·No text on this page.

·શ્રી જ્ઞાનરહિ સ્મારક થથમાળા મણકે ૫ મિ
શ્રી આગમસારિણિ ગ્રંથ
E
રચયિતા
સ્વ શ્રીમદુપાધ્યાય, મ્યાવાદશૈલી નિમગ્ન
શ્રી જ્ઞાનચંદ્રજી સ્વામી
પ્રકાશ
શાહ લખમશી કેશવજી
કચ્છ, પની (છ મુ )
આવૃત્તિ ૨ જી
વિકમ સ. ૧૯૭
નકલ ૫૦૦
ઈ સ. ૧૯૮૦
કિંમત ચાર આના
[પુસ્તબ્બી ઉપસ્તી કિંમતને ઉપગ જ્ઞાનખાતામા કરવામાં અવશે?

·આભાર પત્રિકા વહાલા ગુરૂદેવશ્રી જ્ઞાનચજી સ્વામી છે આપશ્રીને જન્મ ગેલ (મુ.તાબે)ગામમા અવત ૧૮૮૪ ના ભાદ્રપદ શુછમીને ચો અને પ્રવત ૧૮૩૫મા શ્રીમતી ભાગ પની દિક્ષા “મયમ' અંગીકાર કરી તેનો સારામાં સારો અભ્યાસ આપે આપના સદ્દાનને લાભ અર્ષિ અજ્ઞાન તિમિરને નાશ કરેલ છે આપ મહાત્માશ્રીએ સૌ વ પતિ અખા મનને શાંત અને ઉ | આતાપના થઈને મેની સત્તાને નબળી પાડી છે અને આપ શ્રીએ દેશવિદેશમાં વિચરી ઘણા ભવ્યાત્માઓને આપના શુદ્ધ ચારેકને પ્રભાવ પાડી જ. જે એને પણ ચારિત્ર્યવાન બનાવ્યા છે અને નાનના સાચા પીપાસુએ બના વા છે એટલું જ નહિં પણ જ્ઞાનધ આગમસારિખિ વિગેરે મઝાન બંધ ન પ્ર રચી ભવ્યાત્માઓ પર ઉપર જે છે અને નેપથી જેવા એપતવાદીઓની બદ્ધા જ મૂળથી ઉખેડીને સ્વામી બનીયા એટલે જે સિદ્ધાના ઉ. મ્યનું પાન કરાવી તેઓના આ માને તૃપ્તિ પમાડેલ છે માત્મન્ ' આપશ્રી સંવત ૧૮૬૦ના ભાટપકનાષ્ટમીએ ૭ મુકામાં અનશન કરી આ પિન રેટને ત્યાગ કરી પૃ ક૯ વર્ષનું સર્વીયુ ભોગવી અમલમા બીગળ્યા છે આપથીના અમર આત્માને ત્યાં અખંડ શાતિ ! પડિતમરર ગુરૂવથી સુમનજી મામી: આપશ્રીએ નવુ ગુ ય શ્રી નાનજી વામીના પવિત્ર હસ્તે દિક્ષા લઈશારોને તેમજ ન્યાય વ્યાકરણ કન્યાદિને અભ્યાસ કર્યો અને જનતાને તે તથા સમૃત્વ કૌમુને ગસ તેમજ બીજા પણ સા ધ વચનો લાભ આપ આપશ્રી ૧૮૫૫માં ૭ ભુજપુર (બડીવાલ)મા આ ફાની દુનીયાને 'ત્યાગ કરી સુકમા બીરાલ્યા છે ત્યાં આપના આત્માને શાંતિ હે! આપ બને મહાત્માઓના ઉપકને બલે વાળી શમય જ નહિં. લિ યુવાચાર્ય મોગક્ષ્મી વિનચ ખામીના શિષ્ય-મુનિ બાળ કૃપાચજીની વદના છે ! કે -- ·પહેલી આવૃત્તિની પ્રસ્તાવના આ અસાર સંસારમાં જીવાત્મા અનકાળથી ચિંધ્યાત્વ ને અજ્ઞાનથી પરિભ્રમણ કરી રહ્યો છે મોદ શત્રુના ઉત્કંગમાં પિતાનું મરતક મૂકી અનાદિ કાળથી ઘોર નિંદ્રામાં ભાન ભૂ થકે પશે રહ્યો છે તે એમ સમજીને કે અહિં સૂતા પગ મને ધણે જ આ થાય છે પણ ભેળા સ્વભાવને આત્મા એમ સમજતો નથી કે દુમનના ખોળામાં મસ્તક મૂકવાથી કેમ સુખ હોઈ શકે ? આવી સમજણ નાનકે ગુરૂ મળ્યા વિના મ દેઈ શકેએટલે જ જગતમાં વાની ગુરૂને મહિમા અત્યંત કડેમ છે સિદ્ધારકારે કહે છે કે-એક વખત સમુરને ઉપર પણ કરવાથી પિતાની અનાદિ કાળની ભૂલ સમજાય છે, અને જે સુખને મા ભૂલી દુખના માર્ગમાં નસડાતો જાય છે તેનું જ્ઞાન થવાથી તે દુખમાં માર્ગ મુકીને સુખને માર્ગે પ્રયાણ કરે છે ત્યારે એવા ભૂલા પડેલ ભવ્યાત્માને માગ બતાવવા માટે અનેક મહાપુએ સિદ્ધાતિ-પુસ્તકેદ્વારા જ્ઞાન અહિં ઉપકાર કરેલ છે તેમાં આ “શ્રી આગમ સરિણિ નામ પ્રથ પણ એ છે જેની અંદર જીવાત્મા પિતાને માર્ગ કેમ સરળ કરી છે ? અને તે માર્ગે પ્રયાણ કરના અનુમે શાશ્વત સુખને મેળવી મુતમ થઈ શકે, એની સરળ રીતે સીધી સડક બતાવેલ છે જે બનાવવામાં ઉપાધ્યાય મહારાજ શ્રી રા(નાનચદ્રજી સ્વામીએ સમયને તેમજ જ્ઞાનને ઘણે સારે ઉપયોગ કરે છે શ્રી આગમમાનિની અર પગથી કેમ ચડવું તે બનાવતા પ્રથમ આત્મામાં જે અનાદિ કાળથી અજ્ઞાન રૂપ કચર ભરે છે તેને શુદ્ધ કરવા માટે માર્ગનુસારીના ૩૫ ગુણ બતાવ છે જેમ કોઈ ડોકટર પિતાની પાસે આવેલ દરદીના શરીરમાં રહેવા કચરે દૂર કરવા પહેલા જુવાબ આપે છે તેમ માર્ગોનુસારી (એટલે શુદ્ધ માર્ગને અનુસરનાર-અથવા શુદ્ર માર્ગને બતાવનાર)ના ગુણો પ્રાપ્ત થયા પછી સખત રૂપી પગથીયે ચડાય છે કારણ કે જયા મ ·--- 1) સુધી મુખ્યત્વે સમભાવ ઉત્પન્ન થએશ્વ નથી ત્યાં સુધી આગળ વધી રોકાય જ નહિં. કારણ કે સાધન વિના પગથીયે ન ચાતા પરબારા સાતમે મજલે પહેચી શકાય નહિ. તેમ મફત સિવાય મેક્ષરૂપ સમે મને ચડી શકાય નહિં. જ્ઞાનીઓએ કહ્યું છે કે-પ્રથમ મમ પરિણામી થાઓ તે તમારા આત્માને આગળ લાવી શકશે હવે જ્યારે સમ્પલ દત્પન્ન થાય ત્યાર પછી દ્ર શ્રાવણ પ્રાપ્ત થાય છે તે કન્ય થાપાના ર૧ ગુણે છે તે આમાં બતાવેલ છે” પછી ભાવ શ્રાવક, પછી દય સાધુ પછી ભાવ સાધુ અને વટ ચડતા ચડતા ક્ષમા કેમ પહોચી શકે તે રીતિ શા આગમ સારિણિમા અનુક્રમે મહારાજશ્રીએ બતાવી છે ઘણા સૂત્રો અને સિદ્ધાતે (આગ)નું મથન કરી જેમ નવી વિની મા થી માખણ અને છેવટે ધૃત માડવામાં આવે છે” એમાથી તવ (માર)માં વસ્તુઓને ઉઠાર કરી ભવ્યાત્મ માના ઉદ્ધાર નિમિત્તે શ્રી જ્ઞા(ના) ચદ્ર સ્વામીએ મવત ૧૯૫૮ માં કચ્છ માડવીમાં આ ગ્રંથ એ છ એને જ આ ગ્રંથનું નામ સરિણિ” રાખેન છે પયારે વન શુ કરવુ? કારણ કે સૂર્ય પોતે જ જ્યારે કાશ આપે ત્યારે વધારે પ્રકાશ મેળવવા દીપ ઉપરાગ કરી એ જેમ દાસ્યાસ્પ છે અથવા બાળવેષ્ટા ગણાય છે, તેમ આના માટે પણ જાણવું છે. આ અથ આગમચારિત્રિ આદત મનન પૂવક વાગી જવાથી સંપૂર્ણ સમજાશે અને તે પ્રમાણે વર્તન કરવાથી અવશ્ય સુ (પૌગલિક ને આધ્યાત્મિક) મેળવી શકય કિ બના ? વિ શ્રી જ્ઞાનવિના શિષ્ય યુગાચાર મહારાજ પિનમય-જી સ્વામીને શિષ્ય મુનિબાવ કૃપા-ચંદ્રજી અહી શ્રી અગમ-

·--
બીજી આવૃત્તિ વિશે બે બેલ
આજથી ૫ વવ પવા આગમ સારિબી નામ તત્વ
જ્ઞાનના આ અમાન્ય પુસ્તક્ની પહેલી આવૃત્તિ કાડાકરા નિવાસી ભાઈ
ભગવાનજી હાથીભાઈ તરફથી પ્રગટ કરવામાં આવેલી તેને ખપી
છમાં તરત જ પ્રચાર થઈ જવાથી અને ઉપરા ઉપરી આ
પુરતની માગણી થતી હોવાથી જીજ્ઞાસુ ભાઈ-બહેનના લાભાર્થે અમે
બીજી આત્તિ પ્રગટ કરવા ભાવવાળી થયે છીએ એ આનંદના
વિક છે
પ્રસ્તુત આગમસાવિત્રી પ્રથમ મેક્ષ માગ સાધવાના ચાર
પગથીયા ઉપર ઉપાધ્યાય મહારાજશ્રી નાનજી સ્વામીએ ઘ શ્રમ
લઈને ખૂબ મુજે વિરેચન કર્યું છે તેમાં પ્રથમ માગાનુસારીના ૩૫
ન, બીજામાં સખત વીજામાં શનિ અને ચોથામા સાનિ
આધવાની વિધિ વિધાન રહિત 4 વવામાં આવી છે તેનું ર૮મ્ય
વાચકે આ પ્ર થ મનનપવક સાઘન વાચી જવાથી જાણી શકશે
બાણ કે આ ઉપગી પુનામાનું સરળ વખાપ મધ્ય અષ્ટિએ
માવા સિલીએ અને કપાત હિત કેવળ ભવ્ય અને સાથ
વખાયેલ છે
તત્વ સાસુએ ના પુખ ને વધુમાં વધુ નાભ છે અને
આમમ્માણ કરે એ જ માન દુર
આ માથે નું શુદ્ધિપત્રક પણ મુખ્યામા આ યું છે જેમા ડી
જવા પામેલી બને ઘણા પશ્ચિમે સુધાગ્યામાં બની છે, છતા ઈષ્ટિ
દેવ કે પ્રેમ ને બને કેઈ ભૂત એવા પામી હોય તે વિમાન
વાચકે તે સુધારીને વાચવી અને બને તો અમને સૂચના લખવી તેમજ
પ્રથમ આત્તિમાં જે ભક્વ છે કે જેની પાસે છે. તે જ રીતે
બધી કિ બહુના!
લી માદય
t k૦-૧૪૦
શાહ લખમશી કેશવજી

·શુદ્ધિ પત્ર ખ પૃબક ૫ ૧૧ ૪૪ ૨ અશુદ્ધ એચિત્ય ચિત્ર ગૌરવપs गणवासी ठाणवासी આસને ઉસને સાક્ષર આવિબદિને કારણે આ વિમદિના કારણે પણ વન ભાગે તેમ Y ૬ સાભળે હ • હેલીએ ૫૭. ૨૧ ૫૮ ૧૫ ૫૯ ૧૭ છેવી ૯ ૧૯ ૫ ૧૮ OP “કેલીઓ ધમ ધમ વિસરી જવાય વિસરી ન જવાય સવયા સર્વથા આધુ ગીધ મિથ્યાત્વ મિથાતથી ये शु અમુક વજ પરને સુખી દેખી પિતાથી અધીક ગુર ખુશ થવું ખી ખુશી થવું ૪ પાય પર્યાય તેમાં તેઓએ તમે એ મરણથી મુક્ત થાય તે મરણથી મુકત થાય નરથી મુક્ત થાય તેને નરતિચાદિ ગતિમા જવું નથી. ૮ ૧ માટે લખાણું નકામું છે ·વૃક્ષ લીંટી ૨ : ૨ ૩ ૨૧ ટ ૫ અચિત્ત ૨૨ ૧૩ ૯૯ ૧૦૮ ૧૧૦ ૧૧૩ ૧૨ ૧૧૩ ૨ ૧ અનો ૧૧૪ ૮ અશુદ્ધ भणात भणति ઔધીક ધીક આગરી કેસમા (પાછી ન દેવી) ૫ અચીન ૨૬ वृत्त वृत्ति સિદ્ધ કહે મેક્ષ કહે ચાદકન અ!૬ અવનવ ના અનો અનતી અનતા સાકાર તે જ્ઞાન અને સાબર તે દર્શન અને નિરાકર તે દર્શન નિરા તે નાન સત્તા સત્તાએ બધાએ બધાએ દ્રનિદ્રા ભાનિકાને નિંતે કર્નિ જાણતી ભેદ નથી પાડો ગુગ ણિા તે ભાવ નિત જાણવી તે નાને મેટેકે= સાતમાને તાવ-નવુ મળી એક મુર્તિ થાય અને 1ી બરો ને તલ સમ એમ નાને મોટો ? + ૧૨ હ ૧૦ ૧૧૬ 119 ૯ ૧૨૦ ૧૩ ૧૬ ૨૩ ·૧ R ૪૮ છે. ૮૪ ૮૫ ૮૭ શ્રી આગમ સારિણી ગ્રથના વિષયની અનુક્રમણિકા 1-અગલાચરણ અને પ્રારંભ ર–માર્યાનુસારીના ૩૫ ગુણોનું વર્ણન આ બુદ્ધિના પ્રકાર આ મદે પાસ નું સ્વરૂપ રર અભક્ષ્ય ૩૨ અનતકાયનું સ્વરૂપ વ્યવહાર સખ્યકત્વ અને નિશ્ચય સમ્યત્વનું સ્વરૂપ તેના મેનુ વિસ્તારથી વર્ણન, ” આચાર્ય, ગીતાર્થ અગીનાથનુ સ્વરૂપ ૪શ્રાવપ્ના ૧ ગુણોનું સામાન્ય ને વિશેષથી વર્ણન પ–ભાવશ્રાવકના ૬ લક્ષણનું સામાન્ય ને વિશેષથી વર્ણન ભાગાદિ ૫૪ ૬-ભાવશ્રાવકના ૧૭ હિંગ ભાવથવક એજ દય સાધુનું નિરૂપણ ૬૫ –ભાવસાધુના ૭ લક્ષણ અને ૬ ગુણેનું વર્ણન ૧. -આચાર્યના ગુણ અને આઠ સંપદાનું વર્ણન ૯-ગ પ્રકારની ચિનુ વર્ણન ૧૦માવુની ૧૦ સમાચારનું વન ૧૧-નિશ્ચય તે અવાર એને જ્ઞાન ને ક્રિયાનું સ્વરૂપ ર-ચાર પ્રકારની સાધનાન વર્ણન ૮૯ ૧.—ઉત્સર્ગ ને અપવા તથા પાચ સુમિતિના ભાગનું વર્ણન ૧૪–સાધુની સાત મડળી તથા આઠ વ નાનું ૫ ૧૫-અનશનની આયણના ૬૩ બેનનું વર્ણન ૧૬- પાચ પ્રશ્ન વ્યવહારનું વર્ણન ૧ન્સાનનયનું સામાન્ય ને વિસ્તાથી વર્ણન ૧૮–ચાનિપાનું વર્ણન ૧૯-સપ્તભંગીનું સ્વરૂપ ૨૦%ચાદિ ચાર ભેનું સ્વરૂપ ૨૧-છ દ્રવ્યના ગુણપયનું સ્વરૂપૂ ૨૨-૧૪ ગુણસ્થાનનું સામાન્ય વિસ્તારથી વર્ણન. કઈ નિકા કયા ગુણકાણે હોય તેનું વર્ણન ૨૩-ચાર ધ્યાનનું વિસ્તાથી વર્ણન. ૨૪-પાચ આચાર્તુ નિશ્ચય ને વ્યવહારથી વર્ણન ૨૫-કર્તાની પ્રશસ્તેિ એ પચીશ મુખ્ય વિરે છે અને અતર બીજા ઘણા છે તે વાચવાથી જણાગે. ઈતિ ૮૧ ૮.૯ ૧૦૯ ૧૧૧ ૧૧ ૧૧૭ ૧૨૪ ૧૨૮ ૧૨૯ ·वीकानेर, સ્વ શ્રી જ્ઞાનરવિ સ્મારક બથમાળા મણકે પ માં શ્રી આગમચારિણું નામ ગ્રંથ પ્રારભ્યતે શ્રી મહાવીરાય નમ શ્રી જ્ઞાનવિ સદગુરૂનમ મંગળાચરણ - थहतो भगवत इन महिता सिद्धार्थसिद्धि स्थिता, आचार्या जिनशासनोपतिश्रा पूज्या उपाध्यायका, श्री सिद्धात सुपाठमा मुनिगरा रत्नप्रयाराधका, पचैते परमेष्टिन प्रतिदिन पुर्चतु पो मगर ॥१॥ પ્રારભ જગતમા ધર્મ જેવી કઈ વસ્તુ નથી કારણ કે દરેકે દરેક કઈ ને કઈ રીતે પણ ધર્મને માને છે અને ધર્મ વિને જીવાત્માને ચાવી પણ ન શકે “અથવા ચલાવવું પણ ન જોઈએ” જેમ અન, પાણી, પવન સિવાય ચાલી ન શકે તેમ ધર્મ વિના પણ ચાલી ન શકે દુનીઆમાં ધર્મો અનેક રહેલા છે પણ ખરી રીતે ધર્મ છે તેને જ કહીએ, કે જે ઐહિક અને પારમાર્થિક સુખને આપે. તેમજ દુર્ગતિમ પડતા જીવાત્માને ધારણ કરી સદગ તિએ પહોચાડે. ત્યા સુધી જીવાત્માએ પિતે જ પાત્રતા (લાયકતા) મેળવી નથી ત્યા સુધી ધર્મ બીજ તેના હૃદયમાં ઉગી શકતું નથી, માટે પહેલા પહેલા માર્ગ એ જ છે કે--માર્ગનુ સારીના ૩૫ ગુણે પ્રાપ્ત કરવા જોઈએ માટે તેનું પ્રથમ

·સ્વરૂપ સમજી (અગીકાર કરી)ને પછી અનુક્રમે પગથીએ
પગથીએ ચડતા અને મોક્ષે સુધી પહોંચી શકાય છે, તેથી
પ્રથમ માર્ગાનુસારીના ગુણે કહ્યા પછી જીવાત્માને કેમ
આગળ વધવું તેનું સ્વરૂપ કહે
હવે માર્ગોનુસાડીના પાત્રીસ ગુણેનુ સ્વરૂપ
૧ ન્યાય સયન્ન ભિવ–ન્યાયથી દ્રવ્ય પેદા કરવું સર્વે
પ્રકારના વ્યાપારમાં ન્યાયપૂર્વક વર્તવ, અન્યાય કર નહી
નોકરી કરનારે ધણીના સેવા કાર્યમાથી ખાઈ જવું
નહિ, લાચ ખાવી નહિ, અને ઓછી સમજણવાળા કે
અજ્ઞાન માણસને છેતન્વા પ્રયત્ન કરે નહિ વ્યાજ વટાવના
ધધાદારે સામા ધણને છેતરીને વધારે વ્યાજના પિસા લેવા
નહિ વ્યાપારીઓએ માલ ભેળસેળ કરીને વે નહિ
સરકારી કે રાજાની નોકરી કરનારાઓએ રાજાને વ્હાલા
થવા સારૂ લેકે ઉપર જુલમ ક નહિ મજુર તથા
કારીગરોએ રોજ લઈ કામ ઓછુ કરવું નહિ નાત અથવા
મહાજનના આગેવાનો (પટેલ–ચોવટીયાઓ) એ પૈસાની
લાલચે ખાટે ન્યાય આપવો નહિ ધર્મના નામે પિસા ઉંડાવી
પિતાના કાર્યમાં વાપરવા નહિ દ્રવ્ય લઈને કે દ્રવ્ય લીધા
સિવાય કોઈ પણ બેટી રીતે સાક્ષી પુરવી નહિ ધર્મશાળા
કે ઉપાશ્રયના કાર્યકર્તાઓએ તે ખાતાના મકાન તથા અન્ય
વસ્તુઓને ઉપગ પિતાના કાર્યમાં કર નહિ. અથવા તે
ખાતાના માણસ પાસેથી પોતાનું ગૃહકાર્ય કરાવવું નહિ. સાધા
રણુ ખાતાની, જ્ઞાન ખાતાની કે અન્ય પચાતી ખાતાની કોથળી
કિડ રકમ પોતાની પાસે રહેતી હેતે તેનાણાને ઉપયોગ

·૩
પિતાના કાર્યોમાં કરવે નહિ દાણચારી ઠરવી નહિ આપ
(ખત ખાતા)ની ચેરી કરવી નહિ ચેરી, લુટ કે કુચી
લાગુ કરી તાળુ ઉઘાડી પારકુ દ્રવ્ય કે કાર્ડ પણ વસ્તુ લેવી
નહિ કેઇની પડી ગએવી વસ્તુ લેવી નહિ કન્યાના પૈસા
લેવા નહિ કાઈના ક્ષેત્રમાથી ધણીની રજા સિવાય પિક,
શાક કે ફળી વિગે- લેવા નહિ ઈત્યાદિક અન્ય પણ અનેક
અન્યાયના કાર્યો છે તે સર્વને સમજી તેને ત્યાગ કરી
ન્યાયથી દ્રવ્ય પેદા કરવુ કારણે અન્યાયથી મેળવેલુ દ્રવ્ય બહુ
કાળ ટક્ત નથી કદાચિત્ પાપાનુગધી પુણ્યના ભેગથી
રહે, તે પણ દ્રવ્ય દાનાદિક શુભ કાર્યમાં વપરાતું નથી પણ
પ્રાય તેને દુર્વ્યય (કેરટ વિગેરેમા) થાય છે ન્યાયથી
પૈદા કરેલું દ્રવ્ય ભય લેકમાં હિતાવહ થાય છે
૨ શિષ્ટાચાર પ્રશસન --જ્ઞાન અને કિયાવાલા ઉત્તમ
પુરૂના સદ ચણુની પ્રશમા કથ્વી શિક્ષા પામે તે શિષ્ટ
પુષ, એટલે સદાચારમાં રહેલા જ્ઞાનવૃદ્ધ પુરૂષોની પાસે રહી
શુદ્ધ શિક્ષાને પ્રાપ્ત કરનાર મનુષ્યનું જે આચરણ તે
શિષ્ટાચાર કહેવાય જેમ-લક નિંદા કરે તેવું કાર્ય કરવું નહિ,
દીન દુખીને ઉદ્ધાર ક, કરેલા ગુણને જાણવે, અને
દક્ષિયપણુ કરવુ સર્વત્ર નિદાને ત્યાગ સજ્જન પુરૂષની
પ્રશમા કવી આપત્તિમાં દીન ન થવુ સપરિમા નમ્ર થવુ
મધુર ભાગી થવુ વિવાન કરે નહિ એક સત્ય વચની થવુ
નકામે ખર્ચ કરવે નહિ એગ્ય સ્થાને ખર્ચ કરવો ધર્મ
x સકે તેજી મદી લગાવી છે. નરેનું દ્રવ્ય તથા એહ્યું
માન કરી માલના ભાવે વેપારી કમાવવું તેવા દુશળ વિગેરેમાં કે
લડાઈ વિગેરેના પ્રમાગમ માવવું તે - પણ અન્યાગનું ગણાય છે

·૪ કાર્યમાં અપ્રમાદી રહેવું સસ્થાને ઐચિત્ય પાળવું પ્રાણુ કઠગત હોય તે પણ નિંદિત કાર્યો કરવા નહિ ઈત્યાદિ શિષ્ટાચારની પ્રશંસાપૂર્વક તે ગુણે ગ્રહણ કરવા ૩ સમાન કુળ, શીલવાલા અન્ય ગેત્રિય સાથે વિવાહ કરો-શ્રી હેમચંદ્રાચાર્ય શાસ્ત્રમાં એક માત્રાવાવા સાથે વિવાહ કરવાને નિષેધ કરેલ છે જે સ્ત્રી–ભરતારને ધર્મ એક હાય તો ધર્મ સબ ધી તકરાર ઉત્પન્ન થાય નહિ અને ધર્મકાર્યમાં પરસ્પર સહાય કરે અને સમાધી રહે ૪ પાપ ભરૂ–સર્વ પ્રકારના નિંદનીય કાર્યથી કરવું તેમાં ધૂત (જુગાર), દારૂ, માસ, પરસ્ત્રીગમનાદિથી આ લોકમાનિંદા અને રાજ્યદડ થાય પાકમાં નકે જવું પડે. અને મારભ પરિગ્રહાદિથી પાકમાં દુખ ભોગવવું પડે, માટે તેવા કાર્યોથી ડરવુ ૫ દેવાચાર પાલન –ઘણા કાળથી રૂઢીથી (જ્ઞાતિ- બધારણથી) ચા-ચા આવતા જન, વસ્ત્ર, આભૂષણાદિ પ્રસિદ્ધ દેશાચારને મૂકીને જે વર્તે છે ત્યાના લેકે સાથે વિધિ ઉપજે, માટે દેશાચાર પ્રમાણે વર્તવુ ૬ અર્ણવવાદ ત્યાગ –કેઈને પણ અવર્ણવવાદ ન બોલો કારણ આત્મપ્રશંસા અને પરનિંદા કરવાથી નીચ ગોત્ર- કર્મ બંધાય છે વળી રાજા, પ્રધાન, યુરેડિત, કોટવાલ વિગેરે જે બહુ લેકમાન્ય છે તેની નિંદા કરવાથી તે આ લેકમાં પણ ધન તથા પ્રાણુને નાશ થાય છે, અને સાધુ, સાધ્વી, ગશાસ્ત્રમાં વિવાહના આઠ પ્રકાર બનાવે છે તેમાં ચાર ધર્મ વિવાહ અને ચાર અધર્મ વિવાહ કહે છે ·પ શ્રાવક, શ્રાવિકાની નિંદાથી ઘેર કર્મ બંધાય છે માટે નિદાને અર્વથા ત્યાગ કરે નિંદા એ છે, પાપ છે નિંદા માણસ કયાય પણ સુખ પામતે નથી દેવ, ગુરૂ ને ધર્મની નિંદા કરનારા કે દિવને ઉંચે આવતા નથી અને વશ વિચ્છેદ થાય છે દારિદ્રપણ આવે છે વિગેરે ઘણા અવગુણ થાય છે છે ઘણા દ્વારવાલા ઘરમાં વમવું નહિ-કારણ કે જે ઘશ્મા પેમવાના તથા નીકલવાના ઘણા દવાના હોય તે ચાર પ્રમુખને આવવાનું તથા પી પ્રમુખને ગેરવર્તણુક ચલા- વવાનું સુગમ થાય માટે છિડી રાખવી નહિ હવા અને અજવાસ એટલે તાપ પુષ્કળ આવે એના ઘમ રહેવું ૮ અશુભ સ્થાનવાવા ઘરમા વસવું નહિ-જે ઘરની જમીનમાં ઉધઈ લાગેલી હોય જે ઘરની નીચે હાડકા તથા મુડા દાટેલા હોય અગર સુડદા બળેલા હેય, અથવા આસ- પાસમાં વેશ્યા, જુગારી, કસાઈ વિગેરે ખબ કે વસતા હોય તેવા ઘ માં વસવું નહિં જે ભૂમિમા ઘણી છે-ટાભ ઉગેલ હોય, વવી શુભ વર્ણ, ગધવાળી મટીય, તથા પાડોશી ધર્મિક હોય તેવા સ્થાનમાં વધુ વવી અન્ય મતાવવી એના પાડેશમાં વસવાથી તેમના નુકશાનકારક આચાર આપણુમાં પ્રવેશ કરી જાય છે તે પછી ઘરે શ્રમ કર્યા થકી પણ નીકળતા નથી “વધારે વિના વાસ્તુશાસ્ત્રથી જાણવો” ૯ અતિ ગુપ્ત સ્થાનમાં રહેવું નહિ–એવા સ્થાનમાં ગેહેવાથી ગુણ પુરૂષને દાન દઈ શાતું નથી વળી અગ્નિ, વેર પ્રમુખના ઉપદ્રવ વખતે બીજાની મદદ ન મળવાથી જાન, માલ બચાવવા મહામુશ્કેક થાય છે કારણ કે ગુપ્ત ·ઘર જલદી શેકી શકાતું નથી માટે અતિ ગુપ્ત સ્થાનમાં ૧૦ અતિ પ્રગટ સ્થાનકે ન વસવું –અતિ જાહેર સ્થાન- ચેક વિગેરેમાં ઘર હોય તો સ્ત્રીવર્ગ મર્યાદા સાચવી શકે નહિ વળી ત્યા ઘઘાટ બહુ થતો હોવાથી સ્થિરચિતે કોઈ કાર્ય પણ થઈ શકતું નથી ૧૧ સત્સંગ કર–આ લોક તથા પરમ હિત- કારક પ્રવૃત્તિના કરનાર જે સત પરૂપે તેને સમાગમ કર. કારણ તેવા પુરૂષના સમાગમથી સદાચારી થવાય છે, પણ જુગારી, વ્યભિચારી, વિશ્વાસઘાતી અને અપ્રમાણિક પુરૂને સગ કદી પણ કરે નહિ. ૧૨ વડીલોની આજ્ઞામાં રહેવું –માતા પિતા વિગેરે વડીલોને પ્રણામ ઇગ્યા તેમાં પણ માત પિતાને તે ત્રણ કાળ પ્રણામ કરવા, પાદ પૂજન કરવું પરદેશ જતી વખતે વિનયપૂર્વક તેમને નમસ્કાર કરી આજ્ઞા માગવી માતા- પિતા વૃદ્ધ થયા છે તે તેને સ્નાન, ભેજનાદિ સર્વ વસ્તુની જોગવાઈ પિતે કરી આપવી, તેઓને જમાડી પિતે જમવુ, માત પિતાના ઉપકારને બદલે કઈ રીતે પણ વાળી શકાતા નથી મહાવીર પ્રભુ પોતે જ માતા પિતાની ભક્તિથી પ્રેરાઈને માતા પિતા જીવતા હોય ત્યા સુધી મારે દક્ષા લેવા નહિ એ અભિગ્રહ લીધેવ હતે વળી શ્રી સ્થાનાગ સવના ત્રીજા સ્થાનમાં માતાપિતાને ઉપકાર તેને ધર્મમાં જોડવાથી જ વળે છે એમ કહેલ છે, તેમાં પણ પિતા કરતા માતાને ઘણું જ ઉપકાર છે, કારણ કે માતાએ નવ માસ

·સુધી ઉદરમાં ધોરણ કરી ભાર વહન કરે છે એટલુ જ નહિ
પણ મળ મૂત્રાદિ મલીન વસ્તુઓનું વારંવાર પ્રક્ષાલન ઘણા
પ્રેમથી કરેલ છે, માટે માતા પિતાને ઉપકાર ભૂલી શકાય
જ નહિ કદાચ તેઓ કટુ વચન બેલે તે સહન કરવું, તેમ
અગ્ય વર્તન આચરવા કહે તે પણ તેઓને વિનયપૂર્વક
સમજાવવું પણ ક્રોધ કરે નહિ તેઓ ધર્મ માર્ગના અજાણ
હેય તે તેને ધર્મમાં જોડવા જે દુષ્ટ હાય, અકૃતપુય
કે અજ્ઞાની હોય તે જ માતા પિતાને અવગણે, તેના ઉપકારને
ભૂલી જાય “કવિ દલપતરામે પોતાની બનાવેલી કવિતામા માતા
પિતાના ગુણના વખાણ કીધા છે, તે ખ્યાલમાં રાખવાના છે”
૧૩ ઉપદ્રવપાલા સ્થાનને તજવું –સ્વચક્ર એટલે પિતાના
રાજા અને પરચક એટલે વરરાજાને, દુક્કલને તથા
મરદીને ન્યા ભય હોય તેવા સ્થાનમાં રહેવું નહિં કારણ
ત્યા રહેવાથી ધર્મ, અર્થ તથા શરીરને પણ નાશ થાય છે
અને આ ભવ તથા પરભવ પણ બગડે છે કહ્યુ છે કે દુષ્ટ
ધરતી-જમીન દેવતા પણ જે છે પિતાના આત્મહિતની
ખાતર ગામ, કુટુંબાદિ પણ તજવું
૧૪ પેદાશના પ્રમાણમાં વ્યય કરવું–પિતાની કમાણના
ચાર વિભાગ કરવા તેમાથી એક ભાગ ભડારમા નાખવો બીજો
ભાગ વ્યાપામાં, ત્રીજો ભાગ પિતાના તથા કુટુંબના ભરણ
પિષણ માટે રાખો અને ચે ભાગ ધર્મકાર્યમાં વાપરો
જે શક્તિ હોય ને પેદાશ ઘણી હોય તે ધર્મમા વિશેષ
વાપરે અને પેદાશ ઓછી હોય તે છઠ્ઠો ભાગ, દશ
ભાગ અથવા શક્તિ મુજબ વાપર, ૫ણ શક્તિ ઉપરાંત

·વાપર નહિં જે બહુ જ ઓછી શક્તિ હોય છે અને મુશ્કેલીથી ઉદરપોષણ થતું હોય તે ધર્મ કાર્યની અમે દના કરવી અને બીજાને ધર્મમાં પ્રેરણા કરવી ધર્મકાર્ય કરાવવા પણ લોકોમાં નિંદા થાય એમ ધમધ થઈ અથવા રાગાધ થઇને પેદાશથી ખરચ વધારે કરવું નહિ ૧૫ દ્રવ્યને અનુમારે પહેરવેશ રાખો-ધન થોડુ હોય તે ધનવાન જેવા વસ્ત્રાભૂષણ પહેવા નહિં અને ઘણું દ્રવ્ય હોય તે કાના જેવા વસ્ત્રાભૂષણ ધારણ કરવા નહિં કારણ કે તેથી લેકમાં લઘુતા, હેલના થાય છે વળી ઉભટ વેશ પહેરો નહિં વયને અનુસાર તથા દેશ, કાલ, જાતિ આદિને ઉચિત વેષ ધારણ કરે જે માણસ દ્રવ્યવાન હોય છતા પણ કૃપણપણથી ઉચિત વેશ પહેરતો નથી તેની લોકમા હાસી થાય છે એટલુ જ નહિં પણ તે માણુમ ધર્મને અધિ કારી પણ થતું નથી જે માણસ માદાઈથી (લેભવૃત્તિ વિના) રહે છે તે ગણવા નહિં ૧૬ બુદ્ધિના આઠ ગુણ ધારણ કરવા- થR – शुश्रुपा श्रवण चैव, गृहण धारण तथा । उहापोहोर्थ विज्ञान, तत्त्वज्ञान च धी गुणा ॥१॥ અર્થ – શુશ્રુષા એટલે શાસ્ત્ર સાભળવાની ઈચ્છા ૨ શ્રવણ એટલે શાસ્ત્ર સાભળવુ ૩ ગ્રહણએટલે શાસ્ત્રોના અર્થોનું ગ્રહણ કરવું ૪ ધારણા–એટલે ધારી રાખવું ૫ ઉડ એટલે જાણેવા અર્થનું અવલબન લઈ તેમા તર્ક કરે ૬ અહિ એટલે ઉક્તિ, યુક્તિથી વિશેષ જ્ઞાન મેળવવું ૭

