·मुद्रक:-
श्रीमन्नालालअभिमन्यु एम० ए०,
मास्टर पिण्टिङ्ग वक्स,
बुलानाला,
बनारस सिटी।

·Satani
सिद्धान्ततत्वविवेकः
सिद्धान्ततत्त्वविवेकभाष्यकार:-
ज्यौ० आ० पं० श्रीगङ्गाधरमिश्रो मैथिलः ।
।
PARNSEENELIANCETRANSLACHERISTILAKERSamuna
AINitisumitalNURAHATSAPAMAHARASHTRA
TREE
AAP
PORAN
80-100

·No text on this page.

·भमिका ज्योतिषसिद्धान्तनितान्तप्रसिद्धस्य सभाध्यस्य यस्य सिद्धान्ततत्वविवेकस्या- दिवनिप्रश्नाधिकारावधिको भागः पूर्व १६८५ विक्रमाब्दे लक्ष्मगापुरे नवलकिशोर- यन्त्रालये, ततो बिवाधिकारादिचन्द्रग्रहणाधिकागन्तभागो भागलपुरे मिथिला- यन्त्रालये मुद्रितस्तस्यैवायमपि सूर्यग्रहणायवशिष्टभागः काश्यां मास्टर प्रिमिंटग यन्त्रालये मुद्रापितो वर्ततेऽतः सर्वेषां ज्योतिषसिद्धान्तविज्ञानां नायमपरिचितो- प्रन्थराजः । यद्यप्यत्र सर्वत्र यथामति गृहनगडराकरणचेष्टाऽऽचरितव, स्थत्तविशेषे च प्रसंगप्राप्तप्राचीनमतसन्निवेशस्तथा तद्विषये कमलाकरकृतखण्डनस्य निष्पक्ष- पातया विवेचनया याथार्थ्यप्रदर्शनच्च विहितम् । एवं प्रसंगाद्यत्र तत्र श्री रतां गुरुवराणां विदितकीर्तिमूर्तीनां पूज्यपद- श्री१०८ गेनालाल चातुद्ध रिकामा स्वतन्त्रोऽभिनवः प्रकारस्तदुपपत्तयश्च विनिवे- शिताः, अपिच मन्दमतीनां मुदे च प्रत्येकाधिकारसारांशः पूर्वमधिकारतः परि- भाषारूपेगा निवेशितस्तथापि यत्र तत्र मत्कुण्ठितमनीषादोषाच्चिरतरोदररोग- जर्जरशरीरलया क्षेत्रकराटकनिम्मातृदोषाच्च यानि स्खनितानि जातानि, तानि स्वाभाविककरुणान्तिःकरणैः सहन रध्यापकैः संशोध्य च पुरणं यानि । अस्थावसाने च ज्योतिषाचाचरीक्षाचरमखण्डोपस्थित विद्यार्थिनां प्रव- घरचनदिग्दर्शन विधायिनी प्रबन्ध मशिामाजाऽपि संनिवेशिता । एवमीशन्नत्यविवेकशेषभागम् पाठ सानां पुरतः समुस्थाच सादरं सानुनय निवेद्यते यद्गुणागणनैकतत्परेयोदारसाहृदयम्महडिबुधववद्विरस्य प्रचु- रतरप्रचारमाचरद्धि मन्दतमस्थापि मम श्रमसाफल्यं विधेर्यामति- Empera नम्रनिवेशकः श्री १०८ बालानन्दसंस्कृतकालेज (मैथिलपएिडतश्रीगङ्गाधरमिश्रः करनीवाद ( वैद्यनाथधाम) देवघर (S.P.) शारदीयविजयदशम्याम् ।

·No text on this page.

·सिद्धान्ततत्त्वविवेकस्य सूर्यग्रहणाधिकाराणां विषयानुक्रमणिका । USA २१, विषयाः श्लोक | विषयाः पृष्ठ श्लोक तत्रादौ रविग्रहणस्वरूपवर्णनम् । नयनप्रकारः टीकाकारमंगलाचरणम् मुनीश्वरोक्तपरमलम्बन- भूग्रहणस्थितिवर्णनम् प्रदेशकथनम् १८, १२.६७ भूग्रहणे प०सुधारोत्तप्रकारवासना ४ . मुनीश्वरोक्तेष्टलम्बन- तत्र मुले विशेषविषयकथनम् ५ खण्डनम् १८-१६, ६८-७२ अमान्तलक्षणं तत्साधनं च लम्बनान्तरलम्बनसंभव. सूर्यग्रहणसाधनोपकरणानि स्थलकथनम् लम्बनस्वरूपवर्णनम् प्राचीनमतखएडनम् भास्कराचार्योपाक्षेपः ११.१२ क्षितिजभेदेन परमलम्बनस्यापि प्राचीनोक्तलम्बनस्वरूपम् न्यूनाधिकत्वकथनम् सुनीश्वरमतवर्णनम् ८ १६-१९ विशेषविषयकथनम् तत्खण्डनकरणम् ९ २०-२५ भूपृष्टादूर्व कुन स्थितोजनो- भास्करोक्तपरमलम्बनप्रमाणे गर्भक्षितिजस्थं सूर्यपश्यति२१.२२, ८१-८३ आक्षेपः २६-३५ गर्भक्षितिजस्थरविलक्षणम् , क्षेत्रयुक्तया गर्भकुजे लम्बना- आद्यलम्बनसाधनम् ८३-८९ नयनम् अन्यलस्बनानयनम् इष्टकाले वास्तवद्ग्लम्बना- अथ तत्साधनदिग्दर्शनम् २४ नयनम् १२ ४१.४४३ तत्रौचित्यचर्चाकरणम् प्रकारान्तरेण तदानयनम् १३ ४५.४६ মালামাল মুক্ত तत्र विशेषकथनम् वशेन २४.२५, ००१०३ दुग्लम्बनभावाभावस्थल- तद्वदन्यलम्बनानयनम् २५ १०४.१०६ दर्शनम् तत्र विशेषकथनम प्राधान्यलम्बनयोर्युक्ता- प्रथमलम्बनस्य सार्थकत्व. युक्तस्थलम् ५२ कथनम् आद्यान्यलम्बनयोः प्रदेश. प्रन्थकारस्य लम्बनोपपत्तिः २७२९- कथनम् स्पष्टलम्जनस्वरूपकथनम् नतिप्रदेशवर्णनम् १५, ५४-५६ तत्सम्बन्धिविषयकथनम् ३० ११४.११६ विशेषोक्तनतिन्यूनाधिकत्व- भास्करोतस्पष्टलम्बनानयनम् ।। ११७.११ प्रतिपादकसूत्रोपपत्तिः ।।१६ स्वविचारप्रकटनम् ३१-३३, १२०.१२५ लम्बनस्य कर्णान्तरवशा- नतिसाधनम् भन्यूनाधिकल्वकथनम् १७ प्राचीनमतेन स्पष्टलम्बनकथनम् उदयास्तक्षितिजलम्बना- . 99 , ·, प्रकार: 9 'विषया: पृष्ठ - श्लोक विषयाः पृष्ठ श्लोक प्राचानाचार्योपयौचित्यम् ३५, १३४.१३७ भाष्ये सिद्धान्तचूड़ामणिश्लोका: ५५ स्पष्ट लग्बनसाधनम् १३८-१३९ स्पर्शादिलक्षणम् ५५-५६, २४६-२५२ दुग्लम्बनभावाभावस्थलवर्णनम् चन्द्रगोलेरविबिम्बकेन्द्रस्थलकथनम् । १४०-१४१ स्पर्शमोक्षयोहणस्थितिक्षेत्रकथनम् रङ्गनाथोपाक्षेपवर्णनम् ३६.३७ १४२-१४८ ५६ २५४-३५ नति दृग्लम्बन स्पष्टलम्बनभावामाव नतिकर्णसाधनप्रकार कथनम् म-म-प-श्रीसुधाकरोतनतिकर्णसाधन लम्बनधनर्णत्वकारणकथनम् ३८, १५२.१५३ ग्रहणे स्थितिखण्डकलासाधनम स्पष्टलम्बन स्वरूपवर्णनम् ६० २६५-३६७ १५४ १५५ 'युतेर्गतगम्यत्वकारणनिदर्शनम् स्थित्यर्धानयनेऽसकृत्कारणवर्णनम् पष्टलम्बनभावाभावकथनम् संमीलनोन्मीलनाश्वखुराकृतिग्रहणस्थिति ६१ आद्यान्यलम्बनयोयभिचारस्थलकथनम् सम्मीलनोन्मीलनमध्यग्रहण- तदुपपत्तिप्रतिपादनम् ३९.४०,१११.१६८ कथनम् ६२, २७७-२ कैन्द्रिकयोगसंस्थास्थलकथनम्४०,१६९.१७० ग्रन्थकारस्य नतिकर्णसाधनोपपतिः युतिकालकथनम् ४०.४२, १७१-१७४ विशेषविषयकथनम् वलनवासना २८1-14 असकृल्करणवासना भास्करोक्तद्यज्याप्रीयायनवलनद्वा- असकृरकरणेन-यथार्थवस्त्वसिद्धिः रोत्क्रमज्यानीतवलनखण्डनम् १९९-१९५ ६४, २८४-३६८ प्रकीर्णविषयकथनम् ४४.४५, १९६.२०० आक्षवलनद्वारा भास्करेण कथं न चन्द्रग्रहणे लम्बनं कथं न भवतीति खण्डितं तदुगुरुवर पं० श्रीगेना- २५१ लालशर्मभिः कृतम् अन्धकारोक्तलम्बनोपपत्तिगद्यम् ४५ ४६ भास्करमतखण्डनम् ६८६९, २९१.२६ह भास्करोक्तपङतया कथं स्पष्टलम्बनानयनम् पुनस्ततु खण्डनम् ६६-७१ २६७.३१६ २०४ ३११ मुनीश्वरोक्तशरजवलनम् ७१, ३१३ सकृत्प्रकारसिद्धलम्बनेन सकृत परिलेखवर्णनम् ७२, ३१६.३२६ स्पष्टदर्शान्तः २१३-२१४ चन्द्रग्रहणे कथं शरदिग्व्यत्ययः कक्षेपविषये विशेषमाह मुनीश्वरोक्तचलबाणानयनं तत्खण्डनं च परिखोपपत्तिदिग्दर्शनम् ७४, ३२८-३२६ २१३-२३९ प्राचीनोक्तपरिलेखस्थोल्यप्रदर्शनम स्पष्टशरप्रदेशकथनम् ५३ २४०-२५१ ७४-७८, ३३०.३६७ ग्रास-खग्रास वलयग्रहण-वर्णनम नवीनरील्या परिलेख विधिप्रदर्शनम् ७८.३९८-३८५ १ .

·वृत्तत्त्वे विषया: पृष्ठ श्लोक विषयाः प्रलोक चन्द्रसूर्यग्रहणयोः स्थित्यर्धन्यूना तदिग्व्यवस्थादर्शनम् धिकत्वहेतुकथनम् कदम्बप्रोतीययुतिरेव युक्ता ,, अकंग्रहणल्य वैचित्र्यवर्णनम् ८३ ३६० भास्करोप-क्षेपकथनम् १०३ ६५-६८ इति सूर्यग्रहणाधिकारः समाप्तः । भास्करेण कथं ध्रवप्रोतीय- वित्रिमभ्रमणनिरूपणम् ८३ युतिः साधितेतिकथनम् १०४ जिनाधिकाक्षदेशे भास्करोक्तौध्रुवभस्याध्रुव- वृत्तत्त्वखण्डनम स्वदोषदर्शनम् दीर्घवृत्तत्वमण्डनम् भास्करोक्तावाक्षेपः- नवयंशाक्षदेशे विशेषः ८६ भास्करमतखण्डनम् १०५, ७.९.८१ जिनाल्पाक्षदेशे वऋद्वयं तयोरपि यदैवं तदाभास्करमतमपि- खण्डनम् सम्यगिति उपसंहारः भास्करमुनीश्वरयोहपर्याक्रोशः १०६ ८७.९१ श्रथ भग्रहयुत्यधिकारः। भेदयोगस्य गतागतत्वम् १०७ अग्रहयुत्यधिकारविषयपरिचायकाः इतिकर्तव्यताप्रतिपादनम् परिभाषा: पुनर्भास्करमतखण्डनम् १८६७ १०४ अत्रत्या:शरा:कदम्बप्रोतवृत्तीयाएवेति ९१२ सूर्य मतप्रतिपादनम् ध्रुवशरयोः प्रदेशकथनम् रोहिणीशकटभेदलक्षणम् अध्रुवाः निशीष्टकालेग्रहविलोकनार्थ भान शराः ९६, ९.१३ पृष्ठशङ्कुवशतोभानीयभुज- नक्षत्रविशेषाणां ध्रुबकाः १४, १३.१६ कोटिसाधनम् १०१, १०८-११३ प्रवाः कथं स्थिरा उक्काः स्थलेग्रहविलोकनप्रकारः ११० ११४-१६६ अवक्षध्रुवशरांशाः जले ग्रहविलोकनप्रकारः , भास्करोपाक्षेपः प्राचीनाचार्योपाक्षेपः १११-१२०.१६२ चोगताराकथनम् इति भग्रहयुत्युधिकारः। लवर्षिविषयमाह ९६.९७, २५-४१ अथ पाताधिकारविषयसूची। भग्रहयोगस्वरूपम् पाताधिकारविषयपरि- स्थग्रह- चायकाः परिभाषा:११२. जिम्बाकृतिकथनम् ९८.६९, ४३-४४ पातविध्यं तत्र स्नानाद्याव- जिम्बद्वययोगावसरकथनम् ९९, ४६-४० श्यकत्वम् योगकालगतैष्यत्वलक्ष्म कथनम् ६६,४६.५० तल्लक्षणद्वयकथनम् गीययुतिसाधनम् प्राचीनमतखण्डनम् तत्र दुग्लम्बनानयनम् १०१, ५४-५६ सौरोक्तद्विधापातलक्षणम् स्पष्टलम्बनानयनम् मध्यमस्पष्टपातकाललक्षणम् भेदयोगसंभवकथनम् ५६.६२ भास्करस्पष्टशरानयने श्राक्षेपः ९२३ ९८, RANDRA ·पृष्ठ श्लोक । विषयाः श्लोक विषयाः चालनदानेन मध्यपातकाल. तदुत्तरञ्च साधनम् ११५ १५.१७ पलमालम्बज्याक्षाज्यायोगज्ञानात् अथ स्पष्टपातकालसाधनम् ११६ १८-१६ पलमाज्ञानप्रश्नो भंगश्व १२६ ३०.३४ "पातस्य गतास्यलक्षण २०.२१ समप्रवेशे मतकालनतो- क्रान्तिमायार्थ सूर्य चन्द्रयो- तांशान् ज्ञात्वा श्चालनम् अपमांशज्ञानप्रश्न:. १२७ 'पातस्थित्यध-मध्यकालसाधनम् ११७ २८.३९ तदुत्तरञ्च पातकाले कर्तव्याकर्तव्ये कुज्याकलाज्ञानात्पलमा- इति पाताधिकारः समाप्तः । ज्ञानप्रश्नोतरम् अधिकारावतरणिका तदुत्तरप्रकारयुक्तिः पलांशापांशावगमात्को- नताशनतकालपलांश. जनरज्ञान प्रश्नः ज्ञानात् क्रान्तिज्ञान- ३.४ समक्राम्स्यवसरे भुजद्वयं असकृत्प्रकारेण तदुत्तरम् , शङ्खद्वयं चावगत्या- जात्यानां योगवियोगाभ्यां क्षांशज्ञानप्रश्नः जात्यमेवेतिप्रदर्शनम् । १३१ तदुत्तरञ्च अक्षाक्षेत्रे भुजयोगकोटि- इष्टकालापमभुजशंकून् योगात्पलमाज्ञानम् ज्ञात्वाऽक्षांशज्ञानार्थं प्रश्नः १२२ साक्षाचितिजे भयोरन्तरा- दोाद्यज्यापमज्यायोग- द्याम्योत्तरे तयोरल्प- ज्ञानात क्रान्तिज्ञानार्थ प्रश्न:,, मन्तरम् तदुत्तरञ्चासकृतकर्मणा १२३ १७-१८ ज्ञातमध्यशरध्रुवोर्भयो- तदुत्तरमव्यक्तक्रियया १२ गर्भकुजे युगपदुदितयो- पलांश भुज-शंकून ज्ञात्वा शेनाक्षांशज्ञानप्रश्नः १३२ उपमज्याज्ञानार्थ प्रश्नः तदुत्तरञ्च २१-२२ अक्षांशदिगंशदेशान्तर- समप्रवेशे नतासु-पलांश- ज्ञानात्तदन्यदेशीया. জানা কানিলালমহল क्षांशज्ञानप्रश्नः तदुत्तरञ्च २४ २५ तदुत्तरञ्च पलांशचरांशज्ञानात् तत्र विशेषपरिस्थितिकथनम् १३४ ७१ স্কানিলালমহল ज्ञाताक्षांशदेशयोदिगंशावगमाद्देशा- तद्भाश्च १२५ २६-२७ तरज्ञानप्रश्नो भङ्गश्च १३४ ७२-७४ समप्रवेशे पलांशापमांशावगमा तत्र विशेषपरिस्थितिकथनम् १३४ ७५-७६ च्छशंकुनतकालज्ञानप्रश्नः १२६ २८ । देशयोरक्षांशमाने देशान्तरं ·१५०, विषयाः पृष्ठ श्लोक विषयाः श्लोक च ज्ञात्वा तयोः खस्वस्तिकान्त. रवेगौलायनसन्ध्योः रज्ञानप्रश्न: १३५७७-७८ स्थलप्रदर्शनम् १५६+२ तदुत्तरच चन्द्रगोलायनसन्धि- सूर्यग्रहणप्रकरणे प्रश्नभंगप्रदर्शनम रङ्गनाथमतखण्डनम् १३६ चन्द्रपरस्पष्टापमज्यानयनम्१५२, १७० पराशरमतखण्डनम् १३८ चन्द्रगोलानयनसन्धिसाधन- लग्नांशसमद्वादश. विशेषविचारः भावांशमानकथनम् १३९ १०१ १०८ भास्करोक्तौ दोषप्रदर्शनम्,, १७७ १७८ श्रीपत्युक्तसमण्डलीय. अथ कुदृकप्रकरणम्, तत्र भावप्रदर्शनम् १४१ १०९ ११० गुणकज्ञानार्थं प्रश्नः मुनीश्वरोक्तसममण्डलीय- भाज्यभाजकयोमहत्तमा- भावानयनम् १११ ११२ पवर्तज्ञानम् कमलाकरोक्त्या गुणलब्ध्योनिप्रकारः १५६, १८३-१८५ तत्साधनम् १४२ ११३ ११५ | गुणलब्ध्योर्विशेषः तत्र विशेषपरिस्थिति- स्थिरकुट्टकविषयः कथनम् १४३ ११६ १११ बृहत्पे लाघवेण मुनीश्वरप्रक्रियाखण्डनम् १४४ १२२ १२५ गुणलब्ध्योः साधनम् मुनीश्वरोक्तभावानयन- अहसाधने प्रहज्ञानादहणज्ञानं भगणशेष सण्डनम् বিন্তাহীম কান্ত মহন। हक्क्षेपाक्षांशग्रहभुजांशावगमा- तद्गङ्गश्च दृग्ज्याशङ्कुभुजदिगंशा- तत्र विशेषविचारः वगमकप्रश्नः १४६ १२९ १३० मुनीश्वरमास्करमतयोः तदङ्गश्चस्थानामि- स्थूलत्वप्रदर्शनम् १६०, २०१-२०२ प्रायिकः १३१ १३४ विकलाशेषादहर्गणानयनम्,, २०३ २०६ तदङ्गश्चबिम्बाभिप्रायिक:१४७ १३५ १३. वर्गप्रकृतिविषयः प्रायनवलनप्रश्नो भङ्गश्च , १३८ १३६ तलक्षणभेदी श्रायनाक्षवलननिरपेक्षं स्पष्टवलना भावनाद्वयप्रदर्शनम् २१२२१४ नयनप्रश्न: रुपक्षपे ज्येष्ठकनिष्ठयोः तद्भश्च साधन बिम्बीयस्पष्टवलन- वर्गप्रकृत्याऽधिमासशेषयोः दिग्दर्शनम् १४९, १४९ १५० सम्बन्धी प्रश्नः चन्द्रगोलानयनसन्धि. तद्गश्च तत्र दृढ़ाढ़ भेदाभ्या प्रश्नस्य राहुकेतुप्रदेशप्रदर्शनम् १५३ १५५ वैविध्यम् १ . विषयका प्रश्न:

·पृष्ठ श्लोक | विषयाः .. " तत्र विशेषः नहि सूर्य विषयाः पृष्ठ श्लोक सृष्टिविषयसम्बन्धिविषयः१६४२६६० केवलाप्रवेधाशोमति- बर्गप्रकृतिविषयप्रश्नः १६५ २६८ भूमानयोज्ञानम् १८० ३३१-३३३. এক বিলিয়ন तबङ्गश्च उद्दिष्ट कुटके इत्यत्र- ईशादिज्ञानम् १८१ ३३४.३३५ विचारः लघुतमापवर्त्यज्ञानम् १८३ ३३६-३९८ २५३.२५४ अग्नावेव दाहिका शक्ति कृष्णदेवज्ञकृतबीजांकुरायाः १८२ ३३९.३४२- कुट्टकानपवर्त्तनेदोषः १६७ २१५ भधिकारोपसंहारः सरूपके वर्णकृतीइत्यत्र- इति महाप्रश्नाधिकारः। विचार: ११७.१६८ २५६-२६५ अथ ग्रन्थोपसंहाराध्यायः । तत्र ज्ञानराजमतप्रदर्शनम् १६८ २६६-२७४/ देशनदीवर्णनं, ततः स्वग्राम- अथ मुनीश्वरमतवर्णनम् १६६ २७५-२७७ वर्णनञ्च सत्रकमलाकरस्यस्वविचारः१७१ २७३-२४२ स्ववंशवर्णनम् भास्करोक्तोदाहरणेखण्डह- प्रकृतग्रन्थकरणं, तत्समयस्थान- यकनिष्ठकल्पनाप्रकार: १७२२८४-१८७ कथनं च तत्र विशेषविचारप्राचीन- कुशाग्रबुद्धिजनार्थमेवायं मतदौष्ट्यप्रदर्शनञ्च १७३ २४०-२९८ निम्मितः १८६११ बिम्बानयने प्राचीनमत- प्राचीनमतं यत्खण्डितं तद- लण्डनम् १७४२९६-३०१ पराधक्षमापनच १८७ १६ भास्करोक्तलल्लमत्तखण्डनं१७५३०७-१०६ भास्करस्य कवित्वे आक्षोपः १८७ १७.१८- मण्डनम् १७६ ३१०.३३१ स्वकृतेः प्राचीनरीतिभिन्नत्वे अङ्कानांलघुतमापवा- विचार नयनम् १७७ ३१२-३१३ एतद्यस्मै कस्मै चिन्न देयम् १८८ २१ अवर्गाङ्कास्य रेखात्मक- एतद्ग्रन्थ-पठन फलम् २३ मूलानयनम् ३१४-३२४ ग्रन्थस्येश्वरार्पणम् आसन्नमळेऽवयवग्रहणे एतद्वन्यपठनपाठनफलम् १९९२७.२८ विचार १७९३२४-३२५ নিযেত লাল वेधेन वंशोन्नतिज्ञानं वर्णनम् स्वान्तरज्ञानञ्च इति ग्रन्थोपसंहाराध्यायः ।

·* श्री १०८ कालिकायै नमः * अथ सूर्यग्रहणाधिकारविषयपरिचायिकाः परिभाषाः। ) सूर्यस्य ग्रहणं सूर्यग्रहणम्, तत्र सूर्यश्छायः । चन्द्रश्छादकः । तत्र दृष्टि स्थानाच्चन्द्रबिम्बस्य याः परितः स्पर्शरेखा भवेयुस्ता वर्धिताः सत्यो- रविगोले यत्र यत्र लग्नास्तत्तद्विन्दुबद्ध सूत्राकृतिरेव रविगोले चन्द्रबिम्बन् । तथा च दृष्टि स्थानादविगोलस्थरविबिम्बस्य याः स्पर्शरेखास्ताभिश्छिन चन्द्रगो. लप्रदेशरूपं चन्द्रगोळे रविबिम्बम् । २) दृष्टिस्थानाचन्द्रगोलस्थचन्द्रबिम्बस्य स्पर्शरेखामिर्जनिता या सूची सा रविक- क्षान्तं वर्धनीया, तदन्तर्यदि दैवात्सूर्यबिम्बं भवति, तदैव सूर्यबिम्बस्य तदधः- स्थचन्द्रबिम्बेनाच्छादनाददर्शनमेव तद्ग्रहणमुच्यते । परन्तु तादृशी स्थितिर्द- न्तेि भवति तेन दर्शान्ते सूर्य ग्रहणसम्भवः । ) रचिकक्षाऽधश्चन्द्रकक्षा, योजनात्मकरविबिम्बाद्योजनात्मकचन्द्रबिम्बमल्पम् । परन्तु कलात्मकमानेन रविबिम्बाचन्द्रबिम्बमल्पं समानमधिकं वा भवितुमर्हति । ( ४ ) रविचन्द्रबिम्बयोः क्रमस्पर्शरेखाभिर्या सूची तदप्रसेव यदा दृष्टिस्थानं तदा कलात्मकरविबिम्बचन्द्रबिम्बयोः साम्यम् । अथवा दृष्टिस्थानाच्चन्द्रबिम्बस्य परितः कृताः स्पर्शरेखा यदि स्वगोलस्थसूर्यबिम्बस्पर्शरेखा भवेयुस्तदाऽपि तयोबिम्ब कलात्मके समे स्तः । (५ ) यदि तत्सूचीमध्यसूत्रे सूच्या मध्ये दृष्टिस्थानं तदा दृश्यचन्द्रबिम्बकलाभ्यो रविबिम्बकलानामल्पत्वात् खग्रासलम्भवः । यदि सूच्या वहिर्षिततन्मध्य- सूत्रे हास्थानं तदा दृश्यचन्द्रबिम्बाधिक रविबिम्बकलामानमतस्तत्र वलय- ग्रहणम् । (4) पृष्ठस्थदृष्टिवशादविगोलपरिणतचन्द्रबिम्बस्य, वा चन्द्रगोलपरिणतरविबिम्बस्य वक्रत्वम् । केवलं खमध्ये उत्तत्वम् । (७) यदैकगर्भसूत्रगते रविचन्द्रयोः स्थाने बिम्बे वा स्तस्तदा गर्भाभिप्रायिको योगः । यदैकपृष्ठसूत्रगते तयोः स्थाने वा बिम्बे भवतस्तदा पृष्ठीयो योगो भवति । स एव पृष्ठीयामान्तकालः ।

