·२ ma तया च कालिदासकृतशाकुन्तलनाटकमयमाझे हरिणवर्णनम्-" गोवामाभिराम मदुरनुपतति स्पन्दने दत्तदृष्टिः पश्चाधन प्ररिटः शरपतनभयायसा पूर्वकायम् । दभरधीटिः अधिकृतमुखभ्रशिमिः फोर्णयार्मा पत्पादमातत्यानियति बहुतरं स्तोको प्रयाति ॥ "इद च रामस्यास्पन्दनत्वात् " स्पन्दन दत्तष्टिः" इति प्रपठ्य रामकृतमारीचार्णने नियुक्तम् । इत्यायन्यपाठास्तथा चान्यदीयवर्णनमपि जिज्ञासुभि स्तन तन द्रष्टव्यम् । रिस्तरभपात्र लिख्यतेऽरमाभिः । पौ चैषम् । इदं नाटकमलङ्कारसभरितपद्यानां समावेशितत्वादतीय व्युत्पादकम् । सदुपरि टीकाकारण विच्छिरोग्रमणिमित्रमोहनदासनाप्यतीव लोकोत्तरकोशादिना अनेकार्याद्भुत्तयागादिना रसालद्वारमदर्शनेन च सम्यङ्मयितमास्यात च अतश्याती- व समुसतीन्यशेषमतिमालम् । + गंगाविष्णु श्रीकृष्णदास, "लक्ष्मीवेंकटेश्वर" छापाखाना, कल्याण-मुंबई.

·अथ दीपिकाख्यसंस्कृतटीकासमेत हनुमन्नाटकम्। अथ प्रथमोऽङ्कः। कल्याणानां निधानं कलिमलमथनं पावनं पावनानां पाथेयं यन्मुमुक्षोः सपदि परपदप्राप्तये प्रस्थितस्य । विश्रामस्थानमेकं कविवरवचसां जीवनं सज्जनानां वीजं धर्मद्रुमस्य प्रभवतु भवतां भूतये रामनाम ॥१॥ हदगे यत्प्रेरणया समुद्यतोऽहं विमूढतरबुद्धिः। तत्पदकमलं बन्दे गोकुलनाथस्य वेदादेः ॥ १॥ हनुमन्नाटकसागरशब्दाांगाधतां सुवोधत्वम् । नेतुं कृतसाहसतां मम सुधियः क्षन्तुमर्हन्तु ॥२॥ तावच्छ्रीरामचन्द्रगुणचक्रवालवर्णनेच्छुः कविः स्वामीष्टदेवताना मान्तरिताशी:पूर्वी नान्दीमवतारयति-कल्याणानामित्यादिदादश- पदेः। तदुक्तं नाटकावतारे । अष्टाभिर्दशभिर्वापि नान्दी द्वादशमिः पदैः। आशीर्नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशोवापि तन्मुखम् ॥” इति । नान्दी मङ्गलवचनमिति । अत्र संक्षेपतोर्योद्घाटनं क्रियते विस्तरस्य श्रद्धाविच्छेदकत्वात् । रामनाम भवतां भूतये ममवतु इत्यन्वयः । मूतये ऐहिकपारलौकिकैश्वर्याय मोक्षायवा।" भूतिरैश्वर्यमोक्षयोः। इति चरकः । मेलकोपमालङ्कारः । उक्तं च वीरमानौ ।" विशेषणा. निर्मा पद्यनेकार्थमाक्पदः । वाक्यवादिविहीनोप मेलकः संमतो बुधैः ॥” इति । तय विशेषणेस्तद्रूपमदत्वं योतयति । क- ·हनुमन्नाटके पातु श्रीस्तनपत्रभङ्गमकरीमुद्राङ्कितोरस्थलो देवः सर्वजगत्पतिमधुवधूवकाजचन्द्रोदयः । क्रीडाकोडतनोनवेन्दुविशदे दंष्ट्राडरे यस्य भू- भांति स्म प्रलयान्धिपल्ललतलोत्खातैकमुस्ताकृतिः२॥ ल्याणानि निधीयन्ते यस्मिन् तत् निधानं कलिमलमथनम् एतेन पापहारित्वमुक्तम् । कविवरवचसां वाल्मीक्यादिवाचाम् एकं विश्रा. मस्थानम् । एतेन तदितरस्यासवर्णनत्वमुक्तम् । एतेन पदत्रयेणे- हिकैश्वर्यप्रदत्वमुक्तम् । पारलौकिकैश्वर्यमदत्वमाह । पावनानां ब्रह्मा- दीनामपि पावनम् एतेन तत्तल्लोकमदत्वमुक्तम् । अतः पारलौकिक- श्वयंप्रदत्वमायाति । अथ मोक्षप्रदत्वमाह । परपदमाप्तये. परस्मिन् ब्रह्मणि पदं स्थानं, तत्माप्तये प्रस्थितस्य मुमुक्षोः पाथेयं मार्गे साधु । ननु नाम्नैव र मोक्षः कथं धर्मादीनां सत्त्वशोधकत्वेन मोक्षदत्वमिति चेत्तत्राह धिर्मद्रुमस्य बीजं नाम्नि कीर्तिते सर्व धर्माः कृता भवन्ति । अथोत्पत्तिवीजे पुष्पफलादिकं सर्वमस्तीति । जीवनानाम् इति वा पाठः । जीवनं प्रकृतिस्तस्यापि जीवनं चेतनकर्ट । उक्तं च । 'यतो जीवत्वमायाति जीवः प्रकृतितः स्वतः । ” इति । एतैर्विशेषणैर्मोक्ष- 'प्रदत्वमुक्तम् ॥१॥ इदानी वर्गनीयनायकगुणानाह-पात्विति ॥ स देवो विलसन- शील श्रीरामो वः पातु । कीदृक् श्रियः स्तनयोर्यः पंत्रमङ्गः पत्र- रचना तंत्र या मकरी मुद्रा तयाङ्कितोरस्थलः एतेन शृङ्गारित्वं सू- चितम् । सर्वजगत्पतिः एतेन रञ्जितलोकत्वमुक्तम् । पुनः कीहक् मधुवधूवक्त्राण्येवान्जानि कमलानि तत्संकोचनाय चन्द्रोदयः । स का यस्य नवेन्दुविशदे द्वितीयचन्द्राकारे दंप्राकुरे भूर्भाति स्म । क्रीडायै धृता वराहतनुर्येन । किंभूता भूप्रलयाब्धिरेष. पल्बलम- ल्पसरस्तस्य तलं तत उत्पातो य एको मुस्तस्तम्वस्तदाकारा । पतेन पदव्येनातिकल्पत्वमुक्तम् । उक्तं च रसोदधौ।"दाता सगुण-

·प्रथमाऽङ्कः।
यं शैवाः समुपासते शिव इति ब्रह्मेति वेदान्तिनो
बौद्धा बुद्ध इति प्रमाणपटवः कर्तेति नैयायिकाः ।
अर्हन्नित्यथ जैनशासनरताः कर्मेति मीमांसकाः
सोऽयं वो विदधातु वाञ्छितफलं त्रैलोक्यनाथो हरिः३॥
तं रामं रावणारि दशरथतनयं लक्ष्मणाग्यं गुणाढ्यं
पूज्यं प्राज्यं प्रतापावलयितजलाधं सर्वसौभाग्यसिद्धिम् ।
विद्यानन्देककन्दं कलिमलपटलध्वंसिनं सौम्यदेवं
सर्वात्मानं नमामि त्रिभुवनशरणं प्रत्यहं निष्कलङ्कम् ।
शीला सुवयोरूपान्वितः परप्रेमी । विद्यावानतिकल्पो रञ्जितलोको
मतोऽनेन ||" इति ॥२॥
अथ विद्यावानिति नेत्गुणं वक्तुं पद्यमवतारयति-पमिति ।। यं
रामं शिवमक्ता शिवेति नाम्ना समुपासते । "महारुद्रादभूत् प्रकृति-
रतः सूत्रं ततोऽहमिति ततो विश्वम्" इति श्रुतेः । वेदान्तिनो
मझेति । "एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म, नेह नानास्ति किंचन ॥ इति श्रुतेः।
बौद्धा बुद्ध इति । " प्राण्यालम्भनं संसति नन्दयेति माम् ॥ इति
श्रुतेः। प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दामावार्थप्रतिपत्तिप्रमाणानीति प्र-
माणेष्वेव निपुणा नैयायिकाः कर्तेति । सनातनाः पशवः प्रवि.
शन्ति प्रमेयानुभूतैः कब ततः" इति श्रुतेः। जैनाज्ञाभिरता ई-
निति। " स्वमाव एवेश्वरो नान्योऽस्ति कदाप्यस्यानीहशत्वापत्तेः।
इति श्रुतेः।मीमांसकाः कर्मेति । "फर्मणा जायते नश्यति मया-
भयमुखानि ॥ इति श्रुतेः । एतैस्तदुपशिक्षितः मागैरेव यमुपासते
सोऽयं रामो वाञ्छितफलं पूस्यतु । एतेन विद्यावत्वमुक्तम् । हरिरि-
त्यनेन दुःखहारित्वात्परमेमगुणो दर्शितः । त्रैलोक्यवासिजनस्त-
तद्देवतामजनेन तत्फलं प्रतिनाथ्यते याच्यते इत्यनेन दातृत्व-
मुक्तम् ॥ ३ ॥४॥

·~ हनुमन्नाटके अथोपक्रमः। आसीदुद्भटभूपतिप्रतिभटप्रोन्माथिविक्रान्तिको भूपः पतिरथो विभावसुकुलप्रख्यातकेतुर्वली। उविर्वरभूरिभारहरये भूरिश्रवाः पुत्रतां यस्याऽऽर स्वमथो विधाय महितः पूर्णश्चतुर्धा विभुः॥५॥ तेपामीश्वरतागुणैश्च जनुपा ज्यायानभूद्राघवो रामः सोऽप्यथ कौशिकेन मुनिना रक्षोभयायाचितः। राजानं स यशोधनो नरपतिः प्रादात्सुतं दुःखित- स्तस्मै सोऽपि तमन्वगादनुगतः सौमित्रिणोच्चैर्मुदा ॥६॥ सुन्दस्त्रीदमनग्रमोदमुदितादास्थाय विद्योदयं रामः सत्यवतीसुतादथ गतस्तस्याश्रमं लीलया। कृप्ते कौशिकनन्दनेन च मखे तत्रागतान् राक्षसान् हत्वाऽमूमुचदाशु भाविविदसौ मारीचमुग्राकृतिम् ॥७॥ -- इदानी कथायोजनाय व्यारल्याकृदात्मनः श्लोकचतुष्टयमवतार- यति-आसीदित्यादि ॥ पक्तिरथो दशरथो भूपः राजा आसीत् । स कः यस्य भूरिश्रवाः नारायणः स्वम् आत्मानमेवे रामलक्ष्मण- भरतशत्रुघ्नरूपेण चतुर्धा विधाय पुत्रताम् आर पाप । किमर्थम् उया ये बर्बरा राक्षसास्तेषां योभूरिभारस्तन्नाशाय । बर्बरो राक्ष- सोऽधमः" इति धरणिः किंभूतः पुत्रार्थमिष्टः । अन्यत्सुगमम्॥५॥ तेषां चतुर्णा पुत्राणां मध्ये जनुषा जन्मना ईश्वरत्वप्रतिपाद- कगुणैश्च रामः ज्यायानतिशयेन ज्येष्ठोऽभूदिति योज्यम् । अन्य- 1 सुगमम् ॥६॥ मुन्दनानो रक्षसः स्त्री ताटका सत्यवतीमुतादिश्वामित्रांविद्योग ·प्रथमोका। पूणे यज्ञविधौ यियासुरभवद्रामेण साई मुनिः सीतासंवरणागताखिलनृपव्याभग्नवीर्यश्रियम् । श्रुत्वा तदनुरुत्सवं च मिथिलामास्थाय तेनाधिक सत्कारैरुपलम्भितः पुनरगांचापाश्रितं मण्डलम् ॥८॥ तदा सीता-(आत्मगतम्) कमठपृष्ठकठोरमिदं धनुर्मधुरमूर्तिरसौ रघुनन्दनः । कथमधिज्यमनेन विधीयतामहह तात पणःस्तवदारुणः।। रामो-(लक्ष्मणं प्रति) आद्वीपात्परतोऽप्यमी नृपतयः सर्वे समभ्यागताः कन्यायाः कलधौतकोमलरुंचेः कीर्तेश्च लाभः परः । नाकृष्टं न च टङ्कितं न नमितं नोत्यापितं स्थानतः केनापीदमहो महद्धनुरिदं निर्वीरमुर्वीतलम् ॥ १०॥ दयं भाषिवित्: निमितभूतेनानेन मृगरूपेण रावणः सीतां हार- प्यतीति मावियित् । शेपं सुगमम् ॥ ७॥८॥ तत्र रामं दृष्ट्वा सीता विचिकित्सति-फर्मठेति ॥ इदं धनुः कर्म- ठपृष्टवत् कठोरम् । रघुनन्दनो रामो मधुरमूर्तिः सुकुंमाराङ्गः । अह- हेति खेदे । अनेन रामेण इदं धनुः आधिज्यम् अधिकृतगुणं कथ विधीयताम् । अतः तातस्य पितुः पणः कोप धनुराधिज्यं करिष्य- ति तस्मै सीतां दास्यामीत्येवरूपा मतिज्ञा स्तवाय स्तुत्ये दारुणः अयोग्यः अस्तुत्य इति । यहा। अविसर्गपाठे हे तात ते पणो दारुण इति मानसोक्तिः तातपणश्चैनामविष्यत्ताहं राममन्विप्पा- स्तः स्तोत्रं स्तुतिर्नुतिः ॥ इत्यमरः ॥ ९ ॥ अथ रामः सीतासंशयमवधार्यात्मशक्ति ज्ञापयितुं लक्ष्मणमनु- पति-बाहीपादिति ॥ भो लक्ष्मण अमी नृपतयः आदीपात्सम- मीति भावः। ।

·हनुमन्नाटके लक्ष्मणः-(रामहृदयानन्दकन्दाडरोवाय निजप्रचण्ड- दोर्दण्डयोमहतीं प्रौढिं नाटयति ।) देव श्रीरघुनाथ किं बहुतया दासोऽस्मि ते लक्ष्मणो मेर्वादीनपि भूधरान गणये जीर्णःपिनाकः कियान् । तन्मामादिश पश्य पश्य च बलं भृत्यस्य यत्कौतुकं पोर्तु प्रतिनामितुं प्रचलितुं नेतुं निहन्तुं क्षमः॥११॥ भ्यागताः । दिर्गवा आपो यस्मिन्निति द्वीप सागरान्तर्वी देशः । तमतिव्याप्य परतः लक्षादेरपि। यहा। दीपो जम्बुद्दीपस्तमामिव्या- प्य परतो द्वीपान्तरादपि तत्रापि सर्वे न तु केचन तेषां मध्ये केनापि इदं महदनुः महतो रुद्रस्य धनुः यद्वा महाचेदं धनुश्च नाकृष्टम् । नन्वाकर्षणं तिष्ठतु न टङ्कितं टङ्कारवन्न कृतम् । एतदपि तिष्ठतु न नमितमपि स्थानतोऽपि नोत्थापितम् । अहो महदाश्चर्य- मिदम् उतिलं निरि वीर एव अत्र · कोऽपि नास्ति । यदा इदं धनुर्निवारं निर्गताः पराजिताः मानभङ्गात्पलायिता वा वीरा यस्मा- तदिति वाक्यान्तरेणेदंशब्दस्य पुनरुक्तिः । उतिलमिति सप्तम्यर्थे प्रथमान्तपदमार्षम् ! नन्वेतदाकर्षणादी को लाभ इति चेत्तत्राह । कलधौतस्य दाहोत्तीर्णहम्न इव कोमला रुचिर्यस्या एवंभूतायाः कन्यायाः लाभः । " कलधौतं तप्त हेम स्यात् ” इति धराणः । कन्येयं कलधौतकोमलरुचिः कीर्तेश्च लाभोऽपर इति पाठेऽप्यय- मेवार्थः । इयं कन्या सीता तल्लामः इति सीतायाः पित्रायधीन- तया कन्यात्वम् ॥ १०॥ देवेति ।। पूर्वार्दै स्पष्टमेव । तत्तस्मात्कारणात् मामादिश आज्ञा- पय । भृत्यस्य मम यत्कौतुकम् आश्चर्यकर्तृ बलं तत्पश्य । पश्ये- त्यादरे वीप्सा । किं बलमिति चेत्तत्राह । एतद्धनुः प्रोद्धा भूमेः प्र- -तिनामितुं नम्रीकत प्रचलितुं कोणगुणालोकनाय चलयितुं नेतुम् ·११ :: . प्रथमोऽङ्कः । रावणपुरोहितः-(जनकं प्रति) दातव्येयमवश्यमेव दुहिता कस्मै चिदेनामसौ दो क्रीडामशकीकृतत्रिभुवनो लङ्कापतिर्याचते। तीक मूढवदीक्षसे ननु कथागोष्ठीषु नः शासते 'तदृत्तानि परारेजांसि सुनयःप्राच्या मरीच्यादयः॥१२॥ -(पुना रामं प्रति) , समन्तादुत्तालैः सुरसहचरीचामरमरु- त्तरङ्गैरुन्मीलगुजपरिघसौरभ्यशुचिना। • स्वयं पौलस्त्येन त्रिभुवनजिता चेतसि धृता- मरे राम त्वं मा जनकपतिपुत्रीमुपयथाः ॥ १३ ॥ जनकः-माहेश्वरं धनुः कुर्यादधिज्यं चेद्ददामि ताम् । पुरोहितः-गुरोःशम्भोधनुनौ चेचूर्णतां नयति क्षणात् ।। इतो गमयितुं निहन्तुं भग्नीक क्षमोस्मि किं पुनराकर्षणमात्रमिति भावः । " पिनाकोऽजगवं धनुः । इत्यमरः । ममैवानेशी शक्तिः मवन्तस्तु ब्रह्माण्डोदरणसहा इति घोतितम् ॥ ११ ॥ तयोरेवं वदत्तोरेतदन्तरमासाध रावणपुरोहितो जनकमनुवदति । मो जनक इयं सर्वोत्तमा दुहिता कस्मैचिदयाचतेऽपि वराय दात- व्यव'असी प्रसिद्धः कुलाचारः । एतेन कौलिन्यमुक्तम् । लड़ापतिः अनेनैश्वर्यमुक्तम् । दोक्रीडामशकीकृतत्रिभुवनः एतेन कल्पत्वमु. क्तम् । भुजक्रीडानिर्जितत्रिभुवनः यदा भुजक्रीडया मशकीकृतं निश्चेतनीकृतं त्रिभुवनं येन । “ दंशाचेतनयोर्मशा " इति विश्वः । मश एव मशकः एवंभूतो रावणः एनां स्वयमेव याचते तत्तस्मा- दज्ञातावदीक्षसे विचारयासे । ननु वितर्के । प्राग्भवाः प्राच्या मरी- च्यादयो मुनयः तद्वृत्तानि रावणचरितानि कथागोष्ठीषु नः अ- ·१२. हनुमन्नाटके जनकः-(विहस्य) शम्भोरावासमचलमुत्क्षेप्तुं भुजकौतुकी। माहेश्वरं धनुः ऋष्टुमर्हते दशकन्धरः ।। १५ ।। जनकः-(सीतां प्रति सखेदम् ) माहेश्वरो दशग्रीवः क्षुद्राश्चान्ये महीभुजः । पिनाकारोपणं शुल्कं हा सीते किं भविष्यति ॥१६॥ • स्मान् शासते कथयन्ति । किंभूतानि पररजांति शुद्धानि यहा रजोभ्यो भूरेणुभ्यः पराणि अधिकानि परोरजांसि । परःशब्दनि- पातनं मन्यते भोजराजः । इत्यादिविशिष्टगुणोऽयं यावते तस्माद- स्मै दातव्येति भावः । ननु कथागोष्ठीषु तस्यासतीति पाठे नु' इति वितर्क । गोष्ठीपु. पुरावृत्तवर्णनरूपासु तस्यरावणस्य कथा इयमिति- रूपा कांचित्साऽसती मिथ्या न सत्यैवेत्यर्थः । यदा। तस्य लङ्काप- तेर्वृत्तं शीलमिव शील येषां तानि मध्यमपदलोपिसमासः । रजस: प्रकृतेः परं परोरजः परब्रह्म तद्रूपाणि । यद्वा । तस्य वृत्तानि शीलानि अप्याचरन्तीति शेषः । ननु महीयान् कथं याचते इति चेत्तत्राह । साधारणो निरातई कन्यामन्योऽपि याचते किं पुनर्जगतां नेता स पीत्रः परमेष्ठितः ॥ १२ ॥ १३ ॥ १४ ॥ धनुराकर्षणे रावणशक्ति द्योतयति काफूक्त्या । दशकन्धरः माहेश्वरं धनुः ऋष्ठमात्रष्टुं योग्योऽस्ति । किंभूतः शम्भोः आवास- स्थानम् अचलम् उत्क्षेप्तुम् उद्धर्तु भुजकौतुकी भुजे कौतुकमस्या- स्तीति गुरोहमुद्धर्तु किं पुनः तद्धनुरिति भावः ॥१५॥ दशग्रीवो धनुरारोप्य त्वां लङ्का नेष्यति अथवा कश्चिन्नृपः त्वां दूरदेशं नेष्यतीति खेद इत्यर्थं श्रुत्वा सीता पुनः खिद्यमाना तदेव पद्यं पुनः पठति । कमठपृष्ठकठोरमिति । पुनः पठितं. पुरोहितः सक्रोधम् ॥ १६ ॥ , ·प्रथमोक्षः। (सीता कमठपृष्ठेत्यादि पुनः पठति ) रावणपुरोहितः-(सक्रोधम् ) साई हरेण हरवल्लभया च देव्या हेरम्बषण्मुखवृषप्रमथावकीर्णम् । कैलासमुद्धृतवतो दुशकन्धरस्य केयं च ते धनुपि दुर्मद दो परीक्षा ॥ १७॥ जनकः-शृणुत जनककल्पाः क्षत्रियाः शुक्लमेते दशवदनभुजानां कुण्ठिता यत्र-शक्तिः। हे दुर्मद दुर्वीराग्रह धनुषि दशकन्धरस्य दो परीक्षा भुजबलज्ञा- नरूपा का न कापि । ते तव इयं धनुरधिज्यकरणरूपा परीक्षा का न'कापीत्यर्थः 1 किविशिष्टस्य कैलासं गिरिं धृतवतः अन्यत्तु सुग- मम् । यहा । किविशिष्टस्य ते हरेण नैपुण्येन सार्दै कैलासनेतृगु- णम् उमृतवतः उच्चैहदि धारयतः ईडनेता नेगिंति ज्ञानवतः । हरो नैपुण्यरुद्रयोः" इति चरकः | "गुरो नेतृगुणे मावे कैलासः स्त्रीहरेऽपि च । इति शाश्वतः 1:य पुनः वल्लभया देव्या साई देवी द्योतमाना वल्लभा कार्याकार्यपरीक्षा तया सहेत्यर्थः।"कार्या- कार्यविचारेक्षा वल्लभा च जयध्वनिः। ॥ इति विश्वः । किविशिष्टं नेतृगुणं हेरम्वपण्मुखवृपा याः प्रमथाः विद्यास्ताभिराकीर्ण.युक्तम्। हेरम्बो गणेशस्तस्यैवाग्रपूज्यत्वं विघ्ननाशविद्या । पण्मुखस्यैव शत्रुसंहारविद्या । वृषो धर्मस्यैव लोकपालनविद्या एताभिर्युक्तः। एत- विशेषणत्रयेण सद्गुणशालित्वातिकल्पत्वरञ्जितलोकत्वादयोगुणा द- र्शिताः । हरेण हरवल्लभया चेति पदवयेन विद्याबलत्वमुक्तम् । किं तत् । हरो रुद्रस्तहत् यथा रुद्रः सर्वे जानाति तथाखिलनेतगुणान् जानतः तव धनुरुद्धरणमात्रे का परीक्षेति भावः ॥ १७ ॥ जनकोऽपि पुरोहितमाक्षिप्य स्वप्रतिज्ञातं राज्ञः श्रापयति । जा- नकी जन एव.जनकः जनानां समूहो जानकं जानकमस्यास्तीति ·.. १२. हनुमन्नाटके जनकः-(विहस्य) शम्भोरावासमचलमुत्क्षेप्तुं भुजकौतुकी। माहेश्वर-धनुः ऋष्टुमईते दशकन्धरः ।। १५ ॥ जनकः-(सीतां प्रति सखेदम् ) माहेश्वरो दशग्रीवः क्षुद्राश्चान्ये महीभुजः। पिनाकारोपणं शुल्क हा सीते किं भविष्यति ॥१६॥ स्मान् शासते कथयन्ति । किंभूतानि परांरजांसि शुद्धानि यहा रजोभ्यो भूरेणुभ्यः पराणि अधिकानि परोरजांसि । परःशब्दान- पातनं मन्यते मोजराजः । इत्यादिविशिष्टगुणोऽयं याचते तस्माद- स्मै दातव्येति भावः । ननु कथागोष्ठीषु तस्यासतीति पाठे नु इति वितर्क । गोष्ठीपु पुरावृत्तवर्णनरूपासु तस्य रावणस्य कथा इयमिति- रूपा काचित्साऽसती मिथ्या न सत्यैवेत्यर्थः । यदा। तस्य टङ्काप- तेर्वृत्तं शीलमिव शीलं येषां तानि मध्यमपदलोपिसमासः । रजस: प्रकृतेः परं परोरजः परब्रह्म तद्रूपाणि । यदा। तस्यवृत्तानि शीलानि अप्याचरन्तीति शेषः । ननु महीयान् कथं याचते इति चेत्तत्राह । साधारणो निरातङ्क कन्यामन्योऽपि याचते किं पुनर्जगतां नेता स पौत्रः परमेष्ठितः ॥ १२ ॥.१३ ॥ १४ ॥ धनुराकर्षणे रावणशक्ति द्योतयति काकुत्या । दशकन्धरः माहेश्वरं धनुः ऋष्ठमात्रष्टुं योग्योऽस्ति । किंभूतः शम्भोः आवास- स्थानम् अचलम् उत्क्षेप्तुम् उद्धतु भुजकौतुकी भुजे कौतुकमस्या- स्तीति गुरोहमुद्ध? किं पुनः तद्धनुरिति भावः ॥१५॥ दशग्रीवो धनुरारोप्य त्वां लड़ां नेष्यति अथवा कश्चिनृपः त्वां दूरदेशं नेष्यतीति खेद इत्यर्थं श्रुत्वा सीता पुनः खिद्यमाना तदेव पचं पुनः पठति । कमठपृष्ठकठोरमिति । पुनः पठितं पुरोहितः सक्रोधम् ॥ १६ ॥ .

·प्रथमोऽङ्कः। (सीता कमठपृष्ठेत्यादि पुनः पठति) रावणपुरोहितः-(सक्रोधम् ) साई हरेण हरवल्लभया च देव्या हेरम्बपण्मुखवृपप्रमथावकीर्णम् ।। कैलासमुद्धृतवतो दशकन्धरस्य केयं च ते धनुपि दुर्मद दो परीक्षा॥ १७॥ जनकः-शृणुत जनककल्पाः क्षत्रियाः शुक्रमेते दशवदनभुजानां कुण्ठिता यत्र-शक्तिः । हे दुर्मद दुर्वीराग्रह धनुपि दशकन्धरस्य दो परीक्षा भुजबलज्ञा. नरूपा का न कापि । ते तव इयं धनुरंधिज्यकरणरूपा परीक्षा का न कापीत्यर्थः । किविशिष्टस्य कैलासं गिरिं धृतवतः अन्यत्तु सुग- मम् । यद्वा । किविशिष्टस्य ते हरेण नैपुण्येन सार्दै कैलासनेतगु- णम् उदृतयतः उच्चैर्हदि धारयतः ईदृङ्नेता नेगिंति ज्ञानवतः ।। 'हरो नैपुण्यरुद्रयोः ॥ इति चरकः । " गुरौ नेतृगुणे भावे कैलासः स्वीरेऽपि च । " इति शाश्वतःच पुनः वल्लभया देव्या सार्दै देवी द्योतमाना वल्लभा कार्याकार्यपरीक्षा तया सहेत्यर्थः कार्या- कार्यविचारेक्षा वल्लभा च जयध्वनिः।" इति विश्वः। किविशिष्टं नेतृगुणं हेरम्वषण्मुखवृषा याः प्रमथाः विद्यास्ताभिराकीर्ण.युक्तम् । हेरम्बो गणेशस्तस्यैवाग्रपूज्यत्वं विघ्ननाशविद्या । पण्मुखस्यैव शत्रुसंहारविद्या । वृपो धर्मस्यैव लोकपालनविद्या एताभिर्युक्तः। एत- विशेषणत्रयेण सद्गुणशालित्वातिकल्पत्वरञ्जितलोकत्वादयो गुणा द- शिताः । हरेण हरवल्लभया चेति पदयेन विद्याबलत्वमुक्तम् । कि तत् । हरो रुद्रस्तहत् यथा रुद्रः मर्व जानाति तथाखिलनेतगणान् जानतः तव धनुरुद्धरणमात्रे का परीक्षेति भावः ॥ १७ ॥ जनकोऽपि पुरोहितमाक्षिप्य स्वमतिज्ञातं राज्ञः श्रापयति:। जा. नकी जनः एव:जनका जनानां समूहो जानकं जानकमस्यास्तीति ·हनुमन्नाटके नमयति धनुरेशं यस्तदारोपणेन त्रिभुवनजयलक्ष्मीर्जानकी तस्य दाराः ॥ १८ ॥ (श्रीरामनाट्यम् ) कपोले जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुषि स्मरस्मेरं गण्डोडुमरपुलकं वक्रकमलम् । मुहुः पश्यन् शृण्वन् रजनिचरसेनाकलकलं जटाजूटग्रन्थि रचयति रघूणां परिवृढः ॥ १९॥ जानकी जनसमृद्धिमान् । अन्यथा सीतावर्णनेन वैरस्यत्वमायाति अतो जानकीपदेन जनक एव एतेनैतस्य निर्भयत्वं सूचितम् । भोः क्षत्रियाः शृणुत । किविशिष्टा जनककल्पा जनको रुद्रः बलेन ततः किंचिम्यूना इत्यर्थः। " लोकरुद्रनृपव्याजतातेषु जनकः पुमान्।" इति धरणिः । शुल्कमिति पाठे जनकस्य मम.शुल्कं पणं शृणुत । समाह यत्र धनुपि दशवदनभुजानां शक्तिः कुण्ठिता जाता संदेश धनुः कोऽपि नमयति तदारोपणेनैव मैथिली तस्य तदारोपणकर्नुः दाराः स्यात् । दारशब्दो भूम्न्येव । किंविशिष्टा त्रिभुवनजयलक्ष्मीः यत्माप्ती त्रिभुवनं जितं भवतीति भावः । धनुरारोपणेन तदासिज- नावनात् ॥१८॥ इत्युक्ते श्रीरामः सर्वतोवलोक्य तदुत्थानं नाटयति । अत्र रामे चित्ररसः प्रतिपाद्यते । धनुःस्थाने तिर्यमुखमुपविष्टायाः जान- क्याः कपोले स्मरस्मेरं सकामस्मितं यथा स्यात्तथा वक्त्रकमलं निजमुखारविन्दप्रतिबिम्ब पश्यन् एतेन मधुररसो दर्शितः। किं- विशिष्ठे कपोले करिकलमः करिशावकस्तस्य दन्तयोर्युतिं किंचित् पीतोज्ज्वलतां मुष्णातीति एतेन सीताया अपि चरमकैशोरत्वमु- क्तम् । स्वयंवरागतरक्षासेनाकोलाहलं च शृण्वन् वयं बलादार- ध्यामः इत्येवंरूपम् एतेन भयानको दर्शितः । जटाजूटसमूहन्थि ·*- प्रथमोक्षः। गृहीतहरकोदण्डे रामे परिणयोन्मुखे । पस्पन्द नयनं वामं जानकीजामदग्न्ययोः ॥२०॥ लक्ष्मणः-(रामे सज्यं धनुः कुर्वति सति पृथ्व्यादीनि - भुवनान्यधो यास्यन्तीत्याशङ्कयाह) पृथ्वि स्थिरा भव भुजङ्गम धारयनों त्वं कूर्मराज तदिदं द्वितयं दधीथाः । दिक्कुञ्जराः कुरुत तत्रितये दिधीपी रामः करोति हरकार्मुकमाततज्यम् ॥२१॥ पृथ्वी याति विनम्रतां फणिपतेर्ननं फणामण्डलं :: विभ्रत्क्षुभ्यति कूर्मराजसहिता दिक्कुञ्जराः कातराः । आतन्वन्ति च बृंहितं दिशि भटैः सार्धं धराधारिणो वेपन्ते रघुपुङ्गवे पुरजितः सज्यं धनुः कुर्वति ॥ २२॥ रचयति अनेन वीररसो दर्शितः। "व्रतिनस्तु सदा,जटा" इत्य- मरः । गण्डोडुमरपुलकं गण्डव्यापकम् एतेनोद्भास्वराख्या स्निग्ध- सात्विको दर्शितः । रसत्रयेऽपि उडुमरः प्रचण्डः परिवृढोऽधिपः । उक्तं मदीयरसोदधौ । " शबलत्वं हि रसानां सर्वेषामेव जायते यत्र । दशमः सोध निरुक्तश्चित्ररस सर्वरससारः॥1॥ १९ ॥ धनुरुद्धरणादम्बरे सीताजामदाययोःशुभाशुभ द्योतयति-गृही- तेति ॥ पस्पन्द अस्फुरत् । तदुक्तं वसन्तराजे । चक्षुर्वामं मृग- दृशो जयकारि भृशं त्वरा । तदेव पुरुषस्यारात् स्फुरितं भयशंस- नम् ॥ ॥ इति ॥२०॥ इदं द्वितीयं पृथ्वी भुजङ्गमं चेति तत्वितये तस्मिन् त्रितये भूभु- नङ्गमपूर्वरूपे दिधीपां धर्तुमिच्छां कुरुतेति ॥ २१ ॥ मत्र भूतार्थे यातीत्यादि वर्तमान निर्देशः। कवेस्तात्कालिकानु- ·. हेनुमन्नाटके (तदा च) : उत्क्षिप्तं सह कौशिकस्य पुलकैः सादै मुखैर्नामित भूपानां जनकस्य संशयधिया साकं समास्फालितम् । वैदेही मनसा समं च सहसा कृष्टं ततो भार्गव- प्रौढाहंकृतिदुर्मदेन सहितं तद्भग्नमैशं धनुः॥२३॥ शंभौ यद्गुणवल्लरीमुपनयत्याकृष्य कर्णान्तिकं अश्यन्ति त्रिपुरावरोधसुदृशां कर्णोत्पलग्रन्थयः । स्वं चास्फालयति प्रकोष्ठकमिमामुन्मुच्य तासामहो भिद्यन्तेवलयानिदाशरथिना तद्धनमैशं धनुः ॥२४॥ - भवेन " फटायां तु फणा द्वयोः" इत्यमरः । " वृहितं कारगर्जि- तम् " इत्यमरः । पुरजितत्रिपुरजेतुः रुद्रस्य ॥ २२ ।। अथ धनुर्भङ्गे नानारसानुभवाचित्ररसं दर्शयितुं पद्यमवतारयति- उक्षिप्तमिति ।। कौशिके वत्सलरसो जातः । अत्र हर्पः संचारी हपात्पुलका इति ज्ञानम् । भूपेषु मयानकरसः । अत्र दैन्यं संचारि दैन्यादेव मुखनमनम् । अत्र भीषणा त्रिविधा । तत्र प्रभावेनैव रामे भीषणत्वं जनके करुणारसो जातः । अत्र ग्लानिः संचारिणी सा चाधैर्जाता । आध्यनुभावः संशय इति ज्ञानम् । वैदेह्यां मधुररसो जातः । मनआकर्षणमेवात्रानुभावः। रामे वीररसः। अत्र पद्धोदी- पनं परशुरामो गत इति ज्ञानम् । अत्र सर्वरसानामुद्दीपनविभावो राम एवं ॥ २३॥ धनुषो महत्त्ववर्णनेन रामे महत्त्वमवतारयति-शम्भाविति ॥ श- म्भौ रुद्र यद्गुणवल्लरी प्रत्यश्चिकामाकृष्य कर्णान्तिकमुपनयति सति तदा त्रिपुरावरोधसुदृशां कर्णोत्पलअन्ययः भ्रश्यन्ति। यदाच इमां मुणवलरीम् उन्मुच्य परित्यज्य स्वम् आत्मीयं प्रकोष्टकम्

·प्रथमोऽधः।
अपिच
तद्ब्रह्ममातृवषपातकिमन्मथारि-
क्षत्रान्तकारिकरसंगमपापभीत्या ।
ऐशं धनुर्निजपुरश्चरणाय नूनं :
देहं मुमोच रघुनन्दनपाणितीर्थे ॥ २५ ॥
जुट्यगीमधनु कठोरनिनदस्तत्राकरोद्विस्मयं
त्रस्यद्वाजिरवेरमार्गगमनं शंभोः शिर कम्पनम् ।
दिग्दन्तिस्खलनं कुलाद्रिचलनं सप्तार्णवोन्मेलनं
वैदेहीमदनं मदान्धदमनं त्रैलोक्यसंमोहनम् ॥ २६ ॥
'आस्फालयति तदा तासामेव त्रिपुरसुदृशां वलयानि कङ्कणानि भि-
धन्ते तदीग्धनुर्दाशरथिना भग्नमिति महत्त्वम् ॥ २४ ॥
नन्वत्र तदुत्थापनमेव पणः किमर्थस्तद्रामेण भन्ममिति चेत्तत्राह।
तत् ऐशं धनुः रामहस्ततीर्थे देहं मुमोच त्यक्तवान् । किमर्थ निज.
पुरश्चरणाय पापमणाशार्थम् । कथं पापसंभावना । ब्रह्ममातरौ ब्रह्मा
च माता च ब्रह्ममातरी तयोर्वधः तेन पातकिनी यो मन्मथारिक्ष-
त्रान्तकारिणी तयोः करसङ्गमाद्यत्संसर्गपापं तद्दीत्याप्यन्योऽपि
पापः तीर्थे देहं त्यक्त्वा शुद्धो भवतीति प्रसिद्धम् ॥ २५ ॥
तन तस्मिन्नवसरे गुटबद्भज्यमानं भीमो रुद्रः तद्धनुस्तस्य क-
ठोरः परुपो निनादः स विस्मयम् आश्चर्यमकरोत् । तदेवे द्योतयति।
प्रस्यन्तो वाजिनो यस्यासी त्रस्यद्वाजी स चासोरविश्च तस्य शब्द-,
श्रवणमात्रेण प्रस्ताश्वस्य रखेगमार्गगमनम् अकरोदिति सर्वत्रानुव-
ध्यते । सप्तार्णवानाम् उच्चैराकाशे मेलनम् ऐक्यतां नतु भूमी तथा
सति भूलयः स्यात् । एतत्पद्यनाटुवरसो दर्शितः । उक्तं च मदी-
यरसोधौ । "यामोचितैर्विभावः पुष्टिं याता रतिहि विस्मयजा।
स रसोद्धवास्यः स्यात् पूर्णोऽपि स्याद्विभाोन ॥ ॥ २६ ॥

·हनुमन्नाटके
रुन्धनष्टविधेः श्रुतिर्मुखरयन्नष्टौ दिशः क्रोडयन्
मूर्तीरष्ट महेश्वरस्य दलयन्नष्टौ कुलक्ष्माभृतः।।
तान्यक्ष्णा बधिराणि पन्नगकुलान्यष्टौ च संपादय-
- जुन्मीलत्ययमार्यदोर्बलदलत्कोदण्डकोलाहलः ॥२७॥
लक्ष्मणः-जामदग्न्यः यद्धैरवधनुःकोलाहलामर्ष-
मूच्छितः प्रलयमारुतोद्भुतकल्पान्तान-
: लवत्प्रदीप्तरोपानलः ।..
(राम प्रति परशुराम सूचयन )
यद्वभन्न जनकात्मजाकृते राघवः पशुपतेर्महदनुः ।,
तद्धनुर्गुणरवेण रोषितस्त्वाजगाम जमदग्निजो मुनिः२८
तमेवाडतरसं विशिनष्टि-रुन्धनिति ।। आर्यो रामस्तस्य भुजवलेन
दलद्भज्यमानो यः कोदण्डः धनुस्तस्य कोलाहलः शब्दाडम्बरः
अग्रम् उन्मीलति प्रकटीमवति । किं कुर्वन् विधेः ब्रह्मणः अष्टभुतिः
कर्णान्निरुन्धन व्यावृण्वन् अष्टो दिशः मुखरयन् प्रतिध्वनिनावा-
चालिताः कुर्वन्महेश्वरस्याष्ट मूर्तीः क्रोडयन् व्याकुलयन् । तथा चा.
गमे । " भूर्जलं वद्विराकाशं वायुर्यज्या शशी रविः । इत्यष्टी मूर्तयः
शम्भोमङ्गलं जनयन्तु नः ॥” इत्यष्टौ । कुलक्ष्माभृतः कुलगिरीन्
'विस्फोटयन् । तानाहागमः । " विजयः कुमुदो नीलो निषधो.हि.
मवानथ । जयन्तः कालनिषधो वाहीकोष्टी दिगद्रयः ॥ " एते
पूजन विधाने । पन्नगकुलान्यपि तत्रैव । " नागसर्पोरगाखुभुग्दन्द-
शुकदिजिहगौ । मायिकामृतपालेयशेषाख्याश्चाष्टजातयः ॥ स.
पति मौदितः । सर्वेषु पङ्कज यथा स्थलजेवपि कमलमिति। "मि-
न्दन भूतलम् ” इति पद्यमत्र केचित् पठन्ति तत्मक्षितमस्ति ।
रुन्धनित्यनेनेकार्थत्वात् ॥ २७ ॥ २८ ॥

·प्रथमोऽङ्कः। चूडाचुम्बितकङ्कपत्रमभितस्तूणीद्वयं पृष्टतो भस्मस्निग्धपवित्रलाञ्छितमुरो धत्ते त्वचं रौरवीम् । मौज्या मेखलया नियन्त्रितमधोवासश्च मानिष्टकं पाणो कार्मुकसाक्षसूत्रवलयं दण्डोऽपरः पैप्पलः ॥२९॥ पित्र्यमंसमुपवीतलक्षणं मातृकं च धनुरूर्जितं दधत् । यः ससोम इव धर्मदीधितिः सद्विजिह्व इव चन्दनद्रुमः।। आजन्म ब्रह्मचारी पृथुलभुजशिलास्तम्भविभ्राजमान- ज्याघातश्रेणिसंज्ञान्तरितवसुमतीचक्रजैत्रप्रशस्तिः। मुनिराजगामेति पूर्वेण सम्बन्धः । पृष्ठतस्तूणीद्वयं निपङ्गयुग्मं धत्ते एतेन सर्वं द्वितीयान्तं योज्यम् । रुरुश्चित्तलो मृगः मञ्जिष्ठया रक्तं माञ्जिष्ठकं वासः। उक्तं च। "ब्रह्मवतधरो वासो वसानो रक्त- मुत्तमम् । " इति पाराशरः । किविशिष्टो मुनिः दण्डः अर्शआदि.. भ्योऽच् प्रशस्तो दण्डोस्यास्तीति दण्डः ब्रह्मव्रतेति क्षत्त्रदमनेऽपि । पुनः किंविशिष्टः न कश्चित्परः श्रेष्ठो यस्मात्सः . अपरः । पुनः पै- प्पलः पिप्पलो ब्रह्मसूत्रमस्यास्तीति पैप्पलः सार्थे तद्धितः अर्श- आदिभ्योऽचू । यज्ञोपवीतवान् इति । " अश्वत्थे ब्रह्मसूत्रे च पि-- प्पलोऽस्त्री गुणेष्वपि ।। इति धराणः । दण्डं परं पैप्पलमिति पाठे अश्वत्थस्य दण्ड धत्ते । विभृयापैप्पलं दण्ड ब्रह्मवतधरः सदा । " इत्युक्तत्वात् । अपरः पैप्पलं दण्डं धत्ते इति वा अर्थः। समुच्चयो यमलंकारः।" पदार्थानामनेकेषां यत्रैकस्मिन्नियन्धनम् । एकया कियया विज्ञैः स मोक्तोऽतिसमुच्चयः॥ वैरिणोरपि वीर- शान्तरसयोरत्र युक्त्या योजनम् अदोपाया युक्त्या कृतोऽपि संयो- गस्तयोर्वा न.दुष्यति ।" इत्युक्तत्वात् ॥ २९॥ ३० ॥ आजन्मेति । एवंभूनो जामदग्न्यः समास इत्यन्वयः । पृथुलो मांसलौ भुजावेच शिलास्तम्भी तयोविभ्राजमाना या ज्याघातश्रेणी- " 7 .

·हनुमन्नाटके वक्षापीठे घनास्त्रवणकिणकठिने संक्ष्णुवानः पृषत्कान् प्राप्तोराजन्यगोष्टीवनगजमृगयाकौतुकी जामदग्यः३१ सोऽयं सप्तसमुद्रमुद्रितमही यस्यार्जुनस्योद्धतं छित्त्वा भैरवसङ्गरेऽतिजरठं कण्ठं कुठारेण यः। खातीरनिरोधहेतुगहनं वाहोः सहस्रं जवात् काण्डं काण्डमखण्डयत्पितृवधामण वीयसा ।।३२ . प्रत्यश्चिकास्फोटनपक्तिः तस्याः संज्ञया सूचनेनान्तरिता स्वस्मि- विज्ञापिता पृथ्वीचक्रस्य विजयस्य प्रशस्तिर्येन सः ।" नामसूच- नयोः संज्ञा " इति विश्वः । वक्षःपीठे पृषत्कान् वाणान् संक्ष्णु- वानः तीक्ष्णीकुर्वाणः धनानि यानि अस्त्राणि तेषां व्रणः यः किणः मांसासग्विवर्तः तेन कठिने । " मांसासृग्भरणं किणः" इति धर- णिः । क्षत्रिया एवं वनगजास्तद्धननार्थ या मृगया तस्यां कौतु:: कमस्यास्तीति ॥ ३१॥ एवंभूतमेनं दृष्ट्वा लक्ष्मणः रामं स्मारयति । हे राम अयं सो- ऽस्ति । सकः यः भैरखसगरे अतिभयंकररणे उद्धतम् अननं यथा- स्यात्तथा । कुठारेण परशुना अर्जुनस्य राज्ञः कण्ठं छित्त्वा पूर्वमू- लादुत्कृत्य पश्चात् जवात् वेगेन बाहुसहस्रं काण्डं काण्डम् अखण्ड- यत् । नन्वर्जुनोल्पवल इति चेत्तत्राह । संमभिः समुद्रः मुद्रिता वेष्टिता वसुमती मही तस्याः पालकस्य । किं विशिष्टं कण्ठम् 'अ- तिजरठम् अतिकठोरम् ।" समौ जरठकर्कशी" इति विश्वः । कीदृक् बाहुसहस्र वा नर्मदा तत्तरिनिराधाय हेतुभूतं गहनं स्त्रीमिः क्रीडन् येन भुजसहस्रेण सरित्प्रवाहमेवारुणत् तद्रुजसंहस्र केन' हेतुना अखण्डयत् वीयसा वृद्धिंगतेन पितृवधजन्यक्रोधेने- त्यर्थः ॥ ३२ ॥ - ·प्रथमोऽङ्कः। येन निःसप्तकृत्वो नृपबहुलवसामांसमस्तिष्कपङ्क- प्राग्भारेऽकारि-भूरिच्युतरुधिरसरिद्वारिपूरेऽभिपेकः । यस्य स्त्रीवालवृद्धावधिनिधनविधौ निर्दयो विश्रुतोऽसौ राजन्योच्चांसकूटकथनपटुरटद्घोरधारः कुठारः ॥३३॥ -जामदग्न्यः (क्रोधं नाटयित्वा ) केनेदं कुपितका- लदन्तपत्रान्तरालमिच्छता धनुर्भग्नम् । राम-(साशङ्गम् ) पार्वत्या निज़भर्तुरायुधमिति म्लानं यदभ्यचितं निर्मोंकेन च वासुकेन वलितं यत्सादरं नन्दिना। रामं स्मारयित्वा पुनस्तत्परशुं स्मारयति-येनेति ॥ यस्य परशु- रामस्यासी कुठारो विश्रुतः सर्वतो: विख्यातः सोऽयमिति पूर्वेणैव संवन्धः । असी का येन कुठारेण स्त्रीयालवृद्धावधि स्त्रियश्च बा- लाश्च वृद्धाश्च तत्पर्यन्तं यद्धननविधानं तस्मिन्-प्रवृत्ते , सति भूरि- च्युतरुधिरसरिदारिपूरे अभिषेक सबै हननव्रत पूर्तिनानम् अकारि कृतम् । यूनां का वाति भावः । किं विशिष्टे वारिपूरे नृपाणां या वही वसा मांसं च मस्तिष्कं तेषां प्राग्भारः संमहों यस्मिन् "शीर्पण्यमांस मस्तिष्कम्" इति विश्वः ।"-माग्मारवजसंमोग इ- त्यपि । किविशिष्टः कुठारः राजन्यानाम् उन्नतांसा एव -कूटाः गिरयः तेषां क्रथने दारणे, पदी रदन्ती घोरा धारा यस्य सः । ऋथनोजासनानि च " इत्यमरः ॥ ३३ ॥ 'भो मुने मन्मयोन्मायिनः रुद्रस्य तदनुः मय्येव मामुपश्लिष्य मामासाद्य विधा कृतं मध्यतो भग्नं दृश्यते । औपश्लेषिकोध्यमा- धारः । भुवि एवं सति भूमी. एवं धनुर्मग्नं, कृत्वा सति वर्तमाने 'मॅद्' इति मापायाम् ।

·हनुमन्नाटके भव्यं यत्रिपुरेन्धन धनुरिदै तन्मन्मथोन्माथिनः सत्येवं मंयि रामनामनि भुवि द्वेषाकृतं दृश्यते ॥३४॥ जामदग्यः-स्फीतफूत्कारप्रफुल्लनासापुटकोटरो गीर्णप्रभूतगर्वानलोच्छलितकालकूटधूमस्तोमा- च्छादितदिङमण्डलः । अरे रे निजकुलकम- । लिनीपालेयवर्प दाशरथे! कथमकाण्डमदान्त- प्रचण्डदोर्दण्डकोदण्डखण्डचण्डिमाडम्बरेणापू- रितं जगत्रयम् । सकलवसुमतीमण्डलाखण्डल- कुमुदिनीपक्षलक्ष्मीहरणकिरणमालिनं न मां वे. सि.१ येनोक्तः कार्तवीर्यः। । सहस्रबाहुस्त्वमहं द्विवाहु- स्त्वं सैन्ययुक्तोऽस्यहमेक एव... : त्वं चक्रवर्ती मुनिनन्दनोऽहं तथापि नो पश्यतु तकमर्कः॥३५॥ अन्यत्सुगमम् ।। "समौ निर्मोककञ्चुको " म्लान, शत्रूणां हर्पक्षय- कारि त्रिपुरम् इन्धनं दाह्यं यस्य तत् ।। ३४......... "बातः स्तोमः समूहोऽस्त्री. अन्यत्सुगमम् । स्फीतेन फूत्का- रण प्रफुल्लाभ्यां नासापुटाभ्यां नासाविवराभ्याम् उद्गीर्णो बहिर्भूतः प्रभूतो महान् गर्यो अहंकारो यस्य तादृशरोपानल एव कालकूट विपं तस्य धूमस्तोमेनाच्छादितमावृतं दिशां मण्डलं समूहो येने- ति टीकान्तरात् । अरे रे इत्याक्षेपे । अकाण्डमनवसर प्रचण्डीयो दोर्दण्डी तयोः कोदण्डखण्डनरूपो यश्चण्डिमा चण्डत्वं तदाडम्ब- रेण जगत्त्रयं कथमापूरितम् । "काण्डोसी दण्डवाणावर्गावसरवा- रिपु।" इत्यमरः । जातं मां त्वं न बोस । किंभूतं सकलवसुमती ·. प्रथमोकः। उत्कृत्योत्कृत्य गर्भानपिशकलयितुं क्षत्रसंतानरोषा- दुद्दामस्यैकविंशत्यवधि विशसतः सर्वतोराजवंश्यान् । पिन्यं तद्रक्तपूर्णप्रतिवचनमहो मन्द मन्दायमान- कोषाग्नेः सर्वतो मे स खलुन विदितः सर्वभूतैः स्वभावः।। अपि च आश्चर्य कार्तवीर्यार्जुनभुजविपिनच्छेदुलीलाविदग्धः । केयूरग्रन्थिरत्नोत्करकपणरणत्कारपोरः कुठारः । पृथ्वी तस्याः मण्डलस्य ये आखण्डलाइन्द्राः राजानस्त एव कु- मुदिन्यस्तासां पक्षस्य या लक्ष्मीः राज्यादिरूपा तद्धरणे सूर्य तं कं येन कार्तवीर्यो नृप इत्युक्तः । तदेवाह तक न्याय्यं शेष सुगमम् ॥ ३५॥ हे मन्द कार्याकार्यमूढ मे स्वभावः सर्वभूतैर्न विदितः न ज्ञातः अपि तु विदित पर । अहो यद्भवता न ज्ञातस्तदाश्चर्यमित्यहोपदेन ध्वनितम् । स्वभावमेव द्योतयति । किंविशिष्टस्य मे क्षत्रसंताने यो रोपस्तस्मात गर्भानपि उत्कृत्य उदरान्निःसार्य शकलयितुं खण्ड- यितुम् उद्दामस्य गतदयस्य । पुनः सर्वतः सर्वान् स्त्रीवृद्धतरुण- रूपपुरुषान् राज्ञां वेशेषु जातान् क्षत्रियान् एकविंशत्यवधि एक- विशतिवारं विशसतः, घातयतः । पुनः पित्र्यं पितॄणामिदं पित्र्यं तर्पणादि प्रयोगे द्वितीया। मन्दायमानः क्रोधाग्निर्यस्य यथा पित्र्य- मकरवं तथा तथा शान्तक्रोधोऽभवमिति भावः । किविशिष्टं सर्वतः इति सर्वं यथा स्यात्तथा तद्रक्तपूर्णप्रतिवचनं तेषां क्षत्रियाणां रक्तेन पूर्ण निष्पादितं प्रतिवचनं प्रतिकरणीयं यस्मिन् तत् यत्तिलकुश- यवादिसूचकं वचनं तदक्तेनैव संपादितमिति भावः । एवंभूतोऽपि भवता न ज्ञातस्तदाश्चर्यम् ॥ ३६ ॥ . पुनराश्चर्यमनुवदति । हे राम मदीयः कुठारः ते. तब स्मृति स्मरणविषयं न प्राप्त किंतु प्राप्त एव मामनाहत्यैतत्कृतामिति भावः। । । .

·२४ हनुमनाटक तेजोभिः क्षत्रगोत्रप्रलयसमुदितद्वादशार्कानुकारः- किन प्राप्तःस्मृति तेस्मरदहनधनुर्भङ्गपर्युत्सुकस्य३७ रामः-(सानुनयम्) । वाह्वोर्वलं न विदितं न च कार्मुकस्य त्रैयम्बकस्य महिमा नातवापि सैपः। तचापलं परशुराम मम क्षमस्व ' डिम्भस्य दुर्विलसितानि मुदे गुरूणाम् ॥३८॥ अपि च अयं 'कण्ठः कुठारस्ते कुरु राम यथोचितम् । निहन्तुं हन्त गोविप्रान्न शूरा रघुवंशजाः ॥३९॥. (सवैदग्ध्यम् ).. 'भो ब्रह्मन्भवता समं न घटते संग्रामवार्तापिनः सर्वे हीनबला वयं वलवतां यूयं स्थिता मूर्द्धनि । 'ममानादरणमेवाश्चर्यम् । किविशिष्टः कुठारः कृतवीर्यस्यापत्यंकात- वीर्यः स चासौ अर्जुनश्च तस्य भुजा एव विपिनं। तस्य कर्तनली- लायां विदग्धः । पुनः तेजोभिरुनः दुष्प्रेक्ष्या अन्यत्सुगमम् । -".कर्षणं घर्षणं समम् । इति धराणः । " बहुत्वमुत्करोबात:। 'इत्यपि ॥ ३७॥ बोहोरिति ॥ ऽयम्बको रुद्रस्तस्येदं धनुषैयम्बकम् । निमेति वा पाठः। तत्र तनोर्मावः तनिमा निःसारत्वमिति।"डिम्मो माणवकः शिशुः । इति विश्वः । एतेन धनुर्भङ्गस्येषत्करत्वं कथितम् ॥ ३८॥ इदानी गर्भिताक्षेपमाविष्करोति-अयमिति ॥ सुगमम् ॥ ३९ "पुनरपि मौदग्ध्यमाक्षिपति-मो ब्रह्मन्निति ॥ ४० ॥ ... - ·प्रथमोटा। यस्मादेकगुणं शरासनमिदं सुव्यक्तमुर्वीभुजाः मस्माकं भवताः यतो नवगुणं यज्ञोपवीतं बलम् ४० जातासोऽहं दिनकरकुले क्षत्रिय श्रोत्रियेभ्यो विश्वामित्रांदपि भगवतो दृष्टदिव्यास्त्रपार, . 'अस्मिन्वंशेकथयतु जनो दुर्यशो वा यशो वा विप्रे शस्त्रग्रहणगुरुणः साहसिक्याविभेमिः ॥४१॥ परशुरामः-(साध्यसूयम्) येनं स्वां विनिहत्य मातरमपि क्षत्त्रास्त्रमध्वासव- स्वादाभिज्ञपरश्वधेन विदधे निःक्षत्विया मेदिनी। यद्वाणणवर्मना शिखरिणः क्रौञ्चस्या हंसच्छला- दद्याप्यस्थिकणाः पतन्ति स पुनः क्रुद्धोमुनिर्भार्गवः४२ रामः-स्त्रीषु प्रवीरजननी जननी तवैव : " "देवी स्वयं भगवती गिरिजापि यस्य । त्वद्दोर्वशीकृतविशाखमुखावलोक-r.. क्रीडाविदीर्णहृदया स्पृहयांबभूवः॥४३॥ - दृष्टं ज्ञातं दिव्यास्त्राणां पारमन्तो येन स विमे विपये शस्त्रग्रहणं । गुरुमारो यस्मिन् ताशात्साहसिक्यात्..। श्रोत्रियेभ्यः वेदाध्यय- नामिहोत्रादिकर्मणा.श्रेष्ठेभ्यः सुगमम् ॥ ४१॥ ४२ ॥ किंचित् क्षुब्ध ज्ञात्वा पुनः स्तौति-स्वीविति ॥ मीरजननी :- कृष्टशूरमाता । एवपदेन नान्या । कुतः एवम्-'इत्यपेक्षायामाइ । यस्यै तव जनन्यै गिरिजा स्पृहयांबभूवेति अहं:चे पुत्रमाता स्यामिति । स्पृहायां हेतुमाहात्वदोर्वशीति । विशाखः शिखिवाहनः 1 ·"२६ हनुमबाटके अपिच हार कण्ठे विशतु यदि वा तीक्ष्णधारः कुठारः स्त्रीणां नेत्राण्यधिवसतु सुखं कजलं वा जलं वा। संपश्यामो ध्रुवमपि सुखं प्रेतभर्तुर्मुखं वा यद्वा तदा भवतु नवयं ब्राह्मणेषु प्रवीराः ॥१४॥ परशुरामः-तथापि (साभ्यसूयम् ) यच्चापमीशभुजपीडनपीतसार- । प्रागप्यभज्यत भवांस्तु निमित्तमात्रम् । राजन्यकप्रधनसाधनमस्मदीय- माकर्ष कार्मुकमिदं गरुडध्वजस्य ॥ १५॥ रामः-(धर्षणामर्षमूञ्छितः) पुरोजन्मा नाद्यप्रभृति मम रामः स्वयमहं न पुत्रः पौत्रो वा रघुकुलभुवां च क्षितिभुजाम् । अवीरं वीरं वा कलयतु जनो मामयमय १, मया बद्धो दुष्टद्विजदमनदीक्षापरिकरः॥ १६॥ स्कन्दो यदा क्रौञ्चगिरिजयाथै गतस्तदा परशुना युद्धे पराजित इति ॥४३॥४४॥ पूर्व गरुडध्वजस्य इदानीमस्मदीयम् इदं कार्मुकम् आकर्ष । "रणो ना प्रधन युद्धम् ॥ इति धनंजयः ॥ ४५ ॥ आकृष्टे धनुषि मुनिधर्षणम् अनाकृष्टे मम पराजय इति धर्षणा- माँ ताभ्यां मूच्छितः। पुर इति ।। अधप्रभृति रामः परशुरामः मम 'पुरोजन्मा ब्राह्मणो न पराजयहेतुत्वात् । स्वयमप्यहं रघुकुलना- तानों राज्ञां पुत्रः पौत्रो वा न ब्राह्मणावमाननहेतुत्वात् । तेषां तद. । ॥

·प्रथमोका भूमात्र कियदेतदर्णवमितं तन्निजित हार्यते 'यद्वीरेण भवादृशेन ददता त्रिसप्तकृत्वो जयम् । डिम्भोयं नववाहुरीदृशमिदं घोरं च वीरव्रत तत्क्रोधाद्विरम प्रसीद भगवन् जात्यैव पूज्योऽसि नः४७ . मावात् अतोज्यं भूलोकस्थो जनः अयं कौतुकार्थम् आगतोऽपि दे- वादिगणः मां वीरं कलयतु जानातु अवीरं वा ।" न शौर्य ब्राह्मणे हि मे " इत्युक्तत्वात् । मया दुष्टस्यास्य द्विजदमनदीक्षायां परिकरः कटिस्थवस्त्रग्रन्थिबद्धोस्ति । " स्यात्सजत्वं परिकरः ॥ इति विश्वः ॥ ४६॥ एतन्मनसि विचार्य तत्तुल्यः -पुनरपि शान्त्यैव वदति-भूमा- प्रमिति ॥ प्रकरणार्थः सुबोध एव:। कटाक्षमुपक्षिपति, । यदा तत्र विजये लाभत्रयमस्ति. तदेश्वर्यग्रहणम् आत्मजयघोषणं शत्रुहननं चेति । तेषां तु तत्पराजये किमपि नास्तीत्याह । यत् भूमात्रं न त्वन्ये लोकास्तत्राप्यर्णवमितं नतु , सर्वा भूः । तत्रापि भवाशेन वीरेण त्वादृशेन शूरेण । तत्रापि त्रिसप्तकृत्वा न त्वेकवार निर्मि- तं तत् हार्यते त्वया त्याज्यते आदाय गृह्यत इति । एतत् कियत् 'न कियदिति । तदपि भूमात्रं तव नास्तीति भावः । किविशिष्टेन वीरेण जित्वा ब्राह्मणेभ्यो ददता। एतेनैश्वर्यग्रहणमपि नास्ति तर्हि जयो भविष्यति सोऽपि नास्तीत्याह । अयं श्लक्ष्णो जनः नया- 'हुस्तरुण इति । त्वं तु डिम्भो वृद्धः । “डिम्भोऽस्त्री बालवृद्धयो" इति विश्वः । वीरव्रतम् ईदृशं घोरं " वालवृद्धी परित्यक्त्वा सांखें हन्यान्न चक्रकम् ।” इति राजनीती । कीदृशं वीरव्रतम् अजय वृद्ध- 'जयेऽप्यजयमेवत्यती जयोऽपि नास्ति ।" यथा कथंचिदत्युग्रं रिपुं इन्पादिचक्षणः 1 इति वाक्यादोऽपि हन्तव्यश्चेत्तत्राईविं 'नोस्माकं जात्यैव ब्राह्मणनात्यैव पूज्योस न क्षात्रेण अंतपूज्ये ·. T हनुमनाटके द्विः शरं नाभिसंधत्ते द्विःस्थापयति नाश्रितान् । दिर्ददाति न चार्थिभ्यो रामो दिर्नाभिभापती॥४८॥ ". (रामनाट्यवर्णनम् ) रामस्तदादाय धनुः सहेलं वाणं गुणे योज्य यदा चकर्ष। भाति स्म साक्षान्मकरध्वजःस्व- गति प्रचिच्छेद च भार्गवस्य ॥ १९ ॥ (तेदा सतिानाट्यम्) तचापमाकर्पति ताटकारा- :: वाकर्णमाकर्णविशालनेत्रा। सासूयमैशिष्ट विदेहजासौ कन्यो किमन्यां परिणेष्यतीति,॥५०॥ वधामावः । तस्मात्त्वं क्रोधादिरम प्रसीद च। आत्मवधेनास्मभ्य- मयशो मा देहीत्यभिप्रायः । संकरोऽयमलंकारः ।। ४७ ॥ ' इत्युक्तेप्युत्कटमात्मशास्त्रपणसाफल्यं श्रावयति-दिः शरमिति॥ सुगमम् ।। ४८॥ मकरध्वजः कामरूपः स्वर्गगमनम्। अत्रेय कथा । रामस्य वाणो निरर्थको न स्यात् चेन्मुनये त्यजति तर्हि ब्राह्मणवधः स्यात् भूमौ चेत्तर्हि भूतपीडा स्यात् एतत् ज्ञात्वा परशुरामस्य स्वर्गगमनमेव चि- च्छेदेति भावः ।। ४९ ॥ तदाकर्षणे सीतावृत्तमाह-तचापमिति, ॥ तचापं तस्य मुनेश्या- पम् । ताटकारावितिपदेन समस्य-स्खीपु -निर्दयत्वमारोपितं सीतयों अन्यत्रीपरिणयनेन ताटकावन्ममापि मरणं स्यादिति भावः ॥५०॥ । प R ·प्रथमोऽङ्कः। भार्गवः-(सानुनयम्) यः कार्तवीर्यस्य भुजासहस्रं ....! .: चिच्छेद वीरो युधि जामदम्य ..;.5-i स सायके रामकराधिरूढे ब्राह्मण्यदैन्यप्रणयी बभूव ॥५१॥ . . . धावर्जटिधर्मपुत्रपरशुक्षुण्णाखिलक्षत्रिय- श्रेणीशोणितपिच्छिला वसुमती कोस्यामधास्यत्पदम्। त्रैलोक्याभयदानदक्षिणभुजावष्टम्भदिव्योदयोग देवोऽयं दिनकृत्कुलैकतिलको न प्राभविष्यादि ॥५२॥ रामः-(पश्चाज्जामदम्यचरणकमलयोर्निपत्य-) उत्पत्तिर्जमदग्नितःस भगवान् देवः पिनाकी गुरु मार्गवः सानुनयम् । पूर्वार्दै मुनिशीर्यकीर्तनेनः रामशीर्याधिक्यं द्योतितम् । अनौद्धत्यं तु ब्राह्मणस्वभाव एवेति द्योतितम् । ब्राह्मण्यं प्राह्मणस्वभावश्चेदं दैन्यं तव मणयोऽस्यास्तीति ॥ ११ ॥ इदानी मुनिः श्रीराम स्तौति धावणीति ॥ यद्ययं देवो रामः न प्राभविष्यत् नावतरिष्यत् तर्हि अस्यांभूमी पदं कः अधास्यत्।। कुतो नाधास्यदित्यपेक्षायामाह । धावनक्षत्रवधार्थ त्वरमाणः यो धूर्जटेः रुद्रस्य धर्मपुत्र शिष्यः तस्यं यः परशुस्तेन, क्षुण्णा या, अखिलक्षत्रियश्रेणी पङ्क्तिः तस्याः शोणितेन पिच्छला आच्छा- दिता वसुमती जातेति शेषः। रुद्रशिष्यत्वेन संहारकत्वं सूचितम् । प्रवीणदक्षिणी विज्ञ, इति विश्वः । " उत्तम्मने खो विटार- षष्टंम्मः स्त्रियामथ । " इत्यपि । अत्र सूर्य उत्तम्मन वा अन्यत्स- उत्पत्तिरिति ।। सत्यं यथार्थभाषणं ब्रह्म वेदः तपः कायक्लेश एतानि निधीयन्ते यस्मिन् तत्संबुदी हे सत्यब्रह्मतपोनिधे भग- . गमम् ।। ५२॥

·Twit ६ (२८ हनुमभाटके द्विः शरं नाभिसंपत्ते द्विः स्थापयति नाश्रितान् । द्विर्ददाति न चार्थिभ्यो रामो द्विाभिभापते॥४८॥ (रामनारायवर्णनम् ) Fरामस्तदादाय धनुः सहेलं बाणं गुणे योज्य यदा चकर्ष । । भाति स्म साक्षान्मकरध्वजःस्व- गति प्रचिच्छेद च भार्गवस्य ॥१९॥ .(तदा सतिानाट्यम्) तच्चापमाकर्पति ताटकारा- वाकर्णमाकर्णविशालनेत्रा। सासूयमैक्षिष्ट विदेहजासौ कन्या किमन्यां परिणेष्यतीति ॥५०॥ वधामावः । तस्मात्त्वं क्रोधाद्विरम प्रसीद च ।.आत्मवधेनास्मभ्य- मयशो मा देहीत्यभिप्रायः । संकरोऽयमलंकारः ॥ ४७ ॥ इत्युक्तेप्युत्कटमात्मक्षात्त्रपणसाफल्यं श्रावयति-दिः शरमिति।। सुगमम् ।। ४८॥ मकरध्वजः कामरूपः स्वर्गगमनम् । अत्रेयं कथा। रामस्य पाणो निरर्थको न स्यात् चेन्मुनये त्यजति तर्हि ब्राह्मणवधः स्यात् भूमौ चेचाई भूदपीडा स्यात् एतत् ज्ञात्वा परशुरामस्य स्वर्गगमनमेव चि- च्छेदेति भावः ॥ ४९॥ 11 तदाकर्षणे सीतावृत्तमाह-तचापमिति, ॥ तचापं तस्य मुनेश्चा. पम् । ताटकारावितिपदेन रामस्य-स्त्रीपु निर्दयत्वमारोपितं सीतया अन्यत्रीपरिणयनेन लाटकावन्ममापि मरणं स्यादिति भावः ॥५०॥ 7 - ·प्रथमोऽङ्कः। २९ भार्गवः-(सानुनयम्) यः कार्तवीर्यस्य भुजासहस्रं : चिच्छेद वीरो युधि जामदग्न्यः । स सायके रामकराधिरूढे. ब्राह्मण्यदैन्यप्रणयीबभूव ॥५१॥ धावर्जटिधर्मपुत्रपरशुक्षुण्णाखिलक्षत्रिय- .: श्रेणीशोणितपिच्छिला वसुमती कोस्यामधास्यत्पदम्। त्रैलोक्याभयदानदक्षिणभुजावेप्टम्भदिव्योदयो देवोऽयं दिनकृत्कुलैकतिलको न प्राभविष्यादि ॥२॥ रामः-(पभाजामदम्यचरणकमलयोर्निपत्य) उत्पत्तिर्जमदग्नितःस भगवान् देवः पिनाकी गुरु मार्गवः सानुनयम् । पूर्वार्द मुनिशीर्यकीर्तनेन रामशीर्याधिक्यं घोतितम् । अनीद्धत्यं तु ब्राह्मणस्वभाव एवेति घोतितम् । ब्राह्मण्यं आसणखमावश्चेदं देन्यं तव प्रणयोऽस्यास्तीति ॥५१॥:; इदानी मुनिः श्रीराम स्तीति-धारहूर्जटीति ॥ यद्ययं देवो रामः- न मामविष्यत् नावतरिष्यत् तर्हि-अस्यां भूमी पदं का अधास्यत्। फुतो नाधास्यदित्यपेक्षायामाइ । धावन्क्षत्रवधार्थ त्वरमाणः यो धूर्जटेः रुद्रस्य धर्मपुत्रः शिष्यः तस्यं यः परशुस्तेन धुण्णा.या. अखिलसत्तियश्रेणी पक्तिः तस्याः शोणितेन पिच्छला आच्छा:- दिता पसुमती जातेति शेषः । रुद्रशिष्यत्वेन संहारकत्वं सूचितम्।" "प्रवीणदक्षिणी विज्ञः " इति विश्वः । " उत्तम्मने खो विष्टर- यएम्मा खियामथ । " इत्यपि । अन्न सूर्य उत्तम्मन वा अ. . गमम् ॥५२॥ एत्पत्तिरिति ।। सत्यं यथार्थमापूर्ण अक्ष वेदः तप कायलेशः पतानि निधीयन्ते यस्मिन् तत्संबदी हे सत्यनक्षतपोनिधे भग.

·३०. हनुमन्नाटके वीर्य यनु नयद्विरामनुपथं व्यक्तं हि तत्कर्मभिः। :: त्यागः सप्तसमुद्रमुद्रितमही निर्व्याजदानावधिः सत्यब्रह्मतपोनिधे भगवतः किं किं न लोकोत्तरम् ॥५३॥ परशुरामः-(सदयम् ) माता कानशिशोर्वचांसि कुरुते दासीजनोक्तानि या कस्तातःप्रमदाप्रतारितमतिर्जानाति कृत्यं न यः । कश्वायं भरतश्रियामविधिना यो राजते दुर्नयो. ....।। व्याषेधार्थमधिज्यधन्वनि मयि श्रीरामभृत्ये स्थिते ५४॥ 1}ज्ञात्वावतारं रघुनन्दनस्य स्वकीयमालिङ्गय ततोवगाढम् ।। विन्यस्य तस्मिन्नमदग्निसूनु :: स्तेजो महत्क्षात्ववधान्निवृत्तः॥५५॥ बतः पूज्यस्य तव लोकोत्तरं लोकेभ्योतिरिक्त किं किं न अपि तु सर्पमेवास्ति । तदेव "द्योतयति जन्मगुरुवीर्यत्यागैस्वारशः कोऽपि नास्तीति ध्वनितम् । अन्यत्सुगमम् ॥ ५३॥ : परशुरामः सदयम् । ममदया स्त्रिया प्रतारिता मलोमिता वश्चि- ता. मतिर्यस्य भरतानां भरतवंश्यानां राज्ञां श्रियम् । भारतश्रिय मिति वक्तव्ये वृद्धयभाव आषः । भरतस्य दौप्यन्तेः श्रियं वा अविधिना धर्मयुद्धविद्याभावेन यो दुर्नयोऽन्यायो राजते तस्य व्या: षेधार्थ श्रीरामस्य तव . भृत्ये मयि. परशुरामे. स्थिते सति स न . कोपीत्यर्थः । कीदृशे अधिज्यं धनुर्यस्य तस्मिन्निति । अयं से. पकः श्लोकः टीकान्तरात् ।। ५४ ॥ महसेज ऐश्वरः क्षात्र या । अन्यत् सुगमम् ॥ ५५ ॥i : .

