पैर हैं । तानने से यज्ञ उतना ही हो जाता है जितना पुरुष है । इसलिये कहा है कि 'यन पुरुष है ॥६॥ हविर्धान गृह के दोनों श्लोर द्वार होते हैं। सदस् के भी दोनों योर द्वार होते हैं । इसी प्रकार पुरुष के गी दोनों ओर छिद्र होते हैं | जब हविर्धान धुल जाते हैं तो वह उनम प्रवेश करता है ||७|| । वे उनको घुमा देते हैं, दाहिना दक्षिण की ओर और बायाँ उत्तर की ओर । नो बड़ा होता है वह दाहिना होता है ||८|| घुमाये हुये उन पर एक चटाई रखते हैं । यदि चटाई न मिले तो बेत को चीरकर चटाई के समान बना लें । आगे के द्वार में टट्टी लगाते हैं। दो सीधी टटियाँ खड़ा करके गाड़ियों को उनके बीच में रहते हैं और उनके ऊपर चटाई या बेत का पाल मा डाल देते पा . . .

। - माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० ३.५. ३. १०-१२। अथ पुनः प्रपदया चतुर्ग्रहीतमाज्यं गृहीत्या सावित्रं प्रसवाय जुहोति सविता पै देवानां प्रसविता सवितृ प्रसूताय यज्ञं तनयामहाऽ इति तस्मात्साविघ्नं जुहोति ॥१०|| स जुहोति । युअते मन उतयुञ्जते थिय इति मनसा च वै याचा च यज्ञं तन्वते स यदाह युञ्जते मन इति तन्मनो युनक्तयुत युञ्जते धिय इति तदा च युक्ति धिया धिया होतया मनुष्या जुन्यूपन्त्यनूतेनेव प्रकामोद्येनेव गाथाभिरिव ताभ्यो युक्ताम्यां यज्ञ तन्वते ॥११॥ विना विप्रस्य बृहतो विपश्चित इति । ये चै ब्राह्मणाः शुश्रुषासोऽनूचानारते विश्रा स्तानेवैतदयाह बृहतो विपश्चित इति यज्ञो वे. बृहन्धिपश्चिद्यागेवैतदम्याह विहोत्रादधे ययुना विदेक इदिति वि हि होत्रा दधते यज्ञं तन्वाना महीदेवस्य सवितुः परिष्टुतिः स्वाहेति तत्सावित्रं प्रसवाय जुहोति ।।१२।। अथापरं चतुर्थहीतमाज्यं गृहीत्वा । उपनिष्कामति दक्षिणया द्वारा पली निका- मयन्ति स दक्षिणस्य.हविर्धानस्य दक्षिणायो वर्तन्याहिरण्यं निधाय जुहोतीदं विष्णु- अब बह शाला में जाकर और चार चम्मच घी लेकर सविता की प्रेरणा के लिये याहुति देता है क्योकि सविता देवों का प्रेरक है। यह सोचता है कि सविता की प्रेरणा के लिये मैं यश करूँगा । इसलिये वह सविता के लिये आहुतियाँ देता है ॥१०॥ वह इस मंत्र से आहुति देता है-'युञ्जते मनऽउत युञ्जते धियः' ( यजु० ५।१४)। 'मन को लगाते हैं और बुद्धियो को लगाते हैं। मन और वाणी से यज्ञ किया जाता है। जब कहता है 'युञ्जते मन' तब मा को लगाता है । जय कहता है 'युअते धियः' तो वाणी को लगाता है । क्योंकि इसी वाणी के द्वारा मनुष्य अपनी-अपनी बुद्धि के अनुसार जीविका कमाते हैं, वेद पाठ द्वारा या बात चीत द्वारा, या गीत गाकर | उन दोनो (गन और बुद्धि) को लगाकर यज्ञ किया जाता है ॥११॥ 'विप्रा विप्रस्य महतो विपश्चितः' ( यजु० ॥१४)! 'बड़े गानी, विप्र के विम' । ये जो वेद पाटी विद्वान वाराण है उनका नाम विम है । उन्हीं के विषय मे यह कथन है । 'वृहतो, विपश्चितः' ,यह यग के विषय में है। पि होता द अयुना घिदेकऽइत्' (यजु० १४), 'एक वयुनाथित् अर्थात् सर्वश ने ही शेताओं का काम निश्चित किया है। (नोट-'ययुन वेनेः पान्ति प्रज्ञा वा-यारक)। (निरुङ ५।१४) । 'मही, देवस्य मपिनुः परिष्टुतिः स्यादा' ( यशु५।१४) । 'देव सविता पी कृति बड़ी है । यह कहकर प्रेग्य मपिता के लिये ग्राहुति देता है ॥१२॥ अब फिर चार चम्मच घी लेकर शाला के बाहर निकलता है ! दक्षिण द्वार से पत्नी भी निर्मलते ही ट्राय विधान के दाय पहिये के मार्ग में सोना रखकर आहुति देता है, यह पंदर विधर्विचनगे'धा निदधे पदम् । ममृदंगल पछि सरे स्यांदा बिजु ५।१५) (नया • ।२२।१७) । विष्णु ने हम समार पो पार किया । उसने तीन ।

41.५. ३. १३-१। सोमयागनियम विचक्रमे प्रेधा निदधे पदम् । समूढमम्यपाथ सुरे स्वाहेति ससने पल्यै पाणायानयत्ति साक्षस्य संतापमुपानक्ति देवभूतो देपा घोपतमिति प्रयचति प्रतिप्रस्थाने खुचं चाज्य. विलापनी चपर्या ण्यन्ति मुभी जघने नानी ॥१३॥ चतुहीतमाज्यं गृहीला । प्रतिप्रस्थातोत्तरस्य हविर्धानस्य दक्षिणाया वर्त. न्याय हिरण्य निधाय होतीरावती धेनुमती हि भूतथे सूयवसिनी मन दशस्या ! व्यस्तम्नारोदसी विष्णते दार्थपृथिवीमनितो मयूसैः स्वाहेति ससा पल्य पाणायानयति साक्षम्य मंतापमुपानक्ति देवश्रुती देवेपाघोपतमिति तद्यदेव जुहोति ।।१४॥ देवा ह वै यमं तबानाः | तेऽसुररक्षसेभ्य आसङ्गाद्विभयांचा वज्रो चाऽप्राज्य- तशतेन यने णाज्येन दक्षिणतो नाष्ट्रारक्षास्यानस्तथैषां नियानं नान्ववायस्तथो. ऽएवेष एतेन वज्रेणाज्येनदक्षिणतो नाष्ट्रारक्षाधस्य वहन्ति तथास्य नियानं नान्यवयन्ति तघद्वेष्णीम्या मृरभ्या जुहोति वैष्णपथ हि हविर्धानम् ॥१५॥ धीर पग रक्सा । यह उसी धूल में लिपटा है । स्वाहा' । जो घी बच रहा उसको पत्नी के हाथ मे डाल देता है । पली उसको पहिये के गर्म भाग में मल देती है, यह मन पदकर- 'देवश्रुतौ देवेष्वाधोपतम्। ( यजु० ५।१७ ) । 'देवों से सुने गये तुम देयों के प्रति घोषणा परो' । अब यह खुच और ग्राज्य-पान को प्रतिप्रस्थाता को दे देता है । वे पत्नी को दोनो अग्गियों के पीछे होकर ले जाते हैं ||१३|| चार चम्मच घी लेकर प्रतिप्रस्थाता उत्तरी हविर्धान के बाये मार्ग में सोना रखकर इस मन से लाहुति देता है-'इरावती घेनुमती हि भूत, सूयवमिनी मनवे दशस्या । व्यस्क- भ्ना रोदसी विम्णवेते दार्थ पृथिवीममिती मयू. स्वाहा' ( यजु० ५।१६, ऋ० ७६६/३) । 'मनुष्य के कल्याण के लिये तुम दोनों अनवाले, गाय वाले, धान्य वाले हो । हे विष्णु, तूने इन दोनो द्यो और पृथिवी को अलग-अलग कर और पृथ्वी को चारों योर से किरणो से घेर लिया । स्वाहा' । शेष घी को पत्नी के हाथ में छोडता है, और वह उसको गर्म पहिये रो मल देती है । यह मनाश पटर-'देवश्रुतौ देवेष्याघोपतम्' (यतु० ५।१७ ) । 'यह पाहुति क्यों देता है । ( इसका उत्तर आगे आयेगा' ) ||१४|| एक गार देवों ने यज्ञरा प्रारम्भ किया । और उनको असुर-राक्षमों ने श्रारमण मा भय हुआ । घी पत्र है । उस बद्र घी की सहायता से उन्होने दक्षिण की ओर से असुरों को हरा दिया, और वे उनमे मार्ग में उनके पीछे न पाये । इसी प्रकार यह भी असुर रानमा पो दक्षिण की ओर से पी रूसी यन्त्र से हटा देता है । यह इन ग्राहुतियो को विष्णु की दो मचाया से (०१२२।१७ और GIRE३ ) क्या देता है ? इगलिये कि विधान विष्णु का है ||१५|| माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे भय यत्पल्य तस्य संतापमुपानक्ति । प्रजननमेवैतलियते यदा वै विये च पुरासश्च संतप्यतेऽपरेतः सिच्यते तत्ततः प्रजायते परागुपानक्ति पराध्येव रेतः सिच्यतेऽथाह हविर्धानाभ्या प्रय॑मानाभ्यामनुव्हीति ॥१६॥ अथ वाचयति । प्राची प्रेतमध्वरं कल्पयंतीऽइत्यध्वरो वै यज्ञः प्राची प्रेतं यज्ञ कल्पयन्तीऽइत्येवैतदाहोय यज्ञ नयतं मा जिहरतमित्यूर्धमिगं यन देवलोकं नयत. मित्येवैतदाह मा जिह्यरतमिति तदेतरमाऽअहलामाशास्ते समुद्गृह्येन प्रवर्तयेयुर्यथा नोत्सजेतामसुर्या वाऽएपा वाग्याक्षे नेदिहासुर्या वाग्वदादिति यद्युत्सर्जेताम् ।।१७।। प्रतद्वाचयेत् । स्वं गोष्ठमानदत देवीदुर्ये आयुर्मा निर्वादिष्टं प्रजा मा निर्वादिष्टमिति तस्यो हेपा प्रायश्चितिः ।!?! तदाहुः। उत्तर वेदेः प्रत्यड प्रक्रामेस्त्रीविक्रमास्तविर्धाने स्थापयेत्सा हविर्धा- नमोर्गानेति नाम गानास्ति यौव स्वयं मनसा मन्येत नाहैन सत्रात्यन्तिके नोदूरे तत्स्था- पयेत् ॥१६॥ पत्नी पहिये को भी क्यों लगाती है। इससे सन्तानीपत्ति होती है । जय स्त्री और पुरुप गर्म होते हैं तो धोयं रहता है । तब उत्पत्ति होती है। वं पहिये की गाड़ी से दूर दूसरी ओर चुपड़ती है । क्योकि वीर्य दूर ही सींचा जाता है । अब यह होता से 'फ्हता है, 'यागे चलते हुये हविर्धानों के लिये मन बोल' ॥१६॥ अब यह ( यजमान से ) कहलवाता है-'प्राची प्रेतमधरं कल्पयन्ती' (यजु० ५।१७) 'तुम दोनों शागे को चलो । अघर को साते हुये । 'अध्वर' नाम है यज्ञ का । एसका तालार्य यह है पि यज्ञ को बढावे हुये आगे चलो। 'ऊर्य यज्ञ नयत मा जिबराम्' (यजु० ५.१७)। 'यज्ञ को ऊपर उठायो । विचलित मत होने दो' । इससे तात्पर्य है कि या को ऊपर देवों के लोग ता उठानो । 'इसको विचलित न होने दो से तात्पर्य है कि यजमान विचलित न हो। गाडी को ऐसे चलाये कि मानो उठाकर चलाते हैं । पहियो की आज न हो चि पहियों की आवाज बासुरी होती है। उसका तात्पर्य यह है कि यहीं यामुरी शब्द न हो. जाय । और यदि पहियो यी यापाज हो तो ॥१७॥ ( यजमान से ) कहलगाये रख गोप्टमावदत देवी टुर्यऽनायुमा निर्वादिष्ट प्रजा मा निर्वादिष्टम्। ( यजु० ५११७ ) । 'हे गृह समान दोनों गाड़ियो, अपने गोप्ठ से बारा फरी। गेरी श्रायु को मत नष्ट क्रो, मेरी प्रजा को मत नष्ट करो । यही इसका प्रायश्चिरा है।॥१८॥ इसी विषय में कहते है कि उत्तर बेटी से पश्चिम की और तीन पग चले और यहाँ हॉरधान को हरा दे। यही उसरी माना है । परन्तु कोई नियत माना नहीं है । जहाँ गगझे नि न तो बदन दूर न बहुरा निकट, नहीं टहरा दे ॥१६|| ।

कां० ३.१.३.२०-२२॥ सोमयागनिरूपणम् तेऽ अभिमन्त्रयते । अन रमेधा वर्मन्पृथिव्या ऽ इति वर्म त्येतत्पृथिव्यै भवति दिरि यस्याहवनीयो मपति नभ्यस्थे करोति तदि क्षेमस्य रूपम् ॥२०॥ अथोत्तरेण पर्येत्याध्वर्युः दक्षिणर्थ हविर्धानमुपस्तम्नाति विष्णोर्नु के वीर्याणि प्रोच यः पार्थिशानिविममेरजासि । योऽ अस्कभायदुत्तरश्च सघस्थं पिंचक्रमाणखे- धोरगायो पिप्णने त्वेति मेथीमुपनिहन्ती तरतस्ततो यदुच मानुषे ।।२१।। अथ प्रति प्रस्थाता । उत्तर हपिर्धानमुपस्तम्नाति दिवो वा विष्णऽउत वा पृथिव्या महो पा विष्ण 5 उरोरन्तरिक्षात् । उभा हि हस्ता वसुना पृणस्वा प्रयछ दक्षिणा दोन सत्यादिपरणचे त्वेति मेथीमुपनिहन्ती तरतस्ततो यदुच मानुपे तयद्वैष्णवैर्यजुर्मिरुप- चरन्ति वैरणव हि हविर्धानम् ।।२२।। अथ मध्यमं ददिरुपस्पृश्य वाचयति । प्रतद्विष्णु स्तवते वीर्येण मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठा । यस्योरुषु त्रिषु विक्रमणेपधित्तियन्ति मुवनानि विधेतीद है.वा स्यै तंबीर्ष पाल यदिदमुपरिष्टादधोनह्येतत्तियन्त्यन्यानि शीर्षकपालानि तस्मादाहाधिक्षियं- नीचे से मन से नमस्कार करे-'मन रमेथा वर्मन् पृथिव्याः' ( यजु० ५।१७)। 'तुम दोनों यहाँ पृथ्वी की ऊँचाई पर ठहरो' । यह (उत्तर पेदी ही) ऊँचाई है । श्राहवनीय घौलोक में है । वह उनरे नाभि में खड़ी करता है, शान्ति का यही रूप है ॥२०॥ उत्तर की ओर चलकर अध्वर्यु दक्षिणी इविर्धान को ठहराता है यह मन पढकर-- 'विष्णोर्नुक वीयर्याणि प्रवीच य पार्थिवानि विममे रजा सि । योऽनस्कभायदुत्तरथ सधस्थ शिचरमाणौधोरगायो विष्णने त्या' ( मनु० ५।२८ ) । 'मैं अब विष्णु के परामम कहता हूँ निसने पृथ्वी ये देशों को नापा । जिसने उत्तर थे (जपरी ) भान को स्थापित किया, तीन या पग चलकर । विष्णु ने लिये मैं तुझे स्थापित करता हूँ' । जहाँ सड़ा क्यिा करते हैं वहाँ से हटकर दूसरी जगह रादा परता है ।।२।। प्रतिप्रग्याता उत्तरी हविधान को सहा करता है यह मन पढ़कर-'दियो वाऽउत या प्रपिया मही वा विष्णऽउरोरन्तरिक्षात् । उभा हि इस्ता वमुना पृणम्या प्रयन्छ दक्षिणा दीत स गा वि त्वा' (२४० ५/१६)। हे विष्णु या तो दौलोब से या पृथ्वी से या या विमा यसरिन से दोनों हाथों से धन को भर शोर दाई पीर बाई दानों अोर से दे । विष्णु नि तुगो । यहाँ नियत स्थान से अन्य स्थान पर पहा परता है । विष्णु मारधी यात्रों को इगलिय पढ़ता है कि निर्धान विष्णु की है ।।२२।। धीच की चटाई को छूकर ( यजमान से ) कहलाता है-प्रतद् विष्णु स्नवते माग गगो न भीम चरो गिरिण । यम्योगधु विशु चिनमणध्यापिक्षियन्ति भुवनानि विश्वा' (प• ५।२०)। 'उम रिप्णु के परानम रे लिये स्तुति करो जो भयानक जतु समान मानए और पी भानगगे पेगमा भान है । जिमरे तीन पदों पर सन रागार Form गई उग (पर) मी म शीर्ष पाल है। क्योंदिनी पर

मान्दिनीय शतपथनाहाणे
का० ३.५ ४.१.२०
न्तीति ।।२३।।
अथ रराट्यामुपस्पृश्य वाचयति । विष्णो रराटमसीति ललाट हास्य तदयो
छायाऽउपस्पृश्य वाचयति वियोः भत्रे स्थ इति सके हैवास्यतेऽनथ यदिदं पश्चाच्छदि-
भरतीदय हेवारये तीर्पकपालं यदिदै पश्चात् ।।२।।
अथ लस्पूजन्या स्पन्द्यया प्रसीव्यति । विष्णोः स्रसीत्यथ ग्रन्थिं करोति विष्णो
अमोऽसीति नेदव्यायद्याताऽइति तं प्रकृने कर्मन्विष्यति तथोहाध्वर्यु वा यजमानं वा माहो
न बिन्दतितनिष्ठितमभिमृशति वैष्णवमसीति वैष्णवई हि हषिर्धानम् ॥२५।। ब्राह्मणम् ।
कपाल ठहरते हैं । इसीलिये कहा, 'अधिनियन्ति' ||२३||
यर रराट (टी) को छूकर ( यजमान से ) यहलवाता है--विष्णो रराटमसि'
( यनु० ५।२१ ) । 'न विष्णु का ललाट है। क्योंकि यह उसका ललाट है । अब दो टट्टियों
को छूकर पहलवाता है, 'निष्णो श्नप्रे स्थ.' (यणु० ५।२१) । 'तुम विष्णु के मुँह के
किनारे हो' । अब जो पीछे की, चटाई है वह इसके पीछे का शीर्प-कपाल है ॥२४॥
अब लकडी की कील से सीता है, यह कहकर-'विष्णो स्यूरसि' ( यजु० ५।२१)।
'तू विष्णु फी मुई है। । श्रय गॉट देता है पदार-विष्णोध्रुवोऽसि ( यजु० ५।२१) । 'तू
विष्णु का ध्रुव है। यह गाँठ इसलिये देता है कि छुट न जाय । जब काम समात हो जाता
है तो गाँठ पोल देता है । इस प्रकार न ई क) . रोग लगता है न यजमान को । जय
छार बन जाता है तो रहता है वैष्णवमसि' ( यजु० ५।२१)1'त विष्णु का है। क्योंकि
हविर्धान विष्णु का है ॥२५॥
अध्याय ५-ब्राह्मण ४
दय वाऽमभ्युपरयाः ख्यायन्ते । शिरो वै यज्ञस्य हविर्धानं तयऽइमे शीर्षभत्वारः
कूपा इमारह द्वारिमी द्वौ ताने वै सत्करोति तस्मादुपरवान्सनति ॥१॥
देवाश्च पाऽअसुराश्च । उभये प्राजापत्याः परपृधिरे । ततोऽसुरा एषु लोकेषु
कृ.या यलगाभियरस्नुनुरुतेचिद्देवानमिभरे मेति ||२||
दो कारण है कि छिद्र बनाये जाते हैं । इविन यज्ञ का सिर है । गिर में भी तो
चार हिट होते है, दो यह नीर दो यह (नाक और पान )। उसी मार से वह भी बनाना
है इसीनिये छिद्र (उपरस)मोदता है |शा
प्रजापपी पी दोनों रास्तान देव और अमुर लद प. अमरों ने इन लोगों में
वलग पर्याद जादू टोने पो गा दिया ही देशों पर विजय पा जा ॥२॥

कां० ३.५. ४. ३.01 सोमयागनिरूपणम् तहे देवा अस्पृश्यत । तऽएतैः कृत्यां चलगानुदसनन्यदा चे कृत्या मुत्सनन्त्यथ- सालसा मोघा भवति तथोऽएवेष एतद्यद्यस्माऽत्र कश्चिदिपनन्नातृव्यः कृत्यां चलगानि- सनति ताने घेतगुत्किरति तम्माछपरवान्सनति सदक्षिणस्य हविर्धानस्यायोऽधः प्र उगं मनति ॥३॥ सोऽभिमादचे । देवस्य त्या सपितुः प्रसवेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामाददे नार्यसीति समान एतस्य यजुषो वन्योषो वाऽपा यदनिस्तस्मादाह नार्यसीति ।। तान्यादेशमात्रं विना परिलिसति । इदमहछ रत सा ग्रीवा अपिकृन्तामीति चो पाऽअप्रिजेणैवेतनाष्ट्राणार्थ रक्षसां ग्रीया अपि कृन्तति ।।५।। तद्यावेती पूर्वी । तयोर्दक्षिणमेवाने परिलिसेदयापरयोरुत्तग्गथापरयोदक्षिणमथ पूर्वयोरुत्तरम् ।।६।। अयोऽमृतरथाहुः । अपरयौरेयामऽउत्तरं परिलिखेदय पूर्वयोर्दतिणमथापरयो दक्षिणमथ पूर्वयोरुत्तरमित्ययोऽअपि समीच एय परिलिनेदेतं परिलिखेद्य एप पूर्वयोरुत्तगे भवति जा तन्यथा परिलिसितमेव यथापूर्व सनति । वृहनसि बृहद्रया इत्युपस्तौप्येवै नानेत- श्रय देव जीत गये। उन्होंने इन्दी उपरयों की सहायता से दोनों को खोद डाला | जो टोना गोद लिया जाय उसका प्रभार नहीं रहता । यहाँ भी अगर किसी शत्रु ने टोना गा दिया हो तो वह दन उपरयों के द्वारा उसको खोद डालता है। इसलिये उपरव बनाये जाने है। दक्षिणी हविर्धान के भागे के भाग में उपरवों को बनाता है ॥३॥ यह खुरपी (अम्निम् ) उठाता है। इस मंत्र को पढ़कर-'देवस्य ला मचितुः प्रम जभनोर्गदुभ्यां पूणो हस्ताभ्याम् । श्राददे नासि' ( यजु० ५।२२)। देव सविता की प्रेरणा से अश्विन की दोनों भुजाओं और पूपा के दोनों हाथों से तुझको लेता हूँ। तू नारी है । इस यनु० या वायर्य मी वैसा ही है । सुरपी स्त्री है इसलिये पात् नारी है। ॥४॥ पद एक मादेश (यालिस्त) छोड़कर रेखा सींचता है इस मंत्र को पदार-'इद- नरक्षण प्रीपाऽनरियून्तामि' (यजु० ५।२२) । 'यह मैं राक्षसों पी गर्दन काटता है। गो पर है। पत्र मे ही यह राक्षसों को गर्दन पारता है | (इन उपलों पा चिद, इस प्रकार बनाया जाय) पहले गली में मे दायों, फिर लों में पागार्यो रिपिछली मा दायों, फिर अगली का दायाँ ॥६॥ पुर, लोग इममे टलटा बताते हैं अर्धान पदले पिछलों या बायाँ, फिर अगलों का गया एरोटिया में ले । परन्तु अन्त में उगो लेना चाहिये दो अगलों में चायाँ freirमम चिनीया उसी प्रकार मोदना नाहिये, इसमें बाम Er (पy. २२)ी है. रेशर m - . . । . M गाध्यन्दिनीये शतपथबामणे का० ३.५.४.८१२। महयत्येव यदाह बृहन्नासि वृहद्रता इति बृहतीमिन्द्राय वाचं वदेतीन्द्रो वै यज्ञस्य देवता वैष्णवथ हविर्षानं तत्सेन्द्रं करोति तस्मादाह वृहती मिन्द्राय वाचे वदेति ।।८।। रक्षोहण क्लगहनमिति । रक्षसाथ होते वलगाना बघाय सायन्ते वैष्णवीमिति वैष्णवी हि हविर्धाने वाक् ।। तान्यथामातमेवोत्किरति । इदमह तं वलगमुकिरामि यं मे निष्टयोयममात्यो निनवानति निष्टयो वा वाऽअमात्यो वा कृत्या बलगानिखनति तानेवैतदुत्किरति ॥१०॥ इदमहं तं बलगमुस्किरामि । य गे सगानो यम समानो निचसानति समानो वा वाऽयसमानो वा कृत्या घलगानिसनति तानेचैतदुरिकरति ॥११॥ इदमह त बलगमुत्किरामि । यं मे सबन्धुर्यम्सबन्धुर्निचखानेति सब वाऽअस- बन्धुर्वा कृत्या यलगाबिसनति तानोतदुरिकरति ।।१२।। इदमहं त क्लगमुत्किरामि । यं मे सजातो यम सजातो विचसानेति सजातो वा करता है। जब कहता है कि 'वृहनामि' इत्यादि । 'बहतीमिन्द्राय वाचं यद' ।, 'इन्द्र ने लिये बडी वाणी बोल' । इन्द्र यज्ञ का देवता है । हनिर्धान विष्णु का है । वह इस मन (बृहवी इत्यादि) को पढ़कर दनका इन्द्र के साथ सम्पन्ध जोड़ता है | 'रक्षोहण उलगहन' ( यजु० ५।२३) । 'राक्षसो से मारने वाले और जादू टोने के मारने याले' । यह राक्षासो शौर टोनों को नष्ट करने के लिये खोदे जाते हैं । 'वैष्णवीम्' (यजु ५१२३ ) । 'कोंकि हविर्धान की जो वाणी है वह विष्णु की है ।।६।। जैमा जैसा सोढता है वेसे पैसे ( उसी क्रम रो) मिट्टी को फेकना है यह मत्राश पदार-'इदमा त वलगमुधिरामि य मे निथ्यो यममात्यो निचलान' ( यजु० ५।२३)। 'मैं उस टोन को उसाद कर फेंकता हूँ जो मेरे पुन यो सम्बन्धी ने मेरे लिये गाड़ दिया हो। पुत्र या सम्बन्धी सोने को घर में गाठता है । यह उसी को उपाड कर पेक देता है ।।१०।। 'ईदगह त बलगमुलिरामि य मे समानो यम समानो निचसान' ( यजु० ५।२३)। 'मै इस उस टोने को सोदकर पेक्ता हूँ जिसको मेरे बराबर वाले ने गाड़ा हो या वे-नराबर वाले से समान या असमान पुरुष जिस जादूगेने को गाढ़ता है उसी को उसाइ कर पता है ॥१॥ 'इदमर त वलगमुस्किरामि ये सबन्धुर्यगसबन्धुर्निचरसान' ( यजु० ५।२३ ) । 'म इम उम टोने को गोदकर पैकना हूँ जिसको मेरे सम्बन्धी ( समन्धु ) या गैर (अंगबन्धु ) ने गाडा हो। टोने को या तो अपने मम्बन्धी ने गाड़ा या क्मिी गैर ने। उस मासे वह सौद- पर पंकना है ॥१२॥ इहमद ने बलगमुक्पिमि य में सजातो पमसंजातो नियमान' (या० ॥२३)। मदा उग ने यो ग्योटकर पैरता हूँ जो मेरे देश चाले या अन्य देश वाले ने गाहा हो । रोने को या तो अपने देश याले ( गुजार ) ने या दूसरे देश वाले (श्रमजान) ने ४६ 41. ३. ५. ४. १३-१६ ॥ सोमयागनिम्पणम् पाउसजातो वाकृत्यां वलगानिसनति तानेवैतदुरिकरत्युकृत्यां किगमीत्यन्तत उद्धपति तत्कृत्यामुस्किरति ॥१३॥ तान्याहुमात्रान्सनेत् । अन्तो वाऽएपोन्ते नै वै तत्कृत्या मोहयति तानक्ष्णया संतृन्दन्ति यादण्यानशकुयादपि समीचस्तस्मादिमे प्राणाः परः संतुणाः ॥१४॥ तान्यथा सातमेवावमर्शयति । स्वराडसि सपलहा सत्रराडस्यभिमातिहा जनराडसि रक्षोहा सर्वराडस्यमित्रहेस्याशीरे पैतस्य कर्मण आशिपमेवैतदाशास्ते ॥१५॥ अथाध्वर्युश्च यजमानश्च संमृशेते । पूर्वयोर्दक्षिणेऽधर्युभवत्यपरयोरुत्तरे यजमानः सोध्वर्युः पृति यजमान किमत्रेति भद्रमित्याह तनौ सहेत्युपा श्ववर्युः ॥१६॥ अथापरयोर्दक्षिणेऽध्वर्युर्भवति । पूर्वयोरुत्तरे यजमानः स यजमानः पृच्छत्यध्वयों किमनेति भद्रमित्याह तन्म इति यजमानस्तद्य देव, संमृशेते प्राणानेवैतत्सयुजःकुरुतस्त- स्मादिमे प्राणाः परः संविद्रेऽथ या पृष्टो भद्रमिति प्रत्याह कल्याणमेवेतन्मानुष्य वाची पदति गाड़ा होगा उगी को उसाडपर किया है। 'उत्कृत्यां विरामि' (या: ५।२३) । 'मृत्या (जादू) को उसाड कर फेंकता है। जो यूरायो में मिट्टी बची हो उगो निकालकर पैक देता है ॥१३॥ उन गड्ढों को हाथ मर गहरा सोदना चाहिये । यही तक अन्त हैं (अर्थात् जहाँ तक हाथ पहुंचे वहीं तक सोदे ) । इस प्रकार वह जादू टोने ( कृत्या ) को नष्ट परता है । इन गहों को भीतर-भीतर या मागों से मिला दे । यदि भाडे मार्ग न बना सके तो सीधों से हो । इसीलिये ( मनुष्य के) प्राण भी एक दूसरे से भीनरी नालियों द्वारा मिले रहते जैसे सोदे गये हैं उस बम से यजमान को छुपाता है, यह मत्र पढकर-घरागि रापलहा सराटम्यभिमातिहा जनराडसि रक्षोहा सर्वराइस्य मित्रहा' ( यजु० ५।२४)। 'तू शनु वा मारने वाला स्वराट् है । अमिमानियों का मारने वाला तू सवराट ( सतत राजति) अर्थात् तदा चमफ्ने वाला है। राक्षसो मा मारने वाला तू मनुष्य का राजा है । शत्रु पा मारने वाला तू सर्वराट् है । यह उम काम का श्राशोर्याद है। यह इम प्रकार श्वाशीद मास परता है॥१५ अध्वर्यु और यजमान (गड्डों में हाथ डालकर नीचे से) एक दूसरे को छूते हैं। णमने मे. दक्षिण गड़े में अभ्यर्यु और पिछले पाय गडू में यजमान । नच अपर्यु पृछता यजमान यहाँ क्या है? वह उत्तर देता है, 'भद्र (कल्याण) । अध्ययु कहता ६, 'यद (भद्र) हम दोनों के लिये हो । १६|| श्रम पिहले दक्षिणी गड्ढे में प्रध्ययु होता दे और पिछले उत्तर में यजमान । यज. गान पूलना है, 'अपयु, या क्या है ' अध्ययु यहता है 'भद्र' | यजमान पहना है, जो लिये भी नहीं हो। ये पार इनि हुने हैं कि प्राणों की बोर देने हैं। गीनिये माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां०.३.५.४.१७-२१॥ तस्मात्पृष्टो मद्रमिति प्रत्याहाथ प्रोक्षत्येको वै प्रोक्षणस्य बन्धुर्मेध्याने वैतत्करोति ।।१०।। स प्रोक्षति । रक्षो हणो वो वलगहन इति रक्षोहणो खेते वलगहनो ोते प्रोक्षामि चैया नानिति चराया ह्येते ||१८|| अथ याः प्रोक्षण्यः परिशिष्यन्ते । ता अरटेप वनयति तद्या इमाः प्राणेष्वापस्ता एतद्दधाति तस्मादेषु प्राणेधिमा आपः ॥१६॥ सोऽवनयति रक्षोहरणो वो क्लगहनोऽननयामिणया नित्यथ वहीं पिप्राची. नामाणि चोदीचीनापाणि चावस्तृणाति तद्यानी मानि प्राणेषु लोमानि तान्ये वे तद्दधाति तस्मादेषु नाणेप्पिंगानि लोमानि ॥२०॥ सोऽवस्तृणाति । रक्षोहणो वो उलगहनोऽवस्तृणामि वैष्णवानित्यथ वहीं७पि तनूनीवोपरिणात्मच्छादयति केशा हैवास्यते ।।२१।। अथाधिषपणे फलकेऽउपदधाति । रक्षोहणौ वानलगहनाऽउपदधामि वैष्णवी 5 प्राण बहुत दूर भीतर मिले होते हैं। जब पूछने पर नह 'भद्र' कहता है तो तात्पर्य है कि मनुष्य की भाषा में वह 'क्ल्याण' कहता है । इसीलिये पूछने पर रहता है 'भद्र' । अब उन गहों को जल से सींचता है। जल सिंचन का एक मात्र प्रयोजन यही है कि उनकी पविन करता है ॥१७॥ वह इस मन से जल सिंचन करता है—रतोहणो यो यलगहनः' ( यजु० ५।२५) । 'तुम राक्षसों और जादू टोने पे नष्ट करने वाले हो। यह राक्षसों को नष्ट करने वाले ग्रोर जादू-टोने को नष्ट करने वाले हैं । 'मोक्षागि वैष्णवान्' ( यजु० ५।२५)। 'विष्णु ने इनयो गींचता है। यह विष्णु रे तो हैं ही ॥१८॥ अब जो जल यच रहता है उसे गड्डों में ही डाल देता है। मानी प्राणों में जो जल है उमको वह डालता है । इसलिये इन प्राणों में इन जलो को ।।१६।। यह मत्र पढ़कर शहर पंक्ता है-रक्षोहगो वो बलगहनोऽनयामि पैप्णयान्' ( यजु: ५५२५) । 'राक्षसों और जादू घे नाश करने वाले तुम वैष्णवों को मैं बाहर पंकता हूँ । अब यह कुश बिद्याता है । कुछ की नोक पूर्व की शोर, कुछ पी उत्तर की भोर हो । प्राणों में जो लोम होते हैं उनको धारण करता है। इसलिये इन माणो में लोमो फो-11२०॥ वह पैला देता है यह मनाश पढ़कर-रक्षोहणो यो यलगहनोऽवस्तृणामि धैष्ण- वान्' ( यनु० ५।२५) 'राक्षसों और जादू टोगे वे नष्ट करने वाले तुम वैष्णवों को फैलाता हूँ। अब यह कुश पैलाता है मानों शरीर को कार से टकना है। क्योंकि कुरा (विष्णु २) बाल हैं ॥२॥ श्रम मोम निचोड़ने के दो तरस्ते पता है, यह मनाश पदर-रक्षोहणी या यलगानाऽउपदधामि वैष्णनी' (या. ५।१५)। 'राक्ष गौ श्रीर जापू को नष्ट करने वाले

०१.५.४. २२-२४ ।
सोमयागनिरूपणम्
इति हनू है मान्य तेऽअय पर्यहति रक्षोहणो यो यलगहनौ पर्यहामि वैष्णवी ऽइति
हत्येनेऽएतदशिथिले संगति ।।२२।।
प्रथाधिपत्रण परिकृत्त भवति । सरोहितं जिहा है पास्येपा तत्सर्वरोहित
भाति लोहि नीमहीय निहा तनिदधाति वैष्णवमसीति वैष्णव खेतत् ॥२३॥
श्रय पारण उपायहरति । दतावास्य ग्राराणस्तद्यमानाभिरभिपुएसन्ति यथा
दभिः सायादेव तणानिदधाति प्यावा स्थेति वैष्णया होतऽएतदु यज्ञस्य शिरा स.
स्कृतम् ॥२४॥ वाहाणम् [५-४] । पञ्चमोध्यायः [२०]
दो को मै पता हूं। तुम विष्णु ने हो। बात ये विष्णु चे जबड़े हैं । यह उनको मिटी
से दस्ता है यह मगाश पटवर-रक्षोहणी या बलगहनी पहामि वैष्णयो' (यजु० ५।२५) ।
'राक्षमा श्रीर जादृ गाने को ना करने वाले तुमको दाँकता है। तुम विष्णु के हो'। इस
प्रकार यह इनसे हट भार न हिलने वाला बनाता है । २२॥
अर सोम निचोड़ने का चमड़ा सीधा पाया जाता है और सम्पूर्ण लाल रंग से रंगा
जाता है । क्योंकि यह विष्णु की जिहा है । वह पिल्लुल लाल इसलिये रंगा जाता है कि
जीम या रग लाल होता है । यह पदपर नीचे रख देता है-'वैष्णयमसि' (यजु० ॥२५)।
'त् विष्णु यी है । यह विष्णु का तो है ही ॥२३॥
अब सोम निचोड़ने के पत्थर लाता है (पाँच पत्थर)। यह पत्थर विष्णु के दाँतों
ये तुल्य है । इसलिये जब सोम को पीराते हैं तो मानों दाँतों से पीसते हैं । यह कहकर रख
देता है-'वैष्णया स्प' ( यजु० ५।२५) । 'विष्णु के होकर रहो' । क्योंकि विष्ण ये तो है
ही । अत्र यज्ञ का सिर पूरा हो गया ॥२४॥

अध्याय ६-ब्राह्मण ? उदमेवास्य सदः । तस्मात्सदसि भक्षयन्ति यद्धीद कि चामन्त्युदर एवेद सर्व प्रतितिष्ठत्यथ यदस्मिन्विश्वेदेवा असीदस्तस्मात्सदो नाम तऽउऽएयास्मिन्नेते वासण- विश्वगोत्राः सीदीन्त्येन्द्र देवतया ।।१।। तन्मध्यऽश्रोदुम्बरी मिनोति । अन्न याऽऊर्गुदुम्बर उदरमेवास्य सदरतन्मध्यऽनी- दुम्बरी गिनोति ।।२।। श्रथ यएषमध्यमः शकुर्भवति । वेदेर्जघनार्धे तस्मात्प्राड् प्रकामति पविक्रमान्द- क्षिणा सप्तगमपझामति सम्पदः कामाय तदवटं परिलिखति ॥३॥ सोऽभिमादत्ते । देवस्यत्वा सतितुः प्रसवेऽश्विनोर्याहुभ्या पूष्णे हस्ताभ्यामाददे नार्यसीति समान एतस्य यजुपे वन्धुर्योपो वाऽएषा यदग्निस्तस्मादाह नार्यसीति || अथावटं परि लिखति । इदमहछ रक्षसा प्रीवा अपि कृन्तामीति घजो वाऽअनि- बजे वेतन्नाष्ट्रााथ रक्षता ग्रीया अपि कृन्तति ।।५।। सदस् इस यज्ञ का पेट है। इसलिये सदस् में ही खाते हैं । क्योकि इस संसार में जो बुछ साया जाता है वह पेट में ही रखा जाता है। इसको सदस् इसलिये कहते हैं कि इसमे सब देव बैठे (यसीदन् )। इसी प्रकार सर गोत्रों के वाहाण इसी में बैठते हैं । इसका देवता इन्द्र है ॥२॥ इसके मध्य मे यह उदुम्बर की लकड़ी रसता है । उदुम्यर अन्न या शक्ति है । सदस् इस यज्ञ का पेट है । इसलिये उस पट के बीच मे वह उदुम्बर की लकड़ी रखता है ॥२॥ वेदी में पिछले यावे भाग के बीच में जो गूंटी होती है उसप्ते पूर्व की भोर छः पग चलता है । इससे हटकर दाहिनी योर सातवा पग भरता है। कामना की पूर्ति के लिये। घहाँ एव गट्टे या चित बना देता है ॥शा इस मन को पदकर सुरपी (यभि) लेता है-'देवस्य या सवितुः प्रसवेऽश्विनी - हुभ्यां पृष्णे हस्ताभ्यामाददे नार्यसि' ( यजु० ५।२६) 1 'रारिता पेच की प्रेरणा पर अश्विनी यी मुजानो श्रीर पूषा ये हाथों से में तुझको लेता है। तू नारी है। इस यजुः का भी यही तात्पर्य है जो पहले बता दिया गया । खुरपी (अनि) तो ख्रीलिङ्ग है ही। इसलिये यह उमफो रहता है कि 'तू नारी है। ॥४॥ अन यद इम मांश रो गई वा चिह्न बनाता ई-'इटमह? रक्षमा श्रीपाऽअपि पुनामि (या ५२६ ) । 'में इससे राक्षसोपी गर्दन काटता। यह खुरपी या है। पज मे दी दुष्प गक्षमा नी गर्दन बारना ।

4.३, ६. १. ६.१०।
सोमयागनिरूपणम्
४५३
अग सनति । प्राञ्चमुत्करमुक्तिरति यजमानेन संमायौदुग्धरी परिवासयनि तामण
शाची निदधात्येतावन्मात्राणि यही युपरिष्टादधिनिद्घाति ॥६॥
भय यनमत्यः प्रोक्षण्यो भान्ति । नापो ह पाऽओपधीना रसरतस्मादोषधयः
कैवल्यः सादिता न धिन्वन्त्योपधय उ हापा, रसस्तस्मादापः पीताः केरल्यो न घिन्यन्ति
यदैलोमण्यः ससृष्टा भवन्त्यथैर पिन्वन्ति तहि हि सरसा मयन्ति सरसामिः
मोक्षाणीति ||
देवश्च याऽनसुराश्च । उभये प्राजापत्याः पस्पृघिरे ततो देवैभ्यः सर्ग एवोषधय
ईयुर्यवा हैभ्यो नेयुः ।।८।।
तदै देवा अस्पृण्वत । तऽएतेः सर्वाः सपलानामोपधीरयुक्त यदयुक्त तस्माद्यया
नाम El
ते होचुः । हन्त यः सर्वासामोषधीनाथ रसस्तं ययेषु दधामेति स यः सर्वासामोप-
धीनाथ रस आसीत्तं ययेण्यदधुस्तस्मात्राग्या श्रोषधयो ग्लायन्ति तदेते मोदमाना वर्धन्त
एव७ ह्येषु रसमदपुस्तथोऽपय एतैः सर्वाः सपत्नानामोपधीर्युते तस्माद्यामत्यः प्रोक्षरयो
भवन्ति ॥१०॥
अब सोदता है। मिट्टी पूर्व को डालता है। यजमान वे कद के बराबर नापकर
उदुम्नर की लकड़ी को चारों ओर से चिकनाता है और गड्ढे के आगे इस प्रकार रखता
है कि उसका अप्रभाग पूर्व पी ग्रोर रहे। उसने ही बड़े दुशो को उसके ऊपर रसता
है ।।६।।
अर प्रोक्षणी रे जलो में जो (यव) होते हैं । अोपधियों का रस जल है । इसलिये
यदि औषधियाँ ही साई जाय तो तृप्ति नहीं करतीं। जलो का रस ओपधियाँ है, इसलिये
येवल जल ही पिया जाय तो तृप्ति नहीं होती। जन दोनो मिल जाती है वो तृप्ति
करते हैं। क्योंकि तब यह रस वालो हो जाते हैं। वह सोचता है कि सरस जल का सिंचन
कम1७||
प्रजापति की सन्तान देव और असुरों मै झगडा हुआ। देयो से सब प्रोषधियों
चली गई । रेल जौ (यव) नहीं गये |
अब देव जीत गये । बी ने शत्रुनो की सब सोपधियों को खींच लिया (अयुनत् )।
इसीलिये उनका 'यव' (जी) नाम पड़ा है।
उन्होंने कहा कि सब प्रोपधियों में जो रस है उस सम को हम जौ में रख दें। इस-
लिये जो रस सब श्रौषधियों में या उसको उन्होंने जो मे रख दिया । इसलिये जब योपधियाँ
यूम्य जाती है तो जो हरे भरे रहते हैं क्योंकि देवो गे इनमे इस प्रकार रम भर दिया है।
देशी प्रभार यशगान भी द-ही जा ये द्वारा शत्रु मत्र अन्नों को पींच लेता है। इसीलिये
नोनणी पार ये जलों में जी रहते हैं ॥१०॥

Y५४ " माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का०३.६.१.१११५। स यानावपति । योऽसि यायास्मद्वेषो यपयारातीरिति नान्न तिरोहितमिबास्त्यथ प्रोक्षत्येक में प्रोक्षणस्य रन्धोध्यामेताकरोति ।।११।। स प्रोक्षति । दिये त्यान्तरिक्षाय त्या पृथि ये लेतीमानेपैतल्लोसर्जा रसेन भाजय त्येषु लाने पूर्ज, रस दधाति ॥१२॥ अथ या प्रोक्षण्य परिशिष्यन्ते । ता अपटेऽवनयति शुन्धन्ता लोमा पितृपदना इति पितृदेवत्यो नै कृप मातस्तमेवैतन्मे य रोति ।।१२।। श्रथ वहीं पि । प्राचीनामाणि चोदीचीनामाणि चारस्तृणाति पितृपदनमसीति पितृदेवत्य वाऽनस्याऽतभाति यन्निसात सा यथा निरसातौपधिषु मिता स्यादेवमेतारवी पधिषु मिता भवति ॥१४॥ तन्मुच्छ्यति । उदिवस्तभानान्तरिक्ष पृण दृछहस्प पृथिव्या मितीमानैवैतल्लो- पानूर्जा रसेन भाज्यत्येषु लोरेपूर्ज29 रस दधाति ।।१५।। वह इरा ( गड्ढे ) म जो को डाल देता है इस मनाश को पढकर--'ययोऽसि यर यारमद्वेषो यस्याराती ( यजु० ५।२६ ) । 'तू जो है तो हमसे शत्रु को हटा दे ( यथय ) और बुरी बातों को हटा दे ( यवय ) । यह सम स्पष्ट है । अब जल सिंचन करता है । जल सिचन का एक ही प्रयोजन है अर्थात् यज्ञ की पवित्रता ॥११॥ वह इस मत्र से जल सिंचन करता है-'दिरे त्यान्तरिक्षाय वा पृथिव्यै त्वा' ( या ५।२६) । 'तुझसो टोलो के लिये, अन्तरिक्ष रे लिये और पृथ्वी के लिये । इस प्रकार वह इन लोको को शक्ति और रस से पूर्ण करता है । शक्ति और रस को इन लोकों में स्थापित करता है ॥१२॥ अब जो जल प्रोक्षणी मे बच रहता है उसको सूराख में डाल देता है, यह कहकर, 'शुन्धन्ता लोका पितृपदना' ( यजु० ५।२६), 'सहाँ पितृ रहते हैं वे लोक शुद्ध हो। यह जो गड्दा ग्यौदा जाता है यह पितरों का है । इसको यह या के लिये शुद्ध करता है।॥१३॥ नथ वद उनम अश बिहा देता है । इस प्रकार कि उनके अग्रभाग पूर्व पी शोर रहे और उत्तर की ओर । यह फहर-'पितृपदनमसि' (मनु० ५।२६) । 'न पितरी मी स्टफ है । क्यापि इसका जितना भाग सोदा जाता है यह पितर का होता है । मानों यह बौदा नहीं गया, वृक्षाय गार मिल गया। इस प्रकार यह वृक्षों प समान हो जाता ३॥१४॥ घर पर दमको इस मन से उठाता है.-'उदिवशतभानान्तरिक्ष प्रण र गृषिच्याम्' (या० ५।२७) । गोलोक को उठा, अन्तरित पी मर और पृथ्वी को उदयर' । हम प्रकार हरा लोरा पो नि यो म म गुग पराा है। श्रीरान लोकां ग शनि धार माति पा१५।।

०३.६.१. १६-१६ । अब यह उस पर पानी छिडरता है। जहाँ वही भूमि म गहा पोदते है तो उसम इसको चुाकर ( यजमान से पहलवाता है-'धुराति ध्रुवोऽय यजमानोऽस्मिन्नाय- मोगयागनिरूपणम् अथ मिनोति । द्युतानस्त्वा मारुतो मिनोस्पिति यो वाऽअय परतऽ एप द्युतानो मारुनस्तदेनामेतेन मिनोति मिनारुणी धुरेण धर्मणति प्राणोदानो थै मित्रापकरणो तदेना प्राणोदानाभ्या मिनोति ॥१६॥ अथ पर्यहति । मावनि त्या क्षत्रपनि रायस्पोपपनि पर्यहामीति यही ये यजु,'ना शीस्तबहा च क्षेत्रं चाशास्तऽउभे वीर्य रायस्पोपानीति भूगा ये रायम्पोपन्तद्धमानमा- शास्ते ॥१७॥ अथ पर्व पति । ब्रह्मदृयह न ५ हायु यह प्रजाह हत्याशी रवैपैतस्य कर्मण आशिपमेवैतदाशास्ते समग्भूमि पर्यर्पण कगेति गर्तस्य पाऽउपरि भूम्यर्थन देना तथा हागर्तमिद्भवति ॥१८॥ श्रथाप उपनिनयति । यन वाऽअस्यै रानन्त' फरीकुन्त्यिपान्ति शान्तिरापरत. दनि शान्त्या शमयति तदभिः सदधाति तस्मादप उपनिनयति ॥१६॥ अथैवमभिपद्य वाचयति । भुवासि ध्रुयोऽयं यजमानोऽस्मिनायतने प्रजया भूयादिति अब वह उसको ( गड्ढे में ) गाड़ देता है, यह मन पदकर--'युतानला मारतो मिनोतु' ( यजु० ५।२७)। 'मरुत का पुन द्युतान तुझको गाहे' । यह जो हवा चलती है उसी को 'मारत द्युतान' कहते हैं । उसी से यह गाड़ता है । 'मित्रावरुणौ भुवेण धर्मणा' (यगु० ५।२७) । 'मिन और वरुण के दृढ धर्म के द्वारा' । प्राण और उदान का नाम मिन वरुण है। प्राण और उदान से इसको गाडता है ॥१६॥ अब यह चारों श्योर मित्री इकट्ठी करता है इस मत्रारा से–'ब्रह्मवनि त्या क्षत्रपनि रायसोपवनि पहामि' ( यमु० ५।२७) । 'मैं तुझको पेरता हूँ, हे ब्रह्मत्व के प्राप्त करने वाले, क्षत्रियत्व के पास परने वाले, धन से प्राप्त करने वाले' । यो म प्राशीद बहुत । इससे वह ब्रह्मत्व और क्षत्रियत्व के लिये आशीर्वाद देता है। रायम्पोपानि से पुष्पलता से प्रयोजन है । उसी पुष्पलता ये लिये आशीर्वाद देता है ॥१७॥ अब वह इस मनाश को पढ़कर मिट्टी को दबा दबाकर मजबूत करता है-'ब्रा छह क्षत्र छायु प्रजा दृयर' (यजु० ५।२७ को दृढकर, श्रायु को दृढ कर, प्रजा को दर। यही इस कर्म का आशीर्वाद है । यह इमसे गही अशीर्वाद देता है । वह इतना दमाता है कि मिटी भूमि के बराबर हो जाती है । या गड्ढे की भूमि कुछ ऊँची होती है । यह ऊँचाई देवतापन हो जाती है, इसका तात्पर्य यह है कि यह गल्ला असाधारण हो जाता है ||१८|| पान उत्पन्न कर देते हैं । बल शान्तिदायक है । जल से शान्ति देता है । इसलिये जलाने सींचता है |॥१६॥ । 'बराल को हटार, क्षत्रियत्व

माध्यन्दिनीये शतपथबोझणे का० ३.६.१.२०२३।
पशुभिारति वैव य काम कामयते सोऽरमै कामः समृध्यते ॥२०॥
अथ सुमेणोपहत्याज्यम् । विष्टपमभि जुहोति कृतेन द्यावापृथिवी पूर्वथामिति तदिमे
द्यावाष्टथितीऽऊर्जा रसेन भाजयत्यनयोरूर्ज रसं दधाति ते रसनत्याऽउपजीरनीये इमाः
प्रना उपजीनन्ति ॥२१॥
अथ दिरधिनिदधाति । इन्द्रस्य छदिरसीत्येन्द्रथ हि सदो निश्चजनस्य छायेति
विश्वगात्रा हास्मिन्त्राह्मणा आसते तदुभयतश्छदिपीऽउपदधात्युत्तरतस्त्रीणि परस्त्रीणि
तानि न भवन्ति निदै यज्ञो नर वै निवृत्तस्मानर मान्ति ॥२२॥
तदुदीचीनशसदा भवति । प्राचीनयछशथ हविर्धानमेतद्वै देवाना
निकवल्यं यद्धपिर्धान तस्मात्तन नानन्ति न गक्षयन्ति निष्केवल्यथ ह्येतदेवानार्थ स यो ह
तत्राश्नीयादा भक्षयेद्दा मूर्धाहास्य रिपतेदथैते मित्रे यदानीधं च सदध तस्मात्योभन्ति
तरमाद्भक्षयन्ति मिश्रोतेऽउदीची वे मनुष्याणा दिक्तम्मादुदीचीनश सदा
भवति ।।२३॥
बने प्रजया भ्यान्' (यतु० ५।२८) । 'तू हद है । यह यजमान इस घर में प्रजा के साथ
हद हो' । 'पशुभि.' ( या० ५।२८)। 'पशु यो रे साथ । अर्थात् जैमी जैसी कामना हो
उसी पी पूर्ति होती है ॥२०॥
अन युवा में घी लेफर विष्ट ( अर्थात् निशल के ममान सिरे) पर डालता है। इस
मत्राश रो–'घृतेन नावापृषिधी पृयथाम्' ( यजु० ५।२८)। 'यो श्योर पृथिवी घी से भर
जाय । इस प्रकार दो और धिमी को ऊर्व और रम से भर देता है। उनमें कर्ज श्रीर
रम स्यापित पर देता है। यह सर प्रजा ऊर्ज और रमयुत्त द्यावा-पिपी पर ही नियास
कती है ॥२१॥
श्रय चदाई (ति) पिलाना है, या पटर-'इन्द्रम्य दिरमि' (यजु० ५।२८)।
'त् इन्द्र पी चटाई है कि मदम् इन्द्र पा३ । 'विधजनस्य छाया' (या. .८)।
'गर मनुष्यों के लिये शाश्रय है। क्योंकि हमम सरगोनों के प्राण घटते है। इसमें दो
चाइयाँ नीर जोहता है। फिर उनसे उत्तर में तीन चटाइयाँ श्रीर उनके उत्तर ग तीन
श्रीर जगहयाँ । इस प्रकार ना हो जाती है। यह त्रित (सीन भागों याला ) होता है।
नी भी शित् होता है। इसलिये नो चटाइयां होती है ॥२॥
माम् या घाम (दलिय से) उत्तर को होता है । हरिन या पूर्व मे पभिम को ।
दगियांग पग पूरा देवानी या होता है। लिये यहाँ न पाने है न पीते है । अगर कोई
उमा राय या यि उमरा गिर गिर जायगा । मानी और मटर दोन म मिश्रित
(अमीर देर श्री नाप्प दोनों में उनकी गिनती )मय दन माग गना-ना
पनि सनी थी दोनी गिनती है। मनुष्यों की रिना उना है। निय
गम्बा मिनर का अंदा ॥२॥

पा० ३.६.१.२४-२६ । गोमयागांनम्पा तत्परिश्रयन्ति । परित्या गिर्वणो गिरमा भवन्तु पिश्यतः । वृद्धाय मनु वृद्धयो जुष्टा भवन्तु जुष्टयऽइतीन्द्रो वै गिर्या विशो गिरो विशेषैतत्तत्रं परिवृधति दिवे क्षत्र- मुमयतो विशा परिवृद्धम् ।।२था अथलस्पूजन्या स्पन्धया प्रसीव्यति । इन्द्रस्य स्यूरमीत्यथ ग्रन्थि करोतीन्द्रस्य ध्रुवो- ऽमीति नेण्यपद्याताऽइति प्रकृते कर्मविष्यति तयो हापर्यु वायजमाने या पाहो न विन्दति तनिष्ठितमभिमृशत्येन्द्रमसीत्येन्द्र हिसदः ॥२५।। अथ हुविनियोः । जघनाथ समन्वीक्ष्योतरेणाग्नीभ्रमिनोति तस्यार्धगन्तवदि स्यादर्थ बहिर्वेधयोऽअपि भूयोऽर्धादन्तर्वदिस्यात्कनीयो बहिर्वेद्योऽन्नपि सर्वमेवान्तर्वेदि म्यात्तनिष्ठितमभिमृशति वैश्वदेवमसीति द्वयेनेतद्वैश्वदेवं यदस्मिन्पूर्वेधुर्विश्वे देवा यसती वरीपूपरसन्ति तेन वैश्वदेवम् ॥२६॥ देवा ह वे यज्ञ तन्वानाः । तेऽसुररक्षसेभ्य भासङ्गाद्विमयाचस्तान्दक्षिणतोऽमुर- दस मन को पटनर उसको घरते हैं-'परिचा गिर्वणो गिरऽदमा भरन्तु विशतः । वृद्धायुमनु वृद्धयो जुष्टा भान्नुः जुष्टय" ( यनु० १२६, ऋ० १।१०।१२) । 'हे स्तुतियों को पसन्द करने वाले ! स्तुतियाँ चारों योर से तुझरो घेर लें । वृद्धियाँ (उन्नतियाँ) बहुत श्रायु वाली हो । शक्तियाँ शक्ति वाली हो । 'गिर्वा' का अर्थ है इन्द्र और 'गिरः' का जन- साधारण (पिश)। इस प्रकार यह क्षत्रिय को जन-साधारण (विश) से घेरता है। इसलिये जन साधारण से दोनो श्रोर क्षत्रिय घिरा रहता है ॥२४।। श्रम वह सुई-डोरे से सीता है, वह मनाश पटकर-'इन्द्रस्य स्यूरखि' (यजु० ५।३०)। 'इन्द्र की सुई है। । पिर गॉट देता है इस मनाश यो पदकर-'इन्द्रस्य भुमोऽसि' ( यजु० ५।३०) । 'तू इन्द्र का भुव है । कहीं खुल न जाय । कार्य समाप्त होने पर सोल देता है । इस प्रकार प्रपर्यु या यजमान रोग-प्रसित नहीं होते । कार्य की समाप्ति पर वह सदस को छूता है, इस मगाश को पढकर-ऐन्द्रमसि ( यजु० ५।३०) । 'त् इन्द्र का है। क्योंकि सदस् इन्द्र का ही होता है ॥२५॥ हविर्धानों में से पिछले को देखकर उत्तर की नोर श्रामीन शाला बनाता है। इसका होना चा और श्राधा बाहर । या श्राधे से अधिक भीतर हो और प्राधे से कम बाहर। या सब भीतर ही हो। जन पूरा हो जाय तो इस मनाश से उसको छुये । 'वैश्वदेवमसि' ( यजु० ५.३० )। त् सब देवों का है । यह सब देवों का है ही क्योंकि इससे पूर्व के दिन 'विश्वेदेवा' 'वस्तीवरी' अलों के पास इसी में बैठते हैं ( उप+ वाम करते हैं) ॥२६॥ एक बार यश करते हुये देवों को भय हुया कि असुर राक्षस थानमण न करें। असुर राक्षसों ने दक्षिण से श्रामण किया और सदन मे निकाल दिया । और सदस याचा माध्यन्दिनीये शतपथनाक्षणे को. ३.६, १.२७ २६ । रक्षसान्यासेजुम्तान्सदसो जिग्युस्तेपामेतान्धिप्ण्यानुदापयांचकुर्य एतेऽन्तः सदस७ ॥२७|| सर्व ह स्म बाऽएते पुरा ज्वलन्ति । यथायमाहवनीयों यथा गार्हपत्यो यथाग्नीधीय- म्तयत एनानुदवापयंस्तत एचैतन ज्वलन्ति तानामीनमभिराश्ररुरुधुस्तानप्यर्धमाग्नीध्रस्य जिग्युस्ततो विश्वे देवा अमृतत्यमपाजयंस्तस्माद्देश्यदेयम् ।।२।। तान्देवाः प्रतिसमैन्धत । यथा प्रत्ययस्येतस्मादेनान्सबने मवनऽएच प्रति समि- न्धत । यथा प्रत्ययस्येत्तस्मादेनान्सबने रावन एव प्रति सगिन्धते तस्माद्यः समृजः स श्राग्नीघ्रं कुर्याद्यो वै ज्ञातोऽनूचानः स समृद्धस्तस्मादग्नीने प्रथमाय दक्षिणां नयन्त्यतो हि विश्वेदेवा अमृतत्वमपाजयस्तस्माद्यं दीक्षितानामवल्यं विन्दे दाग्नीध्रमेनं नयतेति भयात्त- दनातं तबारिप्यतीति तथदतो विश्वेदेवा अमृतरसमपाजस्तस्माद्वैश्वदेवम् ||२६|| बाह्मणम् ५ [ ६.१.] ॥ चतुर्थः प्रपाठकः ।। काण्डका संख्या ।। १३२ ।। भीतर जो 'धिष्ण्यः' (युएउ) थे उनको उलट दिया ॥२७॥ पहले यह सब कुराह ऐसे ही जलते थे जैसे यह प्रायनीय या गार्हपत्य या श्रामी- भीय । जब से उन्होंने इनको उलट दिया तब से यह नहीं जाते। उन ( राक्षसो) ने (देवी को ) ग्रामीधीय अमि तक रोक दिया। उनसे पानीधीय अग्नि का साधा भाग जीत भी लिया। वहीं से देवों ने श्रमरपन को प्राप्त किया । इसलिये 'ग्रामीधीय अमि सब देवो की हो गई ॥२८॥ देवों ने उनको फिर जला लिया क्योंकि उनका वहाँ रहना था। इसलिये प्रत्येक सोम-याग में इनको जलाया जाता है । इसलिये जो समृद्ध (पूर्ण पोग्य ) हो वहीं भागीन का पाम फरे । समृद्ध यह होता है जो ज्ञानी और वेदपाठी हो। पहले ग्रामीध्र के पास दक्षिणा ले जाते हैं । सय देवो ने यहीं अमरत्व यी प्राति की थी। अगर दीक्षित लोगो में किसी प्रकार की निर्मलता ( अल्य ) या जाय तो अध्वर्यु कहे, इसको ग्रामीभ फे. पाग ते जानो' । कि वह अनात या दुःसरहित है इसलिये उराको भी वहाँ दुःप न होगा । चूंकि यहाँ सब देयो को अमरत्व प्रास हुन्या इगलिये यह सब देवों का' है ॥२६॥ अध्याय ६-ब्राह्म? रिजामानोहवाम्य विएयाः । इमे समझा ये वे समझास्ते निजामान एतज्जहवाम्ये. विधियाँ (कुण्ड ) यजमान के निजामान होते है । क्योकि यह समद होते हैं । जो मगद हो उगतो पिजामान कहते हैं । (रम या रिनामान वह वस्तुयें होती है जिनो श्रम एप मरे पे अनुपल होते है जैसे यदि मनुष्य के मिर है नो धिमणी का भी सिर है । यदि yve सोमयागनिरूपणम् तात्मनः ||2|| दिवि वै सोम आसीत् । अथेह देवास्ते देवा अफामयन्ता न सोमो गत्तेनागतेन यजेमहीति तऽतेमायेऽअसृजन्त सुपर्णी च कद्रं च वागेव सुपणीय कद्रस्ताभ्याचं समदं चक' ॥२॥ ते हनीयमानेऽऊचतु । यतरानी दवीय. परापश्यादात्मान नौ सा जयादिति तथैति साह कलाच परेक्षस्येति ॥३॥ सा ह सुपरयुगाच । अन्य सलिलस्य पारेऽश्व. श्येतस्थाणी सेनते तमह पश्या- मीति तगेन स पश्यसीति तय होत्यथ ह कहताच तस्य वालोन्यपाजितममु वातो धूनोति तमह पश्यामीति सायत्सुपर्युगच । अस्य सलिलस्य पार ऽइति वेदिवै सलिल वेदिमेव सा तटुवाचा. श्व खेतस्थाणो सेवतऽइत्यग्निर्वाऽनश श्वेतो यूप स्थाणुरथ यत्कदाच तस्य पालो न्यनितममु वातो धूनोति तमह पश्यामीति रशना हैव सा ॥५॥ साह सुपर्युवाच । एहीद पताय येदितु यतरा नौ जयतीति साह कद्रस्याच त्वमेव मनुष्य के आँख है तो धिष्णी की भी आँख है । अर्थात् एक एक अङ्ग ये स्थान में दूसरा मग होना)। उसने धड के अस ये हैं -||१|| सोम बोलोक में था और देव इस लोक मे । देवों ने कामना की कि सोम हमारे पास या जावे और उस श्राये हुये सोम रे साथ हम यज्ञ करै । उन्होंने दो माया बना सुपा और कद्र । सुपर्णी वाणी थी और कद्र यह भूमि | उन्होंने उनके बीच म झगड़ा फ्रा दिया ॥२॥ तर वह झगडने लगी, 'जो हम में से सबसे दूर की चीज देस लेगी वही दूसरी पर विजय पायेगी । कद्र ने कहा, 'अच्छा, देय' ॥३|| सुपी ने कहा, 'इस सलिल ये उस पार एक श्वेत घोडा एक राम्भे के पास सडा उसे देख रही हूँ । क्या तू भी उसको देखती है ? कद्र ने कहा, 'मैं देखती हूँ। उसकी पूँछ अभी लटक रही थी। में देखती है कि वायु इस समय उसको हिला रही श्रय जब सुपणा ने कहा, 'उस सलिल के उस पार', 'तो सलिल का अर्थ या वेदी। उससे उसका तात्पर्य वेदी से या । 'सम्मे क पास एक सपेद घोड़ा रहा है। । श्वेत घोड़ से तात्पर्य यश का है और पम्भे से यश-यूप का । कट्ट ने जो कहा था कि 'इसकी पूंछ सभी लटक रही थी, अम उमगो वायु हिला रहा है । मै उसे देस रहीं है' यह देवल रसी थी ॥५॥ - ता मुपणा ने कहा, 'चलो यहाँ तर उह चले और देश कि हमम से किसी जीत

माध्यन्दिनीये शतपथब्राहाणे कां० ३.६.२. ६-१२
पतसं न माख्या स्पसियतरा नौ जयतीति ।।३।।
सा ह सुपर्णी पपात । तद्ध तथैवास यथा कगुरुवाच तामा गतामभ्युवाद समजेपी-
३रहाइमिनि त्वमिति होवाचतवपाख्यान सौपरकिाद्रवरिति ११७१ शतम् ।। १६०० ।।
साह कद्रुवाच । प्रात्मानं ये त्वापं दिव्यसौ सोमस्त देवेभ्य अाहर तेन देवेभ्य
यात्मानं निकीणीप्येति तथेति सा छन्दासि समुजे सा गायत्री दिवः सोममा-
हरत ॥८॥
हिरण्मयोर्ह कुश्योरन्तरयहित आस । ते ह स्म शुरपत्री निमपं निमेपमभिसंपत्तो-
दीक्षातपसी है। तेऽासतुस्तमेते गन्धर्वाः सोमरक्षा जुगपरिमे धिप्ण्या इमा होत्राः IER
तयोरन्यतरा कुशीमाचिच्छेद । ता देवेभ्यः प्रददौ सा दीक्षा तया देवा अदी-
क्षन्त ॥१०॥
अथ द्वितीया कुशीमाचिच्छेद । तां देवेभ्यः प्रददो तत्तपस्तया देवास्तप उपायन्नु
पसदस्तपो ह्यपसदः ॥११॥
रदिरेण ह सोममाचसाद । तस्मात् सदिरो यदेनेन सिदत्तस्मात्सादिरो यूपो भवति
सादिर म्योऽच्छायाकस्य हैनं गोपनायां जहार सोऽच्छाकोऽहीयत ||१२||
दुई । कटू ने कहा, 'तुम्ही जाग्रो श्रीर बता देना कि हममे से किसकी विजय हुई' ॥६॥
मुपणी यहाँ तर उड़ी और कद्र ने जो कहा था वही ठोक निकला। जन यद वापिस
याई तो कद्र ने उगसे पृला, 'तुम जीती या म' । उसने कहा 'तुम' । इसको 'सोपा पाद्रव
व्याख्यान कहते हैं ॥३॥ [ रातम १६..]
तत्र बद्र ने कहा, 'सचमुच मने तुमको जीत लिया । गोलोक में सोम है, उसनो
देवों पे लिये ले आयो। धीर देवों में ऋण से मुक्त हो । यथास्तु ! यह छन्दों को लाई ।
पद गायनी द्यौलोर में सोमोले थाई।
घह ( मोम) दो सोने के प्यालो रे बीच में था। नाप मारने में ही वे प्याले तेज
रिनार्गद्वारा बन्द हो जाते थ | यह य दीक्षा श्रीर तप । उन पर सोमरन गन्धर्ष देखभाल
सपने में । यही चिटियाँ हैं, यही होना leIt
उसने इनमे से एक प्याले कोचों श्रार दवा को दे दिया । यददीना ग्रिी
में देश नमरने से दीनिन पिया १०॥
अब उसने दुई पाले को गोला बार देवों को दिशा । गही 'तर' था। इससे देयों
मे नाग नान् उगा फोकि उपमाहीतर ||१||
उसने पदिर की गरमी से मोम को लिया (प्राचगाद), इसलिये उगमा लदिर
नाम पड़ा । श्रोर नमि उभी के द्वारा उगने गोम फोनिया इसलिये यूष श्रीर सपा सदिर
नीलामी। वह पार ये मुवि या त गेले गई। इसीनिय
'माया' को ममयाा का विशर नहीं ॥१॥

भविष्याम इति ॥१८॥ लोर मे हम उमपे रक्षर रहे उसी पर पा. ३.६.२, १३-१८। सोमयागनिरूपणम् तमिन्द्राप्तीऽअनुसमतनुताम् । प्रजानां प्रजात्येतस्मादैन्द्राग्नोऽच्छायाकः ॥१३॥ तस्मादीतिता राजानं गोपायन्ति । नेनोऽपहरानिति तस्मात्तत्र सुगुप्तं चिकीगंद्यस्य ह गोपनायामपहरन्ति हीयते ह ||१४|| तस्माद्ब्रह्मचारिण आचार्य गोपायन्ति । गृहान्पशून्नेनोऽ पहरानिति तस्मात्तत्र मुगुप्तं चिद्यस्म ह गोपनायामपहरन्ति हीयने ह तेनतेन मुपी देयेभ्य 'प्रात्मानं निर- क्रीणीत तस्मादाहुः पुण्यलोक ईजान इति ॥१५॥ ऋणय ह वै पुरुपो जायमान एव । मृत्योरारमना जायते स यद्यजते यथैव तल्यु. पर्णी देवेभ्य आत्मानं निरक्रीणीतेयमेवैप एतन्मृत्यो रात्मानं निष्क्रीणीते ||१६|| तेन देया अयजन्त । तमेते गंधर्वाः सोमरक्षा अन्याजग्मुस्तेऽन्यागत्यात्रुवननु नो यशऽआभजत मा नो यज्ञादन्तर्गातास्त्वेव नोऽपि यज्ञे भाग इति ॥१७॥ ते होचुः । कि नस्ततः स्यादिति यथैयास्यामुत्र गोतारोऽभूमेव मेवाम्यापीह गोहारो तथेति देवा अत्रुपन् । सोमायणा व इति तानेभ्य एतत्सोमायणा ननु दिशत्यथे- इन्द्र और श्रमि ने प्रजानों की उत्पत्ति के लिये उसको स्थित रक्या इसलिये छायाक इन्द्र और अग्नि का होता है ॥१३।। इसीलिये दीक्षित पुरुष ही सोम राजा की रक्षा करते हैं कि गन्धर्य कहीं इसको ले ग जाये । इसलिये उचित है कि उसकी भलीभाँति रक्षा की जाय । क्योंकि जिरा किसी भी सुर्पिदगी मे से वे सोम को ले जायेंगे वही (सोमपान से ) बहिष्कृत कर दिया जायगा ||१४॥ इसीलिये ब्रह्मचारी लोग अपने प्राचार्य, उसके घर तथा पशुओ की रक्षा करते हैं कि कहीं वे उसयो ले न जायें। इसलिये उस ( सोम ) को बड़ी रक्षा करनी चाहिये क्योंकि जिस किसी की सुपुर्दिगी में से यह जायेगे उसी को (सोमपान से ) बहिष्कृत कर दिया जायगा । इसी के द्वारा सुपणी ने देवों के ऋण मे छुटकारा पाया इसलिये कहते है कि यह करने वाले पुण्यलोक को प्राप्त होते हैं ॥१५॥ पुरुष जव पैदा होता है तभी मृत्यु का ऋणी होता है। और जब यह यज परता है तो मृत्यु के ऋण मे छूटता है । जैसे मुम्णा देवतानों के ऋण मे छूट गई ॥१६॥ देवों ने (मोम ) के माथ यन किया। सोमरद गन्मयों ने उसका अनुसरण किया और श्राफर कहने लगे, हमको यज्ञ में भाग दो। हमको यज्ञ से बाहर मत करो। यज्ञ में हास भी भाग होना चाहिये। उन्याने महा, 'हनो हमसे लाम होगा? उन्होंने उत्तर दिया कि जैसे उस इस भूमि पर भी रक्षक रहेगे ॥१८॥ देवों ने यहा, 'श्रया' । जब वह रहता है, यह दे मोम की मन' ! तो इसमे माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० ३.६.२.१६.१२॥ नाना बस्तृतीयसबने यो नृत्याहुतिः प्राप्स्यति न सौम्यापहतो हि युप्मत्सोमपीथस्तेन सोमा- हुति नार्हथेति सैनानेपा तृतीयसपनऽएय वृत्याहुतिः प्राप्नोति न सौम्या यच्छाला पिण्या व्याघारयति ॥१॥ अथ यदरनी होष्यन्ति । तद्वोऽपिप्यतीति स यदग्नौ जुहुति तदेनानवत्यथ यहः सोम विभत उपर्युपरि चरिष्यन्ति तद्वोऽविष्यतीति स यदेनान्त्सोम विभ्रत उपर्युपरि चरन्ति तदेनानाति तस्मादपर्युः समया धिष्ण्यानातीयादवर्युर्हि सोग निभर्ति तमेते व्यात्तेन प्रत्यासते स एतेपा ध्यात्तमापयेत तमग्निर्वाभिव्हेयो या यं देवः पशूनामी'टे स था हैन- मभिमन्येत तरमाद्ययध्वयों. शालायामर्थ स्यादुत्तरगयाग्नीध्रीया, सचरेत् ।।२०।। तेवाऽएते । सोमस्यैव गुप्त्यैन्युप्यन्ताहानीयः पुरस्तान्मार्जालीयो दक्षिणत भागीधीय उत्तरतोऽय ये मदसि ते पन्चात् ॥२१॥ नेपा वाऽश्र(नुपकिरन्ति । अर्धाननु दिशन्त्येतऽउ है वैतधिरेऽर्धान उपफिरन्त्य- निनुदिशन्तु तथा यस्मान्लोकाटागताः स्मो दिवस्तथा तं लोकं प्रतिप्रशाम्यामस्तथा जिला एप्याम इति ।।२२।। सोम ये मोल रो तात्पर्य है। फिर उन्होंने कहा, 'तीसरे एवन में जो घी की आहुति दी जायगी यह तुम्हारी होगी। सौम का पान तुमसे छीन लिया गया है। इसलिये तुम सोम की पाहुति के अधिकारी नहीं रहे । इसलिये सायकाल ने तीसरे रापन में जुएट में लकडियों पर जो घी की आहुति दी जाती है वही इनकी होती है, सोम की आहुति नहीं ||१६|| 'और जो ग्राहुति घी में दी जायगी यह तुमयो तृप्त कर देगी। इसलिये जो घी में शाहुति दी जाती है पद् उनको तृप्त कर देती है। और वह जो सोम पो चमों के लिये उपर ऊपर फिरायेंगे उनसे तुम्हारी तृप्ति होगी। इसलिये यह जो सोम को चमचे गे भरयर ऊपर ऊपर फिराते हैं उनसे इसकी तृप्ति होती है । इसलिये अध्वर्यु की चाहिये कि गुण्टों के बीच से न गुजरे क्योंकि यह सोम के लिये होता है और वे (कुण्ड ) सोम के लिये मुंह खोले नैठे होते हैं । और वह उनो मुँह में घुस जायेगा। इसलिये या तो उसको अग्नि जला देगा या जो देव पशुश्री पा अधिशाता है (पशुपति, रुद्र) यह उमयो परह लेगा। इसलिये जर भी अध्ययु का शाला में उस काम हो नो रद शामिनीय अहिरे उत्तर यी पोर होपर जारे ॥२०॥ गे युएड भीम की रक्षा के लिये बनाये जाते हैं | श्रागे ग्राहयनीय, दाई और मा गालीय, बा और ग्रामीतीय और पीछे की ओर मदम् ॥२६॥ नाम से प्राध को गिठी दालसर ऊँचा करते हैं पार श्याध पी और नकल गये। परते हैं। उन्दा पा यह श्रापद या पि. हम में से शामी ऊँचा परो, प्राधी पी लोग मा गरी । (यहाँ 'भरिश' का अर्थ गमझ में नदी नागा) म प्रकार दम उम दालोर मोनान लोग जहाँ ग म प्राय है। थार दग या न मांगारसा

यहाँ जो कुछ है, उभी को यश म माग मिन,
पीते है। पहले यह प्रत्यक्ष रूप से पीते थे अब
।
पशु मनुष्यों के पीछे है, चिडियाँ, औषधियाँ और पता है जिससे यह पलीभूत हो जायें।
कां०३. ६.२.२३-२६॥
मामयागनिम्णम
स यानुपरिन्ति । तेनास्मिलोके प्रत्यक्ष भान्त्यय याननुदिशन्ति तेनामुनिलोके
प्रत्यक्ष भान्ति ॥२३॥
ते । द्विनामानी गालि ।
एतदभिरं न वाऽपभिर्नामाभिररात्म यथा नः
गोममपाहा!न द्वितीयानि नामानि फरयामहाऽइति ते विनीयानि नामान्यत तैग्ग.
अनुसन्यानपहतमोमपीधानसतोऽय यनऽश्राभजन्तस्माद्विनामानन्तम्मादामणोऽनृध्यमाने
द्वितीय नाम फुगत रानोति है। य एवं निद्वान्दितीयं नाम कुरुने ॥२१!
स यदग्नी जुहोति । तदेवेषु जुहोति तम्मादेवाः सन्न्यथ यरसदसि भक्षयन्ति ताग-
नृश्येपु जुहोति तम्मान्मनुष्याः सन्त्यय यदीर्धानयो गशसाः सीदन्नि तपितृपु जुहोनि
तम्मात्पितरः सन्ति ॥२४॥
या वै प्रजा यज्ञेऽनन्याभक्ताः । पराभुता ये ता एयमीतया इमाः प्रजा अपराभूता-
स्ता यज्ञऽनाभजति मनुष्याननु पशनो देशननु क्याथस्योपधयो वनस्पतयो यदिदं कि
चैपम् तत्सर्व यज्ञऽआगतं ते हैं ग्मतऽउगये देमुनुप्याः पितरः सम्पिान्ते सैया सम्पातेह
म्म दृश्यमाना एत्र पुग मम्भिवन्तज्जतत दृश्यमानाः ॥२६॥ मागणम् ।। १ [६.२.] ।
जो ऊँचे किये गये वह इस लोक में प्रत्यक्ष शेने हैं, और निजी और मोन करते
हैं यह उस लोक में प्रत्यन्न होते हैं ॥२३॥
उनके दो माम होते हैं । यस्तुनः यह उन्हीं या याग्रह था कि 'दम इन नामों से
फ्लीभूत नहीं हुये क्योंकि हमसे सोम ले लिया गया। अब हम दूसरे नाम रग्न लें।
उन्होंने दूसरा नाम रख लिया। इससे वह माल हो गये क्योंकि जो गोम से बन्चित हो चुके
थे उनको यस में भाग मिल गया । इसलिये दो नाम होते हैं । दमनिये यदि कोई नादाण
मान न होना हो तो दूसरा नाम रम ले । जो दम रहस्य को समझार दूगरा नाम रन
लेता है वह पलीभूत हो जाता है ।।२।।
यह अग्नि मे जो याहुतियाँ देता है वह देवो के प्रति देता है । इसी से देय स्थित
रहते हैं। और जो सदस् में खाते हैं वह मनुष्यों के प्रति देते हैं । उससे मनुष्यों की स्थिति
है ! विर्भानों ग जो नारोशस बैठते हैं वहोरा के प्रति होते हैं । उनसे पितरी की स्थिति
अब जो ऐसी मजा बच रही जिसमा यस
भाग ही नहीं है यह तो नही की
नहीं रही। इसलिये वह इनको यहाँ यज्ञ में भाग
यनसतियाँ देवों के पीछे हैं। इस प्रकार
। देव और मनुष्य दोनो पितरों के साथ
'परोक्ष रूप से पीते हैं ॥२६॥

माध्यन्दिनीये शतपथप्रदाणे दां० ३.६.३.१.४। अध्याय ६-ब्राह्मण ३ सर्वे याऽएपोऽभिदीक्षते । यो दीक्षते यज्ञ ह्यभिदीक्षते यक्ष, ह्येवेदछ सर्पमनु तं यज्ञ सम्भृत्य यमिममभिदीक्षते सर्वमिदं बिसृजते ।।१।। यद्वैसर्जिनानि जुहोति । स यदिदर्थ सर्व विसृजते तस्माईसर्जिनानि नाम तस्मायो- पिनतः स्यात्सोऽन्वारभेत याऽअन्यत्र चरेनाट्रियेत यदै जुहोति तदेवेदछ सर्व विसृजते ।। यदेव वैसर्जिनानि जुहोति । यज्ञो वै विष्णुः स देवेभ्य इमां विक्रान्ति विचक्रमे येपामियं विक्रान्तिरिदमेव प्रथमेन पदेन पस्पाराथेदमन्तरिक्ष द्वितीयेन दिवमुचमेनैताग्वेष एतस्मै विष्णुर्यज्ञो विकान्ति विक्रमते यज्जुहोति तस्माद्वैसर्जिनानि जुहोति ॥३॥ सोऽपराहे येदिछस्तीा । अर्धनतं प्रदाय सम्प्रपद्यन्तऽइध्ममन्यादधत्युपयमनीरुप- कल्पयन्त्याज्यमधिश्रयति सुचः संमार्युपरथे राजाने यजमानः कुरुनेऽथ सोमक्रयायै पदं जघनेन गार्हपत्यं परि किरति पदा वै प्रतितिष्ठति प्रतिष्ठित्याऽएव ॥४॥ जो दीक्षा लेता है यह सब यो दीक्षित करता है। क्योंकि वह यज को दीक्षित परता है। यह यश ही सब कुछ है । जिरा यज्ञ के लिये उसने दीक्षा ली थी उसको समास फर मानो वह मयको युक्तः पर देता है ।।१।। सर्जित श्रानि इमलिये दी जाती है । चूँकि यह इस राब का विसर्जन करता है इमलिये इसका नाम वैसर्जिन है । इसलिये जिस किसी ने प्रत लिता हो कर पीछे से ( यज- मान यो) हुये । यदि यही जाना हो तो न राही । जब यह पाहुति देता है तो सत्र या विसर्जन परता है ॥२॥ थैमान पाहुनियों को दी जाती हैं ? या विष्णु है । उस (विष्णु) ने देयों के लिये इम पिकान्ति ( शक्ति) को विना अर्थात् प्राप्त किया, जो इस समय उनकी प्राप्त है । परले पद से इग (भूलोक ) को, दूसरे से अन्तरिक्ष को, अन्तिम से द्योलोक पोसी विमान्ति को यश यजमान के लिये प्रान फराता है जब यजमान यश करता है। इसीलिय वैसर्जिन चाहुनियाँ दी जाती है ॥३॥ एका तीसरे पहर थेदी में कुश रसात फे दूध का श्राधा भाग यजमान और उसकी ग्नी पी देवर शाला में श्रात है, मनिभा पो मने हैं और उपयमनी को बनाते हैं। (अध्ययुगी यो ( गाईपत्य की ) श्री पर रता है । मुन् को मांजना दे ! यजमान गोम राजा यो अनी गोद में लेना है। अपयु मोम-गौ के पद सी रेणु को गारपत्य के पार पपना १ मिमारे उमरी प्रतिष्टा ।। स्योंनि पैरों में हो तो प्रतिमा होती है (श्रादमी 1) पवन ही बरा होता है) 11|| ०३.६.३.५ गोमयागनिरूपणम् तदके । चतुर्धा कुन्ति यन्नाहवनीयमुद्धरन्ति तासूपयमनीषु चतुर्भागमक्षं चतुर्भा- गणोपाजन्येतासूपयमनीषु चतुभार्ग जघनेन गार्हपत्यं नतुर्भागं परिकिरति ।।५।। तदुतवा न कुर्यात् । सार्धमेन परिफिरेजयनेन गार्हपत्यमोत्याज्यं चतुर्य होते जुहा चोपति च गृहाति पञ्चगृहीतं पृपदाच्यं ज्योतिरसि विश्वरूप विश्वपा देवाना23 समिदिति वैश्वदेव हि पदाज्यं धारयन्ति सुचो यदा प्रदीप्त इध्मो भवति ।।६।। अम जुहोति । ख9 सोम तकृयो द्वेपोभ्योऽन्यकृतेभ्य उरु यन्तासि वरूषण स्वाहेति तदेतेनेयास्या पृथिव्या प्रतिष्ठायां प्रतितिष्ठत्येतेने लोकच स्पृणुते ।।७।। अथाप्तने द्वितीयामाहुति जुहोति । जुपाणोऽनप्तुराज्यस्य वेतु स्वाहेत्येष उ हैवैत- दुनाच रक्षोभ्यो वै विभमि यया मान्तरानाष्ट्रा रक्षासि न हिनसन्ने मा कनीया समेय यभात्कृत्वातिनयत स्तोऊमेर स्तोको ह्यातुरिति तमेकनीयाश्रसमेव बधात्कृत्वात्यनयनस्तोक- कुछ लोग (इस रेण के ) चार भाग करते हैं । चौथाई भाग को उस उपयमनी में रखते हैं जहाँ से ग्राहननीय लेते हैं । चौथाई भाग प्रक्ष मे लगाते हैं । चौगाई भाग को श्रामीधीय अग्नि की) उपयमनी पर रखते हैं और एक चौथाई को गाईपत्य के पीछे पेक्ते हैं ॥१॥ परन्तु ऐसा नहीं करना चाहिये । उसको विल्कुल गार्हपत्य के पीछे ही फेंफ्ना चाहिये। घी को साफ करके जुहू और उपभृत मे चार चमचे लेता है । पृषदाज्य ( जमे हुये पो) को पॉच चमचे इस मन से-'ज्योतिरमि विश्वरूप विश्वेषा देवाना समित्' ( यजु० ५।३५) । 'तू पिश्वरूप ज्योति है, सन देवताओं की समिधा या वाला' । क्योंकि पृपदाज्य गय देवों का है । जब ई धन प्रदीप्त हो जाता है तो सुचों को रसते हैं ॥६॥ अब यह याहुति देता है-विधं सोम तनूभ्यो द्वेपेभ्योऽन्यकृते पऽउस्यन्तासि वस्थय स्वाहा' ( यजु० ५।३५)! हि सोम, तू शरीरों को कष्ट देने वाले दूसरों द्वारा किये हुये द्वेगों रो पचाने वाला है। बहुत प्रकार से नियन्ता है। तू हमारे यज्ञ रूपी घर की रक्षा कर' । इस प्रकार वह इस पृथ्वी पर प्रतिष्ठा लाभ करता है और इस लोक को प्राप्त परता है ॥७॥ अब वह अप्तु (अर्थात् तीब्रगामी ग्रोम) के लिये दूसरी पाहुति देता है- 'शुगणोऽअप्नुराज्यरस येतु स्याहा' ( यजु० ५॥३५)। 'तेज सोम हमारे धो को स्वीकार परे । उस ( मोम ) ने दी तो कहा था कि 'मुझे राक्षसों से मय लगता है कि दुष्ट रादास मुझे मार्ग में हानि न पहुँचायें । इसलिये मुझे छोटा करके ले चलो कि मैं उनके वध के लिये अनि मूचम हो जाऊँ। मुझे बूंद के रूप में ले चलो। क्योंकि बूंद अप्तु अर्थात् तेज होती हैं। इमलिये भरे लिये अनि सूक्ष्म कसे वह गनमो के डर से उसको बूंद के भर में लोहे क्योंकि द तेज होती है। इसीलिये पद तेज भोर र लिये दूमरो पाहुति माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० ३.६.३.८-११। मेव स्तोको ह्यप्तू रक्षोभ्यो भीया तस्मादप्तरे द्वितीयामाहुतिं जुहोति ||८|| उद्यच्छन्तीमम् । उपच्छन्त्युपयमनीरथाहामये प्रह्रियमाणायानुवहि सोमाय प्रणीय- मानायेति याग्नये पहियमाणायानुवहिति खेन व्यान् ॥६॥ श्राददते मानण: । द्रोणकलशं वायव्यानीध्मं कार्यमयान्यरिधीनाश्चयाल प्रस्तर- मेक्षन्यो विधृती तद्वहिरुपसंनदं भवति धपाश्रपरयो रशनेऽश्ररणीऽअघिमन्धनः शकलो पणो तत्समादाय प्राञ्च आयन्ति स एप ऊर्यो यज़ पति ॥१०॥ तदायत्सु वाचयति । अग्ने नय सुपथा रायेऽअस्माविश्वानि देव धयुनानि विद्वान् । युयोध्यम्मन्जुहुराणमेनो भूयिष्ठा ते नम उक्लिं विधेमेत्यग्निमेनैतत्पुरस्तात्कगेत्यभिः पुरस्ता- भा'ट्रारक्षा म्यपध्नन्नेत्यया भयेनानाप्टेणे हरन्ति तऽआयन्त्यागच्छन्त्याशीघ्र सिंद- धाति ॥११॥ स निहिते जुहोति । ययं नोऽअग्निर्वरिवस्कृणो त्वयं मृधः पुर एतु अभिन्दन् । देता है । रह जलती हुई समिधा को उठाते हैं और उपयमनी पर रहते हैं । तर रद्द होता मे कहता है, लिये जाती हुई अग्नि के लिये मन गोल'। या 'लिये जाते हुये सोम व लिये'। परन्तु ऐसा पहना चाहिये कि 'लिये जाती हुई अग्नि के लिये II अन वह ( सोम कुचलने थे ) पत्थरों को, द्रोण फ्लश यो, वायव्यों को ( लकड़ी को ड़ियों को 'यायन्य' कहते हैं)। (बीम ) समिधानों को, वार्णण्य लरही की परि- थियों को, अश्वपाल धाम के प्रस्तरों को, ईप की विधृतियों को लेता है। कुश को उसगे याँधते हैं । दो पाश्ररणी (फार्मण्य लम्हो की शलागायें जिन पर भूनते हैं ), दो रम्मियाँ, दो अरगी, अधिमयन लाही, दो नृपम इन मा को लेकर वह याग (ग्रामीभ तक) जाते हैं। इस प्रकार श ऊँचा उठता है ।।१०|| जन वे धागे चलते है तो वह (यजमान से ) यह बनवाना है-'श्रमे नय मुरथा गयेऽग्नम्मान विश्वानि देव यानानि पिदान् । गुयो यम्मानुरागमेनो भूयिटा ते नमऽर्ति धिम' (या० ५॥३६, • IEE)। 'हे अनि देर, जो नगर यमों को जानना है, हमको भन के लिये टी मार्ग पर गन्ना | हमको बहसाने वाले पार से बना । हम तेरी पाव प्रार्थना करते । इस प्रकार रह शनि यो यागे वरना है। अनि ही दुष्ट राक्षसों को मारती ची। ये उसमे भयरहित और शनि-रहित गार्ग में ले जाते हैं । ने चलते है और ग्रामीन ता रचते हैं, और अपयुं प्राप्नीभ कुण्ड में अग्नि देना है॥१ घर पर का प्राणी है इस मंत्र से-'अय नोऽग्नि गरिसोराय ZN. पुर पणाममिलन । श्रय याजाम् जया या गाताप शन जगा नई गाण' रसात (पा.)। यह अग्नि हमारे लिए चारा मार्ग बना। मामों को मदना ४६० प०.६. ३. १२-१५ । सोमयागनिरूपणम् अयं वाजान्जयत वाजसातारयण शत्रन्जयतु जाह पाण- रसाहेति तदेतेनैवेतस्मिन्नन्तरिक्ष प्रतिष्ठाया प्रतितिष्ठत्यतेनेत लोकय स्पृणुते ॥१२॥ तदेव निदधति मागण: । द्रोणकलशं पागध्यान्यथेतरमादायायन्ति तदुत्तरेणाहब नीयमुपसादयन्ति ॥१३॥ प्रोक्षणीरथ्वीरादत्ते । स इध्यमेाय प्रोक्षत्यथ वेदिमथास्मै यहि प्रयच्छन्ति तत्परतानाध्यासादयति तत्प्रोक्ष्योपनिनीय विस्रथ्म्य मन्थिमाश्यवालः प्रस्तर उपसनद्धो भगति त गृहाति गृहीला प्रस्तरमेर दहिम्तृणाति स्तीा नहि. याम॑र्यमया परिदधाति परिधाय परिधीन्समिधातम्यादधातभ्याधाय समिधौ ॥१४।। श्रथ जहोति । उरु रिप्णो विक्रमस्वोरु क्षमाय नरकृधि । घृतं घृतयोने पिर प्रप यज्ञपति तिर स्वाहेति तदेतेनौतम्या दिवि प्रतिष्ठायां प्रतितिष्ठत्येतेने लोक स्मृणुते यदेतया जुहोति ।।१५ यदेव वैष्णव्यऽर्चा जुहोति । कनीयायसं वाऽग्नमेतधात्कृत्वात्यनेषु स्तोकमेव हुया यागे चले । अन्न-सेवन में यह अनों यो जीते, वेग से आगे बढ़कर वह शतुओं को जीते। इसके द्वारा यह अन्तरिक्ष में प्रतिष्ठा को माप्त करता है और उस लोक को प्राप्त करता है ॥१२॥ वह सोम कुचलने के पत्थरों, द्रोण फ्लश और वायों को उसी स्थान पर रख देते हैं, और चीजों को लेकर वे आगे चलते हैं और ग्राहयनीय रे उत्तर में रख देते हैं ॥१३॥ अश्वयु प्रोक्षणी को लेता है। पहले समिधा पर जल छिड़कता है, फिर वेदी पर । तब वे उसको कुश दे देते हैं । वह ( इस कुश) को इस प्रकार रखता है कि गाँठ पूर्व की योर रहे । तब उस पर जल लिड़कता है। जो जल बचा उसे कुशों की जड़ पर छिड़क पर और गाँठ को खोलकर अश्वपाल घास के प्रस्तर को कुश से बाँध कर यह उसको लेता है और प्रस्तर को लेकर कुशा की एक तह बिछा देता है । कुश को बिछाने के पश्रात् कार्मय की परिधियाँ को आग पर रखता है। परिधियों को रखकर दो समिधानों को रखता है और दो समिधानों को रखकर-||१४|| इस मन से ग्राहुति देता है-उर विष्णो विक्रमस्वोरु क्षयाय नस्कृधि । प्रत धून योने पिन प्र यशपति तिर स्वाहा' ( यजु० ५।३८)। 'हे विष्णु पैल फूट कर कदम भर । हमारे घर के लिये पैल पर स्थान दे। तू घृत को योने है, भृत पो। और यज्ञपति को यागे बदा'। इस प्रकार वह द्यौलोक मे प्रतिष्ठा प्राप्त कर लेता है और इस प्राहुति को देकर द्यौलोक की प्राप्ति कर लेता है ।।१५|| विष्णु सम्बन्धी मन से याहुति देने का अर्थ यह है कि इस प्रकार उन्होंने ( सोम को ) इतना सूक्ष्म कर लिया कि नाक्रमणों से बच सौ और बूंद के रूप में ले गये क्योंकि

r
2.०३. ६. ३. २०-२१ सोमयागनिरूपणम्
४६६
अथोपनिष्कामति । स्वाहा निर्वरुणस्य पाशान्मुच्य इति वरुणपाशे याइएषोऽन्त-
भैपति योऽन्यस्यासंस्तत्प्रत्यक्ष वरुणनिर्मुच्यते यदाह स्वाहा निरुणस्य पाशान्मुच्च-
ऽइति ॥२०॥
प्रथेत्याहननीये समिधमभ्याधाति । अग्ने व्रतपास्त्वे व्रतपा इत्यग्निहिं देवाना प्रत-
पतिस्तस्मादाहाने व्रतपास्त्वे ब्रतपा इति या ता तनूर्मय्यभूदेपा सा त्ययि यो मम तनूस्त्वय्य-
भूदियसा मयि । यथायथ नौ व्रतपते व्रतान्यनु मे दीक्षा दीक्षापतिरमथन्तानु तपस्त.
पस्पतिरिति तत् प्रत्यक्षमग्नेनिमुच्यते स स्वेन सतात्मना यजते तस्मादस्यानामन्ति मानुगो हि
भनति तस्मादस्यान नाम गृह्णन्ति मानुपो हि भवत्यथ यत्पुरा नाश्नन्ति यथा हविषोऽहुत-
स्य नाभीयादेवं तत्तरमादीक्षितरय नाश्नीयादथानाडूगुलीविसृजते ।।२१।। ब्राह्मणम् ॥ २
[६३.] ।
अब वह यह मनाश पदकर हरियान से निरल लाता है-'घाहा निर्घरुणस्य
पाशान् मुच्ये ( यजु० ॥३६ ) । 'मैं वरुण के पदों से छूटता हूँ' । जो दूसरे के मुँह में है
वह मानो वरुण के पदे मे हैं । इसलिये जब यह कहता है 'स्याहा निवरणस्य' इति तब
मानों यह वरुण ये फदे से छूटता है ॥२०॥
यत्र इस प्रकार पाहवनीय में समिधा को रखता है-'अग्ने घरापास्त्वे प्रतपाः'
( यनु० ५।४०)। 'हे मत के पालने वाले अग्नि, तुझ पर, हे व्रत के पालने याले' ।
अग्नि देवों का प्रतपति है । इसलिये कहा 'अग्ने ब्रतपा.' ग्रादि । अब कहता है-'या तब
तन्मयभूदेपा सा त्वयि यो मम तगूरत्वय्यभदियण, या मयि । यथायथ नौ मतपते प्रतान्यनु
गे दीक्षा दीक्षापतिरमत्तानु तपस्तपस्पतिः' (यजु०५४०) । 'जो तेरी सत्ता मुझमे थी वह
तुझमे हो । जो मेरी सत्ता तुझमे थी वह मुझमें हो । हे व्रतपने, हम दोनों के नत ठीर ठीक
हो गये । दीक्षा रे पति ने मेरी दीना स्वीकार कर ली। तप ये पति ने मेरा तप स्वीकार कर
लिया। इस प्रकार यह याग्नि से मुन हो जाता है और अपनी ही सत्ता से यज करता है।
नर यह उसका ग्रन साते है क्योकि अब वह मनुष्य है ! पर कर उसका नाम लेते हैं
क्याकि अब वह मनुष्य है। पहले यह इसमा अन्न नहीं खाते क्योंकि जब तक ग्राहुति न
पर जाय, हरि का भाग न पाना चाहिये । इसलिये दीक्षित का अन नहीं साना चाहिये ।
श्रम सह अंगुलियो को दीला कर लेता है ॥२१॥

माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० ३. ६.४, १-५। अध्याय ६-ब्राझ४ यूपं वक्ष्यणव्यऽर्चा जुहोति । वैष्णवो हि भूपस्तरमाद्वैष्णव्यऽर्चा जुहोति ।।१।। यवेव वैषणव्या जुहोति यज्ञो वे विष्णुर्यज्ञेनैवैतापमच्छति तस्माद्वैष्णाच्यऽर्चा जुहोति ।।२।। रा यदि सूचा जुहोति । चतुर्ग्रहीतमाज्यं गृहीत्या जुहोति या सरण सुरेणैवोपह- त्य जुहोत्युरु विष्णो विकगस्योरु क्षयाय नस्कृधि । घृतं घृतयोने पिच प्रम यज्ञपति तिर स्वाहेति ॥३॥ यदाज्य परिशिष्टं भवति । तदादत्ते यत्तदणः शस्त्रं भवति तत्तक्षादत्ते तऽआयन्ति स यं यूपं जोपयन्ते ॥४॥ तमेपमभिमृश्य जपति । पश्याद्वैष प्राड् तिष्ठन्नभिमन्त्रयतेऽत्यन्या२।। ऽअगो नान्यां २॥ ऽउपागामित्यतिन्यानेति नान्यानुप्रेति तस्मादाहात्यन्या२।। ऽगां नान्यो २।। उ- पागामिति 11५11 अर्याक् त्वा परेभ्योऽपिदं परोऽवरेभ्य इति । मध्येिनं परेभ्यो पश्चति यऽपतस्मा. यूप को पाटते हुये विपणु-गम्बन्धी ऋचा से ग्राहुति देता है। यूप विष्णु का है । मलिये विष्णु की ऋचा में याति देता है 11-11 या विष्णु की ऋचा से क्यों अातुति देता है ? यज्ञ ही विष्णु है । इस प्रकार यश के द्वारा ही यूग तक पहुँचता है । इगलिये विष्णु की ऋचा मे माहुति देता है ।।२।। यदि सन में ग्राहुति देता है तो चार चमचे को लेकर याहुति देता है। और यदि सुपा में ग्राहुति देता है तो युया से ही घी मे से थोड़ा भाग लेबर पाटुति देता है। इस मंत्र मे-'कर पिणो दिनमस्वोरु जयाय नरवधि । घृतं घृतयोने पिच प्रग्न यगपति तिर पाहा ( या ४१) यश तुम पृलो-फलो। तुम हमारे लिये विस्तृत घर बनायो। हे ना घर, घन पियो और यजमान को तारो ॥३॥ जोपी यन रहता है उमे ले लेता है। जो श्रीजार बदई का है उसे बढ़ई ले लेता है। अघ पर चलते हैं। और जो लरकी यूपके लिये निश्चित की जाती है-॥४॥ उगो इस मंत्र का जाप करते हुये छूने हैं । यह पीछे मुड़े होकर श्रीर पूर्व की ओर मुंद पर, उनको नगपार करते है-'अत्यन्याँ २७ अंगां नान्या २ऽउपागाम् (य. ५१४२), 'मैं दूगर्गे को छोड़ पाया । म दूसरों के पास तक नहीं गया' । यस्तुनः यह दूसरी योघोद आता और उन पाम तक नहीं जाना दमनिये यह कहता मिश्रन्याया' इत्यादि। 'नारमा परम्मोऽविद परीजागेभ्यः' ( यJ० ५१४२) । 'मलो मैने दर चीजों का० ३.६.४६१०॥ सोमयागनिरूपणम् खगञ्चो भवन्ति परोऽवरेभ्य इति परो ह्येनमवरेभ्यो वृश्चति यऽप्तस्मादर्वाञ्चो गान्ति तस्मादाहावित्वा परेभ्योऽविद परोऽनरेभ्य इति ॥३॥ त खा जुपामहे देव वनस्पते देवयज्यायाऽइति । तद्यथा रहूना मध्यात्साधरे कर्मणे जुपेत स एतमनास्तस्मै कर्मणे स्यादेवमेवेनमेतद्गहना मध्यात्साधरे र्मणे जुपते स एतमना ब्रश्चनाय भवति ॥७॥ देवास्ता देवयज्यायै जुपन्तामिति । तदै समृद्ध य देवा साथवे कर्मणे जुपान्तेत स्मादाह देयास्त्या देवयज्यायै जुषन्तामिति ॥८॥ अथ स्रवेणोपस्पृशति । निष्ण त्वेति वैष्णवो हि यूपो यज्ञो वे विष्णुर्यज्ञाय ह्येन वृश्चति तस्मादाह विष्णे त्वेति ॥ell अथ दर्भतरणकमन्तर्दधाति । ओषधे त्रायस्वेति वज्रो वै परशुस्तथो हैनमेप यन परशुन हिनस्त्यथ परशुना प्रहरति स्वधिते मैन हिसीरिति जो वे परशुस्तशा हैनमष उन परशुर्न हिनस्ति ॥१०॥ स य प्रथम शक्लमपच्छिनत्ति । तस्मादने त वाऽअनक्षस्तम्भ वृश्चेदुत खेनम- से निकट और निकों से दूर पाया' । यस्तुत जब वह इसको फाटकर गिराता है तो जा दूर हैं उनकी अपेक्षा निकट गिराता है और जो निकट हैं उनकी अपेक्षा दूर गिराता है। इस लिये कहता है 'अर्वा त्या' इत्यादि ॥६॥ 'त त्या जुषामहे देव वनस्पते देवयज्यायै' ( यजु० ५।४२)। 'हे वनस्पत, देयों र य क लिये हम तुझको पसन्द करते है। जैसे किसी अच्छे काया य लिय पर पदाथों म से एक को घाट लेते हैं और वह छटा हुआ पदार्थ उत्तमता से उस कार्य को सम्मादित करता है इसी प्रकार इस वृक्ष को कई वृक्षा ग स शुभ कर्म लिय छाँरते हैं । और यह वृक्ष कारने के लिये उपयुक्त होता है ।।७।। 'देवास्या देवयज्यानै जुपन्ताम्' ( यजु० ५४२)। 'तुझको देव देवताला यश कलिय पसन्द करें । जिसको देवतागण किमी साधु कर्म य लिय पसन्द कर लते है यह अवश्य ही सफल होता है इसलिय कहा 'देवास्त्वा' इत्यादि ॥८॥ अब यह सुना से उसको छूता है-'पिप्णवे ला' (यजु० ५१४२) । 'विष्णु ने लिय तुझो'। विष्णु का यूप है । विष्णु यज्ञ है। यश के लिय ही उमको कारता है, इगलिये रहता है 'विमावे' 10 अब यह शैच म एक दर्भ रस देता है-'योपथे कायरस' ( या ५२) श्रीपथ, तू चना' । परशु गन्न है। इस प्रकार यह वन परशु उमको हाल नहीं पहुंचाता । अब पशु से मारता है 'सधिते मैनदिछमी' (47० ५४२) । 'द परशु दमको न पारपणु पन है। पर तु रह परशु रन बम प्रहार उमे हानि नहीं पहुँचाना ॥१०॥ पाला गौरी जो याग्ना 31 अलग रख देता है। उनसे इस प्रसार माध्यन्दिनीय शवपथवाझणे कां० ३.६.४, २१-१४ ॥ नसा वहन्ति तथानो न प्रति बाधते ||११|| त प्राचं पातयेत् । प्राची हि देवाना दिगथोऽउदञ्चमुदीची हि मनुष्याणा दिगथो प्रत्यञ्चं दक्षिणाय त्सेनि दिशः परिविवाधिपतया चै दिक पितृणा तस्मादेनं दक्षिणायै दिशः परिघियाधिपेत ॥१२॥ त प्रच्यामानभनुमन्त्रयते । या गा लेसीरन्तरिक्ष मा हिरासीः पृथिव्या सम्भवेति वो वाऽएप भवति य गाय वृश्चन्ति तस्माइनात्प्रच्यामानादिमे लोकाः सरेजन्ते तदेभ्य एवेनमेतल्लोकेभ्यः शमयति तथेमा लोकाञ्छान्तो न हिनस्ति ॥१३॥ स यदाह ! या मा लेसीरिति दिव मा हिरासीरित्येवैतदाहान्तरिक्षं मा हिशुसी- रिति नान तिरोहितमिवास्ति पृथिव्यासग्भगति पृथिव्या संबानीपेत्येवैतदाहाय हि त्या म्वधितिस्तेतिजान• प्रणिनाय महते सोमगायेत्येप होनथ स्वधितिरतेनमानः प्रण यति ॥१४॥ अथाननगमभिजुहोति । नेदतो ना'ट्रारक्षाथगनृत्तिष्ठानिति वनो याऽाज्य पाना चाहिये कि धुरे यो हानि न पहुँचे । चूंकि यह गाड़ी म ले जाते हैं । इमलिये ऐमा परने मे गाड़ी में कोई समारट नहीं होती । ( अर्थात् वृक्ष यो वाटते समय नीचे से काटना गाहिये जिससे गाड़ी उम ढूंठ के ऊपर से निकल सके और गाड़ी का धुरा श्रटय न जाय)॥१२॥ उसको पूर्व यी और गिराये क्योंकि पूर्व देवों की दिशा है । या उत्तर की ओर वाकि उत्तर मनुष्यों की दिशा है । या पश्चिग की ओर । परन्तु दक्षिण की और गिरने से पचाना चाहिये क्योकि दक्षिण पितरो की दिशा है । इगलिये दक्षिण की ओर गिरामा नया नादिय ॥१२॥ उग गिरते ढुंये नन को मम्मी पन कर यह मा पढे-'यामा लेगीर-तरिक्षा मा हिमाः पृषि या गाभव' (यनु० ५४३)। 'योलोफ पो माछील, अन्तरिक्ष को हानि गा पा । पी में मिT | जो वृक्ष यूप के लिये पाया जाता है यह यन्त्र हो जाता है । गरम मे यह लोक याँर जाते हैं । इसलिये यह र प्रकार इन लोगों के लिये उनको शा7 फरला है । इस प्रकार शान्त हुश्रा १६ इनको हानि नहीं पहुँचाता ||१३|| 'मा मा लेगी' या तारार्य है। योलोर को हानि न पहुँचा। 'अन्तरिक्ष मा दिय, गी. तोपत्र । मिया मम्भव' मे मतलर रितु पृधिधीरे शाल दो | ARL REETराभिरिति नाग. प्रणिनाय गहने गीभगाय' (या. ५१४३)। हमनेन परशु जोय गोमाग में निगे पागे पटाया है । ग्याकि यह ने उदासीनी नामको भाग को पढ़ाती है | यर एंट पर ग्रामीदार चांगे दुष्प गतम | पी पम है। सीपी मे दुष्ट गतमा गो गया। इमार दुष्ट रासग सगे गे उतार

३. ६.४.१५-२२ ।
सोमयागनिरूपणम्
तबन्ने वैतन्नाष्ट्रा रक्षार्थस्यवबाधते तथातो नाष्ट्रा रक्षाऽसि नानूतिष्ठन्त्यथो रेतो वाऽा-
ज्यं तदनस्पतिप्वेवैतद्रेतो दधाति तस्माद्रेतस अावश्चना(नस्पतयोऽनु प्रजायन्ते ॥१५।।
स जुहोति । अतस्त्वं देव वनस्पते शतपल्शो विरोह सहसवल्शा वि वय
रहेमेति नात्र तिरोहितमिवास्ति ॥१६॥
तं परिवासयति । स यावन्तमेवाग्रे परिवासयेत्तावास्यात् ॥१७॥
पञ्चारलि परिवासयेत् । पाडतो यज्ञः पाडतः पशुः पञ्चऽर्तवः सम्वत्सरस्य तस्मा-
त्पञ्चारनिं परिवासयेत् ॥१८॥
पडरलिं परियासयेत् । षड्वाऽऋतयः संवत्सरस्य संवत्सरो बज्जो वनो यूपरतस्मा-
त्पडरत्निं परिवसायेत् ।।१६
अष्टारनि परिवासयेत् । अष्टाक्षरा वै गायत्री पूर्वार्धा वै यज्ञस्य गायत्री पूर्वार्ध एप
यज्ञस्य तस्मादटारलि परिवासयेत् ।।२०।।
नवारलि परिवासयेत् । त्रिवृदै यज्ञो नव वे निवृत्तस्मानपारनि परिवासयेत् ।।२१।।
एकादशरत्नि परिवासयेत् । एकादशाक्षरा वे त्रिष्टुम्बखिष्टुन्वनो यूपस्तस्मादेका-
दशारनि परिवासयेत् ॥२२॥
नहीं होते । या घी वीर्य है । वह इस प्रकार वृक्ष को वीर्य-युक्त करता है, और उस ढूँठ के
वीर्य में से वृक्ष उत्पन्न होते हैं ॥१५॥
इस मंत्र से आहुति देता है-'श्रतस्त्वं देव वनसते शतवल्यो विरोह सहस्वल्शा
वि वय७ रुहेम' ( यजु० ५१४३ )। 'हे वनस्पते, त् इसमें से सौ कुल्हों वाला होकर उग,
और हम हजार कुल्हे वाले होकर उगे । यह स्पष्ट है ॥१६॥
अत्र यद उसे काटता है। जितना पहले काटा जाय उतना ही रहने देना
चाहिये ॥१७॥
पाँच हाय (अरलि) भरके काटना चाहिये । यज्ञ पाँच अंगों वाला है । पशु भी
पाँच अंगों वाला है। साल में ऋतुर्य भी पाँच दोती हैं। इसलिये पाँच हाय का काटना
चाहिये ॥१८॥
या हः हाल भर पाटे । वर्ष में छः ऋतुयें होती हैं । यर वन है । यूप वन है।
इसलिये छः हाय का काटना चाहिये ॥१६॥
या पाठ हाग भर काटे । पाठ अपर की गायत्री होती है । गायत्री यश का पूर्वाध
है।इसलिये श्राट हाथ भर काटे ॥२०॥
यानी हाय या काटे 1 यश तीन-श्रग याला होता है । और नौ तीन-नगो बाला
है। इमलिये नीरा या पाटे ॥२१॥
या ग्यारह हाप का पाठे । विष्टुप् में ११ अन्नर होते हैं । निम्दर वन है। यूप भी
पहै । इमनिये ११ हाय का फाटे ॥२२॥

माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मणे कां०३.६.४.
२३-२७१
दादशारनि परिवासयेत् । द्वादश वै मासाः संवत्सरस्य संवत्सरो पनो वनो यूप-
स्तस्माद्द्वादशारनि परिवासयेत् ॥२३॥
त्रयोदशारनि परियासयेत् । त्रयोदश वै मासाः संवत्सरस्य संवत्सरो वजो पन्नो
यूपम्तस्मात्नयोदशारनि परिवासयेत् ॥२४॥
पञ्चदशारत्नि परिवासयेन् । पञ्चदशो वै वो वनो यूपस्तस्मात्पञ्चदशारनि
परिवासयेत् ||२५॥
सप्तादशरनिर्वाजपेयपः । अपरिमित एवं स्यादपरिमितेन वाऽएतेन बनेण देवा
अपरिमितमजयन्तथोऽ एवैप एतेन वजेरणापरिमितेनेवापरिमितं जयति तस्मादपरिमित एव
स्यात् ।।६।।
स वा मष्टाधिर्भवति । अष्टाक्षरा वै गायत्री पूर्वार्धा वै यज्ञस्य गायत्री पूर्वार्ध एप
यज्ञस्य तम्मादष्टानिर्भवति ।।२७॥ बायणम् ॥३ [६.४.] पाठोऽध्यायः ॥ [२१] ।
या बारह हाथ भर काटे । माल मे बारह माग होते हैं । वर्ष यज्ञ है । यूप भी बन
है। इसलिय मारह हाय का काटे ॥२३॥
या तेरह हाय का काटे । वर्ष में तरह मारा होते हैं । वर्ष वज है । यह यूप वन है।
इमलिये तेरह हाथ भर का काटे ||२४||
या पन्द्रह हाय का काटे । पन्द्रह बज है । यूप भी वन है । इसलिये पन्द्रह हाय का
काटे ॥२५॥
वाजपेय यश का गूप १७ हाथ का होता है। या यह अपरिमित या बे-नपा हो ।
चनपे बन से ही देवों ने बैनपे (अपरिमित ) को जीता। इसी प्रकार अपरिमित बज्र के द्वारा
यारिमिन को जीतता है। इसलिये यह अपरिमित भी हो माता है ।।२६।।
बद श्राट-योग का होता है। गायत्री में श्राट अक्षर होते हैं। गायनी यश का
गंध है । यह यूप यश का पूर्वार्ध है। दगलिये इसको पाट-योण ना होना चाहिये ॥२७॥

अध्याय ७-ब्राह्मण १ अम्रिगादत्ते । देवस्य ला सवितुः प्रसवेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामाददे नार्यसीति समान एतस्य यजुपो बन्धुर्योपो वाऽण्पा यदमिस्तस्गादाह नार्यसीति ॥१॥ अथापट परिलिसति । इदमहल रक्षसा ग्रीवा अपिकृन्तामीति वज्रो याऽअग्नि श्रेणैतलाष्ट्राणा, रक्षसा ग्रीवा अपिकृन्तति ॥२॥ अथ सनति । प्राञ्चमुकरमुकिन्त्युपरेण समायापट सनति तदोण प्राञ्च यूप निदधात्येतापमानारिण नहीं प्रयपरिष्टादधिनिदधाति तदेवोपरिष्टायपशरलमधिनिदधाति पुरस्तात्पार्श्वतश्चपालमुपनिदधात्यथ यवमत्य प्रोक्षण्यो भवन्ति सोऽसार पन्धु ।।३।। स ययानावपति । सवोऽसि यायास्मवेपो यायारातीरिति नान तिरोहितमिमा- स्त्या प्रोक्षत्येको वै प्रोक्षणस्य मधुर्मेध्यमैतसरोति ।।४।। स प्रोक्षति । दिो त्यान्तरिक्षाय वा पृथिव्यै लेति यन्नो वै यूप एपा लोकानाम- इस मनाश को पदकर खुरपी (अभ्रि) लेता है-'देवस्य त्या सपितु प्रसनेऽश्विनी- बाहुभ्या पृष्णो हस्ताभ्यामाददे नार्यमा (यजु०६१)। देव सविता की प्रेरणा से अश्विनी को बाहुओं से, पूषण के दोनों हाथों से तुझको लेता है। 7 नारी है । इस यजु पा वही तात्पर्य है जो पहले का । अनि स्त्रीलिङ्ग है । इसलिये कहता है कि तू नारो है ।।१।। इस प्रकार (यूप व गाड़ने के लिये ) रायस सोदता है, इस मनाश से-'इद मह रक्षमा ग्रीयाऽपि तामि' (मनु० ६।१ ) । 'इससे में राक्षसों की गर्दने कारना है' । अभि या पुरपी वज़ है । इसी खुरपी रूपी घन से राक्षों की गर्दने फाटता है ।।२।। अब सीदता है और मिटी को पूर्व की ओर ५ देता है । श्रन इतना सूराख सोदता है जिमम यूप का नीचे का भाग समा सः । ग्रागे की ओर वह यूप को इस प्रकार रगना है कि पूर्व की और सिरा रहे । उतने ही बडे कुशो को उसके ऊपर रखता है । उसरे ऊपर यूप २ शक्ल को पता है। धागे उगल को चघाल रखता है । (चपाल यूपय ऊपर सिर 7 ममान रक्पा जाता है)। प्रोक्षणी में जौ होते हैं। इसका भी वही तापर्य है ॥३॥ द्वेषो यवया श्रा यह नो को नोता है ट्स मवाश को पढकर-'ययोऽसि यचयास्मट राती ' ( यनु० ६.१ ) । 'तू या है। हमसे द्वेष और शत्रुओं को दूर कर ( याय)। यह पाप है। अम यह जल छिड़कता है। जल छिड़कने का एक ही तात्पर्य है । अपांत् वह उमको यज्ञ के लिये पवित्र करता है ||४|| यह दम मन से जल सिचन करता है-'दिरे वातरिक्षाय ला पृथिव्यै स्या' ( यनु.

माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० ३.७.१.५८। भिगुप्त्याऽएपा त्या लोकानाममिगुप्त्यै प्रौक्षामीत्यौतदाह ।।५।। अथ याः प्रोक्षण्यः परिशिष्यन्ते । ता पाटेऽजनयति शुन्धन्ता लोकाः पितृपद- ना इनि पितृदेवत्यो वै का सातम्तमपैतन्मध्य कति का भय नहीं पि । प्राचीनापाणि चोदीचीनावाणि चामतृणाति पितृपदनमसीति पितृदेवत्य पाउअभ्यतनाति यशिरतातच स यथानिसात आपधिषु मितः स्यादेवमेताम्योप- धिषु मितो भवति । नथ यूपशकलं प्रास्यति । तेजो ह पाउपतहनम्पतीना याद्यासकलस्तस्माद्यदा बाह्याशकलमपतच्युअन्त्यथ गुप्यन्ति तेजो ह्येपामेतत्तयद्यपशकन प्राम्यति सत्तेजसं मिनरा- नीति नघदेष एव भाति नान्य एष हि यनुप्कृतो मेध्यस्तम्मापशानं प्रास्यति ॥८॥ स प्राम्यति । अमेणीरसि वानेश उन्नत गामिति पुरस्ताद्वाऽअम्मादेपोऽपडियने सन्मादाहापेणीरसि स्वारेश उन्नेतृणामित्येतस्य वित्तादधि वा ग्धारयतीत्यघि खैन तिष्ठति ६.)। योनीक के लिये तुमरी, अन्तरिन के लिये तुझो, पृपी के लिये तुझो । यूप बद्र है। इस काम को वह इन लोकों की रक्षा के लिये करता है। इसमे इममा तात्पर्य यह है कि मैं इन लोगों की रक्षा के लिये तुझको जल से सींचता हूँ ॥ul पोषाणी पात्र में जो जल बच रहता है उसको सूराग्व में डाल देता है, इस मनाश पो पटकर-शुन्धन्ता लोमा पितृपटना' (यनु०६१)। 'पितरों में रहने ये लोक शुद्ध हों। यह जो गट्टा खोदा गया यह पितरों के लिये था। इसलिये यह उमे पवित्र करता है। अम यह पूर्व की श्रोर, उत्तर की ओर सिरा फरसे कुश रखता है, इस मनाथ को पटकर-पितृपदनमामि' (यतु० ६३१) । 'तू पिवगैरे रहने का स्थान है। यह जी सोदा गया यद पितरों या था। माना यह नदों की मॉनि गार दिया गया। गोदानी गमा । इस प्रकार यह पृतों में ममान स्थापित हो जाता है । ( तात्पर्य यह है कि यूप जब गाड़ दिया गया तो वृक्षों के गमान हो गया) || प्रब यह यूप शक्ल को भीतर डालता है। यह जो बाहरी छाल होती है यह तृत का तेज होता है। इसलिये यह जो बाहर की गल को देते है मानों उरा तेनको मग देते हैं। शाकि यह उनका तेन है। यूप गुमान की भीना डालने श तात्पर्य यह फिर रोते77 साथ गाद माँ दुर्ग शेयो डालता अन्य को सौ नहीं? गस कारण यह है कि इसकी या मर पापर शुद्ध पा गरा। इगलिये ह यूप गुगल कोलता॥ सम मभाग गे पटयर डालता है प्रेगनम स्याँगाउन्भनगार' (प. ६.)। गुमाई। उन्लोगोंरे निये मुगमता से मिलने योगा या साल माम में काम करना, 'मि दादिप्रर को०३.७.१.१-१२ सोमयागनिरूपणम् नग्मादाहतस्य वित्तादधि त्या स्थास्यतीति ।। अथ सुवेणोपहत्याज्यम् । अस्टमभिजुहोति नेदधरतानाष्ट्रा रक्षाथस्युपोत्तिष्ठानिति यो वाऽभाज्य तदन्नणेतनाष्ट्रा रक्षास्यवबाधते तथाधम्तानाष्ट्रा रक्षार्थसि नोपोत्ति- छन्त्यथ पुरस्तात्परीत्योदड्जमीनो यूपमनप्ति स ाह यूपायाज्यमानायानुन हीति ॥१०॥ सोऽनक्ति । देवरत्वा सविता मध्यानयित्वति सविता देवाना प्रसविता यरमानो पागप निदानेन यद्यपः स वाऽइद मधु यदिदं कि च तदेनमनेन सर्वेण सम्पर्शयति तदम्मै सरिता प्रसरिता प्रसोति तस्मादाह देररत्वा सविता मधान रित्वति ।।११।। अब पालमुमयत प्रत्यज्य प्रतिमुञ्चति । मुपिप्पलाभ्यस्तोपधीभ्य इति पिप्पल११ हैरास्येतद्यमध्ये संगृहीतमिव भवति तिर्ययाऽइद वृते पिप्पलामाहत रा यदवेदछ सम्बन्धन नान्तरोपेनितमित्र तदेतत्तगति तस्मान्मध्ये संग्रहीतमिन भवति ।।१२।। मान्तममिष्टामनति । यतमानो नाऽनमिटा रस भाज्यभरमेनैतिद्यमानमनक्ति कहता है-एतस्य वित्तादधि त्या स्थास्यति' ( यजु०६०)। 'सावधान हो । यह तुझ पर खड़ा होगा। वस्तुतः यह उसी पर पड़ा होगा । इसलिये यह कहता है, 'एतस्य' इत्यादि ॥६॥ अन सुया से घी लेकर गड्ढे मे अाहुति देते हैं कि कहीं दुष्ट राक्षस उसको न सतावें । घी वज्र होता है । इस प्रकार वह यज्र से दुष्ट राक्षसों को भगाता है। इस प्रकार इष्ट राक्षस नीचे से नहीं उठते । अब वह परिक्रमा करो यागे की और उत्तराभिमुस चैठता है और यूप पर घी लगाता है। अब वह होता से कहता है, 'पी युक्त-यूप के लिये मन पद ॥१०॥ वह इस मनाश से घी लगाता है-देवस्त्या सविता सध्यानक्तु' ( यजु० ६।२)। सनिता देव तुझको मधु से युक्त करे। सरिता देवी का प्रेरक है, और यह यूप यजमान ही है । और यहाँ की यह सब चीजें मधु हैं । इस सत्र के साथ दस प्रकार से इराको सम्बन्धित करता है, और प्रेस सविता प्रेरणा करता है। इसलिये कहता है, 'देवस्या । मपिता' इत्यादि ॥११॥ अब वह चपाल को दोनो ओर से धी लाकर यूप के ऊपर रखता है यह पदर- 'मुपिप्पलाम्यस्त्वोषधीभ्य' (यजु ० ६।२)। 'अच्छे फ्लो युक्त मोषधियों के लिये' । क्योकि यह ( चपाल ) उसका पल ही है यह जो बीच म सिकुड़ा होता है । इसका कारण यह है कि वृक्ष पर पल दोनों ओर से जुड़ा होता है और डठल और फल के बीच का भाग सिकुड़ा होता है । इसलिये बीच म सुकड़ा होता है ॥१२।। जो भाग के सामने का भाग है उसम ऊपर से नीचे तक घी लगाता है । क्योंकि याग के सामने का भाग यजमान होता है और धी रस है । रा से वह यजमान को युक्त करता है । इसलिये वह भाग के सामने से भाग पर ऊपर से नीचे ता घी लगाता है।

४७८ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० ३.७.१.१३-१६ । तस्मादान्तमग्निशामनक्तपथ परिव्ययणं प्रतिसमन्त परिमृशत्यथाहोच्छीयमाणायानु. हीति ॥१३॥ स उम्ट्रयति । धामप्रेणास्पृक्ष यान्तरिक्ष मध्येनाप्राः पृथिवीमुपरेणादृर्थहीरिति पनो वे यूप एपो लोकानामभिजित्यै तेन वग्ने णेमाल्लोकान्त्रपृणुतऽसभ्यो लोकेन्यः सपत्ना. निर्भजति ॥१४॥ अथ गिनोति । या ते धामान्युश्मसि गमध्य यत्र गावो भरिशृङ्गा अयासः । अत्राह तदुरुगायस्य विष्णोः परमं पदमभारि भ्रीत्येतया त्रिष्टुमा मिनोति वजूनिष्टुव्यजी यूपरतस्मात्रिष्टुमा मिनोति ||१|| सम्प्रत्यप्रिमग्निष्टा मिनोति । यजमानो वाऽयमिष्टाग्निरु वै यज्ञः स यदग्नेरग्नि- प्ठाहलयेयलेध यजायजमानन्तस्मात्सम्प्रत्यग्निमन्निष्ठी मिनोत्यथ पर्यहत्यथ पर्यपत्य- थाप उपनिनयति ||१|| यथैरमभिपद्य वाचयति । विष्णोः कर्माणि पश्यत यतो प्रतानि पम्पशे । इन्द्रस्य युज्यः सखेति यज'बाऽएप पाहापीद्यो यूपमुदशिश्रियद्विष्णोपिजिति पश्यतेत्येतदाह यदाह अब वह यूप की पिंडी को उठाता है, यह कहकर, 'यूप के गाड़ने के लिये मन पद' ।।१३।। यह इस मन को पद पर उठाता है-'यामोग्णास्पृतऽग्रान्तरितं मध्येनाप्राः पृथिवीमुपरेणादीः 1 ( यजु० ६।२)। 'तूने अग्र भाग से द्योलोक को हुना, बीच के से अन्तरिक्ष को । पेरी मे तूने पृथ्वी को मुह कर दिया' 11१४|| नान वह गाड़ता है इस माश को पढ़ कर-'या ते घामान्युश्मसि गमध्ये या गाची मरि शाऽग्रयासः । प्रवाह तदुरुगायस्य विष्णो. परम पदमयभारि भरि' ( य० ६।३)। 'हम तेरे उन धामो में जाना चाहते हैं जिनमे तेज और बहुत से सींगों घाली गायें ( गूर्य की किरणें) रहनी है। वहाँ वस्तुतः विशाल विष्णु के परम पद की ज्योति अनेक प्रकार से चमकती है। (यहाँ 'गावो' का अर्थ गाय नहीं किन्नु रायं की फिरणे श्रीर ईश्वर की भक्ति है । अर्थात् एक से भौतिक प्रगश और दूसरे से यात्मिक प्रकाश का तात्पर्य है ) । इस निष्टुप् छन्द के द्वारा वह गाड़ता है । त्रिष्टुप् यन है और यूप पन्न है इसलिये त्रिष्टुर से राहगा दे ॥१५॥ जो गिरा मि के सामने था उसको यति की ओर कर देता है। क्योकि यजमान श्रमि के गम्मुप होता है और यन अग्नि है । यदि उस मिो का मुंह फेर दिया जाय तो यजमान या मुंह यज्ञ रो फिर आय इसलिये उसका मुँह अग्नि की ओर कर देता है। अब यह जगा चार्ग पोर मिट्टी दालना है और चारों ओर दबा दबाकर पानी को उस पर हाल देना है ॥१६॥ नव दमको छू पर यबमान में कहलयाना है-'विष्णोः यमर्माणि पश्यत यनो उतानि पराये । इन्द्रम्प गुज्य. मया' (यमु० ६४, पृ० १।२२।१६)। 'पिणु रे पमों को मा०३.७१.१७२१ । सोगयागनिम्पणम् विष्णोः कर्माणि पश्यत यतो नतानि पश्पशे । इन्द्रस्य युग ससेतीन्द्रो वै यज्ञस्य देवता प्पो यूपस्त थ्येन्द्र करोति तरमादाहेन्द्रस्य ययः ससेति ।।१७।। श्रय चपालमुदीक्षते । तद्विष्णोः परम पदथ सदा पश्यन्ति सूरयः । दिनी नन्तुगततमिति व पाष पाहापायो यूपमुदशिश्रियत्ता विष्णोनिनितिं पश्यतेत्तदाह यदाह तहिप्पो परम पद सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीर चक्षुगततामिति ॥१८॥ अथ परिव्ययति । अनमताय न्येन परिव्ययति तस्गादत्रेय परिव्ययति ।।१EL निहता परिव्यगति । निष्पन्न पशो बन्नं पिता माता राजागते तरतीय तस्मा निहता परिच्ययति ॥२०॥ स परिव्ययति । परिवीरसि परि ला देवीर्तिशा व्ययन्ता परीम यजमान रायो मनुष्याणामिति तयजमानयाशिपमाशास्ते यदाह परीम यतमान रायो मनुष्याणा- मिति ॥२१॥ अथ यूपशकलभवगृहति । दिवः सूनुरसीति प्रना हैयास्यैषा तस्मादादि यूपैकाद- देवो जिससे मत वर्षे हुये हैं । जो इन्द्र का उचित सखा है। । इन्द्र यज का देवता है । यूप विष्णु का है । उसको इन्द्र से युक्त करता है इसलिये कहा 'इन्द्रस्य' इत्यादि ॥१७) अब इरा मन को पदयर चपाल को देखता है-'तद् विष्णो. परम पदय सदा पश्यन्ति सूरय. दिवीव चक्षुराततम्' ( यजु० ६।५, मृ० १।२२।२०)। 'विष्णु के उस परम पद को बुद्धिमान लोग सदा देखते हैं जैसे विकसित गाँप सूर्य को'। क्योंकि निसने यूग लगाया उसने यज्र छोड दिया । जब वह कहता है 'तद् विष्णो' इत्यादि तब मानो यद यहता है कि विष्णु की विजय की ओर देतो ।।१।। अन वह कुश की रस्सी को (यूप के चारा ओर) बाँचता है, नगापन दबाने के लये ऐसा करता है। इसीलिये धोती को कमर मे बाँधते हैं। इसस या उसम अन रखता है। क्योंकि मन भी तो वहीं (पट म) रहता है। इसलिये वह (यूप की कमर ग) एएसी बाँधता हे ॥१६॥ वह तीन लपेट लगाता है। अन्न तीन भागों वाला है। पशु श्रम है। (पहला) माता, (दूसरा) पिता और (वचा ) जो पैदा होता है तीसरा है । इसलिय वह तीन लपेट लगाता है ॥२०॥ वह इस मन को पटवर तीन लपेट लगाता है-'परिवीरसि परि वा देवीविंशो ब्ययन्ता परीम यजमान गयो मनुष्याणाम् ( यजु० ६।६)। ' लिपग हुआ है। दिम्य लोक र लोग तुझे लपटें 1 मनुष्यो म यजमान धन से लिपग होवे' । जब यह कहता है, 'परीम यजमान' शादि तो मानों वह यतमान को आशीर्वाद देता है ।।२।। श्रय यह यूप शक्ल को प्रवेश कराता है, इस मन से-'दिर सूनुरम (य. ६६)। तू द्यौलोक का पुत्र ।। बलत का उमी की मन्तान है। इमनिये यदि ग्यारह

Vta
माध्यन्दिनीय शतपथनाहाणे
कां० ३.७.१.२२-२६ ।
शिनी स्मारवयं स्वमेवायगृहेदविपर्यास तरय हैपामुग्धानुनताप्रजा जायतेऽथ यो विपर्या-
समवगृहति न स्वयं स्यं तस्य हैया मुग्धाननुत्रता प्रजा जायते तस्माटु स्वछ स्वमेवा-
वगृहेदविपर्यास (२२॥
स्वर्गस्यो हेप लोकस्य समारोहणः क्रियते । यद्यपशकल इय, रशना रशनाये
यूपशकलो यपराकलाच्चपालं चपालात्स्वर्ग लोक, समभुते ॥२३॥
अथ यस्मात्स्वरुर्नाम । एतस्माद्वा एषोऽपच्छियते तस्यैतत्स्वमेवारुर्भपति तस्मा-
स्वरुर्नाम ||२४||
तस्य यनिखातम् । तेन पितृलोक जयत्यथ यदूर्व निसातादा रशनाय तेन मनुष्य-
लोकं जयत्यय यदूर्वथं रशनाया मा चपालात्तेन देवलोकं जयत्यय यदूधै चपालाद्-
इण्डएर मा याडगुल सा साध्या इति देशरतेन नेश लोक जयति सलोको रे साध्ये
देवैर्भवति य एवमेतद्वेद ॥२५॥
तं वै पूर्वी मिनोति । यो वै यूपो वज्रो दण्ड पूर्वार्ध नै दण्डस्याभिषध प्रहरति
पूर्वार्ध एप यज्ञस्य तस्मात्पूर्वार्धे मिनोति ॥२६॥
यूष हो तो हर एक में उसी या यूप-शपल (चीपुटी) लगाना चाहिये । ऐसा करने से
उसी सन्तान मूर्रा (मुग्धा) या अननुव्रता (न प्रत पालने वाली) न होगी। जो यूपों
में यूप शक्ल लगाने के समय उसी-उभी यूप की नीशुटी नहीं लगाता और गढबट कर
देता है, उस उममी सन्तान पूर्व और अननुवत होती है। इसलिये उस उस यूप में उमी
उमी की चिपुटी लगानी चाहिये ।।२२।।
जो यूप-शक्ल है यह स्वर्ग की भीदी है। यह इस प्रकार कि पहले तो रमी हुई।
फिर यूप शक्ल, फिर चागल । फिर नपाल से चदपर स्वर्ग लोक यो प्रास हो जाता
है ॥२३॥
मामा' नाम इसलिये है कि वह उभी में से काटी जाती है। या अर्थ
अपना' और 'श्रम का अर्थ है 'पाव' । इमगे मिलकर 'सम' हुया !१२४॥
जो नीचे गढ़ा हुश्रा भाग १ उमरी स्वर्ग लोर. की प्राप्ति पाता है और जो ऊपर
पाभाग उसमे रम्मी महित मनुष्य लोक यी माप्ति परता है। और जो रम्मी से ऊपर
'चाल है उमा देवलोक पो प्राप्त करना है। और चपाल से कार जो दो-तीन अंगुल
लाही होती है उसमें जो 'गाय देव' है उनके लोक को प्रात परता है। जो इस रहस्य
को गममा पद माप देवों या मलोक पन जाता है|२५||
पद पर यो स . पूर्वाप में लगाना है। यूर यम है। दार पर है। जब कोई
पापी माना है तो अभाग पो एका पर मारता है । यह यग या पूर्ण है। इसीनिये
पूर्भ में मूर को लगाता है ॥२६॥

मा० ३.७. १. २७-३१॥ सोमयागनिरूपणम् यतेन वै देवाः । इमां जिति जिग्युर्यपामियं जितिस्ते होचुः कथं न इदं मनुष्यरन- भ्यारोप, स्यादिति ते यशस्य रसं घीत्वा यथा मधु मधुकृतो निर्धयेयुर्विदुह्य यह यूपन योपयित्वा तिरोऽभवन्नथ यदेनेनोयापयंस्तस्माद्यपो नाम पुरस्ताद्वै प्रज्ञा पुरस्तान्मनोजवरत- स्मात्पूर्वार्धे मिनोति ॥२७॥ स वाऽनष्टानिर्भवति । अष्टातरा वै गायत्री पूर्वार्धो वै यज्ञस्य गायत्री पूर्वार्ध एप यज्ञस्य तस्मादशानिर्भवति ॥२॥ तथह स्मेतं देवा अनुप्रहरन्ति । गथेदमप्येताँकेऽनुप्रहरन्तीति देवा अकुर्वनिति ततो रक्षाऽसि यज्ञमनूदपिबन्त ।।२।। ते देवा अध्वर्युमवत् न् । यूपशकलमेव जुहुधि तदहैप स्वगाकृतो भविष्यति तथा रक्षासि यज्ञं नानृत्पास्यन्तेऽयं वे वन उद्यत इति ॥३०॥ सोऽश्वर्युः । यूपशकलमेवाजुहोत्तद्हैप स्वगाकृत आसीत्तथो रक्षासि यह नानू- दपियन्ताय वै वज्र उद्यत इति ॥३१॥ तयोऽ एवैप एतत् । युपशकलमेव जुहोनि तदहैप स्वगाकृतो भवति तथोरक्षार्थसि यर के द्वारा देवों ने विजय प्राप्त की जो इनको प्रात है। उन्होंने कहा कि इस अपने लोक को किस प्रकार ऐसा बनायें कि मनुष्य न या सफें। उन्होंने यज्ञ का रस चूस लिया जैसे मधु-मक्खियाँ मधु को चूसती हैं । और यश को यूप के चारों ओर बखेर कर (योपयित्वा ) छिप गये | चूँकि उन्होंने इसको यूप द्वारा (उपापयन) बग्वेरा इसलिये इमका नाम यूप पड़ा । बुद्धि अनभाग में होती है। मन का वेग भी अग्र भाग में होता होता है । इसलिये यह उसको 'अग्र भाग' में लगाता है ॥२७॥ वह अष्ट-कोण वाला होता है । गायत्री छन्द के पाठ अक्षर होते हैं और गायत्री यज्ञ का पूर्वार्ध होती है । यह भी चूँकि यज्ञ का पूर्वार्ध है इसलिये वह उसको अष्टकोण घाला बनाता है ॥२८॥ एक बार देवों ने इसको (प्रस्तर को भाग मे) पीछे से फेंका था, इसका अनुसरण करते यह भी पीछे से पेंक देते हैं, क्योंकि देवों ने ऐसा किया था। इसलिये राक्षसों ने यज्ञ को देवों के पीछे पिया ॥२६॥ देवों ने अध्वर्यु से कहा, 'केवल यूप-शक्ल की पाहुति दे'। इससे यश सफल हो बायगा । और राक्षस उसमें न आवेगे यह सोचकर कि यह यप रूपी वन खड़ा हो गया है ॥३०॥ तय अध्ययु ने यूप-शकल की आहुति दी, और यजमान सपाल हो गया। इसके पीछे राक्षस यज्ञ को न पी सके । यह सोचकर कि यह एक वन खड़ा हो गया है ॥३१॥ इसी प्रकार वह यूप-शक्ल की ग्राहुति ही देता है। यजमान इससे साल दो जादा है। राक्षस यज्ञ को नहीं पीने पाते, यह सोचकर कि यह तो वन खड़ा हो गया है।

माध्यन्दिनीये शवपादाणे का०, ३.७.२.१.२॥ गज नानृस्पियन्तेऽयं ये वज्र उद्यत इति स जुहोति दिवं ते भूमो गच्छनु खोतिः पृधिषी भरमगाण बाहेति ॥३२॥ ॥ ४ [७१ ॥ इस मन म अादुरी देता है--दिन से धूमो गन्तु स्वयांतिः पृथियी भग्मनाप्रग सादा' (या. वा.)। 'बोलो ता तेरा धुआँ जाय, मलाय तक ज्योति श्रीर गप्पी गगाम से भर जाय ॥३॥ अध्याय ७-ब्राह्मण र यातो नै दिग्गारती थियो । यत्रा ने यूपान्तदिगामे तात्पृथिवीगेतेरपृणुते ऽग्य मानामिनति तस्मापैकादशिनी मति द्वादश उपरागो भवति पितष्टस्तं दक्षिणात उपनिमानि तमद्धादरा उपशयो भाति |||| रानम् २०००|| दया र । यहा तन्याना । तेऽसुररक्षरोग भारागादिभयानफरतधात उरियता गधेपुरम्ना तगावै गतृगुते या न या रतृणुते या दारः प्रहतम्नेन धरतृणुते या न या तृणुने गएप दादरा उपरायो भरति ययपुरायतानस्ता योद्यतमप्रहतमेयगा यन उपतो दक्षिणती नाष्ट्राणाय रक्षसामपहत्य तम्मादशादरा उपरायी भयति ।।२।। तं निदधाति । एते पृथि यो लोक मारण्यस्ते पशुनित पशुध रे यूपमा तदरमा- forनी पड़ी यदि उनी को पी। मूग यम होते हैं। इन्दी पत्र द्वानी गर सभालाई नीर शगुना को जीतला मानिये ११ या होते है और पारा दिला मिलाया अलग पा रहा। बाद उममा घेदी पतिगण पीनना है। यह सारा अलग गा रहतारमा मारण प्रामे दिया-१॥ [111 २...] पर परने साभवनानीको ममुर गतगीर प्राधमाका भरमा जो पार पर गिग उन नांगर ममान में जो दो गयी, मा (ग) मग दगा न हो। या उम मादीमा पनी मार दी गई, मार REM मानी ! धीर शेयर पार माघार 31 मार न गमार जानुनी मानी गरा गा उगमा रामो पिया PR47 मीना गागर सराय रागनी धोरण गोमा पापा मारा गा पाता है नागपुर को 1t-mi मा मोरयापन पशु (e) | Til में पान | Pritr रे ग भी कर सोमयागनिरूपणम् भारण्यमेय पशूनामनुदिशति तेनोऽसप पशुमाग्भवति तवयं यूपेकादशिन्यै समयनमाहुः शः सुत्यायै ह वैके संमिन्यन्ति प्रकुवतायै चैन श्वः मुत्याय यूपं मिन्वन्तीत्यु च ॥३॥ तदु तथा न कुर्यात् । अग्निष्ठमेमोरयेदिदं ये यपमुरिङ्गत्याध्वर्युरा परिव्ययणाना- पत्यपरिचीता याऽपतऽाता, रानि वसन्ति सा न्वेय परिचता पशवे ये यपमुच्छयन्ति प्रातयें पशूनालगन्ते तन्मादु प्रातरेयोन्द्रयेत् ॥शा- स य उत्तरोऽग्निपाल्यात् । तमेवाग्रऽउच्छयेदय दक्षिणमथोत्तरं दक्षिणार्थ्यमुत्तम तथोदीची भवति ॥५॥ अथोऽइतरयाहुः । दक्षिणमेवाग्रेऽग्निष्ठादुच्छ्रयेदोत्तरमय दक्षिणमुत्तरार्ध्यमुत्तमं तथो हास्योदगेय कर्मानुमंतिपत इति ॥६॥ स यो यपिष्टः स दक्षिणायः स्यात् । य इसीयानथ ह्रसीयानुत्तरार्यो हसिष्ठ- स्तथोदीची भवति || अथ पत्नीभ्यः पत्नीयपमुच्छयन्ति । सर्वत्वाय न्येय पत्नीयप उच्छीयते तत्त्वाप्ट पशुमारलभते त्वष्टा ये सिल रेतो विक्गेति तदेव एवैतसिक्तछ रेतो विकगेति मुप्यरो भी। इसलिये जंगलों के पशुओं का दमी पोर निर्देश करता है । इसलिये यह भी पशुवाला कहा जाता है । यह ग्यारह यूप दो तरह के होते हैं। कुछ लोग तो सब यूपों को एक साथ लगाते हैं। दूसरे दिन के मोम-याग के लिये । कुछ दूसरे दिन के सोमयाग के लिये एक ही युप लगाते हैं । ( अर्थान कुछ तो एक साथ लगाते हैं और कुछ एक-एक करके ) ॥३॥ परन्तु ऐमा न करना चाहिये । येवल अग्नि के सम्मुरव एक लगाना चाहिये । क्योंकि इसको लगाकर अध्ययु इसको नहीं लोडता जब ता कि वह इसको धेरता नहीं (परिव्ययण )। और दूसरे यप रात भर अपरिवीत रहते हैं। यह दोष होगा क्योकि या पशु के लिये हैं। पशु की बलि दूसरे दिन प्रातःकाल के समय होगी। इसलिये और यमों को दूसरे दिन प्रातःकाल ही लगाना चाहिये ॥४॥ अर उसको यह वृष लगाना चाहिये जो अग्नि के सामने वाले यूप के ठीक उत्तर में है। फिर दक्षिण को, पिर उत्तर को, अन्तिम दक्षिण की ओर । इस प्रकार यपों की पक्ति उत्तर की ओर होती है।॥५॥ कुछ इसरे विरुद्ध भी कहते हैं । अर्थात् पहले अग्नि के मामने वाले यूप के दक्षिण की ओर लगाये, पिर उत्तर की ओर, फिर दक्षिण की शोर । अन्तिम उत्तर की ओर । इस प्रकार उगका उत्तर का काम ममाप्त हो जाता है॥६॥ दक्षिण की और सबसे बड़ा होना चाहिये । फिर उसमे छोटा, फिर उससे छोटा, जो सबसे उत्तर में हो वह मत्रमें छोटा । इन प्रसार पक्ति उत्तर की अोर हो जाती है। तत्पश्चात् पलियो के लिये पत्नी यप गाडते हैं। पली यप सम्पूर्णता के लिये गाना जाता है । यहाँ वश में पशु को पस्दते हैं। क्योंकि त्वष्टा वीर्य का पोपा है । म प्रभार माध्यन्दिनीये शतपथबामणे भवत्येष वै प्रजनयिता यन्मुष्करस्तस्मान्मुकरो भवति तं न सस्थापयेत्पर्यग्निकृतमेवोरस- बेत्स यस स्थापयेत्प्रजाय हान्तमियात्तत्प्रजामुत्सृजति तस्मान सस्थापयेत्पर्याग्निकृत- मेवोत्सृजेत् ।।८। बामणम् ।।५।। [७२.] ॥ यह सींचे हुये वीर्य को बनाता है। यदि यह पशु प्रकोपो काला है तो उत्पादक है । इसकी बलि न दे। इसकी अग्नि रे चारों ओर फिरा पर छोड़ दे। यदि बलि देगा तो प्रजा का अन्त हो जायगा । परन्तु इस प्रकार यह सन्तान को स्वतन्त्र कर देता है । इसलिये इसकी अलि न दे । इसकी अग्नि रे चारों योर पिराकर ही छोड़ दे ॥८॥ अध्याय ७-ब्राझर ३ पशुश्च वै यूपश्च । वाऽऋते यूपात्पशुमालगन्ते कदा चन यद्यत्तथा न ह वाऽएत- स्माऽ अप्रे पशपश्चक्षमिरे यदनमभविष्यन्यथेदमन्नं भूत यथा हैवाय द्विपात्पुरुष उच्छित एय५ हैव द्विपाद उच्छ्रिताश्चेरुः ॥१॥ ततो देवा एतं व दहशुः । यधूपं तमुच्छिवियुस्तस्माजीप प्राक्लीयन्त ततश्चतुष्पादा 'अमवस्ततोऽननभवन्यथेदमन्नं भूता एतस्मै हि वाऽतिष्ठन्त तस्माइपऽएक पशुमालगन्ते नते यपात्कदाचन ॥२॥ अथोपाकृत्य पशुम् । अनि मथित्या नियुनक्ति तत्तधा न ह वा एतस्माऽअमे पशवश्चक्षमिरे यद्धपिरमविष्यन्यथेनानिदछ हविर्भूतानग्नौ जुहति तान्देवा उपनिरुरुधुरत:- उपनिरुद्धा नोपावेयुः ॥३॥ पशु भी और यूपू भी । रिना या पशु कभी नहीं मारा जाता ! ऐसा इसलिये होता है कि पहले पशुओं ने अन्न अर्थात् खान-पदार्थ बनना स्वीकार नहीं किया । जैसा थर कर लिया। क्योंकि जैमा याजाल मनुष्य दो पै पर शोर ग्वा चलता है उसी प्रफार पशु भी दो पैरों पर और खड़ेगड़े भलते ॥१॥ नर देयों ने उस पन यो देसा जिरामा नाम यप है । उन्होने उरा यप को स्थापित किया । और उसपे डर से पशु मुड़ गये और अन बन गये । जैसा कि अय हो गये है क्योंकि उन्होंने मान लिया है। हीलिये पशु को या पर हो मारते हैं रिना यप के भी नहीं मारते ॥२॥ पशु को लाकर, अग्नि पो म र पशु को यूर रे बाँधते हैं। ऐसा क्यों करते हैं ? पहले पशुओं ने परमात स्वीकार नहीं की कि ये इधि धन जाये । जैसे देर इवि बन गये है और अग्नि में पलि दिये जाते हैं । उनको देवों ने वश में किया। इस प्रकार पश में दोपर भी न माने | ।

का. १.७३.४.७। सोमयागनिरूपणम् ने होचुः । न वा ऽइमेऽस्य याम विदुर्यदग्नी हपितृहति नैतां प्रतिष्ठामुपरुध्यैव पशूनागिन मथित्याग्नायमिं जुम्बाम ते वेदिप्यन्त्येग व किल हविषो याम एषा प्रतिष्ठाग्नौ थे किन हपितृहतीति ततोऽन्यवेष्यन्ति ततो रातमनस आलम्भाय भविष्यन्तीति ॥५॥ नऽउपाध्यैव पशुन् | अग्नि मथित्याग्नापग्निमजुहुयुम्तेऽविदुरेप वै फिल हविषो याम एया प्रतिष्ठानो वेरित हविर्जुइतीति ततोऽभ्यवायंस्ततो रातमनस पालम्भाया- भवन ॥५॥ तथोऽएवैप एतत् ! उपरुध्यैव पशुमग्नि मथित्याग्नावग्नि जुहोति स वेदेष वै किल हरिपो याम एपा प्रतिष्ठाग्नी ये फिल हविर्जुहुतीति ततोऽभ्यति ततो रातमना पालम्भाय भवति तस्मादुपाकृत्य पशुमग्नि मथित्वा नियुनक्ति ॥६॥ तदाः । नोपार्याशानिं मन्थेद्रशनामे वादायाजसोपपरेत्याभिधाय नियुज्यादिति तदु तथा न कुर्याधथाधर्म तिरश्वथा चिकीदेयं तत्तस्मादेतदेवानुपरीयात् ॥७॥ अथ तृणमादायोपाकरोति । द्वितीययाविरुणधाऽइति द्वितीयरान्हि वीर्य- उन्होंने कहा, 'यह पशु इस नियम ( याम) को नहीं जानते कि अग्नि में श्राहुति दी जाती है और न इस ( अग्नि रूपी ) प्रतिष्ठा को मानते हैं । पशुओं को लाकर श्रीर नाग यो मधकर अग्नि में अग्नि की शाहुति दें। तत्र यह जान लेंगे कि हवि का नियम यह है और अग्नि की यह प्रतिष्ठा है । यग्नि में ही थाहुति दी जाती है। राम यह मान जायेंगे और मारे जाने के लिये तैयार हो जायेंगे ||४|| तब पशुयो को लाकर, अाग की मथकर उन्होंने अग्नि में अग्नि की बाहुति दी। तर पशुश्नों ने जाना कि हवि का यह नियम है, अग्नि की यह प्रतिष्ठा है और अग्नि मे ही हरि की आहुति दी जाती है । राब वे पशु मान गये और बलि के लिये तैयार हो गये ॥५॥ इसी प्रकार यह भी पशुओं को लापर, अग्नि को मथकर, अग्नि में अग्नि की याहुति देता है । यह (पश) जान लेता है कि हयि का नियम क्या है ? अग्नि की प्रतिष्टा क्या है । यग्नि में ही हवि माहुति दी जाती है । इसलिये वह मान जाता है और बलि के लिये तैयार हो जाता है । इसीलिये पशु को लाकर और अग्नि को मथकर वह पशु को ( यूप से) बाँधता है ॥६॥ इसके विषय में कहते हैं कि न तो पशु को लाये और न अग्नि को मथे । केवल रस्मी को लेकर और सीधा जाकर रस्सी को डालकर पशु को बाँध ले । । परन्तु ऐसा न करना चाहिये । यह बात ऐसी ही होगी जैसे कोई चुरके चुपके नियम का उल्लङ्घन करे। इसलिये उसको वहाँ जाना ही चाहिये || वह तृण को लेकर पश को लाता है । यह सोचकर कि दूसरे को साथ लेकर में माध्यन्दिनीये तपथनाहाणे कां. ३. ७. ३. ८-१२ पान || स तृणमादत्ते । उपावीरसील्युप हि द्वितीयोऽरति तम्मादाहोपायीरसीत्युप देवान्दै. पीर्पिशः प्रागुरिति देव्यो वाऽण्ता विशो यत्पशयोऽस्थिपत देवेभ्य इत्येतदाह यदाहोप देवान्देवीविंशः मागुरिति । उशिजो बद्धितमानिति । विदा सो हि देवास्तस्मादाहोशिजो पन्हितमा- निति ॥१०॥ देष सर्वस रमेति । लाटा वै पशुनामीप्टे पशवो वसु तानेतद्देवा अतिष्ठमानारत्व- धारमा यन्नुपगिमदेति यदाह देव त्वष्टुर्वस रमेति ॥११॥ हध्या ते स्वदन्तामिति । यदा बाएत एतस्माऽअभियन्त यहनिरभविष्यस्तरमा. दाह सध्या ते सदन्नामिति ॥१२॥ रेवती रमध्यमिति । रेपन्तो हि पशयस्तस्मादाह रेवती रमध्यमिति बृहरपते धाग्या यमुनीति मम ये यहस्पतिः पशसे यमु तानेतद्देवा अतिष्ठमानाअक्षणेन परस्तात्पर्यदधुस्त- भात्यायंस्तथोड एरीनानेष एतद्ब्रह्मणेय परन्तात्परिदधाति तनातियन्ति तस्मादाह बृहस्पते पए को ले पाऊँगा क्योंकि जिसका कोई मायी हवा है यह शक्ति वाला होता है ।।८।। हम मारा को पदर वृग लेता है-'उपाचीरसि' (यजु०६७)। 'तू समीप रक्षा करने माला है। साथी रना करता है इसलिये कहता है 'उपाधीरमि' । 'उपदेयान् देशीविंश प्रागु ' ( यनु० ६.)। [ महीधर भाष्य में 'विशोपागु ' पाठ है ] । 'दैवी लोग देषों पे पार याये हैं। यह भी पश हैं वे दयी लोग है । जनय- 'उपदेशन' याटि रहता है तो इसका तात्पर्य यह है कि यह देवों में वश में या गया है। 'उशिजो बाहितमान्' (या०६७)। उशिब- मेधावी, 'यहिसग = मरगे अच्छा पाहक ।।१०|| 'देय स्पष्टयंगु रम' (या. ६) ६ देव त्वया, धन गे रम' ) त्वष्टा ही पशुश्री मारा | सुही यमु । जो पशु माने नही उन्मा के शिये देयों ने लम्मा से कहा, 'देय त्वपूर्य गुरम ॥१ 'हया ते म्वदन्ताम् ( यनु: । दरि तुझको मादिष्ट लगे। चूंकि यह स्वय दी गान गये शिम दवि दो बायें हालिये पहा, 'हव्या ते सदम्माम् ॥१२॥ 'वनी रसध्यम्' ( यनु. ६८)। मुम्बी, मुग उटायो । पगु 'गुग्धी' है इस निग कापी रम' मा धारणा घनि' (या• ६७)। बदम्पति, पानी की भारी'। प्रक्ष पद पगु मुहै। जो पय मान नहीं पर ग्राम ये माग मुरचित । मी का यह भी उनको प्रभारे गा मुरक्षिामदेगा? जो मानने नागलिप +4 रनों पाया या । पाश या पदा बगाकर पर भी पर पे गले में डालता

क...४.१-३। मोमयागनिम्पसम्
धाग्या यमूनीति पाशं कृत्वा प्रतिमुवत्यथातो नियोजनस्पैर ।।१२।। मामणम् ||
[७ ३.] । पञ्चमः प्रपाठकः ॥ फण्डिकासंग्या ॥१२॥
है। गाँधन के विषय में अगले माहामा गई ॥१३॥
अध्याय ७--ब्राह्मरा॥ ४
म्ति ॥१॥
पाश कृ या प्रतिमुञ्चति । तस्य सा देव हविः पाशेन प्रतिमुवामीति परुण्या
पाषा यात्रुन्तदे नगेतहतम्यर पाशन प्रतिमुञ्चति तो हेनमेषा वरुण्या रज्जुन हिन.
धर्पा मानुप इति । न वाऽएतमये मनुष्योऽप्णोत्स यदेवऽर्तस्य पाशेनैतदेव हर्षिः
प्रतिमुञ्चत्यथैनं मनुष्यो धृष्णोति तन्मादाह वर्षा मानुप इति ।।२।।
अथ नियुनन्ति । देसम्य त्या सरितुः प्रमोऽश्विनो टुझ्या पूष्णो हस्ताभ्यामा मी-
पोमाभ्या जुष्टं नियुनज्मीति तयथैवादो दैवताये हविहुधादिशोषमेवेतद्देवताभ्यामादिरा-
त्यथ प्रोक्षत्येको वे प्रोक्षणस्य यन्धुर्मेध्यमेतत्करोति ।।३।।
पदा बनाकर (पशुसे गले में) डालता है, इस मनाश से-'तस्य त्या देवहविः
पाशेन प्रति मुञ्चामि' ( यनु०६८)। 'हे देव, हरि तुझको मृत रे पंदे से बाँधता हूँ।
क्योकि जो रस्सी है यह वरुण की है । इमलिये ऋत पदे से उमको गाँधता है (अर्थात्
साग फी रस्सी में भूत का पदा लगाता है)। इसलिये यह वरुण की रस्मी उसको नहीं
सताती ॥२॥
'धां मानुष' (यशु०६।८) 'मनुष्य धृष्ठ है । क्योंकि पाले मनुष्य ( पशु पे)
पास तक नहीं जा सकता था। लेकिन जब उसने उसको भूत प पाश से देव इति के रूप
में शाम लिया तब मनुष्य उसके पास जा सस्ता है इसलिये कहा 'धर्घा मानुए.' ॥२॥
अन वह उस (पशु) को यूप में बाँधता है, इस मनाश से-'देवस्य स्वा सवितुः
परावेऽश्विनीर्माहुभ्या पूष्णो इस्ताम्यामनीपोमाभ्या जुष्ट नियुनज्मि' ( यजु ० ६।६) । 'देव
सविता की प्रेरणा से दोनों अभिनों रे बाहुओं और पूगा के हाथों से तुझको अमि और
सोम का प्रिय बनाना हूँ'। जिस प्राार एक देवता को निर्दिष्ट मरते दवि की याहुनि दी
जाती है उमी प्रकार दो देवताओं को निर्दिष्ट करवे पाहुति दी जाती है । श्रम वह अल-
मिंचन करता है। जल-मिंचन का वही एक तालर्य है अर्थात् यम पे लिये पवित्र
करना ॥३॥

- -म माध्यन्दिनीये शवपथवारणे कां० ३. ७.१. ४-६। स नोक्षति । अयस्त्वौषधीभ्य इति तद्यत एव सम्भवति तत एवैतन्मेध्यं करोती- हि यदा वर्षत्यथोषधयो जायन्तऽत्रोषधी ग्ध्यापः पीत्वा तत एव रसः सम्भवति रसानेतो तसः पशवस्तद्यत एव सम्भवति यतश्च जायते तत एचैतन्मध्य करोति ॥शा अनु त्या माता गन्यतामनु पितति । स हि मातुश्चाधि पितुश्च जायते तद्यत एव जायते तत एतन्मध्ये करोत्यनु भ्राता सगभ्यो ऽनु ससा सयूथ्य इति स यत्ते जन्म तेन स्वानुमतमारभऽइत्येवैतदाहान्नीपोमाभ्या त्या जुष्टं प्रोक्षामीति तद्याभ्यां देवताभ्यामारभते ताभ्यां मेध्यं करोति ॥५॥ अथोपगृह्णाति । अपां पेरुरसीति तदेनमन्तरतो मेध्यं करोत्यथावस्तादुपोक्षत्यापो देवी: स्वदन्तु स्वातं चित्सदेव हविरिति तदेनछ, सर्वतो मेध्यं करोति ।।६।। अथाहाग्नये समिध्यमानायानुन् हीति । स उत्तरमाघारमाघार्यासथस्पर्शयन्सुची पर्यत्य जुहा पशुसमनप्ति शिरो मे यास्योत्तर श्राघार एप याऽ अत्र यज्ञो भवति यत्पशु- वह इस मन से जल-सिंचन करता है-'श्रद्भ्यस्त्वौषधीभ्यः' (यजु० ६६)। 'तुझको जलो श्रीर अोषधियों के लिये । जिससे उस (पशु) की स्थिति है उसी से उसको पति करता है । क्योंकि जब जल अरसता दे सन पृथ्वी पर नोषधियाँ उत्पन्न होती है। योपधियों को पावर और पानी को पीकर रस बनता है। रस से वीर्य, वीर्य से पशु इमलिये जिससे उत्पन्न होता या जन्मता दै उसी से उसको पवित्र करता है ||४|| 'अनु त्या माता मन्यतामनुपिता' (यजु० ६।६)। 'तेरी माता तुझं श्रनुमति दे और तेरा पिता । क्योंकि माता और पिता से उसकी उत्पत्ति है । इसलिये जिससे उसका जन्म हुना है उसी से उसकी यश के लिये पवित्रता करता है । 'ग्ननु नाता सग योऽनु राखा स यूपाः' ( यजु० ६।६) । 'तेरा ही रागा भाई, तेरे ही दलयाला ससा' । इसका तात्पर्य यह है कि जो तेरे रिश्तेदार हैं उनकी अनुमति लेता हूँ ! 'अनीपोमाभ्या त्या जु मोक्षामि' ( यजु• ६६ ) । 'अमि और सोम पी प्रास्ता पे लिये तुझ पर जल छिड़यता हूँ। श्रयात् जिन दो देवतों के लिये मारता है उन्ही पे लिये पवित्र करता है। (श्रा + रम पाप 'मारना लिया है। यह विचारणीय है)|| इस मप्रारा से (जल यो पिलाने के लिये ) लेता है-'पा परसि' (यजु० ६।१.) । 'तू जलों या पीने पाला है। इससे वह उसकी अान्तरिक शुद्धि करता है । प्रय (शरीर थे निचले भाग को) धोता है, इस मत्र से–'यापणे देवीः वदन्नु सात्त चित् सद् देयहविः' ( यजु० ६१.)। 'दिव्य उन तुझको मगो देवयि के लिये रसादिए पनाये ।म प्रकार यह इमको हर प्रकार से यश पे लिये परिष पर देता ॥६॥ नर पद (दोता से)कहता है-'प्रचलित अनि के लिये मत्र बोलली श्रापार प्राहुति देकर सचों को पिना हुये हुये जप या अपने स्थान पर सोसर याता है तोह में पचे हुये घी से पशु पो पाता है। मिहला ग्रापार श्राति यश का पा० ३.७.४.७है। मोगयागनिरूपणम् स्तद्यज़ऽ परतच्छिरः प्रतिदधाति तस्माज्जुहा पशुश्च समनक्ति ||७|| स ललाटे समनक्ति । सं ते प्राणो वातेन गछतामिति समहानि यजत्रेरित्य- सयोः सं यनपतिराशितिधोरयोः स यस्मे कामाय पशुमालभन्ते तत्माप्नुहीयेत. दाह || इदं वै पशोः राजप्यमानस्य । प्राणो वातमपिपद्यते तत्प्रामुहि यत्ते प्राणो वातम- पिंपद्याताऽइत्येतदाह समङ्गानि यजरित्याऽअस्य यजन्ते तत्प्राप्नुहि यत्तेऽर्यजान्ता- ऽइत्येतदाह सं यज्ञपतिराशिपति यजमानाय वाऽएतेनाशिपमाशागते तत्प्राप्नुहि यत्त्वया यजमानायाशिपमाशासान्ताऽइत्यत्तदाह सादयति स्नुचावथ प्ररायाश्रावयति सोऽसावेव वन्धुः ।। अथ द्वितीयमाश्राययति । द्वी ह्यत्र होतारौ भवतः स मनावरुणायाहैवाश्राययति यजमाने त्वेन प्रवृणीतेऽग्निह देवीना विशा पुर एतेत्यनिर्हि देवतानां मुसं तम्मादाहानिह दैवीनां विशा पुर एतेत्ययं यजमानो मनुष्याणामिति तहि सोऽन्वर्धा भवति यग्मिनर्धे शिर है । और यह जो पशु है यह यज्ञ है । यह पशु का घी से चुपड़ता ऐणा है जैसा गजरे सिर लगा देना ॥७॥ वह ललाट में घी लगाता है, इस मशश से-'ते माणो पातेन गच्छवाम्' ( यजु० ६११०), 'तेरा प्राण वायु से गिल जावें । इस मत्राश से क्यों पर-समहानि यनरैः' ( यजु० ६।१०)! 'तेरे अङ्ग यज्ञ करने वाली से मिलें। इस मनाश से पिछाडी पर-'स गशपतिराशिमा' (यजु० ६१०)। 'यशपति आशीर्वाद से मिले। इसका तात्पर्य यह है कि निस किसी कार्य के लिये पशु का बलि दिया गया हो उसी की प्राति हो ||८|| बनि दिये हुये पशु के प्राण वायु में मिल जाते हैं । इसका तात्पर्य यह है कि ऐसा कर कि तेरे प्राण वायु में मिल जायें। अर्थात् तेरे प्राण वायु मे मिल जायें । 'यज्ञ करने वालों से तेरे अंग मिल जायें इसलिये कहता कि अगों से ही तो यज्ञ किया जाता है अर्थात् ऐसा रनिङ्गो से यज्ञ हो जाय । 'यज्ञपति आशीर्वाद से' यह शब्द इसलिये कहे जाते हैं कि यह साशीर्वाद है अर्थात् 'हे यजमान, तुझे यह अाशीर्वाद दिया जाता है । अथ वह दोनों उचो को रखकर होता के प्रवर (निवाचन) के लिये प्रौपट कहता है । उराका वैसा ही तालार्य है । अब वह द्वितीय श्रीषट् कहता है । यहाँ दो होता होते हैं । यह मिन यरुण के लिये औपट कहता है । यजमान का वरण करता है जब कहता है कि 'अग्नि ही दैवी मनुष्यों के आगे चलता है। अग्नि देवो का मुस है इसलिये कक्षा 'अग्नि ही देवी मनुष्यों के नागे चलता है। 'मनुष्यों का यजमान' इसलिये कि जिन लोगे में वह यज्ञ करता है वह उससे नीच है। इसलिये वह कहता है कि 'यजमान मनुष्यों का ( सिर) है' । अत्र कहता है, ६२

४६०
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०३.७.४.१०-११ ।
यजने तम्मादाहार्य यजमानी मनुयाणामिति तयोरस्थूरि गार्हपत्यं दीदयच्छत हिमा.
द्वाऽइति तयोग्नार्तानि गार्हपत्यानि शतं वर्षाणि सन्वित्येवैतदाह ॥१०॥
राधाछमीत्सम्यानावसम्पञ्चानो तन्त्र इति । राधाथस्येव सम्पृश्चाों मापि तनूरि-
त्यौतदाह तो ह यत्तनृरपि सम्पञ्चीयातां प्रार्नियजमानं दहेस ददग्नौ जुहोति तदेषो.
जग्नय प्रयच्छत्यथ याममात्र विजो यजमानायाशिपमाशासते तामस्मे सर्वामग्निः समर्ध-
यति तद्राधान्येव सम्पृचाते नापि तनूस्तस्मादाह राधामीसम्मृञ्चानायसम्पृञ्चानौ तन्त्र
इति ।।११।। बाखणम् ।। १ [७.४.) ॥ सप्तमोऽध्यायः [२२] ||
'इन दोनों में पर चगर्ने, न एक बैल से, गौ वर्ष तक दो से' । अर्थात् उनके घर सौ वर्ष
ताशापत्तियों से मुक्त रहे ॥१०॥
श्रर वह यहता है-वैभर मिल जाय, न कि शरीर दगमा तात्पर्य यह है कि 'तुम
अपने मन को ही मिलायो, शरीरों को नहीं' । क्योंकि नगर वह मिला दें तो अग्नि उस
गजमान को जला देगी। जब कोई अग्नि में साहुनि देता है तो मानों अग्नि के अर्पण
पाना है। श्रीर प्राचिज लोग जो ग्राशीद यजमान को देते हैं अग्नि उन गरका
समादन परता है । इस प्रकार यह अपने वैभव को ही जोड़ते हैं, न कि शगैरीगा। इसी
लिये पाता है कि अपने भय को मिनायो, न कि शरीरों को ॥११॥

अध्याय ८-ब्राझा तघचैतत्प्रवृतो होता होतृपदन ऽउपविशति । तदुपरिश्य प्रसौति प्रसूतोऽध्वर्युः नचानादत्ते ॥१॥ श्रथाप्रीमिश्चरन्ति । तद्यदात्रीभिश्चरन्ति सर्वेणेव पाऽएप मनसा सर्वेणेवात्मना यज सम्भरति सं च जिहीपति यो दीक्षते तस्य रिरिचान इवात्मा भवति तमेताभिरापी- भिराण्याययन्ति तादाप्याययन्ति तस्मादाप्रियो नाम तस्मादाप्रीमिश्चरन्ति ।।२।। ते वाऽएत एकादश प्रयाजा भवन्ति । दश वाऽमे पुस्पे प्राणा प्रात्मैकादशो यस्मिन्नेते प्राणा प्रतिष्ठिता एतावान्यै पुस्पस्तदस्य सर्वमात्मानमाप्यायन्ति तस्मादेकादश प्रयाजा भवन्ति ॥३॥ स पानाव्याह । समिधः प्रेष्येति प्रेष्य प्रेष्येति चतुर्थे चतुर्थे प्रयाजे समानयमानो दशभिः प्रयानैश्चरति दशप्रया जानिष्ट्वाह शासमाहरेत्यसि वे शास इत्याचक्षते ॥४॥ अथ यूपशकलमादत्ते । तावग्रे जुहा असा पशोर्ललाटमुपस्पृशति घृतेनाक्ती पशंखायेथामिति यज्ञो वै यपशक्लो वज्र शासो वज्र आज्य तमेवैतत्कृत्स्नं वज्रण सम्भृत्य इस प्रकार चुना जाकर होता होता रे स्थान में बैठता है। बैठकर प्रेरणा करता है गार अभ्वयु प्रेरित होकर दो खुचों को लेता है ||१|| अब वे ग्रामि मनी से कार्य करते है । आनि मनो से क्यों करते हैं । इसलिये कि जो दीक्षा लेता है वह अपने सत्र मनसे और सम्पूर्ण यात्मा से यज्ञ की तैयारी करता है । उसका यारमा खाली सा हो जाता है । इन आणि मत्रो से वे उसको भर सा देते हैं । और चूंकि वह इनसे भरते हैं इसलिये इनका नाम श्राप्रि है ।।२।। यह ग्यारह प्रयाज होते हैं । इस पुरुष मे दस प्राण है और ग्यारहयाँ अात्मा है, जिसम यह दसो प्राण स्थापित हैं। इतना सम्पूर्ण पुरुष है । इस प्रकार यह उसको पूर्ण कर देते हैं । इसलिये ग्यारह प्रयाज होते हैं ॥३॥ अध्ययु) आग्नीन से श्रीपर कहकर (मैत्रावरुण से ) कहता है-'समिधानों के लिये प्रेरणा कर' । इस प्रकार 'प्रेष्य' 'प्रेय' कहकर हर चौथी बाहुति स घी को साथ साथ छोड़ता हुश्रा दस प्रयाजों का कार्य करता है । दस प्रयाजों को कहकर कहता है, 'शास (घातक) को लायो। शास नाम है 'असि' या उलगर का ॥४॥ अब वह यूग व टुकड़े को लता है। और इन दोनो (अर्थात् शाम और यूप शयल) को जुहू ग से घी लगाकर उनसे पशु र ललार को छूता है 'तेनात्तो पत्रयेथाम्' (यतु ६।११) । 'घत से युक्त तुम दोना पशया की रक्षा करो। यूप शक्ल वन है । शास चन का० ३.८.१.५८ ४६२ माध्यन्दिनीय शतपथमाझणे तमस्याभिगोतारं करोति नेदेन नाट्रा रुक्षासि हिनसनिति पुनर्यपशक्तमवगृहत्येपा ते प्रशाताभिररिवायाह शास प्रयच्छन्त्सादयति सूची ।।५।। अथाह पर्यग्नयेनुगृहीतते । उल्मुकमादायार नीत्पर्यग्नि करोति तात्पर्यग्नि करोत्य- छिद्रमेयैनमेतदग्निना परिगृह्णाति नेदेन नाट्रा रक्षासि प्रमृशानित्यग्निहि रक्षसामपहन्ता तस्मात्पर्यसि करोति तधन श्रपयन्ति तदभिपरिहरति ॥६॥ तदाहुः । पुनरेतदुल्मका हरेदथानान्यमवाग्नि निर्मथ्य तस्मिन्नेन अपयेयुराहघ- नीयो पाऽएप न वाऽएप तरमै यदस्मिन्नत५ थपयेयुस्तस्मै वाऽएप यदस्मिञ्कृतं जुहुयुरिति 101 तदु तथा न कुर्यात् । यथा वे ग्रसितमेवमस्यैतद्भवति यदनेन पनि करोति र यथा ग्रसितमनुहायाच्छद्य तदन्यस्मै प्रयच्छेदेव तत्तस्मादेतस्ययोल्मुनस्याहारानिमुद्य तस्मिानेग श्रपयेयु ||८|| अथोल्मुकमादायाग्नीपुरस्तात्पतिपद्यते । अग्निमेपैतत्पुरस्तात्यरोत्यग्निः पुरस्ता- है । प्राप्य (घृत ) वन है । इन सन को मिलाकर बन्न बनाकर उसको उस पशु का रक्षक नियत करता है जिससे दुध राक्षस उसकी हिंसा न कर सकें । अब यूप पे टुकडे को छिपा देता है और (घातक थे हाथ में) शास को देकर कहता है कि यह प्रज्ञात ( स्वीकृत) धार है । और दोनों सूचो को रख देता है ॥५॥ सब ( होता से ) कहता है कि परि अग्नि के लिये अनुयार कह । (इस पर होता ऋग्वेद ४।१५।१ ३ को पढता है )। ग्राग्नीध्र वाग की लफडी को लेकर ( पशु क) चारो और पिरावा है । वह अग्नि यो चारो और इसलिय पिराता है कि चारा और से छिद्र रहित परिणा बन जाय और दुष्ट राक्षस उसको सत्ता न सके । अग्नि ही राक्षसों का घातक है इसलिये अग्नि को चारों घोर पिराता है । जहाँ उसे पयात हैं वहाँ यह अग्नि को पिगता कुछ लोर्गा या बहना है कि उस लकड़ी को पिर वापिस (यायनीय तक) ले जाना चाहिये और अन्य अग्नि का मथन रस उससे पकाना चाहिये, क्योंकि यह शाहब- नीय है और इसमे बच्चे को पशना ठीक नहीं । यह वो दलिग है रि परे पकाये यो याहुति दी जाय || परन्तु ऐमा न करना चाहिये । अग्नि जिसके चारों ओर पिस ली गई यह ती अग्नि से अमित दो गया । इसका अर्थ यह होगा कि जो ग्रसित हो चुका उसको छीन पर दूसरे को दे दिया गया । इसलिये इन लम्ही स दो ग्रगारों को लेकर उसमें पका लेना चाहिये || अब लाग्नीन एक और जलनी लाड़ी लेकर नाग पापा है । इस प्रकार यह अमित को याग गया है हि दुप रागी यो दूर भगा देगी ! पार गर रहित गार्ग रो पशु फो० ३.१.६-११॥ सोमयागनिरूपणम् माट्रा रक्षास्यपनन्नेत्यथाभयेनानाष्टेण पशु नयन्ति तं वपानपणीच्या प्रतिप्रस्थातान्या- रमते प्रतिप्रस्थातारमपर्युरधषु यजमानः fell तदाहुः । नेप यजमानेनान्यारभ्यो मृत्यवे होतं नयन्ति तस्मानान्धारभतेति तदन्वे- चारगेत न वा एतं मृत्यवे नयन्ति यं यज्ञाय नयन्ति तस्मादन्वेवारभेत यजादु हैवात्मानमन्त- रियाद्यनान्यारभेत तस्मादन्येवाग्भेत तत्परोऽक्षमन्वारब्ध भवति यपाश्रयणीभ्या प्रति- प्रस्थाता प्रतिप्रस्थातारमध्वर्युरध्वर्यु यजमान एतदु परोऽक्षमन्यारब्ध भवति ।।१०।। अथ स्तीर्णाये चेदेः । द्वे तृणेऽअध्वर्युरादचे स आश्राव्याहोपप्रेप्य होतहव्या देवेन्य इत्येतदु वैश्वदेवं पशो ॥११॥ अथ वाचयति । रेवति यजमान इति वाग्वै रेवती सा यहाग्यहु वदति तेन याने वती घिय घा आपिरोयनातिमाविशेत्येतदाहोरोरन्तरिक्षारसगुयेन गातेनेत्यन्तरिक्ष बाऽअनु रक्षश्चरत्यमूलमुभयतः परिस्छिन्नं यथाय पुरपोऽ मूल उभयतः परिच्छिन्नोऽन्त- रिक्षमनुचरति तहातेनैन सचिदानान्तरिताद्गोपायेत्येवैतदाह यदाहोरोरग्तरिक्षात्सजृ. को ले जाता है । दोनों यपाश्रपरिणयो से प्रतिप्रस्थाता उस (प्राग्नीन) को देता है । प्रति- प्रस्थाता को श्रध्वयु देता है और यध्वयु को यजमान JJEI] इस पर कुछ लोग कहते हैं कि यजमान न पड़े क्योंकि उसकी मृत्यु के लिये ले जाते हैं । इसलिये उसको नहीं थामना चाहिये । परन्तु उसको यामना चाहिये ही क्योंकि जिमको यज्ञ के लिये ले जाते हैं उसे मृत्यु के लिये नहीं ले जाते । दूसरे यह कि यदि वह न थागेगा तो अपने को यज्ञ से हा लेगा इसलिये उसे थामना अवश्य चाहिये । यह एक प्रकार का पक्ष यामना है अर्थात् वपाश्रपणियो द्वारा प्रतिप्रस्थाता यामता है । प्रतिपस्याता को अध्ययु देता है और यध्वर्यु को यजमान । इस प्रकार यह थामना परोक्ष प्रकार का है।॥१०॥ अन लायी हुई वेदी मे से अध्वर्यु दो तुण निकालता है, और श्रौपट कहकर कहता है, 'होता, देयो के लिये हव्य ला' । पशु याग में यह विश्वेदेवी या भाग है ॥११॥ यन यह यजमान से पहलवाता है-- रेवति यजमाने ( यजु० ६।११)। 'हे भाग्य- वती, तू यजमान में । वाणी रेवती है क्योंकि वह बहुत मोलती है । इसलिये वाणी रेवती हुई। 'प्रिय धाऽग्राषिश' ( यजु० ६११) ! 'प्रिय को धारण कर । श्रा' । अर्थात् तू दिना धापत्ति के था ! 'उरोरन्तरिक्षात् सदेवेन वातेन (यजु० ६/११) । 'विस्तृत अन्तरिक्ष से देवी वायु द्वारा । जिस प्रकार मनुष्य विना किसी जड़ के सहन्दता से अन्तरिक्ष में पिचरता है, इणे प्रकार राक्षस भी अन्तरिक्ष मे बिना किसी मूल के विचरता है । (नोट- पेड की मूल होती है, यह स्थार है । राक्षम और मनुष्य दोनों जगम है)। यह जी कहा कि 'पिस्तृन अन्तरिह से देनी वायु द्वारा इसमा तात्पर्य है कि वायु से मिलकर ४६४ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे क० ३, ८, १. १२-१५। देवन पातेनेति ॥१२॥ अस्य हयिपरत्मना यजेति । वाचमेवैतदाहानार्तस्यास्य हविप आत्मना यजेति समस्थ तन्या भवेति वाचमेवैतदाहानातस्यास्य हविपस्तन्या सम्भवेति ॥१३॥ तघवेनं विशसन्ति । नत्पुरस्तात्तृणमुपास्यति वर्षो वीयसि यज्ञे यज्ञपति घा इति बहिरेवास्माऽएतस्तृणात्यस्कन हविरसदिति तघदेवाम्यात्र विशस्यमानस्य किंचित्क- न्दति तदेतस्मिन्प्रतितिष्ठति तथा नामुया भवति ।।१४।। अथ पुनरेत्याहमनीयमभ्यावृत्यासते । नेदस्य संशप्यमानस्याध्यक्षा असामेति तस्य न यूटेन प्रघ्नन्ति मानपत्र हि तन्नोऽएव पश्चारकर्ण पितृदेवत्य हि तदपि गृहप वैव मुर तमयन्ति येकं वा कुर्वन्ति तन्नाह बहि मारयेति मानुष हि तत्संज्ञपयान्वगनिति रादि देवना स यदाहानगनित्येतहि ह्येप देवाननुगछति तस्मादाहायगनिति ।।१५।। तधनं निविष्यन्ति । तत्पुरा संज्ञपनाज्जुहोति स्वाहा देवेभ्य इत्यथ यदा पाह संशतः पशुरित्यथ जुहोति देवेन्य स्वाहेति पुरस्तात्स्वाहाकृतयो वाऽअन्ये देया उपरिष्टात्स्या- इराकी अन्तरिक्ष से रक्षा कर ॥१२॥ 'दविषत्मना यज' ( यजु० ६।११) । 'इवि की यात्मा से यश कर' । अर्थात् वाणी से रहता है कि हवि की प्रामा मे यज्ञ कर । 'समस्य तन्वा भव' ( यजु०६।११)। अर्थात् वाणी से कहना है कि हरा हवि की प्रात्मा के गाथ संयुक्त हो ॥१३॥ जहाँ उसको मारते हैं उसके सामने तृण को फेंकरो । 'वर्षी वयसि यज्ञे यज्ञ- पतिं धाः' (यजु०६।११)। 'हे महान् , इस महान् यज्ञ में यज्ञपति को ले जा'। इस प्रकार कुशी को नीचे बिछा देता है कि इवि का कोई भाग भी नष्ट न हो सके। इस प्रकार कारने में जो कुछ नीचे गिरता है वह इन्हों कुशों में गिरता है । इस प्रकार नष्ट नहीं होता ॥१४॥ अब श्रादयनीय यी पोर जापर उधर पो मुँह करके बैठते हैं कि इस कटते हुये को देय न ले । ये इमो 'कर' नर्थात् सामने की इसी से नहीं पाते । यह गानुपी विधि है। नपान के पछि से । यह पिनग की निधि है । या तो उसका मुंह बन्द परक घोट देते हैं या फडा डाल देलाने ऐसा नहीं रहते इनको गारमनुश्री पी मापा है। frन्तु कहते हैं 'संगरय, अन्वगन् ( इसको शांत कर दे। यह चला गया)। यह देवों की भागा । जब यहते हैं कि 'मन्वगन्' (गन्ना गया ) तो यजमान देयों के पाम चला जाना है। इसलिये महते है 'अवगन' ( चला गया) १५!! रगे हमारे पाहार नीचे गिरा लेने है तो गंगान (गला घोटने ) में पहले ग्रा देते है 'सादा देवेभ्यः' (य१० ६।११) जर मारने वाला कहता र संमः 'पगुः (अयन पशु शान हो गया) नो एक प्राति देते हैं। देवेभ्यः साहा' (समु. १)ग मगर Til 1. पहले मादा पस आना और इसके पीछ । दम

का० ३.८. १.६-३॥
सोमयागनिरूपणम्
४६५
हाकृतयोऽन्ये तानेयतत्पीणाति तऽनमुभये देवा. प्रीता सगे लोकमभिवहन्ति ते वाऽगत
परिपशव्येऽइत्याहुती स यदि कागयत जुहुयादेते या कामयेतापि नाट्रियेत ॥१६॥
बामणम् ।।२[८]॥
प्रकार इन मर को प्रमन करता है। हम प्रकार दोनों प्रसार र देव प्रसन्न होरर उसको
स्वर्ग लोक को ले जाते हैं । यह 'परिपशव्य' बाहुतियाँ हैं। चाहे तो दनकी आहुति
दे, चाहे न दे । यदि इच्छा हो तो इनका श्रादर न करे ॥१६॥
अध्याय ८-ब्राह्मण
यदा प्राह सज्ञप्त. पशुरिति । अथावर्युराह नेष्ट पत्नीमुदानये युदानयति नेष्टा
पत्नी पान्नेजन विनतीम् ||१||
तानाचयति । नमस्तऽयातानेति यज्ञो वाऽातानो यज्ञयहि तन्वते तेन यज्ञ
भातानो जघनार्धा वाऽएष यज्ञस्य यत्पली तामेतत्माची यज्ञ प्रसादयिष्यन्भवति तस्माऽए
वैतद्यज्ञाय निहते तथो हैनामेष यज्ञो न हिनस्ति तरमादाह नमरतऽनातानेति ॥२॥
भनी प्रेहीति । असपत्लेन प्रेहीत्येतदाह घृतस्य कुल्या उपऽऋतस्य पश्या
अन्विति साधूपेत्योतदाह देवीराप शुद्धा वोदय सुपरिविष्टा दयेषु सुपरिविष्टा वय
परिवेप्टारो भूया स्मेत्यप एवैतत्यापयति ॥३॥
जब घातक ने कहा कि पशु शात हो गया तो अधर्यु कहता है नया पत्नी को ला'
तर नेश पली को लाता है उसा हाथ म पैर धोने के लिये पात्र म जल होता है ||१||
अब वह उस पत्नी से कहलाता है-नमस्तऽयातान' ( यजु० ६।१२)। 'हे
पैले हुये, तुझे नमस्कार हो' । 'फैला हुया' यश है क्योंकि यज्ञ फ्लाया जाता है इसलिये
यज्ञ का नाम 'श्रातान' है । यह जो पत्नी है, वह यश का पिछला अ भाग है । उसको यज्ञ
को प्रसन्न करने के हेतु आगे की ओर बुलाता है। इस प्रकार यह यज्ञ की नुरि को पूरा
परती है, और यश उसकी हानि नहीं करता । इसलिये कहा 'यश, तुझे नमस्कार हो' 1|२||
'अनर्वा प्रेहि' ( यजु० ६।१२) । अर्थात् 'स्वच्छ चल' । 'धृतस्य मुल्याऽउपऽऋत-
ध्य पथ्याऽग्रनु' ( यजु० ६११२)। 'बी की नादयो में या सत्यता की गलियों म' । अर्थात्
कल्याण मागों म जा । 'देवीराप शुद्धा मोत्यय रिषिण देवेषु मुरिधिष्ण यय परि
वेष्णरो भूयारुम ( यजु० ६।१३)। 'हे देवी जलो ! भली भाँति तैयार होरर तुम देवां को
प्राप्त होयो । इम मती मॉनि तैयार हो जा। इस प्रकार रह जल को पवित्र परती
है॥२॥

माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे का० ३.६.२.४-८। अथ पशोः प्राणानभिः पल्युपस्पृशति । तद्यदभिः प्राणानुपस्पृशति । जी ये देवाना हविरमृतममृतानामथैतत्पशुंघ्नन्ति यत्संज्ञपयन्ति यदिशासत्यापो ये प्राणास्तद- स्मिन्नेतान्प्राणान्दधाति तथैतज्जीवमेव देवानाथ हविर्भनत्यमृतममृतानां ||४|| अथ यत्पल्युपस्पृशति । योपा वै पली योपायै वा इमाः प्रजाः प्रजायन्ते तदेन- मेतस्यै योपाये प्रजनयति तस्मात्यल्युपस्पृशति ।।५।। सोपस्पृशति । वानं ते शुन्धामीति मुसं प्राणं ते शु-धामीति नासिके चतुम्ते शुन्धा- मीत्ययो श्रोनं ते शुन्धामीति कर्णो नामि ते शुन्धामीति योऽयमनिरुक्तः प्राणो मेदूं ते शुन्धामीति चापागु ते गुन्धामीति योऽयं पश्चात्प्राणस्तत्प्राणान्दधाति तरसमीरयत्यथ सहत्य पदचरित्रांस्ते शुन्धामीति पद्मिा प्रतितिष्ठति प्रतिष्ठित्याऽएव तदेनं प्रतिष्ठाप- यति ॥६॥ अथ या आपः परिशिष्यन्ते । अर्धा वा यावत्यो वा ताभिरेन यजमानश्च शीर्पतो. ऽऽनुपिञ्चतस्तत्प्राणाश्चैवाग्मिस्तत्तौ धत्तरतच्चैनमतः समीरयतः || तगत्रीपूर्वन्ति । यदास्थापयन्ति शान्तिरापन्तदभिः शान्त्या शमयतस्तदद्भिः संधत्तः ॥ अब पत्नी पशु के प्राणों को जलो से स्पर्श करती है। वह प्राणी को जलों से इस- निये स्पर्श करती ६ देनों वी इघि जीव है । अगृतों की अगृत । मापन में पशु यो मारते हैं । जल प्राण है इस प्रकार इसमे प्राणों को धारण कराती है । इस प्रकार 'देवों का इपिजीर हो जाता है। अमृतों का यमत' ॥४॥ पली क्यो पर्श करती है ? पत्नी स्त्री है । स्त्री से ही प्रजा उत्पन्न होती है । इसको "इम प्रजा को स्त्री में उतान कराता है दमलिये पत्नी ही इममा स्पर्श करती है ।।५।। बह दस प्रकार स्पर्श करती है । 'वानं ने शुन्धामि' से मुग को ( यजु. ६।१४) 'प्राण ते शुभामि' से नासिका यो । 'ननुम्ने शुन्धामि' से आँखों को । 'श्रोत्र ते शुन्धागि' मे कानों को । 'नामि ते गुन्धामि' मे अशष्ट प्राण को । 'मेदं ते शुन्धामि' या 'पायु शुभामि से पीछे से प्राण को। इम प्रसार यह प्राणों को धारण कराती है अर्थात् उनको र जीवन देती है । 'नरिसॉम्ते शुन्नामि' से पैरों को। पैरों पर खड़ा होता है अतः पैरों पर उगी मही करती है, प्रतिमा के लिये ॥६॥ यार जो जन बन रहे उममे या उसके श्रावे मे अपयुं और यजमान उमरी पर्श फरने हैं। गिर मे लेर। इस प्रकार वे उगमे प्राण घारण कराते हैं और उसयो पुनः जीधित करने ॥ इम प्रसार उहाँ यही पर उगम पार लगाते है यहाँ जनों से शान्ति दिलाने है। शान्तिराग जलों मे गाम्नि दिलाते हैं। ये उनको जलो मे चंगा करते है ४६७ प०३.८.२.६.१२ । सोमयागनिरूपणम् तापनुपिञ्चतः । मनस्तऽआप्यायता वाक्त आप्यायता प्राणस्तऽन्नाप्यायतां चक्षु- स्तऽआप्यायताश्रोनं तऽमाप्यायतामिति तपायाधत्तस्ता समीरयतो यत्ते कर यदा- स्थितं तत्तऽमाप्यायता निष्टपायतागिति IIEIL तपस्करीकुर्वन्ति । यदाम्यापयन्ति शान्तिरापरतदभिः शान्त्या शमयतस्तदभिः संधत्तस्तत्ते शुध्यत्यिति तरमध्यं कुरुतः शमहोग्य इति जानेन पशुं निनयतः ॥१०॥ तपत्करीकुर्वन्जि । यदारथापयन्ति नेदेतदन्यशान्तान्यहोरामाण्यसमिति तस्माच्छ- महोभ्य इति जेधनेन पशु निनयतः ।।११।। श्रथोत्तानं पशुं पर्यस्यन्ति । स तृणमन्तर्दधात्यापधे प्रायस्येति वज़ो वाऽअसिस्तथा हेनमेप पोऽसिन हिनस्त्यधाशिनामिनिदधाति स्वधिते मैन, हिसीरिति पनो याऽनसि- स्तथो हैनमेष पोऽसिन हिनस्ति ||१२|| सा या प्रज्ञाताभिः। तयामिनिदधाति सा हि यजुकृता मेध्या तघदम तृणस्य इन मत्री से पर्श करते हैं-'मनलऽयायायता वाक्तऽया'यायता प्राणस्लऽबाप्या- यता चतुरतऽयाप्यायता पोर तऽश्रा यायताम्' ( यजु० ६.१५)। 'तेरा मन चगा हो, तेरी वाणी चगी दो, तेरे प्राण चगे हों, तेरी आँसें चगी हों, तेरे कान चगे हो' । इस प्रकार ये इसमें प्राण धारण कराते है-'यत्ते र यदास्थित तत्तऽयाप्यायता निष्टया- यता' ( यजु० ६।१५)। जो कुछ तेरा घाय दो, जो तुझे क्षति हो, यह सब पूरी हो जाय और तू मजबूत हो जा' दस प्रकार जो कुछ घाव लगाते हैं, जहाँ कहीं चोट लगाते हैं, वहाँ शान्तिदायक जलों के द्वारा उसको चगा कर देते हैं । उसको वह ठीक कर देते हैं । 'तत्ते शुध्यतु' ( यजु० ६।१५)। 'इस प्रकार वह उसे शुद्ध करते हैं। 'शमहोभ्या' ( यजु० ६।१५)। 'तेरे दिन कल्याणकर हो'। इससे जो जल बचता है उमको पशु के पिछले भाग में डाल देते हैं ॥१०॥ इस प्रकार जहाँ घाव करते हैं या जहाँ चोट पहुँचाते हैं यहाँ 'शमहो-य.' से जल को पशु के पिछले भाग मे डाल देते हैं कि कहीं रात-दिन अहितकर न हो जाय ।।११।। अब धे पशु को उलय लिटा देते हैं । अब श्रध्वर्यु उसपे ऊपर कुश रसता है, 'योषधे नायव ( यजु० ६.१५ ) से । असि नन है। इस प्रभार यह वन उस पश को नहीं सताता । गौर असि को उसमे लगाता है, 'स्वपिते मैनहियसी' ( यजु०६।१५) । 'हे तुग, तू इसको न मता । अमि वज्र है। इस प्रकार यह यन (असि ) उरामोहानि नहीं पहुँचाता ||१२|| जो प्रशातधार है उसका प्रयोग करता है क्योंकि यजु पढकर वह पवित्र की जा चुकी है। कुशा का जो अग्रभाग है उस बायें हाथ में रग्यता है और जो नीचे का भाग है उसे मान्दिनीये शतपथनाहाणे का. ३.६.२. १३-१६। तत्सव्ये पाणी पुरतेऽथ यद्युम्नं तदक्षिणेनादाचे ।।१३।। स यत्रायति । यत एतल्लो हितमुत्पतति तदुमयतोऽनक्ति रक्षमा भागोऽसीति रक्षसास होप भागो यदसत् ॥११॥ तदुपाभ्याभितिष्ठति । इदमहरू रक्षोऽगितिष्ठामीदमह, रक्षोऽपराध इदमहाय रक्षोऽधम तमा नयामीति तयतेनचेतनाष्ट्रा रक्षा म्यागयते तदमृलमुभयतः परिछिन्न भवत्यमूलं वा इदमुभयतः परिच्छिन रक्षोऽन्तरिक्षमनुचरति यथायं पुरुषोऽमृल उभयतः परिच्छिनोऽन्तरिक्षमनुचरति तस्मादमूल मुभयतः परिच्छिन्नं गति ।।१५।। अथ पपामुत्सिदन्ति । तया पपाश्रपण्यो प्रोणीति घृतेन घायापृथिवी पोर्तुगाथामिति तदिमे धावापृथिवीऽऊर्जा रसेन गाजयत्यनयोरून रसं दधाति ते रसपत्याऽउपजीवनीये. ऽइमाः प्रजा उपजीवन्ति ॥१६॥ काठमर्यमग्यो वपानपण्यौ भरतः । यत्र वे देवा अग्रे पशुमालेभिरे तदुदीचः कृप्यमाणस्या वाङ्मेध पपात स एष चनस्पतिरजायत तद्यत्कृप्यमाणस्यानाङ्मतत्तस्मात्का. मर्यरतेनेनैवमेतन्मेधेन समर्धयति कृत्स्नं कंगेति तस्मात्कार्यमय्यो वपाश्रपरयो दाहिने हाथ में ॥१॥ जहाँ चमड़ा उचेला जाय या रक्त निक्ले वहाँ दोनो ओर से इसके नीचे के भाग मे रुधिर लगा देवा है, इस मत्र से रक्षसां भागोऽसि ( यजु० ६।१६ ) । 'तू राक्षमों का भाग है । यह जो रुधिर ( असक् ) है वह राक्षसों का ही भाग है ॥१४॥ उसको फेंककर उस पर चढ़ता है । इदम रक्षोऽभितिष्ठामोदमह११ रदोऽवत्रा- घऽइदमह रक्षोऽधम तमो नयागि' ( यजु० ६।१६ )। 'यह मै राक्षसी को कुचलता हूँ | यह मैं राक्षसो को निकालता हूँ। यह में राक्षसों को सबसे निकृष्ट अँधेरे को प्राप्त कराता हूँ' । यज्ञो द्वारा ही यह राक्षसों को निकाल मगाता है । यह कुश मूलरहित और दोनों ओर से कटा इसलिये रहता है कि राक्षस भी तो मूलरहित, दोनों ओर से परिच्छिन्न, अन्तरिक्ष म विचरा करता है । जैसे इस लोक में मनुष्य मूलरहित योर दोनों ओर से परिच्छिन्न विचरता है, इसीलिये यह कुश मूलरहित होता है और दोनों ओर से परिच्छिन होता है ॥१५॥ अम यह वा को निकालकर दोनों वपाश्रमणियों यो ढक देता है इस मत्र से- 'पृतेन यावापृथिवी प्रोप्वाथा' (यजु० ११११६)। 'यौ और पृथिवी को घी से दको । अर्थात् इम द्यौ और पृथिवी को शक्ति और रस से युक्त करता है । इनमे शक्ति और रम की स्थापना करता है । यह प्रजा इस ऊर्ज और रस के सहारे ही जोते हैं ॥१६|| यह दोनों वपा पात्र कामयं लकडी के होते हैं । जब देव लोगों ने पहले पशु को परदा (मारा) तो उसको ऊपर को खींचा, तब उसका मेध नीचे की गिर पड़ा। उससे वनस्पति उत्पन्न हुया । और चूंकि यह खिंचा और मेध नीचे को गिरा इससे कार्य वृक्ष दया। इसी मेध से यह इसको पूरा करता है। इसीलिये यपा-पान फार्मर्य लकड़ी के

फॉ० ३.८२, १७-२१॥ सोमयागनिरूपणम्
YEE
भवतः ॥१७॥
तां परिवामयति । तां पशुश्रपणे प्रतपति तथो हास्यात्रापि भृता भवति पुनरुल्मुक-
मानीदादत्ते ते जघनेन चात्वालं यन्तिन प्रायन्त्यागच्छन्त्याहयनीय स एतत्तृणमध्वर्युरा-
हयनीये प्राम्यति वायो चैम्तोकानमिति स्तोकाना हैषा समित् ।।१८।।
अथोत्तरतस्तिष्ठन्चपा प्रतपति । अत्येप्यन्वाऽएपोऽग्नि भवति दक्षिणतः परीत्य
श्रपयियंस्तस्माऽपतानिहुने तयो हैनमेपोऽतियन्तमग्निर्न हिनस्ति तस्मादुत्तरतस्तिष्ठ-
चपा प्रतपति ॥१॥
तामन्तरेण यूपं चाग्नि न हरन्ति । तत्समया न हरन्ति येनान्यानि हबीपि
हरन्ति नेदशृतया समया यज्ञ प्रसजामेति यदु वाहन न हरन्त्यप्रेण यूपं बहिर्धा यज्ञात्कु-
मुस्तस्मादन्तरेण यूपं चाग्नि च हरन्ति दक्षिणतः परीत्य प्रतिप्रस्थाता श्रपयति ॥२०॥
अथ वेणोपहत्याज्यम् । अध्वर्युपामभिजुहोत्यमिराज्यस्य वेतु स्वाहेति तथो
हास्यैते स्तोकाः शृताः स्वाहाकृता आहुतयो भूत्वाग्नि प्राप्नुवन्ति ।।२१।।
होते हैं ॥१७॥
1
܀
पर
उस यपा को चारों ओर से काटता है और उसको पशुपण मे पकाता है । इस
प्रकार यह पक जाता है । ग्रन अाग्रीध एक जलती लकडी लेता है। वे चावाल ये पीछे
जाते और ग्राहनीय की ओर चलते हैं। अध्वयु श्राहयनीय में उस तृण को डाल देवा
है-'यायो वे स्तोकानम्' ( यजु० ६।१६ ) । 'हे वायो, इन बूटों को लो', क्योंकि यह उन
यूँदो को जलाने वाला है ॥१८॥
श्रम उत्तर को सड़ा होरिमा को पाता है। उसे अमिरे णश होकर गुजरना
श्रीर दक्षिण की ओर चलक काना है। इससे वह उसको प्रसन्न करता है औरट्स
प्रकार प्रसन्न होकर अमि उसी
हानि नहीं पहुँचाता । इसलिये उत्तर की ओर वा को
पाता है ॥१६॥
उमसे
यूर
और अगि बोच ले नाते हैं। इसको वेदी के बीच में होकर क्यों
नहीं ले जारो जहाँ अन्य हरियों को ले जाते हैं ! इसलिये कि कहीं बैपकी पपा के साथ
इसका समर्ग न हो जाय- यूप के भागे बाहर की और क्यों नहीं ले जाते ? यदि ऐसा बरे
तो यश से पहिन जाय । इसलिये यूप और अमिरे बीच से ले जाते हैं । दक्षिण की
शोर जाकर प्रतिमा उमको पाता है ॥२०॥
अपर्यु मम भी लेकर छोड़ता है-'शिराज्यम्य वे सारा' ( यजु० ६१६)!
'अमि घी योगामार यो दम अगर पाहा-युम पकी हुई पाहुनिये अमि को पहुँचती
है।॥२१॥

कां०३.८.२.२५-२८॥ सोमयागनिरूपणम् ध्यम् ॥२५॥ श्रथाज्यमुपस्तृणीते । अथ हिरण्यशकलमवदधात्यथ वपामयद्यबाहामीपोमाभ्यो घागस्य चपाये मेदसोऽनुव्हीत्यथ हिरण्यशकणमयदयात्यथोपरिष्टाविराज्यस्याभिघा. रयति ||२६॥ तद्धिरण्यशकलावभितो मरतः । नन्ति वाऽएतत्पशु यदशौ जुलत्यमृतमायुर्हिरण्यं तदमृतऽभायुपि प्रतितिष्ठति तथात उदेति तथा संजीवति तम्मादिरण्यशकलावभितो भवत आश्राव्याहानीपोगाभ्यां छागम्य बयां मेदः प्रेयेति न प्रस्थितमित्याह प्रमते प्रस्थितमिति वपटकृते जुहोति ॥२७॥ हुत्वा वपार समीच्यौ । यपाथपण्यो कृत्वानुप्रास्यति रवाहाकृतेऽऊर्ध्वनभरी मारतं गच्चन मिति नेदिमेऽअमुया सतो याभ्यां वपामशिनपामेति ॥२८॥ तद्यद्वपया चरन्ति । यस्यै वै देवतायै पशुमालभन्ते तामेवैतदेयतामेतेन मेधेन पीणाति सैपा देवतेतेन मेघेन प्रीता शान्तोचराणि हवी पि भप्यमाणान्युपरमति तम्माव- दृपदाज्य का ॥२५॥ अब (जुह मे ) पहले ग्राज्य की एक तह लगाता है। फिर उसमें सोने का एक इकट्टा डालता है । पिर वपा को काटकर होता से कहता है, 'अग्नि और सोम के अनुयाक कहो । बकरे के सपा और मेद के लिये । अब वह मोने के टुकड़े को यपा पर रगरता है और पी से दो बार अमिधार करता है ॥२६॥ दोनों ओर सोने के टुकड़े इसलिये रस्से जाते हैं कि जय शि में पशु देते हैं तो उसको मारने हैं। यह जो मोना है वह अमर जीयन है । इस प्रकार उसको अमर जीरन में स्थापित करता है। इस प्रकार यह यहाँ से उठता है । इस प्रकार जीपित होना है। इसलिये सोने के टुकड़ों को दोनो ओर रखते हैं । अब यह प्रौपट कहकर ( मंत्रापरण मे) कहता है 'अमिनार सोम के लिये बकरे के वपा और मेद को दे'। इस गान पर बद 'पस्थितन्' ( उपस्थित है ) नहीं यहता । ऐमा तो सोम के निचोड़ने पर का जाना है। बादकार परत आहुति देता है ॥२७॥ या की याहुनि देकर दोनो चपा पणिपों को पंप देता है इस मन रो-रसाहा- कृतेऽऊर्धनभस मारुन गन्छनम्' (०६।१६) । साहा से युन होकर मफत् सम्बन्धी कचनभर को जानो' ! वह ऐमा इगलिय करता है कि दोनों जिन पर या पाई गई व्यर्थन जाय ॥२८॥ या रोस्यो काम लेते है ? इलिये कि जिस देवता लिये पश का पालन शिपा जाता है उसी देवता को उसी पशु प मेध मे प्रसन्न करता है। यही देवसा उस पर मेध से अगर र अन्य दलों ने पी प्रीपाइसलिये या काग की आहुति

माध्यन्दिनीये शतपथनादाणे
का० ६, ८.३.१३।
पया चरन्ति रहा
अथ चात्याले मार्जयन्ते । करीयाऽपतःकुर्वन्ति यत्संझपयन्ति यदिशासति शान्ति
रापरतदादिः शान्त्या शमयन्ते तदभिः संदधते तरमाच्यात्याले मायन्ते ॥३०॥
बाह्मणम् ।। ३ ।। [८.२.] ||
लिया जाता है ॥२६॥
अब चावाल पर मार्जन करते हैं । जब उसे मारते हैं तो यह घायल हो जाता है।
जल शालि है । इमलिये जन से शान्त करते हैं या जल से चगा करते हैं । इसलिये यह
चावाल पर मान करते हैं ॥३०॥
अध्याय ८-ब्राह्मण ३
यद्देपत्यः पशर्भवति । तदेपत्ये पुरोडाशमनुनिर्षपति तात्पुरोडाशमनुनिर्वपति सर्वेपो
वा एप पशूनां मेघो यगीहियवो तेनैवेनमेतन्गेधेन समर्धयति कृत्स्नं करोति तस्मात्पुरोडाश-
मनुनिर्वपति ॥१॥
अथ यद्दपयापचयं । एतेन पुरोडाशेन प्रचरति मध्यतो पाऽइमो वपामुरिखदन्ति
मध्यत एवैनमेतेन मेधेन समर्द्धयति कृत्स्नं करोति तस्माद्वपया प्रच/तेन पुरोडाशीन प्रचर-
त्येप न्येवैतस्य बन्धुयत्र क्व चैप पशुं पुरोडाशो ऽनुनिरूप्यते ।।२।।
अथ पशुं विशास्ति । त्रिः प्रच्यावयतात्तिः प्रच्युतस्य हृदयमुत्तमं कुरुतादिति त्रिवृद्धि
यज्ञः ॥३॥
जिस देवता के लिये पशु होता है उसी देवता के लिये पीछे से पुरोडाश बनाया
जाता है । पीछे से पुरोडाश इसलिये बनाते हैं कि धान और जौ जो हैं वह वस्तुतः सब
पशयो का मेध है । इसी मेध से वह इस पशु को चगा करता है या पूरा करता है । इसी-
लिये वह पीछे से पुरोडाश मनाता है ।।१।।
वपा को काम में लाकर पुगेडाश क्यों बनाते है ? इसलिये कि पशु के बीच से ही
तो चपा को निकालते हैं । मय में ही इसको मेध द्वारा चगा करते है या पूरा करते हैं ।
इसीलिये यपा को काम में लाकर सब पुरोडाश को काम में लाते हैं। इनका सम्बन्ध हर
जगह एक सा ही है । जहाँ कही पशु होता है वही पुरोढाश भी होता है ॥२॥
अब पशु को वाटता है । और कहता है 'तीन बार धूमो और तीन बार घूमे हुये
के हृदय को ऊपर उठायो' । क्योंकि यज्ञ निवृत् (तीन वाला) होता है ॥३॥

२०३८३.४६। सोमयागनिरुगणाम् अथ शमितारण सथशास्ति । याला छातहरि शमितादेशित शतमित्येत एतान शृत भगवो न शृतहीति ||३|| अथ जुद्दा पृपदाजगस्यापहत्य | अध्वर्युस्पनिक्रम्य पृच्छति शृतय हरि शमितारे- रिति शृतमित्याह तद्देवानामित्युपा श्वव्वर्यु ||५|| तात्यच्छति । शृत वे देवानाथ हरिक्तिय शमिता ब तहेद यदि शृतं वा भवत्यकृत या 11 तद्यत्पृच्छति । शृता प्रचराणीति तद्यद्यत भवति शृतमन दवाना हविर्भवति भृत यजमानस्यानेना अध्ययुगति शमितरि तदेना भवति निष्कृत्य पृच्छति निवृद्धि यज्ञो ऽथ यदाह तद्दे यानामिति तद्धि दयाना यकृत तस्मादाह तद्देशनामिति !|७|| स हृदयमेवाग्रे ऽगिंधारयति । आत्मा ये मनो हृदय प्राण प्रपदाज्यमात्मन्येवेत न्मनसि प्राण दधाति तथैतज्जीउमेर देशनाथ हविर्भवत्यमृतममृताना । सोऽभिधारयति । स ते मनो मनसा स प्राण प्राणेन गच्छतामिति न साहाक रोति न होपाहुतिरुदासयन्ति पशुम् ।।६।। अन शमिता (कान वाला-साइ)को यादश देता है 'याद काइ पूछ कि हे शमिता हवि पक गया ? तो कहना 'पक गया' । यह न कहना कि 'श्रीमान् जी एक गया' । या 'पक तो गया ॥४॥ श्रर जुइ स पृषदाय को समर सर्यु मागे रहार पछा है, द शमिता, हरि पा' ' यह कहता है 'एस' | अवयु चुपच से कहता है, 'यह देवताओं का है ! यह इमलिय पृछता है कि देवताओं का हरिश हुमा होता है या नहीं। शमिता इसको मानता है कि पका है या हा यश है ॥६॥ यह पूछता हमालय है कि वह समझता है कि म पर य यो काम म लाऊ । और परिबरा हो तो देवों का विपना होता है और यजमान पी अपक्षा ग पसा ही होता है। अवयु निदपि हो जाता है। दोष शमिता का रहता है । 1 मार पृयता है क्योकि यश तिहरा होता है। यह देवों का ऐसा इमलिय रहता है कि जो पा पद देयौ मा है। इसलिये यह कहता है कि यह देवां वा ।।७।। पहले यह हृदय का श्रमिधार परतायोकि हत्य मन और श्रामाद दावर प्राण है। इस प्रकार यह प्रात्मा और माम पागा पारण क्यामप्रसार दो फाहविजारमा अमृतां का अमृत Hel ३.दम मन प्रभिधार परमा है-- म मनो माग ग पाग माणा गान साग (गा०६.)। 'तरामा मास गिल प्राण प्राए १६ सदा नदी । पीरियनो है ना ! यह पशु को हटा देश है ||६|| माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मणे कां० ३.८.३.१०.१३ तं जघनेन नात्वालमन्तरेण या चामि च हन्ति । तद्यत्समया न हरन्ति येना- न्यानि हयापि हरन्ति शृत, सन्तं नदङ्ग शो विकृतेन करीकृतेन समया या प्रसजामति यदु बाहोन न हरन्त्यो ण यूपं यहि ह यज्ञात्कुर्युस्तम्गादन्तरेण यूपं नानि च हानि दक्षिणतो निधाय प्रतिप्रस्थातावति प्लक्षशासा उत्तर बहिर्भवन्ति ता अध्यवति तदा- पलक्षशामा उत्तरबहिर्भयन्ति ||१|| यत्र ये देवाः अग्ने पशुमालेभिरे तं त्वष्टा शीर्पतो ऽमेऽभ्युवामोतेवं चित्रालभरि- निति राष्ट्रहिं पशयः स एप शीर्षन मस्तिष्कोऽनूपयथ मज्जा तस्मात्स यान्त इव त्वष्टा ह्येतमभ्यवमत्तस्मात्तं नाभीयात्यष्टुह्येतदभिवान्तम् ।।१।। तस्यावाड़ मेधः पपात । स एप यनस्पतिरजायत तं देवाः प्रापश्यस्मात्प्रख्यः प्ररयो ह वै नामेतद्यत्प्लक्ष इति ते नौनमेतन्मधेन समर्धयति कृत्स्नं करोति तम्गाप्लन- शाखा उत्तरवहिर्भवन्ति ।।१२।। अथाज्यमुपरसृणीते । जुहा चोपमृति च वसाहोमहवन्याय, समवराधान्यामय हिरण्यशकलामवदधाति जुहा चोपभृति च ॥१३॥ वे इसको नामाल के पीछे से यूर और अमि के बीच से ले जाते हैं । जब यह पका हुया है तो फिर उसे मध्य से क्यों नहीं ले जाते जैसा कि अन्य हवियों को ले जाते है। हमका पारण यह है कि कहीं मध्य में इसका ससर्ग अङ्गों से विकृत (पटा कटाया) श्रीर घायल से न हो जाय । बाहर से इसलिये नहीं ले जाते कि यहीं यज्ञ से बहिष्कृत न हो जाय । इसलिये वह यर और अमि के बीच से ले जाते हैं । दक्षिण की ओर रखर प्रनि-प्रस्थाना टुक्ड टुरड़े करता है। पलाश की शाखायें ऊपरी बाह का काम देती है। उन्हों पर बाटता है । पलाश शाखा से ऊपरी बर्हि का काम क्यो देती हैं ? ( इसका उत्तर भाग पढ़िये )।।१०॥ जय देवों ने पहले पशु का श्रालभन दिया तो स्वष्टा ने उसके सिर पर थूक दिया । मोचकर कि वे उसको छुयेंगे नहीं' । क्योकि पशु तो त्वष्टा के ही है। यह सिर में मस्तिष्क श्रोर गर्दन में मजा बन गया। इमलिये वह थूक है क्योंकि त्वष्टा ने उस पर घमन पर दिया । इसलिये उमको न साना चाहिये क्योंकि यह त्यष्टा का वमन किया हुआ हैं ॥२१॥ समा मेध नीचे गिर पडा उससे एक वृक्ष उगा । उसको देवों ने देना। इनलिये प्रय हुया। प्रख्ष ही लक्ष है। उमी मेघ से वह उसको नगा करता है और पूर्ण करता है । इमलिये लक्ष शापाये ऊपर के यदि का काम देती है ।।१२।। अप जुहू और उपभूति दोनों में की एर तह लगाता । दमा होम हवनी और सारवत्तधानी में भी । जुहू और उपांत दोनों में सोने के टुक मी रखता है 11१३॥

कां०३.८.३.१४-१७ । सामयागनिरूपणम् अथ मनोतायै हविषोऽनुवाच आह । तद्यन्मनातायै हरिपोऽनुवाच आह सर्वा ह वै देवताः पशूमालभ्यमानमुपसंगच्छन्ते मम नाम ग्रहीष्यति मम नाम ग्रहीप्यतीति सर्वासाहि देवतानाथ हविः पशुस्ता साथ सर्वासां देवतानां पशी मनाथस्योतानि भवन्ति तान्येवैतत्पीणाति तथो हामोपाय देवतानां मनाथंस्युपसंगतानि भवन्ति तस्मान्म नोताये हविपोऽनुवाच माह ।।१४॥ स हृदयस्यैवाऽवद्यति । तद्यन्मध्यतः सतो हृदयस्याप्रेऽवद्यति प्राणो वै हृदय- मतो ह्ययमूर्ध्वः प्राणः संचरति प्राणो वै पशुर्यावद्धथे व प्राणेन प्राणिति तावत्पशुरथ यदा- स्मात्प्राणोऽपक्रामति दाव तहिं भूतोऽनर्यः शेते ।।१५।। हृदयमु वै पशुः । तदस्यात्मन एवामेऽवद्यति तस्माद्यदि किं चिदवदान हीयेत न तदाद्रियेत सर्वस्य हैवास्य तत्पशोरवत्तं भवति यद्धृदयस्यायेऽवद्यति तस्मान्मध्यतः सतो हृदयस्यैवामेऽवद्यत्यथ यथापूर्वम् ॥१३॥ अथ जिह्वायै । सा हीयं पूर्वार्धात्प्रतिष्ठत्यथ वक्षसस्तद्धि ततोऽथैकचरस्य दोप्योऽथ पार्थयोरथ तनिम्नोऽथ वृक्कयोः ॥१७॥ गुदं त्रेधा करोति । स्थविगोपयडभ्यो मयं जुबां देघा कृत्वावद्यत्यणिम व्यङ्गेष्वथैक- अब यह ( होता से ) कहता है कि मनोता के लिये हवि पर अनुवाक कह । इवि पर मनोता के लिये अनुवाक कहलवाने का तात्पर्य यह है-जब पशु का पालभन करते हैं तो सब देवता घिर आते हैं कि मेरा नाम लेगा, मेरा नाम लेगा । क्योंकि पशु तो सभी देवताओं को हवि है । सभी देवताओं के मन उस पशु में लगे रहते हैं । उनके उन मनों को यह प्रसन्न करता है जिसमें से देवों के मन वहाँ व्यर्थ न नावें । इसलिये वह मनोता के लिये हवि पर अनुवाक पहलवाता है ॥१४॥ पहले वह हृदय के टुकड़े करता है। हृदय तो बीन में है । पिर यह पहले इसके टुकड़े क्यों करता है ? इसलिये कि हृदय प्राण है, यहीं से माण ऊपर को जाता है । पशु भी प्राण है क्योंकि जब तक साँस लेता है तमी तक पशु है, और जन प्राण निकल जाता है तो लकड़ी के समान निरर्थक पड़ा रहता है ॥१५॥ हृदय ही पशु है । इसलिये वह पहले इसके श्रारमा ( धड़) कोटी काटता है। इसलिये यदि कोई टुकड़ा रह भी जाय तो परवाह न करनी चाहिये । क्योंकि पदले घट्य को काटने से पशु फा सम्पूर्ण ही फट जाता है । इसलिये हृदय के बीच में रहते हुगे भी पहले उगी को काटते हैं। फिर यथापूर्व ॥१६॥ पिर जिला को । क्योंकि यह अगले भाग में गरमे श्रागे है। सिर छाती परोनिया भी वैसा ही है । पिर साय चलने वाला प्रधान गायाँ नगला पैर ! रि गल । र यात, फिर हम् ॥१७॥ गुदा के तीन टुकडे करता है । स्यूल माग रिदली धानियों के लिये ( प होना ५०६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे फा० ३.८.३.१८२३। चराये श्रोणेरेतावन्नु जुहामवद्यति ॥१८॥ अथोपभूति त्र्यङ्गयस्य दोप्णो गुदं वेधा कृत्वावधति त्र्य यायै श्रोणेस्थ हिरण्य- शकलाववदधात्यथोपरिष्टादाज्यस्यामिधारयति ।।१६|| अथ वसाहोम गृह्णाति रेडसीति लेलयेव हि यूस्तस्मादाह रेडसीत्यग्निप्ट्वा श्रीणा- लित्यमियतच्छृपयति तस्मादाहाग्निष्टवा श्रीणालित्यापस्त्वा समरिणनित्यापो होतमङ्गेभ्यो रस सभरन्ति तस्मादाहापस्त्वा समरिणनिति।।२० वातस्य त्या भाज्याऽइति । अन्तरिक्ष वाऽनयमनुषवते योऽय पवतेऽन्तरिक्षाय बै गृह्णाति तस्मादाह वातस्य त्वा ध्राज्याऽइति ॥२१॥ पूष्णो रथ ह्याऽइति । एष वे पूष्णो र७ हिरेतस्मा ऽउहि गृह्णाति तस्मादाह पूष्णो र११ शाऽइति ॥२२॥ ऊष्मणो व्यथिपदिति । एष वाऽऊप्तस्माऽज हि गृहाति तस्मादाहोप्मणो व्यथि पदित्यथोपरिष्टादविराज्यस्याभिधारयति ।।२३।। शतम् २१०० ॥ अथ पार्बेन यासिना या प्रयोति प्रयुत द्वेष इति तनाष्ट्रा एवैतद्रक्षाशस्यतोऽप है )। बीच ये भाग को जुहू में काट कर दो भाग करता है । और सबसे सूक्ष्म भाग को व्यय के लिये। फिर एक चर श्रोणि को। इतने को जुहू में काटकर रखता है ।।१८।। अब यग्य के अगले माग को ठपभृति में रखता है, गुदा के दो टुकड़े काटकर । और न्यग्य की श्रोणि के। उन पर दो सोने के टुकड़े रखता है। उन पर धी छोडता है ||१६॥ अब वसाहोम को लेता है, इस मत्र रो-रेडसि' ( यजु०६।१८)। 'तू कॉपता है। वह वसा कॉपती सी है इसलिये वहा 'रेडसि' । 'अग्निष्ट्वा श्रीणातु' (यजु० ६।१८) । अनि तुझको पकाये । अनि ही उसको पाता है इसलिये कहा कि 'अग्नि तुझे पकाये । 'यापस्त्वा समरिण' ( यजु०६।१८)। 'जल तुझको मिलावे। जल ही इन अगों से रस को इकहा कसे मिलाते हैं । इसलिये कहा कि 'जल तुझे मिलाने ॥२०॥ 'यातस्य त्वा धान्ये ( यजु० ६१८)। 'हृया तुझे हिलावे' । यह जो वायु है यह अन्तरिक्ष म बहता है । वायु के लिये ही इसको लेता है इसलिये कहता है 'तू हवा के लिये है ॥२१॥ 'पूषणोरष ह्या' (यजु० ६.१८) । 'पृपा ये वेग र लिये । यह वायु पूपा का घेग है । उसो र लिये यह ग्रहण करता है इसलिये कहता है कि 'पूपा के वेग के लिये' ॥२२॥ 'ऊष्मणो व्यथिपत् ( यजु० ६.१८)। 'उरण रो तपाया जाता है। यह वायु उष्ण है। इसो लिये ग्रहण करता है । इसलिये कहता है कि 'उपए से तपाया गया। इस पर दो यार यी लगाता है ।।२३।। [शतम् २१०.] पार्थ या वासि (छुरियों के नाम है ) से मिलाता है, इस मन से-'प्रयुत प' कां० ३.८, ३. २४-२८। सोमयागनिरूपणम् हन्ति ॥२४॥ अथ याप्परिशिष्यते । तत्समक्त्तधान्यामानयति तदृदयं प्रास्पति जिहां वक्षस्त- निम मतस्ने वनिष्ठुमयोपरिष्टाद्विराज्यस्याभिधारयति ||२५|| तादिरण्यशकलावमितो भवतः । नन्ति वाऽएतत्पशुं गदग्नी जुहत्यमृतमायुर्हिर- ण्यं तदमृतऽग्नयुपि प्रतितिष्ठति तथात उदेति तथा संजीवति तस्मादिरण्यशकलाकभित्तो- भवतः ॥२६॥ अथ यदण्यावति । सव्यस्य च दोप्पो दक्षिणायाश्च श्रोणेर्दक्षिणस्य च दोषणः सव्यायाश्च श्रोणेस्तस्मादयं पशुरक्ष्णया पदो हरत्यथ यत्सम्यगवघेत्समीचो हैवार्य पशुः पदो हरेचस्मादक्ष्णयापद्यत्यय यन शीरणोऽवद्यति ना सयो नूकस्य नापरस- यथयोः ॥२७॥ असुरा ह वाऽश्रमे पशुमालेभिरे । तदेवा भीषा नोपावेयुस्तान्हेयं पृथिव्युवाचमैत- दाढ्वमहं व एतस्याध्यक्षा भविष्यामि यथा यथेतऽऐतेन चरिष्यतीति ।।२।। सा होवाच । अन्यतरामेवाहुतिमहीपुरन्यतरां पर्यशिपचिति स यां पर्यशिष स्तानीमान्यवदानानि ततो देवाः स्विष्टकृते यशापयपाभरतस्मात्यङ्गाएयथासुरा अवार्य ( यजु० ६।१८) । 'दप हट गया । इससे वह यहाँ दुष्ट राक्षसों को हटाता है ॥२४॥ अब जो हयि (यूप) बचता है उसे समस्त्तधानी में लाता है। उसमें हृदय, जीभ छाती, तनिम, मतस्न (गुर्दे ), रनिष्ठ वो डाल देता है । फिर उस पर दो बार घी लगाता है।॥२५॥ दोनों ओर सोने के टुकड़ों को इसलिये रखता है कि कि अब पशु की आग में पाहुति देते हैं तो उसको मारते हैं । सोना अमृत जीवन है । इस प्रकार उसको अमूत-जीवन में स्थापित करता है । इसी से वह उत्पन्न होता है इसी से जीता है । इसलिये दोनों ओर सोने का टुकड़ा होता है ॥२६॥ और चूंकि तिरला काटना है । दाहिनी टाँग और बायाँ नूतद, त्या बाई टॉग और दाहिना चूतम इसलिये यह पशु तिरछे पैर बढ़ाता है। यदि सीधा काटता तो दोनों पैर साथ- साथ उठते है। इसलिये तिरछा काटता है। श्रव प्रश्न है कि सिर को क्यों नहीं काटता, न कन्धों को, न गर्दन को, न पिछली जॉपों को ॥२७॥ श्रमरों ने पहले पशु पा मालगन किया था । देव डर के मारे उसके पास नहीं गये। पृथियो ने उनसे कहा, 'इसकी परवाह न करो। मैं जिस जिस प्रकार यह इको करेंगे में इराकी साथी होऊगी ||R८] उगने पहा, 'एक श्राति इन्होंने दी। एक छोड़ दी। जिगको उन्होंने छोर दिया या यही भाग हैं। इस पर देवों ने तोन अगों के अग्निनियन के लिये अगरिया इसलिये गन पाहुति हुई। ता अमुरों ने सिर, कंधो, गन पोर पिरलो जाँगी पै दुई माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां०३.८.३.२९-३२। छीणोऽसयोरनूफस्यापरसक्थयोस्तस्मात्तेपा नावोद्यन्न्वेव त्वष्टानूकमभ्यवमत्तस्माद- नूकस्य नापद्येदथाहाग्नीषोमाभ्या छागस्य हवियोऽनुन हीत्याश्राव्याहाग्नीषोमाभ्यां छागस्य हविः प्रेष्यति न प्रस्थितमित्याह प्रसुते प्रस्थितमिति IRel/ अन्तरेणार्धची याज्यायै वसाहोमं जुहोति । इतो पाऽअयमूवों मेध उत्थितो यमस्या इमथ रसं प्रजा उपजीवन्त्यर्वाचीनं दिया रसो चै वसाहोमो रसो मेघो रसेवैतद्रस तीनीकरोति तस्मायद रसोऽधमानो न तीयते ॥३०॥ तदन्तरेण । अर्धचौं याज्यायै वसाहोम जुहोतीयं वाऽअर्धचोऽसौ चोर!ऽन्तरा ये द्यावापृथिवी ऽनन्तरिक्षमन्तरिक्षमन्तरिक्षाय वै जुहोति तस्मादन्तरेणार्धची यायायै वसाहोमं जुहोति ॥३१॥ स जुहोति । धृतं कृतपावानः पिचत वसा वसापावानः पिवन्तान्तारितस्य हपिरसि स्वाहेत्येतेन यजुषा जुहोति वैश्वदेवं चाऽअन्तरिक्षं तद्यदेनेनेभाः प्रजाः प्राणत्यश्चोदानत्य- श्वान्तरिक्षमनुचरन्ति तेन वैश्वदेव वषट्कृते जुहोति यानि जुहामवदानानि भवन्ति ॥३२॥ किये । इसलिये इनको नहीं काटना चाहिये । चूँकि त्वष्टा ने गर्दन पर थूका था इसलिये गर्दन के टुकड़े न करे । अब वह ( होता से ) कहता है कि बकरे के हषि पर अमि सोम के लिये अनुधाक कह । और श्रौषट् कहकर वह ( मैत्रावरुण से ) कहता है कि 'यनि-सोम फे लिये बकरे के हवि की प्रेरणा कर' । 'पस्थित' है ऐसा नहीं कहता । ऐसा तो सोम निचोड़ने पर कहा जाता है।॥२६॥ याज्य की दो श्राधी चाशों के बीच में घसा होम देता है। यहीं से मेध ऊपर को उठा था, पृथ्वी का वह रस जिससे प्रजायें द्यौलोक के इस प्रोर जीती हैं । वसाहोम रस है, मेध रस है। रस से रस को तीन करता है । इससे रस खाया जाकर क्षीण नहीं होता ॥३०॥ याज्य की दो अर्द्ध प्रचायों के बीच में वसाहोम की याहुति क्यों दी जाती है ? श्राधी ऋचा यह पृथ्वी है । श्राधी ऋचा यह द्यौलोक है | धौ और पृथ्वी के बीच में अन्तरिक्ष है । अन्तरिक्ष के लिये यह नाहुति है । इसलिये याज्य की दो नई ऋचात्रों के बीच में वसा होम की याहुति देता है ॥३१॥ इस मन से लाहुति देता है-'त घृतपावानः पिचत वसा यणपावानः पिबतान्तरि- क्षस्य विरसि स्वाहा' ( यजु०६।१६) । 'धी के पीने वालो, घी पियो । वसा के पीने वालो, वसा रियो । 'तू अन्तरिक्ष की इवि है लाहा' । इस यजुः रो विश्वे देवों को लाहुति देता है। अन्तरिक्ष विश्वे देवों का है। इस अन्तरिक्ष में प्रजा प्राण और उदान लेती हैं । इसलिये यह अन्तरिक्ष विश्वे देवों का है। जुट्ट में भी कुछ टुकड़े रहते है उनसे वाटत अाहुति दी जाती है 11३२॥ ।