·ક
અર્થવિજ્ઞાન એટલે ઉહાપોહથી નિમદેહ થવું ૮ તત્ત્વજ્ઞાન
એટલે અમુક વસ્તુ આમજ છે એ નિશ્ચય થ પૂર્વોક્ત
બુદ્ધિના આઠ ગુણ સહિત ધર્મશાસ્ત્ર સાભળવુ
૧૭ અજી ભજન ત્યાગ –જ્યા સુધી પહેલા
ખાધેલે આહાર પકવ થયે ન હોય ત્યા સુધી બીજુ કઈ
ખાવું નહિ એટલે જોજન કરવું નહિં આત્રેય કષિએ સર્વ
વિક શાસ્ત્રને સાર એજ પદમા કહ્યો છે કે બીજોવા
માર?
તથા “અગી મા' અજીર્ણમા ભોજન
કરવાથી રેગની ઉત્પત્તિ થાય છે અજીર્ણના છ લક્ષણે
છે ૧ મળને દુર્ગધ ૨ પવનને દુર્ગધ ૩ વિઝાને અભેદ
૪ ગાત્રનું ગવપણું ૫ અરૂચી થવી ૬ અશુદ્ધ ઉડકાર એ
છ અજીર્ણના ચિન્હા જાણવા છ-હાની લાલચે વધારે ખાવાથી
અજીર્ણ, પેટશૂળ, વિગેરે રોગ થાય છે, માટે જ શાસ્ત્રમાં
કહ્યું છે કે-મિતાહારી થવું હમેશા સાત્વિક લેજન લેવુ
રાજસકે તામસ આહાર લેવાથી પ્રકૃતિ બગડે છે
૧૮ અવસરે ભેજન કરવુ --જ્યારે જઠરાગ્નિ પ્રદીપ્ત
થાય ત્યારે નિયમિત સાદુ ભેજન કરવું ગ ઉત્પન્ન થાય
તેવી વસ્તુ ખાવી નહિં, તથા પ્રકૃતિથી વિરૂદ્ધ ભેજન કરવું
નહિં નિયમિત વખત ચૂકે નહિં
અકાલે (ગ) જમવું નહિં. બરોબર ભૂખ લાગે ત્યારે
સાદુ જન અમૃત જેવું કાર્ય કરે છે, ને સુધા વિના અમૃત
સમાન જન પણ નુકશાન કરે છે વળી ઘણે વખત થઈ
જવાથી વાળની હાનિ થાય છે માટે નિયમિત જમવું

·૧૯ ધર્મ અર્થને કામ એ ત્રણ વર્ગ પરમ્પર અવિ
ધમણે સાધવા. જે પુરૂષ એ ત્રણ વર્ગ સાધી શકતા નથી
તેનું જીવન પશુતુલ્ય છે ગૃહસ્થાવસ્થામા ધર્મના ટાઈમે
ધર્મ, પિસા પ્રાપ્ત કરવાના ટાઈમે પૈસા પેદા કરવા, અને
ભિગ ઉપભોગને ટાઈમે તેમા તત્પર રહેવું માટે નિયમિત
ટાઈમ બધી રાખવે તેમા ધર્મની પ્રાધાન્યતા છે જે
અર્થ સૂકયા તે હરકત નહિ પણ ધર્મથી ચૂકવું નહિ.
કારણ અર્થ, કામની પ્રાપ્તિ પણ ધર્મથી જ થાય છેવળી
કામથી ચૂકયા તે વધે નહિ પણ અચથી સૂકવું નહિ. એમ
ઉત્તરોત્તર વિવેક સમજ
અર્થ, કામને ઓળગી કેવળ ધર્મ સેવવુ તે મુનિઓને
"ગ્ય છે પણ ગૃહસ્થને યોગ્ય નથી, કારણુ-દ્રવ્ય સિવાય
ગૃહસ્થાવાસ ચાલે નહિ કરજ થઈ જવાથી જગતમ નિદા
થાય ને ધર્મથી પણ ભ્રષ્ટ થાય પહેલા બોલમાં કહ્યું છે તે
પ્રમાણે દવ્ય પેદા કરીને તેમાં બતાવ્યા પ્રમાણે ભાગલા
પાડવા, તેથી વ્યવહારમાં ખલેલ પહેચેનહિ ગહથપણુમાં
રહ્યા થકા જે વ્યવહારકુશળ ચતું નથી તે પશુતુલ્ય
ગણાય
૨૦ અતિથિ, માધુ તથા દીનને દાન દેવ -જેઓએ
પર્વાદિ તિથિઓને ત્યાગ કર્યો છે એવા મુનિઓ તે અતિથિ
અને ઉતમ આચારમાં રક્ત તે સાધુ તથા જેની શક્તિ ક્ષિણ
થઈ ગઈ હોય તે દીન તેને યથોચિત દાન દેવુ તેમાં પણ
મુનિ–સાધુને ભક્તિથી ગેરવપૂર્વક સુપાત્ર બુદ્ધિએ દાન દેવું

·11
અભ્યાગતને ઉચિતતાએ લાજનાદિથી સત્કાર કરો
દીન-અનાથને અનુ૫ બુદ્ધિથી ગર્વ રહિત દાન દેવુ કઈ
પણ ભિમુ આગણે માગવા આવે તેને ખાલી હાથે પાછો
વાળ નહિ પોતાની શક્તિ પ્રમાણે આપવુ પાનપાત્રને
વિચાર કરી ઉચિત દાન આપવું
૨૧ કદાગ્રહ રહિત થવુ –મધ્યસ્થ બુદ્ધિ ધારણ કરવી.
બેટી હઠ, કદાગ્રહ કરે નહિ હઠાગ્રહ કરવાથી માણસમા
નિંદનિક થવાય છે એટલુ જ નહિ પણ કેઈ કાર્યની સિદ્ધિ
થતી નથી કદાગ્રહી માણસ કઈ વખત પણ પિતાનું કે પરનું
ભલુ કરી શક્તો નથી છેટે હઠ પકડવાથી લાજને ધક્કો
લાગે છે, લેકેની નિંદા સાભળવી પડે છે, સપ હોય ત્યા
કુસપ થાય છે, મિત્રે દુશમન થાય છે, સજજનો ધિરે છે,
અનેક જતિને દુબે લોગવવા પડે છે, બુદ્ધિ (ડાહ્યાપણું)
નાશ થાય છે, કોઈ પણ માણસ તેને સંગ કરતા નથી, માટે
દાગ્રહથી સદા દૂર રહેવું
૨૨ ગુણ પક્ષપાત –ગુણીજનને પક્ષપાત કરે, એટલે
સજજનતા, દાક્ષિણ્ય, ઉદારતા, સ્થિરતા, પ્રિયવચનપણું
ઇત્યાદિ પિતાને તથા પને ઉપકાર કરનારા ગુણવાન પુરૂનું
બહુમાન કરવું તેઓને સહાયતા કરવી ગુણવાન પુરૂનું
બહુમાન વિગેરે કશ્વાથી આપણામાં પણ તેવા ગુણ પ્રગટ
થઈ શકે એવી ભાવનાને ખુલ્લી કરવાનો માર્ગ ખુલે થઈ
શકે છે, અને સસર્ગ કવાથી તેવા ગુણે પ્રગટ થઈ શકે
છે માટે હમેશા ગુણે પિતાનામાં પ્રગટ કરવા ગુણી પુરૂને
સગ શોધી તે પ્રમાણેના ગુણે પોતાનામાં પ્રગટાવવા*

·૧૨
૨૩ નિશિદ્ધ દેશકાલ પ્રવૃત્તિ ત્યાગ –જે દેશમાં જવાથી
ધર્મને નાશ થતો હોય તથા શાસ્ત્રકાર કે રાજા પ્રમુખે
મનાઈ કરેલા દેશમાં જવું નહિ તથા જે કાલમાં જે કાર્ય
કરવાની શપકારે કે રાજા પ્રમુખે મનાઈ કરી હોય તે કાળે
તે કાર્ય કરતુ નહિ જેમ-ઉનાળે ખેતી કરે તે થાય નહિ,
માસામાં શીત જન પચે નહિ, સમુદ્રની સફર કરવાથી
દેહને હાનિ થાય (બધાને માટે નહિ) પિતાનું બળ, શક્તિ
તપાસીને કામ કરવું જેથી કઈ જાતનું નુકશાન ન થાય
શનિ ઉપર કામ કરવાથી નુકશાન થાય છે જેમકે–રાજાના
હુકમને ન માનવાથી જેલ, દડ કે પ્રાણનાશ થાય છે અને
અનાર્ય દેશમાં જવાથી ધર્મભ્રષ્ટ થવા સાથે અનેક દુખે જોગ
વવા પડે છે
૪ વ્રતસ્થ જ્ઞાન વૃદ્ધોને પૂજક –તને વિરે સ્થિરચિત્ત
વાલા અને વસ્તુ તત્વના જાણકાર પુરૂની સેવા કરવી,
લાવવુ, આદર, માન આપવું, આસન આપવું અને તેઓ
દ્વિારા જ્ઞાન સંપાદન કરવું જ્ઞાન એ ત્રીજી બેચન છે માટે
કોઈ પણ પાસેથી પોતાને અનુકૂળ એવું જ્ઞાન મેળવવું
જ્ઞાનવાન પુરૂષ આખા લેકમાં પૂજાય છે માટે જ્ઞાની, જ્ઞાન
આપનાર ને જ્ઞાન એ ત્રની ઉપાસના કરવાથી જ્ઞાનની અત
રાય તૂટે છે સજ્ઞાનનો ઉદય થવાથી બુદ્ધિ સારી થાય
છે તેથી હમેશા જ્ઞાન સંપાદન કરવું
૨૫ પિષ્ય પોષક –માતા, પિતા, સ્ત્રી, પુત્ર, પરિવાર
આદિ પિષણ કરવા ચોગ્ય સ્વ કુટુંબનું અહાર, વસ્ત્રાદિથી
ભરણપષણ કરવું

·૧૩
૨૬ દીર્ઘદશી –કાર્યારંભ કરતી વખતે ભવિષ્ય કાલના
શુભાશુભ પરિણામને વિચાર કરો કારણ કે, જે માણસ
વિચાર્યા વિના ઉતાવળથી આધળી દેડકરે તે અવશ્ય સ્મ--
લના પામે છે એટલું જ નહિ પણ તેમાં હાસીપાત્ર
બને છે અને તે ઘો પશ્ચાત્તાપ કરે પડે છે, દુખે
ભોગવવા પડે છે જે માણસ બીજાના કહ્યા પ્રમાણે દેવટે
માર્ગે ચડી જાય છે, તેના કહેવાનો અર્થ ન સમજવાથી
પિતાના માથે દુખ વ્હોરી લે છે, તે માણસ મૂર્ખ કહેવાય.
છે કેટલાક માણને બીજાને ડાહ્યા લાગે છે પણ પોતે અકાર્ય
કરે છે કે વગર વિચાર્યું કામ કરે છે છતા પણ તેમાં ડાહ્યા
પણને ડાળ ઓછો ન થાય એમ વર્તે છે એવા કપટીનું
જ્યારે પિકળ ખૂલ્લું થાય છતા પણ જે એના સગને તરત
નથી તે વધારે મૂર્ખ કહેવાય છે
ર વિશેષજ્ઞ–પિતાના અને પરના કાર્યના અને
અકાર્યના અત ને જાણનાર અથવા વસ્તુના તવા પિતાના
ગુણ દોષને જાણનાર થવું જે વ્યક્તિ બીજાના અવગુણને
જુએ છે તે અધ પિતાના દેને જોઈ શકો નથી કેટલાકે
રાગાધ હોય છે, કેટલાકે વિષયાધ હોય છે, કેટલાકે મહાવ હોય
છે એવા આધળાઓ હમેશા કાક વૃત્તિવાળા હોય છે એવા
પુરૂ કરતા પણ દુષ્ટ વૃત્તિવાળા વધારે ખરાબ હોય છે તેઓ
ઉપરથી સારા દેખાય છે પણ અતમાં હલાહલ વિષ જેવા
હોય છે તેવા ન થવુ
૨૮ લેકવ-લભ-પિતાના વિનયાદિ ગુણવડે લોકને
પ્રિય થવુ જે લેખ્રિય ન હોય તે પોતાને નુકશાન કરે છે,
અને તેના ધર્માનુષ્ઠાનની અન્ય નિંદા કરે છે, તેથી બીજાને

·બેધીલાભના નાશને હેતુભૂત થાય છે, માટે લોકપ્રિય થવું, પણ અનીતિથો કે ધર્મ વિરૂદ્ધ આચરણ કરી લોકપ્રિય થવુ નહિં એ તત્વ છે કેટલા સ્વભાવ અતડાપણે રહેવાને હોય છે તે વિના કારણે અતડા રહે છે, એવા કોઈને પણ ગમતા નથી કેટલાકે અભિમાની હોય છે તે એમ સમજતા હોય છે કે બધાયે મારા પાસે પિતાની મેળે આવશે, હું શા માટે નમતુ આપુ? એવા પુરૂ પણ પિતાના દુશ્મન બને છે. કેટલાકે પિતાને સ્વાર્થ સાધવા અથવા મેટાઈ મેળ -વવા લેને વિશ્વભ થવાનો પ્રયાસ કરે છે અને અજાણ લોકે તેના ડોળમા અજાઈ જાય છે, તેના ગુણ કીર્તન ગાય છે, પણ તેથી વિશ્વાસ ન કરતા તેના અતરના ગુણ દો જેવા સારૂ સંસર્ગમાં આવવું પણ નિંદા ન કરવી ખરી રીતે લેક- પ્રિય તેજ થાય છે, જે હમેશા પોપકાર નિસ્વાર્થ બુદ્ધિથી કરે છે માટે આવા પ્રકારના લેકવલ્લભ થવાનો પ્રયાસ કરે ૨૯ લાગુ –લાવાન્ પુરૂષ પિતાને પ્રાણ જાય તે પણ અકાર્ય કરતું નથી તેમ પિતાની સત્ય પ્રતિજ્ઞાને નિર્વાહ કરે છે લજા એ પાપથી બચાવે છે તેને બતાવવા ખાતર લજજાવાન થવું તે શું છે, કારણ કે વેશ્યા પણ ઘણી લજા રાખે છે અવર્મ-અકાર્ય કરનાર પણ લેકે પાને લજાવુ લાગે છે દુષ્ટ લેકે પણ પિતાનું વચન પાલન સારૂ મરી ફિટે છે દરેક માણસને પિતાની લીધેલ પ્રતિજ્ઞા સત્ય લાગે છે પણ તે સત્ય જ હોય એમ નથી સત્ય પ્રતિજ્ઞા એ જ કહેવાય જે આજે મારે અમૂક ધર્મનું કામ કરવું છે, સત્ય બોવવુ છે, ચાર નથી કરવી, કંઈ ઉપર ક્રોધ નથી

·કરે, કેઈને પીડા થાય એવું વર્તન જ નથી કરવુ ઈત્યાદિ
પ્રતિજ્ઞાઓ તેમજ વ્યવહાર શુદ્ધિની પ્રતિજ્ઞાઓજ સત્ય ગણાય
છે પ્રતિસાભગ કરતા લજા આવે તેજ પાપથી બચાવે
ક છે માટે લાલૂ થવું
૩૦ વિનયવત થવુ–દેવ, ગુરૂ, સુથાવક, કુટુબી, શિક્ષક,
રાજા, પ્રધાન, શેઠ, શાહુકાર જે કે ગુણે કરી, ધને કરી,
વયે કરી, પદવીએ કરી અધિક હોય તે સને યથોચિત
વિનય ક.
ધન, વય અને પદવી કતા જેનામાં ગુણ હોય તે
પછી નિર્ધન હોય, અવસ્થાએ નાનો હોય, અને કોઈ જાતની
પદવી ન જ હોય છતા પણ વિનય કરવો, પણ જે દ્રવ્યને
મદથી ઉન્મદ હાય, અહંકારી હોય તેવા વિનય કરવાથી
અનેને નુક્શાનક્ત થાય છે, માટે એવાને સમજાવવું
જોઈએ. તે જે ન સમજે તે તેને સંગ તજી દે જોઇએ
જેથી તેનો મદ ઉતરી જાય પછી તેને પીધે માર્ગે દોરવાથી
મામાનું અને પિતાનુ ભલુ થાય છે તેવી જ રીતે વય અને
પદવીવાલાના માટે પણ જાણવુ તેમાં માતાપિતા અને
પિતાના કોઈપણ ઉપકારીની વાત નાખી (અલગ) છે તેને પણ
એવા પ્રકારનું ભૂત ભગયું હોય કે ઉવટે માર્ગે જતા હોય તેને
વિનયથી સમજાવવું ન સમજે તો તેનાથી અલગ થઈ
જવું પણ અતરનો પ્રેમ ઘટાડે નહિ કામ પડયે કામ
આવવુ દૂછવૃત્તિવાલા ધનવાન, વયવાન કે પદવીવાન હોય
તેવાની સાન ઠેકાણે લાવવ, સૂવું નહિં, કારણકે તેથી
+
.

·નુકશાન કરતા ન વધારે છે, તે પણ શુભ અભિલાષથી, દુષ્ટ- વૃત્તિથી નહિ ૩૧ દયાલુ -૬ ખી મનુષ્ય અગર પશુ વિગેરે પ્રાણિઓને ખમાથી છોડાવવા કારણ ધર્મનું મૂળ દયા છે જેમ બને તેમ હિંસાનુ કામ કરવું નહિ આ દુનીયામાં કેટલાકે મનથી, વચનથી, કાયાથી, દ્રવ્યથી, સ્ત્રી, પુત્ર-પરિવારથી તેમજ અનેક રીતે દુખી હોય છે ત્યારે એવા દુ ખીઓને કેવી રીતે દુખ- માથી છોડાવવા? કારણ કે બધા દુખેથી છોડાવવા ચક્રવતી કે તીર્થકર પણ સમર્થ નથી ત્યારે તેમાં વિવેકની જરૂર છે કારણ કે સમજપૂર્વક જે કાર્ય કરાય છે તેમા પશ્ચાત પડ- વાનો વખત આવતું નથી દયા કૅની અને કેવી રીતે કરવી તે પણ સમજવું જોઈએ દયા કરતા અદયા ન થાય તેનો ખ્યાલ કરે જેથી લોકોમાં હસી અને પિતાને નુકશાન ન થાય ૩૨ ભામ્ય ત્વમેશા શાહ આકૃતિ (પ્રકૃતિ) રાખવી કારણ ક્રૂર માણસ લેકને ઉગનું કારણ થાય છે ૩૩ છે અતાગ વૈરીને જીતવા -કામ, ક્રોધ, લોભ, માન, મદ, ને હું ૧ કામ–એટલે સ્ત્રી સેવા, પરસ્ત્રીને સર્વથા ત્યાગ કર પિતાની સ્ત્રીનું પણ જેમ ગાર્ન પુરૂષ ઔષધસેવન કરે તેમ અનુસ્નાનને અવસરે કેવલ ચિત્તની ઉપાધિ ટાવવા નિમિત્તે સેવન કરે ભાવના તે છોડવાની કરે, પણ શ્વાનની પેઠે નિરતર અથવા એક રાતમાં ઘણી વખત સ્ત્રીસગ ન

·લધુતા થાય છે
કરે. નિત્ય ઝી ટેવવા પોતાનું તથા જીનું શરીર દુર્બલ
થાય છે વલી એવી કુટેવના લીધે સ્ત્રીના વિરહમાં સ્ત્રી
વિનની ઈરછા થાય છે દુનીયામાં પ્રાય
રાળ દડ આપે છે, અને પરભવમાં ન જવું પડે છે, માટે
જેમ બને તેમ મનને કાબુમાં રાખી કામ છતને
૨ ક્રોધ-ઈ ઉપર પણ મુકવે નહિં અપ્રાણી
ઉપર સમભાવ ઘા ણ કો ક્રોધ કરવાથી દેશે ઉણ ક્રોડપુર્વ
સુધી પાળેલા મયમનું ફળ જાય છે, અને દર્શતિમા જવુ
પડે છે હળાહળ વિષ ખાધુ દાય તે એક્વાર મૃત્યુ થાય
છે પણ ક્રોધરૂપ હળાહળ ઝેથી અનન જન્મ મ પ્રાપ્ત
થાય છે, માટે ક્ષમાગુણ ધારણ કરી ક્રોધ જીન
૩ ભાભી મનુષ્યનું ચિત્ત નિતર ચિંતાગ્રસ્ત
રહે છે તેને બીલકુલ શાતિ હતી નથી લેવિશ પ્રાણી ન
કરવા ચોગ્ય કૃત્ય કરે છે લાભ એ પાપ બાપ અને સર્વ
વિનાશનું મૂળ છે લેભી મનુષ્યની આ લેકમા હેલના થાય
છે, અને પમ ઘણું દુખે ગવવા પડે છે, માટે જે
અવસરે જેટલુ મળે તેટલામાં સતવ રાખ નીતિથી ઉદ્યમ
ક કારણ લકમી પૂર્વે પાન પુગ્યને અનુસારે મળે છે,
એમ વિચારી પુર્ય કરવા અને સતેજવૃત્તિ વડે
લાભને જીત
૪ માન-અભિમાની પુરૂષની જગતમાં લઘુનાથાયછે
ગુરૂ અને વડીલોને વિનય પણ કરતા નથી વિવાળા
આવડતી નથી મનુષ્ય ભવ પામ્યા છતા ધર્મ સાધી શકતા
નથી, માટે વિનય ગુણ ધારણ કરી મન જીનો
૨

·૧૮ શ્રી ઉત્તરાધ્યયન સૂત્રના પ્રથમ અધ્યાયમા વિનય સર્વ ગુણનું મૂળ છે એમ કહ્યું છે ૫ મદ-મદ આઠ પ્રકારના છે ૧ જાતિમદ ૨ કુલમદ- ૩ બલમદ ૮ રૂપમદ પ ઐશ્વર્યમદ (ઋદ્ધિમદ) લાભમદ ૭ ત૫મદ ૮ શ્રતમદ ૧ જાતિને મદ કરવાથી હરિકેશી મુનિની જેમ નીચ જાતિમા ઉપન થાય ૨ કુલને મદ કરવાથી વીરભુને જીવ–મરિની જેમ નીચ ન આપે ૩ બલનો મદ કરવાની નિર્ભવ થાય છે અને શ્રેણિક રાજાની પિઠે નરકમાં જવું પડે છે ૪ રૂપમાં કરવાથી મનકુમાર ચઢિની જેમ તક્ષણ રૂપનો નાશ થાય છેશરીર ગાકાત થાય છે ૫ એશ્ચર્ય કે ધનને મદ કરવાથી પર ભરમાં તેની હાની થાય છે અને દરગાર્ણભદ્રના જેમ ઈદ્રની નદ્ધિ દેખી ગ્લાની ૮પન થાય છે તેણે તે યમલાને માન ) જ લાભમદ કરવાથી લાભાનરાય કર્મ બંધાય છે અને સુભમ વકિની જેમ સર્વ નાશ થાય છે 9 તપ મદ ડવાથી રગડુક મુનિની જેમ તપશ્ચર્યાને અતરાય થાય છે કરગડ મુનિએ પૂર્વ ભવમાં તપ મદ કર્યો તિ જેથી પિગ્ની પચ્ચખાણ પણ કરી શકતા ન હતા ૮ શ્રત-જ્ઞાનને મદ કરવાથી પૂરિભદ્ર મુનિની જેમ નવિન સુતના લાભની હાની થાય છે વતી વિવાનો અભિ માની પુરૂષ પિતાથી અવિક ગુણ પુરૂષનું બહુમાન કરી

·શક્ત નથી તેમ પ્રશ્નાદિ મુકીને સંદેડનું નિરાકરણ કરી
તે નથી નવીન નાન મેળવી શકતું નથી, અને પ્રાપ્ત
કરેલા જ્ઞાનને પણ આખર ગુમાવે છે માટે વિવેકી પુરૂષોએ
વિદ્યામદ કરવો નહિં, ન થવુ એ આઠ મદ પૂર્ણ થયા
* કેઈપણ કાર્યમાં અત્યંત હર્ષ ધારણ કરે
નહિં, હર્ષ કરવાથી ગર્વ આવતા વાર લાગતી નથી આ
અમારમા સર્વ વસ્તુ ક્ષણિક છે આ શરીર આજે નિરગી
દેખાય છે અને આવતી કાલે વ્યાધિગ્ન થઈ જાય છે
લકમી ચપળ છે આજે જે ઘરમાં લક્ષમીને વાર છે તે ઘરમાં
બીજે દિવને ભૂતેને વાસ થાય છે માટે અસ્થિર વસ્તુઓમાં
આદિન થવું નહિ
કદાચ પૂર્વકૃત પુગ્યના ઉદયથી લક્ષ્મી પ્રાપ્ત થઈ હોય
તે તેને સદુપગ કરે પણ અત્યંત પિન થવું નહિ
એમ વસ્તુના સ્વરૂપનું ચિંતવન કરી હઈને જય કર (એ
૩૩ માં બેલમાં પરિપુ જીતવા કહ્યા છે)
૮ હવે ૩૪ મિ-કૃતજ્ઞતા -પિતાને કેઈએ કાઈ પણ
ઉપકાર કરેલો હોય તો તેના ગુણને કદી પ! ભૂલ
નહિ અને સમય આવ્યે તેના ઉપવને બદલે વાળ.
૩૫ ઇન્દ્રિયોને વશ રાખવી –દ્રિયને મોકળી રાખવાથી
આ લેકમાં પણ બહુ નુકશાન થાય છે ઈદ્રિયે પાચ, તેના
૨૩ વષ નવા
૧ સ્પર્શનેન્દ્રિયના સુખની છાવી છે જે બંધનમા
||
૨ સનેંદ્રિયની લોલુપતાથી માછલીઓને નાશ થાય છે
૩ બ્રાદ્રિયના વશવી ભમ ઓિ કમળ ઉપર બેસે છે

·અને સૂર્યાસ્ત થયે કમળ બડાઈ જવાથી તેઓ અદર ગધાઈ
રહે છે અને દુખી થાય છે
૪ ચમુદ્રિયના વિષયથી પતગીઆએ દીપ શિખામા
મેહિત થઈ ભસ્મીભૂત થાય છે
૫ શ્રોતેંદ્રિયના અભિલાષથી મૃગલાઓ પાધીઓના
પાશમાં સપડાય છે એમ એક-એક ઇન્દ્રિયના વિષયમાં લુખ્ય
થવાથી પ્રાણ ગુમાવે છે, ત્યારે પારે ઈદ્રિયોમા લુબ્ધ થનાર
પ્રાણીને જે દુખ લેગવવા પડે તેનું વર્ણન તે જ્ઞાની મહા-
રાજ જ કરી શકે માટે યથાશક્તિ ઈદ્રિય ઉપર કાબુ મેળ
વો ઉપરોક્ત માર્ગનુસારીના પાત્રીસ ગુણે જે પુરૂષમા.
હોય તે પુરૂષ ધર્મને યોગ્ય જાણું. અને તે પુરૂષને ભક્ષા
ભક્ષનો વિચાર હોય છે તે કદી પણ અભક્ષ્ય વસ્તુનું ભક્ષણ
કરતા નથી, અભક્ષ્ય ૨ રે
અભક્ષ્યનું સ્વરૂપ
૧ ઉંબના ફલ ૨ વડના ફૂલ (ટેટા) ૩ કડુબરના
કુલ જપીપળાના ફલ. પીપળના ફલ એ પાચ પચુબરમાં
અસખ્યાતા
ત્રસ હોય છે, માટે ત્યાજ્ય છે ૬ મી.
છ માસ ૮ મધ ૯ માખણ એ ચાર મહા વિગય હેવા—
છે એમા સમયે સમયે અસખ્યાતા ત્રસ જી ની ઉત્પત્તિ
અને નાશ થાય છે ૧૦ હિંમ તે બરફ ૧૧ સર્વ જાતિના
વિષ, અફીણ પ્રમુખ ૧૨ ૮રી તે વરસાદને કા ગર્ભ પડે
છે તે, ૧૩ માટીમમણે માટી જે ખાવાથી પાડુ અમુક
રેગની ઉત્પત્તિ થાય છે અને અસખ્ય ની હાનિ થા=

·છે ૧૪ રાત્રિ જનમહા દેશનું કારણ છે વલી અધારામા ખાવું તથા સાકડા મુખવાલા પદાર્થમાથી નિરીક્ષણ કર્યા સિવાય ખાવુ તે પણ દેવવાળુ છે ૧૫ બહુ બીજવાળા ફલ-જેમા પડદે ન હોય તે ૧૪ અનત કાય–જેના ૩૨ ભેદ છે તે આગળ કહેવાશે. ૧૭ સધાનક-બોડાનું ઘણું કાળનું અથાણું ૧૮ વવડા-ઠેરમાં કાચુ ગેરસ–દુધ, દહીં કે છાશ ભવવાથી તુરત જ ઉપજે છે ૧૯ વેંગણ-રીંગણ- તેની ટોપીમાં ત્રણ જ છે વળી કામાતજક ને બહુ બીજ છે ૨૦ અજાણ્યા ફલજે ફુલ કે ફૂલનુ નામ નીશાન જાણુતા ન હેઈએ તે ન ખાવા કારણ કે કદાચ કિંપક ફલની માફક દેખાવમાં રૂડા હેય પણું પ્રાણઘાતક થાય છે ૨૧ તુચ્છ ફલજેમાં ખાવું છે અને નાનુ ઘણું હોય તેવા ફો જેવા કે–જાબુ, બેર, કરમદા વિગેરે રર ચલીત રસ-જે વસ્તુના વર્ણ, મધ, રસ, સ્પર્શ, બદલી ગયા હોય તે જેમ રાધે; કઠોળ પ્રમુખ વાર પહોર ઉપરાત ચલીત રસ છે દહીં વિગેરે નળ પાર ઉપગત ચલીત રસ છે એમ સ્વય સમજી ત્યાગ કરી ૩ર અને તકાયના નામે- ૧ સર્વ જાતિના કદ ૨ સૂરણું કદ લીનુ આદુ ૫ લીલી હળદર ૬ લાલ કસૂમ ૭ સતાવી ૮ વિદારી કદ ૯ કુમળી કળી ૧૦ કમળ આબલી જ્યા સુધી અદર ઠલીઓ ન બધાણે હાય ૧૧ આલુ, બટાટા ૧૨ પિંડાલ ૧૩ થેગ ૧૪ યુઝર ૧૫ લસણ ૧૬ ગાજર ૧૭ મૂળા, ૧૮ ગળે, ૧૯ ગરી, ૩ ટકે, ૨૧ વભૂલે, ૬ ૨ ક. ૪

·અભક્ષ્ય છે
૨૨ ૫યક, એ શાની જાતિ છે
૨૩ બેલ, ૨૪ બિલિ,
૨૫ લીલીમોથ, ર૬ વશ કારેલા, ર૭ કાચા કુપલ, ૨૮
ઉંગતા અકુરા, ૨૯ લવણ વૃક્ષની છાલ, ૩૦ પદમની કદ
૩૧ અમૃતવેલ, ૩ર કુઆર, એ ૩૨
અન્ય
ઈનીઓ અનત ની ઉત્પત્તિ સમજી શક્તા નથી પણ
શ્રાવક કુળમાં ઉત્પન થયેલાઓએ તો અવશ્ય તેનો ત્યાગ
ક જોઈએ કારણ અભક્ષ્ય, અનંતકાય ખાવામાં મહાપાપ
છે વળી સમજી લેકેએ પેય, અપેયને વિચાર કરે જોઈએ
મદિરા પ્રમુખ અપેય પદાર્થને બહુ વિચાર કરે
જોઈએ હમણું વિલાયતિ દવાઓમા દારૂ વિગેરે અપેય તથા
અભક્ષ્ય કડલીવ ઓઈવ જેવા પદાર્થની બહુ મેલવણી આવે
છે માટે તે ન વાપરતા દેશી ઔષધે વાપરવા, તથાજતુની
રસી વિગેરેથી ઉત્પન્ન થયેલા ઇજેકશન લેવરાવતા પહેલા
વિચાર કરવો જોઈએ કારણકે અશાશ્વત દેહને માટે શાશ્વત
અને હારી જો તે મહા અનર્થનું કારણ છે વલી
ગમ્ય, અગમ્યનો પણ વિચાર ન જોઈએ ઉત્તમ કુળમાં
ઉત્પન થએવી પચની સાક્ષીએ પરણેલી તે ગમ્ય અને અવિ
વાહિત, પરસ્ત્રી તથા હીન કુલમાં ઉત્પન થએલી તે અગમ્ય
જાણી તેનો ત્યાગ કરવો જોઈએ વલી અન્ય પણ પાણી
ગળીને પીવું, જીવદયા માટે ચંદવા બાધવા તથા આશાત
માને ત્યાગ ક , વિગેરે ખાસ શ્રાવકના આચારનું પાલન
કરવું, તેથી વિશેષ ગુણેની પ્રાપ્તિ થાય છે આવા સામાન્ય
ગુણુવાળો મનુષ્ય સમ્યકત્વને પ્રાપ્ત કરે છે, તેના બે ભેદ છે
એક વ્યવહાર સભ્યત્વ, બીજે નિશ્ચય સભ્યત્વ

·સામાન્ય રીતે વ્યવહાર સમકિત કહે છે
અઢાર દેવ રહિત અને આર ગુણે કી યુક્ત તે દેવ,
પચ મહાવ્રતધારી સાધુ તે ગુરૂ, તથા કેવલી ભાષિત ધર્મ,
દયામૂલ તે ધર્મ એ ત્રણ તત્વની વાતે વ્યવહામતિ
હવે નિશ્ચય સમકિતનું સ્વરૂપ કહે છે
દર્શન મોહિનીય કર્મને ક્ષયથી, ઉપશમથી કે ક્ષ
પશમથી ઉપન્ન થયેલ તત્વાર્થ શ્રદ્ધાન રૂપ આત્મગુણ તેની
પ્રાપ્તિને કેમ ન્હ છે પ્રથમ અનાદિ મિથ્યાવિ જીવ યથા
પ્રવૃત્તિ કરણ વડે એક આયુ વઈને શેષ સાત કર્મોની સ્થિતિ
એક પોપમને અનખ્યાત ભાગ ન્યૂન એક કડાછેડી
સાગરોપમની કર પછી અપૂર્વ કણ વડે પૂર્વ કદી નહિ
લેદાની કશ, નીવડ નાની થી (4) ભેદે અડી
અનિવૃત્તિ ગણુ વડે મિથ્યાત્વની સ્થિતિના બે વિભાગ કરી
વચમાં અતર કરણ કરે, તેમાં પહેલા નિતિ અતર્મુહુ
ની અને બીજી અતર્મુહુર્ત જૂન, રાપસ્થિતિ, પછી પેલી સ્થિતિ
ને વેગવીને ખપાવે અને બીજી સ્થિતિને ઉપશમાવે તે પ્રથમ
સ્થિતિના સમગ્ર દલીયા ખપી ગયા પછી અશ્ક મા નરેશ
કરે ત્યા અતર રણને પહેલે સમયે ૫સમ સમિતિ પાસે
પછી ઉપશમ સમકિતના બળે બીજસ્થિતિના ત્રણ વિભાગ
રૂપ ત્રણ પજ કર તેમાં એક શુદ્ધ પૂજ તે સમતિ ર–
અધ વિદ્ધપજ તે મિશ્ર હની ૩-અશુદ્ધજ તે
મિથ્યાત્વ મેહની પછી અતર્મુહુર્ત બાદ અવશ્ય ઉપશમ
સમકિત પામે અદ્ધિ વિશુદ્ધ પૂજને ઉદય થાય તે મિશ્રષ્ટિ.
*