·३१ ३ + प्रयमोशः। (रामविवाहवर्णनम् ) निःसाणमर्दलरसालगभीरभेरी- झंकारतालरवकाइलनादजालैः । पूर्ण बभूव धरणी गगनान्तरालं पाणिग्रहे रघुपतेर्जनकात्मजायाः॥५६॥. रामेश्यामे सकामे स्पृशति जनकजापाणिपञ प्रदत्तं पित्रा नेवालिपनं प्रवरपुरवधूमण्डलानां मुहूर्ते।।। तत्पाणिस्पर्शसौख्यं परमनुभवती सच्चिदानन्दरूपं तत्रासीद्धाणभिन्ना रमणरतिपतेर्योगनिद्रां गतेव॥१७॥ वैवाहिकं कुशिकनन्दनजामदग्य::.., , वाल्मीकिगौतमवसिष्टपुरोहिताये ? रामो विधि सह समाप्य सलक्ष्मणस्तै-: :: रानन्दयन् जनकजां स्वपुरं जगाम ॥२८॥ इति हनुमन्नाटके प्रथमोऽङ्कः ॥१॥ निःसाणति। " रसालगोमुखावस्त्री काहलः संकरध्वनी।। इति । विश्वः । निःसाणो वाहिनीवाचविशेषः ॥५६॥ रामे इति।। प्रवराः देवाः प्रकृष्टो वरो तेभ्यः ते तत्पूर्व स्वर्गखीसमू- हानामिति नेत्रणीपमानि यस्मिन् तादृशे मुहूर्ते रमयतीति रमणः स चासी रतिपतिश्च सदाणभिन्ना सती योगनिद्रां गता इव मा- सीत् । एतेन दिग्धप्रलयसात्विको दार्शतः। उक्तं च रसोदधी। "सुखदुःखाभ्यां चेष्टानानविलपनं यदा तदा प्रलयः इति । किं वि-- शिष्ठं तत्पाणिस्पर्शसीख्य सचिदानन्दरूपं मोक्षसुखान्तरगतमिति५७ वैवाहिकामिति ॥ सलक्ष्मणो रामः एतैः कुशिकनन्दनादिमिः फला वैवाहिक विधि समाप्प तः कुशिकनन्दनादिमिः सहास- स ·ફેર हनुमन्त्राटके अथ द्वितीयोऽङ्कः। प्राप्यायोध्यां स्वजनपरमोत्साहसंभावनाभि- नत्वा मूर्धाऽखिलंगुरुजन-सीतया.लक्ष्मणेन।' रामो यामंत्रयमपि कथा मारनाराचभिन्नो" नीत्वा सीता किमिति तुरगांस्ताडयामास दण्डैः॥३॥ सर्वलक्षणोपेतान् देवभूपालयोग्यान मेदुरमन्दुरे). :'. तुरगानवलोक्य · मारज्वराकुलितचित्तभ्रान्त्या वधूपुत्रयोर्मङ्गलावलोकनायागतस्य भगवतस्तः । रणेः किरणमालिनस्तुरगा इमे स्वभावतेजस्वि- नस्ताडनमसोढारस्ताडिताः पुनः पुनर्भगवन्तं भास्करं द्रुतगत्याऽस्ताचलं नयन्त्विति बुद्ध्या दाशरथिर्जनकपुत्री चं दण्डाघातैस्तुरगांस्ताडयामास। पुरी जगामेत्यन्वयः । सलक्ष्मण इति पदेन सीतानुजयोर्मिलया लक्ष्मणस्यापि विवाहो योतित इति ध्वनितम् ॥ ६८॥ इति श्रीमिश्रमोहनदासविरचितायां हनुमन्नाटकदी- ,' पिकायां जानकीस्वयंवरो नाम प्रथमोऽङ्कः ॥१॥ अथ तयोस्तत्र संमोगमधुरं द्योतयितुं पद्यमवतारयति प्राप्येति ।। प्रथमयामस्तु प्रवेशकौतुकेन नीतस्तदने यामत्रयं कथमपि नीत्वा . करमप्यत्रातुमाइः। मारनाराचभिन्न इति । अन्यत्सुगमम् । किमि... त्येतस्याकविरखे धोतयति तत्र नास्महोपः ॥ १॥ सर्वति ॥ " मेदुर स्निग्धचित्रयोः" इति धरणिः । वलात् सीता मेदुरे चित्रे तुरगांस्ताडयामास । रामस्तु , मन्दुरायां" वाजिशाला ·द्वितीयोः। ३३ निशायों प्रौढायां शीघ्रमावयोः संगमो भवति- त्यभिप्रायः॥२॥ अस्तं याते मुकुलनलिनीबान्धवे सिन्धुपुत्रे प्राचीभागे प्रमदमुदिते पक्कनोरिङ्गपिङ्गे। रामं कामं गुरुजनगिरा मन्दिरं सुन्दरं स्वं रम्भोरूस्तं जनकतनया नन्दयन्ती जगाम ॥६॥ प्राचीभागे सरागे तरणिविरहिणि क्रान्तमुद्रे समुद्रे निद्रालौ नीरजालौ विकसितकुमुदे निर्विकारे चकोरे । आकाशे सावकाशे तमसि शममिते कोकलोके संशोके कन्दर्पेऽनल्पद वितरति किरणान शर्वरीसार्वभौमः ॥ तु मन्दुरा " इत्यमरः । मेदुरं च मन्दुरा चेति द्वन्दैक्यम् । एतेनो- न्मादावस्था द्योतिता। सोक्ता रसोदधौ । "प्रौढानन्दायत्तो विर- हायो तद्-भ्रम उन्मादः । ॥ २॥ अथ तयोः रतिगृहप्रवेशमाह-अस्तामिति ॥ मुकुलितायाः नलि- न्या वान्धवे विकासहेतो सूर्य अस्त गाते सति प्राचीमागे पूर्वदि- ग्भागे प्रमदं यथा स्यात्तथा सिन्धुपुत्रे चन्द्रे उदिते सति राम नन्दयती जगाम । कामम् अनिशम् । “अकामानुमती कामः स्पृ. हायामपि संमतः। इति धरणिः । एतेन त्रपा घोतिता । सुन्दर राम मन्दिर वा। उक्त घ कलाविलासे । “ रम्यपक्षिरवानन्दं नव- चित्रकुलाकुलम् । सताम्बूलाईशयनं गृहं सुरतसुन्दरम् ॥ ॥३॥ पुनरपि सिंहावलोकनन्यायेन चन्द्रोदयमाविष्करोति-प्राचीमागे इति । तरणिविरहिण्यपि प्राचीमागे सरागे सति । एतेन चन्द्रद- र्शनात् सत्योप खियः परपुरुषानुरागं कुर्वन्तीति ध्वनितम् । यतः पूर्वायाः दिशस्तरणी रतिप्रियस्तथापि सरागा जातेति भावः। . ३ dowsh ·हन्तुमनाटके भविष्ये रामशापेत्यन्तनिकटवर्तिनि कोकलो. कानामकस्मात् महोत्पातनिमित्तं पार्थस्थिता- नामपि प्रियाणामनवलोकतः शोकसम्भवः ॥ ५॥ स्वैरं कैरवकोरकान् विदलयन यूनां मनः खेदय- नम्भोजानि निमीलयन् मृगदृशांमानं समुन्मूलयन् । ज्योत्स्ना कन्दलयंस्तमः कवलयन्नम्भोधिमुद्देलयन कोकानाकुलयन दिशो धवलयन्निन्दुः समुज्जृम्भते॥६॥ अपि च - अद्यापि स्तनतुङ्गशैलशिखरे सीमन्तिनीनां हृदि स्थातुं वाञ्छति मान एप धिगिति क्रोधादिवालोहितः। उद्यन्दूरतरप्रसारितकरः कर्पत्यसो तत्क्षणात् फुल्लकैरवकोशनिःसरदलिश्रेणीकृपाणं शशी ॥७॥ त्रोदेति रविः सैव प्रिया तस्याश्च स मियः । ” इत्यागमोक्तत्वात् । सावकाश इति गृहादिदर्शनमेव तत्रावकाशः तमसि शमं नाशं गते सति कोकाश्चक्रवाकाः तेषां लोके समूहे शर्वरीसार्वभौम इति । शर्वरीभूपतिश्चन्द्र इति ॥४॥ ननु कोकानां कुतः शोक इत्यपेक्षायामाह-भविष्ये इति गद्यम् || पुनश्चन्द्रमेव विशिनष्टि-स्वैरमित्यादिचतुर्मिः ।। युवत्यश्च युवा- नश्च यूनस्तेषां यूनाम् अत्रेकशेपः। घुमान् स्त्रिया " इत्यनेन स्त्रिया सहोक्तो पुमान् शिष्यत इति । कन्द एव कन्दलः स्वार्थे लन् । समूहं कुर्वन्नित्यर्थः । अन्यत्सुगमम् ॥ ६ ॥ तघोदये सरागं चन्द्रमवलोक्य कविरुत्प्रेक्षते-अद्यापीति ।। असी शशी तत्क्षणादेव तदुदयमात्रादेव फुल्लन्तो ये कैरखास्त एव कोशाः खद्कोशास्तेभ्यो निःसरन्ती या' अलिश्रेणी भ्रमरपक्ति सेव ·द्वितीयो। यातस्याऽस्तमनन्तरं दिनकृतो वेपेण रागान्वितः स्वैरं शीतकर कर कमलिनीमालिङ्गितुं योजयन् । शीतस्पर्शमवाप्य संप्रति तया युक्ते मुखाम्भोरुहे हास्येनैव कुमद्वतीवनितया वैलक्ष्यपाण्डूकृतः।। ८५ कपूरैः किमपूरि किं मलयजेरालेपि किं पारदै- रक्षालि स्फटिकान्तरैः किमपटि द्यावापृथिव्योर्वपुः । एतत्तय कैरवक्कमहरे शृङ्गारदीक्षागुरौ दिकान्तामुकुरे चकोरसुत्दृदि प्रोढे तुपारत्विपि॥९॥ कृपाणः खड्गः तमाकपति प्रसह्य गृहाति । दिवा तत्र सुप्ता अलयः चन्द्रोदयादेव सर्वे पङ्क्तीभूय एकदेव निःसरन्ति इति प्रसिद्धम् । कीदृशः उद्यन् उद्गच्छन् इति । क्रोधादालोहितः इव । इति किम् एपः मानः सीमन्तिनीनां हृदि अद्यापि मय्युद्यते सति स्थातुं वा- छतीति । कीदृशे हदि स्तनावेव तुङ्गे शैलशिखरे यत्र ॥७॥ रागमुत्प्रेक्ष्य पाण्डुतामुत्प्रेक्षते-यातस्येति ॥ अनन्तरं पक्षान्तरे शीतकरः अस्तं यातस्य दिनकृतः सूर्यस्य वेपेण रागान्वितो जातः यागरुणो रविरस्ति तादृगुदये चन्द्रोऽभृदिति भावः । किं कुर्वन् वैरं यथेष्ट कमलिनी सूर्यप्रियाम् आलिङ्गितुं कर किरणरूप हस्त योजयन् सन् । संप्रति तदेव तया कमलिन्या शीतस्पर्शमवाप्य मुखाम्भोरुहे स्वकीयमुखारविन्दे युक्ते मुद्रिते सति रुद्ध इत्यपि पाठः । कुमुदतीवनितया कुमुदिनी एव चन्द्रकान्ता तया कृतं यद्वैलक्ष्यं लज्जातिरेकस्तेन पाण्डुकृता रागान्वितोऽपि पीतत्वमागत इति केनैव हास्येनैव परागामिनमेनं दृष्ट्वा यत्कुमुदिनीविकसनं तदेव हासः । उक्तं च । " आत्मनश्चरिते तस्य ज्ञातेऽन्यत्र जायते । अपत्रपेति महती तद्वैलक्ष्यमुदाहृतम् ॥ ॥ ८॥ रामः सखी प्रति-कर्पूरीरिति । "द्यावाभूमी चरोदसी" इत्यमरः।

·हनुमन्नाटके अमृतममृतरश्मर्मण्डलस्यानुभूय । द्विजचतुर चकोर प्रीतिरङ्गारकेषु । प्रभवति भवदीया चेद्विधातुर्विधानं. तदिह पुनरपि स्यात्कोऽन्यथा कर्तुमीशः ॥१०॥ चक्रक्रीडाकृतान्तस्तिमिरचयचमूस्फारसंहारचक्रं. कान्तासंयोगसाक्षी गगनसरसि यो राजते राजहंसः। संभोगारम्भकुम्भः कुमुदवनवधूबोधनिद्रादरिद्रो देवः क्षीरोदजन्मा जयति रतिपतेर्वाणनिर्वाणशाणः११॥ अक्षालि प्रक्षालितं किं दिन पूर्वा सैव कान्ता तस्याः मुकुरे तत्तुल्ये अन्यत् स्पष्टम् ॥९॥ अङ्गारकोरकाशनं चकोरमवलोक्याह-अमृतमिति ॥ भो द्विज- चतुर पक्षिविदग्ध चकोर अमृतरश्मेमण्डलस्य चन्द्रविम्बस्यामृत- मनुभूय चेद्भवदीया प्रीतिः अङ्गारकेपुं प्रभवति तत्तदा विधातुरीश्व- रस्य विधानं पुनरप्यन्यथा कर्तुं कः पुमान् ईशः स्यात् न कोपीति भावः॥१०॥ :: अथ पञ्जरस्था मन्दिरसारिका सखीनां स्वमन्दिरगमनायाऽशिर्ष पठति-चक्रेति ॥ क्षीरसमुद्रात् जन्म मादुर्भावो यस्य एवंभूतो देव- 'श्चन्द्रो जयति । तमेव विशिनष्टि । अन्धकारनिचयसेनायाः स्फारो विस्तारस्तन्नाशाय चक्रम् आविष्टलिङ्गत्वादखण्डत्वं राजहंस इवं । लोपोप्यच औणादिकः । कुमुदवनवधूनां बोधे विकासे सात नि- द्राया दरिद्री यस्माद्यदुदये विकसितत्वात् पुनर्न सङ्कोच इति भावः । रतिपतेर्वाणानां निर्वाणस्तीक्ष्णीकरणं तस्य शाणः उपलविशेषः । यद्वा । निर्वागो, मोक्षस्तस्य शाणः सहायकृत् कामवाणनिमुक्ती सत्यां सहायकृदिति मावः । निर्वाणस्तीक्ष्णमोक्षयोः ॥ इति "उत्तेजकोपले शाणः पक्षेप्यात्मगते पुमान् । " इति धरणिः ॥ ११ ॥ -- चरकः।

·द्वितीयोऽङ्कः। (इत्याकर्ण्य चन्द्रमण्डलशाणोत्तीर्णो रतिपतेर्वाणो जा- नकीरामचन्द्रयोर्वक्षस्थले निपतति इति श्लोकाभिप्रायम वगम्य निष्क्रान्तः सर्व आलिजनः। अत्रापि तरुणरात्री शुकसारिकादीनां पक्षिणां मधुरस्वरैर्मदनोमिः संसूचिता।) रामः- अङ्के कृत्वा जनकतनयां द्वारकोटेस्तलान्तात् पर्यङ्काङ्के विपुलपुलकां राघवो नम्रवक्राम् । वाणान् पञ्च प्रवदति जनः पञ्चवाणोऽप्रमाणे- णैिः किं मां प्रहरति शनैाहरन्ती जगाम ॥१२॥ जानकी- गाढं गाढं कमलमुकुलं पुण्डरीकाक्षवक्षः- पीठं काठिन्यमपि कुचयोर्जानकी मानकीर्णा । अथ जानकीरामयोः शृङ्गारं वर्णयंति-अङ्के कृत्येति ॥ द्वारकोटेः द्वाराग्रभागस्य तलान्तात् जनकतनयाम् अङ्के कृत्वा पर्यशाङ्के पर्यङ्कमध्ये निनाय आनयत् । विपुलपुलकामेतेन मुखस्मितस्निग्ध- सात्विको दर्शितः । उक्तं च रसोदधौ । “ साक्षादीश्वरयोगो येस्ते मुख्या मनीषिभिर्जेयाः" इति । "द्रढिमरतिप्रकारा ये स्युः स्निग्धा मतास्त एवात्र ! " इत्यपि । शनैर्मनसि उवाह वालायाः अभूतरो- माञ्चदर्शनेन पञ्चवाणेप्यपरिमितबाणभ्नान्तिः ॥ १२ ॥ गाद गाढमिति ॥ मानगीर्णा मा मा स्पृशेत्यादिव्याजवचनमा- पिणी सीता सदयहृदयं च अनिलस्वागताय वायोरागमनाय आ ईपत् शिथिलं चकार । किं कृत्वा पुण्डरीकाक्षो रामस्तदक्षापीठं कमलमुकुलं तत्सहशकोमलं कुचयोरपि काठिन्यं. मत्वा कीदृशी कामैः कामसंबन्धिभावैः पूर्णा कामकलाविदग्धा इत्यर्थः । स्वामि- ·३८ हनुमन्नाटके पूर्णा कामैः शिथिलमनिलस्यागमायाचकार स्फीतं नीतं सदयहृदयं स्वामिनालिङ्गय मत्वा ॥१३॥ अन्योन्यं बाहुपाशग्रहणरभसमाशीलिनोस्तत्र यूनो भूयो भूयः प्रभूताभिमंतफलभुजोर्नन्दतोर्जात एपः । संसारो गर्भसारो नव इव मधुरालापिनोः कामिनोमाँ गाढं चा- लिङ्गय गाढं स्वपिहि नहि नहीति च्युतो बाहुबन्धः१४ ना श्रीरामेणापि गाहं गाढं यथा स्यात्तथा आलिङ्गच स्फीतं नीतं स्फीताख्यं चुम्वनं प्रापितम् । तदुक्तं कामावतारे । " नकारबहुल- क्षिप्तहस्तान्तं वञ्चिताधरम् । रभसा गण्डसंस्पर्शस्फीतं तच्चुम्बन मतम् ॥” इति । कमलकलिकाकोमलं पुण्डरीकाक्षवक्षाकुचका- ठिन्येन व्यथितं मा भूदिति शङ्कया बाहुपाशमीपत् विसृज्य पवन- प्रवेशाय हृदयं शिथिलमाचकारेति भावः ॥ १३ ॥ अन्योन्यमिति ॥ तत्र संभोगसमये भूयो भूयो नन्दतोर्मुहुर्मुहुर्व- ईमानयोयूँनोः जानकीरामचन्द्रयोः एप संसारो नव इव जातः अ- ज्ञानरसप्रदो जात इति भावः। गर्भ सारः सुखं यस्य सः। कीदृशयोः परस्परं बाहुपाशग्रहणयो रभसोतिरेकस्तमभिव्याप्य शीलितुं शीलं ययोस्तौ तथा । पुनः कीदृशयोः प्रभूतं बहु अभिमतम् इष्टफलं कामफलं भुञ्जतोः यथेच्छानेककलाविदग्धयोरिति पुनरध्याहारः। कामिनोः कामरसवर्धनविदग्धयोरिति । बाहुबन्धच्युतः शिथिलो जात इति किं रामेणोक्तं मा इति मां गाढमालिङ्गय स्वपिहि । सीलयोक्तं न हि नहीति । अत एव मधुरालापिनोः स्वपिहि नहि नहीत्यादि माधुर्यम् । श्यामं कामसमाकृतिं राममालिङ्गय उत्क- ण्ठितापि कामाकुलापि जानकी कुलसंभूतित्वलज्जया नवसङ्गमतया च मर्तृमनोहरणाय च नहि नहीति व्याहृत्य दुःसहमपि मारज्या सहते स्म ॥१४॥ १जानकीरामचन्द्रयोः।

·१ ९ द्वितीयोङ्गः । वके ततः फणिलतादलवीटिकां स्खे विन्यस्य चन्दनधनावृतपूगगर्भाम् । . रामोऽब्रवीदयि गृहाण मुखेन वाले तच्छमना तदधरं मधुरं प्रपातुम् ॥ १५॥ मन्द मन्दं जनकतनया तां चतुर्धा विधाय स्वैरं जढे तदधरमधु प्रेमतोमीलिताक्षी। मेने तस्यास्तदनुकवलान्धर्मकामार्थमोक्षान् रामः कामं मधुरमधुरं ब्रह्म पीत्वापि तस्याः ॥१६॥ भाति स्म चित्तस्थितरामचन्द्र सा रुन्धती निर्गमशङ्कयैव । वक्त्रे इति ॥ चन्दनं खदिरं धनः कर्पूरस्ताभ्यामावृतः पूगः क्रमुको गर्म यस्यास्ताम् । " चूर्णं कस्तूरिकागदं खदिरं चन्दनं मतम् । " इति धरणिः ॥ १५॥ ततः किं जातमित्यपेक्षायामाह-मन्दं मन्दमिति ॥ जनकतन- या वीटिकां चतुर्धा विधाय तत्रापि मन्दं मन्दं शनैः शनैः तत्रापि स्वैरं स्वमुखानुसार यथा तथा जढे हतवती । चतुर्धात्वे हेतुः कुत- स्तस्य रामस्य यत् अधरमधु तस्मिन् यत्मेम तस्मादेकदेव ग्रहणे तदधरायोगः स्यादिति भावः । मन्दमन्दत्वे · हेतुः कीदृशी मीलि- ताक्षी तदधरस्पर्शानन्दानेत्रमीलने सति तद्धरणायोगात् मन्दवं तदनुग्रहणानन्तरं तस्या वीटिकायाश्चतुरः कवलान् धर्मार्थकाममो- क्षान् तत्माप्तिसमान मेने । रामोऽपि तस्याः सीताया मधुरम् अधरं पीत्वा तमेवाधरं ब्रह्म मेने ब्रह्मानन्दसम मेने । एतरधिकं ब्रह्ममुख नास्तीति भावः ॥ १६ ॥ मातीति ।। छमना मिपेण स्वीकृतनिद्रा भाति स्म । स्तनयोरु- ·. 1. हनुमन्नाटके स्तनोपरिस्थापितपाणिपद्मा संजातनिद्रा सरसीरुहाक्षी ॥१७॥ (तत्र मैथिलसुतोरस्थलनिक्षिप्तयक्षकर्दमे सानन्दपतित- भमरमालोक्य) मदनदहनशुप्यत्कान्तकान्ताकुचान्त- हदि मलयजपङ्के गाढवद्धाखिलानिः । उपरिविततपक्षो लक्ष्यतेऽलिर्निमग्नः शर इव कुसुमेपोरेप पुरावशेषः ॥१८॥ (तत्रावसरे).. पृथुलजघनभारं मन्दमान्दोलयन्ती मृदुचलदलकामा प्रस्फुरत्कर्णपूरा । परि स्थापितं पाणिप- यया सा । उत्प्रेक्षते किं कुर्वतीव चित्त- स्थितश्चासौ रामचन्द्रश्च तं निर्गमशङ्कया हृदयान्मा निर्गच्छ- त्विति भयेन रुन्धतीव ॥ १७॥ मदनति ॥कामाग्निना शुष्यन्यो रमणीयः सीतायाः कुचान्तः स्तनमध्यदेशस्तयुक्ते हदि यो मलयजपनस्तस्मिन्निमग्नोलिर्भमरो लक्ष्यते उत्प्रेक्ष्यते । कीदृशः गाढं यथा स्यात्तथा बद्धा अखिला अङ्ग्रयो यस्य अत एव उपरि विततौ पक्षी यस्य उड्डीनासम. वात् । क इव लक्ष्यते एप कुसुमेपोः शर इव पुलमात्रावशिष्टः अन्यत् हृदयमग्र इति ॥ १८ ॥ द्राक् ईपयाजेन मावाविष्करणदम्भेनाश्रिता निद्रा यया सा अन्य था. वैजात्यमायाति जानकी पर्ति प्रमदयति प्रकृष्टं हर्पयति। हर्ष प्र- कारमेवाह । मन्दं यथा स्यात्तया पृथुलं मांसलं जघनं तस्य यो मारः तम् आन्दोलयन्ती तोलयन्ती। पुनः कीदृशी मृदूनि स्पर्शाहोंणि .

·४१ द्वितीयोऽङ्कः । प्रकटितभुजमूला दर्शितस्तन्यलीला प्रमदयति पतिंद्राग् जानकी व्याजनिद्रा।।१९॥ (तामपि दूरस्था मन्वानः) तदनु जनकपुत्रीवक्रमालोक्य रामः पुनरपि पुनरेवाघ्राय चुम्बन तृप्तः । स्तनतटभुजमूलारस्थलं रोमराजि मदनसदनमासीचुम्वितं पञ्चवाणः ।। २० ॥ श्रीरामपादाः- निद्रालस्तीनितम्बाम्बरहरणरणन्मेखलारावधाव- कन्दर्पारब्धवाणव्यतिकरतरलाः कामिनोयामिनीपु। चञ्चलानि अलकामाणि यस्याः प्रकटितं भुजमूलं यया दर्शिता स्त- न्यलीला स्तनयोः परिसरशोमा यया। एतत्पद्यन कुञ्चिताख्यं श- यनं दर्शितम् । तदुक्तं कामावतारे। “प्रमीलादम्मतो यत्र प्रीतिदान- दिदित्सया। स्वशोमा दीयते नेत्रे शयनं तदिकुञ्चितम् ॥1॥१९॥ तदनु व्याजाविष्कृतभावदर्शनानन्तरं रामः जनकपुत्रीवत्रम् मालोक्य पुनः पुनः आघाय चुम्बन्नपि तृप्तो न जातः । स्तनत- रमुजमूलारस्थलं रोमराज मदनसदनं चापि रामेण चुम्बितम् आ- सीदिति । अत्र द्वन्द्वक्यम् । कीदृशः पञ्चवाणः कामोऽस्यास्तीति तथा सकाम इति । अर्शआदिभ्योऽन् । एतेन पञ्चशराख्यं चुम्बन घोतितम् । तदुक्तं वात्स्यायनीये। "मुजमूले स्तनी वक्षो पलिं मद- नसन च । पद्मिनी चुम्बिता द्रारं याति पश्शशराभिधम् ॥1॥२०॥ अथ मयलोलालिगनं द्योतपितुं पद्यमवतारयति-निद्रेति। ते प्र. सिद्धाः सकामाः श्रीरामपादाः जघनमेव गिरिदरी सेवाश्रयं निलय. स्थानं प्रयन्ते इति । कुत इत्यपेक्षायामाह । निद्रा जाता यस्याः ·-- ४२ हनुमन्नाटके ताटकोपान्तकान्तग्रथितमणिगणोद्गच्छदच्छप्रभाभि- य॑क्ताङ्गास्तुङ्गकम्पा जपनगिरिदुरीमाश्रयंते श्रयंते२१ (जानकी प्रबुद्धा) स्पृहयति च विभेति प्रेमतो बालभाषा- मिलति सुरतसङ्गेऽप्यङ्गमाकुञ्चयन्ती। अहह न हि न हीति व्याजमप्यालपन्ती स्मितमधुरकटाक्षेर्भावमाविष्करोति ॥२२॥ निधुवनघनकेलियानिभावं भजन्त्या रमण रभसशङ्कातङ्किचेतः प्रियायाः। एवंभूता स्त्री सीता तस्या नितम्बवत्राकपणे सति रणन्ती शब्दिता या मेखला तस्याः रावण धावन् यो कन्दर्पः तेनारब्धः संधितो यो बाणस्तेन यो व्यतिकरो भयं तेन तरलाः आत्मानं गोपायितुं चञ्चला अन्योऽपि चौय कुर्वन् केनापि ज्ञात अलं पठायितुम् आ- त्मानं गोपायति तयेतेप कामचौर्यम् अन्यस्मिन् अन्यावभासो व्यतिकरः । अत्र निर्भयत्वेन मयं तर्हि निलीय तिष्ठन्तु इति चेत्त- बाह । ताटङ्कयोरुपान्तेषु प्रथिताः ये माणगणा रत्नसमूहास्तेभ्य उद्गच्छन्तो याः उज्ज्वलाः प्रभा दीप्तयस्ताभिर्व्यक्ताङ्गाः प्रकटीकृ- तशरीराः अत एव ज्ञातेषु सत्सु तुङ्गः कम्पो येषां ते एवंभूताः सन्तः आश्रयन्ते । उक्तं च कामावतारे । "निनिद्रिता मृगशो रसनां यदेव संमोचनाय विमयीकृतमानसोलम् । तद्भावकम्पमुखतो जघने निलीयमास्थाय तिष्ठति तदा मयलोलमुक्तम् ॥ ॥ इति ॥२॥ स्पृहेति ॥ मावं मानसं रागम् अन्यत्स्पष्टमेव । प्रेमतः सङ्गं स्पृहयति वालमावाद्विमेति इति योज्यम् ॥ २२ ॥ अत्यन्तं कामबाणभिन्ना सती वीतलज्जा जानकी । नियुवनेति ।। हे रमण स्वमुखानुसार निर्विराई यथा स्याचथा मे रसनांपिव ·द्वितीयोकः। अधरदशनसर्पत्सीत्कृताया धृतायाः पिब पिब रसनां मे कामतो निर्विशङ्कम् ॥२३॥ रामः-(सानन्दं जानकीवाग्विलासमुल्लासयति लालि- त्यशालिनालापेन।) वाचां गुम्फेन रम्भाकरकमलदलोदारसंचारचञ्च- तन्त्रीसंजातम जुस्वरसरसतरोद्वारताराक्षरेण । पिब आदरे वीप्सा । अत्रास्वादनमेव पानम् । ननु रमित्वा यास्या- मीति चेत्तत्राह । मियायाः मम चेतः रभसशङ्कातङ्कि रभसो रता- धिक्यं ततो या शङ्का भयं तेनातङ्कः कम्पो यस्मिन् ततः एवंभूतं जातम् । रमणायाक्षमास्मीति भावः । यद्धा । सर्वमेकं पदं रमण- स्य तब यो रभसो रताधिक्यं तस्माद्या शङ्का तया यः आतङ्गस्त- शुक्तं चेतः तदेव प्रियं यस्याः मे । कुतो न क्षमसीत्यपेक्षायामाह। निधुवने रतौ घना या बढी केलिस्तया द्रावणादिना ग्लानिमावं निःमाणतां भजन्त्याः । उक्तं च रसोदधौ । “अन्तश्चन्द्र देहे यत्र बलं पुष्टिकृद्भवेदस्याः । तद्विगमा इत्याधिक्यश्रमनिःमाणता ग्लानिः पुनः कीदृश्याः अधरस्य दंशनं खण्डनं तेन सर्पत् निर्ग- च्छत् सीत्कृतं सीत्काररवो यस्याः। यहा। अधरदशनयोः अधरदन्त- योरेव सर्पत् सीत्कृतं यस्याः उक्तं च पञ्चसायके। द्रवति च यदि नारी प्रौढरागानियुक्ता मृदुनिधुवनयोगे दन्तसंधी गमीरम् । द्रवति रदनवासः किंचिदुन्मथ्य भूयः कथितमिह मुनीन्द्रैः सीत्कृतं राग- कारि ।। " अस्मिन्पये सीत्कृतमाविष्कृतम् । पुनः धृतायाः अङ्के वश्यमेष्ठेयं नायिका । तदुक्तं रसोदधी । " सीत्कृतसंज्ञाभिमुखो यस्याः सततं प्रियो मवेदनुगःवश्यमेष्ठा सोक्ता ब्रजरमणीमण्डनं यथा राधा ॥ इति ॥ २३ ॥ वाचामिति ॥ रामराज्ञी चरस्थावरां स्थास्नुचरिष्णुरूपां धरित्री सुरमयति मुरमीकरोति । केन वाचां गुम्फेन रचनया। "संदर्मो ·हनुमन्नाटके प्रत्ययोनिद्रनाकद्रुमकुसुमनवामोदसंवादमैत्री- पात्रीभूतेन धात्री सुरभयति चरस्थावरांरामराज्ञी॥२४॥ (अथ रामस्तामाहादयति) अरण्यं सारङ्गैगिरिकुहरगर्भाश्च हरिभि- दिशो दिङ्मातङ्गैः श्रितमपि वनं पङ्कजवनैः। प्रियाचक्षुर्मध्यस्तनवंदनसौन्दर्यविजितैः सतो माने म्लाने मरणमथवा दूरसरणम् ॥२६॥ रचना गुम्फः " इत्यमरः । कीदृशेन गुम्फेन रम्भायाः अप्सरस- स्तस्याः करावेव कमले तयोर्यानि दलान्यगुलयः तासां य उदा- रः संप्रमादवान् संचारस्तद्रागव्यञ्जकं तन्त्रीगमनं तेन चञ्चन्ती सशब्दा या तन्त्री वीणा ततः संजातो यो मञ्जुस्वरः कोमलालापः ततोऽपि सरसतरोतिशयेन रसवान् य उद्गारः उद्गाराख्यं गीतं त- स्मिन् ताराणि व्यक्तान्यक्षराणि यस्मिन् तत् । तदुक्तं संगीते । “सा. त्वती पञ्चमश्रीकपीतिकण्ठविराजितम् । त्रिपदं सर्व गीतमुद्गारा- ख्यं मतं बुधैः ॥” इति । पुनः प्रत्यग्रं नवीनम् उन्निद्रं विकसितं च वन्नाकदुमकुसुमं पारिजातपुष्पं तस्य यो नवामोदस्तात्कालिको गन्धः स एव या संवादमैत्री वचनचातुरी तस्याः पात्रीभृतेन पारि- जातकुसुमादप्यतिसुगन्धेनेत्यर्थः ॥ २४ ॥ अरण्यामिति ॥ सारङ्गमंगैहरिभिः सिंह: मातङ्गैः गजैः पराज- वनैः पद्मवातः वनं जलम्" जीवनं भुवनं वनम् " इत्यमरः कीदृशैः सर्वैः प्रियायास्तव चक्षुःसौन्दर्येण मृगाः मध्यप्रदेशसौन्दर्येण कम- लपनं विनितमिति मृगादिमिररण्यादिश्रवणं युक्तमित्याह । सतां समावितानां माने चित्तोन्नतीम्लाने सति केनापि. दूपिते सति मरणं मुख्यं तदमा दूरसरणं देशांतरदुर्गाश्रयणं योग्यम् । अत एमि- गमेवाश्रितमिति भावः अपि लिये अयीति. कोमलामन्त्रणे अपि-

·४५
द्वितीयोग्यः।
वर्क बनान्ते सरसीरुहाणि
भृङ्गाक्षमालां जगृहुर्जपाय।
एणीहशस्तेप्यवलोक्य वेणी-
मॉ भुजङ्गाधिपतिर्जुगोप ॥२६॥
स्वर्ण सुवर्ण दहने स्वदेहं
चिक्षेप कान्ति तव दन्तपतिम् ।
विलोक्य पूर्ण मणिवीजपूर्ण
फलं विदीर्णं ननु दाडिमस्य ॥२७॥
वा तत्र संभावना । गर्दासमुच्चयप्रश्नशङ्कासम्मावनास्वपि ।"
इत्यमरः ॥ २५॥
वक्त्रमिति ।। सरसीरुहाणि पदानि एणीदृशस्ते वक्त्रं विलोक्य
सत्सौन्दर्याथै वनान्ते जलमध्ये जपाय इष्टाराधनाय भृङ्गश्रेण्येवा-
समाला तां जगृहुः । एणीदृश इति पदेन मृग्योऽपि बनान्ते अर-
•ण्ये मध्ये तृणादिमक्षणादिना नेत्रशोमामाप्त्यर्थं तपस्यन्तीत्यर्थः ।
भुजङ्गाधिपतिरपि ते वेणीमवलोक्य तत्सादृश्यहीनमङ्गं जुगोप ।
अन्यथा स्वशरीरगोपनेन को लाम इति । यद्वा । एणीहशः पद-
द्वयं एणी मृगी जात्येकवचनं ते दृशः दृष्टीरवलोकनवैदग्ध्यानेक-
स्वादहुवचनम् । अवलोक्य बनान्ते अरण्यं दुर्गे नेत्ररूपम् अङ्गं जु-
गोप त्वन्नेत्रसादृश्यभाववैलक्षण्यत्वात् ॥ २६ ॥
स्वर्णमिति ।। सुष्टु वर्णो यस्य एवं भूतमपि स्वर्ण सुवर्ण तव
कान्ति विलोक्यात्मगतमूलाकर्षणाय त्वदङ्गस्य साम्यत्वकथनाय
च स्वदेई दहने चिक्षेप । न तु तदर्ण प्राप्तवदिति मावः । हीरकम-
णिवल्यवीजपूर्णमपि दाडिमस्य फलं तव दन्तपईि विलोक्य तूर्ण-
मेव विदीर्ण स्फुटितम् । तदुपमानवहिष्कृतत्वादिति मावः॥२७॥

·. हनुमन्नाटके वदनममृतरमि पश्य कान्ते तवोर्ध्या- मनिलतुलनदण्डेनास्यवा विधाता । स्थितमतुलयदिन्दुः खेचरोभूल्लघुत्वात्, . क्षिपति च परिपूत्यै तस्य ताराः किमेताः॥२८॥ जानकी-(सानन्दं सोत्कण्ठा च प्राणवल्लामावादयति) रमण चरणयुग्मं तावकं भावयित्वा मधुरगिरमुदार रामदासी ब्रवीमि । कृतमपि गुरु धात्राऽस्वाय निर्णीयतां मे वदनममृतरश्मर्मण्डलं वा प्रियेण ॥२९॥ रामः-(सानन्दम्). सीतां मनोहरतरां गिरमुद्विरन्ती- मालिङ्गय तत्र बुभुजे परिपूर्णकामः । वदनमिति ॥,हे कान्ते प्रिये, पश्य मुखगौरवं प्रत्यक्षमवलोक्य विधाता उन्या भूमौ स्थितं तव वदनं वार्डो क्षीरसमुद्रे स्थितं । शी- , तरश्मि गुणसाम्यातिरेकज्ञापनाय अनिल. एव तुलादण्डस्तेनातुल- यत् तोलयामास । तदेन्दुः लघुत्वात् अल्पगुणाश्रितत्वात् खेचर उन्नतोऽभूत् । तदास्य चन्द्रस्य पूत्यै यास्ताराः अश्विन्यायाः क्षिपति स्म तस्य चन्द्रस्य पूत्य एतास्ताराः किं किंयन्त्यः न कियन्त्य इत्यर्थः । गुणगौरवाचव बदनमत्रैव स्थितं चन्द्रस्तु गुणाभांवादूर्य गत इति भावः ॥ २८॥ ननु सिताखण्डदल्पतरः गुडो बहुतरः तर्हि किं गौरवादेव गुणाधिक्यमित्यपेक्षायामाह-रमणेति।।मावयित्वा निपेव्यधात्रा गुरु कृतमपि मे वदनं तथा प्रियेण त्वया आस्वाद्य अमृतरश्मेरपि मण्ड- लं वा निर्णीयताम् । यत्रैव स्वादातिशयस्तत्रैव गौरवमिति भावः२९ सीतामिति ॥ मनोहरतरां गिरमुद्गिरन्ती सीतां परिपूर्णकामः ·४७ प्रथमोऽङ्कः। रामस्तथा त्रिभुवनेऽपि यथा न कोऽपि रामां भुनक्ति बुभुजे न च भोक्ष्यतीशः॥३०॥ मृदुसुरभिसुवर्णस्फीतकक्षापुटोद्य- ललितभुजलतायाः संपुटालिङ्गितायाः। सुरतरसवशाया राघवस्य प्रियाया हरति हृदयतापं कापि दिव्या स्तनश्रीः॥३१॥ आगामिदीर्घविरहश्चिरमाविरासीत् ज्ञात्वैव रङ्गभवनेऽद्भुतकामकेलिः । कामकलाविलासो यत्र । अन्यथेश्वरत्वस्य क्षतिः स्यात् । रामः सीतां तथा वुमुने । यथा कोपीश्वरो भूत्वा नाद्य मुनक्ति न पुरा बुभुजे नाग्रे मोक्ष्यतीति ॥३०॥ अथेतर्णनमुपसंहरति-मृद्विति ॥ प्रियायाः कापि अनिर्वचनीया दिव्या अलोकिकी स्तनश्री राघवस्य हृदयतापं हत् अयतीति हृदयः कामस्तस्य तापं व्यथां हरतीति । कीदृशी मृदुः स्पांसहः सुरभिः सुगन्धः सुवर्णो गौरोज्ज्वलःस्फीतः किंचिदुन्नतः स चासो कक्षापुटश्च तस्मादुद्यते ललिते मुजलते यस्याः सा तथा । कक्षा- पुटोद्यदिति पाठे स एवार्थः । एवंभूतात्कक्षापुटादुद्यते उपरि मुज- मूले यस्याः । हरतु इति पाठः । तत्राशीः किं पुनः कीदृश्याः संपुटालिङ्गितायाः संपुटाख्यालिङ्गनेनालिङ्गिन्तायाः । उक्तं च पञ्च- सायके। ऊर्च गते मध्यगते युवत्याः पार्शस्थितायाः परिरभ्य देहम् । यूनः स्त्रियो लोलनतो रतज्ञैरत्युद्भवः संपुटनामधेयः॥ अयमेवोदयः तेनान्यथोक्तः । उत्तानमुप्तप्रमदोपरिस्थः कक्ष्यां समावर्त्य तदूरुयुग्मम् । संमईयानः स्तनमण्डलं यमेत स स्थान फिल संपुराख्यः ॥ ॥ ३१॥ आगामीति ।। रङ्गमबने मुरतागारे चिरं कोप भ्रमः आविरा- सीत् । कयोः तयोः सीतारामयोः । भ्रमेशपे" चिरमव्ययम् ·हनुमन्नाटके श्रुत्वा तयोगैिरमपूजयदोतुपत्नी- मुद्गीर्णकर्णसरणां चरणायुधानाम् ॥३२॥ इति श्रीहनुमन्नाटके द्वितीयोऽङ्कः ॥२॥ अथ तृतीयोऽङ्कः। भुक्त्वा भोगान्सुरङ्गान्कतिपयसमयं राघवो धर्मपत्न्या सार्दै वर्दिष्णुकामाश्रवणमुनिपितुःप्राप हाशापकालम्। इति चरकः । किं कृत्वैव आगामी भविष्यो यो दीर्घविरहः दण्ड- कारण्यप्रस्थानरूपस्तं ज्ञात्वैव । कीदृशी सीता अद्भुताः कामकेलयो यस्याः सा । अस्य रसस्यादौ तुरगांस्ताडयामासेति भ्रमः उक्तः। प्रान्ते विडालपत्नीपूजनमेव भ्रमः अतः आद्यन्तभ्रमादनिष्टमेव जातम् । यदा स्पष्टमेवार्थः । रङ्गभवने अद्भुतकामकलिः कामक्रीडा चिरमाविरासीत् । अन्यत्पूर्ववत् । अन्यत्कविनैव व्याख्यातम् । भ्रममेवाविष्करोति। चरणायुधानामिति । तयोः जानकीरामचन्द्रयो- मध्ये जानकीचरणायुधानां गिरं श्रुत्वा विडालपत्नीम् अपूजयत् । अत्र विडालपत्नीशब्दादिडालपूजने पतिव्रतायाः परपुरुषस्पर्शी -मा भूदिति सूचितम् । किमित्यपूजत् एवमुक्तं भवति वालायाश्चे- तसि चरणायुधशन्देनैव प्रातरुत्पद्यते नेतरथा अतः पूजिता विडा- -लपत्नी पूर्ववरेमनुस्मरन्ती चरणायुधमव्ययमनातु तस्मिन्निवृत्ते प्रातःकालासंभवादनन्ता मवतु यामिनी कामिनी पतिमालिङ्गया; र जसं सुखमनुमवत्वित्यामिमेतोऽर्थः॥ ३२ ॥ इति श्रीमिश्रदासविरचितहनुमन्नाटकदीपिकायां जान- कीविलासो नाम, द्वितीयोऽङ्कः ॥२॥ अथ रामवनलीला वर्णयितुमकमारमते-मुक्त्वति॥राघवो रामः धर्मपल्या सादै कतिपयसमयं यथा स्यात्तथा सुरङ्गान् मोगान् ·४९ तृतीयोऽङ्कः। धत्ते तस्मिन्विवस्वान्मलिनकिरणता हा-महोत्पातहेतो- रुल्कादंडःप्रचंडः प्रपतति नभसः कम्पते भूतधात्री १ दिग्भागो धूसरोऽभूदहनि बहुतरस्फारताराः स्फुरन्ति स्वर्भानोर्भानवीयग्रहणमसमये रौघिरी बिन्दुवृष्टिः। मध्याह्नोस्यिकोशेश्वगणरुतमतिस्फीतफेरुप्रचारो वारं वारं गभीरप्रलय इव महाकालचीत्कारपोरः॥२॥ कामविलासानष्टौ भोगान् भुक्त्वा श्रवणमुनिपितुर्यज्ञदत्ताख्यवैश्य- तपस्विनः शापसमयं प्राप । अत्रेयं कथा। मृगयां गतो दशरथः वनगजभ्रमेण शब्दवेधित्वपरिचयाय कुम्भ जलेन पूरयन्तं श्रवण: मुनिम् अदृष्ट्वैव जघान । ततोऽस्य पित्रां यज्ञदचेन शप्तः अस्या- मेवावस्थायां पुत्रशोकात्परलोकं गमिष्यसीति तं वियोगसमयं माप । यद्वा । राघवः एपः दशरथः धर्मपल्या साई : वर्दिष्णुकाम:'अ- पूर्णकामामिलाप इति उभयोर्विशेषणम् । मोगानष्टो उक्तं च । "सुगन्धि वनिता वस्त्रं गीतं ताम्बूलभोजनम् । वाहन भूषणं चति भोगाष्टकमुदीरितम् ॥ शापकालमेव द्योतयति । तस्मिन् समये धत्ते.व्यधत्त । भूतार्थ वर्तमानता नाटकालङ्कातत्वात् । उक्तं च.दशरूपके। प्रकृतं वर्तमानत्वं नाटकालंकृतिः परा । ||१|| -दिगिति ॥ अहनि दिदैव स्फारों विस्तार वर्मोनी राहों सका- शात् मध्याह्ने उर्ध्वमास्यकोशो येषां ते श्वगणाः सारमेयंगणाः तेषां रुतमभूत् । स्फीतो बहुतरः फेरूनां शिवानां प्रचारः इतस्ततः सरण वारंवारमभूत् । क इव गमीरप्रलय इवां कीदृशः महाकाली रुद्रस्तस्य चीरकारेण घोरः । कलिकातामहानाटके द्वितीयतृतीयश्लोकयोम- ध्ये "अत्रान्तरे दशरेयस्य चेष्टा । रामनयचयं दृष्ट्वा लोकधर्मसह च यत् । यौवराज्याभिषेकाय नृपे मतिरभूत्ततः ।। सुमन्त्रो वहिनि- मृत्य-नागरान्प्रतिः । स्त्रीयां जरामुपगतामवलोक्य राजा राम चं राज्यवहनक्षममाकलस्य । राज्याभिषेकपरमोतावमस्य कर्तु व्यादि- ४ ·.४८ हनुमन्नाटके श्रुत्वा तयोगैिरमपूजयदोतुपत्नी- मुद्गीर्णकर्णसरणां चरणायुधानाम् ॥ ३२॥ इति श्रीहनुमन्नाटके द्वितीयोऽङ्कः ॥२॥ अथ तृतीयोऽङ्कः। भुक्त्वा भोगान्सुरङ्गान्कतिपयसमयं राघवो धर्मपत्न्या सादै वर्द्धिष्णुकाम श्रवणमुनिपितुःप्रापहा शापकालम्। इति चरकः । किं कृत्वैव आगामी भविष्यो यो दीर्घविरहः दण्ड- कारण्यमस्थानरूपस्तं ज्ञात्वैव । कीदृशी सीता अद्भुताः कामकेलयो यस्याः सा । अस्य रसस्यादौ तुरगांस्ताडयामासेति भ्रमः उक्तः। प्रान्ते बिडालपत्नीपूजनमेव भ्रमः अतः, आद्यन्तभ्रमादनिष्टमेव जातम् । यदा स्पष्टमेवार्थः । रङ्गमवने अद्भुतकामकलिः कामक्रीडा चिरमाविरासीत् । अन्यत्पूर्ववत् । अन्यत्कविनैव व्याख्यातम् । भ्रममेवाविष्करोति। चरणायुधानामिति । तयोः जानकीरामचन्द्रयो- मध्ये जानकीचरणायुधानां गिरं श्रुत्वा बिडालपत्नीम् अपूजयत् । अत्र बिडालपत्नीशब्दाद्विडालपूजने पतिव्रतायाः परपुरुषस्पर्शी मा भूदिति सूचितम् । किमित्यपूजत् एवमुक्तं भवति वालायाश्चे- तास चरणायुधशब्देनैव प्रातरुत्पद्यते नेतरथा अतः पूजिता विडा- लपत्नी पूर्ववरेमनुस्मरन्ती चरणायुधमन्यनमश्नातु । तस्मिन्निवृत्ते प्रातःकालासमवादनन्ता भवतु यामिनी कामिनी पतिमालिङ्गन्याः जसं सुखमनुभवत्वित्यभिप्रेतोऽर्थः ॥ ३२॥ इति श्रीमिश्रदासविरचितहनुमन्नाटकदीपिकायां जान- ; कीविलासो नाम द्वितीयोऽङ्कः ॥२॥ अथ रामवनलीलां वर्णयितुमकमारमते-भुक्त्वेति। राघवो रामः धर्मपल्या सार्दै कतिपयसमयं यथा स्यात्तथा सुरङ्गान् भोगान् ·तृतीयोऽङ्कः। धत्ते तस्मिन्विवस्वान्मलिनकिरणता हा-महोत्पातहेतो- रुल्कादंड प्रचंडः प्रपतति नभसः कम्पते भूतधात्री दिग्भागो धूसरोऽभूदहनि बहुतरस्फारताराः स्फुरन्ति स्वर्भानोर्भानवीयग्रहणमसमये रौघिरी बिन्दुवृष्टिः । मध्याह्नो स्यकोशश्वगणरुतमतिस्फीतफेरुपचारो वारं वारं गभीरप्रलय इव महाकालचीत्कारपोरगा२॥ कामविलासानटी भोगान् भुक्त्वा श्रवणमुनिपितुर्यज्ञदत्ताख्यवैश्य- तपस्विनः शापसमय माप । अत्रेयं कथा:। मृगयां गतो देशरथः वनगजभ्रमेण शब्दवेधित्वपरिचयाय कुम्भ जलेन पूरयन्त श्रवण, मुनिम् अदृष्ट्वं जधान । ततोऽस्य पित्रां यज्ञदत्तेन शप्तः अस्या- मेवावस्थायां पुत्रशोकात्परलोकं गमिष्यसीति तं वियोगसमयं प्राप। यद्वा । राघवः एषः दशरथः धर्मपल्या सादै : वर्दिष्णुकामः अ- पूर्णकामामिलाप इति उमयोर्विशेषणम् ।- मोगानष्टो उक्तं च । सुगन्धि वनिता वस्त्रं गीतं ताम्बूलभोजनम् । वाहन भूषणं चति भोगाष्टकमुदीरितम् ॥ शापकालमेव द्योतयति । तस्मिन् समये,धत्ते.व्यधत्त । भूतार्थ वर्तमानता नाटकालङ्कृतित्वात् । उक्तं च दशरूपके.। "प्रकृतं वर्तमानत्वं नाटकालंकृतिः परा । ॥१॥ - दिगिति ॥ अहनि दिदैव स्फारो विस्तार स्वर्भानो राहो सका- शात् मध्याह्ने ऊर्ध्वमास्पकोशो येषां ते श्वगणाः सारमेयंगणा तेषां रुतमभूत् । स्फीतो बहुतः फेरूनां शिवानां प्रचार इतस्ततः सरण वारंवारमभूत् । क इव गमीरप्रलय इवांकीदृशः महाकाली रुद्रस्तस्य चीत्कारेण धोरः । कलिकातामहानाटके द्वितीय तृतीयश्लोकयोर्म- ध्ये.".अत्रान्तरे दशरेयस्य चेष्टा । रामनयत्रयं दृष्ट्वा लोकधर्मसह च यत् । यौवराज्याभिषेकाय नृपे मतियत्ततः । सुमन्त्रों बंदिनि- सृत्य नागरान्मतिः । स्वीयां जेरामुपगतामवलोक्याराजा रामं चं राज्यवहनक्षममाकलय्य । राज्याभिषेकपरमोत्सवमस्य कर्तुं व्यादि- ४ ·. हनुमन्नाटके कैकेयी-(आत्मगतम्) प्राप्तः किल मदाम्बन्ध- कालस्तर्हि द्रुतं राजानं भरतराज्यं प्रार्थयामि न खलु कालक्षेपः श्रेयसे। (रहसि उपगम्य प्रका- शम् ) राजनमङ्गलीरियं, वधूर्यतोऽस्या आगम- नमात्रेण महोत्पाताः संभवन्तीति । तानुत्पातानवेक्ष्यं क्षितिपमथ दशस्यन्दनं क्रन्दयन्ती लोकाञ्छोकानलोपः शिवशिव तरसा भस्मसात्कुर्वतीव । कैकेयी वाचमूचे निखिलनिजकुलाङ्गारमूर्तिः ससीतः शान्त्यै पुत्रस्य राज्यं भवतु वनमभिप्रेष्यतामेष रामः३ दशरथः- सकरुणत्रीवचनस्वीकरणं मरणोत्साहं च नाटयन्महतीं मच्छमिांसाचं धरणीतलमुपगतः कथमपि चेतनामुपलाय) रामं कामाग्रजमिव वनं प्रस्थितं वीक्ष्य शक्तो धर्तु प्राणाञ्छिव शिव कथं तान विहायाथवाहम् । ष्टवान् पुरजनाः कुरुत प्रमोदम् ॥ रामाभिषेके पदविद्वलायाः कक्ष- च्युतो हेमघटस्तरुण्याः। सोपानमारुह्य चकार. शब्दं ठं ठठं ठं उठठं ठठं ठः ॥ एतत्पयत्रयम् । प्रलये रुद्रश्चीत्कारं करोति इति प्रसिद्धम् । स्फीतकेतुप्रचार इति वा पाठे स्पष्टार्थः । एकोत्तरशतं केतवः सनि॥२॥ तानिति ।। स्यन्दनं दशरथं फ्रन्दयन्ती शोषयन्ती शिव शि- वेति खेदे । एषः रामःन्त्य उत्पातजन्यदोषोपशमाय वनममि- प्रेष्यतां पुत्रस्य मम सुतस्ये भरतस्य राज्यं भवतु इति वाचंमूचे। राममिति ॥ अथवा प्राणधारणोक्षमश्चत्तान्प्राणानपि विहाय अं- . ६ ·तृतीयो। निर्मुक्तः स्यां वचनमनृतं तत्पुनर्नान्यथा मे भूयाद्भूयस्तदनु वचनं हा वभापे तथेति ॥४॥ (रामभरतौ स्वं खं कालंमधिगम्य हर्पशोकौ नाटयन्ती गुरोगिरा जटावल्कलच्छत्रचामरधारिणौ वनप्रस्थानरा- ज्याभिषेकारम्भाय राजानं दशरथं नमस्कर्तुमवतरतः।) तत्र भरत:- हा तात मातरहह ज्वलितानलो मां कामं दहत्वशनिशैलकृपाणवाणाः । नृतप्रतिनिर्मुक्तः स्यां तदेव वचनम् अन्यथा माभृत् । तदन इति विचारानन्तरं हा कष्टं तथेति यथा त्वं वदसि तथैवास्तु इति तां कैकेयी यमापे । अंघ राक्षेति चिन्तितं चैत्कैकेयुक्तं करोमि ताई रामादर्शनेन मरणमामुयां न चेदनृतं स्यात्तानृतं मास्यात् मरण- मेवास्तु इति मावः । अयं कथा । देवासुरयुद्ध देवपक्षे स्थितो राजा भूञ्छितः तेनैव संहेयं तंत्र गता कैकेयी रावानं मक्षययो राक्षसभ्यो योगवलेनारक्षत् । तदा मयुद्धेन राजा वरदयमस्प दत्तं तत्तया राज्ञि विन्यस्तं यथेच्छं नहीण्यामीति । तदादानादनृतः स्यामिति प्रसिद्धम् ॥ ४ ॥ राममरताविति ।। अन प्रसिद्धशन्दार्थकयने रामायणविरोधःस्या- त् अस्याप्पनिमश्लोकैश्च तत एवं व्याख्यायते । अत्र राज्ञोक्तं रा- ज्यभ्रष्ट रामो बनं यात अराग्याहों मरतो राज्यं गृहातु तदा म- रतोपि राज्यं परित्यग्य रामानुगमनायोचतोऽभूदिति पठ्यते अ- न्यया मरताधर्मः स्यात् । राममरतीराजानं नमस्कघुमववरत् इत्य- न्वयः। कीशी स्वं स्वं समयं वनगमनराज्यमहणरूपमधिगम्यं हर्ष- शोको धनगमनात् रामी हर्ष राज्यभवणात् मरतः शोक नाटयन्ती। नाटकमेवार । गुरोर्दशरथस्य गिरा जटाश्च वल्कलानि च तान्येव ·५२ हनुमन्नाटके" मथ्नन्तु तांन्विपहते भरतः सलीलं' हा रामचन्द्रपदयोन पुनर्वियोगम् ॥५॥ मां बांधतेन हि तथा गहनेषु वासों राज्यारुचिर्जनकवान्धववत्सलस्य । रामानुजस्य भरतस्य यथा प्रियायाः पादारविन्दगमनक्षतिरुत्पलाक्ष्याः॥६॥ श्रुत्वा सुमन्त्रवचनेन सुतप्रयाण • शापस्य तस्य च विचिन्त्य विपाकवेलाम् । हा राघवेति सकृदुच्चरितं नृपेण निःश्वस्य दीर्घतरमुच्चसितं न भूयः॥७॥ छत्रचामराणि च तद्धारिणी कस्मै वनप्रस्थानमेवः राज्याभिषेका तस्मै एतदर्थेन नृपे सत्यत्वमायाति भरतेऽपि धार्मिकत्वं नृपेणरामे भरतेपि राज्यं प्रतिज्ञातम् एकतरादानेऽनृतमेव तस्मादुभाभ्यां वन- मेव राज्यं मतं भरतो जटाधरः सन् रामाज्ञया राज्यं चकारेति कै- केंय्यापि वरदानात् 'सत्यत्वमेव । तत्र भरतः अशनिवजं. शैलाः गिरयः कृपाणः खड्गः वाणः शरः ते च एतान् : वज्रादीनिति सुगमम् ।। मरंतस्य राज्यारुचिश्च राज्याकरणं; कीदृशस्य भरतस्य जनके दशरथे वान्धवे मंयि. वत्सलस्यं प्रेमवतः । यहा। जनको विदेह- स्तद्वान्धवस्यांतातुः मेष्ठस्य जामातृत्वात् ममानुजस्यति अन्य- त्सुगमम् ॥ ६ ॥ ::... - Har श्रुत्वेति ।। नृपेण दशरथेन सुमन्त्री मन्त्री तंद्वचनेन सुतानां रामलक्ष्मणभरंतादीनों हा राघव राम राम इति एक्वारमुञ्चरिते सति दीर्घतर निःश्वस्य भूयो नोच्यसित देह त्यमिति भावः ॥७॥ . । - ·तृतीयोऽङ्कः । मातस्तातः क्व यातः सुरपतिभुवनं हा कुतः पुत्रशोकात् कोऽसौ पुत्रश्चतुर्णा त्वमवरजतया यस्य जातः किमस्य। प्राप्तोऽसौ काननांतं किमिति नृपगिरा किं तथासौवभाषे मद्राग्बद्धः फलं ते किमिह त धराधीशता हो हतोस्मिट गुरोगिरा राज्यमपास्य तूर्णं वनं जगामाथ रघुप्रवीरः। निपङ्गपृष्ठः शरचापहस्त- स्तं लक्ष्मणो गामिव वालवत्सः ॥९॥ गुर्वाज्ञापरिपालनाय च वनं संप्रस्थितं राघवं दृष्ट्वासौ त्वरितां विदेहतनया श्वश्रूजनं पृच्छति । नत्वा कोसलकन्यकातियुगलं पश्चात्सुमित्रां पुन- दृष्ट्वा हा शुकसारिकापिककुलं रामानुगा प्रस्थिता १०॥ रामे प्राप्त वनान्तं कथमपि भरतश्चेतनां प्राप्य तातं नीत्वा देवेन्द्रलोकं मुनिजनवचनादूर्ध्वदेहकियाभिः । भरतः महती मूर्छामासाय वैक्लव्यं नाट्यति-मातरिति ॥ उक्तिप्रत्युक्त्यात्रार्थोद्धाटनम् अन्यत्सुगमम् । इति पुनः मूछितो भुवि पपात ॥८॥ गुरोरिति ।। शरयुक्तश्वापो हस्ते यस्य मध्यमपदलोपी समासः । अन्यायशब्दः स का लक्ष्मणस्तं राघवम् अनुजगाम वालवत्सो गामिवेति ॥९॥ गुर्वाज्ञति ।। गुरोर्दशरथस्य अहमपि यास्यामीति पृच्छति कोस- लकन्या कौसल्या तदनियुगलम् । शुकं च सारिकां च पिककुलं च द्वन्द्वक्यम् ॥ १०॥ राम इति ॥ अयोध्यानिकट एव नन्दिग्रामोऽस्ति, तत्रस्थः सन् .

·हनुमन्नाटके
भ्रातुः शोकाजटावानजिनवृततनुः पालयामास नन्दि-
ग्रामे तिष्ठन्नयोध्यां रघुपतिपुनरागामिभोगाय वीरः११॥
सद्यः पुरीपरिसरेषु शिरीपमृद्धी
': गत्वा जवात्रिचतुराणि पदानि सीता ।
गन्तव्यमस्ति कियदित्यसकहवाणा
रामाश्रुणः कृतवती प्रथमावतारम् ॥ १२॥
राम:-
आदावेव कृशोदुरी कुचतटीभारेण नम्रा पुन-
लीलाचकमणं च नैव सहसे दोलाविधौ श्राम्यसि ।
स्रोतःकाननगर्तनिर्झरसरित्सायानपूर्वानिमान
भूभागानपिभूतभैरवमृगान्वैदेहि यायाः कथम्॥१॥
ननु जटाजिनादिवतः किमयोध्यापालनेनेति तत्राह । रघुपतेः राम-
स्य वनवासानन्तरंभोगाय अपालने रामवचनभङ्गात् त्वमत्रस्थो राज्य
कुर्विति रामवचनम् ॥ ११॥
सद्य इति ॥ "त्रिचतुर" इति निपातः। असकृद्धारं वारम् "पर्य-
न्तभूः परिसरः ॥ इत्यमरः ॥ १२ ॥
आदाविति ॥ हे वैदेहि इमान वनसंबन्धिनो भूभागान् भूपदे-
शान् त्वं कथं यायाः कथं गमिष्यसि । स्रोतांसि च काननानि च
गर्ताश्च निराश्च सरितश्च तेषां प्रायो बाहुल्यं येषु तान् अपूर्वान्
त्वया कदाप्यदृष्टान् । यास्यामीति चेत्तत्राह । लीलाये यन्मन्दिरेऽ.
पि चङ्कमणं तदपि त्वं न सहसे । दोलाविधी अपि श्राम्यसि श्रम-
मेपि । अत्र हेतुमाहं आदाविति ॥ १३ ॥

·तृतीयोऽङ्कः । अरुणदलनलिन्या स्निग्धपादारविन्दा कठिनतनुधरण्यां यात्यकस्मात्स्खलन्ती । अवनि तव सुतेयं पादपिन्यासदेशे त्यज़ निजकठिनत्वं जानकी यात्यरण्यम्॥१४॥ पथि पथि कवधूभिः सादरं पृच्छमाना कुवलयदलनीलः कोऽयमायें तवेति । स्मितविकसितगण्डं वीडविभ्रान्तनेत्रं मुखमवनमयन्ती स्पटमाचप्ट सीता ॥१५॥ रामः वारितामपि कृतप्रयाणां सीतां दृष्ट्वा धरणी प्रार्थयते- अरुणेति ।। भो अवनि भूमे इयं सीता अकस्मान्मन्दं मन्दं यथा स्यात्तथा कठिना तनुर्यस्या एवंभूताया धरण्याः सकाशात् स्खल- न्ती सती याति । कुत इत्यपेक्षायामाह । अरुणदला चेयं नलिनी च तद्वत् आसमन्तात् निग्धे पादारविन्दे यस्याः सा अंतोऽस्याः पदविन्यासदेशे निजकठिनत्वं त्यज।कस्मात् त्यजामीति चेत्तत्राह। तव सुता एतेन वात्सल्यम् उदीरितम् । जानकी वनं याति। यद्वा । कीदृश्या धरण्याः अरुणदलनलिन्या अरुणा ये दलाः पादाङ्गुल- यस्तेषां नलिनी दुःखदेत्यर्थः । " नलोऽस्त्री नालदुःखयोः" इति चरकः । नलं दुःखमस्या अस्तीति नलिनी मैथिली ॥ १४ ॥ पथिकवधूभिः पान्थस्त्रीमिः । यद्वा । पथि पथि मार्ग मार्ग क- वधूभिः ग्रामीणस्त्रीमिः " कोऽस्त्री ग्राम्यप्रकाशयोः ॥ इति धनञ्ज- यः। स्मितेन विकसिती गण्डौ यस्मिन् वीडया विभ्रान्ते नेत्रे य- स्मिन् तन्मुखमबनमयन्ती। एतेन स्पष्टं मद्रमणोध्यमित्युक्तवतीनतु गिरोति ॥ १५ ॥ .

·हनुमन्नाटके घुसृणमसृणपादा गम्यते भूः सदर्भा : विरचय शिवजातं मूनि धर्मः कठोरः । इति ह जनकपुत्री लोचनैरश्रुगर्भः पथि पथिकवधूभिरुक्षिता शिक्षिता च ॥१६॥ (तत्र चित्रकूटे जानकी सकरुणं सबाप्पम् । ) मूी बद्धजटेन वल्कलभृता देहेन पादानतिं कुर्वाणे भरते तथा प्ररुदितं तारस्वरैः सीतया । येनोदिनविहङ्गनिर्गततरुनिःसंमदश्वापदः शैलेन्द्रोऽपि किलैप भूरिभिरभूत्साश्रुः पयःप्रस्रवैः १७ रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम् । अयोध्यामटवीं विद्धि गच्छ पुत्र यथासुखम् ॥ १८॥ घुसृणेति ॥ पथि मार्ग पथिकवधूमिः अनुगमैलॊचनैः कृत्वा जानकी वीक्षिता इति शिक्षिता च इति किं भी सीते त्वं घुसृणमस- णपादा कमलकोशनवनीततुल्यारुणकोमलचरणासि । भूः सदर्भा दर्भाङ्कुरसहिता भवत्या गम्यते मूर्ध्नि धर्मः कठोरः अतः शिव- जातं शिरःपादत्राणं वल्कलज पत्र वा पिरचय ॥ १६ ॥ मूति ॥ पयःप्रसवैः निर्झररूपैः एपः शैलेन्द्रश्चित्रकूटोऽपि सानुरभूत् केन येन रुदितेन । कीदृशः शैलेन्द्रः उद्विग्नाः ये पक्षि- णः तैः निर्गताः परित्यक्तास्तरखो यस्मिन् निःसंमदाः हर्षरहिताः श्वापदाः मृगादयो यस्मिन् सः । “ प्रमोदामोदसंमदाः '" इत्य- मरः ॥ १७॥ तत्रैव सुमित्रा लक्ष्मण प्रति-राममिति ॥ यथासुखमिति रामस्य यथा सुखं स्यात्तथैव गच्छाऽनुसरेत्यर्थः ॥ १८॥ re ·५७ तृतीयोऽङ्कः । पदकमलरजोभिर्मुक्तपापाणदेह- मलभत यदहल्यां गौतमो धर्मपत्नीम् । त्वयि चरति विशीर्णग्रावविन्ध्याद्विपादे कति कति भयितारस्तापसा दारवन्तः ॥१९॥ उपलतनुरहल्या गौतमस्यैव शापा- दियमपि मुनिपनी शापिता कापि वा स्यात् । चरणनलिनसङ्गानुग्रहं ते भजन्ती भवतु चिरमियं नः श्रीमती पोतपुत्री॥२०॥ पदेति ॥ अथ भरते विवृत्ते रामेऽप्यन्यतः कृतप्रयाणे आह स्म । जानकी राम प्रति विशीर्णाः सर्वतः प्रक्षिप्ताः ग्रावाणो यस्मिन् स चासो विन्ध्याद्रिपादश्च तस्मिन् त्वयि चरति सति कति कति ताप- सा दारवन्तः भवितार इति । एतत्कुत इत्यपेक्षायामाह । यतः गौतमः शापाच्छिलारूपाम् अहल्यां तव पदकमलरजोभिर्मुक्तः त्य- तः पापाणदेहो यया तामलभत इत्युक्तं भवति । त्वचरणस्पर्शन यथा पूर्वमहल्या पाषाणरूपापि देवीत्वं गता तथाद्यापि विन्ध्य ग्रा. वाणः खियो भविष्यन्तीति पूर्ववृत्तमनुस्मृत्योक्तम् ॥ १९ ।। वैदेहीति वैदेही अदृष्टराजमन्दिराद्वहिर्व्यवहारतया बालभावाच देवयोगात् नौकासुखमनुभूय वने चरन्ती स्थलेऽपि भाराकान्ता सती नौः प्रचरतीति मन्यमानास्माभिरतः परमनयैव सुखप्रयाणं कर्तव्यं न पयामिति बुद्धया राममधिकृत्याब्रवीत् । बने जले स्थले भूमी उपलेति यदीत्यर्थे वाशब्दः । इयमपि पोतपुत्री नौका चेत् केनापि शापिता कापि मुनिपत्नी स्यात् तर्हि नोऽस्माकमेव श्रीमती भवतु सुखकारिणी स्यात् । मुनिपत्नी मा भूदिति भावः । केव गौतमस्य शापात् उपलसनुः पापाणदेहापि ते चरणनलिनसंगानुग्रहं भज- न्ती सती अहल्यैव यथा शिलात्वम् अहल्यात्वं याता तथेयं नौका- ·. हनुमन्नाटके दृष्ट्वातिदैन्यं जनकात्मजाया- : स्तत्रैव रामः सह लक्ष्मणेन । गोदावरीतीरसमाश्रितेषु वनेषु चक्रे निजपर्णशालाम् ॥ २३ ॥ एपा पञ्चवटी रघूत्तमकुटी यत्रास्ति पञ्चावटी पान्थस्यैकपटी पुरस्कृततटी संश्लेपभित्तौ वटी । पि मुनिस्त्रीत्वमायातु अस्मंदारोहणसुखाभावात् । इत्युक्तवत्यां सीतायाम् ॥२०॥ दृष्ट्येति ॥ वनेषु दण्डकसंज्ञकेषु ॥२१॥ ; लक्ष्मणस्तत्रैव तत्कुटीरमणीयतामालोक्य-एपेति ॥हे रघूत्तम एषा पञ्चवटी कुटी भवत्विति शेषः । कीदृशी पञ्चवटी पञ्चवटयु- का एतेनापि निविडच्छायात्वमुक्तम् । पुनः कीदृशी यत्र पञ्चावटी अस्ति पञ्चानामवटानां समाहारः पञ्चावटी पञ्चवटवृक्षमूलेषु पश्च सरस्वतीगर्ताः।" गावटी भुवि वभ्रे " इत्यमरः पुनः कीदृशी पान्थस्य प्रवासिनः एकमपेक्षितुं जलच्छायादिकं घदयते उद्दीपय- तीति । पुनः कीदृशी पुरस्कृती शोभमानी तटी कुटयपेक्षया.द्वार- भागी यस्याः सा । पुनः कीदृशी संश्लेपो दारापत्याभिनिवेशस्त- स्य भित्ती सञ्चये वटी तन्निवकोपवाटिका । पुनः कीदृशी यत्र यत्समीपे गोदा गोदावरी नटी नर्तकीरूपा। कीदृशी गोदा तरङ्गि- ती तटी यस्याः सा। पुनः , कीदृशी गोदाकल्लोलैश्चश्चन्तः पुटाः जलनिर्गममानो यस्यां सा कल्लोलचञ्चत्पुटी । पुनः कीदृशी गोदा अलौकिको यः पद्मामोदस्तस्य कुटी कूपिका । पुनः कीदृशी भवाब्धिशकटी पोतरूपा । पुनः कीदृशी गोदा भूतक्रियादुष्कुटी भूतानां क्रियाभिः सामान्यधर्मः दुष्पापा बहुपुण्यलभ्येत्यर्थः । अत्र विशेषणेषु वटीनटीकुटीसादृश्यं चिन्त्यं विस्तारमयान विवृतम् । .