·२ মুক্তি बर्गः सिद्धान्ततत्वविवेके- (८) रूमध्ये गर्भपृष्टसूत्रयोक्याच गपद्धगर्भीयपृष्टीयदर्शान्त कालो घटते । (९) विन्निभेऽपि गर्भायपृष्ठीयग्रहयोरेककदम्बप्रोतवृत्तगतत्वाध गपद्गीय पृष्ठीय. दर्शान्तकालौ भवतः । अत एव हकक्षेपवृत्ताकपालभेदो भवति । (१०) चन्द्रकक्षायां भकक्षायां च रविगतपृष्ठसूत्रं लग्नं जन्न पृष्ठीयरविस्तदुगतदृवृत्त यत्तदेव गीयरविगलं दृग्वृत्तं स्यात्तत्र गर्भपृष्ठसूत्रयोरेकवृत्तभूतलगतत्वात् । दृग्लम्बनन्तु इग्वृत्ते गर्भीयपृष्ठीयमहान्तरम् । तद्द्वक्तुल्यक्षितिजे परमम् । ततो. ऽप्यल्पं पृष्ठक्षितिजे, ततोऽल्पतर गर्भकुजे ततोऽल्पमुदयास्तक्षितिजे भवति । उक्तुल्यक्षितिजादुपरि, शनैः शनैः क्षीयमाणम् । खमध्ये तदभावः । तत्रापि चन्द्रगोलीयलम्बनादधिकं रविगोले, ततोऽप्यधिकं भगोले दृग्लम्बनमिति । दृग्लम्बनवदेव स्पष्टलम्बनस्यापि परमत्वपरमाल्पत्वं विज्ञेयम् । ( १२ ) जधिरसूनोपरि दृष्टिस्थाने यल्लम्बभूतलं तेन च्छिन्नस्तत्तगोलप्रदेशस्तत्तदुगोले - mage द्वक् क्षितिजन। . अवर्गा पृष्ठस्थाने अर्धाधरसूत्रोपरि यल्लम्बभूतलं, तच्छिन्नगोलप्रदेशस्तदुगोले पृष्ठ- क्षितिजम् । दृष्टिस्थानाद्भूबिम्बस्य परितः कृताभिः पर्शरेखाभि श्छिन्नर विगोल. प्रदेशस्तत्रोदयास्तक्षितिजम् । गर्भस्थानादूर्वाधरसूत्रोपरि यल्लम्बधरातलं तच्छिन्नस्तत्तदुगोलप्रदेशस्तत्तदुगोले गर्भक्षितिजम् । पृष्ठस्थदृष्टिक्शेन पृष्ठक्षितिजमेव तुकतुल्यक्षितिजम् । तथोदयास्तक्षितिजञ्चापि तदेव भवति । पृष्ठोयदृष्टिवशतो भिन्न भिन्नं जायते । तत्र केवलं गर्भक्षितिजमेव महवृत्तमन्यत् सर्वं लघुवृत्तमेवेति । (१३) पृष्टीयग्रहोपरिगतकदम्बप्रोतवृत्ते पृष्टीयग्रहमवृत्तान्तरमिता नतिः । सा वित्रिभे परमा पृष्ठक्षितिजेऽल्पा भवति । तहिक दृकक्षेपदिक । १४) लग्नोत्पन्न नवत्यंशवृत्तमेव ढकक्षेपवृत्तम् । तत् खमध्यगतकदम्बप्रोववृत्त भवत्येव लग्नात्पृष्टतस्त्रिभान्तरे लग्नत्वात्तस्य क्रान्तिवृत्तस्य चोर्ध्वसम्पातो. वित्रिभलग्नमुच्यते। (१५) पृष्टीयग्रहोपरिगतयोः कदम्बप्रोतदृग्वृत्तयोरन्तरे भवृत्ते स्पष्टलम्बनम् । (१६) नतिशरयोः संस्कारेण स्पष्टशरो भवति, अर्थान्नतिकोटिवृत्तशरकोटिवृत्तयोर- न्तरे कदम्बप्रोते स्पष्टशरो भवति । दशे तद्यदि मानक्यार्धादल्पं तदा ग्रहण- संभवः । तस्य शून्यत्वे कैन्द्रिकयोगसंभवात् सर्वग्रहणवलयग्रहणखग्रहणानि सम्भवन्ति । प्रासक ·३ सूर्यग्रहणाधिकारविषयपरिभाषाः। (30) पर्शमोक्षयोः पृष्टीयरविचन्द्रयोः केन्द्रगतं वृत्तं स्थितिकर्णवृत्तम् । (10) वित्रिभात् कपालभेदः । तत्रचन्द्रगोले प्राक्कपाले पृष्ठसूत्रस्य खमध्यासनत्वादादौ पूर्वाभिमुखगमनशीलश्चन्द्रः पृष्ठीयग्रहेण मिलित्वा तदनु गर्भायग्रहेण मिलति । अतस्तत्र प्रथम पृष्ठीयदर्शान्तः । पश्चादुगर्मीयामान्तोऽत एव तयोरन्तररूपं लम्बनं गणितागते (गर्भीयदर्शान्ते ) ऋणं कृतं सत्पृष्ठीयदर्शान्तो भवति । पश्चिमकपाले तु प्रथमं चन्द्रो गर्भसूत्रगतकदम्बप्रोतवृत्ते समागत्य पश्चात्पृष्ठीय- महगतकदम्बप्रोते याति तेनादौ गर्भीयामान्तः पश्चात्पृष्ठीयस्तेन तत्र लम्बनं धनम् । (३६) चन्द्रकक्षास्थचन्द्रकेन्द्रगतगर्भपृष्ठसूत्रयोरन्तरं रविगोले आयलम्बनम् । रविक- क्षास्थर विकेन्द्रगतगर्भपृष्ठसूत्रयोरन्तरं चन्द्रगोलेऽन्यलम्बनम् । तत्रपृष्ठीयामान्ते माधान्यलम्बने समाने भवतः । गर्मीयामान्ते तु आद्यलम्बनादल्पमन्यलम्बन भवति। २०) अहामवत्यशैर्यवृत्तं तद्ग्रहक्षितिजमुच्यते । तत्र पूर्वापरनाडीवृत्तान्तरमाक्ष- वलनम् । क्रान्तिवृत्तनाड़ीवृत्तान्तरमायनवलनम् । पूर्वापरक्रान्तिवृत्तान्तर स्पष्टवलनम् । तदाक्षायनवलनयोः संस्कारेण भवति। तत्र नाडीरत्तावृत्तं यहिक तदिक्कमेवायनवलनम् । पूर्वापरवृत्ताबाडीवृत्तं यदिकं तद्दिकमेवाक्षव- लनम् । तथा पूर्वापरवृत्तावृत्तं यदिकं तदिक्कं स्पष्टवलनम् । क्रान्तिवृत्तः विमण्डलान्तरं अहक्षितिजे शरजवलनम् । बिम्बत्रिज्यावृत्ते पूर्वापरभवृत्ता- न्तरं बिम्बस्पष्टवलनम् । (२१) पृष्ठस्थानात् स्वगोलस्थचन्द्रबिम्बस्पर्शरेखाजनितसूच्या छिन्नस्य रविगोलस्यः वृत्तत्वाभावात् तथा पृष्ठस्थानात् स्वगोलस्थरविबिम्बस्पर्शरेखाजनितसूच्या छिन्नस्य चन्द्रगोलस्यापि वृत्तत्वाभावात् वलयग्रहणं न समानान्तरवृत्तद्वयघटितं. भवति । यद्येकगर्भसूत्रे तयोः केन्द्र स्तस्तदा यदि चन्द्रबिम्बादधिकं दृश्यरवि बिम्बं स्यात्तदा समवलयप्रहणं भवति । तत्र तद्गर्भसूत्रच्छिन्नभूपृष्ठे यस्तिष्ठति तस्य खस्वस्तिकगतयोरेव रविचन्द्वयोवंशेन सिद्ध स्वस्वस्तिके एवं वलयग्रहणं सम्यगिति। - (२२) अमान्ते भूग्रहणं चन्द्रपृष्ठनिवासिभिर्विलोक्यते । यथाऽस्माकं भूपृष्ठनिवासिना चन्द्रबिम्ब, तथैव चन्द्रपृष्ठवासिनो भूविम्बं चन्द्रबिम्ब वैद्यम् ।

·ERMER सिद्धान्ततत्त्वविवेके- २३) ग्रहणद्वयेऽपि सर्वमासे ग्रहणस्य पञ्चावयवा भवन्ति, तत्र रविग्रहणे रवि. चन्द्रयोः परपूर्वपाल्योयोगः । परपाल्यो योगः संमीलनम् । एककदम्बप्रोत- वृत्ते कैन्नियोगो मध्याहणम् । पूर्वपाल्योर्योग उन्मीलनम् । रविचन्द्रयोः पूर्वपरमालयोपशी मोक्षः । तत्रापि एकसूनगतकेन्द्रयोग खग्रासः । इत्यादि Samant e इति सूर्यग्रहणविषयपरिचारिकाः परिभाषाः । A ह पुस्तकमाप्तिस्थानम्- मास्टर खेलाडीलाल ऐएड सन्स, संस्कृत बुकडिपो, कचौड़ीगली, बनारस सिटी।

·܂ श्री १०८ दक्षिणकालिकायै नमः । श्री १०८ वैद्यनाथाय नमः ।। सिद्धान्ततत्त्वविवेकः। अथ सूर्यग्रहणाधिकारः। अथ तावत्तत्र रविग्रहणस्वरूपमाह- अथैकसूक्ष्मावयवस्थितेश्च ररधः शीतकरोऽस्ति दर्श । ततोऽप्यघो भूमिगतश्च तेन द्रष्टा रविं पश्यति नैव सोऽत्र ॥१॥ तदिन्दुनाऽऽच्छादितमबिम्बं संदृश्यते ग्रस्तमिवात्र लोकैः॥१॥ प्रणम्य परमेश्वरी प्रणतविघ्नविश्वंसिनों निधाय पदपङ्कजं हृदि सुबुद्धिदं श्रीगुरोः। विविच्य सचमत्कृति परकृति मुदा सद्धृदा रविमहाभाष्यक शुचि तनोति गङ्गाधरः ॥१॥ न मेऽस्ति निजपाटवप्रकटनं न वा सद्यश:- समर्जनमहो कुतोऽन्यमतदूषणार्थाग्रहः । इहास्ति मम केवलं सरतमन्दधीबोधन भवेद्भुततरं यथा किल तथैव पूर्णः श्रमः ॥२॥ अथ चन्द्रग्रहणप्रतिपादनानन्तरम् । दशैं भूगर्भकैन्द्रिककक्षागोलपृष्ठोपरिगतक- कदम्बप्रोतवृत्तगतरविचन्द्रबिम्बकेन्द्रावसरे, एकसूक्ष्मावयवस्थितेः भवृत्तस्यैकस्मिन्नेव सूक्ष्मेऽवयवे बिन्दौ रविचन्द्रयोः स्थितिः स्थानं यत्तस्या एकसूक्ष्मावयवस्थितेः कारणा. दिति शेषः । वा एकसूक्ष्मावयवस्थितेरिति रवेरित्यस्य विशेषणम् । रवे रविविबादधः शीतकरचन्द्रोऽस्ति अर्थाद्भूकेन्द्राइविकक्षास्थरविबिम्बकेन्द्रगतसूत्रच्छिनचन्द्र कक्षाबिन्दुगतकदम्बप्रोतवृत्तभूतले मानैक्याल्पशरे, वा शराभावे रविचन्द्रयो राश्या- दिसमत्वानुवटितगर्मीयामान्ते रविग्रहणसम्भवः । अत्रो धरत्वं भूमेरासनवर्तित्वमेव वेद्यम् । येन हेतुना ततश्चन्द्रबिम्बादपि भूमिपृष्ठस्थो द्रष्टा अधो वर्तते. तेन स च रविदर्शको- जनोऽस्यां स्थितौ रविं नैव पश्यति, दृष्टिरव्योरन्तराले चन्द्रबिम्बस्यावरोधकत्वात् । तत्तस्मादत्र इन्दुना चन्द्रेण, वा तत्तेन मध्यप्रदेशवर्तिना इन्दुना चन्द्रबिम्बेन छादित- मबरुद्धमर्कविम्ब लोकैरवलोककैर्मस्तमिव सन्दृश्यते । यथा भूमया वस्तुतश्च्छादितं चन्द्र बिम्बं भवति, एककक्षास्थत्वात, न तथा चन्द्रबिम्बेन रविबिम्बमाच्छाद्यते भिन्नकशास्थत्वात् । तत्र भूकेन्द्राद्वा पृष्ठस्थदृष्टितो.

·२ a य य 1 na R सिद्धान्ततत्त्वविवेके- रविबिम्बस्य या परितः स्पर्शरेखा भवेयुस्ता यत्र यत्र चन्द्रकक्षायां लभास्त तदिन्दु. चसूत्राकृतिरेव चन्द्रकक्षायां परिणतर विविम्ब शेयम्, तदुर चन्द्रेण साकमेव सादि- विषयो जायते । अथ रविबिम्बचन्द्र विम्बयोः परितो विरुद्धस्पर्शरेखाकरणेन भूबिम्बा- भिमुखी या समसूची तद्वहिःप्रदेशगतजनानां चन्द्रबिम्बन रविबिम्बस्य छादनामा- 'वान प्रस्तत्वम् तत्र रविबिम्बचन्द्रबिम्बोः क्रमस्पर्शरेखाकरणेन या समपूची, तदन्तर्वतिनां नियती सर्वग्रहणं भवति । वन तन्मध्यसूत्रे सूच्यग्रप्रदेशे यस्य दृष्टिस्थानं तस्य रविचन्द्रबिम्बयो: साम्यात्तदानीं सर्वग्रहणम् । अथ तत्सूच्यन्तस्तन्मध्यसूत्रे एवं यदि दृष्टिस्थानं तदा तस्य रविबिम्बाचन्द्रबिम्बस्य कलात्मकस्याधिकत्वात् खग्रहणम् । तथा यस्य द्रष्टुः तत्सूच्या- वहिस्तन्मध्यसूत्रे दृष्टिस्थान तस्य चन्द्रबिम्बकलाभ्यो रविबिम्ब कलानामधिकत्वात तदा वलयग्रहणम् । तत्र क्रमस्पर्शरेखाजनितसूच्या वहिर्विरुद्धस्पर्शरेखाजनितसूच्या- अन्तरे तत्प्रदेशवर्तिनां खण्डग्रहणम् । अत एव सूर्यग्रहणं नहि सर्वदेशे एकरूपं भवति । चन्द्रग्रहणे तु सूर्यभूबिम्बयोः क्रमस्पर्शरेखाकरणेन सूर्याद्भिनदिशि भूमेश्छायारूपा या सूची तदन्तःप्रदेशवासिनां रात्रिर्भवति सूर्यस्यादर्शनात्, "तमी तमोहन्तुरदर्शने सती" "तिभास्कराचार्योकत्वात् । क्षितिजाधःप्रदेशवर्तिनो रवेः षडभान्तरे वर्तमानस्य चन्द्रस्य क्षितिजोर्ध्वगतत्वं नियतमेव, तत्र शराभावे वा मानक्यार्धाल्पशरेऽपि भूभासूच्यां यश्चन्द्रस्य प्रवेशात्मकं अहणं तत्तत्सूयन्तःप्रदेशनिवासिभिर्जनै श्यते एवातश्चन्द्रस्य 'ग्रहणं रात्रिसमयवतां भवत्येव, तत्रापि स्पर्शसमये भूभास्पृष्टचन्द्रबिम्बप्रदेशाद्भूबिम्बस्य या स्पर्शरेखा भवेयु- स्तदन्तर्गतभूप्रदेशवासिभिर्जनै रेव तत्स्पर्शबिन्दुर्विलोक्यते । तत्सूचीवहिभू बिम्बपृष्ठ- गतानां रात्रिमतामपि स च स्पर्शबिन्दुन दृश्यो भवतीत्यतो भास्करोक्त-"समकलकाले भूभा लगति मृगाङ्क यतस्तरा म्लानम् । सर्वे पश्यन्ति समम्" इति श्लोके सर्वे न सकलार्थकाः, किन्तु बहुसंख्यार्थका ज्ञयाः । अथ यस्मिनमान्ते शराभावावसरे रविचन्द्रावेकगर्भसूत्रगतौ भवतस्तस्मिन् भूगर्भ- गतद्रष्टुर्श गर्भसूत्रच्छिन्नभूपृष्ठस्थद्रष्टुः सर्वग्रहणवलयग्रहणखग्रासादिसम्भवः । शरसत्त्वे तु तयोः स्थाने एकसूत्रगते, नहि बिम्बकेन्द्रे, तत्रापि शरे मानैक्याङल्पे गर्भस्थदधुः खण्डग्रहणम् । परन्तु यस्मिन्नमान्ते रविचन्द्रावेकपृष्ठसूत्रगतौ भवतस्तत्र पृष्ठस्थगष्टुः सर्वग्रहण-वलयग्रहण-खग्रासादिसम्भवः । परमियं संस्था शरसत्वेऽपि, क्रान्तिवृत्तादेक- भागगतयो रविचन्द्रयोः क्रमेण नतिशरयोः समत्वं यदा तदैव । तदानीमेव चन्द्ररविभकशासु युगपत्पृष्ठीयामान्तकाल: सिद्धयति सर्वत्रापि एकपृष्ठ- सूत्रगतत्वात्तयोः। अथ गर्मीयकदम्बप्रोतवृत्तभूतलच्छिन्नभूपदेशवर्ति जनानामपि युगपद्धगर्भीयपृष्ठीय- दर्शान्तकालौ भवतः। तत्र तत्कदम्बप्रोतवृत्तभूतलस्य खमध्यगतत्वात्तस्य इकक्षेर- वृत्तसंज्ञकत्वात् सिद्ध वित्रिभस्थलेऽपि पृष्ठीयगीयदर्शान्तयोयुगपबटनमतस्तत्र १ स्पष्टलम्बनामावः ।

·-- ३ सूर्यग्रहणाधिकारे भूग्रहणदिग्दर्शनम् अत एव भास्करेण 'न लम्बनं वित्रिभलग्नतुल्ये' इत्युक्तम् । तत्र नतिसमैव दृग्लम्ब- ममितिः । वित्रिभस्थानादन्या यदा दान्तस्तदा गर्भीयकदम्बप्रोतवृत्तभूनलस्य पृष्ठस्था- नगतत्वाभावात् पृष्ठस्थानस्थदृष्टितो निजकक्षास्थरविकेन्द्रगतं सूत्रं रविपृष्ठसूत्रं यत्र चन्द्रक- शायां लमं तत्रस्थमिव रविं भूपृष्ठस्थो द्रष्टा येन पश्यति, अतस्तत्र पृष्ठीयरविः । ल चः तद्गर्भायरविचन्द्रबिम्बगतकदम्बप्रोतवृत्तादन्यप्रदेशगतस्तेन नहि पृष्ठस्थदृष्टिवशेन तदानीं रविचन्द्रयोोगः । तंत्र व्यपेक्षया चन्द्रस्य शीघ्रगतित्वात् पृष्ठीयरविगतकदम्बमोते यदा चन्द्रबिम्बकेन्द्रमागमिष्यति वाऽऽगतमभत्तदानीं पृष्ठीयामान्तो भविताऽभूद्वेति । तत्र पृष्ठीयरविबिम्बकेन्द्रोपरि कदम्बप्रोतदृग्वृत्ते विधेये, तयोर्भवृत्ते यदन्तरं तत् स्पष्टलम्बनम् । दुग्टते. पृष्ठीयरविअत्तयोरन्तरं द्वग्लम्बन । कदम्बप्रोतवृत्ते पृष्ठीयरवि. मवृत्तयोरन्तरं नतिरिति दिग्दर्शनम् । यत्र वित्रिभात पूर्वकपाले रविगोलगतरविकेन्द्रगते ये गर्भपृष्ठसूत्रे भवतस्तयोर्गर्भ- सूत्रात् पृष्ठसूत्रस्य खस्वस्तिकान्तिकगतत्वात् पूर्वगत्या चलितस्य चन्द्रस्यादौ पृष्ठीयरविणा योगः पश्चाद्गर्भीयरविणा, तेन पूर्वकपाले प्रथम पृष्ठीयामान्तः पश्चाद्गीयामान्तस्तत्र गर्भीयामान्ते स्पष्टलम्बनघटीशोधनेन पृष्ठीयामन्तज्ञानम् । वित्रिभात्पश्चिमकपाले स्वक- क्षायां पूर्वाभिमुखगत्या चलितश्चन्द्रः प्रथमं गर्भीयरविणा योगं कृत्वा तदन्तरं पृष्ठीय- रविणा मिलति । तेन पूर्व गर्मीयामान्तस्तदनन्तरं पृष्ठीयामान्तस्तेन तत्र लम्बनघटीयोजनेन पृष्ठीयामान्तो भवति तेन पश्चिमकपाले गर्मीयामान्तो स्पष्टलम्बनयोजनेनं पृष्ठीयदर्शान्तः सिद्धयतीति बालावबोधार्थ सर्व प्रपञ्चितमिति अथ विशेषमाह- किञ्चेन्दुविम्बस्य रविग्रह या छाया पृथिव्यां पतिताऽस्ति दृष्टा ॥२॥ तत्संमुखेन्दुस्थितदृग्वशाच्च बुधैः प्रकल्प्यं ग्रहणं पृथिव्याः । व्यत्यासतः शीतलभानुवत् स्याञ्चन्द्रप्रभैवावरणं हि तत्र ॥३॥ अन्न रवीन्दुबिम्बयोः परितः क्रमस्पर्शरेखाकरणेन या सूची जायते, तत्र चन्द्रबि- म्बात् सूचीशीर्ष यावचन्द्रच्छाया उच्यते । ला च सूर्यग्रहणावसरे भूबिम्बोपरि यावत्प्रदेशे पतिता दृश्यते तत्प्रदेशान्तःस्थितद्गुरवशेन तदानीं सूर्यो न दृश्यते, तत्र दृष्टिसूर्ययोर्मध्ये चन्द्रबिम्बस्य व्यवधानतया वर्तमानात् । अत एव चन्द्रच्छायाख्यसूच्यन्तश्चन्द्रपृष्ठनिवा- सिनां जनानां तदानीं रव्यदर्शनादानिः सिद्धयति । तत्र यथाऽस्माकं भूपृष्ठवासिना सूर्यकिरणसंयोगाच्यञ्चञ्चन्द्रो रजन्यां दृश्यो तिमिरनिकरनाशकश्च भवति, तथैव चन्द्रपृ. छवासिना लोकानामस्माकं भूबिम्बमेवासनवर्तित्वाञ्चन्द्रबिम्बरूपं सूर्यकिरणसम्पा. दुज्ज्वलं भवति । तत्र चन्द्रपृष्ठवासिनां चन्द्रच्छायैव भूभेति स्पष्टम् । अमान्ते शराभावे. वा भूबिम्बचन्द्रबिम्बव्यासार्धयोगादल्पे शरे नियतं चन्द्रच्छायायां भूबिम्बप्रदेशस्य. प्रविष्टत्वात् भूग्रहणं सम्भवेत् । अत्र चन्द्र केन्द्राचन्द्रकर्णव्यासार्धन चन्द्रबिम्बमण्डलभूतले बवृत्तं तभृकक्षावृत्तरूपम् । तत्र तदुगोलपृष्ठे चन्द्रच्छायासूचीमध्यसूत्रं यत्र लग्नं तत्र तेषां भाकेन्द्रम, तयोरन्तरं केन्द्रान्तरं. वैद्यम् । तत्र भूबिम्बाञ्चन्द्रबिम्बस्याल्पत्वाद्भूक. क्षागोलस्थचन्द्रच्छायावृत्तस्य वा तत्कक्षाऽधःस्थतच्छायावृत्तस्याल्पत्वं सुस्पष्टं सर्वेषा । ammetream 94 ·alongestant 7 ra im सिद्धान्ततत्वविवेके मत एव चन्द्रच्छायाकृतं भूबिम्वस्थ सकलग्रहणं कथमपि न संभवति । तदानीं भूरूपच- न्द्रबिम्बाइविबिम्बस्य षडभान्तरत्वादस्माकममान्तावसरे चन्द्रपटवासिनो चन्द्रच्छाया- न्तर्गतानां पूर्णान्तकालः । अस्माकं भूपृष्ठवासिनां यदा पूर्णान्तस्तदा चन्द्रप्टष्यवासिना ममान्तकाल इति विज्ञविज्ञेयम् । अथ जद्गुरु-पूज्यपद-म०म० ५० श्रीसुधाकरद्विवेदिभिरुतो विशेषविषय उपन्य- स्यते तत्र चन्द्रबिम्बगतकियन्मितप्रदेशस्थद्वन्दशाभूग्रहणं दर्शनार्ह तज्ज्ञानार्थं तावत् । सूत्राणि-चन्द्रार्कयोरन्तरकोटिजीवा चन्द्रेषुकोटिज्यकया विनिघ्नी । त्रिभज्यया लम्ब्रजकोटिजीवा चन्द्रार्कबिम्बान्तरसूचभका ॥३॥ श्रुत्या रवेः संगुणिताऽऽतचापकोटिस्तदाद्यं त्रिगुणेन निघ्नम् । शशीनयोबिम्बवियोगखण्ड चन्द्रार्कबिम्बान्तरसूत्रकेन ॥२॥ भक्तं ततश्चापलबेन हीनमाद्याख्यकं तद्गुण एव भाज्या भाज्येन निघ्नं शशिकर्णमानं त्रिज्योद्धृतं तत् परसंज्ञकं स्यात.॥३॥ भाज्यचापोनसाङ्कज्या शशिकणेन संगुणा । भक्तासा त्रिज्यया हीनं शशिबिम्बदलं ततः॥४॥ हारसंझं भवेदत्र भूमिव्यासाहिारयोः । वर्गान्तरपदेनैव संयुक्त परसंज्ञकम्॥५॥ पृष्टसंशं च तद्वर्गेष्ट शशिविम्बार्धजा कृतिः। युक्ता तन्मूलमानेन विभक्ता हिमदीधिते ॥६॥ बिम्बाधेन गुणा त्रिज्या लब्धचापोनसाकाः। निघ्नस्तैरेव चन्द्रस्य परिधिर्योजनात्मकः ॥७॥ माधीशैर्विहितस्त्विष्टयोजनाचं फलं ततः। योजनान्तरगैस्तैस्तैश्चन्द्रपृष्ठगदेशिभिः पृथिव्या ग्रहणं ज्ञेयं गोलतत्वविचारतः। सुलभेनैव गोलविचार्य बहुधा ध्रुवम् अत्रोपपत्तिः। र-रविकेन्द्रम् । च-चन्द्र- केन्द्रम् । :: रच-बिम्बान्तरसूत्रम् भूकेन्द्रम, :: भूर-रविकर्णः। সুস্বাঃ। অন্ন Z =ানামঃ। { সুহ—এমতাহীঘৰি- तांशाः । तत्र शरः कोटिः । क्रान्तिीत्तयान्तरांशाः भुजः । रूपष्टान्तरांशाकर्णः इति । चापजात्ये कोज्यासिवृनं x त्रि-कोज्याश x कोज्याक्रावृl, .. कोरिज्यासिवृध कोज्याश x कोज्याक्रावृध अस्याश्चापकोव्यंशा स्पष्टान्तरांशाचभूर । कि AND ज्याज्याचभूरभूर ततः भूरच त्रिभुजे कोणानुपातेन ज्या / भूचर ·- maa em % सूर्यग्रहणाधिकरे ग्रहणविवरणम् । ज्यास्पxरक कमलाकरीयसितांशाः। तत्र कोणज्यायाः कोणोनमाधीशज्यासमत्वात विसू कमलाकरीयसितांश=DLभूचन, अथ 'च' बिन्दौ 'रच' बिम्बान्तरसूत्रोपरि कृता लम्बरेखा = चत, अर्थात् / अचत, अतः १०-/भूच-Lभूचत: श्राद्यम् । परन्त्वत्र रविचन्द्रबिम्बयोः क्रमस्पर्शरेखा-रफ, तस्याः समानान्तरा चस रेखा कुता, तेन सचप%80%DLतचर, उभयत्र/ भूचप कोणशोधनात् पचत-सचर, परन्तु तत्र रचस' त्रिभुजे सर-रव्याद-चंच्याद, अतः ज्या/रचस= ज्या/चसर, सर त्रि (रव्याद-चंच्याद) अस्याश्चापम्-चा,%3D/रचम %DLपचत, अतः । भूचत-< पचत:<भूप-प्राध-चाप, भाज्या । अथ अपफ स्पर्शरेखा समानान्तराभूल रेखा कार्या, तदा भूचल त्रिभुजे कोणा- भूच ज्याभूचल-चकX भाज्य नुपातेन भूल =परसंज्ञम् । ज्या<भूलंच तत्रैवचल- ज्यारचभूल भूचं, कोज्या भाज्यचक चहरेखायां चप' ज्या भूलच चन्द्रव्यासदलं विशोध्य शेषम्पल, भून-हारसंज्ञकम् । अथ पृभून त्रिभुजे । पृभू-भून पुन: चध्याद -हा मूल, ततः पृप-पृन+नप-मूल+ पर- सू० ॥ ततः पपच सू+चव्याद =च : सू+चण्यादर ज्या<पच, चप_ त्रिx चव्याद मूलम् ततः 'पृपच' त्रिभुजे ज्या <चपृप3 एतच्चापकोट्यंशा पृचप, तत्र '' बिन्दुतश्चन्द्रस्य परितः स्पर्शरेखा कार्यास्तदा तदन्तर्गतचन्द्रबिम्बयोजनादेशे वर्तमाना जनाः पृथिव्या ग्रहणपश्यन्ति । तत्र चाप- चंपयोx चापकोटि, ज्ञानात्तत्सम्बन्धियोजनज्ञानम् = अतः सर्वमुपपन्नम् । ३६० अथ तत्सम्बन्धमेवाह एवं हि चन्द्रग्रहणस्य काले भूभेन्दुसम्बन्धगदृग्वशाच्च । रविग्रहोऽत्रावरणं कुबिम्बमाविचार्य बहुधाऽन्यदेवम् ॥४॥ एवं पूर्वोक्तसंस्थानप्रकारेण, चन्द्रग्रहणस्य कालेऽर्थादस्माकं पूर्णान्ते चन्द्रग्रहण सम्भवसमये, भूभायामिन्दुर्भूभेन्दुस्तत्सम्बन्धे गता या दृष्टिः सा भूभेन्दुसम्बन्धगदृष्टि- स्तदशात् । अर्थाद्भबिम्बाभिमुखभूमान्तर्गतचन्द्रबिम्बस्यदृष्टिवशात् सूर्यग्रहो रविग्रहण भवति । अत्र भूमान्तर्गतचन्द्रबिम्बप्रदेशस्थितानां जनानां तदानीं भूबिम्बेनाच्छादितस्य रविबिम्बप्रदेशस्य दर्शनाभावात् कुबिम्बमेव सूर्यबिम्बस्यावरणं च्छादवमिति, तथैवमन्यच्च बहुधाऽविचार्यम् ॥ খানজাগsa अथात्र भाद्यावयवेन तुल्यौ यत्कालिको सूर्यविधू स्फुटौ स्तः। अमान्तसंज्ञोऽस्ति स एव विरग्रहार्थ प्रथमं प्रसाध्यः ॥५॥ wmarna Home SANILAY ·HINKING ६ सिद्धान्ततत्त्वविवेके- ज्ञानं तस्यान्दुजन्यं निरुक्तं तौ तु शेयौ तस्य विज्ञानतोऽतः। दर्शान्तोऽसौचासकृत् सूक्ष्मरीत्या सिद्धो शेयो वुद्धिमनिग्रहः॥६॥ अथ भूग्रहणसंस्थानवर्णनानन्तरमत्र सूर्यग्रहणवर्णनप्रसङ्गे यत्कालिको स्फुटौ रवि- चन्द्रौ राश्याअवयवेन तुल्यौ भवतः, स एवामान्तसंज्ञः कालः प्रथम रविग्रहणसाधनार्थ असाध्यः । परन्तु तस्य कालख्य ज्ञानमर्केन्दुतुल्यत्वजन्यं निरुक्तम् । तौ रविचन्द्रौ तस्यामान्तसमयस्य विज्ञानतो झंयौ भवतोऽतोऽसौ दर्शान्तः कालोऽसकृत् पुनः पुनः सूक्ष्मरीत्या मतिमद्भिहसाधकैः सिद्धो ज्ञेयः। अत्राऽन्योन्याश्रयत्वादसकृत्करणमावश्यक- मिति विज्ञेयम् । अत्र युक्ति:-यथाऽमाजासनपूर्वापरस नये रविचन्द्रयोरसमत्वात्तयो- रन्तरं भविष्यत्येवातस्तयोरन्तरं यस्किमपि भवेत्तत्कलाः कार्याः । ततो गत्यन्तरकलया एक दिनं ( ६० घटी) तदा साधितान्तरकलामिः किमित्यनेन स्थूलरूपेण येन कालेन सौ समौ-अभवतां वा भविष्यतस्तत्कालज्ञानं कृतम् । ततः पुनरनुपातः। यदि षष्टि- वटीभिः स्वस्वगतिकलास्तदाऽऽनीतघटीभिः का इत्यतस्तयोश्चालनकलाः । ताभिः प्राक पश्चाञ्चालितौ तौ प्रायः समौ संभवेताम् । अथ यदि तौ न समौ तदा पुनस्तयो- रन्तरं कृत्वा कालज्ञानं, तद्वशात् पुनश्चालनकलकलाज्ञानम्, तेन तौ संस्कार्यों एवं पुन: पुनः करणेन समौ भविष्यसो यत्काले, स एव स्फुटोऽमान्तकाल इति ॥५॥६॥ अथ सूर्यग्रहणसाधनोपकरणान्याह- तात्कालिकस्पष्टतरौ रवीन्दू, शशाङ्कपात स्त्रिभहीनलग्नम् । त्रिप्रक्षरीत्याऽस्य नतोन्नतांशी शेयौतुदृङमण्डलगौ तुयौस्तः ॥७॥ दृक्क्षेप-तदृग्गति संशकौ च तथा रवीन्द्वोः किल योजनाद्यौ। नतोन्नतांशाविह पूर्वरीत्या ततश्च दक्सूत्रमिती कुपृष्ठात् ॥३॥ तथा स्फुटाख्यश्रवणौ प्रसाध्यावित्यादि सर्व प्रथमं विदित्वा । विलम्बनद्वारकमर्कपर्वसंसाधनं सद्गणकेन कार्यम् uen अत्र तात्कालिकावामान्तकालिको स्पष्टतरौ रविचन्द्रौ स्पष्टदर्शान्तसाधनार्थम्, तथा च शशाङ्कपातः शरसाधनार्थम्, त्रिभहीनलग्नं वित्रिमं लम्बननत्योरानयनाथ, तथा च अस्य विनिमस्य द्वङ्यमण्डलगौ नतोन्नतांशी पूर्वरीत्या साधनीयो, नत्यादावुपयोगात् । यो तु कक्षेपदृग्गतिसंज्ञको भवतः । ततोऽनन्तरं कुपृष्ठागुकसूत्रमिती रविचन्द्रयोः साध्ये । तथा स्पष्टतात्कालिककौँ विम्बकलाऽऽनयनार्थं साध्यो, इत्यादि सर्वमुपकरण प्रथम ज्ञात्वा विलम्बनसंस्कारदानपूर्वक सूर्यपर्वसाधनं कार्यमिति । अथ तात्कालिक स्पष्टकर्णज्ञानं यथा- अत्र के भूकेन्द्रम्, विग्रहबिम्बकेन्द्रम्, सम्समध्यम् । P-दृष्टिस्थानम् । पृ-पृष्ठस्थानम् । केवि तात्कालिकस्पष्ट- कर्णः । तत्रादौ Lखविं, पुर्वि कोणी तुरीययन्त्रेण ज्ञात्वा तयोरन्तरम्-इविपृ कोणमानं ज्ञानम् । ततः दुधज्या/प्रदर्वि ततः केपृविं त्रिभुजे केपृ-भू-न्या. ज्याअन्तरको - MARRIND के पूर्वि ·यहा . सूर्यग्रहणाधिकारे लम्बनप्रकरणम् । सदलम् । पृर्वि-पृष्ठसूत्रमधुना ज्ञातमेष, Zकेपर्वि कोणोऽपि ज्ञातएवातः सरलत्रिकोण- मित्युकभूसंमुखात्रोव कोटिशिञ्जिनीत्यादिसूत्रे 'केविं' इटस्पष्टकर्णज्ञानं जातमिति शेष सुगमम् ॥७॥८॥९॥ अथ लम्बनस्त्ररूपमाह- कुगर्भंकसूत्रे रविं संपिधत्ते विधुस्तद्तानाममान्ते तदानीम् । नृग्जैकसूत्रे कुपृष्ठेऽत्र यत् स्यात्तयोरन्तरं लम्बनं तन्निरुक्तम् ॥१०॥ श्रमान्ते चन्द्रस्य शराभावे सति तदुगर्भ सूत्रगतानां जनानां कुगर्भेकसूत्रे एवाधा- स्थो विवुरूवस्थं रवि पिचो आच्छादयति । तदानीं तयोरेक त्रगतकेन्द्रत्वादिति शेषः । परन्तु कुपृष्ठे तदानीं यत्र तत्र स्थाने तयोर्दृष्टिसूत्रपार्थक्यान् न योगोऽर्थादधस्थ- चन्द्रेणोर्ध्वस्थपूर्यस्थाच्छादनं न भाति । अपितु यदा रविचन्द्रौ एकस्मिन् पृष्ठीयदृष्टि- सूत्रे भरतस्तदैवाध:कक्षास्थचन्द्रबिम्बेनोर्ध्वस्थसूर्यबिम्बस्य पित्रानं संभवति । शरसगावे तु गर्मीयामाते-जावेककदम्बगोतत्तातो भवतोऽर्थादुगर्भीयचन्द्र स्थानेन रविस्थानाच्छा- दुनम् । तत्रापि मानक्यापशो चन्द्रबिम्बैक देशे नास्थ सूर्य बिम्बैकदेशस्याच्छादनम् । पान्तु पृष्ठस्थष्टुतहा नै। तयोर्योगदशनं वित्रिभादपत्र भवति । किन्तु चन्द्र- गोलपरिण पृष्ठीयाविबिम्बकेन्द्र गतकदम्बप्रोतहले चन्द्र केन्द्र अनन्नायाति तदा पृष्ठस्यद्रष्टुर्जनितो, योगा। अमोऽत्र गर्भीयपृष्ठीययोगपोरन्तरमेश लम्बनं निरुक्तम् ॥१०॥ अथ भास्कोपरि साक्षेपमाह श्रीभास्कराचार्यवक्षुधेन्द्रशिरोमणित्वेन महत्प्रसिद्धैः । यच्छास्त्रबद्धानयनानुसारं विलम्बनं स्वीयकृतौ कृतं तैः ॥११॥ यथार्थवस्तुग्रहणासमथैर्या चेरिता लम्बन कल्पनाऽऽद्यैः। सात्वत्र लोकव्यवहारसिद्धयै गायथार्थानुभवे न योग्या ॥१२॥ अत्र बुधेन्द्राणां शिरोमणित्वेन, वा बुधेन्द्रति सम्बोजनम् । तत्र शिरोमणित्वेन निजरचितग्रन्थेनेति । महाप्रसिरिति साधीयान् पाठः, शेषं स्पष्टम् । भास्करमतमहर पुरस्तात (१४१५) श्लोके वक्ष्यतेऽनेनेति । शेष सुगमम् ॥११॥१२॥ अथ प्राचीनानुसारमेव परलम्ब नानयनमाह- अतोऽधुना लम्बन सद्विचारं स्पष्टं प्रकांहि समुद्यतोऽस्मि । पूर्व हि पूर्विहितं ब्रवीमि स्थूलं हि लोकव्यवहारसिद्धये ॥३॥ पूर्व भास्कराचार्यैः शेष स्पष्टम् । गत्यन्तरस्य तिथ्यंशः परलम्बनलिप्तिकाः । गतियोजनतिथ्यंशः कुदलम्य यतो मितिः ॥१४॥ परलम्वनलितानी विज्याता रविहग्ज्यका । इग्लम्बनकलाग्ताः स्युरेवं दक्क्षेपतो नतिः ॥१५॥ HER MINIABA ·SONAWARA भू Sta Mr andu maa Awenlain AURM रकXगि सिद्धान्ततत्त्वविवेके- अन युक्तिः। रज-रविकक्षा । अच= चन्द्रकला । पृष्ठस्थानम् । भू-भूकेन्द्रम् । ततः 'पर' पृष्ठभत्रच्छिन्नचन्द्र कक्षायां 'अ बिन्दौ पृष्ठीयग्रहः । 'च'गीयग्रहः । तेन भव-मुग्लम्बनम्=Zअभूच, अभू-L.परभू,अतः पृअभृ'त्रिभुजे ज्या / पृषभ ज्या/भूध, भूप ज्या पून - कुखं वाहन कुखं नि । वा ज्याचंन्द्वलं भूम चं-त्रि ज्यान कुखंxत्रि_ ज्यापून ४ ज्यापलं ज्या/भूपृक्ष, भूट 1 एवं ज्यारलं त्रि थि ज्यारपुन, ४ कुख ज्यारहन x कुखं त्रि कुख-वि त्रि ज्यारनxज्यारपल अनेन १५ श्लोक उपपद्यते । तत्र यदि ज्यारहन-त्रि, तदा र रविः 'त' बिन्दौ भविष्यति । तदा ज्याभूत त्रिभू ध नि भूव्या । इयं ज्यात्मिका, भूत रकxज्यापलं योजनामिका तु%3 रक x निभूव्या =भूव्याई । वा ज्यातप निxरक भूव्याई । अथ ता :: भूव्या- इत्युपपन्नम् । अथ मुनीश्वरमतमाह- केचित्तु सूर्यश्रवणे भुजे तु कोटिस्तु भूव्यासदलं, च कर्णः । तद्वर्गयोगस्य पदं, कुपृष्टाद्रव्यन्तरे क्षेत्रमिदं तथाऽन्यत् ॥१६॥ इन्द्वर्ककर्णान्तरगो भुजोऽत्तिदग्रतः पृष्ठजसूत्रमध्ये । कोटिस्वरूपा परलम्बनस्य ज्या योजनैः स्वश्रवणान्तरे स्यात्॥१७॥ तज्ज्ञानमाद्योक्तभुजाच कोटेस्टेराशिकाज्ज्ञाततदन्यकोटौ । स्यात्तज्ज्यकायाश्च कलीकृतायाश्चापं च गर्भक्षितिजस्थितेऽर्के ॥१८॥ परं स्वदृग्लम्बनमित्थमा हुस्तन्नैव युक्तं विहितं नितान्तम् । श्रदर्शनादत्र रवेस्तदुत्थदृग्लम्बनक्षेत्रसुयुक्त्यसिद्धेः ॥१६॥ अथ रभूष्ट त्रिभुजे रभू-र-क=भुजः । भूपृ-भूव्याद-कोटिः । -रभू+भूपृ-रप-कर्णः । इत्येकं त्रिभुतम् । तथा 'रलच' त्रिभुजे, रल-रभू-भूल अर्थात् रक-चंक-रल-भुजः । 'रभू' रेखायो 'ल' बिन्दी लम्बरूपिणी लच' रेखा-कोटिः । रच-कर्णः। भूपृरल =लच, भस्याश्चापं लत' मितं परमं द्वालम्बनमा- भू HAPER - Share HAPUR . . । १ ६ . भू १ पत्र केचित् मुनीश्वरा इति शेषः । अस्य च १६ श्लोकस्थेन 'आहु' रनेन सम्बन्धः ।