का० ३.८.३.३३-३६ । सोमयागनिरूपणम् अथ जुहा पृषदाज्यस्योपनाना ह ! वनस्पतयेऽनुवहीत्याश्राव्याह वनस्पतये प्रेष्यति वपटकृते जुहोति तयनस्पतये जुहोत्येतमेवैतद्वनं यूपं भागिनं करोति सोमो वै वनरपतिः पशुवैतत्सोमं करोति तद्यदन्तरेणोभेऽपाहुती जुहोति तथोमयं व्याप्नोति तस्मादन्तरेणोमे. आहुती जुहोति ॥३३॥ अथ यान्युपभृत्यवदानानि भवन्ति तानि समानयमान आहाग्नये स्विकृतेऽनुव्ही- त्याश्राव्याहाग्नये स्विष्टकृते प्रेष्येति वपटकृते जुहोति ॥३४॥ अथ यदसाहोमस्य परिशिष्यते । तेन दिशो व्यापारयति दिशः प्रदिश आदिशो विदिश उदिशो दिग्भ्यः स्वाहेति रसो वे वसाहोमः सर्वास्ववेतदिच रसं दधाति तस्मादयं दिशि दिशि रसोऽभिगम्यते ||३५|| अथ पशुं संमृशति । एतर्हि संमर्शनस्य कालोऽथ यरपुरा समृशति यऽइमs उपतिष्ठन्ते ते विमथिष्यन्त इति शङ्कमानो या विमाथान्न शकतात्रैव संमृशेत् ॥३६॥ ऐन्द्रः प्राणः | अङ्गेऽअङ्ग निदीध्यदैन्द्र उदानोऽ अजऽभने निधीत इति यद- जशो विकृत्तो भवति तत्प्राणोदानाभ्याथ सदधाति देव त्वष्टभूरि ते ससमेतु सलक्ष्मा अब जुहू पृपदाज्य लेकर ( होता से ) कहता है कि 'वनस्पति के लिये अनुवाक कह' । श्रौषट् कहकर वह (मैत्रावरुण से ) कहता है कि 'वनस्पति के लिये प्रेरणा कर'। वषटकार करने पर यह आहुति दे देता है । वह वनस्पति के लिये इसलिये अाहुति देता है कि इस यूप वन को वह भागी बनाता है । सोम वनस्पति है । इस प्रकार वह पशु को सोम कर लेता है । दो आहुतियों के बीच में श्राहुति क्यो देता है ? इस प्रकार वह दोनों को व्यात कर लेता है । इसलिये वह दो बाहुतियों के बीच में आहुति देता है ॥३॥ अब जो उपभूत के लिये टुकड़े होते हैं उनको साथ-साथ डालकर कहता है 'अग्नि- स्पिष्टकृत के लिये अनुवाफ कहे । औषट् कहकर 'अग्नि स्विष्टकृत के लिये प्रेरणा कर' ऐसा कहता है और वषटकार के बाद आहुति दे देता है ॥३४॥ वसाहोम से जो बचता है उसे दिशाओं में फेंकता है, इस मन से-'दिशः प्रदिश ऽआदिशो विदिशऽउदिशो दिग्भ्यः स्वाहा' (यजु० ६।१६)। 'वसाहोम रस है । सत्र दिशाओं में रस को पहुँचाता है । इसलिये पृथ्वी पर सब दिशाओं में रस मिलता है |॥३५॥ अब पशु का पर्श करता है । यही स्पर्श का समय है । चाहे पहले इस डर से छुश्रा ही हो कि राक्षस उपस्थित है वह इसने नष्ट कर डाले या इस प्रकार शका न भी फी हो तो भी इस समय छूना अवश्य चाहिये ॥३६॥ 'ऐन्दः प्रायोऽश्रङ्गेऽअङ्गे निदीध्यदैन्द्रऽउदानोऽअङ्गेऽश्रङ्गे निधीत:' (यजु. ६।२०)। 'प्राण इन्द्र सम्बन्धी है। यह अग-अंग में स्थापित है। उदान इन्द्र-सम्बन्धी है। यह अग अग में स्थापित है। । जहाँ जहाँ अङ्ग से काटा गया है वहाँ-वहाँ माग्य और उदान से सयुक्त करता है । देव लप्टभूरि ते सर्थ समेतु सलमा यद् विपुरूप भवाति' ( यजु० ५१० माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०३.८.४.१-५॥ यद्विषुरूपं भवातीति कृत्स्नतमेवैतत्करोति देवत्रा यन्तमवसे सखा योऽनु त्वा मातापितरो मदन्त्विति तयनमहोपीत्तदेनं कृत्स्नं कृत्वानुसमस्यति सोऽस्य कृत्स्नोऽमुष्मिलोकऽआत्मा भपति ॥णा ब्राह्मणम् ॥ ४ [८.३.] । ६।२०) हे त्वष्टा देव, तेरी शक्ति सयुक्त हो जिससे जो अलग अलग रूप की चीज है यह एक रूप हो जाय' । इस प्रकार वह इसको पूरा चारों ओर से घेर देता है । 'देवना यन्तमवसे ससायोऽनु ला माता पितरो मदन्तु ( यजु० ६।२०)। 'तेरे ससा, माता पिता, देवलोक में जाते हुये तुझसे प्रसन्न हो । जहाँ-जहाँ इसके अगों की आहुति दी है वहाँ-वहाँ इराको पूरा करके समन्यय करता है जिससे परलोक में उसको पूरा शरीर मिले ॥३७|| अध्याय ८-ब्राह्मण४ त्रीणि ह पे पशोरेकादशानि । एकादश प्रयाजा एकादशानुयाजा एकादशोपयाजा दश पाण्या नलियो दश पाद्या दश प्राणाः प्राण उदानो व्यान इत्येतावान्ये पुरुषो यः परार्ध्यः पशूना पत्र सर्वेऽनुपशवः ॥१॥ तदाहुः । कि तद्यज्ञे कियते येन प्राणः सर्वेभ्योऽझेभ्यः शिव इति ॥२॥ यदेव गुदं श्रेधा करोति । प्राणो ये गुदः सोऽयं प्राडाततस्तमयं प्राणोऽनुसंच. रति ॥३॥ सयदेव गुदं त्रेधा करोति तृतीयमुपयड्म्यस्तृतीय जुहां तृतीयमुपभृति तेन प्राणः सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यः शिवः ॥४॥ पशुयाग में ग्यारह ग्यारह के तीन होते हैं । ग्यारह प्रयाज, ग्यारह अनुयाज शोर ग्यारह उपयाज । दस हाथ की अंगुलियाँ, दस पैर पी, दश प्राण, प्राण, व्यान और उदान । इतने मिलकर पुषए ऐला है जो पशुयों में उबसे श्रेप्ट और पशु जिसके पीले १॥॥ इस पर करते हैं कि यश में क्या किया जाता है जिससे प्राण सपनों के लिये पल्याणपारी हो ॥२॥ गुदा के तीन भाग करता है। गुदा माग है (माण निफ्लने का स्थान है)। यहाँ से यह (पशु) पेलता है और यह प्राए उसका संचार करता है ॥शा यह गुदा पे तीन माग परता है एक तिहाई उपयात्रं, एक तिहाई बुद्ध में और एक विहार उपमत में । इस प्रकार प्राण सर अंगों पे लिये कल्याकारी होता है | ५११ कां०३.८.४.५-६। सोमयागनिरूपणम् सह लेव पशुमालभेत । य एनं मेधमुपनयेद्यदि कृशः स्याद्यदुदर्यस्य मेदसः परिशि- प्येत तद्गुदे न्युपेत्प्राणो वे गुदः सोऽयं प्राडाततस्तमयं प्राणोऽनुसंचरति प्राणो वै पशुर्या- वय व प्राणेन प्रारिणति तावत्पशरथ यदास्मात्प्राणोऽपक्राति दाव तर्हि भूतोऽनयः शेते ॥५॥ गुदो वै पशुः । मेदो वै मेधस्तदेनं मेधमुपनयति यद्युअसलो भवति स्वयमुपेत एव नहिं मेधं भवति ॥६॥ अथ पदाज्यं गृहाति । द्वय वाऽइदय सर्पिश्चैव दधि च द्वन्दं वै मिथुन प्रजनन मिथुनमेवैतरप्रजननं क्रियते ॥७॥ तेनानुयाजेयु चरति । पशवो वाऽननुयाजाः पयः पदार्य तत्पशववैतत्पयो दधाति तदिदै पशुपु पयो हितं प्राणी हि पदाज्यमन्नण हि पृपदाज्यमन हि पाय:॥८॥ तेन पुरस्तादनुयाजेषु चरति । स योऽयं पुरस्तात्प्राणस्तमेवैयद्दधाति तेन पश्चादुपय- जति स योऽयं पश्चात्प्राणस्तमेवैतद्दधाति ताविमा उभयतः प्राणी हितौ यश्चायमुपरिष्टा- घश्चाधस्तात् ॥६॥ तद्वा एतदेको द्वाभ्यां वपट् करोति । अध्वर्यवे च यश्चैप उपयजत्यथ याजन्त- केवल वही पशु का पालभन करे जो उसे मेध युक्त कर सकता हो । यदि दुबला हो तो जो कुछ चर्चा बची वह गुदा में भर दे | गुदा प्राण है। यहाँ से यह (पशु) पैलता है और यह प्राण उसका संचार करता है । प्राण ही पशु है । जब तक प्राण रहता है तब तक यह पशु है । जब उससे प्राण निकल जाता है तो लकड़ी के समान पद व्यर्थ पड़ा रहता है | गुदा पशु है । चर्बी मेध है । इसमें मेध देता है। यदि यह पतली हो तो स्वयं ही मेध हो जाता है ॥६॥ अब पृषदान्य को लेता है । यह दो प्रकार का है घी भी और दही भी । द्वन्द्व का नाम है जोडा । प्रजनन का नाम भी जोड़ा है। इस प्रकार प्रजनन करता है ।।७।। उससे अनुयाज मे काम लेता है। पशु अनुयाज है । पृथदाज्य दूध है । इस प्रकार वह पशुओ मे दूध धारण कराता है और इस प्रकार पशुओं में दूध रक्सा जाता है। प्राण पृपदाज्य है । अन्न पदाम है । अन्नमाण है ।।८।। इनको अनुयाजो म आहवनीय के सम्मुख काम में लाता है । इस प्रकार यह जो आगे प्राण है उसको ( पशु में) रसता है। (प्रतिप्रस्थाता ) इसी से पीछे की ओर उपयाज करता है । इसके द्वारा यह जो पीछे प्राण है उसको ( पशु में ) धारण कराता है। इस प्रकार दो प्राणों की प्रतिष्ठा होती है, एक ऊपर, दूसरी नीचे illl यह एक ( होता ) दो के लिये वषटकार करता है । एक तो अध्वर्यु के लिये और ञ्चति ॥११॥ ५१२ माध्यन्दिनीये शतपपत्राणे कां०३.८.४.१०.१६ । मुपयजति तस्मादुपयजो नामाथ यदुपयजति प्रवेतज्जनयति पश्चाद्धप पयजति पञ्चाधि योपायै प्रजाः प्रजायन्ते ।।१०|| स उपयजति । समुद्रं गच्छ स्वाहेत्यापो वै समुद्र पापो रेतोरतऐवैतत्सि- अन्तरिक्षं गछ स्वाहेति । अन्तरिक्षं वाऽअनुप्रजाः प्रजायन्तेऽन्तरिक्षमेवैतदनु- प्रजनयति ।।१२॥ देवछ सवितारं गच्छ स्वाहेति सविता वै देवाना प्रसविता सवितृप्रसूत एवैतत्प्रज- नयति ॥१३॥ मित्रावरुणो गच्छ स्वाहेति । प्राणोदानौ बै मित्रावरुणो प्राणीदानावेवैतत्प्रजासु दधाति ॥१४॥ अहोराने गच्छ स्वाहेति । अहोराने वाऽअनु प्रजाः प्रजायन्तेऽहोरात्र ऐवैतदनुप्रज- नयति ॥१५॥ छन्दार्थसि गच्छ स्वाहेति । सप्त वै छन्दासि साप्त ग्राम्याः पशवः सप्तारण्यास्ताने- चैतदुभयान्प्रजनयति ।।१६|| द्यावापृथिवी गच्छ स्वाहेति । प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्या ना द्यावापृथिवीभ्या पर्यगृह्णात्ता दूसरे उसके लिये जो उपदान करता है (अर्थात् प्रतिप्रस्याता के लिये )1 और चूंकि यजन के बाद दी जाती है इसलिये इसका नाम उपयाज है । उपयाज करने में पीछे से उत्पत्ति होती है । स्त्रियों के भी सन्तान पीछे से ही उत्पन्न होती है ॥१०॥ वह उपयाज को इस मत्र से देता है—'समुद्रगच्छ स्वाहा' ( यशु०६।२१)। 'जल समुद्र है। जल वीर्य है। यह वौर्य ही है जिसको सींचते हैं ॥११॥ 'अन्तरिक्ष गच्छ स्वाहा' (यजु० ६।५१) । 'अन्तरिक्ष मे ही सन्तान उत्पन्न होती है।। अन्तरिक्ष में ही वह उत्पत्ति करता है 11१२|| देव सवितार गच्छ स्वाहा' ( यजु० ६।२१)। देवों का प्रेरक सविधा है। सविता से प्रेरित होकर वह जीयों को प्रेरित कर रहा है ||१३|| मित्रावरुणो गच्छ स्वाहा' ( यजु०६।२१)!'प्राण और उदान मित्र और वरुण है। इस प्रकार प्रजाओं में प्राण और उदान धारण करता है ॥१४॥ 'यहोराने गच्छ स्वाहा' (यजु० ६२१)। 'दिन रात में ही सन्तान उत्पन्न होती है। दिन रात में ही वह जोनों को उत्पन कराता है ||१|| 'छन्दाथसि गच्छ स्याहा' ( यजु०६।२१) । 'सात छन्द है । सात घर ये (ग्राम्य) और सात वन के (अारण्य ) पशु है। इन दोनो को वह उत्पन्न करता है ॥१६॥ 'द्यावापृथिवी गच्छ स्वाहा' (यजु० ६.२१) । 'प्रजापति ने प्रजा को रचकर द्यौ और पृथिवी के बीच में मर दिया । इसलिये वह यौ और पृथ्वी के बीच में है। इसी

कां० ३.८.५.१.५। मोमयागनिरूपणम्
५१६
इमा द्यावापृथिवीभ्यां परिगृहीतास्तथोऽएयेए एतत्प्रजाः सृष्ट्या ता द्यावापृथिवीभ्यां परि-
गृहाति ॥१७॥
अथात्युपयजति । स यन्नात्युपयजेद्यावत्यो हैवाने प्रजाः सृष्टास्तावत्यो है। स्युन
प्रजायेरनथ यदत्युपगजति प्रेतज्जनयति तस्मादिमाः प्रजाः पुनरम्यावर्त प्रजा.
यन्ते ।।१८/I ब्राह्मणम् ।। ५ [८.४.] || पप्ठः प्रपाठकः ।। करिडका संख्या ११२ ।।
प्रकार यह देने शाहुति वाला भी प्राणियों को उत्पन्न करके उनको द्यौ और पृथ्वी के बीच
में रख देता है ॥१७॥
अब वह अन्य उपयाज करता है । यदि इन अन्य उपयाजों को न करे तो उतने ही
पशु रहें जितने प्रारम्भ में उत्पन्न हुये थे। और न उत्पन्न हो । परन्तु अधिक उपयाजों को
करके वह सन्तान को बढ़ाता है, जिससे इस पृथ्वी पर फिर-फिर उत्पन्न हो ॥१८॥
अध्याय ८-ब्राह्मण ५
सोऽयुषयजति । यज्ञ गच्छ स्वाहेत्यापो वै यह आपो रेतो रेत एवैतसि-
ञ्चति ॥२॥
सोमं गच्छ स्वाहेति । रेतो वै सोमो रेत एवैतसिञ्चति ॥२॥
दिव्यं नमो गच्छ स्वाहेति नापो दिव्यं नम भापो रेतो रेत एवैतत्सिश्चति ।।३।।
अनि वैश्वानरं गच्छ स्वाहेति। इयं वै पृथिव्यामिवैश्वानरः सेयं प्रतिष्ठेमामेवैतत्प्रतिष्ठा-
मभिप्रजनयति ॥४॥
अथ मुखं विमृष्टे । मनो मे हार्दि यच्छति तथा होपयष्टात्मानं नानुप्रवृणक्ति ॥५॥
वह उपयाज करता है, 'यज्ञ गच्छ स्वाहा' (यजु०६।२१)। 'जल यज्ञ है', जल धीर्य
है। इसके द्वारा वीर्य को सींचता है |शा
'योम गच्छ स्वाहा' (यजु० ६/२१)। बीर्य सोम है। वीर्य को इससे सींचता
है।
'दिन्य नभो गच्छ स्वाहा' ( यजु० ६१२१)। 'जल 'दिव्य नम' है । जल वीर्य है।
वीर्य को इससे सींचता है ॥३॥
'अग्नि वैश्वानर गच्छ स्वाहा' ( यजु० ६।२१)। यह पृथिवी अग्नि वैश्वानर है।
यही प्रतिष्ठा है । इस प्रकार इस प्रतिष्ठा को उत्पन्न करता है ॥४॥
अब इस मत्र से मुख का स्पर्श करता है-'मनो मे हार्दैि यच्छ' । यशु० ६।२१)।
'मुझे मन और हृदय है। इस प्रकार उपयाज करने वाला अपने को नहीं माहुति
देता ॥५॥

- ५१४ माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मणे मा० ३.८.५.६६। अथ जाधन्या पत्नी संयाजयन्ति | जघनाधों वै जापनी जापना(दै योपायै प्रजाः प्रजायन्ते तत्प्रेवेतज्जनयति यज्जाघन्या पत्नीः संयाजयन्ति ॥६॥ अन्तरतो देवानां पलीभ्योऽवद्यति । अन्तरतो योपायै प्रजाः प्रजायन्तऽउप- रिष्टादग्नये गृहपतयऽउपरिष्टाद्वै वृपा योषामधिद्रवति ॥७॥ अथ हृदयशूलेनावभृथं यन्ति । पशोर्ह याऽआलभ्यमानस्य हृदय, शुक्समभ्यवैति हृदयावृदयशूलमथ यकृतस्य परितृन्दन्ति तदलं जुषं तस्मादु परितृधैव शूलाकुर्याचत्रिः प्रच्युते पशो हृदयं प्रवृह्योत्तम प्रत्यवद्धाति ।।८}} अथ हृदयशूलं प्रयच्छति । तन्न सृथिव्यां परास्येन्नाप्सु स यत्पृथिव्यां परास्येदोषधीश्च वनस्पतींश्चैया शुषप्रविशेद्यदप्सु परास्येदप एपा शुक्प्रविशेत्तस्मान पृथिव्यां नाप्सु ।।६।। अप एवाभ्यपेत्य । यत्र शुष्कस्य चार्द्रस्य च संधिः स्यात्तदुपगृहेयधुऽअभ्यपायनाय ग्लायेद्रमेण यूपमुदपात्रं निनीय यत्र शुष्कस्य चास्य च संधिर्भवति तदुपगृहति मापो मौषधीहि सीरिति तथा नापो नौपधीहिनस्ति धाम्नो धाम्नो राजस्ततो परुण नो मुञ्च । अब ( पशु की) पूंछ से 'पत्नी: संयाज' करते हैं । पूँछ पिछला भाग है । स्त्रियो के पिछले भाग रोही सन्तान की उत्पत्ति होती है । इसलिये पूँछ से 'पत्नी-सयाज' करके सन्तान की उत्पत्ति करता है।॥६॥ देवों की पत्नियों के लिये भीतर से भाग कारता है। स्त्रियों के अन्दर से ही सन्तान उत्पन्न होती है। ऊपर से गृहपति अग्नि के लिये । क्योकि ऊपर से ही नर स्त्री में वीर्य धारण कराता है।७॥ इस पर वे हृदय-शूल के साथ 'अवध स्नान को जाते हैं । जब पशु को मारते हैं तो उसका शोक हृदय में ही इकट्ठा होता है । हृदय से हृदयशूल में । पकाये हुये मांस का जो भाग छिदा होता है वह स्वादिष्ट होता है । इसलिये उसे छेद कर कॉटे पर पकाना चाहिये । के तीन बार हिलाये हुये भाग पर काँटे से निकाल कर हृदय को रखता है ।। अत्र (शमिता श्रध्वयु' को) हृदय शाल देता है । उसे पृथिवी पर न फेंके, न जल में । यदि पृथिवी पर फेंकेगा वो शोक ओषधि और वनस्पतियों में घुस जायगा । यदि जल में फेंकेगा तो शोक जल में घुस जायगा । इसलिये न पृथिवी पर फेंके, न जल में l किन्तु जल में जाकर ऐसे स्थान पर गाड़ दे बहाँ नमी और खुश्की का मेल हो । परन्तु जल में जाने की इच्छा न हो तो यूप के सामने जल का पात्र लाकर जहाँ नमी और खुरकी का मेल हो वहाँ गाड़ दे। इस मंत्र से—'मापो मौषधीर्हि सी' ( यजु० ६।२२)। 'जल और ओषधि न सतायें । इस पर जल और प्रोपधि हानि नहीं पहुँचाते । 'धाम्नी धाम्नो राजस्ततो वरुण नो मुन्न । यदाहुरप्न्या इति वरणेति शपा महे ततो पण नो मुञ्च' (यशु हार२) । "हे राजा वरुण, हर (धान) जाल से हमको छुड़ा । हे वरुण हमको छुड़ा जिससे वह कहे कि न हने जाने वाली और परए की हम शपथ खाते हैं । इस ५१५ कां०३.८.५.१०.११ । सोमयागनिरूपणम् यदाहुरन्या इति वरुणेति शपामहे ततो वरुण नो मुञ्चेति तदेनथे सर्पस्माद्वरुणपाशा- सर्वस्माद्वरुण्यात्प्रमुञ्चति ॥१०॥ अथाभिमन्त्रयते । सुमित्रिया न आप ओपधयः सन्तु दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु योऽस्मान्देष्टि यं च वयं दिप्म इति यत्र वाऽएतेन प्रचरन्त्यापश्च ह वाऽअस्मात्तावदोषध- यश्चापक्रम्येव तिष्ठन्ति तदु तामिमित्रधेयं कुरुते तथो हैन ताः पुनः प्रविशन्त्येपो तत्र प्राय- श्चित्तिः क्रियते स वै नाग्नीपोमीयस्य पशोः करोति नाप्नेयस्य वशायाऽएवानूबन्ध्यायै ता- हि सर्योऽनु यज्ञः संतिष्ठत एतदु हास्याग्नीषोमीयस्य च पशोरानेयस्य च हृदयशूलेन चरितं भवति यवशायाश्वरन्ति ।।११।। मासणम् ॥ १[८.५.] || अष्टमोऽध्यायः [२३.] ॥ प्रकार वह सब वरुण के जालो से या वरण सम्बन्धी पापों से उसको छुड़ा देता है।॥१॥ 'अब वह जलों को कहता है-'मुगित्रिया नऽयापऽयोषधयः सन्तु दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः' ( यजु० ६।२२)। 'जल और अोषधियाँ हमको लाभ पहुँचा और हानि उनको जो हमको द्वेष करते हैं या जिनसे हम द्वेष करते हैं। । क्योंकि जब वे शुल के साथ जाते हैं तो जल और श्रोषधियाँ मानो उनसे पीछे हटती है । परन्तु इस प्रकार वह उनसे मित्रता करता है । इस प्रकार वे फिर उसके पास आते हैं । अब यह वहाँ प्रायश्चित करता है । वह यह (अवभृय ) अग्नि-सोम के पशु-याग में नहीं करता, न श्रमि के । किन्तु अनुबन्धी-गौ के सम्बन्ध में करता है । इस प्रकार सब यज्ञ पूर्ण हो जाता है। यह जो वशा-गौ के साथ अवभृथ किया जाता है उसरी नाग्नि-सोम या अग्नि के भी पशु-याग की पूर्ति हो जाती है ॥१|| .

शक्ति या वीर्य को उसने अपने अनुकूल बनाया। यह भी शधिया वीर्य के द्वारा अपने
५१८
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का०.३.६.१.११.१५॥
बौनमुपसमावर्तत ब्रह्मानुकमात्मनोऽकुरुत ब्रह्मणोऽएवैष एतदाप्यायते वसैनमुपसमावर्तते
नमानुकमात्मनः कुरुते ॥११॥
तद्यसौप्णमनु भवति । पशवो वै पूपा ब्रह्म वृहस्पतिस्तस्माद्ब्राह्मणः पशूनमिष्णु-
तमः पुराहिता ह्यस्य भवन्ति मुसऽाहितास्तस्मादु तत्सर्व दत्याजिनवासी चरति ॥१२॥
अथ वेचदेवछ । सर्व वे विश्वे देवाः सर्वेणैव तत्प्रजापतिः पुनरात्मानमाप्याययत
सर्वमेनमुपसमावर्तत सर्वमनुकमात्मनोऽकुरुत सर्वेषणोऽएवैप एतदाप्यायते सर्वमेनमुपसमा-
वर्तते सर्वमनुकमात्मनः कुरुते ॥१३॥
तद्ययार्हस्पत्यमनु भवति । ब्रह्म वै बृहस्पतिः सर्वमिदं विश्वे देवा अस्यैवैतत्सर्वस्य
बा मुस करोति तस्मादस्य सर्वस्य ब्राह्मणो मुखम् ॥१४॥
अथैन्द्रम् । इन्द्रिय वै वीर्यमिन्द्र इन्द्रियेणैव तदीर्येण प्रजापतिः पुनरात्मानमाया-
ययतेन्द्रियमेन वीर्यमुपसमावर्ततेन्द्रिय वीर्यमनुकमात्मनोऽकुरुतेन्द्रियेणोऽएवैप एतद्वीणा
प्यायतऽइन्द्रियमेन वीर्यमुपसमावर्ततऽइन्द्रिय वीर्यमनुकमात्मनः कुरुते ॥१५॥
यद्यद्वैश्वदेवमनु भवति । क्षत्रं वाऽइन्द्रो विशो विश्वे देवा अन्नाद्यमेवास्माऽएतत्पुर-
पूर्ण किया । ब्रहा उसके पास लौट आया । ब्रह्म को वह अपने अनुकूल करता है । यह भी
ब्रह्म के द्वारा अपने को पुष्ट करता है । ब्रह्म उसके पास लौट श्राता है । मझ को वह अपने
अनुकूल करता ॥११॥
बृहस्पति पूषा के पीछे क्यो होता है ? पशु ही पूषा है । ब्रह्म बृहस्पति है । इसलिये
पशु ब्रह्म के हैं । उसी ने उनको श्रागे रस्सा है, मुस के स्थान में रखा है । इसलिये इन
सब को देकर वह मेड़ के चमडे को पहन कर चलता है ॥१२॥
अब विश्री देवों के लिये । विश्व देन 'सर्य या सव' है। सर के द्वारा ही प्रजापति ने
अपने को पूर्ण किया । 'सब' उसके पास लौट आये। 'सबको' उसने अपने अनुकूल
बनाया। यह भी 'सब के द्वारा अपने को पूर्ण करता है। सब उसके पारा लौट नाते है
और सबको वह अपने अनुकूल कर लेता है ॥१२॥
यह बृहस्पति के पीछे क्यों होता है ? बृहस्पति ग्रहा है । यह सम्र विश्वे देव है।
। इसी से प्राक्षण सत्रका मुख है ।।१४।।
वह बहा को इन सब का मुख बनाता
अब इन्द्र के लिये । इन्द्र का अर्थ है शक्ति, वीर्य । इसी शक्ति, तथा वीर्य के द्वारा
प्रजापति ने अपने को पूर्ण किया । यही शक्ति या वीर्य उसपे पास लौट चाया। इसी
को पूर्ण करता है । यह शक्ति या वीर्य उसपे पास लौट आता है और वह उसको अपन
अनुकूल बना लेता है ॥१५॥

५१ कां० ३. ६. १. १६-२१ । सोमयागनिरूपणम् स्तात्करोति ॥१६॥ अथ मारतम् । विशो वै मरुतो भूमो वै विभूम्नैव तत्प्रजापतिः पुनरात्मानमाप्या- ययत भूमैनमुपसमावर्तत भूमानमनुकमात्मनोऽकुरुत भून्नोऽएवैप एतदाप्यायते भूमैनमुपस- मावर्तते भूमानमनुकमात्मनः कुरुते ॥१७॥ तघदेन्द्रमनु भवति । क्षत्रं वाऽइन्द्रो पिशो विश्वे देवा विशो वै गरुतो विशैवैतत्क्षत्र परिवहति तदिदं क्षत्रमुभयतो विशा परिबृढम् ।।१८।। अथैन्द्राग्नम् । तेजो वाऽअग्निरिन्द्रियं वीर्यमिन्द्र उभाभ्यामेव तदीर्याभ्यां प्रजापतिः पुनरात्मानमाप्याययतोभेऽएनं वीर्यऽउपसमावर्तेतामुमे वोर्येऽअनुकेऽनात्मनोऽकुरुतोमाम्या- म्वेवैष एतद्दीर्याभ्यामाप्यायतऽउभेऽएनं वीर्येऽउपसमावर्तेतेऽउगे वीर्येऽअनुकेऽनात्मनः कुरुते ॥१॥ अथ सावित्र। सविता ने देवानां प्रसविता तथो हारमाऽरते सवितृप्रसूता एय सर्वे कामाः समृध्यन्ते ॥२०॥ अथ वारणमन्तत आलभते । तदेनथं सर्वस्मादरुणपाशात्सर्वस्माइरुण्यात्ममु. । ञ्चति ॥२॥ प्रकार वह अन्न को सामने रखता है ।।१६।। अब गरुत् के लिये। मरुत् वैश्य है। वैश्य का अर्थ है भूमः या बहुतायत । बहुतायत (भूगः ) से ही प्रजापति ने तब अपने आप को पूर्ण किया । बहुतायत उसके पास लौट आई। बहुतायत को उसने अपने अनुकूल बना लिया ! इसी प्रकार वह भी बहुतायत से अपने को पूर्ण करता है। बहुतायत उसके पास लौट आती है । बहुतायत को अपने अनुकूल बना लेता है ॥१७॥ यह इन्द्र के पीछे क्यों होता है । ? इन्द्र क्षत्रिय है, विश्वे देव वैश्य है । मकर वैश्य हैं । इस प्रकार वैश्यों से क्षत्रिय की रक्षा होती है । यह क्षत्रिय दोनों ओर से वैश्यों के द्वारा सुरक्षित है ॥१८॥ श्रय इन्द्राग्नी के लिये । अग्नि तेज है । इन्द्र वीर्य है। इन दोनों शक्तियों के द्वारा मजापति ने अपने को पूर्ण किया । दोनों शक्तियाँ उसके पाय पाई। उन दोनों शक्तियों फो उसने अपने अनुकूल बनाया। यह भी इन दोनों शशियों द्वारा अपने को पूर्ण करता है। यह दोनों शक्तियाँ उसके पास लौट श्रावी है सौर वह इन दोनों को अपने अनुकूल कर लेता है ॥१६॥ श्रम सविता के लिये । सविता देवों का प्रेरक है। इस प्रकार सविता से प्रसवित होकर उसकी सर कामनायें पूर्ण हो जाती है ॥२०॥ अन्त में यह वरुण के लिये (पशु का) पालमन परता है। यह इसको पाप के सप पाशों से और सब पारों से मुक्त कर देता है ।।२१॥

अध्याय-ब्राह्मण ?
प्रजापतिः प्रजाः ससृजानो रिरिचान इवामन्यत । तस्मात्परायः प्रजा पासुन स्य
प्रजाः श्रियेऽन्नाधाय तस्थिरे ||१||
स ऐक्ष्यतारिक्ष्यहम् । अस्माऽउ कामायासुक्षि न मे स कामः समाधि पराथ्यो
मत्प्रजा अभूवन मे प्रजाः श्रियेऽनाद्यायास्थिपतेति ॥२॥
स ऐक्षत प्रजापतिः । कथं नु पुनरात्मानमाप्याययेयोप मा प्रजाः समावर्तेर स्तिष्ठे-
रम्मे प्रजाः श्रियेऽन्नाद्यायेति ॥३॥
सोऽर्चन्छाम्यंश्चचार प्रजाकामः । स एतामेकादशिनीमपश्यत्स एकादशिन्येष्टवा
प्रजापतिः पुनरात्मानमाप्याययतोपैनं प्रजाः समवर्त तातिष्ठन्तास्य प्रजाः श्रियेऽनाधाय स
वसीयानेचेप्ट्वाभवत् ।।१।।
तस्मै कमेकादशिन्या यजेत । एक्थं है। प्रजया पशुभिराप्यायतऽउपैने प्रजा-
समावर्तन्ते तिष्ठन्तेऽस्य प्रजाः श्रियेऽन्नाधाय स वसीयानेवेष्टवा भवत्येतस्मै कमेकादशिन्या
यजते ॥५॥
प्रजापति प्रजा को उत्पन्न करके यक सा गया । प्रजा उसके पास से हट गई।
उसकी श्री नीर भोजन के लिये वह उसके पास न ठहरी ।।१।।
उसने सोचा 'मैं थक गया और जिस पामना के लिये मैंने राष्टि की रचना को वह
भी पूरी न हुई । मेरी प्रजा मेरे पास से चली गई । गेरी श्री और भोजन के लिये मेरे पास
उहरी नदी ॥२॥
प्रजापति ने सोचा कि 'मैं फिर अपने यो कैसे पुष्ट करूँ । वैसे मेरी प्रजा हौटे और
मेरी भी और भोजन के लिये ठहरे ॥३॥
वह सन्तान की इच्छा से पूजा और श्रम करता रहा । उसने तब इस एकादशिनी
(ग्यारह का समूह ) यो देखा । उस एकादशिनी की इष्टि करो उसने अपने को पुष्ट किया ।
मजा उसके पास लोट पाई और उसकी श्री और भोजन के लिये उसके पास टहरी । इस
इटि से वह वस्तुतः अच्छा हो गया ॥४॥
इसलिये ग्यारह इष्टि करनी चाहिये । इस प्रकार प्रजा और पशुओं के द्वारा पुष्टि
हो जाती है। प्रजा उसके पास लौट थाती है। उसी प्रजा श्री और भोजन के लिये
ठहरती है। यह इष्टि परफे अच्छा हो जाता है। इसलिये ग्यारह की इष्टि परती
।
चाहिये ॥५॥

५१७ का. ०३.६.१, ६-१०॥ सोमयागनिरूपणम् स आग्नेयं प्रथमं पशुमालभते । अग्नि देवतानां मुखं प्रजनयिता स प्रजापतिः स उऽएव यजमानस्तस्मादाग्नेयो भवति ॥६॥ अथ सारस्वतम् । वाग्वै सरस्वती याचैव तत्प्रजापतिः पुनरात्मानमाप्याययत वागे- नमुपसमावर्तत पाचमनुकामात्मनोऽकुरुत वाचोऽरवैष एतदाप्यायते वागेनमुपसमावर्तते वाचमनुकामात्मनः कुरुते ॥७॥ अथ सौम्यम् । अन्नं वै सोमोऽन्नेनैव तत्प्रजापतिः पुनरात्मानमाप्याययतानमेनमुप- समावर्ततानमनुकमात्मनोऽकुरुतान्नेनोऽ एवैष एतदाप्यायतेऽन्नमेनमुपसमावर्ततेऽत्रमनुकमा. मनः कुरुते ॥८॥ तद्यत्सारस्वतमनु भवति । वाग्वै सरस्वत्यन, सोमस्तस्माद्यो वाचा प्रसाम्यनादो हैव भवति । अथ पौष्णाम् । पशवो वै पूपा पशुभिरेव तत्प्रजापतिः पुनरात्मानमाप्याययत पशव एनमुपसमावर्तन्त पशूननुकानात्मनोऽकुरुत पशुभिर्वेदेष एतदाप्यायते पशय एनमुपसमावर्त. न्ते पशूननुकानात्मनः कुरुते ॥१०॥ अथ वार्हस्पत्यम् । ब्रह्म वै बृहस्पतिर्ब्रह्मणैवैतत्प्रजापतिः पुनरात्मानमान्याययत पहले वह अग्नि देवता सम्बन्धी पशु का पालभन करता है । श्रग्नि देवताओं का मुख और उत्पन्न करने वाला है । वह प्रजापति है । इस प्रकार यजमान अमि का हो जाता है ॥६॥ फिर सरस्वती के लिये ! याणी सरस्वती है । वाणी से ही प्रजापति ने फिर अपने को पुध किया। वाणी फिर उसके पास वापिस आई । वाणी को उसने अपने अनुकूल किया । वाणी से यह मी अपने को पुष्ट करता है, याणी उसके पास लौट नाती है और वह वाणी को अपने अनुकूल बनाता है ।।७।। फिर सोम के लिये । सोम श्रन्न है । अन्न से ही तत्र प्रजापति ने अपने भो पुष्ट किया । अन्न उसके पास लौटकर आया । अन्न को ही उसने अपने अनुकूल बनाया । अन्न से यह भी अपने को पुष्ट करता है । अन्न उगरे पास लौटकर पाता है और अन्न यो बह अपने अनुकूल बनाता है ॥८॥ सरस्वती ये पीछे सोम क्यों आता है ? सरस्वती वाणी है, सोम नन्न है इसलिये जो पाणी पे द्वारा श्रधूरा रहता अन्न पा पाने वाला होता है । अब पूपा ने लिये । पशु पूरा हैं । पशुओं से ही तब प्रजापति ने अपने को किया । पशु उसके पास लौट भाये । पशुओं को उसने अपने अनुकूल बनाया । इसी प्रकार यह भी पशुओं के द्वारा अपने को पुष्ट करता है । पशु उसके पास लौट आते हैं और वह पशुओं को अपने अनुकूल बनाता है |१०|| श्रम वृहस्पति के लिये । यदा वृहस्पति है । बा रे द्वारा ही प्रजापति ने अपने को પ૨ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०३.६.२.१॥ तस्माद्यदि यूपैकादर्शिनी स्यात् । प्रायगेवाग्निष्ठे नियुज्यादथेतरान्च्युपनयेयुर्यथा पूर्वम् ।।२२॥ या पश्येकादशिनी स्यात् । आग्नेयमेव यूपऽआलभेरनथेतरान्यथापूर्वम् ॥२३॥ तान्यनोदीचो नयन्ति । आग्नेयमेव प्रथमं नयन्त्यथेतरान्यथापूर्वम् ।।२४॥ तान्यत्र निविष्यन्ति । आग्नेयमेव प्रथमं दक्षिणाय निषिध्यन्त्यथेतरानुदीचोऽति. नीय यथापूर्वम् ।।२५|| तेपा यत्र वपाभिः प्रचरन्ति । आग्नेयस्यैव प्रथमस्य वपया प्रचरन्त्यथेतरेपो यथा- पूर्वम् ।।२।। तैर्यत्र प्रचरन्ति । आमेयेनैव प्रथमेन प्रचरन्त्यथेतरैयथापूर्वम् ।।२०।। नामणम् ॥ २ [६.१.]|| इसलिये यदि ग्यारह यूप हो तो अग्नि वाले पशु को अग्नि के सामने वाले यूप से बाये । श्रन्य सप को इसी प्रकार प्रमशः ॥२२॥ यदि ग्यारह पशु ही तो अग्नि वाले पशु यूप मे बालभन करे । अन्यों को इसी प्रकार क्रमशः ॥२३॥ जब उनको उत्तर की ओर ले जाते हैं तो अग्नि थाले को पहले ले जाते हैं, फिर यौरों को इसी क्रम से ॥२४॥ जन उनको पहले गिराते हैं, तो अग्नि वाले को पहले दक्षिण की और गिराते हैं । श्रीरों को उत्तर की भोर ले जाते हुये उसी क्रम से ।।२५।। जन उनकी यपा की आहुति देते हैं तो पहले अग्नि की, पिर श्री की उसी क्रम से ॥२६॥ जय उनसे अन्य पाहुतियाँ देते हैं तो पहले अग्नि पाले से । पिर औरों से उग्री श्रम से ॥२७॥ अध्याय -ब्राह्मण र यत्र व यास्य शिरोऽनियत । तस्य रसो दुखापः प्रविषेश नतद्रसेनापः स्पन्दन्ते तमेवैतागस स्पन्दमानं मन्यन्ते ॥१॥ उन पर काशिर पार दिया गया तो उपका रस पाकर इलों में मिल गया मी रस पारण ये बल परते हैं। यह माना आता है कि यही रस मदाता | सोमयागनिरूपणम् ३२१ कां०३.६.२.२-७॥ स यदसतीवरीरचेति । तमेवैतद्रसमाहृत्य यज्ञे दधाति रसवन्तं यज्ञं करोति तस्मा- इसतीवरीरछति ॥२॥ ता वै सर्वेषु सवनेषु विमजति । सर्वेष्वेवैतत्सवनेषु रसं दधाति सर्वाणि सक्नानि रसवन्ति करोति तस्मात्सर्वेषु सवनेषु विभजति ॥३॥ ता वै स्यन्दमानान! गृहीयात् । ऐछि स यहस्य रसस्तस्मात्स्यन्दमानानो गृही- यात् ॥४॥ गोपीथाय वाऽएता गृह्यन्ते । सर्वे वाऽइदमन्यदिलयति यदिदं किं चापि योऽय पवतेऽथैता एव नेलयन्ति तस्मात्स्यन्दमानानां गृहीयात् ।।५।। दिवा गृह्णीयात् । पश्यन्यज्ञस्य रसं गृहानीति तस्मादिया गृहीयादेतस्मै वे गृहाति य एष तपति विश्वेभ्यो होना देवेभ्यो गृहाति रश्मयो ह्यस्य विश्वे देवास्तस्मादिया गृह्णीया. दिवेव वाऽएप तस्माद्वेव दिवा गृहीयात् ॥६॥ एतद्ध वै विश्वे देवाः । यजमानस्य गृहानागच्छन्ति स यः पुरादित्यस्यास्तमयावस. तीवरी हाति यथा श्रेयस्यागमिप्यत्यावसथेनोपक्लुप्तेनोपासीतेवं तत्तऽएतद्धविः प्रविशन्ति तऽएतासु वसतीवरीपुरवसन्ति स उपवसथः ॥७॥ जब यह यसतीवरी जल के पास जाता है तो इसी रस को लाकर यज्ञ में रखता है । और यज्ञ को रस युक्त करता है । इसीलिये वह वस्तीवरी जल के पास जाता है ॥२॥ उनको वह सब सवनों में बाँट देता है। इससे वह सब सवों में रस को धारण करता है । सत्र सबनों को रस युक्त करता है । इसलिये सब सदनों में उसे बाँटता है ॥३॥ उसको यह बहते हुये में से लेवे । चूँकि यश का रस बह रहा था, इसलिये उसे बहते हुये जलो में से लेना चाहिये ॥४॥ दनको रक्षा के लिये लेते हैं । इस संसार में जो कुछ है यह सब नाराम लेते हैं, यहाँ तक कि यह वायु भी बो चलता है । परन्तु जल श्राराम नहीं लेते इसलिये इन यहते हुये जलों में से ही लेवे ॥५॥ इन (जलों) को दिन में लेना चाहिये यह सोचकर कि यश के रस को देखकर ग्रहण करूँ । इसलिये इनको दिन में लेना चाहिये । यह जो तपता है (अर्थात् सूर्य) उसी के लिये इनका प्रहण करता है क्योंकि विश्वे देवों के लिये ग्रहण करता । उसकी किरणे ही विश्वे देव हैं । इसलिये दिन में ग्रहण करना चाहिये । वह (वर्य ) फेयल दिन में हो ( उदय होता है ) इसलिये दिन में ही मइण करना चाहिये ॥६॥ विश्वे देव यजमान के घर पाते हैं। यदि वसतीपरी अलों को पर्यास्त से पहले ग्रहण करता है तो यह सर्वथा ऐसा ही है कि जैसे कोई बड़ा (मान्य) नावे तो वह उसे अपने घर को शुद्ध परके स्वागत करे । ऐगा ही यह है । यह देव हवि के पास पाते हैं और उन यसतीवरी बलों में प्रविष्ट हो जाते हैं। यही उपयव्य पाहलाता है | ५२२ माध्यन्दिनीये शतपथबामणे कां० ३.६.२.११॥ स यस्या गृहीता अभ्यस्तमियात् । तत्र प्रायश्चित्तिः क्रियते यदि पुरेजानः स्याचि- नाह्याद्गृहीया दवा हि तस्य ताः पुरा गृहीता भवन्ति यधुऽअनीजानः स्याद्य एनमीजान उपासितो वा पर्यवसितो वा स्यात्तस्य निनाह्याद्गृहीयादिना हि तस्य ताः पुरा गृहीता भवन्ति ॥८॥ यद्य एतदुभयं न विन्देत् । उल्कुपीमेवादायोपपरेयात्तामुपर्युपरि धारयन् गृह्णीया- दिरण्यं वोपर्युपरि धारयन् गृहीयात्तदेतस्य रूपं क्रियते य एष तपति || अथातो गृह्णात्येव । हविषातीरिमा श्राप इति यज्ञस्य ह्यासु रसः प्राविशत्तस्मादाह हविष्मतीरिमा आप इति हविप्मा२।। ऽाविवासतीति हविप्मान्ोना यजमान आविवासति तरमादाह हविष्मा२॥ ऽाविवासतीति ॥१०॥ हविष्मान्देवो ऽअध्वर इति । अध्वरो वै यज्ञस्तद्यस्मै यज्ञाय गृहाति तथे हविष्मन्तं करोति तरमादाह हविमान्देवो ऽअध्वर इति ॥११॥ हविष्मा२।। अस्तु सूर्य इति । एतस्मै वे गृह्णाति य एष तपति विश्वेभ्यो पेना यदि कोई इन जलों को लेने में सूर्यास्त कर दे तो प्रायश्चित्त किया जाता है । यदि उस पुरुष ने पहले ( सोम) यज्ञ किया हो तो उसी के घड़े (निनाघ) से ले लेना चाहिये । क्योंकि उसके जल स्र्यास्त से पहले ही के लिये होते है । यदि उसने पहले सोम- यशन किया हो तो यदि उसके पास या पड़ोस में कोई और पुरुष हो जिसने यश किया हो तो उसी के घड़े से लेवे क्योंकि उसके जल भी सूर्यास्त से पहले ही ग्रहण किये हुये होते अगर यह दोनों न मिले तो एक जलती लकड़ी लेकर उन जलों के ऊपर दिखाकर प्रहण करे । वह स्वर्ण को ऊपर दिसाकर ग्रहण करे । इससे उसी का रूप हो जाता है जो ऊपर तपता है । (अर्थात् जलती लकड़ी या सोने का टुकड़ा सूर्य के बराबर हो जाता है) इन जलो को इस मंत्र से लेता है-'हविष्मतीरिमा भाप:' ( यजु० ६२३)। 'यह जल हवि-युक्त है। यज्ञ का रस मिला है । इसलिये कहा 'हविष्मती'। 'हवि. मां २ऽयाविवासति' ( यनु० ६।२३)। 'हवि युक्त पुरुर इनको पाम में लाये । हवि- युक्त यजमान इनको काम में लाता है । इसलिये कहा 'हविष्मान् नाविवासति' ॥१०॥ 'हविष्मान्देवोऽअध्वरः' ( यजु० ६।२३)। 'देव श्रध्वर इवि युक्त है। श्रध्वर कहते है यज्ञ को। इस प्रकार जिरा यश के लिये यह इन जो को लेता है उसको यह वि- युचः पर देता है । इसलिये कहा कि 'हविष्मान्देवोऽनवरः ॥११॥ 'इयिष्माऽशस्लु सूर्यः' ( यजु० ६२३)। 'सूर्य दवि युक्त हो'। यह जो सूर्य तपता है उसी के लिये इनको प्रश्य करता है । यह विश्व-देवों के लिये ग्रहण करता है । विश्व-देव FU । कां० ३.६.२. १२-१५॥ सोमयागनिरूपणम् ५२३ देवेभ्यो गृहाति रश्मयो ह्यस्य विश्वे देवास्तस्मादाह हविष्मा२।। ऽनस्तु सूर्य इति ॥१२॥ ता आहत्य जघनेन गार्हपत्य सादयति । अमेवोऽपन्नगृहस्य सदसि सादयामी- त्यमेवोऽनातगृहस्य सदसि सादयामीत्येतदाहाथ यदाग्नीपोमीयः पशुः सतिष्ठतेऽथ परिह- रति न्युकामतेत्याहामेण हविर्धाने यजमान आस्ते ता आदते ॥१३॥ स दक्षिणेन निफामति । ता दक्षिणायाश्रोणी सादयतीन्द्राग्न्योगांगधेयी,स्थेति विश्वभ्यो खेना देवेभ्यो गृहातीन्द्राग्नी हि विश्वे देवास्ताः पुनराहत्याने पत्नी सादयति स जयनेन पत्नी पर्यत्य ता भादत्ते ।।१४।। स उत्तरेण निफामति । ता उत्तराया श्रोणी सादयति मित्रावरुणयोर्भागधेयी स्थेति नैप सादयेदतिरिक्तगेतन्नेवई सम्परसम्पद्यतऽइन्द्राग्न्यो गधेयी स्थेत्येव न यात्त- देवानतिरिक्त तथा सम्पत्सम्पद्यते ॥१५॥ गुप्त्य वाऽएताः परिहियन्ते । अग्निः पुरस्तादर्थताः समन्त पल्यडनयन्ते नाष्ट्रा रक्षास्यपनत्यस्ता माग्नी सादयति विश्वेपो देवानां भागधेयी स्थेति तदासु विश्वा. न्देवान्सवेशयत्येते ये वसता पर तस्मादसतीवयों नाम यसता, ह वै वरं भवति य दस किरणें है । इसलिये कहा कि 'सूर्य हवि-युक्त हो ॥१२॥ दनको लाकर वह गाई पत्य के पीछे देता है-'अग्नेर्वोऽपन्नग्रहत्य सदसि साद- यामि' ( यजु० ६।२४) 1 'अर्थात् सुरक्षित गृह याले अग्नि के घर में तुमको रखता हूँ। जब अग्नि-सोम वाला पशु निकट यावे तो यह (यसतीवरी जलों को) उसके पास ले जाता है । और कहता है 'उत्क्राम (चले जानो) । यजमान हविर्धान के सामने बैठता है और (अध्वर्यु नलों को) वहीं लेकर खड़ा होता है ॥१२॥ वह दक्षिण द्वार से निकलता है और दक्षिणी श्रोणि में रख देता है । 'इन्द्राग्न्यो- भर्भागधेयी स्थ' ( यजु०६।२३)। 'तुम इन्द्र अग्नि के भाग हो । क्योंकि यह विश्वे-देखों के लिये ग्रहण करता है । इन्द्र-अग्नि विश्वे-देव है । वह इन जलों को लेकर पत्नी के आगे रख देता है । और पत्नी के पीछे से घूमकर उनको उठा लेता है ॥१४॥ बह उत्तर द्वार से निकलता है। उन जलों को उत्तरी श्रोणि में रख देवा है। मित्रा सरुयोर्भागधेयी स्था ( यजु० ६/२४)। 'तुम मित्र-वरुण के भाग हो । उसी प्रकार न रक्खे | यह व्यर्थ है। इससे काम भी सिद्ध नहीं होता | ऐसा कहे कि त इन्द्र-अग्नि के भाग घेय हो । इसमें कोई अनर्थकता नहीं है और काम भी सिद्ध हो जाता है ॥१५॥ इन जलों को रक्षा के लिये लाते हैं । अग्नि भागे है । और बल चारों-योर घूम कर दुष्ट राक्षसों को हटाते हैं । इनको वह श्राग्नीत्र (के स्थान ) में रख देता है । विश्वेषों देवाना भागधेयी स्थ' ( यजु० ६।२४) । 'तुम विश्वे-देवों के भाग हो'। इस प्रकार वह विश्वे देवों को इनमें प्रवेश कराता है । यह 'यसता' अर्थात् रहने वालों के लिये 'वर' शुभ होते हैं। इसलिये इनका नाम 'वसतीवरी' है। जो इस रहस्य को समझता है पह ૫૨૪ माध्यन्दिनीये शतपत्राझणे कां० ३.६.३.१-२ एवमेतद ॥१३॥ तानि वा एतानि सप्त यजू,पि भवन्ति । चतुर्भिर्य हात्येकेन जघनेन गार्हपत्य सादयत्येकेन परिहरत्येक नाग्नीने तानि सप्त यत्र व वाचः प्रजातानि छन्दासि सप्तपदा वै तेषां परार्ध्या शकयतामभिसम्पदं तस्मात्सप्स यपि भवन्ति ॥१७॥ बामणम् ॥ ३ [६.२.॥ निवासियों के लिये श्रेष्ठ हो जाता है ॥१६॥ यह सात यजुः है। चार यजुयों से ग्रहण करता है। एक से गाईपत्य के पीछे ले जाता है । एक से चारों ओर फिराता है। एक से भाग्नीध्र के स्थान में रखता है । यह सात हुये। जब वाणी से सात छन्द उत्पन्न हुये तो उनमें से अन्तिम शक्यरी था। इससे सम्पूर्ति हुई । इसलिये सात यजः होते हैं ||१७|| अध्याय-ब्राह्मण तान्नसम्प्रबोधयन्ति । तेऽप उपस्पृश्याग्नीध्रमुपसमायन्ति तऽभाज्यानि गृह्णते गृही- खाज्यान्यायन्त्यासाधाज्यानि ||१|| अथ राजानमुपायहरति । इयं वै प्रतिष्ठा जनूरासा प्रजानामिमामेवैतत्प्रतिष्ठामभ्युपा वहरति तमस्यै तनु ते तमस्यै जनयति ॥२॥ अन्तरेणेपेऽउपावहरति । यज्ञो वाऽअनस्तन्न्वेव यज्ञान बहिर्धा करोति पावसु संमुखेप्वधिनिदधाति क्षत्रं पै सोमो यिशो प्रावाणः क्षत्रमवैतद्दिश्य यूहति तयस मुसा उन (ऋत्विजों ) को जगाते हैं । वे जलों को छूकर श्राग्नीभ में जाते हैं और नाज्यों को ग्रहण करते हैं । आज्यों को लेकर यह ( वेदि पर) गाते हैं । अाज्यों को रखकर- सोम राजा को उतारता है। यह पृथ्वी इन प्रजात्रों की प्रतिष्ठा और जन्म स्थान है। यह राजा (सोम) को इसी प्रतिष्ठा में उतारता है। उसी पर पैलाता है। उसी में उसन्न करता है॥२॥ यह गाड़ी के जुओं के बीच में उसको उतारता है । गाड़ी यश ( का साधन) है। इस प्रकार वह उसको यश से बाहर नहीं करता । वह उस (सोम) को उन पत्थरों पर रखता है जो एक दूसरे के सम्मुख होते हैं । सोम क्षत्रिय है, पत्थर वैश्य है । इस प्रकार पद क्षत्रिय को पैश्य के ऊपर रखता है । पत्पर एक दूसरे के सम्मुख क्यों होते हैं । इस लिये कि यह वैश्यों को एक मुख रोकर क्षत्रियों के सामने विवाद-रहित करता है । इसलिये का० ३.१.३.३-७1 सोमयागनिरूपणम् પૂર भवन्ति विशमेवेत संमुखो क्षत्रियमभ्यविवादिनी करोति तस्मात्संमुखा भवन्ति ।।३।। स उपानहराते । हृदे सा मनसे वेति यजमानस्यैतत्कामायाह हृदयेन हि मनसा यजमानस्त काम कामयते यत्काम्या यजते तस्मादाह हदे त्वा मनसे खेति ॥४॥ दिये त्वा सूर्याय त्वात । देवलोकाय त्वेत्येचैतदाह यदाह दिवे वेति सूर्याय त्वेति देवेन्यरररेत्येवेतदाहोमिममध्वरं दिवि देवेषु होना यच्छेत्यध्वरो वै यज्ञ जमिम यज्ञ दिवि देवेषु घेहीत्येवैतदाह ॥५॥ साम राजन्विश्वास्त्वं प्रजा उपावरोहेति । तदेनमास प्रजानामाधिपत्याय राज्यायो- पावहरति ।।६।। अथानुसृज्योपतिष्ठते । विश्वास्त्वा प्रजा उपावरोहन्त्वित्य यथायथमिव वा एतत्क- रोति यदाह विश्वास्त प्रजा उपावराहेति क्षत्रं वै सामस्तपापवस्यसं करोति तदमनु पाव- यस्यसं क्रियतेऽथात्र यथायथं करोति यथापूर्व यदाह विश्वास्ता प्रजा उपावरोहन्विति तदेनमाभिः प्रजाभिः प्रत्यवरोहयति तस्मादु क्षत्रियमायन्तमिमाः प्रजा विशः प्रत्यव- रोहन्ति तमधस्तादुपासतऽउपसलो होता प्रातरनुवाकमनुक्क्ष्यन्भवति || पत्थर एक दूसरे के सम्मुख होते हैं ॥३॥ वह (सोम को ) इस मत्र से उतारता है-'हदे त्वा मनसे त्वा' (यजु० ६।२५)। 'हृदय के लिये तुझको, मन के लिये तुझको' । अर्थात् यजमान की कामना के लिये । यजमान हृदय और मन से कामना करता है। कामना करके ही यज्ञ करता है इसलिये कि 'हृदय के लिये तुझको, मन के लिये तुझको' || 'दिवे या सूर्याय त्वा' (यजु० ६२५) । 'अर्थात् तुझको देवलोक के लिये, तुझको सूर्यलोक के लिये । जब वह कहता 'दिवे त्वा सूर्याय त्वा' तो प्राशय होता है 'देवों के लिये । 'ऊर्वमिममधर दिवि देवेषु होत्रा यच्छ' ( यजु० ६।२५)। 'अध्वर' कहते हैं यज्ञ को। इसका तात्पर्य यह है कि 'तू इस यज्ञ को और हवन को द्यौलोक में ऊपर देवों के लिये ले जा ॥५॥ 'सोम राजन् विश्वास्त्व प्रजाऽउपावरोह' ( यजु० ६।२५) । 'हे सोम राजा, तू इस सब प्रजा पर उतर । वह इस राजा को प्रजाओं के आधिपत्य और राज्य के लिये नीचे उतारता है॥६॥ उसको रखकर उसके पास बैठ जाता है-'विश्वास्त्वा प्रजाऽउपावरोहन्तु' ( यजु० ६।२५)। 'सत्र प्रजायें तुझ तक उतरे' । यह जो उसने कहा कि 'तू रुष प्रजा तक उतर' यह अनुचित था क्योंकि सोम क्षत्रिय है। इस प्रकार बुरे-भले मिल गये । इसीलिये तो पाज भी बुरे भले गिल नाते हैं । यह जी कहा कि 'मजायें तुझ तक उतरें। यह ठीक है क्योंकि वैश्य लोग क्षत्रिय के सामने श्राकर मुफ्ते है, अर्थात् सिर मुकाते हैं। पास बैठकर रोता मातःकालीन अनुवाक पदना आरम्भ करता है |७||

न
५२६
माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे कां० ३.६.३.८-११ ।
अथ समिधमभ्यादधदाह । देवेभ्यः प्रातर्यावभ्योऽनुव हीति छन्दास वै देवाः
पातर्यावाणश्छन्दाथस्यनुयाजा देवेभ्यः प्रेप्य देवान्यजेति याऽअनुयाजेश्चरन्ति ।। ||
तदु हैकऽआहुः । देवेभ्योऽनुव हीति तदु तथा न ब याच्छन्दासि वै देवाः
प्रातर्यावाणश्चन्दाथस्यनुयाजा दवेभ्यः प्रेप्य देवान्यजेति वाऽअनुयाजैश्चरन्ति तस्मादु
याद्देवेभ्यः प्रातर्यापभ्याऽनुन् हीत्येव ॥६॥
अथ यत्समिधमन्यादधाति । छन्दाथस्यैवैतत्समिन्देऽथ यद्धोता प्रातरनुवाकमन्वाह
छन्दास्येवैतत्पुनराप्याययत्ययातयागानि करोति यातयामानि नै देवैश्छन्दास छन्दोभि-
हिं देवाः स्वर्ग लोक समाश्नुत न वाऽचत्र स्तुवते न शसन्ति तच्छन्दास्येवेत.
त्पुनराप्याययत्ययातयामानि करोति तैरयातयामैर्यज्ञ तन्वते तस्मादोता प्रातरनुवाकम-
न्वाह ।।१011
तदाहुः । कः प्रातरनुवाकस्य प्रतिगर इति जायदैवाध्वर्युरुपासीत स यनिमिपति
रा हैगास्य प्रतिगरस्तदु तथा न कुर्यायदि निद्रायादपि कामय स्वप्यात्स यत्र होता
प्रातरनुयाकं परिदधाति तत्प्रचरणति सुग्गवात तस्या चतुर्य हीतमाज्यं गृहीत्वा
जुहाति ॥११॥
अब रामिधा पो चढ़ापर यह कहता है, 'प्रातःकाल पाने वाले देवों के लिये अनु-
याफ पद । प्रातः शाने याले देव छन्द हैं, जैसे कि अनुयाज भी छन्द हैं । अनुयाज यह
पहार स्येि जाते हैं-'देवों के लिये मेजो, देयों के लिये यजन क्ये
पुछ लोग कहते हैं 'देवों के लिये अनुयाक कहो' । ऐसा न करना चाहिये । प्रातः
श्राने वाले देय छन्द है । और अनुयान दिये जाते हैं यह यहार कि देयों के लिये भेजो,
देवों के लिये यजन परो' । इसलिये कहना चाहिये कि 'प्रातःकाल पाने याले देयों के लिये
श्रनुवारपद' HEN
जय यह समिधा रखता है तो इससे छन्दों को उत्तेजित परता है। और जब दोता
प्रातः अनुगाम को यहता है उससे भी वह छन्दों को ही पुष्ट और पूर्ण परता है । देव
छन्दों के द्वारा दी सर्ग लोक पो गये । इसलिये छन्द अपूर्ण हो गये । क्योंकि अब न तो
स्तुति होती है न प्रशसा । इसलिये श्रय यह छन्दों को पूर्ण परता है । और इन्हीं पूण
एन्दों से यह को परता है और होता अनुवाफ पढ़ता है ॥१०॥
इस पर युद्ध लोगों का कहना है कि 'मातरनुयाय का प्रतिगर या पल क्या है।
अप्प को जागते हुये उपासना करनी चाहिये और जर वह निगेप ले ही उसका प्रतिगर
है । परापेमान परना चाहिये । पदि नौद या जाय तो मो जाय । जय सेता मातः
अनुगाफ मोसमास पारे तप प्रचरणी प्राहुति दी जाती है। सुप में चार पार भाग्य
पर याति देवा रे ॥१॥

कां३.६.३.१२.१४॥ सोमयागनिरूपणम् ५२७ यत्र व यज्ञस्य शिरोऽछियत । तस्य रसो द्रुत्लापः प्रविवेश तमदः पूर्वेधुर्वसतीवरी- गिराहरत्यय योऽत्र यनस्य रसः परिशिष्टस्तमेवैतदच्छति ॥१२।। यदैवतामाहुति जुहोति । एतमेवैतद्यास्य रसमभिप्रस्तृणीते तमारुन्धे याभ्य उ चैतां देवताभ्य आहुति जुहोति ता एयैतत्प्रीपाति ता अस्मै तृप्ताः प्रीता एतं यज्ञस्य रसंध संनमन्ति ।।१३।। शतम् २२०० ।।। स जुहोति । शृणोलग्निः समिधा हवं मऽइति शृणोतु मऽइदमग्निरनु मे जाना- वित्येवैतदाह शृण्वन्त्यापो धिषणाश्च देवीरिति शृण्वन्तु मइदमापोऽनु मे जानन्वित्ये- मृतदाह श्रोता मावाणो विदुषो न यज्ञमिति शृण्वन्तु मऽइदं मावाणोऽनु मे जानन्त्वित्ये- वैतदाह श्रोता मावाणो विदुषो न यामिति शृण्वन्तु मऽइद प्रावणोऽनु में जानन्वित्यै- चैतदाह विदुषा न यामिति विद्वापसा हि ग्रावाणः शृणोतु देवः सचिना हब मे रवाहेति शृणातु मऽइदं देवः सवितानु मे जानावित्येतदाह सविता वै देवानां प्रसविता तत्सवितृ- प्रसूत एवेतद्यतस्य रसमछति ॥११|| अथापरं चतुर्य हीतमाज्यं गृहीत्वा । उदङ प्रयवाहाप इष्य होतरित्यप इछ होतरि- त्यैवैतदाह तघदतो होतान्याहैतमेवैतद्यास्य रसमभिप्रस्तृशीते तमारुन्धऽपतानु चैतदनु जब यज्ञ का सिर काटा गया तो रस जलों में मिल गया । उसको गत दिवस वसती- वरी जलों के द्वारा लाये ये । अब जो कुछ रस बच गया उसको इसके द्वारा लाते हैं॥१२॥ जन वह उस पाहुति को देता है तो इसको यश के रस के लिये देता है । उस रस को अपनी ओर स्वींचता है । जिन देवताओं के लिये श्राहुति देता है उन्हीं को प्रसन्न करता है। इस प्रकार तुस होकर यह देवते यश के रस को इसके लिये दिलाते हैं ॥१३॥ वह इस मंत्र से आहुति देता है-'शृणोत्वग्निः समिधा हवं मे ( यजु० ६।२५ )। 'इसका अर्थ है कि 'अग्नि समिधा द्वारा मेरी स्तुति सुने या स्वीकार करे । 'शृण्वन्त्यापो विषणा देवीः । अर्थात् 'दिव्य गुण युक्त जल और घिष्ण हमारी स्तुति सुने । श्रोता मावाणी विदुषो न यज्ञम्' (यजु० ६१२६ ) । अर्थात् 'यज्ञ को मानने वाले प्रावा ( पत्थर के तुल्य हद गुरुजन ) इस मेरी स्तुति को सुनें या स्वीकार करें। 'विदुपः दलिये कहा कि यह प्रावा विद्वान है । 'मृणोतु देवः सविता हवं में स्वाहा' (यजु० ६।२५ ) । अर्थात् 'सरिता देव मेरी इस शुति को स्वीकार करे । सविता देवों का प्रेरक है । सविता को ही प्रेरणा से वह यज्ञ के रस की इच्छा करता है ॥१४॥ फिर चार चममा में घी को लेर उत्तर की ओर जाकर कहता है 'द होता, जलों को बुलायो । या जलों की इच्छा करो । होता ऐगा क्यों कहता है । इसका पारण यह है कि इसी आहुति के द्वारा अध्वर्यु घी को यज्ञ के रस में डालता है और अपनी और खींचता है। और होता ( एकधन ) ग्रहों के पास सड़ा रहता है कि दुष्ट राक्षस उसको सता પૂરક माध्यन्दिनीये शवपयवाहाणे कॉ० १.८.६.१५-२१ । तिष्ठते नेदेनानन्तरा नाष्ट्रा रक्षासि हिनसन्निति ।।५।। अथ सम्प्रेष्यति । मैत्रावरुणस्प चमसाध्वर्यवेहि नेष्टः प्रत्लीरुदानवैकनिन एतानी. चावाले वसतीवरीभिः प्रत्युपतिष्ठास होतृचमसेन चेति सम्प्रेष एवैषः ॥१६॥ तजदयो निकामन्ति । जघनेन चात्वालमप्रेणाग्नीध्र स यस्यो ततो दिश्यापो भवन्ति तद्यन्ति ते वै सह पलीभिर्यन्ति तवत्सह पत्नीभिर्यन्ति ॥१७॥ यन्न वै यज्ञस्य शिरोऽछियत । तस्य रसो द्रलापः प्रविषेश तमेते गन्धर्वाः सोम- रक्षा जुगुपुः॥१८॥ ते ह देवा ऊचुः । इयम् न्वेवेह नाप्दा यदिमे गन्धर्वाः कथं न्बमममयेऽनाप्ने यज्ञस्य रसमाहरेमेति ॥१ ते होचुः । योपित्कामा वै गन्धर्वाः सह पत्नीभिरयाम ते फ्लीप्वेव गन्धर्वा गर्धि- प्यन्त्यथैतमभयेऽनाष्ट्र यज्ञस्य रसमाहरिष्याम इति ॥२०॥ ते सह पत्नीभिरीयुः। ते पल्लीप्येष गन्धर्वा जगृधुरभैतमभयेऽनाष्ट्रे यज्ञस्य रसमाजहः॥रशा तथोऽरवेप एतत् । सहैव पत्नीभिरेति ते पत्नीप्वेव गन्धर्वा गृध्यन्न्थैतमभयेऽनाष्ट्र न सकें ॥१५॥ अब अध्ययु श्रादेश देता है, है मित्रावरुण के चमसा रखने वाले, श्राश्री । नेष्टा, पलियों को लाभो । एकघन थाले श्राश्रो । श्राग्नीप्र यसतीवरी और होता के चमों के साथ चत्वाल पर खड़े हो'। यह मिभित संदेश है ॥१६॥ वे चत्वाल के पीछे और श्राग्नीभ के श्रागे उत्तर की ओर बढ़ते हैं। अब विधर को जल होते हैं उधर को चलते हैं। वे यहाँ पत्नियों सहित जाते हैं। पलियों के साथ यहाँ क्यों जाते हैं इसका कारण यह है ॥१७॥ जन यश पा सिर काटा गया तो उसका रस बहकर मलों में मिल गया। उसकी गन्धर्ष सोम रक्षको ने रक्षा की ॥१७॥ तब देवता बोले-'यह गन्धर्य जो है पे हमारे लिये भयङ्कर हैं। हम इस यश के रस पोपहाँले बावे कि भय से मुक्त हो जाये ॥१६॥ उन्होंने कहा, 'यह गन्धर्व स्त्रियों के अभिलाषी है। पलियों के साथ चलना चाहिये । गन्धर्व अयश्स ही स्त्रियों के पीछे फिरेंगे और हम यह फे रस को ऐसे स्थान में से आयो जो भय से मुह हो ॥२०॥ ये पनिो फेदाप लगत्परं उनकी खियों के पीछे चले । और ये यश के रस शे ऐसे स्थान में ले गये महाँ भय न था॥२१॥ उगो प्रकार यह यप भी पलियों के छा जाता है। गापर्य नियों के पीये सोमयागनिरूपणम् ५२९ को०३.६.३.२२-२५1 . यज्ञस्य रसमाहरति ॥२॥ सोऽयोऽमिजुहोति । एता ह वाऽभाहुति हुतामेप यज्ञस्य रस उपसमेति तो प्रत्युचिष्ठति तमेवैतदाविष्कृत्य गृहाति ॥२३॥ यदेवैतामाहुतिं जुहोति । एतमेवैतद्यज्ञस्य रसमभिप्रस्तृणीते तमारुन्छे तमपो याचति यान्य उ चैवता देवताभ्य आहुति जुहोति ता एवैतत्पीणाति ता अस्मै तृप्ताः प्रीता एतं यज्ञस्य रस सनमन्ति ॥२४॥ स जुहोति । देवीरापोऽनपां न पादिति देव्यो ह्यापस्तस्मादाह देवीरापोऽअपां न पादिति यो व जमिहविष्य इति यो व ऊर्मिर्यशिय इत्येवैतदाहेन्द्रियावान्मदिन्तम इति वीर्ययानित्येवैतदाह यदाहन्द्रियावानिति मदिन्तम इति स्वादिष्ठ इत्येवैतदाह तं देवेभ्यो देवत्रा दत्तत्येतदेना अयाचिष्ट यदाह तं देवेभ्यो देवत्रा दत्तेति शुकपेभ्य इति सत्यं वै शुक्रर्थ सत्यपभ्य इत्येवैतदाह येषां भाग स्थ स्वाहेति तेपा मु ह्येष गागः ॥२५॥ अथ मैत्रावरुण चमसेनैतामाहुतिमपप्लावयति । कार्पिरसीति यथा वाऽनङ्गारोऽमि: ना सातः स्यादेवमेपाहुतिरेतया देवतया प्साता भवति राजानं वाऽरताभिरभिरुपलक्ष्य- न्भवति या एता मैत्रावरुणचमसे वो वाऽआज्य, रेतः सोमो नेद्वन्ने णाज्येन रेत: दौड़ते हैं और यह यज्ञ के रस को सुरक्षित स्थान में ले जाता है ।।२२।। यह जलों पर बाहुति देता है । जब यह पाहुति दी जाती है तो यश का रस उसको खींच लेता है । वह उस तक उठता है और उसको पाकर पकड़ लेता है ॥२३॥ वह इस याहुति को क्यों देता है। यह यज्ञ के रस पर घी की आहुति देता है । और अपनी योर उसको खोंचता है। उसको जलों से याचना करता है। जिन देवताओं के लिये यह पाहुति देता है उन्हीं को यह प्रसन्न करता है । इस प्रकार तृस होकर वह यश के रस को प्रास करते हैं ॥२४॥ वह इस मंत्र से बाहुति देता है-'देवीयपोऽअपां न पात्' ( यजु० ६।२७)! 'हे दिव्य जलो, जलों की सन्तान' । जल दिव्य है अतः कहा 'देवीरापोऽअपां न पात्' । 'यो व ऽऊमिहविभ्यः' ( यजु० ६।२७) । अर्थात् 'आपकी तरंग हवि या यज्ञ के लिये उपयुक्त है। 'इन्द्रियावान् मदिन्तमः' (यजु० ६।२७)। 'अर्थात् 'बलवान , और स्वादिष्ट' । 'तं देवेभ्यो देवत्रा दत्त' ( यजु० ६।२७) । 'उसको देवों के देव को दो' । अर्थात् वह उसको उनसे. माँगता है । 'शुक्रपेभ्यः' (यजु० ६२७) । 'शुक्र नाम है सत्य का' । अर्थात् सत्य के पालन करने वाले के लिये । येषां माग स्थ स्वाहा' ( यजु० ६२७)। 'जिनके तुम माग हो। क्योंकि वस्तुतः यह उनका ही भाग है ॥२५॥ अब मैत्रावरुण चमस के द्वारा उस पाहुति पो.सैराता है । 'पिरसि' ( यजु:. ६.२८)। 'त् कार्षि अर्थात् ऋषि-सम्बन्धी है। ब्रेसे श्राग के कोयले को खा जाती है, ऐसे ही इस पाहुति को देवता सा जाता है । चूंकि गोम राजा का उस जल से अभिषेक माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० १.६.१.२६-२६। सोम हिनसानीति तस्माद्वाऽअपप्लावयति ॥२६॥ अथ गृहाति समुद्रस्य त्याक्षित्याऽउन्नयामीत्यायो वै समुद्रोऽप्स्वेवैतदक्षितिं दधाति तस्मादाप एतावति भोगे मुज्यमाने न क्षीयन्ते तदन्वेकधनानुनयन्ति तदनु पान्ने- जनान् ॥२७॥ तद्यन्मत्रावरुणचमसेन गृह्णाति । यत्र 4 देवेभ्यो यज्ञोऽपकामत्तमेतद्देवाः प्रेपरेष प्रेषमेच्छन्पुरोरुग्भिः प्रारोचयनिविद्भिन्यवेदयस्तस्मान्मन्त्रावरुणचमसेन गृहाति ॥२८॥ तऽआयन्ति । प्रत्युपतिष्ठतेऽग्नीच्चावाले वसतीवरीभिश्च होतृवमसेन च स उपर्यु- परि चावाल सस्पर्शयति वसतीवरीश्च मैत्रावरुणचमसं च समापोऽअभिरग्मत समोषधीभिरोपीरिति यश्चासौ पूर्वेधुराहृतो यज्ञस्य रसो यश्चाद्याहृतस्तमेवैतदुभयर्थ स सृजति ॥२॥ तद्धके । ऐयमैत्रावरुणचमसे बसतीवरीनयन्त्या मैत्रवरुणचमसाद्वसतीवरीषु यश्चासौ पूर्वेधुराहतो यज्ञस्य रसो यश्चाद्याहृतस्तमेवैतदुभयथ ससृजाम इति वदन्तस्तदु तथा न कुर्यायवाऽाधवनीय समवनयति तदेवेष उभयो यज्ञस्य रसः राय सृज्यतेऽथ होतृच- होना है जो मैत्रावरुण ग्रह में है और घी वन है तथा सोम वीर्य है, ऐसा न हो कि घन रूपी पुत से सोम रूपी वीर्य नष्ट हो जाय इसलिये उसको उस पर तैराता है ॥२६॥ श्रम वह इस मत्र से ग्रहण करता है-'समुद्रस्य त्या दित्याऽउन्नयामि' । तुझको समुद्र के अक्षय होने के लिये उठाता हूँ' । जल समुद्र है। जलों में ही यह अक्षयपन को रसता है । इसीलिये जल इतना खाना खाये जाने पर मी क्षीण नहीं होते । इसके पीछे वे एकधन प्रहों को लेते हैं । इसके पीछे पैर धोने के जल को |२७|| मैनावरुण चमसे से यह क्यों लेता है । इसलिये कि जब यश देवों से भाग गया गय उसको देवों ने 'प' ( यश सम्बन्धी निमरणों) द्वारा बुलाया । 'पुरोरुक' मनों से उसको प्रसन्न किया । निविद मत्रों से निवेदन किया । इसलिये मैत्रावरुण चमस् से ग्रहण करता है ॥२८॥ अब वे लौट पाते हैं। अग्नीध वसतीवरी जलों और मैत्रावषण चमत के साथ चाचाल में खड़ा होता है । चात्वाल के ऊपर वह वसतीवरी जलों और मैनावरुण चमसे को स्पर्श कराता है । 'समापोऽनदिरम्मत समोषधीगिरोषधी (यजु०६।२८)। 'जल जल से मिले और औषधि थोपधि से। इस प्रकार वह उन जलों को जो क्ल लाये गये थे और उनको जो अाज लाये गये हैं मिला देता है ||२६|| कुछ लोग ऐसा करते हैं कि मैनायरण चमसे में कुछ वसतीवरी जल को और कुछ मैत्रायण चमसे के जल यो वसतीवरी में डालते हैं। इस प्रकार यश का जो रस क्ल लाया गया और जो श्राब लाया गया उन दोनों को मिला देते हैं। परन्तु ऐगन करना चाहिये । क्योंकि जय प्राघवनीय में जल छोड़ता है तब भी वो दोनों रस मिल जाते हैं ।

की०३.६.३.३०-३५। सोमयागनिरूपणम् से पसतीवरी हाति निग्राभ्याभ्यस्तदुपर्युपरि चालाल सथे स्पर्शयत्यतो वे देवा दिवमुपोदकामस्तयजमानमेवेतत्स्वायै पन्धानमनुसंख्यापयति ॥३०॥ तऽायन्ति । तथं होता पृचत्यध्वयोऽवेरपारेऽइत्यविदोऽपाहत्येवैतदाह तं प्रत्याहोतेव ननमुरित्यविद्मयो मेऽनसतेत्येवैतदाह ||३१|| स यद्यग्निटोमः स्यात् । यदि प्रचररयामथुसवः परिशिशेऽल होमाय स्यात्त' जुहुयाद्या नालथे होमाय स्यादपरं च गृहीतमाऽयं गृहीत्या जुहोति यमो प्रत्सु मत्यमवा वाजेषु यं जुनाः । स यन्ता शश्वारिषः स्वाहेत्याग्नेय्या जुहोलानिर्वाऽ. अमिष्टोमस्तदमावग्निष्टोमं प्रतिष्ठापयति मर्तवत्या पुरुपसमितो वाऽअग्निष्टोम एवं जुहुयायांनष्टामः स्यात् ॥३२॥ यद्युक्थ्यः स्यात् । मध्यम परिधिमुपस्पृशेत्रयः परिधयत्रीएयुक्थान्येतैरु हि तर्हि यज्ञः प्रतितिष्ठति याऽअतिराम्रो वा षोडशा वा स्यान्नैवजुहुयान मध्यमं परिधिमुपस्पृशेत्स- मुद्यैव तूष्णमित्य प्रपद्यत तयथायथं यज्ञऋतूम्व्यावर्तयात ॥३२॥ अयुङ्गा-अयुला एकपना मनान्त । प्रयो वा पञ्च वा पञ्च वा सप्त या सप्त वा अब दोता के चमसे में वसतीचरी को नियाभ्य के लिये छोड़ता है । चालाल के ऊपर क्यों स्पर्श कराता है ? इसलिये कि वहीं से तो देव धोलोक को गये थे । इस प्रकार यह यज- माग को स्वर्ग का मार्ग दिखा देता है ।।३०॥ अन ( हविर्धान में) लौट अाते हैं । होता उससे पूँछता है, हे अध्वर्यु, तुमको जल मिल गया' । यह उत्तर देता है कि हाँ या जी ने अपने को मेरे हवाले कर दिया अर्थात् जल मिल गया ॥३|| और यदि अग्निष्टोम होवे, और प्रचारणी में कुछ (घी का ) शेष होम के लिये पर्यात रह जाय तो उससे आहुति दे दे । और यदि होम के लिये पर्याप्त नही चारों चमों में प्राज्य को लेकर आहुति दे । इस मंत्र से--'यमग्ने पृत्सु मर्पमया बाजेपु यं जुनाः । यन्ता शश्वतीरिषः स्वाहा' ( यजु० ६२६)1'हे अग्नि, जिस मनुष्य को तुम युद्ध में या दौर में सहायता देते हो वह निश्चयात्मक जीत को प्राप्त हो जाता है। वह अग्नि-सम्बन्धी मन्त्र से शाहुति देता है क्योकि अग्निष्टोम का अर्थ है अग्नि । इस प्रकार अस्ति में अग्नि- टोम की स्थापना करता है । यदि अग्निष्टोम हो तो इस प्रकार पाहुति द ||३२|| और यदि उस्थ्य हो तो बीच को समिधा को छुए । सान परिधियां हैं और तीन उपम्य । इन्दा के द्वारा यज्ञ की स्थापना होती है। यदि अविरान या पोटगी हो तो न श्राइति दे और न मीच की परिधि को ये । चुपके से यहाँ जाये । इस प्रकार पा यश के ऋतु धी में भेद कर सकता है॥३३॥ एकधन विषम सख्या में (अयुङ्ग) होते हैं, चीन या पाँच, पांच या सात, era पानी, नी या ग्यारह, ग्यारह या वैरह, बेरह या पन्द्रह । बोरे से सन्तति होती है। यही ५३२ माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मणे कां० ३.६.४.१२ नव वा नव वैकादश वा वैकादश वा त्रयोदश वा प्रयोदश वा पञ्चदश पा द्वन्दमहं मिथुनं प्रजननमथ य एप एकोऽतिरिच्यते स यजमानस्य श्रियमभ्यतिरिच्यते स पाउपाय सधनं यो यजमानस्य नियमम्यतिरिच्यते तद्यदेपार्थ सधनं तस्मादेकपना नाम ॥३४॥ माह्मणम् ॥ ४ [६.२]॥ एक बच रहता है वह यजमान की श्री के लिये होता है। और जो यह यजमान की श्री के लिये बच रहा है वह सबका घन अर्थात् सधन होता है और चूंकि राब का धन होता है इसलिये उसका नाम 'एकथन है ॥३४॥ अध्याय-ब्राह्मण ४ अथाधिपपणे पर्युपविशन्ति । अथास्याथे हिरण्यं वधीते द्वर्य याऽइदं न तृतीय- मस्ति सत्यं चैवानृतं च सत्यमेव देवा अनृतं मनुष्या अग्निरेतस वै हिरण्य सत्येनाथ. शुनुपस्पृशानि सत्येन सोमं पराहणानीति तस्माद्वा अस्याच हिरण्यं बनीते ॥१॥ मथ मावाणमादो । ते वाऽएतेऽश्ममया गावाणो भवन्ति देवो वे सोमा दिवि हि सोमो नो वै सोम श्रासीत्तस्यैतच्छरीर यद्गिरयो यदश्मानस्तरछरीरशैवैनमेतत्समर्ध- यति कृत्स्नं करोति तस्मादश्ममया भवन्ति नन्ति वाऽएनमेतद्यदाभपुरवन्ति तमेतेन मन्ति तथात उदेति तथा संजीवात तस्मादश्ममया मावापो भवन्ति ॥२॥ तमादत्ते । देवस्य वा सवितुः प्रसवेऽश्विनो हुभ्या पूप्पो हस्ताभ्यामाददे अत्र वे अधिषवण के पास बैठते हैं । अब वह इस (अनामिका उंगली) मे मुवर्ण का टुकड़ा बाँधता है । दो ही होते हैं, तीसरा नहीं अर्थात् सत्य और अन्त । देव सत्य है और मनुष्य अन्त । सुवर्ण अग्नि के बाज से उत्पन्न है । 'गत्य से अशी को छुऊँ । सत्य से छोम को लूँ! वह ऐसा विचारता है इसलिये अनामिका अंगुली में सुवर्ण को मॉधता है ॥१॥ अब यह प्राया (पत्थर) को लेता है। यह जो ग्रावा है यह अश्ममय अर्थात् पत्थर के है । सोम देव है। सोम द्यौलोक में था । सोम वृन था । यह जो पहाड़ हैं वे इसके शरीर है। उसके ही शरीर से उसको पुष्ट करता है, पूर्ण करता है। इसीलिये पावा (पहे) पत्थर के होते हैं । यह जो सोम को निचोड़ते हैं तो मानों उसका हनन करते हैं । उसको उसी से मारते हैं । वहीं से वह उठता है और जीवित है इसलिये भी पट्टे पत्थर के होते हैं।॥२॥ वर पट्टे को इस मंत्र से लेता है-'देवस्य वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोपोहुम्या पूष्णो

कां०३... ४.३-६।
सोमयागनिरूपणम्
रावासीति सविता वे देवानां प्रसविता तत्सवितृप्रसूत एवैनमेतदादत्तेऽश्विनो हुभ्यामित्य.
श्विनावध! तलयोरेच वाहुभ्यामादचे न स्वाभ्यां पूष्णो हस्ताम्यामिति पूपा भागदुधस्त
तस्यैव हस्ताभ्यामादचे न खान्यो यत्रो वाऽएष तस्य न मनुष्यो भर्ता तमताभिर्देवताभि-
रादत्त ॥शा
आददे रावासीति । यदा वाऽएनमेतेनामिपुरवन्स्यथाहुतिर्भवति यदाहुतिं जुहोत्यथ
दक्षिणा ददात्येतद्धयष द्वय रासतऽआहुतीश्च दक्षिणाश्च तस्मादाह रावा.
सीति था
गभीरमिममध्वरं कृधीति । अध्यरो वै यज्ञो महान्तमिमं यज्ञ कृधीत्येवैतदाहेन्द्राय
सुपूतममितीन्द्रो नै यज्ञस्य देवता तस्मादाहेन्द्रायेति सुपूतमामति सुसुतमामेत्येवेतदाहो-
तमन पयिनेत्येष याऽउत्तमः पथिर्यत्सोमस्तस्मादाहोत्तमन परिनत्यूर्जस्वन्त मधुमन्तं पयस्व-
न्तमिति रसपन्तमित्येवैतदाह यदाहोजस्वन्तं मधुमन्तं पयस्वन्तामात (l
अथ वाचं यच्छातं देवा ह वै यज्ञ तन्वानास्तेऽसुररक्षसेभ्य आसङ्गाद्विभयां-
चस्ते हाचुरुपाशु यजाम बाजे यच्छामेति तऽउपाश्वयजन्याचमयच्छन् ।।६।।
इस्ताभ्याम् । श्राददे रावासि' ! 'तुझको सविता देव की प्रेरणा से, अश्विन के बाहुओं से,
पूषा के हाथों से लेता हूँ । तू दानी है'। सविता देवों का प्रेरक है । इस प्रकार सविता से
प्ररित करके उसे लेता है । 'अश्विनों के बाहुओं से' इसलिये कि अश्विन देवों के अध्ययु
हैं। यह अपने बाहुओं से नहीं किन्तु उनके बाहुनों से लेता है । 'पूपा के हाथों से । पूषा
मागों का बाँटने वाला है । इसलिये पूपा के हाथो से लेता है, अपने हाथों से नहीं । इसके
अतिरिक्त वह (पत्यर का पा) वन है, कोई उसे उठा नहीं सकता। उन्ही देवतानों की
सहायता से वह उसे उठाता है॥१॥
यह कहता है 'मैं तुझे लेता हूँ, तू दाता है । जब थे उसको इस पत्थर से कुचलवे
हैं, तब आहुति होती है । जब श्राहुति देता है तो दक्षिण देता है । इस प्रकार वह पहा
दो चीजें देता है, आहुति भी और दक्षिणा भी । इसलिये कहा 'त् दाता है' ||४||
'गभीरमिममध्वरं कृषि' ( यजु० ६.३०)। 'अध्वर नाम है यश का । अर्थात् इस
इस गभीर पत्र को कर' । 'इन्द्राय सुपूतमम्' ( यजु० ६।३०)। नात् 'इन्द्र के लिये
उत्तम रीति बनाया गया। यज्ञ का देवता इन्द्र है इसलिये कहा 'इन्द्र के लिये । 'उत्तमेन
पविना' (यजु ६:३०)। 'सोम सबसे अच्छा वन (पपि) है। इसलिये कहा 'उत्तम
वन से' । 'ऊर्जस्वन्त मधुमन्तं पयस्वन्तम् (यजु० ६।३०)। इसके कहने का तात्पर्य
कि 'रस वाला' ||11
अर याणी को रोक लेता है (चुर हो जाता है)। यह को फरते हुये देव लोग
रादों के आक्रमण से भयभीत हो गये। उन्होंने कहा, 'चुपके चुपके यश करें। यापी
को रोक लें । उन्होंने चुपके चुपके पाहुति दी और वाणी शे रोक लिया ॥६॥

माध्यन्दिनीये शतपथब्राहणे कां०३.१.४.७-६ अथ नियाभ्या आहरति । तास्वेनं वाचयति नियाभ्या स्थ देवश्रुतस्तर्पयत मा मनो मे तर्पयत वाचं मे तर्पयत प्राण मे तर्पयत चतुर्म तर्पयत श्रोत्रं मे तर्पयतात्मानं मे तर्पयत प्रजा मे तर्पयत पशून्मे तर्पयत गणान्मे तर्पयत गणा मे मा पितृपन्निति रसो वाऽआपस्तास्वेतामाशिपमाशास्ते सर्वे च मध्यात्मानं तर्पयत प्रजो मे तपयत पशून्मे तपयत गणान्मे तर्पयत गणा मे मा वितृ पनिति स य एष उपाशुसवनः स विवस्वाना- दत्यो निदानेन सोऽस्यैप व्यान ॥७॥ तमभिमिमीते । ध्नन्ति वाऽएनमेतद्यदभिपुरवन्ति तमेतेन घ्नन्ति तथात उदेति तथा संजीयति यद्वेव मिमीते तस्मान्मात्रा मनुष्येषु मात्रो यो चाप्यन्या मात्रा || स मिमीते । इन्द्राय त्वा वसुमते रुद्रपतऽइतीन्द्रो वै यज्ञस्य देवता तस्मादाहेन्द्राय त्वेति वसुमते रुद्रवतऽइति तदिन्द्र मेवानु वसूश्च रुद्राश्चाभजतीन्द्राय त्वादित्यक्तऽइति तदिन्द्र मेवान्पादित्यानाभजतीन्द्राय लामिमातिघ्नऽइति सपनो वाऽअभिमातिरिन्द्राय त्वा सपत्नन इत्येवेतदाह सास्योद्धारो यथा श्रेष्ठस्यादार एवमस्यैषऽऋते देवेभ्यः | । अब निमाभ्य जलों को लेना और उन पर यह जपता है-'निग्राम्या स्थ देवश्रु- तरतर्पयत मा । मनो मे तर्पयत, वाच मे तर्पयत, प्राण मे तर्पयत, चतु, तर्पयत, श्रोत्र मे तर्पयतात्मान में तर्पयत प्रजा मे तर्पयत पशून्मे तर्पयत गणान्मे तर्पयत गणा मे मा वितृपन्' ( यजु० ६।३१) । 'हे जलो तुम देयश्रुत निमाभ्य हो । मुझे तृप्त करो, मेरे मन को तृत करो। मेरो वाणी को तृप्त करो, मेरे प्राण को तृत करो, मेरी आँख को तृप्त करो, मेरे फान को तृप्त करो । मेरे आत्मा को तृप्त करो, मेरी प्रजा को तृप्त करो। मेरे पशुओं को तृप्त करो। मेरे गणों को तृप्त करो। मेरे गण प्यास से न मरें। जल रस हैं। उन पर श्राशीर्वाद कहता है कि मुझ सम्पूर्ण को तृप्त करो । प्रजा को, पशु को, गणों फो, मेरे गण प्यासे न मरें। यह उपांशुसवन दी श्रादित्य विवस्वान् है । यह वस्तुतः इस यश का व्यान है। अब वह उसको नापता है। यह जो उसको कुचलते हैं तो मानो उसका हनन फरते हैं । वहीं से यह उठता है, जीता है। चूंकि उससे नापते हैं इसलिये नाप होती है । जो मनुष्यों में प्रचलित है यह भी और अन्य नाप ( गाना ) भी ।।८।। यह इस मन से नापता है-'इन्द्राय वा वसुमते कद्रवते' (यजु०६।३२) 'यह यमुवाले और रुद्र वाले इन्द्र के लिये । यज्ञ का देवता इन्द्र है। इसलिये कहा 'इन्द्र के लिये। वसु वाले और रुद्र वाले' कहकर यह इन्द्र के साथ वसु और रुद्रों का भी भाग स्थापित कर देता है । 'इन्द्राय त्यादित्ययते ( यजु० ६।३२)। इससे इन्द्र के साथ श्रादियों का भाग भी स्थापित कर देता है । 'इन्द्राय स्वाभिमातिप्ने ( यजु० ६।३२)। 'अभिमाति' का अर्थ है शनु । अर्थात् शनु के मारने वाले इन्द्र के लिये । यह उस (इन्द्र) या विशेष भाग है जैसे किसी श्रेष्ठ (नेता) पा होता है, अन्य देवों से अलग 1 || 4 T को. ३.६.४.१०.१३॥ सोमयागनिरूपणम् श्येनाय त्या सोमभृतऽइति । तद्गायत्र्य मिमीतेऽग्नये त्या रायस्पोपदऽइत्यनिर्व गायत्री तद्गायत्र्ये मिमीते स यद्गायत्री श्येनो भूला दिवः सोममाहरचेन सा स्येनः सोमभृत्तेनेवास्या एतवीर्यण द्वितीय मिमीते १०|| अथ यत्पचकृयो मिमीते । संवत्सरसमितो चे यशः पञ्च वाऽऋतवः संवत्सर स्य तं पञ्चभिराप्नोति तस्मात्पञ्चकृत्यो मिमीते |११|| तमभिमृशति । यत्ते सोम दिवि ज्योतिर्यत्पृथिव्या यदुरावन्तरिक्षे। तेनास्मै यजमानायोरु राय कृष्यधि दाने योच इति यत्र याऽएपोऽग्रे देवाना हरिर्वभूव तक्षा चके मैव सणेयात्मना देवानाछ हविर्भूवमिति स एतास्तिसस्तनूरेषु लोकेषु विन्यपत्त ॥१२॥ नई देवा अस्पृरस्त । तेऽस्यैतेनैवैतारतनूरानुपन्स कृरस्न एव देवानाथ हरिरम. यजयोऽएपास्यैप एतेनेतास्तनूरामाति स कृत्स्न एव देवानाथ हविर्भवति तस्मादेवमभि- मुशति ॥१३॥ अथ निगाभ्याभिरुपसृजति । पापो ह वै वृन जास्तेतहीणापः स्पन्दन्ते 'श्येनाय त्या सोमभृते' ( यजु० ६३२)। 'तुझ सोम रसने वाले श्येन के लिये। यह गायत्री के लिये नापता है। 'अग्ने ला रायस्पोपदे ( यजु० ६।३२)। 'तुझ धन देने वाले अग्नि के लिये । अग्नि गायनी है। इसको गायत्री के लिये नापता है । यह जो गायत्री श्येन होकर सोम को धोलोक में ले गई । इसलिये उसको 'सोमभूत श्येन' कहा। इसके उस पराक्रम के लिये वह दूसरा भाग बाँटता है (भापता है) ॥१०॥ पाँच गार क्यों नापता है ? यज्ञ की वदी नाप है जो वर्ष में पाँच ऋतुयें होती है। वह इसको पाँच भागों में लेता है। इसलिये पाँच बार नापता है ।।११॥ यह इस मत्र से छूता है-'यत् ते सोम दिवि ज्योतिर्यत् पृथिव्या यदुरायन्तरिक्ष । वेनास्मै यजमानायोर राये कृभ्यधि दात्रे वोच' (यजु० ६।३३ ) । 'हे सोम, जो तेरा प्रकाश द्यौलोक में है, जो पृथियों में, जो अन्तरिक्ष में, उससे इस यजमान के लिये और उसके धन के लिये स्थान पर । दाता के लिये आग जब यह ( सोम ) देवो की हवि बना तो उसने चाहा कि मैं अपनी पूर्ण सत्ता (आत्मा) के गथ देवों का हवि न बनें । इसलिये उसने अपने तीन शरीरों को ससार मे छोड़ दिया ॥१२॥ तर देव विजयी हो गये । उन्होंने इसी मत्र द्वारा उसये इन तीनों शरीरों को प्रास कर लिया । और यह सम्पूर्ण देवों का हवि हो गया ] इसी प्रकार यह भी इसके शरीरों को प्राप्त करता है और यह सोम सम्पूर्णतया देवों का इयि हो जाता है । इसी कारण से यह इस प्रकार उसको छूता है ||१३|| अब निमाभ्य जल को उस पर दिक्ता है। जलों ने ही पुत्र को मारा । उसी पराक्रम से यह बढ़ते हैं। इसीलिये जब जल बहते हैं वो कोई उनको रोक नहीं सकता।

माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० ३.६.४.१४-१६ तस्मादेनाः स्यन्दमाना न कि चन प्रतिधारयति ता है स्वमेव परी चेरुः कस्मै नु वयं तिष्ठेमहि याभिरस्माभित्रो हत इति सर्व वाऽइदमिन्द्राय तस्थानमास यदिदं किं चापि योऽयं पवते ॥१४॥ स इन्द्रोऽब्रवीत् । स वै मऽइदं तस्थानं यदिदं किं च तिष्ठध्वमेव मइति ता होचुः किं नस्ततः स्यादिति प्रथममक्ष एव यः सोमस्य राज इति तथेति ता अस्माऽन्न- तिष्ठन्त तास्तस्थाना उरसि न्यगृहीत तद्य देना उरसि न्याहीत तस्माचिग्राम्या नाम तथैवैता एतयजमान उरसि निगृहीते स भासामेप प्रथमभक्षः सोमस्य राज्ञो यनिग्राम्या: भिरुपसृजति ॥१५॥ स उपसृजति । श्वाना स्थ धूनतुर इति शिवा ह्यापस्तस्मादाह यात्रा स्थति त्रतुर इति पत्रण होता भन्नाधोगूर्ता अमृतस्य पलीरित्यमृता ह्यापस्ता देवीदेवत्रेमं यज्ञ नयतैति नान तिरोहितमिवास्त्युपहताः सोमस्य पिबतेति तदुपहूता एव प्रथमभक्ष्य सोमस्य रातो भक्षयन्ति ॥१६॥ अथ प्रहरिष्यन् । य द्विप्यात्तं मनसा ध्यायेदमुप्माऽअहं प्रहरामि न तुभ्यमिति यो न्येवेमं मानुषं ब्राह्मण, हन्ति तं न्वेव परिचक्षतेऽथ कि य एतं देवो हि सोमो मन्ति वे अपनी ही इच्छा से चले थे। उन्होंने सोचा कि जब हम वृत्र को मार चुके तो किसके लिये रुके । सृष्टि में यह जो कुछ है वह सब इन्द्र के लिये रुक गया । यहाँ तक कि पपन भी ।।१४॥ इन्द्र बोला कि सृष्टि में जो कुछ है सन्न मेरे लिये रुक गया | तुम भी रुको । उन्होंने कहा कि तो हमारा क्या होगा ? उसने कहा कि सोम राजा का पहला पूँद तुमको मिलेगा। उन्होंने कहा, 'अन्छा । वे उसके लिये रुक गये । जब वह उसके लिये एक गये तो उसने उनको छाती से लगा लिया (न्यगृहीत ) इसलिये इनका नाम 'निग्राभ्य' है। इसी मकार यह यजमान भी इनको छाबी से लगाता है । यह उनका सोम राजा का पहला बूट है कि वह इन जलों को (सोम पर) छोड़ता है ।।१५।। यह इस मन से छोड़ता है-श्वाना स्थ वृत्रतुरः ( यजु० ६३४) । 'जल कल्याण- कारक होते हैं इसलिये कहा 'वृत्र को मारने वाले कल्याण कारी' क्योंकि इन्होंने वृत्र को मारा' । 'राधीगूर्ताऽअमृतस्य पत्नीः (यजु० ६१३४ )। 'ऐश्वर्य की देने वाली अमृत की पलियाँ । जल अमृत हैं | 'ता देवीदेवम यज्ञ नय' (यजु० ६।१४ )। 'हे देवियो, देवों के लिये इस यज्ञ को ले जाओ'। यह सब स्पष्ट है । 'उपहूताः सोमस्य पिबत' ( यजु ६॥३४)। 'श्राप निमनित होकर सोम को पियो। यह जल निमत्रित है । और सोम राजा के पहले पूँट को पोते हैं ।।१६।। 'पंच सोम को कुचले तो मन में अपने शत्रु का विचार करे । 'मैं अमुक शत्रु को कुचलता हूँ। तुझको नहीं। जो कोई प्रामण मनुष्य को गारते हैं वे पाप करते हैं, फिर 41०३.६.४.१७-१६। सोमयागनिरूपणम् पाएनमेतद्यदर्भिवएपन्ति तमेतेन घ्नन्ति तथा उदेति तथा संजीपति तथानेनस्य भवति या न दिप्यादपि तृणगेन मनसा ध्यायेण्योऽअनेनस्य माति ||१७|| रा प्रहरति । मा भेर्मा सविस्था इति मा त्वं भैपीओ संविस्था अमुमो ऽग्रह प्रहरामि न तुभ्यमित्येवैतदाहोर्ज धास्येति रसं धरवेत्येवैतदाह धिपणे पीवी सती वीडये- थामूर्ज दधायामितीमेऽपर्वतरफलकेऽबाहुरिन्यु हैकऽआहुः किं नु तत्र योऽप्येते फलके भिन्द्यादिगेह वै घामाथिवीऽएतस्माहन्नादुधतासभरेजेते तदाम्यामेवैगमेतद्यावापृथिवी- भ्या रामपति तथेमे शान्तो न हिनस्त्यूर्ज दधायामिति रसं दधायामित्येतदाह पाप्मा हतो न सोम इति तदस्य सर्व पापमान, हन्ति ॥१८॥ स ये भिरभिपुणोति । निः सम्भरति चतुर्नियाममुपैति तदृश दशाक्षरा ये विराड. राजः सोमस्तस्मादशकृत्य सम्पादयति ||१६|| अथ यनिग्राममुपेति । यन वा एषोऽमे देवाना हविर्वभूव तोमा दिशोऽभिद. ध्यानामिर्दिग्भिमिथुनेन प्रियेण घाग्ना संशशेयेति तमेतदेवा श्राभिर्दिभिमिथुनेन उनका क्या कहना जो सोम राजा का हनन करने हैं क्योंकि सोम तो देव है । यह जो उसको पत्थर से कुचलते हैं तो इसका हनन करते हैं । वहीं से वह उठता है, जीता है इस प्रकार पाप नहीं होता। यदि कोई उसका शत्रु न हो तो तृण का ही चिन्तन कर ले । इससे भी पाप न लगेगा ॥१७॥ वह इस मंत्र से कुचलता है-'मा भेर्मा सविक्या' ( यजु० ६।१५) । अर्थात् माँपे मत' । क्योंकि मैं अमुक को कुचलता हूँ, तुझको नहीं । अर्जे धरस्व' ( यजु. ६३५) । अर्थात् 'रस को धारण कर' । 'भिपणे वीडवी सती वीडयेथामूर्जे दधायाम् (यजु० ६६३५ ) 1 हे निश्चल धिपण, तुम निश्रल रहो और रस को धारण करो' । कुछ लोग कहते है कि इससे उन दो पट्टों से तात्पर्य है । यदि इनको कोई तोड़ दे तो क्या हो ? यह वस्तुत: छी और पृथिवी है जो इस उद्यान वज्र से काँपते हैं । इसलिये इसको शान्त करता है । और यह शान्त होकर हानि नहीं पहुंचाता । 'दधायाग' का अर्थ है 'रस को धारण कर' । 'पामा हतो न सोमः' (यजु० ६६३५) 'पापी मर गया, न कि सोमः । इस प्रकार इसके सब पापों का नाश करता है ॥१८॥ वह तीन बार कुचलता है, तीन बार बटोरता है। चार बार निनाम किया करता है। इस प्रकार दश हुये । दस अक्षर फा घिराट् छन्द होता है । सोम विराट् पाता है। इस प्रकार इस बार में सम्पादन परता है ।।१६।। यह निग्राम किया क्यों करता है। बत्र यद् सोम पहले देवतानों की हवि बना तो इसने इन बार दिवानों का ध्यान किया, कि मैं इन चार दिशाओं के द्वारा अपने प्रिय तेन का स्पर्श करूँ । निग्राग के द्वारा देवों ने इन दिशाओं से प्रिय प्रकाश के साथ पथ ६८ 'हरे मत माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० ३.६.४.२०२३। प्रियेण धाम्ना सस्पर्शयति यनियाभमुपेति ॥२०॥ स उपैति । प्रागपागुदगधरावसर्वतस्त्या दिश आधान्विति तदेनमाभिर्दिग्मि मिथुनेन प्रियेण धाम्ना सथस्पर्शयत्यम निप्पर समरीविदामिति योपा वाऽ अम्मा योपा दिशस्तस्मादाहाम निप्परेति समरीविदामिति प्रा चाऽरी स प्रजा जानतामित्ये चैतदाह तस्माया अपि विदूरमिन प्रजा भवन्ति समेन ता जानते तस्मादाह समरीचिदा- मिति ॥२१॥ अथ यस्मारसोमो नाम । यत्र वाऽएपोऽग्रे देवानाथ हपिभूव तक्षिा चक्रे मैत्र सर्वेणेवात्मना देवाना हविर्भूतमिति तस्य या जुष्टतमा तनूरास तामपनिदधे तद्वै देवा अस्पृण्वत ते हाचुरुपौता प्रवृहस्व सहैव न एतया हपिरेधीति ता दूरऽइयोपप्राबृहत स्वा वै मइएपेति तस्मात्सोमो नाम ॥२२।। अथ गरमायज्ञो नाम । नन्ति वाऽएनगेतद्यदभिपएसन्ति तद्यदेन तम्यते तदेन जयनन्ति स तायमानो जायते स य जायते तस्माद्यजो यो ह वै नामेतद्यद्यज्ञ इति ॥२३॥ तनैतामपि वाचमुनाद । त्वमङ्ग प्रशसिपो देय शविष्ठ मर्त्यम् । न त्वदन्यो कराया। यह यजमान मी निग्राम करके इन दिशानों के द्वारा प्रिय प्रकाश से इसका स्पर्श घराता है॥२०॥ वह (निग्राम निया) इस मन से करता है-'भागपागुदगधरा सर्वतस्त्वा दिश आधार नु' ( यजु० ६.३६ ) । 'पूर्व गे, पश्चिम से, उत्तर से, दक्षिण से, चारों ओर से दिशाये तुझे धारण करे' । इस प्रकार वह दिशाओं से उसका जोड़ा गिला देता है, उसके प्रिय प्रकाश से । 'यम निप्पर समरीविदाम्' ( यजु० ६।३६)। हे मा, इसको सतुष्ट कर । उच्च लोग मिलें'। 'अम्बा' स्त्री हैं। "दिशायें स्त्री हैं। इसलिये पहा, 'अम्म निष्पर' । 'अरी" प्रजा हैं । इराना तात्पर्य है कि प्रजायें परस्पर मेल से रहें । जो दूर-दूर रहते हैं वे भी मेल से रहते हैं । इसलिये कहा कि प्रजाये मेल से रहें ॥२१॥ अब सोग नाग क्यों पड़ा? 37 यह पहले देवता का वि बना तो इसने चाहा कि मैं अपनी पूर्ण सत्ता से देयो का हति न । उरामा जी सर से प्यारा शरीर (अश) था उसको उसने अलग कर लिया। अब देव विजयी हो गये । उहोंने कहा, त् इसको अपने में धारण कर । तब तु हमारा हवि होगा। उसने उस अपने अश को दूर से सींच लिया। यह मेरा ही है । (स्या वैम) इससे सोम हो गया ॥२२॥ इसको यज्ञ क्यों कहते हैं । जब उसको कुचलते हैं तो उसको मारते हैं । जब उसरी पैलाते हैं तो उससे उत्पन करते हैं । यह पैलाया जाकर उत्सर होता है। उत्पन्न होता है, इसलिये 'सन् जायते, 'या', 'यश' हुअा ॥२३|| उसने उस समय यह कहा-विमङ्ग भराथमिपो । देव शविष्ट मत्यम् । न खदन्यो कां० ३.६.४.२४-२५ । सोमयागनिरूपणम् ૫૫૨ मघवनस्ति गडितेन्द्र चवीमि ते पच इति मत्यों हैवैतभवन्नुवाच त्वमेवेतो जनयितासि नान्यस्त्वदिति ॥२४॥ अथ तिप्राभ्याभ्यो ग्रहान्विगृद्धते । पापो ह वै वृत्रं जनुस्तेनैवतद्वीणापः स्यन्दन्ते स्यन्दमानानां चै यसतीवरीहाति वसतीवरीभ्यो निमाभ्या निमाभ्याभ्यो ग्रहा- विगृहते तेनैवैतवीर्येण ग्रहान्विगृह ते होतृपमसाघोपा वाऽग्योता योपाये वाऽइमाः प्रजाः प्रजायन्ते तदेनमेतस्यै योपायाऽचो होतः प्रजनयति तस्मादोतृचमसात् ॥२५॥ बाखणम् ॥ ५ [...] || सप्तमः प्रपाठकः ।। करिडकासंख्या -॥१९शानयमोऽ- घ्यायः २४.] । अस्मिन् काण्डे करिडकासंख्या ५Ell इति माध्यन्दिनीये शतपथनासऐ अधरनाम तृतीयं काण्डं समाप्तम् ।। मघवन्नस्ति मड़ितेन्द्र चीमि ते यच (यजु०६।३५, ० १९८४११६) । 'हे श्रेष्ठ देव, र मयं को प्रशसित करेगा । तुझसे अन्य कोई सुख का दाता नहीं है । हे ऐश्वर्यवान् , मैं तुझसे यह वचन कहता हूँ। यह मर्त्य ही या जो इसने यह कहा । अर्थात् तू ही इसकी उत्पन्न करने वाला है, तुझसे अन्य कोई दूसरा नहीं ॥२४॥ नब निग्राभ्य जलों से कई ग्रहों (प्यालों) को भरते हैं। जों ने ही मृत्र को मारा था। उसी पराक्रम से जल बहते हैं। बहते हुओं से ही वसवीवरी को ग्रहण करता है । वसतीवरी से निग्राभ्य को । नियाभ्य से ग्रहों को उसी पराक्रम के द्वारा होता के चमसे से वह ग्रहों को लेता है । यह जो होता है, वह ऋफ है, ऋक् स्त्री है । स्त्री से ही यह प्रजा उत्पन्न होती है। इसलिये वह ( इस सोम) को स्त्री, शुक् होता से उत्पन्न कराता है। इसलिये यह होतृ के चमसे से ग्रहों को लेता है ।२५|| माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मण की श्रीमत् पंडित गंगाप्रसाद उपाश्याय कृत 'रलकुमारी-दीपिका' भाषा व्याख्या का अध्वरनाम तृतीय काण्ड समाप्त हुथा।