·तृतीयोमः। गोदा यत्र नटी तरङ्गिततटी कल्लोलचञ्चत्पुटी दिव्यामोदकुटी भवाब्धिशकटी भूतक्रियादुष्कटी२२ क्रीडाकल्पवटं विसर्पितजट विश्वाम्बुजन्मावर्ट पिष्टाण्डीपघटं धृतानिशकटं ध्वस्तक्षमासंकटम् । अत्र भवाब्धिशब्दयलादन्योऽप्यर्थः संभवति। हे रघूत्तम एपाकुटी भवतु । कीदृशी पञ्चानांपृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशादीनां वटी निहन्त्री। वट विशातने" यां प्राप्य न पुनर्भव इति । यत्र यस्यां पञ्चानां रूपरसगन्धस्पर्शशब्दानाम् अवटी सङ्गतानिवर्तको विधिरस्ति । "वट वर्जने अप्रेन्द्रियाणि सुजयानीति पान्यस्य मोक्षमार्गकृतमयाणस्य एका निरुपमा घटी विश्रामस्थानम् " घट विश्रमणे यत्र यस्यां गोदा गायो पेदवाचः ताः ददातीति गोदा मुनिसभा नटी प्रसिद्धा- ऽऽस्ते। नट आविर्भावे "। कीदृशी गोदा पुरस्कृता तटी समि- कुशसमृद्धिर्यया सा। " तटच समृदा " । पुनः कीदृशी संश्लेपो दारापत्याद्यभिनिवेशस्तस्य मित्ती संचये वटी बज्ररूपा । वटी पविः सारः ॥ इति शाश्वतः । पुनः कीदृशी रागादिपु प्राप्ता ये जीवाः तेपां तटिनी निःसारणतीर्थवती। पुनः कीदृशी कल्लोलः देवरितस्ततः चङ्गम्यमाणानि निकुआनि यस्याः सा । कल्लोले देववारिणोः इति धरणिः । “निकुअपुटयोः पुटः ॥ इति विश्वः। पुनः कीदृशी दिव्यो नैसर्गिकोय आमोदः वासना तस्य कुटी क्षय- फरी। " निवासक्षययोः कुटी॥ इति चरकः । अत एव भवान्धि. शफटी संसारतारणनीका । नन्वेवं चेत्सर्वे कथं न विद्युरिति चेच. माह । भूतानां प्राणिनां क्रियाभिर्दूरदृष्टः दुष्कटी दुष्प्रापत्यर्थः । एते धातयो कविकल्पद्रुमे चिन्यास्तटूपं च ॥ २२ ॥ जानकी संन्यस्ताध्यपरिश्रमा मुग्धावतारं पुराणपुरुष वन्दते स्म । तय छुटीकरणानातानन्दा प्रणमति । अहं रामं वन्दे इत्पन्वयः। ॥ वजं ·६० हनुमन्नाटक - विद्युच्चारुरुचा विधूतकपटं सीताधरालम्पट भिन्नारीभघटं विरुग्णशकटं वन्दे गिरां दुर्घटम्॥२३॥ कीदृशं क्रीडानां नरसुरतिर्यगाद्यवताराणां कल्पवटम् अवताराः यतः शक्तिमास्थाय क्रीडन्ति यथेच्छम् । ननु प्रतियुगावतारे जीवो न किं नेत्याह । विसर्पितवटं प्रकटीकृतविश्वतनुम् । मनु विश्वजनक- त्वेन तत्कृतदोपवान् किं नेत्याह। विश्वाम्बुजन्मावटं विश्वमेवाम्बुजन्म कमलं तत्प्रकाशाय आ समन्ततः वटः सूर्यः यथा सूर्यः पद्मं वो- धयति नतु तद्गन्धादि गृहाति तथेश्वरोपीक्षयेव करोति नतु तद्दोप- भाछ । “ वटः सूर्य तरी लोके ॥ इति शाश्वतः । सूर्यवन्नाशवान् 'किं नेत्याह। पिष्टाण्डौघघटं चूर्णीकृतब्रह्माण्डसमूहं स्वयमेव नाशकृ. दित्यर्थः तर्हि सर्वानेव नाशयति किन्नेत्याह । धृताहिशकटं धृती हृदये स्वाड्री यैस्ते धृताङ्गयो भक्ताः तेषां संसारोत्तारणाय वाह्य पोतमिति । एतदेव दर्शयति ध्वस्तं दूरिकृतं क्षमायुक्तानाम् अम्ब- रीषादीनां संकटं येन तम् । मध्यमपदलोपी समासः । तर्हि भक्त- पालकत्वाद्विपमः किं नेत्याह। विद्युदिव चारु रुक् यस्याङ्गदीप्तिस्त- या विधूतः कपटो मायाकृतदम्भो येन तम् अतो यः कोप तद्रूपं स्मरति तस्य दम्भक्षतिः नेतरेपाम् । अतो ज्ञानाज्ञानाभ्यां जीवाना- मेव विषमत्वं नतु तवेति मावः। ननु एतादृकू कथं प्राप्यते तत्राह । सीताधरालम्पटं भक्तार्थमाविर्भूतमित्यर्थः । ननु तर्हि कामी कि ने- त्याह । भिन्ना अरयः कामादयः एव इभा मतङ्गजास्तेषां घटाः समूहा येन तम्। ननु जितकामादित्वादिरहितैहिकारिपुः किन्नेत्याह। विरुग्णशकटं विशेषेण रुग्णाः खण्डीकृताः शकटाः दैत्यराजानो येन ।"शंकौ यवनराक्षसौ इति धरणिः। "टो महेश्वर आख्यातः" इत्येकाक्षरः । नन्वेवं मां सर्वे किं न विद्युरिति चेन्न । गिरां दुर्घट वाचामगोचरमनिर्वचनीयमित्यर्थः ॥ २३ ।।

·-- तृतीयोऽङ्कः। अथ मारीचः-(अतीतानागतवर्तमानत्रिकालदर्शनों - ... "लङ्कापतेराज्ञामासाब चिन्तयामास ।) रामादपि च मर्त्तव्यं मर्त्तव्यं रावणादपि । उभयोर्यदि मर्त्तव्यं वरं रामो न रावणः ॥२४॥ सुललितफलमूलैस्तत्र कालं किंयन्तं दशरथकुलदीपे सीतया लक्ष्मणेन । गमयति दशकण्ठोत्कण्ठितप्रेरितं द्राकू कनकमयकुरङ्गं जानकी संददर्श ॥२५॥ देहं हेममय हरिन्मणिमयं शृङ्गद्वयं वैद्रुमा: श्चत्वारोऽपि खुरा रदच्छदयुगं माणिक्यकान्तिद्युति । नेने नीलसुतारके सुवितते-तद्वच्चलं प्रेक्षितं. तत्तंगतमयं किमत्र बहुना सङ्गिरम्यो मृगः॥२६॥ साङ्गं मायाकुरङ्ग द्रुतनिधननिशाचारिमारीचम धावन्तं संचरन्तं क्षणमपि गहने जानकी याचते स्म । रामादिति ॥ वर रामो न रावणः इत्यस्यायमर्थः । रामात् मरणे परन मोक्षः स्यादिह च स्वामिकार्यमित्यर्थद्रयमिति ॥ २४ ॥ सुललितेति.॥ इति विचार्य,मृगो भूत्वा तत्पर्णशालाभ्यणे गतः। दशरथकुलदीपे समे सीतया लक्ष्मणेन च सह तत्रं कालं गमयति सति जानकी कनकमयकुरङ्ग संददर्श-1 को दंशकण्ठस्य उत्क- ण्ठितेनं उत्कण्ठया सीताहरणाभिलापेण-प्रेरितं प्रस्थापितमिति॥२५॥ देहामति । मुगमम् ।। २६ ।। सागमितिः।। जानकी तं:मायामृगं प्रति राम:याचते स्म प्रार्थ- यामासेत्यर्थः । कीदृशं दुतम् अचिरभावि- निधनं यस्य दुतनिध- - ·हनुमन्नाटके रामं कामाभिरामं निशितशरधनुर्धारिणं लक्ष्मणेन क्षिप्रं तद्रक्षणायोल्लिखिततटभुवा सोप्यंगात्तद्धाय२७ इति हनुमन्नाटके तृतीयोऽङ्कः ॥३॥ अथ चतुर्थोऽङ्कः। आन्दोलयन्विशिखमेककरण साई कोदण्डकाण्डमपरेण करण धुन्वन् । सन्ना पुष्पलतया पटलं जॅटानी रामो मृग मृगयते वनवीथिकासु ॥१॥ हस्ताभ्यां समुपैति लेढि च तृणं न स्पृश्यता गाहते गुल्मान प्राप्य निवर्तते किसलयांनाघ्राय चाणाय च । नव्यासौं निशाचरश्च से चासौ मारीचंश्च तम् अग्रे धावन्तम् अतिंग- हनेक्षणे या स्यात्तथा संञ्चरन्तम् । सोपि राम लक्ष्मणेन संह तंद्वधाय शिममंगात् लक्ष्मणेनानुगत इत्यध्याहारों वाँ । कीदृशेन तद्रक्षणाय सीतासंरक्षणाथै लिखिता धनुष्कोट्या तौ द्वारोपान्त- भागौं यस्याः सा भूः कुटी येन रामधनुर्लेखों कोगपे नाक्रमिष्य- तीति ॥ २७ ॥ '. इति श्रीमिश्रमोहनदीसविरचितायाँ हनुमन्नाटकदी- पिकायाम् औत्पातिको नाम तृतीयो।।। · आन्दोलयनिति । एककरणं साद विशिखमान्दोलयन्निति मृ- गयते अवलोकयति ॥१॥ हस्ताम्यामिति ।। मायामृगः प्रान्तेषु प्रचलति प्रान्तेषु शाला- भ्याशेषु मायापूर्वकं मृगजात्यनुकरणमाह । कदाचिदिति पदाध्या-

·चतुयायः।
भूयत्रस्यति पश्यति प्रतिदिशं कण्डूयते स्वन्तिनु
दूरं धावति तिष्ठति प्रचलति प्रान्तेषु मायामृगः॥२॥
ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्पन्दने बदृष्टिः
पश्चान प्रविष्टः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम् ।
दभैरवलीः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवा
पश्योद्विग्नतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुन्यो प्रयाति३
वाणेन दिव्येन रघुप्रवीर-
स्ततो मृगं वक्षसि बद्धलक्ष्यः ।
विव्याध यावत्तरसा तपस्वी
दशाननस्तावदिहाजगाम ॥४॥
.
हारः सर्वप्रानुबध्यते । हस्ताभ्याशं हस्तग्राह्यत्वं लेहि।" लिंह था.
स्वादने । नस्पृश्यताम् अस्पृश्यत्वम् । शेपं सुगमम् ॥२॥
रामो मृगं लक्ष्मण दर्शयति पीवति ॥ ग्रीवामनेन अमिराम
यथा स्यात्तथा मुगुरनुपतति पश्चादवलोकयति । स्पन्दने महचलने
बदा दृष्टियन सः भूयसा पश्चार्दैन पश्चिमशरीरमागेन मदीयशर-
पातमयात् पूर्वकार्य भविष्टः पश्चात्संकुचितगात्रं इति । अदभक्षितः
दर्भः कीर्ण विक्षिप्तं वर्त्म येन सः। कीदृशैः दमः श्रमेण विवृत-
मत्युवादितं यन्मुखं ततो भ्रशिमिः पातुकैः । एनं पश्य उदाप्लु-
तत्वात् उत्कटोत्पतनात् वियत्याकाशे बहुतरं प्रयाति गच्छति भूमी
स्तोकमल्पं प्रयाति ॥३॥
"ततो,बनान्तरे-बाणेनेति ।। यावत् रघुवीरी पाणेन मृगं विव्याध
'तावदेव तपस्विवेधारी दशाननः इहं सीतासमीपे आजगामेत्य-
न्वयः ॥४॥

·६६
हनुमन्नाटके
तायः सोऽपि समं निजेन विभुना जानाति मां रावणं
हा ज्ञातं स जटायुरेप जरसा क्लिप्टो वधं वाञ्छति॥९॥
मा भैपीः पुत्रि सीते ब्रजति मम पुरो नैप दूरं दुरात्मा
रेरेरक्षः क दारान रघुकुलतिलकस्यापहत्य प्रयासि ।
चभ्वाक्षेपप्रहारत्रुटितधमनिभिर्दिक्षु विक्षिप्यमाणै रा-
शापालोपहारं दशभिरपिभृशं त्वच्छिरोभिःकरोमि१०
अक्षं विक्षिपति ध्वजं दलयते मृद्राति नद्धं युगं
चक्रं चूर्णयति क्षिणोति तुरगान रक्षःपतेः पक्षिराट्।
रुन्धन् गर्जति तर्जयत्यभिभवत्यालम्बते ताडयं-
त्याकर्पत्यवलुम्पति प्रचलति न्यञ्चत्युदञ्चत्यपि ॥११॥

·चतुर्थोऽङ्कः।
क्रुद्धस्ततो दृढचपेटशिलातलेन
रक्षः पिपेप गहनेद्भुतपक्षिराजम् ।
ईपस्थितासुरपतद्भुवि राम राम
रामेति मन्त्रमनिशं निगदन्मुमुक्षुः ॥ १२॥
न मैत्री नियूंढा दशरथनृपे राज्यविपया
न वैदेही त्राता हठहरणतो राक्षसपतेः।
न रामस्यास्येन्दुर्नयनविपयोऽभूत्सुकृतिनो
जटायोर्जन्मेदं वितथमभवद्भाग्यरहितम् ॥ १३॥
हा राम हा रमण हा जगदेकवीर
हा नाथ हा रघुपते किमुपेक्षसे माम् ।
इत्थं विदेहतनयां मुहुरालपन्ती-
मादाय राक्षसपतिनभसा जगाम ॥ १४ ॥
ति मर्दयति। गर्जति स्वयं तर्जयति। तमाभिवति तिरस्करोति । आल-
म्यते मार्गमवलम्ब्य तिष्ठति। ताड़यति ते महरति । आकर्षति तत्के-
शान् विलिखति । अवलुम्पति तदासांस्यपहरति । प्रचलति स्वपक्ष-
लाधवमाविष्करोति । न्यञ्चति शिरस्त त्महारपातेन स्वयं नम्रीमव-
ति । उदश्चति स्वचरणकृततत्महारश्चनाय उच्चर्गच्छति ॥ ११ ॥
रावणः क्रोधं नाटयति-ऋद्ध इति ॥ करतलाहारः स एवं
शिलातलस्तेन ॥ १२ ॥
जटायुः आत्मानं शोचयन्नाह । राज्यं विपयो यस्याः त्वद्राज्य
पालयांमीति मैत्री न नियूंढा न निप्पन्ना । सुकृतिनो रामस्य यतः
किमपि कृतं न जातम् । अत एव भाग्यरहितामेति संतापम-
करोदिति ॥ १३ ॥
हा रामेति ॥ उपेक्षसे उपेक्षां करोपि ॥ १४ ॥

·६८
हनुमन्नाटके
आकृष्यमाणाऽऽभरणानि मुक्त्वा
सैरध्वजी मारुतिमदिमौलौ।
उवाच रामाय सलक्ष्मणाय
वराय देयानि सदेवरायः॥ १५॥
(रामः शुष्के स्थाणी दक्षिणे रटन्तं' करटमवलोक्य
पुनरागच्छन्निजप्राणप्रयाणमेव मन्वानः क्षणं विश्रम्य ।)
मायाकुरङ्गं विनिहत्य रामो
भाना सहागत्य च पर्णशालाम् ।
कोणत्रयेषु प्रसमीक्ष्य सीतां
हपश्चतुर्थों न च शोकभीत्या ॥१६॥
इति श्रीहनुमन्नाटके चतुर्थोऽङ्कः॥४॥
आकृष्येति ॥ आकृष्यमाणा सैरध्वजी सीरध्वजो जनकस्तदप-
त्यं स्त्री सैरध्वजी साता अद्रिमौलौ गिरिशिखरे स्वाभरणानि मुक्त्वा
उन्मुच्य मारुतिं हनुमन्तमुवाच । किमुवाचेत्याह । वराय श्रेष्ठाय
रामाय देवराय पतिभ्रात्रे लक्ष्मणाय चाभरणानि देयानि ॥ १५ ॥
रामेति ॥ दक्षिणभागे शुष्के स्थाणी, नीरसवृक्षखण्डे करटम्
अवलोक्य पुनरागच्छन् मारीचं हत्वा पर्णशालां प्रत्यागच्छन्
सन् “काके तु करटारिष्टवलिपुष्टसकृत्यजाः। इत्यमरः । कोणत्रयेषु
सीतां प्रसमीक्ष्य चतुर्थः शालकोणस्तेन रामेण नादृष्टः । कया
तदलामातिशोकमीत्या इत्यर्थः ॥ १६ ॥
इति श्रीमिश्रमोहनदासविरचितायां हनुमन्नाटकदीपिका-
टीकायां सीताहरणं नाम चतुर्थोऽङ्कः ॥ ४॥

·१९
पञ्चमोका।
अथ पञ्चमोऽङ्कः ।
(रामः प्राणोत्क्रमणसमयादपि घोरतरं वियोगसमयमधि-
गम्य पर्णशालान्तरालमालोक्य कथमपि विदीर्णहृदयमा-
दुजिगमिषून प्राणान् धारयन् तदुत्तरीयमुपलाय
जानकी स्मरन्नरोदीत् ।)
द्यूते पणः प्रणयकेलिपु कण्ठपाशः
क्रीडापरिश्रमहरं व्यजनं रतान्ते।
शय्या निशीथसमये जनकात्मजायाः
प्राप्तं मया विधिवशादिदमुत्तरीयम् ॥१॥
बहिरपि न पदानां पनिरन्तर्न काचि-
किमिदमियमसीता पर्णशाला किमन्या।
अहमपि किल नायं सर्वथा राघवश्चेत्
क्षणमपि न हि सोढा हन्त सीतावियोगम् ॥२॥
ततो रामस्य किं वृत्तमासीरदाह-छूते इति ॥ विधिवशाईवयो-
गाजनकात्मजाया इदमुत्तरीयं. मया प्राप्तम् । कि तत् यत्तदो-
नित्ययोगात् यत्
पण इत्यादि सर्व सुगमम् ॥ १ ॥
तचरणचिह्नमविलक्ष्य विचिकित्सति-बहिरिति ॥ वहिरपि पर्ण-
शालाबहिर्मागेऽपि काचित् त्रियाः पुरुपस्य वा पदानां पक्ति
अन्तः कुटिमध्येऽपिनतदिदं किमिति विचिकित्सा इयं यान्नस्था सा
असीतैव न पर्णशालवान्या किं किला सर्वथा अयमह राघव एव न
चेत्स्यात्तहि क्षणमपि सीतावियोग न सोढा । एतेनोन्मादो दर्शितः।
तदुक्तं रसोदधी।"प्रोटानन्दायत्तो विरहायो हन्द्रमः स उन्मादः ।।
इति ॥ २॥

·हनुमन्नाटके
मध्योऽयं हारभिः स्मितं हिमरुचा नेत्रे कुरङ्गीगणेः
कान्तिश्चम्पककुड्लैः कलरवो हा हा हतः कोकिले ।
मातङ्गैर्गमनं कथं कथमहो हसैविभज्याधुना
कान्तारे सकलैर्विनाश्य पशुवन्नीतासि भो मैथिलि॥३॥
युक्तमेव हि कैकेय्या यदहं प्रेषितो वनम् ।
ईदशी यस्य मे बुद्धिर्मगः कापि हिरण्मयः॥४॥
आलिङ्गितात्र सरसीरुहकारकाक्षी
पीताधरेति मधुरे विधुमण्डलास्या ।
रङ्गावतारमकरन्दविमर्दितानि
पुष्पाण्यमूनि दयिते व गतेत्यरोदीत् ॥५॥
मध्योज्यामिति ॥ भो मैथिलि ज्ञातं कुत्रापि त्वदीयं चिह्नमाप न
लक्ष्यते अतः कान्तारे च अधुना महिनाभूतावसरे सकलरेताना.
श्य हत्वा नीतासि । गृहीतासि पशुवत् । यथा पशुर्विनाश्य गृह्यते
तद्वत् । येनाङ्गेन येषामवमानः तत्तदङ्गं तैरेव गृहीतमित्याह । मात-
है: गजेहेसैश्च गमनमेव कर्थकथं विभक्तमिति । अहो एतदाश्चर्यम् ।
उमयैरेकं कथं गृहीतमिति एतेन गुणकीर्तनावस्था दर्शिता।सोक्ता
रसोदधौ।" वैरहकान्ताविषये प्रशंसनं स्याद्गुणाख्यानम्। इति ॥३॥
युक्तते ॥ आत्मानं शोचन्नाह । ईदृशी असंवद्धा। असंबद्धत्व-
माह । हिरण्मयो मृगः क्वापि दृष्टः श्रुतो वास्ते न वापीत्यर्थः॥४॥
प्रकीर्णपुष्पमाला पर्णशालामालोक्याह-आलिङ्गितेति ॥ राम
इति अरोदीत् । इति किं हे दयिते त्वं व गता अत्र त्वम् आलिङ्गिन्ता
मयेति शेषः। आलिङ्गनसुखेन नेत्रसंकोचात्कोरकत्वमुक्तम् । “कलि.
का कोरकः पुमान् " इत्यमरः । अंतिमधुरत्वे हेतुः विधुमण्डलस-
दृशास्या रङ्गानां केलीनामवतार याविर्भावस्तत्र यो मकरन्दः कोम-
लरसः तेन मिश्रितानीत्यर्थः ॥५॥

·पश्चमोऽङ्कः।
गाहं गाहं गह्वरकान्तारवनान्तान्
दशै दर्श दर्पकभल्लीरिव वल्लीः।
स्मारंस्मारं दूरगतां तामथ कान्तां
रामः कान्तामद्रिचरो दीनमरोदीत् ॥६॥
स भूरजोरञ्जितसर्वकायो
बभौ विभुर्मन्युविदीर्णचेताः।
योपिद्वियोगानलदह्यमानं
स्वकान्तमालिङ्गयतीव भूमिः॥७॥
सीतेति हा जनकवंशजवैजयन्ति
हा मद्विलोचनचकोरनवेन्दुलेखे ।
इत्थं स्फुटं बहु विलप्य विलप्य राम-
स्तामेव पर्णवसति परितश्वचार ॥ ८॥
हा जानकि प्रचलितोत्पलपद्मनेत्रे
हा मे मनःकमलकाननराजहंसि ।
एप प्रिये तव वियोगजवह्निदग्धो
दीनं प्रयामि भवती व विलोकयामि ॥९॥
गहराणि सधनानि कान्ताराणि दुर्गवमानि येपु तानि गाई :
गाहम् अवगाह्म। अत्र सर्वत्र ल्यवर्थे णमुल् । तस्मिन् सति द्वित्वम् ।
काममल्लारिष वल्लीः दृष्ट्वा दृष्ट्वा स्मारं स्मारं स्मृत्वा स्मृत्वा । कोदशी
कान्ताम् । कस्य रामसुखस्य अन्तोऽस्याः तां विरहेण रामदुःखदा-
मिति । अद्रिचरो भूत्वा पर्वतचरो भूत्वा दीनं यथा स्यात्तथा अरो-
दीत् ॥ ६॥७॥ ८॥९॥

·७२ हनुमन्नाटके रे वृक्षाः पर्वतस्था गिरिगहनलतावायुना वीज्यमांना रामोऽहं व्याकुलात्मा दशरथतनयः शोकशुक्रेण दग्धः। बिम्बोष्ठी चारुनेत्री सुविपुलजघना बद्धनागेन्द्रकाञ्ची हासीताकेन नीता मम हृदयगता कोभवान्केन दृष्टा१० हे गोदावरि पुण्यवारिपुलिने सीता न दृष्टा त्वया सा हत्तै कमलानि चागतवती याता विनोदाय वा। इत्येवं प्रतिपादपं प्रतिनग प्रत्यापगं प्रत्यगं प्रत्येणं प्रतिबहिणं तत इतस्तां मैथिली याचते ॥११॥ ॥ हे वृक्षाः यूयं पर्वतस्थाः उच्चस्थैः सर्वं दृश्यत इति ध्वनितम् । केनापि सीता नीता हता वा भवतां मध्ये केनापि दृष्टा । कीदृशा यूयं गिरिगहनलतावायुना वीज्यमाना। एतेन वायुवशात् तत्रस्थाऽ- पि सीता भवद्भिर्जायत एवेत्युक्तम् । इत्युक्ते वृक्षा ऊचुः । भवान् कः । राधव आह । अहं रामः । शोक एव शुक्रोमिस्तेन दग्धः सप्ताचिर्दमुनाः शुक्रः" इत्यमरः । तर्हि कीदृशी सीतेत्यपेक्षा- यामाह । विम्बोष्ठीत्यादि । वद्धा नागेन्द्रस्येव काश्चिर्यया सा । यद्वा । वद्धा नागेन्द्रस्य काश्चिर्यया सा। "करिकुम्भमणिस्तोमना- नारत्नोत्करेधिता। मध्ये कुम्भाकृतिः स्वर्णा सा नागेन्द्राख्यया मता ॥” इति ॥ १०॥ ततोचतीर्य गोदावरीमासाद्याह । हे गोदावरि त्वया सीता न दृष्टा । कमलान्याहम् िआगतवती रम्यवारिपुलिने विनोदाय वा आगता । इत्यनेन प्रकारेण एवं यथा गोदावरी पृष्टा तथैव प्रतिः पादपं पादपं पादपं प्रति जानकी यांचते स्म । इति सर्वत्र युज्य- ते । आपगा नदी । अगो गिरिः । एणो मृगः ॥ ११ ॥ J

·.
.
पञ्चमोऽङ्कः।
७३.
(पुनर्लक्ष्मणमासाद्य वैलव्यं नाटयति ।)
के यूयं वद नाथ नाथ किमिदं दासोऽस्मि ते लक्ष्मणः
को हं वत्स स आर्य एव भगवानार्यः स को राघवः ।
किं कुर्मों विजने वने तत इतो देवी समुद्रीक्ष्यते
का देवी जनकाधिराजतनया हा हा प्रिये जानकि ॥१२॥
सौमित्रिणा सह रामः-(अत्रान्तरे वनान्तं पर्यटन
जनकेतनयातापिनः पापिनों रजनिचरपते जमुजंगम-
ण्डलीखण्डितोरंगवधूवैधव्यधातार विपक्षरक्षसा निहतं
घोरसमरमूञ्छितं पक्षिराज जटायुपं भयं च रावणरथ-
मालोक्य ।)
ज्ञात्वा दशरथस्यैनं मित्रं शवनिषूदनम् ।
हा तात किमिदं नाम रामः पक्षीन्द्रमब्रवीत् ॥ १३ ॥
+
"
.
बद यूर्य के एकवंचने बहुवचनं वैक्लव्यादेव । तत्र लक्ष्मण है-
नार्थ नाथ आदरे वीप्सा संभ्रमे वा । यद्वा । हे नाथनाथ नाथा:
ब्रह्मादयस्तेपामपि नाय स्वामिन् इदं वैक्लव्यं किम् । अहं ते दासः
लक्ष्मणोऽस्मि । हे वत्स अहं कः । लक्ष्मणः स इति प्रसिद्धः ।
आर्य एवं भगवानचिन्त्यैश्वर्यः । रामः सः आर्यः कः । लक्ष्मणः
राघवः रघुवंशजन्मा । रामः अत्र विजने जनशून्ये,बने किं कुर्मः।
लक्ष्मणः इतस्ततः देवी समावीक्षते । रामः देवी का लक्ष्मणः
जनकाधिराजतनया । रामः हा कष्ट हे प्रिये हे जानकि । विषमोऽ.
यमलंकारः । उक्तं च वीरभानी । " उक्तिमत्युक्तिचातुर्यान्निवदो
विपमो मतः । इति ॥ १२ ॥
इदं तव किं जातम् ॥ १३ ॥

·७४४ हनुमन्नाटके. जटायुः-अर्द्धरात्रे दिनस्याः अर्द्धचन्द्रेर्धभास्करे। रावणेन हतासीताकृष्णपक्षे सिताष्टमी ॥ १४॥ . अर्देति ॥ दिनस्याः देवदिनस्याः सति तेन चैत्र उक्तः । मकरादिषट् दिने कर्कादिषदं निशेति श्रीपतिः । “ मासेन स्याद- होरात्रः पैत्रो वर्षेण दैवतः।" इत्यमरः । तत्राप्यर्द्धरात्रे सति पितृणामर्द्धरात्रे, सति अकृष्णपक्षे पितृणां पाक्षिकी रात्रिभवति । तदर्दै पक्षाघे सति । कस्य पक्षस्येत्यपेक्षायामाई । कीदृशे अर्द्ध- रात्रे अकृष्णपक्षे अकृष्णः शुक्ल पक्षो यस्मिन् एतेन चैत्रशुक्ल- पक्षो चोतितः। पुनः कीदृशे अर्द्धरात्रे अर्द्धः अष्टकलश्चन्द्रो य. स्मिन् तत्रापि यस्यां तिथौ हतेत्यपेक्षायामाह । यत्र यस्मिन् दिने सिताष्टमी सितेन शुक्रेण,युता अष्टमी । मध्यमपदलोपी समासः। तत्रापि कस्यां वेलायामित्यपेक्षायामाह । कस्मिन् सति अर्द्धमा- स्करे सति मध्यंदिनवर्तिन्यादित्ये सति सर्वपदैश्चैवमुक्तं भवति । चैत्रशुक्लपक्षसिताष्टमीमध्याह्ने सीता हृतेति । केचिदेव व्याकुर्वन्ति । कृष्णपंक्षे सीता हृता।"कृष्णो स्त्री माघकृष्णयोः" इति चरकः । कीशे कृष्णपक्षे पितॄणामर्द्धरात्रे शुक्लपक्षः पितृणां रात्रिः । पुन: किंभूते दृष्टः माघमाननिमित्तम् अदमास्करो, यस्मिन् ।' अझै दिते रखौं नातो माघे स्वर्गमितो भवेत् । " अन्यत् पूर्ववत् । एत- दर्थेन एवमुक्तं भवति । माघशुक्लपक्षसिताष्टमीमध्याह्ने सीताहतेति । उक्तं च वाराहपुराणे "चैत्रमाससिताष्टम्यां मुहूर्ते वृन्दसंज्ञिते । राघवस्य मियां सीतां जहार दशकन्धरः ॥" इति वृन्दः । पूर्वाह्न इति धरणिः ॥ १४ ॥ पति बाक्पशेषः।

·पञ्चमोशः। भग्नोऽयं कथमस्ति रावणरथस्तातेन वज्राकर- क्रूरावस्करणेन भड्रलसत्कोटित्रुटज्ज्यं धनुः । हे सीरध्वजराजपुत्रि स तथा दृष्टस्त्वया धन्यया पक्षीन्द्रो दशकण्ठकुञ्जरशिरःसंचारिपञ्चाननः ॥१५॥ तात त्वं निजतेजसैव गमितः स्वर्ग ब्रज स्वस्ति ते ब्रूमस्त्वेकमिमां वधूहृतिकथां तातान्तिके मा कृथाः। रामोऽहं यदि तदिनैः कतिपयैौडानमत्कन्धरः सादै बन्धुजनन सेन्द्रविजयी वक्ता स्वयं रावणः ।।१६॥ रामः-(वनेचरान् मृगान् विलोक्य ) आः खलु ... दुरात्मनाममीपां रूपेण मारीचिना प्रपञ्चमवल- म्व्यं प्राणवल्लभाश्वेपतो विश्लेपितोऽहमिति। अहं. पुनः मृगीचक्रवधन। मनोज्यामिति ॥ वज्राङ्कुरवत् वज्रधारावत् क्रूर दुःसहं यदवस्क: रणं तुण्डेनोद्भिद्याकर्षणं तेन भगुरे वक्रे लसन्त्यौ ये कोटी : धनुष अग्रभागौ-ताभ्यां सकाशात् त्रुटन्ती ज्या यस्य. सद्धनुरपि कथं भाममित्युक्त्वा पुनः दृष्टवत् सीतामाह । सोते .धन्यया त्वया स-. पक्षीन्द्रो जटायुः तथा युध्यमानो दृष्टः धार्मिकदर्शनात् धन्यत्वम् । यो दशकण्ठ एव कुञ्जरः तच्छिरस्सु संचरणशील: सिंह इति॥१५॥ सीताहति दशरथं मा श्रावयेति लजया वारयति । हे तांत त्वं निजतेजसैव निजदणैव स्वर्ग गमितः प्रापितः व्रज ते स्वस्ति ख- नर्मात्ते मोक्षोऽस्तु परंतु एकं निरुपमं त्वां प्रति ब्रूमः। किंतदित्याह ।

·७६ हनुमन्नाटके (कुरगाणां प्रियाविरहमुत्पादयामीति विचार्य।) अमोघाः कृष्णनालीकाः काननेषु मृगीवधे। रामः किं दूरघातीति सीतानयनशङ्कया ॥१७॥ (ततः कथमपि भगवति. भास्करऽस्ताचलावलम्बिनि : प्रलयकालोषितप्रचण्डमार्तण्डमण्डलमिवोदितं चन्द्रम-- : ण्डलं-तरुणकोपारुणदारुणं तरणिनन्दनमिवावलोक्य ।) रामः-- सौमित्रे ननु,सेव्यतां तरुतलं चण्डांशुरुज्जम्भते चण्डांशोनिशि.का कथा-रघुपते चन्द्रोयमुन्मीलति। इमामिति । बन्धुजनेन। कुम्भकर्णादिना इन्द्रविजयी मेघनादस्तेन सहितः वक्ता शीघ्रं वदिष्यतीति ॥ १६ ॥ आस्तु स्यात्कोपपीड़योः" इत्यमरः । अमोघा इति ॥ कान- नेषु मृगीवधे मृगौवधनिमित्तं कृष्टाः आकृष्टाः ये नालीकाः वाणाः तस्प रामस्य ते अमोघाः सफलाः । “नालीकशरमार्गणाः । इति विश्वः । दूरान हननमिति चेत्तत्राह । दूरघाती दूरादेव हन्तुं शील- मस्य रामस्यास्तीति. वाणसफलत्वदूरघातित्वयोः सतोरपि सीता- नयनशकया इमे नेत्रे सीतायाः नयने भवतः इति तन्नेत्रसादृश्य- मात्रमासां नेत्रे तिष्ठतीति तद्धनने स्वीयापराध: स्यादिति शङ्कया इति किं प्राप्तदयावानभूदित्यर्थः । इतिशब्देन दया किंशब्देन प्रा- प्तिरिति । ".समाप्तौ च परिच्छेदे दयायामिति संमतम् । इति धरणिः । निन्दने च वितर्के च प्राप्ती प्रश्ने किमप्ययम् । " इति विश्वः । शंडोक्ता रसोदधौ । " स्वीयापराधचोर्यादितो मता.शकार इति ॥ १७ ॥ ... " वियोगिपापिविरहिजीवेषु तरुणोखियाम् । " इति चरकः । .. बलातरुणेषु वियोगिषु यः कोपस्तेनारुणं चन्द्रमण्डलं यदा तरु- ·: पञ्चमोऽङ्कः। वसैतद्भवता कथं नु विदितं धत्ते कुरङ्गं यतः:' ' कासि प्रेयसि.हा कुरङ्गनयने चन्द्रानने जानकि ॥२८॥ (रामश्चन्द्रमधिक्षिपति ।). मन्दरेण मथितोऽसि न,पापिन् ज्वालितोऽसि तमसा न दुरात्मन् । त्वां शरेण शतधा परिनिन्ये जानकीमुखसमो यदि न स्याः॥१९॥ अपि च लक्ष्मणं प्रति । सौमित्रे दाववह्विस्तरुशिखरगतो वार्यतां निर्झरोपेः का वार्ता दावपढेरयमुदयगिरेरुजिहीते हिमांशुः । णेषु पापिजनेषु यः कोपस्तेनारुणं तरणिनन्दनं यममिवेति कुरङ्गन- यननिमे चञ्चले नयने यस्याः सा मध्यमपदलोपी समासः । उक्ति- प्रत्युक्तार्थज्ञानं विपमोऽयमलङ्कारः । तल्लक्षणं पूर्वमुक्तम् ॥ १८॥ मन्दरेणेति ॥ हे पापिन् परसंतापदातः' मन्दरेण 'गिरिणा अ- ब्धिमन्यने न मथितोऽसि न चूर्णीकृतः ततोऽपि तमसा राहुणापि न ज्वालितः क्रोधाग्निना न दग्धः । " तमस्तु राहुः स्वानुः इत्यमरः । स्वाशक्ती मोहिनीसूचनेनापि दुरात्मन्नित्युक्तम् । ताम्यां परिमुक्तमपि त्वाम् अहमेव शतधा शतप्रकार परिनिन्ये मापयामि। यदि त्वं जानकीमुखसमो न स्याः । अग्रोन्मादावस्यान्तरजवाधि- फव्यथोदितायासो दर्शितः । तदुक्तं रसोदधी । स्यादुन्मादः फान्ताचित्तव्यथागोचरायासः । कायिकवाचिकभेदाहिधोदितोऽयं व्यथोदितायासः ॥ तत्समं द्रव्यं दृष्ट्वा यदुपालम्मा स वापिका- ख्यः ।" इति । तत्समं द्रव्यं मुखादिसदृशं चन्द्रादि ॥ १९ ॥ अप्राप्युक्तिमत्युक्तिः वार्यतां शाम्यताम् । उनिहीते, उदयते ग -- ·७८ हनुमन्नाटके धत्ते धूमं हिमांशुः कथय कथमयं नैव धूमो धरण्या- छायेयं सङ्गताभूदयि धरणिसुते कुत्र कांतेऽसि सीते२' रामः-(सकरुणम् आत्मनि प्राणवल्लभायाःपरमप्रेमाणमधिगम्य। शङ्के शशाङ्केजगुरङ्कमेके पडं कुरङ्गं प्रतिबिम्बिताङ्गम् । धूमं च भूमण्डलमुद्धताने- वियोगजातस्य मम प्रियायाः ॥२१॥ रे रे निर्दय दुर्निवार मदन प्रोत्फुल्लपङ्केरुहान बाणान्त्संवृणु संवृणु त्यज धनुः किं पौरुषं मां प्रति । कान्तासङ्गवियोगजातहुतभुग्ज्वालापदग्धं वपुः शूराणां मृतमारणे न हि वरो धर्मः प्रयुक्तो बुधैः ॥२२॥ चन्द्रे श्यामत्वमालक्ष्याह।धूममिति । अपिइति कोमलामन्त्रणे॥२०॥ आत्मनि हृदये एके कवयः शशाङ्के चन्द्रे अई जगुः । “अई पदे लक्षणे चा हरशिरस्थानं तदमावादनुज्ज्वलत्वम् । एके पर वि. योगिदुःखदातृत्वजन्यपापं श्याममेव । अस्त्री पर पुमान् पाप्मा" इत्यमरः। एके अस्मिन्नेव प्रतिविम्बिताङ्गं कुरङ्गमेतं चन्द्रवाहनं मृगं जगुः। मृगमतिविम्यामिति । चशब्दात्पुनर्महणं मतिविम्यिताई भू. मण्डलं जगुः उक्तवन्तः । उक्ताक्षपोज्यामिति । अहं तु प्रियायाः सीतायाः सकाशादुपती योनिस्तस्प धूमं शरे मन्ये । कीदृशस्यो. 'दताः मम वियोगजातस्य ॥ २१॥ अथ सीतास्मरणादुच्छ्रितं काममाक्षिपति-रे रे इति ॥रेरे निर्दप कृत्यज्ञानहीन मो दुर्निवार दुराग्रह मदन परेरुदानेच पाणा- नं संबणु संपणु उपसंहरेति । संभ्रमे वीमा । ममेत्यध्याधारः । वपुः कान्तासङ्गस्प यो वियोगः तेन जानो यो हुतमु अमिस्तस्प माहामिः प्रदग्धमस्तीति । अन्यत् मगमम ॥ २२ ॥ . , ·पञ्चमोऽ -७९ अथवां। 'आपुङ्खायममी शरा मनसि में मनाः समं पञ्च तेल निर्दग्धं मदनाग्निना वपुरिदं तैरेव सार्दै पुनःमगा, कष्टं काम निरायुधोऽसि भवता जेतुं न शक्यो जनो' दुःखी स्यामहमेक एवं सकलोलोकः सुखं जीवतु ॥२३॥ (तत्रापि क्षणं विकसिताशोकतरुतले विश्राम्याह स्म दाशरथिः।) रक्तस्त्वं नवपल्लवैरहमपि श्लाघ्यैः प्रियाया गुणे- स्त्वामायान्ति शिलीमुखाः स्मरधनुर्मुक्ताः सखे मामपि। कान्तापादतलाहतिस्तव मुदे तद्वन्ममाप्यावयों- स्तुल्यं सर्वमशोक केवलंमहं धांचा सशोकः कृतः॥२४॥ कामव्यथामनुभूयान्यवियोगिनोनुकम्पयन्निवाह-आपुलाग्रमि- ति ॥ अथवा मां प्रहर बाणान् मां संवृणु। हे काम ते अमीप- चैव बाणाःक्षोभणमोहनशोषणविद्रावणनिलायनशीला पते आपु- सानं यथा स्यात्तथा समम् एकदैव मम मनसि हृदये मनाः सन्ति । इद मदीयं वपुः ते तव बाणैः साई मदनामिना निर्द, दरपंट- वजातम् । यहा । मदनेति 'संयुद्धिः। अमिनो वियोगामिनो जातं पूर्व यजितं तजितमेव पुनरपि अधुना हे काम भवता जनो लोकः जेतुं शक्यो न । यतस्त्वं निरायुधोसि दग्धवाणत्वादन्यास्त्रांमावाच कष्टं यथा स्यात्तथा एक एवाहं दुःखी स्याम् । त्वदाणशल्यमरण- त्वात् । अन्यो लोकः सुखं जीवतु त्वदातङ्कामावात् ॥ २३ ॥ हे अशोकवृक्ष आवयोः सर्व वृत्तं तुल्यं परं तु एतन्मवलक्षण्यं पचम् अशोकः अहं धात्रा केनापि दुरदृष्टेन सशोकः कृतः मिया: विरहितत्वात् तुल्यत्वमेव द्योतयति । शिलीमुखाः भ्रमरा बाणा अपि वा स्मरधनुर्मुक्ताः पुष्पेभ्यो निर्मुक्ताः 'पुष्पधन्वा उमयया ·हनुमन्नाटके - (पुनरपि प्रलपति ।) हारो नारोपितः कण्ठे मया:विश्लेपभीरुणा। इदानीमन्तरे जाताः पर्वताः सरितो द्रुमाः॥२५ ॥ चन्द्रश्चण्डकरायते मृदुगतिर्वातोऽपि वज्रायते माल्य सूचिकुलायते मलयज़ो लेपः स्फुलिङ्गायते । रात्रिः कल्पशतायते विधिवशात्प्राणोऽपि भारायते हा हन्त प्रमदावियोगसमयः संहारकालायते ॥२६॥ मांस कार्यादभिगतिमपां विन्दवो बाष्पपाता- त्तेजः कान्तापहरणवशाद्वायवः श्वासात् । ग्राह्यः । अशोकः स्वीपादस्पर्शात् अलं विकसतीति श्रुतिः । रामे- ऽपि पादतलाहतिः पद्माख्यबन्धाभिप्रायेण । तदुक्तं कामावतारे । "धृतेकपादा जघने कुर्वत्यन्यपदाहतिम् । शनैः शनैर्निधुवने पनबन्धस्तदा मतः॥" इति ॥ २४॥ - सुगमम् ॥ एतेन दैवस्य दुर्लवयत्वमुक्तम् ॥ २५ ॥ चण्डको रविः तद्वदाचरति सूची वस्त्रवेधनलोहस्तरकुलवदाच- रति ।" स्फुलिङ्गोऽग्निकणः, पुमान् ". इति.. विश्वः । एतत्पयेन कुंटमितंयोतितम् । तदुक्तं , रसोदधी शशिपाटीराले पङ्कजयाम्यानिलादिरुपयाति । सर्वं दुःखवदेतत्कुट्टमितं तत्र संभ- वति ॥ इति ॥ २६ ॥ तद्विरहे प्राणधारणादावात्मनि · काठिन्यं : मारन्धावश्यभोगत्वं दर्शयति मांसमिति,॥ इत्थमुक्तमकारेण विरहवपुपः तस्मात्सका. शात्सर्वं तत्त्वजातं नष्टम् एवं तत्त्वामावेऽपि सति रामचन्द्रो जीवति । यतः कुलिशकठिनः वज्रवत् । कठिनहृदयः एतत्किमत्याश्चर्यम् । एतेन:प्रारब्धावश्यभोगत्वं दर्शितम् । तत्वनिर्गममकारमाह । अभि. नति स्वसद्दचरं मांस नष्टमभूत् । अविरलवाष्पपातादपां विन्दवोऽपि 1 1. 11 . . F ·पञ्चमोऽङ्कः । इत्थं नष्टं विरहवपुपस्तन्मयत्वाच्च शून्यं जीवत्येवं कुलिशकठिनो रामचन्द्रः किमेतत् ॥२७॥ सलक्ष्मणो रामः-एवं देवयोगागौरगवयगजभुज- ङ्गशरभशार्दूलकोलबहुलकोलाहलाहूतभूतवेता- लसमुत्तालकालकरालचक्रवालकण्ठनालपोच्छ- लत्तुमुलघोरचीत्कारमिलितबहुलान्धकारकलि. नष्टाः । कान्तापहरणवशात् तेजो नष्टं तेजोनाशः । श्वासद- यादायको नयः । तन्मयत्वात्सीतागतान्तरत्वात् शून्यम् आका- शनाशः । उक्तं च सिद्धान्तमुक्तावल्याम् । “ तस्मिन् यत्कठिनत्वं सा भूः । तजलं यत् द्रवात्मकम् । तेजो मवेद्यदुष्णं तत् । संचरेद्यः स मारुतः। सुपिरं यत्तदाकाशमिति पश्चात्मकं वपुः" इति । कारणाभावात्कार्यस्याप्यमाव इति न्यायादेतत्कार्येन्द्रियगणोऽपि नष्ट इति । उक्तं च तत्रैव ! " श्रवणो व्योमतो वायोस्त्वनेत्रे तेजसो जलात् । रसना भूमितोघ्राणमिति पञ्चेन्द्रियोद्भवः॥” इति । ग्राहकाभावे ग्राह्यस्याप्यभाव इति न्यायादिन्द्रियग्राह्यविषयाणामप्य- भावः । एतेन वाय्वादिपञ्चकम् इन्द्रियपञ्चकं विषयपञ्चकं नष्टमिति ध्वनितम् । कर्मेन्द्रियाणां लयो वायावेव तेषां माणशक्तिमत्वात् मनोबुद्धिचित्ताहंकाराणां पृथिव्यामेजोवायूनां सात्विकांशेभ्यो जा- तानामतस्तेषां पृथिव्यादिष्वेवान्तर्मावस्तदभावे तेपामप्यभावः । अतश्चतुर्विंशतितत्वविगमेऽपि यजीवति तदाश्चर्यमिति ॥ २७ ॥ विन्ध्याटवीवर्णनापूर्ति मन्यमानः कविः गयत्रयेण वर्णयति- एवमित्यादिना ।। अत्र श्लोकचतुष्टयस्यैक एव योगा एवं देवयो- गाटवीमटन् महावराहस्कन्धारूढ़ वामतो विलोक्याह स्म । राम इति अप्रिमश्लोकेनान्वयः । कीदृशी अटवी एवं पूर्वरीत्या देवयोगा- विधिवशाहजङ्गचित्रमृगः।" मुजङ्गी सपंचित्तला " इति धरणिः। ६ ·८२ हनुमन्नाटके तगह्वरान्तरालविलसदविरलसरलपरिमलबहुल- चञ्चलगलद्विमलमकरन्दविन्दुकीलालजालपि- च्छिलालवाललुलितप्रमत्तालिमालमन्दानिला. न्दोलवाचालदरदलितललितमाकन्दवृन्दवकुल- मुकुलधूलिजालखेलत्कोकिलकुलविलासिनीको मलालापनिखिलगिरिशिखरशिखिलास्यलीला- कलापसानुकूललोलगोलाङ्गलचञ्चच्चकोरचक्रम- जुगुञ्जक्षपक्षिणीपक्षवृद्धिम् ॥ २८ ॥ शरमोऽष्टापदः कोलो वराहः । "कोलः पोत्री किरिः किटिः " इत्य- मरः । गवयादिकोलान्तानां कोलाहलेनाहूताः ये भूताः वेतालाश्च रुद्रगणभेदाः तेषां समुत्तालाः ये कालवत्करालाः भयंकराश्चत्रवाला: समूहाः। "चक्रवालं तु मण्डलम् " इत्यमरः । तेषां कपठनालेभ्यः मोच्छलत् प्रकटीमवनुमुलो व्यक्तो घोरचीत्कारस्तस्मान्मिलितो यो बहुलान्धकारस्तेन कलिताः वेष्टिताः ये गहराणामन्तरालाः मध्य- प्रदेशाः तेभ्यो विलसत् योऽविरलः सरलपरिमल: बहुतरसरलवृक्ष- गन्धः तद्युक्ताः ये बहुलाः बहुतराः गलन्तः स्वच्छमकरन्दबिन्द- वस्त एच कीलालजालं जलपूरम् । " पयः कीलालममृतम् " इत्य- मरः । तेन पिच्छिला पूर्णा ये आलवालाः वृक्षमूलग ः तत्र लु- लिताः लुब्धा ये मत्ताः अलयो मत्तभ्रमरास्तेषां मालाः पङ्क्तय एताभिश्च परं मन्दानिलान्दोलनेन वाचालानि शन्दितानि दरं दलि- तानि फुल्लानि ललितानि यानि बकुलमुकुलानि तेषु खेलन्त्यो याः कोकिलकुलविलासिन्यस्तासां कोमलालापेन निरिवलानि पूर्णानि वृक्षशिखराणि तेषु मयूरनर्तनलीलासमूहस्तस्य सानुकूलनर्त्ततोत्सा- हहेतव इतस्ततश्चलन्तश्चकोरास्तेषां चक्रेण युक्तं यथा स्यात्तथा ·८३ पश्चमोऽङ्कः। गगनचुम्बनबद्धलक्ष्यविपुलफलाभारावलम्बना- लम्बितानन्तजन्तुसंतोपपोपनिर्दोपभूपणाध्युपि.. तनिःशेपसविशेपामृतवर्पस्पद्धिवर्द्धिष्णुरसरसा- लप्रियालहिन्तालतमालकृतमालविशालशाल्म- लमालूरशल्लकीशिरीपासनशमीशाकशिंशपा. शोकचम्पकसुरदारकोविदारकर्णिकारसिन्दुवार- बहुसारनिम्बजम्बूदुम्बरकदम्बकरमसौभाञ्जन- वकुलनिचुलकरुखजूवीजपूरजम्बीरभाण्डीरवा- नीरकाश्मीरनारिङ्गकर्मरङ्गकदलीचन्दनालिङ्गि- तालवलीधात्रीवटकुटजपाटलाङ्कोलकङ्कोलचो- लभल्लातकविभीतकहरीतक्यानातककेतकक- कतवैकङ्कतमधूकबन्धूकजयन्तीजपाश्वत्थकपि- गुञ्जन्त्यो याः वृक्षस्था पक्षिण्यस्तासां पक्षस्य आत्मवर्गस्य वृद्धि- र्यस्यां तामटवीमटन्नित्यग्रिमेनान्वयः ॥ २८॥ पुनरपि अटवीमेव वर्णयति । पुनः किंविशिष्टामटवी गगनचु- म्वने आकाशावलोकने बद्धं लक्ष्यं यैस्ते 'उन्नतवृक्षाः तेपां ये वि- पुलाः फलमारास्त एवालम्बनं तत्रावलम्बिता ये अनन्ताः जन्तवः तेपी संतोपपोप एव निदोपभूपणं येषां तेष्वध्युपितः स्थितो यो निःशेषः पूर्णः सविशेपो विविधस्वादुः अमृतवर्पस्पर्धी अमृतादपि रमणीयः वर्धिष्णुः प्रतिदिनं वर्द्धमानो यो रसस्तयुक्ताः ये रसाला- दयस्तैर्दुस्तराम् । “राजादनः प्रियालः स्यात्" इत्यमरः। हिन्तालो हिडोटकः । कृतमाला कर्णाचलः । मालूरो विल्वः । कोविदारश्चम- रिकः । सिन्दुवारः बहुसारः सप्तपर्णः । “सौभाञ्जने शिग्रु तीक्ष्णं गन्धका क्षीवमोचकाः । " इत्यमरः । “निचुलो हिजलोम्बुजः ।

·हनुमनाटके त्थतिन्तिणीनागकेसरादिदुस्तरामरण्यानी पर्य- टन् महावराहस्कन्धारूटमुत्कटं रटन्तं करटं वामतो विलोक्य ॥२९॥ दक्षिणतस्तु दक्षिणाचलप्रचलितमलयमालती- मरुचकलवङ्गकङ्कोलदमनकजातीतगरशतपत्रा- दिकमलमुकुलकुमुदिनीकलारपरिमलमिलितचु- म्बितताम्रपर्णीकावेरीतुङ्गभद्रासान्द्रगम्भीरनीर- धारातरङ्गपरिपीतमैत्रावरुणतरुणीलङ्काशशाङ्क- रुद्धपादाद्रिसरलसिंहलसालकश्रीगोपालकां पा- ण्ड्यमण्डलगिरिप्रवालचोलकुन्तलकेरलपुन्नाट- ककर्णाटककरहाटविदग्धान्ध्रकामिनीनीरन्ध्रपीन- स्तनवदनवनजघनदोर्मूलधम्मिल्लभारान्तराधि- मअिष्टा रोमरङ्गोऽसी कर्मरोगतः पुमान् ॥ ॥ इति धरणिः । अ- म्लातकोम्लवेतः। वैकत्तःकतिकः । उत्कटं यथास्पातया रटन्तं करदं का वामतः वामभागे। काके तु करटारिष्ट इत्यादि॥२९॥ रामः सविस्मयं यथा स्यात्तथा दक्षिणमागे खञ्जनमवलोक्य सानन्दं यथा स्यात्तया अमवदिति शोकमानं काफदर्शनासुमहरं च । पुनः वामेनादणा का हवा सयाप्पं सकरणं च गया स्या- तया सीदतीत्यन्वयः। कीदृशं सझनम् एवंभूतसर्पफणामणी श्री. न्तं दक्षिणाचटेभ्यः प्रचरिताः प्रमताः ये मलपसंपन्धिनो माल. त्यादयः तेषां यः परिमलो तस्प मीटनमेकीमाषः तेन गुम्यिता युक्ताः याः कारयादिनयस्तासां सान्द्राः गभीराश या नौरधारा- स्नामांतरः परिपीना मग्रावरणस्पागस्पस्य सरणी कान्ता सा गएरापर्यन्तदेशविशेषाणां कामिन्पच तासां नीरन्ध्रपीनस्तनादि ·पञ्चमोऽङ्कः। ष्ठितश्रीखण्डागरुकर्पूरमृगमदकुड्डमस्तोमसंभू- तयक्षकर्दमविमर्दवर्धितविविधगन्धकुसुमबहुल- परिमलोद्गारिमारुताशनोत्थितक्षीरनीहारका- श्मीरस्फटिकशुद्धशङ्खकर्पूरकुन्दावदातमहाभु जङ्गस्फीतफूत्कारप्रफुल्लफणामणौ क्रीडन्तं शो- कभञ्जनं खञ्जनं चावलोक्य वामेनाक्ष्णा सकरु- णं सवाष्पं च दक्षिणेन सविस्मयं सानन्दमभव- दिति ॥३०॥ काकः कपोलस्थलसंस्थितो मे कोलस्य वामे व्यसनं सदौस्थ्यम् । राज्यं भुजङ्गस्य फणाघिरूटो व्यनत्यहो दक्षिणखजरीटः ॥३१॥ (क्षणं विचिन्त्य विश्राम्य च सबाप्पम् ।) भो भो भुजङ्ग तरुपल्लवलोलजिह्व वन्धूकपुष्पवरशोभित पुष्कराक्ष । मारान्तरालेषु अधिष्ठितो यः श्रीखण्डादिसंभूतयक्षकर्दमः नेन वि- मर्दः समर्दस्तस्माद्विवर्धितो योविविधगन्धश्चासी कुसुमानां बहुपरिम- लश्च तयोः समुद्गारी प्रक्षेपको यः मारुत एवाशनं भोजनं यस्य स चासौउत्थितः अर्धोदयश्वासी क्षीरनीहारकाश्मीरस्फटिकशुद्धशङ्कक- पूरकुन्दावदातः श्वेतोज्ज्वलश्चासी महाभुजङ्गश्च तस्य स्फीताः ये फूत्काराः तैः प्रफुल्ला या फणा नस्याः मणी शिखरे क्रीडन्तम्॥३०॥ कोलस्य वराहस्य कपोलस्थलसंस्थितः स्कन्धमवलम्वितः स- दोस्ध्यं समनोनवस्थानम् अहो एतदाश्चर्यमेकदैवार्ययसूचकराकु- ·८६ हनुमन्नाटके पृच्छामि ते पवनभोजन कोमलाङ्गी काचित्त्वया शरदचन्द्रमुखी न दृष्टा ॥३२॥ भुजङ्गमः-(सुवाणी कथयति ।) गता गता चम्पकपुष्पवर्णा पीनस्तनी कुङ्कुमचर्चिताङ्गी। आकाशगङ्गेव सुशीतलाङ्गी नक्षत्रमध्ये इव चन्द्ररेखा ॥३३॥ व्यसनं किमतोऽप्यास्ते ज्ञातश्चाभ्युदयो मम । शरणं मरणं राज्यं मा पुनर्लक्ष्मणेऽस्तु तत् ॥३४॥ ततो वामं तिरस्कृत्य पुरस्कृत्य च दक्षिणम् । धन्यो वन्यशरण्यां तामरण्यानी स्म गाहते॥३५॥ किं च । किष्किन्धाद्री रौद्ररुद्रावतारं दृष्ट्वा रामोमारुति वाचमूचे। नत्वात् दुःस्थितस्य मावो दौःस्थ्यं तेन सह वर्तमानम् ॥ ३१ ॥ ॥ ३२ ॥ ३३ ॥ ममाभ्युदयो ज्ञात एव उपस्थितराज्यभङ्गात् तहि दुःखं भवत ताह । अतः सीतावियोगादपि अधिकं व्यसनं किमास्ते न किम- पीति । मम तु मरणमेव शरणं घेत्पुनः राज्यं स्यात्तर्हि लक्ष्मणे मस्त । तयसनं लक्ष्मणे मास्तु ३४॥ वामम् अशुभसूचक काकं दक्षिणं शुभसूचकं खञ्जरीट " महार- ण्यमरण्यानि " इत्यमरः । ततो वनान्तरे भ्रमन् किष्किन्धामधि श्रित्य ॥ ३५ ॥. किष्किन्धा गुदा तयुक्तोद्रिः किष्किन्धाद्रिः तत्र रोदरसाश्रयो ·८७ . पञ्चमोऽङ्कः। सीता नीता केनचित् कापि दृष्टा हृष्टः कष्टं संहरन् प्राह वीरः ॥३६॥ पापेनाकृष्यमाणा रजनिचरवरेणाम्बरेण वजन्ती किष्किन्धाद्री मुमोच प्रचुरमणिगणैर्भूपणान्यर्चितानि । हा राम प्राणनाथेत्यहह जहि रिपुं लक्षणेनालपन्ती यानीमानीति तानि क्षिपति रघुपुरः कापिरामाञ्जनेयः॥ रामः-(सकरुणं सबाप्पम् ) जानक्या एव जानामि भूपणानीति नान्यथा। वत्स लक्ष्मण जानीपे पश्य त्वमपि तत्त्वतः ॥३८॥ लक्ष्मणः-(सबाष्पम् ) कुण्डले नैंव जानामि नैव जानामि कङ्कणे । नूपुरावेव जानामि नित्यं पादाभिवन्दनात् ॥३९॥ रामः-(आमरणानि हृदये विन्यस्य गाढमालिङ्गन्च) सर्वेषु सत्स्वपि तवाभरणेपु हारो नारोपितो हदि चिरं हृदयंगतोऽपि । रौद्रः एतादृशो यो रुद्रः तदवतारम् । भो मारुते केनचित्पापेन सीता नीता हृता । एतच्छ्रुत्वा हृष्टः यातरोपः हनुमान् रामं कष्ट संपरिहरन्नाद ॥ ३६॥ पापेनेति ॥ किष्किन्धाद्री आञ्जनेयो हनुमानिति तान्यामरणा- नि रघुपतिपुरः चिक्षेप । तानि कानीत्याह । अम्बरेण आकाशमा. गेंण आकृष्यमाणा कापि रामा यानि किष्किन्धाद्री मुमोच ॥३७॥ अन्यथा संदेहं तस्वतः सीतायाः सन्ति न वेति ॥ ३८॥३९॥ तावन्मात्रान्तरासहत्वात् नार्पितः कीदृशो हारः मुक्ताथै मौक्ति- । .

·हनुमन्नाटके मुक्तार्थसूत्रगुणवेधविशुद्धराशि- स्तत्पतिभेदफलदारुणमित्यरोदीत् ॥ ४० ॥ अहह जनकपुत्रीवक्रमुद्रामपश्यन् अजति परमहंसो नाक्षमो वापिगन्तुम् । तदुरुविरहवह्निज्वालया दग्धदेहः किमुत पवनसूनो भूपणैः स्तम्भितो मे॥४१॥ हनुमान्-(सानुनयम् ) श्रीराम क्षोणिपाल त्यज निजदयिताशोकमेकः सलोकं लतेशं जेतुमीशे तमपि कपिपतेराज्ञयाहं हनूमान् । सुग्रीवस्याथ साई गिरिमवतरणं पादविन्यासलक्ष्मी- निक्षेपादुत्पलाक्षक्षपितरिपुबलं दर्शनं तं च देहि॥४२॥ कार्थ यः सूत्रगुणो दोरकः तद्युक्ताः ये वेधकाः छिद्राणि तत्र विशु- दा सा रत्नराशिः समूहो यस्य सः अत एव दुःखं पक्तिमेदफ- लेन दारुणम् इति रुरोदेत्यर्थः ॥ ४० ॥ पुनरपि स्वजीवनेशप विचिकित्सति-अहहेति ॥ अहहेति खेदे । हे पवनसूनो मे मम परमहंसः परमात्मा जीव एव हंसः एतद्देई विहाय न व्रजति तत्किम् । गमने हेतुमाह । जनकपुत्रीति । सो स्ततः त्वद्दत्तभूषणः स्तम्भितः उत अथवा गन्तुमक्षमः । अत्र है. तुमाह । तदुरुविरहेति ॥ ४१ ॥ तमपि विश्वजयिनं सलोकलङ्कावासिराक्षससहितं कपिपतेः सुग्री- वस्य रावणस्तु हनिष्यत एव । अथवा तावत्त्वं सुग्रीवस्पावतरणम् अवतीर्यते यस्मिन्नित्यवतरणं वासस्थानगिरिं पादविन्यासलक्ष्मीनि- क्षेपात् साथै विधेहीति । कीदृशं गिरिदर्शनात् त्वदवलोकनादेव नि. रस्तशत्रुपक्षम् ।। ४२ ॥ 440

·८९
-
पश्चमोक्षः।
ततो हनूमान्सह लक्ष्मणेन
रामेण सुग्रीवपुरःस्थितोऽभूत् ।
तान् तत्र साक्षात्कपियूथनाथः
पापानि दग्धं दहनं ददर्श ॥ ४३ ॥
श्रुत्वा रामस्य कान्ताहरणमनिलजस्याननाद्वानरेन्द्रो
निःश्वस्यात्मीयमस्यानुवदति पुरतस्तद्वलाद्वालिनोऽपि।
हा नाथे विद्यमाने किमिति रघुपतिस्तं निहन्तुंप्रतिज्ञा-
मारूढःप्रौढरोपानलबहुलकलालंकृतोऽधिज्यधन्वा ४४
सुग्रीवः-
नत्वा ससंभ्रममथो जगदेकवीर-
मालिङ्गयन् रघुपति शुशुभे कपीन्द्रः ।
तद्विस्मृतं पुनरिवाभ्यसते प्रियायाः
कन्दर्पकेलिपु पुनद्वैतभाविनीपु ॥ ४५ ॥
रामेण सह कीदृशेन रामेण सह लक्ष्मणेन लक्ष्मणसहितेने-
त्यर्थः
। सान् हनूमद्रामलक्ष्मणान् दक्षिणानिगाईपत्याहवनी-
यान् ॥ ४३ ॥
श्रुत्वेति ।। यानरेन्द्रः सुग्रीवः अस्य रामस्य पुरतोशनेबलादेव
बालिनः सकाशात् तत्प्रसिद्रमात्मीयजायाहरणश्रवणं लक्षीकृत्य
पदति रघुपतिः तं वालिनम् । इति किं कान्तापहरणदुःखानुमावज्ञ-
त्वात् । अन्यत् सुगमम् ॥४४॥
नत्येति ॥ ससंभ्रम सादरं विस्मृतं चिर वियोगात् तात्मयाया
आलिङ्गने कृतप्रतिज्ञे रामे द्रुतमाविनीषु शीघ्रमाविनी । अन्यत्
सुगमम् ॥४५॥

·- . हनुमन्नाटके अये मरुत्तनय! कोऽसौ चतुर्णी ताटकान्तकः । मारुतिः- ये चत्वारो दिनकरकुलक्षत्रसंतानवल्लि- मालाम्लानस्तबकमधुपा जज्ञिरे राजपुत्राः। रामस्तेपामभवदमलस्ताटकाकालरात्रि- प्रत्यूपोऽयं सुचरितकथाकन्दलीमूलकन्दः॥४६॥ ततस्ततः। श्रुत्वा वाली तदनु महतीं राघवस्य प्रतिज्ञा तालान्सप्त प्रकृतिकुटिलान्प्रेरयामास योद्धम् । ये चत्वारोरामभरतलक्ष्मणशत्रुघ्नाख्याः राजपुत्राः दशरथसुताः जज्ञिरे तेषां चतुर्णा मध्ये रामः ताटकैव कालरात्रिः तस्याः प्रत्यू- षोऽयं रामः तद्धन्तायमित्यर्थः । ननु स्त्रीवधात सागाः किन्नेत्याह । अमल इति । अमलत्वे हेतुः सुचरितं पुण्यार्थं चरितं तस्य कथा नानाविनोदपरिहारवाक्यैर्गुणकथा सैव कन्दली- तस्याः मूलस्यापि कन्दः प्रसरणशीलानि मूलानि तन्निदानमध्यो ग्रन्थिः कन्दः यथा छिन्नापि कदली उत्पद्यते एवमाच्छिन्नोपि धर्मः यतः पुनः पुनरुत्प- द्यते । सर्वे कीदृशा इत्यपेक्षायामाह । दिनं करोतीति दिनकरस्तस्य कुले जातानां क्षत्रियाणां संतान एव वल्ली तस्या माला परम्परा तस्याः अम्लानस्तवका पुष्पगुच्छः तेषां मधुपाः रविवंशक्षत्रियः यशोवतंसमधुपा इत्यर्थः ॥ ४६ ।। अजेयानां हननकर्तृत्वान्महतीमित्युक्तं तालास्तालवृक्षान्तर्गत- दैत्यानेय । सौमित्रिः अारण चरणाङ्गुष्ठाविष्कृतभूभारेण सर- लानकृत। अत्र हेतुः शेषपृष्ठस्थानि मूलानि येषां ते तान् । एतेनैव- मुक्तं भवति । कुण्डलीभृतदेहशेषपृष्टस्थमूलत्वात् तेऽपि प्रकृतिकुटिला

·पञ्चमोऽङ्कः।
सौमित्रिस्तानकृत सरला छेपपृष्ठस्थमूलान्
भारेणा रथ रघुपतिः संदधे दिव्यमस्रम् ॥४७॥
लक्ष्मणः-(साशङ्कं रामं प्रति) देव ! ज्ञात्वा पाणः . .
महन्तव्यः यतः।
एकदेव शरेणेकेनैव भिन्नकलेवराः ।
नियन्ते सप्त तालास्तं नन्ति हन्तारमन्यथा ॥४८॥
रामः-(सावज्ञम् )
. मा भैपीमयि सौमित्र राघवेऽधिज्यधन्वनि ।
सतां देहं परित्यज्य निर्जगामासतां भयम् ॥४९॥
(करेण बाणमालाय)
भावोऽस्ति चेत्कुशिकनन्दनपादयोमें
यद्यस्म्यहं दिनतिरस्कृतिरोपहीनः ।
नान्याङ्गनासु च मनःशर सप्त तालान्
भित्त्वा तदा प्रविश भूतलमप्यगाधम् ॥ ५० ॥
इति । कार्य निदानगुणं हि विधत्ते इत्युक्तत्वात्। चरणमारेण शेष-
शिरःसमाक्रमणात् सरलतया वृक्षा अपि सरला जाता इति सूचितम् ।
शेपं सुगमम् ॥ ४७॥
अन्यथा एकदैव सप्तानामपि हननामा तत्रापि एकेनैव वाणेन
एकेन ॥४८॥
मयं सतां देहं त्यक्त्वाअसतां देहं निर्जगामेति । अतः परदार-
हरणत्वात् वालिनस्तन भयमिति भावः ॥ ४९ ॥
दिजैः कृता या मे तिरस्कृतिस्तया यो रोपः तेन हीनः । यदा ।
दिनानां तिरस्कृतिस्तेषु रोपश्च तद्रहितः ॥५०॥

·.
हनुमन्नाटके
एकेनेव शरेण बालकदलीकाण्डप्रभङ्गक्रमात
कृत्तेषु प्रथमेषु दाशरथिना तालेषु सप्तस्वथ ।
अश्वाः सप्त जगन्ति सप्त मुनयः सप्ताब्धयः सप्त गाः
सत्यं सप्त च मातरो भयभृतः संख्यानुसाम्यादिह॥५१॥
(रामबाणः सक्षोभम् )
बाणः प्रमाणमधिगम्य वसुंधरायाः
संबोधयन्निव भुजङ्गमभङ्गभीत्या।
ब्रह्माणमम्बरचरान्विधुनोति पक्षान
पुरावशेप इति रामकरादिमुक्तः॥५२॥
पौरंदरिः-(सक्रोधम् )
श्रुत्वा हतान्समरमूर्धनि सप्त तालान
रामेण पापहृदयेन विनापराधम् ।
कोपानलज्वलितहृत्कमलोऽथ वाली
रङ्गावतारमगमगिरिचत्वरेषु ॥५३॥
सुगमम् । एते मयभृतः आसन्नित्यन्वयः । तानाह । अवा
खेः समगाः सप्तद्वीपाः ।" गकारो गगनदीपगणेषु च गणेऽपि
च ।" इति संसारावर्तशब्दशासनः ॥५१॥
रामकराद्विमुक्तो वाणः पुरावशेपः सन् इति पक्षान्विधुनोति
कम्पयति । इतीति किं भुजङ्गमः शेपस्तद्भङ्गभयेन अम्बरचरं
ब्रह्माणं बोधयन्निव ॥५२॥
विनापराधं हननमेव पापं तद्युक्तहृदयेन परकान्तापहरणत्वं वा-
नराणामभेदत्वात् । यद्वा । "पापोऽसी क्रोधपङ्गयोः " इति वि-
श्वात् शोधयुक्तहृदयेनेत्यर्थः ॥५३॥

·पश्चमोक्षः। ताराः-(सहर्षम् ) अवश्यं भगवतः श्रीपुरुपो. त्तमस्य रामचन्द्रस्य प्रसादादद्य चिरविरहिणः प्राणवल्लभस्य सुग्रीवस्य वक्ष पीठे लुठिष्यामी- ति मन्यमाना गिरिवरशिखरमारुह्य रामपौरंदरि- समरमाकालती चिन्तयामास । तारा संत्यक्तहारा गिरिशिखरचरा सस्तधम्मिल्लभारा शोकान्धिप्राप्तपारार्पितमदनशरा वीरसुग्रीवदाराः । नारा नाराचधारा निजरमणरता तापिनः पापिनोऽस्य प्राणाञ्छाणावतीर्णा हरतु कलिकलाशालिनो वालिनोय रामः-(सक्षोभं पौरंदर गिरिगरिमगम्भीरमहिमानम- वलोक्य सौमित्रिमित्रमनुस्मृत्याब्रवीत् ।) वत्स! किं वाली वानरालीबहलकलकलाहूतदेवेन्द्रवज्र वा छ- त्याकृष्य योद्धं शिव शिव तुमुलोत्कालसंचालितार्कः। तारेति ॥ चिन्तयामासेति पूर्वेणान्वयः। इति किम् अस्य वा- लिनः प्राणान् हरतु । कलिकला कलेरंशः पापं तेन राजमानस्य । किलेति पाठे वानरजात्यनुकरणं किलकिलशन्दः । कीदृशी तारा सस्तः धम्मिल्लो केशवन्धनं यस्याः। नरो रामस्तस्यैपा नारा रा- मस्य वाणधारेत्यर्थः ॥५४॥ है वत्स एषः वाली केनायुधेन योदव्यः। यद्वा । केन वीरेण यो. द्धव्यः न केनापीति ध्वनिः । एपः कः वानरपइन्क्तीनां वहलो यो कलकलः शब्दः तेन घाइतो देवेन्द्रस्तस्य वज्रमाकृष्य आदाय योडं वाञ्छति । शिव शिवेति खेदे । कीदृगयं तुमुलोन्यैरलक्ष्यः उत्कालः कदनं तेन संचालितोऽकर्को येन । किंभूतं वनं प्रकर्षणो-

·। हनुमन्नाटके
प्रोद्यल्लाङ्गूलवल्लीशिखरकवलितं चण्डदोर्दण्डकाण्ड
भ्रान्तामूलाग्रशैलपहरणनिपुणः केन योद्धव्य एषः॥९५
(सावष्टम्भ नारायणं बाणमादाय)
वेदोद्भवेदिजगणेन पुराभिपिक्तो
मूर्धा समं त्वमपि वाणगुणेन मन्त्रैः ।
तत्तेजसा परवधूजनहारिणस्त्वं
प्राणान् गृहाण समरेप्वतिदारुणस्य ॥५६॥
रामवाणः पौरंदरिश्च ब्रह्मतेजोधिगम्य परदारा-
पहरणपराभवं च।
अथ रघुपतिवाणः प्राप्तवीरप्रमाणः
प्रलयदहनरोचिः कोटिविद्युन्मरीचिः।
अकृत हृदयभेदं वालिनः सोप्यरोदी-
दनिहतपितृशष्ठः किं सशल्यो हतोऽस्मि ॥१७॥
चन्ती या लागूलबल्ली तस्याः शिखरेणाप्रमागेन कवलितं गृही-
तम् । किंभूतो वाली चण्डः अजेयः दोर्दण्डो मुजदण्डस्तस्मिन्यः
कोदण्डो वाणः तेन भ्रान्तो गर्वितः दोर्दण्डस्यवाणेन जातगर्व
इति। "गर्वसंशययोभ्रंमः" इति विश्वः। मूलं चाग्रं शिखरं च मूला.
प्राभ्यां युतःशैलः मूलाग्रशैलस्तेन यत्महरणं तत्र निपुणः ॥२५॥
हे वाण पुरा द्विजगणेन वेदोद्भयमन्त्रः गुणेन समं त्वं मूर्धामि-
पिक्तोऽसि अतस्तत्तेजसा तेषां मन्त्राणां तेजसा ! मुगमम् ॥२६॥
अथति ।। प्राप्तवीरस्य वालिनः मकण मानमियत्ता येन सः
न निहतः पिरिन्द्रस्य शत्रुः रारणो येन सः अत एव सशल्यो
गरणहननमेव शल्पम् ॥ ५७ ॥

·पञ्चमोऽङ्गः । ९५ रामः-(सकरुणं सविपादं च) वत्स सीमित्रे! गि- रिगहरेषु स्वयोनिविहितं महत्सुखमनुभवन्तं महावीरम् अनपराधिनं वालिनं हत्वा मन्दभा- ग्यः कथमहं जानकीसुखमनुभविष्यामि इति शिरो धुन्वन् पोरंदरि व्याजहार । शस्त्रोधप्रसरेण रावणिरसौ यो दुर्यशोभागिनं चक्रे गौतमशापयन्त्रितभुजस्थेमानमाखण्डलम् । कक्षागर्तकुलीरतां गमयता वीर त्वया रावणं . तत्संमृष्टमहो विशल्यकरणीजागर्ति सत्पुत्रता ॥५८ वाली-(प्राणांस्त्यक्तुमिच्छन् ) सुग्रीवोऽपि क्षमः कर्तु यत्कार्यं तव राघव । किमहं न क्षमः कस्मादपराधं विना इतः॥२९॥ मोः कपे यः रावणापत्यं मेघनादः शस्त्रीधप्रसारण शस्त्रवाता- हम्परेण आखण्डलमिन्द्रं दुर्यशोभागिनं चक्रे रावाणिना शक्रो जित इति दुर्यशः । हे वीर तत् इन्द्रगतं दुर्यशो त्वया संमृष्टम् उज्ज्व- लीकृतं दूरीकृतमिति भावः । कथं दूरीकृतमित्यपेक्षायामाह । किं तेन त्वया रावणं मेघनादपितरं कक्षव गर्तस्तत्र कुलीरतां कर्कटतां गमयता । कीदृशमिन्द्रं गौतमशापेन यन्त्रितः पद्धः भुजस्थेमा मुजवलं यस्य तम् । “माणस्थेमातरः पराक्रमाम्नानि शोर्योनसी" इति हैमः । ननु तातदुर्यशः संमृष्टं मम तु रावणाहननरूपं शल्य- मस्त्येवेति चंन्न असी सत्पुत्रभाववानङ्गदः जागार्ने जीवत्येव । फीटशी विशल्यं कर्तुं शीलं यस्याः सा । अयमङ्गदो रावणं मरस- हायतया इनिध्यति एतेन त्वं विशल्यो मवेति भावः। रावणपुत्रेण ·हनुमन्नाटके रामः-(सबाष्पम् ) शुद्धिर्भविष्यति पुरंदरनन्दन वं मामेव चेदहह पातकिनं शयानम् । सोख्यार्थिनं निरपराधिनमाइनिष्य- स्यस्मात्पुनर्जनकजाविरहोऽस्तु मा मे ॥६॥ पोरंदरिः- तथेत्युक्त्वा पुनः स्वा गतिस्ते न भविष्यति । यावत्त्वां न हनिष्यामि स्थास्यसि त्वं यमालय॥६॥ (इति प्राणान्मुमोच।) हनूमान्- दासैरहो रघुपतिः परिभूयते किं - वैवस्वतादिभिरुवास तदालयेऽपि । यो देववाक्यमनतिक्रमयन्कियन्तं कालं निहत्य पुरुहूतसुतं तु देवः ॥१२॥ रामः-(कथंचिद्विपादं परित्यज्य पौरुपमवलम्ब्य) राज्ये सुग्रीवमादौ सदयितमभिपिच्याङ्गदयौवराज्ये रामः सेनाधिपत्ये सपवनतनयान्वानरेन्द्रान्प्रतस्थे। त्वत्पितेन्द्रो बद्धः इन्द्रपुत्रेण त्वया रावणो बद्धः एतेन सादृश्यं जातम् । परंतु त्वत्सुतेन रावणहननात्तवातिशय इति मावः॥५८॥१९॥ हे पुरंदरनन्दन चेत् यदि त्वं माम् आहनिष्यसि तदा मम शुद्धिः मनःप्रसत्तिर्भविष्यति अस्मात्त्वद्धननापराधात् पुनर्जनकजा- विरहो मास्तु शयानम् अन्तनिष्ठत्वात् मीलिताक्षम् ॥६०॥६१॥६२।। आदी राज्ये किष्किन्धाद्री मुग्रीवं वानरराज्ये शहां समुद्रं ती- . ।

·पञ्चमोक।
९७
लङ्कां संत्यज्य शङ्कां तदनु कपिभटैर्माल्यवत्युत्तमा।
वकालं गमयितुमचिरान्मन्निभिः संमतोऽभूत्।।६३॥
रामापरः शूरतरो न कश्चित्
पराभवः स्त्रीहरणान्न चान्यः।
तथापि नाब्धि प्रविवेश रामो
वबन्ध सेतुं विजयासहिष्णुः॥ ६४ ॥
अपिच।
रामावलीयान परोऽत्र कश्चिद्दारापहारान्न परोऽभिमानः।
तथापि रामः शरदंप्रतीक्ष्यबध्वांबुधौ सेतुमरिंजगाम६५
रामः-(तत्र जनकतनयाकमनीयतामनुस्मृत्य)
इन्दुलिप्त इवाञनेन गलिता दृष्टिमंगीणामिय
प्रम्लानारुणमेव विद्रुमदलं श्यामेव हेमप्रभा ।
पारुष्यं कलया च कोकिलवधूकण्ठेष्विव प्रस्तुतं
सीतायाः पुरतस्तु हन्त शिखिनांवहींः सगर्हाइव६६
(कादम्बिनीताण्डवाडम्बरं विलोक्य)
वा कथं स्यामिति भयं त्यक्त्वा लङ्का प्रतस्थे । तदनु प्रस्थानधो.
पानन्तरं मन्त्रिभिः कपिभटैः वकालं गमयितुं संमतः अभूत् ।
वकालं गमयित्वा यास्पाम इति निश्चितवान् । एतेन नीतिशास्त्र-
पराणां प्राधान्यं दर्शितम् ॥ ६३ ॥ ६४ ॥६५॥
मकण म्लानः अरुणः शोणत्वं यस्मिन् तं फलयापि सीता-
वरलेशेनापि । अत्र सर्वमङ्गसादृश्यम् । एतेन गुणकीर्तनावस्थो-
क्ता । सोक्ता रसोदधौ।" वरहकान्तापिपयकमशंसनं स्पात् गुणा
ख्यानम् । " इति ॥६६॥

·हनुमन्नाटके अपि च । देवाज्ञां देहि राज्ञां त्वमसि कुलगुरुः शोपये कि पयोध किंवाऽलङ्का सलकाधिपतिमुपनयेजानकी मानकीर्णाम्। सेतुं बनामि मत्तः स्फुटितगिरितटीभूतभङ्गात्तरङ्गा- दुभ्राम्यन्नकचक्रक्रममकरकुलग्राहचीत्कारपोरम् ॥५॥ किं प्राकारविहारतोरणवती लङ्कामिहेवानये किंवा सैन्यसमुद्धतं चासकलं तत्रैव संपादये। हेलान्दोलितपर्वतोचशिखरैर्वनामिःवारांनिधि देवाज्ञापय किं करोमिःसकलं दोर्दण्डसाध्यं मम ॥६॥ त्रिनेत्राचलः कैलास विन्ध्याद्रीनां क्षेण प्रक्षेपणेन क्षुण्णं खण्डितं विवर्तमान प्रत्यागतम् अवरुन्धमान सलिलं यस्य तं बनामि पर्व- तेरेव स्थलीकरोमि ॥ ४॥ इत्युक्तेऽपि किं कारयामि इति विचिकित्समानः पुनरात्मवलमु- क्तार्यानुवादेनैव स्मारयति-देवाज्ञामिति द्वाभ्याम ॥ अलका लदैव नास्तीत्येव-चूर्णीकरोमीति शेपः । अथवा मानकोणी पातिव्रत्योन्न- तिमती जानकीमुपनये । सेतुं वध्नामि । किंभूतं सेतुं मत्तः सका- शाद, स्फुटिता ये गिरयः तेषां तटीभिः भूतानां मङ्गो, यत्र तस्मा- त्तरङ्गादु भ्रमन्ताय नास्तेपां चक्राणां समूहानां क्रमादुत्काल- मकरग्रहग्राहचीत्कारेश्च घोरम्।। " नकाः' सपक्षजातीया मकरा: स्युश्चतुष्पदाः । एतद्दिला ग्रहानाहास्तविलाः समुदीरिताः॥ इति वैद्यके । यहा। किविशिष्टात. मत्तः स्फुदिता ये गिरयस्तेपां तटीभिर्य भूतमङ्गाः प्राणिनाशास्तरात्तः स्वीकृतो रङ्गो येन तस्मात् ॥ ५॥ सैन्येन सह-समुद्धतं, तब लड़ायां सैन्येन सह सम्यगुतं सर्व सम्पादये व्यापादये इन्मि सकलं. पर्वतादिकम् । सुगमम्॥६॥ ..