·६ - १ सूर्यग्रहणाधिकारे लम्बनप्रकरणम् । नमाहुः । अनादौलत'चापस्य लच' रेखा स्पशरेखाखण्डरूपिणी लतचापज्याल्पा चास्ति । तदा कथं तां ज्या प्रकल्प्य चापे कृते'लत'चापं भविष्यति । अस्तु तावत्स च भ्रमः, गर्भक्षितिजे भूपृष्ठस्थद्रष्टू रवेदर्शनमेव न भवति तेन तदुक्तं सर्वथा युक्तिविरुद्धमिति ॥ एतत्खण्डनहेतुमेवाह- यतो भूमिपृष्ठाच्च तद्भेदतो यद्रवेः सम्मुखं दृग्भवं तन्न सूत्रम् । असत्वीकृतावप्ययुक्ताऽन्यकोटिन सा लम्बनस्य ज्यकात्वेन सिद्धा॥२०॥ यतो यस्मात्कारणात् भूमिपृष्ठात् '' बिन्दुतः,तत्तस्य भूपृष्ठस्य भेदत्तः छेदतो गर्भक्षि- तिजस्थस्य 'र' रवेः संमुखं यत् सूत्रं तद्भुनभवं सूत्रमर्थात् दृष्टिसूत्रं न, यतः 'र' सूत्रं भविम्ब छित्वा वर्तते, नहि 'g' पृष्टस्यद्रष्टुगर्भस्थरवेदर्शनं संभवति भूपृष्ठावरुखत्वात् । अथ च असत्स्वीकृतौ (तथात्वे कल्पिते) ऽपि सा अयुक्ताऽन्यकोरिः लम्बनस्य ज्यकास्वेन सिद्धा अपि तु स्पर्शरेखाखण्डरूपिण्येवेति ॥२०॥ यो हि प्रदेशो रविमण्डलस्य स्थितः कुगर्भक्षितिजे कथञ्चित् । न दृश्यते, पृष्टगदृष्टिसूत्रवशात्स पृष्ठोधंगतैस्तु दृश्यः॥२॥ सन्दर्शनादेव कृतं दृगुत्थं योग्यं न चादर्शनतश्च तस्य । कुगर्भक्षितिजे रविमण्डलस्य यः प्रदेशः स्थितः स पृष्ठगदृष्टिसूनवशात् कथञ्चिन्न दृश्यते । किन्तु पृष्ठोर्ध्वगतैर्जनद्देश्यो भवति, तत्र गर्भक्षितिजनिष्ठरविबिम्बप्रदेशाभूबि- म्बस्पर्शरेखा अधिरसूत्रे यत्र लझा तत्र वर्तमानो जनो गर्भस्थरविधिम्बप्रदेश पश्यति । तेन पृष्ठस्थानस्थजनसाधनोचितं गर्भक्षितिजलम्बन नापितु पृष्ठक्षितिजलम्बनमेव साध- नयोग्यम् । यतः सन्दर्शनादेव द्वगुस्थ लम्बनं कृतम्, तस्य गर्भक्षितिजस्थरविबिम्बप्रदे- शस्य पृष्ठस्थजनेनादर्शनतः कारणात, तद्गर्भलम्बनसाधनं योग्यं नेति स्पष्टम् ॥२१॥ कुगर्भभूजेऽपि गतस्य भानोः सन्दर्शनं बिम्बमहत्त्वतोऽस्ति ? ॥२२॥ पृष्ठे तु तेनोदितदूषणं न तोति केचित् प्रवदन्ति तन्न। कुगर्भसक्तार्कजबिम्बदेशातिभिन्नतद्देशजदर्शनाच कुगर्भक्षितिजेऽपि गतस्य भानोबिम्बमहत्त्वतः कारणात् पृष्ठे पृष्ठक्षितिजे स्थितस्य द्रष्टुः सन्दर्शनं भवत्यतः पूर्वोत्तदूषणं तत्र न संलग्नमिति केचित् प्रवदन्ति, वस्तुतस्तमा समीचीन,यतो गर्भक्षितिजगतरविबिम्बकेन्द्राभूगोलस्पर्शरेखा अधिरे यत्र लमासहिन्यो: पृष्ठोवंगतत्वात्पृष्ठस्थजनेन गर्भस्थरविविम्बकेन्द्रप्रदेशो न दृश्यते, किन्तु भूव्यासार्धाद- विबिम्बव्यासार्धस्याधिकत्वात्पृष्ठस्थजनेन गर्भक्षितिजसक्तसूर्यबिम्बकेन्द्रावसरे तदूर्व- प्रदेशो दृश्यते ॥२२-२३॥ अथ ( १६-१६) एभिः पद्यैः प्रतिपादितलम्बनत्य पुनरशुद्धिमाह-- गर्भभूजस्थितादांये सूत्रे गर्भपृष्ठगे। तदन्तरं विधोगोले तन्मते लम्बनं यतः॥२४॥ अत्र तज्ज्या त्वधस्थाऽस्ति सा तदूर्ध्वगता यतः। प्रत्यक्षतस्तदल्पा मूरिहाहता ॥२॥ तन्मते भास्करमुनीश्वस्योर्मते गर्भकुजस्थरविकेन्द्रगतगर्भपृष्टसूत्रयोश्चन्द्रकक्षायां यहन्तरं samabe ·७ 'भATARVAR य अना: भू-भू,तथा गभूग सिद्धान्ततत्त्वविवेके- तद्ग्लम्बनं, तल्लम्बनय ज्याऽधःस्था भवितुं युक्ता, जोबायाश्चापान्तर्गतत्वात् । परन्तु तन्मते सा इग्लम्बनज्या यतस्तदूर्वगतः चन्द्रकोर्ध्वगता स्पर्शरूपिणी वर्तते, अत: सा प्रत्यक्षतस्तद्वास्तवलम्बनज्यासोऽल्पा, तन गर्भपृष्ठभूत्रयो रविकक्षाभिमुखमुत्तरोत्तर संकुचितत्वात् । अतस्तादृशी हरु बनज्या नमुनीश्वरैः कथमावृता स्वीकृता वस्तुतो न सा युक्तति ॥२४-२५॥ अथ भास्कराचार्योपरि साक्षेपनाह- दृग्लम्बनं तु परमं घटिकारतुक शातं मयाऽनुपतनादिति गर्ववृद्धः। यो नैव वेति निपुणं गणित सगोलं तस्यात्र तन्त्रकरणव्यसनं वृथैव ॥२६॥ अन्न तावद्धारकरमते क परमं दृग्लम्बनं घटिकाचतुष्टयं भवति तदुच्यते- गनंक तत्र 'गत्यन्तरस्य तिथ्यशः परलम्बन लिप्तिकाः।' इति तदुक्त्या =पलंक,ततो घब्य- ६०४ पलंक ६०xगक र्थमनुपातः ४ घटी-परमलम्बनघटी, इति ॥२६॥ गचंक गकx१५ अथ पूर्वानयनस्य सुयुक्त्याऽनुपपन्नतां प्रकट यन्नाह- यभूमिपृष्ठक्षितिजस्थितेऽके . दृग्गर्भसूत्रान्तरमिन्दुगोले। कुगर्भक्षितिजार्कसिद्धतत्सूत्रयोरस्तरमल्पकं हि ॥२७॥ तदन पूर्वैः परमं प्रकल्प्य ततोऽनुपातात्कृतमिष्टकाले। तत्स्यात्ततोऽप्यस्पतरं हितरमा पृष्ठचिह्न तु तदुक्तरीत्या ॥२८॥ कृतं च तन्न्यूनतरं हि दृष्टितुल्ये तु वृत्ते सुतरां तदल्पम् । प्रत्यक्षसिद्धे त्वधिके कथं तन्मध्यस्थबुद्धया सुधिया विचार्यम्॥२६॥ अत्र युक्तिः। कप-पृष्ठक्षितिजम् । गभूगर्भक्षितिजम् । 'भूकष्ट' त्रिभुजे ज्या/भूक क अथ "भूग, त्रिभुजे ज्या/भूग S xि me त्रिभू नि-पृभ xि पृभू कभू कभू गिट, । वा क्षेत्रमित्याऽपि क्षेत्रोपरि क्षेत्रसंस्थापने कृते (१० १११६) अनेनैतसिद्धयति । अथ यदा <भूगपृ=-भूक । तदा 'क' बिन्दौर भूगप-/ भूकर, कोणः कार्यः । भूच, भूर, रेखे च विधेये। ज्या<भूगच, भूग अथ भूगच,भूकर, ज्या<गचभू त्रिभुजयोःक्रमेण ज्या< भूकर, भूक ज्या<करभू भग : भूग-भूक, तथा च, .. भूर% भूच, ·Hindi INDRA सूर्यग्रहणाधिकारे लम्बनप्रकरणम् । ११ :: ज्या/ गचभू-ज्या<करभू, :: < गभूच =< कभूर, अर्थात् तच = नर,। 'परन्तु: नर<नध:. नचनिध । अतः सिद्ध गर्भक्षितिजात् पष्ठक्षितिजस्थं लम्बनमधिकम् । परन्तु पूर्वगर्भक्षिति- स्थमेव परमं मत्वा तत इष्टकाले साधितम् । एवं सति, तन्मतेन पष्ठक्षितिजे गर्भनिति- जादल्पं लम्बनमागमिष्यति । वस्तुतः ग०क्षिलं / पृ०शि० लं, परंत्वा गलं < पलं युवं सिद्धयति तेन तन्मतमतीवाशुद्धमिति । शेषं सुगमम् ॥२९॥ एतदेव पुनराह द्वक्तुल्ये परमं त्यक्त्वा तद्गर्ने स्वीकृतं तु यः। ततोऽनुपाततश्चेष्टकालजं तन्न सत्कृतम् ॥३०॥ यैर्भास्कराचार्यै क्तुल्ये दृष्टिस्थानगतग क्षितिजसमानान्तरभूतलच्छिन्नरविगोलप्रदेश- सिद्धवृते बस्तु सिद्धं परमं लम्बनं, त्यक्त्वा, गर्भ गर्भक्षितिजे परम, हपृष्ठक्षितिजा- पेक्षया स्वल्पमपि गर्भकुजोत्थलम्बनं परमं स्वीकृतं, तत इष्टकालजं लम्बनमनुपाततः राशिकेन साधित, सत् सन्नैव, अर्थात् गर्भकुजोत्थमल्पतरमेव परमं मत्वा तदशात वास्तवपरमलम्बनसम्भवस्थले तन्मतेनेष्टकाले ततोऽप्यल्पं सिद्धयति । यत्र सर्वाधिक समुचितं तोष्टकालादल्पतरं सिद्धमतस्तन्मतं न समीचीनमिति भावः । तदुपपत्ति प्रदर्शयवाह- यदुक्तं च सदा स्वल्पं पृष्ठजाद्गर्भलम्बनम् । गर्भपृष्ठजजात्याभ्यां शृणु तत्र सुवासनाम् ॥३१॥ कर्णदृकसूत्रके भानोः कोटिकौ तु गर्भजी। पृष्ठजे कर्णकोटी स्तः कुखण्डं तु तयोर्भुजः ॥३२॥ कोटिकणक्ययोस्तत्र युतिः स्याञ्च यथा यथा । गर्भस्थभुजकोट्यैक्यपृष्ठश्रुतिभुजैक्ययोः युतिः कुकेन्द्रजा तद्वजात्ययोः संयुतिभुवि । कार्या समीकृतायां च दृचिह्न क्षितिपृष्ठगे॥३४॥ गर्भ पृष्ठजान्न्यूनमित्थं प्रत्यक्षतः स्फुटम् । दुग्गर्भसूत्रयोर्मध्ये तज्जात्यद्वयदर्शनात् ॥३५॥ पूर्वक्षेत्रे 'भूगष्ट' पूर्वत्रिभुजम् । 'भकष्ट' अपरत्रिभुजम् । अनयोः यथैकस्य कोटि- कर्णयोगबिन्दावन्यस्य कोटिकणयोगस्तिष्ठेत्तत्र च कर्णोपरि कर्ण एवं, तथा च बिन्दावेवैकस्य भुजकोटियुतौ तदन्यस्य भुजकोटियुति स्थापयित्वा पृष्ठजादुगर्भज लम्बन न्यूनमिति प्रत्यक्षतः अ० (१।१६) स्पष्टमेवेति । अत्रैव ते क्षेत्रलसत्प्रकारैर्द्वग्लम्बनस्यानयनं यदीष्टम् । कुपृष्ठदचिह्नवशादयोग्यं विचारणानहमपि ऋणु त्वम् ॥३६॥ दोकोटियोगाच्छ्रवणक्षितौ तु साध्योऽवलम्बश्च तथा कुखण्डे । लम्बेन्दुकर्णान्तरयोगघातात्पदेन हीनं तु बृहत्कुखण्डम् ॥३७॥ तत्कोटिनिधनं श्रवणेन भक्तं कलोकृतं चापमतः प्रसाध्यम् । - ·2500RICE , । सिद्धान्ततत्वविवेक दृग्लम्बनं ततिक्षातगर्भभूजे तत्स्वीकृतक्षेत्रत एव चोक्तम् ॥३॥ सदोदयास्तक्षितिजादधस्तादयोग्यदक्सूत्रवशात्कृतं यत् । तन्नोपराक्तं ग्रहणप्रजातं तथापि चोक्तं, क्षितिजोर्चदेशे ॥३॥ दृष्टमहज्ञाननिहास्ति तस्याधीनं यतः स्यात्तदतोऽस्ति युक्तम्। अस्तोदयास्ते स्वत एक पूर्वन स्वीकृतं तस्य फलं कुजाधः ॥४०॥ मुनीश्वरं प्रति महो वदति, यदुगर्भक्षितिजस्थे रवौ पृष्ठसूत्रगर्भसूशयोश्चन्द्रकक्षायां यदन्तरं तदेव चेवन्मते परलम्बनं, तदाऽस्तु तावद्यक्तायुक्तविवेचना, ता तदपि त्वदान- -यनेन नायाति । तदेव त्वयैवं साधितुमुचितमासीत् यथा मयाऽत्रोच्यते- क्षेत्रावयवसंज्ञा स्फुटा । वासना यथा- :: गभू-कोटिः । पृभू–कुखं भुजः : दो:- कोटियोगात् 'भ' बिन्दोः 'ग' कर्णाधारोपरि 'भव' लम्बः कार्यः । अग भुजत्रयावगमात भ लम्बावाधाज्ञानं स्फुटम् । अत्र : गभूप्रभू .. ग.आवाधा, । अथ :: भूत-चंक : चंकर-भव चंक-भव' = वत, गव-वत गत शेषम् अथ 'त' बिन्दुतः गभ' रेखायां लम्बः=तन ततगतन'शिभुजंगभू' त्रिभुजसाजात्यं जातम् । तेन तन- भूट गन एतचापं गर्भक्षितिजस्थे रवौ म्बनम् । परन्तु पृष्ठक्षितिजादूर्ध्वगतस्यैव दर्शनोचितत्वात् तदानीं तदधोलम्बनायोग्यत्वात् -जोपयुक्तमिति ॥३९॥४०॥ अथ वास्तवग्गुलम्बनस्वरूपं तदानयनं चोच्यते- नेयं स्वकक्षास्थितखेटचिह्न भित्वा भचक्रावधि सूत्रमेकम् । कुगर्भत,-स्तत्र भचक्रदेशे तत्खेटाचह्नस्य च भांशक स्यात् ॥४१॥ तत्सूत्रगः पश्यति भांशगं तं खेटं स्वभूपृष्ठगतो न तत्र । स पश्यति स्वीयद्वगुत्थसूत्रे, नान्यत्र, तस्मान्नरदृष्टिचिन्हात्।।४२॥ नेयं भगोलावधि सूत्रमन्यदित्वा स्वकक्षास्थितखेटचिह्नम् । तत्सूत्रसंसक्तभगोलदेशे द्रष्टा सदा पश्यति खेचरेन्द्रम् ॥४३॥ स्वीयं, भचक्रस्थितभांशसंस्थादङ्गीकृताल्लम्बित एव सोऽत्र । दृश्यो हि दृग्वृत्तगतो यतोऽस्मात् सिद्ध भगोलस्थितदृष्टिवृत्ते ॥४४॥ दृग्गर्भसूत्रान्तरतश्च सम्यग् दृग्लम्बनं तस्य खगस्य तद्धि । अवं दिग्दर्शनम् । न-स्वकक्षायां खेटचिह्नम् । पृ-पृष्ठस्थानम् । भू-भकेन्द्रम् । अथ कुगर्भतः स्वकक्षास्थखेटचिह्न भित्वा भचक्रावधि, एकं भू, नअ, सूर्ण कृतम् । तदा अमांशकः । तथा ''पृष्ठ- स्थनरदृष्टिचिह्नात न खेटचिह्न भित्वा भगोलावधि, पृतग सूत्र कृतम् । तदा पृष्ठस्थो द्रष्टा भगोले 'ग' बिन्दौ स्वीयं ग्रह SROHANNES ७ भ UNO है ·। al । - सूर्यग्रहणाधिकारे लम्बनप्रकरणम् । पश्यति । परन्तु गर्भाभिप्रायिकात्, 'अ' प्रहात, पृष्ठाभिप्रायिकः 'ग' प्रहो यतोऽधो- लम्बितः, 'अतो भगोलीयदृग्वृत्ते 'भू' गर्भसूत्रस्य, पृग पृष्ठसूत्रस्य चान्तरे 'ग' मित युक्तं लम्बनं भवति, अत्र गश्र प्रथमलम्बनम् । शेषं सुगममेव । यद्वा भचक्रस्थितनेटभांशे नेयं कुगर्भादजुसूत्रमेकम् ॥४५॥ तथा द्वितीयं किल दृष्टचिह्नाद्ग्रहस्य गोले विवरं तयोर्यत् । दृङ्मण्डले दृष्टिविलम्बनं तत् स्यात्स्वीयकक्षास्थितखेचरस्य ॥४६॥ द्रष्टव्यमुपरिस्थं क्षेत्रम् । अत्रापि भूनन' सूत्रं पूर्ववदेव, 'श्रा बिन्दौ भांशचिह्न तथैव, परन्तु ' अ' सूत्रं कार्यम् । अर्थात् 'अ' विन्दुष्टोग्रहः कक्षायां 'इ' बिन्दौ दृश्यते । तेन 'नह' मितं द्वितीयं लम्बन मिति । यद्गर्भयोगे प्रथमं दृगुत्थं विलम्बनं तत्कलिकान्तरेण । खगः स्वभांशात्पुरतोऽस्ति तत्र सदैव तस्मानतभागका ये ॥४॥ ते स्वाद्यदृग्लम्बनकेन युक्ता स्तत्कालजाः खेटनतांशकाः स्युः। नैव द्वितीयस्वविलम्बनाते तद्योगसिद्धयर्थमिहेति केचित् ॥४॥ दृष्टध्य पूर्वक्षेत्रम् । अत्र गर्भयोगेऽर्थात् 'न' अन्न चन्द्रः, 'अ' बिन्दौ रविस्तदा तु लम्बनं 'भग' मितं प्रथमसंज्ञं कथितमेव, तत्र 'ख' =प्रहनतांशाः, तेन युक्तास्तदा खग= पृष्ठीयनतांशाः स्युः । परन्तु द्वितीयलम्बनतस्ते न सिद्धयन्ति । केचित् पृष्टयो. गादनन्तरं पूर्व च गर्भयोगोद्वितीयलम्बनेनेति तद्योगसिद्धयर्थमित्याहुरिति । अथ लम्बनाभावाभावस्थलं दर्शयवाह इत्थं ग्रहास्तोदयभूजगे यत्ततोऽधिकं दृष्टिसमे परं स्यात् । अनन्तरं तत्त्वपचीयमानं खमध्यसंस्थे खचरे स्वभावः ॥४६॥ यथा यथा दूरतरो ग्रहः स्यात्तथा तथा लम्बनमल्पकं हि । यथा यथा सन्निहितः कुगर्भात्तथा तथा स्यादधिकं किलेदम् ॥५०॥ इत्थममुना प्रकारेणोदयास्तक्षितिजे यदृग्लम्बनं भवति, ततस्तस्मादृष्टिसमे ढुक्त- ल्यक्षितिजे परमधिकं स्यात् । अर्थादुदयास्तक्षितिजादारभ्य हुक्तुल्यक्षितिजावधि दुग्लम्बनं उत्तरोत्तरमधिकं स्यादिति । दृ अनन्तरं दक्तुल्यकुजादूर्ध्वं यथा यथा ग्रहः खमध्याभिमुखं याति तथा तथा दृग्लम्बनमपचीयमानं भवति । खमध्ये अहे सति हकगर्भसूत्रयोरन्तराभावात् तस्याभावः । अत्र 'ह' दृष्टिस्थानादुभूबिम्बस्य परितः कृताः स्पर्श- रेखाः यत्र रविगोले लग्नास्तत्तद्विन्दुवद्धसूत्रस्य वृत्तत्त्वात्तदुदयास्तक्षितिजं कथ्यते तत्रैव 'द' द्वस्थानवशेन सूर्यस्योदयास्तदर्शनात् । अत्र यथा दुर = भूबिम्बस्पर्शरेखा उदयास्तक्षितिजस्य बिन्दुः हुउके, दृगके इतके द्वनके, त्रिभुजेषु रविकर्णेन पृष्ठीयदृग्ज्या तदा 'के' दृष्ट्युच्छायेण केत्यनेन, इष्टिस्थानगतपृष्ठीयदृग्ज्यायाः तत्तत्पदेशे विलक्षणत्वादुत्तरोत्तरं 'न' पर्यन्तमुपचीय- ७ ·, । . ट सिद्धान्ततत्वविवेके- मानत्वाद्ग्लम्बनस्योत्तरोत्तरमुपचीयमानत्वं स्पष्टम् । अथ तत्स्वरूपम् =ज्यादुलं ज्यापून हर अत्र यथा यथा रविकणरूपस्य हरस्थाधिकरवं तथा तथा स्थिरमाज्यव- शालब्धिरूपाया हग्लम्बनज्याया अल्पत्वमेवं यथा यथा हरस्थाल्पत्वं तथा तथा लन्धरधिकत्वमिति स्पष्टम् । एवं रविग्रहेऽर्काच द्विधा चन्द्रस्य लम्बनम् । तत्तु लम्बनयोरर्कचन्द्रयोरन्तरं किल ॥१॥ स्पष्टमेतत् । श्रथायलम्बनयुक्तत्वमन्यलम्बनायुतत्वमाह- वदन्ति दृग्युतौ तस्यादाद्ययोरेब, नान्ययोः। गर्भयोगे रवीन्द्वोश्च नाद्ययोर्न द्वितीययोः ॥५२॥ दृग्युतावेकपृष्ठसूत्रगतौ रविचन्द्रौ यदा स्यातां तदाऽऽधयोः प्रथमलम्बनयोरेवान्त- रक्शेन तत् स्पष्टदुग्लम्बनं भवतीति वदन्ति । अन्ययोर्लम्बनयोरन्तरवशेन नेति । गर्भ- जोगे वैकगर्भसूत्रगतो रविचन्द्रौ यदा सदाऽऽधयोर्वशेन न तद्ग्लम्बनान्तरं लम्बनं, तथा द्वितीययोरन्ययो रपि वशेन न तदन्तरं सिद्धयतीति इग्युतौ क्षेत्रम् ॥ गर्भयुतौ च क्षेत्रस्थितिः । अथ पृष्ठीययुतौ तावद्विचार्यते तत्रक्षेत्रस्य वामभागे द्रष्टव्यम् । यथा च= चन्द्रः । - रविः । एतौ 'पृचात' एकपृष्ठगतो तेन वर्तते हग्युतिः । तत्र पुरोवर्ति ५३ पद्येन भक- क्षायां चन्द्राधलम्बनम् = तद। तथा तत्रैव रवेराय 'लम्बनम् = तथ, अनयोरन्तरम् - स्पलं = थद,इदं जातं रविचन्द्रान्तरम् = रध-कचं । अतः "तत्स्यादाद्ययोरेव” इतिसम्ययुक्तम् । अथ भगोलस्थभांशचिह्नवशात् स्वेरन्यलम्बनं =धर, चन्द्रायलम्बनम् = चन, अनयोः पृथक स्थितत्वात्तयोरन्तरं नहि रविचन्द्रान्तरतुल्यमत उक्त नान्ययो"-रिति । अथ गर्भयुतौ विचार्यते-क्षेत्रदक्षभागे द्रष्टव्यम् । सत्र रवेरायलम्बनम् = टज, चन्द्रायलम्बनम् = टय, अनयोरसमत्वात् कथमन्तरं शून्यसमं स्यात् । तथा च रवेन्यलम्बनम् =बर, चन्द्रायलम्बनम् = पचं अनयो: प्रत्यक्षविषमत्वात् कथं तयोरन्तरं शून्यसमं भविष्यतीति "नाययोर्न द्वितीययो । उत्तम् । अयोक्तमपि पुनराधान्यलम्बनप्रदेशमाह- ये चन्द्रतश्चोर्ध्वमुखे तथाऽर्कादधोमुखे गर्भजवरजसूने। क्रमात्तयारत्र रवीन्दुगोले यतोऽन्तरं तत्प्रथमान्यसंज्ञम् ॥५॥ चन्द्रतश्चोर्ध्वमुखे ये गर्भजदुग्जसूत्रेऽर्थाचन्द्र कक्षास्थचन्द्रबिम्बकेन्द्र गते गर्भपृष्ठसूत्रे "ऊवं वर्द्धिते सति रविकक्षायां यत्र यत्र लो स्तस्तयोश्चिह्नयोरन्तरं तत्र प्रथमळ- अनम् । यथा पूर्वक्षेत्र द्रष्टव्यम्-तत्र पृचं = पृष्टसूत्रम् । भूव गर्भसूत्रम् । अर्ध्व वर्धितयोस्तयोरन्तरं रविकक्षायाम् = रध= श्रायलम्बनम् । V M ६.