·થાય, અને અશુદ્ધ પૂજને બદય થાય તે મિથ્યા જાય
ઉપશમ સમકિન વાલાને અનતાનુબંધીની ચોકડી તથા
દર્શન મેહનીય ત્રણ એ સાતેને ઉપશમ હોય છે તેમાં
વિપાકેદય કે પ્રદેશદયે પણ કર્મનું વેદના હેતુ નથી
ઉપશમલાલાને જે દલીઆ ઉદયમાં આવ્યા તેને ક્ષય અને
ઉદયમાં નહિ આવ્યા તેને ઉપશમ હોય છે વલી તેને વિપા
દિયથી સમકિત મેહનીયને દલીયાને ઉદય હોય છે, અને
પ્રદેશેાદયથી મિથ્યાત્વના દવીયાને ઉદય હોય છે, એ ઉપશમ ને
ક્ષપશમને તફાવત છે લાયક વાલાને માટે પ્રકૃતિને
સર્વથા નાશ હોય છે સમતિ પ્રાપ્ત થયા પૂર્વે જે આયુષ્યને
બધ ન પડ હોય અને જે સમકિત કમી ન જાય તે
તે માનીક સિવાય બીજી પ્રતિમા ન જાય સમક્તિી જીવ
જે વધુમાં વધુ સમારમાં રહે તે પણ અદ્ધ યુગલ
પરાવર્તનની અદર મા જાય
તે સમ્યત્વના ૭ ભેદોના નામે
૪ સહણ (શ્રદ્ધા) ૩ લિંગ ૧૦ વિનય ૩ શુદ્ધિ
૫ દૂષણ ૮ પ્રભાવિડ, ૫ લક્ષણ, ૬ જય ૬ આગાર
૬ ભાવના અને ૬ સ્થાનક એ ૬૭ કેદ થયા
હવે વ્યવહારમભ્યત્વના સ્વરૂપને વિસ્તારથી કહે છે
તેમાં પ્રથમ ચાર સહ કહે છે
૧ પરમાર્થ સમ્સવ-જીવ અછવાદિનવ તનું સ્વરૂપ
જે સિદ્ધાતમાં કહ્યું છે તેનું બરાબર સસ્પદ પ્રરૂપણાદિ પ્રકારનું
નિરતર ચિત્તમાં ચિંતવન કરવું તેનું બીજુ નામ યમરહસ્ય
પરિચય છે ૨ ગીતાર્થ પતિસૂત્ર અને અર્થના જાણ
-

·૨૫ નથી સત્તા પ્રકા સયમના પાવનાર, અને યથાર્થ માર્ગના પ્રરૂપક મુનિની સેવા કેવી તે ગીતાપર્યુંપતિ ૩ વ્યાપન્ન દર્શની ત્યાગ –જેએ, કદાગ્રહથી પિતાની મતિ કપના વડે શ્રી વિતાગ માર્ગથી વિપરીત પ્રરૂપણ કરી પ્રાપ્ત કરેલા નમકિન ને વમી એવા છે એવા નિન્હવ, પાથ, કુશીલીયા વિગેરેના સગાને ત્યાગ કે તેના સગાને ત્યાગ ન કરે તે સમકિતની હાની થાય ૪ કુદર્શની સગ ત્યાગ –શાયાદિ મિથ્યાત્વિના સગનો ત્યાગ ડન કેમકે તેઓ એકાત નયનો આશ્રય કરનારા હોય છે કહ્યુ છે કે – जायरा वयणपहा, तावा चेव एति नय वाया जावद्दआ नयनाया, तायइस चैव मिच्छत्त ॥१॥ જેટલા વચનના માર્ગ છે તેટવા નયના વાદ છે, અને જેટલા નવાદ છે તેટલા મિથ્યાત્વના પ્રકાર છે તે સમજીને મિથ્યાત્વિને સગ ન કરે, કારણ કે સર ડખ્યાથી જેમ મિષ્ટ નનનુ પાણી ખાગ સમુદ્રમા મળવાથી લુણ-ખારાપ ને પામે છે તેમ તેમ ખરાબ ફલ મળે છે એ ચાર પ્રમની શ્રદ્ધા કડી હવે ત્રણ લિંગ કહે છે ૧ શુષશ્રા–શ્રી જિનેના વાક્ય (સિદ્ધાત) સાભળ વાની ઈચ્છા કાણજિન વચન શ્રવણથી જ્ઞાનાદિ ગુણની પ્રાપ્તિ થાય છે જેમ કેઈ તરૂણ સુખી પુરૂષ પોતાની સુગુણ સ્ત્રીથી પરિવરેલો હોય વળી પિતે સંગીતને જાણ હોય, અને તે ન્નિના ગીતને જે રૂથી સાભળે તેવી રીતે શાસ્ત્ર સાભ ·ળવાની ઈચ્છા રાખવી, કારણ કે-ભાભળવાથી જ્ઞાન થય. જ્ઞાનથી વિજ્ઞાન વિજ્ઞાનથી પચ્ચખાણ પશ્ચકખાણુથી સયમ, સયમથી તપ, તપથી અક્રિયપણુ અને અક્રિયપણુથી મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે વલી શ્રી હરિભદ્રસૂરિએ કહ્યુ છે કે- क्षाराम स्त्यागतो यह मधुरोदय योगत पीज प्ररोहमादत्ते, तद्वत्तत्वथुतेर्नर ॥ १ ॥ જેમ ખારા જલન ત્યાગથી અને મીઠા જળના ગથી બીજ અકુને પામે છે તેમ તવશ્રવણથી મનુષ્ય તત્ત્વજ્ઞાનને પામે છે ૨ ધર્મરાગ –જેમ કે બ્રાહ્મણ ભૂખ્યું હોય, વળી અટવી ઉતરી આવે છે અને તેને ઘેવનું જન મળે તે તેના ઉપર જેવો પ્રેમ હોય તેથી અત્યંત પ્રેમ યતિધર્મ તથા શ્રાવક ધર્મ ઉપર રાખો પહેલા વિંગમાં શ્રુત ધર્મ ઉપર રાગ અને બીજા વિંગમા વાગ્નિ ધર્મ ઉપર રાગ એટલે એ બન્નેમાં તફાવત છે ૩ દેવ ગુરૂને વૈયાવૃત્ય ક -વિવામાધક પુરૂષ જેમ પિનાની વિદ્યા સાધવામાં જરાપણ પ્રમાદ ન કરે તેમ દેવ તથા ગુરૂને વૈયાવૃત્ય અત્યંત હર્ષથી વસુદેવના જ નદી, મુનિની પેઠે હરે એ ત્રણ દા પ્રકારના વિનય કહે છે ૧ અરિહંત-તે વિચરના જિનેશ્વર જઘન્યથી ૨૦ અને ઉછા ૧૭૦ હોય તેઓને વિનય કરો ૨ સિદ્ધ-જેઓ સર્વ કર્મોને નાશ કરી કૃતકૃત્ય થયા છે તે ૩ ચૈત્ય-તે શાશ્વત અશાશ્વત જિનબિંગો લિંગ કરી ·૨૭ ૪ ગુત-દ્વાદશાગસૂત્રે વિગેરે વિદ્યમાન હોય તે ૫ ધર્મ-ક્ષમાદિ દશ પ્રકારને, સત્તર પ્રકારને, તેમ ઘણા પ્રકાર છે ૬ સાધુને સમાદિ ગુણના આરાધક મુનિઓ ૭ આચાર્ય–ગચ્છાધિપતિ પચચાર ચાલે છત્રીસ ગુણ- ધાશ્ક હોય તે ૮ ઉપાધ્યાય-મુનિઓને સૂત્રના ભણાવનારા - પ્રવચન–ચતુર્વિધ સંઘ ૧૦ દર્શન-તે જિનશાસન અથવા સમ્યકત્વ એ દશને ૧ ભક્તિ તે બાહ્ય વિનય ૨ બહુમાન તે અતરંગ પ્રેમ ૩ ગુણસ્તુતિ ૪ અવર્ણવવાદ–ત્યાગ ૫ આશાતના- પરિત્યાગ એ પાચ પ્રકારે વિનય કર (એ દશને વિનય કરીએ ) ત્રણ શુદ્ધિ કહે છે ૧ મનશુદ્ધિ-તે શ્રી જિનેશ્વર રાગદ્વેષ હિત હેવાથી આરાધ્ય છે અને તેઓએ કથન કરેલુ શાસ્ત્ર તે સત્ય છે તે સિવાય લોકિક અસર્વજ્ઞ કથિત શાખ તે સર્વ અસત્ય છે, અને સરાગી દેવ અપૂજ્ય છે એવી દ્રઢ માનસિક વિચા રણું તે મનશુદ્ધિ ૨ વચન શુદ્ધિ-પ્રાણાતે પણ વિતરાગ વચનથી અન્ય પ્રરૂપણું ન કરે. ધનપાવ પડિતના જેમ સત્ય જ કહે શ્રી જિનેશ્વરની ભક્તિ કર્યાથી જ સર્વ કાર્યની સિદ્ધિ થાય છે

·બીજા દેવ તે બીચારા પિતે કર્મવશ છે તે બીજાનું ભલું
કરવાના હતા? એમ પ્રગટ કહે તે વાક્ય શુદ્ધિ
૩ કાય ગુદ્ધિ–કે દુષ્ટ દેવાદિ આવી ખલ્ગાદિથી ,
છેદન કરે વિા અન્ય પ્રકારથી તેના દેહમાં વેદના ઉત્પન્ન
કરે તે પણ સ્ત્રી જિનેશ્વર સિવાય અન્ય દેવને નમસ્કાર ન કરે,
એવી દઢતા રાખે તે કાય શુદ્ધિ કહેવાય એત્રણ શુદ્ધિ કહી
પાચ દૂષણ ટાલવા તે કહે છે -
૧ થકા ૨ કખા ૩ વિતિનિચ્છા ૪ પર પાખડી
પ્રસા ૫ પાર પાડી સથવા પરિશ્ય)
૧ ટાકાતે જિનેશ્વર કથિત પદાર્થમાં કેટલીક બાબ
તની શ્રદ્ધા છતા પણ અમુક એકબે ઠેકાણે શકાતે દેશ શકા
૨ તથા આ આગમો જિનેશ્વર કથિત છે કે નહિ ?
જિનેશ્વરે સર્વજ્ઞ હતા કે નહિં? તે ડેણ જેવા ગયે હતું ?
ઈત્યાદિ તદ્દન નાગ્નિકન્તે સર્વ શકો આ બન્ને પ્રકારની
શકા જિનવચનમા ન કરવી કદાચિત મતિની મદતાથી, તથા
વિધ આચાર્યના અભાવથી, યનું ગ્રહણ યથાર્થ ન થવાથી,
અને જ્ઞાનાવરણીય કર્મના ઉદયથી હેતુ, ઉદાહરણ સભવ
છતા પણ કદાચ સૂરનું વાક્ય બરાબર સમજવામાં ન આવે
તે મતિમાન્ પુરૂષે એમ વિચારવુ કે—મારી બુદ્ધિની કચાશ
છે કેટલાએક પદાર્થો તે માત્ર આગમગમ્ય છે
૨ કપ –અન્ય દર્શનની અભિલાષા તે બૈદ્ધાદિ એક
દર્શનની અભિલાષા તે દેરા આકાક્ષાત દેશથી આકક્ષા
અને એ પાખડ ધમની અભિલાષા તે સર્વકાક્ષા આ

·બન્ને પ્રકારની આકાંક્ષા રાખવી નહિ. કારણ-કલ્પવૃક્ષ સમાન
જૈનધર્મ પામીને કે બાઉલ-આવળને ચાહે?
૩ વિતિબિછાને ધર્મના ફલન સદેહ રાખે જેમ
હું સામાયિક કરૂ છુ તથા ઉપવાસાદિ તપશ્ચર્યા કરું છું તેનું
ફલ મને મળશે કે નહિં? અથવા મુનિનું મળથી મલીન
શરીર જોઈ તેની જુગુપ્સા કરવી કે મુનિઓ પ્રાસુક જળથી.
નાન કરે તે એમા શે દેશ છે? એમ બન્ને પ્રકારે વિચિ
કિસ્સા ન કરવી
૪ મિયાવિની પ્રશંસા-તેમા બધાએ દર્શનની પ્રશંસા
કી તે સર્વ પ્રકામા, અને અમુક દર્શન મારૂ છે એમ
કહેવું તે દેશ પ્રશસા તે ન કરવી તેમની પ્રશમ કરવાથી
અન્ય લોકો મિથ્યા માર્ગ તરફ ઢળી જાય અને મિથ્યાત્વ
ની કૃદ્ધિ થાય
૫ મિથ્યાદ્રષ્ટિ સસ્તવમિથ્યાત્વીઓ સાથે પશ્ચિય
કરવાથી, તેને આચાર જેવાથી તથા તેની વાત સાંભળવાથી
વસ્તુ તત્વને નહિં જાણનારને સમકિતથી ભ્રષ્ટ થવા સંભવ
રહે છે, માટે તેને પરિચય કર નહિં (વસ્તુ તત્વના
જાણુ–પરિપકવને તો મિથ્યાત્વિના પરિચયથી પણ સમક્તિની
હાની થતી નથી, પણ તેનું અનુકરણ બીજા કરે માટે તત્વ
પણ પ્રાય પરિચય ન કરે) એ પાચ દુષણ તજવાથી
સમતિ નિમેળ રહે છે
આઠ પ્રભાવિકે કહે છે.
૧ પ્રાવચનિક–જે કાલમાં જેટલા સિદ્ધાતો વિદ્યમાન
હોય તે સર્વના અર્થને જે પારગ હોય તે દેવદ્ધિ ગણિ
.

·૩૨
-
૫ પ્રભાવના-ધર્મના અનેક કાર્યો કરે જેથી શાસનની
પ્રભાવના થાય, લેક ધર્મની અનુમોદના કરે, અને ઘણને
ધિ બીજની પ્રાપ્તિ થાય
પાચ લક્ષણ કહે છે –
જેના વડે સમકિતની ઓળખાણ થાય તે લક્ષ કહીએ
૧ શમ-જે મે અપરાધી હોય તેના ઉપર પણ
રોષ ન કરે અને મનમાં જાણે જે એ બચારાને શા દોષ
છે? મારા કર્મોને વાક છે પર તે નિમિત્ત માત્ર સુ.
દુખ કર્માધિન છે અથવા અનતાનુબંધી કષાયને ઉપશમ
હોવાથી અભિનિવેશ કદાગ્રહ ન હોય જેમકે શ્રીકૃષ્ણ અને
શ્રેણિક વિગેરે અપગધી કે નિરાગધી ઉપર પણ કેપ કરતા
હતા હતા અનતાનુળ ધીને ઉપશમ હતું તેથી સમક્તિ હતુ
ર સવેગ-તે દેવ મનુષ્યના મુખભાગને જે સુખદુ ખ કરી
માને અને એકાત મોક્ષસુખને ચાહે
૩ નિર્વેદ-દેવ, મનુષ્ય અને તિચિના કામોગથી
વિરત થઈ તેને ત્યાગ કરવાની અભિલાષા રાખે અને ધર્મને
તારક જાણી તેને આચરે
૪ અનુકપા–તેના બે ભેદ-૧ દ્રવ્ય અનુકપા તે દીન,
ખી અને દરિદ્રી પ્રાણીઓનાદુ અને તે કારણથી ભગવતી
સૂત્રમા બીજા શતકના પાચમા ઉદેશામાં તુગીઆ નગરીના શ્રાવ
કેના ગુણવર્ણનમાં “વસુર દુધાત” એ પાઠ છે એટલે
સદાકાલ દાન દેવા માટે દરવાજા ઉઘાડા છે જેનું ટુળ મોક્ષ
છે એવા સુપાત્રદાનમાં પાત્રાપાત્રને વિચાર કરવો પણ અનુ-
કયાદાન સર્વ કરવુ ૨ ભાવ અનુકશાને ધર્મહીન પ્રાણુને

·ધની પ્રાપ્તિ કરાવવી તે તેનાથી તેના ભાવ પ્રા-જ્ઞાન,
દર્શનાદિ ગુરાના નાગને અટકાવ થાય છે
૫ આનિયતા-જીનેશ્વરેએ ભાખ્યું છે તે સત્ય છે
એમ જેની દ્રઢ માન્યતા હોય તે– Hષ્ય નિવાસ
જિજે ૪” ઈતિવચનાત
છે વતન -
૧ વદન--અન્યતિથીએના ગકદિ દે તથા અન્ય
તિર્ષિઓએ ગ્રહણ કરલા “જિનચૈત્યને” પણ વદન કે સ્તુતિ
કરવી નહિં,
૨ નમન-અતીથીઓના દેવાદિને શિર્ષ નમાવવુ નહિ
તવા પન્ન ન કરવી
૩ દાન-ગરકાદિ તાપને પાત્રબુદ્ધિએ કરવ ભક્તિ
પૂર્વક એકવાર અશનાદિ દાન ન દેવું અનુપાથી દેવું
૪ અનુપ્રદાન-તે વારવાર દાન ન દેવું
૫ આલાપ-તેઓને ખેડપૂર્વ કુશલવાર્તા ન પડવી,
કારણ તેથી મિથ્યાત્વની વૃદ્ધિ થાય છે
૬ વાપ-વાવાર તેની સાથે ભાષણ કરવું નહિં આ
છ પ્રકારની ધનનાથી વ્યવહારની શુદ્ધિ થાય છે. વળી તેમ
નિ મલીન થતું નથી. તેમાં પણ એમન નથી અત્રે “ભગ
વતી શાક બીજે દેશે રથમ પિંગલનિગ્રંથ, ગતમસ્વામી
વિગેરેના ઘણા દાખલાઓ છે તે સ્વય વિચારવા
સમકિતના છ આગાર (ડી) કહે છે
એ અપવાદ માર્ગને છતા નથી, એકત ઉત્સર્ગ
મામ રક્ત છે, અને અમે તેના સગો ઉપન થાય તે પણ
જેએ ધર્મથી ચલીત થતા નથી તેઓ આગાની જર'
૨

·પણ નિકી તેની બુધ એ અનુજ જ્ઞાનથી નિr
તે જ કે પુન રૂપી અને જડ છે ત્યારે દારૂ
અને ગુખદ પની મા અને કલ્પના કરાર દે .
તજ લા છે
૨ નિપાનબાઈકને આમા ૫ત્તિ અને ન
છત છે કા તો આને એને માને છે
તેમ નથી. આ જ તે ની અતિ ભવ્ય L બાને જે
સ્તનપાન વાની (મસા) વાસના થાય છે તે પૂર્વભવના
અભ્યામ થયું કે, મનુષાદિ તેના પછી બાવાના
સવાથી પણ માહિ નોયે તે અન્ય છે, ૫ ના મધ્ય તે
અખંડ, અપના કદાપિ પિતાના મૂળ સ્વભાને તેની
૩ આત્મા કર્તા છે જેમ કુંભાર માટી, ચક્ર અને
શીવર વિગેરે કે બેથી પકાનો કર્તા છે તેમ છતનિયા
ત્યાદિ હતુઓ વડે બાઇબ ક છે કેટલાક સાખ્યાદિ,
આભને કર્મને ક્ની માનતા નબી, પણ કનિશી કમ થાય
છે એમ માને છે પણ તેમ નથી કે જ જ્યા સુધી માત્ર
પ સાથે છે ત્યા સુધી પગી તે તેજ કને
अपारसा विगाय, मुहापय तुपाणप
ઇતિ શ્રી દત્તરાધ્યયનમૂત્ર વત્
શુ નિપપનયશી તે
આત્મા નિજ ગુણને કર્તા છે' પલુ અશુદ્ર નિયન
આત્મા ગાગાદિ બાપ કર્મોને કર્તા છે અને વ્યવઝાનયર
જ્ઞાનાવ nયાદિ દ્રવ્ય કઈને કત્તા છે
૪ આતમાં લોન્તા છે-તે મિથ્યાત્વાદિ હેતુઓ વ
ઉપાર્જેલા કમેને જોતા પણ આત્મા છે કારણ કે, ન
કરેલા કમેને ઉદય થતું નથી અને કરેલા કને ના
(t

·૩૭
થતું નથી તે તે અવશ્ય લેગવવા પડે છે નિશ્ચયનયથી
આત્મા પોતાના જ ગુણનો ઉપયોગ કરે છે
પ મોક્ષ છે–પરમપદ છે-કર્મ બંધના હેતુઓને અભાવ
થવાથી અને સર્વ ઘાતી કર્મોનો ક્ષય થવાથી મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય
છે તે મેક્ષ-પરમ પદ છે તે અચલ, અનત સુખના વાસનું
સ્થાન છે, લકત–ત્યા તન, મનના અભાવથી આધિ, વ્યાધિને
ઉપાધિ રહિત અત્યત અવર્ણનીય સહજાનંદ, સાદિ અનત છે
૬ મેક્ષના ઉપાય છે–જ્ઞાન અને સંયમ એ બે મેક્ષના
ઉપાય છે તે સહજ સ્વભાવે મોક્ષ મળતું હોય તો કારણની
નિલતા થય પણ કહ્યું છે કે “કાણ વિણ કારજ નહિં”
એ નિશ્ચય વચન તેમાં જ્ઞાનનય કહે છે કે-જ્ઞાનથી જ મોક્ષ
છે, કારણ જ્ઞાન વગરની ક્રિયા કરવાથી ઉલટી હાની થાય છે
જેમ રૂપ લેવાની ઇચ્છા કન્સારને રૂપાનું જ્ઞાન ન હોવાથી
તે રૂપાને બદલે ભ્રતિથી છિપને લે છે વની ભદિને ક્રિયા
વિના પણ કેવજ્ઞાનની ઉત્પત્તિ થઈ તે પણ જ્ઞાનના મહમ્ય
વડેજ તવા કેવડી જેવું ચારિત્ર્ય તે અભત્ર પણ પાલે છે
પણ તેની કદાપિ સિદ્ધિ થાતી નથી વલી દ્રવ્યાનુયેગના
જ્ઞાન વિના શેષ ત્રણ અનુયે નિર્જક છે, માટે જ્ઞાન એજ
મેક્ષનું કારણ છે ત્યારે ક્રિયાનય કહે છે કે-ક્રિયાથી જ મોક્ષ
મળે છે કિયા વગરનું શુષ્ક જ્ઞાન નિર્થક છે કારણ ક્રિયા
વિના જ્ઞાનથી કદાપિ સિદ્ધિ નથી ભલે તારૂ હેય પણ જે
જલમાં પેસી હાથ, પગ, હવાવવા રૂપ ક્રિયા ન કરે તે તે
તરી શકે નહિ તથા અભચ જીવ પણ નવ પૂર્વેને અભ્યાસ
કરી શકે છે વરી સિદ્ધાતમાં અક્રિયાવાદીને કૃષ્ણપાક્ષિક કહ્યો
છે ને કિયાવાદીને શુકલપાક્ષિક કહ્યો છે વલી જેમ ગધેડા

·૩૮
ચદનને ભાર વહન કરે પણ તેની ગુગધને ભેગી અને
નથી તેમ કિયા વગનો જ્ઞાની પણ કમ્ન કડવ કરે છે
નવી સવાર-ચાAિ પામ્યા વિના જીવને પણ મુનિ નથી
માટે જ્ઞાન એ મેણનું પરંપરા કાર છે અને ચારિત્ર અને
કારણ કે વવ ચાર અનુગમાં પણ ચકરાનુયોગને જ
આચાગગ નિશ્વિમાં શ્રેષ્ઠ માનેલ છે “ જ રા
રિ, સાક્ષ વિરા” આવીથમાં પતુ જ્ઞાનને સાર
ચારિત્ર કહ્યું છે તે માટે ક્રિયા છે પણ જ્ઞાન નહિ.
અહિ એક એક નયને આશય કરી મવપકાનું સ્થાપન
અને પર પક્ષનું ખનન કરવા અનેક યુક્તિ બતાવે છે પs
સિદ્ધાતી તેને ઉત્તર આપે છે કે જેમ એક પૈથી રથ ચાલતે
નથી, તેમ એમ્ફા જ્ઞાનથી કે એકલી કિયાથી મુક્તિ નથી.
પણ બિ વળ્યા એમ માનવું એ સત્ય છે કારણ કે,
જ્ઞાનપણું છે અને ક્રિયા આપી છે તે એના સોગથી ઇનિ
સિદ્ધિ થાય છે માટે એકન મત ત્યજી રચાવાદ (અનેક તવાદ)
મતને આશ્રય કર કા સર્વજ્ઞ ભગવંતે દરેક વસ્તુને
વિચાર કરી ગુણ દોષ જેને વર્તન કરવાની આજ્ઞા આપી
છે પણ એકાત વિધિ કે નિષેધ કહેવું નથી જેમકે ક્રોધ ન
કરવો, પણ પેલાને હિતશિક્ષા દેવા પ્રશ— ક્રોધ કરવા પડે છે
તથા માન ન કરે, પણ પ્રશસ્ત ધર્માભિમાન રાખવું ઘટે છે
તેમ માયા ન કરવી, પ શાસનને ઉડાડ નિવારવા માટે.
પ્રશસ્ત માયા કરવી પડે છે તથા લેભાન કુવે પણ ધર્મને
તથા તપ સયમને પ્રશસ્ત લોભ કરવો પડે છે રાગ ન કર,
પણ દેવ, ગુરૂ, ધર્મ, સાધર્મિક તથા જિનવાણી ઉપર પ્રશસ્ત.
રાગ કરવો પડે છે ષ ન કર પણ અસાર ઉપર તથા કર્મો

·ઉપર હેપ કર જોઈએ નિયાણું (નિદાન ન કરવું, પણ લિ લિક્તિ માલિતું એમ કહેતા મોક્ષની માગણી કરવી પડે છે એ સર્વ વ્યવહારનયે પૂર્વ અવસ્થામાં કરવા એગ્ય છે એથી ઉત્તરોત્તર ગુણની વૃદ્ધિ થાય છે નિશ્ચયનયે તે સર્વે ત્યાજ્ય છે, પછી ત્યાં સુધી તે હદે પહોચ્યા નથી ત્યાં સુધી આ બને મૂકવા નહિ, શુદ્ધ વ્યવહાર સદા રાખ જોઈએ यता-अरिहतो महदेयो, जायजीय, सुमाहुणो गुरुणो, जिणपत्नत्ततत्त रअ सम्मत्त मप गहिम ॥१॥ तथा-नय भगप्पमाणेहि, जो अपा सायवाय भाषेण, जाणह मोयस सत्य सम्मद्दिट्ठिय सो नेयो ॥२॥ જે આત્મા નય ભાગ અને પ્રમાણે કરી સ્યાદાદ ભાવથી મોક્ષનું સ્વરૂપ જાણે તે સમ્યક્ દ્રષ્ટિ જાણ (આ વિશિષ્ટ સમકિતનું લક્ષણ છે) વની દ્રવ્ય ગુણ અને પર્યાય વડે વસ્તુના સ્વરૂપને સમજવુ, સમજીને સ્વગુણને ગ્રહણ કરી પરગુણ (૫ ભાવ) ને ત્યાગ કરે અનાદિકાલથી આત્મા પરભાવની વાસનાથી બધાએલો છે તેથી પભાવને ર્તા, જોક્તા થયા છે, પણ જ્ઞાની ગુરૂના મુખની જિનવાણ સુધારસનું પાન કરી પરભાવની વાસના છેડી આત્મા સ્વભાવનો કર્તા થાય ત્યારે આત્માને બાધક રૂપકારક ચક્ર બદલી પ્રાધક રૂપકારક ચક્ર પ્રગટ થાય ત્યારે આત્મા આત્મ સ્વરૂપ, લકર્તા કહેવાય, ૨ કાર્ય-તે આત્મસિદ્ધતા, ૩ તે ઉપાદાન. આત્માના પરિણામની પ્રયુજના ૪, સપ્રદાન તે આત્માને આત્મ સ૫ દાનું દાન (આત્મગુણની પ્રગટતા) દાતા-આત્મા પાત્ર પણ પિતા અને દાન પણ આત્મગુણનું એ વિભાવની અલેદવા છે ૫ અપાદાન તે–પરભાવને ત્યાગ કરે. ૬ આધાર તે–

·૪૦
આભદ્રવ્ય એમ સ્વરૂપનુયાથી આત્મા થાય ત્યારે નિશ્ચય
સમકિત જાણવુ તે સમતિની પ્રાપ્તિ બે પ્રકારે થાય છે ?
નિસર્ગથી-તે ગુરૂ ઉપદેશ વિના સ્વાભાવિક કર્મના લાઘવય
Uાથી મરૂદેવા માતાની જેમ થાય અને બીજુ, ગુરૂ ઉપદેશથી
પ્રાપ્ત થાય તે અધિગમ સમક્તિ કહેવાય છે
ગુરૂન વિશેષાર્થ કહે છે.
આચાર્યમાં છત્રીશ ગુણ હોવા જોઈએ, કાણુ કે ધર્મ
માર્ગના ચલાવનાર નાયક (આચાર્ય) જે ગુણવત હેય,
પર સમયના વેત્તા હોય, તે ઘણાને ધર્મમાર્ગમાં જેડી
શકે જઘન્યથી ૪ ગુણ હેવી જોઈએ
૧-જે કાલે જેટલા શાસ્ત્ર વિદ્યમાન હોય તેના રહસ્યના
જ્ઞાતા હોય અને પાને સમજાવવા શક્તિમાન હોય.
૨-પતે ચાઠાદ શ્રદ્ધામા દ્રઢ હોય તેમ બીજાને દ્રઢ
કરી શકે તેવા હોય.
૩–શુદ્ધ પ્રરૂપક હોય જેના ઉપદેશમા સ્વપ્રશમા
અને પરનિંદા ન હોય
૪-કાલાનુયાયિ ક્રિયાના કરનારા હોય, છતી શક્તિએ
વીર્ય ગોપવે નહિં, વલી સામા માણદિના કરનારા હેય
તે કહે છે –
૧–સારણું વીસરી ગયેલાને સંભાળી આપે
૨–વાર-અતિચાર લગાડનારને તેથી વારે
-ચોયણુ-પ્રમાદિ સાધુને ધર્માનુષ્ઠાનને
ઉધમ
કરવાની પ્રેરણા કરે
૪-પરિચયણુ-અત્યત શિશિવને વારવાર પ્રેરણા કરે.
વલી આચાર્યજી-અતિપરિણિત તથા અપરિણિત મતી વાલાને
સમજાવી ઠેકાણે લાવે

·ર. 1-અતિપરિણિત-તે એકાત નિશ્ચય પક્ષને આશ્રય કરનાર વેતાદિ અથવા જેન લિંગી પણ વ્યવહારને ત્યાગ કરીને જે નિશ્ચયને મુખ્ય માને છે તે અતિ પરિણિતી જાણ _અપરિણિતમતિને કેવળ વ્યવહારમાજ બધાયેલા, જેને આત્મ-સ્વરૂપનું ભાન નથી તેવાને સ્યાદ્વાદ માર્ગ સમજાવી નિશ્ચયમાં દ્રષ્ટિ રખાવી શુદ્ધ વ્યવહારમાં પ્રવર્તાવે પણ જે અગીતાર્થ હોય તે માર્ગને નાશ કરે કદીતક્રિયા કરતે હોય તો પણ તે અજાણ હોવાથી રાજ્ય સમજી શકે નહિં यत चरणकरण पदाणा ससमय पर समय मुकगापारा, चरण परणस्स सार निच्छय शुद्ध न जापति ॥१॥ અર્થ –ચણ કરણ ક્રિયામાં પ્રધાન હોય પણ જે ખ્ય સમય પર સમયના જ્ઞાન રહિત હોય તે તે ચરણ કરણના સારતત્વને સમ્યક્ જાણુતાનથી વવી જે અગીતા હોય તેને દ્રવ્ય, બેત્ર, કાન, ભાવાદિ સ્વરૂપનું યથાર્થ જ્ઞાન ન હોય વહી જે અગીતા હોય તે યથાર્થ રીતે દ્રવ્યના સ્વરૂપને ન જશે, એટલે આ સચિત્ત છે, અચિત્ત છે કે મિશ છે તે ન જાણે તેમજ આ કપનીય દ્રવ્ય છે કે અકલ્પનીય છે તે પણ ન જાણે તથા આ દ્રવ્ય કેને દેવું, કે કેને ન દેવુ તે સ્વરૂપને ન જાણે તથા આ ક્ષેત્ર રૂડ છે કે રૂડુ નથી તેને પણ ન જાણે ( ઉપલક્ષણથી અમુક દેશમા મુનિને અમુકુલને આહાર ન લેવાય કે અમુક વસ્તુ ન લેવાય તેનું સ્વરૂપ ન જાણે ) એટલે અમુક દેશ મુનિને વિડાર કરવા યોગ્ય છે કે અમુક દેશમાં મુનિએ ન જવું તે પણ અગીતાર્થ ન જ વવી કાળના સ્વરૂપને પણ

·ન જાણે એટલે સુકાવને વિષે તથા દુકાને વિકપનીય,
અપનીય વસ્તુના સ્વરૂપને ન જાણે વધી જાવથી આ
નિગી સાપ છે તે તેને અમુક વસ્તુ આપવી ન જાણે
તેમજ ગાઢ, અગાઢ જપ પણ ન જાણે અર્થાત સંગલ કારણે
મુનિને આવી રીતે કરવું, અને સાપ કારતુ હોય તે
આ પ્રમાણે કરવું તે ન જાણે તથા આ પુરુષનું શરીર
સમય છે. અને આનું શરીર અસમર્થ છે, તે તેને તે
પ્રમાણે તપશ્ચર્યાદિક કરાવવી (દડ દે હેય તે) તેમજ
વિહાર વિગેરે કરાવવો હોય તે લાભાલાભનું સ્વરૂપ પણ
અગીતા સમજી શકે નહિ. વતી આ આચાર્ય છે, આ
ઉપાધ્યાય છે. આ સ્થવિર છે, આ સામાન્ય સાધુ છે તેના
આપનું સ્વરૂપ પણ ન જાણે
વલી ચાર પ્રકારની પ્રતિસેવના (નિષિદનું આચરવું
તે) ને ન જાણે
૧-જાને કરવું તે આકુટિ પ્રતિવના ૨-પ્રમાદે
કરી કરવું તે પ્રમાદ પ્રતિ એવના ૩-અહકાર વડે કરી પાપ
કરવું તે દર્પ પ્રતિ સેવના ૪–અને કેઈ કારણવશાત
પાપ કરવું પડે તે કપ પ્રતિ સેવના એ ચાર પ્રકારના
પ્રાથશ્ચિતને ચોગ્ય તપ શું આવે? તે અગીતાર્થ ન જાણે
જેમ કોઈ પુરૂષ નેત્ર રહિત અને મારગને અજાણ હેય
પણ મનમાં વિચારે જે આ બીહામણી અટવીને વિષે
ભૂલા પડેલા સાથને હું ઠેકાણે પહેચાતુ પણ તે પહચાડી
શકે નહિં. તેવી રીતે જિન પ્રવચન ચબુ રહિત એ
આધળે અને વ્યાદિકના ઉત્સર્ગ, અપવાદના સ્વરૂપ રૂપ
માર્ગને અજાણે પુરૂષ સસાર રૂપ અટવીથી સઘ (ચતુર્વિધ)

·લ સાથને કેવી રીતે જિન માર્ગને વિશ્વ પ્રવર્તાવી શકે? અર્થાત ન પ્રવર્તાવી શકે અગીતાવિચારે જે હું ગચ્છને પણ ચલાવ, પણ તેની પાસે રહેતા તે ગુણ હોય તે પણ ચાલ્યા જાય જેમ નાના મો મોટા મચકને ગળી જાય તેમ ત્યા ધીંગા, મસ્તી થાય પs માર્ગની રીત ન રહે વલી અગીતાર્થ પાપ કર્યા વિના પણ બીજા પુરૂષને પ્રાયશ્ચિત આપે છે અથવા ડુ પાપ કર્યું હોય તેનું પ્રાયશ્ચિત ઘણું આપે છે જેથી મોટી આશાતના કરે છે “આશાતના એટલે જિનાજ્ઞાનો ભાગ અને તેને વિપાક તે સારભ્રમણ છે માટે જે ગીતાર્થ ગુરૂ ન મળે તે એકલા વિચરવું, પણ અગીતાર્યને સગાનક આ કાલમાં એક્લા વિચારવાની પ્રભુની આજ્ઞા નથી, માટે ગીતાર્થની તપાસ કરી તેની સાથે રહેવુ ગીતા પાસે વસવાથી વિનયાદિ ગુણની વૃદ્ધિ અને જ્ઞાનાદિની પ્રાપ્તિ થાય यत गीयत्थाय विद्वारो बीमोगीयत्य निस्सिओ भणियो, इतोतइय विहारो, नाणुमायोजिण देहिं ॥ २ ॥ અર્થ_એક ગીતાને વિહાર, બીજે ગીતાની નિશ્રા જે મુનિ વિચરે તેને વિહાર એ બે વિહારની આન છે પણ ત્રિી વિહાર પ્રભુએ કહ્યું નથી કારણ કે-એકાકીને સ્ત્રી, શ્વાન, દેવી દુખ આપે વલી ભિક્ષાની શુદ્ધિ ન થાય. મહાવ્રતનું પાલન ન થાય. અને મતિ કપનાએ કરી ખોટા અવલબન ગ્રહણ કરે, તેને હિત શિખામણ દેનાર કેઈ ન હોવાથી તે સુધરે નહિ ·કથા पगागी पासत्थो, सच्छदो गणयासी आसनो दुग्गमाइसयोगा, जहबहुया वह गुरुहुति ॥ १ ॥ અર્થ -૧ એકાકી, ૨ પાસ, ૩ સ્વચ્છ દે, ૪ ડીવાસી એટલે હમેશા એકજ સ્થાનકે વસનાર ૫ આસનને એટલે શિથિલાચારી, બધામાં ભળી જનારે એમા કોઈમાં એક દષ, કેઈમા બે, એમ કેઈમા પાચ દોષ હોય તેના સિગી ૧૦ ત્રિસગી ૧૦, ચતુ સગી ૫ અને પચયોગી ૧ એ સર્વ મની ૨૬ ભાગા થાય છે તેમાં જેમ જેમ ઘણું દોષ તેમ તેમ કર્મ ભારી જાણો ગાથા गच्छगभो अणुओगी, गुरु सेवी अनौययामी घाउचो, सजोपण पयाण, सजम आराहगा भणि १ અર્થ –૧ વરછમાં રહેવા, ૨ જ્ઞાનાદિના સેવનારા, ૩ ગુરૂની સેવા કઝાર, ૪ માસ કરપાદિકે વિહાર કરનારા, ૫ પ્રતિકમણાદિ ક્રિયામાં સાવધાન એ પાચ પદના પણ દિક સાદિ ૨૮ ભાગા થાય છે એ ઉત્તમ છે આરાધક છે જેમ સાગ વધુ તેમ ગુણ વધુ જાણવા એ સર્વે ભાગાદિનું સ્વરૂપ ઉપદેશમલામાં છે સયમના આરાધક નિગ્રથના પાચ ભેદ કહે છે ૧ પુવાક, ૨ નિગ્રંથ, ૩ સ્નાતક એ ત્રણ જ ભુખ્યા મીથી વિચ્છેદ ગયા છે હાલ તે ડબ્બકુશ અને પ-કપાય- કુશીવ એ મને નિગ્ન થથી તીર્થ ચાલે છે ચારિકની શુદ્ધિ, પિંડ વિશુદ્ધિથી છે સયમના .