तृतीय-काराड EHE प्रपाठक फरिडका-संख्या प्रथम [ ३.२.१. १२४ द्वितीय [ ३.३.३.] तृतीय [३. ४.४.] P၃၃ चतुर्थ [३.६.१.] पञ्चम [३.७.३.] १२७ पप्ठ [३.८४.] ११२ सप्तम [ ३.६.४.] ११४ योग पूर्व के काण्डों का योग १३७ पूर्णयोग २२४६ तृतीय काण्ड के विशेष शीर्षक श्रवान्तर दीक्षा [ ३१४१५ ]; उपसदिष्टिः [३४]; महावैदिनामम् [ ३१५।५] अभिप्रणपनादि [३२]; दो हविर्धाननिर्माणादि [२३]; उपरवनिर्माणम् [ ३२५१४ ], सदस्योदुम्बरी निराननम् [ ३१६१ ]; धिप्पय नियापादि [ ३६३२ ] वैसर्जन- होमः [ २२६३ ]; अमिषोमीय पशुप्रयोगः, तप यूपच्छेदनम् [ ३।६।४ , यूपोच्छयणादि [4]; कादशिनी [७२ ], पशूपकरणादि [ ३१७३ ]; पशुनियोजन प्रोव- गादि [ IN ]; पर रांशग्नम् ; तप्रोपवेशनादि विधिः [ 1 ] अमिमीय वायागः [२२], पशुपुरोदारायागः [३]; उपपटोमः [A]; पश्पादशिनी [ NER ], पमतीपर महणविधिः [ २ ]; मानीयपशुप्रयोगः [ श६ ]; योगा- मिका [NEYI चतुर्थ-काण्ड अथ ग्रह नामकं चतुर्थं काराडम् उपांशुग्रहः तुलका भिषयश्च अध्याय-वाझरण ? ।। ओरेम् ।। प्राणो ह वाऽअस्योपाधशुः । व्यान उपाशशुसवन उदान एवान्त- यामः ॥२॥ अथ यस्मादुपयशु म । असुर्वे नाम महः स प्रजापतिस्तस्यैप प्राणस्तद्यद- स्यैष प्राणस्तस्मादुपाशु म ।।२।। तं वहिप्पविनाद्गृह्णाति । पराञ्चगेवास्मिन्नेतत्प्राणं दधाति सोऽस्यायं पराडेव प्राणो निरर्दति तमशुभिः पावयति पूतोऽसदिति पभिः पाक्यति पड्याऽऋतय ऋतुभिरवैन- मेतत्पावयति ॥३॥ तदाहुः । यदशुभिरुषाशुं पुनाति सर्वे सोगः पवित्रपूता श्रथ केनास्याशवः पूता भवन्तीति ॥४॥ तानुपनिवपति । यत्ते सोमादाभ्यं नाम जाति तस्मै ते सोम सोमाय स्वाहेति तदस्य साहाकारेणेवा७शयः पूता भवन्ति सर्व वाऽएप ग्रहः सर्वेपास हि सबनाना, उपाशु यज्ञ का प्राण है। उपाशु सबन व्यान है और अन्तर्याम ग्रह उदान है॥१॥ इसको उपाशु क्यों कहते हैं ? अशु नामी ग्रह प्रजापति है । यह ग्रह उसका प्राण है । चूंकि वह इसका माण है इसलिये उपाशु हुआ ||२|| इसको पवित्र के विना लेता है। इसमें पराच प्राण (दूर जाते हुये प्राण ) को धारण करता है । उसका यह बाहर की ओर जाता हुआ निकलता है। उसको सोम के अशु या डालियों से पवित करता है क्योंकि यह पवित्र होती हैं। छः डालियों से पवित्र करता है । छ. ऋतुयें हैं । इस प्रकार ऋतुओं से पवित्र करता है ।।३।। इस पर कुछ लोग कहते हैं कि उपाशु ग्रह को तो सोम की डालियों से पविन करत हैं और अन्य सोम पवित्र से पवित्र किये जाते हैं तो यह डालियाँ विससे पवित्र होते उन (डालियों) को इस मंत्र को पढकर ( सोम पर ) डाल देता है या उपवपन करता है-'यत् ते सोमादाभ्य नाम आरवि तस्मै ते सोम सोमाय स्वाहा' (यजु ७२)। 'हे सोम, तेरा जो दमन करने योग्य जगाने वाला नाम है। उस तुझ सोम के लिये स्वाहा ।

माध्यन्दिनीये शतपथब्राहाणे कां०४.१.१.५-३। रूपम् ।।५॥ देवा ह वै यज्ञं तन्वानाः । तेऽसुररक्षसेभ्य श्रासङ्गादिभयो चकुस्ते होचुः स. स्थापयाम यज्ञं यदि नोऽमुररक्षसान्यासजेयुः स स्थित एवं नो यज्ञः स्यादिति ॥६॥ ते प्रातः सवनऽएव । सधै यज्ञ१ समस्थापयन्नेतस्मिन्नेव आहे यजुष्टः प्रथमे स्तोत्रे सामतः प्रथमे शत्रऽऋक्तस्तेन सस्थितेनैवात अर्ध्वं यज्ञेनाचरन्त्स एपोऽप्येतर्हि तथैव यज्ञः सतिष्ठतएतस्मिन्नेव आहे यजुष्टः प्रथमे स्तोत्रे सामतः प्रथमे शसक्तस्तेन स9- स्थितेनैवात ऊर्ध्वं यज्ञेन चरति ।।७।। स वाऽअनौकृत्यो ऽभिपुणोति । अष्टाक्षरा घे गायत्री गायनं प्रातःसवनं प्रात:- सपनमेवैतलियते ।। स गृह्णाति । वाचस्पतये पवस्वेति प्राणो यै घाचस्पतिः प्राण एप ग्रहस्तस्मादाह वाचस्पतये पवरति वृष्णोऽअथंशुम्यां गभस्तिपूत इति सोमाशुभ्या ह्येनं पावयति तस्मादाह घृष्णोऽनशुभ्यामिति गमस्तिपूत इति पाणी ये गभस्ती पाणिभ्या ह्येनं पावयति । अथैकादशकृत्योऽभिपुणोति । एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप्त्रेष्टुमं माध्यन्दिन सवन इस स्वाहाकार से ही यह टालियाँ पविन हो जाती हैं। यह नह सब कुछ है । क्योंकि यह सब सवनों का रूप है। जब देवों ने यज्ञ ताना तो वे राक्षसों के अाक्रमण से भयभीत हो गये। उन्होंने क्दा कि पहले हम यज्ञ की स्थापना पर लें, फिर यदि राक्षस यात्मण भी करेंगे तो हमारा यज्ञ तो स्थापित रहेगा ही।।६।। उन्होंने प्रातः सवन में ही सम्पूर्ण यज्ञ स्थापित कर दिया । इसी (उपाशु) प्रह में यजुः से, पहले स्तोत्र में साम से, पहले शस्त्र में ऋक् से । इसी पूर्णतया स्थापित यश के द्वारा उन्होंने अर्चन किया । यह भी इसी प्रकार यज्ञ को स्थापित करता है, पहले इसी मह में यजुः से, पहले स्तोत्र में सोम से, प्रथम शस्त्र में मृक् से ! उसी स्थापित यज्ञ से वह अर्चन करता है। यह सोम पाठ बार कुचला जाता है । आठ अक्षर की गायनी होती है। प्रातः सथान गायत्री सम्बन्धी है । इस प्रकार यह प्रातः सवन होता है ||८ यह इस मन से लेता है-'वाचस्पतये पवरवा ( यजु०७१) । 'याचस्पति के लिये पवित्र हो । याचस्पति प्राण है । यह ग्रह भी प्राण है । इसलिये कहा कि वानस्पति के लिये पवित्र हो । 'वृष्णोऽअशुभ्या गभस्तिपूतः' ( यजु०७।१ ) । 'सोम की दो डालियों से इसे पपिन करता है। हराने कहा कि 'शदिशालो के दो अशुओं से' । 'शभरित' का अर्थ है हाथ । हाथ से उसकी पवित्र करता है । इसलिये महा गभस्तिपूवः ॥1) अब यह ग्यारह पार कुचलता है। त्रिष्टुप् में ग्यारह अक्षर होते हैं । बिष्टुप का०४.१.१.१० १५ । सोमयागनिरूपणम् ५४५ माध्यन्दिनमेत सपने कियते ॥१०॥ स गृहाति । देवो देवेभ्यः परस्पति देवा ोप दोभ्यः परते येपो भागोऽसीति तेपामुह्येष भागः ||११|| अथ द्वादशक वाऽभिपुरषोति । द्वादशाक्षरा ने जगती आगतं तृतीयसवनं तृतीय- सानमेवेतक्रियते ॥१२॥ स गृह्णाति । मधुमतीने इपप्कृधीति रसमेनास्मिन्नेतदधाति स्वदयत्ययेनमेतद्देवेभ्य- स्तस्मादेप हतो न पूयत्यथ यजुहोत सस्थापयत्येवैनमतत् ॥१३॥ अष्टावष्टोकृत्यः । ब्रह्मार्चसकामस्थाभिपुणुयादित्याहुरष्टाक्षरा वै गायत्री ब्रह्म गायनी ब्रह्मपर्चप्सी हैर भाति ॥१४॥ तचतुधिशति कृत्योऽभिपुतं भाति । चतुर्विशति संवत्सरस्यार्धमासाः सव- त्सरः प्रजापतिः प्रजापतियज्ञः स योवानेव यज्ञो यारत्यस्य माना तावन्त मैवैत सथस्था- पयति ॥१५॥ . पञ्च पञ्चकृत्यः । पशुकामस्याभिपुणुयादित्याहुः पाडताः पशवः पशून हैवायरुग्ने पश्च वाऽनयतवः सवत्सरस्य संवत्सरः प्रजापतिः प्रजापतिर्यज्ञः स यावानेव यज्ञो यावत्यस्य दोपहर का रापन है । इस प्रकार यह दोपहर का सपन हो जाता है ।।१०।। यद इरा मन से ग्रहण करता है-'देयो देवेभ्यः पयस्व' ( यनु०७।१ ) । 'देय देवों के लिये पविन हो' । यह ( सोम ) देव है और देवों के लिये पविन होता है । येषा भागोऽसि' ( यजु० ७.१) । 'वस्तुत यद उनमा भाग है ॥११॥ अब बारह नार कुचलता है । जगती बारह अदर की होती है। तीसरा सपन जगती का है। इस प्रकार यह तीसरा सपन हो जाता है ।।१२।। वह इस मन के द्वारा ग्रहण करता है-'मधुमतीनंऽइपधि' ( यजु० ४।२)। 'हमारे प्रश्नों को मीठा कर'। इस प्रकार इसमें रस डालता है और देवो के चखने योग्य बनाता है । इस प्रकार मारा जाकर वह राहता नहीं। और जब वह इस ग्रह की श्राहुति देता है तो उसकी वहाँ स्थापना करता है ॥२२॥ ब्रह्मवर्चस् की इच्छा वाला अाठ बार कुचले । गायत्री में आठ अक्षर होते हैं। गायनी बहावर्चसी है ॥१४॥ इस प्रकार चौबीस चोटों से कुचलना हो जाता है । वर्ष के अर्थ मास चौबीस होते है। सवत्सर प्रजापति है, प्रजापति यज्ञ है । यह यज्ञ जितना है और जितनी उसकी मात्रा है उतनी ही उसकी सस्थापना हो जाती है ॥१५॥ पशु की कामना बाला पॉन बार कुचले । कहते हैं कि पशु पाँच वाले हैं | इस प्रकार पशु की प्राप्ति करता है । सवत्सर में पाँच ऋतुर्ये होती है । संवत्सर ही प्रजापति है।

माध्यन्दिनीये शतपथनाक्षणे या०.४.१.१.१६-१६। मात्रा तावन्तमेवैतसर्थस्थापयति सोऽएपा मीमाथसेवेतरं ले कियते ॥१६॥ तं गृहीत्वा परिमार्टि । नेद्वषवश्वोतदिति तं न सादयति प्राणो यस्यैप तस्मादय- मसन्नः प्राणः संचरति यदीस्त्वभिचरेदथैन । सादयेदमुष्य त्वा प्राएछ सादयामीति तथा तस्मिन्न पुनरस्ति यत्नानुसृजति तेनोऽअध्वर्युश्च यजमानश्च योग्जीवतः ॥१७|| अथोऽअप्येवेनं दध्यात् । भमुग्य त्या प्राणमपिदधामीति तथा तस्मिन्न पुनरस्ति यन सादयति तेनो प्रारणाष लोभयति ॥१८॥ स वाऽअन्तरेव सन्रवाहेति करोति । देवा ह वै मियांचकुर्यदै नः पुरैयास्य ग्रहस्य होगादसुररक्षसानीमं महं न हन्युरिति तमन्तरेव सन्तः स्वाहाकारेणाजुहपुस्त हुतमेव सन्तमन्नापजुहपुस्तथोऽएवैनमेप एतदन्तरेप सन्स्वाहाकारेण जुहोति त हुतमेव सन्तमग्नी जुहोति ॥१६॥ अथोपनिष्कामति । उर्वन्तरिक्षमन्वेमीत्यन्तरिक्षं वाऽअनु रक्षश्वरत्यमूलमुमयतः परिच्छिन्नं यथार्य पुरुषोऽमृल उभयतः परिच्छिन्नोऽन्तरिक्षमनुचरत्येतदै यजुर्ना रक्षोहा प्रजापति यज्ञ है। जितना यह यज्ञ है, जितनी इसपी माना है उतनी ही इसकी सस्थापना । यह केवल मीमांसा ( कल्पना) है । दूसरी क्रिया इस प्रकार है ॥१६॥ ग्रह को लेकर पोछता है कि कुछ टपके न । वह इसको रसता नहीं है । यह उसका माण है । इस प्रकार उसका प्राण निरन्तर चलता है। यदि इराको रोकना चाहे तो इसकी रख दे और कहे 'मैं अमुक ये तुम प्राण को रोक्वा हूँ' । चूंकि अधयं उसको छोड़ता नहीं, अतः वह (माण ) उस ( शतु) में नहीं रहता । इस प्रकार अध्वर्यु और यजमान दीर्घ जीवन को प्रात होते हैं ॥१७॥ या उसको हाथ से दबा कर रहे कि मैं अमुक के तुफ प्राण को दबाता हूँ | चूँकि वह उसको रखता नहीं अतः वह (प्राण ) शनु मे नहीं रहता । इस प्रकार वह प्राणों को नष्ट नहीं करता ॥१८॥ जन वह हविर्धान के भीतर ही होता है तभी 'स्वाहा' कहता है । देवों को डर था कि होम से पहले जो कुछ इस ग्रह का यश है उसको असुर राक्षस नष्ट न कर दें। इस. लिये जय वह हविर्धान के मीतर ये तभी उन्होंने स्वाहा कह दिया । और जो कुछ अाहुति दी उससे अमि में फिर साहुति दे दी । इस प्रकार यह भी जब हविर्धान के भीतर है सभी स्वादा करके लाहुति देता है । और जो कुछ पाहुति दी जाती है उसी को फिर भाग में छोड़ देता है । १६॥ अब वह 'हविर्घान' से बाहर प्राता यह कहता हुना कि मैं अन्तरिक्ष में होकर श्राता हूँ । अन्तरिक्ष में राक्षस दोनों योर से स्वच्छन्द मूलरहित पिरता है । इसी प्रकार यह पुरुष भी दोनों ओर से स्वच्छन्द मूलरहित अन्तरिक्ष में फिरता है। यह यजुः है, राक्षस को मारने वाली स्तुति । इसो स्तुति के द्वारा वह अन्तरिक्ष को निर्भय और राइस से मुक्त कां.४ १.१.२०-२४। सोमयागनिरूपणम् स एतेन महायान्तरिक्षमभयमनाष्ट्रं कुरुते ॥२०॥ अथ वरं पीते । पलपद वे देवा एतस्य ग्रहस्य होम पान्ति तेऽस्माऽरतं पर, समर्धयन्यि तिये न इमं ग्रहं जुहवदिति तस्माद्वरं वृणीते ||२१।। से जुहोति । स्वां कृतोऽसीति प्राणो वाऽअस्यैप ग्रहः स स्वयमेव कृतः स्वयं जातस्तस्मादाह स्वोकृतोऽसोति विश्वेभ्य इन्द्रियेम्यो दिव्यम्या पार्थिवेभ्य इति सर्यान्यो येप प्रजाभ्यः स्वयं आतो मनरत्याष्टियति प्रजापति मनः प्रजापतिष्टवाश्नुतामित्येवैतदाह स्वाहा त्या सुभन सूर्यायति तदवर, स्वाहाकारछ करोति परां देवताम् ।।२२।। अनुपिमन्वाऽएतमहीपीत् । य एप तपति सर्व पाएप तदेन सर्वस्यैव पराध्य करोत्यथ यदवरी देवता कुर्यात्पर, स्वाहाकारछ स्यादु हैनामुमादादित्यात्परं तस्मा- दवरच स्वाहाकारं करोति परां देवताम् ॥२३॥ अथ हुल्यो– महमुन्माप्टिं । पराञ्चमेवास्मिन्नेत पाणं दधात्यथोत्तानेन पाणिना मध्यमे परिधी प्रागुपमार्टि पराञ्चमेवास्मिन्नेतत्यारां दधाति देवेभ्यस्त्वा मरीचिपेन्य इति ॥२४॥ कर देता है ॥२०॥ श्रम पर माँगता है-देव इस ग्रह के होम को अत्यन्त चाहते हैं । और वे इसके लिये उसको घर देते हैं कि यह शीघ्र ही यह होम हमारे लिये दे देवे । इसलिये वर को माँगता है ॥२१॥ वह इस मंत्र से श्राहुति देवा है-'त्वां कृतोऽसि' ( यजु० ७.३) । 'यह मह इसका प्राण है । वह उसी या क्रिया हुया स्वय उत्पन्न हुया है। इसलिये कहा कि स्वांकृतः' अर्थात् नपने श्राप बना हुआ है। 'विवेभ्यऽदन्द्रियेभ्यो दिव्येभ्यः पार्थिवेभ्यः ( यजु० ७३) । 'सब प्रजात्रों के लिये यह स्थय ही बना है। । 'मनस्त्याष्टु' (यजु० ७३)। 'तुझको मन प्रास करे' । मन प्रजापति है । इसलिये इसका अर्थ हुआ कि प्रजापति तुझको पाये । 'स्वाहा त्या सुभव सूर्याय ( यजु०७३)। 'हे भली भाँति उत्पन्न तुझ सूर्य के लिये खादा' । इस प्रकार वह दूसरे देवता के लिये स्वाहाकार करता है ।।२२।। यह जो तपता है अर्थात् सूर्य, उसी में उसने शाहुति दी है। यही सब कुछ है। इसलिये यह उस ( सूर्य ) को सर्वोपरि बनाता है । यदि वह दूसरे स्वाहाकार को पहले देवत्ता के लिये करता तो वह सूर्य से भी बड़ा हो जाता । इसलिये दूसरे स्वाहाकार को उसी देवता के लिये करता है ॥२३॥ अन्न आहुति देकर मह को पौड़ता है। इसमें वह जाते हुये प्राण को फिर रखता है। अब हथेली से मध्यपरिधि में यह पोछा हुआ सोम लगाता है । इस प्रकार उसमें जाते हुये पाण को धारण क्या है इस मन से देवेभ्यस्त्वामरीचिपेभ्यः ( यजु३)। "किरणों को पीने वाले देवों के लिये तुझ॥

माध्यन्दिनीये शतपयवाहारणे फां०४.१.१.२५-२७॥ अमुस्मिन्याऽएतं मण्डलेहोपीत् । य एप तपति तस्य के रश्मयस्ते देवा मरीचि- पास्तानेबैतत्त्रीणाति तऽएनं देवाः प्रीताः स्वर्ग लोकमभिरहन्ति ॥२५॥ तस्य वा एतस्य ग्रहस्य । नानुवाफ्यास्ति न याज्यात मन्त्रेण जुहोत्येतेनो हास्यै- पोऽनुवाक्यवान्भवत्येतेन याज्यवानथ यद्यभि चरेद्योऽस्याश्रशुराश्लिष्टः स्याबाहोोरसिया पाससि या तं जुहुयादेवायशो यस्मै लेडे तत्सत्यमुपरिश्रुता भङ्गेन हतोऽसो फडिति यथा ह ये हन्यमानानामपधावेदेवमेपोऽमिधूयमाणाना, स्कन्दति तथा ह तस्य नैव धावसापधाव- परिशिष्यते यस्माऽएवं करोति तथं सादयति प्राणाय स्येति शणो हस्येपः ॥२६॥ दक्षिणार्धे हैके सादयन्ति । एता) ह्येष दिशमनु सरतीति तदु तथा न कुर्या- दुत्तरार्थना, सायेदवो होतरया पाहुतेः का चन परास्ति तथं सादयति प्राणाय त्येति प्राणो यस्यैपः ॥२७॥ अथोपा गुसवनमादत्ते । तं न दशाभिर्न पचित्रेणोपस्पृशति यथा स्वभिः प्रणितमेव तपशुराश्लिष्टः स्यात्पाणिनेर प्रध्वस्योधपुपनिपादयेळ्यानाय उसी (सूर्यमंडल ) में उसने थाहुति दी है । जो कि तपता है । उसी की किरणे 'मरीचिपा (प्रकाश का पान करने वाली) हैं। उन्हों को वह ममन मरता है । उसी से प्रसन्न होकर देय उसे स्वर्ग लोक को ले जाते हैं ॥२५॥ - इस मह फे लिये न कोई अनुयाय है न याज्य । यह एक मंत्र से पाहुति देता है, दमी से यह अनुयाय और याज्य दोनों से युक्त हो जाता है। यदि यह कोई अभिचार परना चाहे तो सोम फी डाली पो चिरफा ले, बौदों से, छाती से या कार्ड से और इस मंत्र से बाहुति देवे-'देवाशो यम्मे त्वेटे ता मल्यमुपरिपुता भनेन तोऽसी फट । 'हे दिय सोम जिम काम के लिये मैं तेरी स्तुति करता हूँ, यह पूरा होये । और श्रमुक पुरुष ( मेरा शत्रु) न हो जाय' । जिस प्रकार मारे जाने वाले शनुयों में से कोई भाग जाता मी मगार मोम की कुचली जाने वाली शालाओं में से यह एक बच सकती है। जो इस प्ररार परता है उगमा योई शत्रु भाग पर वचने नहीं पाता | इस मंत्र से पद मह को रख देता है-'प्रादाय वा' (य०७३)। 'कोकि यह ग्रह दर या या प्राण लोग गको दक्षिण को और रक । ने पहते हैं कि की दिशा में सूर्य नमता। पर ऐमा न परना चाहिये । उसको उनर पी और सगे। कौकिगमे उनर (आप)मोह है ही नहीं। इसको 'प्राणाया' (प.) परपर रामा क्योंकि यह गरामागजा शायरा गाम को लेवा है। यह हमको न माशर से नाम पनि । घमारने से सो पानी में सोने के तुर होगा। यदि पौत्रगुपा गोगराना का दुपा लगा दोधी उगे हाथ से हुय दर उग (गा गा)ो (-1) पाग ५४६ सोमयागनिरूपणम् पा०४.१.२.१-३॥ वैति व्यानो ह्यस्येपः ॥२८॥ बामणम् ॥१॥ रस दे उत्तर की ओर मुंह करे । इस मन से-ध्यानाय ला' (यजु०७३)। क्योंकि यह यज्ञ का व्यान है ॥२८॥ अन्तर्यामग्रह अध्याय ?--ब्राह्मण प्राणो ह वाऽअस्योपा शुः । व्यान उपाशुसवन उदान एवान्तर्याम ||१|| अथ यस्मादन्तर्यामो नाम । यो वै प्राणः स उदानः स ध्यानस्तमेशस्मिन्नतत्प- राञ्चं प्राण दधाति यदुपाशुं गृह्णाति तमेवास्मिन्नेत प्रत्यञ्चमुदान दधाति यदन्तर्याम गृह्णाति सोऽस्यायमुदानोऽन्तरात्मन्यतस्तधदस्यैपोऽन्तरात्मन्यतो यद्वनेनेमाः प्रजा यतास्त. स्मादन्तर्यामो नाम ||२|| तमन्तः पवित्रागृहाति । प्रत्यञ्चमेवास्मिन्नेतदुदानं दधाति सोऽस्यायमुदामोऽन्त- रात्मन्हित एतेनो हास्यायुपा शुरन्त पवित्राद्गृहीतो भवति समान होतबदुपा७श्वन्त- -मौ प्राणोदागौ ह्येतेनो हैवास्यैपोऽपीतरेषु ग्रहेप्वनाक्षिभाति ।।३।। अम यस्मात्सोमं पवित्रेणापावयति । यत्र ये सोमः स्वं पुरोहित बृहस्पति जिज्यो इस ( यश) का प्राण उपाशु ग्रह है, व्यान उपाशु सवन है और अन्तर्याम ग्रह उदान है ॥१॥ अन्तम नाम यो पड़ा। जो प्राण है सो उदान, वही व्यान है। इसी में उस जाते हुये प्राण को धारण करता है । जो उपाशु ग्रह को लेता है, और जो अन्तर्याम मह को लेता है उसमें लौटते हुये उदान को लेता है । यह उदान उसके अन्तरात्मा में ही है । यह जो उदान अन्तरात्मा में है और कि इसमें यह प्रजा 'यता' अर्थात् व्याप्त है इसलिये इस ग्रह का नाम 'अन्तर्याम पड़ गया ॥२॥ उसको पविते के भीतर से निकालता है । इस प्रकार लौट फे निकलते हुये उदान को उम में धारण करता है । यह उदान उसी में स्थित होता है । इसीसे उसकी उपाशु शाहुति पवित्रे के भीतर से निकली हुई हो जाती है, क्योकि उपाशु और अन्तर्याम एक ही है, क्योंकि वे प्राण और उदान है। इसरे अतिरिक्त इसके द्वारा उसका प्राण अन्य ग्रहों में भी निरन्तर स्थित हो जाता है ||३|| सोम को पपिने से शुद्ध करने का कारण यह है-जर सोम ने अपने ही पुरोहित वृहस्पति को सताया था तो पीछे से उसने उसका माल वापिस कर दिया था और वह शान्त माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे कां०४.१०२.४६) तस्मै पुनर्ददौ तेन सशशाम तस्मि पुगर्ददुष्यासेवातिशिष्टमेनो यदीन्नूनं ब्रह्म ज्यानाया- भिदथ्यौ ॥४॥ ते देवाः पवित्रेणापावयन् । स मेध्यः पूतो देवाना हविरमवत्तयोऽएवैनमेष एतत्पवित्रेण पावयति स मेध्या पूतो देवाना) हविर्भवति ।।५।। तद्यदुपयामेन यहा गृहन्ते । इयं याऽअदितिस्तरया अदः प्रायणीय हविरसावा- दत्यरुश्चस्तदै तत्पुरेव सुत्यायै सा हेयं देवेषु सुत्यायामपि त्वमीपेऽस्त्वेव मेऽपि प्रसुते भाग इति ।।६॥ ते ह देवा ऊचुः । व्यादिष्टोऽयं देवताभ्यो यज्ञस्त्वयैव ग्रह। गृह्यन्तां देवताभ्यो हयन्तामिति तथेति सोऽस्या एप प्रसुते भागः ||७|| तगदुपयामेन ग्रहा गृहान्ते । इयं वाऽउपयाम इयं वाऽइदमनायमुपयच्छति पशुम्यो मनुष्येभ्यो वनस्पतिभ्य इतो वाऽऊर्या देवा दिवि हि देवाः ।।८।। रघदुपयामेन पहा गृह्यन्ते । अनयैव तद्गृह्यन्तेऽथ यद्योनी सादयतीय वाऽअस्य सर्वस्य योनिरस्यै या इमाः प्रजाः प्रजाताः ॥६॥ हो गया था। माल लौटा देने पर भी कुछ दोष तो शेष रह ही गया क्योंकि उसने ब्राह्मण को सताने का विचार कर लिया था ॥४॥ उसको देवों ने पवित्रे से शुद्ध किया । वह पवित्र होकर देवों की हवि बन गया। इसी प्रकार यह भी इसको पवित्र से शुद्ध करता है । यह पवित्र होरर देवों की हवि बन जाता है। उपयाम के साथ ग्रह इसलिये लिये जाते हैं कि यह पृथिवी शाहुति है । श्रादित्य- चर इसका प्रायणीय हवि है । यह सोम के घनाने से पूर्व की बात है। उसने चाहा कि देवों के साथ मेरा भी भाग मिल जाय, और यहा कि निचोड़े हुये सोम में से मुझे भी भाग मिले ॥६॥ उन देवों ने कहा, 'यज्ञ तो देवताओं में बंट चुका । तेरे द्वारा ही मह लिये जावेंगे और तेरे दी द्वारा देवताओं की श्राहुतियाँ दी जावेगी । उसने कहा 'अच्छा' वस्तुतः यह उरा अर्पित सोम का उस (अदिति) का भाग है ॥७॥ उपयाम पे साथ मह इसलिये भी लिये जाते हैं कि यह पृयी उपयाम है क्योंकि यह अन्न श्रादि को रखनी है ( उपयद्धति ) पशुओं के लिये मनुष्यों के लिये और वनस्पतियों के लिये । देव इससे ऊपर है कोकि वे धोलोक में हैं ।। उपयाम पे गाय मा इसलिये लिये जाते है कि इसी पृथ्वी पे साथ लिये जाते है। इसी योनि में लगे जाते हैं क्योंकि पृथिवी योनि है, इसी से मनाये उत्पन्न होती हैं | का०४.१.२.१०-१४ । सोमयागनिरूपणम् ५५१ तं वाऽएतथे । रेतो भत१७ सोमलिजो विभ्रति यदाऽअयोनौ रेतः सिच्यते प्रवे तन्मीयतेऽथ यद्यानो सादयत्यस्यामेव तत्सादयति ॥१०॥ प्राणोदानी ह वाऽअस्यैतौ महौ। तयोरदितेऽन्यतरं जुहोत्यनुदितेऽन्यतरं प्राणोदानयोळकृत्ये प्राणादानापयतव्याकराति तस्मादेतो समानावेर सन्तो नाने नाचक्षते प्राण इति चोदान इति च ॥११॥ अहोरात्रे ह वाऽमस्येतो ग्रहो । तयोरुदितेऽन्यतरं जुहोत्यनुदितेऽन्यतरमहोरात्र- योर्ध्याकृत्याऽमहोराने एवैतद्वपाकरोति ॥१२॥ अहः सन्तमुपाशुम् । तथ रानो जुहोत्यहरेवैतदात्रौ दधाति तस्मादपि सुतमि- श्रायामुपैर किंचिरयायते ॥१३॥ रात्रि सन्तमन्तर्यामम् । तमुदिते जुहोति रात्रिमतदहन्दधाति तेनो हासारादित्य उधन्नेयेमाः प्रजा न प्रदहति तेनेमाः प्रजामाताः ॥१४॥ अथातो गृह्वात्येन । उपयामगृहीतोऽसीयुक्त उपयामस्य बन्धुर मघमन्पाहि सोममितीन्द्रो वै मघमानिन्द्रो यज्ञस्य नेता तस्मादाह मवानिति पाहि सोममिति गोपाय सोममित्येवैतदाहोरुप्य राय एपो यजस्वेति पशनो वै रायो गोपाय पशूनित्येतदाहेपो विज लोग रेत (वीर्य) के रूप में सोम को रखते हैं । जो रेत योनि के बाहर जाता है यह सराब हो जाता है और जो योनि में रहता है वह टीक रवसा जाता है ।।१०।। यह दोनों ग्रह उसके प्राण और उदान है । एक की श्राति सूर्योदय के पीछे देता है और दूसरे की पहले जिससे प्राण और उदान अलग अलग रहे । इस प्रकार वह प्राण और उदान को अलग-अलग रखता है। इसलिये यह दोनों अर्थात् प्राण और उदान एक होते हुये भी अलग अलग पहे जाते हैं ॥११॥ यह दोनों ग्रह उसके लिये रात और दिन है । एक की श्राति सर्योदय के पीछे दो जाती है और दूसरे की पहले । रात और दिन को अलग अलग करने के लिये । इस प्रकार यह रात और दिन को अलग-अलग करता है ॥१२॥ उपाशु दिन है, उसी ग्राहुति राठ म देता है । इस प्रकार दिन को रात्रि में रखता है। इसलिये अन्धकार से अन्धकार में भी कुछ तो दिखाई देता ही है ॥१३॥ अन्तयाम रात है । उसी याहुति दिन में देता है। इस प्रकार रात को दिन में रसा है। इसलिये यह सर्य उदय होकर इन प्रजानों को नहीं जलाता । इसी से यह प्रजा सुरक्षित रहती हैं ॥१४॥ यह उसमें से श्रमायम ग्रह को इस मन्त्र से लेता है-'उपपामगृहीतोऽसि' ( यजु: ७)। 'तू उपयाग अर्थात् 'सदारे (श्राश्रय) के साथ लिया | यह उपयाम श योग कक्षा । 'अन्तर्यच्छ मध्यन् पाहि सोमम्' (यनु० ur)। 'मधरा इन्द्र या यश पा नेता । इसलिये रहा कि 'हे इन्द, होम की रक्षा पर। 'उरम्य रायः एपो यबरप' ५५२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का.. १. २. १५-१८। यजस्वेति प्रजा पाऽइपरता एवैतद्यायकाः करोति ता इमाः प्रजा यजमाना अर्चन्त्यः थाम्यन्त्यश्चरन्ति ॥१५॥ अन्तस्ते द्यावापृथिवी दधामि । अन्तर्दधाम्युर्वन्तरिक्षम् राजूवेगिरवरैः परैश्चेति तदेनं वैश्वदेवं करोति तघदेनेनेगाः प्रजाः प्राणत्यश्चोदनत्यश्चान्तरिक्षमनुचरन्ति तेन धैश्वदेवोऽन्तर्यामे मघवन्मादयस्वीन्द्रो मघवानिन्द्रो यज्ञस्य नेता तरमादाह मघवचित्यथ यदन्तरिति गृह्णात्यन्तस्त्वात्मन्दधऽइत्येवैतदाह ।।१६।। तं गृहीत्वा परिमार्टि । नेद्वयपश्चोतदिति तं नसादयत्युदानो ह्यस्यैष तस्मादयमसन उदानः संचरति यदीत्त्वमिचरेदथैनथे सादयेदमुप्य त्वोदानथ सादयामीति ||१७|| स यधुपाशुश्र सादयेत् । अथैन सादयेद्यधुपाशुं न सादयेन्नैन१४ सादयेद्य- धुपाशुमपिद यादप्येनं दध्यायापाशु नापिदध्यान्नमपिदभ्याद्यथोपाशो कर्म तथैत- स्य समान होतद्यदुपा चन्तर्यामो प्राणोदानो हि ॥१८|| ताऽउ ह चरकाः । नानैव मन्त्राभ्यो जुङ्गति प्राणोदानी वाऽअस्यैती नानावीयों ( यजु० ७।४ ) । 'पशु राय है अर्थात् पशुओं की रक्षा कर । प्रजा इध है, इस प्रकार प्रजा को यश के इच्छुक बनाता है जिससे यह प्रजा यश करते हुये, अर्चन करते हुये और श्रम करते हुये रहें ॥१५॥ 'अन्तस्ते द्यायाधिवी दधामि । अन्तर्दधाम्युर्वन्तरिक्षम् । सजूदेवेभिरवरैः परैश्च' (यजु०७५)। 'तेरे भीतर यो और पृथ्वी को रखता हूँ। तेरे भीतर विस्तृत अन्तरिक्ष फो। देवों से युक निनले और ऊँचे। इस प्रकार इस ग्रह को सब देवों से सम्बन्धित परता है। यह सब देवों का इसलिये है कि इसी से यह प्रजा प्राण और उदान लेती हैं और अन्तरिक्ष में चलती है। 'अन्तर्यामे मघवन् मादयस्य ( यजु० ७५)। "हे मधवन् अन्तर्याम में शानन्द करो । मघवा इन्द्र है । इन्द्र यज्ञ का नेता है इसलिये कहा 'मघवा' । यद जो 'अन्तः श्रन्तः' महकर उसे लेता है सफा नर्थ यह है कि मैं तुझे अागा के भीतर रखता हूँ॥१६॥ उरा मह को लेकर पोचता है कि इसमें से कुछ सोम टपक न जाय । यह इसको रखता नहीं । यह उदान है। इसीलिये उदान निरन्तर चलता रहता है। यदि उसको कुछ पुरश्चरण मरना हो तो कहे, 'अमुक पुरुष ये उदान ! मैं नुभलो रगता हूँ ॥१७॥ नगर यह उपांशु को रसमे तो इस श्रयांत् अन्तयां को भी समे । पदि उपांश फोन रारो तो इसकी भी न परो । यदि उपांशु को ( राय से) दो तो हरा अन्तर्याम यो भी टके । यह उपांशु पो ग द. तो इस अन्तयांग को भी न दफे। जैसा उपांशु फे लिये पारसके लिये । क्योंकि उपांशु और अन्तर्याम दोनों एक ही हैं। ये प्राग्य शोर उदान हैं ॥१८॥ रफ लोगन प्रातियों को दो योर मन्यों से देते हैं। उनका कहना है कि

०४.१.२ १६.२३॥
१६-२३॥ भौमांगनिष्पणम्
प्राणोदानो कुर्म इति पदन्तस्तदु तथा न कुर्यान्मोहगन्ति ह ते यजमानस्य प्राणोदानावपी-
द्वाएनं प्णों जुहुयात् ॥१३
स या उपाशु मन्त्रेण जुहोति । तदेवास्ययोऽसि मन्त्रेण हुतो भवति किमु
तत्तणी जुहुयासमान तिबदुपाश्चन्तामो प्राणोदानी हि ॥२०॥
स येनैवोपाशु मन्त्रेण जुहोति । तेनैवैतं मन्त्रेण जुहोति स्वाकृतोऽसि विश्वेभ्य
इन्द्रियेभ्यो दिव्येभ्यः पार्थियेभ्यो मनस्त्वाष्टु साहा सुभव सूर्यायेत्युक्तो यजुषो
बन्धुः ॥२१॥
अथ हुलावाञ्चं ग्रहमवगाष्टिं । इद वाऽउपाशुध हुत्तोर्धमुन्माप्टर्ष यात्राकाच-
भवमार्टि प्रत्यञ्चमेवास्मिन्नेतदु दान दधाति ।।२२।।
अथ नीचा पाणिना । मध्यमे परिधौ प्रत्यगुपमार्टीद वा उपाशुभ हुत्योत्तानेन
पाणिना । मध्यमे परिधो । प्रापमाप्टपथात्र नीचा पाणिना । मध्यमे परिधौ प्रत्यगुपमाप्टि
प्रत्यञ्चमेवास्मिन्नेतदु दानं दधाति देवेभ्यस्त्वा मरीचिपेभ्य इति सोऽसाव बन्धु ॥२३॥
दोनों यश के प्राण और उदान है। हम इन दोनों को भिन्न भिन्न पराक्रम पालो मनाते हैं।
परन्तु ऐसा न करना चाहिये इससे पजमान फे प्राण और उदान बिगड़ जाते हैं। इस
आहुति को चुपचाप भी दिया जा सकता है |॥१६॥
जिस मत्र से उपाशु की श्राहुति दी जाती है उसी से इसकी भी दी हुई समझ
ली जाती है । फिर इराको चुपचाप कैसे दिया जाय । क्योंकि उपाशु और अन्तर्याम दोनों
एक ही है । यह उसरे प्राण और उदान है ।।२०।।
वह जिस मन से उपाशु की नाहुति देता है उसी से इस (अन्तर्याम ) की भी
देशा है, 'स्वाकृतोऽसि विश्वभ्यऽइन्द्रिोम्यो दिव्येभ्यः पाणिवेभ्यो गनस्त्वाष्टु स्वाहा' ( यजु०
७।६)। सुभव सूर्याय, तू स्वय बना हुआ है। सब पार्थिय और दिव्य शक्तियों के
लिये। मन तेरा हो । हे स्वय होने वाले । सूर्य के लिये। इस मन का महत्व कहा जा
चुका ॥२॥
पाहुति देकर मह को नीचे से पोंछ डालता है। उपाशु की आहुति देकर उसने
प्रह को ऊपर से पोंछा था । इसको नीचे से पोछता है । इस प्रकार उदान को उसमें
निर्धारित करता है ॥२२॥
अब हथेली को नीचे को करके बीच की परिधि ( समिधा ) मे सोम मलता है।
उपाशु की श्राहुति देकर उसने हयेली को ऊपर को करसे पश्चिम से पूर्व की ओर मध्य
समिधा को मला था । परन्तु अब की बार पूर्व से पश्चिम की ओर हथेली को नीचा करके
मलता है । इस गन से, 'देवेभ्यस्वा मरीचिपेभ्य' ( पजु० ७६)। इसका महल वही
है जो पहले का ॥२॥

५५४
मायन्दिनीये शतपयवाक्षणे
का०४.१.२.२४२७ ।
ने प्रत्याक्रम्य सादयति । उदानाय वेत्युदानो ह्यस्यैष तानि वै संस्पृष्टानि
सादयति प्राणोदानावतत्सम्पर्शयति प्राणोदानान्संदधाति ॥२४||
तानि वाऽअगिग्यमानानि शेरे । भा तृतीयसवनात्तस्मादिमे मनुष्याः स्वपन्ति
तानि पुनस्तृतीयपनने प्रयुज्यन्ते तस्मादिमे मनुप्या सुप्त्वा प्रयुध्यन्ते तेऽनिशिताश्वराचरा
यज्ञस्यौतद्विषामनु वय इब ह वै यज्ञो विधीयते तस्योपाचश्वन्तर्यागार पक्षापात्मोपाय-
शुसमनः ॥२५॥
तानि पा अनि यमानानि शेरे । आ तृतीयसपनातायते यज्ञ एति वै तद्यत्तायते
तस्मादिमानि वयासि विगृह्य पक्षानायुनानानि पतन्ति तानि पुनस्तृतीयसपने प्रयुज्यन्ते
तस्मादिमानि बयासि समासे पक्षावायुवानानि पतन्ति यज्ञस्योतद्विधामनु ॥२६॥
॥ शतम् २३०० ।।।।
इय१ ह वाऽउपाशुः । प्राणो ह्युपाशुरिमाण होव प्राणनभिप्राणित्यसावेवा-
न्तियाम उदानो सन्तर्यामाऽमुख होय लोकमुदनन्नभ्युदनित्यन्तरिक्षमेवोपासवनो
व्यानो ह्युपाशुसयनोऽन्तरिक्षत्र ह्येव व्यनन भिव्यनिति ॥२७॥ माह्मणम् ।।२।।
( हविर्घान की ओर ) चलकर वह ग्रह को इस मन्त्र से रख देता है, 'उदानाय
मा' ( यजु० ७।६) । यद उसका उदान है । वह इस प्रकार रखता है कि वे एक दूसरे
को छूते हैं । इस प्रकार वह प्राण और उदान को छुपाता है। उन दोनों में ससर्ग उत्पन्न
करता है॥२४॥
यह ( उपाशु और सरन ) सायकाल के सवन तक वैसे ही रक्खे रहते हैं जैसे
मनुष्य भूमि पर मोते हैं। इनका सायकाल के सवन में प्रयोग होता है । जैसे यह मनुष्य
सोकर उठते हैं, और कारबार में लगते हैं। यह यज्ञ के अनुसार है। यश एक पक्षी
है। उपाशु और अन्तर्याम इसके पक्ष है । उपाशु सपन इसका नात्मा (शरीर)
है ॥२५॥
सायकाल के समग तक वे वैसे ही रहते हैं । यश ताना जाता है । जो ताना जाता
है उममें गति होती है। जैसे पक्षी पस खोलकर उड़ते हैं, सकोड़ कर नहीं उगते । साय-
माल के सबन में इनफा फिर प्रयोग होता है । यह पक्षी अपने पतों को सफोड़ कर
उड़ते हैं जब उड़ान को रद करना चाहते हैं ॥२६॥
यह पृथ्वी उपाशु है । उपाशु प्राण है । प्राण के द्वारा ही वो प्राण पृथ्वी पर
साँस लेता है । अन्तर्याम छौ है। क्योंकि अन्तर्याम उदान है । उदान से ही माणी द्यौ
में माँस लेता है । उपशु सपन च्यान है । उपांशु सवन अन्तरिक्ष है । क्योंकि अन्तरिक्ष
में ही प्राणी पान वायु को छोड़ता है ॥२७॥

को० ४.१.३, १४। सोमयागनिरूपणम् ऐन्द्रयायवग्रहः अध्याय १-ब्राह्मण ३ धाग्य वाऽअस्येन्द्रवायवः । एतत्वध्यात्ममिन्द्रो ह य नाय वज्र प्रजहार सोऽबलीयान्मन्यमानो नास्तृपीतीय विभ्यनिलया चके तदेवापि देवा अपन्यलय. न्त ॥११॥ ते ह देवा ऊचुः । न वै हतं न विद्म न जीर) हन्त न एको चेत्तु यदि हतो या यत्रो जीवति वेति ॥२॥ वायुमनुन् । अयं वै वायुर्योऽय पवते वायो त्वमिदं विद्धि यदि हत्तो वा पन्नो जीवति वा वं पै न आशिष्ठोऽसि यदि जीविष्यति त्वमेव तिनं पुनरागमिष्य- ते सीति ॥३॥ स होवाच । किं मे तता स्यादिति प्रथमपटकार एव ते सोमस्य राज्ञ इति तथे- त्येयाय वायुरेद्धतं वृत्र स होवाच हतो वृत्रो यद्धते कुर्यात तत्कुरुतेति ॥४॥ ते देवा अभ्यसृज्यन्त । यथा वित्ति वेत्यमाना एवथ स येमेकोऽलभत स एकदेव- एन्द्र-वायव ग्रह उसकी वाणी है और वह उसका श्रात्मा है । इन्द्र ने जब पुत्र के लिये व मारा तब उसने समझा कि मैं निर्बल हूँ। मैंने उसे मार नहीं पाया । इसलिये यह छिप गया । अन्य देवता मी वहीं छिप गये ॥२॥ उन देवों ने कहा, 'हम नहीं जानते कि वृन मारा गया या नहीं। हममें से एक को देखना चाहिये कि यह मारा गया या नहीं ॥२॥ से जो बहता है-हे वायु, पता तो लगा कि सूत्र बीता है या नहीं | हम लोगों में तू सबसे अधिक तेज है । यदि वह जीता होगा तो जल्दी से भाग ला सकता है। ॥३॥ वायु ने कहा, 'इससे मुझे क्या लाभ ? उन्होंने उत्तर दिया कि सोम राजा का प्रथम वषटकार तुझे मिलेगा। उसने कहा, 'अच्छा' और वह गया । तत्र तो मर चुका था। उसने कहा, 'वृत्र मर चुका है। जो मरे हुये के लिये किया जाता है उसे कीजिये ॥४॥ देवता वहाँ दौडे गये। जैसे धन की इच्छा में लोग दौड़ते हैं। उसमें से जिसको एक देवता ने पकड़ा । यह एक देवस्य हुआ। जिसे दो ने पकड़ा यह द्विदेवत्य, जिसको बहुतों ने पकड़ा वह बहुदेवत्य । चूँकि उसको पात्रो के द्वारा ग्रहण किया इसलिये इनका उन्होंने वायु से कहा, इसी बायु

माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०.४.१.३.५-१०।
योऽभवयं द्वौ स द्विदेवत्यो य बहवः स बहुदेवत्यस्तघदेन पायगृहुत तस्माद्ग्रहा
नाम ||५||
स एषामापूयत् । स एनांछुक्तः पूतिरभिववो स नालमाहुत्याऽआस नालं
भक्षाय ॥६॥
ते देवा वायुमन्वन् । यायविमं नो विवाहीमं नः स्वादयेति स होवाच कि मे ततः
स्यादिति त्वयैवैतानि पात्राण्याचक्षीरनिति तथेति होवाच यूयं तु मे सच्युपवातेति ॥७॥
तस्य देवाः । यावन्मात्रमिव गमस्यापजन्नुस्तं पशुपदधुः स एप पशुधु कुणप-
गन्धस्तस्मात्कुणपगन्धानापिगृहीत सोमस्य हैप राज्ञो गन्धः ।।८।।
नोऽएव निष्ठीवेत् । तस्माघद्यप्यासतः इस मन्येताभिवातं परीयाछीः सोमः
पाप्मा यक्ष्मः स यथा श्रेयस्यायति पापीयान्प्रत्यवरोहेदेवठ हास्माद्यक्ष्मः प्रत्यवरो.
हति ॥el
अथेतर वायुर्व्यवात् । तदस्वदयत्ततोऽलमाहुत्याऽासालं भक्षाय तस्मादेतानि
नानादेवत्यानि सन्ति वायव्यानी याचक्षते सोऽस्येष प्रथमवपट्कारश्च सोमस्य राश एता.
न्युजएनेन पात्राण्याचक्षते ॥१०॥
नाम ग्रह पड़ा ॥५॥
उसमें से उनको दुर्गन्ध आई । वह खट्टा और सदा प्रतीत हुआ । यह न साहुति
के योग्य था, न भक्षण के ||६||
देवों ने वायु से कहा, 'द वायो ! इस में होकर वह । इसको हमारे लिये स्पा-
दिष्ट कर दे । उसने कहा, 'मुझे क्या लाम' ? उन्होंने कहा कि, 'इन ग्रहों का नाम
तेरे ही नाम पर पड़ेगा । उसने कहा, 'अच्छा! परन्तु मेरे साथ तुम भी फॅको' |1911
देवों ने उसकी जितनी दुर्गन्ध निकाल दी उतनी पशुओं में रख दी । यह वही
अश्यू है जो मुर्दा पशुओं में पाई जाती है । इस दुर्गन्ध पर नाफ नहीं सकोड़ना चाहिये
क्योंकि यह सोम राजा की गन्ध है ||७||
उस पर थूकना भी नहीं चाहिये । चाहे उस पर कितना ही असर क्यों न हुया
हो, उराको वायु पो श्रोर मुड़ जाना चाहिये । गेम का अर्थ है पहाई और रोग का अर्थ
१ युराद। जिस प्रकार बड़े के थाने पर छोटा दर जाता है इसी प्रकार सोम के प्राने पर
रोग दब जाता है॥६॥
अब वायु ने फिर ना । यह स्वादिष्ट हो गया । पाहुति के भी योग्य और
भनय के भी योग्य । इसलिये यह ग्रह भिन्न-भिन्न देयताओं के होते हुये भी यायु के ही
मारे जाने है । गोम राजा का पहला वारपार भी यायु का है और यह ग्रह भी यागु के
ही को बाते॥१०॥

का० ४. १. ३. ११-१५ । सोमयागनिरूपणम् - इन्द्रो ह वाऽईक्षा चके । वायुर्वे नोऽस्य यसस्य भूयिष्ठभाग्यस्य प्रथमवषट्कारश्च सोमस्य राज्ञ एतान्युऽपनेन पात्राण्याचक्षते हन्तास्मिन्नपित्वमिछाऽइति ॥११॥ स होवाच । वायवा मास्मिन्प्रहे मजेति किं ततः स्यादिति निरुक्तमेव धान्यदेदिति निरुक्तं चेद्वाग्वदेदा त्या भजामीति तत एष ऐन्द्रयायो महोऽभवद्वायव्यो हैव ततः पुरा ||१२|| स इन्द्रोऽववीत् । अर्घ मेऽस्य महस्येति तुरीयमेव तऽइति वायुरर्धमेव महती- न्द्रस्तुरीयमेव तऽइति वायुः ॥१३॥ तौ प्रजापति प्रतिपश्नमेयतः । स प्रजापतिर्महं देघा नकार स होवाचेदं वायोरि- त्यश पुनर वैधा चकार स होवाचेदं वायोरितीदं तवेतीन्द्रं तुरीयमेव भाजयां चकार यदै चतुर्थ तत्तरीयं तत एप ऐन्द्रतरीयो ग्रहोऽभवत् ॥१४॥ तम्य वा एतस्य ग्रहस्य । द्वे पुरोरुचो वायव्यैव पूर्वेन्द्रवायव्युत्तरा द्वेऽअनुपाक्ये पायव्यैव पूर्वेन्द्रवायव्यत्तरा द्रौ प्रेषो वायव्य एवं पूर्व ऐन्द्रवायव उत्तरो द्वे याज्ये वायव्येय पूर्वेन्द्रवायव्युत्तरैचमेनं तुरीयं तुरीयमेव भाजयो चकार ।।१५।। स होवाच । तुरीयं तुरीयं चेन्मामवीभजुस्तुरीयमेव तर्हि पाडिनरुक्तं वादिष्यतीति इन्द्र ने सोचा । हमारे इस यश का सबसे बहा भाग तो यायु का हो गया । क्योंकि सोम राजा का पहला वषटकार उसका है। और इसके अतिरिक्त यह ग्रह भी उसी के नाम से पुकारे जाते हैं । इनमें से मैं भी भाग लूंगा ॥११]] उसने कहा, 'यायु ! इस ग्रह में मुझे भी भाग दे। 'मुझे क्या लाभ 'पाणी व्यक्त हो जायगी' । 'यदि वाणी व्यक्त हो नायगी तो मैं तुझे भाग दे दूंगा' । इसलिये इस मह का नाम ऐन्द्रयापय पढ़ा। पहले केवल इन्द्र का ही था ॥१२॥ इन्द्र ने कहा, 'इस ग्रह का थापा मेरा' । वायु ने कहा, 'दस ग्रह का चौथाई तेरा' । इन्द्र ने कहा, 'श्राधा मेरा' । वायु ने कहा, चौयाई तेरा ॥१३|| घे दोनों फैसले के लिये प्रजापति के पास गये । उस प्रजापति ने ग्रह के दो भाग कर दिये । उसने कहा, 'यह वायु का'। फिर श्राधे के दो भाग किये । और कहा, 'यह वायु का और यह तेरा' । तब उसने अपने भाग का चौथाई इन्द्र को दिया । चतुर्थ श्रीर तुरीय का एक अर्थ है । इसलिये इस का नाम ऐन्द्र-तुरीय ग्रह हो गया ॥१४) इस ग्रह के दो पुरोरच मत्र होते हैं, पहला वायु-मम्बन्धी, दूसरा इन्द्र-यायु-सम्बन्धी। दो औष, पहला वायु-सम्बन्धी, दूसरा इन्द्र-वायु सम्बन्धी । दो याज्य, पहला वायु-सम्बन्धी, दूसरा इन्द्र-वायु सम्बन्धी । इस प्रकार वह सदा इन्द्र के लिये चौपाई माग रखता दै ॥१५॥ उसने कहा कि अगर मुझे चौथाई भाग दिया है तो पाणी भी चौथाई भाग ही स्पष्ट बोलेगी । इससे केवल वही चौथाई वाणी समझ में आती है जो मनुष्य बोलता पदति ॥१६॥ माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे कां०४.१.३.१६ १६। तदेतत्तुरीयं वाचो निरुक्तं यन्मनुष्या बदन्त्यथैतत्तुरीयं वाचोऽनिरुक्तं यत्पशवो वदन्त्यथैत- त्तुरीयं वाचोऽनिरुक्तं यद्वयाऽसि वदन्त्यथैतत्तुरीयं वाचोऽनिरुक्तं यदिदं क्षुद्रर्थसरीसृपं तास्मादेतहषिणाभ्यनूतम् । चत्वारि वापरिमिता पदानि तानि विदुर्नालणा ये मनीपिणः । गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गायन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्तीति ।।१७।। अथातो गृहात्यैव । श्रा चायो भूप शुचिपा उप नः सहस्र से नियुतो विश्यवार । उपो तेऽनन्धो मद्यमयामि यस्य देव दधिषे पूर्वपेयं वायवे खेति ॥१८।। अथापगृह्य पुनरानयति । इन्द्र वायूइमे सुता उप प्रयोभिरागतम् । इन्दवो वामुशन्ति हि । उपयामगृहीतोऽसि यायवऽइन्द्रतायुभ्यां त्वैप ते योनिः सजोगेभ्यां खेति सादयति स वदाह सजोपोभ्यो त्येति यो वै वायुः स इन्द्रो य इन्द्रः स घायुस्तस्मादाहैप ते योनिः सजोषोभ्या त्येति ॥१६|| बाह्मणम् ॥२॥ है और जिस चौथाई को पशु बोलते हैं वह समझ में नहीं आती । यह चौथी पाणी समझ में नहीं पाती जिसे पक्षी बोलते हैं और यह चौथाई वाणी भी समझ में नहीं श्राती जिसको क्षुद्र कीड़े बोलते हैं ।।१६।। इसीलिये ऋषि ने कहा, 'चत्वारि वाक् परिमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनी- पिणः । गुहा त्रीणि निहिता नेङ्गायन्ति तुरीयं घाचो मनुष्या वदन्ति' (ऋ० १११६४।४५) । 'वाणी से परिमित चार पद होते हैं । बुद्धिमान् , ब्राह्मण उनको जानते हैं। तीन गुहा में रक्खे हुये स्पष्ट नहीं होते हैं । चौथाई वाणी को मनुष्य बोलते हैं ॥१७॥ श्रय उस (सोम ) में से ग्रह को मारता है, इस मत्र से, 'या वायो भूप शुचिपा ऽउप नः सहस ते नियुतो विश्ववार । उपो ते ऽनन्धो मद्यमयामि यस्य देय दधि पूर्व- पेय यायवे त्या' ( यजु० ७७, पृ. ७९२१)। हे शुद्ध ध्यान करने वाले वायु श्रा। तेरे हजारों श्रश्व है। तू सय वरों का दाता है । हे देव, जिसका पहला पूँट पोता है वह यानन्द-युक्त रस तुझयो अर्पण किया गया ॥१८॥ इस मद को लेकर फिर भरता है। इस मंत्र से, 'इन्द्र पायूऽइमे सुताऽउप प्रयो- भिरागतम् । इन्दवो यामुरान्ति हि । उपयामगृहीतोऽसि यायव ऽन्द्र वायुभ्या' ( यजुः 15, ऋ० १२४) । 'हेन्द्रमायु, यह सोम प्राप दोनों हमके पान भाइये । पूर्द श्राप को चाहती है । तु उपयाम के साथ लिया गया है । इन्द्र और पायु के लिये तू है । श्रम वह यह कहकर रखता है कि यह तेरी योनि है । तुझको ही मिले दुओं के साथ लेता हूँ। जो वायु है यह इन्द्र है, जो इन्द्र है हो यायु है, इसलिये कहा, 'यह तेरो गोनि है। दोनों मिले हुओं के साथ तुझको लेता हूँ ॥१६॥ 1 का. १. १. ४. १४ । सामयागनिरूपणम् ५५६ मेगावगाग्रहः अध्याय १-ब्राह्मण ४ मतूदतो ह पाऽस्य मित्रावरुणो । एतन्नध्यात्म स यदेव मनसा मामयत. ऽइद मे स्यादिदं कवी येति स एव ऋतुरय यदस्मै तत्समध्यते स दक्षो मित्र एवं अनुषरुणो दक्षो ब्रह्मैव मित्रःक्षन वरुणोऽभिगन्तैव ब्रह्मकर्ता क्षत्रियः ||१|| ते हैतेऽअग्रे नानेवासतुः । ब्रह्म च क्षत्र च तत. शशाफैच ब्रह्म मित्र ऋते क्षत्राहरुपस्थातुम् ॥ नक्षत्रं वरुणः । ते ब्रह्मणो मित्राबद्ध किं च वरुणः कर्म चकेऽप्रसूत बह्मणा मित्रेण न है वास्मै तत्समानृधे ।।३।। स क्षत्रं वरुणः । बह्म मित्रमुपमन्त्रयांचा उगमावर्तस्व सथ सृजावहै पुरस्त्या करवे स्वत्प्रसूतः कर्म करवाऽइति तथेति तो समरजेतो तत एष मैनारुतो महो- ऽभवत् ॥४॥ सोऽएव पुरोधा | तस्मान ब्राह्मणः सर्वस्येव क्षत्रियस्य पुरोधा कामयेत सच होती सुजेते सुकृतं च दुष्कृतं च नोऽएव क्षत्रियः सर्वमिव ब्राह्मण पुरोदधीत सण होतो सृजेते गित्र और वरुण इसके तु और दक्ष हैं । यह इनका अध्यात्म है । अर्थात् कानु और दक्ष आत्मिक दृत्तियाँ हैं । जब वह मन में सोचता है कि 'मेरा ऐसा हो जाय, मैं यह क । यही ऋतु अर्थात् मित्र है । और जब उसकी यह इच्छा पूरी हो जती है तो यह दक्ष हुअा। मित्र ऋतु है और वरुण दक्ष । ब्रह्म मित्र हैं, क्षात्र वरुर । ब्राह्मण सोचता है और क्षत्रिय करता है || श्रारम्भ में यह ब्राह्मण और क्षत्रिय अलग अलग थे। तब मिन अर्थात् ब्राह्मण वरुण अर्थात् क्षत्रिय बिना रह सकता था ।।२।। लेकिन वरुण या क्षत्रिय मित्र अर्थात् ब्राह्मण के बिना नहीं रह सकता था। वरुण जो कुछ फर्म मित्र या ब्राह्मण की प्रेरणा के विना करता उसी मे सफलता हो जाती ॥३॥ वह क्षत्रिय वरुण ब्राह्मण मित्र के पाम पाया और कहा, 'तू मेरी और था कि इम दोनों मिल जायें । तुझी को श्रागे रस्यूँ । तेरी प्रेरणा से काग करें। उसने कहा, 'अच्छा' । वे दोनों मिल गये । इसीलिये यह मित्र और घरुण का ग्रह हुश्रा ।।४।। यही पुरोहित है । इसलिये ब्राह्मण को चाहिये कि (निना पता लगाये ) हर क्सिी क्षत्रिय का पुरोहित न बने जिमसे पुण्य और पाप मिल न जायें और क्षत्रिय को चाहिये कि (बिना पता लगाये) हर माह्मण को अपना पुरोहित न बना ले कि पाप और पुएप ५६० माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां०४.१.४.५। सुकृतं च दुष्कृतं च स यत्ततो वरुण. कर्म चके प्रसूतं ब्रह्मणा मित्रेण स हैवास्मै तदानृधे ॥५॥ तत्तदवक्तृप्तमेव । यद्ब्राह्मणोऽराजन्यः स्याद्या राजानं लभेत समृद्धं तदेतद्ध त्वेवा- नवलप्तं यत्तत्रियोऽब्राह्मणो भवति यद्ध किं च कर्म कुरुतेऽप्रसूतं नसणा मित्रेणा न हैवा- स्मै तत्समृभ्यते तरमादु क्षत्रियेण कर्म करिष्यमाणेनोपसर्तव्य एव ब्राह्मणःस ७ हैवास्मै सद्मा प्रसूतं कर्मयते ॥६॥ अथातो गृहणात्येव । श्रयं वा मित्रावरुणा 'सुतः सोमताधा । ममेदिह श्रुतघंहवम् । उपयामगृहीतोऽसि मित्रावरुणाभ्यां त्वेति ॥७॥ तं पयसा श्रीणाति । तद्यत्पयसा श्रीणाति वृत्रो वै सोम आसीत्तं यत्र देवा अध्नस्त मित्रमनुवंस्त्वमपि हर्थसीति सन चकमे सर्वस्य वा अहे मित्रमस्मि न मित्र सनमित्रो भविप्यागीति तं वै त्वा यज्ञादन्तरेप्याम इत्यहमपि हन्मीति होवाच तस्मात्पशवोऽपानाम- न्मित्र सनमिनोऽभूदिति स पशुभियंत तमेतद्देवाः पशुभिः समायन्यत्पयसाथीर्ण- स्तथोऽएवेनमेष एतत्पशुभिः समर्धयति यत्पयसा श्रीणाति ।।८।। मिल न जाय । वरुण ने मिन वादाण की प्रेरणा से जो कर्म किये उनमें उसकी सफलता हुई ।।५॥ 'यदि माझण राजा के विना रहे तो कोई दोप नहीं है । यदि राजा हो तो इसमें दोनों का भला है । परन्तु क्षनिय को बिना ब्राह्मण के नहीं रहना चाहिये । क्षनिय जो कुछ कर्म मिना गिन ब्राह्मण की प्रेरणा से करता है उसमें उसकी सफलता नहीं होती। इसलिये क्षत्रिय जो कुछ परना चाहे उसमें यह ब्राह्मण के पास जाय क्योंकि जो कुछ यह माझण की प्रेरणा से करेगा उसमें उसे सफलता शेगी ||७|| अब वह इसको इस मन से लेता है, 'श्रय या मित्रायरुणा सुतः सोमऽमृताधा। ममेदिन यतथ्यम् । उपयामरदीतोऽसि मित्रावरुणाभ्या त्वा' (यगु. ७६, ०२४१)। 'हे पवित्र मित्र और वरण यह सोम तुम दोनों के लिये निचोड़ा गया है-मेरे निमश्रण को सुनो । वमको उठाया गया है मित्र यरुण ये लिये ॥७॥ उसमें दूध मिलाता है 1दूध इसलिये मिलाता है। योग ही पुत्र था। जब देवों ने उसे मारा तो उन्होंने मित्र से कहा, ' मी मार' । उसने न माना 'म सब का मित्र हूँ। मित्र होकर अमित्र नहीं होना चाहता' । 'तो हम तुम पर से निकाल देंगे' । तप उसने कहा 'अन्या में भी मारूंगा' । तब पशु उसके पास से चले गये कि यह मित्र था मित्र दो गया । तप यह पशुओं से यचित रखा गया। सोम में दूध पिलाने से देवो ने उसको पशुओं से युट फर दिया । इस प्रकार यह भी सोम में दूध मिलाकर इस यन. मान या मित्रमो पशुओं से युद्ध कर देता है ।।

का० ४.१.५.१। मोमगांगान म्यगम् तदाहुः । शश्वद्धनेव चकमे हन्तुमिति तयदेवात्र पयस्तभिप्रस्य सांग एव वरुण- स्य तस्मात्सयसा श्रीगाति ।MEL स श्रीयाति । राया क्यथं ससबासा मदम हव्येन देवा ययसेन गावः । तो धेनु मित्रावरुणा युवं नो विश्वाहा पत्तमनपरपुरन्तीमेप ने योनिQतायुभ्यां लेति सादयति स यदाहऽर्तायुभ्यां तेति ब्रह्मयाऽतं बल हि मिया मलो पतं वरुण एवायुः संवत्सरा हि वरुणः संवत्सर भायुस्तस्मादाय ते योनिम्रतायुम्यां सति १०) बाह्मणम् || इस पर कुछ लोग कहते है कि उमने तो मारना नहीं चाहा था। मनिये इसमें जितना दूध है यह मित्र का है और मितना सोम है वह यरुण का। इसलिये सोम में दूध मिलावा है | वह इस मंत्र से मिलाता है, 'राया वयं समवासो मदेम हव्येन देवा यवसेन गावः । तां धेनु मित्रावरुया युवं नो विश्वाहा पचमनरस्फुरन्तीमेष ते योनितायुम्या त्वा' (यजु० ७१०, क् २१०)। 'जो सम्पत्ति हमको मिली है उससे हम आनन्दित । देव हव्य से और गायें घास से । हे मित्र-वरुण, तुम हमको यह सदा दूध देने वाली गाय दी। यह कहकर वह उस ग्रह को रख देता है 'यह तेरी योनि है। ऋत और आयु के लिये तुझको'। 'भूत और आयु के लिये । स्यों कहा? ब्रह्म ऋत है। ना मित्र है। वरुण श्रायु है। संवत्सर वरुण है, संवत्सर श्रायु है। इसीलिये कहा कि 'यह वेरी योनि है, मृत और श्रायु के लिये तुझको ॥१०॥ आश्विनग्रहः अध्याय १-ब्राह्मण ५ प्रोनछह वाऽअस्याविनः । तस्मात्सर्वतः परिहार मतयति सर्वतो ह्यनेन प्रोत्रेण योति यत्र ये मुरावो वाङ्गिरसो वा स्वर्ग लोक समाश्नुक्त तम्यवनो वा मार्गपश्च्यवनो बाहिरसस्तदेव जीणिः कृत्यारूपो अहे ॥१॥ शकतो हवाऽइदं मानवो मामेण चचार । स तदेव प्रतिवेशो निविविशे तस्य आश्विन ग्रह इसका श्रोत्र हैं। इसलिये चारों शोर घुमाकर पीता है। इस श्रोत्र से चारों भोर की बात सुनता है । बद अङ्गिरा-चंथी भूगु लोग स्वर्ग को गये, च्यवन भार्गव या व्यवन नांगिरस दीर्ण और श्राकृति-मात्र पीछे छूट गया litil उसी समय मनुवंशी र्यात अपने स्वजनों के साथ उपर आया और वहीं बस ७१ माध्यान्दनीये शतपथनाहाणे को०४.१.५.२८॥ कुमाराः की डन्त इमं जीणि कृत्यारूपमनयं मन्यमाना लोप्टैविपिपिपुः ।।२।। स शर्यातेभ्यश्चकाध । तेग्योऽसज्ञा चकार पितेव पुत्रेण युयुधे माता मात्रा ॥३॥ शर्याता हवाऽईक्षाचक्रे । यलिमकर तस्मादिदमापदीति स गोपालाथाविपालाश्च सय दयितयाऽउवाच ॥४॥ स होवाच । को योऽयेह किंचिद्राक्षीदिति ते होचुः पुस्प एवायं जीणिः कृत्या- रूपः शेते तमनर्थ्य मन्यमानाः कुमारा लोप्टैयापिक्षनिति स विदाचकार सथै च्यवन इति ॥५॥ स रथ युकावा । सुफुन्याथं शार्यातीमुपाधाय प्रसिष्यन्द साजगाम यत्रऽपिरास तत् ॥६॥ स होवाच । ऋपे नमस्ते यशादिप तेनाहिछ सिपमियछ सुकन्या तया तेऽपह्नवे सजागीता मे ग्राम इति तस्य ह तत एव ग्रामः सजने स ह तत एव शर्यातो मानव उद्युयुजे नेदपर हिनसानीति ॥५ अश्विनी ह वाऽइदं भिपज्यन्तो चेरतुः । तौ सुकन्यामुपेयतुस्तस्या मिथुनमीपाते तस जज्ञौ । गया । उसके कुमारों ने खेलते हुये इस जीर्ण भयानक पुरुष को देखा और उसको अनर्य या नाचीज समझ कर उस पर टेले मारने लगे ॥२॥ उसने शर्यात वालों पर क्रोध किया और उनमें उसने विद्रोह उत्पन्न कर दिया। बाप बेटे से और भाई भाई से लड़ने लगा ॥३॥ शर्यात ने सोचा कि मैंने कुछ किया है । जिससे ऐसी आपत्ति श्राई है । उसने ग्वालों और गड़ेरियों को बुलाकर कहा-||४|| उसने कहा 'अरे तुमने श्राज कोई नई बात देसी है' ? उन्होंने उत्तर दिया कि एक जीर्ण और दीन पुरुष लेटा हुआ है उसो नाचीज समझाकर कुमारों ने उस पर देले पके में वह समझ गया कि यह च्यवन है॥५॥ उसने रथ जोतपर उसमें अपनी सुक्न्या नामक लड़की को चिढ़ाया और वहाँ आया जहाँ यह ऋषि पा॥६॥ और कहा, 'कृषि, नमस्ते, मैंने जाना नहीं टमालये श्राप को दुःप दिया । यह गुमन्या है इससे मैं उसका प्रतीकार करता हूँ। अब मेरे लोग ठोक रहे । तब से वे लोग ठोक रहे । लेकिन मनुवंशी शर्यात वहाँ से चलता ना कि कहीं मैं हमे पिर अप्रसन्न न कर दूं ॥७॥ उसी समय रिक्त्सिा करते करते अश्विन था निक्ले । उन्होंने सुकन्या को ग्रहण करना चाहा परन्तु वा रानी न हुई ।। . म का० ४.१.५.६१३ सोमयागनिकरणम् तो होचत् । सुकन्ये कमिम जीणि कृत्यारूपमुपशेषऽ आयामनुप्रेहीति सा होवाच यस्मै मां पितादाग्नै वाह तं जीवन्त हास्यामीति तदायमृपिराजशौ ।।६।। स होवान । सुकन्ये किं तदवोचतामिति तस्माऽरतद्याचचक्षे स ह व्याख्यात उवाच यदि त्येतत्पुनर्ववत सास तान् वै सुसर्वाविव न सुसमृद्धाविवाथ मे पति निन्दय इति तो यदि सावत केनारममयी स्व केनासमृदाविति सात तात्पतिं नु मे पुनर्युवाण कुरुतमथ या पक्ष्यामीति का पुनरुपेयतुम्ताय हैतदवोचतु ॥१॥ सा होवाच । न चै सुसचिव स्थो म मुस्मृदारिराय में पति निन्दय इति तो होचतु केनावमस स्व केनासमृद्धाविति सा हावाच पति नु मे पुनर्युषाण कुरुतमय वा वयामीति ||१|| तो होचतु । एतथ हरप्रभ्यवहर स येन वयसा कमिप्यते तेनोदैष्यतीति तय हदगम्यवहार स येन पयसा चकमे नोदयातेय ||१२|| तो होचतु । सुकन्ये केनायमसौं स्व केनासमृदापिति तो हऽपिरेप प्रत्युवाच कुरुक्षेनेऽमी देवा यज्ञ तन्वते ते वो यज्ञादन्तर्यन्ति तेनासो स्थस्तेनासमृदायिति तोह तत ग्याश्विनी प्रेयतुस्ताबाजग्मतुर्देवान्यज्ञ तन्यानान्स्तुते यहिप्पयमाने ॥१३॥ वे दोनों बोले, 'सुकन्या, तू किस जीर्ण नाचीज पुरुष के पास रहती है। हमारे पास श्रा' । यह बोली मेरे पिता ने मुझे जिस क साथ न्याहा है उसी के पास रहूँगी, जब तक यह जीवित है । ऋषि को यह बात मालूम हो गई ||६|| पह बोला 'सुकन्या, इन दोनों ने तुझसे क्या कहा ? उसने उससे सब कुछ कर दिया । यह सुनकर उसने रहा, 'अगर तुझसे यह पिर कहें तो उनसे रहना कि तुम दोनों पूर्ण तो हो नहीं फिर मेरे पति को क्यों निन्दा करते हो । यदि वे पूछे कि किस बात में इम कम है या निर्मल है तो कहना कि पहले मेरे पति को युवा र दो तब पहूँगी । वे फिर उसके पास श्राय और उससे वही रात कही ॥१०॥ यह बोली, 'तुम न तो पूर्ण हो, न समृद्धवान् ! पिर मेरे पति को क्यों निन्दा करते हो । ये दोनों बोले, 'हम किस बात में कम है ! किस बात में निर्बल है। यह बोली, 'मेरे पति को युपा कर दो सर मैं बताऊँ ॥११॥ वे बोले, 'उस तालाब में इसको ले जा, यह जिस अवस्था की कामना करेगा उसी श्रवस्था का होकर निकलेगा। यह उसको तालाब पर ले गई। उसने जिस आयु की फामना की, उसी प्रायु का होकर निफ्ला ||१२|| वे बोले, 'सुकन्या, इम पिस रात में-अधूरे हैं, क्सि में कम है । तब ऋषि ने स्वयं उत्तर दिया, 'कुरुक्षेत्र में देव यश करते हैं और तुमको बाहर निकाल दिया है। यदी तुममें श्रधूरापन है, यही कमी है। यह सुनकर यह दोनों अश्विन लोट गये । पर वहाँ पहुँचे जहाँ देवों ने पदिषयमान स्तुति करने पे पश्चात् यश रच रस्सा था||१|| । माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां० ४. १. ५. १४.१६ । तो होचतुः। उप नौ हयध्यमिति ते ह देवा उचुन. वामुपद्धयिष्यामहे,बहुमनु- प्येषु ससृष्टमचारिष्ट भिषज्यन्ताविति ||१४|| तो होचतुः । विशीर्णा वै यज्ञेन यजमाइति कथं विशीर्णेत्युप नु नौ हयध्वमथ यो ययाय इति तथेति तांऽउपाहयन्त ताभ्यामेतमाश्विनं महमगृहस्तायध्व' यज्ञस्या- भवता तावेतद्यज्ञस्य शिरः प्रत्यवत्ता तददस्तहिवाकीांना बामणे व्याख्यायते यथा तद्य- भास्य शिरः प्रतिदधतुस्तस्मादेष स्तुने पहिप्पवमाने महो गृह्यते स्तुते हि रहिष्पयमानऽभा- गग्छताम् ॥१५॥ तो होचतुः । मुख्यो वाऽआयो यज्ञस्य खो यापव' इह नाविभ पुरस्ताग्रह पर्याहरतामि द्विदेवत्यानिति ताभ्यामेतं पुरस्ताद्यहं पर्यावह रमि द्विदेवत्यस्तिस्मादेप दशमो यहो गृह्यने तृतीय एव वल्कियतेऽय यदश्विनायितीम ह पे घायापृथिवी प्रत्यक्षमा श्विनायिमे हीद; सर्वमाश्नुवात पुष्करखनावित्यग्निरंपास्य पुष्करमादित्योऽमुप्यै ॥१६॥ अथातो ग्रहात्येव । या वो कशा मधुमत्यश्विना सृनृतावती । तया यज्ञ मिमिक्ष- तम् । उपयामगृहीतोऽस्यश्विभ्या खेपते योनिर्माचीभ्यां यात सादयति तं वै मधुमत्या ये बोले, 'हमको भी यश में बुलायो' । देव बोले, 'दम नहीं बुलाते । तुम वो . चिकित्सा करते-करते सब प्रकार मनुष्यों में फिरते रहे हो ॥१॥ वे बोले, 'अरे तुम तो ये-सिर के यज्ञ को करते हो' ! 'बे-सिर का कैरो' । 'हमको बुलायो तब हम बतायेंगे' । 'अच्छा'। उन्होंने उन अश्विनों का थापाहन कर लिया । और उनके लिये इस आश्विन-ग्रह को लिया । यह दोनों यज्ञ के अध्वर्यु हो गये। उन्होंने या को सिर-घाला घना दिया। दिवाकीयों' ब्राह्मण में लिया है कि उन्होंने यश के सिर को किस प्रकार सम्पादित किया । इसलिये बहिषयमान को स्तुति के पश्चात् यह प्रद लिया जाता है । क्योंकि बहिष्पवमान को स्तुति के पश्चात ही वे भाये ये ॥१५॥ वे बोले हग अध्वर्यु है । दमी यश में गुरूप है । हमारे इस पहले ग्रह को द्विदे- वयों के लिये दे दी। उन्होने उस पहले ग्रह को द्विदेवयों को दे दिया । इसलिये यह दमवाँ ग्रह है ओर तोसरा वषटकार होता है । यह अश्विन कौन है, द्यौ और पृथिषी ! पदी दो तो हैं जो सब को प्रश्नुयाता या प्रास करते हैं। यह पुष्कर सज श्रर्थात् पुष्कर की माला वाले हैं। क्योंकि पृथिवी का पुष्कर अमि है और द्यो का सूर्य ॥१६॥ यह अश्विन ग्रह को इस मंत्र से लेता है, 'या वां कशा मधुमत्यश्विना स्मृता- चती। तया यश मिमिक्षतम् ( यजु०७११, ऋ० १॥२२॥३)। 'हे अश्विन, यह जो तुम्हारी मोठी शोर प्रसन्न करने वाली कया या वाणी है उससे यज्ञ को मिलायो। 'उपयागगृहीतोऽस्पश्विम्यां त्वा' (यजु.७११)। 'तुमे श्राश्रय के लिये ग्रहण किया है। दोनों अश्विनों के लिये तुझको' । इस मंत्रांश से उसको रख देता है, 'एष ते योनि- गांधीम्यां स्वा' ( यजु० ७.११ ) । 'यह तेरी योनि है, मधु-पियों के लिये तुझे । 'मधु'

क. ४१५७१६।
सोमयागनिरूपणम्
५६५
गृह्णाति माध्वीभ्यां लेनि सादयति तन्मधुमत्यऽर्चा गृहाति माध्वीभ्यो तेति साद-
यति ॥१७॥
दभ्यङह -वाऽत्राभ्यामाधवर्णः । मधु नाम ब्राह्मणमुवाच नदेनयोः प्रियं धाम
तदेवेनयोरेतेनोपगच्छात तस्मान्मधुमत्यऽ गृहाति माधीभ्या त्येति सादयति ॥१८॥
तानि या एतानि । श्लक्ष्णानि पात्राणि भवन्ति रास्नावमेन्द्रवाययपान तत्तस्य
द्वितीय रूपं तेन तदिवदेवत्यमजकार्य मैत्रावरुणापात्रं तत्तस्य द्वितीय रूप तेन तदद्विदे-
वत्यभौष्ठमाश्विनपा तत्तस्य द्वितीय रूपं तेन तददिदेवत्यमथ यदश्विनाविति मुख्या
पाउ अश्विनावाप्ठमिव वाऽइदं मुखं तस्मादौष्ठ माश्चिन पात्रं भवति ||१६|| बामणाम् ।।५।।
प्रथमोऽध्यायः [२५]॥
शब्द वाली ऋचा के साथ क्यों उठाता है और 'मधु ग्रियों के लिये तुझे, ऐमा यहार
क्यों र देता७॥
दयड अप ने 'मधु माझण' को अश्विनों को बताया था। यह इनका प्रिय धाम
है । उनके इसी प्रिय से वह उनके पास जाला । इसलिये मधु शन्द पाली चा से
उठाता है और 'मधुपियों के लिये तुझको यह कहकर रखता है ॥१८॥
यह पात्र चिकने होते हैं । इन्द्र और यायु के पात्र के बीच में मेखला होती है ।'
यह इसका दूसरा रूप है । इसलिये यह दो देषों का होता है । मित्र-यरुण का पात्र बरी
पी श्राकृति का होता । यह इसका दूसरा रूप है । इसलिये यह दो देवताओं का है।
श्राश्विनी का ग्रह होठ की श्राकृति का होता है । यह उसका दूसरा रूप है इसलिये यह
दा देवताओं का है। यह पात्र अश्विनों का इसलिये होता है कि प्रशियन यश का मुग
(मुख्य) हैं और मुस में होठ होते हैं । इसलिये श्राश्विन मह दोंड की शायशी का होता
है ॥१६॥

शुक्रामधि ग्रहो - अध्याय २-ब्राह्मगा ? चक्षुषी ह याऽअस्य शुकामान्थिनौ । तद्वाऽएष एस शुको य एष तपति तद्यदेष एतत्तपति तेनैव शुकश्चन्द्रमा एन मन्धी ।।१।। तय सस्तमि श्रीणाति । तदन मन्य करोति तनोऽएप मध्येतो ह वाइबासा प्रजानां चतुषी स यद्धैनो नोदियाता न है।ह स्वो चन पाणी निर्जानीयुः ॥२॥ तयोरत्तवान्यतर । आद्योऽन्यतरोऽत्तेन शुक्र श्राद्या मन्थी ॥३॥ तयोरत्तैवान्यतरमनु । प्रायोऽयतरमन्यत्तैन शुक्रमापाद्यो मन्थिनमनुतो याऽअन्य- स्मै गृह्यतेऽभन्यस्मे हूयेते शण्डामर्यापित्यसुररक्षसे ताभ्या गृह्यते देवताभ्या हूयेते तयत्तथा ॥मा यन्त्र व देवा । असुररक्षसान्यपजतिरे तदेतायेव न शेकुरपहन्तु यद्ध स्म देवाः कि च फर्म कुर्वते तद्ध स्म मोहयित्वा क्षिप्रऽएव पुनरपद्रवत. ॥५॥ ते ह देवा ऊचु । उपजानीत यथेमायपहनामहाऽइति ते होचुर्महावेयाभ्या राहाम शुफ और मन्थिन् मह उसकी गाँख है। यह जो तपता है अर्थात् सूर्य यह शुक्र है । चूँकि तपता है इसलिये इसका नाम सूर्य है । चन्द्रमा मन्यी है ।।१।। उरामे सत्त मिलाता है। यह जो मयता है इसलिये इसका नाम म-यी है । यह दोनों सूर्य और चाँद इन प्रजात्रों की आँख है । क्योंकि यदि दोनों उदय न हो तो लोगों को अपने दोनों हाथ भी न देखें ॥२॥ इनमें एक साने वाला है और एक राय । शुक्र खाने वाला है और मन्यी साद्य ॥३॥ एक इनमें से पाने वाले ये अनुकूल है, दूसरा पार के | शुक्र खाने वाले के, मन्धिन पाय के | यह ग्रह एक के लिये लिये जाते है और दूसरे के लिये इनकी श्राहुति दी जाती है । शह और मर्क दो असुर राक्षस है । इनर लिये ग्रह लिये जाते हैं । और देवों के लिये इनकी आहुति दी जाती है । यह इस प्रकार से-||४|| जय देवों ने असुर राक्षसों को मार मगा दिया तो ये इन दोनों को न भगा सके । देवता को कुछ परते, यह दोनों उनग विप्न टालते और फिर झट से भाग जाते |शा तत्र देवों ने कहा 'क्या तुम कोई उपाय कर सकते हो कि इन दोनों को भगा ५६७ - का०४.२ १६-८! सोमयागनिरूपणम् तायभ्यवैष्यतस्तो स्वीकृत्यापहनिष्यामहऽइति तान्या यही जगृह,स्तावभ्योता तो स्वीकृत्या पानत तस्माच्छण्डामम्यिामिति गृह्येते देवताभ्यो हूयेते ॥६॥ अपि होवाच याज्ञवलय । नो स्विदेवताभ्य एय गृहीयामा३ विजितरूपमिव हीद- मिति तदै स तन्मीमा सामेव चक्रे नेत्तु चकार [७|| इमाम हैके शुभस्य पुरोरुच कुर्वन्ति । अय वेनश्चोदयत्पृश्निगर्मा ज्योतिर्जरायू रजसो विमानऽइति तदेतस्य रूप कुर्मो य एप तपतीनि यदाह ज्योतिर्जरायुरिति ।।८।। इमा वेव शुक्रस्य पुरोरुच कुर्यात् । त प्रलथा पूर्वथा विश्वथेममा ज्येष्ठतार्ति बर्हिपदय स्वपिदगित्यत्ता होतमन्वत्ता हि ज्येष्ठत्तस्मादाह ज्येष्ठताति बर्हिपदय स्वक्दिम् प्रतीचीन सृजन दोहसे धुनिमाशु जयन्तमनु यासु वर्धसे । उपयामगृहीतोऽसि शण्डाय खेप ते योनिवीरता पाहीति सादयत्यत्ता ह्येतमन्वचा हि वीरस्तस्मादाहैप ते योनिवरिता सके । वे कहने लगे इन दोनों के लिये दो ग्रह लें । वे इन दोनों को लेने के लिये नायेंगे । हम इनको पाकर मार भगायेंगे। उन दोनों के लिये ग्रह लिये और जब वे आये तो उनको पकड़कर मार भगाया । इसलिये शड और मर्क के लिये ये दो ग्रह लिये जाते हैं और देवताओं के लिय इनकी आहुति दी जाती है ।।६।। याज्ञवल्क्य ने यह भी कहा है कि हम इनको देवतायो के लिये ही क्यों न लें। यह तो जीत का चिह्न है । परन्तु उन्होंने इतनी मीमासा मात्र की है । व्यवहार में इसको कभी नहीं लाये ||७|| कुछ लोग इस ऋचा को शुक्रकी पुरोरुक या स्तुति में लाते है, 'अय वेनश्री दयत् पृश्निगर्भा ज्योतिर्जरायू रजसो विमाने ( यजु० ७।१६ ) । यहाँ 'ज्योतिर्जरायु ' (प्रकाश है जरायु जिसका ) कहा इससे तात्पर्य यह है कि वह इसको तपने पाले सूर्य के समान करता है। परन्तु शुक्र की पुरोएक या स्तुति इस मा से होनी चाहिये, 'त प्रत्नथा पूर्वथा विश्वयेमथा ज्येष्ठताति अहिपदयस्वर्षिदम्' (यजु० ७।१२, ऋ० ५।४४।१ ) 'पुरानी रोति से, पहली रीति से, सब गति से, श्राजस्ल की रीति से बडे, यज्ञधारी, स्वर्ग विद्या के जानने याले यजगान को' । यह शुक्र खाने वाला है । और साने याला ही बड़ा है । इसलिये पहा कि पहे, यजधारी, स्वर्ग विद्या ने जानने वाले को। 'प्रतीचीन हजन दोहसे धुनिमाशु जयन्तमनु यात बर्धसे । उपयामरदीतोऽसि शरडाय प ते योनियरिता पारि' (यजुक ७१२)। 'जो उपस्थित है, बलवान है, शनुश्रौ को जीतने वाला और शीरगामी हैं ऐसे यजमान को त् दूदता है उन यज्ञ क्रियायों में जिनमें तू बढ़ता है । तुझे रक्षा के लिये प्रहण किया गया है । शएट कालिये तुझे । यह तेरो योनि है । वीरता की रक्षा कर। या पदर पर रख देता है । यह खाने वाला है। सागे वाला वीर होता है। इसनिये पहा कि 'यह सेरी योनि रे, तू वीरता की रक्षा र दक्षिण रे रोने म इसकी रसवा है।

ប៉ុង माध्यन्दिनीये शवपथना i. १. २. १.६ १२ पाहीति । दक्षिणार्धे सादयत्येताछ होप दिशमनु सचरति । अथ मन्थिन गृहाति । अयं वेनश्योदयत्पृश्निगर्भा ज्योतिर्जगयू रजसो विमाने । इममपाश संगमे सूर्यस्य शिशु न विपा मतिभीरिहन्ति । उपयामगृहीतोऽास मर्काय स्वति ॥१०॥ त सक्तुभिः श्रीणाति तयत्सतुभिः श्रोणाति वरुणो ह वै सोमस्य राज्ञोऽभी. वाक्षि प्रतिपिपेप तदश्वयत्ततोऽश्वः समभवत्तद्यच्छ्क्यथासमभवत्त मादश्वो नाम तस्याभु प्रास्कन्दत्ततो यवः समभवत्तरमादाहुवरुण्यो यव इति तद्यदेवास्यान चक्षुषोऽमीयत तेने. वैनमेतत्समर्धयति कृत्स्नं करोति तस्मात्सपतुभिः श्रीणाति ॥११॥ स श्रीणाति । मनो न येषु हवनेषु तिग्म विपः शच्या वनुथो द्वन्ता । आय: शर्याभिस्तुविनृम्णोऽअस्या श्रीणीतादिशं गभस्तावेष ते योनिः प्रजाः पाहीति सादयत्यायो खेतमन्वाधा हीमाः प्रजाः विशस्तस्मादाहेप ते योनिः प्रजाः पाहीति ।।१२।। क्योंकि इसी दिशा में सूर्य चलता है ।। अब इस मंत्र से मन्थी को लेता है, 'अयं वेनश्चोदयत् पृश्निगर्मा ज्योतिर्जरायू रजसो विमाने । इममपा संगमे सूर्यस्य शिशुं न विमा मतिभी रिहन्ति । उपयामही तोऽसि मर्काय त्वा' ( यजु० ७१६) । 'यह वेनः (चन्द्र ) पृश्निगर्मा ( द्यौलोक या सूर्य मे सहारे स्थित ) ज्योतिर्जरायु (ज्योति से लिपटा हुना), (विमाने) (अन्तरिक्ष में) (रजसः ) जलों को (चोदयत् ) प्रेरणा करता है। विद्वान् लोग शिशु के समान इसकी सूर्य के बलों के साथ संगम के समय में बुद्धियुक वाणियों से स्तुति करते हैं । रतार्थ लिया गया है। मर्क के लिये तुझको ||१०|| उसमें सत्त मिलाता है। सत्त इसलिये मिलाता है कि वरुण ने सोम राजा की आँख में मारा और वह सूज गई (अश्वयत् ) उसमें से अश्व (घोड़ा ) निकला । चूँकि यह सूजन में से निकला इसलिये इसका 'अश्व' नाम पड़ा । उसका एक आँसू गिय । उसमें से जी उत्पन्न हुये । इसलिये बी (वरुण) वरुण का समझा जाता मा जितना माग उस समय दुख गया था उसी की पूर्वि करता है । उसे चंगा करता है। इसलिये सत्तुओं को मिलाता है ।।११।। यह इस मंत्र से मिलाता है, 'मनो न येषु इवनेषु तिग्म विपः शच्या वनुषो द्रवन्ता । श्रा यः शर्यामिस्तु विनम्पोऽअत्याधीगीतादिशंगामस्ती' ( यजु. ७।१७, १० १६१४३) 'मिन हयनों में विचार के समान तेज तुम दोनों अध्वर्यु कर्म के द्वारा जाते हो। जिस बहुत धन वाले अपने अंगुलियों से हाथ में लिये हुये ( मन्धि ) में सत्च मिलाये है। इस मंत्र से रस देता है, एष ते योनिः प्रजाः पाहि (यजु•७१०)। 'यह तेरी योनि है। प्रभा को पाल' । यह मह खाद्य है। यह प्रजा भी खाप है । इसलिये कहा कि यह योनि है, प्रथा को पास ॥१२॥ । । इस प्रकार आँख का० ४. २. १. १३-१५॥ सोमयागनिरूपणम् ५६६ द्वौ प्रोक्षितौ यूपशकलौ भवतः । दावोक्षितो प्रोक्षितं चैवाध्वर्युरादत्तेऽपोक्षित चैवमेव प्रतिप्रस्थाता प्रोक्षितं चैवादत्तेऽमोक्षितं च शुक्रमेवाध्वर्युरादत्ते मन्थिनं प्रतिम स्थाता ॥१३॥ सोऽध्वर्युः । अमोक्षितेन यूपशकलेनापमाष्टर्य पमृष्टः शण्ड इत्येवमेव प्रतिप्रस्थाता. पसृष्टो मर्क इति तदाददानावेवासुर रक्षसेऽअपहतो देवास्त्वा शुक्रपाः प्रणयन्त्वित्येवाध्व- युनिष्कामति देवास्त्वा मन्थिपाः प्रणयन्त्विति प्रतिप्रस्थाता तदेतो देवताभ्य एवं प्रणयतः ॥१५॥ तो जघनेनाहवनीयमरली संघत्तः । ताऽउत्तरवेदो सादयतो दक्षिणायामेव श्रोणा- वध्वर्युः सादयत्युत्तरायां प्रतिभस्थाताननुसृजन्तावेवानाधृष्टासीति तद्रतोभिरेवैतदुत्तरवेदि- मनापां कुरुतो विपर्येष्यन्ती बाऽएतावप्निं भक्तोऽत्येष्यन्ती तस्माऽएवैतनिहुवाते तथो हैनो विपरियन्तावमिन हिनस्ति ।।१५।। सोऽध्वर्युः पर्येति । सुवीरो वीरान्प्रजनयन्परीहीत्यत्ता होतमन्वत्ता हि वीरस्तस्मादाह यूप के दो टुकड़े प्रोक्षित (जल छिडके ) होते हैं और दो अमोक्षित ( यिना जल छिड़के) । अध्वर्यु एक प्रोक्षित और एक अमोक्षित लेता है । इसी प्रकार प्रविमस्थारा भी एक प्रोक्षित और अप्रोक्षित लेता है । अध्वर्यु शुक्ला को लेता है और प्रतिमस्थाता मन्धि को ॥२३॥ अध्वर्यु और प्रतिप्रस्थाता दोनों राक्षसों को इस प्रकार निकालते हैं कि अभ्ययु अप्रोक्षित यूप शफल से उस ग्रह को मांजता है और कहता है 'अपमृष्टः शंडः । (शंड भगा दिया गया ) और इसी प्रकार प्रतिप्रस्थाता कहता है 'पर्क भगा दिया गया। अध्वर्यु यह कहकर बाहर जाता है, 'देवास्वा शुक्रपाः प्रणयन्तु । 'शुक्र पीने वाले देव तुझे ले जा। प्रतिस्पाता यह कहकर बाहर जावा है, 'देवारत्वा मन्यिपाः प्रणयन्तु । 'मन्यि पीने वाले देव तुझे ले जायें। इस प्रकार यह दोनों देवतायों के निमित्त इवियों को ले जाते हैं ॥१४॥ वे दोनों श्राइननीय के पीछे उत्तर वेदी पर ( दाहिनी हाय की) कुदनी मिलाकर उन महों को रखते हैं । दक्षिण श्रोणी में श्रध्वयु रखता है और उत्तर में प्रविप्रस्याता पिना छोड़े हुये | यह कर, 'अनायाऽसि' ( यजु०७।१७)। 'तू अाक्रमण से सुरदित है । इस प्रकार यह दोनों वेदो को राक्षसों से सुरक्षित करते हैं । यह अग्नि की परिक्रमा करने वाले हैं। इसलिये इनको प्रसन्न करता है । इस प्रकार जब वे परिक्रमा करते हैं तो अग्नि इनकी नहीं सताती ॥५॥ अपयुइस मंत्र से परिक्रमा करता है, 'सुचीरो वीरान् अजनयन् (यशु० ७.१३)। 'धीर धीरों को उत्पन्न करता हुभा' यह इवि साने याले को स्थानी है और साने पाला वीर है। इसलिये कहा कि वीरों को उत्पन्न करता हुमा। 'परीमि रापसोपेण पत्रमानम्' કર माध्यन्दिनोये शतपथब्राह्मणे का० ४.२.१.१६-१८। सुवीरो वीरान्प्रजनयन्दरीहीत्यभि रायस्पापेण यजमानमिति तयजमानायाशिषमाशास्ते यदाहामि रायस्पोपेण यजमानमिति ।।१६।। अथ प्रतिप्रस्थाता पर्यति । सुप्रजाः प्रजाः प्रजनयन्परीहीत्यायो होतमन्याचा हीमाः प्रजा विशस्तस्मादाह सुप्रजा. प्रजाः प्रजनयन्परीही त्यांभ रायस्पोपेण यजमानमिति तद्यज- मानायाशिषमाशास्ते यदाहामि रायस्पापेण यजमानमिति ॥१०॥ तावपिधाय निष्कामतः । तिर एवैनायेतत्कुरुतस्तस्मादिमी सूर्याचन्द्रमसौ प्राची यन्ती न कश्चन पश्यति तो पुरस्तात्परीत्यापोर्तुतः पुरस्तात्तिष्ठन्तो जुहत श्रापिरेचैनावत- रकुरुतस्तस्मादिमौ सूर्याचन्द्रमसौ प्रत्यञ्चो यन्तो सर्व एम पश्यति तस्मात्परातः सिच्यमानं न कश्चन पश्यति तदु पश्चात्प्रजायमान सर्व एव पश्यति ।।१८।। तो जघनेन यूपमरत्नी सधत्तः । यद्यग्निर्नोसाधेत याऽअग्निरुवाघेताप्ययेणैव यूपमरनी सदध्याताय सजग्मानो दिया पृथिव्या शुकः शुकशोचिषेत्येवाभ्ययुः संजग्मानो दिवा पृथिया मन्थी मन्थिशोचिोति प्रतिप्रस्थाता चक्षुषोरेवैतेऽभारगणे कुरुतश्वनुषीऽए- यजु० ७१३) । 'यजमान को धन से युक्त कर' । यह जो कहा कि यजमान को धन से युक्त कर, इससे यजमान को आशीर्वाद देता है ॥१६।। प्रतिप्रस्थाता इस मन से परिक्रमा करता है, 'सुप्रजा प्रजा. प्रजनयन्' ( यजु ७।१८)। 'अच्छी प्रजा पाले, प्रजानों को उत्पन्न करते हुये । यह हवि साद्य का स्थानी है, और ये प्रजा के लोग खाद्य है । इसलिये कहा कि प्रज्ञा को उत्पन्न करते हुये । परीमि रायस्पोषेण यजमानम्' ( यजु० ७१८)। 'यजमान को धन । से युक्त फर' । यह जो कहा कि यजमान को धन से युक्त कर' इससे यजमान को आशीर्वाद देता है ।।१७।। वे दोनों ग्रहों को (हाथ से ) ढककर ले जाते है । वह इनको छिपा लेता है । इसीलिये जब सूर्य और चन्द्र आगे की ओर चले जाते हैं तो छिप जाते हैं । (यूप के ) सामने जाकर वे (प्रहों को ) खोल देते हैं और सम्मुस खड़े होकर आहुति देते हैं । इससे घह उनको 'दृष्ट' बनाते हैं इसीलिये जब सूर्य और चन्द्र पीछे लौटते हैं तो उसको सब कोई देखता है । इसीलिये गम वीर्य सींचा जाता है तो कोई नहीं देखता जब परन्तु जब उत्पत्ति होती है तो सब देखते हैं ॥१८॥ वे यूप के पीछे अपनी कुहनियाँ रखते हैं कि यहीं याग भड़क न उठे। लेकिन अगर श्राग भड़क उठे तो यूप रे सामने कुहनी कर लें । अध्वर्यु इस मत्र से, 'सजग्मानो दिवा पृषिच्या शुक शुभशोनिया' (यजु०७।१३) । 'शुक्र प्रकाशस्वरूप छौ और पृथिवी के साथ सयुक्त होकर' । और प्रतिप्रस्थाता इस मत्र से, 'सजगमानो दिया पृथिव्या मन्धी मन्धिशोचिषा' ( यजु• ७।१८)। 'मन्थी मन्थी के समान दीप्ति वाले धो और पृथिवी के साय रयुक्त होकर' । इस प्रकार यह इन ग्रहों को ऑषों के टहरने का स्थान बनाते हैं। इनकी श्रॉसों समान पास-पास जोड़कर रखते हैं । इसीलिये प्रॉसें पास-पास इडियों का०४.२.१.१६-२४॥ सोमयागनिरूपणम् ५७१ वैतत्संघत्तातस्मादिमे ऽअमितोऽस्थिनी चनुपी सहिते ॥१६|| सोऽध्वयु: । अप्रोक्षितं यूपशकलं निरस्यति निरस्तः शरड इत्येवमेव प्रतिप्र. स्थाता निरस्तो मर्क इति तत्पुराहुतिभ्योऽमुररक्षसे अपहतः ॥२०॥ अथाध्यणु: । प्रोक्षितं यूपशकन्नमाहवनीये प्रात्यति शुकस्याधिष्ठानमसीत्येवमेय प्रतिप्रस्थाता मन्थिनोऽधिष्ठानममीति चपोरेपैते समिधौ चक्षुपीऽएवैतत्समिन्दे तस्मा- दिमे समिद्धे चक्षुषी ॥२१॥ तत्र जपति । अच्छिन्नस्य ते देव सोम पुनीर्यस्य रायस्पोपस्य ददितारः स्यामेत्या- शीरपैतम्य कर्मण अाशिषमतदाशास्ते ।।२२।। अथापाव्याह । प्रातः प्रातः सरस्य शुकवतो मधुश्चुत इन्द्राय सोमान्प्रस्थितान्प्रे. ग्येति घपटकृते ऽवजुहोति तदनु प्रतिप्तस्थान जदनु चमसाध्वर्यरः ॥२३॥ तो वे पुरस्तात्तिष्ठनी जुहुतः । चनुपी वाऽएतौ तत्पुरस्तादेवैतच्चतुषी घरास्त- स्मादिमे पुरस्ताच्चनुपी ॥२४॥ अभितो यूपं तिष्ठन्ती जुहुतः । यथा वै नासिके यूपस्तस्मादिमेऽअभितो नासिका द्वारा मिली होती है|१EL अपर्यु अप्रोक्षित यूप-शकत को यह कहकर फेंक देता है, 'निरस्तः शएडा (यजु० ७११३) । 'शएड भगा दिया गया । प्रतिप्रस्थाता यह कहफर फेकता है, 'निरस्तो मर्कः ( यजु• ७११८), 'मर्क भगा दिया गया । इस प्रकार आहुतियों के पहले इन दोनों राक्षसों को भगा देते हैं ॥२०॥ श्रधषु प्रोक्षित यूप-शक्ल को यह कहार ग्राहयनीय अग्नि में छोड़ता है, 'शुक- स्याधिष्ठानममि ( यजु • ७११३)। 'व, शुभ का अधिष्ठान है। इसी प्रकार प्रतिप्रस्थाता यह कहकर 'मनियनोऽधिष्ठानममि ( यजु० ७१८)। मन्थि का अधिष्ठान है। यह दोनों आँगों को प्रकाश देने वाले हैं । इनरो वह ाँसों को प्रकाश देता है । इसीलिये भागों में प्रकाश ॥२१॥ अब जाप करता है, 'अच्छिन्नस्य ते देव सोम सुवीर्यस्य रापापोपाय दवितारस स्याम' (यगु० ७१४)। 'हे सोम देव, तेरे न नष्ट होने वाले, वीर्यवान् धन पे हम दाता छो' 1 इस फर्म का यह याशीर्वाद है । इस धाशीपाद को देता है ॥२२॥ औरट पदार कहता है-'प्रात: सबन के चमकीले, मीठे सोमों को इन्द्र के लिये प्रेरित करो' । पपटकार होने पर प्रधयु पाहुति देता है। उसके पीछे चमसाय ॥२॥ यह भागे रा होकर माहुति देते हैं । यह दोनों श्रादुनियाँ यश की या। इस प्रकार आँखों को श्रागे राता है। इसीलिये तो श्राप भागे होती है l 4: यूप के दोनों ओर समोर पाहुति देते है । यूर नासिका के समान है।

५७२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां. ४.२. १, २५ २८ । चक्षुषी ॥२५॥ तो वै वषट्कृती सन्तौ मन्त्रेण येते । एतेनो हैतो तदुदनुपाते यदेनी सर्व सवनमनुहूयते यद्देवैतो सच सवनमनुहूयतऽस्तो वै प्रजापते. प्रत्यक्षतमा चतुपी होती सत्य वै चन्नुः सत्यछ हि प्रजापतिस्तस्मादेनौ सर्वच सवनमनुहूयते ।।२।। स जुहोति । सा प्रथमा संस्कृतिविश्ववारा स प्रथमो वरुणो मित्रोऽअग्निः । स प्रथमो बृहस्पतिश्चिकित्सास्तस्माऽइन्द्राय सुतमाजुहोत स्वाहेति ॥२५॥ स यज्जुहोति सा प्रथमा स प्रथम इति शश्वद्ध वै रेतसः सिक्तस्य चक्षुपीऽपय प्रथमे सम्भवतस्तस्माज्जुहोति सा प्रथमा स प्रथम इति ।।८।। अथ सम्प्रेष्यति । जैतु हातुश्चमस प्रबक्षण प्राद्गातणा प्र यजमानस्य प्रयन्तु सदस्यानाश होत्राणां चमसाध्वर्यव उपावर्तवण शुक्रत्याभ्युचयध्वमिति सम्प्रेष एवष पर्येत्य प्रतिप्रस्थाताध्वर्या पात्रे सप्रसवमवमयत एवेतदाध बलि हारयति तमभ युदातृचमसे ऽवनयति भक्षाय वषट्कर्तुर्हि मक्ष. प्राणो ने वाट्कारः सोऽरमादेतद्वपटकु- नासिका के दोनों ओर आँखें होती हैं ||२५|| वटवार कहकर के यह दोनों आहुतियाँ मत्र पढकर दी जाती है । इनमें यह विशे- पता है कि इनके पश्चात् पूरे सबन की श्राहुतियां दी जाती हैं । इनर पीछे पूरे सवन मी पाहुतियाँ इसलिये दी जाती है कि यह अाहुतियाँ प्रजापति की प्रगदवम आँखें हैं। सत्य चतु है, सत्य प्रजापति है । इसलिये इनके पीछे पूरे सवन की बाहुतियाँ दी जाती है।॥२६॥ वह इस मत्र से प्राहुति देता है, 'सा प्रथमा संस्कृतिविश्ववारा स प्रयगो वरुणो मित्रोऽसमि । स प्रथमो बृहस्पतिश्चिकित्वाँस्तस्माऽइद्राय सुतमारा स्याहा' (यजु: ७।१४,१५)। सब ये ग्रहण करने योग्य यह पहली संस्कृति है । यह पहला वगए, मित्र और अग्नि है । वह पहला चेवनावा बृहस्पति है । उस इन्द्र के लिये निचौड़े हुये सोम की पाहुति दो' ॥७॥ 'सा प्रथमा, स प्रथम' यह कहकर वह जो आहुति देता है यह गदा सींचे हुये वीर्य दे समान है। घाँखें पहले होती है इसलिये वह 'स प्रथमा, म प्रथम एसा कहकर आहुति देता है ॥२८॥ अब वह अादेश देता है, 'दोता का चमसा यावे, ब्राह्मण का, उद्गाता का, यन मान फा, रादरयों के, होताओं के, अध्वर्युओं के | इन चमों को शुद्ध सोम रस से मरो' । यह सब मिला जुला श्रादेश है। प्रतिपरयाता धूस कर अध्ययुओं के पात्र में यचा कुचा सोम डाल देता है। मानो खाने वाले के लिये खाद्य पदार्य में से बलि दिलवाता है। अवयु उसको रोता के चमसे में डाल देता है पीने के लिये । वषटकार पदने वाले फा यह मध्य है । षषटकार प्राण है । यह प्राय बार करने के समय निकल सा गया । प्राण

०४.२.१.२६-३३ ।
सोमयानरूपणम्
र्वतः पराडिबाभूत्वाणो वै भक्षस्तत्प्राणं पुनरात्मन्यत्ते ।।२६।।
अथ यदेते प्रतीची पाने न हरन्ति । हरन्त्यन्यान्महाश्चर्पी होते सऽस्रयमेव
होतृचमसेऽवनयति ॥३०॥
अथ होत्राणां चमसानभ्युषयन्ति । हुतोच्छिष्टा बाउरते सशस्त्रया भवन्ति नालमा-
हुल्यै तानेवैतत्पुनराम्याय "न्ति तथालमाहुत्यै भवन्ति नरमादोत्राणां चमसानभ्युक्षय-
नि ||३१॥
अथ होत्राः संयाजयन्ति । होत्रा ह वै युक्ता देवेभ्यो यज्ञ वहन्ति ता एवैतत्सं-
तर्पयन्ति तृताः प्रीता देवेभ्यो यज्ञवहानिति तस्माद्धोत्राः संयाजयन्ति ॥३२॥
स प्रथमायां वा होत्रायां । इष्टायामुत्तमायाँ वानुपन्धयते तृम्पन्तु होत्रा मप्वो याः
स्विटामाः सुभीता सुहता यत्स्वाहेति होत्राणामेवैषा तृतिरथेत्य प्रत्यङ्डाविशत्यमाडग्नी-
दित्यग्नीद्धधन यजतामुत्त
संयजति तस्मादाहायाडग्नीदिति ॥३३।। बामणम् ॥६
[२.१.] || प्रथमः प्रपाठकः || कण्डिकासंख्या १३६।।।।
भक्ष है । अर्थात् प्राण को पिर उसमें धारण करता है ॥२६॥
इन पात्रों को वह पीछे क्यों नहीं ले जाते और दूसरे ग्रहों को क्यों पीछे ले जाने
है । इसलिये कि यह दोनों आँखें है । यह बचे कुचे को होता के चमसे में डाल देता
है॥३०॥
श्रम होताओं के चमों को मरते हैं । यह मचे कुचे भाग जो श्राहुतियों के अय-
शिष्ट हैं आहुतियों के लिये काफी नहीं हैं । इन पर देता है तो यह पाहुतियों के लिये
काफी हो जाते हैं इसलिये यह होतानों के चमों को भर देता है ॥३१॥
श्रय होता लोग मिलकर ही देवों के लिये यश को ले जाते हैं । इन सब को यह
एक साप संतुष्ट करता है कि तृप्त होकर वे देवों के लिये यश को ले जायें। इसलिये होता
लोग
एक साय श्रादुनि देते है ॥३२॥
पहले या पिछले होता की ग्राहुति हो चुकने पर उनसे वह रहा है, 'नृम्पन्तु होना
मध्वो पाः विष्टा याः सुप्रीता. सुहुप्ता यत्स्गहा' । 'मीठे सोम को पीने वाले, भलीमाति
प्रसन्न होने वाले होता लोग सन्तुष्ट हो' । यह होताओं को संतुष्टि है । अब यह प्राता है
और पश्चिमाभिमुख बैठ जाता है । 'पाडगीत ( गजु० ७५)। 'असीम ने श्राहुति दी।
अभी सबसे पीछे श्राहुति देता है । इसलिये कहा, 'याड् अमीन्' अर्थात् अनीध्र ने
भाहुति दी ॥३॥

माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे का०४, २.२, १.५। प्राग्रयणग्रह: अध्याय ?--ब्राह्मण ? आत्माहवाऽमस्याग्रयणः । सोऽस्यैप सर्वमेव सर्व अयमात्मा तस्मादनया गृहा- त्यस्यै हि स्थाली मति स्याल्या ह्येनं गृह्णाति सर्व वाऽइयशसर्वमेप ग्रहस्तस्मादनया- गृह्णाति ॥१॥ पूर्ण गृह्णाति । सर्व चे पूर्ण सर्वमेप महस्तस्मात्पूर्ण गृहाति ।।२।। विश्वेभ्यो देवेभ्यो गृह्णाति ! सर्व वै विशे देवाः समे। ग्रहस्तस्मादिश्येभ्यो देवेभ्यो गृह्णाति ॥३॥ सर्वेषु सपनेषु गृह्णाति । सर्व वै सवनानि सर्वमेप ग्रहस्तस्मात्सर्वेषु सपनेषु गृह्णाति ॥४॥ स यदि राजोपदस्येत् । तमत एव तन्वीरगतः प्रभावयेयुरात्मा वाऽआगयण श्रा- स्मनो वाऽइमानि सरियङ्गानि प्रभवन्त्येतस्मादन्ततो हारियोजनं ग्रहं गृहाति तदात्मन्ये- वास्या प्रतिष्ठायामन्ततो यज्ञः प्रतितिष्ठति ।।५।। अथ यस्मादामयणो नाम | यां वाऽअमूं यावाणमाददानो वानं यच्छत्यत्र यै साने- अाग्नयण मह इसका प्रारमा है । इस प्रकार यह उसका सर्वस्व है । प्रात्मा सर्वस्व होता है । इसलिये वह इस (पृथ्वी) के द्वारा लेता है । स्थाली इसी (मिट्टी) की होती है । स्थाली में ही इस अाहुति को निकालता है । यह पृथ्वी सब कुछ है । इसलिये यह ग्रह सब कुछ है । इसलिये वह इसको इस पृथ्वी के द्वारा लेता है ॥१॥ वह इसको पूरा भर कर लेता है । पूर्ण का अर्थ है सच । यह ग्रह 'सन्' है । इसलिये पूरा भरता है ॥२॥ विश्वेदेवों के लिये लेता है। 'विश्वेदेवा' सब हैं । यह ग्रह भी सब है । इसलिये सब देवों के लिये महण करता है ||३|| सव सबनों में लेता है। सवन 'सब' है। यह ग्रह भी 'सम' है। इसलिये सर सपनों में लेता है ॥४॥ यदि सोम राजा नुरु जाये, तो उसे इसी ग्रह में से भर देते हैं । इसी में से निका- लते हैं । यह श्रामायण ग्रह अात्मा (शरीर) है । नात्मा (शरीर) से ही यह सब अंग निकलते हैं । इसलिये अन्त में हारियोजन ग्रह को लेते हैं। इस प्रकार अन्त में यज्ञ इसी प्रतिष्ठा में प्रतिष्ठित हो जाता है || इसका श्रामयण नाम यो पड़ा। यह जो पत्थर (सोम निचोड़ने का) को लेते का०४.२२.६६) सोमयागनिरूपणम् ज्वदत्तद्यत्सात्रानेऽवदचरमादाग्रयणो नाम ॥ रक्षोम्यो वै ता भीपा वाचमयच्छन् । षड्याऽअतः प्राचो महान्ग्रहात्यथेष सप्तमः पड़वाउनयतवः संवत्सरस्य सर्व वे संवत्सरः ॥ तां देवाः । सर्वस्मिन्विजितेऽभयेऽनाष्ट्रेऽत्राग्रे वाचमवदेस्तथोऽएवंष एका सर्व. स्मिन्निजितेऽभयेऽनाष्ट्रे ऽनाने वाचं वदति ।।८।। अथातो गृहात्येव । ये देवासो दिव्येकादश स्थ पृथिव्यामध्येकादश स्थ । अप्सु- क्षितो महिनैकादश स्थ ते देवासो यजमिमं जुपनम् । उपयाम गृहीतोऽस्याग्रयणोऽसि स्वामयण इति वाचमेवैतदयातयाम्नी करोति तस्मादनया समान सद्विपर्यासं पदत्यना- मितायै जामि ह कुर्याधदाग्रयणोऽस्याययणोऽसीति गृहीयात्तस्मादाहाययणोऽसि स्वायपण इति 10 पाहि यहं पाहि यज्ञपतिमिति । वानमेवैतदुत्सष्टामाह गोपाय यज्ञमिति पाहि यज्ञपतिमिति वाचमेवैतदुत्सृष्टामाह गोपाय यजमानमिति यजमानो हि यज्ञपतिर्विष्णुस्त्वा- गिन्द्रियेण पातु विष्णु त्वं पाहीति वाचमेवैतदुत्सृष्टामाह यज्ञो वै विष्णुर्यज्ञस्त्वां वीर्येण समय मौन धारण किया था इसके बाद भी मुँह खोला गया । श्रीर चूँकि सबसे धागे वचन बोला इसलिये अाग्नयण नाम हुआ ॥६॥ राक्षसों के डर से मौन साधन दिया था | इसके पहले वह छः ग्रह लेता है । यह सातवाँ है। वर्ष मे छः ऋतुयें होती है । वर्ष सब है ।।७।। सब के जीतने और भयरहित तथा हानिरहित होने पर पहले देवों ने वाणी बोली थी। यह भी सर के जीवन पर और भयरहित तथा हानि रहित होने पर वाणी को बोलता है। इसको वह इस मन से ग्रहण करता है, ये देवासो दिव्येकादश स्य पृथिव्यामध्येका- दशस्थ । अप्मुक्षितो महिनैकादश स्य ते देवासो यामिम जुपवम् । उपयामगृहीतोऽस्याग- गणोऽसि स्वामयणः ( यजु० ७.१६,२०, १० १११३६/११ ) । 'जो श्राप देव लोग, घो- लोक में ११ है, पृथिवी में ११ और जलों में (अन्तरिक्ष में ) प्रभारा युक्त ११ है । यह संतीसौं देव मेरे यश को ग्रहण करें । त् रक्षा के लिये लिया गया है तो श्राग्रयण है । अच्छा प्रामयण है। इस प्रकार वाणी जोरदार कर देता है कि एकार्थ होते हुये भी बुछ भेद कर देता है। यदि 'याग्रयणोऽसि 'ग्रामयणोऽगि दो बार कहेगा तो एक ही बाद को दुहराने का दोष श्रा जायगा इसलिये पहले 'ग्रामयणोऽस्मि कहता है फिर 'स्वामय- होऽसि ॥ 'पाहि यश पाहि यज्ञपतिम् ( यजु० ७२०) । अर्थात् यज्ञ की रक्षा पर, यशपति की रक्षा कर । यशपति से यजमान का तात्पर्य है । क्योंकि यजमान ही यशति है । विपास्त्या. मिन्द्रिपेण पातु विष्णु त्य पाहि' (यहु- ७२०) । विष्णु नाम है यह का' । अर्थात् पर माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे को०४, २. २. १०-१३ गोपायत्तिति विष्णुं त्वं पाहीति वाचमयेतदुत्सृमाह यचं तं गोपायेत्यभि सवनानि पाहीत तदेतं प्रहमाह सर्वाणि वेप सपनानि प्रति ॥१०॥ अब दशापवित्रमुपगृह्य हिकरोति । सा हैपा बागनुद्यमाना तताम तस्यां देवा चाचि तान्ताया७, हिसारेणेव प्राणमदः प्राणो ने हिकारः प्राणो हि वै हिङ्कारस्तरमादपि गृह्य नासिके न हिकर्तु शक्नोति सेवेन प्राणेन समाजहीत यदा वे तान्तः प्राण लभ- तेऽथ स सजिहीते तथोऽएवेष एतहाचि तान्तायाथं हिङ्कारेणैव प्राणं दधाति सतेन प्राणेन संजिहीते त्रिकृत्वो हिङ्करोति त्रिवृद्धि यज्ञः ॥११॥ अथाह सोमः पयतऽइति । सयामेवा मीपासुररक्षसेभ्यो न निरघुवस्तामेवैत- सर्पस्मिन्विजितेऽभयेऽनाष्ट्रेऽत्र निराह तामाविष्फरोति तस्मादाह सोमः पवतः इति ।।१२।। अस्मै ब्रह्मणेऽत्मे क्षत्रायेति । तशक्षणे च क्षत्राय चाहास्मै सुन्वते यजमानाय पवतऽइति तयजमानायाह ॥१३॥ तदाहुः । एतावदेषोक्त्वा सादयेदेतावद्वाऽइदथे सर्व यावग्रह्म क्षत्रं विडिन्द्राग्नी अपनी शक्ति द्वारा तेरी रक्षा करे । तू यश की रक्षा कर । 'अभि सवनानि पाहि' ( यजु० ७।२०)। इससे तात्पर्य ग्रह का है क्योंकि यह (अामयण ग्रह ) सभी सपनों में भावा है॥१०॥ (ग्रह को) छन्ने में लपेट कर हिवार बोलता है । यह वाणी विना श्राश्रय के थक गाई भी । देयों ने उस थकी हुई वाणी में हिंकार के द्वारा प्राण स्थापित किये । प्राण हिंकार { प्राण ही हिंकार है । इसीलिये तो नाक बन्द करके हिकार नहीं बोल सके | यह इस प्राण के द्वारा फिर ताजा हो गई। जब थका आदमी प्राण को पाता है तो प्राण के कारण ताजा हो जाता है। इसी प्रकार यह उस वाणी में हिकार से प्राण को धारण कराता है। वह उस प्राण के द्वारा ताला होती है । हिंकार तीन बार करता है क्योंकि यश त्रिवृत् (तीन लड़ी वाला) है ॥११॥ यत्र कहता 'सोमः पवते' ( यजु० २१) । 'सोम पवित्र करता है' । असुर राक्षमों से डरकर उन्होंने अब तक यह वाणी न बोली थी। जब सबको जीत लिया और भय रहित तथा हानि-रहित हो गये तब इस पाणी को स्पष्ट किया और कहा । इसलिये कहता है कि 'सोम पवित्र करता है। ॥१२॥ 'यस्मै वृक्षणे अस्मै क्षत्राय' ( यजु०७।२१)। 'इस ब्राह्मण के लिये, इस हनिय के लिये। क्योंकि प्राझण और क्षत्रिय के लिये यह यज्ञ किया गया। 'यजमानाय पवते ( यजु० ७।२१)। 'यजमान के लिये पवित्र करता है। यह यजमान के लिये फहा ।।१३॥ इस पर कुछ लोग कहते है कि इतना ही कहकर मह को रख दे, जितना बाहरण

।
,
क०४.२.२.१४-१६ । सोमयागनिरूपणम्
५७७
काइदछ सर्व तस्मादेतावदेवोक्त्वा सादयेदिति ॥१४॥
तदु यादेव भूयः । इपऽउर्ज पपतऽइति वृष्टये लदाह यदाहेषऽइत्यूर्जऽइति यो
वृष्टादूर्गसो जायते तस्मै तदाहाभय श्रोपधीम्यः पवतऽइति तद्भ्यश्लोपधिभ्यश्चाह द्यावा
पृथिवी- पयतऽ इति तदाभ्यां द्यावापृथिवीभ्यामाह ययोरिदय सर्वमधि सुभूताय परतs
इति सा वे पक्तऽइत्येवेतदाह ||१५||
तर हैकऽ आहुः । ब्रह्मवर्चसाय पवतऽ इति तदु तथा नव यायवाउ पाहास्मै
ब्रह्मणऽइति तदेव ब्रह्मवर्चसायाह विश्वेभ्यस्त्वा देपेभ्य एप ते योनिर्विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इति
सादयति विश्वेभ्यो ह्येवं देवेभ्यो गृह्णाति तं वै मध्ये सादयत्यात्मा ह्यस्यैप मध्यऽइव
ह्ययमात्मा दक्षिणोक्थ्यस्थाली भवत्युत्तरादित्यस्थाली ।।१६॥ मायणम् ॥ ?
[२.२] ।।।
क्षत्रिय और वैश्य है वह सब इतना ही तो है । इन्द्र और श्रमि यह सब है । इसलिये
इतना ही कहकर रस दे॥१४॥
परन्तु इतना और कहना चाहिये 'इपऽऊर्जे पवते'। 'ह' पहा दृष्टि के लिये ।
'जज' कहा रस के लिये क्योंकि वृष्टि से रस उत्सन्न होता है। नद्यः श्रीपपीभ्यः पवते'
(यजु० २१)। यह जलों और ओपषियों के लिये कहा 'यावापृथिवीम्यां पवते'
(यजु०७२१ 'यह यौ नीर पृथिवी के लिये कहा जिसके पाश्रित सभी है। 'सुभूताय
पवते' ( यजु०७।२१) । अर्थात् 'साधु या भलाई के लिये' ॥१५॥
कुछ कहते है कि 'ब्रह्मवर्चसाय पवते' परन्तु ऐसा न कहना चाहिये । क्योंकि ऊपर
'अस्मै ब्रह्मणे' कहा जा चुका है। इसका अर्थ 'ब्रह्मवर्चस्' है । 'विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यऽएप ते
योनिर्विश्वेभ्यस्त्या देवेभ्यः (यजु० ७१२१)। 'तुझको विश्वेदेवों के लिये । यह तेरी योनि
है । तुझको विश्वे देवों के लिये' । उस ग्रह को रख देता है कि इसको विश्वे देवों के लिये
मरा था । उसो मध्य मे रखता है, क्योंकि यह इसका श्रात्मा है। श्रात्मा मध्य में
है। दाहिनी ओर उक्प्य थाली को रसते हैं, बाई और श्रादित्य थाली को ॥१६॥

भाध्यन्दिनीये शतपयनाक्षणे 41०.४.२.३.१-४ उक्थ्यग्रहः अध्याय २-ब्राह्मा३ श्रय हवाऽ अस्यैपोऽनिरुक्त श्रात्मा यदुवश्यः। सोऽस्प बात्मैवात्मा ह्यय- मनिरतः प्राणः सोऽस्येप आयुरेव तस्मादनया गृहात्यस्य हि स्थाली भवति स्थाल्या- ह्येन गृह्णात्यजराहीयगमृताजर ह्यमृतमायुस्तस्मादनया गृह्णाति ॥१॥ त पै पूर्ण गृह्णाति । सर्व पै तापूर्ण सर्व तद्यदायुरतस्मात्यूर्ण गृह्णाति ।।२।। शतम् ॥२४००॥ तस्यासायेर ध्रुन आगुः । आत्मैपास्यतेन सहितः पीणि संततानि तद्वाऽभय. हीत एवैतस्मादन्छावाकायोत्तमो ग्रहो भाति ।।३।। अथ राजानमुपावहरति । तृतीय वसतीपरीणामवनयति तत्पर्व समैति प्रथममहोत्त- रस्य सवनस्य करोत्युत्तम पूर्वस्य स यदुतरस्य सवनस्य तपूर्व करोति यत्पूर्वस्य तदुत्तम तद्पतिषजति तस्मादिमानि परिण व्यतिपक्तानीदमित्थमतिहानमिदमित्यम् ॥४॥ यह जो उपध्य ग्रह है यह इसका अनिरुक्त ( अस्पष्ट ) श्रात्मा है । यह उसका थामा है । यह इसका जो अनिरुक्त प्राण है वह इसका आत्मा है । यह इसकी श्रायु है। इसलिये वह इसको इस (पृथिवी ) के द्वारा ग्रहण करता है। इसी की थाली होती है (अर्थात् थाली मिट्टी को ही तो बनती है ) और थाली में हो इसको निकालता है । यह पृथ्या अजर अमर है । अजर अमर हो ग्रायु है। इसलिये इस पृथ्वी के द्वारा इसको ग्रहण करता ॥१॥ उसको पूरा-पूरा भरता है । यह जो आयु है वह 'सब' है । इसलिये पूरा-पूरा भरता है ॥२॥ ध्रुव मह उसकी आयु है । इसी से उसका अात्मा सुगठित रहता है । पर्व अर्थात् मोड़ इसी पे द्वारा सपरित रहते हैं। अभी अच्छा साफ (भूविज विशेष) के लिये पिछला अाह मरा नहीं जा चुका ॥३॥ तभी सोम राना को (गाड़ी से ) उतारता है और वसतीरीयों का तीसरा भाग (माधवनीय स्थाली में ) छोड़ता है, इस प्रकार पर्व जुड़ता है अर्थात् इस उनथ्य मह को पिछले भवन का पहला और पहले मान का पिछला ग्रह बना देता है ( इस प्रकार दोनों मवन जुड़ गगे ), जो पिछले सक्न का है उसे पहले करता है। जो पहले का है उसे पीछे । इस प्रकार यह एक का दूसरे में जोड मिला देता है इसीलिये तो शरीर के जोड़ एक दूसरे में मिले हुये हैं (पतिय तानि---interlocked ), यह इस प्रकार, यह इस प्रकार (हाथ पेशारे से मतापर) 0 ।

५७६ कां०४,२,३,५-८। सोमयागनिरूपणम् एवमेव माध्यन्दिने सक्ने । अगृहीत एवैतस्मादच्छावाकायोत्तमो ग्रहो भवत्यथ तृतीयं वसतीवरीणामवनयति तत्पर्व समैति प्रथममहोत्रस्य सवनस्य करोत्युत्तमं पूर्वस्य स यदुत्तरस्य सवनस्य तत्पूर्व करोति यत्पूर्वस्य तदुत्तम तद्यतिपजति तस्मादिमानि पर्वाणि व्यतिपक्कानीदमित्थगतिहानमिदमित्य तघदस्यैतेनाला राय हितस्तेनास्येष आयुः॥५॥ सैपा कामदुधैवेन्द्र स्योद्धारः । प्रिभ्य एनं प्रातःसयन ऽउथेभ्यो विगृह्णाति त्रिभ्यो माध्यन्दिने सक्ने तत्वकृतः पड्वाऽऋनपतयो वाऽइमान्स कामान्पच येतेनो हैपा कामदुधैवेन्द्रस्योद्धारः ६ तं वाऽअपुरोरुक गृह्णाति । उक्थप हि पुरोरुगृन्धि पुरोरुगृष्ट्युयथ७ साम ग्रहोऽथ यदन्यन्नपति तद्यजुस्ता हेता अभ्यर्धएयाग्रऽग्भ्य आसुरभ्यधों यजुभ्योऽन्यर्ध. सामभ्यः [[७॥ ते देवा अव वन् । हन्तमा यजुःषु दधाम तय बहुलतरेव विद्या भविष्यतीति ता यजुःप्यदधुरतत एषा बहुलतरेव विद्याभवत् |८|| तं यदपुरोरुक्कं गृहाति । उक्थयहि पुरोरुगृग्धि पुरोरुगृघ्युक्थ स यदेवैनमुक्थे- इसी प्रकार दोपहर के सवन में, चूँकि अभी इसमे से अच्छावाक के लिये पिछला प्रद भरा नहीं जाता । इसलिये वसतीवरीओं का तीसरा भाग ( अाधवनीय में ) छोड़ता है। इस प्रकार जोड़ मिल जाता है । पहले को वह पिछले सवन का बनाता है और पिछले को पहले सबन का । जो पिछले सबन का है उसे पहले करता है जो पहले का है उसे पीछे । इस प्रकार दोनों को मिला देता है। इसीलिये यह शरीर के जोड़ भी मिले हुये हैं । यह इस प्रकार और यह इस प्रकार ( हाथ के इशारे से बता कर ) । चूंकि इस ग्रह से उसका यात्मा सुटित है इसलिये यह इस की आयु है ।।५।। यह (उक्थ्य ग्रह ) इन्द्र का विशेष भाग या कामधेनु है । प्रातः सवन में तीन उपयों के लिये (विशेष मत्रों के लिये ) इसके तीन भाग करता है। दोपहर के सवन में तीन को। यह छः हुये । छः हो ऋतुयें हैं। यह ऋतुये ही पृथ्वी पर सब कामनाओं को पकाती है । इसलिये यह कामधेनु या इन्द्र का विशेष भाग है ॥६॥ इसको पुरोरुक के बिना ही लेता है । उनथ्य पुगेकक है । पुगेषक ऋक् है । उस्म्य । साम मह है । यह जो अपा जाता है यह यजुः है । यह पुरीक्षक ऋचार्य पहले अक् से अलग थी, यजुः से श्यलग थी, साम से अलग थीं ॥७॥ घे देव बोले, इनको यनों में मिला है। इस प्रकार यह बहुत बड़ी पिया हो जायगी | तब उन्होंने इनको यजुत्रों में मिला दिया और यह बहुत यही विद्या हो गई | इसको पिना पुरोगा ये क्यों लेता है ! उमण पुरोग है । प्राय पुरोरुक है, शक प्रक उक्थ्य माध्यन्दिनीये शतपथानामये को.४.२.३.६.१२॥ भ्यो विगृह्णाति तेनो हास्यैप पुरोरुडमान्भवति तस्मादपुरोरुमम गृहाति lll अथातो गृह्णात्येव । उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय सा बृहदतेवयस्वतऽइतीन्द्रो वै यज्ञस्य देवता तस्मादाहेन्द्रायत्येति वृहदतेवयस्वतऽइति वीर्यवतऽइत्येवैतदाह यदाह वृहदते वयस्सतऽइत्युक्थाव्यं गृहणामीत्युक्थेभ्यो ह्येनं गृहणाति यत्तऽइन्द्र बृहद्वय इति यत्तऽइन्द्र वीर्यमित्येवैतदाह तस्मै त्या विष्णवे त्वेति यज्ञस्य ह्येनमायुपे गृह्णाति तस्मादाह तस्मै त्वा विष्णवे त्वेत्येप ते योनिरुत्थेभ्यस्त्वेति सादयत्युस्थेभ्यो होनं गृह्णाति ।।१०।। तं पिगृहाति । देवेभ्यस्त्वा देवाव्यं यज्ञस्यायुपे गृहामीति प्रशासन स कुर्याद्य एवं कुर्याद्यथादेवतं त्वेव विगृह्णीयात् ।।११।। मित्रावरुणाम्या त्या । देवाव्यं यज्ञस्यायुपे गृहाणीत्येव मैत्रावरुणाय मैत्रावरु- णीपु हि तस्मै स्तुवते मेत्रावरणीरनुश, राति मैनावरुण्या यजति ।।१२।। इन्द्राय त्वा । देवाव्यं यज्ञम्यायुपे गृहामीत्येव ब्राह्मणाच्छसिन ऐन्द्रीषु हि । चूँकि इसको उक्थ्यों में से लेता है इसलिये यह पुरोरुक वाला हो जाता है । इसलिये इसको बिना पुरोरुक के लेता है ॥ell इसको इस मंत्र से लेता है, 'उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्या वृहद्वते वयम्वते' (यजु० जार२)। "तुझको श्राश्रय के लिये लिया गया है, बड़े और श्रायु वाले दन्द्र के लिये' । इन्द्र यश का देवता है। इसलिये कहा कि बड़े और आयु वाले इन्द्र के लिये । 'पढ़े और आयु वाले' का अर्थ है वीर्य नाले, पराक्रम वाले । 'उक्थाव्य गृहागि' ( यजु० ७१२२ ) 1 उपयों से इसे लेता है । यत्तऽइन्द्र वृहद्वयः ( यजु०७/२२ ), अर्थात् है इन्द्र जो तेरा पराक्रम है । तस्मै वा विष्णवे ला ( यजु० ७२२)। यश की आयु के लिये इसको प्रहण करता है । इसलिये कहा 'उसके लिये तुझको, विष्णु के लिये तुझको' । 'एप वे योनि रुक्थेभ्यस्त्वा' ( यजु० ७.२२)। 'यह तेरी योनि है, उक्थो के लिये तुमे । ऐसा पहार उससे रख देता है, उक्यों के लिये उसे लेता है ॥१०॥ इस मंत्राश से बाँटता है, 'देवेभ्यस्त्वा देवाव्यं यशस्यायुपे हामि' ( यजु०७।२२)। 'तुझे देवों के लिये तथा यश की श्रायु के लिये लेता हूँ' जो इस प्रकार करेगा वह शासन परने वाला होगा। अब उसे प्रत्येक देवता के लिये बॉट देना चाहिये ॥११॥ 'मित्रायरुणाभ्यां त्या देवाच्यां यज्ञस्यायुपे गृहागि ( यजु ० ७१२३)। यह गिता- वक्षण के लिये। क्योंकि मित्रावरुणी मों में (उद्गाता लोग) उसी की स्तुति परते हैं और मैग्रावरुणी शस्त्र को होता पढ़ता है। और मैत्रावरण के लिये ही थाहुति दी जाती है॥१२॥ 'इन्द्राय या देवाव्यं यज्ञस्यायुपे गृवामि' ( यजु० ७२३)। 'देव के अर्पण झयो इन्द्र के लिये, यश यी श्रायु के लिये लेता है। यह भाग वाहाणारछंग के लिये होता है। इन्द्र सम्बन्धी मत्रों के साथ इसके लिये स्तुति की जाती है। राना भी ऐरोदीमा

कां०४.२.३.१३-१७॥ सोमयागनिरूपणम्
तस्मै स्तुवतऽऐन्द्रीरनु राथि सत्येन्द्रया यजति ॥१३॥
इन्द्राग्निभ्यां त्वा देवाव्यं यज्ञस्यायुषे गृहणामीत्येवाच्छावाकायेन्द्राग्नी हि तस्मै
स्तुषतऽऐन्द्राग्नीरनुश, सत्येन्द्र ग्न्या यजती-द्राय वेत्येव माध्यन्दिने सन्नरेन्द्र हि
माध्यन्दिन सवनम् ॥१४॥
नदु ह चरकाभ्यर्युनो विगृहन्ति । उपयाम गृहीतोऽसि देवेम्यस्त्वा देवाव्यमुक्थेभ्य
उपथाव्य मित्रावरुणाभ्यां जुष्ट गृहान्येप ते योनिर्मित्रावरुणा-या त्येति सादयति पुनर्ह-
विरसीति स्थालीमभिमृशति ।।१५।।
उपयामगृहीतोऽसि । देवेभ्यस्त्वा देवाव्यमुक्षेभ्य उक्थाव्यमिन्द्राय जुष्टं गृहाम्येप
ते योनिरिन्द्रीय त्वैति सादयति पुनहविरसीति स्थालीमभिमुशति ।।१६।।
उपयाम गृहीतोऽसि । देवेभ्यस्त्वा देवाध्यमुक्थेभ्य उत्थायमिन्द्राग्निभ्यां जुष्टं
गृहास्येप ते योनिरिन्द्राग्निभ्यां तेति सादयति नात्र पुनर्हनिरसीति स्थालीमभिमुशती.
न्द्राय त्वेन्द्राय त्वेत्येव माध्यन्दिने सपनऽऐन्द्रयहिं गाध्यन्दिन सक्नं दिई पुनह विरसीति
स्थालीमभिमृशति तूप्पणी तृतीयं निदधाति ।।१।।
र पढ़ा जाता है जिनमें इन्द्र शब्द पाया हो और इन्द्र पाले मय से ही आहुति दी
जाती है ।।१३।।
'इन्द्राग्निभ्यां त्या देवाव्य यशस्पायुपे गृहामि' ( यजु०७/२३)। यह भाग पाच्छा-
वाक का है। इसकी स्तुति के मत्रों में इन्द्र-अग्नि पाता है, इन्द्र-श्याग्नि पाले मंत्र ही शस्त्र
में पढे जाते हैं और इन्द्र-अग्नि के मत्रों से ही ग्राहुति दी जाती है । 'इन्द्राय त्वा' से
दोपहर के सयन को करता है क्योंकि दोपहर या सरन इन्द्र का होता है ॥१४॥
चरका पर्यु इसको इस प्रकार बाँटते हैं, 'उपयामगृहीतोऽसि देवेभ्यस्त्वा देवाव्य-
मुक्ध्येभ्य उस्थाव्य मिनावरुग्णाभ्यां जुष्ट ग्रहामि' । 'तू याश्रय के लिये है। तुझ देव के
अर्पण को देवों के लिये जिनो स्तुति प्रिय है, गिन वरुण के लिये लेता हूँ। अब वह इस
मन से ग्रह को रखता है, 'एष ते योनिर्मिनावरुणान्या स्वा' । यह कहकर बालो को छूता
है, हरिमि' । 'त् इपि है। ॥१५॥
इस मा से रखता है, 'उपयामगृहीतोऽसि देवेभ्यरत्या देवाध्यमुस्येभ्य उत्थान्प-
भिन्द्राग्नि या शुष्ट गृहान्येष ते योनिरिन्द्राय त्या' । यह वदर थाती को छूता है, पुनर्हषि-
रमि।' फिर हरि है॥१६॥
'उपयामगृहीतोऽसि । देवेभ्यस्या देवाज्यमुस्येभ्य उक्यान्यमिन्द्राग्निभ्या पुष्ट
गृहाम्येष ते योनिरिन्द्रागिन-पासा'। इससे रगता है। परन्तु 'पुनरिरमिकहार इम
पार थाली को नहीं छूता । 'इन्द्राय' 'इन्द्राय त्या' रहकर दोपहर के सम को करता है
यांकि दोपहर या रायन 'इन्द्र' का है । 'परि है। ऐश कहकर थाली पो दो पार छूता
६, तीसरी पार नुस्के से रस देता है ॥१७॥

माध्यन्दिनीये शतपथब्राक्षणे कां०४.२.४.१-२॥
तं वै नोपयामेन गृहणीयात् । न योनौ सादयेदये ह्येवैप उपयामेन गृहीतो भव-
त्यो योनी सन्नोऽजामितायै जामि ह कुर्याघदेनमत्राप्युपयामेन गृहीयाइयोनी सादयेदथ
यत्पुनर्ह विरसीति स्थालीमगिमति पुनर्वस्य ग्रहं ग्रहीष्यन्भवति न तदाद्रियेत तूष्णीमेव
निदध्यात् ॥१८॥ पाहाणम् ॥२ [२.३.] ||
इसको 'उपयाम.........इति' कहकर न ले और न योनि में रखे । यह तो पहले
ही 'उपयाम......' से ली जा चुरी है और पहले ही 'योनि' में रक्खी जा चुकी है। यदि
अब भी 'उपयाम......' से लेगा और योनि' में रक्खेगा तो एक ही चीज को दुहराने
का दोपी होगा। 'पुन विरप्सि' कहकर थाली को छूने से इस ग्रह को दुबाग ग्रहण करना
पढ़ेगा । इसलिये इसको न करे । चुपके से रख दे ॥१८॥
-
घवग्रह:
D
अध्याय २-ब्राह्मण ४
अयह वासस्पेष प्राणः । योऽयं पुरस्तारस वैश्वानर एवाथ योऽयं पश्चात्स
घुवस्ती ह स्मैतो दावेवामे नही गृहन्ति ध्रुववैश्वानराविति तयोरयमप्येतन्यतर एव
गृह्यते ध्रुव एव स यदि तं चरकेभ्यो वा यतो वानुमुसीन यजमानस्य तं नमसेऽवनषेद-
थेतमेव होतृचमसे ॥१॥
यद्वाऽअस्यावाचीनं नाभः । तदस्यैष पात्मनः सोऽस्यैष भायुरेव तस्मादनया
गृहात्यस्यै हि स्थाली भवनि स्थाल्या ह्येनं गृहात्यजरा हीययमृताजर हपमृतमायुस्त-
स्मादनया गृहति ।।२।।
यह जो यागे का प्राण है यह वैश्वानर ग्रह है। और यह जो पीछे से प्राण
यह ध्रुव ग्रह है । पहले यह दोनों ग्रह लिये जाया करते थे। ध्रुव भी और वैश्वानर मी ।
इनमें से एक अब भी निकाला जाता है श्रात् ध्रुव । उस अर्थात् वैश्वानर प्रह को यदि
चरखों की रोनि के अनुसार लिया जाय तो उससे यजमान के चमसे में दालना नाहिये।
'ध्रुप' यो होता के चमसे ये ॥१॥
यह जो नाभि से नीचे का स्थान है उसी या यात्मा, उसी पी श्रायु यह भूव BE
है । इसलिये उससे इसे भूमि दारा हो लेता है क्योंकि थाली ही की मिटी की होती है।
पाली में ही इसे लेना है । यह अजर अमर है । यायु भी अजर अमर है । इगलिये इसके
द्वारा लेता है ॥२॥

को०४.२.४.३८। सोमयागनिरूपणम् तं चे पूर्ण गृह्णाति । स वै तयपूर्ण सर्व तयदायुस्तस्मात्पूर्ण गृहणाति ॥३॥ वैश्वानराय गृहणाति । सवत्सरा वै वैश्वानरः सवत्सर आयुस्तस्माद्वैश्वानराय गृह्णाति ॥१॥ स प्रातःसवने गृहीतः । एतस्मात्कालादुपशेते तदेन सर्वाणि सवनान्यति- नयति ॥५॥ तं न स्तूयमानेऽयनयेत् । न ह संवत्सरं यजमानोऽतिजीवेद्यततूयमानेऽवन. येत् ॥६॥ तथं शस्यमानेऽवनयति । तदेन द्वादशथं स्तोत्रमतिनयति तथा परम्परमायुः समश्नुते तथो ह यजमानो ज्योग् जीवति तस्माद्ब्राह्मणोऽग्निष्टोमसत्स्यादैतस्य होमान सर्पन प्रस्रावयेत तथा सर्वमायु- समश्नुतऽआयुर्वाऽअस्यैप तथा सर्वमायुरेति ॥७॥ या प्रस्थावाचीन नामः । तदत्यैप प्रात्मनः स यत्पुरैतस्य होमात्सपेंदा प्रया सापयेत ध्रुव हायमेहेग्नेद्धवमयमे हानीति तस्माद्वाऽग्निप्टोमसद्भवति तदै तद्यम- मान एव यजमानस्य होप तदात्मनः ।।८।। सवाऽअग्निष्टोमसद्भवति । यशो वै सोमस्तस्माद्यश्वसोमे लभते यश्च नोभावेना- उसको पूरा पूरा भरता है । 'सव' पूर्ण है । यह जो प्रायु है वह पूर्ण है । इसलिये पूरा पूरा भरता है ॥३॥ वैश्वानर के लिये लेता है । सपत्सर वैश्वानर है । सवत्सर श्रायु है इसलिये वैश्वानर के लिये लेता है ॥४॥ इसको प्रात. सवन के लिये लिया गया था। इसके बाद यह वैसे ही रखा रहा। इस प्रकार यह इसको सब सवनों में होकर ले जाता है ।।५।। स्तुति के समय इसको ( होता के चमने में ) न डालें । क्योंकि यदि स्तुति के बीच में डाल देगा तो यजमान साल भर न जियेगा ||६|| जिस समय शस्त्र पढ़ा जाता है उस समय इसको लेता है। इस प्रभार यह इसको पारद स्तौनों से ऊपर कर देता है । इस प्रकार उसका जीवन परम्पर (जिना सिलसिला टूटे) रहता है । गजमान दीर्घायु होता है। इसलिये माझए अग्निष्टोम में बराबर बैठा रहे । होम से हट न जाय । न पेशाम फरे । इस प्रकार पूर्ण वायु को पास करे। यह जो थाहुति है व इसकी श्रायु है । इस प्रकार गर श्रायु को प्राप्त करता है ||७|| यह जो इसकी नाभि के नीचे है उसके प्रात्मा का उतना भाग यह (ध्रुव पद) है। हलिये यदि घट कर जायगा या पैशान करेगा तो जो चीन भुव (द) है उसी बिचल कर देगा । पद ध्रुव को विचल नहीं पता इसलिये अग्निष्टोम में बराबर पैठा रहा है। यह प्रादेश यजमान के लिये है क्योंकि यह यजमान का ही श्रात्मा || यह अग्निष्टोम सदइसलिये भी होता है कि सोम यश है, इसलिये जो इसका लाभ माध्यन्दिनीये शतायनाझरो का० ४.२.४.६.१३ । गमती यश एपेतद्रष्टुमागच्छन्ति तदाऽएतयशो बाह्मणाः राप्रमप्यात्मन्दधते यन- क्षयन्ति स ह यरा एव भगति य एस विद्वान्भक्षयति ।।६।। ते याउपते । सर्पन्त एवाग्निप्ट्रोमसोतद्यशः सनिधाय सर्पन्ति ते पराञ्चो यशसो भवन्ति तदप पारगृहीर पुनरात्मन्यशो धत्ते तेपाय हैप एव यशस्वितमो भूत्वा प्रेति य एवं विद्वानग्नि टागसद्भपति ॥१०॥ दवाथ वाऽन्नसुराश्च । उभये प्राजापत्याः पस्पृधिरऽपतस्मिन्यज्ञे प्रजापती पितरि संपरसरेऽस्माकमयं भविष्यत्यस्माकमय भविष्यतीति ।।११।। ततो देवाः । अन्तः याम्यन्तश्रस्तऽ एतदग्निष्टोमराय दहशुस्तऽ एतेना. ग्निष्टोमराधेन सी या सगान्तान्तरायन सुरान्यजत्तयोऽ एवैप एतेनाग्निष्टोमसोन सर्व यात सहके, तरेति सपनाबशायरमाद्वा अमिष्टोमसद्भाति ।।१२।। गृहीत्वापर हषिर्धाने सादयति प्राणा २ ग्रहा नेत्याणान्मोहयानीत्युपकीरों पाउइतरान्महान्सादयत्ययेतं व्युह्य न तृणं च नान्तर्याय ॥१३॥ परता और वो मया लागनदी यरता दोनो ही इस यश को देखने पाते हैं । वामान्य लोग रग मोन पो) पीते है तो ये अपने सारमा मे इम यश को धारण करते हैं। को इस रहस्य पो गममयर इरापा पार करता है यह अयश्य ही परायी हो आता १॥६ या (बालग सौग) प्रतिणे मे हटने हुये इस गरा पो उग ( सममान) में मानते घोर इस प्रकार परा से जाते हैं। पोर या सनमान चारो और पर दो परापोभरने में पारंग यामालिय पद मनुप उन सब में पराती सरसेपरयो सान पर अग्निम में परापर गारदा ॥१०॥ देश और गुर दोनो प्रनामी गन्नान म माशी भी गरा में पर है 'मासयद हमारा ॥१९॥ माना और भरी है। उन्होंनग नियोगका देला (AIR) लिाग उन्होंने गा परसा पर लिया चौर नाकी पर सारा गार या पानी निधोग मारा गया यह पERTRENT, या मेरी राय को मार राय याग्निशेष मारमा मोबान में है। गान ferrfreeो अपो दर उसे मा) me नको भूभ MEANRI नि: भीमेन रहने कां०४.२.४.१४-१७॥ सोमयागनिरूपणम् यद्वाऽअस्योधनाभः । तदस्यतऽनात्मन उपरीव वै तय नाम रूपरीतबदुप- मीण तस्मादुपकीरों सादयत्यथैतं व्युह्य न तुणं च नान्तर्धाय || यद्वाऽ अस्यागाचीनं नाभः । तदस्यैप प्रात्मनोऽध इववैतादवाचीनं नाभेरघ इवै- ताद्वय प न तुणं च नान्तर्धाय तस्मादेत व्युह्य न तृणं च नान्तर्धाय सादयति ॥१५॥ एप वै प्रजापतिः । य एप यहस्तायते यस्मादिमाः प्रजाः प्रजाता एतम्बेवाप्ये- तीन प्रनायन्ते स यानुपकीर्णे सादयति तस्माद्यास्ता ननु प्रजाः प्रजायन्ते ता अन्येना- स्मनोऽयो प्रतितिष्ठन्ति या वै शफैः प्रतितिष्ठन्ति ता अन्येनात्मनोऽस्या प्रतितिष्ठन्त्यय यदेत व्युह्य न तृणं च नान्तर्धाय सादयति तरमाद्या एतमनु प्रजाः प्रजायन्ते ता श्रात्म- नेवास्या प्रतितिष्ठन्ति मनुष्याश्च वापदाश्च ॥११॥ तदा एतत् । अस्या एन्यदुत्वरं करोति यदु रकिरति स यानुपकीर्णे सादयन्ति तस्माद्यास्ता मनु प्रजाः प्रजायन्ते ता अन्येनैवात्मनोऽस्या प्रतितिष्ठन्ति शफैः॥१७॥ तहाऽएतत् । आहवनीये जुहूति पुरोडाशं धानाः करम्भ दध्यामिक्षामिति तद्यथा- यह जो नाभि से ऊपर का माग है वही शरीर का ऊपरी भाग कहलाता है। यह जो अन्य प्रह है यह ऊपरी भाग के तुल्य हैं । और जो उपकीर्ण या उदा हुश्रा भाग है वह भी ऊपरी भाग कहलाता है। इसलिये वह और ग्रहों को उपकीण में रखता है और इसकी धूल हटापर ऐसी जगह जहाँ तिनका भी न छूट गया हो ॥१४॥ यह जो नाभि से नीचे है वह इस शरीर का निचला भाग है। और यह ग्रह मी यश का निचला भाग है । और जहाँ से धूल इटाकर तिनका तक नहीं छोड़ा वह जगह भी निचला भाग है । इसलिये वह इस ध्रुव ग्रह को इस स्थान में रखता है ।।१५।। यह जो यज्ञ किया जा रहा है वह प्रजापति है, उसी से प्रजायें उत्पन्न हुई हैं और अब भी इसी से उत्पन्न होती हैं । जिन ग्रहों को उपकीर्ण पर सखा मा उनको माहुति के बाद जो प्रजा उतान्न होती है यह इस पृथ्वी पर अपने स्वरूप से भिन्न रीति से खड़ी होती है । जो शप' या खुर वाले प्राणी है वह अपने स्वरूप से मिन्न रूप से खड़े होते हैं । जब वह इस भ व ग्रह को धूल दयाकर ऐसी जगह रखता है जहाँ तिनका तक न रहा हो तो इस आहुति देने के पश्चात् जो प्राणी उत्पन्न होते हैं अर्थात् मनुष्य, जगली जानवर ( श्वापद) वे अपने स्वरूप के अनुकूल खड़े होते है ॥१६॥ एक बात यह भी है ! पृथ्वी पर जो ऊँचा स्थान ( उपकीर्ण) बनाया जाता है यह मानो पृथ्वी के स्वरूप के भिन्न होता है । इसलिये जिन ग्रहों को उपकीर्ण पर रखता है उनकी आहुति देने के बाद जो प्राणी पैदा होते हैं वह अपने स्वरूप से विरुद्ध खड़े होते हैं अर्थात् खुरों पर ॥१७॥ दूसरी बात यह है कि प्रादयनीय में जो डाला जाता है अर्थात् पुरोडाश, धान, करम्म, दही, अमिज्ञा, यद सब एक प्रकार से मुस में रखने के तुल्य है। यह प्रह जल के ७४ ५६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०४.२.४.१६-२०॥ मुखऽासिञ्चदेवं तदथैप एकरूप उपरोतऽआप इवैव तस्माद्यदनेन मुखेन नानारूपम- शनमश्नात्यथैतेन प्राणेनैकरूपगेव प्रस्रावयतेऽप इवैवाथ यस्माद्धृवो नाम ।।१८।। देवा ह वै यज्ञं तन्वानाः । तेऽसुररक्षसेभ्य आसमाहिमयो चक्कुस्तान्दक्षिणतोऽसु- ररक्षसान्यासेजुस्तेपामेतान्दक्षिणान्ग्रहानूज्जनुरप्येतदक्षिण हविर्धानमुज्जप्नुरभैतमेव न शेकुरुद्धन्तुं तदुत्तरमेव हविर्धानं दक्षिण हविर्धानमहत्तयदेतं न शेकुरु द्धन्तुं तस्माद्- ध्रको नाम ||१|| तं वे गोपायन्ति । शिरो वाऽएप एतस्यै गायव्यै यज्ञो वै गायत्री द्वादश स्तोत्राणि दादश रास्त्राणि तच्चतुर्विशनिश्चतुर्विशत्यक्षरा वै गायत्री तस्याऽएप शिरः श्री- शिरः श्रीहि वे शिरस्तस्माद्योऽर्धस्य श्रेष्ठो भवत्य सावमुप्यार्धस्य शिर इत्याहुः श्रेष्ठो ह घ्यथेत यदेष व्यथेत यजमानो वै श्रेष्ठो नेद्यजमानो व्यथाताऽइति तस्मादै गोपा- यन्ति ॥२०॥ पत्सो पाऽएप । एतस्यै गायत्र्यै यज्ञो वे गायत्री द्वादश स्तोत्राणि द्वादश शस्त्राणि तच्चतुर्विशतिश्चतुर्विशत्यक्षरा वै गायत्री तस्या एष वरसस्तं यद्गोपायन्ति गोपा- यन्ति पाऽइमान्यत्सान्दोहाय यदिदं पयोदुहऽएवमियं गायत्री यजमानाय सर्वान्कामान्दो- समान अलग रक्या रहता है । जैसे मुख में भिन्न भिन्न प्रकार की वस्तुयें खाते हैं तो प्राण के रूप में एक ही होकर निकलता है। अब इसका ध्रुव नाप क्यों पड़ा ? ॥१८॥ जब देव यश करने लगे तो उनको असुर राक्षसों से मय लगा । असुर राक्षसों ने दक्षिण दिशा से अाक्रमण किया और दक्षिण अोर के ग्रहों को गिरा दिया । दक्षिण के इपिर्धान को उलट दिया । यह जो उत्तरी हविर्धान था उसको न गिरा सके। ऐसे समय में उत्तरी हविर्धान ने दक्षिणी हविर्धान को ठीक रखता । और चूँकि वह उसको न हिला सके इसलिये इसका नाम ध्रुव हुया ||१६|| इसकी रक्षा करते हैं । यह इस गायत्री का शिर है। यज्ञ गायत्री है। बारद स्तोत्र और गारद शस्त्र यह सब मिलकर चौबीरा होते हैं। चौबीस अत्तर यी गायत्री होती है। यह प्रह उराका सिर है । श्री सिर है। श्री ही सिर है। इसीलिये जो पुरुप यत्र से श्रेष्ठ होता है उसको कहते है कि यह यहाँ का सिर ( मुसिया) है। यदि इस मद की हानि पहुँचे तो मानो गिर को हानि पहुँची। यजमान श्रेष्ठ है। इसलिये यही भेष्ट पो हानि न पहुँन जाय इसलिये इसी रक्षा करते हैं ॥२॥ यह प्रद गायत्री का पदहा भी है। गायत्री यश है। पारद स्तोत्र और पारद शम्न पर चौबीस होते हैं। चौपास प्रहार यो गायत्री होती है। यह उसका पक्षका है। यह जो यही पी रहा किया करते हैं ये दूध दुहने के लिये । इसकी रक्षा वे इसलिये करते हैं कि जैसे थे अब दूध से सम्पन्न करते है इसी प्रकार या गायत्री भी यजमान को अप कामनाओं .

पू८७ कां. ४, २, ४, २१.२४ । सोमयागनिरूपणम् हाताऽइति तस्मादै गोपायन्ति ॥२१॥ अथ यदध्वर्युश्च प्रतिप्रस्थाता च । निश्चकामतः प्रच पोते यथा बवत्सोपाचर- देवमेत ग्रहमुपाचरतस्तमवनयति गायत्रीनेवैतत्पनापयति प्रत्तेयं गायत्री यजमानाय सर्वा. कामान्दोहाताऽइति तस्माद्वाऽअवनयति ॥२२॥ सोऽवनयति । धूवं प्रवेण मनसा वाचा सोममवनयामीति गृहामीति याथा न इन्द्र इद्विशोऽसपत्नाः समनतस्करदिति यथा न इन्द्र इमाः प्रजा पिशः श्रिये यशसेऽन्ना- घाया सपत्नाः सपत्नः संमनसः करवदित्यौतदाह ॥२३॥ अथातो गृहात्येव । मूर्घानं दिवोऽअरतिं पृथिव्या वैश्वानरमृतऽा जातमग्निम् । कविछ सम्राजमतिथि जनानामासनापान जनयन्त देवाः । उपयाग गृहीतोऽसि ध्रुवक्षिति. ध्रुवाणां ध्रुवतमोच्युतानामच्युतक्षित्तम एप ते योनिश्वानराय वेति सादयति व्युह्य न तृणं च नान्तर्धाय वैश्वानराय होनं गृह्णाति ॥२४।। बाह्मणम् ।। ३ [२.४.] । को पूरा करे ॥२२॥ और जब अध्ययु और प्रतिप्रस्थाता ( हविर्धान के बाहर ) जाते हैं और फिर लौटते हैं तो मानो गाय अपने बछड़े के साथ लौट आई इस प्रकार यह उस ग्रह के पास लौटते हैं । अवयं ग्रह को उँटेलता है। इस प्रकार वह गायत्री को छोड़ देता है । यह इस ग्रह को इसलिये उँडेलता है कि यह गायत्री यजमान के हवाले होफर उसकी सब कामनाओं की पूर्ति करे ।।२२॥ यह इस मंत्र से उँडेलता है, 'ध्रुवं ध्रुवेण मनसा वाचा सोममवनयामि' ( यशु० ७।१५) । अर्थात् 'ध्रुव ग्रह को दृढ मन और वाणी से सोम को उँडेलता हूँ' अर्थात् ग्रहण करता हूँ । 'अधा नऽइन्द्रऽइद् विशोऽसप्त्नाः समनसस्करत्' (यजु०७/२५)। 'अब इन्द्र हमारे स्वजनों को शत्रु-रहित और एफ मन वाला करे' ॥२३॥ अब इस (सोम में) से यह लेता है इस मंत्र से, 'मूर्धानं दिवोऽअरतिं पृथिव्या वैश्यानरमृतऽया जावमग्निम् । वविध सम्राजमतिथि जनानामासन्ना पात्रं जनयन्त देवाः' ( यजु० ७।२४ ) । उपयामगृहीतोऽसि ध्रुवोऽसि ध्रुवदितिर्धवाणां ध्रुवतमोऽच्युतानामच्युत- क्षित्तमऽएप ते योनिश्वानराप त्वा' (यजु०७।२५)। द्यौलोक का मूर्धा, पृथिवी के पोपक, वैश्वानर अनि को जो कवि, सम्राट् , लोगों का अतिथि है और जो मृत अर्थात् यज्ञ में पैदा हुना है मुंह के पात्र के समान देनों ने उत्पन्न किया । तू याश्रय के लिये लिया गया है । त् दृढ़ है, दृढ़ घर वाला है, सब से दृढ़ है । ठोसों में ठोस है । यह तेरी योनि है । वैश्वानर के लिये 'तुझको' । धूल को अलग करके और इस प्रकार कि तिनका मी न रहे वह इसको रख देता है। क्योंकि वह इसको वैश्यानर अग्नि के लिये लेता है ॥२॥ ।

५८ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० ४.२.५.१.२॥ विडोमः अध्याय-ब्राहामा ५ महान्गृहीत्वा । उपनिष्क्रम्य विप्रपा होमं जुहोति तद्दिषार्थ होमं जुहोति या एवास्यात्र विप स्कन्दन्ति ता एवैतदाहवनीये स्वगाकरोत्याहवनीयो ह्याहुतीना प्रतिष्ठा तस्माद्विध्रुषाय होम जुहोति ॥१॥ स जुहोति । यस्ते द्रप्स स्कन्दति यस्तेऽत्र शुरिति यो वै स्तोक स्कन्दति । स दक्षस्तरामाह यस्तोऽअशुरिति तदथ्शुमाह प्रायच्युतो विपरणयोरुपस्थादिति माया हि च्युतोऽधिपघणान्या स्कन्दत्यध्वयों: परिवायः पवित्रादित्यध्वर्यो हि पाणिभ्या५ स्कन्दति पवित्राद्वा त ते जुहोमि गनप्ता वपटकृतथस्वाहेति तद्यथा वपटकृतच हतमेव- मस्यैतद्भवति ॥२॥ अथस्तीर्णायै वेदेः । । 'तृणेऽअध्वर्युरादत्ते तावभ्य' प्रथमौ प्रतिपद्येते प्राणो- दानो यज्ञस्याथ प्रस्तोता वागेच यज्ञस्याथोद्गातात्मैव प्रजापतिर्यजस्याथ प्रतिहर्ता मिषग्वा ग्रहों को लेकर और ( हविर्धान से ) बाहर निकल कर (वेदि में पहुँच कर ) विप्रपों श्रर्थात् यूँदों का होम करता है । यह विपुषों का होम इसलिये करता है कि इस सोम की जो बूंदें गिर पड़ती हैं उनको वह अाहवनीय में पहुंचा देता है क्योंकि बाहयनीय ही ग्राहु तियों की प्रतिष्ठा है इसलिये बूंदों की याहुति करता है ॥१॥ यह इस मन से माहुति देता है, यस्ते द्रप्स स्पन्दति यस्तेऽअशु. ( यजु०७।२६, . १०।१७।२ )। यह जो तेरा रस गिर पड़ता है, और यह जो तेरा पगड'। यह जो घोड़ा से सिंह जाता है उसको द्रप्स कहा और खण्ड कहा उसके डठल श्रादि टुकड़ों को। 'मायच्युतो धिषण योपस्यात्' ( यजु० ७१२६ ) । 'पत्थर से कुचला हुया और प्यालों में से निकला हुअा' । जब पत्थर पर पीण जाता है तो यह प्यालों में से निश्ल भागता है अर्थात खिंड जाता है । 'यध्वयोर्या परि वा य पवित्रात् । (यजु० ७।२१)। 'या तो अध्वर्यु यहाथ से या पवित्र अर्थात् छन्ने से' । क्योंकि या तो अध्वर्यु के हाथ से या छने से गिर पपता है । 'त ते जुहोमि मनसा वपट कृत स्वाहा' (यजु० २६) । 'उसकी मैं मनसे वषटकार के साथ माहुति देता हूँ'। इस प्रकार यह उसकी वपट्कार युक याति हो जाती है ॥२॥ प्रय श्रध्वयु छयो हुई वेदी से दो तिन निकाल लेता है। दोनों अध्वर्य यज्ञ ये प्राण और उदान के स्वरूप में पहले जाते हैं। फिर प्रस्तोता यज्ञ की वाणी के रूप म। र उद्गाता यश पे श्रारमा या प्रजापति के रूप में, पिर प्रतिदर्ता चिकित्सक या ध्यान का०४.२.५.३.७। सोमयानरूपणम् ५८६ प्यानो या ॥३॥ तावाऽरतान् । पञ्चऽस्विजो यजमानोऽन्वारमतऽएतासान् सौ यज्ञो यावन्त एते पश्चऽबिंजो भवन्ति पाडतो वै यजस्तयज्ञमैवतयजमानोऽन्वारभते ॥ell अथान्यतरत्तणम् । चायालमभिप्रास्यति देवानामुत्क्रमणमासीति यत्र वै देवा यज्ञेन स्वर्ग लोक, समाश्नुवत त एतस्मारवालालादूर्वाः स्वर्ग लोकमुपोदकामस्तधज- मानमेवैतत्स्वर्य पन्थानमनुसंख्यापयति ।।५।। अथान्यतरत्तृणम् । पुरस्तादुद्गातणामुपास्यति तृणीमेव स्तोमो वाऽएष प्रजापति- यदुद्गातारः स इदथ सर्व युतऽइद सर्व सग्गवति तस्गाऽएवैतत्तृणमपि दधाति तथो हाध्वर्यु न युने नैन सम्भवत्यथ यदा जपन्ति जपन्ति ह्यत्रोद्गातारः ।।६।। मथ स्तोत्रमुपाकरोति । सोमः परतऽइति स वै परागेव स्तोत्रमुपाकरोति पराञ्च स्तुरते देवान्याऽएतानि स्तोत्राण्यभ्युपाटलानि यत्ययमानाः परायो होतैर्देवाः स्वर्ग लोक- ७ समानुपत तस्मात्पगरीव स्तोत्रमुपाकरोति पराश्च स्तुवते ।।७।। उपावर्तव्यमिति याऽअन्यानि स्तोत्राणि । अभ्यारत धुयें स्तुपतऽइमा वै प्रजा के रूप में ||३|| इन पाँचों को यजमान पीछे से साधता है । इतना ही तो सब यश है जितने यह पाँच मत्विज हैं । यत्र पाँच भाग वाला है । इसलिये यजमान इस प्रकार इस यश को साधता है | श्रत्र अभयु एक तिनके को चायाल पर फेंक देता है । यह कहकर--'देवाना- मुन्दमयमसि' ( यजु० ७।२६) । 'तू देवताओं की सीढी है। ( स्वर्ग जाने के लिये)। जर देव यज्ञ से स्वर्ग लोक को गये तो इस चावाल से ऊपर उठकर स्वर्ग लोक को गये । इस प्रकार वह यजमान को भी स्वर्ग का रास्ता बताता है ।।५।। दूसरे तिनो को वह उद्गाताओं के आगे चुपके से फेंक देता है । यह जो उद्गाता हैं वे स्तोम प्रजापति हैं । यह (प्रजापति ) इस सब को अपने में खींच लेता है । इस सब को अपना कर लेता है। इसी को यह तिनका दिया जाता है । इस प्रकार वह अध्ययु को नहीं ग्वींचता और न उसको अपना बनाता है। और जर वे जाप परते हैं क्योंकि उद्- गाता लोग अब जाप करते है-||६|| तो वह स्तोत्र पदता है यह कहकर कि 'सोमः पवते' या सौम शुद्ध हो रहा है । वह स्तोत्र को सीधा (पराग एच-चिना अन्य किसी कृत्य के) पढता है। वे सब भी सीधा ही पढते हैं । यह स्तोन जिनको 'पयमान' कहते हैं सीधे देवों को पहुँचाये जाते हैं । देव इन्हीं के द्वारा दो स्वर्गलोक को पहुंचे थे | इसीलिये वह सीधा इस स्तोत्र को पढ़ता है और वे भी सीधे इस स्तोत्र को पढते हैं ॥७॥ 'पीछे लोटिये' यह कहकर वह और लोगों (धुर्यों को) पढता है और पीछे लौट- - माध्यन्दिनीये शतपथनाह्मणे कां०४.२.५.८-११। एतानि स्तोत्राएयभ्युपावृत्तास्तस्मादिमाः प्रजाः पुनरभ्यायत्त प्रजायन्ते ||८|| श्रथ यदत्र वहिप्पवमानेन स्तुयते । अत्र हवाऽअसावग्रऽआदित्य त्रास तमृतका परिगृहोवात ऊर्धाः स्वर्ग लोकमपोदकामन्स एप ऋतुपु प्रतिष्ठितस्तपति तथो एवैतह- खिजो यजमानं परिग्रह्मवाद ऊर्थ्याः स्वर्ग लोकमुपोकामन्ति तस्मादन्न वहिप्पयमानेन स्तुवते ||६|| नौ वाऽएपा स्वा । यदाहिष्पवमानं तस्या इष्टविन एव स्फपाश्चारित्राश्च स्वर्गस्य लोकम्य सम्पारणास्तस्या एक एव मजयिता य एवं निन्धः स यथा पूर्णामभ्या- रुद्य मज्जयेदेवथ हैनास मज्जयति तदै सर्व एव यज्ञो 'स्वर्या तस्मादु सर्वस्मादेव यशानिन्धं परिविवाधिषेत ॥१०॥ अथ स्तुतऽरतो याचं यदति । अग्नीदनीविहर बर्हिस्तृणीहि पुरोऽडाशॉ२।। अलपर पशुनेहीति विहरत्यग्नीदग्नीन्समिन्दऽस्यैनानेतत्स्तृणाति बहिरतीयें वर्हिषि समिः देवेभ्यो जुहवानीति पुरोडाशा२।।ऽअलंकुर्विति पुरोडाशैहिं प्रचरिष्यन्भवति पशु- गेहीति पशुधे हयुपाकरिष्यन्मवति ॥११॥ अथ पुनः प्रपद्य । आश्विनं महं गृहात्याश्विनं महं गृहीत्योपनिष्कम्य यूपं परि- पर यह धुयों को पढ़ते हैं। क्योंकि यह स्तोत्र इन प्रजात्रों के लिये पढे जाते हैं । इनसे ही यह मजा बार-बार उत्पन्न होती है| यहाँ (चावाल ये पारा ) बहिष्पवमान स्तोत्रों को क्यों पढते हैं। प्रारम्भ में यह सूर्य यही था। प्रत् उसको लेकर स्वर्ग को गये। वहाँ वह ऋतुओं में स्थापित होयर तपता है। इसी प्रकार त्यिज लोग यजमान को लेकर स्वर्ग यो ले जाते हैं । इसलिये यहाँ चहिप्पवमान स्तोत्र पढे जाते हैं ॥६॥ यदिपपमान स्वर्ग की नौका है। निज लोग इस नौका के पया और चारित्र अर्थात् डांड श्रादि है। यह स्वर्ण पहुँचाने के सम्पारण { साधक) है। (नौका में ) यदि एक भी बुरा श्रादमी होता है तो यह नौका को दुबो देता है । उसी प्रकार जैसे ऊपर तक भारी नौका में यदि एक भी पा जाय तो यह डूब जाती है। हर एक यज्ञ स्वर्ग की नौका है इसलिये सर यशों से बुरे प्रादमियों को अलग रखना चाहिये ।।१०॥ स्तोत्र पढे जाने के बाद यह बात बोलता है 'अग्नीध अगियों को पैला' । कुशों को पेला, पुरोडारा बना । पशु को ला' । श्री अमियों को पैलाता अर्थात् प्रज्वलित करता है। कुलों को पैलाता है यह मेचकर कि दो को फैलाकर प्रचलित अग्नि में देवों के लिये पाहुति दूंगा । 'पुरोटाश बना' यह इसलिये यहता है कि पुरोटाशों का प्रयोग परगे पाला १ । 'पशु पोशा' क्योंकि पशु को तैयार करने वाला होता है ॥११॥ (इपिधान में) पिर पावर आश्विन प्रद को निकालता है । प्राचिन ग्रह को निकाल

का०४.२.५.१२-१७।
re
सोमयागनिरूपणम्
५६१
व्ययति परिवीय यूपं पशुमुपाकरोति रसमेवास्मि-नेतधाति ।।१२।।
स प्रातः सवनऽआलब्ध. । प्रा तृतीयसवनाच्छुप्यमाण उपशेते सर्वस्मिन्नेवैतद्यते।
रसं दधाति सर्व यज्ञय रसेन प्रसजति ।।१३।।
तस्मादाग्नेयमग्निष्टोमऽआलभेत । तद्धि सलोम यदाग्नेयमनिष्टोमनालमेत यधु-
क्थ्यः स्यादैन्द्राग्न द्वितीयमालभतेन्द्रामानि ह्युक्थानि यदि पाडशी स्यादैन्द्र तृतीयमाल-
भेतेन्द्रो हि पोडशी यद्यतिरात्र. स्थासारस्वतं चतुर्थमालमेत वाग्वै सरस्वती योषा वै वाग्यो-
पा रात्रिस्तद्यथायशं यज्ञकवून व्यावर्तयति ।।१।।
अथ सवनीयैः पुरोडाशैः प्रचरति । देवो वे सोमो दिवि हि सोमो वृत्रो वे सोम
श्रासीत्तस्यैतच्छरीरं यदिगरयो यदश्मानस्तदेपोशाना नामोपर्जाियत इति ह स्माह श्वेत-
केतुरौद्दालकिस्तामेतदात्याभिपुरवन्तीति ।।१५।।
स यत्पशुमालभते । रसमेवास्मिन्नेतधात्यथ यत्सवनीयः पुरोडाशैः प्रचरति मेध-
मेवास्मिन्नेतदधाति तथो हास्यैष सोम एव भवति ॥१६॥
सर्वऽऐन्द्रा भवन्ति । इन्द्रो वे यज्ञस्य देवता तस्मात्सर्वऽऐन्द्रा भवन्ति ॥१७॥
फर. बाहर श्राफर यूप के चारों शोर रस्सी बाँधता है और यूप में रस्सी बाँधकर पशु को
तैयार करता है । इस प्रकार वह उस ( सोम ) में रस धारण कराता है ॥१२॥
यह (पशु) प्रातः सवन में मारा जाकर तीसरे सवन पकता रहता है । इस
सम्पूर्ण यश में रस धारण करता है । सब यश को रस से युक्त करता है ॥१३॥
इसलिये अग्निष्टोम में श्रामेय पशु का थालमन करे । अग्निष्टोम में श्राग्नेय पशु
का पालभन सलोम अर्थात् उपयुक्त है । यदि उक्थ्य यश हो तो दूसरे स्थान पर इन्द्र-अग्नि
सम्बन्धी पशु का लालमन करे । क्योंकि उक्थ इन्द्र-अग्नि के हैं । यदि पोडशी हो तो
तीसरे स्थान में इन्द्र सम्बन्धी पशु का मालमन करे । क्योंकि पोडशी इन्द्र का है । यदि
अतिरात्र हो तो सरस्पती सम्बन्धी पशु का चौथे स्थान में बालमन करे । वाणी सरस्वती
है। वाणी स्त्री है । राति स्त्री है । इस प्रकार वह क्रमशः यशों को अलग-अलग कर
देता है ॥१४॥
अब सवन सम्बन्धी पुरोटाशों की आहुति देता है। सोम देव है। सोम द्योलोक
में था । सोम वृत था । जो पहाड़ और पत्थर है वे इसपे शरीर हैं । श्वेतकेतु श्रौद्दालकि
ने कहा कि वही 'उशाना' नाम की श्रोपधि उत्पन्न होती है जिसको लार निचोड़ते
है॥१५॥
जन पशु श श्रालभन परता है तो उसमें रस डालता है । सननीय पुरोडाश की
श्राहुति देता तो उसमें मेध टालता है। इस प्रकार यह सोम ही हो जाता है ॥१६॥
यह सब इन्द्र के होते हैं। इन्द्र यश का देवता है । इसलिये यह सब इन्द्र श
होता है |॥१७॥

५६२ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे मा०४. २.५ १८-२२॥ अथ यत्पुरोडाशः धानाः करम्भोदध्यामिक्षेति भवति या यज्ञस्य देवतास्ताः सुप्रीता असन्निति ॥१८॥ इदं वाऽअपूपमशित्वा कामयते । धानाः सादेयं करम्भमनीयां दध्यक्षीयामामिक्षा- मश्नीयामिति ते सर्वे कामा या यज्ञस्य देवतास्ताः सुप्रीता नसनित्यथ यदेपा प्रातःसवन ऽएव मैनारुपी पयस्यावक्तृप्ता भवति नेतरयोः सपनयोः ।।१।। गायत्री वै प्रात सवन वहति । त्रिष्टुम्मान्दिनथ सवन जगती तृतीयसवनं तद्वा- ऽअनेकाकिन्येव त्रिष्टुम्भाध्यन्दिन सवन वति गायत्र्या च बृहत्या चानेकाकिनी जगती तृतीयसवनं गायत्र्योणिहककुभ्यामनुष्टुभा ॥२०॥ गायत्र्येवेकाकिनी प्रात सवनं वहति । सैताभ्या पतिभ्या स्तोत्रपडक्या च हविष्पडक्तया च चत्वार्याज्यानि बहिप्पवमान पञ्चम पञ्चपरापडक्तिः रौतया स्तोनपड्क- धानेकाकिनी गायत्री प्रातःसयन वहति ॥२१॥ इन्द्ररय पुरोडाशः । यो(नः पूष्णः परम्भः सरस्वत्यै दधि मिनावरुणयोः पयस्या पश्चपदा पडिक्तः सतया हविप्पडक्लथानेकाकिनी गायनी प्रातःसवनं वहत्येतस्या एव पड्क्तेः सम्पदः कामाय प्रात सवन एवैपा मैनावरुणी पयस्यायलमा भवति नेतरयोः सवनयोः ।।२२।। ब्राह्मणम् ॥ ४॥ [२,५] ॥ द्वितीयोऽध्यायः ॥ [२६] ।। पुरोडाश, धान, परम्भ, दही, ग्रामिक्षा इसलिये होते हैं कि यज्ञ के देवता इनसे प्रसन्न हो जायें ॥१८॥ रोटी खाकर मनुष्य की इच्छा होती है कि मैं घान साऊँ, करम्भ पाऊँ, दही खाऊँ, अामिक्षा खाऊँ । यह सत्र कागनायें हैं कि जो यज्ञ के देवता हों वे सब प्रसन्न हो । मैना- वरुणी पयत्या प्रात सवन में ही क्यों की जाती है, अन्य रावनों में क्यों नहीं । ॥१६॥ इसलिये कि गायत्री प्रातः सवन को ( देवों तक) ले जाती है । त्रिष्टुप् दीपहर के सवन को और जगती तीसरे सवन को । दोपहर के सवन को निष्टुप् अकेली नहीं ले जाती किन्तु गायनी और बृहती की सहायता से । जगती भी तृतीय सवन को अरेली नहीं ले जाती किन्तु गायत्री, उपिएक , कभू और अनुष्टुभ् के साथ ॥२०॥ गायत्री ही अरेली प्रात. सघन को ले जाती है। दो पत्तियों के साथ अर्थात् स्तोत्र- पति और इविपत्ति के साथ । याज्यस्तोत्र चार होते है योर हयिष्पवमान पाँचयाँ है। पति छन्द में पाँच पाद होते हैं । इस पक्ति ये साथ, न कि अवेली गायत्री प्रातः सवन को हो जाती है ॥२१॥ पुरोडाश इन्द्र का होता है । धान दो घोड़ों का, करम्भ पूपा का, दही सरस्वती पा, पयत्या मिन वरण की। पचि मे पाँच गद होते हैं। हवियों की इस पति के साथ, न कि अली, गायत्री मातः सपन यो ले जाती है । इस पत्ति को पूरा करने के लिये ही मैना- वरुणी पयस्या प्रात' सवन में ही की जाती है, अन्य सपनों में नहीं ॥२२॥ , ऋतुग्रहैन्द्राग्नवैश्वदेव ग्रहाः अध्याय ३-ब्राह्मण ? भक्षयित्वा समुपहता. स्म इत्युक्तोत्तिष्ठति । पुरोडाशयगलमादाय तयतदुपसनो- ऽच्छावाकोऽन्याह तदस्मे पुरोडाशगल पाणावादनदाहाछावाक वदस यचे वाद्यमित्यही- यत पाऽयच्छावाका 121 तमिन्द्राग्नीऽन्मनुसमतनुताम् । प्रजाना प्रजासै तस्मादेन्द्राग्नोऽच्छाकामः स एतेन च हविपा यदस्माऽएतत्पुरोडाशगल पाणावाद्धात्येतेन चायेण यदेतदन्वाह तेनानुसम- श्नुते ॥२॥ सवै सन्नेऽच्छावाके । ऋतुमहेश्चरति तद्यत्सन्नेऽच्छापाका ऋतुग्रहैश्चरति मिथुन वा अच्छाक ऐन्द्राग्नो हाच्छापाको द्वौ हीन्द्रामी द्वन्द्वय हि मिथुन प्रजनन स एतस्मानिमथुनात्प्रजननास्तून्सवासरं प्रजनयति ॥३॥ यद्वेव सन्नेऽन्छाराके । ऋतुमहैश्चरति सर्व वाऽतयः सवत्सरः सर्वमेवेत प्रज गयति तस्मात्सन्नेऽच्छायामऽतुमहेश्चरति ॥४॥ (सोम ) पान करके और यह कहकर कि 'हम सब को साय निमरण दिया गया था', अध्वर्यु उद पड़ा होता है । जहाँ अच्छावाक अनुवाक पढ़ने को है वहाँ पुरोडाश धे टुकड़े को ले जायर और उसके हाथ मे देकर कहता है, 'अच्छायाक, यह जो तुझसे कहना है। अच्छावाक का सोम से बहिष्कार हो चुका था ||१|| एन्द्र श्योर अग्नि ने उसको प्रजा की उत्पत्ति के लिये बनाये रक्सा । इसलिये अच्छावाक इन्द्र-अग्नि का होता है। इस हवि के द्वारा, इस पुरोडाश के टुकड़े के द्वारा जिराको उसने हाथ में रक्सा है और उन ऋषि-याणी के द्वारा (वेद मनों द्वारा) जिसको यह जाता है यह इन्द्र और अग्नि उराको बचाते हैं ।शा अच्छावाक ये बैठ जाने पर ऋतु ग्रहों की आहुति देता है । अच्चायाय ने बेट जाने पर ऋतु ग्रहों की आहुति इसलिये देता है कि प्रदायाफ जोदा है प्रयावाद इन्द्र और अग्नि का है। इन्द्र श्रीर अनि दोहै। जोडे या अर्थ है उत्पत्ति । बाइस उत्पत्ति परने वाले जोह से शुतुर्यो भोर मुबारार को उत्पन्न करता है | शामायाक प भेट गुमने पर नु-ग्रहों को बाहुति इसलिये भी देता है शाय ४५' है, सवत्सर 'य' है । इस प्रकार वह सर की उत्पत्नि करता है। इसलिये पर धन्यापार में बैठ गुम्ने पर पदो की या देता है !

५६४ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० ४.३.१.५६। वाव द्वादश गृहीयान् । द्वादश वै मासाः संवत्सरस्य तस्माद्वादश गृहीयादथो ऽअपि त्रयोदश गृहीयादस्ति प्रयोदशो मास इति द्वादश सेन गृह्णीयादिपैर सम्पत् ।।५।। द्रोणकलशाद्गृह्णाति । प्रजापति- द्रोणकलशः स एतस्मात्प्रजापतेर्ऋतूसा. त्सरं प्रजनयति ॥६॥ उभयतो मुखान्या पानाभ्या गृह्णाति । कुतस्तयोरन्तो ये ऽउभयतो मुखे तस्मादय- मनन्तः सवत्सरः परिप्लगने त गृहीत्वा न सादयति तस्मादयमसन्न संपत्सरः ॥७॥ नानुवाक्यामन्याह । हुयति वा ऽ अनुपाक्ययागतो होगायमृतुर्यदि दिवा यदि नहां मानुषपटकराति नेतूनपण जाऽति सहेर प्रथमो ग्रहो गृहीतः सहोचमाविदिमेत- सर्व१४ सरस्सरेण परिगृहीतस्तदिदई सर्व सवत्सरेण परिगृहीतम् ।।८।। निरेवान्यतरः कामति । प्रान्यतरः पद्यते तस्मादिमेऽन्वञ्चो मासा यन्त्यय यदुभौ घा सह निष्कामेतामुभी या सह प्रपद्येयाता पृथगुहैवेमे मासा ईयुस्तरमाविरेवान्यतर झामति प्रान्यतरः पद्यते l तो वाऽ ऋतुने पट प्रचरतः । तद्देवा नहरसृजन्न गिरिति चतुस्तद्रानिमस- उसको बारह (ग्रह) लेने चाहिये । सयत्सर रे १२ महीने होते हैं । इसलिये बारह ग्रह लेने चाहिये । तेरह भी ले सकता है । क्योंकि तेरहवाँ महीना मी होता है । परन्तु वारद दी लेने चाहिये । यही पूर्ण है ।।५।। यह ग्रह द्रोण पलश से लिये जाते हैं । द्रोण क्लश प्रजापति है । वह इसी प्रजा- पति से ऋतुओं और सवत्सर को उत्पन करता है ॥६॥ दो मुख वाले पात्रों से लेता है। दो मुग वाले पात्रों का अन्त कहाँ ? इसलिये यह अनन्त सत्सर घूमा करता है । इसको लेकर रखता नहीं । इसलिये यह सवत्सर निरन्तर न अनुवाक पता है । अनुराक से तो निपत्रण दिया जाता है । यह मृतु तो पहले से ही भाई हुई है दिन हो या रात हो । दुबारा वषटकार भी नहीं कहता कि कही मृतुओं को वापिस न पर दे । (अप्पर्यु और प्रतिप्रस्थाता) पहले ग्रहों को साथ-साथ लेते हैं। और पिछलों को भी साथ साथ | यह 'सब' सवत्सर द्वारा ग्रहण हो जाता है। यह 'एब सवत्सर गे शामिल है। एक ( हविर्धान रे ) हर जाता है दूसरा भीतर अाता है । इसलिये एक माम के के बाद दूसरा श्राता है (एक जाता, दूभरा याता )। यदि दोनों साथ निकले और साथ मुसे तो यह महोंने अलग-अलग गुजरा करं | इसलिये एक बाहर जाता है और दूसरा भीतर याता है Hell घे दोनों 'ऋतु ये लिये' छ पार पाहुति देते हैं। इसी से देरों ने दिन यनाया । ।

को०४. ३.१.१०.१५ । सोमयागनिरूपणम्
૫૬૬
जन्त स यद्धैतावदेवाभविष्यद्रानिह भविष्धन व्ययस्यत् ॥१०॥
तौ वाऽऋतुनेत्युपरिष्टाविश्वरतः । तद्देवा परस्तादहरददुस्तस्मादिदस्तमद्याहरथ
रात्रिरथ योऽहविता ॥११॥
ऋतुनेति वे देवाः । मनुष्यानसृजन्तऽर्तृभिरिति पशून्स यत्तन्मध्ये येन पशूनम
जन्त तस्मादिमे पशव उभयत. परिगृहीता घशमुपेता मनुष्याणाम् ॥१२॥
तो वाऽऋतुनेति पट पचर्य । इतरथा पाने विपर्यस्येने ऽस्तुभिरिति चतुश्चरि-
खेतरथा पात्रे विपर्यस्येतेऽअन्यतरत एप तद्देवा अहरसृजन्तान्यतरता रात्रिमन्यतरत एच
तवा मनुष्यानसृजन्तान्यतरत पशूनू ॥१३॥
अथातो गृहणात्येव । उपयामगृहीतोऽास मध वेत्येमध्वर्युहात्युपयामगृहीतो-
ऽसि माधवाय त्वेति प्रतिप्रस्थाततावेन वासन्तिको स गवसन्तऽ प्रापधया जायन्ते बनस्प-
तय. पच्यन्ते तेनो हैती मधुश्च माधवश्च ।।१४||
उपयामगृहीतोऽसि । शुक्राय लेत्येवाभ्यर्युहात्युपयामगृहीतोऽसि शुचये त्वेति
प्रतिप्ररथाततावेव त्रैष्मी रा यदेतयोलिप्ठं तपति तेनो हैतो शुकश्च शुचिश्च ।।१५।।
'ऋतुश्नों के लिये इससे चार बार । इससे उन्होंने रात बनाई । यदि इतना ही होता तो
रात ही होती, यह कमी समाप्त न होती ॥१०॥
'तुना' इससे दो बार और माहुति देता है । इससे देवी ने फिर दिन दिया ।
इसलिये अब दिन है, फिर रात होगी । फिर कल ॥११॥
'ऋतुना' (तु रो) देवों ने मनुष्यों को उत्पन्न किया । 'ऋतुभिः' ( ऋतु से)
पशुओं को । पशुओं को मनुष्यों के बीच में बनाया इसलिये पशु दोनों ओर से घिर कर
मनुष्यों के वश में हो गये ॥१॥
"तुना' इससे छ पार पाहुति देकर पानों दूसरी ओर लौर देते हैं।
'तुभि ' इससे चार भर आहुति देकर पात्रों को दूसरी योर लौट देते हैं। एक अोर से
देवों ने दिन बनाया, दूसरी से रात । एक श्लोर से देयों ने मनुष्य बनाया, दूसरी ओर से
पशु ॥१३॥
वह इन (ऋतुनहो को द्रोण फ्लश से) लेना है। 'उपयामरहीतोऽसि मधने
पा' (यजु० ७।३०)। इससे प्रफ्यु लेता है । 'उज्यामगृहोतोऽवि माधवाय त्या' (यनु०
७।३०)। इससे प्रतिप्रस्थाता । 'मधु और माधय' यह दो वसन्त के महीने हैं क्योंकि
घसन्त मे ही श्रीपधियाँ उत्पन्न होती हैं और वनस्पति पाती हैं । इसलिये यह मधु और
माधा॥१४॥
'उपयामगृहीतोऽसि शुमाय त्वा' (यजु ७३०)1 इससे अध्ययुलेता है।
उपयामगहीतोऽसि शुचये वा' (यतु ७।३०)। इससे प्रतिप्ररथाता। यह दोनों प्रोम
महीने है इनमें धूप नही होती है । इसलिये यह शुम और शुचि दो महीने टुये ॥१५॥

५६६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे क०४.३.१.१६-१०। उपयामगृहीतोऽसि नमसे त्वेत्येवाध्वर्युहात्युपयामगृहीतोऽसि नभस्याय स्वेति प्रतिप्रस्थातैतावेर वार्षिकावमुती – दिवो वपैति तेनो हैती नगश्च नभ- स्यश्च ॥१६॥ उपयामगृहीतोऽसि । इपे त्वेत्येवाभ्यर्युहणात्युपयामगृहीतोऽस्यूर्जे त्वेति प्रति- प्रस्थातेताव शारदो स यच्छरधर्मस ओपघयः पच्यन्ते तेनो हैताविशश्चो- जश्च ॥१७॥ उपयामगृहीतोऽसि सहसे त्वेत्येवाध्वर्युर्य हास्युपयामगृहीतोऽसि सहस्याय लेति प्रतिप्रस्थातैतावेव हैमन्तिको स यद्धेमन्त इमाः प्रजाः सह सेव स्वं वशमुपनयते तेनो हैतो सहश्च सहस्यश्च ॥१८॥ उपयामगृहीतोऽसि तपसे त्वेत्येवाध्वर्यु हणात्युपयागगृहीतोऽसि तपस्याय त्वेति प्रतिप्रस्थाततायेव शैशिरौ स यदेतयोलिष्ठं श्यायति तेनो हैतो तपश्च तप- स्यश्च ॥१॥ उपयामगृहीतोऽसि । अछहसस्पतये वेति त्रयोदशं ग्रहं गृह्णाति यदि प्रयोदशं गृहणीयादथ प्रतिप्रस्थाताध्वर्योः पात्रे सशस्रवमवनयत्याध्वर्युर्या प्रतिप्रस्थातुः पात्रे 'उपयामगृहीतोऽसि नभसे त्वा' (यजु० ७।३०)। 'इससे अवयु लेता है। 'उपयामगृहीतोऽसि नभश्याय त्वा' ( यजु० ७।३०)। इससे प्रतिप्रस्थाता' । यह दोनों वर्षा के महीने हैं। इनमें वर्षा बहुत होती है । 'नम' और 'भस्य' यह दो वर्षा ऋतु के महीने हुये ॥१६॥ 'उपग्रामगृहीतोऽसि इपे ला' (यजु ७।३०) 'इससे अध्वर्यु लेता है । 'उपयाम- गृहीतोऽस्यूने त्या ( यजु० ७।३०)। इससे प्रतिप्रस्थाता' । यह दोनो शरद ऋतु के महीने है। क्योंकि शरद ऋतुओं में अन और रस पकता है । इसलिये शरद के इन गहीनों का नाम इस और अर्ज है॥१७॥ 'उपयामगृहीतोऽसि सहसे त्वा' ( यजु० ७।३०)। 'इससे अध्वर्यु तेता है' । 'उप- धामगृहीतो ऽप्ति सहत्याय त्वा' ( यजु० ७३०)। इससे प्रतिप्रस्थाता' । यह दोनों हेमन्त के महीने हैं क्योंकि हेमन्त इन प्रजायों को साहस के साथ वश में लाता है । इसलिये सहस और साहम यह दो हेमन्त के महीने हुये ॥१८॥ 'उपयामगृहीतोऽमि तपसे ला' ( यजु०७४३०)। 'इससे अपर्यु लेता है'। 'उप- यामाहीतोऽसि तपस्याय त्या' ( यजु० ७.३०)। इससे प्रतिप्रस्थाता'। यह दोनों शिशिर ऋतु ये महीने हैं । क्योंकि इनमें पाला बहुत पढ़ता है । इसलिये तप और तपस्य यह शिशिर के महीने हैं ॥१॥ 'उपयामगृहीतोऽसि अइसातये स्वा' (पशु • ७३१)। इससे रहवा प्रद (अध्वा) लेता है । यदि तेरहवाँ लेना हो तो प्रतिप्रस्थाता अध्वर्यु के पात्र में बचा कुचा सोमयागनिरूपणम् ५६७ कां०४.३.१.२०२३ ॥ सनयमवनयन्याहरति भक्षम ||२०|| अथ प्रतिग्रस्थातामक्षितेन पात्रेण । ऐन्टानं गृहणाति तद्यदक्षितेन पात्रेणैन्द्राग्नं ग्रहं गृह्णाति न याऽनुग्रहाणामनुषपर्यन्त्येतेभ्यो वाऽऐन्द्राग्नं ग्रहं ग्रहीष्यभवति तदस्येन्द्राग्नेनैवानुवषटता भवन्ति ।।२।। यद्वेवेन्द्रानं ग्रहं गृहाति । सर्व वाऽइदं प्राजीजनद्य ऋनग्रहानाहीत्स इद, सबै प्रजनग्येदमेवैतत्सर्व प्राणोदानयोः प्रतिष्ठापयति तदिदछ सर्व प्राणोदानयोः प्रतिधितमि- न्द्राग्नी हि प्राणोदानात्रिमे हि द्यावापृथिवी प्राणोदानावनयोहीद; सर्ने प्रतिष्टि तम् ॥२२॥ यवन्द्रानं ग्रहं गृहाति । सर्य वाऽइदं प्राजीजनद्य ऋतुमहानग्रहीत्म इदम प्रजनप्यास्मिन्नौनसस्मिन्गागोदानो दधात्ति नाविमारम्मिन्सम्मिन्प्राणोदानी हिनी ॥२३॥ अथातो गृह्णात्येव । इन्द्राग्नीऽआगत मतं गीभिर्नभो वरेण्यम । अस्य पातं धियेपिता । उपयामगृहीतोसीन्द्राग्गियां लेप ते योनिरिन्द्राग्निभ्यां तेति सादयतीन्द्राशि- छोड़ देता है या श्रध्वर्यु प्रतिप्रस्थाता के पात्र में बचा कुचा छोड़ देता है। (अध्यय) अब पान करने के लिये ( सदस में ) ले जाता है ॥२०॥ श्रम प्रतिप्रस्थाता उस पार से जिसमें से पिया नहीं गया इन्द्र अग्नि के ग्रह को लेता है। ऐसे पात्र से इन्द्र-अग्नि के ग्रह को क्यों लेता है, जिसमें पिया न गया हो ? इसलिये कि ऋतु-ग्रहों पर तो टुबारा वषटकार हुअा नहीं । और उन्हीं के लिये इन्द्र-गरिन गह लेता है । इस प्रकार इन्द्र-अग्नि के द्वारा दनका वपटकार हो जाता है | इन्द्र-अग्नि ग्रह को इमलिये भी लेता है कि अतु ग्रहों को लेकर ही इमने इन 'रात्र' यो उत्पन्न किया । वह इन सब को उत्पन्न परके प्राण और उदान में इनकी प्रतिष्ग परता है । इसीलिये यह 'सत्र' प्राण और उदान में प्रतिष्ठित हैं । इन्द्र अग्नि प्राण और उदान हैं। इन्हीं में यह सब प्रतिष्ठित हैं ॥२२॥ इन्द्र-अग्नि ग्रह को लेने का यह मी प्रयोजन है कि मानु ग्रहों से उमने इस 'मत्र' को उत्पन्न किया और इस सद' को उत्पन्न करके 'प्रागण और उदान' की इस सत्र में प्रतिष्ठा करता है इसलिये प्राण और उदान इस सत्र में प्रतिष्ठित है ॥२३॥ वह इसको ( द्रोस पलश से । इस मन से लेता है, 'इन्द्राग्नीऽागतमुत गीमिनमो बरेएयम् अस्य पात धियेषिता । उपयामगृहीतोऽसीन्द्राग्निभ्यां त्वा' (यशु०७३, अ. ३३१२११)। 'ह इन्द्र-अग्नि हमागे वाणियों द्वारा तुम दोनों ग्रायो इस निचोड़े हुये शोर श्रादित्य के समान बरने योग्य मोम के पास । बुद्धि के द्वारा प्रेरित हुये तुम दोनो इसको रियो । श्राभय रे लिये लिया गया है त् इन्द्र और अग्नि के लिये तुझको । एप ते

५६८
माध्यन्दिनीये शतपथब्रामणे कां० ४,३.१,२४-२७
भ्यधं होनं गृहणाति ॥२४॥
श्रय वैश्वदेवं प्रहं गृहणाति । स वाऽइदं प्राजीजनद्य ऋतुमहानग्रहीत
यदैतावदेवामविष्यद्यावत्यो हैवाने प्रजाः सृष्टास्तावत्यो हैवाभविष्यन प्राजनिप्यन्त ॥२५॥
अथ यद्वैश्वदेवं ग्रहं गृहणाति । इदमेवैतत्सर्वमिमाः प्रजा यथायथं व्यवसृजति
तस्मादिमाः प्रजाः पुनरभ्यावर्त प्रजायन्ने शुकरात्रेण गृहणात्यैप वै शुक्रो य एष तपनि
नस्य ये रश्मयस्ते विश्वे देवास्तस्माच्छुपात्रेण गृहणाति ।।२।।
अथातो गृहणात्येव । श्रोमासश्चर्षणीतो विश्वे देवास श्रागत । दाश्वास
दाशुषः सुतम् । उपयामगृहीतोसिविश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य एप ते योनिविश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इति
सादयति विश्वेभ्यो झेनं देवेभ्यो गृहाति ॥२७॥ पाहाणम् || ५ [ ३.१.]
यौनिरिन्द्राग्निभ्यां ला' ( यजु० ७३१) । 'यह तेरी योनि है। इन्द्र और अग्नि के लिये
तुझको। यह यहार यह रख देता है क्योंकि इन्द्र और अग्नि के लिये उसने लिय
था ॥२४॥
अच 'वैश्वदेव' ग्रह को लेता है । ऋतु-ग्रहों को लेकर ही उसने इस 'सब' के
उत्पन्न क्यिा । यदि इतना ही होता तो जितनी प्रजा पहले उत्पन्न हो गई उतनी ही र
जाती, थागे उत्पन्न न होती ।।२५॥
वैश्वदेव ग्रह को इसलिये भी लेता है कि वह इन सब प्रजानों को क्रमशः कर देत
है । इससे यह प्रजा बार-बार उत्पन्न होती रहती है । इसको शुनपात्र से लेता है । यह जी
सूर्य तपता है शुक्र ( तेजी से ) तपता है जिसकी यह सब किरणें हैं। यही विश्वेदेव है
इमलिये शुक्र-ग्रह से लेता है ॥२६॥
यह (द्रोण कलश से सोम ) इस मन से निकलता है, 'योमासश्चर्पणीधृतो विश
देवामऽन्यागत । दावामी दाशुपः सुतम् । उरायामगृहीतोऽसि विश्वेभ्यस्त्या देवेभ्यः
(यजु० ७।३३, ऋ० १।३।७) । 'हे रक्षक और मनुष्यों के पोपक मिश्वेदेव, आयो । अा'
कामनाओं के देने वाले हैं। देने वाले वे निचोडे हुये सोम को (पीने के लिये )
तुझको प्राश्रय के लिये लिया गया है। विश्वेदेवों के लिये तुझको। 'पप ते योनिर्विश्वे
भ्यस्त्वा देवेम्यः' ( यजु ७१३३)। 'यह तेरी योनि है। विश्वेदेवों के लिये तुझयो'
ऐसा कहकर यह उसको रख देता है। क्योंकि विश्वेदेवों के लिये इसको लेता है ॥२७॥

क. ४.३.२.१४॥ सोमयागनिम्मणम् शस्त्रप्रतिगत अध्याय-ब्राह्मण गृणाति ह वाऽएतद्धोना यच्छ सति । तस्मा एतद्गृणते प्रत्याध्वर्युरागृणाति तस्मात्प्रतिगरो नाम ।।१॥ तं चै प्राञ्चमासीनमाहयते । सर्वे वाऽअन्य उद्गातुः पाञ्च प्रात्विज्यं कुर्वन्ति तथो हास्यैतत्प्रारोवालिज्यं कृतं भवति ।।२।। प्रजापतिर्वाऽउद्गाता । योपऽग्धोता स एतत्प्रजापतिरुद्गाता योपायाभूचि होतरि रेतः सिञ्चति गस्तुते तद्धोता शस्त्रेण प्रजनयति तयति यथायं पुरुषः शितस्तद्यदेन छ्यति तस्माच्छस्त्रं नाम ||३|| तदुपपल्यय्य प्रतिगृणाति । इदमेवैतद्रेतः सिक्तमुपनिमदत्यथ यत्सराइ लिइन्प्रति- गृणीयात्परागु हैवैततः सिक्तं प्रणश्येत्तम प्रजायेत सम्यश्चा उचैवैतद्भूत्वैयद्रेतः सिक्त अजनयतः॥४॥ यातयामानि वे देवेश्छन्दासि | छन्दोभिहि देवाः स्वर्ग लोक समाश्नुक्त जम होता शस्त्र पढ़ता है तो गाता है । और जब वह गाता है तो अध्वर्यु उसमें प्रत्युत्तर में गाता है । इसलिये उसको 'प्रतिगर (प्रति + आ + गृणाति ) कहते हैं ॥१॥ होता पूर्वाभिमुस बैठे हुये अध्वर्यु का ग्राह्वान रता है । उद्गाता को छोड़कर और सब पूर्वाभिमुग्न होकर ऋतिन का कार्य करते हैं । इसलिये इसमा ऋषिका का कार्य भी गूर्वाभिमुख हो होता है ॥२॥ उद्गाता प्रजापति है । ऋचा होता रूपी स्त्री है । यह प्रजापति रूप उद्गाता पुरुष ऋचारूपी होता स्त्री में वीर्य का मिंचन करता है जब कि वह स्तुति करता है । होता शस्त्र के रूप में जनता है (जैसे मा बच्चे को जनती है )। यह पैना करता है जैसे यह पुरुष पैना किया जाता है (चार पैना करने के लिये सान पर रसते हैं । इस प्रकार 'शो' का अर्थ है पैना करना, बनाना ) चूंकि पैना करते हैं इसलिये 'शो' से 'शस्त्र' शन्द बना। ('शो तनूकरणे धातु के रूप 'श्यति' श्रादि होते है ) ॥३॥ (अधयु) धूमकर (झोता की ओर मुंह करके ) प्रत्युत्तर मे गाता है । इस प्रकार यह सोचे हुये वीर्य को तेज कर देता है । यदि मुंह फेर कर गावे तो गोचा हुया वीर्य नष्ट हो जाय, और उसति न हो । (स्त्री और पुरुष ) एक दूसरे की और मुप करके रचे हुये वीय से उत्पत्ति करते हैं ।।४!! देवों द्वारा छन्द थमा दिये गये । क्योंकि छन्दों द्वारा ही देव वर्गलोक को गये।

६०० माध्यान्दनीये शतपथब्राझणे का० ४. ३. २.५६ मदो वै प्रतिगरा यो वाऽऋचि मदो यः सामसा वे स तच्छन्दःवैतसं दधात्ययात. योमानि करोति तैरयातयामर्यजं तन्वते ॥५॥ तस्माद्यधर्धर्चशः शयसेत् । अर्धऽर्धर्च प्रति गृणीयाद्यदि पछःशसेत्पदे पदे प्रतिगृणीयाधन पै रा सन्नवानिति तदसुररक्षसानि यज्ञमन्वचरन्ति तत्प्रतिगरेरण संदधाति नाष्ट्राणाय रक्षसामनन्ववचाराय यजमानस्यो चौतद्भातृव्यलोकं छिनत्ति ॥६॥ चतुरक्षराणि हवाऽनमे छन्दाथ स्यासुः । ततो जगती सोममच्छापतत्सा त्रीण्य- क्षराणि हित्वाजगाम ततनिष्टुप्सो ममछापतसैकमक्षरणहि त्वाजगाम ततो गायत्री सोम- मच्छापतत्सतानि चाक्षराणि हरन्त्यागछत्सोमं च ततोष्टाक्षरा गायत्र्यभवत्तस्मादाहुरण्टा क्षरा गायनीति ।।७॥ तया प्रातः सवनमतन्यत । तस्माद्गायत्र प्रातः सरनं तर माध्यन्दिन सान- मतन्वत ता ५ ह त्रिष्टुयुगाचोप वाहमायानि त्रिभिरक्षरैरुप मायाव मा मा यज्ञादन्तर्गा इति तथेति तामुपायत तत एकादशाक्षरा प्रिन्टुबभत्तस्मादाहुस्त्रैष्टुभ माध्यन्दिन सवनमिति । प्रतिगर ( प्रत्युत्तर का गाना ) यह है । यह जो ऋग् मे मद है और यह जो साम में, वही रस है । यह रस यह छन्दों में रख देता है। अर्थात् छन्दों की थकावट दूर कर देता है। इन फिर से पुष्ट छन्दो से यज्ञ करता है ।।५।। । इसलिये यदि ( होता ) थाधी मचायों से शस्त्र पढे तो अवघ्यु थाधी ऋचायों के द्वारा प्रत्युत्तर मी दे । यदि पाद पाद परके तो भतिगर भी पद पद से हो । क्योंकि शस्त्र पढ़ने में प्यौदी सॉस टूटता है त्यों ही अतुर राक्षस दौड़ पड़ते हैं । इसको अध्ययु प्रतिगर द्वारा बन्द कर देता है । इससे दुष्ट राक्षस अाने नहीं पावे । इस प्रकार वह यजमान के शुर-लोक का नाश कर देता है ।।६।। पहले छन्दो गे चार अक्षर होते थे। उनमें से जगती सोम को लेने उद गई । और तीन अक्षर पीछे छोडकर लौट पाई । अत्र त्रिष्टुप् सोम को लेने उड़ गया और एक अक्षर छोड़ कर घर लौट याया । फिर गायत्री सोम को लेने उद्दी और इन सम अक्षरों को और सोम को भी लकर वापिस था गई । इसलिये अाठ अक्षर की गायत्री हो गई । इस- लिये कहते हैं कि अाठ अक्षर की गायत्री होती है |७|| उस (गायत्री) से प्रातः सुवन किया गया । इसलिये प्रातः सवन का नाम गायत्र है। उसी से दोपहर पा सपन किया गया । उससे विष्णु ने कहा । मैं अपने तीन अक्षरों के गाय माता हूँ। मुझे युला 1 मुझे यश से बाहर न निगल । 'अच्छा' ऐसा कहकर ( गायत्री ने मिष्नुप को बुला लिया । इस प्रकार त्रिष्टुप् मे ग्यारह अक्षर हो गये । इसलिये वदते है कि दोपहर का सपन श्रेष्ट होता है ।।८|| पा०४.३.२.६-१२। सोमयागनिरूपणम् तयैव तृतीयसवनमतन्नत । ताछ ह जगत्युवाचोप त्वाहमाया-येकेनातरेणोप सायस्व मा मा यज्ञादन्ता इति तथेति तामुपालयत ततो दादशाक्षरा जगत्यमयत्तस्मा- दाहुर्जागत तृतीयसतनमिति || तदाहु । गायनाणि वै सर्वाणि सगानि गायत्री ह्येवैतदुपसृजमानदिति तस्मा ससिद्ध प्रात सबने प्रतिगृणीयात्स सिद्धा हि गायत्र्यागच्छत्सकृन्महन्माध्यन्दिने सवनऽप हि साक्षरथ हिलागच्छतेनैवैनामेत समर्पयति कृत्स्ना करोति ॥१०॥ यन त्रिष्टुम शस्यन्ते । त्रिमद्वत्तृतीयसरने नीणि हि साक्षराणि हित्यागच्छत्तरे नामेतत्समर्धयति कृत्स्ना क्रोति ।।११।। शतम् ।। २५०० ।। यत्र द्यावापृथिव्य शस्यते । इमे ह वे द्यावापृथिवीऽइमा प्रजा उपजीवन्ति तदनयारेवेतद्द्यावापृथिव्यो रस दधाति ते रसवत्याऽउपजीपनीयेऽहमा प्रजा उपजीवति स वाऽओमित्येव प्रतिगृणीयात्तद्धि सत्य तदेवा विदु ॥१२॥ तके । ओथामो दैववागिति प्रतिगृणन्ति वाक्प्रतिगर एतद्वाचमुपाप्नुम इति पदन्तस्तदु तथा न कुर्याद्यथा चै कथा च प्रतिगृणात्युपाप्तवास्य वाग्भवति वाचा हि प्रति उसी गायत्री से तीसरा सवन रिया। उससे जगती ने कहा 'में अपने एक अक्षर के साथ तेरे पास आती हूँ, तू मुझे चुला, यज्ञ से बादर मत निकाल' । उसने कहा 'अच्छा' और बुला लिया । तब से जगती बारह अक्षर पी हो गई । इसलिये कहते हैं कि तीसरा सरन 'जागता है। इस पर कुछ लोग कहते हैं कि सभी स्वन 'गायन' है क्योंकि गायत्री ही तो बढ़ती गई । इसलिये प्रात सवन म पूरा 'प्रतिगर' कह क्योंकि गायत्री पूरी होकर लौटी थी। दोपहर के सवन में एक भार 'मद्' शब्द यहार प्रतिगर पढ़े क्योकि त्रिष्टुप् एक अक्षर छोड़कर लौय था । उसी से यह उसको समृद्ध करता है अर्थात् उसको पूरा कर देता है जब कि-॥१०॥ त्रिष्टुप् से शस्न पढ़ता है। तीसरे सपन में तीन बार 'मद् शब्द से प्रतिगर को क्योंकि जब जगती लोटी तो ती अक्षर पीछे छोड़ नाई। इससे वह इसकी समृद्धि करता है, उसको पूरा करता है जब कि ॥१९॥ यी और पृथिवी के लिये शस्त्र पढ़ता है। यह प्रजा इन्हीं दोनों अरि यो श्रीर पृथिवी के सहारे रहते हैं इसके द्वारा इन्दी ग्रो और पिती में वह रस रहा । इन्दो रस और पृथिवा के सहारे प्रजा उत्सन होती हैं । 'योरम् ऐमा यद कर 'प्रनिगर' करे क्यों कि सत्य है जिसको देव जानते हैं ॥१२|| मग प्रकार प्रतिगर करते ३ 'पोयाम देयाक् प्रथात् वाणी प्राीगर है, उसी को लदे है। परन्तु ऐसा न करे। क्योकि चाहे जम मगर पर, पाणीदी हो जाती याल ६०२ माध्यन्दिनीये शतपथवारणे का० ४.३.३.१.३॥ गृणाति तस्मादोमित्येव प्रतिणीयातदि सत्यं तद्देवाः विदुः ॥१३॥ ब्राहाणम् ॥६।। [३२]॥ क्योंकि प्रतिगर वाणी द्वारा ही हो सकता है । इसलिये 'ओ३म्' कहकर ही प्रतिगर को । यही सत्य है जिसको देव जानते थे ॥१३॥ माध्यन्दिनसवनम् -मरुत्वतीयग्रहादि अध्याय ३-ब्राझार ३ इहा ३ ऽइहा ३ इत्यभिपुणोति । इन्द्रमेवैतदाच्यावयति बृहपृहदितीन्द्र मे- पैतदाच्याव यति ॥१॥ स शुक्रामन्थिनौ प्रथमो गृह्णाति । शुक्रबद्धये तत्सवनमथामयण सर्वेषु ह्येष सवनेषु गृह्यतेऽथ मरुत्वतीयगोवश्यमुस्थानि ह्यनापि भवन्ति ॥२॥ तके । उक्थ्यं गृहीत्वाथ मरुत्वतीय गृह्णन्ति तदु तथा न कुर्यात्मरुत्पतीपमेय गृहीत्वाथोक्थ्य गृह्णीयात् ॥३॥ तावाऽएतान् । पञ्च ग्रहान् गृहात्येप वै वनो यन्माध्यन्दिनः पवमानस्तस्मात्पञ्च दशः पञ्चसामा भवति पञ्चदशो हिं वचः स एतैः पञ्चभिर्महैः पञ्च वाऽइमा अगुल- 'इ' 'दहा' य हकर (सोमरस) निकालता है । ('इह' का अर्थ है 'यहाँ' । इसी का अन्त का अक्षर प्लुत फरके 'इहा हो गया । बुलाने में प्लुत हो ही जाता है)। इस प्रकार इन्द्र को निकट पुलावा है । 'वृहद् बृहद् मी महता है, इससे भी इन्द्र को निकट बुलाता है ॥१॥ पहले शुभ और मन्थी ग्रहों को लेता है। इससे ( सोम यज्ञ ) 'शुरु युक्त हो जाता है। अब श्राणायण ग्रह को लेता है। यह ग्रह तो सभी सवनों में लिया जाता है। पिर मरतीय प्रह लेता है। फिर उस्थ्य ग्रह को। क्योंकि यहाँ भी उक्थ्य मन होते है। पुछ लोग उक्थ्य मद को लेकर मरुत्वतीय को लेते हैं। परन्तु ऐसा न करना चाहिये । महत्वतीय को लेकर उक्थ्य को ले ॥३॥ इस प्रकार यह इन पाँच ग्रहों को लेता है (शुन, गयी, अामायण, ममत्वतीय और उपप्य)। यह जो दोपहर का परमान है, यह बद्र है। इसमें पाँच साम होते हैं, १५ मत्र याले । वम पन्द्रह याला होता है। पांच ग्रहों के द्वारा । यह अँगुलियाँ भी पाँच है। इन सोमयागनिरूपणम् ६०३ कां. ४.३.३.४-1 योऽगुलिभिर्वे प्रहरति था इन्द्रो वृत्राय वन प्रजहार | स वृत्रं पाप्पान, हवा विजितेऽभयेऽनाष्ट्रे दक्षिणा निनाय तस्मा दप्पेतहिं यदैवैतेन माध्यन्दिनेन पवमानेन स्तुवतेऽथ विजितेऽभयेऽनाष्ट्रे दक्षिणा नीयन्ते तथोऽएवैप एतैः पञ्चभिर्म हैः पाप्मने द्विपते मातृव्याय वज्र प्रहरति स वृत्रं पाप्मान हत्वा विजितेऽभयेऽनाष्ट्र दक्षिणा नयति तस्माद्वाऽस्तान्पञ्च महा- न्गृह्णाति ।।५।। तयन्मरुत्वतीयान्गृहाति । एतदाऽइन्द्रस्य निकेवल्यथं सवनं यन्माध्यन्दिनथे सवनं तेन वृत्रमाजिघार्थसत्तेन व्यजिगीपत मरुतो वाऽइत्यश्वत्थेऽपक्रम्य तस्थुः तत्रं वाऽइन्द्रो विशो मरुतो विशा वै क्षत्रियो वलयान्भवति तस्मादाश्वत्थेऽऋतुपाने स्याता कामर्यमये वेव भवतः ॥६॥ तानिन्द्र उपमन्त्रयांचके । उपमावर्तध्वं युष्माभिलेन वृत्र हनानीति ते होचुः कि नस्ततः रयादिति तेभ्य एतो मरुत्वतीयो ग्रहावगृहात ॥७॥ ते होचुः । अपनिघायैनमोज उपावर्तागहाऽइति तऽएनमपनिधाययोज उपाववृतु- अँगुलियों से ही तो वन फेंका जाता है ||४|| इन्द्र ने पत्र पर वज्र फेंका। पापी वृत्र मार कर और विजय तथा अभय प्राप्त करके दक्षिणा लाया । इसलिये यह उद्गाता लोग भी जब दोपहर के सवन में परमान पढ़ते हैं और अभय तथा विजय प्राप्त करते है तो दक्षिणा को लाते हैं, इसी प्रकार यह भी इन पाँच प्रदो द्वारा दुष्ट पापी शत्रु पर यत्र फेंकता है और पापी वृत्र को मार फर अभय तथा विजय प्राप्त होने पर दक्षिणा को ले जाता है । इसलिये इन पाँच ग्रहों को लेते है ॥५॥ मरुत्यतीय ग्रहों को इसलिये लेता है कि यह जो दोपहर का सघन है यह इन्द्र का निज का सवन ( निष्फैवल्य ) है । उसी से उसने नृत्र को मारने और जीतने की इच्छा की । इस समय मस्त अश्वत्थ कक्षा पर घूम कर जा सड़े हुये । इन्द्र क्षत्रिय है । मस्त वैश्य है । क्षनिय बलवान् होता है । इसलिये दो पात्र अश्वत्थ लकड़ी के हो सकने हैं। ( ऐसी लोगों की राय है) परन्तु कामयं लकड़ी के तो होते ही हैं ।।६।। उनको इन्द्र ने बुलाया, 'मेरे पास श्राइये कि धारको सहायता से मैं त्र को मार हा। उन्होंने कहा, 'हमको क्या गिलेगा?' उसने इन दो मालतीय ग्रहो की उनयः लिये निशला । ७॥ वे बोले, 'इस एक ग्रह अर्थात् पोज यो अलग रमर हम था रहे हैं। या इस श्रोन को अलग रखकर लाये । पण इन्द्र ने इन (म अमात् प्रोग) को भी लेना नाहा । यह सोचकर कि यह तो योज को अलग पर पा रहे हैं। (और बिना तो माध्यन्दिनीये शतपथबामणे कां. ४.१.३.८-११॥ स्तद्वाऽइन्द्रोऽस्पृणुतापनिधाय वै मौज उपावृतानिति ॥८॥ स होवाच । सहैव मौजसोपापतध्वमिति तेभ्यो यै नस्तृतीयं ग्रहं गृहाणेति तेभ्य एतं तृतीयं महमगृहादुपयामगृहीतोऽसि मरुतां वौजसऽइति तऽएन राहैवोगासोपावर्तन्त तैय॑जयत तैर्वृत्रमहन्तत्रं वाऽइन्द्रो विशो मरुतो विशा वै क्षत्रियो घलान् भवति तत्क्षत्र एवैतलं दधाति तस्मान्मरुत्वतीयान्गृहाति Illl स वाऽइद्रायैव गरुत्वते गृहीयात् । नापि मरुद्धयः स यद्धापि मरुभयो गृह्णीया- त्प्रत्युद्यामिनी ह क्षत्राय विशं कुर्यादथैतदिन्द्रभेनानु मरुत आभजति तत्क्षनायैतद्विशं कृतानुकरामनु वानं करोति तरमादिन्द्रायैत्र मरुत्वते गृहीयानपि मरुद्धयः ॥१०॥ श्रपक्रमादु हैोपामेतद्विमयाचकार । यदिमे मनापकागेयुर्यनान्यद्भियेरनिति ताने चैतदनपकमिणोऽकुरुत तस्मादिन्द्रायैव मसत्यते गृहीयानापि मरुद्भय ।।११|| ऋत्पात्राभ्यो गृहाति । तयो वै संवत्सरो यज्ञस्तेऽदः प्रातःसपने प्रत्यक्षमव- फलप्यन्ते यहतुग्रहान्गहात्यथैतत्परोऽहं माध्यन्दिने सपनेऽवकल्प्यन्ते यहतुपानाभ्या मरुत्य- तीयान्गृह्णाति विशो ये मरुतोऽन्नं वे विश ऋतवो वाऽइद५५ सर्वमत्राय पचन्ति तस्माहतु कुछ सफलता होती नहीं) उसने 'योज के साथ श्रादये। उन्होंने उत्तर दिया, 'तो हमारे लिये एक तीसरा ग्रह और लो । तब उनरे लिये उसने एक तीसरा मह निकाला, इस मत्र से 'उपया- मगृहीतोऽसि मरुता त्यौजसे-' ( यजु० ७१३६ )। तब वे अोज के साथ ( इन्द्र की सहायता को ) गये । उनकी सहायता से विजय पाई, उसकी सहायता से वृत्र को माग । इन्द्र क्षत्रिय है । मरुत वैश्य है । चनिय वैश्य की सहायता से ही बलवान होता है । इसलिये वह क्षत्रिय में बल को रखता है । इसलिये ममत्यतीय ग्रहों को लेता है ।।६।। उन ग्रहों को यह 'मफत युक्त इन्द्र' के लिये निकाले, अोले इन्द्र के लिये नहीं । यदि यह येवल मरुतों के लिये निकालेगा तो वैश्यों को क्षत्रियो के विरुद्ध कर देगा। इसलिये बह इन्द्र के पीछे मरुत का भी माग ररा देता है। इस प्रकार यह वैश्य को क्षत्रिय पे अधीन और उसका अाज्ञाकारी बना देता है। इसलिये मरत युक्त इन्द्र के लिये निकाले, न कि 'मस्तों के लिये ||१०|| उस (इन्द्र) यो उनके छोड़ने का भय था, 'कहीं वह मुझे छोड़ आयें और दूसरे दल में मिल जायें। इस प्रकार यह इस भाग के द्वारा उनको ऐसा बना देता है कि वह उसे छोड़ने न पा । इसलिये भी 'मरुत-युक्त इन्द्र' ये लिये निकाले, मरुतों के लिये नहीं ॥१॥ दो ऋतु पात्रों से निगलता है। मनु मत्सर यश है। प्रात सपन मे नो प्रत्यक्ष ही लिये जाते हैं । जापानु मह निकाले जाते हैं । परन्तु दोपहर पे राधा में परोक्ष रूप से निसलता है जब दो मल्पीय नुपायों को निकालता है इसलिये दो मरुत्वतीय मान- कहा, सामयागनिरूपणम् ६०५ । पात्राभ्यो मरुत्वतीयान्गृह्णाति ॥१२॥ अथातो गृ हात्येव । इन्द्र मरुत्वाइह पाहि सोमं यथा शार्यातेऽअपियः सुतस्य । तय प्रणीती तव शूर शर्मनाविवासन्ति कायः सुयज्ञाः । उपयामग होतोऽसीन्द्राय वा मरुत्वतऽएष ते योनिरिन्द्राय वा मरुत्वते ॥१३॥ मरुत्वन्त वृपभम् । वावृधानमामारि दिगण शासमिन्द्रम् । निश्वासाहमयसे नूत- नायोम सहोदामिह तथहुयेम । उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा मरुत्वतऽएप ते योनिरि. न्द्राय त्या मरुत्वते । उपयामगृहीतोऽसि मरुता खोजसऽइति तृतीयं महं गृह्णाति ।।१४।। अथ माहेन्द्र ग्रहं गृह्णाति । पाप्मना वाऽएतदिन्द्रः समष्टोऽभूद्यदिशा मरुद्भिः स यथा विजयस्य कामाय विशा समाने पात्रेऽश्नीयादेवं तदस्माऽएत मरुद्धिः समान महमगृहन् ||१५|| त देयाः । सर्वस्मिन्यिजिते ऽभयेऽनाष्ट्रे यथेपीका मुाद्विवहेदेव, सर्वस्मात्यामनो पानों में निकालता है ॥१२॥ वह इस मन से निक लता है, 'इन्द्र मलत्याइह पाहि सोम यथा शायतेऽअपिया सुतस्य । तव प्रणीती तब शूर शर्मनाविवासन्ति कवय, सुयज्ञा । उपयामगृहीतोऽसौन्द्राय त्वा मरुत्वतऽएष ते यानिरि-वाय या मरुत्वते ( यजु० ७।३५, म.० ३३५१७)। 'हे मस्सों । युक्त इन्द्र ! यहाँ गोम को पी, जैसे शार्यात के सोम को पिया था। सुयज्ञ कपि लोग तेरी प्रसन्नता और तेरी शरण की सहायता से ही यज्ञ में तेरी सेवा करते हैं। तुझे पाय रे लिये लिया है । इन्द्र मस्त युक्त के लिये तुमको | यह वेरी योनि है । मस्त युक्त इन्द्र र लिये तुझको' ।।१३।। दूमरे प्रह को इस मन से निकालता है, 'मरुत्वन्त वृषभ वावृधान मकवारिं दिव्य शासमिन्द्रम् । विश्वासाहमवसे नूतनायोगय महोदामिह त हुवेर । उपयागगृहीतोऽसीन्द्राय यामरत्वताएष ते योनिरिन्द्राय वा मरुत्वते ( यजु० ७१३६, ० ३।४।५) । 'मरत थाले, बलवान, वृद्धि शील, दोष रहित, दिव्य, शासक, सबके पालक इन्द्र को हम इस यज्ञ में नई रक्षा के लिये बुलाते हैं। ग्राभय के लिये तुझे लिये जाता है । इन्द्र मस्त वाले के लिये तुझको। यह तेरी योनि है । इन्द्र मस्तवाले के लिये तुझो । इस मन मे तीसरा मह निकालता है, 'उपयामरहीतीस गस्ता त्वौमसे ( यजु• ७३६)। 'तुझे प्राय के लिये लिया गया है । मरतों थे श्रोत्र के लिये तुझको ॥१४॥ श्रम यह माहेन्द्र ग्रह को लेता है । जैसे विजय की कामना के लिये वैश्यों ये साथ एक ही पात्र में सा लेवे, इसी प्रकार इन्द्र भी वैश्य मरुतों के साथ मिलकर पाप-युक्त ही गया। क्योंकि मक्तों के साथ २ इन्द्र चे लिये भी एक ही ग्रह निकाला गया ||१५|| तर देवों ने जीत हो जाने और अभय शोर शान्ति प्राप्त हो जाने पर इन्द्र को उस माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे कां०.४.३.३.१६-१८॥ व्यगृहन्यन्माहेन्द्र ग्रहमगृहस्तथोऽएवेष एतद्यथेपीका विमुआ स्यादेवछ सर्वस्मात्पाप्मनो निर्मुच्यते यन्माहेन्द्र ग्रहं गृह्णाति ॥१६॥ यद्वेर माहेन्द्र ग्रहं गृहाति । इन्द्रो वाऽरप पुरा नस्य यघादथ वृत्रण हत्या यथा महाराजो विजिग्यान एवं महेन्द्रोऽभवत्तस्मान्माहेन्द्र ग्रह गृह्णाति महान्तमु चैवे नगेतत्सलु करोति वृत्रस्य बघाय तस्माद्देव माहेन्द्रं पहं गृहाति शुक्रपाण गृहात्येप वे शुक्रो य एप तपत्येप उऽएव महोस्तस्माच्छुकपात्रेण ग्रहाति ।।१७।। अथनो गृहात्येर । महाँ २।। ऽइ-द्रो नृपदा चर्पणिमा उत द्विवहीं अमिनः सहोमिः । अम्मग्यायधे वीर्यायोरुः पृथुः सुकृतः कर्तृभिर्भूत् । उपयामगृहीतोऽसि महे. न्द्राय स्वैपते योनिर्महेन्द्राय त्वेति सादयति महेन्द्राय होनं गृहाति ॥१८॥ अथो पाकृत्येता चाचं वदति । अभिपोतारोऽभिपुणुतौलरालानुदादयतानीदाशिर विनय सौम्यस्य वित्तादिति ते वै तृतीयसबनायेवाभियोतारोऽभिपुरवन्ति तृतीयसवनायो- लूखलानुद्रादयन्ति तृतीयसबनायाग्नीदाशिरं विनयति तृतीयसननाय सौम्य चरुण, अपय. त्येते वे शुक्रवाती रसवती सबने यत्प्रातः सबन च माध्यन्दिनं च सवनमथैतनिधीत शुक्र पाप से गुक्त किया जैसे मिरी मे पूँज निकाल लेते हैं। इस माहेन्द्र ग्रह को लेकर । जैसे सिरकी बिना मुंज के (साफ) हो जाती है इसी प्रकार माहेन्द्र ग्रह को निकालपर वह सब दोपों से दूर हो जाता है ॥१६॥ माहेन्द्र नइ को इसलिये भी निकालता है, वृन रे बघ से पहले यह इन्द्र था । अब किसी बड़े विजयी राना के समार, वृन को मारकर महेन्द्र बन गया । इसलिये माहेन्द्र प्रह को लेता है । वृष के वध के लिये उसको बड़ा बनाता है इसलिये भी माहेन्द्र ग्रह को लेता है । शुमपान से लेता है । यह जो तपता है अर्थात् सूर्य, वह शुक्र शुक महान है इसलिये शुभ पान से निकालता है ॥१७॥ - इस मा से निकालता है, 'महाँ २ऽइन्द्रो नृवदा चर्षणिमाउत द्विबाऽनमिनः भदौभि । अस्मद्राग्यावृधे वीर्यायोस. पृथु सुकृत पर्नुभिर्भूत् । उपयामगृहीतोऽसि मदे न्द्राय त्वा' ( यजु० ७१३६, म.० ६।१८।१ ) । 'बड़ा इन्द्र । नेता के समान, मनुष्यों की कामगायों की पूर्ति करने वाला, दुहरे यज्ञों वाला, अपार बलों के साथ, हमारे सामने बटा धीर्य अर्थात् पराक्रम से, उस ( यश वाला), पृथु' (विस्तृत) यजमानों द्वारा पृय हुथा। यह पटकर नीचे रख देता है, 'एप ते योनिदेन्द्राय वा' (यनु० ७।३६ ) । 'यह तेरा घर है । महेन्द्र ये लिये तुझको ११८|| उपाकरण कर यह वचन बोलता है, 'निचोड़ने वाला, निचोड़ो । मूसलों को जोर से चलानो ( मोग पीसने के लिये) श्रामीध , दही को देस, सोम की पयर राप । यह निचोड़ने घाले तीसरे सपन के लिये निचोड़ते हैं । तोसरे सवन के लिये ही मूमली चलाते है। तीसरे सपन के लिये ही ग्रामीध दही को चिनोता है । तीसरे सरन के लिये दी मोम में ।