·सूर्यग्रहणाधिकारे लम्बनप्रकरणम् । तथाऽदिधोमुखे ये गर्भजद्गुरजसूत्रेऽर्थाद्रविकक्षास्थरविबिम्बकेन्द्रगते गर्भपृष्ठसूत्रे के मवतस्वयोश्चन्द्र कक्षायां यदन्तरं तदन्यलम्बनं बोध्यम् । यथा तत्र क्षेत्रे भूर, पर- गर्भपृष्ठसूत्रयोश्चन्द्रकक्षायामन्तरम् = कच, = अन्यलम्बनम् । अत्रोर्ध्वमुखवर्द्धित- रविगतगर्भपृष्ठसूत्रयोभंगोलेऽन्तरं रविप्रथमलम्बनम् । तयोर्ध्वमुखवर्द्धितचन्द्र केन्द्रगत. गर्भपृष्ठसूत्रयोर्भगोलेऽन्तरं चन्द्रप्रथमलम्बनम् । तत्र तयो रविचन्द्रायलम्बनयो रन्तर भगोले लम्बनान्तररूपं लम्बनमिति स्पष्टम् ॥ दृष्टिमण्डलसंस्थानात् दृग्लम्बनमुदाहृतम् । एवं त्रिभोनलग्नाच्च तदेव नतिसंज्ञकम् ॥ ५४॥ एकावयवगौ दर्शे चन्द्राको गर्भसूत्रगौ । यद्दष्टिसूत्रे दर्शान्ते रविर्दृष्टो न तद्गतः॥ ५५ ॥ हिमांशुः स च दक्सूत्रादध एव विलम्बितः। यतस्तत्रास्ति दक्सूत्राद्गर्भसूत्रमधः स्थितम् ॥ ५६ ॥ इष्टद्ववृत्तावशतो इग्लम्बनं प्रतिपादितम् । तथैवं विनिमलग्नवशतो यल्लम्बन तदेव नतिसंज्ञकम् । यथा गर्भत: पृष्ठतश्च विनिभावधि सूत्रे नेये, तयोरन्तरं चन्द्र- कक्षायां यत्तमतिसंज्ञकमिति। अत्र प्रचीनानां भदृस्यापि महान् भ्रमो जाता। स्थल. भेदामतेरपि भेदो वस्तुतो भवति । यथा पृष्ठस्थानादविगोलीयक्रान्तिवृत्तप्रत्येकबिन्दुः गतसूत्रैका विषमसूची जाता तत्र प्रतिभाबोधकयुच्या तच्छेदितचन्द्रगोलप्रदेशस्य चन्द्रगोलीयक्रान्तिवृत्तेन समानान्तरत्वाभावात् तत्तच्छिन्नप्रदेशगतकदम्बप्रोतवृत्तै- स्तच्छिन्नबिन्दुक्रान्तिवृत्तान्तरचापस्यैव नतिस्वरूपात स्फुटमस्ति नतीनां वैलक्षण्यम् । परन्तु व तत्परमत्वं, क च तत्परमाल्पत्वमत्र पूज्यपदगुरुवरम०म०पण्डितनीसुधा-- करद्विवेदिनिर्मितं सूत्रमिदम् । "वित्रिभे नतिमितिमहत्तमाऽत्यल्पिका भवति भूमिपृष्टजे । विनिमस्य यदि कल्प्यते स्थिरा सा नताशमितिस्त्र युक्तितः ।। चानेकाचायंवर्याध्यापयितृगुरुवरपण्डित श्रीगेनालालशर्मभिः क्षेत्रयुक्तयो पपत्तिरुत्पादिता सा चोच्यते । अथ पृष्ठस्थानादविगोलीयक्रान्तिवृत्तप्रतिबिन्दुगतैः पृष्ठसूत्रैका सूची, सा कदम्बसूत्रच्छेदितभूपृष्ठप्रदेशं विहाय सर्वत्रैव विषमेति सुस्पष्ट सर्वेषाम् । ततः सा विषमसूचीचन्द्रकक्षायां यत्र यत्र लग्नास्तत्तद्विन्दुबद्धसूत्राकृतिरेक चक्रक्षेत्रम्, तस्य प्रत्येकबिन्दुपरिगतकदम्वप्रोतते चन्द्रगोलीयक्रान्तिवृत्तस्य वक्रस्य च यदन्तरं सा वतस्थले नतिः । सो तु कक्षयोरन्तरं यत्स्याद्वित्रिभे सर्वतोऽपि त"दि- त्यनेन भास्करप्रकारेण सर्वत्र तुल्यैव-यथा तदुपपत्तिः प्रदश्यते ज्यापून-पलं ज्यापून पलं द्व परन्तु : द्वलं ज्यागनxत्रि D, कल्पिता, ततो नतिमानं सर्वत्र स्थितमेवेति ज्यान :: नतिः १ ·NAGAR सिद्धान्ततत्त्वविवेक- अथ वस्तुत उच्यते-द्रष्टव्यं क्षेत्रम् । अत्र गविखच = दृकक्षेपवृत्तम्, तत्र वि: विनिमम् ,ख-खमध्यम् । अधः खस्वस्तिकम् । ससत्रिभम् पृ-पृष्ठस्थानम् । विस- कान्ति. वृत्तट्टक्षेपवृत्तभूतलयोर्योंगरेखा । अत्र :: विल =पस, :.लभू-भूप, परन्तु : लभू-भू-पृल, पभू+भू-वृष, ... लप 'विल+लपृ-विट्ट, no ar m M चाप, W+-पल =स, अनदि < पृस, इति स्फुटमस्ति, तेन 2 विभू>1 पृषभू , अत्र यदि "भूस" कोणतुल्यं "भूविपु" कोणात्पृथक् क्रियते तदा / भूविर = L भूसज, भूर, भूज रेखे कार्ये, तदा भूविर, भूलज त्रिभुजयो त्रिकोणमित्या समत्वात् । विभूर Lसभूज, :: टजचाप-वर- तेन सत्रिभस्थानीयनतेर्वित्रिम स्थानीयनतिमहती सिद्धा । अर्थाच्चन्द्राक्षाया- वक्रस्य च परमान्तरं वित्रिभस्थाने वक्तुं शक्यते । यदि तथा नार्थाद्वित्रिभस्थानीय नतितुल्याऽन्यत्रापि नतिर्भवतीति क्लप्यते तदा चिनिभाद्यद्भागे थावताऽन्तरेण ला वर्तते, तद्भिनभागे तावत्येवान्तरे तनतिमिव नतिरिति स्पष्टम् । अथ वित्रिभस्थानीयनतिकोटिव्यासार्धवृतं कृतं सत्तद्वक्र स्थानद्वये लगति । तत्र पृष्ठस्थानाद्वक्रस्य प्रतिबिन्दुगतानि सूत्राणि वर्द्धितानि रत्रिगोले क्रान्तिवृत्तीयपरिधा- वेव संलग्नानि तथा पृष्ठस्थानाद्वित्रिभस्थानीयनतिकोटिण्यासार्धवृत्तप्रतिबिन्दुगत- अतिसूत्राणि रविकक्षायो यत्र यत्र लगन्ति तत्तद्विन्दुवद्धसूत्रस्य प्रतिभाबोधकयुक्त्या सिद्धटत्तत्वस्थ रविगोलीयक्रान्तिवृत्ते स्थानत्रये योगसम्भवो जातो यतो वित्रिभस्थाने चित्रिभस्थानीयनतितुल्यनतिस्थानद्वयेऽपि गतानि त्रीणि सूत्राणि रविगोलीयक्रान्ति- साधारसूच्याः, तन्नतिकोटिव्यासार्धवृत्ताधारसूच्याश्चोभयनिष्ठान्येव सन्ति । अतो- तस्य स्थानत्रये युतिसंभवात्तथा कल्पना न युक्ताऽर्थाद्वित्रिभस्थानीयनतितुल्या नतिर्नहि कुत्रापि संभाव्यते । यदि वित्रिभस्थानीयनते रधिका नतिरन्यत्र भवतीति कल्पते तदा रविगोलीयक्रान्तिवृत्तेतन्नतिकोटिव्यासार्धवृत्तं स्थानद्वये वहिः स्पर्श करोतीति सिद्धमतस्तथा कल्पनं न समीचीनं तेन वित्रिभस्थानीया नतिरेव सर्वाधिका भवतीति सिद्धम् । परन्त्वेतद्धय यं यदक्क्षेपमानं स्थिरमेव कल्पितं तदैवे. तत्सर्वं प्रपञ्चितमिति ॥ सूत्रकृता विस्तृतसमीकरणविधिनोपपत्तिर्विहिता सा वाति गौरवप्रसक्ता । अस्माकं गुरुवरै रतिलाघवात क्षेत्रप्रपञ्चन सभायां प्रतिपादनयोग्या-. उतिरमणीया वासनोक्ता। ६. "कियन्ति पुण्यानि कृतानि तैरहो !!! समाः कियत्यः परमं कृतं तपः। वशीकृता गीः परयाऽर्चया नु किं, यत्कल्पना मे गुरवः स्युरीदृशाः ।। 8.

·- क NE अ Im १ . भूव्यासदलवर्गाने सूर्यग्रहणाधिकारे लम्बनप्रकरणम् । दयालवो योगिमुनिस्वभावाः सदा सदध्यापनयातकालाः । विश्वेश्वराराधनसकचित्ता जयन्ति नित्यं गुरवो मदीयाः॥ इति । कर्णान्तरेऽल्पे तु विलम्बनं स्यादल्पं तथा चाभ्यधिकेऽधिकं स्यात् । प्राद्यैः स्वतन्त्रैस्तु तदेकरूपं विलम्बनं संविहितं सुखार्थम् ॥५७॥ अत्रोपपत्तिः- अ = पृष्ठक्षितिजभूनलम् । गभू = गर्भक्षितिजभूतलम् । यदा 'अ' विन्दौ रविः स्यात् तथा चेत् कख' =ग्रहकक्षा, तदा लम्बनान्तरलम्बनम् =उक = 3उभूक, अथ यदा 'चख' =प्रहकक्षा भवेत् तदा लंबा इभूच, अत्र उ<इच, स्फुटमेतत्स्वरूपेणैव । परन्तु यदा कर्णान्त. रस्-अड, तदा लंक यदा च अईकर्णान्ताम् तदा लं = इच, अत उपपन्नं सर्वम् । अथोदयास्तकालेऽपि लम्बनं तद्वदाम्यहम् । चन्द्राकश्रुतिजे कृती॥५८॥ तन्मूलयोर्यद्विवरं भूव्यासदलसंगुणम् । रविकर्णहृतं तच त्रिज्याघ्नं चन्द्रकर्णहृत् ॥५६॥ लम्बनज्या ततश्चापं स्वोदमास्तकुजस्थिते । अर्कस्य मण्डले प्रोक्तं दृग्वृतौ इग्विलम्बनम् ॥६॥ अत्रापि द्रष्टव्यं पूर्वक्षेत्रम् । तत्र अभू-रविकर्णः । भूरचन्द्र कर्ण । ततः चप/भूच - भूपृर, अ => अभू-भूगर ततः अप-च- अच, पृभू श्रच अथ 'अपभू' 'अचर'त्रिभुजयोःसाजात्यादनुपातेन चर= श्रभू त्रिxरच ज्या/चभूर= अतश्चापं लम्बनज्येत्युपपन्नं सर्वम् । अत्र यदि पृ' पृष्ठस्थान- चभू मेव दृष्टिस्थानं तदा पृष्ठक्षितिजमेवोदयास्तक्षितिज स्यादन्यथा पृष्ठोष्टिवशाभूवि- म्बस्य परितः कृताः स्पर्शरेखा रविचन्द्रगोले यत्र यत्र लग्नास्तत्तद्विन्दुगतसूत्रस्य वृत्तत्वा- तदेवोदयास्तक्षितिज, तत्रैवोदयास्तदर्शनं, तत्राप्युक्तयुक्त्यैव लम्बनसाधनमिति । अथ तदेव प्रकारान्तरेणाह- त्रिज्या कुखएडेन गुणा पृथक्स्था चन्द्रार्कयार्योजनकर्णभका । तचापयो रन्तरसंमितं वा दृग्लम्बनं स्वार्कलमुद्गमास्ते ॥६॥ अनोपपत्तिः-प्रदेशपरिचयः पूर्ववदेव । ततः, 'चभूपृ' त्रिभुजे ज्या/भूचट्ट, त्रि भूप तथा भूप्र' त्रिभुजेऽपि त्रिकोणमित्या ज्या / भू- चभू असू Pr १ त्रिxभूपू ·SATARA SKESTUD सिद्धान्ततत्त्वविवेके अनयोश्चापे विधेये ततः /भूच.- भूभ%L अभूट, इच,लम्बनमि- 'त्युपपन्नं सर्वमिति। अथ मुनीश्वरमतमाह- एवं हि नक्षत्रखगश्रुतिभ्यां स्याहोदये लम्बनकं खगस्य । कुगर्भभूजे अहमोगचिह्न तदेव सूक्ष्म परमं सदैव ॥३२॥ मुनीश्वरेण स्वकृतौ निरुतं वच्मीह तत्स्वीकृतवासनां च । कुगर्भपृष्ठक्षितिजोत्थसूत्रे भूव्यासखण्डेन समान्तरेण ॥६॥ कृते भगोलावधिक तयोश्च यत्स्वस्वगोले विवरं भवेत्तत् । कुच्छन्नसूत्रस्य धनुःकलायम्भखेचराणां प्रवदन्ति विज्ञाः ॥६॥ अत्र युक्तिः- भन= भगोला । उ = ग्रहगोलः । शेष स्पष्टम् । तत्र 'भन गर्भक्षितिजे, भ=भम् । प्र-ग्रहः ।पत्र भूभ-भकर्णः । १ भूग्र-ग्रहकर्णः, श्राभ्यां पूर्वोक्त्या साधितं लम्बनमेव परम सूक्ष्म भवतीति स्वकृतौ मुनीश्वरेण निरुक्तम् । एवं कल्पनया यो दोष उत्पद्यते स चेतः पूर्वमेव प्रदर्शितः । अथा तेन गर्भपृष्ठक्षिजयो रन्तरे सर्वस्मिन् गोले तुल्या एव कलाः स्वीकृताः, तत्सर्वथा युक्तिविरुद्ध यथोच्यते-गर्भसूत्रद्वयान्तरं रविचन्द्रगोले तुल्याः कलाभवितुमर्हन्ति । समानान्तर- सूत्रयोरन्तरे,नहि तुल्याः कला भवन्ति, तत्र भभू,न गर्भपृष्टक्षितिजे समानान्तरे समा. नयोजनात्मकप्रदेशान्तरिते स्तो, न तु समलितान्तरे-इति । अत्र नभू, भभू रेखाभ्या- सुत्पन्न नभूभ कोणो भगोले कुछनालिसाः ग्रहगोले तु 'उभून कोणः कुछनकलाः । अनयोन्यूनाधिकत्वं क्षेत्रदर्शनादेव स्फुटमालोक्यते, तेन तन्मतं न सम्यगिति झिमधिकं पल्लवितेन । यत्पृष्ठजं गर्भकुजस्थितस्य सूत्रं च तत्पृष्ठकुजोत्थसूत्रे । तयोः कलाद्य विवरं भगोले ग्रहस्य गोलेऽपि समं विदित्वा ॥६५॥ ग्रहर्तकुच्छन्नजचापभेदात्सूक्ष्मोपपत्तिर्ग्रहलम्बनस्य तत्रत्यदृग्गर्भजसूत्रमध्ये स्यागर्भभूजस्थितखेटभांशे ॥६६॥ इति तन्न यतोऽत्र पृष्ठसूत्रान्तरसाम्यं न भवेद्धि सर्वगोले। क्षितिगर्भजसूत्रयोश्च तत्स्यादिति विज्ञैः स्वधियाऽऽदराद्विलोक्यम्॥६sik अनन्तरटीकात स्फुटमवगम्यन्ते चैते श्लोका । अथ मुनीश्वरमतसिद्धष्टलम्बनस्य खण्डनमाह- एवमिष्टसमयेऽपि रवीन्द्वोर्मध्यसंस्थितविलम्बनसिद्धय । स्वस्वभान्तरवशाच्छशिभान्वोः स्वखगोलभवलम्बनयोहि ॥६॥ अन्तरं निजकृतौ कृतमत्र स्वीयबुद्धिवशतोऽन्यविशेषात् । रङ्गनाथतनयेन सदैव तन्न सम्यगिति गोलविदोह्यम् ॥६६॥ । BABA १ ९.

·भकक्षा रविकदा SHREE सूर्यग्रहणाधिकारे लम्बनप्रकरणम् । १६ रङ्गनाथतनयेन मुनीश्वरेण एवमिष्टकालेऽपि रवीन्द्वोरन्तरप्रदेशरूपलम्बनसिद्ध्यै स्वस्वभांशान्तरवशात तयोः स्वस्वगोलजनितलम्बनयोरन्तर लम्बनं निजकृती सिद्धान्त- सार्वभौमे कृतं तत् समीचीन नेति गोलविदा वेद्यम् । तत्र तदानयनं यथोच्यते. अपरमपि तद्दूषणमाह- यत्त्वमान्तनतसिमिनेन्द्रो लम्बनान्तरविलम्बनमुक्तम् । अर्कलम्बनविहीननतांशैः स्यास्थिते दिनमणौ हि यतस्तत् ॥७०॥ यच्च दृग्वृतिभवं तदपीहा-स्त्यन्यकालजनितं प्रकृतेन । तेन चान्यभवलम्बनयुक्ति स्वीकृता निजकृतौ किल यस्मात् ॥१॥ सदैव दक्सूत्रयुताविनेन्द्रोः स्यादन्तरं स्पष्टविलम्बनं हि। जायाति तत्तत्कृतसार्वभौमरीत्यैवमार्यर्वहुधा विचिन्त्यम् ॥७२ ॥ यथात्र प्रथम एकगर्भसूत्रगती रविचन्द्रौ कल्पिती तर रवितोऽधश्चन्द्रकक्षायां चर' मितरविलम्बन तद्नचन्द्रनतांशैः र'ब' मितै श्चन्द्रगोले 'र' बिन्दी पृष्ठीयरविर्वत्तते, तत्र दृग्लम्बनं-र"त, इदंतु भिन्न- कालजनितम् । ना प्रकृते गीयदान्ते उपयोगि । तेन मुनीश्वरेण निजकृती सिद्धान्तसार्वभौमेऽन्य- भवलम्बनयुक्तिरेव स्वोकृता । सा न युक्तति । अथ इनेन्द्रोदसूत्रयुतौ सदैव स्पष्टविलम्बनं लम्बनान्तरलम्बनमेव वस्तु- लोऽन्तरं भवति तत् तत्कृतसार्वभौमरीत्या नायाति । अतस्तन्मतं सन्नति बहु- जाऽयविचार्यम् । लम्बनान्तरलम्बनलम्भवस्थानमाह चन्द्रार्कयो लम्बनयो विभेदे यल्लम्बनं तन्न हि चन्द्रगोले। तत्कालजातार्कगगर्भहग्जसूत्रान्तरेऽतस्तदसच्च तत्र चन्द्ररव्यो लम्बनान्तररूपं यल्लम्जन तचन्द्रकक्षायां नहि भवति । तत्तु भगोले भवति । तत्र कस्मिन्नपि अहे नीयमानगर्भ-पृष्ठसूत्रयो भगोले यदन्तरं तस्तस्य लम्बनम् । तेनान पृष्ठयुतौ यथा पूर्वलिखितक्षेत्रे रविः । चन्द्रःच, तन अकर०लम्बनम् । अग=च. लम्बनम् । :: अग-अक% कग, = लम्बनान्तरलम्बनम् । अन्यगोटे स्फुटं नावलोक्यते, यथा कराचारघचा, पचचा परन्तु लम्बनान्तररूपं तन्नेति । चन्द्रगोले केवलरविलम्बनमेवोत्पद्यतेऽतोलम्बनं भगोले भवतीति। आद्यलम्बनभेदेन दृग्योगे लम्बनं यथा । तभ्रमानाशितं तेन चान्यलम्बनभेदतः ॥ ४ ॥ गोलतत्त्वमबुद्धवैव ग्रन्थबन्धनतत्पराः विद्वत्सदसि ते चैवं प्राप्नुवन्त्युपहास्यताम् ॥ ७५ ॥ 2018 ·Samme सिद्धान्ततत्वविवेके दृश्योगेऽर्थात्पृष्ठीयसूत्रयोगेऽर्थात् पृष्ठीयामान्ते यथा वस्तुत श्रायलम्बनयोरन्तरेण लम्बनं तूपयुक्त तत्र तेन मुनीश्वरेणान्यलम्बनान्तरलम्बनं यत्गृहीतं तद् अमान्नाशितम् शेष लालम् । अर्थादायलम्बन तुल्यमेवान्तरं पृष्ठीयामान्ते भवति, नत्वन्यलम्बन- तुल्यन मुनीश्वरेण तदानी अमादन्यलम्बनमेवाङ्गीकृतं तदिदं क्षेत्रदर्शनेन प्रत्यक्ष. चिहमिति । इत्थं च यल्लम्बनकं मयोक्तं तत्सर्वदचिहवशेन तुल्यम् । सन्दर्शनाक्षेत्रजतुल्ययुक्त विनाऽत्र तत्तच्छु तिजान्तरोत्थम् ॥७॥ इत्थं पूर्वप्रदर्शित निजप्रकारद्वारा यलम्बनान्तररूपं लम्बनं मयोक्तं तत्सर्वदृग्वशेन समानमेव, तन्न भगोलस्यातिदूरगत्वात् । तत्र क्षेत्रीयसमानयु सन्दर्शनात् । तत्सत्कर्णान्तरोत्थं विनैवेति । अथ क्षितिजभेदेन परमलम्बनमानभेदमाह- उदमास्तकुजोद्भुतमिदं यदृष्टिवृत्तगम् । ततोऽधिकं कुपृष्ठेऽस्माद्दतुल्ये त्वधिकं परम् ॥७॥ उदयास्तक्षितिजजनितं यद्ग्लम्बनं, तस्मादधिकं पृष्ठक्षितिजे इग्लम्बनं भवति । अस्मात् पृष्टक्षितिजगुगलम्बनाद्वकुल्य क्षितिजे हग्लम्बन परमधिकं भवति, एतम्यू. जाधिकत्वविवेचना हुस्थानाद्विधेयेति । अनोपपत्ति: यदि पृष्ठस्थानमेव दृष्टिस्थानं करप्यते तदा पृष्ठक्षितिजमेव तदुदयास्तक्षितिजम् । पृष्ठक्षितिजे एव पृष्ठस्थदृष्टिवशेनोइयास्तदर्शनात् । अथ पृष्टोवस्थद्ष्टिवशात्पृष्ठक्षितिज जोदयास्तक्षितिजम्, किन्तु तदृष्टिस्थानाद्भूबिम्बस्य परितो याः स्पर्शरेखा भवेयुस्ताभि- विच्छन्नर विगोलप्रदेश उदयास्तक्षितिजं रविगोले । तद्यथा यथा भूपृष्ठादुर्घ दृष्टिस्थान करप्यते तथा तथा पृष्ठक्षितिजाइध उदयास्तक्षितिजमुत्तरोत्तरं न्यूनप्रमाणात्मक च जायते । दृष्टिस्थानादुगर्भक्षितिजभूतल समानान्तरधरातलेन च्छिन्नर विगोलप्रदेशस्तद्धगोले इक्तुत्यक्षितिजं भवति । तत्र यथा यथा पृठस्थानादुपर्युपरि दृष्टिस्थानं कल्प्यते तथा तथा वृत्तुल्यक्षितिज पृष्ठक्षितिजमेव । तत्र क्षेत्रस्थित्योच्यते अत्र क्षेत्रस्वरूपं १३ पृष्ठेऽवलोकनीयम् । यथा उल-उदयास्तक्षितिजम् । गके गर्भक्षितिजम् । त-पृष्टक्षितिजम् । नट्ट-दृकतुल्यक्षितिजम् । तत्र इसके = उदयास्तकुजोत्पचं हग्लम्बनम् । Lग = गर्भक्षितिजोत्पन्नं दा लम्बनम् । Lद्वतके = पृष्ठक्षितिजोत्पन्नं दुग्लम्बनम् । Lइनके = दृक्तुल्यक्षितिजोत्पन्नं दुग्लम्बनम् । अतः 'दृकेउ' त्रिभुजे कोणानुपातेन ज्याL के = SOUND owww ज्या / उट्टके, ४ के=ज्याल