·पटोच्या
28254
रामः-(सत्वरं करमुद्रां समुद्धृत्य ) वीर मारुतेग:-
मुद्रां समुद्रमुल्लङ्य शीघ्रमाश्वास्य जानकीम् ।
विन्यस्य पुरतस्तस्या आगच्छ मयि जीवति॥७॥
हनुमान्- (तथेति श्रीरामसुग्रीवो प्रणम्य समादाय
मुद्रां समुद्रोपकण्ठं पीठावतारमासाद्य सद्योऽचिन्तयत् ।)
एते ते दुरतिक्रमाः क्रममिलोमिमर्मच्छिदः.
कादम्वेन रजोभरेण ककुभोरुन्धन्ति झझानिला।
गाढामेडनरूढनीरदघटासंघट्टनीलीभव.
योमास्फोटकटाहनिर्झरपयोवेणीकणग्राहिणः ॥८॥
(धैर्यमवलम्ब्योयल्लाङ्गलास्फालकेलिव्याकुलीलताम्ब-
रचरः सजो वाव ।)
रामः शीघ्रं रावणं हत्वा नेष्यतीति वचसाश्चास्य तस्याः पुरतो
मुद्रां विन्यस्य माय जीवतीति ॥ ७ ॥
एते झझानिलाः शश्शानामानो वायवः कदम्बसंबन्धिना. रंजी:
भरेण ककुभो रुन्धन्त्याच्छादयन्ति । किंभूताः दुरतिकमा दुले-
हयाश्च ते क्रमेणव मिलन्त एकीमवन्त ते घृणोर्मयश्च धूर्णाय-
मानतरङ्गास्तरेव लोकानां मर्माणि छिन्दन्ति इति । पुनः कीदृशा
गादानेडने वातातिशयमलनेन रूढा प्रवृद्धा या नीरदधंदा तस्याः
संघटनेन संयोगेन नीलीभरत श्यामीमूतं पयोम तस्मिन्स्फोटनं तं:
युक्तश्वासी कदाहश्च कटाहो ब्रह्माण्ड कटाहः तस्माद्यामिरित्या राहा
तस्या या वेणीमराहस्तरमादम्बुकणान् ग्रहीतुं शीलं पाता।
" आनेडनोक्तियोगोखी । इति विश्वः॥ ८॥

·१०२ हनुमन्नाटके अथ सविलसदम्भःस्तम्भिताक्षिप्रकाशं जलचरखरलेखास्फालवाचालिताशम् । जलनिधिमधिवीरोल्लचितुं जाषिकत्वं खगपतिरिव चण्डोड्डीनमङ्गीचकार ॥९॥ लाङ्गेलोत्तालकेतुर्नभसि पृथुगतिःस्फारसीमन्तिताश्रः स्फूर्जप्रौढोरुवेगोललितजलनिधिः पृष्ठकृष्टोनसत्त्वः दूरात्सिन्दूरपूरारुणमरुणरुचिस्तेजसः संविभाग- श्चक्रे दिग्वारणानां कटितटमभितः सूर्यविद्धाम्बुदाभम्। उद्यल्लागूलति॥अथ दुरतिक्रमणविचारानन्तरं स हनूमान् जल निधि लढयितुं जातिकत्वमङ्गीचकारेत्यन्वयः ।“ जहालोतिजवो जहाकारिको जाहिको जवी । " इति चरकः । कः किमिव खगप- तिर्गरुडः चण्डोडीनमिव । कीदृशं जलनिधि विलसिताम्भःस्त- म्भितः नेत्रप्रकाशो येन तं जलचगणां मत्स्यादीनां खरा तीक्ष्ण निरन्तरा या लेखा क्रीडनं तत्र ये आस्फाला उत्पातास्तर्वाचालिताः मुखरीकृताः आशाः दिशाः येन तम् ॥९॥ हनुमानिति शेषः । सिन्दूरपूरारुणं दिग्वारणानां कटितटमभितः सर्वतस्तेजसः संविभागैः स्वाङ्गदीप्तिसंचारणः सूर्यविद्धाम्बुदामं सूर्येण विद्धस्यालिङ्गितस्याम्बुदस्येवामा यस्य. तादृशं चक्रे । यथा लगरविकरा मेघा दृश्यन्ते तथा दूरादेव लग्नाङ्गदीप्तयः दिग्वारणा अमवन्नित्यर्थः । सूर्यसादृश्ये हेतुमाह । अरुणरुचिः वानरजाति- स्वात् । यद्धा । समुद्रोलहनाविष्कृतरोपावेशाच अरुणा रुचिर्यस्य । रोपमेव योतयति लागूलमेवोत्ताला केतुर्यस्यानमसि या पृथुगतिः शीघ्रगमनं तदथै यः स्फार उत्पतनं तेन सीमान्ततानि द्विधाभू- तानि अभ्राणि येन । "अभ्रं मेघो वारिवाहःस्तनायेनुर्वलाहकःt" इत्यमरः । स्फूर्जत् निर्गच्छत् यः प्रौढोणते बहु उरुवेगः जवाजब- ·पग्रोधः। (तत्रावसरे समुद्रादुत्थितो मैनाक:) विश्रान्तस्तत्र हात्सपदि जलधिना प्रेरितो रत्ननाभो मैनाकः काञ्चनाङ्गस्तुहिनगिरिसुतः प्राह दूरागतस्त्वम् । हेहो दूराध्वखेदं जहि मम शिखरे प्राप्य तस्येति वाचं स्पृष्वाकुल्या तदयं भुजरयपवनापूरिताशं जगाम॥११॥ वेलातटे शालतमालमालां विलोक्यमानः सहसाञ्जनेयः । उल्लोलयन वालधिवल्लिमुच्चैः कल्लोलिनीवल्लभमुल्ललवे ॥ १२ ॥ अथ दशरथसूनोराज्ञया वायुपुत्रो रजनिचरपुरीमालोक्य भूत्वा द्विदंशः। स्तेन उल्ललितः जलनिधिर्येन सः। पृष्ठेनाकृष्टानि उग्राणि राक्षसा- दीनि सत्त्वानि येन सः । समुद्रलहुने राक्षसयुद्धं प्रसिद्धम् ॥ १०॥ मेनाको गिरिः कपि माह । इहो संबोधनेऽव्ययम् । हे हनुमन् त्वं दुरादागतः अतो मम शिखरे दूराध्वखेदं जहीत्यन्वयः । तस्य गि. रेरिति वाचं प्राप्य श्रुत्वा अङ्गुल्या चरणाङ्गल्या तदनं तच्छिख- रामं स्पृष्टा भुजरयपवनेनापूरिता आशा येन यथा स्यात्तथा ज- गाम । कीदृशो मैनाकः जलनिधिना सपदि हात मत्कर्टसगरगो- प्रापत्यरामसहायकृदयमिति प्रीत्या प्रेरितः । ननु कुतस्तत्र गिरि- रित्यपेक्षायामाह । कीदृशो गिरिः विश्रान्तः पक्षच्छिदो गोत्रमिदः भयात् निलीय स्थितः । अन्यत्सुगमम् ॥ ११ ॥ आञ्जनेयः अञ्जनापुत्रः हनुमान सहसा अनायासेन कल्लोलिनी- वल्लम समुद्रमुल्ललहे लहितवान् । बालधिः पुच्छं तदेव वली तामु- ल्लोलयन् उधेश्यालयन् ॥ १२ ॥ अल्पो भूत्वा लझां प्रविशेति रामाज्ञया द्विदंशप्रमाणदेहः। "दि-

·.
१०४
हनुमन्नाटके
अकलितपरिमाणो मात्रया सत्रपस्तां
- क्षिपति जनकजाये शिंशुपायावतीर्णः ॥ १३ ।
।' मारुतिः-(जानकी नमस्कृत्य)
मातीनकि को भवानिह मृगः केनात्र संप्रेपित-
स्त्वदोत्येन रघूत्तमेन किमिदं हस्तेऽस्ति तन्मुद्रिका।
दत्ता तेन तवैव तो निजकरादालभ्य चालिङ्गय च
प्रेम्णाथूणि ससर्ज सम्यगुदभूगाउँपु रोमोद्गमः ॥ १४ ।
हनुमान्-(अविरलगलदश्रुपूर्णलोचनात्यां सौवर्णमङ्गुली-
यकं मन्यमानां जानकी संभावगामास) हे भामिनि ।
सुवर्णस्य सुवर्णस्य सुवर्णस्य च मैथिलि।
प्रेपितं रामचन्द्रेण सुवर्णस्याङ्गुलीयकम् ॥ १५॥
दंशो वनमक्षिका” इति विश्वः । मात्रया परिमित देहेन शिशुपायात
अशोकायादवतीर्णः 1: “ समौ स्तः शिशुपाशोको ” इति निघ-
मुद्रादानप्रकारमाह । अत्राप्युक्तिमत्युक्तिः। हनूमान्-मांतः
जानकि ! सीता-भवान् कः ? हनूमान्-मृगः वानरः । सीता-अत्र
केन संप्रेषितोऽसि ? हनूमान्-घूत्तमेन त्वौत्यनिमित्तम् । सीता-
इदं हस्ते किम् ? हनुमान्-तन्मुद्रिका सोते तेन तुभ्यं दत्ता ! तवैव
दत्तेति परस्पग्मुक्त्वा सीता तां मुद्रिका निजकरादालभ्य गृहीत्वा
आलिङ्गच 'स्वहृदये विन्यस्य प्रेम्णाभूणि ससर्ज । सम्यक् स्पृष्टं
यथा स्यात्तथा गानेषु गमोद्गमोऽभूदिति ॥ १४ ॥
हे मामिनि भ्रमवति " भामोऽस्ति भ्रमकोपयोः" इति चरकः।
इदं सुवर्णस्य हेम्नः अगलीयकं रामेण नब तुभ्यं प्रेरितं प्रस्थापि-
तम् । किंभूतस्य सुवर्णस्य शोभनपीवरक्तरगयतः । पुनः किंभूत-
ण्टुः ॥ १३ ॥

·पष्ठोऽ।
१०५
जानकी-(आशालेशमासाद्य क्षणमश्रूणि प्रमृज्य )
मुद्रे सन्ति सलक्ष्मणाः कुशलिनः श्रीरामपादाः सुखं
सन्ति स्वामिनि मा विधेहि विधुरं चेतोऽनया चिन्तया ।
एनां व्याहर मैथिलाधिपसुते नामान्तरेणाधुना
रामस्त्वद्विरहेण कङ्कणपदं ह्यस्यै चिरं दत्तवान् ॥१६॥
अबाडुलीयकमणौ प्रतिबिम्बमासी-
द्रामस्य सादरमतीव विलोकयन्ती।
मद्रूप एव किमभून्मम वीक्षयेति
मीमांसया जनकराजसुता मुमोह ॥ १७ ॥
स्य सुवर्णस्य शोभनरामाक्षरवतः । पुनः सुवर्णस्य दशमापमात्र-
स्य । 'सुवर्ण दशमापकम् ॥ इति ॥ १५ ॥
परपुरुपसभापणात्पातिव्रत्यभङ्गभयान्मुद्रिकामुपन्यस्य पृच्छति-
मुद्रे इति ॥ रामः अस्यै मुद्रायै चिरं त्वद्विरहेण कडणपदं कङ्कण-
स्थानं दत्तवान् एतेन व्याधिदर्शितः । उक्तं च रसोदधी । “व्या-
धिः स्मरंवंदनया समुत्थसंतापदोपकृतः ऋशिमा ॥ ॥ इति मुग-
मम् ॥ १६ ॥
अत्र अङ्गुलीयकमणी सादरं यया स्यात्तथा अतीव । रामस्यति
कर्मणि पष्ठी । रामं रामनामाक्षरं विलोकयन्ती सीता प्रतिविम्बम्
आसीत् । मणी प्रतिविम्बिता बभूवेत्यर्थः । यदा । यत्र भ्रमः अत्र
मणी रामस्य प्रतिविम्बमासीत्तदस्ति नवेति परीक्षया विलोकयन्ती
स्वप्रतिविम्वं तत्र सा दृष्टया विचिकित्सति मप इति । रामोप
मचिन्तया मटूप एवाभृत् . किमिति मीमांसया विचारेण मुमोह
वैचित्यमाप ॥ १७ ॥

·हनुमन्नाटके (कथंचिच्चेतनां प्राप्य) अये मरुत्तनय यद्यङ्गुलीकमेव. कङ्कणमभूत्स्वा- मिनो रामदेवस्य तर्हि किमिव तनुतां गतः ? हनुमान्- स्वभावादेव तन्वङ्गि त्वद्वियोगाद्विशेषतः । प्रतिपत्पाठशीलस्य विद्येव तनुतां गतः ॥ १८॥ जानकी- चन्द्रो यत्र दिनेशदीधितिसमः पद्मंस्फुलिङ्गोपमं कर्पूरः कुलिशोपमः शशिकला शम्पासमा भासते। वायुडिववह्निवन्मलयजो दावाग्निवत्साम्प्रतं संदेशं नय रामसनिधिमितो यात्रां द्रुतं कारय॥ १९॥ हुनुमान्- किं दूरमिन्दुमुखि रामशिलीमुखानां किं दुर्गमर्गलभिदां हरियूथपानाम् । दैवं प्रसन्नमिव देवि तवाद्य सत्यं रक्षांसि कानि कुपितस्य सलक्ष्मणस्य ॥२०॥ हे तन्वनि स्वभावादेव तनुतां गतः त्वद्वियोगाद्विशेपतं इत्य- न्वयः । तन्वङ्गीति वा पाठः । तनून्यङ्गानि यस्यासी रामः स्वमा वादेव त्वद्वियोगाद्विशेषतस्तनुतां गत इति योज्यम् । तन्वङ्गी इ. नन्तः ॥१८॥ चन्द्रेति ।। शम्पा विद्युत् । कारयेति स्वार्थ णिच् । कुर्वित्यर्थः । तत्र गत्वा यात्रां रामप्रस्थानं कारयेत्यर्थः ॥ १९ ॥ ननु समुद्रान्तरितरलोगहमागताहं दूरस्थो राम इति मीमांस. .

·पोशः। १०७ (अत्रान्तरे जानकी समपञ्चं पृच्छन् ) हनुमान-मातः कुत्रास्ते राजवाटिका ? जानकी-(दर्शयति ) रे पुत्र पश्चिमदिग्भागेनास्या- स्ति वाटिका। ( हनूमान् उद्यल्लाङ्गलपचण्डरूपेण प्रचलितः ।) इत्युक्तो रजनीचरस्य हुनुमानुद्भिद्य लीलावनं वीरं तत्सुतमक्षमात्तपरिघापातैर्जघानागतम् । तत्कोपारुणलोचनेन्द्रजयिना प्रानिष्फलत्वाद्धृतं ब्रह्मास्त्रेणविगहितेन विधिना वो विदग्धः कपिः॥२१॥ रावणः-(तमालोक्य) रे रे वानर को भवानहमरे त्वत्सूनुहन्ताहवे दूतोऽहं खरखण्डनस्य जगतां कोदण्डदीक्षागुरोः । मानां सम्बोधयति । अर्गलानि प्रकारादीनि भिन्दन्तीत्यर्गलामिद- स्तेषाम् । शेष सुगमम् ॥ २० ॥ उद्भिद्य उत्पाट्य तत्सुतं रावणपुत्रम् अक्षनामानं वनभङ्गं श्रुत्वा योद्भुमागतं तस्मिन् हनूमति यः कोपस्तेनारुणे लोचने यस्य ते. नेन्द्रजायना मेघनादेन कृत्वा प्रानिष्फलत्वाद्विगर्हितेन विधिना न. ह्मणा हेतुभूतेन ब्रह्मणा ब्रह्मास्त्रेण ब्रह्मदत्तपाशेन बदः । अत्रेयं कथा। पूर्व ब्रह्मणा दत्तो ब्रह्मपाशः एतेन त्वं कपि बनाहीति रुद्रा- वतारे हनूमति पाशो निष्फलो जातः। ततो मेवनादेन ब्रह्मणो गही कृता । ततश्च ब्रह्मणा प्रार्थितो हनूमान् स्वयं निबद्धः । विदग्धः ब्रह्मसंकटात्महनननिवारणविधिज्ञः ॥ २१॥ रे रे वानर भवान् का ? हे रावण अहम आहवे त्वत्सूनुहन्ता .

·१०८ हनुमन्नाटके मद्दोर्दण्डकठोरताडनविधौ को वा त्रिकूटाचल: को मेरुः क च रावणस्य गणना कोटिस्तु कीटायते २२ ईपत्सज्जनमैत्रीव नाभिद्यत कपेस्तनुः। निहता चन्द्रहासेन रावणेनातिरंहसा ॥२३॥ लाङ्कले चैलतैलप्लुतवहलशणैवेष्टिते दीप्यमानो रक्षोभिवीक्षितोऽनिजिपरुपगिरा राघवो यद्यतुष्टः । तुष्टो यद्याज्यहोमैस्त्वमपि रघुपतेर्यद्यहं भक्तियुक्ता संतप्तःप्रार्थितोमा तदिह हनुमतःसीतया शीतलोभूत् ॥ वह्निर्वभौ वानरपुच्छजन्मा स दह्य लङ्का खमिवोत्पतिष्णुः। अक्षघाती । अनेन स्वतो वलम् उपदिश्य स्वामिनोप्यात्मनो वलं द्योतयति । खरखण्डनस्येत्युपलक्षणं खरदूपणत्रिशिरसांत्वदातॄणां खण्डनस्य हन्तुः रामस्य दूतः। किंभूतस्य रामस्य जगतो-विश्वस्य या कोदण्डदीक्षा धनुर्विद्याशिक्षणं तस्य गुरोः शिक्षकस्य मद्दोर्दण्डाभ्यां यत्कठोरताडनं तस्य विधौ सति मयि प्रहरति सति त्रिकूटादयः के। न केपीत्यर्थः ॥ २२ ॥ ईपदपि नोऽभिद्यत् चन्द्रहासाख्यखड्नेन तत्राप्यतिरंहसा अति- बलेन ॥ २३ ॥ खड्ने निष्फले आत्मनः पूर्वोक्तवैदग्ध्यमाविष्कत मां दहेनि शिक्षितो रावणः दाहयति सीतया इति प्रार्थितीनिहनुमतः शीत- लोऽभूत् न परेपामिति । इति किं भो अग्ने यदि संतुष्ट इत्यादि सुग- मम् । हनूमतः संतप्तो मा भवेति शेषः । तत् तदा यदि तुष्टोऽसि । कीदृशः अनिःचैलाहीप्यति लाङ्कले सति दीपितः । सुगमम् ॥ २४ ।। बहिसको विदा यमौ । कीदृशः खम् उत्पतिष्णुः उवर्ग- ·१०९ 4 पठोकः। रामाद्यं प्राप्य किल प्रतापः पलायमानो दशकन्धरस्यः॥२५॥ पलानि भुक्त्वा चपलः पलाशिनां हुताशनस्तृप्तिमुपागतः पराम्। विराजतेस्म प्रतियातनाच्छला: जलानि चान्धौ तृपितः पिबन्निव ॥२६॥ रावणः- स्वगतम् ) यद्ययं रुद्रो मारुतिस्तर्हि किमिति रुद्रभक्तस्य मे नगरी दहति ? अहह ज्ञातम्। तुएः पिनाकी दशभिः शिरोभि- स्तुप्टो न चैको दशमो हि रुद्रः । अतो हनूमान् दहतीति कोपात् पङ्केहि भेदो न पुनः शिवाय ॥२७॥ अपि च। अब्धिः किं वडवानलेन तरणेबिम्वेन किं चाम्बरं मेघः किं चपलाचयेन शशिभृत्कि भालनेत्रेण वा । न्तुकः । क इय खं प्रति पलायमानदशकन्धरमताप इव ॥ २५ ॥ पलाशिना रक्षसां पलानि मांसानि । चपला शीघ्रदाहकः प्र. तियातनः प्रतिविम्बस्तन्मिपेण ।। २६ ॥ हि यतः पङ्के दाभेदनं शिवाय मङ्गलायन मवति । सुगमम् २७॥ सः मसिद्धः कपिः पुच्छेन खे राजते। तत्र कविरुत्मेक्षते । केन क इस । सबै अगमम् । पुनमेघग्रहणं धनुरुत्प्रेक्षार्थम् । अलंकार-

·-
हनुमन्नाटके
कालः किं क्षयवह्निनेन्द्रधनुषा धाराधरः किं महान्
मेरुः किं ध्रुवमण्डलेन स कपिः पुच्छेन खे राजते॥२८॥
अथ राक्षसाः-
मरुत्पुत्रस्त्वेकः कपिकटकरक्षामणिरसौ
समुद्यल्लाङ्कलो ध्वज इव समाश्लिष्टगगनः ।
पुनः प्रत्यायास्यत्यहह कपिसैन्ये प्रचलिते
पदं प्रोचुर्नीचैर्भयचकितलङ्कापुरजनाः ॥२९॥
अथाह गगनमण्डलस्थो मारुतिः-
एकोऽहं पवनात्मजोदशमुख त्वं चापि कोटीश्वर-
स्त्वां जित्वा समरे प्रभोः प्रणयिनी सीतां च नेतुं क्षमः।
किं तूत्थाय भुजं पुरा भगवता रामेण सुग्रीवतो
हत्वा दक्षिणपाणिना वसुमती त्वां हन्तुमुक्तं वचः॥३०॥
दूपितमिदं पद्यम् । तदुक्तं दण्डिना । "असंवद्धोपमं पद्यं न कुर्वीत
विदूषितम् । " इति ॥ २८॥
लङ्कापुरवासिनो राक्षसाः नीचैर्मन्दमन्दमिति प्रोचुः । इतीति
शेपः । इति किम् । अहहेति कष्टम् । ततः कपिसैन्ये प्रचलति
सति मरुत्पुत्रो हनूमान् पुनः पदमस्मदीयं स्थानं लङ्का प्रत्याया-
स्यति आगमिष्यति । यदा। पदं वचनम् । कीदृशः । एक एकासौ
कपिकटकरक्षामणिः। यद्वा । एकोऽसहायः असो मरुत्पुत्रः पुनरा.
यास्यतीति योज्यम् । पुनः समुघल्लाङ्गूल ऊर्ध्वगतपुच्छः । क इव
पुच्छः समाश्लिष्टगगनध्वज इव ॥ २९ ॥
पूर्वार्धे सुगमम् । शक्तश्चेत्कर्थ मां न हन्याः सीतां चन
नयसीत्यत्राह । पुरा रामेण सुग्रीवतः सुग्रीवाग्रे सुग्रीवं प्रति वा ।
सार्वविमक्तिकस्तसिल् । त्वां हन्तुं वचनमुक्तं यत्तद्वचोऽनृतं स्या-
दतो न हन्मीति मावः ॥ ३० ॥

·पठोऽधः १११ (इत्युक्त्वा दशमीच नगरी भस्मसात्कृत्वा रक्षितामशो- कवनिकामागम्य जानकी प्रणम्य रामाविज्ञानं याचते स्म हनुमान् ।) मैथिली- शिखां धूमशिखां शत्रोः कालव्यालवधूमिव । उद्यम्यास्य शिरोरत्नं संज्ञानं स्वामिनं ददौ ॥३१॥ तथा च चित्रकूटपर्वते। पक्षोभिचारि चरुभाण्डमिव स्तनं यो देव्या विदेहदुहितुर्विददार काकः । ऐपीकमत्रमधिकृत्य तदा ततोऽक्षणा काणीचकार करुणो रघुराजपुत्रः ॥३२॥ इति द्वितीयमभिज्ञानम् । मनःशिलायास्तिलकं तथा मे गण्डस्थले पाणितलेन मृष्टम् । अन्यत् स्पष्टम् । रक्षितामग्निनाऽदग्धां शिखां वेणीमुद्यस्य । की.. शीम् । धूमशिखां धूमस्येव शिखा यस्यास्ताम् । मध्यमपदलोपी तमासः । रावणदाहाथै मलयानिधूमशिखामिवेत्यर्थः । यद्वा । धूम- स्य धूमकेतोरिव शिखामिव कालसर्पस्य स्त्रियमिव ॥ ३१ ॥ यदा चित्रकूटे यः काकः काकरूपधरश्चन्द्रः वक्षोभिचारि यथा स्यात्तथा वक्षसि अभिचरतीति वक्षोभिचारि देव्याः स्तनं विददार । तदा च रामो रघुराजपुत्रः ऐपीकं बाणमधिकृत्य तं काक- मक्ष्णा नेत्रेण काणीचकारोति । किमिव । चरुभाण्डमिव हविः- पात्रमिव ॥ ३२॥ हे राघव अहं त्वदागमनाय मासमा कालं जीवामी-

·११२
हनुमन्नाटके
स्मरेति संज्ञानमपि प्रयच्छ
जीवाम्यतो राघव मासमात्रम् ॥३३॥
इति तृतीयमभिज्ञानम्।
हनुमान-
रत्नं यत्नाद्हीत्वा तदनु कपिभटश्चित्रकूटस्य संज्ञा
नत्वा पादारविन्दद्वयमपि जनकस्यात्मजाया हनूमान् ।
पाणिभ्यामङियुग्मं पुनरुदधितटे मन्त्रयित्वाभ्रग:-
णोामुत्पत्य मनं तदुरुभुजवलाडम्बरेणाजगाम॥३४॥
ततो मरुञ्चम्बितचारुकेसरः
प्रसन्नताराधिपमण्डलायणीः ।
वियुक्तरामातुरदृष्टिवीक्षितः
समागतः श्रीहनुमान्वसन्तवत् ॥३५॥
.
त्यपि वाच्यमिति शेपः । अन्यत् सुगमम् ॥ ३३ ॥
पाणिभ्यामनियुग्मं पुनः उदधितटे मन्त्रयित्वा अभ्राणि गर्भ
यस्प तेनाकाशमार्गेण जगामेत्यन्वयः। किं कृत्वा । उयो समुद्रो.
मीनभिव्याप्य तन्मानं समुद्रममाणमुत्पत्य समुद्रोर्मिप्रमाणमात्रमु.
त्पत्येत्यर्थः । किविशिष्टेनाभ्रमार्गेण । उरुभुजबलस्याडम्बरो य.
स्मिन् । अन्यत् सुगमम् ॥ ३४ ॥
• मप्र हनूमसन्तयोर्णनम् । मरुघुम्बितचारुकेसरः चारुके.
सराः पुच्छलोमानि कुसुमकोशतन्तयो वा। ताराधिपः मुग्रीवश्च-
न्द्रोऽपि वियुक्तो रामस्तस्यातुरदृष्टया वियुक्ता वियोगिन्योरामास्ता.
सामप्यावरदृष्टयेति योग्यम् ॥ ३५ ॥

·पष्ठोकः । (सीतापतिं ससंश्चममालिङ्गितुमुद्यतं दृष्ट्वा ) देव । पीतो नाम्बुनिधिर्न कोणपपुरी निष्पिप्य चूर्णीकृता नानीतानि शिरांसि राक्षसपते नायि सीता मया । आश्लेपार्पणपारितोपिकमहं नामि वार्ताहरो जल्पन्नित्यनिलात्मजः स जयति व्रीडाजडोराघवे३६॥ रामः-(सविकल्पं विधातारमुपलम्भते ) क्रूरकर्मा विधाता किं विधास्यतीति। हनूमान्-देव । कुत्रायोध्या व रामो दशरथवचनादण्डकारण्यमागात् कोऽसौ मारीचनामा कनकमयमृगः कुत्र सीतापहारः। सुग्रीवे राममैत्री व जनकतनयान्वेपणे प्रेपितोऽहं योऽर्थोऽसंभावनीयस्तमपि घटयति क्रूरकर्मा विधाता॥ रामः-हे वीर विदीर्यमाणहृदयद्वारेण प्राणा लोकान्तरं गन्तुमिच्छन्ति किमिति तूर्ण चन्द्रवदनां नावेदयसि ? हनूमान्-(सत्वरम् ) हा राम जगदानन्द किमिदं शिवमस्तु ते । तव प्राणगतिद्वारस्यार्गलेयं करे मम ॥३८॥ आलिङ्गनार्पणमेव पारितोपिकमतिदानं तं प्रति नार्हामि न यो- ग्योऽस्मीति । कुत इत्यत आह । यतो वार्ताहरः संदेशमात्रहारक इति जल्पन् अनिलात्मजो विजयते ॥ ३६॥ स रामः सविकल्पमिति स्पष्टार्थम् । एतेनैवमुक्तं भवति । अघ- टितघदनाचातुर्यशाली विधाता सीतामपि मेलयिष्यतीति भावः। "क्रूरादये विचित्रे च ॥ इति धरणिः । विचित्रकर्मा ॥ ३७॥ जगतामानन्दो यस्मात्किमियं विमनस्कतेति पाठा ॥३८॥ ८ ·हनुमन्नाटके (इति जानकीशिरोरत्नं रामाय प्रयच्छति।) तथा च। मनःशिलायास्तिलकं स्मर गण्डस्थले त्वया । संमृष्टं जानकीवक्षःस्पर्शात्काणीकृतं खगम् ॥ ३९॥ रामः-(अभिज्ञानत्रयमासाद्य ) साधु मारुते साधु । अये प्रियायाः कुशलमस्ति? आञ्जनेयः- काश्य चेत्प्रतिपत्कला हिमनिधेः स्थूलाथ चेत्पाण्डिम नीला एव मृणालिका यदिघना वाष्पाः कियान्वारिधिः संतापो यदि शीतलो हुतवहस्तस्याः कियद्वय॑ते राम त्वत्स्मृतिमात्रमेव हृदये लावण्यशेपं वपुः ॥४०॥ रामः-मारुते का कथा ? हनूमान्-भोःप्रभो। का शृङ्गारकथा कुतूहलकथा गीतादिविद्याकथा माद्यत्कुम्भिकथा तुरङ्गमकथा कोदण्डदीक्षाकथा । सर्व सुगमम् ॥ ३९ ॥ हे राम यदि तस्याः काश्य वर्ण्यते तर्हि हिमनिधेश्चन्द्रस्य प्रतिपत्कला स्थूला चेत्पाण्डिमा पाण्डुता । अथ पाण्डिमा वर्ण्यते चेन्मृणालिका नीला एवं । यदि घना निरन्तराः बाप्पा वर्ण्यन्ते तर्हि वारिधिः कियान् । यदा । वाष्पा वर्ण्यन्ते तदा घना वर्षन्तो मेघाः तथा पारिधिरपि कियान् । अन्यदृत्तं कियदर्यते । हृदमं त्वत्स्मृतिमानमेव वपुलावण्यशेपमेव ॥४०॥ मियः शृङ्गारकथा का एवमुत्तरत्रापि ज्ञेयम् । एवंविधनिकृष्टे .

·पष्ठोऽङ्कः। एकैवास्ति मिथः पलायनकथा त्वद्भीतरक्ष-पते- देच श्रीरघुनाथ तस्य नगरे स्वप्नेऽपि नान्या कथा॥४॥ रामः-त्रिदशेरपि दुर्घर्षा लङ्का नाम महापुरी ! कथं वीर त्वया दग्धा विद्यमाने दशानने ॥४२॥ हनूमान्- निःश्वासेनैव सीताया राजन्कोपानलेन.ते। दग्धपूर्वा तु सा लङ्का निमित्तमभवत्कपिः॥४३॥ शाखामृगस्य शाखायाः शाखां गन्तुं पराक्रमः। यत्पुनर्लवितोऽम्भोधिः प्रभावोऽयं प्रभो तव ॥४॥ (अत्रान्तराले लङ्कायां सरमा नाम राक्षसी धर्मिणी जानकी वाचमुचे।) सरमा-विभेमि सखि संवीक्ष्य भ्रमरीभूतकीटकम् । तद्धयानादागते पुंस्त्वे तेन सार्धं कुतो रतिः४५ मा कुरुप्वात्र संदेहं रामे दशरथात्मजे । त्वद्धयानादागतेस्त्रीत्वे विपरीतास्तु ते रतिः४६ इति श्रीहनुमन्नाटके हनुमद्विजयो नाम पष्टोऽङ्कः॥६॥ पूर्वोत्तरपक्षे स्थापनात्मक वाक्यमुक्तम् ॥ ४१ ॥ ४२ ॥ पूर्व दग्धा दग्धपूर्वा कपिरहं निमित्तमेवाभवम् ॥ ४३ ॥४४॥ अभ्रमरो भ्रमरो भवति भ्रमरीभूतं कीटकं वीक्ष्य एवं तट्या- नात्तस्य रामस्य स्मरणात्त्वयि पुंस्त्वमागते सति तेन रामेण साधे रतिः कुतः । पुंस्त्वमत्र रामत्वम् ॥ ४५ ॥ अत्र रती । शेपं मुगमम् ॥ ४६ ॥ इति श्रीमिश्रमोहनदासविरचितायां हनुमन्नाटकदीपिकायां टीकायां पष्ठोऽङ्कः समाप्तः ॥ ६॥ .

·१
हनुमन्नाटके
अथ सप्तमोऽङ्कः।
-
रामदूतेनोक्तः सुग्रीवः-
कपिनृपतिरपास्य प्रेयसी प्रेमभिन्नः
किमिति जनकपुत्रीरामयोः कार्यमुच्चैः ।
गतिरपि हरिसूनोविस्मृता राज्यगर्वा-
दिति रघुजनवाक्यादागतः सैन्ययुक्तः ॥ १ ॥
; अथ विजयदशम्यामाश्विन शुक्लपक्षे
दशमुखनिधनाय प्रस्थितो रामचन्द्रः।
द्विरदविधुमहाब्जेयूंथनाथैस्तथान्यैः
कपिभिरपरिमाणैर्व्याप्तभूदिक्खचक्रः॥२॥
प्रेमभिन्नोऽपूर्णकामामिलापः कपिनृपतिः सुग्रीवः प्रेयसी रुमा
मपास्य त्यक्त्वा इति रघुजनकवाक्यात् रामदूतवचनात्सैन्ययुक्त
भूत्वा आगत इत्यन्वयः । इति किं तदेवाह । हे पाप जनकपुत्री
रामयोः कार्यमुञ्चमहत् यत्त्यक्त्वा इदं स्थैर्यादिकं विमिति राज्यग
पोद्धार सूनोलिनोऽपि गतिमरणरूपा विस्मृता । तवेति शेषः। यद्वा ।
वालिनः सकाशाया गतिस्ताराहरणनिलीयस्थितिरितिरूपा गतिः१॥
.. विजयमुहूर्तयुक्तायां दशम्यां द्विरदविधुमहाजयूथनाथैः सह
५ अड्वानां वामतो गतिः" इति न्यायात् द्विरदा दिग्गजाः अष्टो।
विधुश्चन्द्र एकः एतत्संरख्याकमहापौः अष्टादशमहापद्मसंख्याक!
थनाथः तथाऽन्यैरपरिमितेः कपिभिः सह । कीदृशैः। व्याप्तं भुवः
दिशामाकाशस्य च मण्डलं येस्तैः । द्विरदविधुमहरिति पाठे
हस्तितुल्यमहर्जाम्बवत्ममुखः ॥ २ ॥

·सप्तमोऽङ्कः । हनूमान-(रामं प्रति) नृपतिमुकुटरत्न त्वत्प्रयाणप्रशस्ति पवगवलनिमज्जद्भुभराकान्तदेहः । लिखति दशनट रुत्पतद्भिः पतद्भि- र्जरठकमठभर्तुः खर्परे सर्पराजः ॥३॥ श्वासोर्मिप्रतिसन्धिरुन्धितगलपच्छिन्नहारावली- रत्नैरप्यदयालुभिः कृतफणाप्राग्भारभङ्गक्रमः । श्रोत्राकाशनिरन्तरालमिलितस्तब्धैः शिरोभिर्भुवं पत्ते वानरवीरविक्रमभराभुग्नो भुजङ्गाधिपः॥४॥ हे नृपतिमुकुटरत्न राम सर्पराजः शेपस्त्वत्मयाणवर्णावली जरठकमठभर्तुः जरठो वृद्धः प्राचीनः स चासो कमठभर्ता महाकूर्म- स्तस्य खपरे पृष्ठकपाले दशनटवैदशना एव टवास्तलिखति। स्या- सर्परः कपालोऽस्त्री" इत्यमरः । वानरवलेन निमजन्ती भूस्तस्या भारेणाकान्तो मोगो यस्य सः। कीदृशैर्दशनदबैरुत्पतद्भिरुत्पतत्सु वानरेपूत्पतद्भिः निपतत्सु वानरेषु खपरे पतद्भिः॥३॥ पुनरपि श्वासोरुतिपद्येन वाहिनीमरमेवानुवर्णयति । बहुत्वाद्य- च्छिरसि इयं भूरत्यय राजते स एव भुजङ्गाधिपः शिरोभि वे धत्ते। कीदृशः । वानरवीराणां विक्रमेण क्रन्दनादिविक्रमेण यो भरस्तेना- समन्ततो भुनो वक्रीभूतः । पुनः किंभूतः । कृतो विहितः फ- णानां माम्भारस्य भञ्जिकायाः भगक्रमो येन । “भाग्भारो मञ्जिका मता" इति विश्वः कीदृशः शिरोभिः । श्वासानां या उर्मयस्तामिः . संधिः मतिश्वासनिर्गमनमार्गः संधिः मुखनासादिः ते रुन्धितो यो गलः कण्ठस्तस्य वायुरोधनस्थलत्वात्मच्छिन्नानि घटितानि हारार- ल्या रत्नानि येभ्यस्तैः अत एव दयालुभिः मिथासंधानपीडानाभि- ·११८ हनुमन्नाटके रामः-अये मरुत्तनयां कूम क्लेशयितुं दिशः स्थगयितुं भेत्तुं धरित्रीधरान सिन्धुं धूलिभरेण कर्दमयितुं तेनैव रोर्बु नभः । नासीरेषु पुरः पुरश्चलबलालागस्य कोलाहलात् कर्तु वीरवरूथिनी मम परं जैत्रं पुनस्त्वद्भुजैः ॥५॥ भिल्लीभिः-(सहासम्) नोशस्त्रं नापिशास्त्रं नहि च रथकथा नापि दन्ती न वाजी नोक्षाणो नापि चोदा वत न च शिविरो नापि राजा जटावान् । नो वित्तं नापि वस्त्रं न च नृपरचना काचिदवास्ति मातःप्रातर्द्रष्टुं स्थिता- भिगिरिवरकुहरेऽभापि भिल्लीभिरेवम् ॥ ६॥ भिल्लीमातरः- विजेतव्या लङ्का चरणतरणीयो जलनिधि- विपक्षः पौलस्त्यो रणभुवि सहायाश्च कपयः । ज्ञैः। पुनः श्रोत्राणामभावान्निरन्तरालमन्तरालशून्यं यथा स्यात्तथा मितः सर्वतः स्तब्धस्तत्र नैसर्गिकसौकुमार्यः ॥ ४ ॥ तेन धूलीभरेण रोडमाच्छादयितुं नासीरपूग्रयायिपु पुरोऽग्रे चल चलितं यदलं सैन्यं तस्यालापस्य वागाडम्बरस्य । त्वद्धजरिति पूज्यत्वात्वहुवचनम् । त्वगुजेति वा पाठः॥५॥ हे मातः अत्र कटके काचिनृपतिरचना नास्तीति भिल्लीमिर- भाषि उक्तम् । इति किं यत हास्यम् । " हास्यहर्प विपादेषु वत हा कष्टकोपयोः" इति धरणिः । उक्षाणो वृपाः । शेपं सुगमम् ॥ ६॥ ' इन्ति हनिष्यति । " वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवदा । प्रतिवलं -शत्रुसैन्यम् । क्रियासिदिः कार्यसिद्धिः सच्चे धैर्ये । उपकरणं रथ. - ·-- सप्तमोऽङ्कः। तथाप्येको रामः सकलमपि हन्ति प्रतिवलं क्रियासिद्धिः सत्त्वे वसति महतां नोपकरणे ॥७॥ (अत्रान्तरे तत्र लङ्कायां मन्त्रणायोपविष्टो मन्त्रिभिः प्रोत्साहितो लङ्कामटानुत्कण्ठं बचापे विभीषणः ।) सुवर्णपुङ्खाः सुभटाः सुतीक्ष्णा वज्रोपमा वायुमनःप्रवेगाः। यावन गृह्णन्ति शिरांसि वाणाः प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली ॥८॥ बिभीपणः-( रावणं प्रत्याह) जाति मानय मानुपीमभिमुखो दृष्टस्त्वया हैहयः स्मृत्वा वालिभुजौ च सांप्रतमवज्ञातुं न ते वानराः.! तत्पौलस्त्यमहानिहोत्रिणमहं त्वामेवमभ्यर्थये सीतामर्पय मुञ्च च ऋतुभुजः काराकुटुम्बीकृतान्॥९॥ 'क्षत्रादिसामग्री । सुगमम् । अत्रान्यपद्यानि सन्ति तत्र क्षेपकानीति ज्ञेयम् ।। ७॥ मन्त्रशाला तु मन्त्रणे " इति शाश्वतः । रामवाणाः तब शिरांसि ॥८॥ ननु नराः वानरा किं करिष्यन्ति तत्राह । वानरमानुपी जाति मानय बहु जानीहि । केयं जातिरिति तत्राह । अभिमुखो हैहयोड- र्जुनः त्वयैव दृष्टः ज्ञातः तत्कारागृहनिवासित्वात्तत्प्रसिद्धाः वानरा अवज्ञातुं तिरस्कर्तुं सांप्रतं योग्यं न । "योग्ये सद्योऽपि सांप्रतम्। इति विश्वः । कुतः । वालिभुजी स्मृत्वा भूक्रामणे कक्षान्तरावस्थि- तत्वात्तत्तस्मादत एव वानरा महाग्निहोत्रिणं त्वां रामप्रतापानी !

·हनुमन्नाटके त्यजस्व कोपं कुलकीर्तिनाशनं भजस्व धर्म कुलकीर्तिवर्धनम् । प्रसीद जीवेम सवान्धवा वयं प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली ॥१०॥ रावणः-(सकोधम् ) जानामि सीतां जनकप्रसूतां जानामि राम मधुसूदनं च। वनं च जानामि निजं दशास्य- स्तथापि सीतां न समर्पयामि ॥११॥ (इति वामचरणेन बिभीषणं ताडयामास ।) विभीपणः-ततश्चतुर्भिः सह मन्त्रिपुत्रै- रुत्सृज्य रक्षःकुलधूमकेतुम् । राक्षसकुलहविष्यहोतारं प्रार्थये । किं प्रार्थयसीत्यत्राह । सीतां मुञ्च कारागृहमेव कुटुम्वं येषां तांस्त्वत्कारागृहनिरुद्धान्मुश्च सीतां स. मर्पयेति। अत्रेदं वृत्तम् । पुरा रावणेन धर्मं त्यानितैर्मुनिमी रुषा स्वस्वाङ्गाजनितधर्मजलं कुम्भे प्रक्षिप्तम् । एतेन तव नाशो भवि- प्यतीत्युक्त्वा कुम्भं भूमौ निधाय गताः । ततो जनकयज्ञार्थ ह. लाकर्पणकाले त दादाविर्भूता सीता समुत्थिता । सा जनकनेत्यु- च्यते । अतो जनकप्रसूतामित्युक्तम् ॥९॥१०॥ वधं च जानामीत्यनेन मम वधोनश्यं भवितेति ध्वनितम् । तां तु न समर्पयामीत्युक्तम् । कुतो न समर्पयसीत्यत्राह। दशास्यति। दशास्यो भूत्वा एकास्याय कथं समर्पयामीति गूढोभिमायः। अन्यत्सुगमम् ॥११॥ क इव । विभीषणः लङ्कायाः महातङ्कः मयमिव । पुनः रक्ष कु- T

·सप्तमोऽङ्कः।
कामहातङ्क इवाम्बरेण
.
विभीपणो राघवमाजगाम ॥ १२ ॥
(आगते बिभीपणे परस्परं वानराः)
अद्यैवास्य विभीपणस्य शरणापन्नस्य मूर्धानते.
रानृण्याय ददात्ययं रघुपतिर्लङ्काधिपत्यं श्रियम् ।
एतस्यैव भुजाविह प्रतिभुवो सुग्रीवराज्यार्पणे
त्रैलोक्यप्रथिमानसत्यचरिताः सर्वे वयं साक्षिणः॥१३॥
या विभूतिर्दशग्रीवे शिरच्छेदेऽपि शंकरात् ।
दर्शनाद्रामदेवस्य सा विभूतिविभीपणे ॥१४॥
लाय धूमकेतुरिख । अत्ययहेतुरित्यर्थः । सुगमम् ॥ १२ ॥
अयं रघुपतिः अस्य विभीषणस्याद्यैव लङ्काधिपत्यं श्रियं ददाति
दास्यति । कस्याः मूर्धा मस्तकेनानतिर्दण्डवत्मणिपातः स एवानृ-
पयं तदनृणाय नमतः आनृण्यायेत्यर्थः । अत्र विचिकित्समानान्
कांश्चिदाहुः। इह संदेहे एतस्य रामस्यैव भुजी सुग्रीवराज्यार्पणपति-
भुवाबुदारी आगे वा । "शत्रुजारमहोदारजलेषु प्रतिभूः स्त्रियाम् ।।
इति शाश्वतः । अत्र सर्व वयं साक्षिणः । कीदृशाः त्रैलोक्ये प्र-
थिमा पृथुत्वं सर्गसमयः अनः असुखं नाश इति । "नश्च निवृति-
वाचकः " इत्युक्तत्वात् सर्गनाशयोर्मध्ये सत्यचरं पूर्व सत्यचरम् ।
भूतपूर्व चरट्
" विश्वादिमध्यावसाने च सत्यं रामम् इताः शरणं
प्राप्ताः तद्भक्ता इति । अन्योऽर्थः स्फुट एव । तथा सुग्रीवाग्रज
हत्वा तस्मै राज्यं दत्तम् । अस्याग्रनमपि हत्वा अस्मै राज्यं दा-
स्यतीति भावः ॥ १३ ॥
शिरसां कर्त्तने कृते सति एतेन सेव्यत्वं तमाशरीरत्वं
योतितम् ॥ १४ ॥

·. हनुमन्नाटके (ततो रामेण) अथ दशरथपुत्रे तत्र सौमित्रिमित्रे- ऽप्युदगुदधितटान्ते गर्भदर्भावकीणें । अहमिह ह.निविष्टे नागतोग्रेति रोपा- यदि जलधिरनेनाप्यात्तमायमस्त्रम् ॥१५॥ श्रीरामचन्द्रे दशवक्रहानौ कृतोद्यमे कव्यभुजः समस्ताः। मित्राण्यमन्यन्त मृगं कपि च तपोधनं गाठतरं वनं च ॥ १६॥ समुद्रः-(रामं प्रति) अस्मद्गोत्रे भविष्यदशरथनृपतेरश्वमेधेषु सर्पिः- संपातोत्तापलोलज्ज्वलदलनकलाव्याकुलं कूर्मराजम् । ततः विभीषणः रामपादौ प्रणम्योपविशति । दशरथपुने उद- गुउदधितटान्ते उत्तरदिक्समुद्रतटे विनिविष्टे सति यदि 'यदा जल- निधिः अग्ने रामपुरतो नागतः देवरूपेण नाविबभूव तदा अनेन रामेणापि आग्नेयं तजलशोपणहेतुम् अस्त्रं वाणम् आददे गृहीतम्। कीदृशे तटे गर्भ मध्यदेशे उपवेशनस्थाने दभैराकीर्णे आस्तृतदर्भ इत्यर्थः ॥ १५ ॥ मैनाकवात्सल्यादिति भावः । मृगं मारीचं वचनहेतुत्वात् कर्षि हनूमन्तं सीतामार्गणहेतुत्वात् तपोधनं शापदातारं वैश्यं दशरथ- शापदातृत्वात् वनं सीताहरणहेतुत्वात् राक्षसक्धे मांसवाहुल्यादिभि- रुपकारः कृत इति भावः ॥ १६ ॥ ततः अतिमयेनेवाशु वारिधिः स्वस्मिन्कृपामुत्पादायतुं तत्पूर्व- जकर्तृत्वमात्मनो द्योतयन्नवध्यत्वमाविष्करोति-अस्मदोत्रे इति ॥

·सप्तमोज्डः। १२३ ज्ञात्वा रोदःपुटं वा ननु तव सगरः प्राग्भवो भाविवेत्ता नेता सप्ताम्बुधीनामपि सविधमवाग्वान्तरश्मिः सवन्तीम् (सरोपम् ) चापमानय सौमित्रे राघवेऽधिज्यधन्वनि । समुद्रं शोपयिष्यामि पदा गच्छन्तु वानराः ॥ १८।। भो राम तव माग्मवः पूर्वजः सगरः अधि उचैः सविधं गङ्गामवाक् निर्ममे आनीतवानिति यावत् । यद्यपि मगीरथेनानीता गङ्गा तथा- पि अश्वान्वेपणपुत्रदाहादिवीजत्वात्सगर एव आनीतवानिति ध्वन्य- र्थः । " उपर्यध्यधसः सामीप्ये " इति शाश्वतः । "गङ्गा वान्ति- कगोंदवित्तेषु सविधोऽसियाम् । ॥ इति धराणः । अत्र गौदस- विधार्थक्येन गङ्गा गृह्यते । अवागिति " वचि निर्माणे” इति अस्य धातो ङि रूपम् । कविकामधेनी । ननु पुनरपि सप्ताम्बुधीनां वा- न्ताः अधोगताः ये रश्मयस्तरङ्गास्तेषां सवन्तीम् अष्टमं समुद्र मामङ्गीकृत्येत्यर्थः। यद्वा । सप्ताम्बुधीनां मध्ये समं मामकृतेत्यर्थः । विसर्गान्तपाठे वान्ताः सर्वगताः रश्मयस्तेजांसि " अश्वस्त्री पशु- भेदे पुमान् " इति धरणिः । " नद्यष्टममधानेषु स्रबन्ती स्यात्यु- मान् हरेः । ॥ इति चरकः । अतः सवन्तीम् अष्टमं किं कृत्वा अ. स्मद्गोत्रे वंशे मावी यो दशरथाख्यनृपतिस्तस्याश्वमेधेषु यः सर्पिः- संपातः घृतादिहोमस्ततो य उत्तापस्तधुक्ता याः लोलाः सर्वतः मसरन्त्य उज्वलदनलस्य कलाः ज्वालास्ताभिाकुलम् अधः फूर्मराजः ज्ञात्वा ऊर्ध्वं च रोदःपुटम् । " धावाभूमी च रोदसी" इत्यमरः । द्यावाभूमी ज्ञात्वा । नन्वेतत्पुरैव कयं ज्ञातमिति चेत्त. प्राह । भाविवेत्ता एतद्रविष्यतीति ज्ञानवान् यतस्त्वत्पूर्वजकरी- फोहमतो भववध्योऽस्मीति भावः । " विपवृक्षोऽपि संवर्ध्य स्वयं च्छेतुमसाम्मतम् । ॥ इति ॥ १७ ॥ अनेदं पूर्ववृत्तम् । मन्दरपर्वतस्थो विश्वकर्मा नलपिता प्रसन्नः ·१२४ हनुमन्नाटके (ततः प्राअलिपुटोपस्थितस्य समुद्रस्याज्ञया नलेन. निबध्यमाने सेतो तरतः प्रस्तरानवलोक्याह । ) , हनूमान्- ये मजन्ति निमजयन्ति च परास्ते प्रस्तरा दुस्तरे वा वीर तरन्ति वानरभटान्त्संतारयन्तेऽपि च । नैते गावगुणा न वारिधिगुणा नो वानराणां गुणाः श्रीमहाशरथेः प्रतापमहिमारम्भः समुज्जृम्भते।। १९॥ कपेश्च सेनाप्लवगैः पुरोगैः पाथोमयं भूवलयं व्यलोकि। तत्पृष्ठगैः पङ्कमयं तदान्य- रासीदिहाम्भोनिधिरित्यवादि ॥२०॥ इति श्रीहनुमन्नाटके सेतुबन्धनं नाम सप्तमोऽङ्कः॥७॥ सन्नलमात्रे वरं ददौ । तव पुत्रो नलो मत्तुल्यो भविता अन्यच्च शि- ल्पकर्मणि । अनेन प्रक्षिप्त शिलातृणकाष्ठादिकमपि जलेऽप्युपर्येव स्थास्यते अतोनलेन सेतुर्बद्ध इति रामायणे उक्तम् । एते गुणाः प्रस्तरतरणरूपा: ग्रावाणः प्रस्तराः शिलाः" इति शाश्वतः॥ १८ ॥ हे श्रीमद्दाशरथे यदा पाठ्यन्तं श्रीमद्दाशरथेस्तव ॥१९॥ एतत्पद्येन सैन्यबहुत्वं द्योतितम् । न तु वास्तवं यदा नराणाम् उन्मादो जातः स चाति आहवान्तः ततो हृद्भमस्तस्मादियमुक्तिः। अन्यथा समुद्रे पकादिदर्शनं पुनस्तदभावोगप वास्तववेत्ततः सेतु- वन्धनादिकमप्रयोजकं स्यात् । उक्तं च रसोदधौ । “ प्रौढानन्द युजो यस्तदूपः स उन्मादः। ॥ इति ॥२०॥ इति श्रीमिश्रमोहनदासविरचितायां हनुमन्नाटकदीपिकायां टीकायां सेतुवन्धो नाम सप्तमोऽङ्कः ॥ ७ ॥ P .