·છે ? यदुक्त दुशयेकालिये गाथा - पिंड सिज्ज च परय च, चउत्थपाय मेघय अप्पिय न इच्छिजा पडिगाहिज फप्पीय ॥१॥ અર્થ –૧ આહાર, ૨ શય્યા, ૩ વસ્ત્ર, ૪ પાત,અપ- નીય લેવા નહિં, પણ કપનીય લેવા તેમાં પણ એકાત નથી यदुफ्त सुयगडागे द्वितीयथुतस्कये, पचमा ययने अहागडाइ भुजति अनमो स यम्मुणा, उवलितवियाणिजा, अणुन द्वित्तेति या पुणो १ पतेहिं दोहिं ठाणेहिं, ववद्वारोन विजइ, पतेहिं दोहि ठाणेहि, अणायार तु जाणए २ અર્થ –આધાકમ આહાર કરતા સાધુને દેખીને એમ પણું કહેવુ છે આ કર્મથી લેપાય છે તેમ એમ પણ ન કહેવું કે આ કર્મથી લેપાત નથી એમ એકાતે ન કહેવુ કારણ કે આ બે સ્થાન કે છાભ્યને વ્યવહાર પહોચી શકે નહિ માટે એકાતે કહેવું તે અનાચાર છે કારણ નિશ્ચયનય તે પરિણામગ્રાહી છે નિશ્ચયનયે પરિણામ એજ કર્મબંધનું કારણ છે “વિશેષ ટીકાથી જેવુ ” કહ્યું છે કે “મન પર मनुष्याणा पारण वय मोक्षयो ” માટે ચિત્તની પણિતી નિર્મળ રાખવી તે ચિત્તના આઠ દે ટાલવા ચતુર્દશ પિડશકમા ચિત્તના ભેદો આ પ્રમાણે બતાવ્યા છે – ૧ ખેદ, ૨ ઉદ્વેગ, ૩, લેપ, ૪ ઉત્થાન, ૫ બ્રાતિ, ૬ અન્યમુદ, ૭ રેગ, ૮ આગ એ આઠ દે જરૂર ટાવવા હવે વિસ્તારથી એ દેવોનું વર્ણન કરે છે ૧ ખેદ-જેમ પથે ચાલતા વાકી જાય તેમ ખેદ દવે કરી ક્રિયામાં મનની દઢતા રહે નહિં જેમ ખેતીમા પાણી મુખ્ય હેતુ છે તેમ કિયામા મનની એકાગ્રતા મુખ્ય છે

·૨ ઉગ-બેઠા થકા પણ જે ક્રિયા કરે તેમ ઉદ્વેગ
(અરૂ) ઉપજે, એટલે ક્રિયામાં રાગ રહે નહિ. તેથી રાજ્ય
વેકની માફક ઉતાવલી ક્રિયા કરે, તેને જન્મતરે ગી(સાધુ)
ના કુલને વિષે જન્મ પણ ન મળે કારણકે ક્રિયા ઉપર અરૂચ
થઈ એટલે ચગદેષ થયે
૩ ક્ષે—એક ક્રિયા કરતો હોય અને વચમાં વચમા
બીજ કાર્યમાં જે મન જાય તે ક્ષેય નામા દેવ જાણ જેમ
શાલિને વારવાર ઉપાડીને રેપીએ તે તેનું ફળ ન
થાય. એટલે એકવાર શાલિને ઉખેડીને પીએ તે ફળ થાય
પણ વારંવાર ઉખેડીને વાવે તે નિષ્ફળ જાય, તેમ વારવાર
પ્રારંભિત કિયા મૂકીને અન્ય ક્રિયામાં મન જાય તે
૪ ઉથાન-ચિત્તની અપ્રશાતતા એટલે જેમ કોઈ પુરૂષ
મદિરા પ્રમુખના પાનથી મર્દોન્મત્ત થાય તેમ ઉત્થાન દેવથી
શાતવાહિતા ન હોય, ચપાવતા હય, જો કે તે તજવાયેગ્ય
છે પણ તે તજી શક્તો નથી જેમકે કે ઈ પુરૂષે દીક્ષા લીધી
હોય અને તે સર્વથા મૂત્તર ગુણનિર્વાહ કરવા અસમર્થ
છે તે તેને વિધિપૂર્વક શ્રાવકધર્મ ગ્રહણ કરવા ઉપદેશ
આપીએ, પણ તે લેનિદાના ભયથી વિંગ તજી શકે નહિ
उपदेशमालाया-
जइन तरसि धारेउ, मूलगुणमर सउत्तर गुण च
મુતિ, પુલાવતા
અર્થ-ડે ભવ્ય જે તું મૂલ ગુણને ભાર (પચ
મહાવતને ભાર) તથા ઉત્તર ગુણ (પાચ સુમિતિ ત્રણ ગુણિ)
ને ભાર વહન કરવાને સમર્થ નથી તે ત્રણ ભૂમિ મૂકીને

·૪૭
એટલે એક જન્મ ભૂમિ, બીજી દીક્ષા ભૂમિ અને ત્રીજી
વિહાર ભૂમિને છોડીને સમક્તિ સહિત સુથાવપણું ગ્રહણ
કુર તે સારૂ છે પણ સાધુપણાના ગુણ સિવાય વેશ ધારણ
કરે તે સારૂ નથી
ભાતિવસ્તુ અન્ય હોય તેને અન્ય રૂપે જાણે જેમ
છીપને બ્રાતિથી રજત (૩૫)જાણે તહત ભ્રમથી વસ્તુ સાભળે
નહિં. જે મેં ધર્મકૃત્ય કર્યું અથવા નથી કર્યું, અથવા મેં
અમુક સૂત્ર પાઠને ઉચ્ચાર ર્યો કે નથી કર્યો ઈત્યાદિ ઇત્યાદિ
શ્રમ થાય તે દેષથી જે કે શુભ ક્રિયા કરે છે તે પણ તેનું
ઈષ્ટ ફળ ન થાય.
દ-અન્યમૂદ–જે ક્રિયા કરે છે તેને અવગણી–તેના
અનાદર કરીને બીજી ક્રિયામાં હર્ષ કરે એટલે ગુરૂવદન
કરતે હાથ ને સામાયિકમાં હર્ષ કરે તેને વારિત અર્થમા
અગારાને વરસાદ વરસે એટલે જે ક્રિયા કરતું હોય તેમા
અનાદર થયે તે સર્વ દેનું મૂળ છે
–ાગને પીડા સ્વરૂપ અથવા ભંગ સ્વરૂપ છે
એટલે સમજણ વિના અશુદ્ધ ક્રિયા કરે ને શુદ્ધ ક્રિયાને
ઉચ્છેદ કરે ત્યારે શુદ્ધ ક્રિયાને પીડા થઈ અથવા શુદ્ધ
= ક્રિયાને ભગ થયે, એટલે શુદ્ધ ક્રિયાના વિનાશથી અશુદ્ધ
કિયા ફલવતી ન થાય વધ્યા જાય
૮-આસગ–જે ક્રિયા કરતા હોય તેમાં આજ કિયા
સારી છે એ જે રગ એટલે તે જ ક્રિયામાં બધાઈ જાય,
યદ્યપિ તે અનુદાન શાસ્ત્રોક્ત તે પણ તેમાજ જે આગ્રહ
છે તે દેષરૂપ છે જેથી તે જ ગુણસ્થાને તે પ્રાણી ટકી રહે
પણ આગલે ગુણસ્થાને વધે નહિં જેમ ગોતમ સ્વામીને

·૨ ઉગ-બેઠા થકા પણ જે ક્રિયા કરે તેમા ઉગ
(અરૂ) ઉપજે, એટલે ક્રિયામાં રાગ રહે નહિ તેથી રાજ્ય
વેડની માફક ઉતાવની ક્રિયા કરે, તેને જન્માતરે ગી(સાધુ)
ના કુલને વિષે જન્મ પણ ન મળે કાણુકે ક્રિયા ઉપર અરૂચી
થઈ એટલે ચગદેવ થયે
૩ ક્ષેપ-એક ક્રિયા કરી હોય અને વચમ વચમાં
બીજા કાર્યમાં જે મન જાય તે ક્ષેપનામા દેષ જાણ જેમ
શાલિને વારવાર ઉપાડીને રેપીએ તો તેનું ફળ ન
થાય એટલે એકવાર શાલિને ઉખેડીને પીએ તે ફળ થાય
પણ વારવાર ઉખેડીને વાવે તે નિષ્ફળ જાય, તેમ વારંવાર
પ્રારંભિત કિયા મૂકીને અન્ય ક્રિયામાં મન જાય તે
ફળ ન મળે.
છે પણ
જ ઉથાન-ચિત્તની અશાતતા એટલે જેમ કોઈ પુરૂષ
મદિરા પ્રમુખના પાનથી મર્દોન્મત્ત થાય તેમ ઉત્થાન દેવથી
શાતવાહિતા ન હોય, ચલતા હોય, જો કે તે તજવા ગ્ય
તે તજી શકતા નથી જેમકે કે પરૂપે દીક્ષા લીધી
હોય અને તે સર્વથા મૂલત્તર ગુણનિર્વાહ કરવા અસમર્થ
તે તેને વિધિપૂર્વક શ્રાવકધર્મ ઘણુ કરવા ઉપદેશ
આપીએ, પણ તે લોકનિંદાના ભયથી લિંગ તજી શકે નહિં
उपदेशमालाया-
जइन तरसि धारेड, मूलगुणमर सउत्तर गुण च,
મુળતિમૂર્ષિ પુરાવા તમારા મા
અર્થ-હે ભય! જે તુ મૃલ ગુણના ભાર (પચ
મહાવ્રતને ભાર) તથા ઉત્તર ગુણ (પાચ સુમિતિ ત્રણ ગુપ્તિ)
ને ભાર વહન કરવાને સમર્થ નથી તે ત્રણ ભૂમિ મૂકીને

·૪૭.
એટલે એક જન્મ ભૂમિ, બીજી દીક્ષા ભૂમિ અને ત્રીજી
વિહાર ભૂમિને છેઠને સમતિ સહિત સુઝાવકપણું ગ્રહણ
કર તે સારૂ છે પણ સાધુપણાના ગુણ સિવાય વેશ ધારણ
કરે તે સારું નથી
બ્રાતિ–વસ્તુ અન્ય હોય તેને અન્ય રૂપે જાણે જેમ
છીપને બ્રાતિથી રજત રૂપે જાણે તદ્ધત્ બ્રમથી વસ્તુ સાભળે
નહિં. જે મેં ધર્મકૃત્ય કર્યું અથવા નથી કર્યું, અથવા
અમુક સૂત્ર પાઠને ઉચ્ચાર કર્યો કે નથી કર્યો ઈત્યાદિ ઇત્યાદિ
શ્રમ થાય તે દેવથી જે કે શુભ ક્રિયા કરે છે તે પણ તેનું
ઈષ્ટ ફળ ન થાય.
--અન્યમૂ-જે ક્રિયા કરે છે તેને અવગણ–તેને
અનાદર કરીને બીજી ક્રિયામાં હર્ષ કરે એટલે ગુરૂવદન
કરતા હોય તે સામાયિકમા હર્ષ કરે તેને વાછિત અર્થમાં
અગારાને વરસાદ વરસે એટલે જે ક્રિયા કરતું હોય તેમ
અનાદર થયે તે સર્વ દેનું મૂળ છે
–ગને પીડા સ્વરૂપ અથવા ભાગ સ્વરૂપ
એટલે સમજણ વિના અશુદ્ધ ક્રિયા કરે ને શુદ્ધ ક્રિયાને
ઉછેર કરે ત્યારે શુદ્ધ ક્રિયાને પીડા થઈ અથવા શુદ્ધ
કિયાને ભગ થયો, એટલે શુદ્ધ કિયાના વિનાશથી અશુદ્ધ
કિયા ફલવતી ન શાચ વધ્યા જાય
૮-આસગજે ક્રિયા કરતે હોય તેમ આજ કિયા
મારી છે એ જે રગ એટલે તે જ ક્રિયામાં બધાઈ જાય,
યદ્યપિ તે અનુષ્ઠાન શાસ્ત્રોક્ત છે તે પણ તેમાજ જે આગ્રહ
છે તે દેવરૂપ છે જેથી તે જ ગુણસ્થાને તે પ્રાણી ટકી રહે
પણ આગલે ગુણસ્થાને વધે નહિં. જેમ શૈતમ સ્વામીને

·જ્યા સુધી શ્રી મહાવીર પ્રભુ ઉપર ભક્તિ ગગ હતા ત્યા.
સુધી તે જ ગુણ ઠાણે રહ્યા, પણ મેહનીય કર્મને નાશ કરી
કેવલ જ્ઞાન પ્રાપ્ત ન કરી શકયા, પણ જ્યા રાગને ત્યાગ
કર્યો ત્યારે કેવલ જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ કરી એ આઠ દેવ રહિત
જે હોય તેને શાતાદિ ગુો આ માટે એક શાત અને
બીજે ઉદાત્ત એ બે ગુણ વિના ક્રિયા દુકાગ્યું છે જેમ
માની પુરૂષને જે માનની હાની થાય તે દુખ ઉપજે,
અથવા અાપાગ હીન પુરૂષને લેગની સામગ્રી મલે તે
દુખ ઉપજે કારણ કે તે લેગવી શકે નહિ એટલે તેને
ખેદ થાય તેમ શાત એટલે 4ષાયનો અભાવ અને ઉદાત્ત
એટલે ગભીર્ય, એ બે ગુણ આવ્યા સિવાય ક્રિયાને વેગ
દુખકારક થાય, માટે ઉપરોક્ત ક્રિયાના દેને ટાલીને
જે પુરૂષ ક્રિયા કરે તે મુખને પામે શાનાદિ ગુણે તે ધર્મ
રૂપ છે અને તે રનની એગ્યતા કેને હેય ત કહે છે
શ્રાવકના ૨૧ ગુણ કહે છે
દુહા -એકવિશ ગુણ પરિણમે, જાસ ચિત્તની મેવ,
ધર્મરનની ચગ્યતા, નામ કહે તુ દેવ
અર્થ –જેના ચિત્તમાં એકવીશ ગુણ પરિણમ્યા હોય તે
જીવને ધર્મ જ દેશવિરતિ, અવિરતિ રૂપ રત્ન તેનીગ્યતા
હાય, એમ હે દેવ! તમે કહે છે “માર્ગનુસારીના ગુને
પ્રાપ્ત થવાથી સામાન્ય ધર્મની એગ્યતા પ્રાપ્ત થાય છે અને
આ ૨૧ ગુણાની પ્રાપ્તિથી વિશેષ ધર્મ(શ્રાવકધર્મ)ની ગ્યતા
થાય છે એમ જાણવું” એ એકવીશ ગુણ દ્રવ્ય શ્રાવકના છે
તેના નામ કહે છે –
૧ અક્ષુદ્ર-એટલે તુચ્છ સ્વભાવવા ન હોય, ગભીર
1

·હાય ૨ રૂપને નિધાન હેય ૩ સામ્ય હેય. ૪ લોકપ્રિય કને શમવા ગ્ય ૫ અપૂર-કિલષ્ટ ચિત્તવાલે ન હોય ૬ પાપ ભર હોય ૭ અશક-માયા રહિત હોય ૮ સુદાક્ષિણ્ય ગુણવાળ હોય. ૯ લmળું--અનાર્ય કરતા લાજે ૧૦ દયા- પ્રાણનાત્ર પર અનુપાવાલે ૧૧સેમ્યદષ્ટિ તે યથાર્થ વિચારની દષ્ટિવાલો અને મધ્યસ્થ તે રાગદ્વેષ રહિત, એ એકજ ગુણ છે ૧૨ ગુણરાગી–તે ગુણીજનને પક્ષપાતી હેય ૧૩ સત્ય કથભલી સત્ય ધર્મ કથાને કરનાર હોય ૧૪ અનાચારી- જેને આચાર ઉચ્ચ કેટીને હોય–શુદ્ધ હોય ૧૫ દીધદશી– જે ભવિષ્ય કાળનો વિચાર કરી કાર્યનો ડરનાર હાય ૧૬ વિશેષજ્ઞ–પક્ષપાત રહિત ગુણ દેષને જાણ ૧૭ વૃદ્ધાનુગત- પરિણિતમતિવાલા જ્ઞાની પુરૂની સેવા કરનાર હોય ૧૮ વિનયવતતે ગુણાધિકનો વિનય કરે ૧૯ કૃતજ્ઞકર્યા ગુણને જાણ હોય ૨૦ નિમ્પકપણે પોપકાર ક–દાક્ષિણ ગુણ તે બીજાએ પ્રાર્થના કરી હોય તે તેને ઉપકાર કરે પરહિત -પ્રાર્થના સિવાય પણ સહજ જ્વભાવે ઉપકાર કરે. ૨૧ લબ્ધ લક્ષય ત પામેવ નિશાનની જેમ ધમનુષ્ઠાન વ્યવડારનું લલ હોય તે સુશિક્ષણય હાય એ એકવીશ ગુણ સપથી કહ્યા, હવે વિસ્તારથી ૨૧ ગુણ કહે છે. ૧ જેનું મન અતિશય ગભીર હય, ઉદાર સ્વભાવવા હિય, તુછ ન હોય તેને અમુદ્ર કહીએ ડા- જે ઉતાવળે મનુષ્ય હોય તે પિતાને તથા પગને ઉપકાર કરી ન શકે ૨ વતી તમ સઘયણ વાવ હાય રૂપને નિધાન

·તથા હરિ
હેય પૂર્ણ અગે પગવાળે હેય પવિયાહીન ન હોય
તે ધર્મ કરણ કરવાને વ્હેજે સમર્થ હોય અને ધર્મની
પ્રભાવના કરે. અહીં નદી “વસુદેવને જીવ
કેશી પ્રમુખ સાથે વિરોધ ન કરવો, કેમકે તે પણ પ્રથમ
મઘયણ વાલા તથા અપૂર્ણ અવયવવાળા હતા અથવા આ
વચન પ્રાયિક છે જે બીજા આતરિક ગુણે હોય તે બાહ્ય
રૂપાદિ ગુણોથું પ્રયોજન નથી
૩ વલી આકશ, વધ, હિંસા, ચારી પ્રમુખ પાપ
કમને વિશે ન પ્રવર્તે આજીવિકાદિના કારણે પણું ન છૂટકે
કરે તેવી સહેજે સે સ્વભાવ વાલ, અબીહામણે સર્વ
જગતને મિત્ર તુ યા હોય એવા પુરૂષને સુખ લાવી શકે
બીજાને સમતાનું કારણ થાય
૪ વવી આલેક, પબ્લેક અને ઉભય લેક વિરૂદ્ધ
આચણ ન કરે તેમાં એક વિરૂદ્ધ તે બધાની નિદા
કરવી તથા વિશેષત ગુણવાન પુરૂષની નિંદા, બહુ જનને
માનનીયની નિ દા કરવી ઘણા લેક જેનાથી વિરૂદ્ધ હોય તેને
સગ કર દેશાચારનું ઉલઘન કરવુ ઈત્યાદિ કાર્યો તે લોક
વિરૂદ્ધ જાણવા
પરલોક ભય [વિરૂદ્ધ] તે પદર કર્માદાનાદિ વ્યાપાર
ઉભય લેક વિરૂદ્ધ તે જુગારાદિસહ સને જાણવા
તે આચરે નહિ તથા ધર્મ કરવામાં શુરવીર હોય પણ લોક
સજ્ઞા ત નહિ
5 અકૂર હોય, તે મલીન ભાવનાને મનથી ત્યાગ
કરીને ધર્મ કરી શકે

·૧૧
દ આલોક તથા પરલોકના પાપથી બહે, તથા અપ
ચશથી બીહે, તેને ભીર કહીએ તે પુરૂષ ધર્મને અધિકારી
જાણ
૭ જે પુરૂષ માયાવી ન હોય તે બીજાને ઠગે નહિ,
ત્યારે લેકમ તે કીર્તિ પામે, અને લોક તેને વિશ્વાસ કરે
છે તથા પિતાના ચિત્તને રજન કરે અને બીજાના ચિત્ત રીજવવા
માટે ધર્મને ઘમ કરે અર્થાત્ અશઠપણે એટલે ડહાપણુથી
ધર્માનુરાન કરે
૮ જે પિતાનું કાર્ય છેઠીને પણ પારકાને ઉપકાર કરે
છે તે પણ પિતાના તવા પરના આત્માને હિતકારક હોય તે કરે,
પણ પાપ હેતુઓ ન પ્રર્ત તે સુદાક્ષાય નામ આઠમે ગુણ
કરીએ તે સર્વ લેકને ઉપાદેય હોય અદેય વાયવાલે
બનડારમાં હોય
- જે લજજાળ ગુણવાલ હોય તે અગીકાર કરેલું
ધર્મનું કાર્ય મને નહિ સ્વપ્રતિજ્ઞા (લીધેલા નિયમે) નિર્વાહ
એટલે અગીકાર કરેલ કાર્યને–લીધેલ નિયમને ગમે તેવા કો
આવે છતા પ્રાણતે પણ મૂકે નહિ અર્ય ન કરે
૧૦ દયાળુ હોય તે દયામૂવ ધર્મની લાજ વધારે
કદાપિ દયામૂવ ધર્મને લેપે નહિ એટલે પ્રાણાતે પણ
હિંસા ન કરે.
૧૧ મધ્યસ્થ મજ્યહિ વા જે હોય તે કઈ દર્શન
ઉપર પક્ષપાત ન કરે, તેમ છેષ પણ ન કરે તે પુરૂષ
ધર્મના
મર્મને ધાર્થપણે જાણે એટલે સદ્દગુણ, નિર્ગુણ, બહુ ગુણ,
અલ્પગુણ તથા સર્વ પખરી નિરૂપીલ જે તેને અનેક

·પર
પરિક્ષક પુરૂષની પહે જ છે અને જ્ઞાનાદિ ગુણને સદા સગા
કરે તથા અનર્થકાગ્ય દોષોને ત્યાગ કરે
૧૨ જે ગુણાનુરાગી હોય તે ધર્મ ઉપર ગગ ધરે
તથા નવા ગુણે પોતે પ્રાપ્ત કરે ઘણા ગુણવતને દુ ભાવે
નહિ. એટલે કે મહાત્મામાં ઘણા ગુણે હોય અને કદાચિત,
કેક દોષ હોય તે પણ તેને દુ વે નહિ તથા નિણની
cપેક્ષા કરે, તેની સ્તુતિ કે નિંદા ન કરે દેશવિતિ કે સર્વવિનતિ
ગુણવત પુરૂષની સ્તુતિ કરે બહુમાન આપે જે ધન્ય એકને
અવતાર! જે સર્વ સામગ્રી હોવા છતા પણ અમુક વસ્તુને
કે સર્વ વસ્તુને ત્યાગ કરેલ છે ઈત્યાદિ
૧૩ જે આ પ્રમુખની અશુભ (શીયત છીની કથા
સિવાય) કથા કરવાથી મતિ પુષિત થાય અને વિવે એટલે
સહુ અગત્ વસ્તુને જે પરિજ્ઞાન તદુપ રત્નનો નાશ થાય તે
માટે ધર્માર્થિપુરૂષ મત્કથક હેાય એટલે તીર્થકર, ગણધર,
મહર્ષિ પ્રમુખના ચરિત્ર કહે. કારણ એ મકથારૂપ વિવેક
એજ ધર્મનું નિદાન છે
૧૪ જેને પરિવાર ધર્મશીય તથા અનુકૂલ હેય ધર્મમા
વિઘ ન કરે વળી યશસ્વી અને સદાચારી હોય તેને સુપક્ષ
યુન ગુણવાળે જાણે તે પુરૂષ સાપ્રધાન ધર્મને
નિર્વિન કરી શકે
૧૫ દીર્ધ દશી ગુણવાળ જે પ્રથમ કાર્ય માટે તે
પરિણામે હિતકારી જ હોય. જ્ઞાતાસૂત્ર ૭મા અધ્યયનમા જેમ
ધન્ના સાર્થવાહે પાચ શાલિના દાણા આપી ચાર પુર-વધુને
સાચવવાની ભલામણ કરી હતી તેમ ભવિષ્ય કાલને વિચારક

·૫૩
હેય. ઉપલક્ષણથી તેમાં લાભ ઘણેને અ૫કવેશ હેય ઘણું
લેને પ્રશસનીય હેય
૧૬ જે વિશેષજ્ઞ ગુણવાળો હોય તે, વસ્તુના ગુણદોને
જાણ હેય. પક્ષપાત રહિત હાય કારણ પક્ષપાતિ જે હોય
છે તે, ગુણમાં છેષ જૂએ અને ષમાં ગુણ જૂએ પણ વિશે
પણ તે ગુરૂને ગ્રહણ કરનાર હોય. ગુણો ધરનાર હોય.
૧૭ વૃદ્ધાનુગત ગુણવાળે જે હોય તે વૃદ્ધ પુરૂ, જ્ઞાન
વૃદ્ધની સેવા કરનાર હોય અને તે વૃદ્ધ પુરૂની મગતથી
તે પરિપકવ બુદ્ધિવાળે થાય. જેથી પાપાચારમાં પ્રવર્તે નહિ.
૧૮ વિનયવત પુરષ નિ જ્ઞાનાદિની શુદ્ધિ કરે, કારણ
કે સર્વે જ્ઞાનાદિ ગુણનું તથા મેક્ષનું મૂળ તે વિનય
गाथा
विणो सञ्चगुणाण, मूर मनाण दसणाण,
मुपस्मयतेमूत्र, तेविणिओ रद्द पसत्यो १
૧૦ કૃતજ્ઞ ગુણવાળા, બીજાને ગુણ તથા ધર્મમા જોડે
વર્મગુરૂ ઉપર ઘણે આદર કરે અને જેની બુદ્ધિતત્વગૃહની
હિાય તે
જાણો
૨૦ પરહિતગારીને પુરુષ હોય, તે બીજાને ધર્મમા
છે, કાણુક પિતે ગીતાર્થ (પડિત) છે જે અગીતાર્થ હોય
તે બીજાને હિત કરવા ચાહે તો પણ અહિત કરે પણ જે
ધર્મમાર્ગને જાણ હોય તેજ હિત કરે
૨૧ લબ્ધ લક્ષ નામ ૨૧મ ગુણ-જે થોડા કાલમાં
આગમાદિ સુખે ભી શકે તથા વિના પ્રયાને સમસ્ત શુભ
यत

·કાર્ય-ધર્મના અનુષ્ઠાનને જ એ રીતે એકવીશ બીરાજીત હોય તે ધર્મનું રાજ્ય પામે. સપૂર્ણ એ એકશ ગુણયુક્ત હોય તે ઉત્તમ જાણવા અને ચોથે ભાગે હીન એટલે તેલ ગુણવા હેય તે મધ્યમ જાણ અને અર્ધગુણહીન એટલે દશ ગુણવાલા હેય. તે જઘન્ય જાણું અને તેનાથી પણ હિનગુણી હોય તે દરિદ્રિ જાણ એટલે જેમ દારિદ્રિ હોય તે પિતાનું ઉદર ભરવાની ચિંતાએ વ્યાકુલ હોય તે રત્નના ક્રયવિક્રયની ચિંતા ન કરી શકે, તેમ હનગુણ ધર્મત્નને મને રથ પણ ન કરી શકે જે પાપને વઇને એ સામાન્ય ધર્મ જે શ્રાવકધર્મ તેને ઉપજે તે પ્રાણી હે પ્રભુ! તારી ભક્તિ કરીને યશ પ્રતિષ્ઠા પામે એ એકવીશ ગુણુવાલે દ્રવ્ય શ્રાવક કહેવાય તે ભાવ શ્રાવકના ગુણને પામે ભાવ શ્રાવકના ગુણ કહે છે જે એકવીશ ગુણને પામ્યા હોય અને પોતાની મર્યાદામાં રહ્યા હોય તે પ્રાણું ભાવશ્રાવકપણું પામે. તેના છ લક્ષણ છે ચોપાઈ- 'વતનું કામ જ કીધુ જેણે, શીયન પ્રતને ધાર્યું તેણે, ગુણવતે પોતે જાય, *વ્યવહાર સરળ ચિત્તે કરાય નિત્ય ગુરૂ “સેવાને કરે, આગમ તણા અર્થને ધરે, ભાવ શ્રાવક તે જ હાય, જીનેશ્વર એમ ભાખે વાય ૨ ૧ જેણે વ્રતનું કામ કર્યું છે તેને કૃતવતકર્મા કહીએ ૨ શીયલવ્રતને ધારણ કર્યું હોય ૩ તેિજ ગુણને ધારણ

·૧ શ્રવણ
કરનાર હેય એટલે વિવિક્ષ ગુણવત હેય. ૪ જેને વ્યવહાર
સરલ હેય પણ પટ–પ્રપચ નહિં. ૫. હમેશા ગુરૂદેવની
સેવા કરનાર હેય. ૬ આગમના અને જાણતા હોય, એ
છ લક્ષણે જેમાં હોય તેને પ્રત્યક્ષ ભાવશ્રાવક કહીએ.
હને વિશેષ અર્થ કહે છે
ઉપરોક્ત છ લક્ષણોમાંથી પ્રથમ કૃતવતકર્મા લક્ષણના
ચાર ભેદ છે
જાણુ ૩ ગ્રહણ ૪ પરિવા.
અર્થ -૧ શ્રવણ એટલે સાભળવું ૨ જાણવા એટલે
જાણવું ૩ પ્રહણ એટલે વિસ્તાપણે અગીકાર કરે.
૪ પરિવા એટલે સમ્યફ પાલવું એ સામાન્યાર્થ
એ ચારના વિશેષાર્થ -
૧ શ્રવણ તે–અહીંયા બહુમાન કહ્યું પણ વિનય તથા
બહુમાન બને સહિત ગીતાર્થ ગુરૂ પાસેથી સિદ્ધાન્ત સાભલે
તેની ભગી કહે છે-
૧ કઈક ધૂર્તમ બાહ્ય વદનાદિ વિનય હેય, પણ ભારે
કમી હેવાથી અત-ગ પ્રતિબહુમાન ન હોય.
૨ કડકમાં અત-ગ બહુમાન હોય પણ પિતે ગ્લાનાદિ
? અશકત હોવાથી વદનાદિ ન કરી શકે તેથી વિનય
ન દેખાય
૩ કોઈ આસન સિદ્ધિ યા જીવમાં બાધ વિનય તથા
અતરંગ બહુમાન અને હાય
૪ ફેઈક આકરા પાપ ક િવમા વિનય તથા બહુ
માન એક પણ ન હોય એ શ્રવણને અર્થ કહ્યો

·એટલે ઓછુ આવે એવું પ્રાય કટુ વચન બોલે નહિ. કેને હિત શિખામણ દેવા માટે કહેવું પડે તે કહે, પણ સામે માણસ ન માને અથવા પોતાને ઠીક ન લાગે તે મૌન રહે અથવા તદ્દન ઉપેક્ષા કરે એટલે કહેજ નહિ. પ શિશુલીયા–એટલે બાલક્રિડા, જૂગટું રમવું ઈત્યા દિક ત્યાગ કરે. ૬ મધુરૂ બેલે ગમે તેવું કાર્ય પડે તે પહેમ્યા હે સુદર! આ કામ કરશે? એમ બેલે એ છ ભેદ નામ માત્ર કહ્યા હવે વિસ્તારથી તેના ફલને કહે છે દુકાલિક સપ્તમે અધ્યયને— तहियकाणे काणेति, पिंग पिंडगे तिवा बाहिय यायि रोगेति, तेण चोरेति नोवए ॥१२॥ ૧ આયતન–સાધર્મિના સ્થાપકને સેવતા ગુણની પુષ્ટિ થાય, ત્યા ધમ કથા, જ્ઞાનગોષ્ટિથી આત્માને હિત થાય. ૨ પારકે-બીજાને ઘેર જતા દેષ વધે, સુશીલ પુરૂષને પણ ફલક ચડે ૩ ઉભટ વેષ-તે સત્પરૂષને શોભાકારક ન થાય, પણ નિદાબરક થાય ૪ વિકારી વચન એલવાથી, કામવિકાર રાગની ઉત્પત્તિ થાય માટે તેવા વિકારી વચન ન બોલે ૫ જે બાલક્રિડા જુગાર રમવું, ગજીફા ખેલવા ઈત્યાદિ પ્રવૃત્તિ તે મેહનું લિંગ છે વળી અનર્થ દડ છે તે જીવને મનહર લાગે છે પણ નિષ્ણજને આત્મા તેથી દડાય છે ૬ જે કઠણ વચન બીજાને કહેવું તે ધર્મજીવને માન્ય નથી, કારણ પરને પીડાખરી સત્યવચન પણ ન બોલવુ

·યથા દશાલિ. સને –
तहेव काणे काणेति, पिंडग पिंडगे तिचा। इति
કાણને કાણું ન કહેવુ નપુરાને નપુંશક ન રહેવું,
તેમ યાવત્ જે નામથી મામાને દુ ખ ઉપજે તેવા કઠીન
વાકયે ન કહેવા ઈતિશીલવતનામા બીજે લક્ષણ પૂર્ણ થશે
હવે ભાવશ્રાવનો ત્રીજે લક્ષણ કહે છે
પાઈ
ઉદ્યમ કરે સદા સજાય, કણે વિનયમાં સર્વ ઉપાય,
અનર્ભિનિવેશીરૂ છે આલુ, ઘરે પ નુલુ એહ પ્રમાણ ૧
ગુણના નામાં ત્રીજા લક્ષણના પાચ ગુણ વખાણે છે
યદ્યપિ તેમા દાય, ગભિર્યાદિઅનેક બીજા ગુણ છે તથાપિ.
અત્રે ગીનાથીઓએ પાચ ગુણો કહ્યા છે અને એકેકા ના
બીજા પણ લે છે તે પણ અત્રે બનાવેલ છે
૧ સઝાયમા સદા ઉદ્યમ કરે તેના પાચ ભેદ કહે છે
૧ વાચના એટલે શાસ્ત્ર ભણવું
૨ પૃચ્છા-એટલે મલય પડે ગુવતિને પૂછવું
૩ પરાવર્તનાતે વિસરી જવાય માટે તેનું પરાવર્તન
(ફેરવવું) કરવું
૪ અનુપ્રેક્ષા તેના અર્થનો વિચાર તો
૫ ધર્મકથા કહેવી એ પાચ પ્રકારની સજઝાય.
હમેશા કરે
૨ કરણ–એટલે અનુષ્ઠાન, નવકારમી પ્રમુખ પચ્ચખાણું
તથા સામાયિકા ક્રિયા કરે.
૩ ગુર્વાદિક આવે ત્યારે ઉવુ, મામા જવુ, વદનાદિ
કરવું તેમાં સવ ચા પ્રકારે વિનય કરવાને તત્પર રહે.
4

·૪ અનભિનિવેશી–તે દાગ્રહ રહિત હોય, આલેક
સાધવામાં કદાગ્રહ ન કરે.
૫ શ્રી જિનણામ આ રી રી–તીવ્ર શ્રદ્ધા હોય એ
પાચ ગુણવાવા હોય તેને ગુણવત કહિએ તે માન્ય છે
હવે ફળ કહે છે –
૧ સઝાય કરતા જીવને વૈરાગ્યની વૃદ્ધિ થાય.
૨ અનુકાનમાં સાવધાન થકી જીવ તપ તથા નિયમમાં
ઉદ્યમવત થાય તે તપના બાર ભેદ પ્રસિદ્ધ છે અને નિયમ તે
સાધુને મિથામણ તે તાનાદિને તથા તપસ્વિને પારણું
અને ઉત્તરવારણામા તથા લાવ કરાયો હોય તથા આગમના
અભ્યાસી હોય તેને ધૃત-ધ-દહીં વિગેરે પથ્ય જનનું
દાન દેવુ તે મહા ફળ છે તથા ગુરૂવદન પ્રમુખ પણ
એમા લેવુ
કેટલાકે (જેને દાનાતાયને ઉદય છે એવા) કહે છે
કે–સાધુઓને દુધ, દડી, ધૃત વિગેરે આપવુ નહિ (ખાવું
નહિ) માધુએ તો હમે તપશ્ચર્યા કરી કેટલાકે (રાગાધ
હોય છે તે પિતાના વાગવાલાને મૂકીને બીજાઓને માટે)
કહે છે કે માધુઓને આપવામાં ધર્મ નથી પણ બીચારાઓની
દયા આવે છે, કારણકે પોતે અજ્ઞાન અને રાગાધ છે તેમજ
હેપની વૃદ્ધિ હોવાથી એમ કહે છે પણ સાધુઓ હમેશા
ધર્મોપદેશ આપી ઘણાના આત્મ કલ્યાણ કરાવે છે તે શક્તિ
સિવાય કેમ હોઈ શકે? જ્ઞાનાદિકને અભ્યાસ પણ મ—ગ્નની
નબળાઈથી થઈ શકે ન િવિકારાદિ શરીરની શક્તિ સિવાય
થઈ શકે નહિ ઈત્યાદિ દરેક ક્રિયા શક્તિ અને સમાધિ
સિવાય થઈ શક્તી નથી, એ મૂર્ખ કયાથી જાણે?