·Mon
to
सूर्यग्रहणाधिकारे लम्बनप्रकरणम् ।
२१
( उ० अ० क्षि०)..."(1) एवम्, 'इगो' त्रिभुजे त्रिकोणमित्या-
ज्या गके
ज्या / गढ़के, ४ दुके
ज्यागुलं' (ग० क्षि.).. (२)
गक
एवम् 'इतके त्रिभुजे त्रिकोणमित्या ज्या 2 इतके
ज्या < तदके, x दुके
-ज्याद्रलं" = ( पृ० क्षि०)... (३) तथा 'दुनके' त्रिभुजे ज्या 2 इनके
ज्या Lन दके, xदके
ज्या द्वलं" ( १० तु. क्षि०)... (४)
नके
अत्र प्रदर्शितेषु १, २, ३, ४, स्वरूपेषु सर्वत्र 'इके' मितो भाज्यः समः ।
तथा उके, गके, तके, नके हाराश्चन्द्रकर्णसमाः स्थिरा एव । केवलं कोणज्यानों
न्यूनाधिकस्वात्तत्र लब्धीनां न्यूनाधिकत्वं स्फुटं लक्ष्यते--
तत्र यतः । उके L गदके 2 तहके / नट्टके, एते कोणाः उत्तरोत्तर-
मधिका स्तस्मात्तज्ज्यानामुत्तरोत्तरमधिकत्वात् पूर्वसिद्धा द्वग्लम्बनज्या अपि
न्यूनाधिकाः सुखेन सिद्धाः-यथा-
उ.अ.क्षि लम्बन < ग.लि.लम्बनम् <१.क्षि लम्बनम् < दृक्तुल्यक्षिा-
लम्बनम् । इति सर्वमुपपनम् ।
कुपृष्ठभूजादुदयास्तभूजे भिन्ने त्विदं स्याच्च तयोरभेदे।
स्वार्कोदयास्तोद्भवलम्बनं यत्तदेव वेद्यं परमं कुपृष्ठे ॥ ७ ॥
पृष्ठस्थानादूर्ध्वं यदि दृष्टिस्थानं कलभ्यते तदा पृष्ठक्षितिजानिन्नमुदयास्तक्षितिज
स्यार्थाद्दष्टिस्थानाभूबिम्बस्पर्शरेखा यत्र यत्र यगोले लग्नास्तत्तदबिन्दुगतलधुवृत्ता-
त्मकमेव तदुगोले उदयास्तक्षितिजम् । तत्रैवोदयास्तदर्शनात् । तत्रैव पृष्ठक्षितिजजनित-
दृग्लम्बनादल्पं तदुदयास्तक्षितिजजनितदृग्लम्बनं स्यात् । यत्र तु तयोः पृष्ठक्षितिजोदया-
स्तक्षितिजयोरभेदोऽर्थात्पृष्ठस्थानमेव दृष्टि स्थानं तत्र पृष्ठक्षितिजोदयास्तक्षितिजयोरभेदे
स्वोदयास्तकुजोत्पन्नग्लम्बनमेव पृष्ठकुजोत्पनं तदेव परमं वेद्यमिति ॥ प्रत उक्त
युक्तिमिति॥
यदृष्टिचिह्न क्षितिपृष्ठचिह्नादूर्वा तु तन्मानयुतं कुखएडम् ।
भूव्यासखण्डं परिकल्प्य तस्मात् स्वार्कोदयास्तोचितलम्बनोक्त्या॥७॥
कृतं च यत्तत्परमं निरुक्तं दृक्तल्यवृत्तस्थिततीदणभानौ ।
यत्स्थानतः प्रापरतः सदैव हग्लंबनस्यापचयोऽस्ति नूनम् ॥८०॥
भूपृष्ठस्थानादुपरि यावन्मितं दृष्टिचिहूं तन्मानेन युतं भूव्यालार्धं यन्मितं तदा-
पेक्षिकं भूयासाधं प्रकल्प्य पूर्वोक्त्या कृतं यदुद्वग्गोलस्थिते रवौ लम्बनं तत्परमं निरुक्त,
ततः प्राक् परतः सदा दुग्लंबनस्यापचयो नूनमस्तीति । शेषं सुगमम् ।
अथ भूपृष्ठादुपरि कुत्रस्थितोद्रष्टा गर्भकुजस्थं रविं पश्येत्तन्मानं साधयति-
भूध्यासखण्डोनयुतार्ककर्णघातात्पदं स्यादिह कोटिसंज्ञम् ।
भूव्यासखण्डं रविकर्णनिघ्नं कोट्या हृतं दृष्टिसमुन्नतिः स्यात् ॥८॥

·लिद्धान्ततस्वविवेके- कुगर्भत,-स्तत्र दलीकृतं भूयासं विशोध्यावनि पृष्टदेशात् । स्थादृष्टिचिहत्वथ तत्स्यदृष्ट्या द्रष्टाऽनिशं पश्यति गर्भभूजे ॥२॥ पृष्ठोगोऽर्कोदयमत्र यस्मादस्तोदयाख्यं हि कुगर्भभूजम् । अत्रान्याडविलक्शात् स्वपृष्टादृषं तु सूर्योदयदर्शनं न ॥८॥ अत्रीपत्तिः। RAN Nayan गर= रविक्षा, :. भूगर० क । गपद रेखा, ग बिन्दुतः कुगोलस्पर्शरेखा, भूपरेखा कार्या। अन्न दूध = दृष्युच्छ्रायः । 'ह' बिन्दौ दृष्टिकल्पनेन 'ग' गर्भक्षितिजस्थमेव, रवि पश्यति । तस्य च गर्भक्षितिजमेवोदयास्तक्षितिजम् । भू अथ 'गपभू'त्रिभुजे, भूप = भूध्याद, ततः, गप: भूग-भूप=/(भूग+भूप) (भूग-भूप; पद, = कोटिः । अथ 'गपभू' 'भूप त्रिभुजयोः गभूपभू एक कुख साजात्यात भू- इयं कुगर्भतो दृष्टिसमुन्नतिः । कोधि तेन भू-भृष्ट = = पृष्टादुच्छितिः । अतउपपलं सर्वम् । अयमेव प्रकारस्त्रिप्रश्नाः- विकारे श्लोके प्रतिपदितोऽत्रापि प्रसंगादपि उक्त इति । बिम्बसूक्ष्मप्रदेशो हि गर्भक्षितिजसंस्थितः। यः स एव सहस्रांशुज्ञेयस्तत्र विचक्षणैः ॥४॥ यत्रोदयास्तजं गर्भक्षितिजं am लम्बनम् । उक्तोदयास्तभूजोक्त्या साध्य, नान्यप्रकारजम् ॥५॥ स्पष्टन् । स्थूलमाद्योवितं त्यक्त्वा सूक्ष्मं यत्क्षेत्र संभवम् । तच्चोदयास्तयोः प्रोक्तमिष्टकाले तथोच्यते ॥८क्षा अवतरणरूपमेवैतत्पद्यम् । छाथाधलम्बनसाधनमाह- Motorce १ क्षितिविस्तृतिखण्डचन्द्रकौँ त्रिभुजे यत्र भुजौ मही च तत्र । शशिदृष्टिजसूत्रमत्र लम्बः क्षितिखण्डे व बृहद्यदत्र चाद्यम् ॥८॥ अथ लम्बकसूर्यकर्णवर्गान्तरमूलं च भवेत् द्वितीयखण्डम् । कृतखण्डकयो वियोगनिनो रविकर्णेन विभाजितोऽत्र लम्बा शशिकर्णहतस्त्रिभज्यकानः फलचापं किल लम्बनं गुत्थम् । प्रथमानयनानुसारमेतत् कृतमिष्टे समये द्वितीयतोऽन्यत् ॥८६॥ ६.

·-taman सूर्यग्रहणाधिकारे लम्बनप्रकरणम् । २३ इष्टकाले सूक्ष्म लम्बनानयनमुच्यते यथा- अन्न क्षेत्रपरिचयः पूर्ववज्ज्ञेयः । धन = ज्या इ. दृ० लं । अथ 'भूच' त्रिभुजे, भू- क्षितिदि स्तृतिः। भूच = चन्द्र कर्णः । एतौ भुजौ कल्यौ । पृच-चन्द्रदृष्टिसूत्रम् =मही । अत्र "त्रिभुजे भुजयोर्योगः' इत्यादिनाऽत्र बहिर्लम्बा भूल, ला= लट, लच = ७० श्रा, = आघम् । अथ चैवं ततः 'भूरल' त्रिभुजे ::L भूलपू = १० :: भूर-भूल = लर:/भूर-भूल = लर, = द्वि०खण्डम् ततः रल चलच, भूल- रच खं०वि०x लम्ब अथ रभूल, रचन त्रिभुजयोः साजात्यात चन = त्रिxनच = ज्या गुलं, अथ 'भूनच त्रिभुजे त्रिकोणमित्या-ज्या/चभून = चभू थापं प्रथममिष्टग लम्बनम् । द्वितीयतोऽर्थात् गर्भाययुतितोऽन्यल्लम्बनं तदने वक्ष्यति। अतः सर्वमुपपन्नम् । अथान्यलम्बनानयनमाह- क्षितिविस्तृतिसएडसूर्यकौँ त्रिभुजे यत्र भुजौ मही च तत्र । रविष्टिजसूत्रमत्र लम्बः, क्षितिखण्डे च, बृहद्यत्र चाद्यम् ॥६॥ अथ लम्बकचन्द्र कर्णवर्गान्तरमूलं च भवेत् द्वितीयखण्डम् । कृतखण्डकयो वियोगनिनो रविकर्णेन विभाजितोऽत्र लम्बः ॥६॥ शशिकर्णहृतस्त्रिभज्यकानः फलचापं किल लम्बन दृगुत्थम् । प्रथमानयनाद्विभिन्नमेतद्विहितं चानयनाकृताद्वितीयात् ॥१२॥ अनोपपत्तिः । अथ पूर्वक्षेत्रयमलोकनीयम् । अथ गर्भीययोगावसरे र= रविक, भूर= रविकर्णः । तच्छेदितचन्द्रकक्षायां चन्द्रो- ज्ञेयः । ततः 'भूर' त्रिभुजे भूर = २०क, भूपृ= कुखं, एतौ भुजौ कल्प्यौ रप-रवि. कसूत्रम् = मही । तत्र "त्रिभुजे भुजयोर्योगः" इत्यादिना वहिलम्बाभूल, लपू-ल. भालर-वृत्रा-आधखण्डम् । लतः: रम-भूल =लर :: 'भूर-भूले २ =रल, ततः रचरल-चल अथ 'ब' बिन्दुतः 'रभू रेखायां लम्बो लम्बनज्या = चन, अथ रभूल, रचन त्रिभुजयोः । भूत्र रच खं वि.xलं साजात्यातूचन- अथ 'वनभू' निभुजे ज्या/चभून = : 6 त्रिxचन शिरचन चं. कर्ण। अस्याश्चापमन्याख्यमिष्टलम्बनं, शेएं स्पष्टम् । शन: मसर्चमुपपन्नम् ॥

·WISHAMAND RHA KOM । सिद्धान्ततत्त्वविवेके- अधोतविधिद्वयस्य परिणामनमाह- इत्थमन्दुकसूत्रकर्णव्यत्ययतः कृतम् । परस्पर द्वयं तच्च शेयमाद्यान्यसंशया ॥६॥ एवमिन्दुनतांशश्च साध्यमाद्यविलम्बनम् । द्वितीय स्वन स्वर्कनतांशैः साध्यमत्र || अर्कगोले भवेदाय चन्द्रगोले द्वितीयकम् । अमान्ते दृष्टिसूत्रान्तर्गर्भसूत्रान्तरे युतौ ॥६५॥ प्रायलम्बनं चन्द्रद्कमचन्द्रकांभ्या, त्वन्यलम्बनं रविकर्णरविकसूत्राभ्यां पूर्व अलाधितम् । तत्र कसूत्रं तु नतांशज्ञानमन्तरा न जायतेऽतश्चन्द्र नताशैरायलम्बनं रवि- शिद्धितीयलम्बनं साध्यम् । यथा ८७ ८६ श्लोकपर्यन्तमाबलम्बनानयनम् । - ६२श्लोकपर्यन्तमन्यलम्बनसाधनं द्रष्टव्यम् । रविगोले गर्भपृष्ट सूत्रयोरन्तरमाबलम्बनम् । चन्द्रगोले दृष्टिसूत्रयोरन्तरमन्थलम्बन मिति "ये चन्द्रतश्चोर्ध्वमुखे तथाऽदिधोमुखें" इत्यादिलक्षणेन स्पष्टम् । गर्मीयामान्ते रविचन्द्रयोरेकगर्भ त्रगतत्वाद् दृष्टिसूत्रयोर्मध्ये । युतौ पृष्ठीयामान्ते एकमुष्टयूमगतत्वात्तयोर्गर्भ सूत्रान्तरे लम्बन मिति स्पष्टम् । अनौचित्यचर्चामाह--- विचित्रकचिन्हवशाद्विचित्रं दृग्लम्बनस्थानयनं त्वसाध्यम् । अतोऽत्र सर्व क्षितिपृष्ठसक्तकचिन्हतः सर्वमिदं निरुतम् ॥६६॥ यदन्तरं सूक्ष्मधियामसाध्यं साध्यं च यन्न्यूनतरं द्वयं तत् । नैवेति विज्ञाः कथयन्ति तेषां दोषोऽत्र नैवेति सुधीभिरुह्यम् ॥६॥ एवं हि सूक्ष्मानयनप्रकारैर्द्वग्लम्बनं क्षेत्रभवं मयोक्तम् । आद्यैस्तु लोकव्यवहारसिद्धय स्थूलं कृतं चानयनं सुखार्थम् ॥६॥ विचित्रचिन्हबशात भूपृष्ठोवभिन्नस्थानगतद्ग्यशाहित्यर्थः॥९६॥ सूक्ष्ममतीना- नपि यदन्तरमालाध्यं, यच माध्यमपि न्यूनतरं, तद द्वयमपि विज्ञाः क्रियोपदेशकाः नैव कथयन्ति न गणयन्ति । तत्र तेपामयं दोषोऽर्थात ते तन्न विदन्त्येवं सुधीभिनेवो. यमिति ॥ १७ ॥ शेष सुगम मेवेति ॥ १७ ॥ किंवा तेन श्रमेणार यस्य स्वल्पतरं फलम् । इति ज्ञात्वा कृतं स्थूलं व्यवहारप्रसिद्धये ॥६६॥ एवं प्राचीनाचार्यमतस्थौल्यमवलोक्येतस्ततस्तत् प्रदीत दोषानुघाव्य, सूर्यसि. द्धान्तेऽपि तथाऽवलोक्य तद्भक्तो भट्टो हस्तौ प्रसार्य मद्तत्रुटिपङ्कमनयौचित्याम्बुधा- श्या प्रक्षालयतीति। चन्द्रार्कयोगार्थमिदं निरुक्तमपूर्वदृग्लम्बनसाधनं हि। ग्रहस्य यः सूक्ष्मभचक्रदेश स्तनं च तत्खेटयुतावपीत्थम् ॥१०॥ बाहू कुखेटश्रवणी, मही च तत्रास्ति तत्वेटगपृष्ठसूत्रम् । साध्योऽवलम्बोऽत्र बृहत्कुखण्डं यदस्ति तच्च प्रयमाख्यखण्डम्॥१०१॥ .. १ ·सूर्यग्रहणाधिकारे लम्बनप्रकरणम् । तल्लम्बवर्गेण विहीनितस्य भकर्णवर्गस्य पदं हि यत्स्यात् । तदन्यखण्डं त्वथ खपडयोश्च यदन्तरं लम्बगुणं विभक्तम् ॥१०२॥ प्रहस्य कर्णेन फलं त्रिभज्यानिधनं भकर्णेन हृतं ज्यका स्यात् । तच्चापतुल्यं हि विलम्बनं तद् दृग्जं खगस्य प्रथमप्रकारात् ॥१३॥ अत्रोपपत्तिः- पूर्वक्षेत्र एव रविकर्णः=भकर्णः कल्प्यः । चन्द्रकों ग्रहकर्णः कल्प्यस्तदा सर्वमुप- पद्यते किं पृथक तदुपपादनव्यायासेनेति । एवं खगं भं, किल में च खेट प्रकल्प्य तद्वत्कृततजसूत्रैः। हज यथोक्त्याऽऽनयनात्कृतं यत् तञ्च द्वितीयोक्तविलम्बनं स्यात् ॥१०४॥ श्रानयनात द्वितीयादित्यर्थः । शेषं पूर्वप्रदर्शितोपपत्त्या स्फुटमस्ति किं पुन: पिष्टपेषणेनेति । হল মানহানিমুন दुग्लम्बनानि नियतं द्विविधानि सम्यक् । গায়ানীয়ছিল অলি - स्वस्यात्र गोलपरि धौ क्रमशोऽथ ते तु॥१०५॥ भिन्नेऽत्र गर्भजयुतौ किल दृग्युतौ ते तुल्ये लदैव अवतोऽथ रविग्रहे स्यात् । चन्द्रार्कमध्यगतमाद्यबिलम्बनं तत्, योगे तयोः प्रथमलम्बनयोविभेदात् ॥ १०६ ॥ स्वभान्तरवशात् निजभांशान्तरवशादित्यर्थः । रविपूर्वका रव्यादीनां । स्वस्य गोलपरिधौ किन्तु भगोले, परन्तु गर्भजयुतो ते आधान्यलम्बने मिल्ने अतुल्ये अवतः । अथ दृग्युतौ पृष्ठीयामान्ते ते लम्बने सदैव तुल्ये भवतः। रविग्रह पृष्ठीया- मान्ते । तयोोंगे गर्मीयामान्ते इति शेष सुगमम् । अत्र वालना "वदन्ति दृग्युतौ"- इत्यादिना सुबोधा। एवं प्रकारद्वयतोऽपि साध्य दुग्लम्बन दर्शविरामकाले। तत्कालसूर्योद्भवहनतांशा आधस्वदग्लम्बनकेन युक्ताः ॥ १०७ ॥ तत्स्पष्टनम्रांशवशात्कृतं यदृग्लम्बनं चानयनात् द्वितीयात् । तेन स्वदग्लम्बनमाद्यसंझं तुल्यं, द्वितीयं न लमं कथञ्चित् ॥ १०८ ॥ दर्शविरामकाले गर्मीयदर्शान्ते प्रकारद्वयतः श्राद्यान्यलम्बनलाधन प्रकारतः । अत्र र% आद्यलम्बनम् । कच-द्वितीयलम्बनम् । एतत् ५३ श्लोकोक्त्या स्पष्टम् , तत्र सूर्यनतांशाः खर', एते यदि र र" आद्यलम्बनेन युतास्तदा खर' जातानतांशाः, तेषां वशाद् यदन्य- लम्बनमर्थात् 'र' बिन्दुगतगर्भपृष्ठसूत्रान्तरं - ·saptaantaswer सिद्धान्ततत्त्वविवेके- चन्द्रगोले 'चच' अन्यलम्बनं, तेन समं पर र" भाद्यलम्बनं दृश्यते गर्भसूत्रयोर- स्तरे गतत्वात् । किन्तु तेन समं द्वितीयं क च' लम्बन नेति पूर्वमपि प्रदर्शितमिति । एवं द्वितीयस्वविलम्बनोना स्त एव दर्शान्तजदङ्नतांशाः। कार्याश्च तैः प्रस्फुटननमागे राधे कृतं तच्च भवेद् द्वितीयम् ॥ १०६ ॥ दर्शान्त तजानिताद्यसंशविलम्बनं नैव भवेत्कथंचित् । एवं सम नैव भवेदमान्ते चायद्वितीयाख्यविलम्बनं तत् ॥ ११० ॥ अन्नापि गर्मीयदर्शान्तसंस्था ज्ञेया। यथा = चन्द्रः, र-रविः, एतौ, एकगर्भसूत्र- गतो स्तः । तत्र दर्शान्तकालिकरवेनतांशाः-खर, ते, द्वितीयलम्बनेन 'तर' मितेनोनास्तदा खत' जाताः। एतैः प्रथमलम्बनं साधितं किं स्थादित्युच्यते। तत्र : खत-खर्च, .खतनतांशवशाला- श्रमलम्बनंतर, एतत् पूर्वोक्तेन 'चं चं' द्वितीयलम्ब- नेन सममिति स्पष्ट क्षेत्रे दृश्यते, तत्रैव 'र" श्राद्य. सम्बनेन समं तत् 'चं " द्वितीयलम्बनं न भवतीत्यपि स्पष्टं, पृष्ठसूत्रद्वयान्तरालचाप- पोरलमत्वात्। अत एव गर्मीयामान्तकाले प्राधान्यविलम्बने समे न स्त इत्युपपन्नम् । अथ प्रथमलम्बनस्य सार्थकतामाह- ननु लम्बनदतोऽत्र मध्य-ग्रहणं चैकविध कथं रवेः स्यात् । इति चेकुच्णु चन्द्रतिग्मरश्म्यो युतिकाले तु सदैव ते द्वगुत्थे ॥११॥ प्रथमान्यविलम्बने समे स्तो, न हि तत्रानुपपत्तिरस्ति काऽपि । अवधेयमिदं विहेन्दुगोलाश्रितसूत्रजचिन्हमेव चेन्दुः ॥११२॥ लम्बनयोः प्रथमान्यसंज्ञकयो #दतोऽतुल्यत्वतः एकविध रवेमध्यग्रहणं कथं स्थात् , इति चेत्वं वदसि, तर्हि युक्तिं शृणु, चन्द्रव्यो युतिकालेऽर्थात् पृष्ठीयदर्शान्त- काले द्वगुत्थे प्रथमान्यविलम्बने समे समाने स्तः । तत्र काऽपि अनुपपत्ति नहि अस्ति । अत्र पृष्ठस्थाना- चन्द्रगोलाश्रितकसूनजचिह्नमेव इन्दुरिदमवधेयम् । अत्र 'पृचं र' एकस्मिन् पृष्ठीयकसूत्रे चं, र, चन्द्ररवी वर्तेते, अन एव पृष्ठीयदर्शान्तो घटितः । तत्र "ये चन्द्रतश्चोर्ध्वमुखे तथाऽर्कादधोमुखे"- भू इत्यादि (सू० प्र० अ०५३)श्लोकोक्त्या रविगोले 'र' मितं प्रथमलम्बनम् , चन्द्रगोले 'चंक' मितं,-द्वितीयलम्बनमेतद्वयस्य-भू चं स, भूक र, गर्भसूत्रयोरन्तरेण सिद्धस्य साम्यं सुगमम् । अत्र 'पर' पृष्ठसूत्र- च्छिन्न चन्द्रगोले 'चं' बिन्दौ 'चपृष्ठीयचन्द्रो वेदितव्यः किमिति चित्रमिति स्पष्टम् । 8 ·सूर्यग्रहणाधिकारे लम्बनप्रकरणम् । अथ डग्लम्बनोपपत्तिः । (ग्रन्थकारस्थ ) यो भूपृष्ठस्थितो द्रष्टा स्वस्थानात् कियद्भूभ्यन्तरेण भूसंलग्नमिवार्कमवलोकयति तदन्यथाऽनुपपत्त्याऽवश्यं तद्वचिह्न स्वस्ति तद्भूपृष्ठचिह्नादुच्छ्रितम् । अत एव भूपृष्ठ- सक्तचिह्नवशाद्रष्टाऽक तत्पृष्ठचिह्नलग्नमेव पश्यति, नान्तरेण । अथ स्वदचिह्नादुदयास्ताकं यावद्यरसू तत्तु भूगोलं स्पृष्ट्वैव गतमतस्तत्रोच्छ्रित- दृचिह्नात्तद्कसूत्रस्पृष्टभूगोलप्रदेशे रविः संलग्न इव दृश्यते दृष्टिसूत्रक्यात् । भूपृष्ठ- चिह्नात्तदवधिकान्तरेण समन्ताद्भूमौ यवृत्तं तदुदयास्तक्षितिजम्। स्वदृचिह्नाच्च तरिक्ष. तिजस्पृष्टरविकिसूत्रसम्बन्धेनासमन्तादविगोलेऽप्युदयास्तक्षितिजं कल्प्यम् । तदूर्व तु गोलखण्ड नृश्यम् । तदधः स्थितं त्वदृश्यम् । अथ यत्र कुत्र स्थितार्काढे सूत्रे भूचिह्नलग्ने कार्य ते तदाख्ये भवतः । ते च चन्द्रगोले यत्र लग्ने तत्र गर्भहसूनचिह्नसंझे स्तः। तयोस्तगोलेऽन्तरं दृग्वृत्ता- तत्वानुहग्लम्बनं स्यात् । तत्रोदयास्त क्षितिजस्थे रवौ लम्बनसाधनाथ क्षेत्रसंस्थैवम् ।। स्वदृचिह्नादविगतं सूत्रं भूगोले यत्र स्पृष्टं तदोलमध्यप्रदेश एव तहदसून तुलादण्डव- त्तिर्यक् संलग्नं तदेशादुभयतस्तुल्यान्तरितदेशे भूमौ समान्तरेणान्तरितं चास्ति । तय भूगोले तल्लग्नदेशान्यदेशसम्बन्धाभावात् । तेनोदयास्तक्षितिजे रविर्यप्रदेशे संलग्न इवास्ति तदवधि भूकेन्द्राव्यासा भुजः । भूकेन्द्रादविपर्यन्तं रविकर्णः कर्णः । तयो वान्तरपदं तत्प्रदेशाविपर्यन्तगम- दृश्यमन्तरं रविकसूनखण्डरूपं कोटि रिति बृहत्क्षेत्रम् । एवं भूकेन्द्राचन्द्रगोलस्थकसूत्रचिह्नावधि चन्द्रकर्णः कर्णः । स एव भुजो भुज स्तर्गान्तरपदं तत्प्रदेशाच्चन्द्रगोलस्थकसूत्रचिह्नावधि रविकसूत्रखण्ड कोटिरिति तद्विजातीयं क्षेत्रम् । कोटिरियं पूर्वकोटौ विशोध्या शेषं रविकुसूने चन्द्राऽर्कगोलयो रन्तरं स्यात् । अत्र रविकसूत्रे तदन्तरं कर्णः । चन्द्रगोले हन्गर्भसूत्रान्तररूपलम्बनज्य: भुजः । तद्वर्गान्तरपदं गर्भसूत्रे कोटिरिति क्षेत्र मुक्तबृहत्क्षेत्रान्तर्गतं तत्सजातीयं ज्ञेयम् । अन्न तत्कोटिसूत्रेऽस्य कर्णसूत्रं तत्कर्णसूत्रे चास्य कोटिसूत्रमित्यनुपातयोग्यत्वं तयोः कथमिति नाशङ्कनीयं, सजातीयक्षेत्रयोरेतादृशसंस्थित्याऽपि वास्तवफलसिद्धौ बाधका- भावात् । तेन रविकणे भूव्यासाधं भुजस्तदाऽन्तरानीतान्तररूपकणे क इति योजनाद्या लम्बनज्या। पुनरनुपात: । चन्द्रकणे त्रिज्या तदाऽस्यां केति लम्बनज्या। अस्याश्या.. पमुदयास्तक्षितिजस्थे रवौ दृग्लम्बनं स्यात् । अथ द्वितीयप्रकारोपपत्तौ स्वोदयास्तकुजस्थिते रवौ यद्रविगतद्वक्त्रं तदायसंझ क.. हव्यम्। ततस्तदधः सर्वत्र भूव्यासार्धसमान्तरेण कुगर्भादर्कगोलान्तगसूत्रं तच द्वितीयम् । कुगर्भादर्कपर्यन्तं च तृतीयम् । तत्रागोले द्वितीयतृतीयसूत्रयोरन्तरमर्ककुच्छन्नचापकला. मितं, तदेव तयोरन्तरमिन्दुगोलेऽग्यस्तीति तेनोनितमिन्दुगोलस्थितेन्दुकुच्छन्नचापरूपा. यद्वितीयसूत्रान्तरमेवाद्यतृतीयसूत्रान्तरत्वेन फलितम् । तत्रत्यदृग्गर्भसूत्रान्तरगं द्वग्लम्ब- नमित्युपपन्नं यथोक्तम् । रीत्याऽनयैव हुक्तुल्यत्तेऽपि लम्बनवालना सुधियोह्या । अत्र भूपृष्ठसक्तदृचिन्हादूर्ध्वक्रमेण दृचिन्हानि बहूनीति सर्वत्र दृचिन्हवशादपि ·Hintersthite सिद्धान्ततत्वविवेके- यथोक्तोदयास्तक्षितिजस्थलम्बनक्षेत्रसंस्थयैवोदयास्तलम्बनवासनोह्या । विना कर्णान्तर सर्वत्र क्षेत्रप्रकारतुल्यत्वदर्शनात् । तेन भूपृष्ठसक्तचिन्हवशाभूपृष्ठक्षितिजे तत्रत्योदया- स्तरूपे सैव लम्बनयुक्तिः । तदुच्छ्रितस्वस्वदृचिन्हवशात्सा त्वन्यथा स्यात् । अथ प्रथमप्रकाररीत्या हत्तुल्यवृत्ते लम्बनवासमा । भूकेन्द्रात्स्वदृचिन्हपर्यन्तं स्वचिन्हमानं भुजः कुगर्भादविकर्णः कर्णः तद्वर्गान्तरपदं रविकसूत्रं कोटिरिति बृहत्क्षेत्रम् । तदन्तश्चेदं लघु विजातीय क्षेत्रम् । भूकेन्द्राचन्द्रगोलस्थहकसूत्रचिह्नपर्य- न्तर्ग चन्द्रकर्णमितं कर्णः, स एव भुजो भुजस्तद्वन्तरपदं स्वदकचिन्हाचन्द्रगोलस्थ. हकसूत्रचिन्हपर्यन्तं रविकिसूत्रखण्डं कोटिरियं पूर्वकोटौ विशोध्या शेष रविकसूत्रे चन्द्रार्कगोलयोरन्तरं स्यात् । अत्रैतत्कणे यो भुजः सैव लम्बनज्येत्यनुपात:-रविकणे स्वचिन्हमानं भुजस्तदानन्तरानीतर्णे क इति योजनाद्या लम्बनज्या, सा त्रिज्यागुणा चन्द्रकर्णभक्का ज्या स्यात्, तच्चापं तत्तुल्यत्ते रवौ हग्लम्बनं स्थान ! अथैकानयनेनैव यत्र कुन स्थिते रबौ डग्लम्बन सिद्धिस्तथोच्यते । भूकेन्द्राविकर्ण- स्वचिन्हमानमितौ भुजौ कल्प्यो रविकसूनं भूमिस्तत्र लम्बः कुखण्डे च साध्ये । तथा भूकेन्द्रतश्चन्द्रगोलस्थानचिन्हगतं चन्द्र कर्ण मितं च कार्य यदत्र बृहत्कुखण्डं तत्तु लम्बपातादविपर्यन्तमन्तरं लम्बचन्द्रकर्णवर्गान्तरपदं तु लम्बपाताचन्द्रगोलस्थकसूत्र- चिन्हपर्यन्तमन्तरमिति तयोरन्तरे रविकसूत्रे चन्द्राकंगोलयोरन्तरं स्यात् । ततश्चोक्तव- लम्बनसिद्धियथा। रविकणे लम्बो भुजस्तदानीतान्तररूपकरों क इति योजनात्मिका लम्बनज्या पुनः सा त्रिज्या गुणा चन्द्रकहता जाता लम्बनजया अस्थाश्चापं ग्लम्बन- मिति सिद्धम् । . अथ पूर्वमुदयास्तक्षितिजे यल्लम्बनमुक्तं ततोऽधिकं भूपृष्ठक्षितिजे ततोऽप्यधिक स्वदृक्तुल्यवृत्ते परमम् । ततस्तदपचयक्रमेण खमध्ये तदभावः कथमिति चेच्छृणु । भूकेन्द्राव्यासाढेन भूवृत्तमेकं कार्य, तथा भूकेन्द्रात्स्वदृचिन्हमानेन द्वितीयं कृतं कार्य, तथा तत्केन्द्रास्तृतीयं चन्द्रवर्णेन, रविकर्णेन च चतुर्थं वृत्त, स्वस्व दृमण्डलसम्झं कार्य सर्वत्र भूकेन्द्रात्पूर्वापरो धररेखानं च बुद्धया संविधेयं, तत्र पूर्वापररेखा भूगर्भक्षितिजसूत्रम् । अध्वरेखायां प्रथमवृत्तसम्पाते भूपृष्ठं द्वितीयतृतीयवृत्तसम्पाते तु स्वचिन्हें ताभ्यां पूर्वापररेखातः सर्वत्र समानान्तर रेखे कार्ये ते भूपृष्ठक्षितिज. दृक्तुल्यवृत्तसूत्रलम्झे । तत्रोय रेखायां भूपृष्ठचिन्हात्स्वचिन्हमुच्छ्रितं ततो रविपर्यन्त सूत्रं स्वसूत्रं, रवेश्च भूपृष्टदिशि यद्भूगोलं स्पृष्ट्वा सूत्रं गतं तदुदयास्तलम्बनसूत्रसंज्ञ। चन्द्रगोले गर्भसूत्रातत्सूत्रस्य तल्लम्बनान्तरितत्वदर्शनात् । उदयास्तक्षितिजस्थे रवौ यास्तलम्बन सूत्रमेव रविटकसूत्रम् । चन्द्रगोले तदवधि गर्भसूत्रादन्तरं तल्लम्बनं स्यात् । ततो यथा यथा रविनतस्तथा तथोदयास्तलम्बनसूत्रात्स्नकसूत्र वहिरन्तरितं स्यात् । चन्द्रगोले गर्भसूत्रादुदयास्तलम्बन सूत्रावध्युदयास्तलम्बनमेव स्वकसूत्रावधि तु तदधिक * लम्बनक्षेत्रस्य पूर्वापरवृत्तधरातले लिखनात् । रविगोलगतात् कस्माञ्चिदपि विन्दुतोभूगोलस्य या स्पर्शरेखा क्रियते तस्यामानस्य स्थिरत्वात्सर्वत्र तस्योदयास्तसूत्रमिति लम्बन संज्ञा कृतेति ।