मा०४.३.४.१-२ सोमयागनिरूपणम् ६०७ यत्तृतीयसवनं तदेवतस्मान्माध्यन्दिनारसवनानिमिमीते तथो हास्यैतच्छुकवद्रसक्त्तृतीयसरन भवति तस्मादेतामत्र वाचं वदति ॥१६॥। ब्राह्मणम् ॥७[३.३.] द्वितीयः प्रपाठकः ।। करिडकारिया ॥१३॥ चरु को पकाता है । यह जो दो सबन ये अर्थात् प्रातः और दोपहर के यह तो शुक्र और रस वाले थे । परन्तु तीसरा सरन शुक्र-रहित हो जाना है । इमलिये दोपहर के समन रो इसको बनाता है । इस प्रकार यह तीसरा सकन शुक्र और रस वाला हो जाता है। इसी- लिये इस वाणी को इस समय बोलता है ।।१६|| दाक्षिणहोमो दक्षिणादानश्च अध्याय ३--ब्राह्मण सन्ति वाऽएतद्यनम् । यदेनं तन्वते यन्वेव राजानमभिपुरवन्ति तत्तं पन्ति यत्पशु संज्ञपयन्ति विशासति तत्तं नन्त्युल्लूसलमुसलान्यां हपदुपलान्या हविर्य घ्नन्ति || स एष यज्ञो हतो न ददक्षे । तं देवा दक्षिणाभिरक्षय स्तद्यदेनं दक्षिणाभिरदक्षय. स्तस्मादक्षिणा नाम तयदेवात्र यज्ञस्य हतस्य व्यथते तदवोरयेतदक्षिणाभिर्दक्षयत्यय समृद्ध एव यज्ञो भवति तस्मादक्षिणा ददाति ।।२।। नदै पड्वादशेत्येव हविर्यज्ञे ददाति । न ह त्वेराशतदक्षिणः सौम्योऽध्वरः स्या- अम इस यज्ञ का बध करते हैं । जब यश में सोम राजा को कुचलते हैं तो मानों उसका बध करते हैं । जेसे पशु को काटते हैं तो उसका वध करते हैं। इसी प्रकार अोखली और मूसल से या दो पाटों से यज्ञ की हरि का वध किया जाता है ।। जब इस यज्ञ का बघ हो गया तो उसकी शक्ति जाती रही, तब देवो ने दक्षिणाओं द्वारा पूरा किया । यह यज्ञ दक्षिणाओं द्वारा दर्द हो गया । इसलिये इसका नाम दक्षिणा पड़ा (दक्ष बनाने वाली) । यहाँ यश ये अप होने से जो कुछ कमो या जाती है उनकी बह दक्षिणायो से पूर्ति पर देता है । यज्ञ पूर्ण हो जाता है। इसलिये वह दक्षिणा देता है ॥२॥ दविर्य में छ. या चारह गाय दक्षिणा में दी जाती है। परन्तु सोम यज्ञ में सी से कम नहीं । यह जो प्रजापति है वह प्रत्यक्ष यश है । पुरुष प्रजापति का निकटतम है । इसकी ।

देश प्रम Desi ilsi pirn शासन शोना सा नमmpefr: मी या माग ::miri दशपिगनागा मापा | RIME prma. पदेनाuffer martiartment, सुधागन नामानिमियदेशीर मान्नु गनिमम सर्ग सोगशा - गाना तिन पाएREPE Immini यामृग मर्म माममयमा fir. Rमा मा गाजीउनसमा मातिय II गाय प्रमिपत्य गाहपरम् । पाणिगि सान पाममिहिरमय प्रयम्यानधाय जुहोति दलीये. मे गनिने गाया मोसमातीर- मी वर्षपो यायु गो गुवा सेन और धीमी गुरामा गोमेवी सरगरी दि-मार साद, मो में गम मेनालियोगी बदक्षिणा देनी चाहिये और नमी पी में यम में पाप मनना पामि दाम कम गार्ग दक्षिणा में दी जाय, किसी में गीरिया या गादीन रोश. invit पिा भाता है परन्तु उगो पूनिया | देय दो प्रकार हैं। एक गो देश और दूसरे मनुष्य देगी बाप, पेद गाम पडे हुये । मानिये यश भी दो भागों में निगम है। देयो पी पातियाँ है । और मनुष्म- देवों की अर्थात् उन नादाणों की भी पेशाग्र पाये हैं दिशातियों रो देवों यो प्रसन्न किया जाता है और मनुष्य-देष अर्थात् पेद गाग्न परे हुये मादाग्नी को दायाशी से। इस प्रकार दोनों देव प्रसन्न होकर यजमान पो सर्ग लोक में से गाते हैं। यह दतिया में बल प्रविणे यी दी होती है । यह जो फ् , या और साग श्रीर श्रादुतिगय यश है यह यजमान का मानो एक नया थामा बनाया जाता है। पर सपा परलोफ में पारमा दोता है । इस अात्मा को इन्हीं शालिगों ने पनाया है। इसलिये याद दक्षिणा ऋत्विों की ही होनी चाहिये, उनकी नही जो ऋलिम न हो ॥५॥ गाईपत्य के पास जाकर दक्षिणा की आहुति देता है। भालरदार फाड़े में सोने का टुकड़ा घाँधकर और उसे चमसे में रखकर बाहुति देता है यह यह कर 'कि देव लोक में मेरा स्थान हो । जो कोई यश करता है वह इरालिये पता है कि यह यश देव लोक को माता है । और जो दक्षिणा देता है वह भी देव लोक को जाती है । और दक्षिणा से लगा 11०४.३.४.६.१०। सोमयागानम्पमा मैवाभिप्रेति तदनूची दक्षिणा या ददाति सैति दक्षिणामन्चारभ्य यजमानः ||६|| चतस्रो वै दक्षिा हिरण्य गोर्यासोऽधो न वै तदयकल्पते यदश्वस्य पदमवद- ध्यायद्वा गोः पादमाध्यात्तस्मादशाहोमीये वाससि हिरण्य प्राध्यापधाय जुहोति ।। सौरीभ्यामृग्भ्या जुहोति । तमसा वाऽमसौ लोकोऽन्तर्हितः स एतेन ज्योतिषा तमोऽपहत्य स्वर्ग लोकभुपराकामति तम्गात्सोरीभ्यामृग्भ्या जुहोति ।।८।। स जुहोति । उदुत्य जातवदसं दे वहन्ति केतवः । दृशे विश्वाय सूर्य स्वा- हत्येतया गायत्र्या गायनी वाइस पृथिवी सेयं प्रतिष्ठा तदस्यामेवैतत्प्रतिष्ठाया प्रतितिष्ठति ॥ अथ द्वितीया जुहाति । चिन देवानामुदगादनीक चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्पाने । पापा द्यावाष्टथिमीऽअन्तरिक्षण सूर्य आत्मा जगतरतस्थुषश्च माहेत्येतया त्रिष्टुमालोकमैयैतयो- पति ॥१०॥ प्रयाग्नीधे । देने का या जुहाते तयदग्नावाग्नीधे हे वैका या जुहोत्यग्नि पशूना- हुया यजमान भी जाता है॥६॥ चार प्रकार की दक्षिणा होती है- सोना, गौ, कपड़ा और घोडा । यह उचित नहीं है कि घोड़े के पैर को चमस म रस दे या गौ के पैर को। इसलिये झालरदार कपडे में सोना गाँध कर रखता है श्रार उसरी अाहुति देता है ॥७॥ सूर्य की दो चा मा से अाहारा दता है। सूर्य की दो ऋचाओं से आहुति इरा- लिये देता है कि वह (पर ) लोक अ-धबार से छिप गया है। वह ज्योति रो अन्धवार को हटाकर स्वर्ग लोक को जाता है ।।८।। वह श्याहुनि क मर यह हैं, 'उदुत्य जातवेदस देव वदन्ति देतब । दृशे विश्वाय सूर्य स्वाहा' ( यजु० ७४१, न. ११५०।१)। 'यह प्रकाश की किरणें उस सूर्य्य जात- येद देव सूर्य्य तक ले जाती है, सर्वत्र विश्व को दिखाने के लिये। इस गायत्री से । यह पृथिवी गायत्री है। यह पृथिवी प्रतिष्ठा है। इसी प्रतिष्ठा में वह प्रतिष्ठित होता है। दूसरी याहुति का मन यह है, चित्र देवानामुदगादनीक चक्षुर्मिनस्य वरुणस्याग्ने । पापा यावापृधिनीऽयन्तरिक्षण पूर्वमात्मा जगतस्तस्थुषश्च स्वाहा' ( यजु० ७४२)। 'विचित्र (आश्चय युक्त ) देवों ग्थात् प्रकाशों का अनीक अर्थात् समूह उदय होता है । यह मिन, वरुण और अमि की ऑस है अर्थात् इसी से सब प्रकाश को लेते हैं । यह सूर्य यौ, गृषियी योर यन्तरिक्ष म फैल जाता है । यह जगम और स्थावर जगत् का ग्रात्मा है । यह निष्टुभ है । इसा द्वारा वर्ग लोक को मात करता है ॥१०॥ अब अगीन ग एक या दा ग्राहुति देता है । अग्नीघ्र में एक या दो आहुतियाँ इसलिये देता है कि अग्नि पशुसो पर राज करता है । यह पशु उसको चारों ओर से घेर लेते ७७ ६१० माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे का० ४. ३.४.११-१३ | गोष्टे तऽएनममितः परिणिविशन्ते तमेतयाहुत्या प्रीणाति सोऽस्मै श्रीतोऽनुमन्यते तेनानु- मता ददाति ॥११॥ स जुहोति । अग्ने नय सुपथा रायेऽअस्मान्विश्वानि देव ययुनानि विद्वान युयोध्य- स्मज्जुहुराणगेनो भूयिष्ठा ते नमउक्ति विद्यम स्वाहेत्यथ यद्यश्व युक्त वायुक्त चा दास्य पस्यादथ द्वितीयां जुहुयाद्यधु न नाद्रियेत ॥१२॥ स जुहोति । अयं नोऽअग्निर्वरिवस्कृणोत्वयं मृधः पुर एतु अभिन्दन । श्रयं बाजा- न्जयतु वाजसाताययथ शत्रून्जयतु जड पाणः स्वाहेति वाजसा ह्यश्वः ॥१२॥ अथ हिरण्यमादाय शालामभ्येति । दक्षिणेन वेदि दक्षिणा उपतिष्ठन्ते सोऽग्रेस शाला तिष्ठनभिमन्त्रयते रूपेण वो रूपणमभ्यागामिति न ह वाऽभने पशवो दानाय चक्षमिरे तेऽपनिघाय स्वानि रूपाणि शरीरेः प्रत्युपातिष्ठन्त तानेतदेवा स्वेरेव रूपैर्यज्ञ- स्या_दुपायस्ते स्वानि रूपाणि प्रानाना सम्यवायस्ते रातमनसोऽलं दानायाभवरतथो. ऽएथैनानेप एतत्स्वैरेव रूपैर्यज्ञस्या_दुपैति ने स्वानि स्पारिण जानाना अभ्यवायन्ति ते हैं । उस अग्नि को इस शाहुति से प्रसन करता है । वह अग्नि इससे प्रसन्न होकर अनुमति देता है। श्रनुमति से वह ( गाय की ) दक्षिणा देता है ॥१२॥ याहुति का मन यह है, 'अग्ने नय सुपथा रायेऽअस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यरमज जुहुराणमेनो भूयिष्ठा ते नम उक्ति विधेम स्याहा' (यजु० ७१४३, म. १२१८६१)। 'हे अग्नि | धन के लिये हमको ठीक मार्ग पर ले चल, हे देव तू सब कर्मों को जानता है । हमको पाप से बचा, कि हम तेरी बहुत बहुत स्तुति पर राके' । अब यदि युक्त ( सजे हुये) या अयुक्त (पैसजे) घोड़े को देना चाहे तो एक और आहुति पढे अन्यमा नहीं ॥१२॥ यह पाहुति का मन यह है, 'अय नोऽग्निर्वरिवस्कृणोत्त्वय मृध पुरऽपतु प्रभिन्दन् । श्रय वाजान् जया वाणसातावयशनन् जयतु जद्दपाणे स्वाहा' (यजु० ४।४४) । यह अग्नि होम को धन (वरिव = धन ) दे । यह युद्धों का भेद न करते हुये आगे बढे । यह अनों को जीते । यह जोश में अापर शनुनों पर विजय प्राप्त करे। घोड़ा विजय प्राप्त करने वाला है ॥१२॥ थत्र सोने को लेकर शाला में जाता है । वेदी के दक्षिण की और दक्षिण की गौएँ खड़ी रहती हैं। यह शाला के श्रागे सड़े होकर उनको सम्बोधन करता है, 'रूपेण वो रूप- णमभ्यागाम्' ( यजु: ७४५)। 'तुम्हारे रूप से मुझे रूप मिला । पहले-पहल पशु दान में दान दिये जाने के लिये राजी नहीं हुये । वे अपने रूपों को अलग रपार वैवल (नगे) शगैरों के द्वारा खड़े हो गये । देर यज्ञ से उन पशुयों पे श्नपने रूपों को ले गये। उन्होंने अपने इन रूपों को पहचाना और दान लिये राजी हो गये। यह यममान भी इसी प्रकार यश के सामने से पशुओं ये निज रूपों को ले आता है और ये अपने रूपों को ३११ कां०४.३.४.१४-१८॥ सोमयागनिरूपणम् रातमनसोऽलं दानाय भवन्ति ॥१४॥ नुभो वो विश्ववेदा विभजत्विति । यह वै तुथस्तदेना बहाणा विभजति ब्रह्म वे दक्षिणीय चादक्षिणीयं च वेद तथो हास्यैता दक्षिणीयायैव दत्ता भवन्ति ना दक्षिणीयया ||१५|| ऋतस्य पथा प्रेतेति । यो वे देवानां पथैति स ऋतस्य पथैतिचन्द्रदक्षिणा इति तदेतेन ज्योतिपा यन्ति ॥१६॥ अथ सदोऽम्येति । वि स्वः पश्य व्यन्तरितमिति वि त्वया दक्षिणया लोकं ख्येष- मित्येवैतदाह ॥१७॥ भय सदः प्रेक्षते । यतर सदम्यैरिति मा त्वा सदस्या अतिरिक्षतेत्येवैत दाह || अथ हिरण्यमादायाग्नीध्रमभ्येति । ब्राह्मणमद्य विदेयं पितृमन्तं पैतृमत्यमिति यो वै ज्ञातो जातकुलीनः स पितृमान्पैतृमत्यो या पे ज्ञातायापि कतिपयीदक्षिणा ददाति तामिमहज्जयत्यपिमायमिति यो वै ज्ञातोऽनूचानः स ऋषिरायः सुधातुदक्षिणमिति स पहचान कर दान में दिये जाने के लिये राजी हो जाते हैं ॥१४॥ 'तुयो को विश्ववेदा विमजतु' ( यजु० ७१४५) । 'सबको जानने वाला तुथ (माहाण) तुमको बांटे। 'तया है प्राझण । इस प्रकार नह वाहाण के द्वारा बँटवाता है । बादाग जानता है कि कौन दक्षिणा के योग्य हैं, कौन नहीं । इस प्रकार यह गायें भी उसी को दी जाती है जो दक्षिणा के योग्य है । उसको नहीं जो दक्षिणा के योग्य न हो ॥१५॥ 'ऋतस्य पथा प्रेत ( यजु०७४ । 'ऋत के मार्ग से चली। जो देवों के मार्ग से चलता है वह मृत के मार्ग से चलता है । 'चन्द्रदक्षिणा' (चन्द्र (स्वर्ण) दक्षिणा थाली । यह गायें यजमान के दिये स्वर्ण की ज्योति से चलती है ॥१६॥ श्रन यह सदस् में जाता है, 'वि स्वः पश्य व्यन्तरिक्ष ( यजु० ७४५)। 'स्वर्ग और अन्तरिक्ष को देख' । अर्थात् तुझ दक्षिणा के द्वारा मैं स्वर्ग को मात करूं । यह उसका उद्देश है ॥१७॥ अब सदर को देखता है, 'यतस्य सदस्यैः (यजु० ७)'सदस्यों के साथ यत्न कर' । अर्थात् 'सदस्य तुझमे धागे न बढ़ जाप' ऐसा रहता है | अब सोने को लेकर प्राग्नीध्र (अग्निशाला) के पास जाता है, 'बामणमय विदेयं पितृमन्तं पैतृमत्यम्' (यजु ७४६ )। 'माज में पिता और पितामह याले पाहाण को मास पाँ' । जो अच्छे कुल फा बाहण है उसी का नाम पितृ मान और पैनुमत्य है। ऐसे घोड़ों को भी दक्षिणा देता है, उससे बहुत बड़ी विजय प्राप्त होती है। अषिमायम्' (यजु. ७)। 'नो वेद पढ़ा हुआ है वह ऋषि और ना है'। 'गुपातु दक्षिणम्' (पा.

माध्यन्दिनीये शतपथवादाणे का०४.२.४.१६-२१ ।। हि सुधातुदक्षिणः ||१|| नथैयमुपसद्य । अग्नीधे हिरण्य ददात्यस्मदाता देवा गच्छतेति यो वै रातमना अविचिकित्सन्दक्षिणो ददाति तया महान यति देवत्रा गच्छनेति देवलोके मेऽप्यसदिति ये यजते यो यजते तद्देवलोकाएवैनमेतदपिरियनं करोति प्रदातारमारिशतेति मामाविशतेत्ये. पैतदाह तथो हारमादेताः परव्यो न प्रणश्यन्ति तघदग्नीधे प्रयमाय दक्षिणा ददात्यतो हि विश्वे देवा अमृतत्वमपाजयस्तस्मादग्नीधे प्रथमाय दक्षिणा ददाति ॥२०॥ अथैवमेवोपसघ । पानेयाय हिरण्य ददाति या पाऽ अदः प्रातरनुवाकमन्याहुस्तक स्मैतरपुरा श६५ सन्त्यत्रिर्वाऽपीणा होतामाथैतत्सदोऽपुरतमसमभिपुन वे तऽपयो- ऽभिगबुबन्नेहि प्रत्यडिङद तगोऽपजहीति स एवत्तमोऽपाहलय वै ज्योतिर्य इद तमोऽपा पपीदिति तस्माऽएतज्ज्योतिर्हिरण्यं दक्षिणामनग-ज्योतिर्हि हिरण्य तदै स तत्तेजसा थीर्य- रणऽपिस्तमोऽपजघानाथैप एतेनैवेत ज्योतिषा तमोऽपहनिय तस्मादानेयाय हिरण्यं ददाति ॥२१॥ अथ प्रखणे । पसा हि गई दक्षिणतोऽभिगोपायरयथोद्गात्रेऽथ होनेऽथा-वर्यु- ४४४६ ) । 'अच्छी दक्षिणा वाला' । क्योंकि इसको श्रच्छी दक्षिणा दी गई है ॥१६॥ अब अग्नीध के समीप ( श्रादर पूर्वक) बेफर ( उपसद्य) उसे स्वर्ण देता है । 'अस्मद्राता देवत्रा गछुत' ( यजु० ७४६ ) । 'हमारे द्वारा दिया हुआ तू देव लोक को जावे। जो दक्षिणा उदार मन से बिना सकोच के दी जाती है उसका पल बड़ा होता है। 'देवलोक को जावे' का तात्पर्य यह है कि मेरे लिये देवलोक में स्थान कर दे। जो कोई यज्ञ करता है इस श्राश्रय से करता है कि देवलोक यो पाऊँ। इस प्रकार वह इसके लिये देवलोक मे स्थान कर देता है । 'प्रदातारमाविशत ( यजु० ७४६ ) । 'दाता में प्रवेश करो' । अर्थात् मुझमें प्रवेश करो। इस प्रकार उन गयों से वह यचित नहीं होता। अग्नीध को दक्षिणा पहले दिये जाने का तारर्य यह है कि देवों ने इसी के द्वारा अमृतत्य को पाया था। इसलिये अग्नीध को दक्षिणा पहले देता है ॥२०॥ अब इसी प्रकार जाकर अाप (अत्रि पशन एक पुरुष) को स्वर्ण देता है। पहले एक बार जब वह पावरनुवाक यो बोल रहे थे तो सामने स्तोन भी कह रहे थे। ऋषियों का होता अत्रि था। उस समय सदर में श्नसुरों का अन्धकार छा गया। ऋषियों ने अनि से कहा, 'यहाँ लौट श्यायो और अन्धकार को निकाल दो। उसने इस अन्धकार को भगा दिया। उन्होंने यह समझकर कि यह ज्योति है, इसने अन्धकार दूर कर दिया, उसके लिये चमकीली सोने की दक्षिणा दी। वर्ण ज्योति है। उस ऋपि ने अपने तेज और परानम से अन्धकार को दूर कर दिया । यह भी दभी ज्योति से अन्धकार को दूर करता है। इसलिये यहाँ श्रति को स्वर्ण देता है ॥२१॥ श्रब ब्रह्मा को (दक्षिणा देता है) 1 नागी दक्षिणा की और से रक्षा करता -- क०४.३.४.२२.२५ ॥ सोमयागनिरूपणम् भ्या हविर्धानऽनासीनाभ्यामय पुनरेत्य प्रस्तोत्रेऽय मैत्रावरुणायाय ब्राह्मणाच्छ. सिनेऽथ पोऽथ नेप्ट्रेऽथाल्यावाकायायोन्नेऽथ मावस्तुतेऽथ सुत्रमण्याये प्रतिहऽउत्त- माय ददाति प्रतिहा पाएप सोऽस्माऽएतदन्ततः प्रतिहरति तथो हास्मादेताः परायो न प्रणश्यन्ति ॥२२॥ अथाहेन्द्राय मरत्वतेऽनुनहीति । यत्र थै प्रजापतिरने ददौ तद्देन्द्र ईक्षाचक सर्व याऽनयमिदं दास्यति नास्मभ्यं कि चन परिशेदातीति स एतं वज्रमुदयच्छदिन्द्राय मरुत्यने. ऽनुन हीत्यदानाय ततो नाददात्स एपोऽथेतहि तयैव वन उद्यम्यतऽइन्द्राय मरुत्यतेऽनुन् । हीत्यदानाय ततो न ददाति ॥२३॥ चतस्त्रो वै दक्षिणाः । हिरण्यमायुरेवैतेनागाननायतऽआयुर्हि हिरण्यं तदनय. ऽआनीधं कुर्वतेऽददात्तस्मा दप्येतस्मीधे हिरण्यं दीयते ॥२१॥ अथ गोः । प्राणमेवैतयात्मननायते प्राणो हि गौरन, हि गौरव हि प्राणस्ता- ७ रुद्राय होत्रेऽददात् ।।२५।। अथ वासः । त्वचमेतेनात्मनखायते त्वग्धि वासस्तबृहस्पतय ऽ उद्गायते है। इसके बाद उद्गाता को, फिर होता को, फिर दोनों अध्वर्युगों को जो हविर्धान में बैठे हो । फिर लौट कर प्रस्तोता को, फिर मैत्रावरुण को, फिर ब्राह्मणाच्छंसी को, फिर पोता को, फिर नेष्टा को, फिर अच्छावाक को, फिर उन्नेता को, फिर ग्रावस्तोता को, फिर सुब्रमण्य को और सब से पीछे प्रतिहता को दक्षिणा देता है। पतिहर्ता इसके लिये गौवों को पकड़े रहता है। वह भाग कर जाने नहीं पाती ॥२२॥ अब (अध्वर्यु मैत्रावरुण से ) कहता है कि 'इन्द्र मरुत्वत के लिये अनुवाक पदो' । जब पहले प्रजापति दक्षिणा दे रहा था तो इन्द्र ने सोचा कि यह तो सब दे डालेगा। हमारे लिये भी न छोड़ेगा । उसने 'इन्द्र महत्वत के लिये अनुवाक पदो' इस वचन रूपी वज़ को उठाया, कि वह दान देना बन्द कर दे । उसने बन्द कर दिया । यहाँ यह भी दान 'इन्द्र महत्वत के लिये अनुवाक पदो' यह बज्न उठाता है । दान देना बन्द करने के लिये । वह दान देना बन्द कर देता है ॥२३॥ चार तरह की दक्षिणा होती है (१) सोना-यह श्रायु है। इससे वह अपने जीवन की रक्षा करता है । सोना श्रायु है । { प्रजापति ने ) यह सोना अग्नि को दिया था जो अग्नी (अग्नि प्रज्वलित करने वाले ) का काम कर रही थी। इसलिये यह भी अग्नीध को सोना देता है।॥२४॥ अब (२) गौ--इससे प्राणी की रक्षा होती है । गौ प्राण है, अन्न गौ, है अन्न प्राण है। इसको रुद्र या होता को देता है ॥२५॥ अब (३) कपडा-इससे अपनी साल की रक्षा करता है। कपड़ा खाल है । उसको मापन्दिनीये शतपथनाझये कां.४.३.४.२६३१। ऽददात् ॥२६॥ अथाश्वः । वज्जो याऽग्नश्वो वज्रमेतवैतत्पुरोगों कुरुते यमलोके मेऽप्यसदिति वे यजते यो यजते तद्यमलोक एवैनमेतदपित्विनं करोति तं यमाय ब्रह्मणेऽददात् ॥२७॥ स हिरण्यं प्रत्येति । अग्नये त्वा मह्यं वरुणो ददात्वित्यानये ह्येतहरुणोऽददा रसोऽमृतत्याशीयायुर्दात्र एधिमयो मा प्रतिमहीप्रऽइति ॥२८॥ अथ गां प्रत्येति । रुद्राय त्वा मह्यं वरुणो ददात्विति रुद्राय होतो वरुणोऽददा- सोऽमृतत्वमशीय प्राणो दात्र 5 एधिवयो मां प्रतिग्रहीनऽइति ॥२६ अथ वासः प्रत्येति । बृहस्पतये त्वा मह्यं वरुणो ददात्विति वृहस्पतये ह्येतद्वरुणो. ऽददात्सोमृतत्वमशीय त्वग्दाऽएघि मयो मा प्रतिग्रहीत्रऽइति ॥३०॥ अथाश्व प्रत्येति । यमाय त्वा मह्यं वरुणो ददात्विति यमाय ह्येतं वरुणोऽददा- सोऽमृतत्वमशीय हयो दानऽएघि मयो मा प्रतिग्रहीत्र इति ॥शा गाने वाले वृहस्पति को देता है ॥२६॥ - अब (४) घोड़ा-घोड़ा वन है, वज्र को वह इस प्रकार अपना अगुआ बनाता है। जो यश करता है वह इस शाशा से करता है कि यमलोक में मुझे स्थान मिलेगा। इस प्रकार वह इसको यमलोक का हिस्सेदार कर देता है । इस (घोड़े) को वह यम या ब्रह्मा को देता है ॥२७॥ श्रध्वर्यु मोने को इस मंत्र से लेता है, 'अग्नये ला मह्यं वरुणो ददातु' (यजु० ७/४७) 'वरुण तुझे अमि के लिये मेरे लिये देवे । वरुण ने अग्नि को ही तो दिया था। भोऽमतत्वमशीयायुत्रि एधिमयो मह्यं प्रतिग्रहीने ( यजु० ७४७)। 'मैं अमृतल को प्रास करूँ । दाता के लिये श्रायु दे । मुझे लेने वाले के लिये सुख दे ॥२८॥ अब गाय को इस मंत्र मे लेता है, 'द्राय त्या मां वरुणो ददातु' (यजु० ७/४७) । 'वरुण तुझे रुद्र के लिये मुझे दे। इसकी यरुण ने रुद्र के लिये दिया था। 'सोऽमृतत्वमशीय प्राणोदात्र एधि धयो मह्य प्रतिपहीचे ( यजु० ७४७)। 'मुझे अमृतत्व मिले । दाता को प्राण मिले । मुझ लेने वाले को वय अर्थात् प्रायु मिले ||२६|| ~ अब कपड़ा यह पढकर लेता है, 'हस्पतये त्वा मां वरुणो ददातु' (यजुक ७/१७)। 'बरुण तुझे बृहस्पति के लिये मुझे दे। वरुण ने इसे वृहस्पति को ही तो दिया था। 'सोऽभूतत्त्वमशीय लग्दा एधि मयो मा प्रतिग्रहीने ( यजु. ७/४७)1 'मैं अमृतत्व को पाऊँ, दाता को बचा मिले । मुग लेने वाले को सुख' ॥३०॥ -श्रय पोड़े को यह पट कर लेता है, यमाय त्वा मह्य पणो ददातु' ( यजु० ७१४)। 'वरुण तुझे यम के लिये मुझे दे। वरुण ने इसको यम को दिया था। 'सोऽमृतत्वमशीय हयो दानपि यो मा प्रतिग्रहीत्रे ( यजु ७४७)। अमरतत्व को पाऊँ, घोड़ा दाता फे लिये । श्रायु मुम लेने वाले के लिये ॥३१॥ ।

सोमयागनिरूपणम् अथयदन्यद्ददाति । कामेनैव तद्ददातीद मेऽप्यमुत्रासदिति तत्प्रत्येति कोऽदा क- स्माऽअदात्कामोऽदाकामायादात् । कामोदाता कामः प्रतिग्रहीता कागैतत्तऽइति तदेवता- याऽअतिदिशति !|३२|| तदाहु' न देतायाऽमतिदिशेदिद वै या देवताछ समिन्द्धे रारा दीप्यमानासः सः श्रेयसी मस्तीदं में यस्मिनग्नारम्यादधाति स दीप्यमान एव श्वासः श्रेयान्भवति सः सो ह वै श्रेयान्भवति य एवं विद्वान्प्रतिग्रहाति तद्यथा समिद्धे जुहुयादेवमेतां जुहोति यामधीयते ददाति तस्मादधीयबातिदिशेत् ॥३३॥ ब्राह्मणम् ॥? [३.४.] । अर और जो कुछ देता है इस कागना से देना है कि जो में यहाँ दूं वह मुझका उस लोक में मिले । उसको इस मन से लेता है, 'कोऽदात् स्माऽअदात् कामोऽदात् कामा- यादात् । कामो दाता कामः प्रतिग्रहीता यामै नत्ते' ( यजु० ७/४८)। 'किसने दिया, किमको दिया, कामना ने दिया, कामना को दिया । कामना ही देने वाली, कामना ही लेने वाली । हे कामना । यह सब तुमको । इस प्रकार वह इसको एक देवता के लिये निश्चित कर देता है ॥३॥ इस पर कुछ लोग कहते हैं कि किसी देवता को अनिदेश न करे । जिस जिस देवता को प्रज्वलित करता वह देवता प्रकाशित होता ओर उसकी शोमा दिन प्रतिदिन बढ़ती है । जिस अग्नि गे इंधन टाला जाता है वह प्रकाशित होती है और उसकी शोभा दिन प्रतिदिन बहती है । जो इस रहस्य को समझकर ( दक्षिणा) लेता है उसकी शोमा दिन प्रतिदिन बढ़ती जाती है । जैसे जलती हुई अग्नि में ही आहुति डालते हैं उसी प्रकार पढे हुये को दान देता है। इसलिये विद्वान को चाहिये कि किसी देवता को अतिदेश न करे ॥३२॥ आदित्यग्रहः अध्याय ३-ब्राह्मण ५ त्रया ये देवाः । वसवो रुद्रा श्रादित्यारतेपा विभक्तानि सपनानि वसूनामेव प्रातः सपना रुद्राणों माध्यन्दिनथ सवनमादित्याना तृतीयसरनं तद्वाऽअमिश्रमेव वसूनां प्रात: सवनमयिश रुद्राणां गायन्दिन सान मिश्रमादित्याना तृतीयसनम् ॥१॥ देव तीन प्रकार के हैं । यतु, रुद्र, श्रादित्य । सरन इन्दी में बेटे हुये हैं। प्रात:- खान केल वसुओं का है, दोपहर का रद्रों का और तीसरा सवन श्रादित्यों का । प्रात • सवन वसुओं का, पिना के के है । दोरहर या मवम रुद्रों का, विना सामे ये है। लेकिन तीसरे सपन में शादियों के साथ दूसरों का भी साभा है| माध्यन्दिनीये शतपयमाझ का०४.३.५२-६ ॥ ते हादित्या ऊचुः । यथेदममिश्र चमूना प्रातः सुमनममिश्र रुद्रामा माध्यन्दिनथ समनमेव न इम पुरा मिश्रायह जुहुथेति तथेति देवा अन बस्ते सथ स्थितऽ माध्यन्दिन सपने पुरा तृतीयसानादेतमजुहः स रूपोऽप्येतहिं तर ग्रहो दयने सथस्थितऽएम माध्यन्दिने साने पुरा तृतीयसवनात् ।।२।। ते हादित्या ऊचुः । नेन वाऽइतस्मिन्न सक्ने स्मो नेवेतरस्मिन्यव नो रक्षाथसि न हिस्युरिति ॥३॥ ते ह द्विदेवत्यानूनुः । रक्षोभ्यो नै विभीमो हन्त युप्मान्प्रविशामेति ॥४॥ ते ह द्विदेवत्या ऊचुः । किमस्माक ततः स्यादित्यस्माभिरनुपकृता भविष्यथेत्यु हादित्या ऊचुस्तथेति ते द्विदेवत्यान्प्राविशन् ।।५।। स यत्र प्रात. सपने द्विदेवत्येः प्रनरति तत्प्रतिप्रस्थातादित्यपात्रेण द्रोणकलशा. प्रतिनिगृहीतऽउपयामगृहीतासीत्येतानताध्वर्युरेवाश्रापयत्यध्वोरनुहोम जुहोति प्रतिप्रस्था तादित्येभ्यस्त्वेति सघलयमयनयत्येतावतैवमेन सर्नेषु ।।६।। तद्यत्प्रतिप्रस्थाता प्रतिनिगृहीते । द्विदेवला, प्राविशन्नस्माभिरनुपपटकृता भनि ग्रादित्यों ने कहा, 'चूंकि प्राव सवन में वसुमो के साथ किसी का साझा नहीं, दोपहर में रुद्र के साथ किसी का साझा नहीं। इसलिये इस प्रकार हमारे लिये भी एक ग्रह की आहुति दी, पूर्व इसके कि सब का मिश्रित सवन हो । देवों ने कहा 'अच्छा'। दोपहर की समाप्ति पर तीसरे सवन से पहले-पहले उन्हाने यह अाहुति दे दी । इसी प्रकार ग्रन तक भी इस ग्रह की आहुति दी जाती है । दोपहर के सवा की समाति पर और तीसरे सपन के पहले-पहले २॥ श्रादित्य बोले, 'हम न तो पहले रायन में साझी हैं न दूसरे में । ऐसा न हो नि राक्षस दमका हानि पहुँचा ॥३॥ उन्होंने द्विदेवत्य अर्थात् उन ग्रहों से जिनमे दो देवताओं का साझा है कद्दा, 'हग राक्षसों से डरते हैं । ऐगा करो कि हम तुममे घुम बैठे ॥४|| उन द्विदेवत्य महा ने उत्तर दिया, 'हम इससे क्या लाभ होगा' ? अादियों ने कहा कि हमारे साथ अनुवपटार में तुम्हारा भी साझा होगा। उन्होंने कहा 'अच्छा' और वे द्विदेवत्य मदों में घुस बैठे ॥५॥ इसलिये जर मात सरन में (अध्वर्यु) द्विदेवत्य ग्रहों को तैयार करता है तो प्रति- प्रस्थाता द्रोण कलश से श्रादित्य-पान मे इस मय से सोम निकालता है, 'उपयामरहीनोऽसि' ( यमु० ८१)। अब अप्वयु श्रीषट् कहता है और उसरे थाहुति देने के पश्चात् प्रति- प्रयाता। 'ग्रादित्येभ्यः ला (बनु० ८१) हरर नचे युचे पो ( श्रादित्य स्थानी में छोड़ देता है । इसी प्रकार श्रन्य सर (द्विदेवत्य पहों में भी ऐगा ही होता है ) |६|| प्रतिप्रस्थाता ( सोमरस को) क्यों लेता है इसलिये कि द्विदेवत्य ग्रहों में प्रवेश फा० ४. ३.५, ७-१०॥ सोमयागनिरूपयम् प्यथेत्यु हादित्या अचुर्यो वाऽअमू द्वितीयामाहुति जुहोति स्विष्टकृते वै तो जुहोति विष्टकृतो वाएतेऽनुवपकियन्ते तथोहास्यैतेऽनुवपटकृता इष्टस्सिप्रकृतो भवन्त्युत्तरा) जुहोत्यगृपा होतस्य देवस्य दिक्तस्मादुत्तरार्धे जुहोति ॥७॥ यदेव प्रतिप्रस्थाता प्रतिनिगृहीते द्विदेवत्यान्वे प्राविशन्स याने प्राविशंस्तेभ्य एवैतविमिमीतेऽथापिदधातिरक्षोभ्यो ह्यविभयुर्विष्ण ऽउरुगायैप ते सोमस्तथ रक्षस्व मा वा दमनिति यज्ञो वै विष्णुस्तद्यज्ञायैवैतत्परि ददाति गुप्याऽअथाह सस्थितएव माध्यन्दिने सक्ने पुरा तृतीयसपनादेहि यजमानेति ।।८।। ते सम्प्रपद्यन्ते । अध्वर्युश्च यजमानश्चाग्नीधश्च प्रतिप्रस्थाता चोलेताथ योऽन्यः परिचरो भवत्युभे द्वारेऽनपिदधति रक्षोभ्यो ह्यविभयुरथाध्वर्युरादित्यस्थाली चादित्यपा चादत्ते स उपर्युपरि पूतभृतं विगृह्णाति नेद्वयवश्चोतदिति ।।६।। अथ गृह्णाति । कदाचन स्तरीरसि नेन्द्र सश्चसि दाशुपे । उपोपेन्नु मधवभूय इन्नु ते दानं देवस्य पृच्यत ऽश्रादित्येभ्यस्त्येति ॥१०॥ करके आदित्यों ने कहा कि हमारे अनुवपटकार में तुम्हारा भी हिस्सा होगा । यह जो दूसरी आहुति देता है यह अमि-विष्टकृत के लिये देता है, विष्टकृत् से ही अनुवपटकार हो जाता है । इस प्रकार यह स्विष्टकृत् के लिये दी हुई श्राहुतियाँ अनुयपटकार से युक्त हो जाती है। यद उत्तरार्द्ध में आहुति देता है क्योंकि उस देवता की दिशा यही है। इसलिये उत्तराई में आहुति देता है ॥७॥ प्रतिपस्याता इसलिये भी लेता है कि वे द्विदेवत्य ग्रहों में घुस गये । जिनमें वे घुस गये उनमें से वह लेता है । चूँकि वे राक्षसों से डरते थे इसलिये यह इस मंत्र से टक देता है, 'विष्णऽउरुगाया ते सोमस्त रक्षल मा ला दमन्' ( यजु०८१) हे सर्षगति वाले विष्णु, यह सोम तुम्हारे लिये है। इसकी रक्षा करो, जिससे वे तुमको हानि न पहुँचा सके । विभणु यश है । यश को ही वह देता है रक्षा के लिये । श्रम दोपहर के रावन की समाप्ति पर श्रीर तृतीय सवन , पहले बद कहता है 'यजमान यहाँ धानो' || यह सब ( हविर्घान में ) साथ घुसते हैं-अध्वर्यु, यजमान, पामीर, मतिमस्याता, और इनके साथ दूसरा जो कोई परिचर हो। दोनों दारों को बन्द कर क्योंकि दे राक्षसों से डरते थे। श्रय अध्वर्यु श्रादित्य स्थाली और श्रादित्य पार को लेता है और पूतभूत के कपर रसता है कि यह सोमरस गिरन जाय राधा श्रर यह (रथाली में से पात्र में) इस मंत्र से लेता है, 'पदा चन स्वरोरसि नेन्द्र- सधसि दाशुषे । उपोपैन्नु मघवन् भूषऽनु ते दानं देवस्य पृन्यतऽमादित्येभ्यस्त्वा' (यमुन ८२, १०८५११७)1'हे इन्द्र, तू कभी संकुचित नहीं होता। दानशील सेवक के. सदा समीर रहता है। शक्तिशाली मपा ! तुम देव का दान अधिक पढ़ता प्रह! दमपोशादियों के लिये ॥१० माध्यन्दिनीये शतपयहाणे का० ४.३.५.११.१४। तं वै नोपयामेन गृहीयान् । अने होप उपयामेन गृहीतो भवत्यजामितायै जामि ह कुर्मद्यदेनमत्राप्युपयामेन गृहीयात् ॥११॥ अथापगृह्य पुनरानयति । कदा चन प्रयुच्छरयुभे निपासि जन्मनी । तुरीयादित्य- सवन हऽइन्द्रियमातस्थावमृतं दिव्यादित्येभ्यस्त्वेति ॥१२॥ अथ दधि गृह्णाति । आदित्यानां वे तृतीयसवनमादित्यान्वाऽअनु यशवस्तत्प- शुष्वेवैतत्पयो दधाति तदिदं पशुषु पयोहितं मध्यत इय गृहीयादित्याहुर्मध्यत-इव हीदं पशूना पय इति पश्चादिव त्वेव गृहीयात्सश्चादिय हीदं पशूनां पयः ॥१३॥ यद्वेष दधि गृह्णाति । हुतोछिटा याऽएते सम्रा गवन्ति नालमाहुत्यै ताने- वैतत्पुनराप्याययति तथालमाहुत्यै भवन्ति तस्मादधि गृह्णाति ॥१४॥ स गृहाति । यज्ञो देवाना प्रत्येति सुम्नमादित्यासो भवता मृडयन्तः । आ 'उपयामगृहोतोसि' कहकर न ले । ऐसा कहकर तो आगे ही निकाला था 1 पुनरुक्ति से बचने के लिये ! यदि 'उपयाम' कहकर लेगा तो अवश्य ही पुनरुक्ति दोष लगेगा ॥११॥ (उस ग्रह को एक बार कुछ ) हटाकर फिर उसी में (सोम रस ) लेता है। इस मन्त्र से-कदा चन प्रयुच्छस्युभे निपासि जन्मनी । तुरीयादित्य सपन तऽइन्द्रियगावस्था- घमृत दिव्यादित्येभ्यस्त्वा' (यजु० ८३, ऋ०८/५२१७) । 'हे श्रादित्य ! तुम कमी पालस्य नहीं करते । तुम दोनों जन्मों की रक्षा करते हो। श्राप का जो यह तीसरा (या चौथा) सवन है उस दिव्य रावन में श्रापका 'इन्द्रिय अमृत' अर्थात् पराक्रमशील अमरत्व रक्खा हुश्रा है । हे प्रह) तुझको अादित्य के लिये ॥१२॥ • श्रम दही लेता है । तीसरा सवन श्रादित्य का है । पशु आदित्यों के पीछे हैं । इस प्रकार पशुओं में दूध रखता है । इसलिये तो पशुओं मे दूध होता है । कुछ लोग कहते है कि इस मा को ठीक बीच में रखे । क्योंकि पशुश्रो के मध्य मे ही दूध होता है । परंतु, उसको कुछ पीछे हटाकर रखना चाहिये क्योंकि पशुओं में दूध कुछ पीछे की ओर ही होता है दही इसलिये लेता है कि यह जी बचा-कुचा सोमरस होता है वह बाहुतियो के लिये काफी नहीं होता ! उराको दही से बढ़ा लेता है। और यह दही के लिये कामी हो जाता है। इसलिये दही मिलाता है ॥१॥ वह इस मा से लेता है, 'यज्ञो देवाना प्रत्येति सुम्नमादित्यासो भवता मृडयन्तः । . श्रा योऽवांची मुमतिर्ववृत्पादच होश्चिद्यावरिवोषित्तरामदात् । श्रादित्येभ्यस्त्वा' ( यजु० tr. ११) यश देवों में साय सुख के लिये आता है। हे श्रादित्यो ! कृपा को आपसी सुमति हमारे समद हो। 'यज्ञ देयों के सुरा का सम्पादन करता है। मादित्यो । श्रार हमको मुख देने याले हों। आपकी अच्छी मति ( मुगति) मारे रामद ग्रावे (अर्थात् हम मुमति पाले हो)। सो मति दरिद्रता युक्त मनुष्य को भी अत्यन्त धन कां०४.३.५.१५ १६ । सोमयागनिरूपणम् योऽर्वाची सुमतिकृत्यादछ होश्चिद्या वरिवोविचरासदादित्येभ्यस्त्वेति ॥१५॥ तमुपाशुसवनेन मेक्षयति । विवस्वान्वाऽएष आदित्यो निदानेन यदुपाशुसश्न आदित्यग्रहो वाऽएप भवति तदेन खडएव मागे प्रीणाति ॥१६॥ न दशामिन एस्त्रेिणोपपृशति एते वै शुक्रवती रसवती सरने यत्प्रातःसपनं च माध्यन्दिनं च सवनमथैतनिधींतशुकं यत्तृतीयसपनयस यन्न दशामिर्न पवित्रेणोपस्पृशति तेनो हास्यैतच्छुकवद्रसवत्तृतीयसवनं भवति तस्मान दशामिर्न पविभेणोपस्पृशति ।।१७।। स मेक्षयति । विवस्वतादित्यैप ते सोमपीधस्तस्मिन्मस्वेत्यथोन्नेनऽउपाशुसवनं प्रयच्छत्यथाहोनेतारमासूज ग्राव्य इति तानाधवनीये यासमति चमसे या॥१८॥ राजानमुन्नीया बादित्यानां ये तृतीरसवनमादित्यान्वाऽअनु अावाणस्तदेनानस्य एव भागे प्रीणात्यपोर्तुवन्ति हारे ||१|| अथापिधायोपनिष्कामति । रक्षोभ्यो विभयुस्याहादित्येभ्योऽनुवहीत्यत्र सम्पश्ये- यदि कामयेताश्राव्य र सम्पश्येदादित्येभ्यः प्रेष्य प्रियेम्यः प्रियघामभ्यः प्रियन्नतेभ्यो देने वाली है यह भी हमारे समक्ष आवे । हे ग्रह, तुझसी श्रादित्य के लिये ॥१५॥ उपांशु सरन परयर से पीसार उसको मिलाता है। यह जी उपांशु सवन है यह तो वास्तव में श्रादित्य विवस्वान् (सूर्य) ही है और यह श्रादित्य का प्रद है । इस प्रकार इसको इसी के भाग से प्रसन्न करता है ॥१६॥ इसको न झालर से और न पवित्र से छूता है। यह जो प्रातः सवन और दोपहर के सघन हैं यह दोनों शुक्र याले और रस वाले हैं। परन्तु यह जो तीसरा सपन है वह सोग से शून्य है ( सोम इसमें से निकल चुका है )। भालर या पवित्र से न छूने से यह शुक वाला और रस वाला हो जाता है। इसलिये वह न झालर से और न पवित्रे से छूता है ॥१७॥ यह इस मन से मिलाता है, 'विवस्वन्त्रादित्यैप ते सोमपीथस्तरिमन् मत्स्य' (यजु. ७५)। हे प्रतारी श्रादित्य ! श्रा! यह तेरा मोम भाग है । इससे तृत हो । अब उपाशु सयन को उन्नता को दे देता है। फिर उन्नेता से कहता है, 'मावा (परपर को डाल दे। उसको बाधवनीय या चमसे में डाल देता है। सोम राजा को निकाल पर तीसरा सवन शादियों का है। यह पत्थर भी श्रादित्य ही है। इस प्रकार इनको इन्दी के भाग से प्रसन्न करता है। अर दरवाजे को रोल देते है॥१६॥ उठ प्रहको कर बाहर निक्ल प्राता है। क्योंकि यादियों को राक्षसों में मय था। अब यह पता है कि शादियों के लिये अनुवाक बहो। यदि चाहे वो ( उनके गुणों को) गिना दे। ओपट यहार गिनाये। इस प्रभा-प्रिय, मियघाम, पियनत, मान पर के पति, परे अन्तरिक्ष के अधिपति, प्रादित्यो के लिये प्रेरणा पर । पपरकार कर के माध्यन्दिनीय शतपथबामणे को०४,३.५.२०-२४ । महस्वासरस्य पतिभ्य उरोरन्तरिक्षस्याध्यक्षम्य इति वपकृते जुहोति नानुत्रपटकरोति नेत्प. शूनग्नौ प्रथाजानीति प्रयच्छति प्रतिप्रस्थात्रे सत्रको ॥२०॥ अथ पुनः प्रपद्या प्रामयणमादत्तऽउदीचीनदशं पवित्रं पितन्वन्ति प्रस्कन्दयत्यध्वर्यु- रामयणस्य सम्प्रगृहाति प्रतिप्रस्थाता सत्रयावानयत्युग्गेता चमसेन चोदच्चनेन पा ॥२॥ तं चतस्णो धाराणामाग्रयणं गृह्णाति । श्रादित्यानां वै तृतीयसवनमादित्यान्नाऽभनु गावस्तस्मादिदं गवा चतुर्धाविहितं पयस्तस्माच्चतमणो धाराणामामयणं गृहाति ॥२२॥ तयत्प्रतिप्रस्थाता सस्रवौ सम्प्रगृह्णाति । श्रादिलरामहो वाऽएप भवति न वाऽ- आदित्यमहस्वानुवषट्करोत्येतस्मादै सावित्रं यहं ग्रहीप्यन्भवति तदस्य सावित्रेणैवानुव- पटकृतो भवति ॥२३॥ यदेव प्रतिप्रस्थाता सत्रको सम्प्रगृह्णाति । पुरा वाऽएभ्य एतन्मिश्राद्महमहीपुः पुरा तृतीयसवनात्तृतीयसवनाय वाऽएप महो गृह्यते तदादित्यास्तृतीयसवनमपियन्ति तथा न बहिर्धा यज्ञाद्यन्ति तस्मात्प्रतिप्रस्थाता सलवी सम्प्रगृह्णाति ।।२। बाह्मणम् ॥ २ [३-५ ] ॥ तृतीयोऽध्यायः [२७] || पाहुति देता है। अनुवषट्कार नहीं किया जाता कि कहीं पशुओं को अग्नि के समर्पण न फर दे । बचा-कुचा प्रतिप्रस्थाता को दे देता है ॥२०॥ अब वह फिर ( हविर्धान में ) श्राकर श्राग्रयण को लेवा है। उत्तर की योर झालर और पवित्रे को फैला देते हैं । अध्वयु अाग्रयण में से (रस) उँखेलता है। प्रतिपस्याता बचे-कुचे दोनों भागों को पकड़ता है। उन्नेता (अाधवनीय में से) बुध रस मिलाता है । चमसे या उदचन से ।।२।। इस प्रकार नारयण को चार धाराओं में लेता है। तीसरा रावन आदित्यों का है । गायें श्रादित्या के पीछे हैं। इसीलिये गायों का दूध चार प्रकार का होता है । इसलिये श्रामयण को चार धाराओं में लेता है ।।२२।। प्रतिप्रस्यावा उन बचे कुचे दोनों भागों को इसलिये पकड़ता है कि बचा कुचा श्रादित्य ग्रह है । श्रादित्य ग्रह का अनुवषटकार तो होता नहीं। इसी श्रादित्य ग्रह से तो सावित्र प्रहरी निकालेंगे। इस प्रकार सावित्र ग्रह के द्वारा इसका भी अनुवपटवार हो जायगा ॥२३॥ प्रतिप्रस्थाता उन शेष भागों को इसलिये भी पकड़ता है कि इस मिश्रण कृत्य के पहले, तीसरे सक्न से पहले (प्रादियों के लिये ) ग्रह दिया जा चुका है । यह मह तीसरे मपन के लिये है। इस प्रकार श्रादित्य इस सपन में भी भाग ले लेते है | और यश रो निकाले नहीं जाते। इसलिये प्रतिप्रस्थाता उन शेष भागों को लेता है॥२४॥ -

सावित्रग्रहः
अध्याय ४-ब्राह्मण
मनो ह वाऽअस्य सविता । तस्मात्सावित्रं गृहणाति प्राणो ह वाऽअस्य सविता
तमेवास्मिन्नेतरपुरस्तात्प्राणं दधाति यदुपाशुं गृहाति तमेवास्मिन्नेतत्पश्चात्प्राणं दधाति
यसावित्रं गृह्णाति ताविमा उमयतः प्राणोहिती यश्चायमुपरिष्टावश्चाघस्तात् ।।१।।
ऋतयो वै संवत्सरो यज्ञः। तेऽदः प्रातःसवने प्रत्यक्षमवकल्प्यन्ते यहतुमहान्गृहा-
त्यथैतत्परोऽक्षं माध्यन्दिने सबनेऽवकल्प्यन्ते यहनुपात्राभ्यो मरुत्वती यानगृहणाति न वार-
अप्रऽर्तुम्य इति के चन महं गृहणन्ति नऽर्तुपात्राभ्यां कश्चन ग्रहो गृह्यते ॥२॥
एप वै सविता य एष तपति । एप उऽएव सर्वऽऋतवस्तहतवः संवत्सरस्तृतीय-
सक्ने प्रत्यक्षमवकल्प्यन्ते तस्मात्सावित्रं गृहणाति ॥२॥
तं वाऽउपाशुपात्रेण गृहणाति । मनो ह वाऽअस्य सविता प्राण उपाशुरत-
स्मादुपाशुपात्रेण गृहणात्यन्तर्यामपात्रेण या समान होतद्यदुपा श्वन्तर्यामी प्राणो.
दानी हि ॥४॥
सविता इस ( यज्ञ) का मन है । इसलिये सावित्र ग्रहों को लेता है । सविता इसका
प्राण भी है । जय उपाशु ग्रह को लेता है तो प्राण को श्रागे रस लेता है। और जब सावित्र
महों को लेता है तो प्राण को पीछे रख लेता है । इस प्रकार यह दोनों प्राण हितकर हो
जाते हैं, वह जो ऊपर है और वह जो नीचे ॥१॥
यश तुयें या सात्सर है । प्रातः सवन में वो ऋतुर्ये प्रत्यक्ष रोति से मनाई जाती है
क्योंकि ऋतु ग्रहों को निकाला जाता है। दोपहर के सदन में परोक्ष रीति से, क्योंकि दोनों
नु-पानी में मरुत्वती ग्रहों को निकाला जाता है। यहाँ न मृतुनों के लिये कोई प्रह
निकाला जाता है और न तु पात्रों में ही किसी ग्रह को निकालते हैं ॥२॥
यह जो तपता है वही तो सरिता है। यही सब शुतुएँ है । इस प्रकार ऋतुएँ या
सपसर तीसरे सपन में प्रत्यक्ष रूप रो गनाये जाते हैं। इसलिये साविध ग्रह को लेता
उसको उपाशु पात्र में लेता है। इसका मन सविता है और प्राए आरपार ।
इसलिये उपांशुपात्र से लेता है । या अन्तर्याम पार से । क्योंकि यह तो एमान ही है।
उपाए और अन्तान प्राय और उदान है ॥४॥

६२२
माप्यन्दिनीये शतपथनाहाणे का०४.४.१,५८
आययणादग्रहणाति । मनोह पाऽअस्य सयितारमाप्रयण प्रारमन्येवेतन्मनो
दधाति प्राणो ह वाऽअस्य सवितारमामयण श्रात्मन्येनेतरप्राणं दधाति ।।५।।
अथातो गृहणात्येप । याममध सवितर्वाममु श्वो दिवे दिये वाममस्मभ्यर्थ साथी ।
यामस्य हि क्षयस्य देव रेग्या धिया यामभाजा स्याम । उपयामगृहीतोऽसि सावित्रोऽसि
चनोधाश्चनोघा प्रसि धनो गयि धेहि । जिन्य यशं जिन्य यशपति भगायेति ॥६॥
तं गृहीत्वा न सादयति । मनो ह पाऽस्य सविता तस्मादिदमसन्नं मनः प्राणो
ह वाऽमस्य सविना तम्गादयासमा प्राणः संचरत्यथाह देवाय सवित्रेऽनुन हीत्यायाध्याह
देवाय सवित्रे प्रेष्यति वपटकृते जुहोति नानुवषट्करोति मनो ह याऽन्नस्य सविता नेन्मनो-
ऽग्नो प्रवृण जानीनि प्राणो ह वा अस्य सविता नेरप्राण मग्नो प्रहरजानीति ।।७।।
प्रथा भक्षितेन पात्रेण । वैश्वदेव ग्रहं गृह्णाति तद्यद् भक्षितेन पानेण वैश्य देयं
महं यहाति न (वै सावित्रस्यानुनपटकरोत्येतस्मादै पैश्यदेवं ग्रहं गृहीष्यन्भवति तदस्य
वैश्वदेवेनेयानुयपट कृतो भवति ॥८॥
श्रामयण में से लेता है । इसका मन सविता है और श्रात्मा ग्रामयण । इस मन
को श्रात्मा में ही रखता है, इसका पाए सविता है, और आत्मा याप्रयण । इस प्रकार
आत्मा में ही प्राण को रखता है॥५॥
इस मंत्र से लेता है, 'वाममय सवितर्वाममु श्वो दिये दिवे । वाममरमभ्य
सावीः । वामस्य हि क्षयस्य देव भूरे रया धिया वामभाजः स्याम ।। उपयामगृहीतोऽसि
सावित्रोऽसि । चनोधाश्चनोधाऽसि चनो मयि धेहि । जिन्य यजं जिन्व यशपति भगाय'
( यजु०८/६, ७ ० ६७११६) । 'हे सविता श्राज और कल, प्रतिदिन हमारे लिये उत्तम
फल की प्रेरणा कर । हे देव बहुत बड़े सुख वाले निवास को हम इस बुद्धि से पावें । 'तझे
श्राश्रय के लिये लिया गया है । त् सावित्र ग्रह है । दूधानन्द देने वाला है । मुझे श्रानन्द
दे। यज्ञ को तृप्त कर | यशपति को तृप्त कर । माग्य के लिये ॥६||
उसको लेकर भूमि पर नहीं रखता । सविता इस यज्ञ का मन है । यह मन चला-
यमान होता है । सविता इसका प्राण है । प्राण चलायमान होता है । अब यह मैत्रावरण
से कहता है 'सविता देय के लिये अनुवाक कहो । औषट् कहकर कहता है कि 'देव
सविता के लिये पाहुति दे। वषटकार आहुति देता है । अनुवषटकार नहीं करता ।
सविता इसका मन है। ऐसा न हो कि मन अग्नि के अर्पण हो जाय । सविता इसका
प्राण है। ऐसा न हो कि माण अग्नि के अर्पण हो जाय ॥७॥
अब बिना जूठा किये (अमक्षित) पात्र से वैश्वदेव ग्रह को लेवा है। वैश्वदेव ग्रह
को प्रभक्षित पान से इसलिये निकालता है कि सावित्र ग्रह का अनुवषटकार तो होता नहीं ।
इसीसे वैश्वदेव ग्रह निकालना है। इस प्रकार वैश्वदेव ग्रह के द्वारा ही उसका भी अनुव-
पटकार हो जाता है ॥८॥

४.४.१.६-१३। सामयागनिरूपणम् ६२१ यदेव वैश्वदेवं ग्रहं गृह्णाति । मनो ह वाऽअस्य सविता सर्वमिदं विश्वे देवा इदमेवैत सर्व मनसः कृतानुकरमनुवर्त्म करोति तददि, मनसः कृतानुकरमनु वर्मा यदेव वैश्वदेवं महं गृह्णाति । प्राणो ह वाऽअस्य सविता सर्वमिदं विश्वेदेवा अस्मिन्नेवैतत्सर्वस्मिन् प्राणोदानो दधाति नाविमावस्मिन्सस्मिन् प्राणोदानी हि तो॥१०॥ यद्वेष वैश्वदेवं ग्रहं गृह्णाति । वैश्वदेवं वै तृतीयसवनं तदुच्यतेऽएव सामतो यस्मादेवदेवं तृतीयसवनमुच्यतऽऋक्तोऽयैतदेव यजुष्टः पुरश्चरणतो यदेत महावैश्वदेयं गृहणाति ॥११॥ तं वै पूतभृतो गृह्णाति । वैश्वदेवो वै पूतभृदतो हि देवेभ्य उन्नयन्त्यतो मनुष्ये- भ्योऽतः पितृभ्यस्तस्मादैश्वदेवः पूतभृत् ।।१२।। तं वाऽअपुरोरुक्कं गृह्णाति । विश्वेभ्यो ह्येनं देवेभ्यो गृहणाति राव व विथे देवा यहचो यद्यपि यत्सामानि स यदेवेनं विश्वेभ्यो देवेभ्यो गृहणाति तेनो हास्यैष पुरोरुङ्मा- न्भवति तस्मादपुरोरुपक गृहणाति ॥१३॥ अथातो गृहणात्येव । उपयामगृहीतोऽसि सुशर्मासि सुप्रतिष्ठान इति प्राणो वे वैश्वदेव ग्रह इसलिये भी निकाला जाता है। सरिता इस ( यज्ञ) पा मन है । विश्वेदेव यह सब कुछ हैं। इस प्रकार यह इस सत्र को मन के अाधीन कर देता है। इसीलिये यह सब कुछ मन के श्राधीन होता है ॥६॥ वैश्वदेव ग्रह को इसलिये भी लेता है कि सविता इस यज्ञ का प्राण है । विश्वेदेव यह सब कुछ है । इस सब में इस प्रकार प्राण और उदान को धारण फ्राता है । इसलिये इस सर से प्राण और उदान स्थित हैं ॥१०॥ वैश्यदेव ग्रह को इसलिये भी लेता है कि तीसरा सवन विश्वे देवों या है। यह साम के हिसाब से भी पैश्वदेव' है । ऋक् के हिसान से भी श्रोर यजुः के पुरभरण के हिसाब से भी जब कि महावैश्वदेव ग्रह निकाला जाता है ।।१।। इस ग्रह को पूतभृत मे से निकालते हैं। पूतभृत वेश्यदेयों का है। क्योंकि इमी से देयों के लिये भी निकालते हैं। इसी से मनुष्यों के लिये मी और इसी से पितरों के लिये भी । इसलिये वेश्यदेव ग्रह को पूतभा से निकालते हैं ॥१२|| इसको पिना पुगेरुच के निकालता है। इसको विश्सदेयों पे लिये निकालता है। विश्वदेवा का अर्थ है '' अर्थात् जो कुछ पार है जो याः है जो मार है। कि यह इसमे सब देवों के लिये निकालना है इमलिये यह इनके लिये पुरोइन मम्पन्न हो जाता है। इसनिये उराको पिना पुरोगन के निकालता है ॥१३॥ उगको इस प्रकार निकालता है, 'अयामगोतोऽसि मुरामांसि सुप्रतिष्ठान' (पु.

३२४ माध्यन्दिनीये शतपथनाक्षणे पा. ४. ४.१.१.१६॥ सुशर्मा सुप्रतिष्ठानो वृहदुताय नम इति प्रजापति वृहदुक्षः प्रजापतये नम इत्येतदाह विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य एष ते योनिविश्वभ्यस्त्वा देवेभ्य इति सादयति विश्वेभ्यो होनं देवेभ्यो गृहणात्यथेत्य प्राड्पविशति ।।१४।। स यौता होता शयसति । एकया च दशभिश्च स्वभूते दाम्यामिएये पित्र- शती च । तिमभिश्च वहसे विशता च नियुद्भिर्यायपिह ता विमुञ्चेति तदेतस्यां पाय च्यायामृचि पात्राणि विमुच्यन्ते वायुप्रणेत्रा वै पशवः प्राणो वै वायुः प्राणेन हि पशवश्च. रन्ति ॥१५या सह देवेभ्यः पशुभिरपचकाम । तं देवाः प्रातः सबनेऽन्यमन्त्रयन्त स नोपाववर्त त माध्यन्दिने सक्नेऽन्वमन्त्रयन्त स ह नैवोपावर्त तं तृतीयसक्नेऽन्वमन्स्यन्त १५१६११ स होपावय॑न्नुवाच । यद् उपारर्तेय किं मे ततः स्यादिति त्वयैवैतानि पात्राणि युज्येरस्त्वया चिमुच्येरनिति तदेनेनैतत्पात्राणि युज्यन्ते यदन्द्रकायकामान्प्रातः सनने गृह्णात्य- ८८)। 'तू अाश्रय के लिये लिया गया है । त् सुरक्षित और गुप्रतिष्ठित है। । माण ही सुशर्मा और सुप्रतिष्ठान है । 'बृहद्रुक्षाय नमः' (यक्षु० ८८)। 'वृहदुक्ष' का अर्थ है प्रजापति । तात्पर्य यह कि प्रजापति के लिये नमः । 'विश्वभ्यस्त्वा देवेभ्यऽएप ते योनिर्वि- श्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य ' ( यजु० ८८) । 'सब देवों के लिये तुझे । यह तेरा स्थान है, सब देवों के लिये तुझे। यह कहकर उसे रख देता है क्योंकि इसको यह विश्वेदेवों के लिये लेता है। अब यह ( सदस में ) जाता है और ( होता यो सामने) पूर्वाभिमुख बैठता एकया च दशभिश्च स्वभूते द्वाभ्यामिष्टये विश्शशतीच । विसभिश्च वइसे त्रिशता च नियुद्भिवायविह ता विमुचः । 'एक और दस ( ग्यारह ) से अपने लिये, दो और बीस (बाईस ) से इष्टि के लिये, तीन और तीस ( सैंतीस) से देवों के लिये। हे वायु, तू अपने घोड़ा की जोड़ी के द्वारा इनको छोड़' । जब होता इस वायु वाली ऋचा को पढता है तो पात्र छूट जाते हैं (जैसे घोडे हल या रथ से छोड़ दिये जाते हैं उसी प्रकार) पशु वायु के ही अनुचर है । (वायु ही उसका अगुया है)। वायु प्राण है। प्राण से ही पशु चलते हैं ॥१५॥ एक बार (पाण) देयों से निकल कर पशुओं के साथ चला गया । देवों ने उसे प्रातः सवन में बुलाया, वह नहीं पाया । दोपहर के रावन में बुलाया, वह नहीं भाया । तीसरे सवन में बुलाया, तर-१६॥ लौटने की इच्छा करके उसने कहा, 'यदि लौट आऊँ तो मुझे क्या मिलेगा? उन्होंने उत्तर दिया कि तेरे ही द्वारा यह पान नियुक्त हो सकेंगे और तेरे ही सारा खुल सरेंगे । इसलिये यह पात्र (वायु के) द्वारा ही नियुक्त होते हैं जब प्रात सवन में इन्द्र, वायु अादि ये लिये प्रहों को निकालते हैं। और जब कहा कि है वायु, तू अपनी जोदियों का-४ ४. २. १-२ सोमयागनिरूपणम् ६२५ थेनेनैनत्यात्राणि विमुच्यन्ते यदाह नियुद्भिवायविह ता विमुवेति पशयो वै निगृतस्तपशु- भिरेवेतत्पात्राणि त्रिमुच्यन्ते ।।१७|| स यत्प्रातः सवनऽउपापय॑त् । गायत्रं चै प्रातः सानं ब्रह्म गायनी वाहणेषु है पशवोऽभविष्यमय यन्माध्यन्दिने सक्नऽउपायहँदैन्द्र य माध्यन्दिनथ सबने क्षत्रमिन्द्रः क्षत्रियेपु ह पशवोऽभविष्यनय ततृतीयसवनऽउपावर्त्तत वैश्वदेवं वै तृतीयसक्नथं सर्वमिदं विश्वे देवास्तस्मादिमे सर्वत्रैव पशमः ||१८|| ब्राह्मणम् ॥ ३ [१.१.] ।। को ग्योल दे तो इसी (वायु) के द्वारा वे सुलते हैं । जोड़ी का अर्थ है पशु । इस प्रकार पशुओं द्वारा यह पात्र खोले जाते हैं ॥१७॥ अगर यह प्रातः सवन में ही लौट आया होता-प्रातः सवन गायत्री का है और गायत्री ब्राह्मण है-तो पशु केवल ब्राह्मण के ही हो जाते । यदि यह दोपहर के सपन में लौट श्राया होता-दोपहर का सपन इन्द्र का है । इन्द्र क्षत्रिय है-तो पशु केवल क्षत्रिय के ही हो जाते । परन्तु चूँकि यह तीसरे सपन मे लौटा--तीसरा सवग विश्वेदेवों का है। और विश्वेदेव का अर्थ है 'सब कुछ' । इसलिये पशु भी सर्वत्र ही होते हैं ॥१८।। . सौम्यश्वरः, पात्नीवतग्रहथ अध्याय ४-ब्राहार, सोम्येन चरुणा प्रचरति । सोमो वै देवाना हविरथैतत्सोमायैव हविफियते तथातः सोमोऽनन्तहितो भवति चर्भवति चरुर्वे देवानामनमोदनो हि चरोदनो हि प्रत्य- क्षमन्नं तस्माचरर्भवति ।।१।। तेन न प्रातः सरने प्रचरति । न माध्यन्दिने सरनऽरते देवाना निफेरल्ये साने यत्प्रातः सरनं च माध्यन्दिनं च सवनं पितृ देवत्यो वे सोमः ॥२॥ नच सोम के चक का कृत्य प्रारम्भ हुधा । सोम देवों की ही है। अब यह मोम के लिये हरि मनाई जाती है। इस प्रकार सोम इससे अलग नहीं होता। यह चर होता है क्योंकि वह देवों का अन्न है। परमात है। माव तो प्रत्यक्ष में अन्न है। मनिये ना बनाया जाता ॥१॥ पद (चर) को न तो प्रातः सपन में बनाते हैं, न दोपहर मे. मुबन में । यार मान और दोपहर या भयन रेयल देषों ने दी है। मोम पितमाशा , ७६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे यां० १.१.२.३.६ स यत्प्रातः सबने वा प्रचरेत् । माध्यन्दिने वा सक्ने समदछह कहिवेभ्यश्च पितृभ्यश्च तेन तृतीयसक्ने प्रचरति वैश्वदेवं वे तृतीयसवनं तथा हासमदं करोति नानुषा श्यामन्वाह सकृदुह्येव पराञ्चः पितरस्तस्मानानुपाक्यामन्याह ॥३॥ अथ चतुर्ग्रहीतमाज्यं गृहीत्वा । आश्राव्याह घृतस्य यजेति चपटकृत जुहोति तद्या अतः प्राच्य आहुतयो हुता भवन्ति ताभ्य एवैतदन्तर्दधाति तथा हासमदं करोति ॥४॥ शतम् २६०० ॥ स भाज्यस्योपस्तीर्थ । द्विश्वरोरवद्यत्ययो परिशदाज्यस्याभिघारपत्याश्राव्याह सौम्य- स्य यजेति वपटकृते जुहोति ॥५॥ अथापरे चतुहीतगाज्यं गृहीत्वा । आश्राव्याह घृतस्य यजेति वपटकृरो जुहोति तद्या अत अर्ध्वा आहुतीहोप्यन्भवति ताभ्य एवेतदन्तर्दधाति तथा हासमद करोति स यदि कामयेतोभयतः परियजेद्यधु कामयेतन्यतरतः परियजेत् ।।६।। अथ प्रचरणीति मुग्भवति । तस्या वतुहीनमाज्यं गृहीत्वाध्वर्युःशालाकधिण्या- न्व्यापारयति तयच्छालाकैर्धिष्ण्यान्व्याघारयति यदेवनानदो देवा अन वस्तृतीयसबने वो यदि (चर) प्रातः रावन में बनाता या दोपहर के सवा में तो देवों और पितरो में झगड़ा हो जाता । वह इसको तीसरे सवन ग बनाता है क्योंकि तीसरा सवन विश्वेदेवी का है । इस प्रकार यह झगड़ा नहीं होने देवा ! अनुवाक नहीं पढ़ता । क्योकि पितर तो एक बार ही चले गये । इसलिये अनुवाक नहीं पढ़ता ॥३॥ पहले चार पात्रों में घी ले कर।ौर (ग्रामीध से ) श्रौपट कहलवाकर प्रादेश देता है कि 'धी की याहुति दे' और यषटफार फरके याहुति देता है । अब तक जितनी शाहुतियाँ दी जा चुकी उनसे इसको अलग कर देता है । इस प्रकार झगड़ा नहीं होने देता ॥४॥ घी की एक तह लगाकर चर के दो भाग करता है। और ऊपर से भी घी लगा देता है। श्रौषट् कहलवा कर कहता है 'सौम्य की नाहुति दे' । और वषटकार से आहुति देता है। फिर चार जगह पी लेकर, श्रौपट कहलवा कर और 'बाहुति दे ऐसा आदेश देकर वषटकार से ग्राहुति देता है। इस प्रकार जो याहुतियाँ भागे दी जाने वाली हैं उनसे इसको अलग कर देता है। इससे झगड़ा नहीं होने पाता । चाहे तो चरु के भागे और पीछे दोनों बार घी की श्रादुति दे दे । चाहे एक बार ॥६॥ एक सुक्का नाम है 'प्रचरणो'। उसमें चारों भाग पी लेकर श्रष्र्यु शलाकों (लकड़ी की चौपटी) से धिष्ण्या में घी छोड़ता है । धिष्ण्या में शलाकों द्वारा घी लोड़ने का कारण यह है कि पहले कभी देवों ने उन ( गन्धर्व सोम-सरक्षकों) से कहा था कि तीसरे रावन में एक यूत ग्राहुति तुम्हारी होगी, लेकिन सौम भी नहीं। सोम-पान तो तुमसे छाना का० ४.४ २.७१०। सोमयागनिरूपणम् ६२७ घृत्याहुतिः प्राप्त्यति न सौम्यापहतो हि युष्मत्सोमपीयस्तेन सोमाहुति नार्हथेति सैनानेषा तृतीयसवन एव त्याहुतिः प्राप्नोति न सौम्या यच्छालाकैधिष्ण्याच्यापारयति लानेतेरेव यजुभिर्यथोपफीरों यथापूर्व व्यापारयति मार्जालीय ऽपयोत्तमम् ||७|| तदैके। आग्नीधीये पुनराधारयन्त्युदन्न इदं कर्मानुसेतिष्ठालाऽइति तदु तथा न कर्यान्मार्जानीयऽएवोत्तम ||८|| स यत्राभ्वर्युः । शालाधिष्ण्याव्याघारयति तत्प्रतिप्रस्थाता पालीवतं यह गृहाति यज्ञाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते यज्ञात्मजायमाना मिथुनात्प्रजायन्ते मिथुनात्प्रजायमाना अन्ततो यज्ञस्य प्रजायन्ते तदेना एतदन्तनो यज्ञस्य मिथुनात्प्रजनना प्रजनयति तस्मामिथुनात्प्र. जननादन्ततो यज्ञस्येमाः प्रभाः प्रजायन्ते तस्मात्यालीवत गृहाति ! तं वाऽउपाशुपानेण गृह्णाति । यदि सावित्रमुपाशुपाश्रेण गृहीयादन्तर्याम पात्रणेतं यदि सारिनमन्तर्यामपात्रेण एहीयादुपाशुपानेणेत समान, स्वेतपदुपाय. श्व-तर्यामी प्राणो हि यो वै प्राणः स उदानो वृपा व प्राणो योपा पली मिथुनमेतत्प्रजनन क्रियते ||१०]] ने वाऽअपुगेरुषक गृहाति । वीर्य ३ पुरोरुडनेस्त्रीपु वीर्य दयानीति तस्माद- जा चुका है । तुम सौम की आहुति के योग्य नदो दो । वही घी की आहुति तीसरे सपन में उनको प्राप्त होती है, न सोम की, क्योंकि वह धिष्ण्या में शालाकाओं पर घी छोड़ता है। उनको उन्हीं यजुओं से क्रमश. पूर्व की भाँति घी से युक्त करता है । सब से पीछे मार्जा- लीय को ||७|| कुछ लोग प्राग्नीधीय पर फिर धी छोड़ते हैं जिससे अग्नि के उत्तर की ओर इस कार्य की समाप्ति हो। परन्तु ऐसा न करे । मार्जालीय ही सरसे अन्त में होना चाहिये ।।। जब अध्ययं शालाफाओं द्वारा विष्णया में पी छोड़े तन मतिप्रस्थाता पत्नीवत प्रह को लेवे। यज्ञ से ही प्रजा उसन्न होती है। यज्ञ से उत्पन्न होते हुये मिथुन (जोडे । से पैदा होते हैं । जोडे से पैदा होते हुये यश के पिछले भाग से पैदा होते हैं । इसलिये यहाँ यह इसको मिथुन से, यज्ञ के अन्तिम भाग से उत्पन्न करता है। इसलिये वह पत्नीयत मह फो लेता है । वह इसको उपाशु पार रे साथ लेता है । यदि उपाशु पात्र ये साथ सावित्र पात्र को लिया हो तो अन्तर्याम पान रे माय । यदि अन्तर्याम पार के साथ साचित्र यो ले तो इसको उपाशु पात्र के साय । यह सर एक ही बात है । उरारा और मन्तयांम दोनों से प्राण है। शो प्राय है यही उदान है । प्राण नर है (प्राणम्-पुल्लिंग) और पनी नारी है। इस प्रकार सोडे से ही उसत्ति होती है॥१०॥ इम ग्रह को पुरोक के पिना दी लेता है । पुरोषक वीर्य है।नी में तो योर्य होता ६२ माध्यन्दिनाये शतपथबापरणे कां०.४.४, २. ११-१४॥ पुरोरुक्क ग्रहाति ॥११॥ अथातो गृहात्येव । उपयामगृहीतोऽसि बृहस्पतिसुतस्य देव सोम तऽइति ब्रह्म वै बृहस्पति मप्रसूतस्य देवसोम तऽइत्येवेतदाहेन्दोरिन्द्रियायत इति वीर्यवत इत्येचैतदाह यदाहेन्द्रोरिन्द्रयायत इति पलीवतो महा२॥ऋष्यासमिति न सम्प्रति पत्नीभ्यो गृहाति नेत्तीषु वीर्य दधानीति तस्मान सम्प्रति पत्नीभ्यो गृहाति ॥१२॥ अथ यः प्रचरण्याछ मसरः परिशिष्टो भवति । तेनन, श्रीणाति समर्धयति पाऽअन्यान्प्रहाच्छ्रीणनथैतं व्यर्धयति वज्रो वाऽभाज्यमंतेन ये देवा बने णाज्येनाप्न नेव पत्नीनिरादणुवस्ता हता निरष्टा नात्मनश्चनैशत न दायस्य चनैशत तथोऽएप एतेन बग्ने णाज्येन हन्त्येव पत्नीनिरचणोति ता हता निरष्टा नात्मनश्चनेशते न दायस्य चनेशते ॥१३॥ स श्रीणाति । अहं परस्तादमवस्ताउदन्तरिक्ष तदु मे पिताभूत् । प्रह) सूर्यमु. भयतो ददर्शाहं देवानां परमं गुहा यदिति स यदहमहमिति श्रीणाति पुसेवेतवीर्य दधाति ॥१४॥ नहीं । इसलिये विना पुरोक के लेता है ॥११॥ इस मन से लेता है, 'उपयामगृहोतोऽसि हातिसुतस्य देव सोम ते ( यजु ८६) । 'तू अाश्रय के लिये लिया गया है, हे वृहस्पति से उत्पन्न हुये सोग तुझको' । बह- स्पति ब्रहा है । इसका तात्पर्य यह हुआ कि है ब्रह्म से उत्पन्न हुये सोम । 'इन्दौरिन्द्रियायतः' । ( यजु० ८।६)। अर्थात् वीर्य वाले को। 'पत्नीवतो ग्रहाँ ऽध्यासम्' ( यजु० ८)। 'पल्लीवत ग्रहों को में पाऊँ । वह पनियों के लिये नहीं निकालता क्योंकि स्त्रियों में तो बीर्थ होता नहीं । इसलिये इस समय पहिलयों के लिये नहीं निकालता ||१२|| अन प्रचरणी में बी पी शेष रह गया हो उसमे इसको मिलाता है । घी मिलाने से और शाहुतियों को खो बढ़ाता था परन्तु इसको घटा देता है। घी बज है । इसी घी रूपी वन से देवों ने पत्नियों को मारा था। और इस प्रकार यह इतनी नष्ट हुई कि न उनमें अपना प्रारमा रहा, न वह दायभाग की भागी हुदै। इस प्रकार यह भी धी रूपी वज़ से पत्तियों को मारता है जिससे वह इतनी क्षीण हो जाय किन उनका अपना शात्मा रहे नौर न उनको दायभाग मिले ॥१३॥ वह इस मंत्र से मिलाता है, 'यह परस्तादहमवस्ताद् यदन्तरिक्ष तदु मे पिताभूत, अयं सूर्यमुभयतो ददशाह देवानां परमं गुहा यत्' (पजु ८९ ) | 'मैं ऊपर हूँ । मैं मीने हूँ। जो अन्तरिद है यह मेरा पिता या ! मैंने सूर्य को दोनों ओर देखा । गुहा में जो युछ है उसमें मैं देवयों के लिये सर्वोत्तम है। 'अहं' 'ग्रह' ( मैं, मैं ) मदर मिलाता है इस प्रकार नर में दो वीर्य को रखता है॥१॥ .

६२६ २०४,४. २. १५१७ । सोमयागनिरूपणम् प्रथाहाग्नीत्सालीवतस्य यजेति । वृपा वाऽभग्नीद्योपा पत्नी मिथुनमैवैतस्त्रजननं क्रियते सजुहोत्यग्नाऽइ पत्नीवनिति वृषा वाऽग्निर्योपा पत्नी मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते ॥१५॥ सजूदेवेन त्याप्ट्रेति । त्वष्टा वै सिक्त रेतो विकरोति तदेष एवैतसिक्त रेती विकरोति सोम पिच स्वाहेत्युत्तरार्धे जुहोति या इतरा आहुतयन्ते देवा अर्थताः पल्य एवमिव हि मिथुनं क्लानमुत्तरतो हि सी एमासमुपशेताहरत्यध्वर्यरग्नीधे भक्ष स आहाधर्यऽउप मा हयस्वेति तं न प्रत्युपतयेत को हि हतस्य निरष्टस्य प्रत्यु हवन्त वै प्रत्येवोपहरयेत जुहयत्यस्याग्नौ वापदन्ति तस्मात्प्रत्येवोपहयेत ॥१६॥ अथ सम्प्रेष्यति । अग्नीन्नेष्ट्ररुपस्थमामीद नेप्टः पत्नीमुदानयोद्गात्रा संरयापयोन्ने. तोतुश्चमसमनून्नय सोमं मातिरीरिच इति यद्यग्निष्टोमः स्यात् ॥१७|| यद्युक्थ्यः स्यात् । सोमं प्रभावयेति न यास विनदेवैतत्पात्रमग्नीन्नेप्दरुपस्थमा- सीदत्यग्निर्वाऽएप निदानेन यदाग्नीध्रो योपा नेष्टा वृषा वाऽअग्नीयोपा नेप्टा मिथुनमेवैत अब कहता है, 'अग्नीध ! पत्नीवत् पाहुति दे'। अशीध नर है, पत्नी नारी है । इम प्रकार उत्पत्ति के लिये जोडा मिल गया। वह इस मंत्र मे श्रादति देता है :-'श्रया ६ पत्नीवत् ( यजु० ८/१०) पत्नी वाले अग्नि' । अग्नि नर है पल्ली नारी है । इस प्रकार उत्पत्ति के लिये जोड़ा मिल गया ॥१६॥ 'सदैवेन त्यष्ट्रा' ( यजु० ८।१०)। 'त्वष्ट देव के साथ' । स्वष्ट्रा हो साँचे हुये वीर्य को बनाता है ( विकरोति, प्रकृति से विकृति करता है)। यह भी इसी प्रकार यहाँ सीचे हुये वीर्य को बनाता है 'सोम पिय स्वाहा' ( यजु० ८/१०) । इससे उत्तर की भोर पाहुति देता है । जो और ग्राहुतियाँ है यह देव है। और यह पलियाँ हैं । इसी प्रकार जोड़ा मिलता है । क्योंकि स्त्री पुरुष के बायें योर गोती है । अपर्यु मोम का एक घुट अग्नीध के पास ले जाता है । अग्नी यहता है 'अध्ययु, मुझे बुला' । यह हो सकता है कि उसे न बुलाया जाय क्योंकि क्षीण और वीर्यहीन को कौन बुलाता है। परन्तु उसको बुलाना चाहिये । पे उसको अग्नि में ग्राहुति देते और यपट्कार करते हैं। इसलिये उसको बुलावा देना चाहिये ॥१६॥ अब यह नादेश देता है, 'अग्नीध , नेप्या की गोद में बैठ ! नेप्या पत्नी को ले चल । और उद्गाता से मिला । उन्नेता होता के चमसे को मR | कुछ भी सोम शेप न रहे । थगर अग्निष्टोम हो तो ऐसा परे ||७|| लेस्निनगर अभ्य हो तो कहे, 'सोम को बढ़ा। उसी पात्र को लाकर यह अग्नीध की गोद में बैठ जाता है । अग्नी दी अग्नि है और नेटा नी है। यानी नर और नेता रानी । इस प्रसर उगचि के लिये भोत मिल जाता है। नेष्य पानी को ले ।

३३०
माध्यन्दिनीये शतपथनाझणे को०४४.३.१-३॥
प्रजननं क्रियतऽउदानयति नेष्टा पत्नी तामुद्गात्रा संख्यापयति प्रजापति पासि रेतोधा
रेतो गयि धेहीति प्रजापतिर्वाऽउद्गाता योषा पत्नी मिथुनमेवेतत्प्रजननं क्रियते ॥१८||
बाह्मणम् ।। ४. [४.२ ] ||
चलता है और उद्गाता से मिला देता है इस मंत्र को पढ़कर 'प्रजापति पासि रेतोधा रेती
मयि धेहि' (यजु०८।१०)। 'तू प्रजापति नर है । वीर्य को रखने वाला । मुझे वीर्य दे।
प्रजापति
उद्गाता
है और पत्नी स्त्री है। इस प्रकार जोड़े से उत्पत्ति होती है ॥१८॥
हरियोजनग्रहः
अध्याय ४-ब्राह्मणा ३
तृपन् ॥१॥
पशवो वै देवानां छन्दामि । तद्यथेदं पशवो युक्ता मनुष्येभ्यो वहन्त्येवं छन्दाथ-
सि युतानि देवेभ्यो यज्ञे वहन्ति तद्यत छन्दासि देवान्त्समतर्पयन्नथ चन्दासि
देवाः समतर्पयंस्तदतस्तत्पागभूयच्छन्दार्थसि युक्तानि देवेभ्यो यज्ञमवातुर्यदेनान्समती.
श्रथ हारियोजनं गृहाति । छन्दासि यै हारियोजनश्छन्दाथम्येवैतत्सतर्पयति
तस्माद्धारियोजनं गृह्णाति ॥२॥
तं वाऽअतिरिक्तं गृह्णाति । यदा हिशम्योराहाथैनं गृहातीदं वे देवा अथ छन्दा.
स्थतिरिकान्यथ मनुष्या अथ पशवोऽतिरिक्तास्तस्मादतिरिक्तं गृह्णाति ।।३।।
छन्द देवों के पशु (वाइफ या बैल ) है । जैसे बैल जुनकर मनुष्यों का सामान ले
जाते है, ऐसे ही छन्द जुतकर देवों के लिये यज्ञ को ले जाते हैं । जब जब छन्दों ने देवों की
तृसि की, तब-तब ने देवों छन्दों पी तृशि की । जुते हुये छन्द देवों के लिये यश को ले गये
उससे पहले उन्होंने उनको तृप्त किया ॥२॥
अब हारियोजन ग्रह यो लेता है। हारिपोजन छन्द है! इस प्रकार वह छन्दों को
तृप्त करता है इसीलिये हारियोजन प्रद लिया जाता है ॥२॥
हमको अतिरिक्त-मह (दूमरौ ग्रहों से अतिरिक्त) की माँति लेता है। इसे उस
मगर लेता है जय होता 'शम्य कहता है । देय है और अतिरिक्त छन्द भी है। मनुष्य है
और अतिरिक्त पशु भी है 1 इमलिये अतिरिक ग्रह को लेता ॥३॥

- क० ४.४.३.३-८। सोमयागनिरूपणम् द्रोणकलशे गृह्णाति । वृत्रो वै सोम आसीत्त यत्र दवा अन्नस्तस्य मूर्धेद्दवर्त स दागकलशोऽगवत्तस्मिन्यावान्या यावान्या रसः समस्रवदतिरिक्तो वै स श्रासीदतिरिक्त एप ग्रहस्तदतिरिक्ता एवं तदतिरितं दधाते तस्माद्माणकलशे गृह्णाति ॥४॥ तं वाऽअपुरोरुक्कं गृहाति । छन्दाभ्यो ह्येन गृहाति स यदेवैन छन्दोभ्यो गृहाति तेनो हारयैप पुरोरुडमान्भवति तस्मादपुरोरुककं गृह्णाति ।।५।। अथातो गृह्णात्येव । उपयामगृहीताऽसि हॉरर्रास हारियोजनो हरिभ्यां त्वेत्युक्सामे वै हरी ऽऋकसामान्या ह्येनं गृहाति ।।६।। अथ धाना भावपति । हयर्धािनास्य सह सोमा इन्द्रायेति तघदेवान मितं च छन्दोऽमितं च तदेवतत्स गक्षयति ॥ तस्योन्नेता श्रावयति । अतिरिक्तो पाउन्नेता न पोऽन्यस्थाश्रावयत्यतिरिक्त एप ग्रहस्तदतिरिक्त एचैतदतिरिक्तं दधाति तस्मादुन्नेताश्रावयात 11 मूर्धनभिनिधायाभावयति । मूर्धावस्यपाऽथाह धाना सोमभ्योऽनुवु होत्याश्राव्याह इसको द्रोणकलश में लेता है। सोम वृत्र था। उसको जब देवों ने मारा उसका सिर फट गया और यह द्रोणक्लश हो गया। उसमें जितना जितना रस बहा वह अतिरिक्त था इसी प्रकार यह ग्रह भी अतिरिक्त है। इस प्रकार अतिरिक्त मे अतिरिक्त को रखता है इसलिये द्रोण कलश मे लेता है ॥४॥ इसको मिना पुरोरुक के लेता है क्योंकि यह इसको छन्दो के लिये लेता है । चूंकि इसको वह छन्दों के लिये लेता है इसलिये वह पुरोरुक् का काम देता है अर्थात् पुरोरुक के रस को लेता है॥५॥ इसको इसमें से (श्रामायण ग्रह में से) इस मत्र से लेता है, 'उपयामगृहीतोऽास हरिरति हारियोजनो इरिभ्या त्या' ( यजु० ७११)। 'तुके श्राश्रय के लिये लिया गया है, तू हरि है । हरि से युक्त है । दोनों हरियों के लिये तुझको'। दो हरियो से तात्पर्य है क् और साम का अर्थात् ऋक् और साम द्वारा इसको लेता है ॥६॥ श्रय धान बोता है 'हयोधाना स्थ सह सीमाऽरन्द्राय' ( यजु०७/११)! 'तुम हरियों के धान हो । इन्द्र के लिये सोम फे साथ' । मिव (नषे हुये ) या अमित (न नपे हुये) जिवने छन्द हैं वे सब ( सोम को) पोते हैं ॥७॥ इस पाहुति के लिये उन्नेवा भौषट् बोलता है। उन्नेता अतिरिक्त है क्योंकि यह किसी अन्य वाहुति के लिये श्रीपट नहीं कहता । यह प्राहुनि भी अतिरिक्त है । इस प्रकार अतिरिक्त में अतिरिक्त को सता है । इसनिये उन्नेदा श्रीपट बोलता है ||८|| (द्रोण कलश को) मिर पर रखकर श्रोपट बोलता है। क्योंकि यह (सोम का) सिर है । पदले यह (मैनावरण से ) कहता है कि सोर्मों के लिये धान के साथ अनुयाका पदो। पौषट् कहकर बोलता है कि लाये हुये घान मोमों की श्राहुति दे। पाटकार परक કર माध्यन्दिनीये शतपथनाद्वाणे कां० ४.४, ३.६-१२ ॥ घानासोमान्प्रस्थितान्प्रेष्येति वपटकृते जुहोत्यनुवपटकृतेऽथ धाना विलिप्सन्ते भक्षाय lll तद्धके । होने द्रोणकलश प्रतिपराहरन्ति वषट्कनुमक्ष इति वदन्तस्तदु तथा न कुर्याद्यथा चमसं वाऽअन्ये मक्षा अथैषोऽतिरिक्तस्तस्मादेतस्मिन्सषेपामेर भक्षस्तरमाडाना विलिप्सन्ते भक्षाय ||१०|| तान दद्भिः सादेयुः । पशवो वाऽएते नेराशून्प्रमद करवामहाऽइति प्राणैरेव गक्ष- यन्ति यस्तेऽअश्वसनिर्भक्षो यो गोसनिरिति पशवो होते तस्मादाह यस्तेऽअश्वसनिर्भक्षों यो गोसनिरिति तस्य तऽइष्टयजुषस्तुतस्तोमस्येतीष्टानि हि यछपि भवन्ति स्तुता स्तोमाः शरतोक्यस्येति शस्तानि ाक्यानि भवन्त्युपहतस्योपहतो भक्षयामीत्युपहूतस्य ह्येतदुपहतो भक्षयति ॥१२॥ ता नाग्नौ प्रकिरेयुः। नेदुच्छिष्टमग्नौ जुहामेत्युत्तरवेदवेव निवपन्ति तथा न बहिर्धा यज्ञाद्भवन्ति ॥१२॥ अथ पूर्णपात्रान्समयमृशन्ति । यानेकेऽप्सुपोमा इत्याचक्षते यथा चै युक्तोवहेदेव- मेते ययात्विज्यं कुर्वन्त्युत वै युक्तः क्षणते वा वि वा लिशते शान्तिरापो भेषजं तय- आहुति देता है । और अनुवपटकार करके याहुति देता है । अब सोम पान के लिये घानों को बाँट देते हैं 111 कुछ लोग द्रोण कलश को होता के पास ले जाते हैं क्योंकि यत् सोम पान वाट- कार करने वाले के लिये है । परन्तु ऐसा न करना चाहिये । क्योकि और पान वो चमसो के अनुसार होते हैं और यह अतिरिक्त है। इसलिये इसमें सब का माग शामिल है । इस लिये धानों को सोम पान के लिये बाँट लेते हैं ॥१०॥ उनको दाँत से न चबाना चाहिये । यह पशु है। कहीं ऐसा न हो कि पशुओं को हानि पहुँचे । केवल प्रागों के द्वारा पीते हैं। इस मा से :-'यस्तेऽअश्वसनिर्मक्षो यो गोसनिः ( यजु० ८।१२ ), 'जो तेरा पान घोड़ों का दाता और गौनों का दाता है । यह पशु है। इसलिये कहा, यह घोड़ों का दाता है, गौनों का दाता है, 'इष्ट यजुप स्तुतस्तोमस्य' (यजु० ८।१२)। 'यजु से याहुति दी गई और स्तोमों से स्तुति की गई। क्योकि यजुयो से पाहुति दी गई और स्तोमों से स्तुति की गई । 'शस्तोक्यस्य' ( यजु० ८।१२) । क्योंकि उक्थ्य कहे गये । 'उपहूतस्योपहूतो भक्षयामि' ( यजु० ८।१२) । 'बुलाया हुअा में मुलाये हुये को पीता हूँ । क्योंकि निमवित निमनित को पीता है ॥११॥ उनको भाग में न डालना चाहिये । ऐसा न हो कि अग्नि में उच्छिष्ट ( झूटा) यस्तु पढ़ जाय । उनको उत्तर वेदी में रख देते हैं । इस प्रकार यह यज्ञ से बहिष्कृत नहीं होते ॥१२॥ अन वे भरे हुये पात्रों को छूते हैं जिनको कुछ लोग 'श्रप्मु पोमा' (जलों में मोग) करते हैं। जैसे जुता हुअा घोड़ा ले जाता है इसी प्रकार यह भी ऋत्विज का काम करते । ।

को ४.४.३, १३-१५ । सोमयागनिरूपण देवात्र क्षयते वा विलिशने शान्तिरापस्तभिः शान्त्या शमयन्ते तदद्भिः संदधते तस्मा- त्पूर्णानान्समवमृशन्ति ॥१३॥ ते समयमृशन्ति से वर्चसा पयसा सं तनृभिरगन्महि मनसा संशिषेन । लटा सुदनो विदधातु रायोऽनुमाष्टुं तन्वो यदिलिष्टमिति यदि यहं तत्सद्धते ॥१४॥ अथ मुसान्युपस्पृशन्ते । इयं तयस्मान्मुसान्युपस्पृशन्तेऽमृतं वाऽआपोऽमृतेनैवेत- सर्थ स्पृरान्त एतदु तत्कर्मात्मन्कुर्वते तस्मान्मुसान्युपस्पृशन्ने ।।१५।। मामणम् ॥ ५ है । परन्तु जुते हुए .घोड़े के धाव हो जाता है या वह खुजलाता है । जल शान्ति और अोपधि है । यहाँ यज्ञ में भी जम कभी घाव हो जाय या खुजलायें तो जल शान्तिदायक होने के कारण जलों से ही शान्ति लेते हैं; जलो को हो धारण करते हैं इसीलिये यह भरे हुये पात्रों को छूते हैं ॥१३॥ वह इस मन से छूते हैं 'स वर्चसा पयसा स तनूभिरगन्महि मनसा सशिवेन । त्वष्टा सुदनो विदधातु रायोऽनुमाष्टुं तयो यद् रिलिष्टम्' ( यजु० ८.१४) । 'तेज, रस और शरीरों से तथा कल्याणकारी मन से हम मिले। अच्छा दानी त्यष्टा हमको धन दे । और हमारे शरीर में जो घाव (त्रुटियाँ ) हां उसको लगा कर दे' । इस प्रकार जो पाव है उसको चगा करता है॥१४॥ श्रन में अपने मुंह को छूते हैं । दो कारण हैं जिनरो मुस को छूते हैं । जल अमृत अमृत से हो वे छूते हैं । इसके अतिरिक्त ये इस कर्म ( यज्ञ) को अपने में धारण करते है इसलिये मुसों को छूते हैं ।।१५।। समिष्टयजुहोमः अध्याय ४-ब्राह्मण ४ तानि पाऽएतानि । नर समिष्टयजूपि जुहोति तयषय सगिष्टयछपि जुहोति नय पाऽभमूहिप्परमाने स्तोनिया भवन्ति सैपोभयतोन्यूना विराट् प्रजननायतस्मादाऽउ- इस अवसर पर यह नौ समिष्ट याओं से ग्राहुति देता है।नो गमिष्ट परमों से श्रादुति देने पा सारार्य यह है कि यह महिमयमाने स्तोत्र नौ होते हैं। इस प्रकार दोनो और विराट न्यून रहता है उत्पत्ति के लिये । (विराट में १० श्रदर चाहिय)। सीदी १ माध्यान्दनीये शतपथब्राह्मणे कां०४.४.४. गयतो न्यूनात्प्रजननात्प्रजापतिः प्रजाः ससृजऽइतनो; इतश्चावाचीस्तथोऽएवैप एतस्मा- दुभयत एव न्यूनात्प्रजननात्प्रजाः सृजत इतश्चोळ इत श्चावाचीः ॥१॥ हिवारस्तोत्रियाणां दशगः । स्वाहाकार एतेषां तथो हास्येपा न्यूना चिराड्दंशद शिनी भवति ॥२॥ अथ यस्मात्समिष्टयजूपि नाग । यो वाऽरतेन यज्ञेन देवता इयति याभ्य एष यज्ञस्तायते सर्वा वै तत्ताः समिष्टा भवन्ति तद्यत्तासु सर्वासु समिष्टास्वथैतानि जुहोति तस्मात्समिष्टयजूऽपि नाम ॥२॥ अथ यस्मात्समिप्टयपि जुहोति । रिरिचानऽइव वाऽएतदीजानस्यारमा भवति यद्धपस्य भवति तस्य हि ददाति तमेवातत्रिभिः पुनराप्याययति ॥४॥ अथ यान्युत्तराणि त्रीणि जुहोति । या वाऽएतेन यज्ञेन देवता हयति याभ्य एप यजस्तायत उप हैव ता भासते यावश्च समिष्टयपि जुलतीमानि नुनो जुहत्विति ता एतद्यथायथं व्यवसृजति यत्र यत्रासां चरणों तदनु ।।५।। अथ यान्युत्तमानि श्रीणि जुहोति । यज्ञं वाऽपादजीजनत यदेनमतत तं जगयित्वा यत्रास्य प्रतिष्ठा तत्प्रतिष्ठापयति तस्मात्समिष्टयपि जुहोति ॥६॥ चोर की न्यूनता से प्रजापति ने प्रजा यो उत्पन्न किया। एक से ऊर्य (ऊपर को चढ़ने थाले ) और दूसरे से नीचे जाने वाले ॥१॥ स्तोत्रो में दिवार दसों है । इन समिष्ट यजुश्नों में स्वाहा दसयाँ है । इस प्रकार यह न्यून विराट रस वाला हो जाता है ।।२।। सामिष्ट पजु नाम इसलिये पहा कि इस यश रो जिस देवता को बुलाते हैं या जिन देवताओं के लिये यश रचाते हैं ये सम समिष्ट (चाहे हुये) हो जाते हैं । उन सम गमिष्टों में इनवी माहुति दी जाती है इसलिये इनको समिष्ट-यजु कहते हैं ॥३॥ अमिष्ट यजुत्रों की बाहुति इमलिये दी जाती है कि यश करने वाले का श्रात्मा तो साली हो जाता है नोकि जो कुछ उपश होता है उसको वह दे चुकता है। इनमें से तीन पाहुतियों से उसी पी पूर्ति की जाती है। और जो और तीन शानियों दी जाती हैं। इस यश से जिय देवता को पुलाता है, यानिन देयतानों के लिये यश रनता है ये सर देयता प्रतीक्षा परते रहते हैं जब तक कि समिट-पों की प्राहुनि नही पाती कि यह मारे लिये वादनियाँ देगा । इन्दी देवताओं का पद पारिधि सिनन पर देता है। दर्शकहाँ यह माना याद कम से ॥५॥ और जो तीन चन्तिम पाया है. उगने पर भी उचि की। और उत्सति परतं. उपने यहाउछपी प्रतिष्पापी कि यह उसपी प्रतिष्टा परता है लिपे घर मानिए-पों से प्राति देता है ॥६॥ .