·કા
ત્રીજા લક્ષણને ત્રીજો ગુણ
૩ ગુણનિધાન પુરૂષને વિનય કરે. તે આવે ત્યારે
ઉલે થાય, સન્મુખ જાય, મનકે આ જલીક “હાથ જોડ*
આસન આપે, ગુરૂ બેશે ત્યારે તેની સેવા કરે, જાય ત્યારે
વિલાવા જાય, ઈત્યાદિ વિનય કને તે વિનિત શિવે ઉપર
ગુરૂને પણ આદર વધે જેથી ગુરૂ તેને શાસ્ત્રની આમ્ના-
યાદિ આપે
૪ જે અનભિનિવેશી-દાશ્વ રહિત હોય, ગીતાથી
પુરૂષોએ જે કરવું છે તે યથાર્થ માને તથા ગીતાલી પાસેથી જ
ઉપદેશ સાંભળે
૫ શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળવાને ચાહે ઉપલક્ષણથી ઈધા
પૂર્વક અનુષ્ઠાન કરે એવી શ્રદ્ધા વિના સમ્યકત્વની શુદ્ધિ ન
હેય એ સમ્યકત્વને માટે હર્ષ એ ભાવાવને એ રીતે
લસણું
૪ ઋજુ વ્યવહારનામા લક્ષણ, તેના ચાર ભેદ છે
૧ યથાર્થ કથન તે પાને ઠગવા માટે ધર્મને અધર
ન કહે તેમ અધર્મને વર્મ ન ડહે કયવિક્રય, વ્યવહારમાં
લેવડદેવડમ જૂઠુ ન લે તથા વ્યવહાર માટે જ્ય દરબારે
પણ બેટી ચાલી ન પૂરે તથા ધર્મની હાની થાય તેવું
વચન ન બેલે
અવાચક ક્રિયા તે બીજાને ૮૪ ૮૫જે, છેતરાય
(ઠગાય તેવી ક્રિયા ન કરે સારી વસ્તુમાં પણ વસ્તુ
વીને ન આપે તથા ત્રાજવા પ્રમુખમાં કે તેલ માપમાં દગો
કરી ઓછુ આપવું કે વધારે લેવુ તેમ કરે નહિ કપિ એવી.

·વચક્રિયાથી બીજને ઠગવા ચાહે પણ તેથી પોતાને આમાં
ઠગાય માટે તેથી નિવૃત્ત થાય.
૩ પાતિક પ્રગટનને કઈ પાપ કરતો હોય તો તેને
તેના દોષ કહી બનાવે કે હે ભદ્ર! આ પાપ કરીશ નહિ, એના
પવિપાક ખેટ છે એમ તેને સમજાવે પણ તેની ઉપેક્ષા ન કરે
૪ મે રીપ્રિયાને પ્રિય મૈત્રી કરે. નિષ્કપટપણે મિતાઈ
કરે-નાખે, એવી રીતે જે નિખાલસ હોય તે “માર બોધિ
બીજને પામે ચાર લેદે હજી વ્યવહાર કહીએ એથી
વિપરીત વર્તે તે બધિ-બીજ જાય એમ ચા લાણુ પર્ણમ
હવે ભાવશ્રાવકને પગે લક્ષણ કહે છે
ગુરૂ શુશ્રુષા નામા લક્ષન તેના ચાર ભેદ કહે છે
૧ સેવનાતે ગુરૂની સેવા કરે
૨ કારને બીજા પાસેથી ગુરૂની સેવા કરાવે
૩ સપાદાનતે ગુરૂને ઓષધાદિકનું દાન આપે
૪ ભાવનાતે ગુર્નાદિ તથા તેના પરિવારાદિકનુ બહુ
માન કરે અત્રે ધર્મગુરૂ લેવા, પણ માતાપિનાદિ ન લેવો,
કારણકે તે લાકિ ગુરૂ છે
यत
૩
धर्मो धर्मकते सदा धर्म प्रवर्तक
सत्धेभ्यो धर्मशास्त्राणा देशियो गुरुरुध्यते १
અર્થ –ધર્મધર્મકર્તા, સદા ધર્મને પ્રવર્તક
તથા સર્વ પ્રાણી માત્રને ધર્મ શાસ્ત્રને ઉપદેશ દેનાર તે
ચરું કહેવાય

·તે
હવે એ ચારને વિશેષાર્થ કહે છે
૧ અવસર પામીને ગુરૂની સેવા કરે, પણ અવસર
વિના ન કરે તે ધર્મધ્યાનાદિક યોગ પ્રપેક્ષણ તે આવે
શ્યકાદિ ક્રિયા કરતા હોય તે તેને વ્યાઘાત ન કરે જીર્ણશેઠની
પરે જ્યારે પ્રશાંતચિત્ત અને ઉત્તર દેવા હાજર હોય ત્યારે
સેવા કરે.
૨ બીજને ગુરૂના ગુણનું વર્ણન કરીને તેને ગુરૂ નેવામાં
પ્રવર્તન કરે, જેથી પ્રમાદિ હોય તે પણ ગુરૂવામાં પ્રવર્તે
3 આષધ પ્રમુખ પિતા પાને હોય તે પિતે આપે
અગર ન હોય તે બીજા પાસેથી અપાવે ત્યા એકદ્રવ્ય તે
ઔષધ અને અનેક દ્રવ્યને સગ તે બેષજ અથવા આહ્યો
પગી તે એવધ અને અંદર લગાવવા ગ્યા તે ભેષજ વલી
પ્રમુખ શબ્દ માયોપકારી વસ્તુ જે જોઈએ તે આપે
અથવા અપાવે
૪ ગુરૂના અભિપ્રાયે ચાલે ગુરૂનું બહુમાન કરે અવિ
ચળ કે ગુરુની આજ્ઞાએ પ્રવર્તે, પણ સ્વેચ્છાએ નહિ એ
ભાવશ્રાવકને પાચમે લક્ષણ થયો અને એ દિ પૂર્ણમ
પ્રવચન દક્ષ નામ “દુ લક્ષણ કહે છે
તેના છ ભેદ કહે છે -
૧ સૂત્રને વિષે કુશળ
૩ અર્થને વિષે કુશળ
૩ ઉત્સર્ગને વિશે તે સામાન્ય સુતને વિરે કુશળ
૪ અપવાદ-એટલે વિશેષ સૂત્રને વિષે કુશળ
૫ વિધિપૂર્વક ધર્માનુષ્ઠાનને વિષે કુશળ

·૬ વ્યવહાર એટલે ગીતાની આચરણ રૂપ જે જીત વ્યવહાર તેને વિષે કુશળ, તે ઉદ્યમ સહિત નિપુણપણું પામ્ય છે એ જે પુરૂષ તેને પ્રવચન દક્ષ કહીએ. એ મામા ન્યથી ભેદ કહ્યા હવે વિશેપથી કહે છે ૧ શ્રાવને યોગ્ય સૂત્ર, ચઉશરણાદિત, પ્રવચન માતાથી માડને છ છવણીયા અધ્યયન પર્વત ગુરુ પાસેથી ભણે પણ સ્વતંત્ર ભણે નહિં ઉપલક્ષણથી વાદિ નવ પદાર્થ, પચાસ ગ્રહ, કમ્મપયડી પ્રમુખ ગ્રથના અમુકને પોતાની બુદ્ધિના. અનુસારે ભણે ૨ તે સૂત્રને અર્થ–સવિસ ગુરૂ પાસેથી સાભળે ૩-૪ ઉત્સર્ગ તથા અપવાદ બન્ને સાથે કહે છે વિવાદ રહિતપણે પિતા-પિતાના ઠે. વિષયને વિભાગ જાણે એટલે ઉત્સર્ગને ઠેકાણે ઉત્સર્ગને જાણે અને અપવાદને ઠેકાણે અપ- વાદને જાણે પણ એક ઉત્સર્ગ કે એ અપવાદ જ ન આલબ જે અવસરે જે કરવુ ઘટે તે અવસરે તે કરે એટલે લાભાલાભને વિચાર કરે ૫ દેવ-ગુર વદનાદિ વિધિને વિરે પક્ષભાવ કહેના. બહુમાન હોય તથા બી વિધિપૂર્વક ક્રિયા કરતો હોય તેનું પણ બહુમાન કરે વિધિ સામગ્રીના અભાવે પિતે યથાર્થ વિધિ ન કરી શકતો હોય તે પણ વિધિ આરાધવાને મારથ મૂકે નહિ ૬ વ્યવહાર કુશવ-તે જેમ દેશકાલ પ્રમુખ હોય તેને અનુસારે પિતે પ્રવૃત્તિ કરે એટલે કે તે–સુસ્થિત, દુન્શિતાદ્રિ ·મલ તે સુકાળ, દુ કાળાદિ, પ્રમુખ શબ્દ દ્રવ્ય ભુલભ, દુર્ત ભાદિ ભાવ શબ્દથી રેગી, નિરંગી વગેરે તે સર્વેને પિત પિતાની હદે જણે ગીતાને સર્વ વ્યવહાર પિતે જાણે, એટલે ઉત્સ, અપવાદાદિના જાણુ ગીતાર્થ પરૂપે જે વ્યવહાર આ હોય તેને પિતાની મતિ કર૫નાએ દૂષણ આપે નહિં, પણ પોતે અગીકાર કરે તેને પ્રવચન કુશળ કહીયે તે ઉદાર હેલા પ્રધાન છે, એ ભાવથાવકના લક્ષણ કદ્યા એ છે પ્રકારના લિંગ તે ક્રિયા થકી એળખાય જેમ ધૂમ્રથી અગ્નિ ઓળખાય તેની પેઠે જાણવું એ વિધિ પ્રમાણે જે શ્રાવક આચરે તે સુખને વરે એ કિયાગત છ લિંગ ભાવાવ કની કક્ષામાં અહિં શિષ્ય પ્રશ્ન કરે છે કે–એટલાક ભેદ છે કે વધારે બેદ છે? ગુરૂ ઉત્તર આપે છે- હવે ૧૭ પ્રકારના ભાવગત લિંગ ભાવ શ્રાવકના કહે છે, ૧ શ્રી ચપળ ચિત્તવાની છે એટલે અન્ય અન્ય પુરૂ પની ઈરછા કરનાર છે વતી મશ્કની માટી વટ છે તે વાત કાઈ ખોટી નથી એમ જાણીને તેને ત્યાગ કરે સ્ત્રીને ચપળ ચિત્તવાલી વિગેરે જે દૂષણે બતાવ્યા છે તે સ્ત્રી પદને બધ માયા તથા મિથ્યાત્વ થાય છે વળી સ્ત્રી હોય તે પરિગ્રહની વૃદ્ધિ થાય છે માટે સર્વે અનર્થનું મૂળ સ્ત્રી છે બધી સ્ત્રીઓ માબ નથી પણ આ ઉપદેશ- વાક્ય છે કારણ કે અનત સ્ત્રીઓ મેળે ગઈ છે, જાય છે અને જશે ૫

·૨ પાશ ઈદ્રિય રૂપ ચપલ અશ્વને જ્ઞાનની રાખડીથી
બાધી રાખે જેમ મતિર, ચપળ એ જે હોય તે પિતાના
અવારને વિકટ અટવીમા લઈ જાય છે તેમ ઉન્માદને
પામેલી (કળી મૂકેલી) ઇઢિયે ગહન સંસાર રૂપ અટ
વિમા લઈ જાય છે, માટે તેને જ્ઞાન, વૈરાગ્યથી વશ રાખે તે
બીજો ગુણ જાણ
૩ અર્થ એટલે એને તે ઘણા કોશનું કારણ છે કારણ
દ્રવ્યને વાતે માણસ સમુદ્ર પર્યટન, વિષમ અટવીમા ભ્રમણ,
તથા બુધા, તૃષાની પીડા વિગેરે ઘણુ કષ્ટ સહે છે તે પણ
મુશ્કેલીથી મળે છે અને કદાચ મળે તે પણ પાછે જાતે
રહે છે માટે તેને અસાર જાણી દ્રવ્ય પેદા કરવાને વાસ્તે
પાપ કરે નહિ
જ ભવ કહેતા ચતુતિરૂપ સમાર તે વિડબના મય
છે વલી જન્મ, જરા, મરણ, રોગ, શોકાદિ દુ ખ રૂપ છે
તથા જન્માતને વિષે નગ્માદિ દુખેને હેતુ છે એમ હું ખની
પર પરાનો હેતુ છે એમ હૃદયમા સમજે એ ચેાથે ગુણ
શ્રાવક અગીકાર કરે
પ વિષય-તે ક્ષણિક સુખના દેનાર છે પણ પરિણામે
કાલફટ વિષ જેવા મહાદારૂ-ભયકર છે એમ જાણીને તેને
અત્યતપણે ચાહે નહિં અને તેથી ડરતે રહે એટલે એને
મને એને પાશ લાગે એમ તેને ન છૂટકે સેવે, તે પણ
સશક રહે, પણ આસક્ત થાય નહિ તે પાચમા ગુણને પ્રાપ્ત
કરેલે જાણો
૬ આરભ ત્યાગ-ઘણા પ્રાણીની જેમા હિંસા થાય

·તેવા આર ભને કાયે “પટ કમાદિ” નો ત્યાગ કરે અને
કાચિન કરવા પડે તે પ! મ પ કે, પનિ શેક
પણે ન કરે યાપિ ન છૂટકે તેને વિચિત્ આરભ કરવો પડે
તે પણ તે નિવભાજન જે મુનિગજ તેને અત્યત રાગી
ડાય એટલે ધન્ય છે મુનિરાજને જે પર્વ આર ભના ત્યાગી
છે હું કયારે એને ત્યાગ કરીશ એમ વ્યાવે તે છઠ્ઠા
-ગુણના નબાગી થાય
૭ માતમે મેહ નામ ગુણ કહે છેગુણને પ્રાપ્ત
થએલો પ્રાણ ગૃહસ્થાવામને પાર એટલે બ વન અમાન માને
જેમ પક્ષી પાશમા પડ ઉડી નાકે અને પોતાના આત્માને
દુખી માને, તેમ માતાપિતાદિકના સબ ધથી દક્ષા ન લઈ
શકે તે પણ અસારમાં રહ્યો થકે મેડ ઇનવા અભ્યાસ
કર એટલે જેમ જ ભૂસ્વામીના જીવ શિવકુમારે બાર વર્ષ
સુધી સંસારમાં પણ તિવ્ર તપશ્ચર્યા કરી તમ તદ્દન નિર્મોહ
પણે ગુડવાના રહે એ માતમ ગુણ ધરે
૮ આઠમાં દર્શન ગુણવા પ્રાણી, જેનાથી સમક્તિને
પામ્યું હોય તે ગુરૂ, વર્માચાર્યની ભક્તિ બહુ ભાતે કરે
અને પિતાની શક્તિ શ્રદ્ધામા ફેરવે એટલે આસ્તિક ભાવ
મતિ નિરતિચાર દર્શનને વન પિતાની શક્તિઓ પ્રભાવના
કરે તથા યશોગાન કરે એમ નમન્નિની નિર્મલતા કરે
-એ ૮ મે ગુણ
૯ લોકસણા ત્યાગ-લક સત્તાને ત્યાગ કરે. કારણ
કે લેક ત -અવિવાતિ સિવાયા ગાડરિયા પ્રવાહે વનારા
હેય છે માટે તે પ્રવાહ ન ચાલે. ઈતિ ૯ ને ગુણ

·૧૦ દશમે આગમ ગુણ કહે છે–જે ક્રિયા કરે તે આગ મની સાક્ષી કરે એટલે આગમને અનુસરે કરે પણ પોતાની મતિ ક પનાએ નહિ અને એમ વિચારે જે આગમ વિના જે લોક સાધવાનો માર્ગ તેને કોણ સાક્ષી છે માટે વિન- રાગના આગમમાં જ એવા માર્ગ હેય એવું કહીને દેવવદન, ગુરૂવદન, પ્રત્યાખ્યાન, પ્રતિક્રમણાદિ રૂપ ક્રિયા આગમત રીતે કરે એ દશમાં ગુણથી ક્રિયા પામે કારણ ક્રિયા સિવાય એકલા જ્ઞાનથી મુક્તિ નથી ૧૧ દાન–પોતાની યથા શક્તિએ પિતાને બાધ ન આવે તેવી રીતે દાનાદિક કરે જે દ્રવ્ય પાત્ર હોય તે અઢ લક દાન આપે અને જે આ પધન વાલે હોય તે અતિ ઉદાર ન થાય. ૩૫ - लामोचियदाणे भोचिय भोयणे, लामोचिय परिभावे, लाभोचिय निधिको सीया इति ॥१॥ એમ થિડે કાલે ઘણું દાન આપી શકે તેમજ શીત, તપ, ભાવનાને વિષે પણ યથા શક્તિએ પ્રવર્તે એમ પ્રગટ પણે અગ્યાએ ગુણ આવે ૧૨ ચિતામણી રત્ન સરખે પિતાને ધર્મ પામીને મૂર્ખ લોક કદાચ હશે, તો પણ ધર્મ કરી કરતા લાજે નહિ, પણ પિતાના ધર્મમા ગાજે હાઈ ધરે ૧૩ અરદ્ધિક ગુણ કહે છે -ધન ભવન આદિ શબ્દથી જન, કુટુંબ, આહાર, ક્ષેત્ર, પુત્ર, કલત્ર, વસ્ત્ર, શસ્ત્ર, ચા, વાહન ઇત્યાદિક પદાર્થ સાથે રહે પણ તેમાં વિશે ·રાગ, દ્વેષ ન હોય, મદ આદર હોય, સમભાવ રાખે સર્વથા ગગપને અભાવ તે ઉપરના ગુણઠાણે હોય પણ અહીંયા મધ્યસ્થ ભાવ હેાય એટલે ઈષ્ટ વસ્તુ ઉપર વિશેષ આશક્તિ ન હોય, તેમજ અવિનિત લેક કે અનિષ્ટ વસ્તુ ઉપર દ્વેષ- અણગમો ન હોય તે એમ જાણે જે એ સર્વ ધન, ભવના દિક પરભાવ છે, મારી વસ્તુ નથી જીવ એ મને ત્યાગ કરી પરભવમાં એક શે, માટે એને શે બાદર કરે? તથા વસ્તુના ગુણદોષ અને કર્મ પરિણિતને જાણ હેવાથી દેવ પણ ન કરે. તે ભાવ શ્રાવક એમ ભાવે જે સર્વ અશાશ્વત પદાર્થમાં આગ્રહ રાખો ! જ્ઞાન, દર્શનાદિ આત્મગુ- જ શાશ્વત છે ૧૪ મધ્યસ્થ ગુણ એ ગુણવા રાગ, દેશમાં (પક્ષ પાતા) તણાય નહિ મધ્યસ્થપણું એટલે મધ્યસ્થ બુદ્ધિવડે પરમાર્થને વિચાર કરે છે, મે મારે મત લીધે તે હવે કેમ મૂક? એમ સ્વપક્ષને આગ્રહ ન રાખે, અથવા અમુક માટે મત ખડે છે તે તેનું હું ખડન કરૂ, એ હેપ ન કરે તે પ્રાણુ ચદમાં ગુણને બાધા ન આપે અને હઠ-કદાગ્રહ છોડી લલા માર્ગને સાધે, પરદેશી ગજાની પેર ગીતાર્થ ગુરે નથી પિતાને મત છેડી અત્યમાર્ગ અગીકાર કરે. તેરમા ચમાં ધન, ભવનાદિકમાં રાગ દ્વેષ ન હય, મદ આદર હાય. અને વેદમાં ગુદામા ધર્મમાં ધર્મને નામે કદાગ્રહ ન હોય વચ એમ અતર છે ૪ - स्वागम रागमाण, द्वेषमात्रात् परागम, જીનો વા, કિંતુ મારા in ·હર પ્રમુખ એ અર્થ –વાગમનાગમને હું પણ માત્રથી એટલે પથ- પાતથી આદર કરતા નથી તેમ જ પગગમ-વેદાદિને દેવ માત્રથી હું ત્યાગ કશ્ત નથી, પણ મધ્યસ્થ (પરિક્ષ) બુદ્ધિ- વડે પરિક્ષા કરતા અવિવાદી જિનાગમ છે અને વિવાદી. અન્ય આગમ છે એમ નિર્ણય કરી નિખાલસ વૃત્તિએ ત્યાગ અને સ્વિકાર કરેલ છે ૧૫ અમ બધ-સર્વ પદાર્થ ક્ષણ ભગુર છે, અનિત્ય. છે તન, ધન, સ્વજન, જીવિતત્ય, દ્રવ્ય, પદાર્થ સર્વ ભારા નથી એમ વિચારીને સતપુરૂની સેવા કરે, પણ ધનાદિની સંગત ન કરે મત પુરૂષાની સોબતથી ગુણની. વૃદ્ધિ થાય ૧દ પરાર્થ કામોપલોગીનસારને વિષે વિરક્ત મન- વા છતા પણ પરના દાક્ષિણ્યથી લેગદિને ભેગને એવા ઉદાસીન જ્ઞાનવડે સલમેટ ગુણ પામે ૧૭ નિમ્ન વૃત્તિ-જે વેશ્યાની પ ગ્રહવાસ પાળે એટલે વેશ્યા એમ વિચારે જે આજે છોડશુ અથવા કાલે છેશું, એમ વેશ્યાની જેમ, નિમ્ન વૃત્તિ હોય છે તેમ આ ગુણવાલાની પણ ઘવાસ છેકી સયમ લેવાની વૃત્તિ પૃથ્વીચદ્ર કુમારની માફક હોય એટલે એ ઘવાબને બીજાનું માને એને તો મોક્ષમી મેળવવાની અભિલાષા હાય એ સત્તએ ગુણ કો દેહવિરતિના નાના (અનેક) લે. છે માટે અભિપ્રાય જુદા જુદા હોવાથી વેદ પણ જુદા જુદા થાય, માટે પુનમતિ દેષ ન જાણુ એ ગુણના સમૂહથી જે ભર્યા હોય તેને ભાવછાવડ વીએ ·: यत हदसत्तरगुणजुत्तो, जिणागमे मात्र सारगो भणिओ ઇનિવચનાત શી જિનઆણ પાલવી તે જિનભક્તિ છે અને તે આજ્ઞાનું પાલન તેજ ભાવશ્રાવપણ છે ભાવશ્રાવકપણું તેજ વ્ય સાધુપણું છે “વિવારે સ્ત્ર ભાવનું કારણ તે દ્રવ્ય કહેવાય એટલે જે દ્રવ્ય સાધુ હોય તે ભાવમાધુપણું પામે ભાવસાધુના સાત લથણ કહે છે यदुत धर्मरत्न प्रकरणे पयस्सउ रिंगार, सयामगाणु सारिणि किरिआ सञ्ज पवरा पम्मे, पनवणिजत्तमुजुभाग હિમાનું અળશે, આજે જિલ્લટાળે, गुरमओ गुणाणुरामो, गुरुाणाराणा परम ॥२॥ અર્થ --૧ સઘલી માગાનુમારિણિ ક્રિયા ધર્મમાં પ્રવર-શ્રદ્ધા. ૩-સરળ ભાવ વડે પ્રજ્ઞાપનીયપણુ -ક્રિયામાં અપ્રમાદ ૫-શકયાનુદાનને પ્રારભ ૬-ભારે ગુણાનુરાગ ૭ ગુરૂની આજ્ઞાનું ઉત્કૃષ્ટ આરાધન એ માત ભાવસાધુના લિંગ છે એની સામાન્ય નામાર્થ કહ્યો હવે વિશેષાર્થ ૧ માર્ગ તે ઈચ્છિત સ્થાને પહેચવા જેને શોધી તે માર્ગ તેમા દ્રવ્ય માર્ગ તે પ્રમાદિને અને ભાવમાર્ગ સુપ્તિને તે જ્ઞાન, દર્શન, ચારિત્ર રૂ૫ છે તે ભાવમાર્ગ અહીં લે ૧ આગમની નીતિ એટલે મિઢાનમાં કહેલો આચાર, ક્રિયાકલાપ જાણો.

·७२ ૨ ઘણું સવિજ્ઞ ગીતાર્થ પુરૂષોની આચણારૂપ જાણુ. ૧ આગમ એટલે આસ પુરૂષનું વાકય કેમકે વિતરા હોવાથી તેઓ જૂઠું બોલે નષિ ૨ અને તેની નીતિ તે ઉત્સર્ગ, અપવાદ રૂપ શુદ્ધ સયમ પાળવાને ઉપાય જાણો વળી સવિસ એટલે માભિલાષી, ઘણુ ગીતાર્થ પુરૂએ જે આચરણા કરી હોય તે પણ જીત વ્યવાર પ્રમાણ છે સૂત્રમાં અન્યથા કહે છતા પણ કાલા દિક કારણની અપેક્ષાથી ગીતાર્થ પુરૂએ જુદી રીતે જે આચરણા કરી છે તે પ્રમાણ છે, પણ અગીતાર્થ આચરણ પ્રમાણુ નથી ચંદુ :- जस यहासुत्ते, नपडिसिद्धनेवजीयवहदेतु त सब्य पि माण चारित्तधणाणमणियच ॥१॥ અર્થ –જે સૂત્રમાં સર્વથા ન નિષેધ્યું હોય, અને જીવ વધને હેતુ ન હોય, તે સર્વે ચારિત્રવતેને પ્રમાણ છે કાર્યને અવલબીને ગીતાર્થો જેમા અપહાની અને બહુ લાભ હેય તેવું કામ આચરે છે તે પ્રમાણે છે, પણ લાઘવભાવ વિચાર્યા સિવાય સુખશળજનોએ જે આચરણા કરી હોય, પ્રમાદરૂપ આચરણ હોય તે અપ્રમાણ છે જેમકે શ્રાવકેમ મમત્વ કરે, (ખ) શરીરની શોભા માટે શુદ્ધ વસ્ત્ર, પાત્ર, આહાર લેવા, એક સ્થાને વસવુ એ બધી પ્રમાદિ આચરણ તે અપ્ર માણુ છે એ ભાવસાધુને પ્રથમ લક્ષણ કહ્યો હવે ભાવ સાધુને બીજે લક્ષણ કહે છે - ૨ શ્રદ્ધા-એટલે તિરાભિલાષ એટલે કર્મના ક્ષયોપશમ અને સમ્યજ્ઞાનથી થએલી ઈચ્છા તેના ૪ ભેદ છે ·૧ વિધિ સેવા ૨ અતૃમિ ૩ શુદ્ધ દેશના ૪ સ્મૃતિની વિશુદ્ધિ. તેમાં વિધિસેવાનું સ્વરૂપ કહે છે ૧ જ્યા સુધી શક્તિ હોય ત્યાં સુધી વિધિપૂર્વક જ અનુમાન કરે અને જે દ્રષ્યાદિકના દેષથી તેમ ન કરી શકે તે પણ વિધિ તરફ જ પક્ષપાત રાખે જેમ કેઈક નિરોગી પુરૂષ સ્વાદિષ્ટ લેજનના સ્વાદને જાણુતે પણ કોઈ આપદ અવસ્થામાં અટવી વિગેરે સ્થાનમાં કે દુષ્કાળ, દરિદ્રાવસ્થામાં તેને ઉત્તમ ભોજન ન મળી શકવાથી ભૂખે મરતા વિકાસ નિરસ ન કરે, પણ ઈચ્છા તે જનની જ રાખે એવી રીતે શુદ્ધ ચારિત્ર્યને રિમિક પુરૂષ દ્રવ્યથી કઈ વિરૂદ્ધ વાતને એટલે નિયવાસાદિને કારણવશાત સગમાચાર્યની માફક વતે હેાય તે પણ ભાવથી ચરિકને એળગે નહિ અભિ- લાષા તે શુદ્ધ ચારિન જ રાખે ૨ અતૃપ્તિ-એટલે જ્ઞાન મેળવવામા, તપ કરવામાં, વિનય વૈયાય કરવામાં, તથા ક્રિયાકામાં બિલકુલ ધરાય જ નહિ વિશે અતૃપ્ત થકે કર્યા જ કરે તેમ અહીં જ્ઞાનાદિ રત્ન ગ્રહણ કરવામા ઉત્સુક જ રહે ૩ શુદ્ધ દેશના-ગુરૂની અનુજ્ઞા લઈને પાત્રના સ્વરૂપને ઓળખીને તેના બાળ-મધ્યમ અને વૃદ્ધ (બુદ્ધ)ના જેદ સમ- અને તેને સંભળાવવા યોગ્ય ઉપદેશ આપે જેથી તેને લાભ થાય यत याल पश्यति लिंग, मध्यमवुद्धिर्विचारयतिवृत्ता आगमतत्त्वतुबुद्ध , परिक्षते सर्व यत्नेन ॥१॥ અર્થ -બાલ હોય તે લિંગને જુએ મધ્યમ બુદ્ધિ આચા ને વિચારે અને બુદ્ધ હોય તે સર્વ યત્નવડે આગમના તત્વને ·૭૬ વિગેરે ગુણેમાં રાગ ધરે તે ગુણાનુરાગથી ગુણેને મલીન કરનારા દેને ત્યાગ થાય છે ગુણાનુરાગી બીજાના લેશ માત્ર પણ ગુણની પ્રામા કરે છે અને પોતાના આ પદેષ હોય તે પણ પિતાને નિર્ગુણ માને છે વળી પ્રાપ્ત થયેલા ગુણોની રક્ષા કરે છે અધિક ગુણવાનને સગ થતા પ્રદ પામે છે અને ગુણ મેળવવા ભાવપૂર્વક ઉધમ કરે છે વળી તેનું અત કરણ કરૂણાદિ ભાવનાથી વામિત હોય છે તે જ ભાવનાનું સ્વરૂપ- ૧ પરનુ હિત ચિતવવુ તે મિત્રી ભાવના ૨ પાકા દુ ખ નિવારવા તે કરૂણા ભાવના ૩ ૫રને મુખી દેખી ખુશી થવું તે પ્રમોદ ભાવના ૪ પરના દેની ઉપેક્ષા કરવી તે ઉપેક્ષા ભાવના. ગુણાનુરાગથી આ કાળમાં અઘયણ આદિ દેષ વડે પરિપૂર્ણ ગુણ પ્રાપ્ત ન કરી શકે, તો પણ પરભવમા તે ગુણોની પ્રાપ્તિ તેને સુલભ થાય એ છોલક્ષણ ભાવ માધુને પૂર્ણ થયે ભાવ માધુને ૭ મે લલણ કહે છે ૭ ગુર્વાસા આરાધના–જે ગુરૂના ચરણની સેવામાં રકન હઈ ગુરૂની આજ્ઞા આરાધવામા તત્પર રહે તેજ ચારિત્રને ભાર ઉપાડવામાં સમર્થ થાય, અન્યથા ન જ થાય શ્રી આચા રાગ સૂત્રના પ્રથમ સૂત્રમાં सुय मे आउस तेण भगवय एवमक्साय » એ વાક્યમાં શ્રી સુધર્માસ્વામિએ પણ જબુ સ્વામિને કહેવું છે કે મેં ભગતની પાસેથી એમ સાભ છે માટે ગુરૂકુળવાસ ને શ્રી ઉત્તરાધ્યયન, દશ વેકાલિકા સુમા પણ ગુરૂકુલામીજ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે એમ કહ્યું છે-