·सूर्यग्रहणाधिकारे लम्बनप्रकरणम् । २६ स्यादित्युपचयो लम्बनस्य भूपृष्ठक्षितिजावधि दृष्टः। ततो दृक्तुल्यटत्तावधि यथा यथा रविरुनतस्तथा तथा भूपृष्ठस्थलम्बनसाधकका धिककसूत्रादपि बहिः स्वकसूत्रं स्यादित्युपचय- स्तत्रापि । स च यथा भूटक्षितिजस्थे रवावूर्ध्वरेखायां यानि भूकेन्द्रभूपृष्ठस्वदृचिन्हानि सन्ति तेभ्यो रविपर्यन्तं सूत्राणि कार्याणि, तत्र भूपृष्ठसूत्रं तूदयास्तलम्बनसूत्रं तदवधीन्दु- गोले गर्भसूत्रादुदयास्तलम्बनमेव स्वसूत्रावधि तु तदधिकस्यात् भूपृष्ठक्षितिजावं हक्तुल्यवृत्तावधि रवेः सूत्रमेकं स्वभूपृष्ठदिशि भूपरिधि स्पृष्ट्वा नीतं तदुदयास्तलम्बनसूत्रं स्यात् । तत्पृष्टदेशं स्पृष्ट्वा च भूकेन्द्रात्सूत्रं दृचिन्हवृत्तलग्नं कार्य तल्लग्नस्थानाग- विपर्यन्तं यत्सूत्रं तदभूपृष्ठस्थं लम्बनसाधसूत्रं चन्द्रगोले गर्भसूत्रात्तवधि भूपृष्ठत्थ- लम्बनमेव, तत्रत्यं स्वहसूत्रं तु तद्वहिरन्तरितमिति लम्बनं ततोऽप्यधिकं स्यात् । एवं इकतुल्यवृत्तस्थे रवौ यल्लम्बनं तदेव परमं स्यात् । ततो यथा यथोन्नतस्तथा तथा रवेः सूत्र मेकं डकचिन्हवृत्तं स्पृष्ट्वा नेयं तच्च दृक्तुल्यवृत्तस्थार्कलम्बनसाधकसूत्रं चन्द्रगोले गर्भसूत्रात्तदवधि क्तुल्यवृत्तस्थलम्बनमेव स्वहसूत्रं तु तत्सूत्रादधोऽधः स्थितमिति तल्लम्बनापचयो दृष्टः । तदेवं यच्चार्कसूत्रस्पृष्टचिन्हवृत्तप्रदेशो हचिह्ने तत्र परलम्बनमन्यथा तदल्पमिति स्पष्टम् । एवं यत्रोकवद्भूपृष्ठक्षितिजस्थलम्बनलाधकसूत्र एव स्वहकसूत्रं स्यात्तत्र भूपृष्ठस्थलम्बनतुल्यमेव लम्बनं स्यात् । एवं स्वदृकचिन्हसक तूदयास्तलम्बनसूत्रे तस्य स्वद सूत्ररूपत्वेनोदेयास्तलम्बनमेव तत्र स्यात् । तद्वं तूदयास्तलम्बनसूत्रादधोऽधः स्वहसूत्रमित्यपचयस्ततोऽपि स्यात् । तदेवं गर्भसूत्ररूपे स्वहसूत्रे लम्बनाभावस्त दात्तत्सनावाङ्गीकाराव । एवं भूगर्भक्षितिजं यदृचिन्हवशा- घस्योदयास्तक्षितिजं तत्रस्थे रवौ तस्य तद्वशादेवोदयास्तलम्बनतुल्यं लम्बनं तत्रास्ति नान्यदृचिन्हवशतः। तत्र बलादभूपृष्ठचिन्हादभूपृष्ठं मित्वा यदविपर्यन्तं नीतं सूत्र तदुगर्भसूत्रान्तरे चन्द्रगोले परमं लम्बनमिति स्वीकुर्वन्ति तदसत् । तत्र सदोदया- स्तलम्बनसूत्रादधस्तत्सूत्रस्थित्या तल्पलम्बनत्वेन वक्तुल्पवृत्तस्थलम्बनात्सुतरां तदल्प- त्वात्तत्परमत्वासिद्धः । भूपृष्ठछेदनानिःसृतस्य हकसूत्रत्यासिद्धेश्च । एवं यस्य भूपृष्ठसक्तमेव, चिह्न, तस्य भूपृष्ठस्थक्षितिजमेवोदयास्तक्षितिजं स्वतुल्यवृत्तं चेति । तत्रोदयास्त लम्बनमेव परमं लम्बनं बात। यदा तु स्वचिह्न भूपृष्ठादुछूितं तदा तद्वशात्तदुदयास्तक्षितिजादुनते स्वदृक्तल्य- बुले तत्रत्यलम्बनलम लम्बनं परमं स्यात् । सर्वैस्तु भूपृष्ठसक्तकचिन्हादेव गणितं सर्वत्र विहितं, तदासजचिन्हस्थले स्वल्पा- न्तरेण व्यवहारोपयुक्तत्वादन्यरीत्यानयने प्रयासबाहुल्याच । तदेवमयं वासनाविचा- रोऽत्र गोलक्षेत्रेऽतिपरिचितेनैव ज्ञातुं शक्यते नान्येनेत्यलं विस्तरेण । इयं द्वितीयलम्ब नक्षेत्रयुक्तिरुक्ता तथाद्य लम्बनक्षेत्रयुक्तिरपि सुधियाह्या ॥ एवं हि दमण्डलगं रवान्द्वो ईग्लम्बनं त्वन्तरमत्र दृष्टम् । स्वकक्षिकायां तु तयोस्तु यत्स्यात्तदन्तरं स्पष्टविलम्चनाख्यम् ॥११३॥ एवममुना प्रकारेण रवीन्द्वोः स्वस्वद्वग्लम्बनं द्वमण्डलगमन्तरं दृष्टम् । स्वकक्षिकायां मवृत्ते तयो यदन्तरं तत् स्पष्टलम्बनसंज्ञं स्यात् । ।

·। सिद्धान्ततत्त्वविवेके- यथा पृष्ठीयरब्युपरिगतकदम्बप्रोतवृत्तभवृत्तसम्पातात् गर्भीयचन्द्रावधि चन्द्रगोलीय- भवृत्ते यत्तत्स्पटलम्बनम् । भगोले तु परिणतरवीन्दुबिम्बकेन्द्र गतकदम्ब प्रोतवृत्तयो- वृत्ते यदन्तरं तत्स्पष्टात्यलम्बनमिति । कक्षाभ्रमादेव भमण्डलस्य भ्रमो यतः स्यात्खचरस्य तेन । कक्षावशाधद्विहितं तु नूनं तत्क्रान्तिवृत्ताद्धयमेव वेद्य म् ॥१४॥ यतः कझाया भ्रमात् भ्रमणात् एव भमण्डलस्य भ्रमो भ्रमणं भवेत् तेन हेतुना लचरस्य प्रहस्थ, वा कक्षानमात् कक्षापदोपादानात भवृत्तस्य भ्रमः शक्तिग्रहो तो जाति शेषं स्पष्टस् । दुग्वृत्तर्ग दर्शनयोग्यमत्र ज्ञेयं, ततस्तत्समयप्रसिद्धये अमण्डलस्यं च तदन्तरं यत्कदम्बसूत्रान्तरगं प्रसिद्धम् ।। ११५ !! तदुस्थघट्यात्मकसंस्कृतो यो दर्शान्तकालोऽत्र यतः स्कुटाख्यः । अायोच्यते वास्तवसंहफुटस्य बिलम्बन स्थानयनं तु तत्र ।। ११६ ।। अन दृग्वृत्त हलम्बनं दर्शनयोग्यं ज्ञेयम् । परन्तु ततो इग्लम्बनतस्तत्तस्य गर्भ- पृष्ठीयामान्तद्वयान्तर समयस्य प्रसिद्ध्यै कम्वोतवृत्तद्वयान्तरगं क्रान्तिवृत्तीयमन्त स्पष्टलम्बनं यत्त भयोजकत्वेन प्रलिदम् । यतोऽत्र तत्पन्न वयात्मककालेन संस्कृतो यो गर्भावदन्तिः स स्कुराख्यः पृष्ठीय संज्ञोऽमान्तः स्यात् अतोऽथ वास्तवस्फुटलम्बनस्या- जयन तत्रोच्यते । अन भत्ते मष्टलम्बनकलाचापप्रान्तद्वयोपरिगतत्र वमोतवृत्तयोर तर्गत विषुववृत्तीयखण्डमानं घटिकात्मकं तदिति । तावत्पूर्वोक्तं स्पष्टलम्बनानयनम् - "त्रिमोनलग्नाविशेषशिजिनो कृताहता व्यासदलेन भाजिता। हतात्फलाद्वित्रिभलग्नशङ्घना त्रिजीवयाऽऽतं घटिकादिलम्बनम् १९७ লীখনঃ कदम्बः । खबमध्यम् । विरचं-भवृत्तम् । विखक दृक्क्षेपवृत्तम् । =वित्रिभम् । चन्द्रः, पृ-चन्द्रकक्षायां पृष्ठीयो रविः । तदुपस्गितकदम्बप्रोतवृत्तम् = कपूर, 'ख'बिन्दुतः 'रक' वृत्ते लम्बवृत्तं खल, तदा खर्च गनतांशाः । विख-ट्टक्षेपचापम् । पृचं दुग्लम्बनम् । पुर-नतिः। चरपलम्बनम् । रवि-वित्रिभाकान्तरम् वि०० । ज्याखक'xज्या/खकल ततः क ख ल त्रिभुजे त्रिकोणमित्या ज्या खल पत atansatta Mana HORO विशंxज्या वि अथ खपृल, रपृचं, त्रिभुजयोज्याक्षेत्रासाजात्यादनुपातेन ज्याखल x ज्याचं ज्याविनंxविशंxज्यादृग्लं ज्यापून ज्यापला ज्याचर%3 =अन :: ज्यादलं ज्या पृख Xिज्यान. D ·saram Au % 34 com सूर्यग्रहणाधिकारे लम्बनप्रकरणम् । विशं x ज्याविनंx ज्यान X ज्यापल ततः ज्या चर' ज्यास्पल त्रिज्यापून-शि विशं. ज्याविनं. ज्यापलं अत्रा ज्यापलं = पलं कला, स्वल्पान्तरात् । तथा च 'गत्य- निशि विशxज्याविx ग स्तरस्यतिथ्यंशापरलम्बनलिक्षिकाः' अतः ज्या पलं' xि१५xत्रि अगापि ज्या पलं' पलंकला, स्वीकृता, ततो घध्यात्म सलं विशंxज्याविनंगx६० विशं ज्याविनं-४ X उपपन्नं सर्व शिx१५xशिxn भास्करोक्तन् । त्रिभोनलग्नग्नस्य रवेश्च शङ्कोर्वा द्वग्ज्योर्वर्गवियोगमूलम् । स्यात् इनतिर्नेदगुणा, त्रिमौर्या भक्ता,ऽथ लम्बननाडिकास्युः ॥११॥ अगोपपत्तिः। विशंx ज्या वि लोकोक्त्या स्पलं "(.) विशंxज्या विनं =याखल = दृङनतिसंज्ञिका, 'ब्रहस्य नतांशावर तेन । पारन-ज्याखवि ज्या खल अत:/ज्यारन-ज्याखविण्याखल -ज्यारन -रशंस नि.....ज्याखवि-विशेष ००....०० WAPNEW -ज्याखवि = विशंकर शर /यार नज्याख वि= /वि शं'-रश = दृढनतिः :: (१) उत्थापनात् खलं = हुनतिर श्रत उपपत्रम्। शि नतिलिप्ता भुजः, कर्णो इग्लम्बनकलास्तयोः। कृत्यान्तरपदं कोटिः स्फुटलम्बनजितकाः ॥ ११६ ।। अन पूर्वप्रदर्शितक्षेत्रे 'पृ र च' त्रिभुजं स्वल्पत्वात् सरल जातिक मत्वा, दृ०ल००२- न कर=स्प०००, स्वल्पान्तरादेवमुपपद्यते ॥११७ तः ११९ पर्यन्तं मारकरस्यैव अन्योक्तिः। अत्र स्वविचार दर्शयति- अथ मुविमलगोलक्षेत्रातः सूक्ष्मरीत्या भवति हि तदिदानीं वच्मि यत्कोटिरूपम् । परमगुणगुणो दक्क्षेपकस्त्वहरज्या- विहत इह पराख्यस्तत्रिभज्योत्थकृत्योः ॥ १२० ॥ ARHMOD ·वि Suman HORS unanew 5 rama m MITRA MAR सिद्धान्ततत्वविवेके- विवरपरमिता सा कोटि जीवाऽथ जात् हरिजत इह मौर्वी, तद्गुणा कोटिजीवा। মোনিকা, সয় সুফলা,-- ऽथ धनुरिह तदीयं लम्बनं प्रस्फुटं स्यात् ॥ १२१ ॥ अन्ना परमगुणजिम्मामात् हरिजता मौवीं अर्थात द्वग्लम्बनज्या शेष सुगमम् । अनोपपत्तिः । अय खम्खस्वस्तिकन् । नि-विनिमन् । विर चंभवृत्तम् । गर्भायचन्द्रः ! चंपृ= दु० लं, स्ट= नतिः । शेषः परिचयः स्वतोषः। अत्र / विवंख = परसंज्ञका भवृत्त क वृत्तोत्पन्नकोणः । विचंख चापीय त्रिकोणमित्या ज्या विचंख' ज्या Zचं विख,x ज्या 'वि ख' _xिदृकशेप गीयरवेः '' बिन्दावेव स्थिते: २०दुग्ज्या ज्याचंख-रग्ज्या, अत्र रचल पृचंह Lथपरकोटि ज्या चं' x ज्या / लचंद ज्यागलं x कोज्यापर तदा 'चल' त्रिभुजे ज्या पृल' ज्या/चलपू नि अस्याश्चापम् = पूल' = एतन्मित मेव स्पष्टलम्बनमङ्गीकृतम् । वस्तुतः चर-स्पलं अनेदं स्पष्टलम्बनं नतिकोटिव्यासार्धवृत्तपरिणतं ततो भवृत्तीयं कत्तु मुचितम् । अत उपपनसर्वम् । एवं नते रानयन, परनी हग्लम्बनज्या त्रिमजीवयाऽऽता। लब्धस्य चापं नतिसंज्ञकं स्यादथाल्यथा वाऽऽनयनं तयोश्च ॥१२३ ॥ अत्र पूर्वक्षेत्रमवलोकनीयम् । 'चर' त्रिभुजे ज्या'र' = मानतिः ज्या दु० X ज्यापर अत उपपनम् । शि त्रिभोनलग्नस्य रवेश्च शको वा ग्यो र्ववियोगमूलन् । स्थाद् हङ्नति,-ग्गतिसंगुणा वा निमोनलग्नार्कवियोगजोवा ॥१२३॥ त्रिभज्ययाऽऽप्ता', त्वथ हङनतिघ्नी डग्लम्बनज्या रविदाज्ययाऽऽता । जीवा भवेत्सा स्फुटलम्बनस्य, अनोपपत्तिः । ११८ श्लोकोपपत्त्या ज्या रन-वृक्ष//विश--दृङ्नतिः। इति सिद्ध- मेव । वाडा वित्रिमशङ्को ईग्गतिरितिसंज्ञा कृता, ततो दृङ्नतिः ज्याविध x विश त्रि AMANA Munia AN OURIS EMAP - ·my सूर्यग्रहणाधिकारे लम्बनप्रकरणम् । ज्याविनं ४ दृग्गति, अत () एतत्पर्यन्तमुपपन्नम् । अथ, द्वनति ज्यादलं गि ज्यास्पलं = ज्यापून, अत उपपन्नं सर्वम् त्रिभोनलग्नार्कवियोगजीवा ॥१२४॥ हग्लम्बनज्यागुणिता, विभत्ता दिनेशष्टिज्यकया, ऽत्र लब्धम् । तहम्गतिघ्नं, त्रिगुणेन भक्तं, तचापमुक्तं स्फुटलम्बनं वा ॥ १२५॥ अनोपपत्तिः। अत्र क्षेत्रपरिचयः प्राग्वत् । ततश्चापीयत्रिकोणमित्या ज्या खल हङनति- ज्यारवि X ज्याकख ज्याविनं x दुग्गति त्रि त्रि अथा, 'न' रखल' त्रिभुजयो क्षेित्रलाजात्यात ज्याखल x ज्यारष्ट गुड्नतिxज्याद्वलं m त्रि 00 MERO MantraDRIMARRISGAMED उयाविनंx दुग्गति ४ ज्यादृलं ज्याविx ज्यालं दृग्गति एतचापं स्पष्टल. ज्यारन त्रि बनम्-पून, अत उपपदम् । वा पुनस्तदेवाह। हग्लम्बनज्याऽवनतिज्ययोश्च यद्वर्गविश्लेषपदं तदीयम् । धनुः स्फुट वाऽत्र विलम्बनं स्यात् ॥१२५+ अन्नोपपत्तिः । पY= नतिः । र दुलं । पर = वा० स्पलम् । ज्यास्पलं = ज्या 'पृन' 'ज्या द्वलं-ज्यानति, अतउपपन्नम् । ..."एवं नतेरानयनं च कार्यम् ।। १२६ ॥ द्रुक्क्षेपकनी रविहग्ज्याऽऽप्ता द्वग्लम्बनज्याऽवनतिज्यका स्यात् । दृक्क्षेपकनी स्फुट लम्बनज्या, विभाजिता इङ्नतिसंज्ञया वा ॥१२७॥ ये बाबा दृष्टिस्फुटलम्बनज्ये, तयोश्च यद्वर्गवियोगमूलम् । स्याद्वा नतिज्याऽत्र तदीयचापं नतिः कदम्बाभिमुखी सदेयम् ॥१२॥ अगोपपत्तिः। पूर्वक्षेत्रे विरख, पर, त्रिभुजयो क्षेत्रसाजात्यात ज्यानतिः =ज्यापपृ= ज्याविख, ४ ज्यार दुक्क्षेप x ज्यादलं अतः प्रथमप्रकार उपपद्यते। अथवा तत्रैक हाभाज्यौ “ज्यास्पलं' अनेन गुणितो "ज्यादल" अनेन भक्तौ तदा ज्यानतिः SUNIA १ ज्यान Monam ·HOURSONAL किस hwana सिद्धान्ततत्त्वविवेके- दृक्षेप x ज्यादलं ज्यासल ज्याद्वलं दृक्षेप ४ ज्यापलं ज्यारन x ज्यास्पलं ज्यारन x ज्यास्पलं हङ्नति ज्याट्टल ज्यादुलं बस उपाधते द्वितीयकारः। तृतीयः सरल एमातः शेष रूपष्टम् । वा तदेवाह। ये सूर्यचन्द्राश्रयगोलपृष्ठे चि स्थिते विनिमलग्नकोत्थे। तावर्कचन्द्रौ परिकल्प्य चैवं दकक्षेपजं चाहगुत्थसूत्रम् ॥१६॥ तयोः तिश्यामपर द्वितीयग्लम्वनोक्त्याऽपिनति बदन्ति । इत्थं कृतं स्पष्टविलम्बनं यन्मयाऽत्र तञ्चायकृताद्वरं स्थात् ॥१३०॥ अत्रेपपत्तिः! तत्र सूर्यगोले वित्रिभम् । = दि, चन्द्रगोले वित्रिभम् वि' एतौ क्रमेण रविचन्द्र शप्स ततो द्वितीयलम्बनोक्त्याऽर्थात गर्भाययुतिकालि. g कलन्दनायनयत कृतेऽत्र लम्बनम्-वि' क,एतन्मितैव नतिः परन्त्वियं विनिले, नैतत्तस्याऽन्यत्र भवति । भारतरेण तु "कक्षयोरन्तरं यत् स्यात विनिमे सर्वतोऽपि तत्" एवमाह शिरोमणौ तन्त्र युक्तम् । प्रदर्शितं प्रसंगात २६ श्लोकोपपत्तौ विशेषेणेति अथात्र १२० तः ३३० पर्यन्तं यदानयनं तत्सर्व प्राचीनमतानुसारं वास्तवक्षेत्र- सिद्धमपि ज्ञातव्यम् । नैते भहस्य स्वमतानुकूला प्रकाराः । इति । स्थूलानुपातक्रिययेष्टकाले हग्लम्बन स्थानयनं विधाय । सदुत्युक्त्यैव विलम्बनस्थ स्फुटस्य संसाधनमुक्तमाद्यैः ॥१३॥ আলাকায় কাক্ষিকা ज्यादाल एवं दृग्लंबनत्यानयनं कृत्वा ततोऽशुद्धाधारात् स्फुटस्थ विलम्बस्थ्य संसाधनं तदुक्त- शुक्त्यैव "त्रिभोजलग्नस्य नरनिभूनो दन्तैविभक्तः परसंशका स्यादित्यादिनोक्तम् । ज्याद्ध भूध्याद ज्याद्ध ४ अध्याद त्रि अन ज्यादल ज्या? वि x भूव्याद ज्याद्ध - ज्यापलं त्रि ज्यापट्टाल, एवमिष्टकाले परमदृग्लम्बनज्यात इष्टद्वालम्बनज्यासाधनं भवति । अथवा तदेवाह- यदुवा परं दृष्टिविलम्बनं यत्स्पष्टं तदेवान विधाय तस्मात् । स्थूलानुपातक्रिययेष्टकाले तल्लम्बनस्यानयनं कृतं तैः॥१३॥ यहा प्रकारान्तरेण, यत्परमं दृष्टिविलम्बनं, क्रान्तिवृत्तस्य दृग्वृताकारकत्वे दृग्लम्बन । GAR उपापलं x उपाइह = MAR MAHARM त्रिभूख्या OMPAN ·। सूर्यग्रहणाधिकारे लम्बनप्रकरणम् लुल्यमेव स्पष्टलम्बनं भवति, अतस्तदेव स्पष्टं विधाय तस्मात्तद्वशत इष्टकाले स्थूलानुरा- तक्रियया तैभास्करै स्तल्लम्बनस्थानयन कृतम् ॥ "त्रिज्य यातुल्यया दृग्ज्यया परमं घटी- चतुष्टयं लम्बनं तदेष्टया किमिति रूपम् ।” सर्व स्पष्टम् । इत्थं पूर्वानुरोधेन स्फुटलम्बनशिञ्जिनी। चापं च लम्बनं स्थूलं वास्तवं स्वधुनोच्यते ॥१३३॥ स्पष्टमेतत् ॥ आद्योदितस्पष्टविलम्बनज्यां ये तु त्रिभोनाङ्गजशङ्कवृत्ते । वदन्ति, तैः शङ्कनुपात उक्तो वृथैव चापं हि यतो भचक्रे ॥१३॥ प्राचीनलोकाभिमतस्फुटास्यविलम्बनज्या किल कोटिरूपा। नतेस्तु सा कोटिगुणोत्थवृत्ते, समर डले नेति सुधीभिरूहाम्॥१३५॥ ये आचार्याः प्रायोदितस्पष्टलम्बनज्यां वित्रिभलग्नशब्यासार्धटत्त' वदन्ति ः वृथैव शंकनुपात उक्तः । हि यतः कोटिरूपा स्पष्टविलम्बनज्या भचक्रे वस्तुती- भवति । परन्त्वानीता तु नतिज्ञोटिज्योतनवृत्ते स्पष्टलम्बनज्या, भमण्डले नागतेति, दुवी मिरूपम् । रतन्मतमजुमोदयन्नाह- भचक्राच नत्यन्तरे भिन्नवृत्ते, स्फुट लम्वनं यैः कृतं तन्न युक्तम् । यतस्तद्भचक्रेऽन्तरं चन्द्रमावोबरीवर्यतस्तत्पुटा लम्बनज्या ॥१३६।। निमज्या गुणा,-ऽऽत्ता नतेः कोटिमौा, भवृत्ते स्फुटा लम्बनज्याऽत्र चापम् स्फुट लम्बनं, स्वं मतं कथ्यते चान्यथा गोलवित्परिडतानां मुसार्थम् ।।१३७॥ भचक्रात् परितो नत्यन्तरे भिन्नवृत्तेऽर्थाजतिकोटिव्यासार्थवृत्ते चै सुनीश्वरैः स्फुर्ट लम्बनं कृतं, तत् युक्तंन । यतश्चन्द्रलान्यो स्तस्पटलम्बनरूपमन्तरं भचक्र वरोवर्ति न तु नतिकोटिव्यासायटते, इति भावः । अतःसा नतिकोटिव्यासात्तीया वृत्ते ररिणाम्यते चैवं ज्यास्पलं त्रि - ज्यावापलं, अस्याश्चापं वास्तवस्पष्टलम्बनम् । कोज्यामति RANE जुनन्यथा पण्डितानां सुखार्थ कथयते । युतौ हि दृग्लम्बनकोटिजीवा त्रिज्यागुणाऽऽता नतिकोटिमा । तच्चापहीना नवति भचक्रेऽन्तरं रवीन्दोः स्फुटलम्वन स्यात् ॥१३॥ युतौ पृष्ठीयामान्ते शेष स्फुमिति । अत्रोपपत्तिः- पूर्वक्षेत्रे द्वग्लम्बनं कर्णः । नति झुंजः । स्पष्टलम्बनं कोटिः । अत्र भुजकोटिज्याकोटि- कोटिज्याघातत्रिज्याकर्णकोटिज्याघातसमो भवतीत्यत: कोज्यान X कोज्यापलं = कोटिज्यादुलं-त्रि, .. कोज्यापलं कोज्याद्वलंनि ছীকাল रस्थाश्चापकोटिरेव भवृत्ते स्फुट लम्बन मिति स्पष्टम् । एवं कलाधं स्फुटलम्बनं यत् तत्पष्टिनिघ्नं, रविचन्द्रगत्योः। अदेन भक्तं घटिकात्मकं स्यात् परं त्विदं चासकृदन वेधम् ॥१३६॥ PRITAMITH marma ·. Headarasoun ia । सिद्धान्ततत्वविवेके- ६.४स्पलंक. गग्रंक कुकर्म कर्तव्यम् । अत उपपन्नम् । अथ दुग्लम्बनभावाभावस्थलं वदति- इक्लूनविह्वस्थकदम्बजे वृत्ते तयोर्मेदवशाद्भचक्रे । बिलम्बनं स्पष्टतरं प्रदृष्टं, यो रभेदे तदभाव एव ॥१४०॥ सोऽके भवेदिनिभलग्नतुल्ये नूनं न यास्योत्तरलग्नतुल्ये । लग्नास्तयोर्मध्यम चक्रदेशः स चार्कतन्त्रेऽस्ति हि मध्यलग्नम्॥१४॥ इकलने ऽर्थात् गीयचन्द्रोपरिगतदग्वृत्ते यत्र पृष्ठीयचन्द्रचिन्हं तदुपरि यत्कदम्ब- भोलती तथा हवृत्तमस्येवानयो भैदवशात् भवृत्ते स्पष्टलम्बनं प्रदृष्टं भवति । तयोर- भेडे यथा वित्रिभस्थे चन्द्र हरवृत्तकदम्बप्रोतयोरैक्यातत्स्पटलम्बनाभावः । याम्योत्तर- लोन दशमलनेन तुल्ये चन्द्र नूनं निश्चितं तस्याभादो न भवति, तत्र तु दृग्वृत्तकदम्ब- प्रोतयो भैदास्पष्टलम्बनलद्धाव एवास्ति । परन्तु यदा वित्रिभ याम्योत्तरवृत्ते एव तिष्ठेत, अर्थात लायनको दिमृगाये वित्रिभे श्रागच्छतस्तदा तु यदेव दशमाङ्गं तदेव वित्रि. भाडं कदम्बस्य याम्योत्तवृत्तगतत्वात् । परन्तु सूर्यसिद्धान्ते मिलनसमे मानौ हरिजल्य न सम्भवः अत्र मध्यलग्नेति पदेन लग्नातलग्नयो मध्यभचक्रदेशोऽर्था द्वित्रिभलग्नमिति सौराभिमतो भावः । कथमन्यथा 'नतांशबाहुकोटिज्ये स्फुटे हुक्क्षेपदग्गती" इति तैरुक्तम् । वित्रिभ- लग्नन तांशज्या या एव लिद्धान्ते दृकपनामनिर्देशात, अवश्यं तत्र मन्यलग्नपदेन वित्रिमलग्न ग्रहणमनिवार्यमाणमिति । तद्वाधितार्थग्रहणात् खलग्नात् यत्स्वीकृतं लम्बनकं न तत्सत् । जानन्ति ये बासनया न सौरं वृथैव शास्त्रव्यसनं हि तेषाम् ।। १४२ ॥ अपात्र मध्यलग्नस्य दशमलग्नमिति बाधितार्थस्य ग्रहणात् मुनीश्वरपित्रा रङ्गनाथ- दैवज्ञेन खलग्नात् दशमलनादेव लम्बनकं यत् स्वीकृतं तत्सन् नास्ति तत्कृतसूर्य- सिद्धान्तटीकायां यथा मध्यान्नलमे भानौ हरिजस्य न सम्भव' इत्यस्य गूढार्थप्रकाश- टीकायां प्रथनं मध्यपदेन दशमलग्नग्रहणं कृत्वा ततः पुरस्तात् मध्याह्न लम्बनाभावा- नुपपल्या साम्प्रदायिकव्याख्यामनादृत्य तत्वार्थों व्याख्यायते लग्नयोरुदय क्षितिजास्त- क्षितिजप्रदेशयोः संलग्नक्रान्तिवृत्तप्रदेशयो मध्यम् , ऊर्ध्वमध्यप्रदेश स्त्रिभोनलग्न- मित्यर्थः ।" इति दृश्यते । अतो मध्यलग्नपदेन दशमलग्नस्यैव ग्रहणं रङ्गनाथैः कृतं तन्नैव तत्र विलोक्यते। परन्तु मध्यपदेन स्थलविशेषे दशमलग्नग्रहणमुचितं यथा 'अक्षोदडमध्यमक्रान्ति- साम्ये नावनते रपि।" इत्यनेन खस्वस्ति के नत्यभावदर्शनमुक्तम् । तेन मध्यपदेन दशमलग्नग्रहणम् । अथ च तदा लडोदयै लग्नं मध्यसंज्ञं यथोदितम् ।' इत्यत्रापि मध्यपदेन दशमलग्नस्यैव ग्रहणं निर्बाधम् । ततः 'मध्योदयज्ययाऽभ्यस्ता' इत्यस्याप्यु- पपत्तिविभावनया मध्यपदेन दशमलग्नग्रहणमुचितम् । अथ ततोऽने “एकज्यावर्गत- 2200 १ ६ ·सूर्यग्रहणाधिकारे लम्बनप्रकरणम् । च्छेदो लब्धं द्वग्गति जीवया । मध्यलग्नार्कविश्लेषज्या छेदेन विभाजिता ॥" इत्यत्र मध्येतिपदेन वित्रिभमतोऽस्य गूढार्थप्रकाशेऽपि “अथ मध्यलग्नं त्रिभोनलग्नं दर्शान्त- कालिकं, न तु दशमभावः।" एवं यत्र यदुचितं, तत्र तदेव लिखितं रङ्गनाथेन, उस्तुतोमध्यशब्दस्य केवलं सर्वत्र त्रिभोनलग्नमेवेति नैकान्तत आयातीति स्पष्टम् । कमलाकरेण गूढार्थप्रकाशे यन्त्र मध्यपदेन दशमलग्नग्रहणमस्ति तदेव विलोकितं, न च सकला टीका विलोकितेति तर्यते। द्रष्टव्यो गूढार्थप्रकाशः प्राचीनज्योतिर्विद्भवने नि:पक्षातया पण्डितैरिति ॥१४२॥ यदि मध्यलग्नपदेन वित्रिभाङ्गनाइणं नेत्युच्यते तदा सप्रमाणमाह--- जनु तर्हि कथं सूर्यासद्धान्ते रविणोदिता। उक्तहरुक्षेपदग्गत्या मध्ययोः स्फुटता पुनः ॥१४३॥ मध्यानाख्यं तु चेन्नैव खाङ्ग लम्बनसाधने । "नतांशवाहुकोटिज्ये” इत्यादिवचनेन सा ॥१४॥ इत्याहुस्तन यत् , खालिद्धये च नतोचते। मध्यमे ते च विज्ञेये स्फुटे वित्रिमलग्नज्जे ॥१४॥ स्पष्टम् । यदि मध्यलग्नस्य दशमलग्नमित्येवार्थः क्रियते तदैकवार दशम- लग्नात् ज्याकोटिज्ये साधयित्वाऽपि पुनः कथं मध्यलग्नं स्पष्ट विधाय ततो ये नतांश- बाहुकोटिज्ये ते 'स्फुटे दृक्क्षेपट्टगती' इति कथि सम्म पृथक्कथनसामर्थ्यात् टीकाकर्ता सदाशयो न ज्ञात इति ॥१४३-१४॥ अतोऽर्कवचनस्यार्थी ये च दृक्पग्गती। स्फुटे ते बाहुकोटिज्ये प्रोक्त वित्रिभलग्नजे ॥१४॥ दुग्वृत्तवित्रिभाङ्गोत्थनतोन्नतलवज्यके । दृक्क्षेपदृग्गती स्पष्टे वाऽर्कस्यार्थ इति ध्रुवम् ॥१४॥ अतो दृक्क्षेपसिद्धयर्थं प्राचं खं वित्रिभं तु तत् । मध्यलग्नार्कविश्लेषज्यकासाधनहेतवे ॥१४॥ स्पष्टमेतत् ॥१४६-१४॥ अथ स्पष्टसम्बनन्यूनाधिकतारतम्यमाह- दृङमण्डलाकारतया भचक्रं यदा तदा इस्फुटलम्बने ते । तुल्ये तु तत्रैव नतेरभावः, त्रिभोनलग्नेऽर्कसमे नतिस्तु ॥ १४६ ॥ हग्लम्बनेनैव समा, कदम्बदृग्वृत्तयो रैक्यवशाच तत्र ॥ अभाव एव स्फुट लम्बनस्य दृक्तुल्यवृत्ते परमं तु तत्स्यात् ॥ १५० ॥ जिनांशतुल्याक्षदेशे जिनवृत्तमुत्तरसमस्थाने क्षितिज स्पृशति, तत्र जिनवृतो भमरक- दम्बभं यदोत्तरलमस्थाने याति तदा क्रान्तिवृत्तं पूर्वापरवृत्ताकारकं भवति, एवं जिनालया- अदेशे जिनसत्तं तूत्तरसमस्थानात्पूर्वतः पश्चिमतश्च तुल्यान्तरे क्षितिजेन सम्पातं करोति, तत्र सम्पातद्वयगते कदम्बभे क्रान्तिवृत्तमिष्टद्वग्वृत्तानुकारकं भवति, तदानीं यदेव दृग्ल बनं तदेव सष्टलम्बनं स्याद्वयोरेकत्र स्थितेः । तत्र पृष्टीयग्रहस्य क्रान्तिवृत्तगतत्वात्.