को०४.४ ४६। सोमयागनिरूपणम् स जुहोति । समिन्द्र णो मनसा नेपि गागिरिति मनसेति तन्मनसा रिरिचानमाया ययति गाभिरिति तद्गोभी शिरचानमाप्ययति ससूरिभिर्मघान्स स्वस्त्या | स ब्रह्मणा देवकृत यदस्तीति ब्रह्मणेति तद्ब्रमणा रिरिचानमाप्याययति स देवानाच सुमतौ यजि- यानाय स्वाहा ॥७॥ स वर्चसा । पयसा स तनूभिरिति वर्चसेति तदर्यसा रिरिचानमाप्याययति पयसैति २सो वै पयस्त पयसा रिरिचानमाप्याययायग-महि मनसा सशिवेन । त्वा सुदनो विद- धातु रायोऽनुमाष्टुं तन्वो यद्विरिलष्टमिति वितृढ तत्सदधाति ।।८।। धाता राति । सवितेद जुप ता प्रजापतिनिविपा दाऽग्नि । सप्टा विष्णु प्रजा सराणा यजमानाय द्रविण दधात साहति तद्वव रिरिचान पुनराप्याययाते यदाह यज मानाय द्रविण दधात स्वाहेति ।। सुगावो देवा । सदना असं यऽआजर मेदय सबन जुपाणा इति सुगानि वा यह इस मन से आहुति देता है - समिद्र ए मनमा नेषि गोमि' (यजु० ८.१५, ऋ० ५।४२४)। है इद्र, तू हमको मन से और गौश्नों से प्राप्त होता है । जो मन (विचार ) से खालो था उसको मन से और जो गौत्रों से खाली था उसको गौओं से भरता है । 'स सूरिमिर्म धवन्त स्वस्त्या स ब्रह्मणा देवकृत यदस्ति ( यजु० ८।१५)। 'हे इन्द्र, विद्वानों से, कल्याण से और देवकृत स्तुति से । जो स्तुति से खाली था उसकी स्तुति द्वारा पूर्ति करता है। स देवानाथ सुमतौ यशियाना स्याहा' ( यजु०८१५)। 'यश करने वाले देशों की सुगति से 11७|| 'स वर्चसा पयसा स तनूमि' (यपु०८/१६)। तेज से खाली को तेज से, रस से खाली को रस से भरता है क्योंकि 'पय नाम है रस का | 'अग महि मनसा सशिवन । त्वष्टा सु दत्रो विदधातु रायोऽनुमाई तवो यविलिष्टम्' ( यजु० ८।१६)। (यह वही है जो ८।१४ है । इसका अर्थ ऊपर या चुका) इस प्रकार जो मण था उसको चगा परता तीसरी आहुति इस मत्र से - पाता राति सविवेद जुपता प्रजापतिनिधिपा देवोऽग्नि | त्वष्टा विष्णु प्रजया सथराणा यजमानाय द्रविण दधात स्वाहा' ( यजु ८१७, अथर्व ७।१७।४ ) । कालु धाता, सरिता, कोष की रक्षा करने वाला प्रजापति, अग्नि देन इस पाहुति को लेवें । त्वष्य विष्णु यजमान के लिये धन और सन्तान दे।। 'यजमान को धन दे ऐसा कहने से प्रयोजन यह है कि यह जो साली हो गया था उसको भरता है। चौथी अाहुति इससे -'सुगा वो देवा सदनाऽर्म यऽधाजग्मेदछ सवन मुपाणा ' ( यजु० ८।१८) । 'अथात् हे देवो ! जो इस सोम भाग में भाये हुये हो, तुम्हारे

माध्यन्दिनीये शतपयवाझणे कां० ४.४.४..१०-१२ ।
देवाः सदनान्यकर्म यऽआगन्तेदछ सवनं जुपाणा इत्येवैतदाह भरमाण। वहमाना हुधी.
पीति तदेवता व्यवसृजति भरमाणा नह ते यन्तु येऽवाहना वहमाना उ ते यन्तु ये
वाहनवन्त इत्येवेतदाह तस्मादाह भरमारणा वहमाना हवीप्यस्मे घा यसको वसूनि
स्वाहा ||१०||
यो।ऽश्रावहः । उशतो देव देवांरतान्प्रेरय स्वेऽभने सघस्थाऽइत्यग्नि पाऽनाही.
मून्देवानावहामून्देवानावहेति तमेवैतदाह यान्देवानावाक्षीस्तान्गमय यत्र यत्रैपां चरण
तदन्विति मक्षिवायसः पपिवासश्च विश्व इति जक्षिवाचसो हि पशुं पुरोडाशं गवन्ति
पपिवायंस इति पपिवासो हि सोमर्थ राजानं भवन्ति तस्मादाह जक्षिासः पपिवा-
छमश्च विश्वेऽमुं धर्मथस्वरातिष्ठतानु स्वाहेति तदेव देवता व्यवसृजति ॥११॥
वयहित्वा । प्रयात योऽअस्मिन्नने होतारमणीमहीह । ऋगया ऋधगुता-
शमिष्ठाः प्रजानन्यज्ञमुपयाहि विद्वान्तवाहेत्यग्निमेवैतया विमुञ्चत्यग्नि व्यवसृजति ।।१२।।
लिये हमने ऐसे घर बनाये हुये हैं जिनमें तुम सुगमता से जा सरी' । 'भरमाणा बद्दमाना
हवीश्रपि ( यशु० ८।१८)। 'इवियों को दोते हुये या गाड़ियों में ले जाते हुये। ऐसा
पद कर वह कतिपय देवों का विसर्जन करता है। जिनके पास सवारियाँ नहीं हैं वे स्वय
इवियों को ढोते हैं और जिनके पास सवारियाँ हैं वे सवारी में ले जाते हैं । इसलिये पहा
'मरमाणा' अर्थात् टोते हुये और वहमाना' अर्थात् गाड़ियों में ले जाते हुये । 'अस्मे धत्त
वरायो वदनि स्याहा' ( यजु० ८।१८) । 'हे वसुनो, हमारे लिये धन दो' ।।१०।।
पाँचीं इस मंत्र से :-'यांऽश्रावहः उशतो देव देवांस्तान् प्रेरय स्वेऽभाने सधस्थे'
( यजु० ८१६) | 'हे देव जिन इच्छुक देवों को तुम यहाँ लाये हो, हे अग्नि, तुम उनको
अपने अपने घर पहुँचा दो'। पहले तो अग्नि से कहा था कि इन देवों को लाओ, इन
देवों को लायो । अब अग्नि से कहता है कि जिन-जिन देवों को तुम लाये हो उन उनको
अपने-अपने घर पहुँचा दो। 'जक्षिवा सः पपिया ५ सश्च विश्वे' ( यजु• ८1१६)।
'तुम सबने खा भी लिया और पी भी लिया । अर्थात् पशु पुरीराश को लिया और
सोम राजा को पी लिया। 'अमुं धर्मस्वयतिष्ठतानु स्वाहा' (यजु. १८)। 'माण या
वायु को, धर्म या थादित्य लोक को, स्व अर्थात् द्यौलोक को जानो ऐसा कह कर उन देवों
को विदा करता है ।।११।।
इससे छठी:-44 हि त्वा प्रयति योऽपरिमन्नाने होतारमवृणीमहीह । घ-
गयाऽऋघगुताशमिष्ठाः प्रजानन् यश मुपयाहि विद्वान्रवाहा' (यजु० ८।२०)। हे अग्नि
इस यश से प्रारम्भ में हमने तुमको होता बनाया है। तू समृद्धि के साथ धाया और तूने
समृद्धि के साथ शयन किया । तू अपने अधिकार को जानते हुये यश में श्रा'इससे यह
अग्नि को छोड़ देता है, उसका विसर्जन कर देता है ॥१२॥

कां०५.४.४.१३ १४॥ सोमयागनिरूपणम् देवा गानुपिद इति । गातुविदो हि देवा गातु पिल्वेति यज्ञ विवेत्येवैतदाह गातुमितेन तदेतेन यथायथ व्यरसृजति मनसस्पतऽइम देव यजय स्वाहा वाते धा इत्ययं 4 यज्ञो योऽय परते तदिमं यज्ञ सम्भृत्यैतम्मिन्यज्ञ प्रतिष्ठापयति यज्ञेन 'यशव संदधाति तस्मादाह साहा पाते । इति ॥१३॥ यज्ञ या गच्छ । यज्ञपतिं गच्छ रखो योनि गच्छ स्वाहेति तरपतिष्ठितमेवैतद्याय सन्त स्वायो योनो प्रतिष्ठापयत्येय ते यज्ञो यज्ञपते सह मूलनास सर्यवीरस्तं जुषस्व स्वाहेति तत्प्रतिष्ठितमेवैतद्यजय सन्तय सह सूक्तमा सर्वचार यजमानेन्ततः प्रतिष्टापयति ॥१४॥ नासणम् ||६ [१४] ॥ तृतीयः प्रपाठकः ॥ कंडिकासंख्या मातयीं इस मन मे -'देवा गातुविद ' ( यजु० ८।२१)। 'मार्ग जानने वाले देयो' । क्योंकि देव मार्ग को जानते हैं । 'गातु विचा' (यजु० ८।२१)। मार्ग अर्थात् यश को मालूम करके । 'गातुमित ( यजु ८/२१)। 'जाइये। इससे वह उनको उचित रीनि से विदा कर देता है। 'मनस-15 इम देव यज्ञयाहा वाते धाः (८।२१)। 'हे मन के पति देय, इस यज्ञ को वायु में रस'। यह जो वायु है वही यज्ञ है। यश को समाप्त करने वह इसको इस प्रकार यज्ञ में ही स्थापित करता है । यज्ञ यो यश से मिन्ना देता है इसलिये कहता है यश को वायु में रख ॥१३॥ श्राठवी इस मत्र से :-'यज्ञ यज्ञ गन्छ । यज्ञपति गच्छ वा योनि गच्छ स्याहा' ( यजु० ८।२२)। हे यज्ञ, यश को प्राप्त हो, यज्ञपति को प्राप्त हो, अपनी योनि को प्राप्त हो' । जब यश प्रतिष्ठित हो गया तो फिर उसको उसी की योनि में प्रतिष्ठित करता है। 'एष ते यज्ञो यज्ञपते सह सूक्त्वाम सर्पपीरस्त जुषस्व स्वाहा' ( यजु० ८।२२) । 'हे यज्ञपति, यह तेरा यज्ञ है, स्तोत्री सहित, 'सब वीरों से युक्त, इसको स्वीकार कर । इस स्तोत तथा वीर युक्त यज्ञ को यजमान में स्थापित करता है ||१४|| माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का०४, ४. ५.१-३॥ अवभृथः अध्याय ४-बाहरण ५ स याऽअवभृथमभ्यवैति । तद्यदयमृथमभ्यति यो याऽस्य रसोऽभूदाहुतिभ्यो याऽस्य तमजीजनदथेतच्छरीरं तस्मिन्न रसोऽस्ति तन परास्यं तदपोभ्यवहरन्ति रसो वाऽ- मापस्तदस्मिन्नेत रसं दधाति तदेनमेतेन रसेन संगमयति तदेनमतो जनयति स एनं जात एव सन्जनयति तद्यदपोऽभ्यय हरन्ति तस्मादवभृथः ||१|| अथ समिष्ट यजूऽपि जुहोति । समिष्ट यजूपि ह्येयान्तो यज्ञस्य स हुत्वैव समिष्ट यजू पि यदेतमभितो भवति तेन चावालमुपसमायन्ति स कृष्णपिशाणाञ्च मेखलो च पात्पाले प्रास्यति ॥२॥ माहिर्मा पृदाकुरिति । असो वाऽभूजीयस्य स्वगाकारो यदेनदयोऽभ्ययहरन्त्यथैप एवैतस्य स्वगाकारो रज्जुरिय हि सर्पाः कूपा इस हि सारणामायतनान्यस्ति थै मनुष्याण च सर्पाणां च विभ्रातृव्यमिव नेरादतः संभवदिति तस्मादाह माहिभूमा पृदाकुरिति ॥२॥ श्रच अवभृय स्नान के लिये जाता है । अवभृष स्नान के लिये इसलिये जाता है कि जो इस (सोम)फा रस था, वह इसको याहुतियों के लिये उत्पन्न हुश्रा या । रहा उस (सोम) का शरीर । उसमें तो रस नदी है । उसे पेंकना तो चाहिये नहीं । श्रय उसको जलों के पास ले जाता है । इस प्रकार यह उसको रस से युक्त करता है और उस ( सोम) को रस में से ही उत्पन्न करता है । इस प्रकार उत्पन्न हुया सोम यजमान को उत्पन्न परता । चूंकि सोम को जो ये पास ले जाते हैं (अभि श्रय हरन्ति ) इसलिये इसका नाम इसके पश्चात् समिष्टः यजुश्री की शाहुति देता है । समिट-यजुः यश का अन्त है । रामिष्ट-यशुनों पी पाहुतियाँ देने के पश्चात् जो कुछ उसके पास होता है उसफो लेपर चात्याल में आते हैं । यह फण विशाण ( हरिण 2. सीगा) और मेसला पोचात्याल में पेक देता है इस मंत्र से ||२|| 'माहि मां पृदा (प० ८।२३) । 'न सर्प हो ग पृदा' । जब इस ( मोग के पोक) पो अयमय के निये ले जाते हैं तो यह उनका स्वगाकार ( farewell or पिदाई) है। यह यजमान के लिये भी सगापार है । सर्प रस्सी के समान होते है। सपों के घर चुयें ये गमान हैं। मनुष्य सों की लड़ाई है। यह ऐमा सोचता है कि 'पही यह उससे उत्पम न हो जाये', योर इमलिये घर पाता है, कि 'तू न तो अkि (adder सर्प विशेष) धन, और न पक्ष (riper) 1 है अवश्य है ।। ।

पां. ४. १, ५, ४-६ । सोमयागनिरूपणम् श्रथ वाचयति । उरुण हि राजावरणश्च कार सूर्याय पन्यामन्येतनाऽऽऽइति यथायमुरुरभयोऽनाष्ट्रः सूर्याय पन्या ए मेऽयमुरुरमयाऽनाष्ट्रः पन्या अस्त्वित्ये. वेतदाह ||४|| अपदे पादा प्रतिधातवे ऽकरिति । यदिहाऽ अप्पराद्भरत्यलमेर प्रतिक्रमणाय भवन्युतापवक्ता हृदयाविश्चिदिति तदेनछ सरस्मायादेनरा पाप्मनः प्रमुञ्चति ।।५।। अथाह साम गायेति । साम महीति या गायेति वेव याद्गायन्ति हि साम तघसाम गायति नादिदं बहिर्धा यज्ञाच्छरीर नाट्रा रक्षासि हिनसग्निति साम हि नाष्ट्राणाय रक्षसामपहन्ता ॥६॥ भाग्नेय्यां गायति । अग्निहि रक्षसामपहन्तातिच्छन्दसि गायत्येषा वै सर्वाणि छन्दासि यदतिच्छन्दास्तस्मादति च्छन्दसि गायति ।।७।। स गायति । अमिष्टपति प्रतिदहत्यहावोऽहावइति तन्नाष्ट्रा एवैतदक्षास्यतोऽ- पहन्ति | तऽउदयो निष्कामन्ति । जघनेन चात्वालमप्रेणानीघ्रय स यस्यां ततो दिरापो भवन्ति तद्यन्ति । अब यह यजमान से कहलवाता है, ' उहि राजा ययणश्चकार सूर्याय पन्थामन्थे. तवाऽउ (यजु० ८।२३; ऋ० ११२५८ ) | 'राजायण के सूर्य के लिये बड़ा चोहा मार्ग बनाया है । इसका तात्पर्य यह है कि जैसे सूर्य के लिये भयरहित चौहा नकला मार्ग है इसी प्रकार मेरे लिये भयरहित चौड़ा चकला मार्ग हो ॥४॥ 'अपदे पादा प्रतिधातयेऽः ( यजु० मा२३; ऋ० १२४८) । 'पैर-रहित लोगों के पैर दिये हैं। । सूर्य यद्यपि पैर रहित है तो भी यह चल सकता है । 'उतापयचा हृदया- विपश्चित्' ( यजु० ८।२३; ऋ० १।२४)1'जो चीज हृदय यो वैधने वाली है उसया अपवाद करने वाला (निषेध परने वाला) है'। इस प्रकार इसको सर हृदय के पाप से छुड़ा देता है ॥५॥ अब वह कहता है 'साम गानो' या 'साम बोलो' । 'साम गाश्री' ऐसा पहना चाहिये क्योंकि साम को गाते हैं । साम को गाने का तात्पर्य यह है कि यश से बाहर शरीर पो दुष्ट राक्षस न सताये। क्योंकि साम दुष्ट राक्षसों का नायक है ॥६॥ प्रस्तोता नमि वाला मत्र बोलता है। क्योंकि अग्नि गक्षसों का नायक वर प्रतिद्वन्द में गाता है । यह प्रतिद्धन्द सद छन्द हैं । इसलिये प्रतिद्धन्द में गातारा यह इस मनमो गाता है, 'अनिष्टपति प्रतिमहत्यायोऽहायः' (1) 'अप्ति ताता है, अप्ति जलाता है- ग्रहयः, प्रादाया' । इस प्रकार दुष्ट राक्षणों को भगाता है |८|| अर यह (वेदी से) उत्तर की घोर निकलते हैं । नालाल के पीये घोर धामी फे मागे । और निरा दिशा में जल होता है उसी दिशा में बाते है ||

६४०
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे 4.४.४.५.१०-१३ ।
स यः स्यन्दमानानाथस्थररो ह्रदः स्यात् । तमपोऽन्यवेयादेता वाऽपा वरुण
गृहीता या स्यन्दमानानां न स्यन्दन्ते वरुण्योवाऽनभृयो निर्वहणतायै या ता न विन्देदपि
या एव काश्चापोऽन्यवेयात् ॥१०॥
तमपोवक्रमयन्वाचयति । नमो वरुणायाभिष्ठितो वरुणम्य पाश इति तदेन
सर्वस्मादरणपाशात्सर्वस्मादरण्या प्रमुञ्चति ॥११॥
अथ चतुहीतमाज्य गृहीत्वा । समिधं प्रास्याभिजुहोत्यग्नेरनीकमप भाविवेशापा
नपात्प्रतिरक्षनसुयम् । दमे दमे समिधं यक्ष्यग्ने प्रति ते जिह्वा घृतमुच्चरण्यत्रया
हेति ॥१२॥
अग्नेह वै देवा । यावदा यावद्वाप्सु प्रवेशया चर्नेदतो नाष्ट्रा रक्षायस्पोतिष्ठा-
नित्यग्निहि रक्षसामपहन्ता तमेतया च समिधेतया चाहत्या समिन्द्र समिद्धे देवेभ्यो जुहवा.
नीति ॥१३॥
अथापरं चतुर्य हीतमाय गृहीत्वा । श्राश्राव्याह समिधो यजेति सोऽपर्हिपश्यतुरः
प्रयाजान्यजति प्रजा व बहिर्वरुण्यो वाऽवभृथो नेत्प्रजावरुणो गृहादिति तस्मादपयर्हिपश्च
उस यजमान को चाहिये कि जिधर बहते हुये जल का ठहरा हुआ तालान हो उसके
जल में प्रवेश परे । बहते हुये जल ये जो भाग स्थिर हैं वह वरुए-गृहीत (वरुण से पकड़े)
हुगे हैं) अवभृथ यरुण है - यण से छुटकारा पाने के लिये । परन्तु यदि ऐसा जल न
मिले तो किसी जल में सही ।।१०॥
जब वह उसे जल में प्रवेश कराता है तो यह मन बद्दलवाता है 'नमो वरुणायाभि-
हिती वरुणस्य पाश,' । 'वरुण के लिये नमस्कार हो । वरुण का पाश तोद डाला गया।
इस प्रकार यरुण के समपाश से अर्थात् प्रत्येक धरण्य (अपराध quilt against Varuna
-Eggeling. foot note ) से छुड़ा देता है ।।११||
श्रय चार भाग मे धी लेकर और सगिधा को डालकर इरा मन से शाहुति देता है,
'अग्नेरनीकमपऽनाविवेशापा नपात् प्रतिरक्षनर्यम् । दमेदमे समिध यक्ष्याने प्रति वे जिला
पृतनु घरएयत् स्वाहा' (यजु० ८।२४)। मैं थान के मुरा अर्थात् जलों में शुमा हूँ। हे
अपां नपात् (जलों की सन्तान )! राक्षसों से बचने के लिये । प्रत्येक घर में है श्रमि !
रामिघा जला । तेरी बीभ घी पी और लाये ॥१२॥
एक बार देवों ने जितना बितना मभव हो सका अमि को जलों में प्रवेश परा दिया
जियो राक्षरा उनमें से उटगे न पाये । अग्मि राक्षसों का विनाशक है। समिधा से श्रीर
प्राति से यद इसी श्रमि को प्रज्वलित करता है इसलिये कि मैं देवों के लिये प्राति
अब पिर चार भागों में घी सेपर और ( ग्रामीध्र से) पौषट् पहलवाकर पता
१, समिधानों की स्तुति कर' । नर पद पर पी साहुति को छोडपर रोष चारों प्रायों
-
दूं ॥१३॥

कां० ०४.४.५.१४-१७॥ सोमयागनिरूपणम् तुरः प्रयाजान्यजति ॥१४॥ अथ वारुण एककपालः पुगेडाशो भवति । यो वाऽअस्य रसोऽ भूदाहुतियों वाऽस्य तमजीजनदथैतच्छरीरं तस्मिन्नरसोऽस्ति रसो थे पुरोडाशस्तदस्मिन्नेतर्थ रस दधाति तदेनमेतेन रसेन संगमयति तदेनमतो अनयति स एनं जात एव सजनयति तस्या- द्वारुण एककपालः पुरोडाशो भवति ॥१५॥ स आज्यस्योपस्तीर्य । पुरोडाशस्यावद्यन्नाह वरुणायानुन हीत्यत्र हैकऽऋजीपस्य विषयन्ति तदु तथा न कुर्याच्छरीरं वाऽएतद्भवति नालमाहुत्यै विरवधति सकृदभिधारयति प्रत्यनक्तयवदानेऽआश्राव्याह वरुणं यजेति वषटकृते जुहोति ॥१६॥ अथाज्यस्योपस्तीर्य । पुरोडाशमवदधदाहाग्नीवरुणाभ्यामनुव हीति तस्विष्टकृते स यशाग्नयऽइत्याह नेदग्नि वरुणो गृहादिति स यद्यमुनऽऋजीपस्य द्विरवदयात्र सकृयघु न नाहियेतायोपरिप्टाद्विराज्यस्याभिधारयत्याश्राव्याहामीवरुणो यजेति वषट्कृते जुहोति ।।१७॥ दे डालता है, बर्हि प्रजा है । अवश्य वरुण का है। ऐसा न हो कि सन्तान वरुण-ग्रहीत हो जाय । इसीलिये बर्हि को छोड़कर शेष चार माहुतियाँ दे डालता है ||१४|| वरुण का एक कपाल का पुरोडाश बनता है। क्योंकि ( सोम में) नो कुछ रस या वह तो पाहुतियों के लिये निकाला जा चुका | अब जो शरीर ( भाग) वच रहा उसमें रस है ही नहीं ! पुरोटाश रस है । इस प्रकार उसमें रस घालता है । इस प्रकार वह उसको रस से युक्त कर देता है। इस प्रकार वह उसको रस में से उत्पन्न करता है । यह सोम उत्पन्न होकर यजमान को उत्पन्न करता है । इसलिये वरुण के लिये एक कपाल का पुर- डाश होता है ॥१५॥ वह धो चुपड़ कर पुरोडारा को काटते समय कहता है, 'यषण के लिये अनुवाक पद'। कुछ लोग इस अवसर पर सोम के फोक के दो माग करते हैं। परन्तु ऐसा न करे । क्योंकि यह तो खाली शरीर है । श्राहुतियों के लिये काफी नहीं है । यह दो टुको फरता है । यह उसमें चुपड़ता है। अर्थात् महाँ-जहाँ काटा था यहाँ पी लगा देता है। प्रौपट पहलया कर यह कहता है, 'वरुण के लिये अनुवाफ पढ़' । और यषटकार के पाहुति दे देता है ॥१६॥ श्रम घी की एक तह लगा कर और ( चमचे में ) पुरोडारा के टुकड़े को रस र कहता है कि 'मि थोर वरुण के लिये अनुयाक गर'। यह अग्नि स्थिप्टकट के लिये है।यल शनि के लिये यों नहीं कहता कि कहीं वरण पफर से । यदि मोम के फोफ के दो भाग किये हो तो एक भाग फरे । न किये हों तो न सही । अब या ऊपर की घोर दो पार धी लगाता है और भौषट् कालाकर वादा है 'अग्नि और परख के लिये अनुसार पद' घोर पाटार से प्राहुति दे देता है | साप

माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे कां०४.४.५, १२२० ।
ता वाऽएताः। पलातयो भवन्ति । षडवाऽऋतवः संवत्सरस्य समत्सरो वरुण-
स्तस्मात्पडाहतयो भवन्ति ॥१८||
* एतदादित्यानामयनम् । श्रादित्यानीमानि यजूषीत्याहुः स यायदस्य वशः
स्यादेमेव चिकीद्यद्य एनमितरथा यजमानः कर्तौ न यादितरथो तहि कुर्यादेतानेव
चतुरः प्रयाजानपहिपो यजेद्वापाज्यभागी वरुणमग्नीवरुणो द्रावनुयाजापर्वाहपो तदश
दशाक्षरा वै विराड्विराडवै यज्ञस्तद्विराजमेयेतद्यज्ञमभिसम्पादयति ।।१।।
एतदङ्गिरसामयनम् । अतोऽन्यतरस्कृपा यस्मिन्कुम्भऽऋजीप भवति तं प्रमान-
यति समुद्रे ते हृदयगप्रवन्तरित्यापो वै समुद्रो रसो वाऽभापस्तस्मिन्नेत रसं दधाति
तदेनमेन रसेन रुगमयति तदेनमतो जनयति स एन जात एव स सक्षनर्यात स त्वा
विशन्त्वोषधीरुताप इति तदस्मिन्नुभयछ सर दधाति यश्वौषधिषु यश्चाप्सु यज्ञस्य त्या
यजपते सूत्रोक्तो नमोवाके विधेम यत्स्वाहेति तद्यदेव यज्ञस्य साधु तदवास्मिन्नेतद्द-
घाति ॥२०॥
यह छः माहुतियाँ होती है । सवत्सर में छ ऋतुर्य होती हैं । सवत्सर यरुग्ण है ।
इसलिये वः पाहुतियाँ होती है ॥१८॥
यह यादियों का अयन है । और यजु श्रादित्य के हैं ऐसा कहा जाता है । (अध्वर्यु
पी चाहिये कि जितना (यजमान ) कहे उतना परे । यजमान गन्यथा परे तो अन्यथा
फरे । अहिं पी थाहुति को छोड़कर शेष चारा पाहुतियाँ दे देवे । दो श्राज्य भाग अग्नि
और अग्नि-याए 4 लिये और दो अनुयाज । वहि पो छोड़ कर । यह दस हो गये ।
विराट में दस नक्षर होते हैं । यज्ञ रािट है । इस प्रकार यश को विराट के समान कर
देवा ॥१॥
यह अयन श्रगिरायों का है। (कार कही हुई दोनों विधियों में से किसी प्रकार
(श्रादुति देकर ) जिस पात्र में पोक होता है उसको ( अध्ययु) इस मत्र से पानी पर
राता है, 'समुद्र ते हृदयमश्यन्तः (य]• ८)२५)। 'तेरा इदय समुद्र में ललो के
भीतर है। जल समुद्र है। जल रस है। इस (पोक) में इस प्रकार रस रसता है।
इसको रस ररा से युक्त करता है। इसमें दस रस पो उत्पन्न करता है। वह (गोम)
पैदा होपर रा ( यजमान ) को पैदा करता है । 'माया पिरान्योपपीतापः' (य.
E२५)। 'योपषियों और जन्न तुझ से मिले। इस मगर इसमें दोनों रसो यी युक्त
करता है। यह म जो योपधि में है और यह भी जलों में यशस्य या यशरते
सूगोलो गोया विधम यत् सादा' (पा० ८१२५)। ६ पति पुन पहने नौर
नमस्कार में मुझ यज्ञ श्री आराधना परे। पर में जो पुष भली पाठ र उसको यह उछ
(परमान) में रखना ॥२०॥

को०४.४.५.२१-२२। सोमयागनिरूपणम् अथानुसृज्योपतिष्ठते । देवीराप एप वो गर्भ इत्यपा, होप गर्भरतं सुप्रीत सुभृतं विप्रति तदनमभूयः परिददाति गुप्यै देव सोगैप ते लोक इत्यापो होतस्य लोक. स्तरिमच्छ च पक्ष परि च वक्षेति तस्मिनः शं नैधि सर्वाभ्यश्च मातियो गोपायेत्ये. तदाह ॥२१॥ अर्थ पमा रयति । अवभृथ निचुम्पुण निचेहरसि निचुम्पुणः। अब देवैर्देवकृत- मेनो यासिपमवमत्यैर्मर्त्यकृतमित्यव होतद्देवैदयकृतमेनोऽयासीसोमन राज्ञाव मत्यमत्यकृत मित्यय होतन्ममर्त्यकृतमेनोऽयासीत्पशुना पुरोडाशैन पुरुराणो देव रिपपाहीति सर्वाभ्यो मार्तिभ्यो गोपायेत्येवैतदाह ॥२२॥ अशाभ्योत्य स्नातः । अन्योऽन्यस्य पृष्ठे अधावतस्तावन्ये वाससी परिधायोदेतः स यथाहिरवचो निर्मुच्येतैवसर्वस्मात्यामनो निर्मुच्यते तस्मिन्न तावच्च नैनो भवति यावत्कुमाऽरे दति स येनैर निष्कामन्ति तेन पुनरायन्ति पुनरेत्याहनीये समिधमभ्यादधाति अब उस ( सोम के फोक ) को छोड़कर यह मंत्र पढ़कर खड़ा होता है, 'देवीराप- एष वो गर्भः ( यजु० ८।२६ ) ! 'हे प्राशयुक्त जल, यह तेरा गर्भ (बच्चा ) है । यह जलों का ही तो गर्भ है । तच सुप्रीत) सुभृतं विघ्नत' ( यजुन २६) । 'इसको प्रीति वो साथ और अच्छी तरह उठाकर ले जायो' । इस प्रकार यह रक्षा के लिये उराको जल के सुपुर्द पर देता है। 'देव सोमैप ते लोका' ( यजु० ८।२६), 'हे सोम देव, यह तुम्हारा घर है। जल ही तो इसका घर है । तस्मिक च वक्ष्व परि च वक्ष्य ( यजु० ८।२६), अर्थात् इसमें त् हमको कल्याण दे और सब कष्टों से बचा ॥२१॥ अब वह रस को इस मंत्र से हुी देता है-'अवभृय निचुम्पुए निचे. हरसि निचुम्पुणः । अव देवकनमेनोऽयासिपमयमर्मत्यकृतम्' ( यशु० ८।२७) । 'हे अपभ्य, मंद गति से जा । यद्यपि तू तेज चलने वाला है तो भी मन्द गति से आ । मैंने देवों की सहायता से देशों के प्रति किये हुथे पार को और मनुष्यों की सहायता से मनुष्यों के प्रति किये पाप को दूर कर दिया। इसने वस्तुनः देवों की सहायता से अर्थात् सोम राजा के द्वारा देयकृत पाप को दूर कर दिया और मनुष्यों को सहायता से अर्थात् पशु तथा पुरोडाश के द्वारा मनुष्यान पाप को दूर कर दिया । 'पुरुराव्णो देर रिष माहि( यजु० २७)। 'हे देव विरुदफलदायी वध सेतू हमको बचा' । अर्थात् सब कष्टों से हमको बचा ॥२२॥ श्रय यजमान और उनी पली जलों में उतर पर नहाते हैं और एक दूसरे की पीठ गलते हैं। दूसरे काढ़े पहन फर वे बाहर आते हैं । जिस प्रकार साप पंचुल छोड़ देता है उसी प्रकार यह सर पापों से युक्त हो जाता है। उसमें इतना पार भी नहीं रहता जितना दाँत-शून्य बच्चे में । जिस मार्ग से यह बाहर आये ये उसी मै माते हैं । लौट पर प्रालि

माध्यन्दिनीये प्रतपथप्रामणे कां०४.४.५, २५
देवानार्थ समिदसीति यजमानमेवैतया समिद्धे देवाना, हि समिधिमनु यजमानः
समिप्यते ।।२३।। ब्राह्मणम् ॥ १ [१.५.] ॥ चतुर्थोऽध्यायः ॥२८॥
नीय में समिधा रखता है ( इस मन से) देवाना समिदसि' ( यजु० ८।२७) । 'त् देवों
की समिधा है । इस प्रकार यजमान को प्रकाश-युक्त करता है। क्योंकि देवों के प्रज्वलित
होने से यजमान भी प्रज्वलित होता है ॥२३॥

उदयनीयेष्टि: अध्याय ५-ब्राह्मण ? आदित्येन चरुणोदयनीयेन प्रचरति । तघदादित्यश्वर्भवति यदेवनामदोदेवा श्रम वस्तवैव प्रायणीयस्तयोदनीय इति तमेवास्याऽस्तदुभयत्र भागं करोति ॥१॥ स यदमुत्र राजानं केष्यन्नुपनेष्यन्यजते । तस्मात्तप्रायणीयं नामाथ यदनाव- भृथादुदैत्य यजते तस्मादेतदुदयनीयं नाम तदाऽएतत्समानमेव हविरदित्या एव प्रायणी- यमदित्याऽउदयनीयमियय होवादितिः ॥२॥ सपै पथ्यामेवाये स्वस्ति यजति । तया अप्रज्ञायमाने पाचैव प्रत्यपद्यन्त वाचा हि मुग्धं प्रज्ञायतेऽयात्र प्रज्ञाते यथापूर्व फरोति ॥३॥ सोऽनिमेव प्रथमं यजति । अथ सोममय सवितारमय पथ्याथ स्परितमथादिति वाग्वै पथ्या स्वस्तिरियमदितिरस्यामेव तहेवा वाचं प्रत्यष्ठापयन्सेयं वागस्यां प्रतिष्ठिता वदति ॥४॥ अब अन्तिम अदिति सम्बन्धी चर बनाता है-अदिति का चरु इसलिये बनाता है कि पहले कभी देवों ने उससे कहा था कि तेरी ही मायणीय अर्यात् पदली (Opening) श्राहुति होगी और तेरी ही उदनीय अर्थात् पिछली (Concluding) । इसलिये पहले और पीछे दोनों भाग उसी के होते हैं ॥१॥ उस समय सोम राजा को मोल लेने की इच्छा से जाते हुये ( उपप्रैष्यन् ) ग्राहुति देता है, इसलिये इसका नाम 'प्रायणीय' पड़ा और इस समय अवभृथ से लौटकर याहुति देता है, इसलिये इसका 'उदनीय' नाम हुया । यह माहुवि तो समान ही है । प्रायणीय भी अदिति की और उदयनीय भी अदिति की । यह पृथिवी ही अदिति है ॥२॥ पहले यह 'पप्पा-स्वस्ति' (कल्याणकारी मार्ग हो) इसकी इच्छा के लिये पाहुति देता है । पहले देवों ने न जानने की दशा में वाणी से ही मार्ग को पाया था । वाणी से हो पाशान को दूर किया जाता है। अब यहाँ ज्ञान होने पर हम ठीक-टीक कार्य करता है॥३॥ वह पहले अशि के लिये पाहुति देता है, फिर मोम के लिये, पिर सरिता के लिये, पिर पथ्या के लिये, पिर अदिति के लये । वाणी ही पथ्यास्वस्ति है और पृथिवी अदिति है। इसी पृमो पर देयों ने वाणी को स्थापित किया और उसी पर स्थापित दोर यादी पोलती॥॥

६४६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०४.५.१.५.८ अथ मैत्रापरणी वशामन बन्ध्यामालमते । स एपोऽन्य एव यज्ञस्तायते पशुवन्य एव समष्टियछपि ह्येवान्तो यज्ञस्य ||५|| तद्यन्मत्रावरुणी वशा भाति । यद्वाऽईजानस्य स्विष्टं भवति मित्रोऽस्य तद्गृह्णाति यद्वस्य दुरिष्टं भरति वरुणोऽग्य तद्गृहाति ।।६।। तदाहुः । ये जानोऽभूदिति तद्यदेवास्यान मित्रः स्विष्टं गृह्णाति तदेवास्माऽएतया प्रीतः प्रत्यासृजति यदु चारस्य वरुणो दुरिष्टं गृह्णाति तच्चैवास्माऽएतया प्रीतः विष्टं क्रोति चारमै प्रत्यनमजति सोऽस्यैप स्व एवं यज्ञो गवति स्वई सुकृतम् ॥10॥ तघन्मैवारणी यशा भवति । यत्र वै देवा रेत: सिक्त प्राजनयरतदाग्निमारुतमि- त्युक्थ तस्मिस्तद्धार यागते । यथा नद्देवा रेतः प्राजनयंस्ततोऽहाराः समभवनहारेभ्योऽ- शिरसस्तदन्वये पशवः ।।८।। अथ यदासा• पासव पर्यशिष्यन्त । ततो गर्दभः समभवत्तरमाधन पासुले भवति गर्दभम्यानमिव यतेत्याहुरथ यदा न कश्चन रस पर्यशिष्यत तत एपा मैत्रावरुणी पशा समभवत्तस्मादेपा न प्रजायते रसाद्धि रेतः सम्भवति रेतसः पशवस्तवदन्ततः श्रय मित्र और घरुण पे लिये अनुबन्ध्या गाय को मारते हैं । यह पशुबन्ध एक दूसरा ही यज्ञ है । यज्ञ या शन्त समष्टि यजुः हैं ॥५॥ मित्र और वरण के लिये गाय इसलिये होती है कि यह का जो स्विष्ट भाग (अच्छा, हितकर ) है उमे मित्र लेता है और जो दुरिष्ठ माग है उमे यरुण लेता है॥६॥ इस पर कुछ लोग कहते कि यजमान का क्या हुया । उसो जित स्विफ्ट भाग को मिन लेता उमरी बद इस गाय के द्वारा प्रमन्न हे कर उनी यो लौटा देता है। और इसो दुरिष्ट भाग पो यरुण लेता है उसको यह इस गाय के द्वारा प्रसन्न शेर विष्ट पना देता है और उसी के लिये छोड़ देता है । इस प्रकार यह यश उसका अपना ही हो जाता है अाएसदी पोर मनी भौति लिया दुपा (सुन) याद गौ मिन यरुण की इसलिये दोनी है कि जर देवों ने गौच हुये वीर्य को उगाया, उप्ते अग्नि मायत उवष्य करते हैं । उगकी व्याख्या रेमियों ने वीर्य को वैसे उगाया। उसमे नगारे हुये । अंगारों से अंगिरण, उसये पीछे दूसरे पशु (१८|| अप जो गर भी धूलि रह गई उससे गधा उत्पन्न हुना। इसीलिये ना कोई धूल फा रपान (धुरा स्थान ) रोता है तो यह है कि यह तो गधे का स्थान ( दंग स्थान) २। स ध भी रमपम रहा तो उसमे मित्र और पानी गे उत्पस हुई । इसलिये या यण (प्या गो) पन्या नहीं देती। क्योंकि रग से पी गई और वार्य रो समान कि पर सत्र से पीए उत्पनर, हमालय पर यश पे अन्य म लाई जाती है। इसीलिये को. ४.५.१.१.१३॥ सोमयागनिरूपणम् सममात्तस्मादन्त यज्ञस्यानुनी तस्मादाऽपान मैनावाणी पसरपनमा भवति यदि वशा न विन्देदप्युक्षपश एन स्यात् Plel) अथेतर विश्वे देवा अमरीमृत्स्यन्त । ततो वैश्वदेवोमममादक पाईसत्या सोऽन्नो- ऽन्तो हि वृहस्पति ॥१॥ म य सहस व भूयो वा दद्यात् । स एना सर्वा बालमेत सो वै तस्याप्त मवति सर्वजित या राहस्र वा भूयो वा ददाति सर्वमता एउमेर यथापूर्व मैनातरुणीमेवानेऽथ वैश्वदवीमय बार्हसत्यम् ॥११॥ अथो ये दीर्घसन्नमाप्तीरन् । सवत्सर वा भूयो वा तऽपनाः सर्ग मालमेरन्स ये तेषामा' भनति सनै जित ये दीर्घसा नमासने सात्सर वा यो वा सर्वमेता एवमेव यथापूर्वम् ।।१२॥ अथोदवसानीये या यजते । स आग्नेय पञ्चकपाल पुरोडाश निर्वपति तस्य पञ्चपदा पडतायो याज्यानुवाक्या भवन्ति यातयामेव वाऽएतदीजानस्य यज्ञो भवति सो ऽस्मात्पराडिव मनत्यग्निर्वे सर्वे यज्ञा अग्नी हि सर्वान्यज्ञास्तन्वते ये च पाकयज्ञा ये चेतरे तद्यज्ञमेतत्पुनरारभते तथास्यायातयामा यज्ञो भाति तोऽअस्गान पराइ भरति ॥१३॥ तद्यत्पञ्चकपालः पुरोडाशो गवति । पञ्चपदाः पतयो याज्यानाक्याः पातो मित्र वरुण के लिये वशा (वध्या गाय ) ही ठीक है । यदि व-या गाय न मिले तो बैल ही सही ॥३ अम विश्वे देवों ने यत्न किया उसस वैश्वदेवो गाय हुइ । फिर वृहसति सम्बन्धी गाय । वृहस्पति ग्रन्त है, वृहस्पति ही अन्त है ।।१०।। यह जो हजार गायें देता है वह इन सब का पालभन करता है । जी हजार या बहुत सी गाये दान करता है उसे सर प्रकार की कि जय प्रारा हो जाता है। यह सब ममा- नुरार इस प्रकार है-पहले मित्र-चरण को, फिर वैश्वदेव की, फिर बृहस्पति की ॥१९॥ जो दीर्घ सत्र करते हैं, वर्ष भर का या अधिक काल का, यह इन भव का पालभन करते हैं । उनकी सर इच्छायें पूरी हो जाती है, सब विजय मिल जाती है, जो दीर्घ सत्र को करते हैं, वर्ष भर के लिये या अधिक काल र लय ॥१२॥ श्रम यह उदवसानीय इष्टि करता है । वह श्राम र लिय पाँच पालो पा पुरोडाश बनाता है। उसन याप और नाक पाँच पदवी पक्ति बाल होते हैं। इस समय यज्ञ फरने पाले का यश या गा जाता है वह उसस निमुना हो जाता है। अग्नि सच यश' है। क्योकि अग्नि में ही सब यश किये जाते है चाहे ना यशा या धाय । दगी यश को पिर लेता है। स RER यह श सक्ने ना पाना, यर उपम रिभर नही दाने पावा ॥१३॥ पॉन सालों का पुरोहारा इसलिये हाता है कि गाय और अनुवाक म पांच पर . ।

६४८ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०४.५.२.१४-१६ । थे यज्ञस्तद्यज्ञमेवैतत्पुनरारभते तथास्यायातयामा यज्ञो भवति तथोऽअस्मान पराड भवति ।।१४॥ तस्य हिरण्यं दक्षिणा | आग्नेयो वाऽएघ यज्ञो भात्यग्नेरेतो हिरण्य दक्षिणा- नड्वान्या स हि वहेनाग्नेयोऽग्निदग्धमिव ह्यस्य वह भवति ॥१५॥ अथो चतुर्य हीतमेवाज्यं गृहीत्वा । ष्णव्यर्पा जुहोत्युरु विष्णो विकमरकोरु क्षयाय नरकृधि । घृत घृतयाने पिव प्र प्र यज्ञ पति तिर स्वाहंति यज्ञा वै विष्णुस्नयज्ञमे. वैतत्पुनरारभते तथास्यायातयामा यज्ञो भवति तथोऽअस्मान पराड् भवति तत्रों यच्छक्नु याराद्यानादक्षिण हरिः स्यादिति लाहुरथ यदेवेपोदवसानीयेष्टिः सतिष्ठतेऽथ सायमा- हुति जुहोति कालऽएव प्रातराहुतिम् ।।१६।। ब्राह्मणम् ॥२ [५.१.] ॥ की पक्तियों होती है और यश भी पाँच नाला है । इस प्रकार यह फिर, यश को ही श्रारम्भ परता है । इस प्रकार यज्ञ थरता नहीं और इससे पिमुस हो जाता है ।।१४।। उसको दत्तिणा सोना है । यह यज्ञ अग्नि का है । मोना अनि का चीय है । इसलिये मोना दक्षिणा है । या बैल | यह दोने के कारण अग्नि पा है। क्योंकि इसका कथा ऐसा जातार मानो अग्नि में जला दिया गया ॥१५॥ श्नर चार भाग धो लेकर विष्णु की ऋचा द्वारा बाहुति देता है, उस विष्णो विक्रमरपोर क्षयाय नमवृधि । घृत पृतयोने पिच प्रम यशपति तिर स्वाहा' (यजु० ५३८)। 'दे विष्णु चौड़ी टाँगे बदायो। हमारे लिये खुले मकान बनायो । हे प्रतयोनि, घृत पियो और यशपति की उन्नति करो' । यज्ञ विष्णु है । इस प्रकार यह यश को पिर श्रारम्भ करता है। इस प्रकार यज्ञ थकता नहीं और वह उससे विमुख नहीं होता। इस समय जितनी शक्ति से उतनी दक्षिणा दे क्योंकि यज्ञ मिना दक्षिणा के नहीं होना चाहिये ऐसा कहते है। अब यह उदयसानीय इष्टि समाप्त हो जाय तो गायराल की थाहुति देता है। परन्तु प्रातःकाल की श्राति प्रातः काल दीदी जाती है ॥१६॥ प्रानुवन्ध्य-यागः अध्याय ५-बाहारा ? पशामालभन्ते । तामालभ्य संझपयन्ति संतप्याह पपामुगिदम्युतिय यामनु. मरी गर्भमेष्ट्ये मयास यदि न विन्दन्ति फिगादियरन्यधु विन्दन्ति तन प्रायश्चितिः ये यशा पा धानमन करते हैं और उगा भानमा परपे ओ गारा है। मारने के बाद परत 'पा को निशाना नवा निम्म गुरेनो मारगे याम सपना यां०४.५.२ १.४ सोमयागनिरूपणम् ६६ नियते ॥१॥ न वै तदयकलाते । यदेवो मन्यमाना एकोनिया चरेयुर्यवे मन्यमाना दाभ्यामिर चरेयुः स्थाली चप्पणीपं चोपडल्ययित म्यात् ।।२।। प्रथा वपया चरनि। यधैर तस्यै चरण वपया चरित्यापर्युश्च यजमानश्न पुनरेतः स श्राहायनिरूहेत गर्ममिति तय ह नोदरतो निरूहेदार्ताया वै मृताया उदरतो निरूहन्ति यदा व गर्भः समृद्धो भवति प्रजननेन ये स तहि प्रत्यड्डेति तमपि विरुज्य भोली प्रत्यञ्चं निरूहितो न यात् ॥३॥ तं निरुह्यमाणमभिमन्त्रयते । एजतु दशमास्यो गर्भो इति जरायुणा सहेति स यदाहेजत्तिति प्राण मे जास्मिन्नेतदधाति दशनास्य इति यदा वे गर्भः समृद्धो भवत्यथ दशमास्यस्तमेतदप्यदशमास्यय सन्तं ब्रह्मणेय यजुपा दशमास्यं करोति ||४|| जरायुणा सहेति । तद्यथा दशमास्यो जरायुगा सहयादेवमेतदाह यथाय वायु- चाहिये कि गर्भ को सोने (मीत् यह देखने का यत्न करे गाय कहीं गर्भिणी तो नहीं थी। ) यदि गर्भ न मिले ता श्रच्छा ही है । यदि मिल जाय तो इसका प्रायश्चित्त करना चाहिये ॥१॥ यह तो ठीक है नहीं कि उराको एक ( अकेली गाय ) मानकर ही कार्य कर डालें था उसको दो मानकर ( अर्थात् गाय और उसका पेट का बच्चा ) ही कार्य परें । तात्सर्थ यह है कि देख भाल कर जाँच कर लेनी चाहिये पोर उग्री के अनुसार बरगना चाहिये ) । श्रम कहे कि थाली थोर उष्णीप (अंगोछा या कपड़े का छोटा सा टुकड़ा ) लायो ।।२।। अब वपा से जैसा नियम है उसी के अनुसार कृत्य करते हैं । वपा के कृत्य के पश्चात् अध्वर्यु पोर यजमान दोनो लौट आते हैं। अपर्यु कहता है कि गर्भ को निकाल' । क्योंकि पिना कहे तो कोई गर्भ को निकालता नहीं। जब तक कि माता रोगी हो या मर न गई हो। या जत्र गर्भ पूरा हो जाता है तो जनने के रामय स्वय ही बाहर निकल वाता है । उससे कहना चाहे कि चाहे जाँघे चीरना ही क्यों न पड़े इस गर्भ को निकाल ले ॥३॥ जम बद (गर्म) निकल आवे तो इस मत्र को पढे । 'एजतु दशमासो गर्भ।' (यजु० ८।२८)। 'जरायुणा सह' ( यजु० ८।२८) 1 'दश मास का गर्भ जरायु के साथ सन्दन करे । स्पन्दन करें यह कहकर कि वह उसमें प्राणों की स्थापना करता है । दश मास फा इसलिये कहा कि दश मास में गर्भ पूर्णतया बढ़ पाता है। यहाँ यह दस मास का नहीं भी हो तो भी यजु० के मा पढकर वह उसे दरा मारा का कर देता है। 'जरायुणा सह' ( यजु० ८।२८)। दस मास का बच्चा जरायु के साथ निकलता है। इसी प्रकार यह भी निकले । 'यथाय वायुरेजति यथा समुद्रऽएजति' ( यजु० मारक)। जैसे यह वायु चलवा है या जैसे यह समुद्र चलता है । इससे वह उसमें मायों की स्थापना घर ६५० माध्यन्दिनीये शवपथब्राह्मणे का० ४.५. २. ५.८। रेजति यथा समुद्र एजतीति प्राणमेवास्मिन्नेतद्दधात्येवायं दशमास्योऽअसज्जरायुगा सहेति तद्यथा दशमास्यो जरायुणा सहस्रथ सेतैवमेतदाह ।।५।। तदाहुः । कथमेतं गर्भ कुर्यादित्यगादहावास्थायद्येयुर्यथैवेतरेपामयदानानामवदान तदु तथा न कुर्यादुत ह्येषोऽविकृताङ्गो भवत्यधस्तादेव प्रीया अपिकृत्येतस्या, स्थाल्यामत मेघ, श्चोतयेयुः सर्वेभ्यो वाऽनस्यैपोऽभ्यो मेघश्चोतति तदस्य सर्वेषामेवाहानामवत् भवत्यवद्यन्ति वशाया अयदानानि यथैव तेषामवदानम् ।।६।। तानि पशुश्रपणे अपयन्ति तदेवैतं मेध थपयन्त्युप्णीपेणावेष्टय गर्भ पार्श्वतः पशुश्रपणास्योपनिदधाति यदा भृतो भवत्यथ समुद्यावदानान्येवाभिजुहोति नै मेघमुद्दास- यन्ति पशुतदेवैतं मेघमुद्रासयन्ति ॥७॥ तं जघनेन चात्वालमन्तरेण यूपं चाग्नि च हरन्ति । दक्षिणतो निधाय प्रतिप्रस्थातावद्यत्यय सचोरुपस्तृणीतेऽथ मनोतायै हविपोऽनुवाच आहावद्यन्ति वशाया अवदानानो यथैव तेषामबदानम् ॥८॥ अथ प्रचरणीति सुग्भवति । तस्या प्रतिप्रस्थाता मेधायोपस्तृणीते दिरवधति करता है ? एवाय दशमास्योऽयसज्जरायुगा सह' ( यजु०८।२८)। 'इसी प्रकार यह दश मास का जरायु के साथ बाहर निकल आया' । अर्थात्-जैसे दश मास का गर्भ जरायु के साथ निकलता है उसी प्रकार यह भी निकले ॥३॥ अब कुछ लोग पूछते हैं कि इस गर्भ फा करना क्या चाहिये । क्या इसके अंग-अंग काट डालने चाहिये, जैसे अन्यों के टुकड़े टुकड़े किये जाते हैं । नहीं। ऐसा नहीं करना चाहिये । इसके अग तो अभी बन नहीं पाये । गर्दन के नीचे काटकर उसका मेध माली में टपका देवे । यह मेध सभी अगों से टपकता है, इसलिये सभी अगों का भाग समझा जाता है । अब वह वशा (गाय) के इसी प्रकार भाग करते हैं जैसे किये जाते हैं ॥६॥ पशुश्रपण (पशु को पकाने की अग्नि) पर उन भागों को पकाते हैं । यहीं उस मेध को भी पकाते है । गर्भ को अँगोळे गे चारों ओर लपेटकर पशुश्रपण के पास रख देते है । जब पक जाता है तो उन भागों को इकट्ठा करके पाहुति देते है (अभिजुहोति) परन्तु भेध की नहीं । अब वह पशु को निकालते हैं और मेघ को मी ॥७॥ इसको चावाल के पीछे अग्नि और यूप के बीच में होकर ले जाते हैं। दक्षिण की ओर रखकर प्रतिप्रस्थाता (यज्ञ के भागो फो) काटता है। अब दोनों सुची में घी लगाता है और ( होता से ) कहता है कि मनीता के लिये हवि के अवसर पर अनुवाक पद । अब वह घशा (गाय) के टुकड़े-टुकड़े करते है उसी प्रकार जैसे करने चाहिये ॥८॥ प्रचरणी नाम की एक सुक होती है । उसमें पतिप्रस्थाता मेध की एक वह लगा देता है, दो माग काटता है । एक बार घी डालता है और उन दोनों भागों को पूरा करता । मा०४५.२.१.१०॥ सोमयागनिरूपणम् ६५१ सकृदभिधारयति प्रत्यनापादाने ऽथानुगाय पाहाश्राव्याह प्रेध्येति वपटकृतेऽध्वयु , होत्यध्ययोरनुहोमं जुहोति प्रतिप्रस्थाता IIEI यस्य ते यहियो गर्भ इति । अयशिया ये गर्भास्तमेतद्वहाणेष यजुषा यज्ञियं करोति यस्यै गोनिर्हिरण्ययीत्यदो वाऽएतस्यै योनि विच्छिन्दन्ति गददो निष्कर्षन्त्यमृत- मायुहिरण्यं तामेवास्या एतदमृतां योनि करोत्याहान्यदुता यस्य त मात्रा समजीगमय स्वाहेति यदि पुमान्तस्याद्या स्त्री स्यादन्यता यस्य तो मात्रा समजीगमध, स्वाहेति यअविज्ञातो गर्भो भवति पुग्कृत्यैव जुहुयारपुमाथसोहि गर्मा महान्यहुता यस्य तं मात्रा समनीगमध वाहत्यदो वाऽएतं मात्रा विष्वञ्च कुर्वन्ति यतदो निष्कर्षन्ति तमेतद्माणैव यजुषा समय मध्यतो यज्ञस्य पुनर्गाना सहमयति ॥१०॥ अशापर्युनस्पतिना चरति । वनस्पतिनाध्वर्युश्चरित्वा यान्युपभृत्यवदानानि मयन्ति तानि समानयमान आहाग्नये स्विष्टकृतेऽनुवहीत्यत्याकामति प्रतिप्रस्थाता स एत सर्वमेय मेघ गृहीतेऽथोपरिष्टाद्विराज्यस्याभिषारयत्याभाब्याह प्रेष्येति यपटुकृतेऽध्व है। अब अनुवाक के लिये कहता है । और औपट कहलवाकर ( मैगावरुण से ) कहता है कि अनुवाक कहलवा । वषटकार के बाद श्रध्वयु बाहुति देता है । श्रध्वयु के होम के पीछे प्रतिप्रस्थाता शाहुति देता है । इस मन से-~le]] 'यस्यै ते यशियो गर्भ (यजु ८२६) । 'त् जिसका गर्भ यश के योग्य हो गया है। गर्भ यश के योग्य नहीं था । इसको वह मत्र पढ कर यश के योग्य बनाता है । 'यस्यै योनिर्हिरण्ययी' (यजु ८/२८)। जिसकी सोने की योनि है। पहले योनि को पादा था जब उसमें से गर्भ निकाला था | सोना अमर श्रायु है । इस प्रकार वह इसकी योनि को अमर बना देता है । 'अमान्यहता यस्य त मात्रा समजीगमरवाहा' (यजु ८RE)। 'जिसके अङ्ग टूटे नहीं हैं उसको मैंने माता के साथ जोड़ा है। यदि गर्भ नर हो तो ऐसा कहे और यदि गर्भ मादा हो तो 'यस्य' के स्थान में 'यस्यै' और 'त' के स्थान में 'ता' कह दे अर्थात् 'अगान्यहता यस्यै ता मात्रा समजीगमश्रस्वाहा' ( यजु० पारः। यदि गर्भ में (नर मादा का मेद) शात न हो सके तो नर मानकर ही कार्य करे क्योंकि 'गर्भ' पुनिङ्ग है । अर्थात् 'अगा यह ता यस्य त मात्रा समजीगम स्वाहा' ( यजु० ८/२६), 'पहले इसको इसकी माता से अलग किया था जब इसे मा के गर्भ से निकाला या । अब इसको मरपाट के द्वारा पूर्ण करके इसकी मा से मिला देता है ॥१०॥ अब श्रयं वनस्पति के लिये पाहुति देता है । अध्ययु वनस्पति के लिये पाहुति देने के पश्चात् उपभृत में जो भाग है उनको मिलाकर कहता है, 'अग्नि लिष्टकृत् दे लिये अनुवाक पद' । अब प्रतिप्रस्थाता आता है और सम्पूर्ण मेघ को लेता है। उसके ऊपर दो बार घी छोड़ता है । श्रौपट कहलवा कर अध्वयु कहता है 'प्रेष्य' (अर्थात् भारम्भ करो । वपटकार ने पीछे श्रध्वर्यु आहुति देता है । अध्वर्यु के पीछे प्रतिप्रस्थाता होम माध्यन्दिनी शतपथब्राह्मणे कां० ४. ५. २. ११.१५ । युर्जुहोत्यध्वयोरन होम जुहोति प्रतिप्रस्थाता ॥११॥ पुरुदरमो विषुरूप इन्दुरिति । बहुदान इति हेतघदाह पुरुदस्म इति विपुरूप इति विपरूपा- इय हि गर्मा इन्दुरन्तमहिमानमानञ्ज धीर इत्यन्तापे मातर्युतो भवत्येकपदी विपदी त्रिपदी चतुष्पदीमापदी भुवनानुप्रथन्ताय स्वाहेति प्रथयत्येवैनामेतत्सुभूयो ह जगत्यष्टापोष्टया यदु चानष्टापद्या ।।१२।। तदाहुः । क्वैतं गर्भ कुर्यादिति वृक्षऽएवैनमुद्दभ्युरन्तरिक्षायतना थे गर्मा अन्त- रिक्षमिवैतद्यवृक्षस्तदेन, स्वऽएवायतने प्रतिष्ठापयति तदुवाऽगाहुर्य एनं तत्रानुव्याहरे. वृक्षाएनं मृतमुद्धास्यन्तीति तथा हैव स्यात् ।।१३।। अप एवैनमभ्यवहरे युः । श्रापो वाऽ अस्य सर्वस्य प्रतिष्ठा तदेनमारवेव प्रतिष्ठा पयति तदु पाऽमाहुर्य एनं तत्रानुष्याहरदेववे मरिष्यतीति तथा हैन स्यात् ॥१४॥ भारसूरकर एवैनमुपकिरेयुः । इयं वाऽ पस्य सर्वस्य प्रतिष्ठा तदेनमस्यामेय प्रतिष्ठापयति तदु वा माहुर्य एनं तत्रानुव्याहरेरितमेऽरमै मृताय श्मशानं करिष्यन्तीति तथा हैव स्यात् ।।१५।। करता है ॥१॥ इस मंत्र से-'पुरुदरमो विधुरूपऽइन्दुः' ( यजु० ८.३०)। 'पुरदरम' का अर्थ है है महादान ( बहुत दान करने वाला)। विघुरूप का अर्थ है बहु रूप वाला । क्योंकि गर्भ कई रूपों के होते हैं । 'दन्दुरन्तमहिमानमाना घीर' ( मजु० ८३.)। 'मेधावी रस ने अपने भीतर महत्ता को धारण किया' । वस्तुतः यह गर्भ माता में स्थित हुया । 'एफपी द्विपदी निपदों चतुष्पदीमष्टापर्दा भुवनानु प्रयन्तास्वाहा' ( यजु०८।३०)। 'एक पैर वाली, दो पैर वाली, तीन पैर वाली, चार पैर वाली, पाठ पैर वाली में यह भुवन प्रसरित हो'। यह गाय की बड़ाई है । अष्टापदी न होने के स्थान में यदि अष्टापदी से पाहुति दी जाय तो अधिक पल होगा ॥१२॥ इस पर कुछ लोग पूछते हैं कि गर्भ का क्या किया जाय । उराको वृक्ष पर फैला दें। गर्भ अन्तरिक्ष में स्थित रहते है । वृक्ष भी अन्तरिक्ष है । इस प्रकार इसकी इसी में प्रतिष्टा हो जायगी परन्तु इस पर लोग कहते हैं कि यदि कोई गाली दे कि वह इसको काटकर वृक्ष पर लटका देंगे तो उसी के समान यह भी है ॥१३॥ इसको जल में छोड़ दें। क्योंकि जल तो इस सत्र की प्रतिष्ठा है । इस प्रकार जल में इसकी स्थापना हो जायगो । परन्तु इस पर भी लोग कहते हैं कि जैसे कोई गाली दे कि यह बल में डूब कर मर जाय' यह भी वैसा ही है ॥१४॥ उसको घूरे में गाद दें । यह पृथ्वी तो सभी की प्रतिष्ठा है । इस प्रकार वह इसकी पृथ्वी में स्थापना करता है । इस पर भी लोगों का कहना है कि यह भी वैसा ही होगा असे कोई गाली दे कि यह मर गया। इसके लिये श्मशान तैयार है ॥शा

कां०४.५ २.१६-१८।
सोमयागनिरूपणम्
६५३
पशुधपण ऽण्येन मरुभ्यो जुहुयात् । अहुतादो वे देवानो मरतो निडहुतमिवेत
घदश्तो गर्भ बाहरनीयावा ऽप बहतो भवनि पशुश्रपणस्तथाह ग बहिर्घा यज्ञाद्भवति
न प्रत्यक्षमिमाहरनीये देवानां वै मरुतस्तदेन मरुस्वेर प्रतिष्ठापगति ॥१६॥
स हुत्य समिष्टयपि । प्रथमायशान्तेवगारेप्येताय सोप्पीप गर्भमादत्ते ते
पाइ तिष्ठञ्जुहोति मारु यऽर्चा मरुनो यस्य हि क्षये पाथा दियो पिमहस स सुगोपातमो
जन इति न स्वाहाकरोत्यहतादो नै देवानां मरुतो विडहुतमितिघदस्वाहा कृत देवाना
वै मरुस्त देन मरुत्वेन प्रतिष्ठापयति ॥२७॥
अथाहारैरगिसमूहति । मही घो पृथियी प न इम यह मिमिक्षताम् । पिपृता
नो भरीमभिरिति ॥१८॥ माह्मणम् ॥३॥ [५२ ] शतम् २७०० ।।
पशुश्राण में इसकी गहनों के लिये श्राहुनि दे दे। देवों में मरुत या साधारण
पुरुष तो पाहुनि को साते नहीं। वे पा गर्भ तो ग्राहगी में गिना नहीं जाता ( बहुत है)।
पशु श्राण तो श्रावनीय में से लिया जाता है । इस प्रकार इसका यज्ञ से पहिष्कार नहीं
होगा । श्रीर न यह प्रत्यक्ष रूप में वाहवनीय में डाला जाता है । मरुत देवों के ही हैं।
इस प्रकार वह इसकी मरतों में स्थापना कर देता है ।।१६||
समिष्ट यजुओं को ग्राहुति के पीछे जय अगारे कुछ शान्त हो रहे हो तो अगोछे
में गर्भ को लेकर पूर्वाभिमुख होकर मरुतों के लिये इस मन से आहुति देता है, 'मस्ती
यस्य हि क्षये पाया दियो विमद्दस । स सुगोपातमो जन' ( यजु० ८।३१ ) । हे यौलोक
के वीर मरुतो। जिसके घर में तुम पीते हो यह सबसे अधिक सुरक्षित होता है। इसके
साथ 'स्वाहा' का उच्चारण नहीं होता, देवों में मरुत (साधारण जन ) पाहुति दिये
हुये को नहीं पाते । 'स्वाहा ये पिना जो ग्राहुति दी जाती है यह अाति नहीं समझी
जाती। मस्त देवों में से हैं। इस प्रकार यह इसको मरतों के साथ प्रतिष्ठित पर
दे। है॥१७॥
अन वह इसको कोयले से दर देता है। इस मर से, 'मही धौ पृथिवी च नऽ
इम यज्ञ भिमिक्षताम् । पिपृता नो भरीमगि' ( य४०८३२, ऋ० १२१३)। 'बड़े
यौ पृथिवी दस हमारे यज्ञ को गिलावे और हमको शक्ति देने वाले पदार्थो से पूर्ण
करें ॥१८॥

माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे का०४.५.३.१.३॥ पोडशिग्रहः अध्याय ५. -ब्राह्मा ३ इन्द्रो ह वै पोडशी । तं नु सकृदिन्द्रं भूतान्यत्यरिच्यन्त प्रजा वै भूतानि ता हैनेन सहरभवमिवासुः ॥१॥ इन्द्रो ह वाऽईक्षां चक्रे । कथं वहमिदधं सर्वमतितिष्ठेयमागेव मदिदर्थ सर्वत्र स्यादिति स एतं पहमपश्यत्तमगृहीत स इदछ सर्वमेवारयतिष्ठदर्वागवारमादिदछ सर्व- मभवत्सर्वथे हवा ऽइदमतितिष्ठत्यागेवास्मादिदथे सर्व भवति यस्यैवं विदुष एतं ग्रह गृहन्ति ॥२॥ तस्मादेतहपिणाभ्यनूतम् | न ते महीत्वमनभूदध द्यौयदन्यया स्फिग्या क्षामवस्था इति न ह वा ऽअस्यासौ धौरन्यतरां चन स्किगीमनुवभूव तथेदय सर्वमेवात्यतिष्ठदागेवा- स्मादिदॐ सर्वममवत्सर्व ह वाऽइदमतितिष्ठत्यागेवारमादिद, सर्व भवति यस्यैवं विदुष एतं ग्रहं गृह्णन्ति ॥३॥ तं वै हरिवत्यर्चा गृह्णाति । हरिवतीपु स्तुवते हरिवतीरनुशथे सति वीर्य वै हर पोडशी प्रह इन्द्र है। एक बार भूत अर्थात् प्राणी वर्ग इन्द्र से बढ़ गये । प्राणी ही प्रजा है। वे उसकी बराबरी करने लगे ||१|| इन्द्र ने सोचा मैं इन सबसे कैसे बढ सकूँ और यह सब मुझ से नीचे किस प्रकार रहें । उसने इस ग्रह (पोदशी) को देखा और इसको ले लिया । वह इन सबसे बढ़ गया और ये सब उससे नीचे हो गये। जो इस रहस्य को समझकर इस ग्रह को ग्रहण करता है यह सम से बढ़ जाता है और सब उसके अधीन हो जाते हैं ॥२॥ इसीलिये वो ऋषि का वचन है-'न ते महित्वमनु भूदध चौर्यदन्यया स्फिग्या झामवस्याः' (ऋ० ३१३२।११) । 'जब त् अपनी दूसरी गाँध के सहारे पृथिवी पर ठहरा तो चोलोक तेरी बड़ाई का अनुभव नहीं कर सका । या तेरी बड़ाई को न पहुँच सका। वस्तुतः यह यो उसकी दूसरी जाँघ तक न पहुँच सपा । इस प्रकार वह यहाँ की सब वस्तुनी से बढ़ गया और सम वस्तुएँ उसके नीने हो गई । वस्तुतः इस रहस्य को समझकर यदि जिस किसी के लिये इस पद को निकालते हैं । यह सबसे बढ़ जाता है और सब उसके अधीन हो जाते हैं|॥३॥ इस ग्रह को लेते समय 'हरिवती' ऋचा पढ़ी जाती है । ( अर्थात् वह मंत्र जिसमें 'इन्द्र हरिवान्' का उल्लेख हो)। (उद्गाता लोग) हरिवती' से ही स्तुति करते हैं। और होता 'हरिवती' का ही पाठ करता है। इन्द्र ने अपने शत्रु अमु का वीर्य प्रभात शेते ॥८॥ का०४.५.३.४८। सोमयागनिरूपणम् ६५ इन्द्रो ऽसुराणाय सपलानाथ समवडत तथो एवेष एतवीर्य, हर सपलानाछ संवृद्धक्ने तस्मादरियत्यऽर्चा गृहाति हरिपतीय स्तुवते हरिपतीरनुशवसति ॥७॥ ते याऽअनुष्टुमा गृह्णाति । गायत्रं ये प्रातः सरन श्रेष्टुम मान्दिनथ सवने जागतं तृतीयसवनमधातिरिक्तानुष्टुयत्येवेनमेत ट्रेचयति तस्मादनुष्टुमा गृहाति ।।५।। त चै चतु:सक्तिना पानेण गृहाति । त्रयो घाऽहमे लोकास्तदिमानेव लोकास्तिभिः सक्तिभिराप्नोत्यत्येवेनं चतुर्था सक्लयारे चयति तस्माच्चतुःषक्तिना पात्रेण राहाति ॥६॥ तं वै प्रातः सवने गृहीयात् । भामयण गृहीत्य स प्रातः सबने गृहीत ऐतरमा- कालानुपर्शते तदेन सणि सवनान्यतिरेचयति ।।। माध्यन्दिने वैन सक्ने गृहीयात् । नामयण गृहीत्वा सोऽ एपा मीमाईसेव प्रातः सवन एवेनं गृहीयादाग्रयणं गृहीत्वा स प्रातः सबने ग्रहीत एतस्मात्कालादुप- अथातो गृह्णात्येव । प्रातिप्ठ कृत्रहन्नथं युक्ता ते महाणा हरी । अर्वाचीन सुते मनो मावा कृणोतु पग्नुना । उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्या पोडशिन एप ते यो निरिन्द्राय 'हर' ले लिया। इसी प्रकार यह ( यजमान) भी अपने शत्रुओं के 'हर' को छीन लेता है। इसीलिये वह 'हरिधान' वाली ऋचा से ग्रह को लेता है। हरियान् की स्तुति होती है और इरिक्ती ऋचाओं का ही (उद्गाता लोग) पाठ करते है ॥४॥ वह इसको अनुष्टुम् छन्द से लेता है । प्रातः सवन गायत्री का है। दोपहर का सवन निष्टुम् का । वीसरा सवन जगती को । अनुष्टुभ् इस पत्र के ऊपर है । इसी प्रकार इस प्रह को भी सर के ऊपर रखता है । इसलिये इसको अनुष्टुभ् छन्द से ग्रहण करता है ।।५।। उसको चौकोर पान में लेता है। यह लोक तीन है । तीन पोनों से पद तीन लोगों का ग्रहण करता है । चौथे कोने से वह इस सोने को सब के ऊपर स्थापित करता है । इस- लिये यद इसरे चौकोर पात्र लेता है ।।६।। इसको मातः सवन मे नामयण के लेने के पीछे लेना चाहिये । प्रातः सवन मे लेने के पश्चात् इस समय से रक्सा ही रहता है । इस प्रकार वह इराको सब सवनों से बदा देता है ॥७॥ या श्रामयण के लेने के पीछे दोपहर के सवन में इसको लेवे ! यह तो मीमांसा मात्र है । लेना तो प्रातः सवन में हो चाहिये । श्रामयण के पक्षात् । वद प्रातः सवन में लिये जाने के पश्चात् रक्खा ही रहता है |८ वह उसमें से इस मा से लेता है-श्रातिष्ठ वृत्रहनथ युक्ता ने ब्रह्माया हरी। अर्वाचीन सु ते मनो मावा कृणोतु बग्नुना। उपयामाहीतोऽसीन्द्राय वा पोदशिन एप ते योनिरिन्द्राय त्वा पोडशिने ( यजु०८/३३, ३० श६४३)। 'हे बृन को मारने वाले रथ पर चद । तेरे घोड़े मत्रों द्वारा जीत दिये गये । परपर (सोम पोसने का अपने ६५६ माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां० ४.५.४.१। ला पोडशिनऽइति ॥६॥ अनया वा । युक्षा हि केशिना हरी पणा कक्ष्यमा । श्रथा न इन्द्र सोमपा गिरामुपश्रुति घर | उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्या पोडशिन एप ते योनिरिन्द्राय त्या घोडाशनऽइति ॥१०॥ अथेत्य स्तोत्रमुपाकरोति । सोमोऽत्यरेच्युपावर्तवमित्यत्येवेनमेतद्रेचयति तं वे पुरास्तमयादुपाकरोत्यस्तमितेऽनुशयसति तदनेनाहाराने संदधाति तस्मात्पुरास्तमयाटुपा- करात्यस्तमितेऽनुशसति ।।१११। ब्राह्मणम् ॥१४॥ [ ५.३.] || शब्द द्वारा तेरे मन को इधर खींचे । त् श्राश्रय के लिये लिया गया है पोडशी इन्द्र के लिये तुझको । यह तेरी योनि है । इन्द्र पोडशी के लिये तुझको' ।।६।। या इस मन से–युक्षा हि केशिना हरी वृषणा पक्ष्यमा । श्रथा नऽइन्द्र सोमपा गिरामुपश्रुति चर । उपयामगृहीतोऽसोन्द्राय त्या पोडाशिनऽएप ते योनिरिन्द्राय वा पोड- शिने ( यजु० ८।३४, ऋ० १११०१३) । 'बड़े केश पाले, प्रबल और लगाम वाले धो को जोतो । हे मोम या इन्द्र ! हमारी वाणी सुनने के लिये यहाँ था । तू पाश्रय के लिये लिया गया है इन्द्र पोडशी लिये तुझको । यह तेरी योनि है । तुमको इन्द्र पोदशी के लिये ॥१०॥ अब लौट कर स्वोत्र पढ़ता है, 'सोम सब के ऊपर हो गया । लौट श्रानो' । वस्तुतः वह इस को ऊपर बढ़ा देता है (पोडशी ग्रह के द्वारा)। सूर्यास्त से पहले ही पढ़ता है। सूर्यास्त के पीछे शस्त्र पढ़ा जाता है । वह सूर्यास्त से पहले वह इसको पढ़ता है और सूर्यास्त के पीछे शस्त्र-पाठ करता है । इस प्रकार वह रात और दिन को मिला देता है ॥११॥ अतिग्राह्या प्रहाः अध्याय ५-ब्राह्मण ४ सर्षे ह वै देवाः । भमे सहशा पासुः सर्वे पुण्यास्तेपाथे सर्वेपाळ सदृशाना सर्वेपा पुण्यानो प्रयोऽकामयन्तातिष्ठावानः स्यामेत्यग्निरिन्द्रः सूर्यः ॥१॥ पहले सच देव एक समान थे। सब भले ये । उन सब एक से और पुण्य-देवों में से तीन अर्यात अग्नि, इन्द्र और पूर्य ने चाहा कि हम पद जार्वे ।।१।।

का०४.५.४.२-६॥ सोमयागनिरूपणम् ६५७ नेऽन्तः श्राम्यन्तश्चेतः । तऽएतानतिग्राह्यान्ददृशुस्तानसहत तद्यद्वेनानत्यगृहुत तस्मादतिमाह्या नाग तेऽतिष्ठावानोऽभवन्यथैतऽएतदतिष्ठेवातिष्ठेव ह वै भवति यस्येवं विद्रुप एतान्ग्रहान्गृह्णन्ति ।।२।। नो ह वाऽइदमोऽग्नौ वर्च पास । यदिदमस्मिन्यर्च. सोऽकामयतेदं मयि वर्चः स्यादिति स एतं प्रहमपश्यत्तमगृहीत ततोऽस्मिन्नेतहर्न आस ॥३॥ नो ह पाजदमप्रऽइन्द्रऽओज आस । यदिदमस्मिन्नोजः सोऽकामयतेदं मप्योजः स्यादिति स एतं ग्रहमपश्यत्तमगृहीत ततोऽस्मिन्नेतदोज पास ॥४॥ नो ह बाऽइदममे सूर्ये म्राज श्रास | यदिदमस्मिन्माजः सोऽकामयतेदं मयि माजः स्यादिति स एतं ग्रहमपश् पत्तमगृहीत ततोऽस्मिन्नेतद्वाज भासतानि ह वै तेजावस्ये- तानि वीर्याएयात्मन्धत्ते यस्यैव विदुष एतान्ग्रहान्गृहन्ति ।।५।। तान्दै प्रातः सवने गृहीयात् । आग्रयणं गृहीत्वात्मा वाऽभामययो बहु वाऽइद- मात्मन एकैकमतिरिक्तं लोमहृदयं त्वद्यत्त्वत् ॥६॥ माध्यन्दिने वैनान्तसपने गृहीयात् । उक्थ्यं गृहीत्योपाकरिष्यन्या पूतभृतोऽयक्ष ह वे पूजा और श्रम करते रहे । उन्होंने इन अतिग्राह्य (ग्रहों ) को देखा और उनको (अति+ग्रह) अधिक निकाल लिया । इसलिये इनका नाम 'अतिग्राह्य' पड़ा। वे बढ़ गये जैसे कि अब तक बढे हैं । जो कोई इस रहस्य को समझकर इन 'अतिग्राह्य ग्रहों को निकालता है यह बढ़ जाता है ॥२॥ अग्नि में पहले यह तेज नहीं था जो अब है । उसने चाहा कि मुझ में तेज हो जाय । उसने इस ग्रह को देखा और अपने लिये निकाल लिया | वम से उसमें यह तेन था गया था इन्द्र में पहले यह शोज नहीं या जो थय है । उसने चाहा कि मुझ में पोज श्रा जाय । उसने इस ग्रह को देसा और अपने लिये निकाल लिया । तर उसमें प्रोन १॥४॥ सूर्य में पहले वह चमक न थी जो अब है । उसने चाहा कि मुझमें यह चमक श्रा बाय । उसने इस ग्रह को देखा और अपने लिये निकाल लिया | तब से उसमें चमक है । वस्तुतः इस रहस्य को समझार जिसके लिये यह मह निकाले जाते हैं वह इन तेज, और पराजमो वाला हो जाता है। इनको प्रातः सबन में लेना चाहिये । प्रामयण प्रह को लेने के पीछे । श्रामयण ग्रात्मा है । श्रन्य इसके एक-एक करके अतिरिक्त श्रम है कैसे स्लोन (फेडे) और हृदय तथा अन्य ॥६॥ या इन पदों से दोरहर सपन में पूर्वमत में से लेना चाहिये, उमप्य प्रासेने के पीछे प्रथमा स्वीय पदने पे एमय (उपाकरिष्यन) । उम्प इसका अनिकम मात्मा E ।

६५८ माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां०४, ५.४.७-१०। वाऽश्वस्यैषोऽनिरुक्त प्रात्मा यदुक्थ्यः सोऽएपा मीमाथसैव प्रातः सवन एचैनान्गृहीयादा- प्रयणं गृहीला ॥७॥ ते माहेन्द्रस्यैवानु होमथ हूयन्ते । एप चाऽइन्द्रस्य निकेल्यो ग्रहो यामाहे-द्रो- ऽप्यस्यैतनिष्केवल्यमेव स्तोत्रं निष्फेवल्य शस्त्रमिन्द्रो वे यजमानो यजमानस्य चाऽएते कामाय गृह्यन्ते तस्मान्माहेन्द्रस्यैवानु होम हूयन्ते ।।८।। अथातो गृह्णात्येव । भग्ने पवस्व स्वपा अस्मे वर्चः सुवीर्यम् । दधद्गयिं मयि पोषम् । उपयामगृहीतोऽत्यग्गये त्या वर्चसऽएप ते योनिरग्नये त्या वर्चसे ।।। उतिष्ठन्नोजसा । सह पीवी शिप्रेऽप्रवेपयः । सोममिन्द्र चमूसुतम् । उपयाम- गृहीतोऽसीन्द्राय वौजसऽएप ते योनिरिन्द्राय वौजसे ॥१०॥ अदृश्रमस्य केतवः । विरश्मयो जना २ ॥ऽअनु । माजन्तो अग्नयो यथा उप- है । परन्तु यह तो मीमामा मात्र है। वस्तुतः इसको श्रामयण के पीछे प्रातः सवन में ही लेना चाहिये ॥७॥ माहेन्द्र ग्रह थे पीछे इनकी नाहुति दी जाती है। यह जो माहेन्द्र प्रह है, इन्द्र का निष्पवल्य (अकेला या अपना निज का) प्रह है । इसी प्रकार स्तोत्र तथा शस्त्र भी इन्द्र के अपने निज के ( निष्क्वल्य हैं)। यजमान इन्द्र है, उसी के लिये यह ग्रह निकाले जाते हैं । इसलिये माहेन्द्र मह के पीछे इनकी आहुति दी जाती है ॥८॥ इन ग्रहों को इस प्रकार निकालता से-(पहला इस मन से) 'अग्ने पवस्व स्वपाऽ- अस्मे वर्चः सुवीर्यम् । दधद्रयिं मयि घोपम् । उपयाम गृहीतोऽस्यग्नथे खा वर्चसऽएप ते योनिरग्नये त्या वर्चसे' ( यजु०८३८, ०६।६६।२१)। हे अग्नि, अपने कार्य में दक्ष, तू पवित्र हो, मुझे तेज और परामम दे । धन और पुष्टि दे। तू याश्रय के लिये लिया गया है । अग्नि के लिये तुझे । तेज के लिये । यह तेरी योनि है। अग्नि के लिये तुझको, तेज के लिये तुझको' || दूसरा इस मन से-उत्तिष्ठनोजसा सह पीवी शिप्रेऽवपेयः । सोममिन्द्र चमू सुतम्' । उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय वौजसऽएप ते योनिरन्द्राग त्वौजसे' ( यजु० ८१३६, ३० ८७६१०)। 'हे इन्द्र । अापने नोज रे साय ग्रह मे निकाले हुये सीम को इस प्रकार पिया है कि टोटी ग्रादि का गये हैं । न आनय के लिये लिया गया है। तुम इन्द्र के लिये भोज के साथ | यह तेरी योनि है । तुझे इन्द्र के लिये! योग के लिये ॥१०॥ तीसरा इस मन से–'प्रथास्य तनोति रश्मयो जनाँ २ऽअनु । प्राजन्ती अग्नयो यथा । उपयामरहीतोऽमि सूर्याय स भाजायते योनिः सूर्याय वा भ्राजाया' ( यजु०८।४०, • १५०३)जैसे तेजयुक्त अग्नियाँ दिखाई देती हैं उसी प्रगर इसरे पेतु श्रीर रश्मियाँ चगर्के । तुझे नापय ये लिये लिया गया । सूर्य के लिये तुझको, चमकने पाले के का.४.५४.११-१४॥ सोमपागनिरूपणम् यामगृहीतोसि सूर्याय त्वा नाजायैप ते योनिः सूर्याय त्वा भाजायेति ।।११।। तेषां मक्षः। अग्ने वर्चखिन्वर्चस्वोस्त्यं देवेप्यसि वर्चस्वानहं मनुष्येषु भूयासमिन्द्रौ. जिष्ठोजिस्त्वं देवेष्वस्योजिष्ठो ऽहं मनुष्येषु भूयास सूर्य प्राजिष्ठ प्राजिष्उस्त्वं देवेप्वसि प्राजिष्ठो ऽहं मनुष्येषु भूयासमित्येतानि ह वै नाजास्येतानि वीर्याण्यात्मन्धत्ते यस्यैवं विदुष एतान्ग्रहान्गृहन्ति ॥१२॥ तान्यै पृष्ठ्ये षडहें गृह्णीयात् । पूर्व यह ऽआग्नेयमेव प्रथमेऽहन्नेन्द्र द्वितीये सौर्य तृतीय ऽएवमेवान्वहम् ||१३॥ तानु हैकऽउत्तरे अहे गृह्णन्ति । तदु तथा न कुर्यात्पूर्व एवैचारत्र्यहे गृहीयाया- तरे त्र्यहे महीयन्त्स्यात्पूर्व ऽएवैनास्थ्यहे गृहीत्वायोत्तरे त्र्यहे गृहीयादेवमेव यथापूर्व विश्व- जिति सर्वपृष्ठ ऽएकाह एव गृह्यन्ते ॥१४॥ बायणम् ।। ५ [५.४.] ।। लिये तुझको । यद तेरी योनि है । सूर्य के लिये तुभवो, प्रकाश के लिये तुझको' ॥११॥ अब सोम पान इस प्रकार :-(पहला)-'अग्ने वर्चस्विन् वर्चस्वाँस्य देवेष्वसि वर्चस्वानहं मनुष्येषु भूयासम्' ( यजु० ८।३८)। 'हे वर्चस्वी श्रग्नि ! तू देवों में वर्चरखी है। मैं मनुष्यों में पर्चस्वी हो जाऊँ । (दूसरा )-'इन्द्रौजिष्ठौजिष्ठस्त्वं देवेष्वस्योजिष्ठोऽहं मनुष्येषु भूयासम्' ( यजु० ८।३८) । 'हे भोज चाले इन्द्र ! तू देवों में रोज बाला है । मैं मनुष्यों में श्रोजिष्ठ हो जाऊँ। (तीसरा)-'सूर्य भ्राजिष्ठ भ्राजिष्ठस्यं देवेश्वसि भ्राजिष्ठोऽहं मनुष्येषु भूयासम्' ( यजु० ८।४०)। 'हे तेजयुक्त सूर्य ! तू देवों में तेजयुक्त है । मैं मनुष्यों में तेजयुक्त हो जाऊँ। इस रहस्य को जानने वाले जिस मनुष्य के लिये यह ग्रह निकाले जाते हैं उसके लिये यह ऋत्विज उसमें तेज और पराक्रम की स्थापना करते हैं ।।१२।। इनको पृष्ठ्य पडह (छः दिन पडह होता है ) के पहले तीन दिनों में निकालना चाहिये । अर्थात् अग्नि का पहले दिन, इन्द्र का दूसरे दिन और सूर्य का तीसरे दिन । इस प्रकार एक-एक प्रतिदिन ॥१३॥ कुछ लोग इनको पिछले तीन दिन में निकालते हैं परन्तु ऐसा न करना चाहिये । इनको पहले तीन दिन में ही निकालना चाहिये । यदि पिछले तीन दिनों में ही निकालने की इच्छा हो तो पहले इनको पहले तीन दिन मे निकाल ले और फिर पिछले तीन दिन में। विश्वजित् सर्वपृष्ठ' में यह तीनों ग्रह यथाक्रम एक ही दिन में निकाले जाते है ।।१४||

६६०
माध्यन्दिनीये शतम्यवादाणे
कां०४.५.५.१.६।
अध्याय ५-ब्राह्मण ५
एप यै प्रजापतिः । य एष यजस्तायते यस्मादिमाः प्रजाः प्रजाता एतं वैवाप्येतर्सनु
प्रजायन्ते ॥१॥
उपाशुपानमेवान्वजाः प्रजायन्ते । तदै तत्पुनर्यने प्रयुज्यते तस्मादिमाः प्रजाः
पुनरभ्यावत प्रजायन्ते ॥२॥
अन्तर्यामपानमेवान्यवयः प्रजायन्ते । तद्वै तत्पुनर्यज्ञे प्रयुज्यते तस्मादिमाः प्रजाः
पुनरभ्यायतप्रजायन्ते ॥३॥
अथ यदेतयोरुभयोः । सह सतोरुपापूर्व जुहोति तस्मादु सह सतो ऽजावि.
कस्योभयस्यैवाजाः पूर्वा यन्त्यनूच्यो ऽवयः ॥४॥
अथ यदुपाशशु हत्या । ऊर्ध्वमुन्माटि तस्मादिमा अजा अ डीतरा अाक्रम-
माणा-इव यन्ति ||५||
अथ यदन्तर्यामर्थ हुत्वा । अवाञ्चमवमार्टि तरमादिमा अवयो ऽवाचीनशीपर्यः
सनन्दय-इव यन्त्येता ये प्रजापतेः प्रत्यक्षतमा यदजावयस्तस्मादेतास्त्रिः संवत्सरस्य विजाय-
माना दो त्रीनिति जनयन्ति ॥६॥
यह जो यश किया जाता है यही प्रजापति है जिसे प्रजायें उत्पन्न हुई हैं या श्रय
तक उत्पन्न होती है।
उपांशु पात्र के पीछे यकरियाँ लाई जाती है। इस उपांशु पान का प्रयोग यज्ञ में
पुनः पुनः होता है। इसलिये यह प्रजा भी फिर-फिर लाई जाती है ॥२॥
अन्तर्याम पात्र के पीछे मे लाई जाती है। इस अन्तर्याग पान का प्रयोग यज्ञ में
पुनः-पुनः होता है । इसलिये यह प्रजा भी फिर फिर लाई जाती हैं ॥३॥
अब चूंकि इन दोनों पात्रों के होते हुये उपांशु की शाहुति पहले दी जाती है,
इसी प्रकार बकरियों और भेड़ों के साथ होते हुये यकरियाँ भागे चलती हैं । भेमें
पीछे ॥४॥
अब चूंकि उपांशु की प्राहुति देकर उसको ऊपर से पोछते हैं इीलिए जिस
प्रकार तेजी गाड़ी के) पारे ऊपर को चलते हैं इसी प्रचार यह यकरियाँ भी यही तेजी
से चढ़ जाती हैं ॥६॥
और कि अन्नाांम पी पाहुति देकर उगको नीचे से पोछते हैं । इसलिये में
नीचे को सिर करके चलती है मानों सोद रही है । यह पररियाँ और भेदै प्रजापनि फे गव
से प्रत्यक्ष नमूने हैं। इसलिये वर्ष में तीन पार बच्चा देवी हैं और दो या तीन पन्चे
देती है ॥६॥

। फा०४,५५७.१०॥ सोमयागनिरूपणम् शुकपात्रमेवानु मनुध्याः प्रजायन्ते । तदै तत्पुनर्यज्ञे प्रयुज्यते तस्मादिमाः प्रजाः पुनरभ्यावर्त प्रजायन्त ऽएप वै शुको य एष तफ्त्येष ऽज एवेन्द्रः पुरुषो वै पशूनामैन्द्रस्त. स्मात्पशूनामीष्टे ॥७॥ ऋतुपात्र मेवान्वेकशर्फ प्रजायते । तदै तत्पुनर्यज्ञे प्रयुज्यते तस्मादिमा: प्रजाः पुनरभ्यावर्त प्रजायन्त ऽइतीव वाऽऋतुपात्रमितीवेकशफस्य शिर भाप्रयणपात्रमुक्थ्यपात्र- मादित्यपात्र मेतान्येवानु गावः प्रजायन्ते तानि वै तानि वै तानि पुनर्यज्ञे प्रयुज्यन्ते तस्मा- दिमाः प्रजाः पुनरभ्यावर्त प्रजायन्ते ॥५॥ अथ यदजाः । कनिष्ठानि पानाण्यनु प्रजायन्ते तस्मादेताखिः संवत्सरस्य विजा. धमाना दी त्रीनिति जनयन्त्यः कनिष्ठाः कनिष्ठानि हि पात्राण्यनु प्रजायन्ते ॥ll अथ यद्गायः । भूयिष्ठानि पानाण्यनु प्रजायन्ते तस्मादेताः सकृत्संवत्सरस्य विजायमाना एकैकं जनयन्त्यो भूयिष्ठा भूयिष्ठानि हि पात्राएयनु प्रजायन्ते ॥१०॥ अथ द्रोणकलशे । अन्ततो हारियोजनं ग्रहं गृह्णाति प्रजापतिः द्रोणकलशः स इमाः प्रजा उपावर्तते ता अवति ता अभिजिप्रत्येतद्वा एना भवति यदेनाः प्रजन- शुक्र पात्र के पीछे मनुष्य लाये जाते हैं । चूँकि इस पात्र का यज्ञ में पुनः पुनः प्रयोग होता है , इसलिये प्रजा भी पुनः पुनः लाई जाती है। शुक्र वही है जो तपता है ( अर्थात् सूर्य ); यही इन्द्र है । मनुष्य पशुओं में इन्द्र है । इसलिये यह उनके ऊपर राज्य करता है ॥७॥ ऋतु पात्र के पीछे एक खुर वाले (पशु) लाये जाते हैं । चूँकि यज्ञ में इस पात्र का प्रयोग फिर-फिर होता है, इसलिये यह प्रजा मी फिर-फिर लाई जाती है । ऋतु पात्र ऐसा होता है ( हाथ से यताकर ) और एक खुर पाले पशुओं का सिर भी ऐसा होती है । श्राग्रयण पात्र, उक्थ्य पात्र और आदित्य पात्र-इन पादों के पीछे गायें लाई जाती हैं। इन सब का यश में पुनः-पुनः प्रयोग होता है इसलिये प्रजाये भी बार-बार लाई जाती है॥८॥ चूंकि पकरियाँ कनिष्ठ पात्रो के पीछे लाई जाती है इसलिये यह साल में तीन बार बचा देती है और दो या तीन बच्चे होते हैं। और कनिष्ठ होते है क्योंकि यह कनिष्ठ पात्रों के पीछे लाई जाती है ||६|| और गायें चूँकि भूयिष्ठ (पुरल) पात्रों के पीछे लाई जाती है। इसलिये एक बार एक ही बच्चा देकर भी वह पुश्कल होती है । क्योंकि भूयिष्ट पात्रों फे पीछे लाई जाती है। श्रय द्रोण एलरा में अन्त को दारियोजन प्रा निकालता है। द्रोण बलश प्रजा. पति है । यह दो प्रजनों का रूप हो जाता है। इनकी रवा करता है। इनको पता है। , साल ६६२ माध्यन्दिनीये शतपथनाहाणे कां० ४, ५, ६.१॥ यति ॥११॥ पञ्च ह त्वेव तानि पात्राणि । यानीमाः मजा अनु प्रजायन्ते समानमुपाश्श्यन्त- मियोः शुक्रपानमृतुपात्रमायणपात्रमुक्थ्यपात्रं पञ्च वा ऽऋतवः संवत्सरस्य संवत्सरः प्रजापतिः प्रजापतिर्यज्ञो या पडेवऽर्तयः संवत्सरस्येत्यादित्यपात्रमेवैतेपाय पष्ठम् ।।१२।। एका हत्येव तत्पात्रम् । यदिगाः प्रजाः अनु प्रजायन्तऽउपाशुपात्रमेव प्राणो हि प्रजापतिः प्रजापति, होवेदछ सर्षमनु ।।१३।। ब्राह्मणम् ६ ॥ [ ५.५.] यह इनको उत्पन्न करता है अर्थात् इन्हीं का सा रूप हो जाता है ॥११॥ यह पात्र पाँच हैं जिनके अनुसार प्रजायें लाई जाती है । उपांशु नौर अन्तर्याम (मिलकर ) एक हुया । शुक्रपान, ऋतु पान, अाग्रयण पात्र, उक्थ्य पान । साल की पाँच ऋतुएँ होती हैं । वर्ष प्रजापति है, प्रजापति यज है । अगर कहें कि सवत्सर में छः ऋतुएँ होती है तो छठा आदित्य ग्रह भी तो है ॥१२॥ पस्तुत: एक ही पात्र है जिसके पीछे प्रजाएँ लाई जाती है । अर्थात् उपांशु पात्र । उपांशु प्राण है । प्रजापति प्राण है। और इस संसार में प्रत्येक वस्तु प्रजापति के पीछे ॥१३॥ ग्रहावेषणम् अध्याय ५-ब्राह्मण ६ एप ये प्रजापतिः । य एष यज्ञस्तायते यस्मादिमाः प्रजाः प्रजाता एतस्येवाप्येतर्खनु प्रजायन्ते स आश्विनं महं गृहीत्सारका शानयकाशयति ॥११॥ स उपाशुमेव प्रथममयकाशयति । प्राणाय मे वर्चीदा पर्नसे पवखेत्यथोपा शु. रापनं ध्यानाय गे पोंदा वर्चसे पवस्वेत्ययान्तर्याममुदानाय मे चोंदा वर्चसे पयस्पत्यथैन्द्र- यह जो यश दिया जाता है यही प्रजापति है। इसी से प्रजाएँ उत्पन्न हुई है और दगी से आज तक उत्पन्न होती है । श्राधिन् यह को लेने के पश्चात् यह अयपारा प्रत्य को करता है (अर्थान् ग्रहों को देगना) ॥१॥ पहले उपांशु पद का अपकारान करता है, इस मंत्र में प्राणाय मे पोंदा पसे पथर' (मनु० १२०) । ६ वर्षम् 2. दाता मेरे प्राण के लिये, यचंग के लिये पवित्र रो। उरांशु ग्रन को इस मंत्र रो-यानाप गे पोंदा मम पाप' (य: ५।२७) ।

कां. ४.५.६.२-३। सोमयागनिरूपणम् वायवं वाचे मे वर्गोंदा वर्चसे पवस्वेत्सथ मैत्रावरुणं ऋतूदक्षाभ्यां मे वर्षोंदा वनसे पयस्वेत्य- थाथिनय श्रोत्राय मे वक़दा वर्चसे पवस्वेलथ शुक्रामन्थिनी चतुभ्यो मे वर्षोंदसौ क्यसे पोयामिति ॥२॥ अथामयणम् । आत्मने मे वक़दा वर्चसे पवस्वेत्यायमोजसे मे पर्चादा वर्चसे पयस्वेत्यथ ध्रुवमायुपे मे वक़दा वर्चसे परस्वत्यथाम्भृणो विश्वाभ्यो मे प्रजाभ्यो वर्षोंदसौ वर्चसे पवेथामिति वैश्वदेवी वाऽअम्णावतो हि देवेभ्य उन्नयन्त्यतो मनु येभ्योऽतः पितृभ्य. स्तस्मादैश्वदेवायम्भृणौ ॥३॥ श्रथ द्रोणकलशम् । कोऽसि कतमोऽसीति प्रजापति कः कस्यासि को नागासीति प्रजापति को नाम यस्य ते नामामन्महीति मनुते हास्य नाम य वा सोमेनातीतृपामेति 'ध्यान के लिये, हे वर्चस् के दाता, वर्चस् के लिये पवित्र हो । फिर अन्ार्याम को इस मत्र से--'उदानाय गे वोंदा वर्चसे पवस्व' (यजु० ७१२७) 1 हे वर्चस् के देने वाले, उदान के लिये, वर्चस् के लिये पवित्र हो'। फिर एन्द्र वायव को इस मंत्र से-वाचे मे वर्चीदा वर्चरी पवस्व' ( यजु० ७।२७)। 'हे वर्चस् के देने वाले, वाणी के लिये, वर्चस् के लिये पवित्र हो । अब मैनावरुण को इस मत्र से--कन्दक्षाभ्यां मे पोंदा वर्चसे पवस्व' ( यजु० ७।२७) : 'हे वर्चस् के देने वाले, विचार और किया दोनों के लिये, वर्चस् के लिये पवित्र हो । अब अश्विन को-'श्रीवाय मे वक़दा वर्चसे पवस्व' ( यजु: ७।२७) । 'हे वर्चस् के देने वाले, श्रोत्र के लिये, वर्चस के लिये पवित्र हो । श्रव शुक्र और मन्थिन महो को इस मत्र से-'चतुयों मे व!दसौ वर्चसे पवेयाम्' ( यजु० ७॥२७)। हे वर्चस के देने वाले तुम दोनों, आँखों के लिये, वर्चस् के लिये पवित्र हो' ।।२।। अम यानयण को इस मन्त्र से-'यात्मने मे वक़दा वर्चसे पवस्व' (यजु० ७।२८)। 'हे वर्चस् के दाता, मेरे प्रात्मा के लिये, वर्चस् के लिये पवित्र हो । अब उक्थ्य को इस मत्र से-'योजसे मे पोंदा यसे पवस्य' (यजु० ७।२८)। 'मेरे अोज के लिये, दे वर्चस् के दाता । वर्चर के लिये पवित्र हो । अब धुव को--'श्रायुपे मे पोंदा वर्चसे पयस्त ( यजु० ७२८)। 'हे वर्चस् के दाता, मेरी श्रायु के लिये, वर्चस् के लिये पवित्र हो' । अब शाम्भृण अर्थात् पूतभृत और आपनीय को-'विश्वभ्यो मे प्रजाभ्यो यचोंदणे यरी पवरव' ( यजु ७।२८)। 'मेरी सय प्रजात्रों के लिये, हे पर्चर के देने वालों, पर्चर के लिये पनि हा। यह दो पान विश्वेदेवों के हैं। क्योंकि इन्हीं में से सोम निकल गया मनुष्य के लिये भी और पितरों के लिये भी । इसलिये यह दो पात्र विश्वेदेवों के हो || श्रय द्रोण कलश को-योऽमिक्तमोऽसि (यI U१२६) । मनापति है। 'परयासि को नामासि' ( 47. ७.२६)। 'को नाम' प्रजाति है । 'यस्य ते नामामन्मा' (पजु RE)।जिम तेरे नाम का हम चिन्तन करते हैं । यतः पर उसके नाम का पतन परता है। 'पस्या गमेनातीतगम् ( प ७२९)। 'जिस तमको मैंने सोम से

माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का०४,५,७१।
तर्पयति खेनछ सोमेन स अाश्विनं प्रहं गृहीत्वान्यामाशिपमाशास्ते सुप्रजाः प्रजाभिः
स्यामिति तत्प्रजामाशास्ते सुवीरो वीरैरिति तद्वीरानाशास्ते सुपोषः पापैरिति तत्पुटिमा-
शास्ते ॥धा
तान् न सर्वमिषावकाशयेत् । योन्येव ज्ञातस्तमवकाशयद्योवास्य प्रिय स्याद्यो वानू-
चानोऽनूतनैनान्प्राप्नुयात्स आश्विनं ग्रह गृहीत्वा कृस्ल यज्ञं जनयति त कृत्स्न यज्ञं जन-
यित्वा तमात्मन्धत्ते तमात्मन्कुरुते ।।५।। ब्राह्मणम् ॥७॥ [५.६ ॥
तृप्त किया । वह इनको सोम से तृप्त करता है । प्राश्विन ग्रह को लेकर एक-एक अग वो
श्राशीर्वाद कहता है-'सुपजाः प्रजाभिः स्याम् ( यजु० ७।२६)। 'सन्तानों से युक्त
होऊँ । इस प्रकार वह सन्तान के लिये प्रार्थना करता है । सुवीरो चीरे ( यजु० ७।२६)।
वीरों के द्वारा सुवीर होऊँ' । इस प्रकार वीरों के लिये प्रार्थना करता है । 'सुपोपः पोय.'
( यजु०७/२६) । 'सम्पुष्टिदायक पदार्थों द्वारा सुपोष होऊँ' । इस प्रकार पुष्टि के लिये
प्रार्थना करता हूँ॥४॥
सब से अवकाशन न कराये। केवल उसी से को शात हो। था जो अपना प्रिय
हो या जिसने वेद पाठ द्वारा अपने को ऋचाओं से युक्त किया | श्राश्विन ग्रह को लेकर
यह सब यज्ञ को उत्पन्न करता है और रान यश को उत्पन्न करके वह उसको अपने में धारण
करता है । वह उसको अपना बना लेता है ॥५॥
सोमप्रायश्चित्तानि
अध्याय ५-ब्राह्मरण ७
ता पाएताः । चतुरिनधाराव्याहतयो भवन्ति प्रायश्चित्तयो नामैप वै प्रजापतिर्य
एप यज्ञस्तायते यस्मादिमाः प्रजा. प्रजाता एतम्वेवाप्येतीन प्रजायन्ते ॥१॥
अष्टौ बसवः । एकादश रुद्रा द्वादशादित्या इमेऽएव द्यावापृथिवी प्रयस्त्रियंश्यो
चौतीस व्याहृतियाँ होती हैं जिनको प्रायश्चित्ति कहते हैं। यह जो यज्ञ किया जाता
है वही प्रभापति है जिससे यह प्रशायें उत्पन्न हुई है और जिससे अब तक यह प्रजायें उत्पन्न
अाठ वसु, ग्यारह रुद्र और चारह प्रादित्य और यह दो द्यो तथा पृथिवी । यह हुये
संती । प्रजापति है चौतीसवाँ । यह ( यजमान ) को प्रजापति कर देता है। यह जो है
।
होती हैं ॥१॥

फा० ४.५.७.२-६॥ सोमयागनिरूपणम् प्रयस्त्रियशदै देवाः प्रजापतिश्चतुखिशस्तदेन प्रजापतिं करोत्येतद्वा ऽअस्त्येतद्धयमृत यद्धपमृतं तस्यस्त्येतदु तयन्मर्त्य स एप प्रजापतिः सर्व वै प्रजापतिस्तदेन प्रजापति करोति तस्मादेताश्चतुखियशवयाहतयो भवन्ति प्रायश्चित्तयो नाम ॥२॥ ताहेके । यज्ञ तव इत्याचक्षते यज्ञस्य ह त्वैवैतानि पाणि स एप यज्ञस्ताय- मान एता एव देवता भवन्नेति ॥३॥ सा यदि धर्मदुधा हलेत् । अन्यामुपसंक्रामेयुः स यस्यामेनं वेलायो पुरा पिन्व- यन्ति तद्वैनामुदीची स्थापयेदग्रेण या शालो प्राचीम् ।।४।। तो एते ऽअमितः । पुच्छकाण्ड शिसण्डास्थेऽउच्छयाते तयोर्यद्दक्षिणं तरिम- नेताश्चतुखियशतमाज्याहुती होत्येतावान्पै सर्यो यज्ञो यावत्य एतानतुसियशपाहायो भवन्ति तदस्या कृत्स्नमेव सर्व यज्ञ दधात्येपा ह्यतो धर्म पिन्यतऽएपो तत्र प्रायश्चितिः क्रियते ॥५॥ अथ यद्यज्ञस्य हलेत् । तत्समन्वीक्ष्य जुहुयादीतोपसत्स्वाहवनीये प्रसुतऽआग्नीने विवाएतद्यज्ञस्य पवससत गवलति सा यैव तहि तत्र देवता भवति तयैवैतदिपज्यत्ति तया सद्घाति ॥६ अथ यदि स्कन्देत् । तदभिरुपनिनयेदभिर्वाऽइदथ सर्वमालथ सर्वस्यवाप्त्यै वैष्णव वह थमृत है, जो श्व मृत है यह यह है । जो मर्त्य है वह भी प्रजापति है, क्योंकि प्रजापति सम कुछ है । इस प्रकार यह इसको प्रजापति बनाता है । इस प्रकार यह चौंतीस व्याहृतियाँ हैं जिनको प्रायश्चिति कहते हैं ॥२॥ कुछ इनको 'यज्ञ का तनु' कहते हैं। यह यज्ञ के ही पर्व है। यह यज्ञ जब किया जाता है तो वह इन देवताम्रो का रूप धारण करता जाता है ||३|| यदि वह धर्मदुघा दूध न दें ( यह गाय जिसके दूध को श्रौटा कर पर्म बनाया जाता है धर्मदुघा कहलाती है ) तो दूसरी को लेवें । और जिस स्थान पर उसको दूहते, उसी स्थान पर उसको खड़ा करें, उत्तराभिमुख या शाला की ओर मुख करके ॥४॥ और जो पूँछ की डडी के दोनों ओर जो शिखण्ड या निकली हुई हड्डियाँ हैं उनमें जो दाहिनी है, उसी पर घह चौतीस आहुतियाँ देता है । यह सब यज्ञ ही तो है यह जो चौतीस आहुतियाँ हैं। इस प्रकार यह उस सम्पूर्ण यज्ञ को उसमे स्थापित कर देता है। क्योंकि वहीं से धर्म निकलता है, यही उसका प्रायश्चित्त है ।शा अब यज्ञ का जो माग सफल न हो उसी के उद्देश से आहुति दे। उपसदों में और श्रावनीय मे, दीक्षा यज्ञ में, तथा सोम यज्ञ में, प्राग्नीध्र में । क्योंकि यश के जिस भाग मे सफलता न हो वही टूटा हुआ समझो। और जो उराका देवता है उसी के द्वारा वह सम्पूर्ण होता है ॥६॥ यदि कुछ गिर जाय तो उस पर पानी डाल दे। क्योंकि वह सब जलों से दी म्यास माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे कां०४.५.७.७.६। वारुण्यऽर्चा यद्वाऽइदं कि नार्छति वरुण एवेदर्थ सर्वमायति ययोरोजसा स्कमिता रजासि वीर्येभिवीरतमा शविष्ठा । या पत्येतेऽअप्रतीता सहोभिर्विष्णूऽअगन्यरुणा पूर्वहुताविति यज्ञो वै विष्णुस्तस्यैतदार्छति वरुणो वाऽ भापयिता तयस्याश्चैनैतद्देवताया आर्छति यो च देवतापर्यति ताभ्यामवैतदुगान्यां गियज्यत्युमाझ्या संदधाति ॥७॥ अयोऽनभ्येय मृशेत् । देवान्दिय मगन्यज्ञस्ततो मा द्रविणमटु मनुष्यानन्तरिक्ष मगन्यजस्ततो मा द्रविणमष्टु पितृन्पृथिवीमगन्यज्ञरततो गा द्रविणमष्टु य क च लोकमग- न्यज्ञस्ततो मे मद्रमभूदित्येपेतदाह ।।८।। तदस्गतदारुणिराह । किछ स यजेत यो यज्ञस्य युद्धया पापीयान्मन्येत यज्ञस्य । वाऽअहं व्युच्या श्रेयान्भवामीत्येतद्ध स्म स तदभ्याह यदेता आशिष उपगच्छति नाह्मणम् [५.७.]॥ है। सत्र की प्राप्ति के लिये विष्णु और वरुण की ऋचा पढ़ कर। यहाँ जो कुछ कष्ट मनुष्य को होता है यह सब वरुण देवता के ही द्वारा होता है । 'ययोरोजसा स्कभिता रजासि वीयमिवीरतमा शविष्ठा । या पत्येतेऽश्यप्रतीता सहोमिर्विष्णू ऽश्रगन् वरुणा पूर्व- हुतौ' ( यजु० ८५८, अथर्व ७।२५।१ ) । 'जिन दोनों के शोज से यह लोक ठहरे हुये हैं जो पराक्रमों के द्वारा सब से वीर और उत्तम है; जो अपूर्व शक्ति से युक्त है। इन बुलाये हुये विष्णु और वरुण के पास ( यह यज्ञ ) गया है। यज्ञ विष्णु है। यह यज्ञ ही कष्ट में है । वरुण ने कष्ट दिया है। जिस देवता की हानि होती है और जिस देवता के द्वारा हानि होती है उन दोनों के ही द्वारा उसका उपचार करता है। उसी के द्वारा वह इसको संयुक्त करता है ॥७॥ इस मंत्र से स्पर्श करे-'देयान् दिवमगन् यज्ञस्ततो मा द्रविणमष्टु मनुष्यानन्तरिक्ष- मगन् यस्ततो मा द्रविणमष्टु पितन् पृथिवीमगन् यज्ञस्ततो मा द्रविणमष्टु य कं च लोक- मगन् यज्ञस्ततो मे भद्रमभूत्' ( यजु० ८६० )। 'यज्ञ देवों के पारा द्यौलोक को गया । वहाँ से मुझे धन मिले | यज्ञ मनुष्यों के पास अन्तरिक्ष मे गया। वहाँ से मुझे धन मिले । यश पितरों के पास पृथिवी में गया। वहाँ से मुझे धन मिले। जिस किसी लोक में यश गया वहीं मेरा पल्याण हो'। इसका तात्पर्य यह है कि यज्ञ नहाँ नहीं जाय, वहीं मेरा पल्याण 10 इस पर श्राणि ने कहा था कि 'यह क्यों यज्ञ करे जो यश की त्रुटि पर अपने को पापी समझे। मैं तो यश की त्रुटि द्वारा अच्छा होता हूँ। यह बात उसने आशीर्वाद को ध्यान में रखते हुये कही थी | ।

६६० का० ४.५.८.१.४। सोमयागनिरूपणम् सहस्र-दक्षिणा अध्याय ५-ब्राह्मा ८ तद्यतस्विरात्रे सहस्रं ददाति । तदेषा साहस्री क्रियते स प्रथमेऽहंस्त्रीणि च शतानि नयति प्रयस्त्रियशतं चैवमेव द्वितीये ऽह स्त्रीणि चैव शतानि नयति त्रयस्त्रिधशतं चैवमेय तृतीयेऽहं स्त्रीणि चे। शतानि नयति यत्रिधशतं चाथैया साहस्यतिरिच्यते ॥१॥ सा वै त्रिरूपास्यादित्याहुः एतदयस्यै रूपतममिवेति रोहिणीह त्वेवोपवस्ता स्या- देतःवास्यै रूपतममिव ॥२॥ सास्यादप्रवीता । वाग्वाऽएपा निदानेन यत्साहस्यातयाम्नी वाऽइयं वागयातयाग्य. प्रवीता तस्मादसवीता स्यात् ।।३।। तो प्रथमेऽहनयेत् । बाग्वाऽरपा निदानेन यत्साहस्री तस्या एतत्सहस्रं वाचः प्रजातं पूर्वाहैपैति पश्चादेनां प्रजातमन्वेत्युत्तमे वै नाम हन्नयेत्पूर्वमहास्यै प्रजातमेति पश्चा- देपान्वेति सोऽपा मीमाथेसैवोत्तम एवैनामहनयेपूर्वमहास्यै प्रजातमेति पश्चादेपा. न्वेति ॥४॥ तामुत्तरेण हविर्धाने । दक्षिणेनाग्नीनं द्रोणकलशमवनोपयति यज्ञो वै द्रोणकलशो जन यद उस त्रिगत यज्ञ में सइस गायें देता है तो गायें सदसवी होती है। पहले दिन तीन सौ तेतीस गायें लाता है । इसी प्रकार दूसरे दिन भी तीन सौ तेतीस लाता है । तीसरे दिन भी तीन सौ तेतीस लाता है । अब हमारवीं रह गई ।।१।। कुछ लोग कहते हैं कि वह तीन रंग की हो । क्योंकि यही इसका सब से अच्छा रूप है। परन्तु यह रोहिणी (लाल) और उपयस्त (धब्वेदार ) हो, यही उराका सब से शच्छा रूप है ॥२॥ वह अपवीत (अक्षत योनि) होनी चाहिये। यह जो साहसी है यह वस्तुतः पाणी है। यह माणी यातयाम्नी (पूर्ण शक्ति याली) है। जो नदत योनि है वह पूर्ण शक्ति वाली है। इसलिये इसको अपवीत होना चाहिये ||३|| उराको पहले दिन ही ले शारे । क्योंकि यह साहसी वस्तुतः वाणी है । यह भी सदस सन्तान (प्रजात) है वह इसी वाणी की है। पर शागे-मागे गलती है और उसकी सन्तति पीछे पीछे । या अन्तिम दिवस लाये । उस दिन भागे-भागे उसकी याति चले श्रीर पीछे-पीछे यह । परन्तु यह तो मीमांसा मात्र है। उसको अन्तिम दियम ही साना चाहिये और यागे-मागे उसकी रान्तति दो घोर पर पीछे ॥४॥ हरिर्धान के उत्तर और भाग्नीभ पे. दमिर को वह द्रोण कसरा को मुंएवाता है।

माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मणे कां०४५,८५.१०॥
यशमेवैनामेतदर्शयति ।।५।।
आजिनकलशम् । महा वा विशन्त्विन्दव इति रिरिचान इव वाऽएष भवति या
सहस्रं ददाति तमेवैतगिरिचाने पुनराप्याययति यदाहाजित्रकलशं मह्या त्वा विशन्विन्दव
पुनर्जा निवर्तस्वेति । तद्वेव रिरिचाने पुनराप्याययति यदाह पुनर्जा निवर्त-
इति ॥६॥
स्वेति ॥७॥
सा नः सहस्रं धुत्वैति । तत्सहस्रेण रिरिचान पुनराप्याययति यदाह सा नः सहस्र
धुदोति ॥८॥
उरुधारा पयरवती पुनर्माविशतादयिरिति । तदेव रिरिचानं पुनराप्याययति यदाह
पुनर्मा विशतादयिरिति ।।
अथ दक्षिणे कर्णऽआजपति । इडे रन्ते हव्ये काम्ये चन्द्रे ज्योतेऽदिति सरस्वति
महि विश्रुति । एता तेऽ भन्ये नामानि देवेभ्यो मा सुकृतं वृतादिति वोचेरिति वैतानि
हवाऽअस्यैदेवना नामानि सा यानि ते देवना नामानितैर्मा देवेभ्यः सुकृतं न तादित्ये-
वैतदाह ।।१०।।
द्रोणकलश यज्ञ है। इस प्रकार वह उसको यश के दर्शन कराता है ॥५॥
इस मंत्र से-'श्राजिघ्र फलशम् । महा स्वा विशन्त्विन्दवः' ( यजु० ८४२)।
'कलश को सूघ । इस तुझ महान् में सोम की बूंदें प्रवेश करें। यह जो एक हजार गायें
दान करता है वह खाली सा हो जाता है। इसी खाली को फिर भरता है। जब वह कहता
है कि 'दे. बडी गाय ! फलश को सूंघ, जिससे यह सौम की बूंदें तुझमें प्रवेश करें ।।६।।
'पुनरूर्जा नियतरव' (यजु० ८।४२)। 'ऊर्ज के साथ फिर श्रा'। ऐसा कहने से
यह गानो साली चीज को भरता है ||७||
'सा नः सहस्र ध्रुव' ( यजु० ८४२)। 'हजार गुना हमारे लिये दूध । ऐसा
कहने से मानो वह खाली को भरता है।
'उरुधारा पयस्वती पुनर्माविशतादयिः' ( यजु०८/४२)। 'हे बड़ी धार याली और
दूध याली ! मुझे फिर धन मिले । ऐसा पहने से वह खाली को फिर भरता है ॥६॥
श्रय वह उसके दाहिने कान में जपता है, 'इडे रस्ते हव्ये काम्ये चन्द्रे ज्योतेऽदिते
सरस्वति महि विश्रुति । एता तेऽमध्ये नामानि देवेभ्यो मा सुकृत ब तात्' ( यजु० ८।४३)।
है गाय तेरे इतने नाम हैदरा, रन्ता, हत्या, पाम्या, चन्द्रा, ज्योति, अदिति, सरस्वती,
मही, विश्रुती । तू देवताओं से मेरे पुण्य को यह दे। वस्तुतः देवों में इसके यही नाम है।
इसका यही तात्पर्य है कि देयों में तेरे जो-जो नाम प्रचलित है उनके द्वारा मेरे पुण्य को
देवलोक में पहुँचा दे॥१०॥