·अष्टमोङ्कः। अथ अष्टमोऽङ्कः। रामः सुवेलाद्रितटेऽवतीर्णः समुद्रमुल्लङ्घय विकीर्णसैन्यः । कृपामुपेत्यारिकुलस्य दूतं सुरेन्द्रनप्तारमथादिदेश ॥१॥ रामः-भो महावीराङ्गद। अज्ञानादथवाधिपत्यरभसादस्मत्परोक्षे हता सीतेयं परिमुच्यतामिति वचो गत्वा दशास्यं वद । नो चेल्लक्ष्मणमुक्तमार्गणगणच्छेदोच्छलच्छोणित- च्छत्रच्छन्नदिगन्तमन्तकपुरं पुत्रैर्वृतो यास्यसि ॥२॥ अगदः-यथाज्ञापयति देवः । (स्वगतम् ) हन्तुर्हन्तास्मि नो चेपितुरपि परमोत्पन्नसंपूर्णकार्य स्या युद्धे वधिण्याम्यखिलकपिभटैरुत्कटो हन्तुमेकः। विकीर्ण सर्वतो विक्षिप्त सन्यं यस्य मुवेलपर्वतावतारे ॥१॥ " रमसो गर्ववेगयोः ॥ इति चरकः । न त्यजसि तर्हि लक्ष्म- णेन मुक्ता ये मार्गणगणा वाणवातास्तेय छेदाः प्रहाराः तेभ्य उच्छलन्ति उद्गच्छन्ति शोणितानि तद्युक्तश्छनः कण्ठेरातपत्रा छन्नमाच्छादितं वा यथा स्यात्तया यमपुरं यास्यसीति । ग्रीवात- पत्त्रयोश्रछत्रम् ॥ इति शाधतः । अत्र छत्त्रं प्रीचा ॥२॥ घेद्यदि पिरावेरमनुस्मृत्य रामं हन्मि तर्हि महदकार्य स्यात् चे- रिपतुळलिनी इन्तुर्यातकस्य रामस्य इन्ता नोस्मि न स्यां सहि ·1 . १२६ हनुमन्नाटके ज्ञात्वा संत्यज्य वैरं गगनमिति समुत्पत्य लङ्कोद्भटस्य प्रौढः पट्टाधिरूढः सुरपतिसुतजस्तन्महोत्पातकेतुः॥३॥ (ततः प्रविशत्यअलिबद्धः प्रहस्तः।) देव । रामस्य दूतः शाखामृगो द्वारे । रावणः-प्रवेशय। (ततः प्रविशति प्रहस्तेन सहानन्दः।) अङ्गदः-(आकाशे लक्ष्यं बद्धा) रे राक्षसाः कथयत क स रावणाख्यो रत्नं रवीन्दुकुलयोरपहत्य नष्टः । त्रैलोक्यदीपनकरत्रिशिखाकराले यो रामनामदहने भविता पतङ्गः॥४॥ अपिशब्दात्पुनर्जनयितुर्वालिनश्च परमं महत् उत्पन्नमुपस्थितं संपूर्ण *कार्य स्यात् । वैशब्दादत्रापि पुनर्योजनम् । तथापि पितुर्हन्तुः राम- स्यापि कार्य स्यात् । वालिनोऽपि रावणः शल्यं रामस्यापि अत एव तदनने उभयोः कार्य स्यादिति भावः। अतोऽखिलकपिभटेः सार्द्ध- मपि तं राममेकोऽप्यहं वधिष्यामीति ज्ञात्वा विचार्य वेरमपि संत्य- 'ज्य गगनं समुत्पत्य लडाधिपस्य पट्टाधिरूढः बहिः सिंहासनस्थो- ऽभवदित्यर्थः । तत्रापि प्रौढः सगर्वः सुरपतिसुतो वाली तस्य तन- यः तस्य रावणस्यात्यनिष्टाय महोत्पातकेतुः धूमकेतुः ॥ ३ ॥ रे इत्यनादरे । रे राक्षसाः कथयत वदत । रावणाख्यः राव- णेति नामा राक्षसः क्व कीदृशः । खीन्दुकुलयोः सोमसूर्यवंशयोः मध्ये रत्नं रूपगुणासाधारणां सीतामपहत्य नष्टः निलीय स्थितः। त्रैलोक्यदीपनकरस्य रुद्रस्य त्रिशिरखवत् त्रिशूलवत्कराले भयंकरे । सुगमम् ॥४ F- ॥

·अष्टमोऽङ्कः ।
१२७
रावणः-(साध्यसूयम् )
सोऽपि त्वं कमिहावगच्छसि पुरा योऽदाहि लाशूलतो
बद्धो मत्तनयेन हन्त स कथं मिथ्यावदन्नः पुरा ।
कि लङ्कापुरदीपनं तव सुतस्तेनाहृतोऽक्षो युधी-
त्युक्तः कोपभयत्रपाभरवशस्तूष्णीमभूद्रावणः ॥५॥
रावणः कस्त्वं वानर रामराजभवने लेख्यार्थसंवाहको
यातः कुत्र पुरागतः स हनुमानिर्दग्धलङ्कापुरः।
अङ्गन्दः-(साधिक्षेपम् )
वो राक्षससूनुनेति कपिभिः संताडितस्तर्जितः
सब्रीडातिपराभवो वनमृगः कुनेति न ज्ञायतें॥६॥.
यो युष्माकमदीदहत्पुरमिदं योऽदीदलत्काननं
योऽक्षं वीरममीमरगिरिदरीयोऽवीभरद्राक्षसैः ।
सोऽस्माकं कटके कदाचिदपि नो वीरेषु संभाव्यते
दूतत्वेन इतस्ततः प्रतिदिन संप्रेष्यते साम्प्रतम् ॥ ७॥
अत्र उक्तिमत्युक्त्योद्घाटनम् एवार्थऽपिशब्दः । सोऽपि त्वं त्व-
मेव अङ्गादः सोऽपि त्वं कमिवावगच्छसि कमिव जानासि । यः पुरा
प्लाझूलतः अदाहि मत्तनयेनेन्द्रजिता बद्दश्च । इन्तेति वितर्क । स
हनूमान् नः अस्माकं पुरोऽग्रे कथ मिथ्यावदत् किं मिथ्योक्तम् ।
अङ्गदः लकापुरीदहनं मया कृतमित्युक्तम् । तव मुतोऽक्षनामा नि-
हत इत्युक्तम् । सेनाङ्गदेनोक्तो रावणस्तूष्णीमभूत् । कीदृशः कपी
अङ्गन्दे मयं हनूमतः त्रपा श्रोतृभ्यः एतदधीनः रावणः ॥५॥
अत्राप्युमयवादः । यो हनूमान् पुरा आगतः स कुंत्र यातः
घोडेवार्तिस्ततः पराभवो यस्य ॥ ६ ॥
संभाव्यते संभावितः क्रियते । अदीदलत् उन्मूलयामास ।
है
मुगमम् ॥७॥

·. . हनुमन्नाटके अपि च । यो लङ्का समदीदहत्तव सुतं रक्षांसि चापीपिप- धः कौशल्यमवीवदजनकजामधि तथातीतरत् । यश्चारामममूमुटत्स हनुमानस्मत्प्रवीरोऽद्य मे दूराक्रामणदौत्य एव न पुनर्योढुं समादिश्यते ॥८॥ रावणः-(सावज्ञम् ). रामः स्त्रीविरहेण हारितवपुस्तच्चिन्तया लक्ष्मणः सुग्रीवोऽङ्गदशल्यभेदकतया निर्मूलकूलद्रुमः। गण्यः कस्य विभीषणः स च रिपोः कारुण्यदैन्यातिथि- लङ्कातऋविटङ्कपावकपटुर्वध्यो ममैक कपिः॥९॥ अत्रानेकानि पद्यानि क्षेपकानि तेपु कानिचिल्लिख्यन्ते । यो जनकजांप्रति कौशल्यं रामकुशलत्वमवीवदत् आरामममूमुटत् मङ्गी- चकार । " मुट मङ्गे" स हनूमान् प्रवीरोग्य मे प्रकृष्टानां वीराणां संमः सति योद्धं नादिश्यते परंतु दूरोलहुने दीत्ये चादिश्यते इति यस्तव तागवमानं कृतवान् सोऽस्माकं न कियानपीति भावः ॥८॥ रे अङ्गद स एक एव कपिर्वध्योऽस्ति । ननु वहुपु वीरेषु सत्सु कथमेक एव वध्य इत्यपेक्षायामाह । रामः खीविरहेण हारितं वपु- येन सः तचिन्तया रामस्य चिन्तया लक्ष्मणोऽपि हारितवपुः सु. ग्रीवः निर्मूलकूलदुमः निर्मूलितनदीतटवृक्षवत पातुक: अतिवृद्ध त्वात् अङ्गदशल्यभेदकतया वाली तु तेन घातितः तत्सुतोऽङ्गद स्तस्य भेदकतया सशल्यो निरुत्साहः सन् मृतवत् विभीषणः कस्येति केन गण्यः स च विभीषणः रिपोः रामस्य कारुण्यस्य दैन्येन मनोवलामावेन अतिथिर्जातः । " कारुण्यं करुणा घृणा 'इत्यमरः । कीदृशः कपिः लङ्कायास्तहासिजनानाम् आतङ्कविटङ्कः मयनिर्मितो यः पावकः तद्दाने पटुः मध्यमपदलोपी समासः । - ·अष्टमोक्षः। कस्त्वं वन्यपतेः सुतो वनपतिः कः सार्थिकस्त्वेकदा यातः सप्तसमुद्रलङ्घन विधावेकाह्निको वेनितम् । अस्ति स्वस्तिसमन्वितो रघुवरे रुहेऽत्र कः स्वस्तिमान को भूयादनरण्यकस्य मरणातीतो चिताम्बुप्रदः ॥१०॥ रामः किं कुरुते प्रतीपविजयं कोऽसौ प्रतीपो जितो वालीसोऽपिच को न वेत्सि किममुंकोवेत्तिशाखामृगम्। आस्तेनापि तवास्ति विस्मृतिरहो मोहो महानीदृशः पर्यङ्के निजबालकेलिकृतये बद्धोऽसि येनोपरि ।।११।। .. यद्वा । स्त्रीविः अहेण हा अरितवपुरिति पदच्छेदः । स्त्रीविः सीता- कामुको रामः अहेण कोपातिशयेन अस्तिवपुः शत्रुघातकशरीरः । हेति कष्टम् । “ पक्षिकामुकयोर्विः स्यात् ” इत्येकाक्षरः । " अहे- णेति दिनकोपातिशयोः ॥ इति लिङ्गानुशासने । " अरितः शत्रु- घातकः ॥ इति सारस्वतः । अयं वार्थः ॥९॥ वन्यपतेर्वालिनः एकस्मिन्नहनि यातः एकादिकः । अत्र विपये रावणः को भूयात् कोपि भवतु । अङ्गदः अनरण्याख्यो रामपू- वैजा अपूर्वरणे रावणेन हतस्तद्वेर स्मारयति । अनरण्यकस्य राज्ञः भरणसमयादागतं यदुचिताम्धुत्वाधिरतपणं तत्मदः यस्त्वद्रुधिरे- णानरप्यं तर्पयिष्यतीति भावः । अत्र सर्वत्रकाङ्के उक्तार्थवादः नि- योक्तृविस्मृतित्वात् ॥ १०॥ असौ त्वदुक्तो राम इति योज्यम् । "आस्तु स्यात्कोपपीडयो। इत्यमरः येल यरिगामीपकोडाम् उत्पी पर्व के अर्थपरणे धाशिराः त्वं बद्धोऽसि तत्रापि वालिनि तस्मिन्नपि वालिनि तवापि भवतो विस्मृतिः। अहो महदाश्चर्य मोहो मृढता महानस्तीति ॥१२॥ ९ ·१३० हनुमन्नाटके अङ्गन्दः- आदो वानरशावकः समतरदुर्लक्ष्यमम्भोनिधि दुर्भेद्यान प्रविवेश दैत्यनिवहान्त्संपेप्य लङ्कापुरीम् । क्षिप्त्वा तद्धनरक्षिणो जनकजां दृष्ट्वा तु भुक्त्वा वनं हत्वाशं प्रदहन्पुरी च स गतो रामः कथं वर्ण्यते ॥ १२॥ रावणः-(समाक्षिपति) भग्न भस्मसुमापतेरंजगवं वाली क्षतः सूक्ष्मत- स्तालाः सप्त हता हताश्च जलधिर्वद्धश्च पद्धश्च सः। आः किं तेन सशैलसागरधराधारोरगेन्द्राङ्गन्दं सादि रुद्रमुदस्यतो निजभुजान जानात्यसौ रावणः३३॥ राणविनायवालिहननाद्रामवलमुपादेश्य पुनः कैमुतिकन्यायेने राममनुवर्णयति । दुर्भद्यान् अजेयान् दैत्यनिचहान् समुद्रलहनवि- घ्नकरान् दैत्यवान् संपीड्य हत्वा लद्धापुरी प्रविवेशेति योज्यम् । क्षिप्त्वा तिरस्कृत्य त्वां हत्या त्वयि विद्यमाने त्वत्सुतहननं त्वंद्ध- ननं पुरी लङ्का प्रदहन् स च वानरोऽपि तूष्णीं गतः । असंहक्षाने केशो रामः कथं वर्ण्यत इति ।। १२ ।।

·अष्टमोऽङ्कः। अङ्गदः-(साटोपं स्वामिभक्तिमभिनीय ) कृत्वाकक्षागतं त्वा कपिकुलतिलकोवालिनामावलीयान भ्रान्तः सप्तान्धितीरे क्षणमिव चरितं स्नानसन्ध्यार्चनं च । बाणेनैकेन येनाहत इति पतितो वानरवीडयैव त्यक्त्वा सोऽपि प्रगवैद्युमणिसुतपुरं मुञ्च लङ्केशगर्वम्१४ यत्संदेशहरेण मारुतसुतेनातारि वारांनिधिः क्षिप्रं गोप्पदवनिजालयमिव प्रावेशि लङ्का पुरी। " क्षताः प्रहारा यस्य अनेक युद्धविजयीत्यर्थः । तालाः हता हिंसिताः परमा रणोपायज्ञाः। हन हिंसागत्योः "। गत्यर्थाः ज्ञानार्थाः। जलधिर्वद्धः किंमूतो जलधिः दुष्प्रेक्ष्यः किमु बद्ध इति वन्धने पटुरालोके " वद्धः संख्याजयोः पुमान् ” इति धरणिः किं कृत्वा धनुर्भनं रुद्र दण्डमुदस्योचैराक्षिप्येति । तालाः किं कृत्वा हताः संशैलसागरधरश्वासी उरगेन्द्रः शेपः तस्याङ्गदम् उदस्य लक्ष्मण- पादागरोनाक्षिप्य "शिरोवानरभूपासु जनकेऽप्यङ्गादः पुमान् ।" इति धराणः । जलधिर्वद्धः किं कृत्वा वरुणार्कयुक्तोदकस्य तद्गृहत्वात् । "साद्रियरुणपद्धयोः इति हैमः। “ अद्रयो दुमशैलार्का इत्यमरः। असी रावणो निजभुजान् जानातीति कटाक्षः। कीदृशोऽसौ तः चार्यकृत् "तकारश्चौर्ययोः ॥ इति हैमः ॥ १३ ॥ ध्यानपूर्वकं सन्ध्यार्चनं च तेन चरितं कृतम् । एवंभृतो वाली येन रामेण एकेनैव पाणेन हतः कोपेन हतः सोगपि वाली प्रग त्यक्त्वा माणसुतो यमस्तत्पुरं पतितः प्राप्तः। तस्मादो लद्देश गर्व मुश्च । के चयं वानरब्रीडयैव पानराणां लजपेच यमपुरं गत इति त्यधि- जयी वाल्येवाहतः । मवतः का कथेति मावः ॥ १४ ॥ निजालयमिव निजगृहमिव सीता अदर्शि च समभ्यमापि च ।

·- १३२ हनुमन्नाटके सीतादर्शि समभ्यभापि च वनं चाभलि रक्षःपतेः सैन्यं भूर्यवधि व्यदाहि च पुरी रामः कथं वक्ष्यते॥१५॥ रावणः-(सक्रोधम् ) कुतो हन्तारण्ये कनकमृगमात्रं तृणचरं कुतो वृक्षावृक्षप्लवननिपुणो वालिनिहतः । कुतो वह्निज्वालाजटिलशरसन्धानसुदृढ- स्त्वहं युद्धोद्योगी गगनमधितिप्टेन्द्रविजयी॥१६॥ अङ्गन्दः-(समदम् ) संधौ वा विग्रहे वापि मयि दूतेदशानन । अक्षतो वा क्षतो वापि क्षितिपीठे लुठिष्यसि ॥१७॥ यस्य संदेशहरेणैतत्कृतं स रामः कथं कथ्यत इति ध्वनिः ॥१५॥ अरण्ये तृणचरं तत्रापि कनकमृगमानं न तु सिंहादि हतवानिति शेषः । हन्ता घातुकः कुतो यातः ।गगनमधितिष्ठे अधिश्रये गग- नलोकानपि जितवानिति भावः कीदृशोऽहम् इन्द्रविजयी अत्रैकारादि- कारलोपः । तदुक्तं शब्दभास्करे । " क्वचिदेडः अकराकारेकाराणां कचिल्लोपः स्यान्न शश्वत्। सुगमम् । अथ वागर्थः । "तृणं पिशि- तशष्पयोः” इति हैमी । तृणचरं मांसाशिनं रक्षोरूपं " वृक्षो ना द्वीपशाखिनोःइति धनञ्जयः। द्वीपादपि दीपप्लवने द्वीपोलहने विद- ग्धः । कुतो राम एव तद्धन्ता वह्निज्वालेत्यादि रामविशेषणम् । पुनः कीदृशो रामः इन्द्रस्य विजयः इन्द्रविजयः इन्द्रजयकारक इति । कुतोऽहं रावणः उद्तो योगः उद्योगः उद्योगी रणसमयः सन् अधितिष्ठे गगनं लाघवम् ॥ १६ ॥ सन्धी अक्षतः । दशाननेति पाठे समाहारे ईप् । दशानामानना नां समाहारस्त्वमिति ॥ १७ ॥ 4 ·अष्टमोगः। १३३ अवेहि मां रावण रामदूतं वाणा यदीयाः खरदूपणेणम् । भुक्त्वा तृपार्ता इव शोणिताम्भः पास्यन्ति ते कण्ठपटैः सरन्धैः॥१८॥ रावणः-वानराधम कटपलापिन् पश्य । मृत्युः पादान्तभृत्यस्तपति दिनकरो मन्दमन्दं ममागे- ऽप्यष्टौ ते लोकपाला मम भयचकिताः पादरेणुं ववन्दुः। दृष्ट्वा तं चन्द्रहास स्रपति सुरवधूपन्नगीनां च गर्भो निर्लज्जौ तापसौ तौ कथमिह भवतो वानरान्मेलयित्वा।। अङ्गदः-(तत्क्षणाविष्कतकोधः कम्पमानः पाणितलेन भूतलं ताडयित्वा दोःस्तम्भास्फालकेलिं नाटयति) रे रे राक्षसवंशघात समरे नाराचचकाहतं रामोत्तगपतङ्गचापयुगले तेजोभिराडम्बरे । खरदूपणी इत्युपलक्षणम् । खरनिशिरस एते पणाः एणानां मांसम् ऐणम् । अन्यत् सुगमम् ॥ १८॥ एतन्ममैश्वर्य सति निर्लजी तापसी इह मदने वानरान् मेलयित्वा तां सीतां कथं भवतः प्रामुतः।भू प्राप्तावात्मनेपदी वा॥अथ वागर्थः प्रतिपायतेनिर्गता ब्रह्माण्डे लज्जा याभ्यां यो वीक्ष्यान्ये सलजा भव- न्तीति । तापसी तपोहृदयी "तपो मे हृदयं साक्षात्" इत्युक्तत्वात् । कथं शिरश्वालने कथं भवतः । अपि तु न भवत एव ॥ १९ ॥ रामस्योत्तुगी सर्वोत्तमी यो पतङ्गचापी याणधनुपी तयोर्युगले तेजोमिः सात्त्रप्रतापः कृत्वा आडम्बरे समारब्धे सति पतगीरवि- मार्गणी" इति विश्वः। “आडम्बरः समारम्मगजगणितसूर्ययोः।।

·हनुमन्नाटके मन्ये शेर्पमिदं त्वदीयमखिलं भूमण्डले पातितं गृधेरालुठितं शिवाकवलितं काकैःक्षतं यास्यतिर रावणः-(सप्रपञ्चम् ) रे रे शाखामृग त्वामहं धर्म- शीलतया कटपलापिनमपि न हन्मि । उक्तं च। यथोक्तवादी दूतः स्यान स वध्यो महीभुजा । क्रूरस्तदीयकोपेन कचिद्वैरूप्यमर्हति॥२१॥ अङ्गदः-(सवैदग्ध्यम् ) परदारापहरणे न श्रुता या दशानन । दृष्टा दूतपरित्राणे साधोस्ते धर्मशीलता ॥२२॥ रावणः (संगर्वम् ) इन्द्रं माल्यकरं सहस्रकिरण द्वारि प्रतीहारकं चन्द्रं छत्रधरं समीरंवरुणौ संमार्जयन्तौ गृहान् । -- इति विश्वः । यद्वा । कीदृशे समरे रामस्योत्तुङ्गपतङ्गचापयुक्ताः अला दिशो यत्र सर्वदिक्षु रामवाणचापावेव दृश्यौ यत्र नान्यत् । "अलोऽस्त्रीदिक्प्रदानयोः इति चरकः । पुनः कीदृशे समरे तेजो- भिराडम्बरे प्रागल्भ्यं यत्र अखिलं शीर्पदशकं तस्य समूहः अनेन शीर्षाणां समूहः शेर्पम् ॥ २० ॥ रेति ॥ कटुप्रलापी तदीयकोपे तस्मिन् दूत एव यः कोप- स्तेन कचित्कस्मिंश्चिदङ्गे वैरूप्यं विरूपत्वं कर्णनासाद्यभावम् ॥ २१ ॥ २२॥ इदं व्यञ्जकं तेन धर्मशीलत्वमुक्तमबलत्वं च । प्रकरणार्थस्तु स्पष्ट एव । अथ वागर्थः प्रतीयते वाणी कथयति । हे रावण स्व. कीये गृहे किं वस्तु स्तौपि तव तु किमपि नास्तीति भावः । मत ·अष्टमोशः। पाचक्ये परिनिष्टितं हुतवह किं मट्टहे नेक्षसे रक्षोभक्ष्यमनुष्यमात्रवपुपं तं राघवं स्तौपिकिम् ॥२३॥ अङ्गन्दः-(विहस्प) रे रे रावण हीनदीनकुमते रामोऽपि किं मानुपः किं गङ्गापि नदी गजः सुरगजोऽप्युच्चैःश्रवाः किं हयः। किं रम्भाप्यवला कृतं किमु युगं कामोऽपि धन्वी न किं त्रैलोक्यप्रकटप्रतापविभवः किं रे हनूमान् कपिः॥२४॥ रावणः-(सरोषम् ) कस्त्वं कस्यासि पुत्रः व पुनरिह गतःकिं नु मत्तः वाण्याः सकाशात् वर्णनद्वारेण तं राघवं न ईक्षसे न विचार- यसि । त के यस्येन्द्र माल्यकरमित्यादि योज्यम् । यत्तदोर्नित्ययो- गात् । कीदृशं राघवं रक्षांसि भक्ष्याणि वध्यानि यस्य एवंभूतं मनुष्यमानं मनुष्यमात्रा अंशा यस्य एवंभूतं वपुर्यस्य ॥ २३ ॥ हीना अल्पा तत्रापि दीना अनुकम्प्या कुमतिविपरीता मतिर्य- स्य तत्संबुद्धिः । उक्तं रसोदधौ । " शास्त्रविचारसमुत्थं निर्धारण- मर्थती मतं विबुधैः" इति । अत एषाशास्त्रीयमते । विपदं वा संबो- धनम् । त्रैलोक्ये प्रकटः प्रसिद्धः प्रतापस्य विभवो वैभवं यस्य स इति। सुरगजः इन्द्रहस्ती किं साधारणो गजः अपि तु न । तथोचै- श्रवाः। हनुमान कपिः किम् । प्रत्येक प्रथमैकवचन विशेपणम्। यद्वा बहुवचनम् । किंविशिष्टाः सर्व त्रैलोक्यप्रकटः प्रसिद्धः यः प्रताप स्तेन विभवः ईश्वराः । एतेनतेपामेश्वर्यभीषणत्वं द्योतितम् । उक्तं च रसोदधौ। ऐश्वर्यराकृतिभिः प्रकृतिमिरपि भीपणास्त्रिधा गदिताः । ॥ इति ॥२४॥ • इह लङ्कायां पूर्व गतः हनूमान् क अधुना कुत्रास्ते । विष्टपानां

·हनुमन्नाटके
कृत्यं च कस्माद्विस्पष्टं विष्टपानां विजयिनमपि
मां मन्यसे त्वं तृणाय । हंहो पौलस्त्य पुत्रस्तव
वलमथनस्याङ्गदोऽहं सुवेलात्संप्राप्तो रामदूतो
विसृज जडमते जानकी वा शिरो वा ॥ २५॥
रावण:-
पिग्धिगङ्गद मानेन येन ते निहतः पिता।
निर्माना वीरवृत्तिस्ते तस्य दूतत्वमागतः॥२६॥
अङ्गदः-
युक्तं कृतं तु रामेण येन मे निहतः पिता।
त्रैलोक्ये शास्ति कृत्याय वर्त्तते स दुरात्मनाम् ॥२७
किं कार्यं वद राघस्य न च किंबद्धः किमम्भोनिधिः
क्रीडाथै कपिपोतकैरतरलं जानात्यसौ मां न हि ।
लङ्कानाकनिकायवैरिवसति किं वेत्ति वेत्त्येव हुँ
को लङ्काधिपतिविभीपण इति प्रख्यातकीर्ति वि॥२८
स्वर्गनिवासिनां देवानामपि विजयिनं मां तृणाय मन्यसे तृणम
यम् । अङ्गद हो आश्चर्य हे पौलस्त्य तव बलमथनस्य वालिन
पुत्रोऽहम् ॥ २५॥
दूतत्वं दूतभावम् ॥ २६ ॥
शास्तिर्निग्रहः स एन कृत्यं तस्मै परदारापहारिणो हननं युक्त
मिति भावः ।। २७॥
अतरलं संग्रामेष्वपलायनं नाकनिकाया देवास्तदरेमम वसति
स्थान हुमिति क्रोधे । लङ्काधिपतिः कः । अङ्गदः माह। भुवि विभी
पणो लद्देश इति प्रसिद्धकीर्तिः । सुगममन्यत् ॥ २८॥

·अष्टमोऽङ्कः। - रावण:- बद्धः सेतुर्यदि जलनिधौ वानरैस्तावता कि नो वल्मीका क्षितिधरनिभाः किं क्रियन्ते पिपीलैः । दुग्धा लङ्का यदपि कपिना स स्वभावः किलाग्नेः शौर्याश्चर्य निजभुजजये किं कृतं रामनाना ॥२९॥ अङ्गन्दः- रामो नाम स एव येन भगिनीनासावसापडिलः 'खगस्ते खरदूपणत्रिशिरसां धौतः शिरःशोणितैः। तद्वामान्तनितान्तवद्धवपुपः संमूच्छितस्य ध्रुवं प्राणं दर्पमिव स्वविलुठितं रामः कथं विस्मृतौ३०॥ रावणः-- परिमितमहिमानं क्षुद्रमेनं समुद्र क्षितिधरघटनाभिः कोयमुत्तीर्यगर्वः । निजभुजजयनिमित्तं पिपीलिकः कीटैःप्रकरणार्थोत्र स्पष्ट एव । वागर्थः प्रतिपाद्यते। किमित्यपूर्ती रामनाम्ना निजभुजजयेऽपि शोर्या- श्वर्य कृतं परंतु तदडैरेव कृतं सतु जगदुद्धरणासत इति भावः२९ । नामेति प्रसिद्धं स एव येन ते भागनी शूर्पणखा तस्याः ना- साबसापङ्केिला लग्नकर्दमः खरदूषणत्रिशिरसां त्वातॄणां शिरः- कृन्तनोत्थशोणितधीतः क्रोधातिशयात्पुनः मर्म स्पृशति । पेन रामेण संमूञ्छितस्य पर्यस्तलोचनस्य तव दमिव स्वसुः त्वद्भगिन्याः प्राणं विल्लुठितुं क्षिप्तं स रामः कथं विस्मृत इति । की. दृश्याः स्वसुः तद्वामान्तनितान्तवद्धरपुपः तद्वामान्ते सीतासमीपे नितान्तं पदं स्थिरीकृत वपुर्यया सा तस्याः सीतावदहमप्यत्रोपा- विशामीति मावः ॥ ३०॥ एतच्छ्वणापत्रपो रावणस्वदुक्तविस्मरणायान्यदेवाह । अमत- ·१३८ • हनुमन्नाटके अकलितमहिमानः सन्ति दुष्प्रापपारा दशवदनभुजास्ते विंशतिः सिन्धुनाथाः।। ३१ । अगदः- रे रे रावण रावणाः कति बहूनेतान्वयं शुश्रुमः प्रागेकं किल कार्तवीर्यनृपतेर्दोर्दण्डपिण्डीकृतम् । एक नर्त्तनदापितान्नकवलं दैत्येन्द्रदासीगणै- रन्यं वक्तुमपि त्रपामह इति त्वं तेषु कोऽन्योऽथ वा३२ रावणः- भ्राता मे कुम्भकर्णः सकलरिपुकुलनातसंहारमातः पुत्रो मे मेघनादः प्रहसितवदनो येन बद्धः सुरेन्द्रः। खड्गो मे चन्द्रहासो रणमुखचपलो राक्षसा मे सहायाः सोऽहं वै देवशस्त्रिभुवनविजयी रावणो नाम राजा३३ यः महिमा येषां ते प्रसिद्धाः । विंशत्याद्याः सदैकत्वे " इत्य मरः । सर्वे सुगमम् ॥ ३१॥ . भुजगमपाकरिष्यन्नङ्गदोऽनुवदति । रे रे रावण कति कियन्त सन्ति वयं तु एतान्वक्ष्यमाणलक्षणान् अन्यापराधशूरान् आहत शिलाकान्तकरादीनपि शुश्रुमः । तानेवाह । प्राकू पूर्व कार्तवीर्यस्य नृपतेर्दोर्दण्डैः पिण्डीकृतं बद्धम् । अन्यच्च दैत्येन्द्रदासीजनदैत्ये न्द्रस्य प्रहादस्य बलेवी दासीजनैः तिरस्कृतमिति शेपः । बलिन द्वारि निर्जित्य बद्धः तदा सुत्क्षामो जातः तदावरोधागतैर्दासीनने ननेन दापितमन्नकवलं यस्मै तमेकम् । अन्यं वालिकक्षान्तीने पुनर्मत्पर्यवोपरि वर्द्ध त्रपामहे स्वपितृवलवर्णनेन लज्जामहे । तेषु रावणेपु त्वं कः अथवा तेभ्योऽन्य एव वा ॥ ३२ ॥ तेन एवमुक्तो रावणः सापत्रपो भूत्वात्मानं लक्षयति एवंवल- मात्मानम् उपदिश्य पूर्वपराजयमाक्षिपति ॥ ३३ ॥ " + ·. अष्टमोरः । प्रहस्तः-(सरोपम् ) स्यातां नाम कपीन्द्रहैहयपती तस्यावगाढान्तर- स्थेमानौ दशकन्धरस्य महती स्कन्धप्रतिष्ठा पुनः सद्यःपाटितंकण्टकीकसकणाकीणी यदंसस्थली स्वेनेभाजिनपल्लवेन झटिति प्रास्फोटयर्जटिः ॥३४॥ रावणः- सर्वर्यस्य समं समेत्य कठिनां वक्षस्थली संयुगे निर्भनं मुखमेव दन्तमुसलै रैरावतस्योन्नतैः । हेलोत्क्षिप्तमहीध्रकम्पजनितत्रासाङ्गनालिङ्गन- प्राप्तानन्दहरप्रसादमुदितश्चिन्त्यः स मेऽन्यो रिपुः॥३५॥ नामेति प्रसिद्धी । कपीन्द्रहहयपती वाल्यर्जुनी स्यातां संभावना। कीदृशी अवगाहः सर्वातिरेकः अन्तरे मध्ये स्थेमा पलं ययोस्ती सर्वातिवलाविति। "स्थेमातिवलधैर्ययोः" इति हेमी । परंतु तस्य दशकन्धरस्य सन्धप्रतिष्टा पुनः अधुना महती जाता। कस्य धूर्ज- टिः शम्भुः यदंसस्थलों यस्य स्कन्धप्रदेश स्वेनात्मनेव इभाजिनं ग. जचर्म तस्य पटवस्थानि यानि करचरणादिचर्माणि तेन झटिति शी. ध्रमेपास्कोटयत् । कीदृशीमंसस्थली राघः तत्क्षणोत्पाटिता रुद्रार्थ कृत्ता ये फण्ठास्तेपांकीकसस्य ये कणाः अस्थिकणास्तैराकीर्णाम् । "कोकसं कुल्यमस्थि च" इत्यमरः पाल्यर्जुनसमथादद्यारूढपलो- स्मीत्याशयः ॥ ३४॥ संयुगे ऐरावतस्येन्द्रगजस्य सर्वदन्ता एव मुसलास्तैः समम् एकदेव कठिनां मदीयक्षःस्थली समेत्य प्राप्य मुखस्याग्रभागमेव निर्म खण्डितं न तु वक्षःस्थलीति । एवं सोऽहमिति । कर्मान्तर- माह । सोऽई देलया मपंव क्षिप्तः यो महीघ्रः फैलासस्तस्मायः क-

·१४०
हनुमन्नाटके
-
अङ्गन्दः-
रे रे रावण शम्भुशैलमथनप्रख्यातवीर्यः कथं
राम योद्धमिहेच्छसीदमखिलं चेत्तत्र युक्तं तथा।
रामस्तिष्ठतु लक्ष्मणेन धनुपा रेखा कृतालविता
तच्चारेण चलचितोजलनिधिर्दग्धा हतोऽक्षः पुरी॥३६॥
रावण:-
यन्मां त्वं वदसि प्रचूर्णितबलान्हेमाक्षदैत्येश्वरा-
छेपस्याप्यथ वा हिरण्यकशिपोर्भस्माङ्गदस्याङ्गद ।
अन्येपाममरदिपां बलकथा मद्रासारादलं
रामश्चेद्रिपुहा प्रियापहरणे सन्धि विधत्ते कथम् ॥३७॥
स्पस्तेन जनितस्त्रासो यस्याः एवंभूताया अङ्गनायाः पार्वत्याः आ-
लिङ्गनेन प्राप्तानन्दो यो हरस्तस्य प्रसादेन मुदितस्तस्य मे अन्यो
रामादन्यतरो रिपुश्चिन्त्यः । नतु वर्तमानोऽस्तीति ॥ ३५ ॥
अखिलं पूर्णम्।बलेनेति । लक्ष्मणेन धनुषा कृता या रेखा सापि
त्वया न लविता तच्चारेण रामदूतेन हनुमता ॥ ३६ ॥
हे अङ्गाद यत् त्वं मां प्रचूर्णितवलं वदसि तत्पूर्यताम् । रामा-
दधिकवलोऽस्मीति भावः । काकाक्षिन्यायेनालमो योजनं सर्वत्र ।
संदैव हेमाक्षो हिरण्याक्षः तदादीन दैत्येश्वरान् प्रतिबले या कथा
सा मदाहुसारादलं पूर्यताम् । मदाहुवललेशस्तेष्वस्तीति भावः ।
अथानन्तरं शेपस्य हिरण्यकशिपोः भस्माङ्गदनानी दैत्यस्य अ.
न्येपाममरद्विषामन्येषां च बलकथा मद्राइसारादलं पूर्यताम् । स्व-
र्णानन्दस्येति पाठे स्वर्ण तस्याङ्गदे पाहुभूपणे यस्य हिरण्यकारी-
पोरिति हिरण्याक्षादिभ्योऽप्यहमेव वलीत्यभिप्रायः । अन्यत्
सुगमम् ॥ ३७॥

·अष्टमोहः। १४१ अगन्दुः- 'शिरोभिमा देवीः शिव इव न ते दास्यति पुनः प्रबन्धं पश्याब्धेः सरस इव कैलाससुभट। हितं तु बमस्त्वां मम जनकदोर्दण्डविजय- स्फुरत्कीर्तिस्तम्भस्त्यज कमलवन्धोः कुलवधूम्॥३८॥ रावणः- कस्त्वं वालितनूद्भवो रघुपतेर्दूतःस वालीति कः को वा वानर राघवः समुचिता ते पालिनो विस्मृतिः । त्वां वध्वा चतुरम्पुराशिपु परिभ्राम्यन्मुहूर्तेन यः संध्यामर्चयति स्म नित्रप कथं तातस्त्वया विस्मृतः३९ त्वदोर्दण्डप्रचण्डप्रतिहननविधिप्रेढबाह्वोः सहस्र- च्छेदकीडाप्रवीणस्थिरपरशुमहागर्वनिर्वापकस्य । हे फैलाससुमर एतदरणपौरुष वयं तु अतस्त्वां प्रति इतं ग्रूमः शिरोभिस्तकः मा देवीर्मा फ्रीड । शिव इव पुनः रामस्ते शिरांसि न दास्यति । यथा शिवार्थ भवतव कृत्तानि शिरसि शिवः पुनस्तुभ्यमदार न तथा राम इति । अन्धेः प्रवन्धं महाष्टं वन्धनं. यस्य । कस्पेच सरस इव कुतो हितं घूमः । यतस्त्वं मदीयपिदभु- जस्य जनमः कीर्तिस्तम्भः यत्र यत्रत्वं प्रयासि तत्र तत्र वालिना यदोध्यमिति कीर्तिस्तम्मः । ननु किं हितं वदसि तदाह । कमल- बन्यो: मूर्यस्य कुलवधू सीतां त्यति ॥ ३८ ॥ ३९॥ रे वानराधम अतिकटुमलापी व क इत्यपेक्षायामाह । तत्र सामिपिनोरात्मैश्वर्य दर्शयति । रे रक्षः अहं राघवस्य दूतोस्मि । समूतस्य दोर्दण्डानां मवण्डं यत् प्रतिहननं बल हारिवं तस्य विधी ·। . हनुमन्नाटके दूतो हे राघवस्य त्वदपघनघृणावासवालाग्रलोनः पुत्रः सुत्रामसूनोः प्लवगबलपते मतश्चाङ्गदोऽहम्।।४०॥ रावण:- यद्भमाः किल बालतालतरवो रामेण साईत्वच- श्छिन्नं यच्च पुरातनं शिवधनुस्तद्वीर्यमुद्दिश्यते। नासीदेतदनागतं श्रुतिपथं स्वलॊकधूमध्वजः पौलस्त्यः करकन्दुकीकृतहरक्रीडाचलो रावणः ॥४१॥ शूराः श्रोत्रपथेषु नः कति कति प्राञ्चः पदं चक्रिरे तेपामेव विलमय साम्यसरणी जागर्ति लङ्काभटः। यद्दोर्मण्डलगाढपीडनवशान्निस्पन्दरक्तच्छटाः शङ्कामङ्कुरयन्ति शङ्करगिरेरद्यापि धातुद्रवाः ॥ ४२ ॥ विधाने प्रौहं सगर्व यत् बाह्रोः सहस्रं तस्य च्छेद-एव कीडा तस्यां प्रवीणः स्थितिधीरो यः परशुर्जामदग्न्यस्तस्य यो महान् गस्त- स्य निर्वापकस्य शामकस्य । “त्वगुजजाय हैहयभुजसहस्रच्छेत्तृपरशु. रामजयिनः" इति ध्वनिः । पुनः सुत्रामसूनोरिन्द्रात्मजस्य बालिना पुत्रोऽस्मि । किंभूतस्य वालिनः। त्वदपघनं त्वच्छरीरं तत्र'या घृणा करुणा तया त्वदावासाय कृतानि पुच्छवालाग्रलोमानि येन तस्य त्वां कक्षागतं कृत्वा भुवं भ्रान्त्वा यदा गतस्तदा गतसंज्ञं खां ज्ञात्वा दृष्ट्वा वालाग्रलोमसु विश्रमितवान् । तस्य 'पुत्रोऽहमिति ॥४०॥४१॥ नोऽस्माकं श्रोत्रपथेषु कर्णमार्गपु कति कियन्तः शूराः पदं स्थान : चक्रिरे ।श्रुता इति । नोइति पाठे कियन्तः कियन्तो चीराः पदं नो चक्रिरे अपि तु सर्व एव चक्रिरे इति तेषामपि समत्वं मार्गम् । कि 'विशिष्टाः शूराः प्राश्चः शीर्यपूज्यः कोलकाभट इत्यपेक्षायामाहायदो ·. अष्टमोक्षः। स्वेपूत्कृत्य हुतेषु मूर्द्धसु जवादग्नेः स्फुटित्वा वहि- प्कीर्णेप्पलिकेषु देवलिखितं दृष्ट्वापि रामार्पणम् । चित्तेनास्खलितेन यस्तदधिकं ब्रह्माणमप्रीणय- त्तस्मै कः प्रथमाय मानिषु महावीराय वैरायते।। ४३ ॥ वीरोऽसौ किनु वय॑ते दशमुखश्छिन्नैः शिरोभिः स्वयं यः पूजार्थसमुत्सुको घटयितुं देवस्य खदागिनः । सूत्रार्थी हरकण्ठसूत्रभुनगव्याकर्षणायोद्यतः साटोपंप्रमथैः कृतंभ्रुकुटिभिः स्थित्वान्तरे वारितः४४॥ मण्डलेति शङ्करगिरेः कैलासस्य धातवो गैरिकादयस्तद्भया अवयवाः अद्यापि यस्य दोर्मण्डलेन गाढाक्रमणवशानिास्पदं निःसृतं गद्रक्तं तस्य याश्छटाः प्रवाहास्तेषां शङ्कामङ्गुरयन्ति जनयन्ति ॥ ४२ ॥ तस्मै रावणाय कः पुमान्वैरायते न कोऽपीतियः अस्खलितेनाव्य- प्रेण चित्तेन तदधिकं पूर्वतोऽप्यधिकं यथा स्यात्तथा ब्रह्माणं प्रजा- पति रुद्रं वा अप्रीणयत्। उमयोः सृष्टिकारित्वात् ब्रह्मत्वम्। किं कृत्वा स्वेषु अखिलेषु मूर्धसु अग्नेः सकाशात् स्फुटित्वा वहिरपि कुण्डागहि- मांगे व्याकीणेषु समन्ताद्विक्षिसेषु सत्सु देवलिखितं रामार्पणं रामाया- पणं रामादस्य कालो भविष्यतीति दृष्ट्वा " अर्पणं कालवासयोः" इति हमी। किंभूतेषु मूर्दसु जवात् उत्कृत्य कण्ठादुत्पाट्य इतेपु४३ "खदाङ्गो नरमअरी" इत्यमरः । मास्यास्तीति खट्वाङ्गी रुद्रस्तस्य स्वयं छिन्नः शिरोभिः पूजार्थे समुत्सुकः पुनः सूत्रार्थ सूत्रप्रयोजनं घटयितुं कर्नु हरकण्ठेभ्यः सूत्राकारो भुजगस्तदाकर्षणायोद्यतः प्रमः स्ट्रगणः साटोपं हास्यनर्तनामिति कृतम् अन्तर रुद्ररावणयो- रन्तराले स्थित्वा पर्वारितः कण्ठसर्प गृहीत्वेति असी रावणः किं वर्ण्यते शिरःपुष्पमालार्थ कण्ठपणाकर्षणमिति मावः ॥ ४४ ।।

·१४४ हनुमन्नाटके प्रतीहार:-(अत्रान्तरे प्रविश्य ) ब्रह्मनध्ययनस्य नैप समयस्तूष्णीं बहिः स्थीयता स्वल्पं जल्प वृहस्पते जडमते नपा सभा वत्रिणः। स्तोत्रं संहर नारद स्तुतिकथालापरलं तुम्बरो सीतारल्लकभल्लभगहृदयः स्वस्थो न लहेश्वरः॥ ४५ ॥ अङ्गन्दः-(क्रोधं नाटयति) स्फूर्जदिव्यास्त्रबाहुव्यतिकरविगलत्कन्धरैस्तैः शिरोभि- प्रकरणार्थस्तु स्पष्ट एव । अथ वागर्थः प्रतिपाद्यते । परमभक्ती. हनूमान् आगतान् ब्रह्मादीन् भक्तिं बोधयति । हे ब्रह्मन् एप रामः अध्ययनस्य अध्यापनेन वेदादिना समयः सम्यगयतीति समयो' विषयः न अतः बहिर्देशे तूष्णों स्थीयतां यदृश्यं तद्रामे न । “यतो. वाची निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह।" इत्युक्तत्वात् । हे जड़मते बृह- स्पते स्वल्पं यथा स्यात्तथा स्तोत्रं जल्प वद। एपा वज्रिणो रामस्य सभा मक्तगोष्ठी। कीदृशं स्तोत्रं संहारः प्रलयः नारदः नयन्ते विप- यैर्विक्षिप्यन्ते नराः प्राणिनस्तेषां समूहो नारं तं ददाति प्रकटयती. नि नारदः सृष्टिसमयः पालितः पालकतया स्तूयते यस्यां सा स्तु- तिः पालनाख्या संहारसृष्टिपालनात्मककथालापैर्नालं किं तु न पूर्णम् । हे तुम्बराख्यगन्धर्व अत्रेकारमश्लेषः। एर्लोपः” इति सूत्रेण। ईश्वरी रामः लङ्केश्वरेण अरल्लकः शिरःसिन्दूरसराणः स एव भल्लकस्तेन भग्नो रावणस्तस्य हत् नाशकोऽस्ति । तर्हि भयजनकः किन्नेत्याह । अयः शुभावहो विधिः भक्तजनमगलं करोतीत्यर्थःनिनु सीतार्थे रा. वणघातात् किं कामी नेत्याह । स्वस्थः सदास्वरूप इत्यर्थः । प्रकर- णार्थः अवगम्यते । "शिरःसिन्दूरसरणिः स्त्रीणां वै रलकः स्मृतः॥ इति हलायुधः ॥ ४५ ॥ 'हे रावण अतिरुपातिप्रचण्डकोपेनाङ्गदस्त्वामपि किमयैव न •५ अपि तु हन्यादेव। परं त्वहनने हेतुत्रयमस्ति तदाह । तात- ·. . अष्टमोङ्कः। देवो रामः करिष्यत्युचितबलिमयं भूतसंपातशास्ता ।" इन्यात्कि नाङ्गदस्त्वामतिपरुपरुपा तातकक्षावशिष्टः प्रोद्धृत्योद्धृत्य पादप्रहत्तबहुशिरः कन्दुकैःक्रीडितोस्मि।। अस्ति मत्स्यस्तिमिनीन शतयोजनविस्तरः। तिमिङ्गिलगिलोऽप्यस्ति तद्विलोऽप्यस्ति राघवः॥४७॥ मूभामुद्धृत्य कृत्ताविरलगलगलद्रक्तसंभूतधारा- धौतेशाविप्रसादोपनतजयजगन्नातमिथ्यामहिनाम् । कक्षावशिष्टोऽसि यस्तातेनानुकम्पया त्यक्तस्तमहं न हन्मीति अह- मपि मोइत्योइत्य उच्चैराक्षिप्योक्षिप्य पादाभ्यां महतानि ताहि- तानि शिरांस्येव कन्दुकास्तैः क्रीडितः पादप्रहतानि वाणेर्न हन्तव्या- नीति अतोऽहं स्वकीडनकभञ्जनेन लोकापवादभयान्न हन्मीति भावः। ननु स्वाभिदेश हन्तव्य एवेति चेत्तत्राह । देवो रामः ते शिरोभिः उचितवलिं करणीयं दिक्पालबलिं करिष्यत्यतो नाहं हन्मि । किंभृतैः स्फूर्जन्ति दिव्य स्वाणि यत्र तस्य बाहो रामभुजस्य यो व्यतिकरः कोपस्तेन विगलन्त्यः कन्धराः येषां तैः। ननु बलिप्रदा. तेनास्य कि भविष्यति तत्राह । भूतानां सहात समूह शासितुं शीलं यस्य सः। अन्यानपि बलिदान कियायां शिक्षयितुमिति ॥४६॥ अप्यर्थगौरवण रावणं रामं स्मारयति-अस्तीति।।सुगमम् ॥४७॥ मनी कर्तनसाहसेन दोष्णां भारोद्धरणगर्वण यस्त्वं नगरीरक्षण कर्तुमर्हसि चेत्तत्राह । हे रावण एषां मूनी मस्तकानां च पुनः दोष्णां विशतिभुजानां च फलमिदं भारोदरणं चेति । तदेव फलं द्योतयति । उदृत्य स्कन्धादुत्पादय कृत्ताः खण्डिता अपिरलाः नि. विडा: गलाः कण्ठास्तेभ्यो गलघद्रतं तस्य प्रभूता प्रचुरा या धारा तया धोती प्रक्षालितो ईशस्य रुद्रस्याची तयोः प्रसादेनो. पनतः प्राप्तो यो जयस्तेन जगति ज्ञातः मिथ्येव महिमा पाँ भूओम् । किंभूतानां दोष्णां फैलासस्य गिरेर्या उल्लासनेच्छा तदु- ·१५६. हनुमनाटके कैलासोल्लासनेच्छाव्यतिकरपिशुनोत्सर्पिदोद्धराणां दोष्णां चैपामिदं ते फलमिह नगरीरक्षणे यत्प्रयास:४८॥ सीतां मुञ्च भजस्व रामचरणं राज्यं चिरागुज्यतां देवाः सन्तु हविर्भुजः परिभवं मा यातु लङ्कापुरी। नो चेद्वानरवाहिनीपतिमहाचञ्चचपेटोत्तर- स्तत्तन्मुष्टिभिरङ्गसङ्गरगतस्तत्तत्फलं लप्स्यसे ।।४९॥ दृष्टः किं रघुनन्दनो न हि पुरा किं च त्वयान श्रुतोऽ- रण्ये किं न विलम्बितोऽसिन पुनर्मागें स्थितोऽसिक्षणम्। तल्लङ्केश्वर मुञ्च.मानमखिलं श्रुत्वा वधं चालिनः सीतामर्पय रक्ष राक्षसकुलं दासत्वमङ्गीकुरु ॥५०॥ क्षेपकः । रावणः- मरुत्वद्दम्भोलिक्षणपटितघोरश्वयथुना निसर्गादग्रेण प्रसभमुरसा पीतगगनः । द्धरणेच्छा तस्याः यो व्यतिकरः अशौर्ये शौर्यारोपः तस्य पिशुनः सूचको यः उत्सी प्रसारणशीलो दर्पस्तेनोद्धराणां प्रचण्डानाम् एवंभूतानां मनी दोष्णां च फलम् इदमेव शिरःकर्तनं साहस भारो- दहनप्रतिश्चेति । इह मदागमने यन्नगरीरक्षणं फलं स प्रयासः श्रम एवेति भावः ॥४८॥ वानराणां वाहिनीपतयो हनूमदादयस्तेषां महान्तः चञ्चन्तः पेशला ये चपेटाः करतलमहारास्तेपामुत्तररुपर्युपरिकन्दुकवदृत्ति- भिमुष्टिभिः तत्तत्फलं तस्य तस्यानयस्य फलं लप्स्यसे प्रा- प्स्यसि ॥४९॥५०॥ भो अङ्गद त्वं स्मरसि अयं मल्लक्षणो दशमुखः वीरः कथमा सीत् एतदेव वीरत्वं वोधयति । किं कुर्वन् देवद्रीची देवानञ्चति .

·अष्टमोशन श्रियं देवदीची निजभुजवनोदामकरिणी- - मयं कुर्वन् वीरः स्मरसि कथमासीदशमुखः ॥५॥ आस्कन्धादपिकण्ठकाण्डविपिने द्राकू चन्द्रहासासिना छेत्तुं प्रक्रमिते मयैव झटिति जुट्यच्छिर संततौ । अस्मेरं गलिताश्रुगद्गदवचो.भमभुवा यधभू- क्रेष्वेवमपि स्वयं स भगवांस्तन्मे प्रमाणं शिवः॥१२॥ येऽहंपूर्विकया प्रहारमभजन्मां छिन्धि मां छिन्धि मां छिन्धीत्युक्तिपराः पुरारिपुरतो लङ्कापतौलयः। गच्छति पूजति वा देवद्रीची तां देवश्रियं प्रसभं यथा स्यात्तथा निजभुजा एवं वनं तत्रोदामकरिणी मत्तमतङ्गजी कुर्वन् सन् “देवा- लञ्चति देवद्यङ्" इत्यमरः । यथा गजी वनमाश्रयति तथेयं निस- गोदरेण स्वभावादुन्नतेनोरसा पीतगगनः आश्लिष्टाकाशः । कीड- शेनोरसा मरुत्त्वानिन्द्रस्तस्य दम्भोलिवनं तेन यो क्षणः योग- स्तन घटितो निर्मितः घोरश्वयथुः शोथो यत्र तेन वज्रादपि शोथ- मात्रयुक्तं न क्षतम् ॥५१॥ पुनरात्मनो रोदरसावेशमाविष्करोति-आस्कन्धादिति ॥ स्क- न्धमभिव्याप्य कण्ठा एव काण्डा वृक्षस्कन्धास्तेपी विपिने दश- शिरोरूपे मयैव चन्द्रहासासिना च्छेत्तुं प्रक्रमिते कर्तनमापिते सति । कीदृशे झटिति शीघ्रं त्रुट्यन्ती शिरःसंततिः शिरोनाडीपरम्परा यस्य एवं सति दशसु वक्त्रेषु एकमपि वक्त्रं मुखं यदि अस्मेरं स्मितराहितं गलिताश्रु त्यक्ताश्रु चा गद्गदवचो वा भग्नच भमा वका भूर्यत्र तत् अभूजातं तत्तत्र शिकः स्वयमेव प्रमाणं साक्षी। एते. नातिरमसो द्योतितः। गद्गदो भयहाभ्याम् अत्र भयात वयमेताह- शाः शूराः शिरसा कने च्छेदेऽपि न कातरा इति भावः ॥२॥ ये मूर्धान अहपूर्विकया अई पूर्वमह पूर्वमित्यईपूर्विकामताागइति।

·हनुमन्नाटक भूमी पतिताः पुनर्नवभवानालोक्य मूोऽपरा- पाचिष्यन्त इमे हि नो वयमिति प्रीत्याट्टहासंव्यधुः५३॥ ले पञ्च ततश्चतुष्टयमिति स्त्रक्सन्निवेशैः शिर:- प्पैरन्यतमावलोकनमितैरुच्छोणितैरञ्चति । स्तस्पर्शवशेन मूर्ध्नि दशमं मूर्धानमालोकयन् म्भारद्भुतसाहसैकरसिका कैर्न स्तुतो रावणः॥ ५४॥ ठलेन्द्रः समधीरवीरपदवीरम्यो न गम्यो गिरां स्मिन जुह्वति चन्द्रहासशकलान्मालीन पुरारेः पुरः। हिारममजन् । पुरारेः रुद्रस्य भूमी पतिताः सन्तः ते मौलयः पुनः म नवमवान् मूर्भः अवलोक्य इति प्रीत्याहहासं व्यंधुः कृत- (न्तः । इति किम् इमे नवभवं रुद्रं वरं याचिष्यन्ते वयं नेति एवं. पूतः साहसिकोहमिति भावः । सभयामपः पुनः पुनस्तदेव प्रलप- नीति विज्ञेयम् ॥ ५३॥ अहुतो यः साहसस्तस्मिन्नेको रसो यस्य सः एवंभूतो रावणः फेर्न स्तुतः अपि तु सर्वैरेखें। शुसद्भिः सजि मालायां सन्निवेशो येषां ते शिरःपुष्पैः शिरांस्येव पुष्पाणि तेः शम्भोः रुद्रस्य मूर्ति अञ्चति सति हस्तस्पर्शवशेन इति दशमं मूर्धानं स्वकीयमालो- कयन् । इति किं मूले पञ्च शिरांसि तत अग्रे चतुष्टयं शिरश्चनु- कम् अतश्चतुष्टये पञ्चमं शिरो मृग्यते । कीदृशैः अन्यतमो दश- मस्तदवलोकनमितैः प्राप्तः वयं नवैव दशमः कुत्रेति पुनः पुनः उच्छोणितैः उद्गलद्रक्तः ।। ५४ ।। एषः लङ्केन्द्रो रावणः समाश्च ते धीराश्च साधारणधीराणा, मध्ये ये वीराः वीरत्वेनोत्कटास्तेषां पदव्यां मार्गे रम्यः स्पृहणीयः धीरा वीरा अपि यं स्पृहयन्ति । गिरित्रिकूटाख्यः रम्यो न दुर्ग- चर्मनास्य धीरत्वमिति न । तस्मिन् रावणे पुरोरेः रुद्रस्य पुरः अग्रे .

·अटमोऽङ्कः। १४९ भीत्या मन्दशिखोदयोऽपि दहनस्तरेव तत्र क्षणं पाणायैश्च दिदृक्षया तनुतनुश्वासानिलैर्दीपितः।। ५५ ॥ अङ्गन्दः-(सायज्ञम्) आस्तां मस्तकहोमविक्रमकथा पौलस्त्यविस्तारिणी देहं किन्न निपातयन्ति दहने वैधव्यभीताः स्त्रियः। कैलासोद्धरणेन भारवहनप्रौढिस्त्वयाऽऽविष्कृता तूर्ण वर्णय किं च किं चिदपरं यत्पौरुपस्यास्पदम्॥५६॥ दोर्दण्डाहितपौत्रभिक्षुरभवद्यस्मिन्पुलस्त्यो मुनि- स्तद्वाह्वोर्वनमच्छिनत् परशुना यो राजबीजान्तकः । शौर्य शौर्यरसाम्बुधे गुपतेासोऽपि नासीजलं तत्तेजो वडवानलस्य किमसौ लङ्कापतिः पवलम्५७॥ चन्द्रहासकृतखण्डान् मौलीन् जुहति सति दहनोऽनिर्भीत्या रावण- शिरांसि कथं दहेयमिति भीत्या मन्दशिखोदयः मन्दज्यालोदय: पुनः तरी प्राणायैरिन्द्रियगर्दिदृक्षया कथमेतानि शिरांसि आत्मानं दाहयन्तीति ज्ञानेक्षया मन्दं मन्दं श्वासानिलीपितः इन्द्रियाणां क्षणं निराश्रयावस्थानत्वात्तरेव कृत्तशिरः संचारं कृत्वाग्निरुद्दीपित इति माव: ॥५५॥ रावणस्य विक्रमव्यमस्ति मस्तकहोमः कैलासोद्धरणं चेति। तत्त- द्वयं निराकरोति-आस्तामिति ॥ सर्व मुगमम् ॥५६ ॥ तदसन्धि ज्ञात्वा जिगमिपुरङ्गादो रामवीर्य स्मारयति-दोर्दण्डेति। यो राजपीनान्तकः क्षत्रसन्तानसंहा जामदम्यः परशुना कुठारेण यदाहुवनं यस्य राज्ञः भुजबनम् अस्छिनत् अलुनात् बाहोईनमि- ति निपातः सिद्धः कामधेनी । तस्य कस्य यस्मिन् राजन्गर्जुने पुलस्यो मुनिदादण्डस्याहितः भापितः वदो यः पात्रो विश्रयः ·१५० हनुमन्नाटके रे रे राक्षसराज मुञ्च सहसा देवीमिमां मैथिली मिथ्या किं निजपौरुषस्य घटनाप्रागल्भ्यमारभ्यते। एनां पश्यसि किन किन्नरगणैरुद्दीतदोषिक्रमां सेनां वानरभर्तुरुद्भटभुजस्तम्भाश्यभीमां पुरः॥५८॥ (इति लङ्काभटमुत्कटवाक्यैरधिक्षिप्य लङ्कामातङ्कय- नगन्दो निक्रान्तः।) इति श्रीहनुमन्नाटके अष्टमोऽङ्कः ॥ ८॥ अथ नवमोऽङ्कः। अथ निजप्रतापप्रचण्डचण्डसमरोत्साहपरिपूर्णस्य लङ्कापतेः- श्रुत्वा दाशरथिं सुवेलकटके साटोपमधैं धनु- टङ्कारैः परिपूरयन्ति ककुभः प्रोच्छन्ति कौक्षेपकान् । सुतो रावणस्तन्मोचनाय भिक्षुरभवत् पौत्रजीवनदानमिक्षां याचि- तवानिति । तस्य शीर्यरसाम्बुधेर्वीररससागरस्य भृगुपतेः शौर्य- मेव जलं तत्तेजो वडवानलस्य रामप्रतापवडवाग्नेः ग्रासश्चलकमात्र- मपि नासीत् । असी पल्वलमल्पसरः लङ्कापतिः किं न किमपीति । एतदन्तरं त्वद्रामशीर्ययोः इति भावः ॥ ५७ ॥ एवं रामवीर्यमाश्राव्य तदनुगवीर्यं श्रावयति-रेरे राक्षसेति ।। वानरमाः सुग्रीवस्य उद्भटा योद्धारो ये वानरास्तेषां भुजा एक, स्तम्भायाः मुख्यस्तम्भास्तर्भयावहम् । अन्यत् सुगमम् ॥ ५८॥ इति श्रीमिश्रमोहनदासविरचितायां हनुमन्नाटकटीकायामष्टमोऽङ्का ८ "कटकोऽस्त्री नितम्बोद्रेः" इत्यमरः। सुवेलाख्यगिरिनितम्बर- -

·नवमोऽङ्कः।
अभ्यस्यन्ति तथैव चित्रफलकैर्लङ्कापतेस्तत्पुनः
वैदेहीकुचपत्रवल्लिरचनावैदग्ध्यमर्चे कराः ॥१॥
(ततो निजराजमन्दिरशिखरस्थमञ्चमारुह्य)
लङ्कायां कृतवानयं हि विकृति दग्धायपुच्छः पुरा
कोऽप्येपः प्रतिभाति वालिसदृशो नूनं तदीयः सुतः।
श्यामः कामसमाकृतिः शरधनुर्धारी स सीताप्रियः
प्रत्येकं रिपुमैक्षतीति निगदन्मश्चस्थितो रावणः ॥२॥
देशे साटोपं यथा स्यात्तथा लड्कापतेरर्धे कराः दश हस्ताः धनुष्ट-
द्वारः ककुमः परिपूरयन्ति । तथा को क्षिप्यन्ते इति कोक्षेपकाः
याणास्तान मोच्छन्ति विमलीकुर्वन्ति पुनर कराः चित्रफलके
चित्राकृतिभिस्तत्मसिद्ध वैदेहीकुचपत्रवल्लिरचनविदग्ध्यम 'अभ्य-
स्यन्ति ।। अथ वागर्थः प्रतिपाद्यते । "करः कीनाशवानरहस्तयोः
इति हैमी । अर्ध कराः अर्धे वानराः श्रुत्वा संस्थाप्य "श्रुफ निष्ठा-
पाम् " इति कामधेनी । पूर्वार्द्धः पूर्ववदन्ये चित्रफलका चित्रित-
मले. "फलमाकृतिमल्लयोः" इति हैमी । लङ्कापतेः कुचपत्रवालरच-
नांदग्ध्यं कुर्वन् "कुच संकोचे " इति कामधेनी । रावणस्य सं-
कोचाय वै पत्रवल्लिरचना चन्दनमालानिमितवेदग्ध्यम्। यथा चन्दन-
मालया मण्डपादिवरुध्यते तथास्य रोधनविधानमिति । " माण्यु-
रसादौ तु देहिनी" इति शाश्वतः । “लक्ष्मीरीकार उच्यते। इत्ये-
काक्षरी । रावणोत्साहशोमासंकोचाय पत्त्रयल्लीरचनावदग्ध्यमिति
धे नियेन ॥१॥
एपः पुरा लझायां विकृति दाहरूपां कुतो-शातमित्यत आह ।
दग्धाप्रपुच्छः एपः कपिः प्रतिभाति । तदीयः मुतः यालिपुत्रः
फयं ज्ञात इत्यत आह । वालिसदृश इति । शरधनुर्धारी का सी-
तामियः । प्रत्येकं रिपुमक्षतीति निगदनिति स्वयमेव वितर्य
निगदन् सन् रावण ईक्षतीतिज्ञेयम् ॥ २॥

·हनुमन्नाटके तत्र मन्दोदरी- दृष्ट्वा राघवमेव राक्षसवनस्वच्छन्ददावानलं जानक्यां निजवल्लभस्य परमं प्रेमाणमालोक्य च । कासन्ती मुहुरात्मपक्षविजय भङ्गं च मुग्धा मुहु- विन्ती मुहुरन्तरालपतिता मन्दोदरी सुन्दरी ॥३॥ वन्दारुबृन्दारकवृन्दवन्दिमन्दारमालामकरन्दुविन्दून् । मन्दोदरीयं चरणारविन्दरेणूत्करान्कर्करतामनैपीत्।।४।। मन्दोदरी-( अञ्जलिं बड़ा रावणं वैरिविद्रावणं वि. ज्ञापयति ।) देव । त्वं बाहूद्धतचन्द्रशेखरगिरिता जगद्भक्षकः पुत्रः शक्रजयीत्यवेत्य रणधीनं बली चालिजित् । राघवमेवेत्येवपदेनासहायत्वं घोतितम् । मुहुः आत्मपक्षविजय कांक्षन्ती चकारान्मुहुः परपक्षमङ्गकांक्षन्ती मुहुर्धावन्ती अन्तराल- पतिता आसीदिति शेषः । अत एव मुग्धाज्ञा देवमजानत्तीत्यर्थः । कदाचिद्गृहे कदाचिद्रावणाभ्याशे एप एवान्तरालः एकत्र स्थित्य- भावादिति ॥ ३ ॥ धावनमेव द्योतयति । इयं मन्दोदरी आत्मचरणारविन्दगत- रेणूत्करान् कर्करतामनैषीत् प्रापयामास । किविशिष्टान् "वन्दारु- रभिवादकेग इत्यमरः । बन्दारूण्यभिवादकानि यानि वृन्दारक. न्दानि देवसमूहास्तेषां या बन्दी रुद्धस्त्रीगणस्तच्छिर स्थिता, या मन्दारमाला पारिजातपुष्पसक तस्या मकरन्दविन्दवो येपु मकर- न्दरेणुयोगात् कर्करत्वम् । यचरणारविन्देति पाठे यस्य रावणस्य- चरणारविन्दे ये रेणूत्करास्तान्वृन्दारकाणां बन्दीरुद्धदेवगणानां चरणपीडनान् मकरन्दविन्दवः मन्दोदरीधावनादेणवः ॥ ४॥ मन्दोदरी लढायां तत्रापि मन्दिरे तत्रापि रहसीति वचनमुवाच

·नवमोशः।
१५३
नद्राजन्ननला बलादपहृता देयास्य सा जानकी
लझायां रहसीत्युवाच वचनं मन्दोदरी मन्दिरे ॥५॥
रावणः-(निजभुजाडम्बरं नाटयति)
किं ते भीरु भिया निशाचरपते सौ रिपुमै महान्
त्यस्याये समरोद्यतस्य न सुरास्तिष्ठन्ति शकादयः ।
मदोर्दण्डकमण्डलोद्धृतधनुःक्षिप्ताः क्षणान्मार्गणाः
प्राणानस्य तपस्विनः सति रणे नेष्यन्ति पश्याधुना॥६॥
मन्दोदरी-( समयं रावणादितपद्यार्थमपश्यन्ती भा-
विना द्वितीयं पदार्थमवगम्य ) अहो प्राणनाथ ल-
केश्वरकिमिति स्वकपोलकल्पितरमङ्गलालापै.
रात्मनो वधं मन्यसे । (शान्त पार प्रतिहतममङ्गल-
मिति वैचित्र्यमुलाय)
संदेवाह। देव कान्तत्वमिति अवेत्य ज्ञात्वा रणधीः रणोत्कटधीः
तथापि वालिजित् त्वदिपक्षवालिजेता रामो पलीति सगर्माक्षेपः।
इति किं पाहदुतरुद्रालयोऽहं जगद्सको भ्राता इन्द्रविजयी पुत्र
इति तत्तस्मात्पूर्व सैवावला तत्तोप वनाच्छलादपहता न प्रत्यक्षम्
मतो रामाय देयेत्यभिप्रायः ॥५॥
है मीरु भयशीले ते मिया किन किमपीति । राक्षसाधीशस्प मे
असौ रामो महान् रिपुर्न । यस्प ममाने अस्प तपस्विनः रामस्य
माणान् सुगमम् । तमेवाह । असी ना पुमान् रामः महान रिपुरस्ति
रामस्पामे महजमण्डलोयदनुः ततः प्रेरिताः अस्प तपस्विनः रिपु.
यातिनो रामस्य मार्गणा मम प्राणान् नेप्यन्ति अतो मिया कि-
मितीत्यवगम्य ॥६॥

·१५४ हनुमन्नाटके एकः सुग्रीवभृत्यः कपिरखिलवनं पत्तनं चापि दग्ध्वा यातस्तूष्णीं तदानी दशमुख भवतः किं कृतं वीरवगैः । प्राप्तोऽसौ पत्तनान्तं सकलकपिवलेर्वाधिमुल्लङ्ग्य योद्धं त्वं सीतां मुञ्च मुञ्चेत्यनिशमकथयत्प्रेयसी रावणस्य७॥ मन्दोदरीकथनेन किंचित्सभयो रावणः- शुकं च.सारणं वीरं दूतं प्रस्थाप्य रावणः । रामदेवस्य शिविरं मन्त्रं चकेऽथ मन्त्रिभिः॥८॥ तत्र विरूपाक्षनामा मन्त्री-( सहितम् ) देव त्वां प्रति सम्प्रति प्रतिभटप्रोल्लासनं नो मुदे देवायं प्रतिपद्यते हितमिदं यस्माद्वयं मन्त्रिणः । सीतारक्षणदक्षलक्ष्मणधनुर्लेखापि नोल्लड़िता हेलोल्लवित्तवारिधिः कपिकुलः सांई स रामो महान्॥९॥ यावद्दाशरथेर्न पश्यसि मुखं यावन्न पाथोनिधि बद्धं यावदिमांन पावकवशां लवां निरस्तालकाम् । एका असहायः तत्रापि सुग्रीवभृत्यः रामभृत्यभृत्य इति । पत्तनं नगरं वनं दग्धा तूष्णी गतवान् वागाडम्बरं यथा स्यात्तथा यातः गतः । तदा भवतो वीरवर्ग: वस्तुतस्त्वयापि किं कृतं न फिमपीति । असी रामः । सुगमम् ॥७॥ शिविर कटकम् ॥ ८॥ सम्मति विपत्काले मतिमटाः शत्रबस्तान प्रति प्रोल्लासन युद्धाय परमेरणं नोस्माकं मुदे न अमुत्र हानादिहापयशः परत्र निरयावई चेति । तत्र चलायलाख्यानेन हितमेव द्योतयति । सीतेत्पपठत्वं हेलोलहितेति यलवरवम् । अन्यत् सुगमम् ॥ ९॥ ननु रामं परीक्ष्य दास्पामीति चेन्न अंपैव देवीत्याशपेनाइ- . 11 ·नवमोक्षः। १५५ यावन्नव निजानुजं सुचरितं यातं कुलाङ्गारतां तावद्रावण लोकपाल तरसा सीतां प्रयच्छानघाम्॥१०॥ रावणः-(साश्चर्यम् ) एते ते मम वाहवः सुरपतेदोईण्डकण्डूहराः सोऽहं सर्वजगत्पराभवकरो लङ्केश्वरो रावणः। सेतुं पद्धमिमं शृणोमि कपिभिः पश्यामि लङ्कां वृतां जीवद्भिर्न हि दृश्यते किमथवा किं वान वाश्रूयते॥११॥ विरूपाक्ष:-राजन् विपादं मा गाः । पश्य । माज्ञा शकशिरोमणिप्रणयिनी शस्त्रग्रहाणामपि भक्तिर्भूतपतौ पिनाकिनि पदं लङ्केति दिव्या पुरी। संभूति१हिणान्वये च तदहो नेहग्वराँल्लभ्यते स्याचेदेप न रावणः कनु पुनस्त्वेकन सर्वे गुणाः॥१२॥ रावणः-(धैर्यमवलम्य) यावदिति ॥ पश्यसीति प्रत्येकमनुवद्धयते । निरस्ता अलका राक्ष- स्पो यस्यां निजानुजं विभीषणं सुमन्त्रोपदेशकर्तृत्वात्सुचरितमि- स्युक्तम् । ननु यावजी तामनुभवामि ततो न मुञ्चामीति चेन्न । अनर्घा निष्पापाम् ॥ १० ॥ पत इति ॥ जीवद्भिः चिरशरीरधारणावद्भिः अथवा दर्शनामावे फिन्न श्रूयते । हा दयायें । वाद्वयं वा वा कष्ट कष्टम् । इन्तहावा- बताः समाः" इति हेमी ॥ ११ ॥ आक्षेति ।। शशिखामणिः मुकुटोपरिमाणिवत् मासमाना शख- प्रहाणां ये पलेन शस्खग्राहिणस्तेपामपि प्रणयिनी सादरं प्रामा तवाना लदेति पदं वासस्थानं दुहिणी अक्षा तदन्वये ब्रह्मपीप्रवि. श्रयसः संभृतिर्जन्म ।। १२ ॥ t ·१५६ हनुमन्नाटके मतिर्विपश्चितां मन्त्री रतिर्मन्त्री विलासिनाम् । पराक्रमकसाराणां मानिनां त्वसिवल्लरी ।। १३ ।। अथ महोदरो नाम मन्त्री- राजन्मुखसुखा वाचो मधुराः कस्य न प्रियाः। तव क्षोदक्षमाः किं तु नैता व्यसनसंगमे ॥१४॥ प्रिया वा मधुरा वाक् च हर्येष्वेव विराजते। श्रीरक्षणे प्रमाणं तु वाचः सुनयकर्कशाः॥१५॥ विभवे भोजने दाने तिष्ठन्ति प्रियवादिनः। विपत्तौ चागतेऽन्यत्र दृश्यन्ते खलु साधवः ॥ १६॥ अग्रे प्रस्तुतनाशानां मूकता परमो गुणः । तथापि प्रभुभक्तानां मौखर्यादिदमुच्यते ॥१७॥ मतिरिति ॥ " शास्त्रविचारसमुत्थं निर्धारणमार्थतो मतिर्मता विबुधैः ।" इति रसोदधौ । विपश्चितां ज्ञानिनां विलासिनां कामि- नां मानिनां चित्तोन्नतिमताम् असिवल्लरी खड्गधारा अतोऽस्माकं वाहुरेव मन्त्री भवन्मन्त्रस्तु ज्ञात एवेति भावः १३ ॥ तत्र रण एव मन्त्र इति नितिमाक्षिपति-राजनिति॥ मुखसुखाः वाचैव सुखं येभ्यस्तेषां वाचः सुखाः ।किमाक्षेपे। ताः वाचः एताः वाचः व्यसनसङ्गमे दुःखागमे सति तब क्षोदक्षमाः दुःखसहा न । "सोदं संकटचूर्णयोः" इति हैमी । यद्वा । व्यसनसङ्गमे द्यूत- पानाक्षस्त्रीमृगयादिवास्वापादयो व्यसनानि तद्योगे यदा मुखसुखाः वाचो मधुराः ॥ १४ ॥ प्रिया इति ॥ श्रीरक्षणे राज्यैश्वर्यपालने । सुगमम् ॥ १५ ॥ विभवे इति॥ विपत्ती सत्याम् अन्यत्र नोवृदनन्तरं वागते सति१६॥ त्वं तु मन्त्रदानान) सीत्याह-अग्रे इति ॥ शीघ्रगतमरणानां . -- ·-- नवमोमः। येरेव स्तुतिभिः स्वामी प्राप्यते व्यसनाटवीम् । पश्चान्मूकत्वमापन्नरुद्धर्तुं शक्यते कथम् ॥ १८॥ नद्यश्च खलमैत्री च लक्ष्मीश्च नियतिदिपाम् । सुकुमाराश्च वनिता राजन्नस्थिरयौवनाः ॥ १९ ॥ दत्तोत्साईरकार्येऽपि चित्तग्रहणकोविदः। सत्यं विदग्धैर्भुज्यन्ते नृपाः कर्णान्तपट्पदैः ॥२०॥ पद्मिनी कान्तिमापेदे संकोचं च कुमुदती। न भवन्ति चिरं प्रायो सम्पदो विपदोऽपि वा ॥२१॥ तथा च। सुरेज्यादिभिराचार्यनीतिशास्त्रं विधा मतम् । तथापि प्रमुमक्तानां प्रभुमियकारिभिर्मन्त्रिमिः मौखर्यादाष्टयात् इदं वक्ष्यमाणम् ॥ १७॥ यैरिति ॥ यमन्त्रिभिः । असगुणारोपणं स्तुतिः । “अटकी धनप- इयोः" इति हेमी । दुःखं पदं पादुद्धर्तुम् ॥ १८ ॥ ननु भवन्तु व्यसनानि तरुणीयं कथं त्याग्येत्यत आह-नद्य इति ।। दिपन्तीति द्विपः निनिदानाःभियकर्तारः यादृशास्तेषां निय- तिर्माग्यम ऐश्वर्य यौवनमभिवृद्धिः ॥ १० ॥ दत्तति ।। त्वदन्तेऽपि जात्या कथयति । अकार्य अनुपस्थित कृत्ये यदा अफरणीये कर्मणि विदग्धः कर्णान्नपट्पदमधुकरमाला- बत् कर्णाभ्यर्णरसिकः । चित्तग्रहेनि पाठः ॥२०॥ मन्चिन्द्रादिनपिनो मम के वानरा इति चेत्तवाद-पग्रिनीनि। दिया पमिनी फान्तिमापेदे कुमुदती संकोचम् । रानी कुमुदती कान्ति- मापेदे पमिनी संकोचमे सणादिपढ़ः क्षणात्सम्पदः अतस्ताप विपत्काल इति भावः। मन्यामननत्वदिश्वर्यानिमायवाए । "पत- नान्ताः समुरम्याः। इत्युक्तत्वात् ॥ २१ ॥ मुरेज्येति । मुरेग्यो गुरुः पेदिकम् इव मुसदम आमुष्मिक .