·MHANDANSAR सिद्धान्ततत्त्वविवेक ठीयग्रहकान्तिवृत्तान्तरस्य नतिसंज्ञकरवानते रभावः । अथ जिनाधिकाक्षदेशे क्रान्ति वृत्तस्य खमध्यात सदैव दक्षिणतत्वा द्विनिमलग्नं खमध्यागिन्नस्थानस्थितं भवति तत्र वित्रिभलग्नसमे रखो पृष्ठीयरव्युपरिंगतदृग्वृत्तकदम्बग्नोतवृत्तयो क्यवशात् -स्फुटलाइ- नामावः । नतितुल्यैव दुग्लम्बजमितिः । अथ खमध्यगे विनिभे नतिलम्बनयोरभाव । दुगुल्याक्षितिजे नवेपत्वं किन्तु तन दुग्लम्बनस्य परमाधिक्यम् । नतेः परमत्वं तु खस्वस्तिकादन्यत्र गते वित्रिभे भवति । अथ नतिद्वग्लम्बनस्पष्टलम्बनेतिनिभिरवयवैरू. त्रि x कोज्यालं स्पमात्रिभुजे, कोज्यादुलं त्रि= कोज्यान - होज्यास्पलं, .. कोज्यान कोज्यालालं, परन्तु वित्रिभे :: कोज्यान = कोज्यादृलं : त्रि = कोज्यापलं ! अनेनापि, उपापलं-01 अथ यथा यथा पृष्टोयग्रहः क्षितिजालन्नगतः स्यात्तथा तथा माज्ये दृग्लम्बनकोटिज्या स्वल्पा, नतिकोटिज्याऽधिका भवेत, तेनोत्तरोत्तर विनिमात् क्षितिजाभिमुखं स्पष्टलम्बनकोटिज्याऽल्पा, तदरे स्पष्टलम्बनज्याऽधि काऽतोइन्हुल्यक्षितिजे दृग्लम्बनस्य परमत्वात स्फुटलम्बनस्यापि परमत्वं सिद्धयति । इति लर्वमुपपन्नम् ।।१४९-१५०॥ नैकप्रकारं तदपीह दृष्टिविलम्बनस्थ, श्रुतिहप्रभेदात् । नतेस्तु हक्क्षेपयथोदिताभ्यां भेदाच्च नान्यत्र भवेत्परत्वम्॥१५॥ स्पष्टम् ॥१५॥ यत्स्वीकृतं गर्भकुजे पुराणैः स्वल्पान्तरात्तव्यवहारयोग्यम् । अभावतोऽन्यत्र, तयोविभेदात् जातं च यत्स्पष्टविलम्बनाख्यम् । तत्प्रागृणं स्यात्, वलयं दृगुत्थं कदम्बवृत्तात्पुरतो यतोऽस्ति । तथा धनं पश्चिमतो द्वगुत्थवृतं यतः पृष्टगतं च किं च ॥१५३।। गर्भक्षितिजे पुराणैः यत्तत्परमं स्वीकृतं तदपि स्वल्पान्तरात् व्यवहारयोग्यम् । "अन्यत्र किन्तु विनिभे अभावतः । तत इष्टकाले तयोवृत्तकदम्बप्रोतवृत्तयो विभेदात् पत्स्पष्टविलम्बनं जातं तत् प्राक्कपाले ऋणं स्यात, यतस्तत्र कदम्बवृत्तात् राश्यादि- 'ऋमेण पुरतोऽग्रेऽर्थात् पूर्वदिशि द्वग्टत्तमस्ति । अतो इग्वृत्तभवृत्तसम्पातगतगर्भीयप्रहे, जा गर्भीयामान्ते तद्वणं कृतं सत् कदम्बप्रोतलग्नमवृत्तराश्यादिकं स्यात् । अथ तथा पश्चिमकपाले यतो हि कदम्बप्रोतवृत्तात् द्वग्वृत्तं पृष्ठगतमादुगर्मीयमहात् पृष्ठीयग्रहो राश्यादिना न्यूनोऽस्ति तेन तदु धनं कार्यमिति स्पष्टतरम् ।।१५२-११३॥ अशान्यथा लम्बनधनर्णवासनां प्रतिपादयति- द्वगुत्थसूत्रादपि गर्भसूत्रवशात्तथैवात्र बुधैर्विचिन्त्यम् । दृग्गर्भसूत्रानुगते कदम्बवृत्ते, तयोर्यद्विवर भवक्रे ॥१५४॥ तरसूत्रयोरेव तदस्ति विम्बात् खगो यथा तवृतिगो भचक्रे । अतोऽत्र दृग्गर्भजसूत्रमध्ये विलम्बनं स्पष्टमपि प्रकल्प्यम् ॥१५॥ द्वसूत्रद्वयवशादथ च गर्भसूत्रद्वयवशाच्च तथैव पुरः पृष्ठसंस्थया धनणे बुधै- "विचिन्त्यम् क्रान्तिवृत्ते यत्र पृष्ठीयग्रहस्थानं तत्र पृष्ठग्रहः । दुस्थानात गर्भपृष्ठग्रहगत- ·SHAN सूर्यग्रहणाधिकारे लम्बनप्रकरणम् । सूत्रयो वा गर्भस्थानादगर्भपृष्ठग्रहगतसूत्रयो यदन्तरं तदेव द्वग्टित्सकदम्बप्रोतयोर्भवृत्ते. अन्तरमिति स्पष्टमस्ति । शेष सुगमम् । दृष्टिसूत्रे रविष्टः, स्वीयकक्षास्थितः शशी । अमान्ते गर्भसूत्रस्थो दृष्टिसूत्राद्विलम्बितः ॥१५६॥ प्रागग्रतो रवेश्चन्द्रः पश्चात् पृष्ठेऽवलम्वितः । शीब्रेऽग्रगे युतिर्याता, गम्या पृष्ठगते भवेत् ॥१५७॥ अमान्ते गर्मीयामान्ते रविस्तु कक्षाभेदाद दृष्टिसूत्रच्छिन्नचन्द्रगोलप्रदेशे दृष्टः । श्वीयकक्षास्थितः शशी चन्द्रो, गर्भसूत्रस्थस्तेन दृष्टिसूत्रादधो विलम्बितः। परन्तु प्राक- कृपाले पृष्ठीयरवेरप्रतश्चन्द्रो भवति । पश्चिमकपाले पृष्ठीयरवेः पृष्ठे चन्द्रोऽवलम्बितोऽस्ति तत्र रवितश्चन्द्रस्य शीघ्रगतित्वात् प्राककपाले शीघ्रऽअगे युतिः पृष्ठीययुति गंता । एवं पश्चिमकपाले रवितश्चन्द्रस्य पृष्ठगतत्वात् "शीघ्र पृष्ठगते गम्या युति-रिति युक्त मुक्तं बालावबोधार्थमिति ॥१५६-१७॥ अथ लम्बनाभावभावौ दर्शयति- अतो रवौ वित्रिभलग्नतुल्ये न लम्बनं, लम्बनमन्यथाऽस्ति। रवौ तदूनेऽभ्यधिके क्रमात्तदर्श धनर्ण स्फुटदर्शकालः ॥१५८॥ स्पष्टार्थोऽयं श्लोकः । (१५३) श्लोकविभावनया लम्बनधनर्णत्वं स्पष्टम् । प्रश्नरूपोऽयं श्लोकः- हग्लम्बनं यद्विवरं रवीन्द्वोस्तत्सक्तभूगर्भजसूत्रयो स्तत् । तत्सलयोर्दष्टिजसूत्रयो वा निःसंशयं तद्वद संविचार्य ॥१५॥ रविचन्द्रयो रन्तररूपं यत् दुग्लम्बनं बहुधा प्रतिपादितं तत् तत्सकगर्भसूत्रयोरन्तर वा तत्सकदृष्टिसूत्रयोरन्तरमिति विचार्य निःसंशयं वदेति प्रश्नरूपः श्लोकः । अन्न गर्भसूत्रपृष्ठसूत्रयो रन्तरे द्वग्लम्बनं भवतीति स्पष्टम् ॥३५६॥ अथैतभङ्गरूपोऽयं श्लोकः- दर्शान्ते व्यभिचारः स्यादाद्यस्या,-न्यस्य संयुतौ। श्रतो दृग्गर्भसूत्रान्तर्लम्वनं तदुदीरितम् ॥१६॥ दर्शान्ते गर्भीयदर्शान्ते श्राद्यस्य लम्बनस्य व्यभिचारः, तथा युतौ पृष्ठीयदर्शान्ते- उन्यलम्बनस्य व्यभिचारः। शेष स्पष्टमिति लिखितं मया 'वदन्ति दृग्युतौ' इत्यस्य भाध्ये सर्वमिति ॥१६॥ अथैतदुपपत्तिरूपान् श्लोकानाह- कुगर्भ-दृष्टिचिन्हाभ्यां सूत्रे ये तु रवि गते। गर्भडकसूत्रसंज्ञे ते, चन्द्रगोले तयोश्च ये ॥१६॥ चिन्हे तत्संशयैवात्र प्रसिद्ध भवतश्च ते । युतौ दक्सूत्रचिन्हस्थं चन्द्रचिन्हं भवेद्यतः ॥१६॥ अतो हकसूत्रचिन्हस्पृक् सूत्रं भूगर्भतः कृतम् । रविगोलान्तगं यच्च, गर्भसूत्रं च तद्भवेत् ॥१६३ SAMAND USERAB ·SAHITDAR HTTPeraniya waaybar C । , सिद्धान्ततत्वचिके- इनेन्दो रन हग्वृत्तऽन्तरं दृगर्भसूत्रयोः । तदेव भूगर्भजयोः सूत्रयोरन्तरं किल ॥१६॥ इष्टिसूत्रान्तराभावाद्युतिकालो भवेत्तयोः । चेकविध यदर्भसूत्रजम् ॥१६॥ घटीबसपललयद्वारा योगप्रसिद्धये। तद्धि योग्यमलस्तरमाकसूत्रमध्यगम् ॥१६॥ यथा यथा बुधैः प्रोक्तं लम्बनं युतिसिद्धगे। रवीन्द्वोरन्तरं तस्मालाम्बनं युतिजं स्मृतम् ॥१६७ क्रान्तिद्वगत्तयो क्ये विदमुक्तं भवेत्तयोः । भेदेऽप्यर्कत्रहस्यात्र सिद्धिः स्थाच तथोच्यते ॥१६॥ क्रमेणगीयचिन्हपृष्ठीयचिन्हे । केवलं चन्द्रगोले । शेषं सुगमन् ॥१६॥ भवृत्तहमा डलयोरभेदे यत्रेन्दुबाणो न भवेञ्च तत्र । दृग्जैकसूनस्थितयोरिनेन्दोः स्यात्संयुति भण्डलकेन्द्रजाता। सत्वेऽपि वाणस्य तयोविभेदे यत्रान्यदिग्वाणनती समे स्तः। तत्रापि सैवोक्तयुत्तिः, कदम्बवृत्ते तु दृकसूत्रगतेऽन्यथा स्यात् ।। रविचन्द्रयोः पृष्ट थानस्थगृष्टिवशात् कैन्द्रिकयुतिरवसरहये सम्भवति । जिनाल्पा- आदेशे ध्रुवस्थानाजिनांशैविहितं वृत्तं तूत्तरसमस्थानादुमयतस्तुल्यान्तरे क्षितिजे लगति, तत्र बिन्दुद्वये भ्रमत्मादम्बमं यदा याति तदैव क्रान्तिवृत्तं दृग्वत्तानुकारतां भजते । इयं संस्था क्षणिकी। सन गर्भपृष्ठसूत्रान्तरं चन्द्रकलायां यत्तन्मितमेव लम्बनं स्पष्टं दुग्वत्तीयञ्चापि भवति । नतेरमावस्तदानीं बोध्यः । पृष्ठीयग्रहस्यापि भवृत्त एवं गतत्वात् । तन्न पृष्ठस्थानादविगोलस्थरविकेन्द्रगतं सूत्रं यन्न चन्द्रगोले लगति, तत्रैव यदि शरशू- भ्यश्चन्द्रः स्यातदा कैन्द्रिकोयोगः संभवति । शरसत्वेऽपि यदि चन्द्रशरतुल्यैव नतिः स्यात्तत्रापि तयोरेकष्टसूत्रगतत्वं संभवति । तन्न भत्ताधदिकश्चन्द्र स्तददिकःशरोभवति । पृष्टीयप्रहाद्यदिशि भवृत्तं वर्तते तहिका नतिश्च, तस्या दृक्क्षेपवशेन साधितत्वादहकक्षेप- दिक्कत्वादद्वक्षेपस्य च खस्वस्तिकावृत्तं यहिक तदिक्कत्वात् । अतो नतिशरयोर्मिना- दिकत्वं स्फुटम् । तत्र शरसत्वेऽपि यदैक पृष्टसूत्रगती रविचन्द्रौ भवतस्तदा चन्द्रशरर- विनत्योः समत्वं भिदिक्त्वं च जायतेऽतोऽयं द्वितीयोऽवसरः कैन्द्रिकयोगस्येति स्फुटमिति ॥१६९-१७०॥ पुनस्तदेवाह- यदा भचक्रस्थितचन्द्रचिन्हमिनकट्टाखूनगतं ततो वा। नत्यन्तरे स्याञ्च कदम्बवृत्ते प्रोक्तः स एवात्र युतेस्तु कालः ॥१७॥ यथेन्दुबिम्वाद्भवृतिस्थच चिन्हं शराग्रेऽस्ति कदम्बवृत्ते। तथैव दृकसूत्रगचन्द्रचिन्हें स्फुट शराग्रेऽस्ति युतिप्रसिद्धय ॥१७२॥ दूकसूत्रचिन्हावृतिस्थचन्द्रचिन्हान्तरं तन्नतिसंज्ञमुक्तम् । बाणःस्फुटोऽतो नतिसंस्कृतःस्याद्विधोःशरोऽग्रहनिश्चयार्थम् ॥१७॥ - WBAIRMALA SHALA ·। KIDARRARIA सूर्यग्रहणाधिकारे लम्बनप्रकरणम् । अभावतस्तस्य रवीन्दुबिम्ब केन्द्रस्य योगात्मकतज्जयोगः। सत्वे तु बिम्बैक्यदलाल्पकत्वे केन्द्रान्तराद्विम्बजयोग उक्तः ॥१७॥ अथ भगोले, भवृत्तस्थितचन्द्रस्थानं सूर्यस्यैकदृग्वृत्तगतं ततः स्थानात् नत्यन्तरे कदम्बप्रोते चन्द्रः स्यात्तदा स एव कैन्द्रिको युतिकालः । पिष्टपेषणमेवैतत् ॥१७१॥ अथेष्टकाले तयोर्याभ्योत्तरान्तररूपमाह- यथा विमण्डलस्थचन्द्रझेन्द्रात् कान्तिवृत्तोयचन्द्रचिह्न किन्तु चन्द्रस्थान कन्दम्न- प्रोते शरमूलेऽस्ति । तथैव किन्तु विमण्डलस्थचन्द्र केन्द्रात दुकसूत्रगचन्द्र चिन्हमर्थात् पृष्टीयचन्द्रः स्फुटे शराग्रेऽस्ति । यथोच्यते-भगोले क्षेत्रस्थितिरियम् । ख अन्न, ख= खस्वस्तिकम् , पालत = भवृत्तम् । पाच = विमण्डलम् । तत्र, चन्द्रः। खच = चन्द्रग्वृतम् , पृ= पृष्ठीयचन्द्रः । पृत= चन्द्रनतिः = अल । ::पृ=नतिकोटिव्यासार्धवृत्तम् । चल = चन्द्रशरो मध्यमः। अन शरबत्योरेकदिकत्वात् चन्ट-पृत-चस्पश। GANDH पू अतः ढकसूत्रगचन्द्रचिन्हस्य विमण्डलस्थचन्द्रस्य च याम्योत्तरमन्तरं स्पष्टशर. मितमयमेवाशयः पूर्णश्लोकस्य ।१७२। (अर्थात् शरकोटिव्यासार्धवृत्तस्य, नतिकोटि- यासार्धवृत्तस्य चान्तरं स्पष्टशर इत्यर्थः । अथ बक्त्रचिन्हात् अर्थात् पृष्ठीयचन्द्रात भवृतिस्थचन्द्रचिन्हान्तरमर्थात् तस्यैव स्थानान्तरं नतिसंज्ञमुक्तम् । अर्थात् भवृत्तस्य नतिकोटिव्यार्धवृत्तस्य च यत्र तत्रान्तरं नतिसंज्ञमिति । अतः सूर्यग्रहणसिद्धयर्थ नति- संस्कृतो विधोः शरः स्फुटो बाणः ॥१७॥ अथैवं यदा चन्द्रगोले तदा चन्द्रस्य शरो रबिनल्या संस्कृतस्तदा चन्द्रस्य स्पष्ट शः । अत्र यदा स्पष्टशरः शून्यं तदा यत्रैव पृष्ठीयरविस्तत्रैव चन्द्रस्थापि स्थिते रमान्ते केन्द्रयोगः। अथ च स्पष्टशरे सत्यपि चेन्मानक्याल्पबिम्बयोगोऽर्थादग्रहणं तदा भवे. देवं मानक्यार्धाधिकरवे स्टशरस्य ग्रहणाभाव इत्यनुतमपि ज्ञेयं सिद्धान्तरिति । ११८ यूर्वापरं भवृत्तं, तहक्षिणोत्तरदिस्थितम् । कदम्बवृत्तं, तवृत्तगतयोः सूर्यचन्द्रयोः ॥१७॥ विम्वयोः स्वान्तरस्पष्टशरान्तरितयोस्तयोः। पूर्वापरान्तराभावो युतिकालेऽस्ति सर्वदा ॥ १७६॥ इत्थं ज्ञात्वा विघोर्गोले दृष्टिसूत्रस्य चिन्हतः। कदम्बस्य वृतौ चन्द्रविम्वं स्याञ्च यथा यथा ॥१७७॥ भमण्डलगतस्वेन्दुचिन्हद्वाराऽर्कचन्द्रयोः ·SAMRATARRIOR सिद्धान्ततत्वविवेक- पूर्वापरान्तराभावो युतिकालो बुधैः स्मृतः ॥१७॥ अवृत्तं पूर्वापरमर्थात् क्रान्तिवृत्ते रविचन्द्रयोः स्वस्वस्पष्टलम्बनसंस्कारमितं पूर्वा- रान्तरं, कदम्बवृत्ते तु याम्योत्तान्तरं भवति । युतिकाले पूर्वापरान्तराभावः सर्वदा. ऽस्ति । इत्थं चन्द्रगोले ज्ञात्वा ततो भगोलेऽपि सर्व ज्ञातव्यम् ॥१७५-१७॥ भेदे महामण्डन्यो युति . तत्कालयो भौशजयोगचिन्हम् । यत्रास्ति तस्थितननमागे ईग्लम्बनद्वारकमुक्तरोत्या ॥ १७६ ॥ संसाधितं स्पष्टविलस्वनं यचन्द्रार्कयोस्तद्विवरं न हि स्यात् । एवं शारास्थित चन्द्रविम्वादप्युक्तरीत्या स्फुटलम्वनं यत् ॥ १८० ॥ जतनचक्रेविवर रवीन्द्वो स्ततो युतेरानयनं कथं स्यात् । हुकसूत्रचिह्नाइ भविधोः कृतं यद्विलम्बन तत्तु भवेदतोऽत्र ॥ १८१॥ भूकेन्द्रात स्वगोलस्थग्रहविम्बकेन्द्रगतं सूत्रं स्वमार्गे वर्धित सद्यत्र भगोले संलग्न नव तस्य भाशक्षिझं बेअन् । (श्लो० ४१ सू०प्र०) तत्र पूर्व भवत्तद्ग्वृत्तयोरभेद- स्थितौ अनीश्वरप्रकारच्यभिचार प्रदर्शितः । इदानी भट्ठमण्डयो विभेदेऽर्थात् क्रान्ति- वत्तस्य खमध्यात् पृथक स्थितत्वे तु या युतिः पृष्ठट्टक्सूत्रगतत्वं तयो भवति, तत्र भांश- अयोगचिन्ह भूकेन्द्राङ्गगोलस्थमाशचिन्हगतसूत्रच्छिन्नग्रहकक्षाबिन्दुर्यत्र तद् विन्दुना- औरादौ दुग्लम्बनद्वारकस्पष्टलम्बनं यत्साधितं तत्तुल्यं चन्द्रार्कयो स्तदानीमन्तरं न हि स्यात् । अर्थात्पृष्ठीययुतिकाले श्रायलम्बनमेव तयोरन्तरं, नान्यलम्बम मितं, मुनीश्व रेणान्यलम्बनमेव तदानीमपि साधितम् , तद्वशेन यत् स्पष्टलम्बनं तद्युक्तं न, वस्तुत आधदृग्लम्बनवशेन तयोः स्फुटलम्बनं यत्स्यात्तदेव तयोः स्वस्वस्फुटलम्बनं भवृत्तोऽन्तरं बीयपृष्ठीययोरन्तरं दृश्यते। नत्वन्यलम्बनवशलाधितस्पटलम्बनतुल्यमन्तरं भवृत्ते- अन्तरं दृश्यते, अतस्तन्नतं न सम्यगिति सकलसारांश इति ।।१७६-१८॥ अथ पूर्वाचार्याशयमाह- सुतौ रबेष्टिविलम्बनो ना नतांशका एव विधो नतांशाः । कल्प्याश्च तत्लाधितमाद्यमन्यविलम्बनेनैव समं सदा स्यात् ॥१८॥ अतः स्वतः सिद्धरवे नताशेरेवान्यसंशं विहितं हि पूर्वः । ढकसूत्रचिह्नस्थविधुः स एव यतः स्फुटेषुस्थितमिन्दुबिम्बम् ॥१८॥ अन्न यथा 'पृचर' एकपृष्ठसूत्रगती स्वस्थगोले र, चन्द्रवी स्तस्तदा युतौ किन्तु पृष्ठीयामाने रखे 'रच'' रविदुग्लम्बनेनोनाः रख" रविनतांशाः, शेषम् 'च'ख'- चंख', = चन्द्रनताशा तद्वशात् साधितमाचलम्बनं =रचं, इदं र'चं अन्यलम्बनेन सममेव दृश्यते केर, के गर्भ त्रयो- रन्तरे समान्तरयो 'रविचन्द्रगोलयो मध्येऽतः स्वता सिद्धरवेनतांशः= रख' मितैरेवान्यसंज्ञंचर मित- १ ·४३ सूर्यग्रहणाधिकारे लम्बनप्रकरणम् । मन्यलम्बनं पूर्वावायविहितं, यतो यस्मात् स्फुटश रानस्थितं चन्द्रबिम्बमेव दुकसूत्रचिह्न- स्थविधुरस्ति अर्थादविपृष्ठीयद्वक्र पुत्र वन्द्रकक्षायुतावेव चन्द्रस्तदा वर्तत इति । प्राधान्य. लम्बनपरिभाषा ऽस्मिन्नेवाधिकारे (५३) श्लोके ( ये चन्द्रतश्चोर्ध्वमुखे-इत्यादौ ) जेयेति स्पष्टम् ॥१८३-१८३॥ नैवान्तरं दर्शविरामकाले ततोऽन्तरं प्राक् परतो रवीन्द्वोः। युतौ तयोः स्पष्टविलम्बनं यत्तत्तुल्यमेवान्तरमस्ति तत्र ॥१८॥ दर्शविरामकालेऽर्थात् गीयदर्शान्ते रवीन्द्वोरन्तरं नैवास्ति । ततः प्राक् पूर्व परतः रथात् अन्तरं भवति, एवं युतौ पृष्ठोयदर्शान्ते तयोर्यस्पष्टविलम्बनं भवृत्तीयमित्यर्थः मस्तुल्य मेवान्तरमस्ति ।।१८४॥ अथासत्प्रकारे वासना । तत्रादौ चन्द्रगोलीयामेव संस्थामाह- बट्यात्मको यः समयस्ततः स्यादमान्ततःप्राक परतश्च तत्र। युतिस्तयोः स्यादधने धने व विलम्बने संस्थिति रस्ति चैवम् ॥१८॥ यत्कालिकस्पष्टविलम्बनेन सुसंस्कृतोमध्यविरामकालः स एव कालो भवति ध्रुवं सः स्याधोगसंज्ञः स्फुटदर्शकालः ॥१८६॥ ततः स्पष्टलम्बनकलातः घट्यात्मको यः समयस्ततस्तन्मितकालेनगमीयामान्ततः बाक् कपाले प्राक, परकपाले परतः पश्चात् तयो रविचन्द्रयोः पृष्ठाभिप्रायेण युतिः स्यात्, अतः प्राककपालेऽधनं परकपाले धनमित्येवं स्पष्टविलम्बने संस्थिति रस्ति । परन्तु गर्भीयपृष्ठीयामान्तयोरन्तररूपं स्पष्टलम्बनं तु पृष्ठीयदर्शान्तकालिनतांशवश- माध्यमस्ति तेनान यत्कालिकर पटविलम्बने नार्थात् पृष्ठीयदान्तकालिकामष्टलम्बनेन सुसंस्कृतो गर्भावदन्तिकालः ल पृष्ठोयदर्शान्तसंज्ञः काल एव ध्रुवं भवति । स च दृष्ठीययोगसंज्ञः स्फुटदर्शकाल इति नाम्ना प्रसिद्धः परन्तु पूर्व पृष्ठोयदान्तसमवज्ञाना- भावात् कथं तत्कालजनितलम्बनज्ञानं सम्पद्यते तेन, गर्भायदर्शान्तत एव यल्लम्बनं ततो या पृष्ठयुतिः स्थूला ततोऽपि पूर्वापेक्षया सूक्ष्म, वस्तुतः स्थूलमेव लम्बनं साध्वं ततोऽपि पुनर्दन्तिस्ततश्च पुनलम्बननेवमलकुक्रियया स्पष्टदन्तिः साध्यः पावल्लम्बनं स्थिरं भवेत् दर्शान्तोऽपि स्थिरस्तावदिति ॥१८५-१८६॥ पूर्व तु तत्कालजलम्बनस्याज्ञानाथुतेरानयनं त्वसाध्यम् । विज्ञातदर्शान्तत एव पूर्व संसाधिताल्लम्बनतो युति र्या ॥१८॥ तत्साधिताल्लम्बनतः पुनश्च युतिःप्रसाध्येत्यसकृच्च तावत् । यावत्सम लम्बनकद्वयं स्याधुतेस्तु कालः सुधिया मसाध्यः॥१८८॥ स्पष्टम्।।1८७-१८२॥ 'अथ भगोलीयामलकृत्करणसंस्थामाह। विलम्बनं यत्प्रथमं तदुत्थं युताविनेन्द्रो विवरं तदेव । परं न तत्कालजलम्बनेनान्तरेण चार्काद्विधुरस्ति तत्र ॥१८॥ चेत्स्यात्तदा दृष्टिजसूत्रचिह्नविधो दिनेशेन समं युतिः स्यात् । .