·Reg૭
बसेगुरुवुलेनिच्च, जोगव उपहाणध,
पियकरे पियवाद सेसिस्ख स्टुभरहा ॥ १ ॥ इनिपचनात्
એ સાત લક્ષણ જેમાં હોય તેને ભાવસાધુ જાણો
હવે ગુરૂના અન્ય વિશેષ ગુણોના વર્ણનરૂપ આગમન
અધિકાર કહે છે –
સ્થાનાગના છ સ્થાને કહ્યું છે કે-
“હું તને મારે જ પતિ ત
૧ પુરૂષ જાતે શ્રદ્ધાવત પુરૂષ તે શિષ્ય શિષ્યને
મર્યાદામાં સુખે રાખે
૨ સપુ સજાએ તે સત્ય પ્રતિજ્ઞાવનતેરછને પાવે
૩ મહાવિ પરિસરાએ તે મર્યાદામાં પ્રવર્તે,અથવા મેધાવી
તે બુદ્ધિવત શુત પ્રહણ કરવાની શક્તિવાલે એવો હોય તે
તધવ બીજા પાસેથી વ્યુત ગ્રહણ કરી શિષ્યને ભણાવવા
વૈતા-
સમર્થ થાય
૩ બહુસુએ પુરિસ જાતે ઘણું કૃતના અષામવા
બત્રી જે બહુશ્રુત ન હોય તે ગુને અધિકારી ન થાય
જે અગીના હોય તે શિષ્યને હિતાહિતની પ્રવૃત્તિ, નિવૃત્તિ
ન કરાવી શકે તેમજ ગચ્છવાસી બાલ, વૃદ્ધ, પ્લાનાદિની
સામ સભામાં પણ ન કરી શકે
૫ સમિ-એટલે શક્તિવત શરીર (તે મન તદિન
સહિત એહ શરીર) તે પિતાને અને ગરજીને આપત્તિ આવે
ત્યારે વિસ્તારવા સમર્થ થાય
* અપ્પાહિગણે-તે સ્વપક્ષ, પરપણને વિષે કલહને.
કેરનાર ન હોય નવકારી હોય તે ગચ્છની હાની કરે

·s૮ ૨ ૨ ચિંતા કરનાર આચાર્યના ગુણે કહે છે - सुत्तथ्यमलुकुशरो, पियव धम्माणुयत्तणाशलो, जाइ पुरसपन्नो, गभीरो रुद्धिमतोय અર્ધ સૂનામાકુગલ, પ્રિયધમી, દઢધમતમાં કુશલ જાતિ, કુવા, ગભીર, લબ્ધિ ને મિદ્ધિવાન એ આચાર્યના ગુણ કહ્યા જેમ- ગ, કન, પુરોહિત, કોટલ, નગ છે એ પાચ જેમ નગરની થાન કરનાર છે તેમ આચાર્યાદિ પાચે ગચછની રક્ષા-સાર સંભાળ કરનાર છે ૧ રાજા તે સર્વોપરિ પ્રધાન તે રાજાને ભવી મસાહને દેનાર રાચની ૩ પુરોહિત-શાતિકર્મ કરનાર ૪ કોટવાય-દુઇને દંડ આપનાર ૫ નગરશેઠ–સ મહાજન લોકની સંભાળ રાખે તેમ જિનમતને વિષે પાચ પુરૂષ ગચ્છની રક્ષા કરનાર છે ૧ આચાર્ય-તે ગચ્છના નાયક, અપરિ ૨ ઉપાધ્યાય-સૂત્રાદિકની વાચના આપનાર ૩ પવિતે ધર્મમા સિતા હોય તેને સ્થિર કરે તેમા સાઠ વર્ષની ઉમર હોય તે યુ સ્થવિર ૧ મે વિશ વર્ષ દિશાપયય હોય તે પર્યાય સ્થવિર ૨ થા અગ સુધી ભણ્યા હોય તે શ્રુત સ્થવિર ૩ તેમા યુત વિર જાગૃવી ૪ ગણ–તે કેટલાક સાધુઓને લઇ દેશમાં વિચરે તે આચાર્યની આરતાથી અને દષ્ટાન - અને ઈદ્રિયને મરાદ ચાલે, તેમાં પેને અન આપે તે સર્વ ઈન અ આ તમ પાચ જાને બનખપે છે ·પ ગણુચ્છેદ-ગણુ એટલે સમુદાયની રક્ષા કરે પ્રાય ચિન આપી શુદ્ધ કરે માર્ગને ઉઘાત કરે સમુદાયને વધારે એ પાચે છની રક્ષા કરે તે વિના ગરાની વ્યવન્યા ન સચવાય ગચ્છના સાધુ, સાધ્વીઓ સ્વદે પ્રવર્તી જિનાજ્ઞા વિરાધે રાગ દ્વેષ મમત્વ અડકા) મા પડે એક માર્ગમાં અનેક દે ઉત્પન્ન થાય. વેત્તર ગુણની હાની કરે વર્તમાનકાળમા ઘણુ જેના ભાને જૈન નામ ધરાવી મમત્વથી પોતાને મત સ્થાપન કરવા અમસ્તુતિ અને પનિંદા કરે છે વતી કાળદેષથી જૈનધર્મ ન્યાદાદથી ભૂષિત હવા છતા અનેક મન, મનાતરની ઉત્પ ત્તિથી વ્યાસ એવા છે જેમકે શ્વેતાબર, દિગબર, મૂર્તિપૂજક- અમૂર્તિપૂજક, તેમજ તપ, અચળ, ખાતર, લેકા પ્રમુખ અનેક છે અને તરાપથી, નિન્ય, નાના મેટા પક્ષો–સઘાડાએ વિગેરેથી વહેંચાઈ ગએલ છે તેમાં કેટલાક તો નજીવા મત ભેદથી અનેક કવેશે ઉત્પન્ન કરી રાગદ્વેષને મમત્વ વધારે છે વિધિમાર્ગને લેપ કરી કેટલાક અવિધિમાર્ગનું સ્થાપન કરે છેકેટલાક એકાત પક્ષમાં ખેંચાઈ જાય છે આવા અનેક મન મનન નિહાળી કેટલાક ભવની ઇવેને ઘણું દુખ ઉત્પન્ન થાય છે ! હા! આ કાળમાં કન્યાને રસ્તે શું છે? અમે પૂર્વ ભવે કેવા કર્મો કર્યો હશે કે જેથી આ કાળમાં અવતર્યા 1 જિન, કેવળી, પૂર્વધરાદિને અમને વિરહ પડયા હા અમારે શું આધાર !' કે જેને આધારે કલ્યા શુને માગ સાધી શકાય? પણ વિચાર કરતા નિગમને જ આધાર છે એ આગમના આધારથી ઉપાદાન માત્ર ·નિમિત્ત કારણ, નિશ્ચય, વ્યવહાર, ઉત્સર્ગ, અપવાદ, નય, નિપ અને પ્રમાણ તથા ત્રીભગી, ભગી, સમભંગી, નવભગી વિગેરેનું જ્ઞાન પોતાના ક્ષપશમ પ્રમાણે થાય જે પિતે કદાગ્રહ મૂકી પચાગી સમત્ત આગમ અવલેકશે તે આગમ રૂડી રીતે સમજાશે “કેટલાક જડમતિ, એકાગ્ર દ્રષ્ટિવાલાએ પાગીને માનતા નથી અને કહે છે કે તે તે. છઘસ્થ આચાર્યોએ બનાવેલ છે તે અમને માન્ય નથી પણ પિતે અસ્કૃતાદિ ભાષાના અજાણ તેમજ પિતાના મતને કદાહ કેમ મૂકી શકાય ! તે તે જ વાચે છે, કારણ મૂળ જેટલુ જ્ઞાન હાડવુ ક્યાથી કેટલાક બાહ્યક્રિયાને ડેળ કરી અજ્ઞાન, મૂMલોકો તેમાં પણ સ્ત્રી વર્ગને ભરમાવી પિતાના પક્ષમાં લઈ કદાગ્રહ વધારે છે ” વર્તમાનમાં જે જૈની જેનીમાં પણ પરસ્પર મેળ નથી એક બીજા પર દ્વેષ કરે છે, કેમળ ભાવ ધારણ કરતા નથી એક એક ગચ્છના સાધુઓ અન્ય ગચ્છના સાધુઓ સાથે ભાષણ પણ કરતા નથી, તે ખરેખર ઉદાર ભાવવાલા જેનીઓને છાજે તેમ નથી જેન ધર્મથી વાસિત હૃદયવાળાની તો એજ વિશાળ ભાવના હોય કે સર્વ જીવો ધર્મપાત્ર બને અને કર્મ ખપાવીને સર્વે જી જલદી મુક્તિને પામે છે आत्मवत् सर्व भुतेषु य पश्यति स पडित બધા જીને પિતાના સમ ગણે યદ્યપિ અન્ય દીનીઓમાં એકાત પક્ષ છે અને તે નિષેધવા યોગ્ય છે દુ - હોદ મિન ” તથાપિ તેમાં જે જિન- મતના અનુસારે દયા, દાન, વૈરાગ્ય, ઉદાસીનતા, ગુણગ્રાહક- બુદ્ધિ, સરળભાવ, અનાગ્રહ તે તે ગુણો અનુદવા છે અન્ય નીનું પણ ઉદેરીને ખડન કરવું નહિ, તે સ્વ-

·દઈની સાથે પ્રાર્થ કલુષિત ભાવ ઉત્પન્ન થાય તે વાદવિવાદ
ન કર તવગષિ થવુ
यादाश्च प्रतिवादाश्थ, पणितो निश्विता तथा,
તવત્ત વિન્તિ, તિથિતિt in
વાદવિવાદ કરવાથી તત્વને નિર્ણય ન થાય, તર્કની
પરંપરા થાય. જેમ ઘાણીનો બળદ દિવસ આખે ફરે પણ
સંધ્યાએ તે જ સ્થાને આવે, તેવી રીતે તત્વને નિર્ણય વાદ
વિવાદથી ન થાય તત્વને નિર્ણય તે વસ્તુ તત્વની વિચારણાથી
થાય તે ચિંતા ચાર પ્રકારની છે
उत्तमायाम चिंताध, मोहचिंताश्च मध्यमा
બ્રહ્મા વિતા, તમામ ૨
તેમાં આત્મચિંતા કરવાની છે તે ત્રણ ચિંતા ત્યાજ્ય છે
આચાર્ય મહારાજ હોય તે ગચ્છની તથા સમસ્ત
ચતુર્વિધ સંઘની ચિંતા કરે તે પિતાના તથા પના હિતને
અર્થ છે
આચાર્યની આઠ ગણિ સપદાઓ કહે છે -
૧ આચાર સપદાઃતેના ચાર ભેદ છે
૧-ચારિત્રમા સમાધિ યુકત ઉપગ ૨-અત્યાદિ ગર્વ
રહિત ૩-એનિયન વિહાર ૪-શરીર અને મનનું નિર્વિધરી
પણું એ ચાર આચાર સંપદાના ભેદ કહ્યા
૬

·નિમિત્ત કારણું, નિશ્ચય, વ્યવહાર, ઉત્સર્ગ, અપવાદ, નય, નિકેપ અને પ્રમાણ તથા ત્રીભગી, ભગી, સપ્તભંગી, નવભરી વિગેરેનું જ્ઞાન પોતાના પશમ પ્રમાણે થાય જે પોતે કદાગ્રહ મૂકી પચાગી સમસ્ત આગમ અવલોકશે. તે આગમ રૂડી રીતે સમજોશે “કેટલાક જડમતિ, એકાગ્ર દ્રષ્ટિવાલાઓ પચાગીને માનતા નથી અને કહે છે કે તે તે છસ્થ આચાર્યોએ બનાવેલ છે તે અમને માન્ય નથી પણ પિતે અસ્કૃતાદિ ભાષાના અજાણ તેમજ પિતાના મતનો દાગ્રહ કેમ મૂકી શકાય છે તે તે જ વેચે છે, કારણ મૂળ જેટલુ જ્ઞાન વહાડવું ક્યાંથી? કેટલાક બાહ્યક્રિયાને ડોળ કરી અજ્ઞાન, મૂકે તેમાં પણ સ્ત્રી વર્ગને ભરમાવી પિતાના પક્ષમાં લઈ કદાગ્રહ વધારે છે ” વર્તમાનમાં જે જેની જેની મા પણ પરસ્પર મેળ નથી એક બીજા પર લેપ કરે છે, કેમળ ભાવ ધારણ કરતા નથી એક એક ગચ્છના સાધુઓ અન્ય ગરછના સાધુઓ સાથે ભાવણ પણે કરતા નથી, તે ખરેખર ઉદાર ભાવવાલા જેનીઓને છાજે તેમ નથી જેન ધર્મથી વાસિત હૃદયવાળાની તે એજ વિશાળ ભાવના હોય કે સર્વ જ ધર્મપાત્ર બનો અને કર્મ ખપાવીને સર્વે જીવો જલદી મુક્તિને પામો છે आत्मवत् सर्व भुतेषु य पश्यति ૪ રિત” બધા જીને પિતાના રસમ ગતે યદ્યપિ અન્ય દીનીઓને એકાત પક્ષ છે અને તે નિષેધવા ગ્ય છે यदुत्त - “જો દોર મિત” તથાપિ તેમાં જે જિન- મતના અનુસારે દયા, દાન, વૈરાગ્ય, ઉદાસીનતા, ગુણગ્રાહક બુદ્ધિ, સરળભાવ, અનાજ તે તે ગુણે અનુમોદવા ચોગ્ય છે અન્ય દર્શનીનું પણ ઉદેરીને ખડન કરવું નહિં, તે સ્વ- ·દઈની સાથે પ્રાય-હુર્ધિન ભાવ ન થાય તે વાદવિવાદ ન કરે તવગણિ થવું यदुक्तम्- पादाय प्रतियादाश्य, चणितो निश्चिता तया, तयात नेगच्छन्ति, तिलपिलक बद्गतो॥ १॥ વાદવિવાદ કરવાથી તવનો નિર્ણય ન થાય, તર્કની પરપરા થાય જેમ ઘાણીને બળદ દિવસ આખે ફરે પણ સંધ્યાએ તે જ સ્થાને આવે, તેવી રીતે તવને નિર્ણય બ્રાદ વિવાદથી ન થાય તત્વને નિર્ણય લેતુ તત્વની વિચારણાથી થાય. તે ચિતા ચાર પ્રકારની છે उत्तमायाम चिंताध, मोचितश्च मध्यमा मधमा फामचिंताच परचिंताऽधमाधमा ॥ १ ॥ તેમ આત્મચિંતા કરવાની છે તે અણચિંતા ત્યાજ્ય છે આચાર્ય મહારાજ હૈય તે ગઝની તથા સમસ્ત ચતુર્વિધ સંઘની ચિંતા કરે. તે પિતાના તથા પરના હિતને અર્થે છે. આચાર્યની આ ગણિ મપદાએ કહે છે - ૧ આચાર સંપદાન્તના ચાર ભેદ છે. ૧-ચરિત્રમા સમાધિ યુકત ઉપગ ૨-મત્યાદિ ગર્વ રહિત ૩- અનિયત વિહાર ૪–શરીર અને મનનું નિર્વિકારી પણું એ ચાર આચાર સંપદાના ભેદ કહ્યા

·૨. શ્રુત સંપદા તેના ચાર ભેદ છે.
૧ બહુસવતા તે સર્વથી યુગમાં શ્રેષ્ઠ આગમનું જાણું-
પણું હોય
૨ પરિચિત સૂત્રતા તે ઉ&મ તથા કમથી, વાચના
દિથી સ્થિરસૂત્રતા
૩ વિચિત્ર સૂત્રતા તે સ્વ સમયાદિ ભેદનું જ્ઞાન
૪ ઉદાત્તાદિ વિજ્ઞાનથી દેષની વિશુદ્ધિકરણતા એમ
શુત સંપદા હોય
૩. શરીર સંપદા-તેના ચાર ભેદ છે
૧ ઉચાઈ વિગેરે પ્રમાણસર હાય
૨ સુદરતા
૩ પરિપૂર્ણ ઈદ્રિયો હોય
૪ સ્થિર સહનન, તપ વિગેરેમાં સમર્થ હોય
૪ વચન આપદા તેના ચાર ભેદ છે
૧ આદ્ય વચનતા
૨ મધુર વચનતા
5 મધ્યસ્થ વચનના
૪ અસદિગ્ધ વચનતા તે સંદેહ રહિત
૫ વાચન સંપદા-તેના ચાર ભેદ છે
૧ શિષ્યના પરિણામોદિ ભેદ જાણને ઉદેશ કરી
શિષ્યના ૩ ભેદ છે ૧ પણિમિક ૨ અતિપરિમિક ૩
અપરિણામિક એ ૩ વિશેષાવશ્યકે
૨ જાણીને સમુદેશ કરવો
૩ પૂર્વે દીધેલા સૂત્રના આલાવા પાકા કરાવીને પછી
બીજુ સૂત્ર દેવુ

·૮૩
૪ પૂર્વાપર અર્થની સગતિ થાય (બધ બેસતું)
તેમ દેવું
૨ પુરૂષ પત્રિજ્ઞાન
દ મતિ સપદાના ચાર ભેદ છે.
૧ અવકુ ૨ ઈડા ૩ અપાય ૪ ધારણ
9 પ્રાગ મપદાના ચાર ભેદ છે,
પ્રયોગ તે વાદની મુદ્રા
૧ આ મ પરિજ્ઞાન એટલે પિતાની શક્તિનું જ્ઞાન
એટલે આ વાદી ક્યા મતને ને
કેટલા રાનવાલો છે તેનું જ્ઞાન
૩ ચેન્ન પરિજ્ઞાન તે આ ક્ષેત્ર (વાદનું સ્થળ) માયાવી
છે કે સગળ કે સાધુ ભાવિક છે કે અબાવિત છે તેનું જ્ઞાન
૪ રાજ, અમાત્યાદિત ભકિ છે કે અભદ્રિક કે
ઇત્યાદિનું જ્ઞાન
૮ અગ્રહ સંપદા સંગ્રહ એટલે સ્વીકાર કરવુ
તેના ૪ ભેદ છે
૧ પીઠ-ફલકાદિ સબ ધી પરિજ્ઞાન
૨ બાવાદ યોગ્ય ક્ષેત્રનું જ્ઞાન
૩ સમયસર યોગ્ય સ્વાધ્યાય સબધી જ્ઞાન
૪ યઝિન વિનય, વિગેરે સબ ધી જ્ઞાન
(વધ વિસ્તાર ઉપાધ્યાય શ્રી કાનજી સ્વામીએ
બનાવેલ ગણિ પદના ચઢાવીઆથી જાણવું )
એ આઠ ગણિ સંપદા યુક્ત આ કાર્ય હેય તે જિન
શાગનની પ્રભાવના કરે ઘણા ને સમકિતની રૂએ ઉપન્ન
કરાવે તે રૂચના દશ લે છે

·૧ નિસર્ગ રૂચી તે ગુરૂ ઉપદેશ વિના કર્મના લાઘવથી
જાતિસ્મરણાદિ જ્ઞાનવડે કેઈક જીવને સહજ સ્વભાવે ઉત્પન્ન
થાય. સમ્યકત્વ પામે
૨ ઉપદેશ રૂચી તે ગુરૂના ઉપર્દેશથી સમ્યકત્વની
પ્રાપ્તિ થાય
૩ આજ્ઞા રૂચી–તે વિશેષ કાણુ પ્રમુખને ન જાણતા.
પણું “વેવ રસન્ન, નિર્દૂ વી” એમ શ્રી
વિતરાગની આજ્ઞા પ્રમાણુ કરનાર માસતુસાદિ મુનિની જેમ
આજ્ઞારૂચિ જાણવા
૪ સૂરરૂચી તે પ્રથમ મિથ્યાત્વી છતા પણ સૂત્રને
અભ્યાસ કરવાથી ગોવિદ વાચકાદિની પેઠે સમતિ પામે તે.
સૂત્ર રૂચી જાણવા
૫ બીજ રીતે સુરતના બીજ માત્ર અક્ષર ગ્રહણ
કરવાથી અને સ્વાર્થનું જ્ઞાન થાય જેમ ત્રિપદી માત્રના
બાધથી ગણવોને દ્વાદશાગીનું જ્ઞાન થાય છે તેમાં અથવા
ઉદકમા જેમ તેલબિન્દુ તાળ પ્રસરી જાય છે એવી બુદ્ધિ
રાય તે બીજ રૂચી જાણવા
૬ અભિગમ રૂચી–તે સત્રને અર્થ મતિ અવગાહ
અગ, ઉપાગ, પન્ના પ્રમુખ સર્વ સૂનનું જ્ઞાન કરે
૭ વિસ્તાર રૂચીતે ષટ દ્રવ્યના ભાવ સર્વ પ્રમાણ નયે
કરી વિસ્તારથી જાણે
૮ ક્રિયા રૂચી તે સમ્યકત્વ સહિત સુમિતિ, ગુણિ,
તપ, સયમાદિ ક્રિયામાં અત્યત-વિત્ર પ્રેમ હોય.
૯ સપ રૂચીસ્તે આગમમા અકુશળ હૈોવા છતા

·મ કુષ્ટિ કે કુમતમાં બધાએ ન હોય અને ચિલાવી પુત્રાદિની પેઠે ઉપશમ, વિવેકને સવર ઈત્યાદિ સશેપથી જે ધર્મ પામે તે ૧૦ ધર્મરૂચીને ધર્મ, અધર્મ પ્રમુખ દ્રવ્યના સ્વરૂપ સમજવાની રૂચી અથવા શ્રુત ધર્મ અને ચારિત્ર ધર્મને ભેટ જે જિમેંદ્ર કથીત તેની શ્રદ્ધા હોય તે ધર્મરૂચી. એ સમક્તિની દશ રૂચી ઉત્ત-સંધ્યયનના ૨૮ માં અધ્યયનમાં કહેલ છે વની આચાર્ય દશ વિધ સમાચારીના જ્ઞાતા હોય શ્રી ઉત્તરાધ્યયન ૨૬ મા સમાચારી અધ્યયન- ૧-ઈચ્છા. ૨મિચ્છા ૩ તહકારે.૪–આસિયા - નિસિહિયા. –અપૂJાય, ૭-ડિપૂચ્છા ૮-છદણ નિમણુ. ૧૦-ઉવપયાય કાલે, સમાચારી બે દસવિહા ભાવાર્થ કહે છે- ૧ ઈચ્છાકાર-કેઈપણ કાર્ય પડે ત્યારે ગુરૂને પ્રાર્થના કરતા કહે છે કે ગુરૂદેવ! આપની ઈચ્છા હોય તે હું અમૂક કાર્યો કરૂ અથવા તમે આ મારૂ કે અમૂનું કાર્ય કરી આપે, એમ કહેવું પણુ ગુરૂ ઉપર ફરજ પાડવી નહિં. જે તમેને કરવું જ પડશે એમ બહાભિયોગ ન કરવું ૨ મિચ્છાકાર-તે સંયમ યોગમાં વિપરીત આચરણ થયું હોય ત્યારે તેનું મિચ્છામિ દુ. દેવ ૩ તથાકાર તે ગુરૂ વચન આપે, સૂવા કહે ત્યારે તેઓએ કહ્યું તે ૪ છે, પ્રમાણ છે એમ કહેવું જ આવસ્સિયા-અવશ્ય કાર્ય પડે ત્યારે ઉપાયથી આહિર નીકળતા “અવસ્મહી” કહેવું તે

·હિય? ગુરૂ શિષ્યને સબંધ, અનુષ્ઠાન, ક્રિયા વિગેરે જે વ્ય
વહાર માર્ગ છે તે ધર્મને ટકાવી રાખે છે જેમ છૂટે મારી
ન ટકી શકે, પણ તેને સૂત્રમાં પરેવી માળા ગુથી હેય તે
તે ટકે અને શોભાને પામે તેમ નિશ્ચય માર્ગ પણ વ્યવ
હારથી જ ટકે છે અને શોભે છે માટે આત્માથીએ જ્ઞાન
અને ક્રિયા યોગ બને સાધવા શ્રી હરિભદ્રસૂરિએ પણ લલિત
વિસ્તરા કામા બે ચે લખ્યા છેવર્તમાન કાળમાં
તેવા મહાયોગી શ્રી આનન્દઘનજી તથા કપૂરચદ્રજી (ચિદા
નદજી) થઈ ગયા છે વલી જેનેતર અન્ય દર્શનીઓમા પણ
કેઈ કોઈ તત્વજ્ઞાની થઈ ગયા છે ચલપિ તેઓને યથાર્થ
જ્ઞાન હોતું નથી, તથાપિ પાર્વજળી વિગેરેને માર્ગાનુસારી
તરીકે શ્રી હરિભદ્રસૂરીશ્વરે ગણ્યા છે વવી અન્ય દર્શનીઓમા
પણ કર્મ અને વિકર્મ કહ્યા છે તેમાં અનાર્ય લેકના કર્તવ્યે
તે વિકર્મ અને તેનું ફળ નરક છે આ લેકના કર્તવ્ય
તે કર્મ તે દયા, દાન, સત્ય, સતેષ, વૈરાગ્ય, વિનય વિગેરે
તેમાં પણ સકામ ને નિષ્કામ કર્મ તેમ સકામ તે સ્વર્ગાદિ
ની વાચ્છા ને નિષ્કામ તે સ્વર્ગોદિની વાચ્છા રહિત નિષ્કામ
કર્મથી પરંપરાઓ મિક્ષ સધાય
यदुत्तम्
अयमेवप्रियायोगो, ज्ञानयोगस्यसाधक
कर्मयोगविनाशानं, फस्यचेयद्रश्यते
शास्त्रदणुिरोयाफ्य, सृतियश्चात्मनिश्चय
निधैव योविजानाति समुतोनामसशय
सर्वभूतस्यमात्मान सर्वभूतानिचात्मनि।
रक्षतेयोगयुतात्मा सर्वत्रसमदर्शनात्
૧
૨
३

·વતી જેને ત્રણ દેષ ન કેય, અને ચાર સાધન કેય તે મતિમાનું પ્રાણ અધિકારી જાણ ૧ મળદેવ ૨ વિષે દેવ ૩ આવર્ણદેષ એ નામ થયા ૧ શુભ કર્મ કરવાથી મળદેવ ટલે એટલે જગામા પણ કહેવત છે કે પૂર્વે પાપ ઠેલાય--ળે ૨ ઉપાસના “ભક્તિ” દેવગુરૂની કરવાથી વિક્ષેપ- ૩ અને જ્ઞાનથી આવરણ દેષ ટલે કારણ કે અજ્ઞાન છે તેજ આવરણ છે તે સૂર્યોદય થયે અધિકાર ન રહે તેની માફક હતિ પ્રગટે તે અજ્ઞાન જાય. હવે ચાર માધનના નામે દોહંગ પ્રથમ વિવેક વૈગમ્યુ પછી, શયાદિ ઘટ સંપત્ત, શ્ચિાથી જ મુમુક્ષતા એજ છે, ચારે સાધન નિત્ય ૧ અર્થ -૧ વિવેક તે દેહ ચિંતન્યનું ભિન્નપણું જાણુવુ તે આત્મા અવિનાશી છે ને દેહ વિનાશી છે ઈત્યાદિ એ વિવેક છે તે સર્વ સાધનનું મૂળ છે, કારણ પ્રથમ વિવેકની પ્રાપ્તિ થાય તેમજ વૈરાગ્યાદિ ઉત્પન્ન થાય. ૨ વૈરાગ્ય તે વિષયની વાચકના-સ્વર્ગાદિ સુખની અભિ લાષાને ત્યાગ તે વૈરાગ્ય કહેવાય. ૩ સમાદિ ષટ અપતિ શમ, દમ, શ્રદ્ધા તીસરી, સમાધાન,* ઉપરામ, છઠ્ઠી તિતિક્ષા જાણ, ભિન્ન ભિન્ન એ નામ. ૧ *

·શ્રી દશવૈકાવિક ગુલિકાયા થથા -
मदर निउणे, योव, कजानाड़िय, मगध्यिय, मतुल्छ,
સાવર, જજ, માં ના ઘા સજ્a an
અર્થ – મીઠું બોલવું ૨ નિપુણુતાથી બોલવું તે
અપાશરે બેવવું ૪ કાર્ય પડયે બેસવું પ ગરહિત
લવ ૬ અતુચ્છ વચન બોલવું ૭ અમાવદ્ય વચન બોલવું
૮ સદેહ રહિત બેલડુ ૯ શ્રી જિનધર્મ સંયુક્ત બોલવુ
૨ મનાવલપિની તે વાણીના વ્યાપારને ત્યાગ કરી
મન ગ્રહણ કરવું તે
૩ હવે કયગુપ્તિના બે ભેદ કહે છે
૧ શુભપ્રવૃત્તિ તે શાસ્ત્રોક્ત રીત્યા કાયાની ચેષ્ટાને
નિયમમાં રાખનારી
૨ સર્વથા કાયાને વસિરાવીને કાત્સર્ગ કરવારૂમ
તથા સર્વગને નિરાધ કરવાની અવસ્થાએ સર્વથા છાને
નિરાધ ઈતિ ઉત્સર્ગ માર્ગ
હવે અપવાદ માર્ગે પાચ સુમિતિ કહે છે - અ ૨૪)
૧ ઈ સુમિતિ-તે ગાડાની ધુસરી પ્રમાણે દ્રષ્ટિ
રાખીને ચાલવું
૨ ભાષા સુમિતિને સર્વજીવને હિતાવહ અને દેષ
રહિત વાણી કહેવી.
૩ એષણા સુમિતિ-તે સુડતાલીરા દેષ રહિત જે આહાર
ગ્રહણ કરે છે તેમાં ૨ દેષ પિંડ ગ્રહણના અને પાચ
દેષ મડલીના મળી સુડતાલીશ થાય છે
૪ આદાન નિક્ષેપણું સુમિતિ-તે ભપકરણ યત્નાએ
ગ્રહણ કરવા ને મૂકવા

·૫ પરિડાવિણિયા સુમિતિને નિર્જીવ અને પિલાણ
વિનાના પ્રદેશમાં જોઈ પૂછને મળ, મૂત્રાદિને ત્યાગ કરે તે
અહિં જે સુમિતિવાન હોય તે અવશ્ય શુતિવાલે હૈય છે
અને જે ગુપ્તિવાલે હેય તેને મુમિતિની ભજન હોય છે.
કારણ સમિતિ પ્રવૃત્તિરૂપ હોય છે ત્યારે ગુપ્તિ-પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિ
રૂપ હોય છે એ સુમિતિ ગુતિને વિસ્તાર આવશ્યક
સૂત્રથી જાણ
હવે પાચ સમિતિના ભાગ કહે છે – (ઉ અ ૨૪)
૧ ઈર્યા સુમિતિના ૨૭ ભાગ છે તેમાં પાર,
ઈદ્રિયના ર૩ વિષય છે તેમાથી લે બોલને તેને પ્રતિપક્ષી
બેવ એ બે વર્જવા બાકી ૨૧ દોષ ને પાચ પ્રકારની સઝાય,
એ થયા રદ અને ધુસર પ્રમાણે માર્ગ છે. એ ર૭
લંદ થયો
૨
ભાષા સુમિતિના ૯ ભાગ છે તેમાં ૧ ક્રોધ,
૨ માન, ૩ માયા, લોભ, પહાઓ, ૬ ભય, ૭ વાચલપણું,
૮ વિકથા, ને ૯ અણુઉપગ એ નવ ભાગા થયા
3 એવા સુમિતિના ૭ ભાગ છે તેમાં ૧ ગષણાના
૩ર દેવ વર્જવા ૨ ગૃષણના ૧૦ દેષ વર્જવા ૩ પરિભેગના
૫ ભાગા તે પાચ માડલીયાના દેશ વર્જવા એ ૭ થયા
૪ આદાન નિક્ષેપણના બે ભાગા તે ૧ લે ઐધિક
તે પાટીયારી ઉડીની) તુ લેવી ઉપગ્રાહીક તે આગરી
પિતાની કરી લેવી) એ બે વર્લ્સને ભડેપગરણ યત્નાએ
લેવુ મૂક્યું એ બે ભાગ થયા
૫ પરિસ્થાનિકા સુમિતિના ૧૨૪ ભાગા કહે છે.