·१५८ इनुमन्नाटके ऐहिकं चामुष्मिकाख्यमैहिकामुष्मिकं तथा॥२२॥ ऐहिकासुष्मिकं तत्र शास्त्राणामुत्तमोत्तमम् । आमुष्मिक तूत्तम स्यादैहिक चाधमाधमम् ॥ २३ ॥ यज्ज्ञानात्स्वामिनं हत्वा भजन्ते मन्त्रिणः प्रियम् । विपशस्त्रादिभिः शास्त्रं तदैहिकमिति स्मृतम्॥२४॥ तुल्यः सूर्यद्विजवधैराज्ञाभङ्गो महीभुजाम् । तदधे यद्भवेत्पापं न शेपो वक्तुमर्हति ॥२६॥ अपराध विना मन्त्री प्रभुना पीडितोऽपि सन् । न वैरूंप्यं क्वचिद्याति तदामुष्मिकमुच्यते ॥२६॥ पारलौकिकम् । ऐहिकामुष्मिकम् इहामुत्र सुखदम् ॥ २२ ॥ एपांन्यूनाधिकभावमाह-ऐहिकेति ॥ शास्त्राणांनीतिव्यञ्जकन- न्थानां मध्ये ॥ २३ ॥ अथशास्त्रत्रयलक्षणमाह-यदिति।मन्त्रिणोराज्याः भ्रात्रादयः विपदानशस्त्रादिहननम् आदिग्रहणात्तद्विपक्षाश्रयणं चेत्यादिभिर्मा- रणोपायः ॥ २४ ॥ नन्वेवं चेत् राज्यमाप्तिस्तर्हि सर्वे किं न कुर्युरित्यत आह-तुल्य इति । येषां महीभुजामाज्ञाभङ्ग एव सूर्यद्विजवधैस्तुल्यः वेदमार्गो- च्छेदः सूर्यवधः तदधिष्ठातृत्वात्सूर्यस्य। सूर्या इति पाठे सूर्या नवोढा स्वीविधैरिति बहुवचनात् । वधावृत्तय आक्षिप्यन्त इति तदधे तेषां 'राज्ञां वधे शेपः सहस्रवदनोपि अतः कारणादैहिक नीतिशास्त्रम् अधमाधमामत्युक्तम् ॥ २५ ॥ अथामुष्मिकमुच्यते-अपराधमिति। स्वाधिकारप्रमादोत्थः अप- राधस्तदिना पीडितः कुवाक् दरिद्रादिप्रापितः । वैरूप्यं मन्त्रिमा- वाभावम् ॥ २६ ॥ - ·नवमोङ्गः । राज्यग्रहणशक्तोऽपि मनसापि न चिन्तयेत् । सचिवः स्वामिनो नाशमहिकामुष्मिकं.हि तत् ॥२७॥ शुकश्च सारणो वीरश्चैहिको मन्त्रिणौ तव । वानरी तनुमास्थाय हतौ तत्र स्थितावपि ॥२८॥ आवामामुष्मिको राजन् विरूपाक्षमहोदरौ। मैथिली दीयतां तूर्णेनो चेत्सहचरौ तव ॥२९॥ रावणः-(सभयं संशिर कम्पं स्वगतं वा स्वगतमेवोच्यते ।) नीतिशास्त्रमिदं श्रुत्वा कुम्भकर्णः क्वचिद्वली। इन्ति चेन्मामतो युद्धे प्रथमं प्रेष्यतामयम् ॥३०॥ विरूपाक्षमहोदरी-(प्रमोः शिरःकम्पनादन्तर्गतम- भिमायमवगम्य) अहिकामुष्मिकमुच्यते-राज्येति ॥ ऐश्वर्यातिशयात् भ्रातृ- त्वारा राज्य ग्रहीतुं क्षमोपि सचिवः मनसापि किमुत वाचा क- मणा वा ॥ २७॥ मासनिकमुक्त्वा प्रस्तुतमाह-शुकश्चेति द्वाभ्याम् ।। वीरः शुकः सारणोऽपि वीरः स्वाम्युत्सवात इति वररुविनीतो स्वतनुं त्य- क्त्वा वानरी तनुमास्थाय तत्र रामकटके हतौ गतौ । "हन हिंसा- गत्यो" । अधुनापि स्थिती शरीरव्यत्ययेन तत्पक्षाश्रयणाच- हिको ॥ २८ ॥ आवां तु न तथेत्याह-आवामिति ॥ भवता पीडितयोरप्याव- यौवरूप्यं नास्ति इत्याह । मैथिली दीयतां तूर्णमिति । ननु तद- दाने युवयोः का गतिरिति चेत्तत्राह । चेन दास्यसि तर्हि आवां तव सहचरी या गतिस्तव सेवायोरिति भावः ॥ २९ ॥ नीतीति ।। क्वचित्कदाचित् मेव्यतां प्रस्थाप्यताम् ।। ३० ।।

·१६० हनुमन्नाटके नीतिशास्त्रविदो धर्म केरलं नृपतेः युरः। पठन्ति युवराजादिपुरतो न कदाचन ॥३३॥ हा नाथ लड़ेश्वर किमित्यावयोः श्रद्धाधिकारि- णोरूप्यशङ्कामङ्गुरयसि । तेऽन्ये दुरधिकारिणः पापाः। उक्तं च। न सर्पस्य मुखे रक्तं न दुष्टस्य कलेवरे। नप्रजासु न भूपाले धनं दुरधिकारिणि ॥३२॥ तेऽप्यधिकारिणः पापा ये द्विपन्ति निजं पतिम् । आवां तथाविधौ नैव भवानपि न मूढधीः ।। ३३ ॥ नियुक्तहस्तार्पितराज्यभारा- स्तिष्ठन्ति ये स्वैरविहारसाराः। विडालवृन्दाहितदुग्धमुद्राः स्वपन्ति ते मूढधियः क्षितीन्द्राः॥३४॥ अन्तर्गताभिप्रायमवगम्य सीतां न दास्यति प्रत्युत कुम्भक- र्णाद्विमेतीति ज्ञात्वा मन्त्रिणावूचतुरिति शेषः । नीतिशास्वेति ॥ नीतिशास्त्रनिर्णतणां गुरौ सति राज्यकृत् युवराजः ॥ ३१ ॥ नेति ॥ कोपे दुष्टे दुरव्ययं दुरधिकारिणि कोपातिशये सति दुष्टस्य पुंसः शरीरे रक्तं न । सर्पस्यापि मुखे न तस्य क्रोधविपा- भ्यामवशोपणात् । तथा दुरधिकारिणि दुष्टे नियोगिनि सति प्रजास धनं न । राजन्यपि न अन्तराले गतत्वात् । अतः कुम्मकर्णायाश्र- यणान्न राज्यं त्वयि नास्मासु अतः को लाभ इति भावः॥३२॥३३॥ नृपोऽप्यप्रमत्तः स्यादित्याह-नियुक्तेति ॥ ते राजानोऽलं मूढ- धियः राज्यकरणाभावात् । ये स्वैरं स्वच्छन्दं ये विहारास्त एव साराः करणीयत्वेनोपादेया येषाम् । एवंभूताः सन्तः स्वयं तिष्ठन्ति , ·कार्यवशात् लोकरक्षणसंहारेन्द्रियजयकार्यवशः तदर्य पन्द्रको नवमोऽङ्कः । अपिच उत्खातान्प्रतिरोपयन् कुसुमितांश्चिन्वन् लघून्वर्धयन् क्षुद्रान्कण्टकिनो बहिनिरसयन्विश्लेपयन् संहतान् । अत्युच्चानमयन्नतांश्च शनकैरुनामयन् भूतले मालाकार इव प्रयोगचतुरो राजा चिरं नन्दते ॥३५॥ राजन्कार्यवशाद्विरुद्धसंग्रहोऽपि राज्ञा शुद्धनाशु- संग्रहः प्रयोजनहीनोऽपि कर्त्तव्यः । प्रयोजनं जनयति कचित्काले अत्र भगवान् भवतामिष्टः प्रमाणमेणाङ्कमौलिः। जीर्णेऽप्युत्कटकालकूटकवले पुष्टे हठान्मन्मथे नीते भासुरभालनेत्रतनुतां कल्पान्तदावानलैः। राज्यवृत्ताज्ञानमेवान स्वापः । विडालवृन्दे आहिता प्रापिता दु- ग्धमुद्रा क्षीरपात्रं यैस्ते ( अत्र विडालसाम्यं नियुक्तानां दुग्धस्य राज्यसाम्यामिति ॥ ३४ ॥ अथातिसंक्षिप्य राजवर्तनं दर्शयति-उत्खातानिति ॥ उत्खाता- स्थानत्याजितान् प्रतिरोपयन् स्थानान्तरं स्थापयन् कुसुमितान सुपुष्पवतः भृत्यद्गुमान् लघून लघुवृक्षतुल्यान् क्षुद्रान् अन्यवृक्ष- समानान् कण्टकिनः पुनस्तापकारिकण्टकट्ठमान् संहत्य स्थितान् दुर्भृत्यान् अस्युचान् सफलैश्वयोन्नतवृक्षान् नृपमावमारूढत्वात् नतान् मात्मानुकूलार्जवस्कन्धान् । भृत्यगुमयोः साम्यम् ॥ ३५ ॥ अथ विरुदसंग्रहः कार्यवशात् शुद्धेन राजा अशुद्धसंग्रहः प्रयो-- जनहीनोपि कर्तव्य एवात्र तद्गुरुं रुद्रमेवोदाहरति-जीर्णे इति ॥ पदाहे दग्धेऽपि शक्त्या चन्द्रादिसंग्रहं विनापि कालकूटादिकान नसामध्ये शक्तिस्तद्युक्तोपि संग्रह करोत्येव । विषामियगना :

·१६२ हनुमन्नाटके यः शच्या समलंकृतोऽपि शशिनं शैलात्मजां स्वधुनी धत्ते कौतुकराजनीतिनिपुणः पायात्स वः शङ्करः॥३६॥ दिग्वासा यदि तत् किमस्य धनुपा शस्त्रं च किं भस्मना भस्माथास्य किमङ्गना यदि च सा कामं परं देष्टि किम् । इत्यन्योन्यविरोधिकर्मनिरतं पश्यन्निजं स्वामिनं भृङ्गी सान्द्रशिरावनदशकलं धत्तेऽस्थिशेपं वपुः॥३७॥ ब्राह्मणं मन्त्रिणं द्रोणं शुद्धं वीरं भविष्यति । गुरुं दुर्योधनस्त्यक्त्वा यथा त्वं मा तथा भव ॥३८॥ मन्दोदरी-(अत्रान्तरे रावणेन सह खेलमाना स्मर- माधारणं शुद्धसंग्रहः शक्त्या समलंकृत इत्युक्तत्वानिष्प्रयोजनः। तब तु नीतिवैपरीत्यं युक्तमेव । तब गुरोः शङ्करस्यापि नीतिवैपरीत्यमा- लोक्य मन्त्रिचक्रं चूडामणिर्यथा भृङ्गी तथा वयमपीति वक्तुं रुद्रमुदाहरति जीर्णेऽपीति । “देशिकगुणाः सच्छिष्यमाश्रयन्ते । इति न्यायात् ॥ ३६॥ दिग्वासेति॥ परमित्यङ्गनायोगेऽप्यजेयत्वात् कामोपरमत्वमुक्तम् । भृङ्गीनाम गणश्रेष्ठः । कीदृशं वपुः सान्द्रा या नाडयस्ताभिरवन. द्धानि सर्वतो बद्धानि शकलानि शिरःपादपाण्यादिखण्डानि यस्मिन् तत् । " भित्तं शकलखण्डे वा " इत्यमरः ॥ ३७॥ अथात्मनो मन्त्रातिशयं, द्योतयन् भविष्यमाह-ब्राह्मणमिति ।। द्रोणं त्यक्त्वा तदाक्यमतिक्रम्य यथा दुर्योधनो भविष्यति तथा त्वमधैव मा मवेत्यन्वयः। द्रोणमेव विशिनष्टि । प्रथमं ब्राह्मणं तत्रापि मन्त्रिणम् । ननु केचिन्मन्त्रिणोप परपक्षमाश्रयन्त इति चेत्तत्राह । शुद्धं तत्रापि गुरुं हितोपदेष्टारं वीरं दुर्निवाराग्रहशूरस- मूलाशेषकुलक्षयो दुर्योधनस्य भाव्यः तथा तवायुवति भावः । सुगमम् ॥ ३८॥ F ·-- नवमोक्ष स्मेरवाणीविलासलीलया अशोकवनिकामागम्य जानकी- स्थानमाक्रम्योपविश्याह ) प्राणनाथ लङ्केश्वर पश्य । मन्दोदरीजनकजाङ्गमनोहरत्वे भेदोऽस्ति कोऽपि यदि नाथ विचारय त्वम्। रावणः-मैनः प्रिये परिमलस्तव भेदमाख्या- त्यङ्गे विदेहदुहितुः सरसीरुहाणाम् ॥३९॥ रूपे न वास्याश्च न कोऽपि भेदः खेदं प्रिये मद्रचनेन मा गाः। सीताधरे वामधुरे दशास्यो रामो रमिष्यत्यथ वाथ सद्यः॥४०॥ मन्दोदरी-(सकरुणा लङ्कामधिक्षिपति । ) विभीषणः पापकथानिमग्नः स्वापाकुलोऽभूद्यदि कुम्भकर्णः । मैन इति ॥ हे प्रिये तवाङ्गे मैनः मीनस्येवायं परिमलो मैनः भेदमाख्याति कथयति । विदेहदहितुरङ्गे सरसीरहाणां परिमल: भेदमाख्यातीति भेदः ।। ३९ ।। नतु रूपादी इत्युक्ते किमपि विमुखां दृष्ट्वा पुनराह-रूपेणेति ॥ हे प्रिये तव अस्याः सीतायाश्च सुगमम् । वागर्थः प्रतिपाद्यते । रामः अधैव एवार्थे वाशन्दः । राम एव वा सीताधरे रमिष्यति दशास्यो रावणः सद्य एव वामधुरे वामाः मांसाशिनस्तेषां धुरं वहतीति वामधूः संग्रामस्तं प्रति रमिष्यति रमयिष्यतीत्याक्षिप्यते। कर्मणि चतुर्थी । " वामोऽस्त्री मुग्धयुद्धयोः ॥ इति नाममाला । अ. न्यत् पूर्ववत् ॥ ४०॥ प्रतिपक्षाश्रयणांत सामने मत्वमेव पापकथा त निममः । य- A IN ·: १६४ हनुमबाट राजाभिमानी पतितः कलङ्के लड़े निममासि गभीरपङ्के ॥४१॥ (इति निष्कान्ताः सर्वे) इति श्रीहनुमन्नाटके मन्त्रिवाक्यं नाम नवमोऽङ्कः॥९॥ अथ दशमोऽङ्कः। --- रावण:-(ततः सानुचरः सुन्दरं मन्दिरं प्रविश्य) भो भो लङ्केश्वरानुजीविनो जनाः शृणुत । अह- मिदानों मायाप्रपञ्चरचनाभिर्जानकी मृदुसुर- भिसुवर्णस्फीतदोर्मूललालित्यविराजमानपीनो- बतकुचकलशोपशोभितोर-स्थले खेलमानस्त- न्मधुराधरं पास्यामि। मायाविनोऽनुचराः-यद्रोचते देवस्य । दिति निश्चये । कलङ्के पापे सीतामिलाषरूपे ॥ ४१ ॥ इति श्रीमिश्रमोहनदासविरचितायां हनुमन्नाटकटी- कायां वालिवधो नाम नवमोङ्गः ॥९॥ राक्षसान रावयतीति रावणः रामः। "मृतिलक्षणपोतु ॥ इत्य- व्ययवृत्ती । लड़ेश्वरस्यानुस्मृति प्रतिजीवितं शीलं येषां ते लड़ेश्वर- मरणार्थ वा जीवनं येषां ते मो वानराः माया वञ्चनयुदयोः ॥ इति विश्वः। युदप्रपञ्चरचनाभिः। अथेति । तयोः रामलक्ष्मणयोः संपलावण्ये ताभ्यां पूर्ण अचैतन्यादिपरीतनेत्रम् । सुगमम् । अथ वागर्थः प्रतिपायते । रजनिचरे स्वप्ने " रक्षास्वमौ निशाचरी" " .

·दशमोऽङ्कः । रावण:- अथ रजनिचरेशो रामसौमित्रिमाया- विरचितशिरसी तद्रूपलावण्यपूर्णे। गलदविरलरक्ते प्रेतपर्यस्तनेत्रे जनकदुहितुरग्रे स्थापयामास पापः ।। १ ।। जानकी-(सवाप्प शिरःसरसीरुहद्वयमालोकयन्ती) अहह जनकपुत्री फुल्लराजीवनेत्री नयनसलिलधारागर्भनिर्मुक्तहारा । रमणमरणभीता मृत्युना किन्न नीता हृदयदहनजाल: संदहेदा विशालः ॥२॥ (रामशिर कमलमधिरुत्याह । ) हा राम हा रमण हा जगदेकवीर तत्कि न स्मरसि ? इति हैमी । अचित शिरसी अचितः अजितात्माचतोमशः" इति विश्वः । ईशः जनकदुहितुग्ने स्थापयामास । " एलोपः " इतीकारलोपः । कीदृश इत्यपेक्षायामाह । गमतीमिधिरूपेण मायया आविः प्रत्यक्षः एक शिरो रामः एक लक्ष्मण इति लक्ष्मणो मेघ- नादं हनिष्यति रामो रावणमिति व्यञ्जकः। “आत्मा के पुत्र उत्प- नः" इति श्रुतेः। पं धर्ममा समन्ततः पानीति पापः धर्मप: "पोऽ- खियां धर्मयमयोः " इत्येकाक्षरी ।। १ ।। अहहेति ॥ अहद इति खेदे । मंददेव संदहतु । लोडथों लिङ् । सुगमम् । वागर्थः । स्वमे सीता वदति है राम रमण जनकपुन्यह मृत्युना रावणकालेन भवता आत्मसमीपं किन्न नीता। कीदृशी मर- णमियं प्रापिता अतो हृदयस्थत्वादियोगाग्निः कि न. संददत् अपि तु मंदहेदेव । चार्थ वा । चकारात्पुनः किं नेति ग्रहणम् ॥ २॥ मकरणार्यः स्पष्टः । वागर्थः । हेति कष्टम् । अनुभूतं भवता! अ. . . १२ --

·हनुमन्नाटके
अधरमधु मदीयं कामकेलीषु पीत्वा-
ऽमृतमिति यदवादीस्तीरवानीरकुले।
किममृतपरिपूर्ण शीर्णमप्यम्बरेर्क-
स्तम इव न हि शडे नाथ मथ्नासि घोरम् ॥३॥
(रावणः शिरोविरहशोकमोहरोपप्रेमाकुलामालापैराश्वासयति ।)
जानकी-(सत्वरं प्राणांस्त्यक्तुमिच्छन्ती) भोःप्रा-
णाधिनाथ राम।
महड़ मधुरवाणी किन्न वक्रारविन्दे
नयनकमलयोस्ते नो मदङ्गे विलासः ।
अमरपुरवधूनां वल्लभोऽद्यासि नूनं
ब्रजतु.परमहंसो मे त्वदालिङ्गनेन ॥४॥
(इति रामशिरःकमलमालिङ्गितुमिच्छति ।)
(आकाशे)
धरेति ॥ तीरे नदीतीरे वानीरकुञ्जस्तत्र अमृतपरिपूर्ण चन्द्रमण्डलं
शीर्ण गवरसं किं त्वधरामृतं तु नवीनत्वात्सरसमिति भावः । "जर-
ठारसयोः शीर्णम् ॥ इति हमी । अर्कः सूर्यस्तम इवान्धकारमिव ।
" क्षीणेन्धतमसं तमः " इत्यमरः । वागर्थेभ्ययमेवार्थः ॥ ३ ॥
कोपातिशयान्मृतमारणोक्तिः । मोहोत्र शोकादिः गतिस्तदाकु-
लाम् । वागर्थः । शिरसि शोकमोही विरहे अद्यापि गमो मां ना.
लिङ्गवीति रोपमेमाणी रावणपक्षे राम इति शेषः । वागर्थ रामोपरि
भ्रमयित्वेति त्वदालिङ्गनेन हेतुना प्रकरणं सुगमम् । वागर्थ अत्यु-
रकटतामाविष्करोति । रावणे हते यावनिरुद्धदेवाङ्गनावलमः यावदि.
ति मे मम त्वदालिङ्गनामावेन जीवो व्रजतु ॥४॥

·दशमोधः। न सलु न खलु सीते रामभूपालमौलिः समरशिरसि बध्यो न प्रियन्ते कदाचित् । स्पृश कथमपि माता निशाचारिणत्वं हर हर हरभक्तस्यप मायावतारः॥२॥ ( इत्याकाशवाणीश्रवणमात्रेण शिरमी गगनमुत्सत्य निष्कान्ते रावणेन मह । ) जानकी-(महर्प मत्रपंच) अयि परमधर्मिणि कृपातरङ्गिाणि सरमे किमित्यद्भुतमिति । सरमा राक्षसी-(सदयम) जानकि त्वं न जानी रावणन्यातिदारुणाम् । मायामासाद्य मा भेपी रामः कामं सजीवति ॥६॥ कोलाहलं काहलमर्दलानां हेपारवं सनतुरङ्गन्माणाम् । आकर्णयाकर्णविशालनेत्रे रामागमादानिशाचराणाम् ॥ ७॥ विरम विरम शोकाकुप्यमानोऽय रामः सतनयपशुपन्धुं रावणं मर्दयित्वा ।

·.२६८ हनुमन्नाटके बलभिदुपलनीलः कोमलः कोमलागि त्वधरमधुपानं हुं करिष्यत्यजस्रम् ॥ ८॥ जानकी- कामं जीवति मे नाथ इति सा विरहं जहौ । प्रामत्वा सत्यमस्यान्तं जीवितास्मीति लजिता।।९।। रावणः-(ततः पुनरप्यशोकवनिकां प्रविशति मारना- राचभिन्नो सुरसुन्दरीभिः परिवृतः सीताहृदये विकारमुत्पादयितुम् ) भो जानकि पश्य । अस्मच्चण्डचपेटघातपतितास्वईन्तिकुम्भस्थल- स्थूलोन्मुक्तसरक्तमौक्तिकलतास्तोमार्चितास्तिनाः । एतास्त्वत्पदपद्मपंट्पदवधूप्रायाः पुरन्ध्यो ध्रुवं सीते संप्रति सङ्गन्तं तव सतीचारित्र्यवल्लीफलम्॥१०॥ णिवदुज्ज्वलः हुं कुतस्ते भयमिति । यद्वा हुं रावणं निर्भय हुंभये भर्त्सनेऽपि च " इति शाश्वतः ॥ ८॥ काममिति ॥ प्राक् पूर्व अस्य रामस्य अन्तं मरणं सत्यं मत्वा जीवितास्मि । पुनः मे नाथो जीवतीति मत्वा शुचं विजही त्यक्त- वत्यस्मीति । लजिता सापत्रपाभूदिति ॥ ९॥ अथान्यमायामनुवर्णयति-अस्मदिति। हे सीते तव सतीचारित्र्यं पातिव्रत्यधर्मस्तस्य वल्ली प्रसार एव वल्ली तस्याः फलं साम्पतं सङ्गतम् अद्यैव प्राप्तम् । धर्मः परत्र फलदस्तव त्वत्रैवेति भावः । तदेव फलं द्योतयति । यतः एताः पुरन्ध्यः मदीयनार्यः त्वत्पद- .. पद्मयोः पट्पदवधूप्रायाः भ्रमरीतुल्याः। यथा भ्रमयोत्रविन्दमाश्र- चन्ते तथवतास्तव पादमिति भावः । तासांवशिष्टचं द्योतयति । किंभूताः अस्मदीयो यण्डचपेटघातः करतलप्रहारस्तनः पतिताः ..

·दशमोड़। सीते पश्य शिरांसि यानि शिरसा धत्ते महेशः पुरा तानि त्वत्पदसंश्रितानि सुभगे करमादवज्ञायसे । शृत्वैवं परदारलम्पटवचः स्मित्वा हतं रावणं निर्माल्यानि शिरांसि तानि तव धिकू साध्वीवचः पातु वः भवित्री रम्भोरु त्रिदशवदनग्लानिरधुना स ते रामः स्थाता न युधि पुरतो लक्ष्मणसखः। इयं यास्यत्यु.विपदमधुना वानरचमू- लंपिष्ठेदं पष्टाक्षरपरविलोपात्पठ पुनः ॥ १२ ।। रावणः-(संवेदाध्यम्) रे रेलकेशलोल्यात्रिपुरविजयिनो मा प्रतीपीः प्रसाद विदलिताः ये स्वदन्तिनस्तपां कुम्भस्थलेभ्यः सकाशात् स्थूलं बहुतरं यथा स्यात्तथा उन्मुक्ताः निर्गताः याःमरक्तमौक्तिकास्तासां लतास्तोमर्वल्लगसमूहगचिंता अद्यः स्तनाश्च यामां ताः ॥ १० ॥ सीते इति ॥ पुरा गिरस्कर्तनसमये अवज्ञायम अवजां कगेपि । स्मित्वेत्यत्र कोपातिशयाहास्यम् । • शिवोत्तीर्ण तु निर्माल्यं तन्न स्पाईमुच्यते । ” इति वचनात् । पात्विति । तस्याः वचसान्येऽपि जिनकामाः भवन्तीति भावः ॥ ११॥ भवित्रीति ॥ हे रम्भोरु अचिगच्छीघ्रमेव घिदशानां वदनहानि- मुखसंकोचः भवित्री भाविनी अस्तीनि शेषः। कुत इत्यत आह । यता युधि म प्रसिद्धस्तं त्वदीयो गमः मम पुरतो न स्थास्यति उचर्विपदम् । जानकी हे लघिष्ठ हे लघुतर इदं पयं पष्ठाक्षरपरं स- समाक्षरं तहिलोपात् । विलुप्यति ल्यग्लोपे पञ्चमी पुनः पठ एवमुक्ते सममाक्षरलोपादयमर्थः। चरणत्रिक तु क्रमेण विनविलोपः दशवद- नग्लानिः गमः स्थाना उभापदं यशोरूपम् ॥ १२ ॥ २रे इति ।।हे सीने मः अयं त्वत्पदनतः दशास्यः कस्मादव- - ·१७० हनुमन्नाटके मामांछित्त्वाल्पबुद्धे न खलु भवसि वै प्राकृतःप्राणरङ्का मारारे मा वितारीवरमनलभुवा शापितोऽसीति यस्य क्रुद्धं मूर्धानमीशोऽप्यनुनयति भृशं सोयमुच्चैर्दशास्यः ।। अर्द्ध चेतसि जानकी विरमयत्य च लड़ेश्वरः किं चादै विरहानलः कवलयत्यदै च रोपानलः । इत्थं दुर्विधवैशसव्यतिकरे दाहे समेऽप्येतयो- रेकं वेधि तुषारदग्धमपरं दग्धं करीपाग्निना ॥१४॥ ज्ञायसे इति भावः । म कः यस्येति । क्रुद्ध मूर्दानम् ईशोऽपि जग- तामीश्वरोऽपि रुद्रः उच्चग्नुनयति इति किम् । रे रे इत्यनादरे । ल- केश त्रिपुरजयिनः सकाशात् मां छित्त्वा प्रसाद मा प्रतीपीः मा स्पृह.मा गृह्णीष्देत्यर्थः । हे अल्पबुद्धे मारारेः खलु त्वं प्राणरको न भवसि बरनवः माणरङ्काः त्वं नादृक् न । अत्रैवार्थ वै । प्राकृत इवा. थुनिक इन यथेदानीवनः प्राणरकस्तथा त्वं नेति भावः । मामेव- माक्रुश्य रुद्रमाक्रोशति । हे मारारे कामशत्रो वरं मा वितारीः एतस्य वरं मा देहि । तथापि दित्सन्तमालक्ष्याह । अनलभुवा त्वदात्म- जेन गुहेन शापितोस चेदम्मै वरं दास्यसि तर्हि गुहस्य शपथो स्तीत्यर्थः । वगर्थी मजन्नभक्तो भजनानुसारं दास्यन्न प्रभुरिति श्लोकाभिप्रायः ॥ १३ ॥ रामस्य दग्धहृदयत्वमुपपादयन्नात्मनो मननीयत्वमाह । वि. तस्य द्वौ मानी तादभागं दर्शयति । रामस्येति शेषः। रामस्य चे तसि विपये अद्ध चेतः यद्वा चेतसाऽई चेतसि तस्मिन् । कर्मणि सप्तमी । अर्द्ध चेतः जानकी विरमयति । तत्स्मरणाविर्भावात् । च पुनः अर्द्ध चैतः लङ्गेश्वरो विरमयति तदुत्पन्नकोपातिशयात् । किं च तक कि सौताकान्तरामहृदयाई रामविरहानलः कवलयति मस्मीकरोति । च पुनः अर्द्ध चेतसोई मद्रावणमान्तं नद्रोपानला कवलयति । दुर्विधो दुःप्रकारो वैशमो हिंसा तस्य व्यनिकरः गीतो. -

·दशमोऽङ्कः ।
मुग्धे मैथिलि चन्द्रसुन्दरमुखि प्राणप्रयाणौपधि
प्राणान् रक्ष मृगाक्षि मन्मथनदि प्राणेश्वरि त्राहिमाम् ।
रामथुम्बति ते मुखं च सुमुखेनैकेन चाहं पुन-
श्रुम्बिप्यामि तवाननं बहुविधेर्मुञ्चाग्रहं मानिनि ॥१५॥
जानकी-
विरम विरम रक्षः किं वृथा जल्पितेन
स्पृशति न हि मदीयं कण्ठसीमानमन्यः ।
रघुपतिभुजदण्डादुत्पलश्यामकान्ते-
देशमुख भवदीयो निप्कृपो वा कृपाणः ॥१६॥
ष्णव्यत्ययो यत्र एवंभूते एतयोः कामकोपानलयो हे समेऽपि
। सति यद्वा एतयोश्चेनसोईयोर्मध्ये एकधर्म तुपारदग्धं वेनि कामा-
मे: शीतदाहनोक्ता । अपरमर्द्र करीपाग्निदग्ध केद्मि । शुष्कगोमय-
चूर्ण करीपः । एतेन कोपाग्रुष्णत्वम् । अतो गमो दग्धहृदयो जातः
त्वं मां भजेत्याशयः ॥ १४ ॥
मुग्धे इति ॥ पुनम्प्यनुनयनि देन्याविष्करणाय पुनः पुनः
संबुद्धिः हे मन्मथनदि कामनरीङ्गाणि । प्रकरणं सुगमम् । वागर्थः
प्रतिपाद्यते । अत्र रामस्य विप्रलम्भ प्रलापावस्था । सोक्ता रसो.
दधी । “कान्ताश्रितकाल्पनिकव्यवहाः स्यात्मलापोभ्यम् । " इति ।
अत्र मुग्धेत्यादि पूर्व कल्पना रामे वदाते हे मुग्धेत्यादि सम्बोध-
नवती मैथिली रामोऽहम एकेन निरुपमेन मुखेन ते मुखं वहुविधै-
श्रुम्बनभेदश्रुम्बिष्यामि । हे मानिनि आग्रहं मुश्च त्यज पुनरपि
सवाननं त्वदीयमाननं मामिति शेषः । मा चुम्बिष्यतीति आग्रह
मुश्चेत्यर्थः । “वर्तमानसामीप्ये वर्तमानपदा । परस्परचुम्बनाद्रस-
सङ्गः सूचितः ।। १५ ।।
विरमेति ॥ हे रक्षः दशमुख भवदीयः निष्कृपो निर्दयः कृपा-
णः खड्नः वा स्पृशनि वा हात्स्पृशति । सुगमम् ॥ १६ ॥

·हनुमन्नाटके पश्य। मद्ध्यानेनाभवद्रामः सीता रक्षस्तु तस्य वै । पश्य त्वत्कुलनाशाय मया रामेण भूयते ॥ १७ ॥ (इति रावणो निष्कान्तः) (निजमन्दिरं कियन्तं कियन्तं समयं नीत्वा स्वगत इदानीं महान्तं प्रपञ्चमुत्पाब नूनं जानकीमनुजविप्या- मीत्यवधार्य ) भेरीनिःसाणशङ्खध्वनिगणतुरगस्यन्दनस्फीतनादैः सानन्दं राक्षसेन्द्रः कटकभटभुजास्फालकोलाहलेन । लङ्कामापूर्य रामः स्वयमभवदयो मायया रावणस्य छिन्नान्मूनों दधानः शिरसिहभरेप्वेकतः पञ्च पञ्च १८ .( एवंविधो जत्वा पुनरशोकवनिका भविश्य ) रावणः- लङ्काभटोऽथ रघुनन्दनपधारी पापो जगाम पुरतो जनकात्मजायाः । मचानेनेति ॥ क्रोधातिगयात कोपमाविष्करोति । हे रक्षः मया ज्ञातं मयानेन रामः भीनाऽभूत् । त्वद्धतेन विज्ञपितत्वात् त. स्य रामस्य ध्यानेनाथ मया रामेण भूयते रामो भवामीत्यर्थः॥१७॥ मेरीति ॥ गक्षमेन्द्रः स्वयं गमोऽभवत् रामरूपोऽमवदिति मा. यया च्छिन्नान् कृत्तान् रावणस्य मृधः शिरसिरुदमरे केशेष एकतः पञ्च पञ्च कराभ्यां दधानः काकाक्षिन्यायेन पकन इत्यु- मपत्र गृयते १८॥ नप्रागनः मकामवेदन आह-लनि । यस्य रामस्य नामः स.

·० दामाद्धः। १७३ नाम्नापि यस्य कुत इच्छति तस्य रूपा- दन्याङ्गनापहरणेन मनः कदाचित् ॥ १९॥ जानकी-(रघुनन्दनवेपधारिणं तमालोक्य सहर्षम् ) साक्षादालोक्य रामं झटिति कुचतटीभारनम्रापिहर्पा- दुत्थायोदस्तदोा दरदलितकुचाभोगचैलोन्नताङ्गी । धन्याहं प्राणनाथ त्यज रजनिचरच्छिन्नशीपाणि गाढं मामालिङ्गाद्य खेदं जहि विरहमहापावकः शान्तिमेतुर (इत्यालिङ्गिनुमिच्छति ।) रामपधारी रावणः-(सविपादम् ) भूत्वा ततोऽप्यवसरे जनकात्मजायां लङ्कापतिर्मकरकेतुशरातुरायाम् । क्लीयो विशीर्णमणिदण्डयुतः स्मरातः पापात्ततः शिव शिवान्तरधीयत द्राक् ॥२१॥ कागात् तद्दणादेव मनः नामग्रहीतुरन्यागनापहरणं नेच्छति किम कर्नु तस्य रामस्य रूपापगगनाहरणं कुत इच्छतीति ॥१९॥ साक्षादिति ।। साक्षानिःसंशयं गममालोक्य झटिति शीघ्र ह- पदित्याय कुबतटीमरेण नम्रापि तेन झटित्युत्थानायोगोदर्शितः। उदस्तदोभ्यो रामालिङ्गनायोद्तभुजाभ्यां दरमीपद्दलितं स्फोटितं यत्कुनामोगचलं कुचमण्डलामं दयुक्तम उन्नतमकुचरूपं यस्याः। मुगमम् ॥ २०॥ मृत्येति ॥ ततोनन्तरम मसरे आतिद्नसमये स्मरातः गमरूपधारणारपुरा कामात्ताप गरणः क्लीयो भृत्वा ततः यायात् गीतावनाश्रितमागानः अन्नाधीयन अयोग्भूत् । द्राय शीघ्र ·- हनुमन्नाटके जानकी-(सरमोपदेशाद्रावणं रघुनन्दनवेषधारिणं मत्वा सविपादम् ) हाकाश हा धरणि हा वरुणार्क वायो वेत्स्यामि धर्म कथमागतमात्मनाथम् । (आकाशे) मन्दोदरी रघुशराहतराक्षसेन्द्र चुम्बिष्यति त्वमपि वेत्स्यसि तत्र रामम्॥२२॥ अथ निजकेलिमन्दिरस्थो रावणः-(स्वगतम् ) कृतकृत्येऽपि रामत्वे वर्तमाने मयि स्थिते । निरुध्यन्त्येव ताः सर्वाः पापमूलाः प्रवृत्तयः ॥२३॥ जनस्थाने भ्रान्तं विपयमृगतृष्णाहतधिया वचो वैदेहीति प्रतिपदमुदशु प्रलपितम्। जनकात्मजायां रामदर्शनात् कामशगतुगयां सत्यां शिव शिव कष्टं कष्टम् ॥२१॥ हेति ॥ यत्र काले मन्दोदरी राक्षसेन्द्रं चुम्बिष्यति तत्र तस्मि. नवसरे त्वमपि वेत्स्यसि । उक्तं च । 'पञ्चतत्वानि धर्मश्च रविचन्द्री च पाशभृत् । रात्रिर्दिवा नरस्य॑ते वृत्तमाः ममुदीरिताः ॥” इति मनुः । अतः आकाशादीनां रावणवृत्तज्ञानसामर्थ्यात् ।। २२ । । अथेति ।। रामले राममा विपये वर्तमाने माय स्थिते सति । कीदृशे मयि कृतकृत्ये कृतं कृत्यं येन । यद्रामकृत्यं रावणशिरः- कर्तनादिकं तदपि कृतमिति भावः। तदपि एताः प्रवृत्तयः क्लीब- लादयः निरुद्धयन्ति । कोहगः पापं मूलं यासां ताः पूर्वपापा- नाप्सितसुखमिति कामिमतम् । २३ ॥ जनस्थाने इति ॥ विषयः सीतामिलापः स एव मृगतृष्णा ·दशमोऽङ्कः। कृता लङ्काभर्तुर्वदनपरिपाटीषु घटना मयाप्तं रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता॥२४॥ इति श्रीहनुमन्नाटके. रावणप्रपञ्चो नाम दशमोऽङ्कः ॥ १० ॥ तया आ समन्ततो हता धीर्यस्य तेन मया रावणेन जनस्थाने द- ण्डकारण्ये देशे भ्रान्तम् अत्राप्युदश्च यथा स्यात्तथा प्रतिपदं हे वैदेहीति वचः प्रलपितम् अथ च लङ्काभर्तुम मम वदनानां या परिपाटी तस्या वियोजनं कर्त्तनमिति यावत् । कृता वदनपरिपा- टीपुघटना इति पाठे रावणमुखपक्तिपु इपुघटना बाणयोगपहारः कृतेति । मयापि रामत्वं मायारामरूपत्वम् आप्तं प्राप्तं तथापि कुशलवसुता सीता नाधिगता न प्राप्ता । "दर्भसीरनृपाः कुशाः” इति हैमी । कुशेन सारण लव्यते लक्ष्यत इति कुशलयः सीरध्वजी जनक इत्यर्थः । इदमेव पर्व हतरावणस्य प्राप्तराज्यस्य परित्यक्त- सीतस्य रामस्य वाक्येन व्याकुर्वन्ति । तद्यथा विषया एव मृग- तृष्णा चतुर्दशसमान् वने स्थित्वा राज्यं प्राप्स्यामीति मृगतृष्णा विपयः सीतामिलापस्तदन्चेपणरूपः रमयति सर्वानिति रामो राज्य सद्भावोराज्यत्वमपि प्राप्तम् अन्यत्पूर्ववत्।अथास्य तृतीयोऽप्यर्थोस्ति कस्यचिद्रिक्षुकवाक्येन । विषयाः सचन्दनस्त्रीपुत्रलालनरूपास्त एव मृगतृष्णावदविद्यमानास्तैराहता धीर्यस्य तेन मया भिक्षुणा जनस्थाने जनानां लोकानां स्थाने स्थाने गृहे गृहे भ्रान्तम् । एक- वचनमुपलक्षणं जात्येकवचनं वा । वै निश्चयेन प्रतिपदं देहि इति उदभु यथा स्यात्तथा प्रलापतम् । पदं स्थाने रसस्थिती इति चरकः । यस्य रसस्य यः आश्रयस्तदने तद्रसाभिनयेन उद- श्रुत्वमुक्तम् । अलमत्यर्थ कामर्तुः कुत्सितप्रभोः संबन्धे वदनस्य परिपाटी रसाभिनयवाक्चातुर्यादिरूपा तस्या विशेषे घटना चेष्टा कृता एवं रामत्वं तत्तद्रञ्जनत्वमाप्तं कुशलवसुता उनमवमुत्वं H ·हनुमन्नाटके. अथ एकादशोऽङ्कः। जानकीवल्लभ:-(अथ तत्र सुवेलाद्रिकटके लङ्कापतेः सकाशादधिगतं दूतमङ्गन्दं पप्रच्छ ) अये दूताङ्गद लकेश्वरे सन्धिर्न जनिता प्रीतिकारिणी स्यादनु- पकरिणी वा। अङ्गदः-राजन् सर्वथेयमनुपकारिणी पुलस्त्या- प्रत्येषु प्रीतिरिति भगवानिहोदाहरणं हरिणाङ्क- शेखरस्तद्गुरुत्वात्। उक्षारथोभूषणमस्थिमाला भस्माङ्गरागो गजचर्म वासः। एकालयस्थेऽपि धनाधिनाथे सख्यो दशेयं त्रिपुरान्तकस्यं ॥ १॥ रामः-(विहस्य) भो महावीराङ्गद युवराज वान- रभटान् ब्रूहि । भो भोसुग्रीवसैनिकाः रात्रौ साव- धान्तया स्थातव्यं श्वः सूर्योदये रामस्य समरो- त्सवो भविष्यति । रत्नहेमादिसमूहरूपा नाधिगतान प्राप्तेति ॥ २४ ॥ इति श्रीमिश्रमोहनदासविरचितायां हनुमन्नाटकदी- पिकायां रावणप्रपञ्चो नाम दशमोऽङ्कः ॥ १०॥ उक्षेति ॥ उक्षा वृपः धनाधिनाथे कुबेरे त्रिपुरान्तकस्य रुद्रस्य दशा विपरीता तथा रुद्रानुचरस्यापि रावणस्य विपरीतर मतिरिति भावः॥१॥ .

·-
+
एकादशोऽङ्कः ।
(अङ्गदरतथा करोति।)
रामकटके शयानौ रामलक्ष्मणौ निहन्तुं रावणेन
प्रहिता प्रभञ्जनी नाम राक्षसी-
उत्खातदारुणसुतीक्ष्णकृपाणिकासो
वीराट्वीपु निशि निर्भरतः शयानम् ।
दृष्ट्वा सुदर्शनगुरुभ्रमणेन गुप्त
रामं निहन्मि कथमद्य वरं वराकी॥२॥
(सत्रावसरे प्रवुद्धमङ्गन्दं वीरमंवगंयाधीर पुनर्गन्तुमुदाता
प्रभञ्जनी।)
अङ्गन्दः-(साटोपम् )
मा गास्तिष्ठ निशाचरि क्षणमपि स्थित्वा पुनर्गम्यता
यत्रास्ते भुनविक्रमाखिलजगद्विद्रावणो रावणः ।
अद्याप्यगन्दवाहुपाशातिता मूढे किमानन्दसे
सिंहस्यान्तिकमागतेव हरिणी करत्वां परित्रायते॥३॥
उत्खातेति ॥ अस्यायमर्थः । सा मभञ्जनी राममिति दध्यो । इति
किं पराक्यहम् अद्यास्मिन्नवसरे कथं निहन्मि । कीदृशी उत्खाता
कोशानिःसारिता दारुणा सुतीक्ष्णा च कृपाणिका छरिका यस्याः
सा । हननाक्षमत्वमेव द्योतयति । निर्भरतः निविडासु वीराटवीपु
चरिपङ्क्तिपु शयानम् । "वनपतयोरथाटवी ” इति हैमी। तत्रापि
सुदर्शनाख्यचक्रस्य गुरु यथा स्यात्तथा भ्रमणेन रामस्य विश्वतः
परिक्रमेण गुप्तं रक्षितम् ॥ २ ॥
हे निशाचरि मागाक्षणं स्थित्वा यत्र रावणस्तन एनर्गम्यताम् ।
किमाक्रन्दसे किमर्थमाकन्दं करोपि । सुगमम् ॥ ३॥

·१७८
हनुमनाटके
(कटके वानरगटास्तदोरचीत्कारमाकर्ण्य भैग्वरवै:-
स्तम्भारफालकेलिमजिनीय साटो मुसारितमृलोगशैल-
पारिणः प्रचण्डकोलाहलेन लङ्काम.कुलयन्तोऽकूपार-
स्येच यामिन्याः परं गताः । लङ्कायां रावणः सूर्योदय-
मासाद्य वानरवाहिनीकोलाहलामपंछितः समरामो
कटकमुत्कटं प्रस्थाप्य लङ्का चलशिखरपर्यङ्कमारुह्य पूर-
स्थितेन महोदरेण मन्त्रिणा सह रामवाहिनीमहिमानं
पश्यति स्म।)
वानराः-(तत्र रामकटके)
खेलन्तोऽखिलवानरा जलनिधो दृष्ट्वारणे राक्षसान्
उत्पाव्याशु विमानमेव जगृहुः पृथ्वीं समां चक्रिरे ।
दृष्ट्वा तं च विभीषणं रघुपते त्राहीति वाक्यं तदा
श्रुत्वाऽसौ हनुमानुपेत्य तरसाप्रीत्या ददर्शस्वयम्॥४
रावणः-(लङ्कायां महोदरं पृच्छति।) भो महोदर
कदाऽऽगतो रामोऽस्माभिर्न विदितं रामागमन-
दिनम् ।
खेलन्त इति ।। आशु शीघ्रमुत्पाटय उन्मूल्य विमानं विविध
क्षसमूहम्। "मानश्चित्तोन्नती वृक्षे” इति हैमी । मानानां समूहो मान
विविधं मानम्।यदा । उत्पाटयधुराद्यङ्गानि विभज्य विमानं राक्षसान
स्थादीनि विभीषणं दृष्ट्वा च पुनः रघुपते त्राहीति विभीषणवलस्य
वाक्यं श्रुत्वा हनुमानुपेत्य स्वयमात्मानं प्रीत्या ददर्श दर्शयामास
बिभीपणस्थानमगमदित्यर्थः । अन्यत् सुगमम् ॥ ४ ॥

·एकादशोकः।
१७९.
महोदरः-(सीतां प्रयच्छतु रामायेति बुद्धया साहसमवलम्ब्य)
राजन् लड्डेश्वर ।
न्यञ्चद्भवलयं चलत्क्षितिधरं क्षुभ्यत्समस्तार्णवं
वस्थदरिवधूविलोचनजलप्रारब्धवाँगमम् ।
प्रोदश्चत्कपिवाहिनीपदभरव्याधूतधूलीपट-
च्छन्नादित्यपथं कथन विदितं तत्रयात्रादिनम् ॥६॥
जयप्रयाणे रघुनन्दनस्य
धूलीकदम्बास्तमिते दिनेशे।
शशिप्रभं छात्रमुदीक्ष्य बाला
सूर्योदये रोदिति चक्रवाकी ॥६॥
सहायार्थमिन्द्रप्रदत्तंछत्रगजतुरङ्गावलीसंभवोरामदेवस्य
रावणः-महादेर रामः कुत्रास्ते ।
महोदरः-देव पश्य।
न्यञ्चदिति ।। हे रावण जीयत्तस्मन्निति जैत्रं तस्य रामस्य जैत्रं
चेदं यात्रादिनं कथं न विदितं केन प्रकारेण न ज्ञातम् । किंभूतं
जैत्रं यात्रादिन न्यश्चन्नम्रीभवद्भवलयं यस्मिस्तदिति।सर्वत्र चलन्त:
सितिधराः यस्मिन् क्षुभ्यन्तः समस्ताः अर्णवा यस्मिन् तत्। यदार
सर्वे अर्णवाः त्रस्यन्तो ये चरिणः रक्षांसि तेषां वध्वस्तासां विलो-
चनजलैः मारब्धो वाया उद्गमो यत्र प्रकर्षणोनच्छन्तो ये कपय-
स्तेषां वाहिनीभ्यः पदभरेण चरणप्रक्षेपातिगयेन व्याधूतो व्युत्था-
पितो यो धूलिपटरेणुविस्तारस्तेन छन्नः आच्छादितः आदित्यपथो
यस्मिन् । “विस्तारे पट " ॥५॥
जयेति ॥ जयाय प्रयाणं जयप्रयाणम् ॥ ६॥

·१ हनुमन्नाटके अङ्के कृत्वोत्तमाङ्गं प्लवगवलपतेः पादमक्षस्य हन्तु: भूमौ विस्तारितायां त्वचि कनकमृगस्याङ्गशेष निधाया वाण रक्षःकुलनं प्रयुणितमनुजेनार्पितं तीक्ष्णमक्ष्णोः कोणेनोद्रीक्ष्यमाणस्त्वदनुजवचने दत्तकोऽयमास्ते। अपि च । भ्रूभङ्गाद्वद्धसिन्धू रघुपतिरवताद्वन्दिना वेदितोऽसौ विष्टस्ते मातुलस्य त्वचि पुनरनुजं मन्त्रिणे दत्तकर्णः। वाणे दत्तादृष्टिस्तव जयपिशुने लक्ष्मणे सस्मितो यः सुग्रीवग्रीवबाहुः कृतचरणभरः सोऽङ्गादे रावणोऽयम् ८॥ गगनं गिलितं भूमिर्गिलिता गिलिता दिशः। सरितः प्लवगैः पीताः सीतापतिपदानुगैः ॥९॥ देव महोत्पातं पश्य मध्यंदिनेऽपि । कचिन्मीनः क्वचिन्मेपः कचिल्लम्बितकृत्तिका । कचिन्मृगशिरः सानै नभो व्याधगृहायते॥१०॥ अङ्ग इति ॥ प्लवगवलपतेः सुग्रीवस्य अक्षस्य त्वत्सुतस्य हन्तुः हनुमतः अ? इत्युमयत्र धनुर्जयस्यातिशयज्ञानाथै - रक्षाकुलन- मिति । अत्र ज्याविशिष्टत्वं प्रगुणितत्वं त्वदनुजवचने । एतेन लक्षा- मङ्गक्रमकथाकथनं सूचितम् ॥ ७॥ ८॥ -- 'गगनमिति ॥ हे रावण सीतापतिपदानुगैः वगैर्गगनं लोपि- तम् । भूमिर्मिलिता अश्या कृता दिशो गिलिताः निरालोकी- कृताः । एतेन तद्बहुत्वमुक्तम् ॥ ९ ॥ क्वचिदिति ॥ पूर्वाचरमचरणोत्तरारेवत्युपलक्षितो मीनः । अश्वि- नीमरण्युपलक्षितो मेपः । पृत्तिका सर्वच साम् आदीसहितं मृग- A

·.
.
एकादशोऽङ्कः।
रावणः-(साभ्यसूयम्') अहो महोदरामात्य कि-
मथै वल्गसे। पश्य।
प्रतापं संसोढुं रविरपि दशास्यस्य न विभु-
निमज्जत्युन्मजत्यपरजलधौ पूर्वजलधौ।
हरिः शेते वार्दो निवसति हिमाद्रौ पुरहरो
विरिश्चिः किंचापि स्वजनिकमलं मुञ्चति न वा ॥११॥
(अत्रान्तरे यथा रावणोन वेति तथाशोकवनिकास्थि-
तविमाने जानकीमारोप्य रामं दर्शयति स्म सरमा।)
विदेहदुहितु टिर्दशग्रीवरिपौवभौ ।
सुनीलेव मनोरम्ये तमाले मधुपाङ्गना ॥१२॥
तत्र रामकटके वानराणाम् ।
हेमप्राकारजघनारत्नातिदुकूलिनीम् ।
लङ्कामेके त्रिकूटस्य ददृशुर्वनितामिव ॥ १३ ॥
शिरः । व्याधगृहेपि मीनो मत्स्यः कृत्तिका कृपाणिका " कृत्तिका
स्त्री कृपाणिका " इति हैमी । मृगशिरो मृगमस्तकं साद तरु-
धिरम् ।। १०॥
गवणः एतदुक्तरात्मनो मङ्गलमवगम्याक्षिपति-प्रतापमिति ।।
प्रतागकान्तः शेत्यमाश्रयतीति प्रसिद्धम्। तदेव द्योतयति । अपरज-
लधी पश्चिमसमुद्रे मञ्जनि पूर्वसमुद्रे उन्मज्ञनि । स्वस्य जनिरुत्प-
त्तिर्यस्मात्तत्कमलम् ॥ ११ ॥
विदेहेति ॥ दृष्टेमधुपाङ्गनासाम्यं रामस्य तमालसाम्यमिति ।
अगमम् ॥१२॥
हेमेति ॥ वानराणां मध्ये एके वानराः । सुगमम् ॥ १३ ॥

·- - हनुमन्नाटके रावणः-(लङ्कायाम् ) भो महोदर सर्वैर्मन्त्रिभिः प्रयोध्यतामयं वीरः कुम्भकर्णः ।। महोदरः-यदाज्ञापयति देवः । ( इति. निष्क्रम्य कुम्भकर्णनिद्रालयं.जगाम ।) तत्र कुम्भकर्णप्रिया- विरम विरम तूर्णं कुम्भकर्णस्य कर्णान्न खलु तव निनादैरेप निद्रां जहाति । इति कथयति काचित्रेयसी प्रेक्ष्यमाणा मशकगलकरंन्धे हस्तियूयं प्रविष्टम् ॥ १४ ॥ निद्रा तथापि न जहाँ यदि कुम्भकर्णः श्रीकण्ठलधारकिन्नरकामिनीनाम् । गन्धर्वयक्षसुरसिद्धसराङ्गनाना- माकर्ण्य गीतममृतं परमं विनिद्रः॥१५॥ विस्मेति ॥ काचित कुम्भकर्णस्य प्रेयसी कर्णाभ्यणे चीत्कुर्वन्तं महोदरमिति कथयति । इति किं विरम विरमेत्यादि सर्वत्रानादरे वीप्सा । किंभूता प्रेयसी। मशकवत्कुम्भकर्णगलकरन्ध्र मुखेन श्वा- साना-पोह्य हस्तिमिराक्रममाणस्यापि गलच्छिद्रे मशकवत्। यथा अनेके मशकाः कस्मिंश्चिच्छिद्रे विशन्ति एवं मुखाश्वासेनास्यान्त- र्गत हस्तिसमूह प्रेक्ष्यमाणा । योन्तहस्तिभिरपि नावबुद्धः स कथं भवेचीत्कारैरिति भावः ॥ १४ ॥ निद्रामिति ॥ यदि यदा तथापि गजाक्रमणमन्त्रिचीत्काररपि तदा सङ्गीतमाकर्ण्य विनिद्रो जात इति शेष अमृतम् अमृतवन्म- धुरं परममत्युत्कृष्टलक्ष्मि ।। १५ ।।

·एकादशोऽङ्कः।
हनुमान्-(स्वकटके)
जृम्भासम्भारभीमभ्रुकुटितटनटत्कुम्भकर्णाहास-
व्यासव्याकोशवक्रव्यतिकरचकितप्राणिपुण्यप्ररोहम् ।
लीलालोलन्मृणालीमृदुमिथिलसुतासङ्गभूपालहंतः
पायासिन्दूरपूर्वाचलशिखरशिर शेखरो रामचन्द्रः१६॥
कुम्भकर्णः-(लङ्कायाम् )
सुप्तोत्थितः कवलयन् पलशैलजार
तीवासवं परिपिबन्नपि कुम्भकर्णः ।
तृप्ति जगाम न तथेत्यवदत्सुराया
गङ्गां पिवामि यमुनां सह सागरेण ॥१७॥
कुम्भकर्णात्यापनभिया वानरानवलोक्यातिसदयो मारुतिः आ.
शिपमनुवदति-जृम्भेति ।। रामचन्द्रः पायात् । किंभूतः जृम्भास-
म्मारेण जृम्भातिशयेन भीमं यत् भ्रुकुटितट तेन सह नटत् आ-
विर्भवत् कुम्भकर्णाट्टहासस्तस्य व्यासेन विस्तरेण युक्तो यो व्या-
कोशोऽन्तरालस्तद्युक्तं यदकं तस्य व्यतिकरण किमिदमित्यज्ञानेन
चकिता ये माणिनस्तेपा पुण्यारोहः पुण्योदयस्तद्भयनिवर्तक इति ।
पुनः लीलायै लोलयन्ती चञ्चला मृणाली पद्मिनी तद्वन्मृद्दी च या
मिथिरसुता तस्याः सङ्गे राजहंसः । यथा पमिनीसङ्गादाजहंसो
मोदते तद्वदयमपि सीतासगादिति भावः। पुनः सिन्दूरबदरुणी यः
पूर्वाचल उदयगिरिस्तस्य शिखरे शिर इव । शिरः सूर्यस्तस्य शेखरः
शिरोरत्नं सूर्यकुलकेनुरिति ।। १६ ।।
मुसोत्थित इति ।। पलशैलाः मांसगिरयस्तेषां जालं बहुपर्वतो.
शमांसराशिमिति । तीबासवमतिमादकमादिरां यदा तृप्ति न जगाम
तदा इत्यवदत् । इति किं मुराया इत्यादि ॥ १७ ॥

·*- हनुमन्नाटके रामः-(वकटके) उपस्थितं वीक्ष्य तमाह रामो लङ्काशिरोनिर्मितजानुदनम् । भो मारुते यन्त्रमुदस्तमेतत् कि नेत्यवादीत्स च कुम्भकर्णः॥१८॥ कुम्भकर्णः-(रावणसमीपज्ञागमागम्य) भो राजन् । यद्यपि क्षितिपालानामाज्ञा सर्वत्रंगा स्वयम् । तथापि शास्त्रदीपेन संचरन्त्यवनीश्वराः॥ १९॥ (रामाय जानकी देयेत्यभिप्रायः।) रावण:- इंद भातृवचः शुवा तथेत्याह दशाननः । शास्त्रनिःसंशया वाचः सतां कस्य न वल्लभाः॥२०॥ उपस्थितमिति ॥ तं कुम्मकर्ण किंभूतं लहाशिरः लहाशिखर निर्मितं जानुदन्नं जानुमामाण्येन यस्य तम् । उत्थितस्य लङ्काशिखरं जानुप्रमाणमिति भावः । “प्रमाणे दनाद्यः " ! भो मारुते एत- त्कि यन्त्रमुदस्तम् अष्टधातुघटितं लकामक्षेपकरणं यन्त्रम् । यदा । पन्ध्र काल उदितः किम् । यन्त्रं कालेषुचक्रयोः " इति विश्वः । मारुतिनत्यवादीत् । यन्त्र नेति च पुनः कुम्भकर्ण इत्यवादीत् १८॥ यद्यपीति ॥ सर्वत्रगा सर्वतोऽखण्डिता सर्वत्र गीयते प्रमाणीकि- यते वा । सुगमम् । संचरन्त्यवटेऽसतामिति पाठे शास्त्रमेव दीप. स्तस्मिन्सति असतामशास्त्रवर्तिनाम् अवटे गर्तरूपे मार्ग संचरन्ति साधव इति शेयः ॥ १९॥ इदमिति ॥ तथेति शिरश्वालनेनाङ्गीकारः सतां शाखानुवर्तिनां शास्वनिःसंशया वाचः शास्त्रनिर्णयान्ताः । वद फस्य न पलमा इति वा पाठः । सुगमम् ॥ २० ॥ .

·एकादशोधः। रावणः-(जानकी न समर्पयामीत्यभिप्रायात् सावज्ञम् ) • उत्क्षिप्तस्फटिकाचलेन्द्रशिखरश्रेणीनिष्टाङ्गदै- रेभिः पीनतरैः सुरासुरभयप्राप्तप्रतिष्ठैर्भुजैः । संग्रामे मम कुम्भकर्णविजयः किं त्वद्भुजाडम्बरः प्रत्याशाशिथिलोस्म्यहं ब्रज पुनः स्वापाय निद्रालयम्।। कुम्भकर्णः-(भीममालम्ब्य) राजन्मा गा विपादं परिहर बलविदिद्विपः शोक- शल्यं कल्याणान्याश्रयन्तामहमहमिकया नो भवन्तं जहामि । कः कालः को विधाता किम- रिकुलभयं को यमः के च याम्या को रामः के कपीन्द्राश्वलति मयि रणे रोपिते कुम्भकर्णे ॥२२॥ रावणः-(सानन्दम् ) महावलपराक्रमै राक्षसभटैः परिवृतो रणप्राङ्गणेऽवतरतु वत्सः। कुम्भकर्णः-(साक्षेप तथा रुत्वा) अयि कपिकुलमल्लाः किं मुधा यात भीता न हि जगति भवद्भिर्युद्यते कुम्भकर्णः । उत्क्षिप्तेति ॥ उत्क्षिप्त उद्धृतो यः स्फटिकाचलः कैलासः किं वयेति शेषः। सुगमम् ॥२१॥ राजनिति ॥ वलयांश्वासी विद्विट् रामस्तस्य सकाशात् शोकश- ल्यम् अहमहमिकया पूर्वशीर्यमकटनेन। अहंपूर्वमहं पूर्व युद्धा) - हमिका मता" इत्यमिधानचिन्तामणी । अन्यत् सुगमम् । सर्वक- ल्याणानि आभयन्तां त्वामिति दोपः ॥ २२ ॥ अयीति ॥ अयाति संभावनापाम् । है यपिकुलमल्लाः कपि- .

·हनुमन्नाटके अपि जलधरपोतो लेढि किं स्वल्पकुल्या- मपि मशककुटुम्ब केसरी किं पिनष्टि ॥२३॥ अपि च। नाहं वाली सुबाहुन खरबिशिरसौ दूपणस्ताटकाहं नाहं सेतुः समुद्रेनच धनुरपि यत्न्यम्बकस्य त्वयाऽत्तम्। रे रे राम प्रतापानलकवलमहाकालमूर्तिः किलाई वीराणां मौलिशल्यः समरभुविचरः संस्थितः कुंभकर्णः॥ (ततो गगनमुत्पत्य) 'सुग्रीवं बाहुमूले प्लवगवलपति कण्ठदेशे भुजेन क्षिप्त्वा निष्पीड्य गाढं रजनिचरपुरी संदधानो जगाम । घराः मुधा भीताः सन्तः किं यात कस्माद्जत । तदुपपादयति नहीति । अत्र युद्धदृष्टान्तद्वयमाह । जलधरपोतो मेघबालोऽपि अल्पतरमेघोपीत्यर्थः।" पोतो वार्यानवालयोः" इति हैमी कु- ल्याल्पा कृत्रिमा सरित्" इत्यमरः। लेढि आस्वादयति । पिनष्टि मारयति । राक्षसबालोप अल्पवलैर्वानरर्न युध्यते । मम तु का कथति भावः ॥ २३ ॥ नाहमिति ।। खरश्च त्रिशिराश्चती राक्षसजातो आतं भग्नं रामस्य यः मतापानलस्तस्य यः क्वलस्तद्ग्रहणाय महाकाररूपः । अथ वागर्थः । बाल्यादिभिरशनपूतिर्न जाता मया तु राममतापानिस्तृप्तो भविष्यतीत्याह । रामप्रतापानलस्य कवलाय यो महान् कालस्त- स्य मूतिरेकोऽस्मीति बुभुक्षितरामामेरतिकालो यातस्तत्पूर्तिरद्योते मावः ॥ २४ ॥ सुग्रीवमिति ॥ बाहुमूले पक्षायां गाई यथा स्यात्तथा निष्पीडय पुनरचेतनं ज्ञात्वा भुजन कण्ठदेशे क्षित्वा सन्दधानः सन् सानन्द

·एकादशोऽङ्कः।
१८७
सानन्दं कुम्भकर्णस्तदनु कपिभटस्तस्य तूर्ण सकर्ण
प्राणं जग्ध्या जगाम सशिविरमुदर कूपरेणाभिहत्य २५
कुम्भकर्णः-
निःश्वस्योत्सृज्यवाप्पं नयनकमलयोश्चात्मनो वारिदत्त्वा
कृत्वा लङ्कोपगूढं सकरुगमपुनर्भावि नीत्वा त्रिशूलम् ।
क्रोधान्धः कालमूर्तिःप्रलय हुतवहाङ्गारनेत्रो विकर्ण-
छिनघाणोऽवतीर्णः पुनरपिसमरप्राङ्गणे कुम्भकर्णः२६
तं दृष्ट्वा जीविताशं गिरिवरकुहरं बत्तचित्ताः
कपीन्द्राः केचित्पादान्तवातप्रवलितपवनान्दो-
लिताः खे चरन्ति । केचिद्दोर्दण्डचण्डभ्रमणनि-
पतिताः शोणितान्युगिरन्ति प्राणान्केचित्प्रवी.
राः कथमपि दवति स्फीतफूत्कारभित्राः ॥२७॥
यथा स्या तथा लङ्कां जगाम । कूरेण बाहुमव्यस्थानेन । "स्यात्क-
फोणिस्तु कूपरः" इत्यमरः ।। २५ ॥
निःश्वति ॥ नयनकायोः महाशा बाणहग्य आ-
त्मनः स्वस्थ वारि जाई दया सगं यया स्यात या लपाई
लङ्कालिङ्गानं कृत्वा । कीदृशं लोपगूढम् । अपुनधि यासुनने
भवतीत्यपुनर्मावि । मुगमम् ॥ २६ ॥
तमिति ॥ तम् अरूपं दृष्ट्वा प्रस्ताविताः गिरिवराणां कुहरे विवर
चरन्ति गच्छन्ति । " नागलोकोऽथ कुहरं सुपिरं विवरं विलम् । "
इत्यमरः । पादान्तवातप्रचलितपवनान्दोलिताः पादान्तवाताव
प्रचलितो वेगवान् यः पवनस्तेनान्दोलिताः सन्तः खेचरन्ति निर्ग:
च्छन्ति । सीताः चर्धिताच ते फूत्काराश्च तैमिन्ना विदीर्णाः
अन्यत् सुगमम् ॥ २७॥

·૧૮૮ हनुमन्नाटके उत्क्षिप्य शूलमजयं त्रिपुरान्तकस्य .. संहारकेतुमिव कोटितडिप्रभाभिः । पोरं ज्वलन्तमुरसि क्षिपति स्म रक्ष- स्तारापतेस्तदिषुणा रघुणा निरस्तम् ॥२८॥ क्रोधाने ठरानेः कपिशिबिरगतो मुद्गरं व्यांददानो चक्रे निक्षिप्य कोटि कवलयति भटांनुत्कटाकुम्भकर्णः। कांश्चित्पद्भया पिनष्टि श्वसनसहचरा वानराः कर्णरन्धी- निर्गच्छन्त्येक एता पुनरपि दशनैश्चवितानत्ति घोरम् ।। सव्येन सान्द्रशिबिरं स्वकरण धुन्वन् , व्यात्ताननस्य कटकं तत उत्तरेण।। . उत्क्षिप्येति ॥केनाप्यांत मित्यज त्रिपुरान्तकस्य रुद्रस्य शूलं रुद्रप्रसादप्राप्तमिति कौटितडितामिव याः प्रभास्तामिघोरं दुस्प्रेक्ष्य रक्षः कर्तृ कुम्भकर्णः तारापते. सुग्रीवस्योरसि निक्षिपति . संती- त्यन्वयः । रधुणा श्रीरामेण तत् त्रिशलम् इयुणा याणेन निरस्तम अन्तरैव खण्डितम् ।। २८॥ तत्क्रोधमनुवर्णयंति-क्रोधानेरिति । कुम्भकर्णः क्रोधाने सका- शात् जाठरी योऽग्निस्तस्मात्सकाशात्कोधात्क्षुधावांधादिति कोटि- मटान् कोटिसंख्याकान् वानरमुख्यान वत्ने निक्षिप्य कवलयति। क- पिशिविर कपिकटका वसनसहचरा उच्छाससङ्गिनः एके वानराः मुखस्था अपि कर्णरन्ध्रान्निगच्छन्ति । घोरं यथा स्यात्तथा दशनख- ण्डितानप्येतान् कर्णद्वारानिर्गतान् पुनरत्ति पुनश्चर्वयति ॥ २९ ।। सव्येनेति । सः कुम्भकर्णः सव्येन करेण वामहस्तेन सान्द्रशि- विरं निविडापमोचनं कटकंधुन्वन् विद्रावयन ततोविद्रावणानन्तरम् ·एकादशोऽङ्कः। सुग्रीवमेव कपिवीरवरेषु सत्सु जग्राह कोपकलितो युधि कुम्भकर्णः॥३०॥ तातं विलोक्य विपमस्थमथाङ्गदस्तं गारुत्मतेन भुवि पातयति स्म शतम् । मुक्तोऽपि निःश्वसिति यावदसी कपीन्द्र- स्तावबन्ध नरसिंहपदाङ्गदं सः ॥३१॥ दृष्ट्वा नीलस्तदुभयमपि ग्रस्तमाक्रम्य रक्षः- स्कन्धे मौलौ श्रवणकुहरे घ्राणवकोदरेषु । तीबज्वालो दहति कुपितः स्वेन रूपेण वीरः क्रव्यादोऽभूत्तदनु विकला प्रोत्थितौ वानरेन्द्री३२॥ लङ्काशिरस्थो रावणः- लड़ेश्वरस्तमवलोक्य रणे ज्वलन्तं कादम्बिनीसहचरामृतवारिधाराम् । उत्तरेण दक्षिणहस्तेन सुग्रीवमेव जग्राह इत्यन्वयः । स्वरूप्यकर्ट- त्वात् । अन्यत् सुवोधम् ॥ ३०॥ तातमिति ॥ नातं सुग्रीवं गारुत्मतेन गरुडपाशेन श कुम्भ. कार्ग मुक्तोऽपि फुम्भकर्णहस्तानलितः कपीन्द्रः सुग्रीवः यान्नि:- श्वसिति सचेतनो भवति तावत् स कुम्भकर्णः पतित्वोत्थितः सन्न- रसिंहपदा नरसिंहपाशेन अङ्गदमपि बबन्ध ॥ ३१ ॥ दृष्ट्वेति ।। तदुभयं सुग्रीषमङ्गदं च ग्रस्तं बद्धं खेन रूपेण अ- निरूपेण • तदवतारत्वात् रक्षाकर्म राक्षसं दहतीति तदनुदाहमनु- लक्षीकृत्य ऋव्यादः कुम्भकर्णः विकलोऽभूत् ॥ ३२ ॥ एतदन्तरा वानरेन्द्री सुग्रीवाङ्गदी कादम्बिनी मेघमाला तत्स- - ·हनुमन्नाटके तूर्ण मुमोच तदुपर्युपलब्धसंज्ञो भोक्तुं कृतान्त इव नीलनलौ स दध्यौ ॥३३॥ जाम्बवान्- दम्भोलि कुम्भकर्ण गिरिमिव तरसा पातयञ्जानुबन्धं कण्ठं गाढं विरच्य स्वभुजगुरुमदं जाम्बानगवेपः । निर्मुक्तौ तापभूतामभवदथ मरुत्पुष्पवृष्टिस्तदङ्गे गुल्फापातेन रोपाइजनिचरवरस्तन्निरस्योपतस्थौ ३॥ आलक्षितो रघुवरेण सलक्ष्मणेन कालान्तकादिव रिपोः परिशङ्कितेन । स्थानं जगाम हनुमान्समरेऽवतीर्य माहेश उग्रनरसिंह इवारुणाक्षः ॥३५॥ हायान् तस्या या अमृतवारिधारा तया लब्धसंज्ञः मासचेतनः कुम्भकर्णः । अन्यत् सुबोधम् ॥ ३३ ॥ दम्भ लिरिति ॥ उग्रवेशः कोपातिशयात् जाम्बवान् जानुवन्धं यथा स्यात्तथा जानुवन्धं जानुप्रहार तरसावलेन कुम्भकर्णमपातय- दित्यर्थः । दम्भोलिर्वजः गिरिमिव । किं कृत्वा गाढं यथा स्यात्तथा कण्ठंविरच्यगृहीत्वा । स्वभुजयोपुरुर्मदीयस्य । अथ तो नीलनली निर्मुक्तावभूताम् । तदङ्गे जाम्बपदङ्ग मरुद्भिर्भुक्ता पुष्पवृष्टिरभवत् । ततो रजनिचरवरः कुम्मकर्णः गुल्फाघातेन तं जाम्बवन्तं निरस्यो. क्षिप्योत्तस्थी ॥ ३४॥ आलक्षित इति।। माहेशो रुद्रावतार हनुमान् समरेवतीर्य स्थानं. शत्रुस्थानं जगाम इत्यन्चयः । किंभूतः रिपोः सकाशात् परिशांक- तेन निर्भयेन रघुवरेण आलक्षित आलोकितः। "परिवर्जने पायदा रिपोः परितः शङ्का इता यस्मात्तेन । कस्मादिव कालान्तकादिव ·एकादशोकः । मैनाको मेरुशृङ्गस्थित इव हनुमत्पाणिपझे नगेन्द्रः कल्पान्ते मन्दराग्रेऽजन इव समरें मुद्गरः कुम्भकर्णे आद्रव्यादवीरः प्रहितमनिलजेनाच्छिनन्मुंद्रेण लाङ्गुलेनाञ्जनेयोद्भुतजनितरुपां मुद्गरं द्राक् चकपी॥३६॥ . अंबान्तरे रघुपतिः शरयुग्ममैन्द्रं द्राकुम्भकर्णनिधनाय रणे मुमोचं । भित्त्वा विभेद हृदयं धरणीमथैको सूर्धानमुद्धतमखण्डयदस्य चान्यः॥३७ ॥ हनूमान्- उद्यन्मरुत्तनयचण्डचपेटघातान मूर्धा पपात तुहिने रजनीचरस्य । भग्नो भविष्यति यदम्भसि भीमसेनो वभ्राम पुच्छनिकृतो गगने कबन्धः॥३८॥ कालः प्रलयस्तरकर्तुरन्तकादिव उग्रश्वासी नृसिंहश्च द्धनरसिंह इव ॥ ३५ ॥ मैनाक इति।हनुमत्पाणिपद्मे नगेन्द्रः गिरिरिव भाति इति शेषः। क समरे । किंभूते समरे कल्पान्ते कल्पानामतिसमर्थानामपि अन्ती यस्मिन्मन्दराने मन्दरशिरसि अमृतमथनार्थम् मन्दराक्रमणार्थम् अ- जनो मगपानिव । कुम्भकर्णे मुद्गर इति । शेष सुबोधम् ॥ ३६ ॥ अत्रान्तरे इति ॥ ऐन्द्रम् इन्द्रप्रदत्तं द्राक् शीघं शरद्वयकृत्य- माह । मित्त्वेत्यादिपदद्वयेन । सुबोधम् ॥ ३७॥ उद्यदिति ॥ तुहिने उचरभागे हिमवदभ्यर्ण यदम्मसि यस्य मूर्ध्नि कपालस्थजले पुच्छनिकृतः हनुमत्पुच्छताडितः ॥ ३८ ॥ ।

·१९२ हनुमन्नाटके देवाः सर्वे विमानान्यपनयत खेः स्यन्दनो यातु दूर रे रे शाखामृगेन्द्राः परिहरत रणप्राङ्गणं राक्षसाश्च । वत्रस्ताअनाद्रिप्रतिनिधिरवधिः सर्वविस्मापकानां लातङ्ककहेतुर्निपतति नभसः कौम्भकर्णः कबन्धः३९ (मृतः कुम्भकर्णः।) उत्क्रान्तोऽपि स्वदेहात प्रवरसुरवधूदोभिराकृष्यमाणः प्राणत्राणाय भर्तुः पुनरपि समरापेक्षया नारुरोह । संगीतैनारदाद्यैर्मृदुमुरजरवैः स्तूयमानो विमानं वीरःसंग्रामधीर शिव शिव स कथं वर्ण्यते कुम्भकर्णः।। लङ्काशिखरस्थो रावणः-( सविस्मयम् ) मरुञ्चन्द्रादित्याः शतमखमुखास्ते कतुभुजः पुरद्वारे यस्याः सभयमुपसर्पन्त्यनुदिनम् । प्रकोपव्याकम्पापरतटपुटैानरभटैः समाकान्ता सेयं शिव शिव दशग्रीवनगरी॥४१॥ इति श्रीहनुमन्नाटके कुम्भकर्णवधो नाम एकादशोऽङ्कः। मथ लक्ष्मणो रामवीर्यमधिकृत्य कवन्धमनुवर्णयति-देवा इति ॥ मतिनिधिस्तुल्यः । सर्वमेव सुबोधम् ॥ ३९ ॥ उत्क्रान्तीपीति ॥ स्वदेहात् राक्षसान्तरात् उत्क्रान्तः उद्गतोऽपि अप्सरोभिर्वरणार्थमाकृष्यमाणोऽपि विमानं नारुरोह इत्यन्वयः। अ- नारोहणे हेतुः । मर्नुः रावणस्य प्राणरक्षणाय पुनरपि संग्रामेच्छ- योति नारदाधनारदमुखैमन्धः । कीदृशैः सुष्टु गीतानि येषांत:४० मरुदिति ॥ ते प्रसिद्धाः इन्द्रः मुखमिव मुखं येषां से यस्याः लायाः पुरद्वारे बहिदारे। "पुरद्धारं तु गोपुरम् "इत्यमरः। समाका- ·द्वादशोधः। अथ द्वादशोऽङ्कः । (रावणः सकोथं तूर्ण कटकं पुत्रमिन्दाजितं दुष्करसम- रयज्ञे अध्ययु वृणोति स्म । इन्द्रजित सत्वरं कुम्भक- विधामपमूछितः सीतापतिवरबद्धलक्ष्यः समरचत्व- रेऽवतीर्णः । इतो लक्ष्मणो धनुर्गुणटणत्कारैर्धरणिं गग- नान्तरमापूरयन् कोपानलज्वालावलीभिः सलाधिपां लड्ढां कवलयन घोरसमरनासीरेऽवतरति स्म ।) रावणिः-(लक्ष्मणमवलोक्य) नाहं सौमित्रिकोपस्य जानेऽल्पमपि कारणम् । नूनं चञ्चलबुद्धीनां स्नेहकोपावकारणौ ॥१॥ न्ता सर्वतोवरुद्धा प्रकृष्टकोपेन यो व्याकम्पः विशेषणासमन्ततस्त- अकानि अधरपुटतटानि येषां ते ॥ ४१ ।। इति श्रीहनुमन्नाटकटीकायां कुम्भकर्णवधो नाम एकादशोऽङ्कः ॥ ११॥ “सेनामुखं तु नासीरम्" इत्यमरः। माहामति । अहम् आत्मनि सौमित्र प्रति यो मदीयः कोपस्वस्याल्पमपि कारणं न जाने येने. नमुपहन्यामीति । ननु चेचयि कारणं नास्ति तहसी कथं रुष्टस्त- घाह । चञ्चलबुद्धीनां लक्ष्मणसदृशानां खेहकोपावकारणी निनिमि- ती। यहा। अः विष्णुस्तत्प्रेरिती । यद्वायमर्थः । नूनमिति ज्ञात्वा चलबुद्धीनामसमीक्ष्यकर्तृणां मादृशां नेहकोपी अकारणी विष्णु- निमित्तौ तस्य शुभाशुभकर्तृत्वात् ॥ १॥ प ·- १९४ हनुमन्नाटके. अपि च । क्षुद्राः संत्रासमेते विजहत हरयो भित्रशकेभकुम्भा युष्मद्देहेषु लजां दधति परममी सायका निष्पतन्तः। सौमित्र तिष्ठ पात्रं त्वमसि मम रुपां नन्वहं मेघनादः किञ्चिातभङ्गलीलानियमितजलधिराममन्वेपयामि ॥२॥ सुग्रीवमारुतिनलाङ्गदनीलमुख्या वाष्पान्धकारजलदान्तरितं प्रचण्डम् । तंरावणि जलदमण्डलमास्थितं नो पश्यन्ति तान्प्रहरति स्म स घोरवाणैः ॥३॥ . मायारथं समधिरुह्य नभस्थलस्थो गम्भीरकालजलदध्वनिरुज्जगर्न । बाणैरपातयदहो फणिपाशवद्ध- स्तो मेरुमन्दरगिरी पविनेव शक्रः ॥४॥ क्षुद्रा इति ॥ क्षुद्रा अल्पतराः हरयोऽपि वानराः . एनं मदुपस्थित संत्रासं विजहत त्यजत । कुत इत्यत आह । युष्मद्देहेष्विति । लज्जावत्त्वे निमित्तमाह । मिन्नेति । हे सीमित्रे त्वमपि तिष्ठ रणादुप- रम । कुत इत्यत आह । मम रुपां पात्रं नासीति । तर्हि किं करि- ष्यसि इत्यत आह । राममिति ॥२॥ सुग्रीवति ।। सुग्रीवादयस्तं रावणिं नो पश्यन्ति । स मेघनादः घोरीणस्तान सुग्रीवादीन्प्रहरति स्मेत्यन्वयः । अदर्शने हेतुमाह । बापजलकणाः अन्धकारश्च तद्युक्तेन जलदेनान्तरितम आच्छा- दितम्। वाष्पो जलकणे बाष्पं नेत्रवारिणि चाप्यथा इति धरणिः३ मायेति ।) कालजलदस्य प्रलयमेघस्येव ध्वनिर्यस्य सः फणि- पाशो नागपाशः तदावृतैर्नागपाशात्मकैरिति तो रामलक्ष्मणी अ- ·- दादशोशः।। १९५ः अत्रान्तरे पूर्ववैरमनुस्मरन्ती चक्रवाकी सरोवरस्था- शशापयो मे दयितं स रामः सलक्ष्मणो रायणिवाणजालैः। रणे हतोऽयं मुदमुद्वहन्ती चन्द्रोदये नृत्यति चकवाकी॥५॥ सरमा- श्रुत्वा हतिं दशरथात्मजयोर्विमान- मारुह्य पुष्पकमवाप्य दशाननस्य। आज्ञा निनाय सरमा जनकस्य पुत्री सीता विदीर्णहृदयाऽसि दिवं गताऽसि ॥६॥ जानकी- कि भार्गवच्यवनगौतमकाश्यपानां पातयत् ववन्ध । वागर्थः। शक्रः पविना मेरुमन्दरागिरी इब तो राम- लक्ष्मणी अपातयत् पातयामासेत्यर्थः । अहो किमर्थेऽव्ययम् ॥४॥ "शशाप यो मे" इति पचं कस्यापि समस्यारूपम् । अत्रा. मुपयुक्तम् ॥५॥ श्रुत्वेति ॥ हति बन्धनं दशाननस्याज्ञामवाप्य जनकस्य पुत्री पुष्पकविमानमारुह्य गतासि सादरं यथा स्यात्तथा "खड्गक्षेपणयो- रसिः ॥ इति धरणिः । गत आक्षेपो यत्र तत् असिदिवं निनाय असियुक्ता दिवं संग्रामभूमिं निनाय । " धीः खियां रणनायोः " इति हलायुधः । असिपदेनातिभीपणत्वमुक्तम् । किंभूता सरमा सी. तार्थ विदीर्ण हृदयं यस्याः सा सरमा गतासि सादरं यथा स्या- तथा असिदिवं यज्ञयादियुक्तरणं निनाय मायया माप इति वाक्यार्थः ॥६॥ किमिति ।। अहहेति खेदे । मार्गवार्दानां सा वाणी अन्ना