फां० ४.५८ ११-१३ । सोमयागनिरूपणम् ६६६ तामवार्जन्ति । सा यद्यपुरुषाभिनीता प्राचीयाचत्र विद्यादरारसीदयं यजमानः कल्याण लोकमजेपीदिति यादीचीयाच्छेयान स्मिल्खोके यजमानो भविष्यतीति विद्याद्यदि प्रतीचीयादि- भ्यतिलिल इव धान्यतिलिलो मविष्यतीति विद्याद्यदि दक्षिणेयादिक्षत्रे ऽस्माल्लोकाज- मानः प्रेष्यतीति विद्यादेतानि विज्ञानानि ||११|| सहा एतास्तिसस्तिसखियशत्यधि भवन्ति । वास्येतामुपसमाकुर्वन्ति विवाऽएतो विराज बृहन्ति यो व्याकुर्वन्ति विच्छिन्नोऽएपा विराड्या विवढा दशाक्षरा 4 विराट- तत्कृत्स्ना विराज, संदधाति ताथं होने दधाोता हि साहनस्तस्मात्ताप हो। दद्यात् ॥१२॥ दौ पान्नेतारौ कुर्वीत । तयोर्यतरो नाभावयेत्तस्मा एना दद्यादय द्धो वा एप उन्नेता य ऋत्विक्सन्नावावयति युद्धो ऽएषा विराड्या विढा तव्य द्ध ऽश्वेतद्यथई दधाति ॥१३॥ तदाहुः । न सहसेऽधि कि चन दद्यारसहस्रण खेव सर्वान्कामानाप्नोतीति तदु होवाचासुरिः काममेव दद्यात्सहस्रेणाह सर्वान्कामानाप्नोति कामेनो ऽअस्येतरहतं उसको छोड़ देते हैं। यदि वह किसी पुरुष की प्रेरणा के बिना ही पूर्व की ओर चल दे तो समझना चाहिये कि यह यनमान सफल हो गया, उसने कल्याण लोक को जीत लिया। यदि उत्सर को जाय तो समझना चाहिये कि यजमान इस लोक में ही यशस्वी होगा । यदि पश्चिम की ओर जाय तो समझना चाहिये कि धन-धान्य अादि से पूर्ण होगा। यदि दक्षिण की ओर जाय तो समझना चाहिये कि यजमान शीघ्र ही इस लोक से चल बसेगा । ऐसी सूचनायें हैं ॥११॥ यह जो गायें तीस से तीन-तीन हनार ऊपर होती है, उनमें इसको मिला देते हैं। जब विराट छन्द को लेते हैं और उसका विश्लेपण करते हैं यह पिच्छिन्न हो जाता है। अर्थात् उस विराट् छन्द के टुकड़े-टुकड़े हो जाते हैं। यह जो दश अक्षर का विराट है यह पूरा-पूरा है। इस प्रकार दश श्रक्षर पूरा करने से विराट छन्द पूरा हो जाता है। इस गाय को होता के अर्पण करना चाहिये। होता साहस ( हजारयाँ) है इसलिये इसको होता को ही देना चाहिये ||१२|| दी उन्नेताओं की नियुक्ति करनी चाहिये। इनमें से औपट न पड़े उसी को इस गाय को दे । यह उन्नेता अपूर्ण है जो विन होता हुना भी औपट नहीं पढ़ता। जिस विराट् छन्द का विश्लेषण कर दिया गया यह भी तो अपूर्ण है । इस प्रकार अपूर्ण में अपूर्ण को रखा ॥१३॥ इस पर कुछ लोगों का कहना है कि हजार गायों से अधिक युजन देना चाहिये, क्योंकि हमार गायों का दान ही सत्र कामनाओं की पूर्ति कर देता है। परन्तु श्रागरिका मत है कि जितनी इच्छा हो उतना देवे । अवश्य ही सदय गायों पे दान से मय कामना माध्यन्दिनीय शतपथब्राह्मणे कां०.४.५.६.१ भवतीति ॥१५॥ अथ यदि रथं वा युक्त दास्यन्त्स्यात् । यद्वा वशाय वा वपाया हुतायो दयादुद- यसानीया वेष्टौ ॥१५॥ स वे दक्षिणानयन् । अन्यूना दरातो नयेधस्मा ऽएको दास्यन्त्स्यादृशम्यस्तेभ्यो दशतमुपावर्तये घस्मै वे दास्यन्त्स्यात्पञ्चभ्यस्तेन्यो दशतमुपावर्तयेद्यस्मै तिस्रो दास्यन्तस्या- स्त्रिभ्यस्तेभ्यो दशतमुपावर्तयेद्यस्मै पञ्च दास्यन्स्यावाभ्यां ताभ्यां दशतमुपावर्तयेदेवमा शतात्तथो हास्यैपान्यूना विराडमुस्मिल्लोके कामदुधा भवति ॥१३॥ ब्राह्मणम् || [५.८ ] चतुर्थः प्रपाठकः ।। फण्डिकासंख्या १२५ ॥ पूर्ण हो जाती है । परन्तु जो अधिक दिया जाय अपनी इच्छा से दिया जाय ।।१४।। अब यदि घोड़े जुते हुये रथ को देना हो तो तो उसको यशा की वपा की आहुति के पश्चात् देना चाहिये या अन्तिम पाहुनि के पोछे ॥१५|| जब दक्षिणा के लिये (गाय) लावे तो दस-दस कर के लावे; कम न हों। यदि किसी को एक गाय देनी हो तो दस गायें दस को दे देवे । यदि किसी को दो-दो देनी हो तो पाँच को दे देथे । यदि तीन-तीन देनी हो तो दस गायों को तीन को दे देवे । यदि पाँच-पाँच देनी हो तो उन दस को दो को दे देवे। इस प्रकार सौ तक । इस प्रकार यह पूर्ण विराट परलोक में उसके लिये कामगु हो जाती है ॥१६॥ व्यूह द्वादशाह धर्मः अध्याय ५-बाझरा तत्रैतद्वादशाहेन व्यूढछन्दसा यजते । तद्ग्रहान्च्यूहति व्यहत उद्गाता च होता च छन्दांसि स एप प्रज्ञात एव पूर्वरन्यहो मरति समूढछन्दास्तदैन्द्रयायवापा- गृहाति ॥१॥ जब दादशाह यश को (जो या बारह दिन का हो वह द्वादशाह पदलाता है) म्यूट छन्दों से करता है तो महो पा कम बदल देता है। (जिन छन्दों का झम बदल दिया जाए ये न्यूद सन्द हैं )। उद्गाता और होता दोनों ही छन्दों के ममों को बदल देते हैं। पहले सोरन्दों में सामान्य श्रम से यह (तीन दिन का यश) होना है। इसमें घद ऐन्द्रसर शादि ग्रहों को लेना।

पां.४.५.६.२.५1 सोमयागनिरूपणम् अथ चतुर्थे ऽहन प्यूहति । ग्रहान्व्यूहन्ति छन्दासि तदाप्रपणापानगृह्णाति प्रामापत्यं वाऽएतच्चतुर्थमहभात्यात्मा याऽनाग्रगल अात्मा वै प्रजापतिस्तस्मादायय/- ग्रान्गृहाति ।।२।। तं राहीला न सादयति । प्राया वै प्रहा नेत्याणान्मोहयानीति मोहयेद प्राणा- न्यत्सादयेत्तं धारयन्त एवोपासनेऽथ महान्ग्रहात्यथ यदा ग्रहान्यूहात्यय यवतस्य काल- स्तदेन, हिकृत्य सादयत्यथैतत्प्रज्ञातमेव पञ्चममहर्भवति तदैन्द्रयायवानान्गृह्णाति ॥३॥ अथ पप्ठेऽहन्यूहति । महान्यूहन्ति छन्दासि तच्छुकामान्ग्रहात्येन्द्र याऽएत- पष्ठमहर्भवत्येप चै शुको य एप तपत्येष उऽएवेन्द्रस्तस्माच्छुकानान्गृह्णाति ॥ ते गृहीत्वा नसादयति । माणा ग्रहा नेत्प्राणान्मोहयानीति मोहये प्राणान्य- रसादयेत्तं धारयन्त एकोपासतेऽथ महान्गृह्णात्यथ यदा ग्रहान्गृह्णात्यथ यत्रैयतस्य काल. रतदेन सादयति ॥५॥ अथ सप्तमेऽहन्व्यूहति । ग्रहान्व्यूहन्ति छन्दासि तच्छुक्राणाग्गृणाति वार्हतं चौथे दिन ग्रहों का क्रम बदल देता है । वे छन्दों के क्रम को बदल देते हैं । इसमें वह श्याग्रयण श्रादि ग्रहों को लेता है । चौथा दिन प्रजापति का अपना है। और श्रामयण श्रात्मा है । प्रजापति श्रात्मा है । इसलिये श्राग्रयण से श्रारम्भ होने वाले ग्रहों को लेना है ॥२॥ उस ग्रह को लेकर रसता नहीं। यह ग्रह प्राण है । ऐमा न हो कि प्राणों में कुछ विक्षोम उलन्न हो जाय । यदि वह इसको रख देगा तो अवश्य ही प्राणों को बिनुन्ध र देगा। ये ग्रहों को लिये-लिये पास बैठे रहते हैं । अध्वर्यु दूसरे ग्रहो को लेता रहता है । जब वह प्रहों को लेना है तो हर एक ग्रह की पारी पाने पर यह रिद्वार का उच्चारण करता है और नद को रस देता है। अत्र साधारण पाँचयाँ दिन भाता है। उस दिन ऐन्द्रयाया से प्रारम्भ होने वाले यह लिये जाते हैं ॥३॥ शय छठे दिन यह ग्रहों के प्रम को बदल देता है। और ये छन्दों के प्रम यो बदल देते हैं । उस दिन शुका रो श्रारम्भ होने वाले प्रह लिये जाते हैं । यह जो छटा दिन है पर इन्द्र का अपना है। शुक्र यह है जो ऊपर तपता है (सूर्य) और यही इन्द्र है। इसलिये यद शुम से प्रारम्भ होने याले पदों को लेता है। उसको लेकर रखता नहीं। प्रहप्राय है। ऐसा न हो कि मागों में शिवोम हो जाय । यदि रखेगा तो अवश्य ही प्राणों में वितोम होगा। उसको लिये लिये पास में रहते हैं। और अपयुं दूसरे प्रदों को रोता रहता है। इन प्रों के होने में जब इनकी पारी धाती है तो रख देता है । ग्रम सातवें दिन यह गहरों में फम को बदल देता है, और वे एन्दी फेमस को पदल देते हैं । उस दिन या शुक्र पर से प्रारम्भ करना है। पर सातवाँ दिन यानि फा० ४. ५. ६. ६.६० । माध्यन्दिनीये शतपथमाहाणे या एतत्सप्तममहर्भवत्येप वै शुक्रो य एर तपत्येष उऽएव हातस्माच्छुकाया. गृहणाति ॥६॥ तं गृहीत्वा न सादयति । प्रारया चै ग्रहा नेत्याणान्मोहयानीति मोयेद् प्राणान्य- रसादयेत्तं धारयन्त एवोपासतेऽथ ग्रहान्गृहणात्यय यदा यहागृहात्यथ यवतस्य काल- स्तदेन सादयत्यथैतत्प्रज्ञातमेयागमहर्भवति तदैन्द्रवायामागृहोति |७|| श्रथ नरमेऽहन्व्यूहति । महान्थ्यूहन्ति छन्दासि तदाययणायागृह्णाति जागतं वाऽएतन्मयममहर्भवत्यात्मा वाऽआग्रयणः सर्व वाऽइदमात्मा जगत्तरमादामयणाया- गृहणाति ॥८॥ तं गृहीत्वा न सादयति । प्राणा वै यहा नेवारणामोहयानीति मोहयेद्ध प्राणान्य- त्सादयेत्तं धारयन्त एकोपासतेऽथ महान्गृह्णात्यथ यदा ग्रहान्गृहणात्यथ यत्रैवैतरय काल- स्तदेन हिंकृत्य सादयति ॥६॥ तदाहुः । न व्यूहेद्गृहान्प्राणा वै गृहा नेमाणान्मोहयानीति मोहयेच प्राणान्य- दयू हेत्तस्मात्र व्यूहेत् ॥१०॥ है । शुक्र यही है जो तपता है (सूर्य)। और यह बृहत् अर्थात् बड़ा है। इसलिये शुक्र अह से श्रारम्भ करता है॥६॥ उसको लेकर रसता । प्राण प्रह है। ऐसा न हो कि प्राणों में विलोभ हो जाय । यदि रख देगा तो प्राणों में अवश्य विक्षोम हो जायगा । उनको लिये लिये पास बैठे रहते हैं। और अध्वर्यु दूसरे प्रद निकालता रहता है। जब उसकी पारी आती है तो उसको रख देता है । अाठवाँ दिन सामान्य होता है । उस दिन ऐन्द्रवायव ग्रह से प्रारम्भ करते हैं॥७॥ अब नवें दिन यह ग्रहों के क्रम को बदलता है और वे लोग छन्दों के क्रम को बदल देते हैं। उस दिन अाग्रयण ग्रह से प्रारम्भ करते हैं। यह नयाँ दिन जगती छन्द का होता है। श्रारमा श्राप्रयण है। यह सब जगत् श्रात्मा है । इसलिये नामयण मद से घारम्भ करते है॥॥ उसको लेकर रसता नहीं | ग्रह प्राण है। ऐसा न हो कि प्राणों में विक्षोभ उत्पक्ष हो जाय । यदि रख देगा तो अवश्य ही प्राणों में विक्षोभ उत्पन्न कर देगा । उसको लिये. लिये बैठे रहते हैं और अध्वर्यु अन्य ग्रहों की लेता रहता है। जब पारी थाती है तो उस- उस ग्रह को हिंकार बोलकर रख देता है ।।६।। कुछ लोग कहते हैं कि ग्रहों का कम नहीं बदलना चाहिये । प्रह प्राण है। कहीं ऐसा न हो कि प्राणों का क्रम बदल जाय | जब इनके ग्रहों का क्रम बदलेगा तो प्राणों में अवश्य ही विक्षोभ होगा । इसलिये ग्रहों के क्रम को न बदले ॥१०॥ - । कां. ४.५.१०.१। सोमयागनिरूपणम् तदु व्यूहेदेव अङ्गाने वै ग्रहाः काम चाऽइमान्यङ्गानि व्यत्यास शेते तस्मादु व्यूहेदेव ।।११।। तदु नैव व्यूहेत् । प्राणा व ग्रहा नेत्प्राणान्मोहयानीति मोहयेद्ध प्राणान्यद्व्यूहेत्त- स्मान्न व्यूहेत् ॥१२॥ किं नु तत्राध्वयों । यदुद्गाता च होता च छन्दासि व्यूहत एतदाऽअध्वर्यु- व्यूंहति ग्रहान्यदेन्द्रवायवाग्रान्प्रातःसवने गृहाति शुक्रामा-माध्यन्दिने सक्नऽ श्रामयणा. पास्तृतीयसवने ॥१३॥ ब्राह्मणम् ।।१।। [५.६.] परन्तु उसको बदल देना चाहिये । क्योंकि ग्रह अग हैं और सोते में इच्छा होती है कि अगों को एक और से दूसरी और को फेरा जाय । इसलिये क्रम को बदल देना उचित है ॥११॥ उनको फ्भी न बदल । ग्रह प्राण हैं। वहीं प्रायों में गड़बड़ न हो जाय । क्योंकि जब वह ग्रहों को बदलेगा तो अवश्य ही प्राणों में गदबद होगी । इसलिये न बदलना चाहिये ॥१२॥ अच्छा, जन उद्गाता और होता छन्दों के क्रम को बदलें तो अभ्ययु क्या करे ? मातः सवन में वह ऐन्द्रबायव ग्रह को लेता है। दोपहर में सवन में शुक्र ग्रह को शोर में याग्रगण प्रह फो। हम प्रकार अपर्यु ग्रहों के म को बदल देना ।।३।। तीसरे रान मोमापहरगादि अध्याय ५--ब्राहरा १० यदि सोममपहरेयुः । विधावतेच्छति प्रयास यदि चिन्दन्ति किमाद्रियेरन्यच ने विन्दन्ति तत्र प्रायश्चित्तिः क्रियते ॥१॥ दयानि ये फाल्गुनानि । लोहितपुष्पाणि चारुपपुष्पाणि घस यान्यता पानि यदि सोम चौरी जाय तो कहना चाहिये कि 'दोहो और तलाश करो। यदि गिरा लाय सो घना ही है। परन्तु यदि मिले तो इस प्रकार इसका प्रायश्चित हो माता पाल्गुन हड़ दो प्रकार का होता र लोरित-पुप घोर अाप-पुप। प्रकरण माध्यन्दिनीय शतपयवाहाणे का०४५१०.२६1 फाल्गुनानि तान्यभिषु ण यादेप रे सोमस्य न्यङ्गो यदाणपुष्पाणि फाल्गुनानि तस्मादरुण पापारयभिपुणुयान् ॥२॥ यद्यरुणपाणि न विन्देश्य । श्येनहतमभिपुणुयारच वै गायत्री सोममच्छापतत्त- स्याऽत्रा हरन्त्यै सामस्माघशुरपततच्छ्य नहतमभरलामाच्चैयनहृतमभिपुणुयात् ॥३॥ यदिश्येनहत न विन्देयुः । नादारानमिपुणुयाधन नै यज्ञस्य शिरोऽच्छिद्यत तस्य या रसोव्यग्रुप्यत्तत 'प्रादारा सममवस्तस्मादादारानभिपुणुयात् ।।४।। यधादारान निदेयुः । अरुणदूर्ग अभिपुणुयादेष वै सोमस्य न्यहो यदरुणदुर्गा स्तस्मादरणदूर्वा अभिपुणुयात् ।।५।। यद्यरुणदूर्वा न विन्देयुः । अपि यानेव काश्च हरितान्कुशानमिषुणुयात्तत्राप्येकामेव गा दद्यादथायथादेवोदेत्य पुनर्टीक्षेत पुनर्यज्ञो व तत्र प्रायश्चित्तिरिति नु सोगापहृता- नाम् ॥६॥ श्रथ कलशदि राम् । यदि कलशो दीर्यतानुलिप्सध्यमिति व यात्स यद्यनुलभेरन् प्रसूतमानं वाअलिमात्रं वा तदन्यैर कधनैरभ्युवीय यथा प्रभाव प्रचरेयुर्यो नानुलभेरमामयय- स्यैव प्रस्कन्द्यान्यैरेकधनेरभ्युनीय यथाप्रभाव प्रचरेयु स यानीतासु दक्षिणासु कलशो पाल्गुन हो उनको निचोड़े । क्योंकि जो अक्षण पुष्ण का पाल्गुन ३ वे सोम के समान होते हैं। इसलिये उन्हीं पाल्गुनों को पीसना चाहिये जिनके अरुण पुण हो ॥२।। यदि ग्रहण पल वाले न मिले तो श्येनहृव वृक्ष को निचोड़ना चाहिये । जब गायत्री सोम को लेने के लिये उड़ी और ला रही थी तो सोम की एक डाली उससे गिर पड़ी, वही श्येनहृत वृक्ष बन गई । इसलिये श्येनहृत वृक्ष को निचोड़ना चाहिये ।।३।। यदि श्येनद्दत भी न मिले तो शादार वृक्ष को लेना चाहिये | जन यश का शिर काटा गया तो उससे जो रस वा उससे श्रादार दृक्ष उगा। इसलिये पादार वृक्ष को निचोरना चाहियं ॥४॥ यदि प्रादार वृक्ष न मिले तो अरुण दूर्वा को पोसे | अरुण दूर्वा सोम के सदृश होती है । इसलिये श्रमण दूर्वा को पीसना चाहिये । यदि अरुण दूर्वा न मिले तो वैसे ही हरित कुशों को पीस डाले । परन्तु एक गाय भी दान करें और अरभृश स्नान रे पीछे दीक्षा भी ले । सीम ने चोरी जाने का यही प्रायश्चित है कि यह दूसरा यन रचा जाय ।।६।। जिनका कलश टूर जाय उनका क्या कहना। जन क्लश टूट जाय तो पहना चाहिये कि 'इसे पाहो'। यदि मुट्ठी मर या पर्यों भर सोम मिल जाय तो एक धन पात्र से पानी मिला कर यथाशक्ति काम निकालना चाहिये । परन्तु यदि कुछ भी न मिल सो तो प्रामयण में गे कुछ लेपर गो एर धापात्रों में से पानी मिला कर यथाशचि काम का. ४.५.१०.७-८। सोमयागनिरूपणम् ६७५ दीर्यंत तत्राप्येकामेन गां दद्यादथावभृथादेवोदेत्य पुनर्दीक्षेत पुनर्यज्ञो होव तत्र प्रायश्चिति- रिति नु कलशदिगम् ।।७।। अथ सोमातिरिक्तानां । यद्यग्निष्टोममतिरिच्येत पूततभृत एवोक्थ्यं गृहीयाद्यधु- क्थ्यमतिरिच्यत पोडशिन मुपेयुर्यदि घोडशिनर्मातरिच्येत रात्रिमुपेयुर्यदि रानिमतिरिच्यता. हरुपेयुत्तेपातीरेकोऽस्ति ।।८।। ब्राह्मणम् ॥ २॥ [५.१०] पञ्चमोध्यायः [२] निकालना चाहिये । यदि दक्षिणा की गायें लाने से पहले क्लश टूट जाय तो एक गाय दान दे और अवश्य स्नान के पीछे फिर दीक्षित होये । क्योंकि यह दूसरा यश ही इसका प्रायश्चित्त है । इतना उन लोगो के लिये जिनसे कलश टूट जाय ॥७॥ श्रय उन लोगों के पित्र में जिनसे सोम कुछ शेष रह जाय । यदि अमिष्टोम के पीछे कुछ सोम शेष रह जाय तो पूतभृत में से उक्थ्य प्रह को भर ले। यदि उक्थ्य भरने पर भी शेष रहे तो पोडशी करे । यदि पोडशी पर भी बच रहे तो अति रान यश करे । यदि अतिरान से भी बच रहे तो दिन का यज्ञ (बृहत्साम या महानत) करे। इसमें पीछे तो अवश्य ही कुछ न बचेगा ।।।

अंशुग्रहः अध्याय ६-बाहारा ? प्रजापति एप यशुः सोऽस्वैप आत्मयात्मा ह्ययं प्रजापतिस्तदस्यैतमात्मान कुर्वन्ति यत्रेतं गृहन्ति तस्मिन्नेनान्प्राणान्दधानि यथा यथेने प्राणा ग्रहा व्याख्यायन्ते स ह सर्वतनूरेव यजमानोऽमुगिल्लोके सम्भवति ॥१|| तदारम्भरणवत् । यत्रैतं गृहन्त्वथैतदनारम्भणभिव यत्रतं न गृहन्ति तस्मादा अशुं गृहाति ।।२।। त या 5ोदुम्रेण पात्रेण गृहाति । प्रजापति एप प्राजपत्य उदुम्बरस्तस्मा. दोदुम्बरेण पात्रेण गृहाति ॥३॥ तथे चतुः सक्तिना पात्रेण गृह्णाति । त्रयोवाऽइमे लोकास्तदिमानेव लोकोस्ति. सभिराप्नोति प्रजापतिर्वाऽप्रतीमाल्लोकाश्न यस्तत्प्रजापतिमेव चतुर्थ्याप्नोति तस्माश्चतुः सक्तिना पारेण गृहाति ॥४॥ सवै तूणीमेर मावाणमादत्ते । तृपशीम शनिवपति तूष्णीमप उपसृजति प्णी- यह ना अशु प्रद है यह प्रजापति ही है। यह इस यश का श्रात्मा है । क्योंकि प्रजापति श्रात्मा है। इस प्रकार नव वद इस ग्रह को निकालते हैं वो मानो यज्ञ के श्रात्मा को बनाते हैं। इसमें प्राणों को स्थापित करता है। जैसे इन प्राणों अर्थात् ग्रहों की व्याख्या होती है । यजमान अपने सम्पूर्ण शरीर सहित परलोक में जन्म लेना है ॥१॥ जब इस ग्रह की प्राण करते है तो यह श्रारम्भण है । जब नहीं ग्रहण परते तो श्रारामण नहीं है । इसलिये अशु पद को ग्रहण करता है ॥२॥ वह उदुम्बर लकड़ी या दोना है। यह प्रजापति है। उदुम्बर प्रजापति का है। इसलिये उदग्दर लदीपा पाप होता है| या चौऔर पात्र होता है। लोर तीन है। तीन कोनों से तीन लोगों की प्राप्ति होती है। इन तीन लोकों में अनिरित चोथा प्रजाति है। इस प्रकार चौपे पोने से प्रजापति की प्राशि परता है। इसलिये चौकोर पाम होता है| सिन-पटगे (पापाण) को परे से लेना है। सुरके दी सीम अंश को उस पर रावता है। गुरे से उस पर पानी सोदा है। शुगे मे घटना उठापर उगे एक बार पांगता १ । चाके गे पिता गोंग लिये ग्रालि देशा है। इस प्रकार पत्रमान पो प्रजापति को०४६.१.५.१०॥ सोमपागनिरूपणम् ६७७ मुद्यत्य सइदर्भिपुणोति तूष्णीमेनमनवान होति तदनं प्रजापति करोति ||५|| अथास्या, हिरण्य बद्धं भवति । तदुपजिप्रति स यदेवान शगुते वा विवा लिश- तेऽमृतमायुर्हिरण्य तदमृतमायुरात्मन्धत्ते ।।६।। तदु होवाच राम नौपतास्वनिः । काममेव प्राण्याकाममुदयाघदै तूष्णी जुहो। तदेवनं प्रजापति करोतोति ॥७॥ अथास्या हिरण्यं यद्धं भवति । तदुपजिघ्रति स एवोदन क्षणुते वापि च लिशनेऽमृतमायुर्हिरण्य तदमृतमायुरात्मन्यत्त ।।८।। तदु होमाच चुडिल नाचतगतिः । उद्यत्यैव गृहीपालाभिपुणुयादभि पुरान्ति घाऽनन्याभ्या देवताम्यस्तदन्यथा ततः करोति यथा चान्याम्या देवताभ्याऽथ गद्यच्छति तदेवास्यामिपत भवतीति IEl तदु हावान याज्ञवलयः । अभ्येव पुणुयाच सो । इन्द्रमसुतो ममाद नाबमाणी मधरान सुतास इत्यपियाभ्यनूक्तं न वाऽ अन्यस्यै कस्यै चन देवताये सकृदमिपुरणोति तदन्यथा ततः करोति यथो चान्याभ्यो देवताम्यस्तस्मादम्येव पुणुयादिति ॥१०|| बना देता है। इममे एक सोने का टुकड़ा रखा होता है। उसको सूंघता है। यदि कहीं सुजलाये या पार हो जाय तो सोना अमृत है। इस प्रकार अपने में थमृत को धारण करता है॥६॥ राम प्रौपतस्विनि का कहना है कि जितना जी चाहे साँस ले । चुपके से श्राप्ति देने मात्र से ही यजमान प्रजापति मन जाता है | उसमें सोने का टुकड़ा होता है। उसको पता है। यदि ग्नुअलाये या घाब हो जाय तो सोना ग्रामृत है। इमलिये इसमें श्नमृत या दीर्घ जीवन की स्थापना करता बुद्धिल श्राश्वराश्वि का पहना है कि येवल बटने को उटायर सपा ले लेदे, पारी न। क्योंकि अन्य देयताश्री के लिये योगते है। इस प्रकार यह जैमर वय देवतामों ये लिये परता उससंघ मिना नियंरता है। यह जो घटने का कार उठाना यही पीराने में तुल्प है। रस पर याश पलाय पा कहना है कि पीमना अवश्य चाहिये । भूपि का कहना किन सोम न्द्रमाको ममाद का प्रमाणो गयान मुनास.' (ऋ. ७।२६।१ )1 'बिना पिरो ग्रेग ने इन्द्र को नम ही सिपा, न मिर्ग मोम ने बिना किसी अन्न देवता लिये एक पारस शघिर नही पीमा गता। दूर्ग प्रकार बैगा अन्य देयतामा लिये किया जाता है इसमे भिन्न इगो निये । इसलिये पामना अयश्य चादिय 12

.
माध्यन्दिनीये शतपथबामणे कां. ४.६ १ ११ १६ ।
तस्य द्वादश प्रथम गर्भाः । पाटोद्यो दक्षिणा द्वादश वै मासाः सवत्सरस्य संब
सरः प्रजापतिः प्रजापतिरछशुस्तदेनं प्रजापति करोति ॥११॥ शतम् २८०० ।।
तासा द्वादश गर्भाः। ताश्चतुर्विशतिश्चतुर्विशति संवत्सरस्यार्धमासा
सत्सरः प्रजापति. प्रजापतिर,शुस्तदेन प्रजापतिं करोति ।।१२।।
तदु ह कौकूमतः । चतुर्विशतिमेताः प्रथमगर्भाः पप्ठोहीदक्षिणा ददावृषभ
पञ्चविध शय हिरण्यमेतदु ह स ददौ ॥१३॥
स वा एप न सवस्येव ग्रही व्यः । आत्माद्यम्या यो र ज्ञातस्तम्य ग्रहीतव्यो
यो वास्य । प्रयः स्यायो वानूचानोऽनूक्तेनैन प्राप्नुयात् ।।१४||
सहसे पहीतथ्यः । सर्व वे सहस्र समेष सर्वनेदसे ग्रहीत यः सर्व वे सर्ववेदसथ,
सर्यमेष विश्वजिति सर्वपृष्ठे ग्रहीतव्यः सर्व वे विश्वजित्सईपृष्ठः सर्वमेष वाजपेये राजसूर्य
प्रहीतव्यः सर्वच हि तरसत्रे ग्रहीतव्यः स वै सत्र समेष एतानि ग्रहानि ।।५।।
बामणम् ॥ ३॥ [६१.]
इसकी दक्षिणा ३ बारह गर्भिणी गायें जो पहलौटी हों। वर्ष के बारह मास होते
है। सवत्सर प्रजापति है । प्रजापति अशु है। इस प्रकार यह यजमान को प्रजापति बना
देता है ॥११॥
उनके बारह गर्भ भी तो होते हैं | इस प्रकार चौबीस हुये । सवत्सर में चौबीस
अर्ध-मास होते हैं। सवत्सर प्रजापति है। अशु प्रजापति है। इस प्रकार यजमान को
प्रजापति बना देता है ।।१२॥
कोकूस्त ने चौथीस प्रथम गर्भा गाये अपने पहलौटी अञ्चों के साथ दी थी और
पच्चीसवाँ साँड और सोना । इतना ही दिया था ॥१३॥
यह ग्रह सबके लिये नदी निकालना चाहिये। क्योंकि यह यज्ञ का प्रारमा है
या तो उसके लिये निकाले जिससे जान पहचान हो या जो अभयु का मिन हो या जो
धेदाध्ययन के द्वारा इसका अधिकारी बन गया हो ||१४||
हज़ार-गाय दान वाले यज्ञ मे इसको निकालना चाहिये । सहस का अर्थ है सापूर्ण ।
यह ग्रह भी सम्पूर्ण है । सर्ववेदस् यज्ञ में इसको निकालना चाहिये । (सर्ववेद वह यज्ञ है
जिसमे सम्पूर्ण सम्पत्ति दान कर दी जाती )। सर्ववेद सब कुछ है और यह ग्रह
भी सब कुछ है। सर्वपृष्ठ विश्वजित् में इसको निकालना चाहिये । विश्वनित् सर्पपृष्ठ
मब कुछ है । और यह मह भी सब कुछ है । वाजपेय श्रोर राजसूय यज्ञ में इसको निकालना
चाहिये । क्योकि यह मर उछ है। सत्र में निकालना चाहिये। क्योंकि सम्र मय कुछ है
और यह सब प्रद निकालने की क्रिया में भी सब कुछ है ॥१५॥

का०४.६.३.१॥
सोमयागनिरूपणम्
६७६
अतिवाह्य ग्रहणम्
अध्याय-ब्रामण २
एत वाऽएते गछन्ति । पडभिर्मासैर्य एप तपति ये संवत्सरमासते तदुच्यतऽएर
सागतो यथेतस्य रूपं क्रियतऽउच्यतऽऋक्तोऽथैतदेव यजुष्टः पुरश्चरणतो यदेतं गृहन्त्येते
नोऽएवैनं गच्छन्ति ॥१॥
अथातो गृह्णात्येव । उदु त्यं जातवेदस देव वहन्ति केन । दृशे विश्वाय.
सूर्यम् । उपयामगृहीतोऽसि सूर्याय त्वा नाजायेप ते योनिः सूर्याय त्या भाजायेति ॥२॥
भामणम् ॥४॥ [६२.॥॥
जो साल भर तक यज्ञ में बैठते हैं वह महीने के द्वारा उसको प्रात होते हैं।
जो वह चमक्वा है (अर्थात् सूर्य), ऐसा गाम के अनुमार है। यह सूर्य का रूप हो जाता
है यह ऋक का विधान है | यजु के अनुसार भी यही है कि पुरश्चरण करके जो इस ग्रह
को लेते हैं वे भी इसी रार्य को प्राप्त होते है ।।१।।
उसको इस मन से लेता है, 'उदुत्य जातवेदस देव वहन्ति वेतवः | शे विश्वाय
सूर्यम् । उपयामगृहीतोऽसि सूर्याय त्या भ्रा जायैध ते योनिः सूर्याय त्या भाजाय' ( यजु°
८।४१, ऋ० १।५०।१ ) । 'उस रात्र र शाला देव सूर्य की और यह चेतु ले जाते हैं ।
जिससे सब ससार की वस्तुओं को देखा जा सके। तू आश्रय के लिये लिया गया है। तुझे
सूर्य के लिये, तेज के लिये । यह तेरी योनि है। सूर्य के लिये तुझको । प्रकाश के लिये
तुझको ।।२।।
पश्वयनस्तोमायने
अध्याय ६--ब्राह्मा ३
अथातः पश्वयनस्यैव । पश्येकादशिन्यवयास भाग्नेयं प्रथम पशुमालमतेऽय
वारुणमथ पुनरामेयगेवगततया पश्वे कादशिन्येयात् ।।१।।
पशु अयन ( पशु-याग) का यह नियम है। ग्यारह पशुओं से ही यन करे। अग्नि
के लिये पहले पराया मालभन करे, एक वरुण के लिये, फिर एक अग्नि के लिये। इस
प्रकार ग्यारह परायों में यज्ञ परे॥१॥

६८० माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का० ४, ६.३.२-३ । अयोऽअप्यन्द्राग्नगेवाहरहः पशुमालभेत । अग्निधै सर्वा देवता अग्नी हि सर्वाभ्यो देवताभ्यो जुहतीन्द्रो वै यज्ञस्य देवता तत्सर्वाश्चैवैतदेवता नापराप्नोति यो च यज्ञस्य देवता तो नापरानोति ॥२॥ अथोत स्तोमायनस्यैव । प्राप्नेयमग्निष्टोमऽत्रालभेत तद्धिसलोमयदानेयमग्निष्टोग- ऽनालभेत यद्यपश्यः स्यादैन्द्राग्नं द्वितीयमालमेतेन्द्राग्नानि यवथानि यदि पोडशीस्यादन्द्र तृतीयमालभतेन्द्रो हि पोडशी यद्यतिरात्रः स्यात्सारस्वतं चतुर्थमालभेत वाग्वै सरस्वती योपा यै वाग्योपा रात्रिस्तयथायथ यशक्रतून्च्यावर्तयत्येतानि श्रीएययनानि तेपो यतमत्कामः येत तेगेयाद्वाऽउपालम्भ्यो पर सौर्य द्वितीय पशुमालभते चैपुरतेऽहन्प्राजापत्यं महायते ।।३।। बाह्य णम् ॥ ५॥ [६३.] || या प्रतिदिन इन्द्र-अग्नि के लिये एक-एक पश का पालभन करे । अग्नि हो सब देवता है। अग्नि में ही सब देवताओं के लिये आहुति दी जाती है । इन्द्र यश का देवता है। इस प्रकार न तो वह किसी देवता को अप्रसन्न करता है, न उसको जो यज्ञ का देवता है॥२॥ स्तोम-अयन का नियम यह है । अग्निष्टोम मे अग्नि के पशु का लालभन करे । अग्निष्टोम में अग्नि के लिये पालभन करना उचित ही है। यदि उक्थ्य यश हो तो दूसरे पशु को इन्द्र थोर अग्नि के लिये। क्योंकि उरथ्य इन्द्र और अग्नि के हैं। यदि षोडशी हो तो तीसरा पशु इन्द्र पे लिये होना चाहिये। क्योंकि इन्द्र पोदशी है। यदि अतिरात्र हो तो सरस्वती के लिये एक पशु हो क्योंकि सरस्वती वाणी है। वाणी स्त्री है और रात्रि भी स्त्री है। इस प्रकार यश-चतुओं की अलग-अलग पहचान है। यह तीन अयन या यज्ञ की सतियाँ हैं। जैसा चाहे वैसा करे । दो पशुश्री का श्रालमन अवश्य करे । दूसरे पशु का सर्य के लिये विषुवत् थे दिन और प्रजापति के लिये महानत के दिन ॥३॥ महायतीयः अध्याय ६-त्राह्मण अथातो महामतीयस्यैव प्रजापतेर्ह ये प्रजाः समानस्य पर्माणि विसराय, सुः स विसस्तैः पर्वमिने शशाक सहातुं ततो देवा मर्चन्तः श्राम्यन्तश्चेहरत एतं महामतीय अब महारतीय ग्रह ई रिश्य में यह बात है कि जब प्रजाति ने प्रभा को सभा तो उस सीर ये जोर पक गये भोर थके हुये जोग से यह अपने पो उठा न सका।

का ४.६.४.१.४। सोमयागनिरूपणम् ६८९ दहशुस्तमस्माऽभगृहस्तेनाम्य पर्वाण समदधुः ।।१।। स सहितैः पगिः । इदमनायमभ्युत्तस्थौ यदिदं प्रजापतेरवाद्य यदै मनुष्याणा- मशनं तद्देवाना प्रतं महद्वाऽइदं नतमभूधनाय समहातेति तस्मान्महारतीयो नाम ।। एवं पाएते भवन्ति । ये संवत्सरमासते यधैर तत्प्रजापतिः प्रजाः समजान पास यधैव तत्प्रजापतिः सवत्सरेऽनाघमभ्युदतिष्ठदेवमेवैतऽ एतत्तवत्सरेऽमाधमभ्यु- निष्ठन्ति येषामेवं विदुपामेतं ग्रहं गृहुन्ति ॥३॥ ते वाऽइन्द्रायेव विमृधे गृहीयात् । स वै तेषा मृघो हता भवन्ति सर्व जितं ये संवत्सरमासते तस्मादिमधे वि न इन्द्र मृघो जहि नीचा यच्छ पृतन्यतः । योऽअस्मा- उअभिदासस्यपर गमया तमः । उपयाम गृहीतोऽसीन्द्राय (वा विमृयऽएप ते योनिरिन्द्राय त्वा विमृधऽइति ॥४॥ यो विश्वकर्मणे । पिश्य वै तेपा कर्म कृतं सर्व जितं भवति ये संवरमासते तम देव अर्चना तथा श्रम करते रहे । तब उन्होंने इस महारतीय ग्रह को देखा । उसको उन्होंने इस (प्रजापति ) के लिये लिया और उससे इसके जोड़ स्वस्थ हो गये ||१|| उन स्वस्थ जोहों से वह उस अन्न को पास हुश्रा जो कुछ कि प्रजापति का अन्न है। क्योंकि जो मनुष्यों का खाना है वही देवों का मन है। चूंकि यह महान् मत था जिससे बद सस्थ हो गया । इसलिये इसका नाम 'महानतीय' पड़ा ||२|| जो साल भर के यज्ञ में बैठते हैं ये उसी प्रकार के हो जाते हैं, जैसा प्रजापति हो गया था जब वह प्रजा बनाने बैठा । जिस प्रकार प्रजापति वर्ष भर के पश्चात् अन्न को मास हुआ, इस प्रकार यह भी वर्ष भर के पश्चात् अन्न को पास होते हैं। और जोन रहस्यों को समझते हैं उन्हीं के लिये वे इस ( महाबतीय) ग्रह को निकालते हैं | इसको इन्द्र विमृध के लिये निकालना चाहिये। जो वर्ग भर के यश में बैठते है उनके साथ 'मृध' अर्थात् शत्रु या हँसी करने वाले मर जाते हैं और वे सब को जीत लेते हैं इसलिये 'इन्द्र विमृध' के लिये इस मत्र से, विनइन्द्र मृधोनहिं नीचा यच्छ पृतन्यतः । योऽअस्मारऽअभिदासत्यधर गमया तम. । उपयामगहीतोऽसीन्द्राय वा विमृध उएष ते यौनिरिन्द्राय वा विमृघे' (यजु० ८४४, ऋ० १०(१)| है इन्द्र गारे शत्रुनों का नाश कर । उनको जो हमसे लड़ते हैं नीचा कर । जो हमारे ऊपर आक्षेप करते हैं, उनसे घोर निकृष्ट अधकारको प्राप्त करा । हे प्रह! तू नाभय के लिये लिया गया है । तुझे इन्द्र मृध के लिये । यह तेरी योनि है । तुझे विमृध इन्द्र के लिये ॥५॥ या विश्वकर्मा के लिये । जो साल भर ये यज्ञ में बैठते हैं उनका सब काम पूर्ण हो जाता है वे सबको जीत लेते हैं इसलिये विश्वकर्मा के लिये इस मन से-याचस्पति विश्वकर्माणमूतये मनोजुव वाजेऽ अद्या हुवेम । स नो विश्वानि हलनानि जोषद् विश्वम्भरवसे

का०४.६.५.1
६८२
माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे
तस्माद्विश्वकर्मणे याचस्पति विश्वकर्माणमूतये मनोजु वाजेऽनद्या हुनेम । स नो विश्वानि
हयनानि जोपदियशम्भूरवसे साधुकर्मा । उपयाम गृहीतोऽसीन्द्राय वा विश्वकर्माऽएप
ते योनिरिन्द्राय त्या विश्वकर्मणऽइति ॥५||
यद्य ऽऐन्द्री वैश्वकर्मणी विद्यात् । तथैव गृहीयाद्विश्वकर्मन्हविषा वर्धनेन प्रातार-
मिन्द्रमकृणोरखध्यम् । तस्मै विशः समनमन्त पूर्वरियसुमो विहन्यो यथासत् । उपयाम.
हीतोऽसीद्राय त्या विश्वकर्मणऽएष ते योनिरिन्द्राय त्वा विश्वकर्मणऽइति ।।६।।
ब्राह्मणम् ॥ ६ [६.४.]॥
साधुकर्मा । उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा विश्वकर्मणऽ एप ते योनिरिन्द्राय त्या विश्वकर्मणे'
(यजु० ८।४५)। 'अाज हम इस युद्ध मे वाचस्पति विश्वकर्मा को बुलाते हैं जो हमारे मनों
का प्रेरक है । यह सब प्रकार से हित करने वाला और शुभ कर्म वाला हमारे सब हवनों को
रक्षा के लिये स्वीकार करें । हे ग्रह तु ग्राश्रय के लिये लिया गया है । तुझको विश्वकर्मा
इन्द्र के लिये । यह तेरी योनि है तुझ के इन्द्र विश्वकर्मा के लिये ||५||
यदि वह इन्द्र और विश्वकर्मा वाली ऋचा को जानता हो तो इस प्रकार निकाले,
'विश्वकर्मन् हविषा वर्धनेन त्रातारमिन्द्रमकृणोरवध्यम् । तस्मै विशः समनमन्त पूर्वीरयमुनो
विहव्यो यथासत् । उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय वा विश्वकर्मण एप ते योनिरिन्द्राय त्वा विश्व-
कर्मणे ( यजु० ८।४६)। 'हे विश्वकर्मन् ! तूने उन्नति करने वाली इवि के द्वारा इन्द्र को
त्राता (बचाने वाला ) और अवध्य (न मारे जाने याला) बना दिया। उसके लिये पूर्व
लोगों ने नमस्कार किया क्योंकि वह उग्र और पूजनीय है । हे ग्रह ! तू श्राश्रय के लिये लिया
गया है । तुझे इन्द्र विश्वकर्मा के लिये । यद तेरी योनि है । तुझको विश्वकर्मा इन्द्र के
लिये ॥६॥
ग्रहस्तुतिः
-
अध्याय ६ ब्राह्मण ५
एप ये ग्रहः । य एष तपति येनेमाः सर्वाः प्रजा गृहीतास्तस्मादाहुमहान्गृहीम
इति चरन्ति ग्रहगृहीताः सन्त इति ||१||
यह जो तपता है और जिसने सब प्रजानों को थाम रखवा है वह ग्रह है। इसलिये
वे कहते हैं कि हम प्रहों को ग्रहण करते हैं। या ग्रहों से थामें हुये हम चलते हैं। (यहाँ
मह के दो अर्थ दिये हैं । (१) जिसको ग्रहण किया जाय । (२) जिससे थामे हुये हम
चलें)॥१॥

८३
मां.४.६.५.२-५ सोमयागनिरूपणम्
बागेव ग्रहः । वाचा हीदथ सर्व गृहीत किमु तयट्वाग्महः ||२||
नामैव ग्रहः । नाग्ना हीदछ सर्व गृहीतं किमु तयनाममहो वहूनां वे नामानि
विमाथ नरतेन तेन एहीता भवन्ति ॥३॥
अन्नमेष ग्रहः । अन्नेन हीद सर्प गृहीत तस्माद्यावन्नो नोऽशनमश्नन्ति ते नः
सर्ने गृहीता भवन्त्येषेय स्थिति ||
स य एष सोममहः । अन्न वाऽएप स यस्यै देवताया एत ग्रह पहाति सास्मै
देवतेतेन प्रहेण गृहीता त काम समर्धयति यरकाम्या गृहाति स उपन्त वादित्यमुप-
तिष्ठतेऽस्त यन्त वा ग्रहोऽस्यमुमन गाा ग्रहाणासावदो मा प्रापदिति य द्विप्यादसारस्मै
फामो मा समीति वा न हैनारम स काम समृध्यते यस्माऽएचमुपतिष्ठते ॥५॥
बाह्मणम् ।। ७ [१,५ ॥
वाणी एक ग्रह है। वाणी से यह सब थामा हुना । क्या आश्चर्य है यदि वापी
मह है ॥२॥
नाम प्रह है। नाग से ही यह सब थामा हुआ है। क्या आश्चर्य है यदि नाम
प्रद हो। हम बहुतो रे नामों को जानते हैं, क्या वे इस प्रकार हमसे बाघे नहीं
।
गये ॥३॥
अन्न मी प्रह है । अन्न से यह सब थामे हुये है । इसलिये जितने हमारा अन्न
खाते हैं यह हम से पामे जाते हैं । यह स्थिति है ॥
यह जो सोम ग्रह है वह अन्न है । जिस देवता के लिये यह ग्रह निकाला जाता है
वह देवता इस ग्रह से बद्ध होकर उसकी कामना पूरा कर देता है जिसके लिये इस प्रह को
निकालते हैं। यह उदय होते हुये या अस्त हाते हुये सूर्य की उपासना परे । यह सोच
कर-“त् पकड़ने बाना (मह) है । श्रमुक पुरुष को श्रमक रोग य द्वारा पकड़ | अमुक
पुरुष को अमुक वस्तु न मिल' । यह उसका नाम लेकर जिससे यह देप करता है । या
'अमुक पुरुष की पृद्धिनि हो, यह अपनी इन्छा को पूरा न करें । वस्तुत यदि यह सूर्य पी
उपासना किसी के अहित ये लिये परता है तो उस पुरष की समृद्धि नहीं होती और न
उसकी कामना पूरी होती है ॥५॥

मानिनीये रातपयवाक्षरी का०,४,६,६.१-४॥ सौमिकं ब्रह्मत्वम् अध्याय ६-ब्राह्मण देवा ह वै यज्ञं तन्वानाः । तेसुररक्षसेभ्य भासमाद्विभयोचकस्ते होचु. को नो दक्षिणत श्रासिष्यतेऽथामयेऽमाष्ट्र उत्तरतो यज्ञमुपचरिष्याम इति ॥१|| ते होचुः । य एव नो वीर्यवत्तमः स दक्षिणत प्रास्तामथाभयेऽनाष्ट्रऽउत्तरतो यज्ञमुपचरिष्याम इति ॥२॥ ते होचुः । इन्द्रो वै नो वीर्यवत्सम इन्द्रो दक्षिणत भारतामधामयेऽनाष्ट्रऽउत्तरतो यज्ञमुपचरिष्याम इति ॥३॥ ते हेन्द्रमुचुः । त्वं वै नो वीर्यवत्तमोऽसि त्वं दक्षिणत प्रास्वाथामयेऽनाष्ट्रऽउत्तरतो यज्ञमुपचरिष्याम इति ॥शा स होवाच । कि मे तत. स्यादिति ब्राह्मणाच्छयस्यात् ते ब्रह्मसाम तऽइति तस्मा- माह्मणाच्छछसिनं प्रणीतऽइन्द्रो ब्रह्मा भाषणादितीन्द्रस्य ह्येपास इन्द्रो दक्षिणत प्रास्ताथाभयेऽनाष्ट्र उत्तरतो यज्ञमुपाचरस्तस्माद्य एव वीर्यवत्तमः स्यात्स दक्षिणत आसी- ताथाभयेऽनाष्ट्रऽउत्तरतो यज्ञमुपचरेयुर्यो वै वाहाणानामनूचानतमः स एगो वीर्यवत्तमोऽय यश रचाते हुये देवों को असुर राक्षसों के याक्रमण का मय हो गया । उन्होंने 'हममें से कौन दक्षिण की ओर बैठेगा कि हम अभय और निश्चिन्त होकर उत्तर दी श्रोर यज्ञ करते रहें॥॥ वे बोले, 'जो हम में सबसे प्रबल हो वह दक्षिण की ओर बैठे जिससे हम अभय और निश्चिन्त होकर उत्तर की भोर यज्ञ करते रहें। ॥२॥ वे बोले, 'इन्द्र ही हम में सब से प्रबल है । इन्द्र दक्षिण की शोर बैठे जिससे हम अभय योर निश्चिन्त होकर उत्तर में यज्ञ करे ॥३॥ उन्होंने इन्द्र से कहा, 'तु हम में सबसे प्रबल है, तू दक्षिण की ओर बैठ जिरासे हम अभय और निश्चिन्त होकर उत्तर में यश करें | उसने उत्तर दिया, 'तो मुझे क्या मिलेगा? उन्होंने कहा कि वाहाणाम् सी का पद तेरा होगा, ब्रहसाम तेरा होगा । इसलिये ब्राह्मणाच्चमी का वरण परते हैं तो कहते हैं कि 'इन्द्रो ब्रह्मा मानणात्' अर्थात् इन्द्र प्राण होने के कारण नक्षा है। यह पदवी इन्द्र की इन्द्र दक्षिण की ओर बैठा । और वे नमय तया निश्चिन्त स्थान में यश करने लगे। इसलिये जो सबसे पलिप्ट हो उसको दछिण की और बैठना चाहिये और उत्तर की और अभय पोर निश्चिन्त स्थान में उनको यज्ञ परना चाहिये । मादाणों में जो सबसे प्रधिक बंद पदारे यही सबसे प्रबल ३। अब कोई ब्रहा हो जाता है क्या चाची पहा, का ४.६.६.५.८। सोमयागनिरूपणम् ཏུན यदिदं य एवं कश्च वा भवति कुवित्तःणीमास्तऽइति तस्माध एय वीर्यवत्तमः स्यात्स दक्षिणत श्रासीताथाभयेऽनाष्ट्रउत्तरतो यज्ञमुपचरेयुस्तस्माद्ब्राह्मणा दक्षिणत आसते. ऽथामयेऽनाष्ट्रऽउत्तरतो यज्ञमुपचरन्ति ।।५।। स यत्राह । ब्रह्मन्स्तोप्यामः प्रशास्तरिति तद्ब्रह्मा अपत्येतं ते देव सवितर्यज्ञ प्राई हस्पतये ब्रह्मणे । तेन यज्ञमव तेन यज्ञपति तेन मामन । स्तुत सवितुः प्रसव इति सोऽसाधेव बन्धुरेतेन न्येवभूयिष्ठा-इवोपचरन्ति ।।६।। अनेन त्येवोपचरेत् । देव सक्तिरेतगृहस्पते प्रेति तत्सवितारं प्रसघायोपधावति स हि देवानां प्रसविता बृहस्पने प्रेति वृहस्पतिर्वे देवाना ब्रह्मा तद्य एव देवानां ब्रह्मा तस्माउ- एवैतत्प्राह तस्मादाह बृहस्पते प्रेति || अथ मैत्रावरुणो जपति । प्रसूतं देवेन सवित्रा जुष्टं मित्रावरणाभ्यामिति तत्सपि तार प्रसवायोपवावति स हि देवानां प्रसविता जुष्टं मित्रावरुणाभ्यामिति मित्रावरुणो ये मैत्रावरुणस्य देवते तोऽएव मैत्रावरुणस्य देवते ताभ्यामेवैतत्पाह तस्मादाह जुष्टं मित्रा- वरुणाम्यामिति बामणम् ॥८[६.६.1॥ बैठता । इसलिये जो कोई सबसे प्रबल हो उसको दक्षिण की और बैठना चाहिये और औरों को उत्तर की भोर भय तथा निश्चिन्त स्थान में यज्ञ करना चाहिये । इसलिये ब्राह्मण वेदी के दक्षिण भाग में बैठते हैं और दूसरे लोग उत्तर की भोर अभय और निश्चिात स्थान में यश करते हैं ||५|| जब प्रस्तोता कहता है कि 'हे ब्रझन् प्रशास्ता, हम स्तुति करेंगे।। तब महा पता है, 'एतं ते देव सवितर्यशं प्राहु हस्पतये ब्रह्मणे । तेन यज्ञमव तेन यज्ञपतिं तेन मामय' ( यजु० २।१२)। 'हे देव सविता ! तेरे इस यज्ञ को ब्रह्म बृहस्पति के लिये विज्ञप्त किया है । इसलिये यज्ञ की रक्षा कर । यशपति की रक्षा कर । मेरी रक्षा कर' । सविता की प्रेरणा से स्तुति करों । इसका भी वही फल है । वे अधिकतर स्तुति इसी मत्र से करते हैं ।।६।। ऐसा कहकर भी स्तुति हो सकती है कि 'हे देव सविता, यह, हे वृहस्पति, मागे पदिये । इससे वह प्रेरणा के लिये मविता की उपासना करता है । वही देवों का मेरक है। बृहस्पति, बढ़ो' यह इसलिये कहता है कि वृहस्पति देवों का ब्रह्मा है । इस प्रकार जो देयों का ब्रह्मा है उसकी घोषणा करता है । इसलिये कहता है कि युदरपति बदो' ।।७॥ अब मैत्रायण जपता है, 'देव सविता से प्रेरित होकर मित्र और वरुण के लिये प्रिय हो' । इस प्रकार प्रेरणा के लिये सविता की उपासना करता है क्योंकि यह देयों का प्रेरफ है । 'मित्र और वरुण के लिये प्रिय' इसलिये कि मैत्रावरुण ये जो दो देवता है मित्र और वरुण । इस प्रकार मैत्रावरुण ये जो दो देवता है उनके प्रति घोषणा करता है। इसलिये कहता है मित्र और वरुए के लिये

कां०५६.७.१५ ।
माध्यन्दिनीये शतपथनाक्षणे
ब्रह्मात्य-सदो-हविर्धान-विधिशेषः
अध्याय ६-ब्राह्मण ७
प्रयो वै विद्या । ऋचो यजू पि सामानीयमंघऽ!ऽत्या ह्यर्चति योऽर्चति स
वागेवों याचा पर्चति योऽर्चति सोऽन्तरिक्षमेव यजूपि द्यौः सामानि सैषा प्रयी विद्या
सौम्येऽध्वरे प्रयुज्यते ||१||
इममेघ लोकमचा जयति । अन्तरिक्ष यजुया दिवमेव साम्ना तस्माद्यस्यैका विद्या-
नूता स्यादन्वेवापीतरयोनिमितं वियक्षतेममेव लोकमृचा जयत्यन्तरिक्षं यजुषा दिवमेव
साम्ना ॥२॥
तदा एतत् । सहस्त्रं वाचः प्रजातं द्वेऽइन्द्ररतृतीये तृतीयं विष्णुर्ऋचश्च सामानि
चेन्द्रो यजूपि विष्णुस्तरमारसदस्य॒क्सामाभ्यां कुर्वन्त्यैन्द्रय हि सदः ॥३॥
अर्थतं विष्णुं यज्ञम् । एतैर्यजुभिः पुर इवैव विमति तस्मात्पुरश्चरणं नाम ।।४।।
वागेवर्चश्च सामानि च । मन एष यजूषि सा यत्रेयं पागासीत्सर्वमेघ तत्राफियत
सर्व प्राज्ञायताथ यत्र मन आसीनैव तत्र कि चाक्रियत न प्राशायत नो हि मनसा
ध्यायता कचनाजानाति ॥५॥
- विद्या के तीन भाग हैं, क्, यजु और साम । यह पृथिवी क् है क्योंकि जो कोई
क पढ़ता है यही पढ़ता है । वाणी मृक् है क्योंकि जो कोई पढ़ता है वाणी से पढ़ता है ।
अन्तरिक्ष यजुः है और द्यौ साम है । सोम यज्ञ मे इस तीनों भाग वाली विद्या पा प्रयोग
होता है॥१॥
इस लोक को भृक से जीतता है, अन्तरिक्ष को यजुः से और द्यो को साम से । इस.
लिये जो एक विद्या को जानना हो उसको चाहिये कि अन्य दो विद्यानों को भी जान ले
क्योंकि ऋक से पृथिवी को जीतता है, यजुः से नन्तरिक्ष को और साम से द्यो लोक को ॥२॥
यह वाणी पी' सहस्र प्रजा है। इन्द्र ने दो तिहाई ले लिया और विष्णु ने एक
तिहाई । ऋक् और साम को इन्द्र ने और यजुः को विष्णु ने । इसलिये सदर में मक और
साम से स्तुनि परत है क्योंकि सदस् इन्द्र का अपना है ॥३॥
यजुत्रो रो इस विष्णु अर्थात् यज्ञ को श्रागे लाते हैं इसलिये इसका नाम पुरश्चरण
श्रोर साम
चाणीही
। मन ही यजुः है। जहाँ पाणी थी वहाँ सब काम हो
गया । सब शात हो गया । जहाँ मन था यहाँ कुछ न हुना, कुछ न शात हुया । क्योंकि जो
कोई मन में विचार परता है उसको कोई भी नहीं जानता ॥५॥

कां० ४. ६.७.६-६। मोमयागनिमाणम् १६७ ते देवा वाचमनु पन् । प्राची हीदं प्रज्ञपयेति सा होवाच कि मे ततः स्यादिति यत्किंचावपटकृतथं स्वाहाकारेण यज्ञे हुयने तत्तऽइति तस्माद्यस्किचावपटकृतथ स्वाहा- कारेण यज्ञे हूयते तद्वाचः सा प्राची प्रैल्मै तत्प्राज्ञपयदितीदं कुरुतेतीदं कुरुतेति ।।६।। तस्मादु कुर्वन्त्येवऽर्चा हविर्षाने । प्रातरनुपाकमन्नाह सामिधेनौरवाह प्रायोऽ. भिष्टौत्येव हि सयुजावभवताम् ||७|| तस्मादु कुर्वन्त्येव सदसि । राजुपौटुम्बरीमुच्छ्रयन्ति सदः संमिन्वन्ति धिष्ण्यानुप. फिरन्त्येव हि सयुजावभवताम् ।।८।। तदाऽएतत्सदः परिश्रयन्ति । एतस्मै मिथुनाय तिर इवेदं मिथुन चर्याताऽइति युद्धे वास्तन्मिथुनं यदन्यः पश्यति तस्माद्यपि जायापती मिथुनं चरन्ती पश्यन्ति ध्येय द्रवत भाग एव कुर्शते तस्मादबारेण सदः प्रेक्षमाणे व्यान्मा प्रेक्षया इति यथा ह मिथुन चर्यमाणं पश्येदेवं तत्काम द्वारे या देवकृत हि द्वारम् ।।६।। एवमेवैतद्धविर्घाने परिश्रयन्ति । एतस्मै मिथुनाय तिर इवेदं मिथुनं पर्याताऽइति उन देवों ने प्राणी से कहा 'श्रागे चल और इसका शान करा' । उसने कहा, 'मुझे क्या लाभ होगा। उन्होंने कहा कि जो कुछ बिना वपटकार के रवाहाकार से दिया जाता है वह सब तेरा होगा' । इसलिये जो कुछ वषटकार के बिना स्वाहाकार से दिया जाता है यह राम वाणी का होता है । वह भागे बढ़ी और यह विशति दी कि ऐसा करो, ऐसा करो ॥६॥ इसलिये चे भी इतिर्धान में करो ही यज्ञ करते हैं। (दोता) मातःकाल अनु- वाक पढ़ता है, सागिनियों को पढ़ता है । वह (ग्रावस्तुत ) ग्राण की स्तुति करता है । इस प्रकार यह दोनों अर्थात् मन और वाणी सयुक्त हो गये ॥७॥ में यजु: से यज्ञ करते हैं । वे उदुम्बरी को उठाते है, सदस् को खड़ा करते हैं। वह धिष्ण्या का निर्माण करते हैं। इस प्रकार मन और पाणी दोनों सयुत्ता हो जाते हैं ॥८॥ इस सदस् को वे चारों ओर से घेर देते हैं, मैथुन के निये, यह सोचकर कि 'गुप्त रीति से ही मैथुन (मन और घाणी का सयोग ) हागा' 1 क्योंकि यदि कोई देख ले ती मैथुन धनुचित हो जाता है । इसीलिये जब सो पुरुष मैथुन करते हुये देख लिये जाते है तो वे एक दूसरे को छोड़कर अलग हो जाते हैं क्योंकि यह युरा लगता है। इसलिये जो कोई सदस् में दार के सिपाय अन्य स्थान से झोंके उससे कहना चाहिये किमत झोंको। क्योंकि यह ऐसी ही बात है जैसे किमी को मैथुन परते हुये देरो। द्वार की ओर से कोई देख सकता है क्योंकि द्वार तो देवों का पनाया हुआ है ।। इसी प्रकार हविर्धान को भी चारों योर से घेर देते हैं, मेधुन के लिये । अर्थात् मैगुन गुप्त रीति से किया जाय । नो कोई दूसरा मैयुग परते देग लेना है या मैथुन अनुनित इसलिये सदस ८ का०४. ७.१०-१३। माध्यन्दिनीये शतपथ ब्राह्मणे व्युद्धं वाऽ एतन्मिथुन यदन्यः पश्यति तस्माद्यद्यपि जायापती मिथुनं चरन्तो पश्यन्ति व्येव द्रवत आग एवं कुर्वाते तस्मादद्वारेण हविर्धानं प्रेक्षमाणं व यान्मा प्रेक्षथा इति यथा ह मिथुनं चर्यमाणं पश्ये देव तत्काम द्वारेण देवकृतथ हि द्वारम् ||१०|| तद्वाऽएतदृपा साम योषामृचय सदस्यध्येति तस्मान्मिथुनादिन्द्रो जातस्तेजसो वे तत्तेजोजातं यहचश्च साग्नश्चेन्द्र इन्द्र इति खेतमाचक्षते य एप तपति ||११|| अथैतवृपा सोमः । योपा अपो हविर्षानेऽध्येति तस्मास्मिथुनाचन्द्रमा जातो- ऽनादै तदन्नं जातं यदयश्च सोमाच्च चन्द्रमाश्चन्द्रमा होतस्यान्नं य एप तपति तय . जमानं चैवैतज्जनयत्यनायं चास्मै जनयत्यूचश्च साम्नश्च यजमानं जनयत्यनपश्च सोमा- ध्चास्माऽनाघम् ।।१२॥ यजुषा ह वै देवा । अग्रे यज्ञं तेनिरेऽऽर्चाय साम्ना तदिदमप्येतर्हि यजुपाने यहं तन्वतेऽभऽर्चाय साम्ना यजो ह वै नामैतद्ययजुरिति ॥१३॥ यन्न वे देवाः इमा विद्याः कामान्दुदुहे तद यजुर्विद्यैव भूयिष्ठान्कामान्दुदुहे सा समझा जाता है । इसलिये यदि पति-पत्नी मैथुन करते हुये देख लिये जाते हैं तो वे अलग हो जाते हैं क्योंकि यह बुरी बात समझी जाती है । इसलिये यदि कोई द्वार के अतिरिक्त और किधर से ही हषिर्धान में माँ के तो उससे कहना चाहिये कि 'मत झाँको' अर्थात् मानो वह मैथुन को देख रहा है । द्वार में होकर कोई देख सकता है। क्योंकि द्वार देवों द्वारा निर्मित है ॥१०॥ इस सदस् मे नर साम नारी ऋक् की कामना करता है। इनके मैथुन से इन्द्र उत्पन्न होता है। तेज से ही तेज उत्पन्न हुया | जो ऋक् और साम से इन्द्र हुया क्योंकि इन्द्र उसी को कहते हैं जो तपता है (सूर्य) ॥११॥ इस हविर्धान में नर सोम नारी मल ( सस्कृत में 'आप' स्त्रीलिंग है। श्री और हीत्र में भी जल के बाचक स्त्रीलिंग मिलते हैं ) की कामना करता है । इसके मैथुन से चाँद उत्पन्न होता है । यह जो जल और सोम के मैथुन से चाँद उत्सम हुअा मानो अन्न से श्रन्न उत्पन्न हुधा । क्योंकि चन्द्रमा उसका अन्न है जो पता है (सूर्य का)। इस प्रकार वह यजमान को उत्पन्न करता है । और उसके लिये अन्न को उत्पन्न करता है। प्रक् और साम से वह यजमान को उत्पन्न करता है और सोम और जल से वह उसके लिये अन्न उत्पन्न परता है॥१२॥ देवों ने पहले यजुः से यश किया, पिर मूक से, फिर साम से | इसीलिये यह भी पहले यजु से यज्ञ करते हैं पिर प्रक् से पिर साम से। क्योंकि वे कहते हैं कि 'यज ही 'यजुःहै॥१॥ जब देवों ने इन विद्याओं से अपनी कामनाओं को दूहा तो सब से अधिक यजुः से दूहा' । इस प्रकार यह साली सा हो गया । यह उन दो विवानों ने परावर मरहा, अन्तरिक्ष । -- । कां० ४.६.७.१४-१८ सोमयागनिरूपणम् ६८६ निधीततमेवास सा नेतरे विद्ये प्रत्यास नान्तरिक्षलोक इतरो लोको प्रत्यास ||१४|| ते देवा अकामयन्त । स्थ वियं विद्येतरे विद्ये प्रतिस्यात्कथमन्तरिक्षलोक इतरौ लोको प्रति स्यादिति ।।१५।। तै होचुः । उपाश्वेव यजुभिश्चराम तत एपा विद्युतरे विद्ये प्रतिभविष्यति ततोऽ- न्तरिक्षलोक इतरी लोको प्रति भविष्यतीति ।।१६|| तैरुपाचचरन् । आप्याययन्नेवैनानि तत्तत एपा विद्येतरे विद्ये प्रत्यासीत्ततोऽन्त- रिक्षलोक इतरी लोको प्रत्यासत्तिस्मायपि निरुतानि सन्त्यनिरुतानि तस्मादयमन्त- रिक्षलोको निरुक्तः सम्मनिरुक्तः ||१७|| स य उपाशु यजुभिश्चरति । आप्याययत्येवेनानि स तान्येनमापानीन्याप्यायय- त्यय य उच्चैश्चरति रूक्षयत्येवैनानि स तान्येन रूक्षाणि रूक्षयन्ति ॥१८|| घागेवरच सामानि च । मन एव यथपि स यऽऋचा च साग्ना च चरनि पाते भवन्त्यथ ये यजुषा चरन्ति मनस्ते भवन्ति तस्मान्नानभिप्रेपितमध्वर्युणा किंचन क्रियते यदेवाध्वर्यु राहानुन हि यजेत्यथैव ते दुर्वन्ति यऽचा कुर्वन्ति यदैवाध्वर्युराह सोमः पयतऽउपावर्तध्वमित्यर्थर ते कुर्वन्ति ये साना कुर्वन्ति नो मनभिगतं मनसा दोनों लोकों के बराबर न था ।।१४।। देवों ने चाहा कि यह विद्या उन दो विद्याओं के बराबर कैसे हो। यह अन्तरिक्ष उन दो लोकों के बराबर कैसे हो ? ||१५|| का 'धीमी शायाज से यजुः से यज्ञ करें तब यह विद्या उन दो विधानों के घराबर हो जायगी । तम अन्तरिक्ष इन दो लोगों के बराबर हो जायगा ||१६|| उगफे धीमी आवाज से यज्ञ करने से यजुत्रों की शक्ति बढ़ गई । यह विद्या दूसरी दो विद्यानों के बराबर हो गई। इस प्रकार अन्तरिक्ष लोक अन्य दो लोगों के तुल्य हो गया । इसलिये यजुः निषक (पट) होवे हुये भी अनिफक्त है इसलिये अन्तरिक्ष निरुच होते हुये भी यनित है ॥१७॥ जो यजुओं को धीमी आवाज से पढ़ता है वह यजुत्रों को शक्तिशाली करता है और यह गतिशाली होरर उसको शक्तिशाली करते हैं। जो पशुओं को उच्चसर से पढ़ता है यह उनको निर्मल बनाता है और वे निर्मल होकर उमको निर्मल कर देते हैं ॥१८॥ वक् और साम वाणी है । मन हो यनुः है । जो ऋक् और साम से यश करते हैं पद याणी है और जो यजु से यज्ञ करते हैं वे मन हैं । इसलिये बिना अध्ययं की घाण के पुल काम नहीं किया जाता । जन अध्ययु कहता है 'अनुवा महो, यश कसे तप ये यश परते हैं मो अफ् से यश परते हैं । बप अपयुकाता है कि सोम पवित्र हो गया, लोटौ' तो घे यश करते है जो साम से पर करते हैं। मन के द्वारा पिचारे बिना तो वाणी मुठ माध्यन्दिनीये शतपयवाहणे का० ४.६.८.१ वाग्वदति ॥१६॥ तद्वाऽएतन्मनोऽध्ययुः। पुर इव चरति तस्मात्पुरश्चरणं नाम पुर इव ह वै श्रिया यशसा भवति य एवमेतद्वेद ॥२०॥ तदाऽस्तदेव पुरश्चरणाम् । य एष तपति स एतस्यैवावृता चरेद्ग्रहं गृहीत्वेतस्यै- वातमन्यावर्तत प्रतिगीर्यंतस्ययावतमत्वावर्तेत ग्रहण हुत्वैतस्यैवावृतमन्त्रावर्तेत स हैष भर्ती स यो हैवं विद्वानेतस्यावृता शक्नोति चरितुर्थ शक्नोति हैव भार्यान् भर्तुम् ।।२१।। ब्राह्मणम् ॥ [६.७]॥ कहती नहीं ॥१६॥ इस प्रकार मन रूपी अध्वर्यु अागे आगे चलता है। इसीलिये पुरश्चरण नाम पड़ा। जो इस रहस्य को समझता है वह श्री और यश में भागे होता है ।।२०) यह पुरश्चरण वही है जो रता है ( अर्थात् सूर्य)। उसी की चाल के अनुसार चलना चाहिये । जब गोम ग्रह को लेवे तो उसी की चाल के अनुसार घुमावे | जब वह होता के गीत का अनुसरण करें तो भी सूर्य की चाल का ही अनुसरण करना चाहिये । जब वह ग्रह की बाहुति दें तब भी सूर्य की चाल का ही अनुसरण करना चाहिये । सूर्य ही मत है । जो इस रहस्य को समझ कर सूर्य का अनुसरण करता है वह अपने आश्रितों (भार्या ) को पालन कर सकता है ॥२१॥ सत्रायणम् अध्याय ६-ब्राह्मण या वै दीक्षा सा निषत् । तत्तानं तस्मादेनानासत्ऽहत्या रथ यत्ततो यज्ञे तन्नते तद्यन्ति तन्नयति यो नेता भवति स तस्मादेनान्यन्तीत्याहुः ।।१।। या ह दीक्षा सा निपत् । तत्सत्रं तदयनं तत्सत्रायरामथ यातो यज्ञस्योहचं यह जो दीक्षा है उसका नाम है निषत् (बैठना)। उसी को सन (बैठक session) पहते हैं। इसीलिये कहते हैं कि 'पासत्' अर्थात् वह बैठे हैं। और इसके पश्चात् जब यश करते हैं तब वह 'यन्ति' अर्थात् 'जाते हैं। इनमें जो 'नयति' अर्थात् अगुया होता है वह 'नेता' होता है। इसलिये इनको कहते है कि यह जाते हैं । (तात्पर्य यह है कि दीक्षा के लिये 'बैठने का धीर पश करने के लिये जाने शब्दमा प्रयोग होता है ।।११ को दीका है यह निपत या रेटना । वही मन (बैठक ) है । यह 'अयना (नाना) 4. ४.६.८.२-। सोमयागनिरूपणम् गत्वोत्तिष्ठन्ति तदुत्थानं तस्मादेनानुदस्थुरित्याहुरिति नु पुरस्ताद्वदनम् ॥२॥ अथ दीक्षिष्यमाणाः समवस्यन्ति । ते यद्यमिं चेप्यमाणा भवन्त्यरणिवेवाग्नीस- मारोह्योपसमायति यत्र प्राजापत्येन पशुना यक्ष्यमाणा भवन्ति मथित्योपसमाधायोत्याह- वनीयं यजन्तऽएतेन प्राजापत्येन पशुना ||३|| तस्य शिरो निदधाति । तेपा यदि तदहीक्षा न समेत्यरणिप्वेवाग्नी समारोप यथायथं विपरेत्य जुहति ॥१॥ नथ यदहरेषां दीक्षा समैति । अरणिप्ववाग्नीन्समारोह्योपसमायन्ति यत्र दीक्षि प्यमाणा भवन्ति गृहपतिरेव प्रथमो मन्यते मध्यं प्रति शालाया अथैतरेपामर्धा दक्षिणत उपविशन्त्यर्धा उत्तरतो मथित्योगसमाधायकैकमेवोल्मुकमादायोपसमायन्ति गृहपतेर्गार्हपत्यं गृहपतेरेव गार्हपत्यादुद्धत्याहानीय दीक्षन्ते तेपाय समान आहवनीयो भवति नाना गार्हपत्या दीक्षपसत्सु ॥शा अथ यदहरेपा क्रयो भवति । तदहार्हपत्यां चितिमुपदधात्यथेतरेभ्य उपक्सभे विष्णपान्वैसर्जिनानां काले प्राच्यः पन्य उपसमायन्ति प्रजहत्येतानपराग्नीन्हुतऽपर भी है । वह 'सचायण' अर्थात् 'बैठने के लिये जाना है। और जब यश की समाप्ति पर उठते हैं उसको 'उत्थान' कहते हैं । इसलिये कहते हैं कि वे उठ बैठे'। या या प्राकथन (पुरस्ताद् वदनम् ) ॥२॥ निनको दीक्षित होना है वे ( समय तथा स्थान को) तै कर लेते हैं। जिनको वेदी बनानी है वह अरणियों में अग्नियों को लेकर वहाँ चले जाते हैं जहाँ प्रजापति के लिये पशु का पालभन करना है । श्राग को मथ कर उसमें प्रजापति सम्बन्धी पशु-यज्ञ करते उसके सिर को रस लेते हैं । यदि उसी दिन उनकी दीक्षा नहीं होनी है तो अर. णियों में ही फिर भाग लेकर अपने अपने घर चले जाते हैं और दैनिफ याहुतियों में दी देते हैं । यदि उनकी दीक्षा उसी दिन दोती है तो अरणियों में ही अग्नि को लेकर उस स्थान पर श्रा जाते हैं जहाँ दीक्षा होनी है । शाला के बीच में वहीं पर ग्रहपति पहले (भाग को ) मथता है । इनमें से श्राधे उसको दक्षिण की ओर बैठते हैं, श्राधे उचर को घोर । जर भाग मथ जाती है और उस पर समिधा रस जाती है तो वे एक एक लकी को लेकर गृहपति की गाईपत्य अग्नि तासाते हैं । गृहपति को ही गाईपत्य से श्रादयनीय लेकर दीक्षा लेते हैं । दीक्षा और उपसद् में श्रादयनीय एक ही होती है और गाईगर अलग अलग॥५॥ निम दिन इनको ( सोम ) मोल लेना है, उस दिन गाईपत्य को faitan उपवास के दिन ( सोमया से पूर्व दिन को उपयतथ कहते हैं ) मरों में fami ।

६६२ माध्यन्दिनीये शतपथनाहणे कां०४.६.८.६.१०॥ घेसाजने ॥६॥ राजानं प्रणयति । उद्यत एवेष आग्नीध्री योऽग्नित्यथैर्भवत एकेकमेयोल्मुकमादाय यथाधिष्ण्यं विपरायन्ति तैरेव तेपामुल्मुकैः अनन्तीति ह स्माह याज्ञवल्पयो ये तथा कुर्वन्ती. त्येतन्वेकमयनम् ॥७॥ अथेदं द्वितीयम् । अरणिध्वेवाग्नीन्समारोह्योपसमायन्ति यत्र प्राजापत्येन पशुना यदामाणा भवन्ति मथित्वोपसमायोइत्याहवनीयं यजन्त ऽएतेन प्राजापत्येन पशुना || तस्य शिरो निदधति । तेषां यदि तदहीक्षा न समेत्यरणिप्वेवाग्नीन्समारोह यथायथं विपरेत्य जुदति ।। अथ यदहरेषां दीक्षा समेति । अरणिष्वेवाग्नीन्समारोह्योपसमायन्ति यत्र दीक्षि- प्यमाणा भवन्ति गृहपतिरेव प्रथमो मन्यतेऽथेतरे पर्युपविश्य मन्थन्ते ते जातं जातमेवा- नुप्रहरन्ति गृहपतेर्गार्हपत्ये गृहपतेरेव गार्हपत्यादुद्धृत्याहवनीयं दीक्षन्ते तेपा२१ समान माहबनीयो भाति सगानो गार्हपत्यो दीक्षोपसत्सु ॥१०॥ अथ यदहरेपो फ्रयो भवति । तदहर्गार्हपत्यो चितिमुपदधात्यथेतरेभ्य उपयसये चिनते हैं। विसर्जन के दिन पत्नियों भी साथ पाती हैं। और यजगान उन दूसरी श्रमियों पो (गाईपयों को ) छोड़ जाते हैं । अब वैसर्जिन आहुति हो चुक्ती है तो-॥६॥ सोम राजा को लाते हैं। शाग्नीधीय अग्नि उसी समय अभी लाई हुई होती है। वे इसमें से एक एक लकड़ी लेकर अपनी-अपनी धिएघ्या में चले जाते हैं ( याज्ञवल्क्य ने) कहा है कि यह इन्हीं लकड़ियों से वध करते हैं । यह रीति है ॥७॥ दूसरी यह है । अरणियों पर अग्नियों को लेकर वहाँ जाते हैं जहाँ प्रजापति सम्बन्धी पशु यह करना है । भाग मथकर उस पर समिधा रत के उस में से श्रादयनीय को लेकर प्रजापति सम्बन्धी पशु यज्ञ करते हैं ||८ उसी गिर पो रख लेते हैं। यदि उस दिन दीक्षा नहीं होनी होती तो शरदियों पर अग्नियों को लेकर अपने-अपने घर चले जाते हैं और यहाँ (दैनिक) बाहुतियाँ देते है 100 यदि दीदा उसी दिन लेनी हो तो घरगियों पर अग्नियों को लेकर वहाँ चले थाने हैं जहाँ दीक्षा लेनी है। पहले गृहमति दो मयता है फिर और उसके पास पेठपर मयते हैं। और को जो अपनी प्राग मयता है यह उमको गृपति के ही गाईपत्य में डाल देता है। गृहपति दो गाईपत्य से यादवनीय लेकर दीक्षा लेते हैं, उनकी प्राइवनीय एष ही होती है और एक ही गाईपत्य दीक्षा में भी और उपरादों में भी ॥१०॥ जिस दिन उनसे मोम का भय काना हो ( मोल लेना हो) उम दिन गाईपत्यका निनते हैं। और उप राग के दिन दुमरों में लिप विष्णया सिर्जन के समय पनिया कां०४ ६.८.१११४॥ सोमयागनिलम् विष्णयान्वैसर्जिमानों काले प्रायः एल्य उपसमायन्ति प्रजहत्येतमपरमग्निहुताएर वैसर्जिने ॥११॥ राजानं प्रण पति । उद्यत एवैप पानीधीयोऽग्निर्भवत्यथैतऽएकैकमेवोल्युकमादाय यथाधिष्ण्यं विपरायन्ति समदमु हैव ते कुर्वन्ति समदैनान्विन्दत्यत् का ह भवन्त्यपि ह तम, समद्विन्दति यस्मिन्नधे गजन्ते ये तथा कुर्वन्त्येतद्वितीयमयनम् ॥१२॥ अथेदं तृतीयम् । गृहपतेरेवारण्यो. संबदन्ते य इत्तोऽग्निर्जनिष्यते स नः सह यद- नैन यज्ञेन जेष्यामोऽनेन पशुपन्धेन तन्नः सह सह नः साधुकृत्या य एवं पापं करवत्तस्येव तदित्येवमुक्त्वा गृहपतिरेव प्रथमः समारोहयतेऽथेतरेभ्यः समारोहयति स्वय वैव समारोह- यन्ते तऽआयन्ति यन्त्र प्राजापत्येन पशुना यक्ष्यमाणा भवन्ति मथिोपसमाधायोद्धृत्याहन- मीयं यजन्त। एतेन प्राजापत्येन पशुना ।।१३।। तस्य शिरो निदधति । तेषी यदि तदहदक्षिा न समेत्यरसिष्वेवाग्नीन्समारोहम यथायथ विपरेत्य जुहति ॥१४॥ अथ यदहरेषा दीक्षा समेति । गृहपतेरेवारण्यो संवदन्ते य इतोऽग्निर्जनिष्यते स नासह यदनेन यज्ञेन जेष्यामोऽनेन सन्त्रेण तवः सह सह नः साधुकृत्याय एव पापं कर. श्रागे श्राती है और यजमान इस दूसरी अग्नि को छोड़ जाता है और जब विसर्जन की थाहुति दी जाती है ॥११॥ तभी सोम राजा को लाता है । श्रामीभ अग्नि उस समय लाई हुई होती है । उसमें से एक एक लकड़ी को लेकर अपनी-अपनी धिष्ण्या में लाते हैं। जो इस प्रकार करते हैं वे झगड़ा करते हैं । झगड़ा उनके बीच में श्रा जाता है। वे झगड़ा पर बैठते हैं जो इस प्रकार यज्ञ करते हैं । यह दूसरी रीति है ॥१२॥ यह तीसरी रीति है-गृहपति की ही धाणियों में साझी हो जाते हैं। जो अग्नि इनसे उत्पन्न होगी इसमें हमारा भाग है । यह यज्ञ के करने से जो पल होगा या पशु-प-ध से, इस में हमारा भाग है । जो पुण्य कर्म है उसमें हम सब शामिल हैं । जो पाप करे यह उसका अपना है। ऐसा कहार गृहपति पहले अपने लिये प्राग लेता है पिर दूसरी ३ के लिये, या वे स्वय अपने लिये लेने है वे उस स्थान पर पाते हैं जहाँ प्रजापति का पशु- याग होना होता है। श्राग मधकर, समिधा रखर श्राइवनीय को लेते हैं और प्रजापति सबन्धी पशु यश करते हैं ॥१॥ उसके सिर को रख लेते हैं । यदि उस दिन उनकी दीक्षा नानी होती तो मरणियों पर अग्गियों को लेकर अपने-अपने घर चले जाते हैं और पाहुतियाँ दे सेते । यदि इस दिन दीक्षा होनी होनी है तो शापति की ही प्ररगियों में जा कर लेते किमी प्रमि उत्तम होगी उसमें हमारा भाग और जो इस रोने याने या तपास माध्यन्दिनीये शतपथब्राझणे कांक ४.६.८.१५.१८ वत्तस्यैर तदित्येवमुक्त्वा गृहपतिरेव प्रथमः समारोहयतेऽथेतरेभ्यः समारोहयति स्वयं वैव समारोहयन्ते तऽआयन्ति यत्र दीक्षिप्यमाणा भवन्ति मथित्वोपसमाधायोद्धत्याहवनीय दीक्षन्ते तेपा समान आहवनीयो भवति समानो गार्हपत्यो दीक्षोपसत्सु ॥१५॥ अथ यदहरेपो कयो भवति । तदहार्हपत्यां चितिमुपदधात्यथेतरेभ्य उपवसथे धिष्ण्यान्वैसर्जिनाना काले प्रायः पान्य उपसमायन्ति प्रजहत्येतमपरमग्नि हुतऽएव वैसर्जिने ॥१६॥ राजानं प्रणयति । उद्यत एवैप प्राग्नीधीयोऽग्निर्मवत्यथैन ऽएकैकमेवोल्मकमादाय यथाधिष्एय विपरायन्ति तत्तत्कृत नाकृतं यन्नानाधिप्रया भवन्ति वरीयानामाशाऽसत्परि चरणोयत्यम यानापूररोडाशा भूयो हविरुच्छिएमसरममाश्याऽ इति ॥१॥ अथ येन सत्रेण देवाः । क्षिप्रऽएव पाप्मानमपालतेमा जितिमजयन्येपामियं जिति- स्तदत उद्यत एकगृहपतिका ये देवा एकपुरोडाशा एकधिरण्याः क्षिप्रऽएव पाप्मानमपानन क्षिप्रे प्राजायन्त तथोऽएवेत एकटहपतिका एकपुरोडाशा एकधिण्याः क्षिप्रऽएय पाप्मान मपनते क्षिप्रे प्रजायन्ते ॥१८॥ से पल होना है उसमें हमारा साझा है । -जो-जो पुण्य करना है उसमें हमारा साझा है। जो पाप हो जाय वह हर एक पा अपना अपना है । ऐसा कहकर पहले गृहपति अरणियों पर अपने लिये मथता, फिर दूमग पे लिगे या वे स्वय अपने लिये गथ लेते हैं । अब ये यहाँ श्राते महाँ दीक्षा होनी होती है। मय कर, समिधा रखकर श्राहवनीय को लाते है और उसमे दीक्षा लेते हैं। दीक्षा और उपसद में इनकी एक ही श्राहवनीय होती है और एक ही गाई सत्य ॥१५॥ श्रम जिम दिन सोम मय करना हो उस दिन गार्हपत्य को चिनते हैं। और उप- थाम के दिन दूसरों के लिये धिया। विसर्जन के समय पत्नियाँ भागे प्राती है । और यजमान उस दूसरी अग्नि को छोड़ जाता है । मिर्जन पी पाहुति होने पर-॥१६॥ सोम गमा पो लाता है। श्रामीभ अग्नि लाई हुई होती है । उसम से एक एक सादी लेसर श्रानी पानी पिएपा में लाते हैं । इस प्रकार या हो जाता है । अधूर! (त) नही रहता। अलग अलग विध्यमा इसलिये होती है कि बीच में प्रा. मने ये लिये अवकाश रहे 1 पुरोटाश अलग अलग इसलिये होता है कि यश की समाति लिये अधिकाध्य मच रहे ॥१७॥ रिम मप्र में देयों में शीघ्र ही पार पो मार डाला और यह विजय पाली मोग ममप उनको ग्राम है उसकी गागा दो नुकी। एक गति, एष पुरोधारा, एफ पिण्या में उन्होंने पार को शाम हो भगा दिया और शीघ्र ही उसम्म दो गये । इसी प्रकार यह भी एक ही एक पुरातारा और एक पिए से पाप को शीम दो भगा दीनी हिर उपनाने , का०४६,६१। सोमयागनिरूपणम् ६६५ प्रथादः पूर्वस्मिन्नुदीचोनयशा शाला भवति । तन्मानुपण समान पाहपनीयो भवति नाना गार्हपत्यारतद्विकष्ट गृहपतेरेव गार्हपत्ये जायन्या पत्नीः सयाजयन्त्याज्येनेतरे प्रतियजन्त आसने तदिकृष्टम् ||१|| श्रयात्र प्राचीनवशा शाला भाति । तदेवना समान आहवनीयो भवति समानो गार्हपत्यः समान प्राग्नीघ्रीयस्तदेतत्सत्र समृद्ध यथैकाहः समृद्ध एवं तस्य न हलास्ति तस्यैपैव समान्या वृद्यदन्यद्धिप्पयेभ्यः ||२०|| वाह्मणम् ॥ १०॥ [१८]|| पहलो दशा में एक शाला शेती है जिसग वाँस दक्षिण से उत्तर की ओर होते है । यह मानुपी विधि है । एक ही वाहवनीय हाती है और भिन्न भिन्न गार्हपत्य । यह विकृष्टि अर्थात् मिनवा है । गृहाति के ही गार्हपत्य में पशु के पिछले भाग से पत्नी सयाज शाहु- तियाँ देते हैं । और दूसरे बैठकर घी की आहुति देते है । यह विकृष्टि अर्थात् भिन्नता है ॥१६॥ परन्तु यहाँ ऐमी शाला होती है जिसमें पश्चिम से पूर्व की ओर बाँस होते हैं । यहाँ एक ही श्रादयनीय होती है और एक ही गार्हपत्य । एक मानीधीय। इस प्रकार यह सन सपल होता है जैसे एकाह ( एक दिन का यज्ञ ) सफल हुअा। इसमें कोई वैफल्य नहीं। धिष्ण्या को छोड़कर यहाँ हर बात में समानता है ॥२०॥ । सन्नधर्माः अध्याय ६-ब्राह्मण देवा ह वै सत्रमासत । श्रियं गच्छैम यशः स्यामानादा स्यामेति भ्य एतदमा. घमभिजितमपाचिक्रमिपत्पशवो वाऽभन्न पशवो हैवैश्यत्तदपाचिक्रमिपन्यदैन इमे प्रान्ता न हिलस्युः कथमिव स्विनः सदान्त इति । तते गार्हपत्ये देऽाहतीऽजुयुः । यहा ये गार्हपत्यो गृहा ये प्रतिमा तदे देव एक सत्र में बैठे इस इरछा से कि श्री और मश मिले, प्रन पो खाने वाले हो जाय। उनसे वह अन्न जो उन्होंने जीता था भाग गया । पशु अन्न है। पशु ही उनसे भाग गये, यह सोचकर कि यह देव थक गये हैं, वही गको सानि न पहुँचाने, और न शने हमारे साथ ऐसा बर्ताव करें ॥१॥ उन्होंने गाई पत्य म इन दो ग्रातियों को दिया ! गाईपाय गृह है। गृह प्रतिष्टा है। इस प्रकार उन्होंने इनको गो में दी धाम लिस इस प्रकार इनसे जीना दुना अन्न ६६६ माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे क०४,६.६.२.६ । नान्गृहेष्वेव न्ययच्छस्तथैभ्य एतदनाद्यमभिजितं नापाकामत् ।।२।। तथोऽएवेमे सत्रमासते । ये सत्रमासते श्रिय गच्छेम यशः स्यामानादाः स्यामेति तेभ्य एतदन्नाद्यमभिजितमपचिकमिपति पशवो वाऽअन्न पशवो हैवैभ्यरतदपचिक्रमिपन्ति यदै न इमे श्रान्ता न हिथंयु. कथमिव स्विन्न. सध्यन्त इति ॥३॥ तएते गार्हपत्ये देऽनाहुती जुहुति । गृहा वै गार्हपत्यो गृहा वै प्रतिष्ठा तदेना. गृहेव नियच्छन्ति तथेभ्य एतदन्नाद्यमभिजितं नापकामति ॥४॥ तथोऽएतस्मात् । स्तदन्नाद्यमुपाहतमपचिक्रमिषति यद्वै मायं न हिथस्यात्कथमिव स्विन्मा सक्ष्यत इति ॥५॥ तस्य परस्तादेवानेऽल्पश इव प्राश्नाति । तदेनदुपनिगदति तद्देद न वै तथा भूद्यथामसि न वै मा हियसीदिति तदेनमुपावश्भयते स ह प्रिय एवान्नस्यानादो मवति य एवं विद्वानेतस्य व्रतच शक्नोति चरितुम् ॥१॥ तद्वा एतत् । दशमेहन्सत्रोत्थानं क्रियते तेषामेकैक एव वाचयम आस्ते वाचमा- प्याययस्तयापीनयायातयाग्न्योत्तरमहरतन्वतेऽथेतरे विमृज्यन्ते सगिद्धारा का स्वाध्याय वा न भागा ॥२॥ इसी प्रकार यह लोग भी नी सत्र में बैठते हैं इस आशा से बैठते हैं कि श्री और यश मिले, अन्न को खाने वाले हो जाय । जो अन्न उन्होंने जीता है वह उनसे भागना चाहता है । पशु अन्न है, अर्थात् पशु भागना चाहते हैं यह सोचकर कि यह थके हुये हैं, वही हमको हानि न पहुँचावे, (न जाने इमसे ) हमसे कैसा बर्ताव करें ॥३॥ ये गाहपत्य में दो बाहुतियाँ देते हैं। गृह गार्हपत्य है। गृह प्रतिष्ठा हैं। इस प्रकार उनको गृहों में हो थाम लेते हैं । इस प्रकार यही जीता हुया अन उनसे भाग नहीं सकता ॥४॥ इसी प्रकार जीता हुना अन्न उनसे भागना चाहता है कि कहीं यह मुझे शनि न पहुँचा । न जाने कैसे वर्ताव करें ॥५॥ इसमें से पीछे की ओर से योड़ा सा खाता है । इस प्रकार वह उसका साइस पढाता है । तब वह जानता है कि वैसा नहीं हुश्शा जैसा मैंने समझा या। इन्होंने मुझे हानि नहीं पहुँचाई । इस प्रकार वह उसके श्राश्रय हो जाते हैं ! यह अन्न का प्रिय हो जाता है, अन्न या खाने घाला हो जाता है यदि वह इस रहस्य को समझर व्रत कर सकता है॥६॥ या कृत्य दसवे दिन सत्रोत्थान के समय होता है। हर एक नुप बैठता है इस प्रकार याणी को शक्ति देते हुये । उस रातिशाली और पूर्ण वाणी से यह अन्तिम दिवस का कृत्य परते हैं । अब दूसरों का विसर्जन हो जाता है या तो समिधा लेने के लिये या स्वाध्याय के ०४.६.६७.११॥ समयागनिरूपणम् ६६७ तत्राप्यश्नन्ति ॥७॥ तेऽपराहऽउपसमेत्य | अप उपस्पृश्य परनीशालय सम्प्रपद्यन्ते तेषु समन्वारन्धे. पेतेऽनाहुती जुहोतीह रतिरिह रमध्वमिह तिरिह स्वतिः स्वाहेति पशूनेवैतदाह पशूने- चैतदात्मन्नियच्छन्ते ।। अथ द्वितीयो जुहोति । उपसूजन्धरुएं मात्रऽइत्यग्निमेवैतत्पृथिव्याऽउपसृजनाह घरणो मातरं घयन्नित्यग्निमेवैतत्पृथिवी धयन्तमाह रायस्पोपमस्मासु दीपरत्स्वाहेति पशयो वे रायस्पोपः पशूनेवैतदात्मन्नियच्छन्ते ||६|| ते प्राञ्च उपनिष्कामन्ति । ते पश्चात्प्राञ्चो हविर्धाने सम्प्रपद्यन्ते पुरस्तादै प्रत्यञ्च स्तथस्यमाना अथैव सप्रोत्थाने ||१०|| तऽउत्तरस्य हविर्धानस्य । जघन्यायां कूबथं सामाभिगावन्ति सत्रस्यऽद्धि- रिति रातिमेवैतदम्युत्तिष्टन्त्युत्तरवेदेोत्तरायाचं श्रोणावितरं तु कृततरम् ॥११॥ यदुत्तरस्य हविर्धानस्य । जघन्याया कूतर्यामगन्म ज्योतिरमृता अभूमेति ज्योति ऽएते भवन्त्यमृता मान्ति ये सत्रमासते दिव पृथिव्या अध्यारुहामेति दिवं वा एते पृथिव्या लिये । अब खाना खाते है ।। तीसरे पहर को साथ श्रार और जल का स्पर्श करके पत्नीशाला में जाते हैं | जम वे उसके पास होते है वह पाहुति दे देता है इस मन से :--'इह रति रिह रगध्वमिद धृति- रिह स्वधृतिः स्याहा' ( यजु० ८।५१ ) । 'यहाँ प्रसन्नता है, यहाँ भानन्द मनाइये । यहाँ धृति है । यहाँ श्रापको अपनी धृति है-स्वाहा' । वह पशुओं से ऐसा कहता है । इस प्रकार वे अपने लिये पशुओं को प्राप्त कर लेते हैं ।।। अब दूसरी शाहुति देता है :-'उपसृजन घरुण मात्रै' ( यजु० ८५१) । 'बछरे को माता के लिये छोक्ते हुये । इसका तात्पर्य है कि अग्नि को पृथिवी के पास छोड़ते हुये । 'धक्षणो मातर धयन्' ( यजु० ८।३१) । 'मछड़ा मा फा दूध पीता हुआ अर्थात् अग्नि पृथिवी से दूध पीती हुई । 'रायसोपमरमासु दीधरत् स्वाहा' ( यजु० ८/५१)। 'वह इममें घन को जारी रखे' । इस प्रकार वह पशुओं को अपने में स्थित रखता है ।।।। वे पूर्व की ओर निकलते हैं और पीछे से पूर्व की ओर हविर्धान में प्रवेश करते हैं। भागे से पीछे को उस समय गये ये जन यश करना था। सत्रोत्यान में इस प्रकार ॥१०॥ उत्तरी हविर्धान के पिछले भाग मे सामगान करते हैं जिसको 'सत्र पी वृद्धि ( यजु० ८।५२ ) कहते हैं । यहीं वह ऋद्धि को प्राप्त होते हैं । या उत्तर वेदी के उत्तर माग में । परन्तु दूसरी विधि अधिक प्रचलित है ॥१॥ अर्थात् उत्तरी हविर्धान के पिछले भाग में । 'अगन्म ज्योतिरमृताउनभूम' ( यजु. ८५२) । 'हमको ज्योति मिल गई । हम अमर हो गये'। जो सत्र में बैठते हैं उनको ८८ " माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे का. ४. ६.६. ६६८ १२-१५ अध्यारोहन्ति ये सम्मासतेऽविदाम दंवानिति विन्दन्ति हि देवान्स्वन्योतिरिति त्रिनिधन- मुपाययन्ति स्मयते ज्योतियते भवन्ति तघदेवतस्य सानोरूपं तदेयते भवन्ति ये सत्र- मासते ॥१२॥ ते दक्षिणस्य हविर्धानस्य | अघोऽधोऽक्षय सर्पन्ति स यथाहिस्त्वचो निमुध्येते- व सरमापाप्मनो निर्मुच्यन्तेऽतिच्छन्दसा सन्त्येिपौ सर्वाणि छन्दाऽसि यदतिच्छन्दा. स्तथैनापामा नाचत्येति तस्मादतिछन्दसा सर्पन्ति ।।१३।। से सर्पन्ति । युवं तमिन्द्रा पर्वता पुरोयुधा यो नः पृतन्यादप तं तमिद्धतं पत्रेण तं तमिद्धतम् । दूरे चत्ताय इन्सद्गहने यदिनक्षत् । अस्माकर शत्रन्परि शूर विश्वतो दर्मा दष्ट विश्वत इति ॥१४॥ ते प्राञ्च उपनि कामन्ति । ते पुरस्तात्प्रत्ययः सदः सम्प्रपद्यन्ते पश्चाद्वै प्राश्चस्त- स्यमाना अथैव सत्रोत्थाने ॥१५।। ते यथाधिप्रायमेवोपविशन्ति । देवभ्यो ह वै वाचो रसोऽभिजितोऽपचिक्रमिषा ज्योति मिल जाती है । यह अमर हो जाते हैं । 'दिवं पृथिव्याऽअध्यारुहाम' (यजु०८।५२) । 'हम पृथिवी से दोलोक में पहुँच गये' । जो सत्र मे बैठते हैं वह पृथिवी से द्योलोक में पहुँच जाते हैं । 'विदाम देवान्' ( यजु० ८५२)। 'हम ने देयों को प्राप्त किया' । क्योंकि यह वस्तुतः देवों को पा जाते हैं । 'स्वज्योतिः' ( यजु० ८५२)। स्वर्ग को और ज्योति को' । इसको सीन बार कहते हैं। यही स्वर्ग और ज्योति के भागी हो जाते हैं । इस प्रकार जो सत्र में पैठते हैं उनका वही रूप हो जाता है जो साम का रूप है ।।१२।। धे दक्षिणी हविर्धान के पुरे के नीचे रेंगते है। जिस प्रकार साँप अपनी कबुल छोड़ देता है उसी प्रकार यह अपने पापों से मुक्त हो जाते हैं । अतिछन्दस् से रेंगते हैं। ये जो अतिछन्दस् है ये हो सब छन्द हैं। इस प्रकार पार उनको नहीं लगता। इसलिये वे श्रति छन्दत से रेंगते हैं ॥१३॥ पद इस मर को पदपर रेंगते हैं :-'युवं तमिन्द्रापर्वता पुरोयुधा यो नः पृतन्या- दप त-तमिद्धत बजे गा त तमिद्धतम् । दूरे चत्ताय छन्त्सद्गहनं यदिनक्षत् । अस्माक/ शत्रुन् परि शर विश्वतो दर्मा दष्टि विश्वतः' (यजु० ८।५३) हे इन्द्र और पर्वत ! तुम दोनों उसको जो हमसे युद्ध में लड़दा है गाये । बन रो उसको मारो । उसको भी जो दूर देश में जाकर लिए गया हो। हे शूर! हमारे शत्रुओं को फाड़ डालने वाला चारों ओर से पाड़ डाले-चारी श्रोर से ||१४|| वे पूर्व की ओर निकलते हैं और सदस् में धागे से पीछे की ओर प्रवेश करते हैं। पीछे से श्रागे पी और उस समय अाये ये जब यश परना था | उपोत्थान ये अपर पर इस प्रकार ॥१५॥ वे अपनी-अपनी धिया के पास बैठ जाते हैं। एक बार वाणी के रस ने देवों से को ४.६.१.१६-१६। सोगयागनिरूपणम् पफार स इमामेव पराडत्यसिस सदिय ये वाकस्या एप रसो यदोपधयो यवनस्पतयस्तमेतेन साम्नाप्नुपन्स एनानाप्तोऽभ्यावर्तत तस्मादस्यामृर्मा प्रोपधयो जायन्तऽऊर्या वनस्पतयस्त- थोऽएयेतेभ्य एतद्वाचो रसोऽगिजितोऽपचिक्रमिपति स इमामेय परात्यसिसृप्सतीयं वे घातस्या एप रसो यदोषधयो यनसतयस्तमेतेन साम्नाप्नुवन्ति स एनानासोऽभ्यावर्तते तस्मादस्यामूर्मा ओषधयो जायन्त ऽऊर्धा वनस्पतयः ।।१६।। सर्पराश्या ऋतु स्तुवते । इयं वै पृथिवी सर्पराज्ञी तदनयैवैतासर्वमाप्नुवन्ति स्वय- प्रस्तुतमनुपगीतं यथा नान्य उपशृणुयादति ह रेचयेद्यदन्यः प्रस्तुयादतिरेचयेद्यदन्य उप- गायेदतिरेचयेद्यदन्य उपशृणुयाचस्मात्स्वयम्प्रस्तुतमनुपगीतम् ||१७|| चतुहोतृन्होता व्याचष्टे । एतदेयेतरस्तुतमनुशथमति यदि होला न विद्याद्गृह- पतियानक्षीत होतुस्त्वेव व्याख्यानम् ।।१८।। भमाध्वयोः प्रतिगरः । परात्पुरिमे गजमाना मद्रमेभ्योऽभूदिति कल्याणमेवैतन्मा- नुष्य वाचो घदति ॥१॥ जिन्होंने इसको जीत लिया या अलग होना चाहा । उसने पृथ्वी पर रेंग रंग कर भागने का पन किया । पृथिवी ही वाणी है। यह जो श्रोषधियाँ या वनसतियाँ हैं यही इसका रस हैं। उसको इसी साम के द्वारा पकड़ा । इस प्रकार पकहने पर वह लौट भाया । इसीलिये भूमि पर श्रीपधियाँ और वनस्पतियाँ ऊपर को उगी। इसी प्रकार वाणी का रस इन यजमानों की भी जिन्होंने इसको जीत लिया है छोड़ना चाहता है। और इस भूमि पर बह कर भागने की कोशिश करता है । क्योंकि यह पृथिवी वाणी है और इसका रस यह अोषधियाँ और वनस्पतियाँ हैं। इसी साम के द्वारा वे इसको पक्ड़ते हैं और पड़ा जाने पर वह लौट श्राता है। इसलिये इस पृथ्वी पर अौषधियाँ ऊपर को उगती है और वनस्पतियाँ भी ऊपर को ही उगती है॥१६॥ सर्परागी ऋचाओं से स्तुति करते हैं । यह पृथ्वी सर्पराशी है । इसके द्वारा यह सब चीजों की प्रासि करते हैं । उद्गाता अकेले ही स्तुति करता है (बिना प्रस्तोता के) और उपगाता भी साथ में नहीं होते इसलिये कि कोई इसे सुन न ले । अति हो जाय यदि कोई दूसरा स्तुति करे । अति हो जाय यदि दूसरा गाये । अति हो जाय यदि दूसरा सुनलें । इसलिये बिना उपमाता की सहायता के उद्गाता वय हो स्तुति करता है ॥१७॥ होता चतुर्होत्र का पाठ करता है और उस स्तुति के बाद शस्त्र पढ़ता है। यदि होता उनको न बानता हो तो ग्रहपति पढे । परन्तु है तो यह होता के पढ़ने के लिये ही॥१८॥ श्रर अध्वर्यु मत्युत्तर देता है-'यह यजमान सपाल हो गये । इनका कल्याण हो। इस प्रकार वह मानुषी वाणी के लिये कल्याण चाहता है ॥छा ।

७.० माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे क० ४, ६.६.२०-२२॥ अथ पाकायाक्ये महा यं वदन्ति । सर्व वै तेपामात गवति सर्व जितं ये सत्रमासते. ऽचारिषुर्यजुभिस्तत्वान्यार्पस्तदवारुत्सताश,सिधुर्च्चस्तत्ता प्रापस्तदवारुत्सतास्तोपत साम- भिस्तत्तान्यापस्तदवारुत्सताथैषामेतदेवानाप्तमनवरुद्धं भवति यदाकोवाक्यं ब्राह्मणं तदेनैतेना- प्नुवन्ति तदवरुन्धते ॥२०॥ औदुम्बरीमुपसमृप्य वाचं यच्छन्ति । विदुहन्ति वाऽएते यज्ञं निर्धयन्ति ये वाचा यज्ञ तन्यते वाग्धि यज्ञस्तामेषां पुरै कैक एव वाचंयम आस्ते वाचमाप्यारागस्तयापीनयाया- तयाम्न्योत्तरसहस्तन्वतेऽथात्र सर्वेव वागासा भत्त्यपकानाथ रार्ध एव पाचंगमा : पाचमा- प्याययन्ति तयापीनयायातयाम्न्यातिरानं तन्वते ॥२॥ औदुम्मरीमन्वारभ्यासते । अन्न वाऽअर्गुदुम्बर ऊर्जेवैतद्वाचगाण्याययन्ति ॥२२॥ तेऽस्तमिते प्राश्च उपनिष्कामन्ति । ते जघनेनाहवनीयगासतेऽमेण हविर्घाने तान्याचंयमानेव पायमः प्रतिप्रस्थाता वसतीवरीभिरभिपरिहरति ते यत्कामा आसीरस्तेन वाचं विसृजेरकामैर्ह स्म ये पुरऽर्पयः सत्त्रगासतेऽसौ ना यामः स नः स मृध्यतामिति अब वाकोवास्य के रूप में बदौद्य पढ़ते हैं । उनको सभी कुछ प्राप्त हो जाता है, सब जीत लिया जाता है जो सत्र में बैठते हैं । इन्होंने यजुनों रो यज्ञ किया । इतना उनको मिल गया। इतना प्राप्त हो गया । उन्होंने प्रचायें पढ़ी । उनको इतना मिल गया । इतना प्राप्त हो गया। उन्होंने साम से स्तुति की। उनको इतना मिल गया, इतना प्राप्त हो गया । परन्तु इतना नहीं मिला, इतना नहीं प्रारा हुअा अर्थात् वाकोवाक्य या माहाण, इसको वह इसके द्वारा प्राप्त करते हैं ॥२०॥ औदुम्बरी के पास पहुँचकर वे याणी को रोक लेते हैं । जो वाणी से यज्ञ करते हैं ये यश को दूह लेते या चूस लेते हैं । क्योंकि वाणी यज्ञ है । इससे पहले हर एक वाणी को रोक कर बैठता है अर्थात् उसको प्रबल बनाता है । इस रुकी हुई और प्रबल हुई वाणी के द्वारा वे अन्त के दिन यश करते है । परन्तु इस वाकोवाक्य में समस्त वाणी थक जाती है । वे सब इसी वाणी को चुप होकर शक्तिशाली करते हैं । इस प्रकार प्रबल और शक्ति सम्पन्ना पाणी से वे अतियत्र करते हैं ||२१|| श्रोदुम्बरी को छूकर बैठते हैं । नन्न शक्ति है । उदुम्बर शक्ति है । उदुम्बर से ही यह वाणी को शकि देते हैं। सूर्यास्त पर वे सदस् से पूर्व की श्रोर बाहर श्रावे हैं । और हविर्घान के सामने शाहयनीय के पीछे बैठते हैं। जब वे चुपचाप बैठे होते है तो प्रतिमाशाता उनको चारों थोर पस्तीवरी बलों को फिराता है। जिस पामना के लिये उन्होंने यह सत्र रचा उसी पामना से उनकी इस वाणी को छोड़ना चाहिये । (अर्थात् मौन तोड़ते समय उसी समय बात को कहना चाहिये)। क्योंकि पहले समप में पियों ने मिन्न-भिन्न कामनाओं से सत्र किये थे अर्थात् यह हमारी इच्छा है । हमको यह मिले इत्यादि । और यदि उनकी पाम- को.४.६.२३-२५ सोमयागनिरूपणम् यघऽभनेककामाः स्युर्लोककामा वा प्रजाकामा वा पशुकामा वा ॥२३।। अनेनैव वाच विसृजेरन् । भूर्भुवः स्वरिति तत्सत्येनैवैतवाचथं समर्थयन्ति तथा समृद्धयाशिप आशासते सुप्रजाः प्रजामिः स्यामेति तत्प्रजामाशासते सुवीरा पीरैरिति तवीरानाशासते सुपोषाः पोपैरिति तत्पुष्टिमाशासते ॥२४॥ अथ गृहपतिः सुनहरायामाहयति । यं वा गृहपतिम यात्पृथयु हैवैके सुधसण्यामा- हुयन्ति गृहपतिस्त्वेव सुब्रह्मण्यामाहुयेधं वा गृहपतिव यात्तस्मिन्समुपहमिष्टवा समिधो ऽग्यादति रा बाह्मणम् ॥११ [...] | पञ्चमः प्रपाठकः ।। करिडका संख्या १२६ ।। पसोऽध्यायः [३०] । अस्मिन्काएडे कण्डिका संख्या ६४८।।।। इति माध्यन्दिनीये शतपथमाहरणे ग्रहनाम चतुर्थ काण्डं समाप्तम् ||४|| नायें अनेक हों अर्थात् लोक की कामना, सन्तान की कामना या पशुओं की कामना तो ॥२३॥ 'भूः भुवः स्यः' कहकर गौन तोदना चाहिये । इस प्रकार सत्य के द्वारा पाणी को शक्तिशाली बनाते हैं। और इसी शक्तिशाली वाणी से श्राशीर्वाद देते हैं । 'सुप्रजाः प्रजाभिः स्याम' ( यजु०८.५३) । 'दम सन्तान वाले हों। इससे सन्तान को प्रार्थना करते 'सुवीराः वीरेः ( यजु० ८५३ )। 'वीर पुरुषों से युक्त हो। इससे वीर पुरुषों के लिये प्रार्थना करते हैं । 'सुपोषाः पोपैः' ( यजु०८/५३ । 'सम्पचिशाली हो'। इससे सम्पत्रि के लिये प्रार्थना ॥२४॥ अथ गृहपति मुब्रह्मण्या को पढ़ता है । या यह पुरुष जिस को गृहपति नियुक्त कर दें। कुछ लोग सुब्रह्मण्या को पृथक् पृथक् पढ़ते हैं । परन्तु गृहपति को ही सुब्रह्मण्या पद्नी चाहिये या उसको जिसे गृहपति नाज्ञा दे । (अतिरात्र भोज में ) निमंत्रण की इच्छा करके वे भाग पर समिधाये रख देते है ॥२५॥ माध्यन्दिनीय शरापथब्राह्मण को श्रीमत् पडित गंगाप्रसाद उपाध्याय कृत 'रत्नकुमारी-दीपिका' भाषा व्याख्या का ग्रहनाम चतुर्थ काण्ड समास हुना ।

चतुर्थ-कारार्ड
प्रपाठक
फण्डिका-संख्या
प्रथम [१.२.१.]
द्वितीय [४.३.३.]
१३६
तृतीय [४.४.४.]
१२२
चतुर्थ [४.५.८.]
१२५
पञ्चम [४.६.६]
१२६
योग
पूर्व के काण्डों का योग २२४६
पूर्णयोग
VIDYA
TIYA
90+BAY-75
BHA
मुद्रक-कला प्रेस, इलाहाबाद-३

Satapatha Brahmanam Vol-i

Author
Upadhyaya,ganga Prasad
Title
Satapatha Brahmanam Vol-i
File name
Satapatha Brahmanam Vol-i
Text
OCR done
Citation
1970
Published
2012/08
Publisher
New Delhi.,research Institute
Language
Sanskrit
Pages
963
Library
Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
DLI number
311865
Barcode
99999990320710.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
bJrqQSExh2W
Download PDF

Satapatha Brahmanam Vol-i