·પરઠયાના ૧૦ બેલ કહે છે.
(ઉત્તર અ ૪ ગાથા ૧૭–૧૮)
૧–અનાપાત અશ લોક એટલે આવતા જતા માણ
ન દેખે ત્યા પરડવવું
૨-પરાનુપઘાતી એટલે પિતાના તેમ પરના જીવની
વ્યાધાત ઉપજે ત્યા ન પરઠવવું
૩–શમ–એટલે ઉંચી નીચી ભૂમિ ઉપર ન પાઠવવું
૪-જુસિર-એટલે પિલી ભૂમિ ઉપર ન પડવવું
પ-અચલ કાલક-થોડા કાવની અચેત ભૂમિ ઉપર
ન પરઠવવું
૬-દુરવગાડે–ચાર અન્ય ઉંડી ભૂમિકા હોય ત્યા
ન પરઠવવું
૭-વિસ્તિર્ણ-એક હાથ લાબી પહોળી અચેત ભૂમિ
ઉપર પરઠવવું નહિ
૮નાશને-સ્થાનક નજીક ન પડવવું
-બાલવજીય–ઉંદરાદિષ્ના બીલો હોય ત્યાં ન પરવવું
૧૦-સપ્રાણી, બીય રદિય-હરિલાય, અકુરાદિ બાજ
નેત્રસ જીવે ન હોય ત્યાં પરઠવવું એ એક સગીના ૧૦
ભાગા થયા દ્રિક યોગીના ૪૫ થયા કિસગીના ૧ર૦
થયા ચોક માગીના ૨૧૦ થયા પચ નગીના ૨પર થયા
છ સાગના ૨૧૦ થયા સાત લગીના ૧૨૦ થયા
સગીના ૫ થયા નવ સાગીના ૧૦ થયા દશ સગીને
૧ ભાગો સર્વ મલીને ૧૦૨૪ ભાગા થયા તેમાથી
૧૦૨૩ ભાગા વજને છેતલા એક ભાગે પરડવવું, એ પાચે
સુમિતિના ભાગા થયા

·હવે સાધુજીની સાત મડળી કહે છે.
૧ સૂત્ર ભણવાની મડળી ૨ અર્થ લેવાની મડળી
૩ આહાર લેલા બેશી કરવું ૪ દેવ-ગુરૂ વદન વાની મડળી
પ પડિલેહણા કરવાની મળી ૬ પડિકામણું કરવાની મડળી
૭ સારા મડળી તે સુવા વખતે પારસી ભણવાની મળી
એ ૭ થઈ
હવે આઠ ઠામે ગુરૂને વદન દેવી તે કહે છે
૧–પડિકમણું કરતા ૨-મઝાય કરતા 8-કાઉસગ્ન
કરતા અપરાધ કર્યો હોય ત્યારે. પાહુણા સાધુ આવ્યા
હોય ત્યારે. –આલોય લેતા – પચ્ચકખાણ કરતા અને
૮-અનશન કરતા એ આઠ સ્થાને વદના કરવી હવે વિશેષત
ઉતમા (અનશન વખતે) અતિક્રમણનો વિધિ કહે છે
ઈચ્છામિણ ભતે ઉત્તમઠ્ઠ પડિકમામિ (રત્નત્રયને દેષ
લાગેલ તે–અઈય પડિક મામી તે અતિતકાલને પડિકમ્
-અણગય પડિકઇમામતે આવતે કાલ પડિકમ્ ૩-પગ્રુ
પન્ન પડિકનમામીને વર્તમાન કાલ આશ્રી પડિક૪–
કય પડિકમામી તે પોતાનું કીધુ પાપ પડિકમુ પ--કારિય
પઠિકમામીને બીજી પાસે કરાવેલું પાપ પડિકમુ અણ
મેઈ, પડિકા મામીતે પાપની અનુમોદના કરી હોય તેને
પડિટકમ્ ૭-
મિત્ત પડિક્તે મિથ્યાત્વને પડિકલ્સ
૮-અમજમ પડિકામું--તે અરજમને પડિક કમ્પાય
પડિકામીતે કષાયને પડિક્ટનું ૧૦–પાપગ
પડિટમામી–તે પાપ પ્રગને પડિકાનું મિચ્છાદ સહુ
પરિણામે સુવા -ઈહિલેગે સુવા ૩–૫ર સુવા, ૪-
ચિત્તે સુવા પ–અગ્નિતે સુવા. ૬-૫ ચરુ ઈદિયત્વે સુવા

·અર્ય–૧-મિથ્યા દર્શને પરિણામને વિરે ર-આ લેક વિષે ૩-પરલોકને વિષે ૪-સચ્ચિત્તને વિષે ૫-અશ્ચિત્ત વિષે. ૬-પાચ ઈદ્રિના વિષયને વિષે જે સ્થાન ધર્યું છે તેનું મિચ્છામિ દુક્કડ ૧અન્નાણું ઝાણે-અજ્ઞાન ધ્યાન -અણયાર ઝાણે અનાચાર ધ્યાન ૩-કુદ સણ ઝાણે-કુદર્શન ધ્યાન ૪-કે ઝાણે ૫-માણ ઝાણે ૬-માયઝાણે ૭-લભ ઝાણે ૮-રાગ ઝાણે –ષ ઝા–ધ્યાન ૧૦-મહ ઝાણે મોહનું ધ્યાન ૧૬-ઈ છઝા-ઈચ્છાધ્યાન. ૧૨-મિચ્છ ઝાણે-મિથ્યા ધ્યાન ૧૩-મુછઝા-મૂછધ્યાન ૧૪સકઝાણે-શકા ધ્યાન ૧૫ ક ખ ગાણે-આકાંક્ષાધાન ૧૬-ગેહિંઝા-વૃદ્ધિધ્યાન ૧૭- આમઝા-આશાધ્યાન ૧૮cહઝાણે-તૃષ્ણધ્યાન ૧૦- છુહ ઝાણું-સુધા ધ્યાન ૨૦–પથ ઝાણે-પથસ્થાન ૨૧-પત્થા gઝાણે–પ્રસ્થાન ધ્યાન ૨૨-નિઝાણે-નિંદ્રાધ્યાને ૨૩-નિયL ઝાણે-નિદાનધ્યાન ૨૪-નેહ ઝાણે-હધ્યાન ૨૫~ામ ઝાણું–કામ ધ્યાન ૨૬-કલુઝાણે-કલુષ ધ્યાન ૨૭-લહું ઝાણે--કલહ ધ્યાન ૨૮-જુ જઝઝાણે-યુદ્ધ ધ્યાન ર–નિ જજ્ઝઝાણે-નિયુદ્ધ ધ્યાન ૩૦–સગઝાણે-ન્મધ્યાન સગવું ઝાણે–સ ગ્રહધ્યાન વવહાર ઝાણે- વ્યવહારધ્યાન કવિય ઝાણે-ક્રયવિજયધ્યાન ૩૪ અણુત્યદડઝાણે-અનર્થદડધ્યાન ૩૫ આગ ઝાણે-અભે, ગણાન. ૨૬ અણભેગઝાણે-અનાગધ્યાન ૩૭ અણાઈ 4 ઝાણે-રૂણાવિલધ્યાન ૩૮ વેરઝા-વૈધ્યાન ૩૯ વિયક- વિધ્યાન ૪૦ હિંસઝહિંસાધ્યાન. ૪૧ હાસ- ૩૧ ૩ર ૩૩ ·જાણેહથ્થધ્યાન ૪ર મહાસ-મહાભ્યધ્યાન ૪૩ પર સઝાણે--અપધ્યાન ૪પ ફરૂમઝાપરૂષ ધ્યાન ૪૫ ભયઝા ભયધ્યાન ૪, રૂવઝા રૂપધ્યાન. ૭ અલ્પપસસઝા- આત્મપ્રશમાધ્યાન ૪૮ પરિનિદઝા-પરનિંદાળાના ૪૯ પગરિઝ પર ધ્યાન ૫૦ પરિશીંઝણે પરિગ્રહસ્થાન પ૧ પરંપરિવાથઝા--પરપરિવાદધ્યાન પર પર સણઝા- પરદુષણ્ધ્યાન ૫૩ આર ઝા--આર ભથ્થાન. ૫૪ સ૨ભ- ઝાણેસરહ્મધ્યાન પપ પાવાણુમાયણઝા-પાપાનમેદનધ્યાન. પ૬ અહિગરણઝાણે-અધિ.ધ્યાન. ૫૭ અનમહિમણ ઝાણે-અસમાધિમરણધ્યાન ૫૦ કર્મોદય પશ્ચયઝાણે- કર્યોદય પ્રત્યય ધ્યાન ૫૯ ઈહૂિંગાશ્વઝ-દ્ધિગોરવ ગાન ૬૦ રસગાર ઝા ઉ૧ માયાવઝા દર અમણ ઝાણે ૬૩ અમુનિમરણ ઝાણે-અમુક્તિમરણધ્યાન પયુરમ્યવા-મસુ પ્તસ્યવા. પબુિદ્ધસવા-જાગ્રતમ્બવા. જેમ કૈઈ દેવસિએ, રાઈઓ, ઉત્તમઠ, અષ્ઠમે, વઈ, અઈયારે, તસ્મૃમિચ્છામિ કકડ * 1, ભાવાર્થ-ઉપનિ શઠ દુર્થોન માહેવું કેઈ ધ્યાન કર્યું હેય-સુતા અથવા જાગતા, દિવસ કે રામબધી કોઈ અતિક્રમ, વ્યતિક્રમ, અતિચાર, અનાચાર દેવ થયે હોય તેનું મિથ્યા દુકૃત જે ઉપરોક્ત ત્રેસઠ દુર્થીને આત્માને આશ્રવથી ભરે છે માટે તેનું સ્વરૂપ સમજી તેથી હમેશા અલગ રહેવું એ દુવૃત્તિ જ્યા સુધી હેય છે ત્યાં સુધી આમા સ્વરૂપ રમણીય બનતો નથી પણ એ વૃત્તિએ જ્યારે બંધ થાય ત્યારે આમા આત્મ સ્વરૂપમાં વિશ્રત થાય છે ક ·–૧–મંચ્યા દર્શન પરિણામને વિષે - લેકને વિષે ૩–૧રલેને વિષે ૪-સચ્ચિત્તને વિષે ૫-અશ્ચિત્તને વિષે ૬-પાચ ઈદ્રિયોના વિષયને વિષે જે ધ્યાન ધર્યું છે તેનું મિચ્છામિ દુક્કડ ૧–અન્ના ઝાણે-અજ્ઞાન ધ્યાન –અણીયાર ઝણે- અનાચાર ધ્યાન ૩-કુદ સહુ ઝાણે-કુદર્શન ધ્યાન ઝાણે ૫-માણ ઝાણે માયઝાણે ૭-લાભકાણે ૮-ભાગ- ઝાણે ૯-દેવઝા-દ્વેષ ધ્યાન ૧૦-મહ ઝાણે-મેહનું ધ્યાન ૧૧-ઈ -૭ ઝાણે-ઈચ્છાધ્યાન ૧૨- મિઝાણે-મિથ્યા ધ્યાન ૧૩-મુછ ઝાણે-મૂછશાન ૧૪-સઝા-શકા યાન ૧૫- કખગણે-આકાશધ્યાન ૧૬-ગેહિંઝાણે-દ્ધિધ્યાન ૧૭- આસઝાણે--આશા ધ્યાન ૧૮-તહઝાતૃધ્યાન ૧૯- છૂહ ઝાણે-ક્ષુધા ધ્યાન ૨૦–પથ ઝાણે–પથધ્યાન ર૧-પત્થા શુઝાણે–પ્રસ્થાન ધ્યાન ૦૨-નિદ્રઝ-નિદ્રાધ્યાન ૨૩-નિયા- સુઝાણે-નિદાનધ્યાન. ૨૪-નૈહ ઝાણે-ધ્યાન ૨૫-ગામ ઝાણે-કામ ધ્યાન ર૬-કલુઝાણેકપુર ધ્યાન ઝા-લહ ધ્યાન ૨૮-જીઝઝાણે-યુદ્ધ ધ્યાન ૨૯-નિ- જન્ઝઝાણે-નિયુદ્ધ ધ્યાન ૩૦—સગઝ-સગધ્યાન. ઝા–ગ્રહસ્થાન વરહારઝાણે- વ્યવહારધ્યાન કવિય ઝાણે-ક્રયવિક્રયસ્થાન. ૩૪ અત્યદડઝા-અનર્થદડાન ૩૫ આભેગઝ-આભે ગધાન. ૨૬ અણગઝાણે-અનાગબાન ૩૭ અણાઈ ઝાણે-રૂણાવિધ્યાન. ૩૮ વેરઝા-વૈરધાન. ૩૯ વિય- ઝાવિધ્યાન ૪૦ હિંમઝાહિંસાળાને ૪૧ હાસ* ૩૧ સગણું રૂર ૩૩ ·ઝા-હાસ્ય ધ્યાન ૪ર પહાસ ઝાણે હાસ્ય ધ્યાન ૪૩ એ ઝા-ધ્યાન ૪૫ ફરૂમઝાથે-પરૂધ્યાન ભય ઝા -ભયધ્યાન ઠ૬ રૂઝાણે પાન ૪૭ અપસસઝાણે-- આત્મપ્રાધ્યાન, ૪૮ પરનિદઝા--પનિંદાણાને ૪ પરગરિઝાણે પરગ૭ધ્યાન ૫૦ પરિહંઝા-પરિચધ્યાન ૫૧ પરિવાય ઝાણે-પપરિવાદધ્યાન પર પર મઝાણે-- પરદૂષણધ્યાન ૫૩ આરઝા-આર ધ્યાન ૫૪ સરભ ઝાણેસરભથ્થાન.૫૫ પાવામાયણુઝ-પાપાનમેદનધ્યાન પદ અહિંગર ઝાણે-અધિકરણ ધ્યાન ૫૭ અમહિમરણ- જાણે-અસમાધિમ9થાન પ૮ કર્મોદય પરચય ઝાણે-- કર્યોદય પ્રત્યયધ્યાન. ૫૯ ઈહિંગારવઝા-દ્ધિગે ધ્યાન ૬. રસગારવઝાણે ૬૧ માધાગારવઝા ૬૨ રમણઝણે ૬૩ અમુનિમરણ ઝાણે--અમુક્તિમરધ્યાન પખુરસા, –મણુ પ્તસ્મા પબુિદ્ધવા-જાગતમ્બવા. કેઈ દેવસિએ, રાઈએ,ઉત્તમઠે, અઈમે, ઈમે, અઈયારે, તમ્સમિચ્છામિ ભાવા-ઉપન શઠ દુર્થાન મહતુ કેઈ ધ્યાન કર્યું હેય—તા અથવા જાગતા, દિવસ કે ગત્રિ સાથી કે અતિક્રમ, વ્યતિક્રમ, અતિચાર, અનાચાર દેવ થયે હોય તેનું મિથ્યા દુષ્કત જે ઉપરોક્ત ત્રેસઠ તુર્થાન આત્માને આથવથી ભરે છે માટે તેનું સ્વરૂપ સમજી તેથી હમેશા અલગા રહેવું એ દરવૃત્તિ ત્યા સુધી હેય છે ત્યા સુધી અમ સ્વરૂપ રમíય બનતું નથી પણ એ વૃત્તિઓ જ્યારે બંધ થાય ત્યારે આમાં જન્મ સ્વરૂપ વિશાત થાય ૭

·માટે જ્ઞાનધ્યાનના કાળથી આત્માને પરભાવથી દૂર કરી
સ્વ સ્વરૂપમાં લીન કરવાના ઉપાય જવા જોઈએ. ત્ય
અશુભ ચેમની પ્રવૃત્તિ તે પાપ બંધનનું કારણ છે અને
શુભાગની પ્રવૃત્તિ તે પયબ ધનનું કારણ છે પણ નિશ્ચયથી
તે જ્ઞાન, દર્શન અને ચારિત્રની પ્રવૃત્તિ તેજ યોગ્ય છે જે છે
વ્યવહાર નયે શુભ ગની પ્રવૃત્તિ પણું અનુકરણિય છે પણ
તે નિશ્ચયને અનુકુલ જોઈએ રત્નત્રયના આરાધન સિવાયની
શુભ પ્રવૃત્તિ તે પુણ્ય ફળને આપે, પણ સંસાર પરિભ્રમણ
કરાવે અને રત્નત્રયાનુયાયિ શુભ પ્રવૃત્તિ ક્રમે ક્રમે (પર પરાએ
મેયફળને દેવાવાલી છે માટે સાધ્યને ઈચ્છનારાઓએ સાધ
નને છોડવું નહિં સાધ્યની સિદ્ધિ થયે સાધનની જરૂર નથી
પણ સાધ્ય સમજયા વિના કેવળ સાધનની તકરારથી જ આજ
કાલ જેમા મતભેદ ઉપસ્થિત થયા છે તેથી આત્મપ્રશસા ને
પરનિંદા કરી વિના કારણે કર્મોને બાધે છે વલી પિતાના
ગચ્છના કદાગ્રહને વશ થઈ પિતાની માન્યતાને દ્રઢ કરવા
કેટલાકે અનેક કુતર્કો કરી રહ્યા છે પણ સત્ય માર્ગની ઓળ
ખાણ સિવાય બીચારા ભૂવા ભમે છે પણ એની અતર
દ્રષ્ટિ જાગૃત થઈ છે અને જેઓએ વસ્તુ-ધર્મને નિર્ણય
કર્યો છે તે પ્રાય તકરાર (વિવાદ) મા ઉતરતા નથી
સત્ય માર્ગ ઉપદેશ છે અને આચરે છે કારણ માને ઈજરે
કેઈએ રાખે નથી પણ જેઓ સમ્યજ્ઞાન, દર્શન અને
ચાત્રિની આરાધના કરે છે, તેઓ મોક્ષ મેળવી શકે છે જે
નિ શસય છે સ્ટાદ્વાદના સિદ્ધાંતને જેઓ સારી રીતે સમજે
છે તેઓ તે ગુણગ્રાહક થાય છે અને દેશની ઉપેક્ષા કરે છે
અને પાતાજી પ્રમુખને જ્યારે માર્ગાનુસારી કહ્યા છે તે
--
-

·પટદર્શન જિન અંગ ભજ” એમ જ્યારે મહાન પુરૂષ
કહે છે ત્યારે તેના નામ ધરાવનારાઓ સાથે વિરોધ કેમ કરે?
કારણ વીશ તિર્થકરને સર્વે વેઈ જૈની માને છે પચપરમે
હિને જાપ કરે છે નવતત્વ, વટવ્ય વિગેરેને માને છે
માટે સામાન્યથી કેટલેક અંશે સમાન છે જે કે કેટલીક
બાબતમાં જુદાપડુ છે, તે પણ સામા પક્ષવાલાને
ચુક્તિપૂર્વક શાસ્ત્રની દલીલથી સમજાવવું પણ દુર્વચનને ઉચ્ચાર
કરી સામા પક્ષને નિંદ્રવચનથી નિવાજવા એ શિરજાને
શોભાસ્પદ નથી એમાંથી કોઈનું કલ્યાણ ન થાય પણ ઉલટું
કલેશ વધે આજ કાલ ઈ જ્ઞાની નથી, પણ શાસ્ત્ર પચાગ
સમન (કેટલાકે નથી માનતા) અને સુવિહિત આચાર્યની
પરપરા પ્રમાણે છે પણ તે પર પગ ૫ણ તથવિધ સમ
દાયની હીનતાવાલી છે “યત્વ દિવાના
तथाविध सपदाया भारात्'
» વિગેરે વચનો શાસ્ત્રમાં દેખાય
છે. વર્તમાન કાલમાં જીતવ્યવહાર પણ તે પ્રમાણે છે કે જે
સુવિહિત પુરૂષોએ આચય હેય ને શાસ્ત્ર વિરૂદ્ધ ન હોય.
વવી સાવદ્ય ન હોય તે પ્રમાણ છે
હવે પાચ વ્યવહાર કહે છે,
૧ આગમ વ્યવહાર, ૨-યુતવ્યવહાર 3 આજ્ઞા વ્યવહાર
૪ પારણુ વ્યથા. ૫ ત વ્યવહાર.
કાયા --
૩
, ઉપ વાળા, જા વીવે વE,
देवर, मोहि घउदस, दस नव पुश्वार पटमोस्थ ॥१॥

·૧૦૨ કે મેં બરાબર હૈયામાં ધાર્યું નહિં ફરીથી ત્રીજીવાર કે ત્યારે એકસ (ન) કરે છે એ નિર્માચી છે અને જે વિપરી કહે તે સમજવું જે એ કુટિલ છે પછી તેને પાચ દિવ સહવાસ કરી ખાતરી કરવી જે માયાવિ જણાય અથવા જ છે તે તેને પ્રથમ જૂઠાનું પ્રાયશ્ચિત આપી પછી આલે ચણું આપે એ બીજે વ્યવહાર ૩ આજ્ઞા વ્યવહાર-તે બે ગીતા આચાર્ય હોય છે જઘાબળના ક્ષીણપણાથકી વિહાર કરી શક્તા નથી એ કાને જુદા જુદા દૂર દેશાતરમાં રહ્યા છે પણ માહોમાં મળી શક્તા નથી તે બેમાથી એક આચાર્ય પ્રાયશ્ચિત લેવ છે છે અને તેવા ગીતાર્થ શિષ્યના અભાવે ધારણુ મુશ અગીતાર્થ શિષ્યને સિદ્ધાતની ભાષા ગુઢાર્થ અતિચાર આનેવનાના પદ કહી બીજા આચાર્ય પાસે મોકલે પછી આચાર્ય તેના અપરાધ સાભળીને દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર, કાળ, ભાવ સાયણ, ધૃતિ, ખલાદિનો વિચાર કરી પિતે ત્યાં જાય અથવા તથવિધ ગીતાર્થે શિષ્યની સાથે કહેવરાવી મોકલે અથવા તેના અભાવે જે આવ્યો છે તેને જ ફરી આચાર વિશુદ્ધિ કહીને મોકલે ગાથા - आयार पफप्पाइ, सेसं सब सुय विणिदिह, देसतर ठीयाण, गूढ पयालोयणा आणा ॥१॥ અર્થ આચાર પ્રકાદિ શેષ સર્વ કૃત શુત વ્યવહાર છે અને દેશાતરમા રહેવાની જે ગુઢ પદોની આલેચના તે આશા વ્યવહાર છે ·૧૩ ૪ ધારણુ વ્યવહાર, ગાથા- गीयत्यण दिन, शुद्ध, अविरादि उप तह पया दित्तस्स धारणातह उद्धिय पय धरण रुवाया ॥ १ ॥ અર્થ-કેઈક ગીતાર્થે સવિજ્ઞ આચાર્યું કેઈક શિષ્યાદિકને કેઈક અપરાધને વિષે વ્યાદિકાચારે જોઈને જે વિશુદ્ધિ (પ્રાયશ્ચિત) દીધી હોય તે શિષ્ય ગુરૂની આપેવી શુદ્ધિ મનમાં ધારી રાખે અને બીજા કોઈકને તેવાજ અપરાધ તેજ વિશુદ્ધિ આપે તે ધારણ વ્યવહાર જાણ તેમજ ઉપૃત પદ ધરણ રૂપ ધારણ તે આવી રીતે કેઈક વૈયાવૃત્ય કરનાર શિષ્ય છે પણ તે સમસ્ત છેદ યુતને યોગ્ય નથી તે વારે આચાર્ય તેના ઉપર પ્રાસાદ કરીને કેટલાએક પ્રાયશ્ચિતના પદેને ઉદ્ધાર કરીને તે શિષ્યને કહે. તે પદને શિષ્ય ધારી રાખે અને તે ધારણાના પદે વડે કાર્ય પડે આલેયણા આપે. ૫ જીતવહાર કહે છે - ગાથા दपाइ चित्तिउण, सवयणा इणि हाणि मासझ, पायच्छित्त जीय रुढ वा ज जेहिं गच्छे ॥१॥ અપૂર્વબલે જે અપરાધમાં સાધુએ ઘણું તપ કરી તેની શુદ્ધિ કરતા હતા તેજ અપરાધમાં “સાપ્રત- હમણાના કાળમાં દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર કાત, ભાવને વિચાર કરીને સઘયg, છતિ, ખવાદિની હાની જાણુને જે ગ્ય તપનું પ્રાયશ્ચિત આપવું તેને સમય જાપાએ જીત એવુ ગીતાર્થ પુરૂ નામ આપે છે અથવા જે પ્રાયશ્ચિત જે આચાર્યના ગચ્છમાં સૂત્રથી જૂનાધિક પ્રવન્યું હોય તેને રૂઢ છતવ્યવહાર

·૧૦૬
વિશેષથી જુદુ સામાન્ય નથી એ નય વડે લેકવ્યવહાર ચાલે
છે જેમ ગચછતીતિ છે અથવા પકે જાતિ પકજ છત
પણ ગાય, કમલ વિગેરે. ઈત્યાદિ વ્યવહાર નથી છે અથવા
જીવના તથા પુદગલના ભેદ બધા વ્યવહાર નથી છે
ગાથા -
पज्जत्ता पज्जत्तय, जे सुहुमाय थायराय जे चैव,
देहेसु जीवसन्ना, सुत्तेववहार दो उत्ता
૪ ઋજુ સૂત્રનય-ત્રાજુ એટલે સરળ. અતિત, અનાગત
કાલ છેડી વર્તમાન કાલમાં જે વસ્તુ જે સ્વરૂપે હોય તે જ
સ્વરૂપે માને સાધુનો વેશ છતા ગૃહસ્થપણાના ભાવમાં વર્તતે
હાથ તે ગૃહસ્થ કહે અથવા સામાયિકમાં સ્થિત શ્રાવકના
પરિણામ જે હાટમાં હોય તે હાટસ્થિત માને એ નય
ઉપગ્રહી છે
૫ શબ્દનયએ નય વ્યાકરણ વ્યુત્પત્તિથી ઉત્પન્ન થએલ
શબ્દના અર્થને અનેક પર્યાય કરી એક અર્થ માને છે
૬ સમભિરૂઢ નયએ નય પર્યાય ભેટ અર્થે ભેદ માને
છે ઘટે, કુલ, કલશાદિને જુદા જુદા અર્થ માને છે
૭ એવભૂત નયને એક પર્યાય અભિધેય વસ્તુ પણ
વાકીય કાર્ય કરતુ હોય તે માને. જેમ શક સિહાસન ઉપર
બેઠા હોય તે જ શક કહે, અન્યથા નહિ એ સાતે નચત્તર
વિશુદ્ધ છે એકેક નયના ને, સો ભેદ થાય છે તેમાં પિલા
ચાર ના દ્વવ્યાર્થિક અને પાછલના ત્રણ ના પર્યાયાર્થિક છે
એ જનભદ્ર ગણીની વ્યાખ્યા છે અને સિદ્ધસેન દિવાકરની
વ્યાખ્યાએ પહેલા ત્રણ નય દ્વવ્યાર્થિક ને પાછલા ચાર નય
પર્યાયાર્થિક છે

·૦૭
હવે સાતે નીચે ધર્મ કહે છે.
૧ નગમનય-તે સર્વ ધર્મ માને છે કેમકે બધાએ
ધર્મને માને છે
૨ સંગ્રહનયને કુલાચારને ધર્મ કહે છે એટલે અના-
ચારનો એ નયે ત્યાગ કર્યો
૩ વ્યવહારન-સુખનું કારણ તે ધર્મ એ નયે પુય
કરણીને ધર્મ માન્ય
૪ રૂજુ સૂત્ર ન-પગ સહિત વૈરાગ્ય પરિષ્ણામ
તે ધર્મ એ નિયમ યથા પ્રવૃત્તિના પરિણામ પ્રમુખ ધર્મમાં
વાયા. તે તે સિંખ્યાત્વી હોય
૫ શબ્દન–સમક્તિ તેજ ધર્મ કારણુ બધા ધર્મનું
મૂલ સતિ છે એ નથી હદમ શુદ્ધ ધ જવા પામે
૬ સમભિરૂઢ નયે-ખટ દ્રવ્યના સ્વરૂપને ઓળખી
આત્મ સ્વરૂપ ધાવે અને પભાવને ત્યાગ કરે. એ જ્ઞાન,
દર્શન, ચારિત્ર રૂપ આત્માને પરિણામ ધર્મ એ ન સાધક
સિદ્ધના પરિણામ લીધા
૭ એવભૂત ન–શુકલ ધ્યાન, રૂપાતીત પરિણામ,
ક્ષપક શ્રેણિ, કર્મક્ષયના કારણ તે ધર્મ જે વસ્તુનું મૂળ સ્વરૂપ
તે ધર્મ જે મહારૂપ કાર્યને કરતે ધર્મ એગાતન ધર્મ કહો
હવે માતે નયે સિદ્ધપણુ કહે છે--
૧ નિગમન-સર્વ જીવ સિદ્ધ છે, કેમકે સર્વ જીવન
મધ્યાછ પ્રદેશ ભરૂચક” સિદ્ધ સમાન નિર્મળા છે
૨ સગ્રહન-સર્વે જીવ સત્તા સિદ્ધ સમાન છે એટલે.
એ ન પર્યાયાર્થિક નયે જે કર્મસહિત અવસ્થા છે તે ટાળીને
દ્રવ્યાર્થિક નયે મૂલ સતા અગીકાર કરી

·૧૦
હવે સમ ભગીનું સ્વરૂપ કહે છે -
૧ સ્વાદનિભાગે એટલે કાચિત સર્વ પદાર્થ પોતાના
સ્વદ્રવ્યાર્દિકે કરી છત છે જેમ ઘટદ્રવ્ય-દ્રવ્યથી માટીને, ક્ષેત્રથી
રાજનગર, કાલથી ઉછુકાલને, ભાવથી શ્યામ છે એમ
સર્વ દ્રવ્ય પિતપોતાના રૂપે છતા છે
૨ સ્ટાજ્ઞાતિ-સંપદાર્ય કયર્િ પરદ્રવ્ય, પત્ર,
પરકાલ અને પરભાવથી અછત છે જેમ ઘટતે દ્રવ્યથી ઘટ રૂપ,
ક્ષેત્રથી સ્તભ તિર્થને, કાલથી શીતકાળને, ભાવથી રક્તરૂપ નથી
૩ સ્વાદપ્તિ સ્થાનાસ્તિ-ત્રીજો ભાગે સર્વ પદાર્થ
પર્યાયની અપેક્ષાએ વિચારતા સ્વદ્રવ્યાર્દિકે અસ્તિરૂપ છે
અને પર દ્રવ્યાદિ નાસિરૂપ છે
૪ સ્ટાઢક્તવ્ય-સર્વપદાર્થ સ્વ દ્રવ્યાદિકથી છતા અને
પર દ્રવ્યાદિકથી અછત છે અને તે એક સમયમાં છે પણ
તે કહી શકાય નહિ કારણ શબ્દ બોલતા અસખ્યાતા સમય
લાગે માટે કચિત વિધિનિષેધ યુગપવિધિથી અવક્તવ્ય છે
૫ સ્વાદપ્તિ અવક્તચ-વસ્તુના એક દેશમાં સ્વદ્રવ્યા
દિકની વિવિક્ષા કરીએ ત્યારે તે અતિરૂપ છે અને બીજા
દેશમા યુગપતું વ્યાખ્યા કરીએ ત્યારે અવક્તવ્ય છે-એમ
પાચમે ભાગે જાણ
૬ મ્યાન્નાસ્તિ અવક્તવ્ય-વસ્તુના એક દેશમાં પરવ્યા
દિકની વિવિક્ષાએ નાસ્તિરૂપ છે અને બીજા દેશમાં યુગપત,
વ્યાખ્યાએ અવક્તવ્યું છે
૭ સ્પાદતિ સ્થાનાસિ સ્યાદવન ય-વસ્તુના એક
દેશમાં સ્વદ્રવ્યાદિકની વિવિક્ષાએ અતિરૂપ છે બીજા દેશમાં
પર દ્રવ્યાદિકની વિવિક્ષાએ નાસ્તિરૂપ છે અને યુગપતુ વ્યા

·ખ્યાએ અવક્તવ્ય છે એ સાતમે તેમાં પહેલે, બીજો ને
થે એ ત્રણ ભાગા સક્લાદેશી દ્રવ્યાર્થિ નયે છે અને
બીજા ચાર ભાગ વિકળાદેશી પર્યાયાથી નયે છે.
હવે વસ્તુનુ દ્રવ્યાદિ ચાર ભેદનું સ્વરૂપ કહે છે -
સર્વ જીવ મૂળ ચૈિતન્ય લક્ષણે સર્વે સરખા છે, પણ
ન્યાદિ ચાર ભેદ જુદા છે
૧ દ્રવ્યથી પિંડપ સર્વ જીવ જુદા છે. દરેક જીવ
પિતાપિતાના ગુણ પર્યાયના સમુહને પિંડ તે વડે જુદા છે
કેઈ કેઈના ગુણ પર્યાયને પિંડ કોઈ કેઈમા મળતો નથી.
માટે અનતા છવદ્રવ્ય ભિન્ન ભિન્ન છે એમ પુદગલ પર
માણું પણ જડના લક્ષણે સરખા છે પણ સર્વ પરમાણુ દ્રવ્ય
પણે જુદા છે જે કાળે પુછીએ તે કાળે તેટલાજ થાય, પણ
વધે ઘટે નહિ
૨ ક્ષેત્રથી અવગાહનાપણે જીવાદિ દ્રવ્યના પ્રદેશ
જુદા છે, પણું દૂચથી જુદા પડે નહિ સમિલિત અસખ્યાત
પ્રદેશાવગાહી રહે ગુણ પર્યાય સર્વપ્રદેશ અનતા છે તે
ગુણપર્યાય એક પ્રદેશ મૂકી બીજા પ્રદેશમાં જ નહિં પર્યાય
વિભાગ એક ને પ્રદેશને સખે અવગાહ છે પણ તે
પર્યાય અનતા ભિન્ન છે અને તે અનતા પ્રદેશ મળીને જે
એક કાર્ય કરે તેને ગુણ કહે છે
૩ કાળથી ભેદ તે એક વસ્તુમાં પાન, વ્યય, રૂપ
પર્યાય પલવાને માન તે સમય એમ સમયે સમયે અગુરૂ
લઘુ પર્યાયની હાની–વૃદ્ધિ થાય છે તેમ અતીત કાળે અનતી
થઈ છે તે વર્તમાન પ્રવૃત્તિની પરંપરા રૂપ છે ભવિષ્ય
કાળમાં અનતી થાશે તે વેશ્યતા રૂપે જાણવી અતીત કાવને

·-
કે ભવિષ્ય કાલને કઈ ઢગલો નથી-પચાસ્તિકાયની વર્તન
પરણામ તે કાલ છે
" जयत्तणाई सूचो, कालो दबस्स चेव पजाओ"
ઈતિવચનાત્
૪ ભાવથી ભેદ તે દરેક પર્યાય ભિન્ન ભિન્ન કાર્ય કરે -
તે ભાવભેદ
હવે પદ્વવ્યનું કિંચિસ્વરૂપ કહે છે
૧ ધર્માસ્તિકાય–ગતિમાન્ જીવ અને પુદગળને સહાય
કરે તે એટલે જેમ મમ્સની ગતિને સહાયક જળ છે તેમ
જીવ અને પુદગળને સહાયક ધર્માસ્તિકાય છે
૨ અધર્માસ્તિકાય-સ્થિતિમાન જીવ પુદગળને સહાય કરે તે
જેમ પથિકને સ્થિત કરવામાં સહાયક વૃક્ષની છાયા છે તેની પેઠે
૩ આકાશાસ્તિકાય-જીવ પુદગળને અવકાશ આપે તે–
ભીતમાં ખાલી ઠોકવા (નાખવા)ની જેમ એ આકાશાસ્તિકાય
સર્વ દ્રવ્યનું આધાર છે. ભાજનની જેમ એમાં સર્વદ્રવ્ય રહે
છે એ ધર્માસ્તિકાયાદિ ત્રણેના સકધ, દેશ અને પ્રદેશ એમ
સહન કરી અસખ્યાત પ્રદેશાત્મક ધમસ્તિકાય એક
રક રૂપ છે વ્યવહાર ન કરી દ્રવ્યને એક અંધ છતા બુદ્ધિ
પરિકલ્પીત દ્વિભાગ, ત્રિભાગ પ્રમુખ ઘણું દેશ છે અને
આજુ સૂત્ર ન કરી એના જેટલા પ્રદેશ છે તે પ્રત્યેક પ્રદે
શને ધર્માસ્તિકાય કહીયે. એમ ત્રણેનું જાણવું
૪ પુરાલાસ્તિ કાયન્ત પૂર્ણ તથા ગલન ધર્મયુક્ત
જે દ્રવ્ય તે પુગત-એટલે કોઈક સ્કંધને વિષે પુદગલે પૂરાય
અને કોઈક સ્કધમાથી વિખરાય એ પુદગલને સ્વભાવ
છે તેના ચાર ભેદ છે
ત્રણ ત્રણ ભેદ છે

·૨૩
૧ %, ૨, ૩ પ્રદેશ, ૪ પરમાણું તમ બે પ્રદેશ
એકઠા થાય તે દ્વિદેશી ધ ત્રણ પ્રદેરીનું વિદેશી
કઇ એમ એક એક પ્રદેશની વૃદ્ધિ કરતા ચાવત્ રાખ્યાલ
પરેશી, અસખ્યાત પ્રદેશી, અનત પ્રદેશી કપ એમ અનત
૨ દેશને કહને દ્વિભાગ, ત્રિભા, ઈત્યાદિ રૂપ
જાણવો એટલે કેઈક સ્ક ધના બે વિભાગ કરીએ તે બે દેશ
થાય. ત્રશુ વિમાગ કરીએ તે ત્રણે, એમ ચાર, પાચ, સખ્યાત,
અખ્યાત, અનત થઈ શકે
૩ પ્રદેશને જેને અશ ન થાય, નિરશ તે પ્રદેશ
કહેવાય દેશ તે અનેક પ્રદેશવાલું હોય છે, અને
વિભાગ હેતે નથી એ તફાવત છે
૪ પરમાણું તે જેના બે વિભાગ ન થાય અઘ,
અધ, એકાકી (ટા) હેાય તે પરમાણું પરમાણું જે
સક ધથી છૂટા હૈય તે કહેવાય, અને પ્રદેશ તે ઋધને
અવિભાજ્ય અશ એ નકમાં તફાવત છે
૫ કાળ-તે નવ છત્પાદક જણો કારણ પુદગલ
અને જીવ એ બે પરિણામી દ્રવ્ય છે તેમાં બાળ, વૃદ્ધ,
તરૂણાદિ પર્યાનું કારણ કાલ દ્રવ્ય છે, તેમજ જતુ વિભાગ,
મેઘવૃષ્ટિ ઈત્યાદિ કાલે કરી થાય છે ચપકાદિ વૃને ફળ,
ફૂલ કાલે કરી આવે છે, માટે દ્રવ્ય છે, કારણ વ્યવહાર
નયે અકીકપ વ્યાપી, અદ્ધાકલ છે તે એક સમય વતમાન
લક્ષણ છે તે વર્તમાન સમય પણ અનેતે છે, કારણ જેટલા
પાગલ દ્રવ્યના પર્યાય છે તે પ્રત્યેકને વિષે એક