·हनुमन्नाटके
वाणी वसिष्ठमुनिलोमशकौशिकानाम् ।
जातानृताप्यहह आलपिता त्वया मे
स्या मनचूचुककुचा सघदेति राम ॥७॥
हा राघव प्रियतम स्फुरतीह वामो
बाहुस्तथा नयनमप्यनृतं किमेतत् ।
नाद्यापि यन्मधुरनिर्मलहष्टिपातैः
संभावयस्यपि विलासगिरा भुजाभ्याम् ॥८॥
उक्तं च यतः।
संमानितापि न तथा मुदमभ्युपैति
मात्रानुजेन जनकेन तथाग्रजेन ।
आश्वासितापि रमणी रमणेन तूर्ण
प्रेम्णा यथा मधुरनिर्मलदृष्टिपातैः॥९॥
जाता । सा का या त्वया सह मे मां प्रति कर्मणि पष्ठी । इति
आलपिता। इति का सीते त्वं सधवा स्याः न कदाचिद्विधवात्वं प्रा.
सुहीति । कुत इत्यपेक्षायामाह । कीदृशी मनौ च ती चूको च
एवंभूतौ कुची यस्याः सा । उक्तं च । "मा शिरसी यस्याः
स्तः सततं कुची । सा नारी सधवा नित्यं न कदावित्तदमियः।।।
इति बहवः ॥७॥
सा भवतु नामामृता शकुनोऽप्यन्त इत्याइ-होते ॥ वाहादिक-
मप्यनृतं कथं जातमित्यत आह । अद्यापि एतावन्मयोक्ते सति
निर्मलहष्टिपतिौ न संभावयसि न सुखयसीति ॥ ८॥
उक्तं च यत इति ॥९॥

·•६नुमा. पक्षाघातप्रचण्डप्रचलितपवनध्वस्तशैलेन्द्रपातैः संप्राप्तो वैनतेयः स्रवंदमृतरसो जीवयामास रामम्॥१२॥ रावणिः-(सभयं रणसंकटमुपलभ्य समपञ्चम् ) पापो विरच्य समरे जनकस्य पुत्री हा राम राम रमणेति गिरं गिरन्तीम् । खङ्गेन पश्यत वदन्निति रे प्रवीरा मायामयीं शिव शिवेन्द्रजिदाजधान ॥ १३॥ द्विधा कृतां तां पुनराददानो मायारथस्थोम्बरवर्त्मना च । ब्रह्मोपदेशात्स निकुम्भिलारे. न्यग्रोधमूलावटमाजगाम ॥१४॥ 'रामः-(समरचत्वरे) दृष्ट्वा मायाजनकतनयाखण्डनं रामचन्द्रो स इति जीवनाय गर्भितो हेतुः । वागर्थः । राममनुलक्षीकृत्य दृष्ट्ये- त्यर्थः । रामं दृष्ट्वा स्वयं सचेतनोऽभूदित्यर्थः । तदवमानश्रवणाचे- तनत्वात् ॥ १२ ॥ रामसंजीवनात्सर्वान् जीवयामासेत्यर्थः । रावाणः सभयं रणस- इटमुपलक्ष्य संप्राप्य रे वीराः पश्यत इति वदन् सन् इन्द्रजित् मेघनादः अन्यत् सुगमम् ॥ १३ ॥ द्विधेति ॥ ब्रह्म वेदस्तस्योपदेशात् अथर्वणमन्त्रोपदेशात् यदा ब्रह्मा प्रजापतिस्तस्याज्ञातः वक्ष्यमाणशक्तित्वात् । निकुम्मिला त्रिकूटान्तःपाती गिरिः अवटं कुण्डं तत्राभिचारकर्मणा मायारथ- मुत्पादयितुं जगाम इत्यभिप्रायः ॥ १४ ॥ दृष्ट्वेति ।। गुर्वी मूच्र्छामासाद्य दीर्णे रामशोकात्सीतारखण्डनादा

·--
दादशोधः।
गुर्वीमुर्वीतलमुपगतो दीर्णमासाद्य मूळम् ।।
तत्पादाने पुनरनुजनिश्चेतनां प्राप्य राम
कृत्वोत्सङ्गे स्मरसि न गिरं व्याहरनित्यरोदीत्॥१९॥
लक्ष्मण:-
सिञ्चत्येनं विकचनलिनीगर्भनिर्मुक्तवारां
धारासारेर्मलयजरसै रामधर्मोऽप्रमाणम् ।
यस्मादेतां त्वमपि पदवीमास्थितो ब्रह्मशापा-
दित्यालापेलिपति दृशा लक्ष्मणश्चक्रवाक्यः ।। १६॥
सा यथा।
एकेनाक्ष्णा प्रविततरूपा वीक्षते व्योमसंस्थं
भानोविम्बं सजलगलितेनापरेणात्मकान्तम् ।
अह्नश्छेदे दयितविरहाशतिनी चकवाकी
द्वौ संकीर्णो विसृजति रसौ रोद्वकारुण्यसंज्ञी।। १७||
दीर्ण विदलितं सीतापुप्रीत्वाभिमानात् गिरं वेदगणी न स्मराते ।
" अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणः ॥ इति स्मरणात् । जामदम्य-
दरमुग्धत्वरूपं वा॥ १५॥
सिधेति ।। मलयनरसैश्चन्दनोदकैः पुष्पितकमलमकरन्दपुक्ताः
याः वारस्तासां धारव सारो येपुतेः रामं सिथति वियोगताप-
शानयर्थमिति भावः । चक्रवाक्यः दशा हेतुना रामदुःखदर्शना-
सानन्दं चक्रवाफी क्षणं विलापहेतुः । कुतः यस्मात् त्वयामीव-
रोश्यतिधार्मिकोप एतां पदी मूर्छनरूपा प्रलापात्र मुग्धो
मवेनि जामदम्यवचनादास्थितः अतः धर्मोऽप्रमाणं शाप एर प्रमा-
णमिति अत्र गुर्वानापालनं धर्मस्तत्कृलेपि दुःसारगमात् धर्ममा-
माण्पमिति ॥ १६ ॥ १७॥

·-- हनुमन्नाटके (तन निकुम्भिलादौ न्ययोपमूलेऽवटे) रावणिः-(सत्वरम् ) कुण्डे विभीतकसमिद्भिरथार्धचन्द्रे शक्रेभकुम्भदलनः पलमाजुहाव । हनूमान- शजये रथवरेऽर्घसमुद्गतेऽग्ने- यज्ञ वभन्न तरसा हनुमानुपेत्य ॥ १८॥ लक्ष्मणः-(रणप्राङ्गणे शनैश्चरादाप्य दशरथेनापित संहारानमनुस्मृत्य सानन्दं शोकमपहाय) रेरे मायार- थारूढप्रौढबाहुशालिन् मेपनाद मायां विभिद्य त्वां यमलोकं प्रस्थापयामि पश्य। दोस्तम्भास्फालकेलिस्फुटविकटरवध्वस्तपोरान्धकारः संहारास्त्रं नियोज्य स्वधनुपि धरणी पाणिनाहुत्य वीरः । क्रोधान्धो रावणस्य ज्वलदनलशिखामुद्विरन्पाणियुग्मे स्थित्वा चिक्षेप सौमिविरथ शिरो मेघनादस्य साद्रिा इति हनुमन्नाटके इन्द्रजिद्वधो नाम द्वादशोऽङ्कः ॥१२॥ - कुण्डे इति ॥ शक्रेमकुम्भदलनः मेघनादः अर्धचन्द्राकारे कुण्डे पलं स्वमांसमिति ज्ञातव्यम् । तरसा वलेन ॥१८॥ दोस्तम्भेति ॥ घोरान्धकारः आत्मीयानां कातर्यरूपध्वान्तः सौमित्रिः रावणस्य पाणियुग्मे मेघनादस्य दृढशिरः छित्त्वा चिक्षेप इत्यन्चयः । सर्वाजेयत्वमत्र दृढत्वम् । कीदृशं दृढशिरः साद्रि समु- ·2525 २०१ प्रयोदशोकः। अथ त्रयोदशोऽङ्कः। (सक्रोधम् ) : लङ्केश्वरःसुतवधारुणवक्रचक्र- स्तकवीरनिधनां क्षिपति स्म शक्तिम् । सौमित्रिवक्षसि रुचादपथे ज्वलन्ती क्षिप्ताम्बुधौ हनुमता तरसा गृहीत्वा ॥१॥ (रावणः शक्तिग्रहणमरलोक्य सको ब्रह्माणं हन्तुमुद्यतः । ब्रह्मा समयं नारदं सस्मार।) नारदः-(प्रविश्य ) तात किमिति स्मृलोऽहम् । ब्रह्मा-वत्स यावन्मारुतिः समरभूमौ तावदेकवीरपा- तिनी शक्तिलक्ष्मणं न भिनत्ति तस्मिन्पुनरभिन्ने लङ्के श्वरोमां नितरां हनिष्यतीति मत्वा समरतः पवनसूनुः स्थानान्तरं नेयः। कुटम् " वजेरेव समाकीर्ण मुकुटं साद्रिरुच्यते।" इत्यलंकृतिवृत्ती । अन्यत् सुगमम् ॥ १९॥ इति श्रीमिश्रमोहनदासविरचितायां हनुमन्नाटकदीपिकायां टीकायाम् इन्द्रजिदधो नाम द्वादशोकः ॥ १२ ॥ लद्देति ॥ चक्रं समूहः दशवदनत्वात् अर्धपथे अन्तरैव तरसा बलेन एकवीरघातिनी एकस्यासाधारणस्य वीरस्य निधनं यतः राकाशात् ॥१॥ नितरां हनिष्यति आक्षिपति गुरोराक्षेपो हननातिरिक्त इत्युक्त- त्वात् द्रागिति।दाइशीघ्रं मनोवावमाननम् । कीदशात् समरतः ल- 25.-52. .

·. .. २०२ हनुमन्नाटके नारदः-यदाज्ञापयति तात । ( इति निष्कम्य) द्राङ् नारदोऽर्थः पितृभङ्गभयादनैपीत् स्थानान्तरं समरतः पवनस्य सूनुम् । लङ्कापतेदृढचपेटभवत्प्रहारा- जग्राह रामरिपुर। विधेस्तु शक्तिम् ।।२।। रावणः- दृष्ट्वा शक्तिग्रहणमधिकं राक्षसेन्द्रो कृतान्त- कोषाध्मातो ज्वलितहृदयाग्निस्फुलिङ्गोग्रवेपः । तामेव स्म क्षिपति निधने लक्ष्मणस्योगमन्त्रै- भित्त्वा वक्षस्थलमपि गता भूतलं कूर्मराजम् ॥ ३॥ शक्ति प्रौटोग्रतेज प्रलंयसमुदिताद्रावणात्कोपमाना- कापतेढाः करतलमहाराः यस्मिन् तस्मात् केनापि मिषेण स्थाना- न्तरं विधेब्रह्मणः सम्बन्धिनी वा। अत्रेयं कथा। तुष्टेन ब्रह्मणास्मै शक्तिर्दत्ता अनया मुक्तया मनुष्यवीरो नश्यतीति ॥२॥ दृष्टेति ॥ रावणः राक्षसेन्द्रोऽधिकं यथा स्यात्तथा कृतान्तस्येव क्रोधस्तेनाध्मातो भर्जितश्चासी ज्वलितो, हृदयाग्निश्च तस्य स्फलि. ङ्गास्तत्सदृशैर्नेत्रादिभिरुग्रो वेषो यस्य एवंभूतो यातः । किं कृत्वा हनुमता कृतं स्वशक्तिग्रहणं दृष्ट्वा अंत एवोग्रमन्त्रैः कृत्वा लक्ष्मण- निधने तन्निधननिमित्तं शक्ति क्षिपति स्म। शक्तिमिति शेषः।सापि लक्ष्मणवक्षःस्थलं मित्चा भूतलं. प्रति कूर्मराजं गता विभेदेत्यर्थः । भूतलभेदनेन कूर्मराजस्य चरमतया कर्मभेदनमाक्षिप्यते नतु वा- स्तवमिति भावः ॥ ३ ॥ '. तमेव भेदनप्रकार विवृणोति-शक्तिरिति-11. कोपमोनाद्रावणात्स- 'काशाद्धजगपतिपुरं जगाम इत्यन्वयः। किंभूता प्रौढानि योन्युग्राणि 11 -- ·प्रयोदशोऽङ्कः । २०३ गर्जन्ती दीपयन्ती ज्वलितदश दिशो लक्ष्मणं वेधयन्ती। - हाहाकारप्रलापं सकलजनभवं देवदैत्येन्द्रकम्पं ब्रह्माद्यैः स्तूयमाना भुजगपतिपुरं कारयन्ती जगाम॥१॥ हनूमान्-(तत्रान्तरे स्थानान्तरादागत्य) पश्चात्तापगते विभीपणवले क्षीणे प्लवङ्गेश्वरे मूढे जाम्बवति प्लवङ्गगमणेऽसंभूय भूयः स्थिते। शक्तिप्रौढमहाप्रहारविधुरे मूच्छी गते लक्ष्मणे हा रामे विलपत्यहो हनुमताप्रोक्तं स्थिरैः स्थीयताम्॥ (अथ विशीपणः रात्री ज्वलंदुल्मुकं करे कृत्वा शि- बिरं पर्यटन प्रौढशक्तिज्वालावलीकवलितान् वानरा- न्पश्यति स्म को जीवति न वेति । तत्र जाम्बवन्तमेवा- पश्यदुपविष्टं मूच्छरिहितं नान्यम् । ) जाम्बवान्-(विभीपणम् ) अञ्जनी सुप्रजा येन मातरिश्वा तु राक्षस । तेजांसि तैः प्रलयाय वौरक्षयाय समुदिता ये वीरप्रौढाः शौर्यग- र्वितास्तेषामुग्रतेजसा प्रलयायेत्यर्थः । देवदैत्येन्द्रकम्पं यथा स्या- त्तथा सकलजनभवं हाहाकारयुक्तं मलापं कारयन्ती । भुजगपति- पुरं कीदृशं ब्रह्माद्यैः स्थिरो मवेत्यादिवाक्य स्तूयमानम् ॥ ४ ॥ प्रोक्तम् । रावणाहतलक्ष्मणाः वयं कथंक वा यास्याम इति प- श्चात्तापः भूयः पुनरपि असंभूय अगोचरीभूय स्थिते सति अत्र वानरा एव न सन्तीत्येवं स्थिते स्थिरैः स्थीयतां धैर्यमवलम्ब्य स्थीयताम् । अन्यत् सुवोधम् ॥५॥ अञ्जनीति ॥ येन हनूमता अञ्जनी माता सुप्रजाः सत्पुत्रवती तु ।

·- २०४ हनुमनाटके.. हनूमान् वानरश्रेष्ठः कामं जीवति वा न वा ॥६॥ विभीपण:- नैव राजनि सुग्रीव नैव रामे न चाङ्गदे । आयेंण दर्शितः स्नेहो यथा वायुसुते परः॥७॥ जाम्बवान-भो राक्षसेन्द्र विभीपण। तस्मिन् जीवति दुर्धर्षे हतमप्यहतं बलम् । हनूमति गतप्राणे जीवन्तोऽपि हता वयम् ॥ ८॥ (ततः सत्वरं जाम्बवता सह विभीषणः पृष्टोपस्थितं मारु- तिं विलपन्तं रामचन्द्रमनुस्मरति ।) रामः-(विभीषणमवलोक्य) गिरीन्यास्यन्त्यमी वीरास्त्वयि वत्स दिवं गते। मरिष्यामि ससीतोऽहं व यास्यति विभीषणः॥९॥ भुक्ते मयि प्रथममत्सि फलानि वत्स सुप्ते करोपि शयनं मयि जीवति त्वम् । पुनः मातरिश्वा वायुः सुप्रजाः सत्पुत्रवानिति योज्यम् । पुंस्त्वे वि- सर्गलोपः।" पुंस्त्वे विसर्गलोपः" इत्येतचिन्त्यमिति भाति ॥६॥ नैवति ॥ आर्येण मरता यथा परः स्नेहः वायुसुते दर्शितस्तथा नान्येष्विति किम् ॥७॥ अद्य भूतरणे राज्यादिकं नापेक्ष्यं बलशौयाँदिकमेवापेक्ष्यमिति भाषः । एतेन हनूमतः शौर्यातिशयप्रश्नः ॥ ८॥ गिरीनिति ॥ सुबोधम् ॥९॥ भुक्ते इति ॥ कृतभोजने मयि जीवति त्वं प्राणान् जहासि तकि वितर्के । वितर्कद्वयं द्योतयति । वनवासादिक्लेशभीतः सन् सुरलोकसु- खायं अथवा सापत्नभावं प्रकटीकरोषि किम् । अयमत्रासहायो ·त्रयोदशोऽङ्कः। प्राणान् जहासि सुरलोकसुखाय कि वापर सापनभावमहह प्रकटीकरोपि ॥१०॥ (इति तारस्वरैः सर्व रुदन्ति ।) रामः- हा वत्स लक्ष्मण धिगस्तु समीरसूनुं यस्त्वां रणेऽपि परिहत्य पराङ्मुखोऽभूत् । गोपायतीह भरतस्तु ममानुजः किं यस्त्वामधिज्यधनुरुद्धतशक्तिपातात् ॥ ११ ॥ (अलमस्मदृथायौवनशस्त्रभरणेति सशरं धनुस्त्यक्तुमिच्छति ।) हनूमान्-(निजापराधेन सकरुणं भरतबाहुवर्णनाक- र्णनेन सात्यसूयं सत्वरं गारुडस्थानमभिनीय रामपुरतः स्थित्वा) देव पश्य। सप्ताम्भोनिधयो दशैव च दिशः सप्तैव गोत्राचलाः पृथ्व्यादीनि चतुर्दशैव भुवनान्येकं नभोमण्डलम् । एतावत्परिमाणमात्रकटके ब्रह्माण्डमाण्डोदरे कासो यास्यति राक्षसो रघुपते किं कार्मुकं त्यज्यते १२ नश्यत्विति सपत्नस्य शत्रोर्भावः सापत्नं तस्य भावो विकारः सा- पत्नभावः॥१०॥११॥ उत्प्लुत्य बन्दनं गारुडस्थानम् । " यदम्बरं समारुह्य विक्रमावि प्कृती स्फुटम् । दन्यकोपातिशयतो वन्दनं गारुडं मतम्।।" इति हैमी । सति । गोत्राचलाः भूमिमागगिरिवराः दीपपर्वता इति । एतावन्त एव परिमाणमात्रो यः कटको विस्तारो यस्य तस्मिन्

·.
हनुमन्नाटके
रामः-भोमारुते तथापि मामुमथ्य जागति लङ्काभटः।
हनूमान् देव पश्य नीचैः सह मैत्री न कर्तव्यायितः।
खलः करोति दुर्वृत्तं नूनं पतति साधुषु ।
दशाननोऽहरत्सीतां वन्धनं स्यान्महोदधेः ॥ १३॥
देवादप्युत्तमानां परिहरति यदा दुर्जनो वा कथंचित्
मानं नाप्नोतितेपामनुजनितगुणानेव कुत्राधिकत्वम् ।
स्वर्भानुर्भानवीयान्हरति यदि पुनः शीतरश्मेमरीचीन
ब्रह्माण्डस्येह खण्डे तदपि रघुपते किं ग्रहशत्वमेति१४॥
११. रामः-अये हनुमन् । ..
किं तया क्रियते वीर कालान्तरगतश्रिया ।
अरयो यां न पश्यन्ति बन्धुभिर्वा न भुज्यते ॥१६॥
ब्रह्माण्डरूपभाण्डकोशे तत्र तावत्सप्ताब्धिगिरिदीपभुवनादीनां मा-
त्रैव नंत्वानन्त्यमिति भावः । " विस्तारे कटकः पुमान् ॥ इति
धनंजयः ॥ १२ ॥ १३ ॥
देवादिति ॥ अत्र निषेधे वाशब्दः। पूर्वे तुसतां मानः अनाहार्य
एव ।यदा यदि तत्रापि क्वचिदेकवारं नासकृत् तत्रापि देवात् तत्रापि
दुर्जन उत्तमानां मानमपहरति तदा तेषां सताम् अनुजन्मानः
अनुक्षणं पश्चाजनिताः उत्पादिताः गुणास्तानेव नामोति यत्तेष्व-
धिकं हेयोपादेयतया गृहीतं गुणं कुत्र कुतः प्राप्नोति न कुतो-
ऽपि । तत्र दृष्टान्तमाह 1 यदि स्वर्भानुः राहुः भानवीयान मरी•
चीन शीतरश्मेश्च हरति आच्छादयति तर्हि इहापि ब्रह्माण्डस्य
खण्डे रोदस्यां किं ग्रहेशत्वमेति नैतीत्यर्थः । एवं रावणेनापि देवा-
न्मान उन्माथितः तर्हि किं भवत्सादृश्यं गत इति भावः ॥ १४ ॥
किं तयेति ॥ कालान्तरगतश्रिया कालान्तरे गता श्रीस्तया॥१५॥

·त्रयोदशोऽङ्कः। २०७ हनूमान्-(लक्ष्मणं विपमस्थितमवलोक्य लक्ष्मणवक्षो जिनं दृष्ट्वा सविस्मयो रामम् ) हनूमति कृतप्रतिज्ञ दैवमदैवं यमोऽप्ययमः । पुनदेव पश्य । पातालतः किमु सुधारसमानयामि निष्पीड्य चन्द्रममृतं किमुताहरामि । उद्दण्डचण्डकिरणं ननु वारयामि कीनाशपाशमनिशं किमु चूर्णयामि ॥१६॥ रामः-(आत्मगतम्) यद्यदुक्तमनेन महावीरेण तत्तदि- दानीमेव कृत्वा दर्शयति।परंतु तत्करणादका- लेऽपि महाप्रलयः स्यात् । (इति विचार्य प्रत्याह) वैद्य सुपेणमधुनैव तदानय त्वं लङ्कापतेरनुचरोऽपि यतोभिपक सः। नेवान्यथा वदति रामगिरा हनूमान् पर्यङ्कसुप्तमचिरेण तमानिनाय ॥ १७ ॥ सुप्तोत्थितं रघुपतिर्भिपजां वरिष्टं - पातालत इति ॥ किमत्र वितर्के । अहम् उद्दण्डो रावणः उद्धृतो दण्डो यस्य एकं वा पदम् । कीनाशो यमः ॥ १६ ॥ वैद्यमिति ॥ तत्तस्मादद्यैव राबावेर सुपेणाख्यं वैद्यमानय । ननु चोरभृत्यः कथमानीयतामत आह। यतोऽसी भिषक् वैद्यः शत्रोरप्य- न्यथा न वदति इति रामगिरा पर्यकसहितमेव दीप्रमानीतवान् १७ सुसेति ॥ तरुणोपचार शीघ्रविशल्यकरणीनामवस्या सः वैद्यः रजन्यामेव न तु दिवा तत्रापि हिमरश्मिरुचैव न तमसि तत्रापि ·२०८ हनुमन्नाटके पप्रच्छ तं सकरुणं तरुणोपचारम् । स व्याजहार हिमरश्मिरुचा रजन्यां जीवत्यसो दुहिणशैलविशल्यवल्या ॥ १८॥ (तत्र रामेणाहूताः वानरभटाः द्रुहिणाद्रिगमनाय रामपु- रतः स्वस्वपराक्रमानुरूपं समयावधिमूचुः। नलस्त्रिरात्रं पुनरेति गत्वा तत्रैव मैन्दद्विविदौ द्विरात्रम् । सुग्रीवनीली पुनरेकरात्रं वीरोऽङ्गदो यामचतुष्टयेन ॥ १९ ॥ (रामः सभयम् आर्तः संकुचितमुखकमलः समरसंकटे भवतो रुद्रावतारस्य मारुतेः सांशङ्ख मुखकमलवि- काशं पश्यति ।) हुनूमान्-(सत्वरं सकरुणं गारुडस्थानमास्थायाअलिपुट- मभिनीय) देव क्षणं स्तम्भ्यतामात्मा याव- देनं भिपक्चक्रचूडामणि लङ्कां प्रवेश्याग- च्छामि। (तथा कृत्वा) नीत्वालङ्का सुपेणं पुनरनिलसुतः प्रार्थयामास राम देवाज्ञां देहि वीरास्तव हितकरणोपस्थिताः सन्ति सर्वे । गुहिणशैले या विशल्यवल्ली तयैव नान्यथा जीवति ॥ १८ ॥ नल इति ॥ त्रिराज्यवच्छिन्नं कालम् एकरात्रमहोरात्रमिति ज्ञेयम् । सर्वत्रैवम् ॥ १९॥ सत्रात्मजवेनोत्ताय वक्तुं तद्देशावधिमाह-नीत्वति ॥ इतः स्था-

·प्रयोदशोधः।
लक्षाणां पटिरास्ते द्रुहिणगिरिरितो योजनानां हनूमान
तैलामेः सर्पपस्यस्फुटनरवपरस्तत्र गत्वात्र चैमि॥२०॥
रामः-(सहर्षम् ) तथा करोतु वीरः ।
हनूमान्-
ध्यात्वाऽत्मानं प्रणम्यं प्रभुमवनिसुतावल्लभं तस्य वाक्यं
नीत्वायोध्यांगमिष्यस्यखिलकुशलतामानयिष्यस्यपीति
चण्डोड्डीनं चकार द्रुतमथ जननी लक्ष्मणस्योपलभ्य
स्वमे व्यालः समूलं कवलयतिभुवाममुत्तस्थुपीति२१.
प्रोवाच कोसलसुतापुरतोऽद्भुतं सा
स्वप्नं च सा मुनिवसिष्ठपुरोहितस्य ।
पार्श्वे नियोज्य सशरं धनुराधानं
शान्तिं चकार भरतं मुनिराज्यहोमैः॥२२॥
नात् हृहिणगिरियोजनानां लक्षाणां पष्टिः पटिलक्षयोजनपरिमितोऽ..
स्तीत्यर्थः । अतिदूरप्रवणात् विचिकित्सन्तं प्रत्याहाअहं तत्र गिरी
गत्वा यामि आगच्छामि । ननु कदा गच्छसीत्यत आह । किवि-
शिष्ट तलामेदोपवर्तिज्वालायाः सकाशात् सर्पपस्य गौररानिकायाः
स्फुटनं स एव परः अवधिर्यस्य यावद्दीसानी सर्पपः स्फुटति
तावनत्वाऽऽगच्छामीति तात्पर्यम् ॥ २० ॥
ध्यात्वेति ।। आत्मानं वायुरूपिणं रुद्ररूपं वा तस्य रामस्य वा.
क्यमिति संदेशं नीत्वा । इति किम् अयोध्यामित्यादि । अखिल-
कुशलतां समस्तस्वकीयकुशलताम् अथ तत्मयाणानन्तरंलक्ष्मणस्य
जननी इति स्वममुपलक्ष्य मा उत्तस्युपी उत्थितवती । इति किं
व्यालः सर्पः समूलं वामं भुजं कवलयति ॥ २१ ॥
प्रेति ॥ सा सुमित्रा सा कौसल्या मुनिः स्वमज्ञानवान् स चासो
बसिष्ठः पुरोहितच मुनिर्वसिष्ठः ॥ २२ ॥

·। २१० हनुमन्नाटके' हनूमान्-(तत्र द्रोणादिशिसरे) दृष्ट्वा सर्वास्तुहिनकिरणोद्यत्प्रभास्तत्र शेले वल्लीरत्नान्यमरखदिराङ्गारभास्वन्ति वीर। भ्रान्त्वा दोभ्यो गिरिमुदहरजुत्पपातैप तातं सस्मारायं द्रुतमुपगतस्तबलेनोजहार ॥२३॥ भरतवसिष्ठौ-(तत्रायोध्यायां शान्तिमण्डपे, कुण्डसमी- पस्थी) हुत्वा श्रीखण्डकाण्डं सतगरकुसुमं पुण्डरीकं मृणालं कर्पूरोशीरगर्भ प्रचुरघृतयुतं नारिकेलं जुहाव । तूर्णं पूर्णाहुति स ज्वलदनलनिभं शैलमादाय वीरः प्राप्तस्तत्राञ्जनेयःस किमिति भरतस्तं शरेणाजधान२४ द्रोणो नाना 'दुहिणगिरिरिति ब्रह्मणो गिरिरिति ज्ञेयम् । दृष्वेति ।। तत्र शैले सर्वा वल्लीः रत्नानि दृष्ट्वा वा । किंभूताः वल्ली: तुहिनकिरणश्चन्द्रस्तद्वत् उद्यन्ती भा यासां ताः एतेन सर्वासा सा- म्यमुक्तम् । किंभूतानि रत्नानि अमलेत्यादि। तदज्ञाने भ्रान्त्वा त- दन्वेपणाय भ्रमित्वा दोभ्या गिरिमेवोदाहरत् । यदा एपः गिरिः नोत्पपात मोन्मूलितवान् तदा स हनूमान् तातं वायुं सस्मार अयं. वायुः द्रुतमुपगतः तदा तद्भलेन सह तं गिरि हनूमान् उज्जहारे- त्यर्थः ॥ २३ ॥ हुत्वेति ॥ श्रीखण्डकाण्डं चन्दनखण्डं नारिकेलमेव पूर्णाहुति जुहाल हुतवान् तत्र पूर्णाहुत्यसरे आञ्जनेयमाप्तः सः भरतः तं हनूमन्तम् इति शरेण ताडयामास । इति किम् अयं स.किम् इति वाक्यस्यायमर्थः येन कालरूपेण सुमित्रायाः मातुर्वा भुजः समूलः कवलीकृतः सोऽयं किम् अथवा यज्ञहन्तारं घण्टासुरं प्रलयकालानल-

·२११
त्रयोदशोऽङ्कः।
(तदा भरतवाणेन भिन्नो हनुमान् भरतदोर्दण्डमुक्तका-
ण्डप्रचण्डप्रहारमूच्छितो विधिलिखिताक्षरपडिलोपा-
लाणान्परित्यक्तुमिच्छन्)
पुनावशेपभरतेपुललाटपट्टो
हा राम लक्ष्मण कुतोऽहमिति वाणः।
संमूच्छितो भुवि पपात गिरिं दधानो
लाङ्गुलशेखररहेण सकेसरेण ॥२५ ।।
तत्र वसिष्ठभरतादयः सर्व-(संविस्मयम् )
सबै निशम्य सहलक्ष्मणरामनाम
तत्रोपगम्य हनुमत्पदयोर्निपेतुः ।
वृत्तं च तस्य वचनादपनीय शल्यं
मूछी जहार स मुनिगिरिजौपधीभिः॥२६॥
.
प्रख्यं भगवान् मुनिसिष्ठो व्याचष्टे सोऽयं किमिति भ्रान्त्या भर-
तस्तं हनूमन्तं-शरेणाजधान ।। २४ ।।
अयं चिरजीवीति विधिलिखिताक्षरपक्तिःपुलेति ॥ पुलावशेषः
यो भरतेपुर्वाणः तद्युक्तो ललाटपट्टो यस्य सः हनूमान् केसरेण गि-
रिं.दधानः मुवि पपात ! किंभूतेन केसरेण लालस्य शेखरोग्रमा-
गस्तत्र भवन ।। २५॥
सर्वे इति । लक्ष्मणेन सहितं सलक्ष्मणं चेदं रामनाम निशम्य
तस्य हनूमतो वचनात् वृत्तं सीताहरणसेतुवन्धनलक्ष्मणशक्तिपाता-
चोपधिमयाणरूपमुपगम्य ज्ञात्वा शल्यं ललाटस्थयाणमपनीयो-
दत्य मुनिर्वसिष्ठो मूच्छी हनूमतो जहार-॥ २६ ॥

·। २१२ हनुमन्नाटके. हनुमान् ( सात्यसूयम् ) जिज्ञासया भरतबाहुपराक्रमस्य रामस्तु तस्य युधि लक्ष्मणशक्तिभेदे। श्रान्तोऽहमित्यथ गिरि नय तं कुमार वाक्यं जगाद हनुमान भरतं सरोपः ॥२७॥ (रामलक्ष्मणयोः समरसङ्कटमुपलभ्य गगनमण्डलनान्त- निज जाटोपनाय दोधूयमानधनुर्गुणटणत्कारमभिनीय ।) रामः-(अत्रान्तरे) वत्सोत्तिष्ठ धनुहाण रिपकः सैन्यं विनिप्रन्ति नः किं शेपेऽद्य निराकृताः किमरयः प्रत्याहृता वा प्रिया । प्रातदेहि वचो विभेति हृदयं भ्रातः प्रियं छिन्धि मा कैकेयि प्रियसाहसे सुतवधान्मातः कृतार्था भव ॥२८॥ श्रुत्वेति तस्य वचनं भरतः शराये सादि कपि समधिरोप्य गुणे नियोज्य। मोक्तुं दधे झटिति कुण्डलिनं चकार तुष्टाव तं परमविस्मयमागतः सः॥२९॥ जिज्ञासेति ॥ गोपायतीह भरतस्तु ममानुजः किमिति रामेण स्तुतस्य हनुमान भरतमिति जगाद । इति किं हे मरत अहं श्रान्तो- स्मि तं गिरि नय प्रापय । ननु गिरिप्रापणमेव किमुक्त नान्य- च्छौ तबाह । कुमार सुकुमारम् इति मारवाहकत्वायोगात्७।२८ श्रुत्वेति ॥ शराग्रे साद्रिं कपि समधिरोप्य तं शरं गुणे नियोज्य मोक्तुं त्यक्तुं झटिति शीघ्रं धनुः कुण्डलिनं कुण्डलपर्यन्ताकृष्ट ·प्रयोदशोऽङ्कः । हनुमान- उत्तीर्य वाणात्कुशलं गृहीत्वा संपूज्य वाहुं भरतस्य वाग्भिः । मनो दरिद्रस्य यथा दिगन्तं तथा हनूमान् शिविरं जगाम ॥३०॥ अदि रुद्रावतारः प्रलयसमुदितद्वादशार्कानुकार द्रोणं दोण्णा दधानः कटकनिकटतामागतोऽप्यर्धरात्रे। दिग्भागोत्तालदृष्टिस्तरलतरसरस्तीरमास्थाय वीर- स्तार धीमानरोदीत्तदनु सह मुदा वाहिनीमाजगाम३१॥ (पर्वतोद्योतनेन सूर्योदयश्चमात्सरोवरस्थं विकसितकमल- मालोक्य प्रातराशङ्कया लन्नावानरोदीत् । तदनु दिग्नागानव- 'लोक्य सूर्योदयमपश्यन् मुदं प्राप्य हा ज्ञातं पर्वतोड्योतनेन सूर्योदयात्रमात् कमलविकास इति हर्पण सह स्ववाहिनी जगाम।) हुत्वा मायामहपीन् रजनिचरवरां कन्धकालीमुदनां ग्राहीरूपांप्रमथ्य प्रबलमथ वलं राक्षसान्मर्दयित्वा । 1 चकारेत्यर्थः । यदा धनुः कुण्डलीकृतं तदा परमविस्मयमागतः स हनुमान् मरतं तुटार साधु साध्विति शशंस ॥ २९ ॥ ३० ॥ तरसा रामकटकंजगामेति भावः। दिगिति ।दिग्भागे पूर्वदिक्मदेशे उत्ताला दृष्टिर्यस्य सूर्योदयभ्रमवशात् । एतेन जवित्वं योतितम् ३१॥ सिंहावलोकनन्यायेनास्य गमनमादित आह-इत्वेति ।। द्रोणा- द्रिसमीपे मायामुनीन् राक्षसान् नान्ना कन्धकाली रजनियरवरां ग्रा- दीरूपां सरसि मकरीरूपधारिणी मयलं यथा स्यात्तथा राणप्रहि- ·. २१४ हनुमन्नाटके जित्वा गन्धर्वकोटि झटिति ततमणिज्वालमादाय शैलं प्राप्तःश्रीमान्हनूमान्पुनरपि तरसा नंदितस्तत्पुरस्तात्।। रामसुग्रीवादयः सबै-(सहर्षम् ) यो मैन्ददिविदादिवानरचमूचक्रस्य रक्षाकरः सहती रणसङ्गभैरवरवोल्लासस्य लङ्कापतेः । सीतातङ्कमहान्धकारहरणप्रद्योतनोऽयं हरिः संप्राप्तः पवनात्मजः पटुमहः श्रीकण्ठवैकुण्ठयोः॥३३ कपिकटकभटानां गण्डगोपालनामा समरशिरसि धीरोयोऽधनायास्तनूजः। तान् राक्षसान् समुद्रोपकण्ठं मर्दयित्वा पुनरिन्द्रेण तदलजिज्ञासया प्रहितां गन्धर्वाणां कोटि झटिति जित्वा तत्पुरस्तादामाग्रे तरसा' शीघ्र बलेन वा ॥ ३२ ॥ य इति । रावणस्य रणसङ्गे यो भैरवः रवः परत्रासनशब्दस्तेन य उल्लास यानन्दस्तस्य संहर्ता श्रीकण्ठो रुद्रः वैकुण्ठो रामस्तयोः पटुरधिको महः आनन्दो यस्मात् तदंशतद्भक्तत्वात् ।" मह उद्धव उत्सवः ॥ इत्यमरः । सुगमम् ॥ ३३ ॥ कपीति ।। अथ वानराः लक्ष्मणमङ्गलमाशंसन्तः गण्डगोपाल- नामा हनूमान् लक्ष्मणस्य विशदलक्ष्मी मूर्छाहरणरूपां दिशतु ओपध्यानयनेन प्रयच्छतु। गण्डात्कपोलमध्यात् गोपं सूर्य लाति गृ- हातीति गण्डगोपालः गावः किरणान् पातीति गोपः। यदा । गाव: जलानि पिवतीति। "सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रसं रविः।" इत्यु क्तत्वात् । अत्रेयं कथा। वालेन हनुमता फलभ्रमादज्ञाय रविमण्डलं ग्रस्तं पुनर्ब्रह्मणे प्रत्यर्पितम् । उक्तमपि भैरवसहस्रनामस्तोत्रे । महेशो गण्डगोपालो खाडी गीतनायकः ।" इत्यादि । स का य आत्मनो रामस्य श्रीमचरणनमस्कारेण नित्यसत्योदयश्रीः प्र- ·त्रयोदशोऽङ्कः । २१५ दिशतु विशदलक्ष्मी लक्ष्मणस्यात्मनः श्री- चरणनलिननत्या नित्यसत्योदयश्रीः॥ ३४॥ राम:- एकैकस्योपकारस्य प्राणान् दास्यामि ते कपे । प्रत्यक्षं क्रियमाणस्य शेपस्य ऋणिनो वयम् ॥३५॥ (सदयम् ) अङ्गेज्वेव जरां यातु यत्त्वयोपकृतं कपे। भवान्प्रत्युपकारार्थमापत्सु लभतां पदम् ॥३६॥ लक्ष्मणः- आलेपितो हनुमता गिरिजौपधीभि- {च्छी विहाय सशरं धनुरादानः । रामारविन्दतरणिधरणीधरात्मा लङ्कापतेः कुपितकाल इवोपतस्थौ ।।३७ ॥ काशक: सत्यप्रतिज्ञ इति । कपिकटकमदानां मध्ये यः समरशि- रसि धीरः । यदायमर्थः । गण्डगोपालनामा कपिकटकमटानां वि- शदलक्ष्मी दिशतु सत्पुत्रेणकेन तजातीयाः श्लाघ्यन्त इति ध्वनिः। लक्ष्मणस्यात्मनो भ्रातुः रामस्य चरणादिकं पूर्ववत् ॥ ३४ ॥ एकैकस्येति॥ हे कपे हे हनुमन् प्रत्यक्षं क्रियमाणस्य लक्ष्मणवि. शल्यकरणस्योपकारस्य ते तुभ्यं प्राणान् दास्यामि । ते त्वया क्रिय- माणस्य वा दत्तेषु माणेपुपुनस्तदभावात् शेषस्यैकस्यैव समुद्रलहना- दिरूपस्योपकारस्य वयम् ऋणिन एवाऋत्यका इति सन्ध्यभावः। अङ्गेष्विति ।। मदनेष्वेव उपकारहेतुरापदस्ति सा तव मास्त्वि- त्याशी उपकारः ॥ ३६ ॥ आलेपित इति ॥धरणीधरः शेपस्तदवत्तारः। अन्यत् मुगमम् ३७

·२१६
हनुमन्नाटके
रामः-(क्रोधारुणः प्रोत्फुल्लखदिराङ्गारनेत्रो.धनुर्गुणट-
णत्कारमभिनीय सहर्ष समापं सपूलकं च लक्ष्मणं गाढ-
मालिङ्गन्य) हा लक्ष्मण प्रौढशक्ति भेदखेदं जहि
मम हृदयपर्यङ्के। हा मेघनादकुलकमलिनीमा-
लेयवर्प वत्स एतावती वेदनां न वेत्सि ।
लक्ष्मणः-आर्य ।
ईपन्मात्रमहं वेमि स्फुटं यो वेत्ति राघवः ।
वेदना राघवेन्द्रस्य केवलं व्रणिनो वयम् ॥ ३८॥
इति श्रीहनुमन्नाटके लक्ष्मणशक्तिभेदो नाम
त्रयोदशोऽङ्कः ॥ १३ ॥
अथ चतुर्दशोऽङ्कः।
रावणः-(ततः प्रातःकाले लोहिताक्षं दूतमाहूय समादि-
शति।) रे लोहिताक्ष वानरवाहिनीं गत्वा राममि-
ति ब्रूहि । अये राम जामदग्यं निर्जित्य यस्त्वया
हरप्रसादपरशुर्गृहीतस्तं रावणाय प्रयच्छ तत-
स्तव सीतां प्रयच्छामि।
ईपदिति॥ईपदल्पार्थे । वेदनां च स्फुटयति । वेदना दुःखं राघवे-
न्द्रस्य तव । वयं केवलं प्रणिनः इति । वयमित्यानन्दादुन्मादः ३८॥
इति श्रीहनुमन्नाटके श्रीमिश्रमोहनदासविरचितागां दीपिका
लक्ष्मणशक्तिमेदो नाम त्रयोदशोऽङ्कः ॥१३॥

·चतुर्दशोऽङ्कः। लोहिताक्षः-यदाज्ञापयति देवः । ( इति गगनमु- त्पत्य रामशिबिरे ततो रामं नमस्कृत्योपस्थितः।) रामः-(तं रावणदूतं ज्ञात्वा पृच्छति । ) अये लो- हिताक्ष किं करोति राक्षसगणः। लोहिताक्षः-देव । अधाक्षीनो लङ्कामयमयमुदन्वन्तमतर- द्विशल्यां सौमित्रेरयमुपनिनायौपधिवराम् । इति स्मारं स्मारं त्वदरिनगरीभित्तिलिखितं हनूमन्तं दन्तैर्दशति कुपितो राक्षसगणः ॥१॥ रामः-(विहस्य ) किमर्थमागतोऽसि । लोहिताक्षः-देव भृगुपति निर्जित्य गृहीतं हरप्र. सादपरशुं रावणाय प्रयच्छ । ततस्तव सीतां समर्पयिष्यति लङ्केश्वरः। रामः-(विहस्य) दूत पश्य। पौलस्त्यप्रणयेन तावकमति स्मृत्वा मनो मोदते देयो नैप हरप्रसादपरशुस्तेनाधिकं ताम्यत्ति अधासीदिति । अधाक्षीत अदीदहत् । विशल्पा शल्यनिवर्ति- को स्मारं स्मार स्मृत्वा स्मृत्वा । "भयहेती द्वे वाच्ये सुयोधम्।। पौलस्त्येति ॥ हे दूत स रावणः मम गिरा मदीयवचनेनैव • त्वया इति वाच्यः। इति किं हे पौलस्त्य नारकमति त्वदीयां बुद्धि स्मृत्वा विचार्य मनो मोदते परंतु प्रणयेन प्रीत्या हरप्रसादप- रशुन देयः । तेन दत्तेन परशुना स रावणोऽधिकं गया स्यात्तथा

·२१८
हनुमन्नाटके
यद्वाच्यः स दशाननो मम गिरा दत्ता द्विजेभ्यो मही
तुभ्यं ब्रूहि रसातलं पलभिदे निर्जित्य किं दीयताम्॥२॥
(अथ रामाय देवराजः शत्रुजयं रथवरं वितरति स्म ।
रामोऽपि हनूमन्तं रथध्वजायमारोप्य स्वयं रथारोहण
नाटयति । तथाविधं तमालोक्य लोहिताक्षो निष्कान्तः।)
रावणः-(लङ्घाशिखरस्थः) अये लोहिताक्ष कोऽसौ
दाशरथेयजे वर्तते।
लोहिताक्षः-देव।
हेलोल्लक्तिवारिधिर्जनकजाविश्लेपशुष्यन्मनः
कौसल्यासुतदैन्यपाटनपटुम्रस्तांशुभूमण्डलः ।
निर्दग्धाखिलराक्षसेन्द्रनगरः सौमित्रिसंजीवना-
योत्खातोपधिपर्वतश्च मरुतः पुत्रो ध्वजे वर्त्तते॥३॥
रावणः-(सत्वरं मन्दोदरीमन्दिरं प्रविश्य) अयि मन्दोदरि ।
दत्तम् ।
ताम्यति ग्लानिमेति । यद्वा । एकं पदं पौलस्त्येनास्मासु प्रणयः
कृतस्तेन तावकमातिं त्वदीयां बुद्धिं रावणस्त्वमपि मूर्ख इति भावः।
अन्यदेहीति चेत्तत्राह । मही द्विजेभ्यो दत्ता तुभ्यं
ब्रूहि त्वमेव कथय भवन्तं निर्जित्य बलभिदे कथं दीयतामिति ।
अयमर्थः । पूर्व तु परशुरदेयः रावणाय चेद्दीयते तर्हि तस्यातिकोपः
स्यात् तथापि दीयते परं त्वेप इन्द्राय रक्षितः पृथ्वीरसातलाभावे
तस्य देयत्वाभावात् ॥ २॥
हेलोलहितेति ॥ जनकजाविश्लेपशुष्यन्मनो यस्य स चासो.
कौसल्यासुतश्चेति । तस्य दैन्यपाटने दूरीकरणे पटुर्विदग्धः ।
सुबोधम् ॥ ३ ॥

·चतुर्दशोऽङ्कः।' २१९ रामाय प्रतिपक्षवृक्षशिखिने दास्यामि वा मैथिली युद्धे राघवसायकैर्विनिहतः स्वर्ग गमिष्यामि वा । नीतिज्ञ कथयस्व देवि कतमः पक्षो गृहीतस्त्वया सुश्राव्यं पदमस्मदीयमगमन्मन्मात्रशेपं बलम् ॥४॥ मन्दोदरी-(विहस्य ) अयि प्राणनाथ लङ्केश्वर । हवा दैन्यं भगिन्याः श्रुतखरनिधनं मातुलस्यापिनाशं तालानां भेदनं यत्कपिवरदहनं बद्धसुग्रीवसख्यम् । कर्माण्युद्यानभङ्गे जलनिधितरणं यो न जातस्तदानों सोऽयं नटे कुलेस्मिन्कथमिव गमितो जायते ते विवेकः५ रावणः-(सापत्र सास्यसूयम् ) धिक धिक शक्रजितं प्रबोधितवता किं कुम्भकर्णेन वा स्वर्गग्रामठिकाविलुण्ठनपरैः पीनः किमेभिर्भुजैः । रामायेति ॥ हे नीतिज्ञे कार्याकार्यविदग्धे प्रतिपक्षाः शत्रव एव वृक्षास्तेषां दाहार्थ शिखिनेऽग्निरूपाय कतम सीतादानं स्वर्गप्रापणं वा पदं स्वकीयबुद्धिस्थानं सुश्राव्यं स्वकीयः सिद्धान्तः सुश्राव्य इति । "पदं निर्णयलोकयोः" इति हैमी। बलं सैन्यमगमत् व्यती-. तम् । किंभूतं बलं मन्मात्रशेपम् अहमेक उरित इति भावः ।। ४ ।। अयीति ।। खरेत्युपलक्षणम् । अर्थात्खरत्रिशिरोदूपणानां यो वि- वेकः स्वर्ग यामि सीतां ददामीति वा तदानी भगिन्यादिहननश्र- वणेन जाती यो विवेकः गमिती नष्टोऽपि कथमेव जायते कर्थ जात इति लोकोक्तिः ॥५॥ धिगिति ॥ स्वर्गग्रामठिका स्वर्ग एव ग्रामस्तत्र विलुण्ठनं रत्न- संचयस्तस्य लुण्ठनं प्रसह्याहरणं तत्र परैस्तत्करैः " विलुण्ठं रत्न- ·. हनुमन्नाटके धिक्कारो ह्ययमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापसः सोऽप्यचैव निहन्ति राक्षसभटान् जीवत्यहो रावणः॥६॥ मन्दोदरी-(सकरुणम् ) शोकं लङ्केश मा गाः कुरु चिरमपुनर्भावि गाढोपगूढं देवाज्ञां देहि योद्धं समरमवतराम्यस्मि सुक्षत्रिया यत् । रावणः-(विदीर्यमाणहृदयः) मैवं कान्ते स्वकान्ते तरुणय करुणांप्राणरङ्कः किमेकं लङ्कां संत्यज्य शङ्कां शिव शिव समरायोधतो राक्षसेंद्रः७ अथ रामाज्ञया वानरभटाः- उद्यदिक्पालकोलाहलबहलमदावग्रहोग्राभिरक्ष्णां ताराभिर्दीप्यमानं दिशि विदिशि दशग्रीवमुद्गीवयन्तः। एते निःशेषसेतुग्रथनसमधिकैः शस्त्रिणः शैलपादै- रुद्दामानः कपीन्द्रा रजनिचरपुरीमुत्तरेण प्लवन्ते ॥ ८॥ . संचयः” इति विश्वः । मे रावणाय अयं धिकारः। यतः पूर्व तु अ. रय एव तत्राप्यरिपु तापसोऽयंसोऽपि तापसमात्रोपि अत्रैव मत्समी. प एव तत्रापि राक्षसभटान् कुम्भकर्णमेघनादादीन जीवति अय- मेव धिकारः ॥६॥ शोकमिति ॥ गाढोपगूढं गाढालिङ्गनं हे कान्ते माये करुणां दे- न्य मा तरुणय मा दीपय। यः एकः निरतिशयवीरोऽहं प्राणरङ्कः प्रा- गलुब्धः किं नेत्याह। राक्षसेन्द्र इत्युक्त्वा इति शेपः । लङ्का सन्त्य ज्य भयमपि सन्त्यज्य समरायोद्यतोऽभूत् । यद्वा शङ्कास्यामस्तीति . तां शङ्कावती लङ्कामिति वा ॥ ७ ॥ उद्यदिति ॥ ते कपीन्द्राः उत्तरेण उत्तरमार्गेण वन्ते निरुघ्नन्ति ·२२१ चतुर्दशोक्षः। (जलमध्ये रुद्रपादादिशिखरगतो रामरावणयोर्युदं निरीक्ष्यमाणो रुद्रः कपिस्टैः संवेष्टितां लड विलोक्य ) मरुद्धद्रादित्यो शतमखमुखास्ते ऋतुभुजः पुरद्वारे यस्याः सभयमुपसर्पन्त्यनुदिनम् । प्रकोपव्याधेर्याधरतटपुटद्वानरभटैः समाकान्ता सेयं शिव शिव दशग्रीवनगरी ।। ९ ।। सुग्रीवेण- अस्त्रं यत्प्लवगाधिपेन विहितं पौलस्त्यवक्षस्तटे सट्टानलदत्तदावविपदः सीदन्ति भूमीरुहाः । रावणेन- उत्पाव्य प्रहिताः स्वशैलशिखरेललेन्द्रहस्तावली- पिष्टोऽयं निजकुण्डनिर्झरजलैर्जम्बालपिण्डायते ॥१०॥ उत्प्लुत्यारोहान्त वा उद्दामानः उच्ट्रङ्मला: अक्षणांताराभिरुद्दीप्य- मानं दशग्रीवम् । किंभूताभिः रावणभङ्गदर्शनायोद्यन्तो ये दिक्पाला- स्तेषां कोलाहलाजातो यो वहल: मदः बहुतरगन्धस्तस्यावग्रहो निरोधस्तेनोग्राभिः देवदर्शनादेवादेन्यसंदेशिनीभिरित्यर्थः । एते वा- नराः शत्रिणः शस्त्रवन्तः ॥ ८॥९॥ अस्त्रमिति ॥ भूमीरुहा वृक्षाः सीदान्त भस्मीभवन्ति । तद्धेतुमा- ह। किंभूता भूमीरुहाः पौलस्त्यो रावणस्तस्य वक्षस्तटे संघटो मेलनं तजातो योनलस्तेन दत्ता दावाविपत् दावाग्निदुःखं येषां ते । राव- णेनापि स्वशैलखिफूटशिखरः उत्पाटय सुग्रीवाय प्रहितः अयं शि- खरः निज आत्मीयो यः कुण्डस्ततो ये निराः प्रसवणास्तेपां जलेहेंतुभिः जम्बालापिण्डः शैवालपिण्डवत् दृश्यते ।" कुण्डस्तटे ·२२२ हनुमन्नाटक तथैतेनोवृत्य स्फटिकशिखरी सोऽपि विदधे समन्तादामूलघुटितवसुधावन्धविधुतः । अमुं येनाद्यापि त्रिपुरहरनृत्यव्यतिकरः पुरस्तादन्येपामपि शिखरिणामुल्लसयति ॥११॥ रावणः-(सको रथारोहणं नाटयति ।) भेरीमईलशङ्खतालनिकरस्वानोल्लसत्काली- निःसाणस्वनपूर्णकर्णकुहरो निर्यन्नगर्या बभौ । युद्धार्थ दशकन्धरो रथगतो माणिक्यमौलियशो- दीपादीपितमस्तको जनकजारामो विधेः कर्मणा॥१२॥ हदे कुण्डम् ” इति धरणिः । पिण्डत्वं द्योतयति । लद्देशहस्तपङ्- त्या पिष्टः पिण्डीकृतः पुनः पुनः कन्दुकवत् उत्पतनेनातिरिक्तम. ङ्गात् पिण्डीभूतः स्रवज्जलः शिखरो जम्वालपिण्डवदृश्यत इति भावः ॥ १०॥ उत्पाटने प्रयोजनमाह-तथेति ॥ यथा त्रिकूटशिखरः उत्पाटितः तथानेन रावणेन स्फाटिकगिरिरुद्धृत्योत्पाटय समन्तादामूलम् अ- भिव्याप्य त्रुटितो यो वसुधावन्धस्तेन विधूतः विशेपेण कम्पितः विदधे कृतः। सोऽपि स्फटिकशिखर्यपि अद्यापि येन उत्पाटनेनान्ये- 'पामपि शिखरिणां पुरस्तादग्ने अमुं रावणं पुरहरः रुद्रस्तदर्थ यो नृत्यन्धतिकरः नृत्ये सति व्यतिकर: कोपातिशयस्तमुलसयति शिक्षयति स्मारयतीत्यर्थः । कोऽर्थः यथा तदुत्पाटने रुद्रस्तुष्टः तथै- तेषामपि उत्पाटने नन्दयित्वा भवन्तं रक्षिष्यतीति मावः ॥ ११ ॥ भेरीति ।। दशकन्धरः विधेः कर्मणा आज्ञया माक्तनकर्मप्रेरण- यति यावत् । यहा । विधेब्रह्मणः शक्तिदानादिषु ब्रह्मसंवन्धस्य स- त्त्वात् नगर्याः सकाशाद्धार्थे निर्यन् गच्छन् सन् बमोइत्यन्वयः। यशो विजय एव दीरस्तेनादीपितः प्रकाशितः मस्तकः ब्रह्मलोको ·चतुर्दशोऽङ्कः। नीचर्यवौ परिमितः पवनो वनेषु मन्दीचकार तरणिः खरतां करेपु । रक्षःपतिर्गगनमाप्तमवेक्ष्य साक्षा- नद्यो ययुः स्थगिततुङ्ग-तरङ्गभङ्गाः॥१३॥ (आकाशे) यदा नीलो लङ्काधिपसुभटकोदण्डशिखरे स्थितश्चञ्चद्वाष्पाकलितमृगतृष्णान्वितगिरिः । तदेवं देवानां मतिरजनि दिमण्डलजुपां धनुःशृङ्गे भृगस्तदुपरि गिरिस्तत्र जलधिः।।१४॥ येन तत्पर्यन्तविजयीति भावः । तदगमनेऽपि तत्र प्रतापगमन. सत्त्वात् । "ब्रह्मावासशिरोविष्णुमञ्जिकास्वपि मस्तकः । ॥ इति शा- श्वतः । जनकजारामः जनकजाया रामः कामो यस्य । वागर्थे । ज- नकजायाः सकाशादरामः अक्रोडो यस्य मृत्युः इति । अन्यत् सुबोधम् ॥ १२ ॥ नीचरिति ॥ खरतां तीक्ष्णत्वं गगनम् आकाशं प्रति आप्तं प्रा. प्समवेक्ष्य दृष्ट्वा यद्वा एकमेव पदम्। मे आकाश ये गा देवगणास्तेपां नमः प्रहत्वं प्राप्तम् येन । गगने यत्रावलोकयति तप देवा नमन्ति इति भावः । “गकारो गगने द्वीपे गणेशे गोगणेऽपि च ।" इति' शाश्वतः । " यामु महीमावे" इत्यस्याप्रत्यये नमः ॥ १३ ॥ यदेति ॥ रावणस्य प्रत्यासन्नत्वादानन्दे देवानामुन्मादावसरे नीलो वानरः लङ्काधिपश्चासो सुमटस्तस्य कोदण्डाग्रमागे स्थितोऽ- भूदिति शेषः । किंभूतः चश्चन्तो ये वाप्पाः क्रोधाभाण गिरिमनर- णवारीणि राकलिता कम्बिता मृगतृष्णा तदन्चितो गिरियस्मि- न् सः हस्ते धृप्तगिरिनालः ग़वणधनुरग्रे स्थित इति तात्पर्यार्थः । तदा दिक्षण्डलजुपां स्वस्वदिगाकाशस्थितानां देवानां मतिरेवं

·२२४
हनुमन्नाटके
रावणस्य-
साश्चर्य तत्र रामे सपटु भटमुखे सव्यथं देवतायें
साशङ्ख रामयुद्धे कपिपु सविनयं लक्ष्मणे साश्रुपूरम् ।
सासूयं प्रातृकृत्ये सभयमनिलजे सत्र चात्मकृत्ये
क्षिप्रं तद्वनचक्र रजनिचरपतेभिन्नभावं बभूव ॥ १५ ॥
जनिता । एवं किं रावणहस्तधनुःशिखरे भृङ्गस्थानीयो नीलः श्या-
मत्वात् नीलहस्ते गिरिस्तत्र गिरौ जलस्थानीया तृष्णा गिरिपत्र-
वणा अयमेवोन्मादः ॥ १४ ॥
साश्चर्यमिति ।। रजनिचरपते रावणस्य वक्त्रचक्रं मुखसमूहः भि-
न्नभावं चित्ररसाश्रयं बभूव । भिन्नत्वमेव विवृणोति। रामे साश्चर्य स-
विस्मयं साद्भुतरसमिति सपटु सोत्साहं सवीररसमिति ।" उत्साहा-
त्मा भवेद्वीरः सव्यर्थ सविपादं सशान्तरसमिति विपादः संचा-
रिको वा। मया सीतानीता यतो देवा अपि वल्गन्ते अद्यापि सन्धि
करोमीति विपादातदुक्तं रसोदधौ।' विपदिशाद्यनवाप्तेः प्रारब्धासि-
द्वितोपराधाच्च । अनुतापोत्र विपादो विज्ञेयो मुक्तिसंबन्धः। सा-
शङ्ख सविमलम्भशृङ्गारं शङ्कास्य संचारी । रामः सीतां मा गृह्णात्विप्ति
शङ्का । उक्तं च रसोदधी।" स्वीयापराधचौर्य कृतपरचौर्यादितो म-
ता शङ्का। स्वानिष्टे क्षणयोगस्तदभयमावोत्र विश्लेपः। अत्र स्वा-
निष्टक्षणं सविनयं सदैन्यं सकरुणमिति दैन्यं संचारी। हनूमदादिद-
र्शनोद्दीपिताक्षपुत्रवधादैन्यं । साश्रुपूर रसाद्रीदरसात्त्रोधस्थायी। को-
धानुभवमश्र तत्रैव लक्ष्मणदर्शने सति मेघनादे वत्सलरसो जातः ।
एतेन पुत्रो हत इति उद्दीपनं वात्सल्यात् अभूणि। अत्र रसद्वयं
वक्त्रदये ज्ञेयम् सासूयं सहास्यरसं हास्येऽसूया संचारी साच पि.
भीपणगताअसूयातोपि हि हास्यं भवतीति प्रसिद्धम्।समयं भया-
नकरसः मयं स्थायी सत्र सबीमत्सं प्रपात्रानुभावः । सा च या
जुगुप्सातो भवतिजुगुप्सात्र स्थायी । एवमहतवीरशान्तशृङ्गारकरुण-
रोद्रवत्सलहास्यमयानकपीमत्साः ययाक्रम ज्ञेयाः ॥ १५ ॥

·चतुर्दशोऽङ्कः। २२५ क्वा तूणान्दशोचैर्मघवहयसटावेणिबन्धेन वाम- दोभिश्चापान्विधुन्वन्दश दश च शरान दक्षिणेरादानः। श्वेडन् क्रीडन् प्रकुप्यन् प्रसरदभिभवर्जितातर्जितौरः शश्वत्खिधन्मुखश्रीरवतरतिरणप्राङ्गणे राक्षसेन्द्रः १६॥ रामरावणयोः- रणाङ्गणे कुण्डलिनो युवानः : परस्परं सायकभिन्नदेहाः। कुचाग्रलगा इव कामिनीनां कुम्भागलगाः सुपुपुर्गजानाम् ॥ १७ ॥ गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः। रामरावणयोयुद्धं रामरावणयोरिव ॥ १८॥ तत्र सारो नाम राक्षस:-(तुमुलयुद्धे ) अश्वारूढस्तु यावरजति न शिविरं वाजिनः पूर्वमई धावन्तं खण्डितस्य स्वमरिकुलबलात्पादयुग्मन धीरः । बढेति ॥ इन्द्रावकेशश्रेण्याम उचगा दश तूणान निपगार वट्वा पामर्दशभिदार्भिर्दश चापान विधुन्वन् सन् दक्षिणेर्दशभि- दोभिः दश शरानाददानः । दशमुखेषु पृथक् पृथग्भावं द्योतयति । अत्र रसः ग्रन्थगौरवात् नादायत । को राक्षसेन्द्रः पेडन् हसन् । " क्षेडामर्पगतं हास्यम् ॥ इति धरणिः । द्वन्दः तय मुखं तेपां श्रीर्यस्य तचाधिकं दशधोक्तम् ॥ १६ ॥ रणेति ॥ कुचस्थानीयाः कुम्माः ॥ १७ ॥ १८ ॥ अश्वेति ।। यावत् काव्यादवीरः सारः सण्डितस्य मध्यतः कृत्तस्य पानिनोऽश्वस्य पूर्वार्दमध्यारूढः अरिकुलबलात् शत्रुसैन्यात्सका- मात् शिविरं स्वस्टकं पादयुग्मेन सण्डिताश्चाईप्रदेशे कृतस्तव- ·. हनुमन्नाटके सारः क्रव्यादेवीरः शिरसि करतलोत्थापितेनाङ्गदेन क्रुद्धेनाताडितोद्राक् शिव शिवसमरे पश्चिमान तावत् अङ्गन्दः- यावानन्धिः कलशशिशुना तावता किं च पीत- स्तुल्याकारान्प्रहरति हरिः किं खगानद्रितुङ्गान् । तत्रागम्याः प्रथितवपुपः सन्तु तिग्मस्वभावा- स्तेषां ग्रासग्रहणरभसं राम ते नामधेयम् ॥२०॥ रणयुगुलेन न व्रजति न गच्छति धावन्तम् अर्दै तावत् क्रुद्धेना- गादेन द्राक् शीघ्रं समरे पश्चिमान कृत्वा शिरास आताडितः । किंभूतेन पश्चिमार्द्धनाङ्गदकरतलोत्थापितेन । शिव शिव कष्टम्॥१९॥ महच्छरीराणि रक्षांस्यल्पशरीरावानरानवलोक्य, जये विचि- कित्समानं राम बोधयति यावानिति ॥ हे राम अधिर्यावान् मान- तोऽगाधतायाश्च तावता ..तत्सदृशंमानेन कलशशिशुना कि पीतः किंतु महानन्धिरल्पतरोऽगस्त्य इति च पुनः हरिरिन्द्रः तुल्याका- रान स्वल्पप्रमाणान् खगान् गिरीन् , प्रहरति अपि तु स्वयमल्पः अद्रयस्तुङ्गाः ।" पक्षिपर्वतयोः खगः ॥ इति हैमी । तेषां सपक्ष- त्वात् । किंभूतान् खगान अद्वितुङ्गान् सूर्यपर्यन्तोन्नतान् । “अद- यो गुमर्शलार्काः" इत्यमरः । तत्र तस्मिन् मस्ताये अगम्या.गन्तु- मशक्याः समुद्रादयः प्रथितवपुषः - गिर्यादयः तिग्मस्वभावाः स्वभावतेजस्विनः अगस्त्येन्द्रादयोऽपि सन्तु भवन्तु तेषां सर्वेषां ग्रासग्रहणे कबलग्रहणादी सरमसं. सत्वरं राम ते नामधेयमस्तीति शेषः । रामोऽयमितिशब्देनैव ते नष्टा मरिष्यन्ति किमत्राल्पदीर्घ- विचारणयेति भावः । कतिचित्पुस्तके रावणवाक्यमिदम् । तत्प- श्यामूनिति पाठः । तमायमर्थः । यावानन्धिस्तारानगस्त्येन पीन: तारता सर्वपानेन किं कानो हानिः यापता भवता तु पद पर 1 .