·૧૧૪ સમય છે, માટે અનતે છે, નિશ્ચયન તે વર્તનાદિ લક્ષણ કાલ તે દ્રને પર્યાય છે, પણ વ્યવહારને કાલદ્રવ્ય છે જે એમ ન માનીએ તે દ્રવ્ય પાચ જ થાય, પણ તે તે સૂત્રકારને ઈષ્ટ નથી જેનાગમ ઉભય નય સમર છે શ્રી ભગવતી, ઉત્તરાધ્યયન, પ્રજ્ઞાપનાદિ સૂત્રમા છ દ્રવ્ય અને તેનું અબડુત્વ વિગેરે કહેવું છે ૬ જીવાસ્તિકાયતે ચૈતન્ય લક્ષણ છે તેના બે ભેદ- એક સાકાર તે જ્ઞાન અને બીજે નિરાકાર તે દર્શન–એ લક્ષણવાલે જીવ હોય છે તેના બે ભેદ–એક સિદ્ધ ને બીજા સસારી તેમાં સિદ્ધ પદર દે છે તે પૂર્વ અવસ્થાને લીધે થાય છે સસારીના ત્રસ, સ્થાવરાદિ ભેદે અનેક ભેદા થાય છે સર્વ છે અનત છે હવે પ્રત્યેક દ્રવ્યના ગુણ, પર્યાયે કહે છે -- ૧ ધર્માસ્તિકાયને ૪ ગુણ ૧-અરૂપી ૨-અચેતન ૩-અક્રિય ઇ-ચલન સહાયગુણ, અને પર્યાય ચાર તે, ૧- સ્ક ધ ર-દેશ ૩-પ્રદેશ ૪-અગુરૂ લઘુ ર–અધમસ્તિકાયના ૪ ગુણ અરૂપી ૨-અચેતન 3–અક્રિય ક–સ્થિર સહાયગુણ અને પર્યાય પણ પૂર્વવત્ ચાર છે ૩ આકાશાસ્તિકાયના ૪ ગુણ, તેમાં ત્રણ પૂર્વવતું, ચેથ અવકાશ દાન, પર્યાય ચાર પર્વત ૪ પુદગલાસ્તિકાયના ચાર ગુણ ૧–રૂપી ર-અચેતન. ૩-સક્રિય ૪-પૂરણ, ગલન અને પર્યાય ચાર ૧-વર્ણ. રગ ધ ૩ કસુ સ્પર્શ

·*
*૧૧૫
છે કાલના ચાર ગુણ તેમા ત્રણે પૂર્વવત્ વિના-
લક્ષણ. પર્યાય ચાર ૧-અતીત ર-વર્તમાન 3–અનાગત.
૪–અગર લઘુ
૬ જીવને ચાર ગુણ અનતજ્ઞાન ૨-અનત દર્શન
૩-અનસુખ (ચરિત્ર) ૪-અનતવીર્ય પર્યાય ચાર ૧-અ
વ્યાબાધ ૨-અનવરાહ ૩-અમૂર્ત ૪-અગુરૂ લઘુ એ પત્
દ્રનું સ્વરૂપ વિશેષ અન્ય શાસ્ત્રથી જાણવું
હવે દ્રવ્ય ગુણ પર્યાયનું સ્વરૂપ કહે છે --
દ્રવ્ય, સેન, કાલ ને ભાવના જે ભેદે તે સર્વનું એકઠા
મલીને પિંડપણે જે સમુદાય આધાર તે દ્રવ્ય. તે એક એક
દ્રવ્યના પ્રતિપ્રદેશમાં સ્વકાર્ય કરવામાં સામર્થ્યવાલા અનતા
અવિભાગ રૂપ પર્યાને સમુદાય તે ગુણ ભિવ કાર્ય કરવામાં
સામર્થ્ય
રૂપ ગુણના પર્યાયે ભિન્ન (જી) હોય છે જેમ
જ્ઞાનગુણ જાણવાનું કામ કરે છેદર્શન ગુણ દેખવાનું કાર્ય
હેરે છે, તે તેના પર્યાયે તો જુદા એમ અનતા ગુણ
છે તે એકેક ગુણના અનતા અનતા પર્યાય છે જેમ કે (૧૦૦)
તાતણને એક દોરડે કર્યો તે તાતાના સમુદાયથી દોરડા
જુદો નથી, તે દેરડાના અવિભાગ-તાતણા રૂપ પર્યા છે,
તેની પેઠે ગુણ પર્યાયનું ભેદ અને અભેદપણું સમજવું એ
અવિભાગ ૩૫ પર્યાય તે છત પર્યાય અને તે દેરડા વડે જેમ
અનેક કાર્ય થાય તેની પેઠે હતી પર્યાથી જે નવીન નવીન
કાર્ય થાય તે સામર્થ્ય પર્યાય કહેવાય તેમા આ માના ગુણ
અને પર્યાય છે તે આત્માને હિતાવહ છે, અને પર સાગથી

·સમવાય
ઉત્પન્ન થયેલ જે ગુણે કે પર્યાયે તે આત્માને હિતકર નથી
દેવ, નારકાદિ ભવ પર્યાય, તેમજ સાતા વેદનીયદિ પુણ્ય
પ્રકૃતિ એ બધા પરના સાગથી છે જ્ઞાન, દર્શન, ચારિત્રાદિ
ગુણે જ આત્માને
મધે હોવાથી તે
આત્માથી જુદા નથી તે યથાર્થ
સિવાય
આત્મા પરવસ્તુમાં મુંઝાઈ રહ્યો છે તેનું કારણ હજી શરી
રાદિ પરભાવની મમતા છૂટી નથી દેહ એજ હુ છુ, એવી
બુદ્ધિ એજ ભ્રમ છે તે જ્યારે, હું દેહથી ત્યારે છું, હું
અજર, અવિનાશી, અખડ
સત્તા સિદ્ધ સમાન છું, પણ
અનાદિકાળથી કર્મના સગથી બધાએ છુ, માટે હવે હું
એથી મુક્ત થવા ઉતમ કરૂ, બાહિત્મિભાવને ત્યાગ કરી અને
અતરામ દશામા રહી પરમાત્મ ભાવને પ્રગટ કરૂ, એવી.
જીજ્ઞાસા ઉત્પન્ન થાય ત્યારે આત્માને બધનના કારણે તપાસે
તે ૧-મિથ્યાત્વ. ર-અવિરતિ ૩-પ્રમાદ ૪-કષાય ૫-ગ.
છે તે, અને આત્માને મૂકત કરાવનાર ૧-સમતિ ૨-વિરતિ
૩-અપ્રમાદ ૪-અકવાય ૫-ગનિરોધ છે, તે કમશ બ
અને ત્રોડે છે એટલે જેટલે અંશે કર્મબંધન તૂટતા
તેટલે તેટલે અંશે આત્મા કર્મથી મૂક્ત થતું જાય સર્વ
કર્મગધન તૂટે ત્યારે આત્માને સર્વથા મિક્ષ થાય. જેમ
સૂર્યની પ્રભા વાદળાથી આચ્છાદિત થએવું હોય, તે એટલે
જેટલે અંશે વાદળ ખસતા જાય-દૂર થતા જાય, તેટલે તેટલે
અશે સૂર્યપ્રભા નિર્મળ થતી જાય છે, અને જ્યારે તમામ
વાદળા દૂર થઈ જાય ત્યારે સંપૂર્ણ સૂર્યપ્રભા ઝળકી નીકળે
છે તેમ સર્વ કર્મના નાશથી આત્મતિ ઝળકી નીકળે.
તેને ક્રમ ગુણસ્થાનનું સ્વરૂપ જાણવાથી સમજી શકાય.
જાય

·૧૧૭
૩ મિથ
શેદ ગુણ સ્થાનના નામે કહે છે -
૧ મિથ્યાત્વ ગુણ સ્થાનક ૨ સારવાદાન.
1 ૪ અવિરતિ સમ્યગ્દષ્ટિ
૫ દેશવિરતિ ૬ મત્તથત
૭ અપ્રમાસિયત ૮ અપૂર્વ ૨ણ (નિયતિબાદર)
૯ અનિવૃત્તિ બાકર ૧૦ સૂક્ષ્મ અપરાય ૧૧ ઉપશાતમે
૧૨ ક્ષીણમેહ ૧૩ સાગર કેવલી ૧૪ અગી કેવલી
ઈતિકામ પૂર્ણમ
૧૪ ગુણસ્થાનકેનું સ્વરૂપ કહે છે –
૧ જે ભવ્ય જે પુષ્કળ નિદ્રાવસ્થામાં રહેતા હોય તે
અને નિશ્ચયથી પહેલુ, બીજુ, ત્રિીજુ ગુણઠાણું હોય છે.
પરંતુ તેથી વધુ હેવાને સભવ નથી આ દશાને બહુ શયની
દશા કહે છે
૨ જે ભય છે. સામાન્યપણે નિદ્રાવસ્થામાં રહેતા
હોય એટલે કે સહેજ અવાજ થતા જાગૃત થઈ શકતા હોય
તે જીવને નિશ્ચયથી રચાયુ, પાચમુ, છઠ્ઠ ગુણઠાણું હોય છે
• એ દશાને શયન દશા કહે છે
૩ જે ભવ્ય જીવે રાત્રિના સમયે વધુ ટાઈમ જાગૃત
અવસ્થામાં જ રહેતા હોય છે તે જ સાતમાથી બમ ગુણ
ઠાણ સુધી હોય છે આ દશાને જાગૃત દશા કહે છે
* જે ભવ્ય સાતમ ગુણઠાણ ઉપર નિશ્ચયથી
હોય છે તે અને રાત્રિના સમયે સ્વપ્ન આવી શકતા નથી

·૧૬૮
-
૫. જે ભવ્ય જીવે બીલકુલ નિદ્રા લેતા ન હોય અને
સાથે સંપૂર્ણ તદુરસ્ત દશામા રહી શક્તા હોય તે છે નિશ્ચય
થી તેરમા ચિદમાં ગુણઠાણે છે ઈતિ નય કે
હવે વિગેવાર્થ કહે છે -
૧ મિથ્યાત્વ ગુણસ્થાન–તે જિન વચનથી જેને વિપરીત
શ્રદ્ધા હોય તે અથવા સંપૂર્ણ જિનવચનને માનતા છતા
પણ એક પદને ન માને તેને પણ મિથ્યાત્વી કહિયે યદ્યપિ
મિથ્યાત્વી છે તથાપિ જડ, ચેતન્યને ભેદ કરનાર જ્ઞાનગુણ
સર્વ જીવમાં હોવાથી મિથ્યાત્વ ગુણસ્થાન કહેવાય છે, અથવા
મિથ્યાત્વી પણ કેટલીક લકપ્રસિદ્ધ સત્યવસ્તુ માને છે માટે
અથવામિથ્યા વી પણ ભવિષ્યમાં અચગુણેને પ્રાપ્ત કરશે ઈત્યાદિ.
કારણે ગુણસ્થાનક કહેલ છે મિથ્યાત્વની સ્થિતિ અભવ્ય
આથી અનાદિ અનત ૨ ભવ્ય આશ્રી અનાદિ શાત ૩-
પડવાઈ આશ્રી સાદી શાત ઇતિ પ્રથમ ગુણ
૨ સાસ્વાદાન-તે ઉપસમ સમક્તિને પ્રાપ્ત કરી અનતાનું
બધી કષાયના ઉદયથી તેનાથી પતિત થઈ ત્યા સુધી મિથ્યાત્વે
નથી ગમે ત્યા સુધી તેને સાસ્વાદાન સમકિત કહીયે. જેમ
કેઈએ પયસ નું પાન કરીને વમન કર્યું હોય તે તે વારે બધું
દૂધ નીકળી જાય પણ મુખમા થડે સ્વાદ રહી જાય, તેમ
જીવાત્મા સમ્યક્ત્વથી પડતા જ્યા મિથ્યાત્વે આવે તેના
વચલા વખતને સાસ્વાદાન કહે છે પછી અવશ્ય મિથ્યારે
જાય તેની સ્થિતિ જઘન્ય એક સમય, ઉત્કૃષ્ટ છે આવતીકા
ઈતિ બીજુ ગુણસ્થાનક

·૩ મિશનને મિશ્ર મિહનીય કર્મના ઉદયથી કાઈક સ મ્યકત્ર અશ અને કાઈક મિથ્યાત્વ અશ એમ ગળ અને દહીંના મિશ્ર રસની માફક જેના પરિણામ હોય અથવા તાલિમેર દ્વીપના મનુષ્યને જેમ અન્ન ઉપર રૂચી કે અરૂચી ન હોય તેમ ત્રીજા ગુણસ્થાનક વાલાના પરિણામ સ્થિર ન હોય ત્રીજા ગુણસ્થાની સ્થિતિ જઘન્યને ઉત્કૃષ્ટ અતિમુહુર્તનાં હેય છે પછી ઉપર ચડે અથવા પહેલે ગુણઠાણે આવે ૪ અવિરતિ-જેને અનતાનુબંધીની ચેકડી અને સમ- કિત મેહની, મિથ્યાત્વમોહની, મિશ્રમેહની એ સાત પ્રકૃતિના ઉપશમથી ઉપશમ મમક્તિ હેય ઉપશમથી ઉપશમ અને લયથી ક્ષાયક સમીત તેને જિનેન્દ્ર કથિત જીવાદિ નવ પદાર્યની શ્રદ્ધા હોય પણ અપ્રત્યાખ્યાનાવરણ કપાયના ઉદયથી શો શ્રેણિક નૃપ તથા કૃષ્ણદિના જેમ એક નવકાશી માત્ર પણ પચ્ચકખાણ ન કરી શકે તેને અવિરતિ સમ્યગ્દષ્ટિ કહીએ એની ઉત્કૃષ્ટ સ્થિતિ દ૬ સાગર ઝાઝેરી છે ૫ દેશવિરતિ-જે સર્વવૃત્તિપણાને ઈચ્છતા છતા પ્રત્યા ખ્યાનાવરણ કષાયના ઉદયથી સર્વથા ત્યાગ ન કરી શકે પણ દેશથી દ્વાદશ ગ્રતાદિ મુલગુણ અગર નવકારશી આદિ ઉત્તર ગુણ પખાણુ અપ્રત્યાખ્યાનાવરણ કષાયના અભાવથી ગ્રહણ કરે તેને દેશવિરની કહીયે એ સ્થિતિ ઉ૦ દેશે ઉણ ક્રોડપૂર્વની ૬ પ્રમત્તમયત-પ્રત્યાખ્યાનાવરણું કષાયના ઉદયન અભાવથી જે સવિરતિને ગ્રહણ કરે, પણ પ્રમાદના વશથી ચારિત્રમા તથાવિધ પ્રવૃત્તિ કરી ન શકે તેને પ્રમત્ત સયત ગુણસ્થાનક કહીયે એ ગુણઠાણે અશુભગ તથા કૃષ્ણાદિ

·લેશ્યા પણ હોય છે એની સ્થિતિ ઉ૦ અતર્મુહૂર્તની હોય
છે પણ ભગવતીની ટીકામાં એનું સ્પષ્ટીકરણ છે તથા અન્ય
મતે રમતની સ્થિતિ દેશે ઉણ (સાડાનવ વર્ષ ઉણ) કોડ
પૂર્વની કહેલી છે “એ બને મન સત્ય છે કારણ અતર્મુહૂ
તેની સ્થિતિ પરિણામ આશ્રી છે અને કેડ પૂર્વ દેશે ઉણી
તે લિંગ (વેશ) આથી ”
૭ અપ્રમત્ત સયત-જે પાંચ પ્રકારના પ્રમાદથી રહિત
અને વિશુદ્ધ વેશ્યાવાલા હોવાથી નિર્મલ ચારિત્રો હોય તેને
અપ્રમત્ત કહીયે એની સ્થિતિ ઉ૦ અતર્મુહૂર્ત હોય છે છઠ્ઠો
અને સાતમે એ બન્ને ગુણઠાણા અતર્મુહૂર્ત પરાવર્તન પામે
છે અર્થાત્ છઠ્ઠાથી સાતમે અને સાતમાથી છ આવે છે
અને ગુણઠાણની લેતી સ્થિતિ દેશે ઉણા કોડ પૂર્વની હોય
છે તેમા પ્રમત્તનું અતર્મુહૂર્ત મોટુ અને અપ્રમતનું નાનું
જાણવુ ઈતિ સપ્તમ ગુણસ્થાનકમ.
૮ અપૂર્વકરણ-જે પરિણામ પૂર્વે કદી પણ પ્રાપ્ત થયા
નથી તેવા ઉત્તમ પરિણામની પ્રાપ્તિ તેને અપૂર્વ કરણ કહીએ
તેનું બીજુ નામ નિત્તિ બાદર છે એ ગુણઠાણે પરિણામની
વિશુદ્ધિથી સ્થિતિઘાતાદિ પાચ કાર્ય થાય છે
૧ સ્થિતિઘાત તે જે મોટી સ્થિતિના કર્મ હોય તેની
સ્થિતિના ખડ થઈ નાની સ્થિતિ થાય
૨ રસઘાત–તે અશુભકામના તીવ્ર, તીવ્રતર રસ હોય
તેના ખડ થઈ મદ, મંદતર થાય અને શુભકર્મના મદ,
મંદતર રસ હોય તે તીવ્ર, તીતર થાય.

·૨૧ 3 ગુણણી– કર્મના દલિકની રચનાગપુછાકારે થાય ૪ ગુણસંક્રમ-તે પ્રતિસમય ઉદયાલીકામાં દલિકનું સકમ અસખ્યાત ગુણ વૃદ્ધિ થાય. પ અપૂર્વ સ્થિતિ બધ-તે પ્રતિ સમય અન્ય અન્ય સ્થિતિબંધની અપેક્ષાએ ન્યૂન ખૂન થાય એ પાચમના અધ્યવસાયની નિર્મલતા અહીંથી પ્રવે, ત્યાં ધ્યાન પણ શુલ ને વેશ્યા પણ શુ હેય છે એનું વિશેષ વર્ણન કર્યગ્રથાદિથી જેવુ, કારણકે એ વિષય ઘણે ગહન છે ૯ અનિવૃત્તિ બાદર-આ ગુણઠાણે ચડેલા ના અધ્યવસાય ત્રણે કાલ આશ્રયિ સમાન હોવાથી અનિવૃત્તિ (આઠમાં ગુણ ઠાણે ઘણુ છો આથી અધ્યવસાયની વિચિત્રતા હિવાથી નિવૃત્તિ) કહેવાય છે અને કષાય બાદર હેવાથી અનિવૃત્તિ બાદર કહેવાય છે. અહીંથી ચઢિ મહનીયન ઉપ- શમ અગર ક્ષય કરવાને પ્રવૃત્તિ કરે છે આઠમાં ગુણકાણે પણ શ્રેણિને મમ્મુખ હોવાથી ત્યાથી શ્રેણીને આરંભ કહેવાય છે પણ પ્રકૃતિને ક્ષય નવમામાથી હેય છે ઈનિ નવ ગુણ સ્થાનકમ પૂર્ણમ ૧૦ સૂકમ સપરાય -આ ગુણઠાણામાં નવવન લાભના અનેક ખડ કરી અપાવે છે શેષ સૂમ કિક્રિરૂપ લેભને ઉદય હિાવાથી ભૂમિ સંપાય કહેવાય છે ૧૧ ઉપશાત મેહસત્તામા મેહ દેવા છતા ૨૮ મિહની પ્રકૃતિઓને ઉપમાવવાથી મેહના ઉદયને એમાન હેવાથી ઉપશાન વીતરાગ કહેવાય છે એ ગુણઠાણાથી

·૧૨
અવશ્ય પડે જે ગુણઠાણની સ્થિતિ પૂર્ણ થતા પડે તે પશ્ચાનું
પૂવએ ઉતરતા છ અટકે કેક પાચમે કે એ અટકે
કિઈક સાસ્વાદાને જઈ મિથ્યાત્વે પy જાય. ઉપશમ શેણિએ
ચડેવ પ્રાણી સિદ્ધાર મતે તે ભાવમાં મેથે ન જાય. ઉત્કૃષ્ટથી
અદ્ધ પગલ દેશે છે સમારમાં રહી મોક્ષે જાય. અને
આયુષ્ય પૂર્ણ થએ તે ઉપશમ શ્રેણિમા વતે જીવ કોઈ
પણ ગુણઠાણે કાળ કરે તે અવશ્ય અનુત્તર વિમાને જાય.
૧૨ ક્ષીણમોહ-સર્વથા મેહનીય કર્મને સત્તામાથી
ક્ષય કરેલ છે, છતા જ્ઞાનાવરણાદિ કર્મને અભાવ હોવાથી
છમસ્થ ક્ષીણ મેહ વિતરાગ કહેવાય છે આઠમાથી બારમાં
ગુણઠાણ સુધી સ્થિતિ ઉ૦ અતર્મુહૂર્તની હોય છે
૧૩ ગીવતી-સંથા ચાર ઘાતી કર્મને ક્ષય કરી
અનત ચતુષ્ટય સહિત હોવા છતા પણ ભાવગ્રાહી ચાર
અઘાતિકર્મની ૮૫ પ્રકૃતિ સત્તામાં હોય છે વલી સલેશી
હોવાથી ચોગ નિમિત્તથી ક્રિસમચિક શાતા વેદનીયન બંધ
હોય છે એ ગુણઠાણની સ્થિતિ જઘન્ય અનહર્તાની, ઉસ્કૃષ્ટિ
નવ વર્ષ જૂન કોડ પૂર્વની હેય છે
૧૪ અયોગી કેવલી-અતર્મુહુર્ત આયુષ્ય બાકી રહે ત્યારે
લેશ્યાતીત ધ્યાનમાં એકાગ્ર થવા માટે ગમે વિરોધ કરી
લેસી કરણ કરે એ ગુણઠાણાના ચિરમ સમયે ૭ર પ્રકૃતિ
ખપાવીને ચરમ સમયે શેવ ૧૨ પ્રકૃતિને ખપાવે એ ગુણ
ઠાણાની સ્થિતિ પચ હસ્વ (લઘુ) અક્ષરના ઉચ્ચાર જેટલી
છે એમ ખાતે સર્વ કર્મા શશી નિવૃત્ત થઈ મર્વ સંગરહિત અક્રિયા

·जानिरिणाणतु ॥१॥ થઈ સિદ્ધ થાય અકિયછતા પ૩ જેથી, સહજ સ્વભાવથી, બંધનમુક્તપણાથી, તા. જી લેબને અલકને અડકીને સાકારે પરિદ્ર કરિના ના. પ્રદેશની અવગાહના પૂર્વ વ દર ત્રીજી જાગે. ન્યુન હોય છે અને સમયાતર , ર્દને દાન દેય. એમ ઉત્તરોત્તર વિશુદ્ધિના આ 9 - સૂર વ્યાખ્યાઓ છે પરમાર્થે તે અસખ્ય સ્થાન છે પ ના સુખ બોધ માટે જ્ઞાનીઓએ ૧૪ ગુફા જ દેન સમા વિશ કરેલ છે “ગુણસ્થાનનું નૃપ ઋ ગુજ કેટલી પ્રકૃતિને અધ, દય, ફ્રી છે કે ના હોય તે સમજવાથી વાસ્તવિક સ્વરૂપ અશ્વ એવી રીતે આત્માની ઉત્તર વિશુદ્ધિના ધન ૧૪ ઘા તે જેમ જેમ કર્મોન આવછે આવા થાય તજ તેને આ માને વિકાસ થાય છે કાગ્યુ કે ત અને ક અનાદિ કાળથી જ જનજો” ન્યાયથી સબધ છે તે - (સુવર્ણ)ને જેમ જેમ તપાવીએ તેમ તેમ જઈને બળ નાશ થઇ જાય અને એનું શુદ્ધ થાય તેમ પ વાનગ્નિથી શુદ્ધ થાય માટે ધ્યાનનું સ્વરૂપ લે છે अतोमुहुत्तमित्त, विचारणा एगवत्युम्मि ગાથા - चमत्थाण झाण અર્થ -એક વસ્તુ અને ચિત્તની એક (નિશ્ચયતા) તે એનું ધ્યાન અને વેગ નિરૂ જિનેનું ધ્યાન છે

·ચાર પ્રકારનાં સ્થાનના નામો -
૧ આર્તધ્યાન ૨ રૌદ્રધ્યાન ૩ ધર્મધ્યાન અને ૪
શુલ ધ્યાન પહેલા બે ધ્યાન અશુભ છે પાછલના શુભ છે
હવે અર્થ કહે છે
૧ આયાન આ એટલે મનમા અહ-હટ,
ચિંતા, શેક ઈત્યાદિના પરિણામ, તેના ચાર પાયા છે
૧ ઈદ વિગ–એટલે માતા, પિતા, ભાઈ, સ્ત્રી, પુત્ર
વજનાદિ ઈઇ વસ્તુને વિયાગ થવાથી વિલાપ, ખેદ,
શ્રણાદિ કરે
૨ અનિષ્ટ સગ–તે પિતાને ન ગમતા દુખના
કારણે કુમિત્ર, કુપન, કુભાર્યા તથા દારિદ્રતાદિને સોગ
મળતા મનમાં બેદ-ચિંતા કરે
૩ રોગચિંતા-શરીરમા વ્યાધિ ઉત્પન્ન થાય તે ઘણી
ચિંતા કરે-મનમાં દુખ ધરે તે
જ અશો, તે ભવિષ્યકાળની વિચારણુ-કલ્પના કરે
જે ભવિષ્યમાં અમૂક કામ કરશું તો અમૂક લાભ મળશે
અથવા દાનાદિ ધર્મ કિયાના ફળની વાત કરે છે, ચકવર્તિના
પદની અભિવાષા-નિયાણું કરે, પરભવમા ભેગ, સુખ મલે
એવી વાળા કરે એનું બીજુ નામ ભોગા પણ છે એ
આ ધ્યાનના ચાર ભેદ કા એ ધ્યાન તિર્યંચ ગતિનું કારણ
એ યાનના પરિણામ પાચમા છઠ્ઠા ગુણઠાણ સુધી
હોય છે

·૧૫ ૨. રીઢાનત્રૌદ્ર એટલે ભયકર-કુર પરિણામનું ચિતવન તેના ચાર પાયા છે ૧ હિંસાનુબધી રૌતે જીવ હિંસા કરીને રાજી થાય. અન્યને હિંસા કરતો દેખી અમેદ પામે યુદ્ધ વિગેરેની અનુદના કરે હિંસામાં જ આનદ માને ૨ મૃષાનુબંધી દ્ર-બીજાને ઠગી, વચી, ટુ બેલી, મનમાં આનદ માને કે મે કે અમને છેત! ઈત્યાદિ દ્રિ પરિણામ વાલો હાય. ૩ ચોર્યાનુબંધી દ્ર–પારકું દ્રવ્ય હરણ કરી-ચેરી કરી મન આનદ માને ચેરીને ઉપદેશ કરે. ૪ અક્ષણાનુબધી રૌદ્ર-ધન, ધાન્યાદિ પરિગ્રહ મેળ વવા સચય કરવાની તીવ્ર ઉઠા રાખે. લાલચ ઘણી હોય કુટુંબના માટે ભયકર પાપ કરે. મમ્મદ શેઠ, સાગર શેઠના જેમ અત્યત સચયશીલ હોય જેમ જેમ પરિગ્રહ વધે તેમ તેમ આનદીત થાય એ ચાર ભેદ રોદ્રધ્યાનના કહ્યા એ ધ્યાન મહા અશુભ કર્મબંધનું કારણ છે નરક ગતિને દેનાર છે એ પાચમાં ગુણઠાણા સુધી હોય છેઠે ગુણઠાણે પણ એક હિંસાનુબધી નેદ્રધ્યાન કેઈક જીવને હોય તે ધ્યાન અતર્મુ- હૂર સુધી હોય “છ ગુણઠાણે ધ્યાન વધારે વખત ટકે નહિ અને જે ટકે તે ગુણઠાણને ઘાત કરે તે પહેલા ગુણઠાણના રૌદ્રધ્યાનની અપેક્ષાએ મદદૂરતા વાલે હેય- ત્યાં સુધી લેયા પણ હોય છે ધ્યાનારીકાએ વર્તતા લેક્ષા હેય પણ ધ્યાન ન હેય થપિ ધ્યાન અને ·૨૨૮ સાનેપગ અને અપ્રવિચાર તે વિકલ્પ ઠિન જે ધ્યાન તે એકત્વ વિતર્ક અવિચાર એ ધ્યાન શ્રુતજ્ઞાનના આલેખનથી નહિ. એ પાયે બારમા ગુણઠાણે ધ્યાવે, એથી ઘનઘાતી ચાર કર્મનાશ થાય, કેવલજ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય, પછી તેમાં ગુણઠાણે ધાનાતરીકાએ વ “તેરમાને અને અને મે ગુણઠાણે બે પાયા ધ્યાવે ” તે કહે છે – ૩ સૂમક્રિયા અપ્રતિપાતી-તે સક્ષમ મન, વચન, કાયાના વેગને રૂપે, શેલેશી કરણ કરી અગી થાય, ત્યારે કર્મ- પ્રકૃતિ પહેલા ૮૫ હતી તેમાથી ૭ર ખપાવે, બાકી ૧૩ રહે. ૪ સમુચ્છિન્ન કિયાનુવૃત્તિ –તે યોગ નિધિ કીધા પછી જે શેષ ૧૩ કર્મ પ્રકૃતિ હતી તેને ખપાવી અકર્મા, કિયા રહિત થાય. એ ધ્યાનના બળે અવગાહના “ડિમાન” માથી ત્રીજો ભાગ ઘટાડી શરીર મૂકી એક સમયમાં લોકાતે જાય સિદ્ધ, બુદ્ધ, થાય ઈતિ ધ્યાનનું સ્વરૂપ પૂર્ણમ. હવે પાચ આચાર નિશ્ચય, વ્યવહારથી કહે છે વ-જ્ઞાનાચાર રદર્શન ચાર ૩–ચારિત્રાચાર ૪-તપ- ચાર. ૫-વિચાર ૧ નિશ્ચયજ્ઞાન-તે આત્માને સમાઈ જાણપણું રૂપ લક્ષણ ગુણ તે આત્માથી અભેદ છે, તે વસ્તુ સ્વરૂપ છે રે અને વ્યવહારીક જ્ઞાનના બે ભેદ એક લૌકિક તે અન્યમતિના શાસ્ત્રનું જ્ઞાન, અને બીજે લોકેાર તે જૈન મતના સમસ્ત શાસ્ત્રનું જ્ઞાન તે વ્યવહારીક જ્ઞાન તે નિશ્ચય લક્ષમાં રાખી વ્યવહારમાં કાળ, વિનયદિ જ્ઞાનના અષ્ટ આચારનું પાલન

·કરવુ યુવ...ારથી જીતના ભેદ, દાદિની વચણ કરવી એ
વ્યવૃષાર કાન, નિશ્ચયાનુયાયિ તે ભાવ જ્ઞાન છે
૨ દાચારને નિશ્ચયથી આત્માના તવ નિર્ધાર
રૂપ પરિણામ તે નિશ્ચય દર્શન, અને વ્યવહારથી નિકાદિ
આઠ આચારનું પાવન વુ તે દફનાચાર નિશ્ચયને લક્ષમા
રાખી વ્યવહારથી દર્શનાચાનું પાલન કરવુ ઈતિ
૩ ચારિત્રાચાર–તેમાં જે પરભાવથી નિવૃત્ત થઈ આરબ
ગુણમાં રમણ કરવું તે નિશ્ચય યાત્રિ, અને સુમિતિ તિરૂપ
અષ્ટ આચાર તે વ્યવહાર ચરિત્ર ઇતિ
જ તપાવા-તે નિશ્ચયેથી સર્વ પ્રભાવૂની અનિચ્છા,
ઈચ્છાનિધિ ત નિશ્ચય નપ અને અનાદિ બાર દે
વ્યવહાર તે નપાવા- હરિ
૫ વિચારને નિશ્વયથી તીક્ષણુના લક્ષણ સ્વરૂણ
જણાયક વિગુણ, અને વ્યવઠાથી કર્મક્ષયના કારણભૂત
ગ વીર્યને વ્યાપાર તે વ્યવડા થી વિચાર એમ નિશ્ચય
ને વ્યવારથી સ્વરૂપ સમજી પચ વિધ આચારનું પાલન
કરવુ તા નિશ્ચયથી આભાના ગુણ પ્રગટ થાય. ઇતિ
૧ પ્રથમ માર્ગનુસારીના રૂપ ગુણ પ્રાપ્ત કરી દ્રવ્ય
સમકિત થાય, પછી ભાવ સમતિ થાય, પછી દ્રવ્ય શ્રાવક,
પછી ભાવ શ્રાવક, પછી દ્રવ્ય માધુ, પછી ભાવ સાધુ, પછી

·૧૩૦
અપ્રમત્ત, પછી શ્રેણિ સંપન્ન, યકી ક્ષીણ મેહ, પછી સગી
કેવલી, પછી અાગી કેવલી થઈ મેળે જાય એ કમ છે ઈતિ
૧
૨.
૩
દુહી
અતાગમ અનરાગમ, પરંપરાગમ જાણ,
અનુગ સૂત્રે કહ્યા, આગમ ત્રણ વખાણ
તેમા આજ પરંપરા, વરતે તાસ વિચાર,
જાણી પ્રાણી જ્ઞાનને, કરજો આપ વિચાર
વચન તણી રચના કરી, અપમતિ અનુસાર,
આગમ અર્થ ન લહી શકે, વિણુ કેવલ કે સાર
હઠ ન કીજે શઠ પરે, કીજે તત્વ પિછાણ,
સમરસથી સુખ ઉપજે, લહીયે પદ નિરવાણ
કષ્ટ કરે ઇન્દ્રિય દમે, વહે વ્રતને ભાર,
તજી મમત્વ સમતા ગ્રહે, ન ભજે કર્મવિકાર
આગમ સારિણી ગ્રંથ એહ,સદ્દગુરૂ તણે સુપસાય,
પર આતમહિત ભણી, રચિયે આનદ લાવે
મેંદુ ગુરૂ માહરા, સયમ ઘર્મ દાતાર,
બુદ્ધિ અનુસારે કૃતિ કરી, ભવ્યજીવ હિતકાર
જિન આણવિણ જે કમિથ્યા દુષ્કૃત તાસ,
સજજન ગુણ લેજે સદા, અલિ જેમ પુષ્પ વાસ
મત મમત્વ મુજને નહિં, શાસ્ત્ર વચન સુવિલાસ,
આશ એક શિવ પદ તણું, બીજીઆશ નિવાસ
ઈતિ પૂર્ણમ
૫
૬
છે.
૮

·૧૩૧
આ ગ્રથ પૂજ્યશ્રી કર્મચદ્રજી સ્વામીના શિષ્ય મુનિ
જ્ઞાનચદ્ર, શ્રી માંડવી બંદરે વિક્રમ સંવત્ ૧લ્પ૯ ના માઘ
કૃષ્ણાષ્ટમી તિથિએ ગુરૂવારે પૂર્ણ કીધે છે
આશીષ વચન
શાર્દુલ કદ
શ્રી આગમ સારિણી આ ગ્રંથ ન, શાસ્ત્રો બધા જોઈને,
રએ તે સાદુ મુનીશ્વરા, તો બધા લઈને,
સમજાવ્યા તે તો શ્રી વીતણા, ભવ્યેને ઉદ્ધારવા,
મે કૃપેન્દુ તુજ ચરણ વિષે, સ્મરી ગુણેને સદા
ભણશે કેઈ આ રથ મુળથડી, જેહ વર્તન કરે,
સુખ પામે તે દ્રવ્ય ભાવ તણ, મોક્ષ સુદી વરે,
અખડ રહે' આ પ્રથ ભૂમિ વિપ, યાવત્ રહે માનવી,
આશિષ વચન છે હૃદયનણ, કૃપા : સશે ભવી
૧
૨
શ્રીમદષ્ટ કેટી બહત્પક્ષીય શાસ્ત્રવિશાદ ગાધિપતિ
શ્રીમદ્દ દેવજીસ્વામી, તચ્છિષ્ય સંઘાધિપતિ શ્રીમદ્ કર્મચદ્રજી
સ્વામી, તચ્છિષ્ય (આ પ્રથકર્તા) થીજ્ઞાન, દર્શન, ચારિત્ર સંપન્ન
શ્રી જ્ઞાનચદ્રજી સ્વામી, તષ્યિ પડિત પ્રવર શ્રી સૂર્યમહૂજી
સ્વામી, તષ્યિ “મણુણાનુરાગી યુવાચાર્ય મહારાજ શ્રી

·વિનયચંદ્રજી સ્વામી, તષ્યિ બામુનિ કૃપાચણ લિખિત્યા
સંવત્ ૧૯૯૭ કચ્છીય માત્મ અશ્વિન શુકલ તૃતીય તિ
શનીશ્વરવારે છ પત્રી ગ્રામે શ્રીગુરૂ સધેિ પર્ણતેમ
ઈતિશ્રી આગમાણિી નામ ગ્રથ પૂર્ણ
શ્રી જ્ઞાનગરિ સ્મા માળા મણકે પામે આનિ ર જ પૂમ
મલ્લુરૂમ
મમમ

·No text on this page.