·चतुर्दशोऽङ्कः। २२७ रावण:- स्त्रीमानं ननु ताटकामुनिसुतो रामः सविप्रः शुचि- मारीचो मृग एव भीतिभवनं वाली पुननिरः । भो काकुत्स्थ विकत्थसे वद रणे वीरस्त्वया को जितो.. दोगर्वस्तु तथापि ते यदि पुनः कोदण्डमारोपय ॥२१॥ अङ्गदः-(अत्रान्तरे). वन्यास्ते न विचारणीयचरितास्तिष्ठन्तु हुं वर्ततां सुन्दस्त्रीदमनेऽप्यकुण्ठयशसो लोके महान्तो हि ते। यानि त्रीणि कुतो मुखान्यपि पराण्यासन् वरायोधने यदा कौशलमिन्द्रसूनुनिधने तत्राप्यभिज्ञो जनः॥२२॥ इन्द्रोऽपि गिरीन्प्रहरति तेन गिरिप्रहरणेन किं का नो क्षतिमत्पुत्रेण बद्ध एव । तथा त्वयापि गिरिसमाः शौर्यादिहीनाः केचन राक्षसाः हताः तत्तस्मात्मथितं वपुर्येषां ते तिग्मस्वभावाः स्वभावतीक्ष्णाः मादृशाः राक्षसाः सन्तु तिष्ठन्तु। अमूनल्पतरान् राक्षसापश्यसि हे राम तेपां तिग्मस्वभावानां ते नामधेयं त्वन्नाम्ना ख्यातं सैन्यं च ग्रासग्रहणाय रभसं शून्यं न किमपीत्यर्थः । रमस: पदशून्य योः ॥ इति चरकः ॥२०॥ स्त्रीमात्रमिति ॥ विकत्यसे विकत्थनां करोषि अतो वद त्वया वीरः को जितः । अन्यत् सुबोधम् ॥२१॥ वन्द्या इति ॥ हुमिति कोपेऽव्ययम् । हे रावण एते रामादयो वन्याः, नमस्तुतियोग्या एव । कीदृशाः वर्ततां व्यवहर्तणां मध्ये विचारणीयचरिता न अत एव लोके महान्तस्ते प्रसिद्धाः । अधि:- चारणीयत्वमेवाह । सुन्दस्वी ताटका तहमनेपि अखण्डं, यशो येषां ते वीवधादपकीर्तिवाहुल्यनियमात् अतस्ते तिष्ठन्तु तदर्तया ॥

·२२८ हनुमन्नाटके - रावण:- शम्भोः पर्वतकन्दुकेन महती क्रीडा कृता येन ते रे रे मानव राम मा स्मर भवं देवेश्वरं रावणम् । ज्याघोपं कुरु ताटकान्तमसुराणामन्तकं संयुगे यश्चानीतिसमयधीरकुटिलः शाखामृगाणां पतिः ॥२३॥ (रामस्तथापि तं रावणं जघान ।) लज्जावनम्रवदनाम्बुजः सन्मनाक स्थितः रावणः- (विहस्य ) रे रे मानव राम । यो मया निहतो घोरे समरे तव पूर्वजः । अनरण्यः किमद्य त्वां व्यथयत्यथ लज्जितः ॥२४॥ रामः-(निःशङ्कम् ) रे रे राक्षसाधम पश्य। न दूये नः पूर्व नृपतिमनरण्यं यदवधी-. र्जयो वा मृत्यु युधि भुनभृतां कः परिभवः। किं कृत्यं चेद्दीर्यमेव श्रीतुकामोऽसि तर्हि शृणु । यानि प्रसिद्धानि त्री- णि मुखानि त्रिशिरःशिरांसि च कुतः सकाशात्पराणि देहाद्भिन्नानि आसन् तत्त्वमेव वद । वालिहनने तत्रापि जनः अर्या- त्वमेवाभिज्ञोऽसि । वालिना त्वं वद्धः स तु रामेण हत इति भावः२२ शम्भोरिति ॥ भवं चेन्न स्मरासि । “आकृती मवमव्ययम्" इति विश्वः । सहि ज्याघोपं कुरु । अनीती समयां धियमीरयन्ति ये ते- ध्वपि कुटिलः अत्यनीतिवानिति . शाखामृगाणां यः पतिर्वाली तस्याप्यन्तकं ज्याघोपं कुरु इत्यर्थो व्यङ्गयः ॥ २३ ॥ य इति ॥ सुबोधम् ।। २४ ॥ न दूये इति ।। कृपणं सदैन्यं यथा स्यात्तथा हेहयपतेः सका-

·चतुर्दशोऽङ्कः।
२२९
जितं मन्ये कारागृहविनिहतं हैहयपतेः
पुलस्त्यो यद्भिक्षामकृत कृपणं तंव्यथयति ॥२५ ।।
यो रामो न जघान वक्षसि रणे तं रावणं सायकैः
सं श्रेयो विदधातु वस्त्रिभुवनव्यापारचिन्तापरः।
हृद्यस्य प्रतिवासरं वसति सा तस्यास्त्वहं राघवो
मय्यास्ते भुवनावली विलसिता द्वीपैः समं सप्तभिः२६॥
सपोटरावणरुपा विहितावलेपः
सजो बभूव दृढसंगरंवद्धदीक्षः ।
आपन्नभीतिहरणं व्यवसायिनां हि
प्राणास्तृणं विपुलसत्त्वसहायभाजाम् ॥२७॥
तत्र रामो रतिं लेभेन प्रियाविरहार्दितः ।
तत्सत्यं मनसि स्वस्थं रम्याणां रमणीयता॥२८॥
शात् यत्पुलस्त्यस्त्वत्पितामहः यद्भिक्षामकृत तद्क्षिाहरणं व्यथ-
यतीत्यर्थः ॥ २५॥
य इति ॥ वक्षोनिषेधादन्याङ्गहननमायातं सा सीता सप्तदीपेः
सप्तभिः पृथिव्यायावरणः समम्। "द्वीपोस्त्रियामाचरणे पुंस्येवान्त-
जलावनी।" इति जयन्तः । पुनः कीदृशी भुवनावली विलसिता
विलीयते सर्वमस्मिन्निति विलं प्रकृतिस्तया सिता आवृता समक-
त्यावरणेत्यर्थः । " लीइ विलापने " इत्यस्य विलमिति रूपम् ।
अन्यथा द्वीपानां त्रिभुवनान्तःपातित्वादानर्थक्यप्रसङ्ग स्यात् ।
एतद्धनने अकस्मान्महारणः स्यादिति भावः । अनेन विप्रलम्भो-
न्मादावस्था च दर्शिता इति भावः ॥ २६ ॥
स इति ॥ स रामः अवलेपो गर्वः सत्त्वमुत्साहः स एव सहायः
तं भजन्तीति ॥ २७॥
तति ॥ सुबोधम् ॥ २८ ॥

·A
A
२३०
हनुमन्नाटके
बाणोऽयं मम ताटकात्मशिरसि त्रातः स्वसुर्नासिका-
'प्राणायामपरः खरत्रिशिरसां हुत्वा दशास्याहुतिम् ।
मारीचं च बलिं विधाय तदनु त्वाचम्य वारानिधि
भोक्तं रावणमामिपं मृगयते भो दीयतां मैथिली ॥२९॥
रावणः-(तथापि सावज्ञम् )
क्लीवानामेव युद्धेषु 'प्राणत्राणाय राम धीः ।
लज्जाप्रशान्त्यै संसत्सु मूर्खाणामिव मूकता॥३०॥
(गगनमण्डलमवलोक्य)
रे काल त्वमकाललब्धविभवः स्वैरं सकामो भव
शंभोभूपय नूतनैः शिवशिरोमाल्यैर्निजाङ्गं मुहुः ।
किं च त्वं च विरिश्च्य संचिनु जगत्सर्गाय बीजं वचित्
सन्नद्धः करवालभीपणभुजो युद्धाय लङ्केश्वरः॥३१॥
बाण इति ॥ आत्मा रुधिरस्तद्युक्ते शिरसि । " देहे धातुपु कूट-
स्थे जोवेऽप्यात्मा मतः पुमान् ।" इति विश्वः। धातुना रुधिरं गृह्यते ।
स्वसुस्त्वद्भगिन्याः शूर्पणखायाः साहचर्यादृषणोऽपि रावणस्येदं
रावणं रावणस्यामिपमित्यर्थः ॥ २९ ॥
क्लीवेति ॥ हे राम रणेषु प्राणत्राणाय या धीः लज्जाप्रशान्त्य
'संधये सा क्लीवानामेव । यथा विद्वत्सु लज्जामशान्त्यै मौर्फाच्छा-
दनाय मूर्खाणां मौनस्वीकारः तथा कातर्याच्छादनाय सन्धिरिति३०
रे इति ॥ अनवसरमप्तिश्वर्यः एतस्याशेपहननमैश्वर्यम् । हे विरि-
च्य जगत्सर्गाय पुनः सृष्ट्यै बीजं संचिनु गोपाय । निःशेषेण
मरान् हनिष्यामि इति भावः ॥ ३१ ॥

·चतुर्दशोऽङ्कः । (राममाक्षिपति ।) अद्य वा जानकी राम कामं पास्यति मन्दिरे। रणे वा दारुणे गृध्रो मधुरानधरान्मम ॥३२॥ (तत्राशोकवनिकास्थितविमानमारुह्य जानकी रामराय- णयोर्यद्धं दर्शयति त्रिजटा सरमा च । मन्दोदर्यपि सु- न्दरीपरिवृता लङ्काचलशिखरमारुह्य पश्यति । रुद्रोऽपि समुद्रमध्ये, एके चरणेनोपस्थितो युदं पश्यति । देवाः सर्वे विमानाधिरूढाः नभोमण्डलगताः युद्धं पश्यन्ति स्म ।) रामः-(संहारभैरव इव को नाटयति।) रेरे निशाचरपते त्वरितं गृहाण बाणासनं त्रिदशदर्पहरं शरं च । निर्वापयामि विरहानिममुं प्रियाया मन्दोदरीतरलनेचजलप्रवाहः ॥३३॥ (इति वाणान् स्पृशति ।) मन्दोदरी-(सभयम्) उत्पाट्यन् किमपि कौणपकोटिमन्त- स्तेजोहुताशनसमिन्धनसामिधेनीम् । अति॥प्रकरणं सुबोधम् । वागर्थः प्रतिपाद्यते । वा निश्चये । हे जानकि रामो यदि जीवति अद्य दारुणे रणे ममाधरान् कामं यथेच्छं गृधः पास्यतीति द्वितीयो मुहुरर्थे । कीदृशे रणे मन्दिरे वीरमरणे३२ रे रे इति ।। वाणासनं चापम् ॥ ३३ ।। मन्दोदरीति ॥ हा कष्टमागतम् अनेन ग़मेण दशाननोऽपि स्फुटम् असंशयम् ईपज्ञयः ईपत्कारो जयो यस्य । ईपजयत्वं द्योतयति । यदायं पालतरोतिशयवालकः पाणस्ताटकामन्तहदये -

·२३०
हनुमन्नाटके
वाणोऽयं मम ताटकात्मशिरसि त्रातः स्वसुर्नासिका-
प्राणायामपरः खरबिशिरसां हुत्वा दशास्याहुतिम् ।
मारीचं च पलिं विधाय तदनु त्वांचम्य वारांनिधि
भोक्तं रावणमामिपं मृगयते भो दीयता मैथिली ॥२९॥
रावणः-(तथापि सावज्ञम् )
क्लीवानामेव युद्धेषु प्राणत्राणाय राम धीः ।
लज्जाप्रशान्त्यै संसत्सु मूर्खाणामिव मूकता ॥३०॥
(गगनमण्डलमवलोक्य)
रे काल त्वमकाललब्धविभवः स्वैरं सकामो भव
शंभोर्भूपय नूतनैः शिवशिरोमाल्यैर्निजाङ्गं मुहुः ।
किं च त्वं च विरिथ्य संचिंच जगत्सर्गाय बीजं वचित्
सन्नद्धः करवालभीपणभुजो युद्धाय लङ्केश्वरः॥३१॥
U
--
बाणं इति ॥ आत्मा रुधिरस्तद्युक्ते शिरसि । " देहे धातुपु कूट-
•स्थे जीवेण्यात्मा मतः पुमान् ॥ इति विश्वः। धातुना रुधिरं गृह्यते ।
स्वसुस्त्वद्भगिन्याः शूर्पणखायाः साहचर्यादृषणोपि रावणस्येदं
रावणं रावणस्यामिपमित्यर्थः ॥ २९ ॥
क्लीवेति ॥ हे राम रणेषु माणत्राणाय या धीः लज्जाप्रशान्त्यै
संधये सा क्लीवानामेव । यथा विद्वत्सु लज्जाप्रशान्त्यै मौाच्छा-
दनाय मूर्खाणां मौनस्वीकारः तथा कातर्याच्छादनाय सन्धिरिति३०
रे इति ॥ अनवसरप्राप्तश्वर्यः एतस्याशेपहननमैश्वर्यम् । हे विरि-
उच्य जगत्सर्गाय पुनः सृष्टय बीजं संचिनु गोपाय । निःशेषेण
नरान् हनिष्यामि इति भावः ॥ ३१ ॥

·चतुर्दशोकः । २३१ ( राममाशिपति ।) अद्य वा जानकी राम कामं पास्यति मन्दिरे । रणे वा दारुणे गृध्रो मधुरानधरान्मम ॥३२॥ (तत्राशोकवनिकास्थितविमानमारुह्य जानकी रामराव- णयोर्युद्धं दर्शयति त्रिजटा सरमा च । मन्दोदपि सु- न्दरीपरिवृता लाचलशिखरमारुह्य पश्यति । रुद्रोऽपि समुद्रमध्ये एकेन चरणेनोपस्थितो युद्धं पश्यति । देवाः सर्वे विमानाधिरूढाः नभोमण्डलगताः युद्धं पश्यन्ति स्म।) रामः-(संहारभैरव इव क्रोधं नाट्यति ।) रेरे निशाचरपते त्वरितं गृहाण बाणासनं त्रिदशदर्पहरं शरं च । निर्वापयामि विरहाग्निमसुप्रियाया मन्दोदरीतरलनेत्रजलप्रवाहः॥३३॥ (इति बाणान् स्पृशति ।) मन्दोदरी-(मभयम्) उत्पादयन् किमपि कौणपकोटिमन्त- स्तेजोहुताशनसमिन्धनसामिधेनीम् । अधेति॥प्रकरणं सुवोधम् । वागर्थः प्रतिपाद्यते । का निश्चये । हे जानकि रामो यदि जीवति अद्य दारुणे रणे ममाधरान् कामं यथेच्छं गृध्रः पास्यतीति द्वितीयो मुहुरर्थे । कीरशे रण मन्दिरे वीरशरणे३२ रे रे इति ॥ वाणासनं चापम् ॥ ३३ ॥ मन्दोदरीति ॥ हा कष्टमागतम् अनेन रामेण दशाननोऽपि स्फुटम् असंशयम् ईपजयः ईपत्कारो जयो यस्य । ईपजयवं योतयति । पदायं पालतरोतिशयवालकः पाणैस्ताटकामन्तव्ये ·. २३२ हनुमन्नाटके हस्ताढकीमकृत बालतरः पृपक्कै- रीपज्जयः स्फुटमनेन दशाननोऽपि ॥३४॥ रामभुजदण्डः- आकृप्टे युधि कार्मुके रघुपतेर्वामोऽब्रवीदक्षिणं दानादानसुभोजनेषु पुरतो युक्तं किमित्थं तव। वामान्यः पुनरवीन्मम न भीः प्रष्टुं जगत्स्वामिन क्षेप्नु रावणवत्कपतिमिति यो दद्यात्स वो मङ्गलम्३५॥ रामः- कुंशिकसुतसपर्यादृष्टदिव्यास्त्रमन्त्री भृगुपतिसहयोद्धा वीरभोगीनबाहुः । यस्तेजोमयोऽग्निस्तस्य समिन्धने सम्यगिन्धनादाने सामिधेनीम् एंधासमाहारको मन्त्रः सामिधेनी ताम् अकृत स्वतेजोग्निदीपनक- श्रीम् । “एधोमन्त्रः सामिधेनी " इति शाश्वतः । कौणपा राक्षसा- स्तेषां कोटिमुत्पादयन् सन् किमप्यनिर्वचनीयवलां रक्षाकोटिम् अंद्यायं तरुण इति भावः ॥ ३४ ॥ आकृष्ट इति ॥ युधि धनुष्याकृष्टे सति रघुपतेः रामस्य वामः आयुधिहस्तः दक्षिणम् आयुधिहस्तम् अब्रवीत् इत्यन्वयः"पाणा- चायुधिनदयोः । इति शब्दशेपे । आयुधानि धीयन्ते रेखाद्वारेणा- स्मिन्नित्यायुधि बद्धशृङ्खलेयं पद्यजातिः । " स्वरयोगवियोगाभ्या- मर्थदा वद्धगृहला । ” इति चित्तालङ्कृती । दानादानसुभोजनेषु त्वं पुरतः पुरोवर्ती अधुना इत्थं पृष्ठतो गमनं किं युक्तं वामान्यो दक्षि- णहस्तः पुनर्वाममनवीत् । हे वाम रणे मम भीर्मयं न रावणवत्क- पक्तिं भेत्तुं प्रष्टुमागतोऽस्मीति शेषः । इति वदन् सः दक्षिणः वो मङ्गलं दद्यात् ॥ ३५॥ कुशिकेति ॥ तदा रामदेवः कौतुकी युद्धोत्सवी यात इति शेपः। m ·चतुर्दशोरः। २३३ दिनकरकुलकेतुः कौतुकोत्तानचक्षु- बहुमतरिपुकर्मा कौतुकी रामदेवः ॥ ३६॥ यद्रावणो बहुभिरेव भुजैः करोति । तद्राघवः प्रतिकरोति भुजदयेन । कर्मद्वयं यदपि तुल्यफलं तथापि रक्षःपतेर्दशगुणं नरवीरतुल्यम् ॥३७॥ तत्र मन्दोदरी जानकी च- रे रावणास्तमुपयातु सह त्वयार्कः श्रीराघवे समरमूर्ति कृतप्रतिज्ञे । मन्दोदरी जनकजास्तनगावलम्बि- न्य चकोरकवधूरिव चक्रवाकी ॥३८॥ रामः- एकस्मिन्विनिपातितेऽपि शिरसि क्रोधोपशान्तिः कुतः किं तु स्वानुनयाय मूर्धनि धनं दृष्टं न यत्रारिणा। वीराणां भोगाय योग्यी बाहू यस्य सः यदा वीरो रमणीयो भो- गीनो वासुकिस्तदाह यस्य बहुमतं रिपुभिः कर्म शोर्य यस्य सः ॥ ३६॥ ३७॥ रे रावणति ।। अथैनं हनिष्यामि इति प्रतिज्ञा। अर्के अस्तनगा- वलम्बिनि मन्दोदरी जनकना च अस्तशैलस्थे च चकोरकवधू- रिवासीत् । यथा चकोरी राग्रिमेवेच्छति चन्द्रकरामृतानुभवात् तथा च मन्दोदरी रात्री राक्षसानां पलातिशयात् । तथा सीता रात्री रक्षोतिशयात् रामप्रतिज्ञामयादिति भावः ॥ ३८ ॥ एकस्मिान्नति ॥स्वस्य च्छेत्तुः अनुनयाय माच्छिन्धीत्यादिस्त-

·२३४.
हनुमन्नाटके
त्वत्तो मूर्धबहुत्वतः फलमिदं सम्यङ्:मया लभ्यते
छिन्नं छिन्नमवेक्ष्य राक्षसपतेः स्वं दुर्नयं ज्ञास्यसि॥३९॥
रावणः-(अत्यन्तद्रुततरश्रीरामबाणादिताडनव्ययः:)
धनुर्निस्त्रिंशादिप्रहरणगलच्छेदकुपितो
दशास्यः स्यान्मूनों रघुपतिशरवातदलितान् ।
करैरेकैरेकर्नभसि भृशमादाय युगपत्:
क्षिपन्नान्यैरन्यैश्चपलयति दोर्विंशतिमपि ॥४०॥
रामः-(सावष्टम्भम् )
कल्पान्ते यत्कृतान्तैरिव वरसमरप्राङ्गणे रामचन्द्रो
वाणैरुत्तीर्णशाणेर्नवभिरपि दशग्रीवमूनों नवैव ।
चिच्छेदालोक्य भूयः स पुनरपि नवान्विस्मितःसन्मुहूर्त
विश्रम्यागस्त्यदत्तं तदनु रिपुवधायाददेब्राह्ममस्त्रम्,४१
"
.
-
वाय यत्र शिरःकर्त्तने एकस्मिन्नेव शिरसि कृत्ते अन्यच्छिरस्तस्मि..
न् कृत्ते अन्यच्छिरोभावात् अनुभवाभावः छिन्नं, छिन्नं मूर्धानम् ३९
धनुरिति ॥ एकैरेकैः करैः भृशं मूर्ध्नः अन्यैरन्यैः करभृशं .
नमसि विक्षिपन् मन् युगपदेव विंशति चपलयति ॥ ४० ॥
कल्पान्त इति । रामः रणे नवनिर्वाणैर्नव एव रावणस्य,मस्त.
कानू चकत --1 वाणसाफल्ये विशेषणद्वयं भूयः कर्चनानन्तरं स.
रामः पुनः. अमिनवान् नवीभूतानालोक्य विस्मितः सन् मुहर्त .
विश्रम्यागस्त्यदत्तं ब्रह्मास्त्रम् . आददे गृहीतवान् । अत्रेयं कथा ।
ब्रह्मणास्य वरो दत्तो यावद्दशमो - मध्यस्थो.मूर्धा न विच्छिन्नस्ता.
वदन्यानि, शिरांसि कृत्तान्यपि अकृचानि भविष्यन्ति इति ॥४१॥

·चतुर्दशोकः। पैतामहं रघुपतिः समरेऽतिकोपा- द्वाणं मुमोचं हृदये दशकन्धरस्य । भित्त्वा स तद्धृदयशोणितशोणगात्रः प्राणान्विवेश धरणीतलमस्य नीत्वा ॥ ४२ ॥ मन्दोदरी-(सकलसुन्दरसुन्दरीभिः परिवृता गलदवि- रलनेत्रजलप्रवाहः सीतापतेविरहानलेन सह लङ्कापतेः प्रतापानलं निर्वापयन्ती हाहाकार घोरस्फूत्कारः कुर्वन्ती झटिति त्रिकूटाचलादुत्पत्य समरसूमौ महानिद्रां गत- स्य निजमाणनाथस्य लङ्कापतेश्चरणकमलयोर्निपत्य) भिन्नरावतवन्धुसिन्धुरशिरःसम्पातिभिौक्तिकैः शश्वद्विश्वजयप्रशस्तिरचनावर्णावलीशिल्पिने। नाकान्तःपुरिकाकपोलविलसत्काश्मीरपत्राङ्कर- श्रीविन्यासविनाशभीपणभुजस्तम्भाय तुभ्यं नमः४३॥ पैतामहमिति ॥ पैतामहं ब्रह्माखं सः बाणः तत् हृदयं भित्त्वा अस्य रावणस्य माणानीत्वा भुषि विवेश इत्यन्वयः ॥ ४२ ।। सुगर्म गद्यम् । भिन्नरिति ॥ अय विमलम्भगुणकीर्तनमावि- करोति । हे मिय तुभ्यं नमः । किंभूताय भिन्नानि यानीन्द्रगजय- न्धूनां सिन्धुराणां गजानां शिरांसि तेभ्यः संपतितुं शीलं येषां तैः मौक्तिकः कृत्वा शासन या विजयप्रशस्तिरचना लिखनं तयुक्ता या वर्णावली सस्याः शिल्पिने लेखकाय गजकुम्मच्युतमुक्ताहाररे- वात्मजयप्रशस्ति विलिखतीत्यर्थः । नाकान्तःपरिकानां स्वर्गान्त:- पुरस्थमृगदृशां फपोलेषु पिलसन् फुटुमपप्रस्यापुरचित्रं तत्र पर

·२३६
हनुमन्नाटके
हा प्राणेश लङ्केश।
भूयिष्ठानि मुखानि चुम्बति भुजैर्भूयोभिरालिङ्गयते
चारित्रव्रतदेवताऽपि भवता कान्तेन मन्दोदरी।
हा लम्बोदरकुम्भमौक्तिकमणिस्तोमर्ममैकावली
शिल्पे वागधमणिकस्य भवतो लङ्केन्द्र निद्रारसः॥४४॥
एकेनैकसमुद्धृतो हरगिरिभ्यां त्रिलोकी जिता
यस्याष्टादशभिर्भुजैरवसरः शस्त्रस्य नासादितः।
सोऽप्येनं द्विभुजं मनुष्यमहह क्रव्यादवीरो रिपुं
प्राप्य व्यर्थभुजो रणे विनिहतो देवाय तस्मै नमः॥३५॥
श्रीविन्यासः शोभातिशयः तस्य विनाशाय भीषणः भुजस्तम्भो
यस्य ।। ४३ ॥
भूयिष्ठानीति ॥ मन्दोदरी ते भूयिष्ठाने बहूनि मुखानि चुम्बति
कान्तेन भवतास्य विनाशाय ताभिभूयोभिर्वहुभिर्भुजैरालिङ्गयते इत्य-
चयः । पतिव्रता देवी हे लङ्केन्द्र भवतोऽपि निद्रारसो यातः । हा
कप्टम् । ऋणिनो निद्रारसाभावात् । ऋणमेव द्योतयति। लम्बोदरःग
जाननो गणेशस्तस्य कुम्भयोः ये मौक्तिकसमूहास्तैर्मम या एका-
वली हारभेदः । " एकावल्येकयष्टिका " इत्यमरः । तस्याः शिल्पे
विनिर्माणे वाचा अधमर्णिकस्यास्य लम्बोदरं विभिद्य तव हार करि-
च्यामीति वा । " उत्तमर्णाधमी दो प्रयोक्तग्राहकौ क्रमात् । "
'इत्यमरः ॥ ४४॥
एकेनेति॥अथास्य बलं द्योतयति । दैवं प्रणमति । यस्यरावणस्य
द्वाभ्यां भुजाभ्यां त्रिलोकी विजिता वशीकृता तपोरकेन एप हरगि-
रिः समुद्धृतः। एकेनान्ये लोका जिता इति द्रष्टव्यम् । सोऽपि रावणः
एनं रामं प्राप्य व्यर्थभुजः सन् येन देवेन विनिहत्तस्तस्मै देवाय
नम इति ॥४५॥

·चतुर्दशीक्षः।
जातिब्रह्मकुलेऽग्रजो धनपतियः कुम्भकर्णोऽनुजः
पुत्रः शकजयी स्वयं दशशिराः पूर्णा भुजाविंशतिः।
दैत्याः कामचरा स्थश्च विजयी पारे समुद्रं गृह
सर्व निष्फलितं तथैव विधिना दैवे वले दुर्वले ॥४६॥
कालेन विश्वविजयी दशकन्धरोभू-
द्भर्गाचलोद्धरणचञ्चलकुण्डलानः।
संस्कारमग्निदहनाय स एप काल-
श्वाज्ञां विना रघुपतेः प्लवगैर्निरुद्धः ।। ४७॥
दुर्ग त्रिकूटः परिखा समुद्रो
रक्षांसि योधा धनदश्च वित्तम् ।
संजीविनी यस्य मुखाग्रविद्या
स रावणः कालवशाद्विनप्टः॥१८॥
इह खलु विपमः पुराकृतानां
भवति हि जन्तुषु कर्मणां विपाकः ।
शिवशिरसि शिरांसि यानि रेजुः
शिव शिव तानि लुठन्ति गृध्रपादेः ॥१९॥
(ततो लक्ष्मणवायुपुत्रौ विमाने जानीमारोप्य सत्वर-
मानीतवन्तौ।)
जातिगिति ॥ क्षेपकः ॥ ४६ ।। ४७ ।।
कालस्य सर्वनो दुर्निवागत्वं द्योतयनि-दुर्गमित्यादिपञ्चभिः
पद्यः॥४८॥
इहेति ॥ शिव शिवेति पर कष्ट नानि गिगसि टुटन्ति पश्चाक्षे-
पणेनस्तनचालयान्न रेजः पिलमन्नि म्म आविर्भवन्ति ॥ ४ ॥

·२३८ -- . हनुमन्नाटके (जानकी ससंचममुत्थाय लजां नाटयति । ) रामः- जनकतनयां हत्वा रागी इते दशकन्धरे तदनु विरहज्वालाजालाकुलीकृतविग्रहः । रघुपरिवृढो नाचो नोर्चन तिर्यगवेक्षते मुकुलितहगम्भोजद्वन्द्वः समाहितवस्थितः॥५०॥ हनूमान्-(साश्रु स्वयंश्यपरिजनलज्जया च)मातर्जानकि । चापालिङ्गनभङराङ्गमदनन्यस्तैकहस्ताम्बुजं मध्ये मुटिनिविष्टपञ्चकशरं बिभ्राणमन्यत्करे । चीर श्रीनखरक्षतैरिव नवैर्वाणवणैरङ्कितं वीर राममवस्थितं प्रणमत प्रोन्मथ्य लाभटम् ॥५१॥ जानकी-(स्वगतम्) तापच्छेदसुधाकरस्तनुभृतां क्रोधानलाम्भोधरः सारासारविवेकशोकभवन हर्षस्य बीजाश्रयः। जनकतनयामिति ॥रागी युद्धोत्साहवान् रामो जनकतनयां हत्वा लकातः स्वशिबिरे आनीय । यद्वा यो जनकतनयां हत्वा रागी रा. गवान्यतः एवंभूते दशकन्धरे हते सति । सर्वं सुवोधम् ॥ ५० ॥ चापेति ॥ चापालिङ्गनेन भङ्गरं यदङ्गं तेन मदनमिव अन्यत्करे द्वितीयहस्ते मुष्टेमध्ये मध्येमुष्टि निविष्टो यः पञ्चकशरः शरपञ्चकस्तं बिभ्राणम् । यदा। पश्चकं पञ्चात्मकं रावणदेहं तद्धन्ता शरः पञ्चक- शरः वीरश्रीर्विजयलक्ष्मीस्तस्या नखक्षतैरिव तमिति प्रसिद्धम् ॥५१॥ कालेति । वीजमाश्रयभूतम् अन्यथाकुरजाते/जवदनुपलब्धिप्र-

·चतुर्दशोऽङ्कः।
कालव्यालविपस्य गारुडमणिधैर्यद्रुमो रामभूः
कैवल्यप्रतिभूर्घटेत सुकृते रामस्य सत्सङ्गमः॥५२॥
(इति रघुपतेश्वरणकमलयोः शिरोमधुकरेण मकरन्दम-
नुभवितुमिच्छति।)
रामः-(उपमृत्य साशङ्कम् ) हे महान्तो जनाः यद्य-
पि प्रिया पतिव्रता तथापि चिरं परमन्दिरस्था
दिव्यमन्तरेण कथं मां स्पष्टुमर्हति ?
(इत्याकर्ण्य रामवास्यादाकाशादवतरन्ति स्म ब्रह्मादयः ।
ततो दिव्योपकरणं नाटयति ।)
तत्र रामो रति लेभे न प्रियाविरहार्दितः।
यत्सत्यं मनसि स्वच्छे रम्याणां रमणीयता ॥५३॥
जानकी-(सत्वरं ज्वललावकमुपगम्य)भोभगवन् पावका
मनसि वचसि काये जागरे स्वप्नमागें
यदि मम पतिभावो रापवादन्यपुंसि ।
तदिह दह ममाङ्गं पावकं पावक त्वं
सुललितफलभाजां त्वं हि कर्मकसाक्षी ॥५४॥
(इति ज्वलत्तीबदहनान्तराले देहं चिक्षेप ।)
सङ्गः स्यात मोक्षजनयिना मोक्षद इति सुबोधम् ।। ५२ ।।
ननु विराभीष्टमाप्ती कथमस्यं धैर्यमित्यत आह-ततिारामस्त-
प्रतस्यां सीतायां रति यत् लेभे नत्सत्यमेव । नन्वानेच्छश्चेत्मिया-
विरहार्दितोऽपि न तु तदसौन्दर्यादिति चन्न । रम्याणां वस्तूनां रम-
णीयता तदनुभावः स्वस्थे मनास भवति नतु व्यग्रे । अतो रामसी-
तादिव्यग्रहणादिना व्यग्रत्वम् । सुवोधम् ॥ ५ ॥
सुयोधम् ॥ ५४॥

·२४० हनुमन्नाटके अथ वानरभटाः- सत्यं कालहुताशनस्य वहतो जिहातिलीलासर- स्यङ्गारे सरसीरुहं कमलभूरालोक्य सीताननम् । शुद्धेयं जनकात्मजेत्यभिदधौ तावन्नु कीशेश्वरैः फूफूत्काररवैरपूरि रभसा तावन्नभोमण्डलम् ॥२५॥ श्रीरामः-(सानन्दम् ) वह्निं गताया जनकात्मजायाः प्रोत्फुल्लराजीवमुखं विलोक्य । उवाच रामः किमहो सुरादी- नङ्गारमध्ये जलजं विभाति ॥५६॥ जानकी-(सानन्दम् ) श्रीरामो दयिताविनोदविपुलप्रीतिप्रभूतीभव- प्रस्वेदाम्बुकणावृतास्यकमले दिव्योत्थिता जानकी । सत्यमिति ॥ कमलभूः ब्रह्मा हुताशस्य जिह्वा ज्वालास्तासां प- क्तय एव लीलासरः क्रीडाथै सरसि तस्मिन् सीताननमेव सरसी- रुहमालोक्य इयं सीता शुद्धा इत्यावदयन् अवददेव तावत् कीशे- श्वरैः सुग्रीवादिभिः फूफुत्कारशब्दैनभोमण्डलं रभसा त्वरया अपूरि पूरितम् । कीदृशस्य कालहुताशनस्य सत्यं यथार्थं शुद्धाशुद्धनिर्णय वहतः ज्ञापयतः । किंभूते जिवालीलासरसि अङ्गारे अङ्गारप्रचुरे । अत्रैवार्थे वाशब्दः । अनुव्यवधानात्कथमडागमः। अत्रोक्तं कवि- कामधेनी। “धावतः शब्दप्रत्ययेऽपि उपसर्गाः धातुसंज्ञाः स्युः। धातुत्वादडागमः । " कीशोऽस्त्री वानरे भिक्षी । इति विश्वः । सुबोधम् ॥ ५५॥५६॥ श्रीराम इति ।। सीताया विनादार्थ या प्रीतिस्तया वहुतरं भवत् यत् प्रस्वेदाम्बुकणालङ्कृतम् आस्यकमलं यस्य एवंभूते रामे सति ·1 चतुर्दशोऽङ्कः। आगम्याशु ससंभ्रमं बहुतरां भक्तिं दधाना पुन- स्तत्पादौ मणिकङ्कणोज्ज्वलकरा नैव स्पृशत्यद्भुतम्५७ (अहल्यापच्चरणस्पर्शमात्रेण कङ्कणमणयोऽपि योपितो मापन्निति भावः ।) सुग्रीवः-(रामं विज्ञापयति ) देव । इयमियं त्वयि दानवनन्दिनी विदशनाथजितः प्रसवस्थली । किमपरं दशकन्धरगेहिनी त्वयि करोति करद्वययोजनम् ॥५८॥ रामः-(नम्राननो भृत्वा) किमाज्ञापयति महाभागा । मन्दोदरी- धन्या राम त्वया माता धन्यो राम त्वया पिता। धन्यो राम त्वया वंशः परदारान्न पश्यसि ॥ ५९ ॥ साधु राम साधु अतः परं मम का गतिः रामः-महाभागे न खलु राक्षसीनां सहगमने धर्मः । अतस्त्वया विभीपणालयमास्थाय लङ्काचले राज्यं चिराय भुज्यतामिति । स्वयमपि दिव्यादग्निशपथात् उत्थिता ससम्भ्रम सादरमपि शीघ्र- मागम्य तत्रापि दृढभक्तिवती सती गमपादौ न स्पृशति अद्भुतमि- त्यर्थ एक्प्रयोगः। अस्पर्श हेतु द्योतयति माणिकङ्कणोञ्चलकति ५७॥ अथास्याः पितृपुनपतितो महत्वं द्योतयनि-इयमियमिति॥ इय- मियमित्यादरे चीप्सा । त्वयि निमित्तम अपरं करदययोगनादन्पत् दिन्न किमपि ॥५८॥ ५९ ।। .

·२४२ हनुमन्नाटके (विभीपणं लङ्काधिपत्यानिपेकं नाटयति ।) -रामः-(ततो आत्मानं पुष्पकविमाने जानकी चारोप्य समरभूमि दर्शयति । ) प्रिये जानकि पश्य । अत्रासीत्फणिपाशवन्धनविधिः शक्त्या भवेदेवरे गाढं वक्षसि ताडिते हनुमता द्रोणाद्रिरत्राहृतः । दिव्यैरिन्द्रजिदन लक्ष्मणशरैलोकान्तरं प्रापितः केनाप्यत्र मृगाक्षिराक्षसपतेः कृत्ता च कण्ठाटवी ॥६०॥ हुन्तीति ज्वलितः कृशः कपिरपि ब्रीडावनम्राननो लीलालडितवाहिनीपतिरिति श्लाघाचलत्कन्धरः । रामस्यायमितीर्ण्यया कलुपितः पश्यन्प्रिये त्वत्कृते विक्रामत्यनिलात्मजे दशमुखः कां कामवस्थां गतः६१ -जानकी-(सविस्मयम् ) भोः प्राणनाथ तथावि- ; धादनान्तात्कथमिहागतः। रामः-(सहर्पम ) प्रिये जानकि । निवासः कान्तारे प्रियजनवियोगाधिरधिको धनुर्मात्रत्राणं रिपुरपि धुरीणः पलभुजाम् । अति ॥ नागपाशवन्धनं रावणशन्या अर्थान्ममेति ॥ ६ ॥ अथ हनूमदृपकृति श्रापयन् रावणमयमाद-हन्तीतितामहरतीति ज्वलितः कृशोऽल्पतरः कपिरिति श्रुत्वा ब्रीडयावनम्राननं यस्य चाहिनीपतिः समुद्रः।' नटिनीवाहिनीसिन्धुः इति हलायुधः । मई मुयोधम् ॥ ६१॥ हनुमदुपकृनिमुरत्या मुग्रीयोपनि कथयन्नात्मनः कृतज्ञतामा- विष्करोनि-निवाम इति ॥ कान्नारे अनिदुर्गमे एतेनान्यमनसद्गमोऽ. - ·चतुर्दशोऽङ्कः । २४३ अकूपारंपारे वसति च स कात्र प्रतिकृति- न मित्रं सुग्रीवो यदि तदियती राघवकथा ॥१२॥ (अत्रान्तरे चन्द्रोदयः वाव । ) रामः-देवि। पश्योदेति वियोगिनो दिनमणिः शृङ्गारदीक्षामणिः प्रौढानङ्गभुजङ्गमस्तकमणिश्चण्डीशचूडामणिः। तारामौक्तिकहारनायकमणिः कन्दर्पतीमन्तिनी काञ्चीमध्यमणिश्चकोरतरुणी चिन्तामणिश्चन्द्रमाः६३॥ - प्राचीनस्मृतविरहव्यथातिभीतः काकुत्स्थः कृतकुतुकाक्षिमीललीलः। पि निरस्तः । तद्वियोगमनोव्यथायासः पलमुजां मांसाशिनां धुरी- णः अनेन मनुष्यभक्ष्यत्वमुक्तम् । स च रिपुः पुनः अकूपारंपारे समुद्रपारे वसति एतनिपातनम् अत्रतादृश्यवस्थायां का प्रतिकृति- का प्रतीकारः परंतु यदि सुग्रीवो मित्रं न स्यात् तदा राधास्य मम कथा एतापती वनस्थो रामस्तद्भार्या रावणेन हतेति ॥ ६२॥ पश्यति ॥ हे प्रिये पश्य चन्द्रमा उदेति यं दृशा सर्वः प्रफुलति तथा कामश्चेति हरशिरोभूपणं कलारूपेण । एतेनात्र रुद्रयोगादेव वियोगिदाहकत्वमुक्तम् । तारा एव मौक्तिकानि तेषां हारस्य म- ध्यमुहारत्नं रतिकाच्या मध्यमणिः एतेनास्य दर्शनात् कामकेली रत्यतिशयो घोतितः। चिन्तामणित्वेन संयोगिनीनां कलिप्रदीप- करवमुक्तम् ॥ ६३ ॥ प्राचीनेति ।। रामः प्रेयस्याः लोचने कराभ्यां स्थगपति आच्छा- दयति । नेप्रारछादने हेतुमाह । संपूर्ण शशिनि चिर लग्ना दृष्टिय

·२४४
हनुमन्नाटके
संपूर्णे शशिनि चिराय लग्नदृष्टेः
प्रेयस्याः स्थगयति लोचने कराभ्याम् ॥ ६४॥
(अत्र रात्री सुखसुप्ताः सर्वे यथास्थानं प्रातरागत्य )
विभीपणः-( रामपादौ प्रणम्य ) देव ।
किं कुर्वाणपयोधिसेवितगृहोद्याना मुदे सर्वतो
लकेयं रघुवंशविक्रमकथाबीजप्ररोहस्थली।
देवेनात्र दशाननस्य दशभिश्छिन्नैः शिरोभिः क्रमा-
देकैकेन शतं शतं शतमखस्यामोदिता दृष्टयः ॥६५॥
( रामस्ततस्तत्कालयोग्योपकरणैश्छत्रचामरादिभिर्वि-
स्याः । आत्मन्याच्छादकत्वहेतुमाह । प्राचीना पूर्वकालीना स्मृता
या मृगनिदाना विरहव्यथा तया भीतः। आच्छादने वैदग्ध्यमाह ।
कृता कुतुकार्थ निलयनज्ञानार्थम् अक्षिनिमीलनस्य लीला क्रीडनं
येन सः कनकमृगवन्मृगाङ्कमृगमपि याचयिष्यतीति भावः ॥६४॥
किमिति ॥ अत्र लोकरीत्या सुखाभावः राम गुणस्मरणात् । सु-
खं द्योतयन्नाह । हे रघुवंश इयं लङ्का किं मुखाय न कस्मेचिदिति ।
किमाक्षेपे अल्पसुखायेयम् । कीदृक् लका सर्वतः उपकुर्वाणो यः
पयोधिस्तेन सेवितानि गृहोद्यानानि यस्यां ।“ नानोपकार-
गम्भीरः कुर्वाणो नापरः सुखी । " इति शासतः । अयापि रत्ना-
सनदुर्गविधायित्वनानाजनसेवनादिनोपकारता अथानिच्छां द्योतय-
ति । यत्र देवेन भवता रावणस्य च्छिन्नैर्दशभिः शिरोभिः क्रमादे-
केन शिरसा इन्द्रस्य शतं शतं दृष्टयः मोदिताः सुखिनः कृताः
सहस्रनयनत्वात् अत्रेच्छायां माशब्दः। "कोपेच्छयोर्मा इष्टः स्यात्।
इति हैमी । रघुवंशशब्दोवापि रघुवंशस्य या विक्रमकथा सेव वी-
जं तस्योत्पादक स्थलं यस्यां सा ॥६५॥

·चतुर्दशोऽङ्कः। भीपणं संभाव्य पुनरयोध्यां राज्यभोगाय प्रस्थितः।) तत्र सुग्रीवः-देव। वाजिबातखुरप्रहारदलितक्षोणीरजोभिर्युतः सान्द्रेजीर्णकपोतकण्ठरुचिभिव्योमेदमास्तीर्यते । किंचानेककरीन्द्रगण्डविलसदानाम्बुधाराघनं संग्रामं प्रथयन्त्यमी परिमलग्रोद्गारिमन्दानिलाः ॥६६॥ जानकी-(ततः समुद्र सेतुमासाद्य) भो प्राणनाथार्यपुत्र। दृष्टोऽयं सरितां पतिः प्रियतमः वास्ते स सेतुः परं केति केति मुहुर्मुहुः सकुतुकं पृष्टे परं विस्मिते। अत्रासीदयमत्र नात्र किमिति व्यग्रे निजप्रेयसि व्यावृत्तास्यसुधानिधिः समभवन्मन्दस्मिता जानकी६७ ( मुखदर्शनक्षुब्धजलधिकल्लोलैराच्छादितस्य सेतोः प्र- कटनाय मुखव्यावृत्तिरिति भावः।) वाजीति ।। हे राम वाजिबाताः अश्वसमूहास्तेषां खुरप्रहारेण द. लिता चूर्णीकृता या क्षोणी तस्या रजोभिरिदमग्रतो दृश्यं व्योम आच्छाद्यते । किंभृतैः वृद्धकपोतकण्ठस्येव रुचिपा तः किंचान्य- दपि अमी परिमलबाहिनो मन्दवायवः संग्रामं प्रथयन्ति सर्वतः कथयन्ति परिमलप्रापकत्वात् । किंभूतं संग्रामम अनेके ये करीन्द्राः गजास्तेषां गण्डेभ्यः सकाशात् विगलन्ति च तानि दानानि च मदजलानि नेपां धाराभिर्धन इव सवर्ष धनं पविलं वा रेणुं मर्दक्या- त् पतत्कटगन्धेन सर्वतोऽद्यापि रणस्प तात्कालिकत्वमिति मावः६६ दृष्ट इति ।। सकौतुकं स्वयं पृष्टे रामे परं विस्मिते सति व्यावृत्त ममुद्रदर्शनानिवर्तित मुखमेव चन्द्रो यस्याः सा ।। ६७ ॥

·२४६ हनुमन्नाटके स्रात्वा पीत्वा दरीभिर्जलधिमथ चिरादृष्टमैनाकबन्धु- प्रीतिप्रौढाशुपूरद्विगुणमहिमभिर्निर्झराः पूरयन्तः । येविन्यस्ता पुरस्ताग्निशि निशिनिवहेरोपधीनां ज्वलद्भि स्ते दृश्यते तदंभःस्थितकपिशिविरस्मारिणः सेतुशैलाः यदा दूरापातित्रिदशयुवतीनेत्रसुलभा- मपां भता हारावलिवलयलक्ष्मी वितनुते । तदायं माणिक्यस्फटिककनकयावशिखरै- रशून्यात्मा सेतुर्विभवति महानाटक इव ॥ ६९ ॥ जगाम रामः सह सीतया स्वां पुरीमयोध्यां सह वानरेन्द्रैः। रामोब्धि दर्शयति-स्नात्वेति ॥ ते सेतुशैलाः समुद्रवेला गिरयः पुरस्तादृश्यन्ते । किंभूताः निशि ज्वलद्भिः ओषधीनां निवहै। तद- म्भास्थिताः समुद्रजलस्थायिनः कपीनां शिविराः अवमोचनास्तान स्मारयितुं शीलं येषां ते के ये विन्यस्ता सेतुबन्धनार्थम् । की. दृशाः दरीभिः जलधि स्नात्वा पीत्वा निर्झराः प्रस्रवणान् पूरयन्तः " आपोऽस्त्री निर्झराद्वयोः" इति धरणिः । कीदृशीभिर्दरीभिः चि- रादृष्टो यः मैनाक एव बन्धुस्तस्मिन्या प्रीतिस्तया प्रौढा ये अश्र- वस्तैर्दिगुणो महिमा यासां ताः । यदा । दरीमिर्जलाधं पूरयन्त इ- ति योज्यम् । पूरणे हेतुः चिरादृष्टेति । किंभूताः सेतुशैलाः निर्झ- रा: प्रसविणः ॥ ६८॥ यदेति ॥ अयमपां मर्त्ता समुद्रः हारावल्याः वलयस्य च लक्ष्मी वितनुते विस्तारयति । अत्र हेतुमाह । दूरादापतितुं शीलं येपाम् ए- वंभूतानि त्रिदशयुवतीनां नेत्राणि तेभ्यः सकाशात्सुलभां सुखेन लब्धुं योग्याम अयमर्थः। यदा मण्डलीकृत श्रेणीभूतदेवस्त्रियः के- नापि कौतुकेन एनं पश्यन्ति तदा स्त्रीपक्तिरेव हारावली तत्र ·चतुर्दशोऽङ्कः। २४७ प्रत्यागतैस्तैर्भरतादिभिश्च राज्येऽभिपिक्तो मुनिभिश्चिराय ॥७॥ हित्वैका हरशेखरप्रणयिनीपीयूपभानोः कलां दिक्पालावलिमौलिभूपणमणीन् गृह्णीत सर्वानपि । तैः काञ्ची रचिता चिराय बहुशः श्रोणीतटे जानकी गायन्ती निजमासिञ्जितगिरा त्वदिकमाडम्बरम् ७१॥ अङ्गन्दः-(अकस्माद्वानराटेश्यः समुत्पत्य पितृहन्तारमव- लोक्य कोचं नाटयति । दोस्तम्मास्फालकेलिमधिनीय) रामचन्द्र त्वयादिष्टं यद्यत्तत्तन्मया कृतम् । ये रश्मयः वलयानि तदन्तःपातिमण्डलानि यदेतां लक्ष्मी वित- नुते तदास्य सेतुर्महानाटक इव महन्नृत्यमिव भवति । सेतो हेतुमाह। माणिक्याश्च स्फटिकाश्च कनकग्रावाणश्च तद्युक्तः शिखरैः अशून्यात्मा निर्मित शरीरः माणिक्यादिषु देवस्त्रीप्रतिविम्बाक्षेपत्वेन नृत्यमिव दृश्यत इति भावः । महानाटकोऽपि ईदृक् भवति महा- नाटकः हारेण वलयेन च लक्ष्मी वितनुते । बबङ्गन्नावद्धबाहुप्रे- क्षणं हारको मतः। तदन्तरालपक्तिस्थतिक्रियावलयं भवेत् ॥” इति सङ्गीतमुक्तावल्याम् । दूरादापातीत्यादिपूर्ववत् । पुनः किंभूतो नाटकः "माणिक्यं यः स्मृतैर्भावः कटाक्षः स्फाटिको मतः। अङ्गहारत्वसंजा- तो हेमजन्मा चतुर्विधः ॥” इत्यपि सङ्गीते । एतेपां ग्रावाः अभि- नयनानि तेषां शिरवरराधिक्यः अशून्यात्मा पूर्णः। "ग्रावोभिनय- नं हारः" इति धनंजयः । पुनः किंभूतः सेतुः तत्प्रमाणवद्धः क इव अपां भर्तव एवमुभयथा वर्णनीयं मयैर व्याख्यातम् । अ- न्यदप्यामप्रसन्नैः ॥ ६९ ॥ ७० ॥ ७१ ॥ रामेति ॥ यद्यद्दीत्याधिकं यत इति यदि त्रैलोक्यनाथोऽसि त- -- ·शः व्याधरूपधारी "कैवर्त दाराधीवग" इव हारावली तलवार २४८ हनुमन्नाटके यतस्त्रैलोक्यनाथोऽसि न च त्याज्यं गुरोर्वचः ॥७२॥ पझ्य श्रीरामचन्द्र त्वदभिमतमहो लक्ष्मणेनापि पूर्णे तूर्ण रङ्गावतारेऽवतरतु स भवानाहतो येन तातः । सुग्रीवेणाञ्जनेयप्रमुखभटचमूचक्रवालेन साढे त्वामेकेनाङ्गदोऽहं पितृनिधनमनुस्मृत्य मथ्नामि दोपणा श्रुत्वाङ्गदस्य महती समरप्रतिज्ञा ते चुक्षुभुः कपिचमूपतयः सरामाः। सौमित्रिरप्यनपराधिनमाहृतं तं मत्वा कृताअलिपुटः पुरतो बभूव ॥ ७४ ॥ तदा च। आकाशवाण्यभवदेवमहो स वाली दाशो हनिष्यति पुनर्मथुरावतारे । श्रुत्वा विलोक्य रघुनन्दनवानराणां कारुण्यमञ्जलिपुटं स रणानिवृत्तः ॥७९॥ थापि गुरोर्वालिनः पचः वैरं न त्याज्यम् । "वैरं वाचो बची नित्यम् ॥ इति विश्वः ॥ ७२ ॥ पश्यति ॥ त्वदभिमतं त्वयानुमानितं सैन्यं स भवानपि रङ्गाव- तारे अवतरतु । येन त्वया तातो हतः पितृनिधनं नाशम् अनुस्मृ- त्य एकेन दोष्णा सुग्रीवादिभिः साई मथ्नामि ॥ ७३ ।। श्रुत्वेति ।। सकरुणः रामः लक्ष्मणोऽपि तं यालिनं निरपराधिन- माहतं मत्वा पुरतोगदाग्रे कृताञ्जलिपुटो बभूव ।। ७४ ॥ सुखेन आकाशेति ॥ एनं राम मथुरावतारे कृष्णरूणिर्दवास्त्रियः के- -- पान ·२४९ चतुर्दशोऽङ्कः । अङ्गन्दः-पितृवधपतीकारो भविष्यतीति सानन्दं कोप- मपहाय शान्तिमेत्य रामं स्तौति ) देव । अकर्णमकरोच्छेपं विधिद्ब्रह्माण्डभङ्गधीः । गुणानाकर्ण्य रामस्य शिरस्कम्पभयादिव ॥ ७६ ॥ हनूमान्- कूर्मः पादोङ्गयटिर्भुजगपतिरसौ भाजनं भूतधात्री तैलापूराः समुद्राः कनकगिरिरयं वृत्तवर्तिप्ररोहः । अर्चिश्वण्डांशुरोचिगंगनमलिनिमा कज्जलं दह्यमाना शत्रुश्रेणीपतङ्गो ज्वलतिरघुपते त्वत्प्रतापप्रदीपः॥७७॥ कैलासो निलयस्तुपारशिखरी विन्दिगिरीशः सखा स्वर्गङ्गा गृहदीर्घिका हिमरुचिश्चन्द्रोपलो दर्पणः । श्रुत्वा रघुनन्दनस्य तथा वानराणां च कारुण्यं यथा स्यात्तथाऽ- अलिपुटमवलोक्य रणानिवृत्त इति ।।७५ ॥ अकर्णमिति ॥ एतेन गुणानां मनोहारित्वमुक्तम् । कम्पोऽत्र सा- त्विकः । यद्यपि पशिरःकम्पनेन त्रैलोक्यमेव नश्यति तथापि त- डुपरिस्थानां हबियाभावाद्ब्रह्माण्डमङ्ग उक्तः ॥ ७६ ॥ कूर्म इति ॥ दीपिकादीपकेनात्र प्रतापवर्णनं मुबोधमेव । अङ्ग- यष्टिपिकादण्डः ॥ ७७॥ कैलास इति ॥ हे क्षितिपते राधव तस्यास्तव कीर्तस्तटाकः आन- न्यमस्ति । तराकोऽनन्ततायां ना तडागेपि भृशाधमे । ” इति धरणिः । कस्याः यस्याः कैलासो निलयः स्थानं तुपारशिखरी मवान् चिन्दिः उपदेशस्थानम्। " चिन्दिः स्तम्भोपवेशनी” इति हिमरुचिश्चन्द्रोपलः चन्द्रकान्तपापाणश्च दर्पणो मुकुरः पूर्तकं ·हनुमन्नाटके शीरान्धिनवपूर्तकं किमपरं शेपस्तु शेपत्विपो यस्याः स्यादिह राघव क्षितिपते कीर्तेस्तटाकस्तव ७८ - कान्त्वा भूवलयं दशास्यदमन त्वत्कीर्तिहंसी गता सापि ब्रह्ममरालसङ्गमवशात्तत्रैव गर्भिण्यभूत्। यात्वा व्योमतरङ्गिणीपरिसरे कुन्दावदातं तया मुक्तं भाति विशाङ्करं ततमिदं शीतयुतेर्मण्डलम् ॥७९ तटाकः शेषाऽनन्तः शेषत्विपोङ्गदीप्तयः शेपशब्दादन्योऽप्यर्थः।य- स्य स्यादिति पाठ तव कीर्तेस्तटाकः तडागः स्यात् अस्तु । यस्य तडागस्य कैलासो निलयः नितरां लीयते येन स जलान्तःस्तम्भः हिमवान् रिन्दिवहिःस्तम्भः गिरीशो रुद्रः सखा तदधिष्ठाता देवः मेहदीर्घिका तदन्तरालकुण्डः चन्द्रः चन्द्रोपलोऽपि दर्पणः तद- न्तावाणः चन्द्रोपलेति जात्येकत्वम् । "दर्पणे ग्रावमुकुरी” इति ध. नञ्जयः । नवपूर्तकं जलयुक्तखानितदेशः। " नव्यपानीययोर्नवः । इति विश्वः। "पूर्त के जलखानितम्" इति हैमी। शेषदीप्तयः सेतुरे- तस्य नास्त्येवानन्तत्वात् ।। ७८ ॥ क्रान्त्वेति ॥ हे रावणहन्तः स्वकीर्तिरेव हंसी भूवलयं क्रान्त्वा भ्रान्त्वा अत्रात्मपूर्त्यभावात् ब्रह्मलोकं गता ब्रह्मलोकमिति वक्ष्य- माणार्थावगमागृह्यते । सापि तत्र यात्वा गत्वा । ब्रह्मणो यो मरालो इंसस्तत्सङ्गमवशाद्गर्भिण्यभूत् । तया कीर्तिहंस्या गङ्गासमीपे शीत- द्युतेगण्टलं मुक्तं जनितं तदेतद्भाति । भूितं मण्टलं कुन्दनदवदा तमुज्ज्वलम् । पुनः किंभूतं विशाङ्कुरं विशाः कमलनालतन्तवः अ- कुरा नालस्थानीया यस्य तत् ततं विशालम् । यदा । विशां प्रजा- ना कुर आनन्दो यस्मात्तत् लोकालादकमिति ।

·चतुर्दशोऽङ्कः। २५१ राम राम महावीर के वयं गुणवर्णने । यत्कीर्तिकामिनीभाले कस्तूरीतिलक नभः ॥ ८० ॥ लक्ष्मीस्तिष्ठति ते गेहे वाचि भाति सरस्वती। कीर्तिः किं कुपिता राम येन देशान्तरं गता ।। ८१ ॥ राम त्वद्भुजदण्डडिण्डिमडमत्कारप्रतापानल- ज्वालाजर्जरकीर्तिपारघटी विस्फोडिता बिन्दवः । भोगीन्द्राः कति तारकाः कति कति क्षीराब्धयः कत्यपि प्रालेयाचलपाञ्चजन्यकरकाः कर्पूरकुन्देन्दवः ॥ ८२॥ अत्युक्तौ यदि न प्रकुप्यसि मृपा वादं न चेन्मन्यसे तत्रूमोऽद्भुतकीर्त्तनेन रसना केपां न कण्डूयते । राम त्यत्तरुणप्रतापदहनज्वालावलीशोपिताः सर्वे वारिधयस्ततो रिपुवधूनेबाम्बुभिः पूरिताः ॥८३॥ खद्योतद्युतिमातनोति सविता जीर्णोर्णनाभालय- च्छायामाश्रयते शशी मशकतामायान्ति तारादयः । रामेति । एतेन कीर्तरानन्त्यमुक्तम् ॥ ८० ॥ लक्ष्मीरिते ॥ अयं व्यञ्जकः अनेन कीर्त्तर्दूरगामित्वमुक्तम्॥८१॥ रामे ॥ हे राम त्वगुजयोर्डिण्डिमाया डमत्कारेण शब्देन रामो विश्वजयीति घोषणं डिण्डिमा स एव डमत्कारो धमनशब्दः तदुक्तश्चासौ प्रतापानलश्च तस्य ज्वालाभिर्जर्जरा विदलीकृता या कीर्तिरेव पारदघटी सा विस्फोटिता खण्डीकृता । अमी तस्याः वि- न्दवः जाता. इति. शेपः । केऽमी मोगीन्द्रा इत्यादयः हिमगिग्य: पाञ्चजन्यः शशः करकः शेपो नागः । "शेपेऽपि करकः पुमान् इति नामशेपे ॥ ८२ ।। ८३ ॥ खद्योतेति ॥ हे रघुपते इत्यमुक्तरीत्या तव यझो वर्णयतः मम 7 -

·२५२
हनुमन्नाटके
इत्थं वर्णयतो नभस्तव यशो यातं स्मृतेर्गोचरं
यञ्चास्मिन् भ्रमरायतेरघुपते वाचस्ततो मुद्रिताः॥८॥
कृत्वा मेरुमुलूखलं रघुपते वृन्देन दिग्योपितों
स्वर्गङ्गामुसलेन शालय इव त्वत्कीर्तयः कण्डिताः।
तासां राशिरसो तुपारशिखरी तारागणास्तत्कणाः
प्रोद्यत्पूर्णसुधांशुविम्बममृणज्योत्स्नाश्च तत्पांसवः ८५॥
समुद्गतौ यत्समकालमेव
यशःप्रतापी तव पुष्पवन्तौ ।
नभ इत्यर्थे चकारः इति स्मृतेर्गोचरं स्मरणगोचरमभूदिति । इति
किं यस्मिन्नभसि सविता खद्योतदीप्तिमातनोति । शशी जीर्णमर्क-
टिकागेहप्रभामाश्रयति तारादयो मशकतामायान्ति तच्च नभः शुभ्रे
तव यशसि भ्रमखदाचरति ततः कारणाद्वाचो मुद्रिताः वर्णनसाम-
र्थ्यायोगात् आकाशानन्त्यत्वात् त्वद्यशसोऽप्यानन्त्यमुक्तम् ॥४४॥
कृत्वेति ॥ हे रघुपते दिश एवं योषितस्तासां वृन्देन मेरुमेवो-
लूखलं कृत्वा स्वर्गहुँच मुसलं तेन त्वत्कीर्तयः शालय इव क-
लमा इव कण्डिता निस्तुपीकृतास्तासां कीर्तीनामसौ तुपारशिखरी
हिमवान् राशिरभूत् । तारागणास्तत्कणाः यथा तण्डुलकणा भव-
न्ति तद्वत्: मोघंश्वासौ पूर्णसुधांशुश्च तस्य बिम्बस्य या मसणा
निविडा ज्योत्स्नास्ता एव तत्पांसवः । धूलीस्थानीयाः॥८५ ॥

·चतुर्दशोऽङ्कः । २५३ रामारिचापश्च मदश्च शेप- स्त्वत्खड्गतीर्थ तदनिष्टशान्त्यै ॥८६॥ किंचित्कोपकलाविलासविभवव्यावल्गमूर्ते भुजो विक्षेपादकरोनिशाचरवलं प्रत्यर्थिनां यत्पुरः। क्रन्दत्फेरु रटत्कफेरु विघटदारु स्फुटगुग्गुलु प्रक्रीडत्कपि निःश्वसत्फणिरटद्भिल्लिभ्रमद्वीपि च ॥८७॥ अहणम् । " हर्यनन्तशिवाः शेपाः" इति शाश्वतः। सूर्याचन्द्रमसौ रुद्रानन्ती च एकत्र स्थिताः प्रलयमेव कुर्वन्ति तदनिष्ठशान्त्यै ते- भ्यश्चतुर्यो य अनिष्टस्तस्य शान्त्यै त्वत्खड्गमेव तीर्थं जातम् । त्व. त्खङ्गमाश्रित्य सर्वे नष्टा इति भावः । प्रतापमदवापास्तु शरीरपर्य- न्ता एव तद्व्यतिरेकेण यशसः स्थितिरस्ति तदपि सीतापहरणान- एम् । यद्वा । स्पष्टमेव यत्समकालमेव तुभ्यं रावणः यशःप्रतापी स- मुद्गतौ आदिचापो मदश्च समुद्गतौ तेभ्यो यदनिटं तच्छान्त्यै त्वत्ख- गतीर्थमेव शेपः समर्थो जातः। तन्नाशोऽप्यवशिष्यत इति शेपः८६।। किंचिदिति ॥ किंचित्तुच्छा या कोपकला तस्या विलासस्य यो विमवस्तेन व्यावल्गा विगतमावल्गनं यस्याः सा मूर्तिर्यस्य त- संबुद्धी हे तुच्छकोपविलासागाध राम तव भुजः प्रत्यर्थिनां राव- णेन्द्रजिदादीनां विक्षेपात् हननात् निशाचरवलं रक्षःसैन्यं यदिति प्रसिद्धं तत्तथा अकरोत् । कथं तदाह । क्रन्दन्तः फेरवः शिवाः यस्मै तहकरीत् । " फेरुः शिवा सृगालस्त्री " इति विश्वः । सप्तवि- शेपणैः सैन्यं विशिनाट। रटन्तः कफेरखो यस्मै तत्। “कः कफे- रुर्वजाग" इति विश्वः। पुनः किंभूतं विघयन्ति भज्यमानानि दारू- णि येन तत् तत्पातेन वृक्षपातप्रसङ्गात् । स्फुटत् धपितो गुग्गुलुः यत्र ताच्छरोग्रहणात् देवीनां महोत्सवे गुग्गुलुधूपः।प्रक्रीडिताः कपयो येन त तत् इदं कस्य इदं कस्यति शिरश्वालनं क्रीडनम् । निःसन्नतिमारेण समणी शेपो येन तत् । रटन्त्यो आक्रोशन्त्यो राक्षस्यो राक्षसखियो ·२५४ हनुमन्नाटके शेत्यं ज्ञानविकारिणो न हि भवेत्रद्रुहो वाहिनी यदृष्ट्वा रणलम्पटं भुजयुगं दृष्टं पुनस्तावकम् । यस्याश्रित्य वलं स्थलीकृतसरिन्नाथः प्लवङ्गेश्वरैः कान्तो भूरिभये न यत्र शिशिरा यस्यां मयूखा रखेः८८ प्रस्थाप्यतां वानरवीरसेना तत्कालयोग्याभरणप्रदानः। भुनक्ति राज्यं निजवन्धुवर्गः समं ससीतः सहलक्ष्मणश्च ॥ ८९॥ यस्य तत् । “मिल्ली रक्षःस्त्रियामपि" इति चरकः। भ्रमन्तो दीपिनो व्याघ्रा यस्य तत् । " द्वीपी ना व्याघ्रगृध्रयोः" इति हैमी ॥८॥ रावणवलमुद्दिश्य तद्विजयिनो रामस्य बलमुद्दिशति-शैत्येति ।। वृत्रट्ठहो महेन्द्रस्य सा वाहिनी सा सेना ज्ञानपिकारिणो ज्ञाने रामा: दात्मनिधनज्ञाने सति विक्रियमाणस्य रावणस्य भुजयुगं दृष्ट्वा पटम् आत्मविस्तारं शैत्यम् ओष्ण्याभावम् आनयत्मापयामास । “पटचू विस्तारे " । सा का यस्याम् इन्द्रसेनायां खेरपि मयूखाः शिशिरा जाताः सैन्यरेणुवहुत्वाच्छादकतया धर्माभावाच्छिशिरत्वम् । पुनः पाश्चात्त्यैरेव रावणादिभिस्तावकं भुजयुगं दृष्टं तेपां त्वगुजेन भये इति भयं न भवेन्न किंतु भवेदेव । कणि सप्तमी । कीदृशं भुजयुगम् अरणं भीतशरणं लातीति अरणलं भीतामयदमिति । किं भुजयुग- मित्यपेक्षायामाह । प्लवङ्गेश्वरैः सुग्रीवादिभिः यस्य त्वजयुगस्य बलमाश्रित्य स्थलीकृतश्चासी सरितां नाथश्च भूरि यथा स्यात्तया ·- चतुर्दशोऽङ्कः। रामो दाशरथिर्दिवाकरकुले तस्याङ्गना जानकी नीता सा दशकन्धरेण वनतो लङ्कालयं छद्मना । रामेणापि कपीन्द्रसङ्गमवशादम्भोनिधि लीलया बध्वा पर्वतमालया रिपुवधादानीय निर्वासिता ॥९॥ (तत्र त्यक्तसीतो लक्ष्मणो विलपति । ) वने विमोक्तुं जनकस्य कन्यां श्रोतुं च तस्याः परिदेवितानि । सुखेन लङ्कासमरे हुतं मा- मजीवयन्मारुतिरात्तवैरः ॥९१॥ पशुरपि न मृगो मृगी मृगेन्द्र- ध्वनिचकितः प्रसवक्षणे जहाति । राम इति।। अथोक्तानुवादपूर्वकं सीतानिष्कासनमनुवर्णयति। रि- पुवधादेतोः निर्वासिता अयोध्यामध्यतो वाल्मीकेराश्रमं प्रस्थापिता सीता । अत्रेयं कथा । प्राप्तराज्येन रामेण कदाचिन्नतकन्धरः पृष्टः मदीयं वृत्तं लोके कीडगिति मुहुर्मुहुः पृष्टेन तेनोक्तं सर्वं शुभ्रं यशः परंतु चिरं रक्षोगृहस्थसीतासंग्रहात् मलीमसत्वमिति । ततो किंवद- न्तीभीतेन रामचन्द्रेण दत्ताज्ञो लक्ष्मणो वाल्मीकेराश्रमं तथा दोहद त्वेन पूर्वमेव वृत्तं त्यक्तवानिति ॥९० ॥ वने इति ।। लड्कासमरे सुखेन हतं मां मारुतिर्हनूमानजीवयत् अत एवात्तवैर कृतवर इवेति इदानीमहमेव दुःखेन मरिष्यामीति भावः९१ पशुरपीति ।। मसवकाले पशुरापि मृगः मृगी न जहाति । तत्रानु- रक्तश्च मृगेन्द्रस्य सिंहस्य शब्देन चकितोऽपि देहपातमङ्गीकृत्य मृग- स्तिष्ठति । भीतस्यानुरक्तेरभावात् अयं रामस्त्यक्तवानेव । तत्र कि- चिकित्सति । अयं रामः अरघुः रघुवंशजन्मा न तेषां निर्दय- भावात् । इयमप्यजानकी जनकना न तस्यां तद्विरहेण प्राणधा-

·हनुमन्नाटके
अयमरघुरजानकीयमावां
यदि न स जीवति निर्दयोऽद्य वेधाः॥९२ ॥
यद्भनं धनुरीश्वरस्य समरे यजामदग्यो जित-
स्त्यक्ता येन गुरोगिरा वसुमतीसेतुः पयोधी कृतः।
एकैकं दशकन्धरक्षयकृतो रामस्य किं वय॑ते
देवं वर्णय येन सोऽपि सहसा नीतः कथाशेपताम्॥१३॥
रम्यं श्रीरामचन्द्रप्रवलभुजबृहत्ताण्डवं काण्डशौण्ड-
व्याप्तं ब्रह्माण्डभाण्डे रणशिरसि महानाटकं पाटवाब्धिम्।
पुण्यं भत्त्यानेयप्रविरचितमिदं यःशृणोति प्रसङ्गा-
न्मुक्तोऽसौ सर्वपापादरिभटविजयी रामवत्सगरेषु॥१४॥
चतुर्दशभिरेवाडैर्भुवनानि चतुर्दश ।
रणत्वायोगात् । आवां रामलक्ष्मणयोः मध्ये यदि सराम एव तस्याः
विरहेन जीवति तर्हि वेधा निर्दयोऽस्ति सीतानिर्वासनात् रामलोकान्त-
रमापकत्वाच ।। ९२ ॥
राम वर्णयन् देवे दुर्लध्यत्वमाह-यदिति । येन तस्य रामस्यैके-
कमसाधारणं वृत्तं किं वर्ण्यते कर्मानन्तत्वनियमात् । अतो दैवमेष
वर्णय। येन सोऽप्येताहरवलोऽपि रामः सहसैव कथा प्रापितः । रा-
मोऽवतीर्य रावणं हत्वा वैकुण्ठं गत इति कथैवावशिष्टा। एतेन कृत-
राज्यस्य रामस्य वैकुण्ठगमनमुक्तम् ॥ ९३ ।।
अथैनं महानाटकमुपसंहरन् श्रवणफलमाह-रम्यामिति ॥ काण्डा:
बाणाः तेषां शीण्डेन प्रावीण्येन व्याप्त धनुर्वेदवेदग्ध्यं सदिति प्र-
ह्याण्डमेव भाण्डं पात्रं तत्र पुण्ये रणशिरसि पाटवाब्धि रणमा
र्गागाधं सुबोधम् ॥ ९४॥

·चतुर्दशोधः । २५७ श्रीमहानाटकं धत्ते केवलं ब्रह्म निर्मलम् ॥ ९५॥ रचितमनिलपुत्रेणाथ वाल्मीकिनाधौ निहितममृतबुद्धया प्राङ् महानाटकं यत् । सुमतिनृपतिभोजेनोद्धृतं तत्क्रमण प्रथितमवतु विश्वं मिश्रदामोदरेण ॥९६॥ इति श्रीमहानाटके श्रीमद्धनूमद्विरचिते श्रीरामवि- जयो नाम चतुर्दशोऽङ्कः समाप्तः॥१४॥ स्यात् । किं पुनः सर्वस्य श्रवणस्येति भावः । किंभृतं ग्रल केवल- मित्युक्तम् ।। ९५ ॥ रचितमिति ।। हनुमतः प्राक्कालकर्तृत्वमेतस्याद्यतनीयत्वाभावात तत्कथयन् पद्यमवतारयति । अमृतबुद्धयेति । वाल्मीकिना क्रमेण कथनाचानुक्रमेण भोजेनोवृतम् । अयं कथा। पूर्वमेतेन नखरटक- गिरिशिलासु विलिखितं तत्तु वाल्मीकिना तदेतस्पातिमधुरत्वमाक- ये रामायणप्रचाराभावशळया हनूमान्प्रार्थितः । त्वमेतत्समुद्रे निधेहीति तथेति तेनान्धी प्रापितं तदवतारेण भोजेन मुमतिना जलज्ञानरुदृतमिति ॥९६ ॥ माथुरकुलसम्भूतः शुद्धचतुर्वेदयोधविख्यातः । हमीरसो विजयते कमलपतिरीश्वरमेमा ॥ १॥ तत्पुण मयेदं मोहननाम्नार्यरत्नानाम् । मनपा कपिविहिताप्यमिधानयलेन संविता ॥२॥ एतद्ग्रन्यायाक्तिश्रमकविनः पतिः प्रियारामः । तमा निजपदभक्तिं दिशतु दयावानुरूकरः स्वल्पम् ॥ ३ ॥ इति श्रीमिश्रमोहनदासावराचेतायां श्रीमद्रनुमन्नाटकदीपिका- यां रामविजयो नाम चतुर्दशोधः समासः ॥ १४ ॥ ममाप्तोपं ग्रन्थः । ..

·.... -३ .... " १-४ .... .... २ .... .... काव्यग्रन्थाः। ४६४ काव्यमंजरी छपके तयार है. ४६५ गीतगोविन्द संस्कृतटीका और भापाटीका क १-४ ४६६ माघकाव्य (शिशुपालवध) सटीक संपूर्ण २ २-८ ४६७ ९ सर्ग १-८ ४६८ किरातार्जुनीयकाव्य सटीक* नि २-० ४६९ भर्तृहरिशतकत्रयसंस्कृतटीका और भाषाटीका क १-२ ०-२ ४७० तथा रफ्. क १-० ४७१ वैराग्यशतक संस्कृतटीका और भापार्टीका. के ०-६ ०-१॥ ४७२ भोजप्रबंध भापाटीका क ४७३ भोजप्रबन्धकेवलभापा ग्लेजकागज क ०-१२०-२॥ ४७४ भोजप्रबंध मूलमात्र.... क ४७५ रघुवंश मल्लीनाथकृत संजीवनी टीका और टिप्पणी सहित जिल्दयंद ग्रेज २ ४७६॥ "तथा रफ १-४ ४७७ रघुवंशसटीक पारीक अक्षर सादा क ०-१२०-२ ४७९ तथा जिल्दबंद क ४८० रघुवंश सटीक १ सर्गसे ५ सर्गतक ४८१ कुमारसंभव सटीक .... ४८२ मूर्खशतक भाषाटीका क ४८३ दशकुमारचरित्र सटीक* नि १-८ ४८४ गीतगोविन्दमूल ४८५ हितोपदेश भापाटीका अतिउत्तम क ४८६ हितोपदेश मूल ४८७ रामकृष्णविलोमकाव्य ४८८ कृष्णकर्णामृत ४८९ भामिनीविलास मूल १ ४९० भापाटीका २ ४९१ मेघदूतकाव्यसटीक .... नि ०-६ ४९२ मेघदृत सान्वय भाषाटीका क १९३ रघुवंश भापाटीका पदयोजना तात्पर्यार्थ और सरलार्थसहित .... "५ पावलीभनेकमहानुभावोंके संग्रहीतश्लोक १०-८ २ .... .... .... .... क .... .... .... .... २ क १ .... .... .... .... .... .... .... ०-७ ....

·..... . .... . X 0- .... .... * ... नाटकग्रन्थाः। ५२४ भभिज्ञानशाकुन्तलनाटक सटीक निः १-४ -२ ५२५ हनुमामाटक सटीक जिल्द क १-० ०-२ ५२६ रत्नायष्टीनाटक मूल सटिप्पण ५२७ रलावली भा०टी० (षाक्यरचना मनहरण)२ -१० ०-१ ५२८ सीतापनपास नाटक (गयपद्य).... ५२९ इन्द्रसभा नाटक ( राजा इन्द्रकी सभाका वर्णन रागरागिनियों में नाटकाकार ) ५३० अभिमन्युनाटक (करुणा, वीररसका एक अपू. पही दृश्य लालाशालिग्रामजीने दर्शायाह)२ ०-१२ ०-१॥ ५३१ प्रल्हादनाटक लालाश्रीनिवासदासकृत क १३२ मृत्युसमा नाटक क ५३३ सांगीत शांकुतला नाटक ५३४ माधवानलकामकन्दलानाटक-ऐसापीतिमाही ग्रन्थ देखनेहीके योग्य है लालाशालिग्रामजी वैश्यकृत २ ०-१२ ०.२ ५३५ मोरध्वज नाटक रोद्र वीर सत्यता और भक्ति मार्गी करुणादि रससे परिपूर्ण लालाशालिग्राम १ ५३६ वेणीसंहारनाटक भाषा करुणा हास्य और शान्ति घ रौद्र रससे पूर्ण अत्युत्तम पण्डित प्वालामसादजीकृत .... १०-१०-२॥ ५३७ विषाहिताविलापनाटक भाषा ५३८ मुछन्दरसभा नाटक ५३९ मरहटा सरदार और रौशनआरा औरंग- जेबकी पुत्रीका प्रेम क .-६ ०-१ पुस्तकें मिलनेका ठिकाना- गङ्गाविष्णु श्रीकृष्णदास, लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर" छापाखाना, कल्याण-मुंबई क क . .... .... , .... .... सो