·AN asiantr's Pedia Menigme miresamananmikan सिद्धान्ततत्त्वविवेके- अतोऽसल्लम्बनयोः समत्वा तद्योगसिद्धि बुिधैर्निरुक्ता ॥१६॥ युतौ पृष्ठीयदर्शान्त यत् प्रथममा द्वगुत्थं विलम्बनं दरलम्बन तदेव रविचन्द्रयो- पू रन्तरं भवति । परन्तु ज्ञायते। तत्र पृष्ठीयदर्शान्ताज्ञागादगीवदान्तकालिकेन लम्बनतुल्यान्तरेणाको द्विधु स्ति, तत्रादौ गी बदन्तिकालिमलम्जनवादी पृष्ठीयदान्ता ज्ञालिक मत्वा तेन संस्कृतो गर्भदान्तः स्थूलः पृष्ठीयदान्तः स्यात् । ततः पुनलम्बनं लाध्यं तत्पूर्वसाधितडम्बनापेक्षया विञ्चित सूक्ष्मम् । तेल संस्कृतो गर्भावदान्तः पूर्वलाधित पृष्टीबदन्तिापेक्षया किंचित् लक्ष्म ततः पुनलम्बनं पूर्वापेक्षया सुभानमेवं पुनः पुनः करणेन सूक्ष्मपृष्ठीयदर्शान्तज्ञानं जायते । इति साशः। एक्नेव भास्करोक्तम् तत्संस्कृतः पूर्वविराम एवं स्फुटोs. सकृल्स ग्रहमध्यकालः" ॥१८९-१९०॥ असकृत्वार्मणा वास्तववस्तुज्ञानं नेत्याह । मुक्त्वा स्फुट वास्तवदर्शकालं, प्राक् स्पष्टदर्शावधि योऽत्र कालः। तत्साधितं लम्बनकं विभिन्न विलम्बनाद्वास्तवकालजातात् ॥१६॥ तत्संस्कृतोदर्शविरामकालः सोऽप्यत्र तन्दिन्नभवः स्फुटो न । यतोऽस्ति तवास्तवकालजातविलम्बनादेव हि तस्य सिद्धिः ॥१६॥ इत्थं सदा बान्तवकालजातात् भिन्नत्वतः सर्वविलम्बनानाम् । स्वल्पान्तरत्वाञ्च तथोत्तरं तत्सान्निध्यमेव प्रभवेद्धि तत्र ||१६|| न तत्समत्वं कथमप्युदारधीमद्भिरायैरिह दृष्टमस्ति । सुलूक्ष्मसर्वाश्यबासमत्वावासकल्लम्बनसाम्यसिद्धिः ॥१६॥ तथापि लोकव्यवहारसिद्ध्य पूर्वः कृतं यद्विकलान्तदृष्ट्या । सम्यकृतं तद्धि तदन्यथा स्थादुच्छेद एवं युतिसाधनस्य ॥१६॥ पूर्व गर्भीयदन्तिमेव पृष्ठोयदर्शान्तकालं मत्वा तत्साधितं लम्बनं तु वास्तवकाल- जातात् पृष्ठीयदर्शान्तोत्पलाद विलम्बनाद् विभिन्नं भवेत् तत्तेन लम्बनेन संस्कृतो गर्भ- दर्शविरामकालः, सोऽपि तत्तस्मात् वास्तवपृष्ठीयदर्शान्तकालात भिन्नकालभवः स्यात् न तु स्फुटः स्फुटदर्शान्तकालः । यतो गर्मीदर्शान्ते वास्तवस्पष्टलम्बनदानेनैव, पृष्ठीया पान्तकालस्य सिद्धिर्भवति । शेषं सुगम वासनाविदामिति । इत्थं पूर्वानुरोधेन प्रोक्तं शपत्यै युतेरिह । वस्तुतो निर्णयः कार्यों गोलतत्त्वं विजानता ॥१६६॥ यन्काललम्बनस्पष्टमिनेन्द्रो रन्तरं भवेत् । स एव युतिकालोऽत्र यद्वा ज्ञेयः स एव हि ॥१६७।। खीयलम्बनकालात्थयुतेस्तुल्यो भवेच्च यः । दृक्तल्यात्परमस्थानात्प्राक्परस्थितकालयोः ॥१६॥ IWAND ·सूर्यग्रहणाधिकारे लम्बनप्रकरणम् । तुल्यलम्बनसिद्धयाऽपि तद्वशान्नेह निर्णयः। कत्तुं शक्यो हि तत्पक्षे व्यभिचारो युतीयतः ॥१६॥ इति च्छादकसंछाद्यगोलयो भैंदतो भवेत् । नतिलम्बनयोः सिद्धि रभेदे नैव सा भवेत् ॥२०॥ इत्थमसकृत्करणं विधिवर्णनं युतेः पृष्ठोषयतेप्त्यैि ज्ञानाय पूर्वाचार्य मतानुसारेण प्रोक्तम् । १ अभेदेऽर्थाच्छाद्यच्छादकयो रेककक्षत्वे यथा चन्द्रग्रहणे साऽर्थात् नति- नैव भवेदिति ॥१६६.२००॥ अथ चन्द्रग्रहणे लम्बनाभावकारणमाह- एकत्र संस्थानक्शात्कुमेन्दू पूर्णन्तकाले तु समौ नृदृष्टौ । संछादकच्छाद्यतयाऽत एक न लम्बनं शीतकरग्रहेऽस्ति ॥२०१॥ स्पष्टमेवैतत् ॥ २० ॥ खकक्षान्य कक्षास्थितं भास्करोक्तं स्फुट लम्बनं यच्च तत्स्वीकृतं यैः भचक्राविरुद्धखकक्षावृतौ तैः स्ववुद्धिनमात् किं कृतं तन्न विद्मः ॥ यै मुनीश्वरैः स्वकक्षान्यकक्षास्थितं नतिकोटिव्यसार्धवृत्तगत भास्करोक्तं स्फुट लम्बन भचक्राविरुद्धस्वकक्षावृत्तौ नतिकोटिव्यासार्धवृत्ते यत् स्वीकृतं, तत्तैः स्वबुद्धिभ्रमात किं कृतं, तद्वयं न विदाः । अर्थात्तत्कृतं त एव जानन्ति, नान्ये केचनापि, अत स्तस्य यक्तिहीनत्वमिति ॥२०॥ भ्रमो गोलानभिज्ञानां बहूनामस्ति लम्बने । अतस्तद्वासनां गोलसहीत्या प्रवदाम्यहम् ।। २०३।। स्पष्टम्। অর্থ সাঃ "रविगतद्नगर्भसूत्रयोश्चन्द्रगोलेऽन्तरं लम्बन मिति चन्द्रगोलढङ्गण्डले दृग्गर्भसूत्र- चिन्हयोरन्तरं द्वग्लम्बनमिति तावत्सुप्रसिद्धम् । ततः स्फुटलम्बननत्यो रानयनोपयः स यथा ! चन्द्रगोले यत् कक्षावृत्तं तदेव कान्तिवृत्तं कहप्यम्, ततः कदम्बावपि तद्गोले कल्प्यौ। तत्र कदम्बद्वयमोतं प्रागपरचलतं कृत्वा तदुत्तं गर्भसूत्रचिन्हे नेयं, तत्र तदाकारट गर्भचिह्नष्टतं तथा चलटतं ( कदम्बप्रोतमत्तम् ) दुकसूत्रचिह्ने (पृष्ठीयरवि- रूपे ) नेयं, तत्र तदाकारटत्तं तु द्वचिन्हवृत्तम् । एवं तच्चलत्तं त्रिभोनलग्नचिह्न नेयं तत्र तदाकारतं मध्यरत्तं (हक्क्षेपवृत्तम् ) तदवश्यं खमध्यस्मृग भवत्येव; उदयास्तलग्नान् सर्वतो नवत्यंशान्तरेण तद्वत्तस्य सत्वात् । एवं तच्चलत्तं, हङमण्डले गर्भसूत्रचिन्हान्नवत्यंशान्तरे नेयम् (अर्थात् गर्भीय. रवेर्नवत्यंशव्यासाधैन वृत्तं कार्यम् तदवश्यं कदम्बप्रोतं भवेत् ) तत्र तदाकारटतं परवृत्तम् (यतः) कदम्बान्नवत्यंशान्तरेण गर्भसूत्रचिह्न क्रान्तिवृतगतं, ( तेन ) तच्चा- पशैिः (नवत्यशैः ) कृतं त्रिज्या क्रान्तिटत्तमेव । तथा कदम्बकेन्द्राभिप्रायेण द्वक सूचिह्नस्टग ट नतिकोटिचापांशज्यायत्त क्रान्तिसदृशसंज्ञम् । तथैव खमध्यस्मृक् टर्रा ANTARA . .

·ARRRIORN
।
acti
सिद्धान्ततत्वविवेक-
तु दूरगतिचापज्यावृत्तं विनिमलग्नशङ्कुत्तसंज्ञम्= } एवं कदम्बमध्याभिप्रायेण परकोट्य-
शज्याच कार्यम् । कदम्बोऽन्न खमध्यावास एवेति स्थितिरस्ति।
तत्र प्रान्तिटो गर्भद्कचिह्नयोरन्तर स्फुटलम्बनं गर्भचिन्हवृत्तेऽपि क्रान्तिसत्त--
कान्तिसशस्त्तयोरन्तरं नतिः । लज्ज्या भुजः । हलम्बन ज्याकर्णः । तद्वर्गान्तरपदं क्रान्ति-
सदृशो गर्मचिन्हवृत्तयोरन्तरे ज्या, तवृत्तपरिणता स्फुटलम्बनज्यैवास्ति कोटिरूपा:
न सा क्रान्तियत्तगता गर्भहचिह्नवृत्तयोरन्तर ज्यारूपा। लम्बनक्षेत्रमिदं बल्लघुसजातीय-
क्षेत्रान्तर्गतं तत्स्वरूप मेज । गर्भचिह्न
गर्भचिह्नशवृत्त
औरन्तरज्या वृक्षेपो भुज
इमण्डले समध्य-गर्भाचह्नयोरन्तरे ज्या रविन्द्वग्ज्यामिता कर्णः। तदुर्गान्तरपद, शकु-
वृत्ते खमध्य-गर्भचिन्हवृत्तान्तरालज्या इङनति कोटिः । अस्मादपि भुजको टिरूपनति--
स्फुटलम्बनउपयोः सिद्धिः। (यथा) लघुकणे लघुभुजकोटी तदा दुग्लम्बनज्याकणे के इति
शुवमिदलघुक्षेत्रं यदहलजातीयक्षेत्रान्तर्गतं तत्त्व रूपमेवम् । गर्भचिन्हरूपक्रान्तिहङ्गण्ड.
लसम्पातस्थानात मध्यवृत्ते तवृत्तयोरन्तरज्या इकक्षेपः । तदनुपातसिद्ध-त्रिभान्तरित-
तवृत्तयोरन्तरध्या पराभिधा परवृत्तगताऽस्ति । सैव गर्भचिह्नवृत्तकान्तिवृत्तपरकोट्य-
शज्यावृत्योरन्तज्या तज्ज्या भुजो --- अण्डले त्रिज्या कर्णः । तद्वर्गान्तरपदं परकोछ
शज्या कोटिरिति । अतोऽपि त्रिज्याकणे बृहद्भुजकोटी तदा डग्लम्बनज्याकणे के इति.
भुजकोटिरूपनतिस्फुटलम्बनज्ये सिद्धे भवतः ।
एवं प्रकारनय सिद्धा कोटिरूपलम्बन ज्या क्रान्तिसदृशवृत्ते नतिकोट्यंशज्याच्या
सार्धकृतवृतो स्यात् । अपेक्षिता तु क्रान्तियुगताऽतः पुनरनुपात:-नतिकोटि-
ज्या इयं तदा त्रिज्यावृत्ते केति सिद्धा क्रान्ति वृत्ते गर्भचिह्नवृत्तान्तरज्यारू,
पस्कुटलम्बनज्या।
अथान्यथोच्यते । कसूत्रचिन्हे दृमण्डलक्रान्तिरूशवृत्तयोः सम्पाता, ततो.
दृङ्गण्डले परवृत्तावधि ग्लम्बन कोटिस्तज्ज्यैव क्रान्तिम दृशवृत्ते हकचिन्हवृत्तपत्तो-
रन्तरज्या, न सा क्रान्ति वृत्तीया, तवृत्तयोरन्तरमा त्रिज्यापरिणता तु स्थात् स्फुट-
लम्बनकोटिज्यामिता प्रत्यक्षसिद्धा। अत्तोऽनुपात:-नतिकोटिज्यावृत्ते दुग्लम्बनकोटि-
ज्यामिता दृकचिन्हवृत्त-पर टत्तयोरन्तरज्या, तदा निज्यावृत्ते केति क्रान्तिकृत्तीयतः
सान्तरज्यारूपस्फुटलम्बनकोटिज्या स्यात; तच्चापं नवतेश्च्युतं स्पष्टलम्बन स्यादिति
सिद्धम् । अत्र दृमण्डलं क्रान्तिवृत्तां, क्रान्ति तु नाडीवृत्तं, परवृत्तं त्वयनमण्डल
क्रान्तिसदृशवृत्तं तु ज्यावृत्तं, कदम्बौ तु ध्रुवौ प्रकल्प्यौ नतिरूपक्रान्तौ द्ग्लम्बनरूपभ-
चक्रविभागस्योदयमानमेव स्फुट लम्बनं गोलविदामस्ति सुगमम् । अत्र चन्द्रगोले
दशितं यद्विलम्बनार्थ जात्य, तत्कोणस्पृग्गतकुगर्भसूत्रान्तः सूर्यगोलेऽपि तदेव जात्या
स्यादित्यर्कनताशेरेव लम्बनावनत्योरानयनं सुधियोह्यम् ।
अथाधरीत्या लम्बने सकृत्प्रकारसिद्धिः सा यथा। (तत्र तावत् लम्बनानयने
ग्रहशीघ्रफलदृष्टान्तद्वारा सकृत्कर्म प्रवृत्तिमाह-)
दृङमण्डले चाद्यमतेन द्वग्जं चिलम्बनं यत्परमं तु तच ।
त्रिभोनलग्नस्य नरेण निघ्नं, त्रिज्योधृतं, क्रान्तिवृतौ पर: स्यात् ॥२०॥

·. सूर्यग्रहणाधिकारे लम्बनप्रकरणम् । त्रिभोनलग्नार्कवियोगजीवा परेण निघ्नी त्रिमजीवयाऽऽप्ता । स्यादिष्टकालोद्भवलम्बनज्या, यथाऽत्र शीघ्रान्त्यफलज्यकातः ॥२०॥ नीचग्रहान्तिरवजीवया स्यात् शीघ्राभिधा खेचरदोःफलज्या । शोध स्फुटाच्छोम्रफलं हि दृष्टं, स्वसंस्फुटाल्लम्बनकं तथैव ॥२०६॥ अतोऽसकृत्साधनयुक्तिर युक्ताऽपि तत्रत्यसकृत्प्रकारात् । यथा कृतं शोधकलं हि कर्णद्वारा, तथैवान विलम्बनेऽपि ॥२०७।। स्पष्टार्थाः श्लोकाः। अथ तत्रेतिकर्तव्यतामाह- अध्योद्भवात् स्पष्ट पवं सदै बाधिकं त्वतो विनिमलग्नचिन्हम् । नीचं प्रकल्पयात्र ततत्रिभे स्याल्लग्नं तयोरन्तरगः खगोऽर्कः ॥२०॥ इत्थं हि शीघ्रप्रतिमण्डलाख्ये वृत्ते विधायाथ च कक्षिकास्थम् । तत्कोटिकर्णाभिधसूत्रमध्ये शैयोक्तिवल्लम्बन सकृत् स्यात् ॥२०६६ अथ तदुपपत्तिमाह- तेनार्कलग्नान्तरमौधिकायाः परोलितायाः कृतिरत्र युक्ता । लग्नार्कयो रन्तरकोटिजीवा वर्गण, तन्मूलमिता श्रुतिः स्यात् ॥२१०॥ त्रिज्यानी श्रुतिहत् , प्रोक्ता लम्बनज्येष्ट कालजा। तचापं लम्बनं स्पष्टं सकृदुतासकुत्तमम् ।।२१।। अत्रोपपत्तिर्विशदोश्त्योच्यते । क्षेत्रदर्शनम् । अन्न :: ज्यान = (गन+दुलं) पाख, तथा च विर=विच-रच- विर)- पलं, कालभेदात् । श्रथ कविर, कखत, चापोयजात्यत्रिभुजयो- ज्याक्षेत्रसाजात्यादनुपातेन ज्या खत' = (विर) = स्पलं ?x विश त्रि । अथ पूरच, पृखतु, त्रिभुजयोरपि ज्याक्षेत्र साजात्थादनुपातेन ज्याचर = ज्यास्पलं = ज्या 'खत' x ज्याच' ज्याख ज्या ( विर)+ स्पल र) + स्पल ? विशं ज्यापलं x ज्या(गन + चष्ट) त्रिx ज्या (गन + चट्ट) त्रि ज्या ( विर)+ स्पल विशंxज्यापलं त्रि नि विशंx ज्यापलं परसंज्ञः । ज्यापलं पलं, स्वल्पान्तरत्वात् । mum anim वि रख % 3D १ ल %D ·सिद्धान्तनत्वविवेक Sasutam Samsin PORBA WAT Samad ज्या (वि a r) + स्पलं अनेन २०४,२०५,श्लोकायुपपद्यते । अन विचार्यते । अस्यैव ज्ञाने कर्तव्ये तत्साधकद्वितीयपक्षमध्ये तस्यैत्र यसनात, सर्वते यथा राहतो विलोमेन शीघ्रफलज्यानयनं तथैवेति । तत्र तु जमा (मशीफ) माशीयंक' ཁུ་བྷ་ '' = । अतोऽन्न दर्शितदृष्टान्तेन यदि पर ज्या 'लीक' तथा जया (दि ० २) में पलं । ज्या( मस+शीफ) कल्प्यते सहा प्रकारेणैव सष्टलम्बनज्ञानं भविष्यतीति । तत्र तु शीघ्र केन्द्रभुजांशा: (वि) मंशा कल्पनीयाः। तेन रविग्रहः, विनमाझं नीचं च कल्पनीयं, को केन्द्रलक्षणं घटते तत्र तु ग्रहस्य नोचालन्नत्वात् , वित्रिभार्कान्तरम् नीचग्रहा- न्तरसमन्द तथा च यतः अथात: भकया तदानयनमुच्यते कक्षावृत्तं “भू' केन्दात् 'भूर" त्रिज्या विधेयन् । तत्र :: वित्रिभरूप. जीचराश्व द्यपान =नी बिन्दौ .:. भूनीनी नीचोच्च- रेखा, ततसत्र 'भूके' मितं परं दत्वा '' विन्दुतोऽपि त्रिज्याव्यालाधैन वृत्तं विधेयं तत् शीघ्रप्रनिवृत्तम् । नीर= { (वि-) - पलं, अर्थात- नीर - विलोमसंस्कृतशीघ्रफल, अथ भूर"=त्रिज्या कार्या । का = कार्या, रविन्दुतः 'नी'नी' रेखा समान्तरा र अइ' रेखा कार्या तदा 'नीर' = नीर -सम:: केभूर त्रिभुजे ज्या / भूरके, ज्याकेभूर, ४ भूके ज्या (विपर)+ लं पर, शीफ, श्रथान :: लर'लनार्का- त्रि न्तरम् । : ज्या (लर') = 'अ : र अरर ज्या (लर)-पर । रस = कोज्या (लर) = भूअ : भूपअरभूर, अस्य मूलं = भूर = कर्णः । ततः भूअर, र र न त्रिभुजयोः साजात्यात र' न = कोज्या (र-ल) पर ज्याशीफ = SHAR - PRIMAR अनेन लिद्धमभीष्टम् । परन्तु २१६ श्लोके, कोज्या (र-ल) एतत्पदोपादान नास्ति, तेनेयं त्रुटिज्ञ या विज्ञः । वा :: कोज्या (वि.र) = ज्या (लर) ज्या (ल-र) पर :. ज्याशीफ=ज्यास्पलं:- । अनेनोपपद्यतेऽप्रिमः श्लोकः । कर्ण श्रतः सर्वमुम्पन्नम्। MODIMARCase ·४E SHARINOD सूर्यग्रहणाधिकारे नतिप्रकरणम् । यद्वा वित्रिभलग्नार्कभेदज्या परसंगुणा। श्रुत्याऽऽप्ता फलचापं स्यालकृल्लम्बनकं स्फुटम् ।।२१२॥ उक्तमेव पूर्वमिति ॥२१२॥ सकद्रीतिसिद्धं फुट लम्बनं चेदमान्तोद्भवं तत्स्फुटो दर्शकालः। सकृत् स्याच्च कर्णानुपातं विनैव स्फुट लम्बनं यञ्च तत्कालसिद्धम् ॥२१॥ ततः स्यात् स्फुटो दर्शकालः स एव स्फुटेधुश्च तत्रोक्तदद्योग्य एव । तद्रीतिसिद्धेऽपि काले स्फुटार्थ सदोतितो गैः कृतं तन्न सम्यक् ॥२१४६ सकृतप्रकारेण स्पष्टदर्शान्तकाले सिद्धेऽपि यैः पूर्वमेव गर्भाशदर्शान्तलम्बनमेव स्पष्ट- दर्शान्तकालिकं तथा गर्भदर्शान्तकालिकं शरं पृष्ठीयदर्शान्तकालिकं मत्वा सकृत्कर्मणा न्यत्सकलं कर्म कृतं तत् सम्यक नेति ततस्त्वलकृत्करणं तदपेक्षया सूक्ष्ममतित्वद्योतक सुगमम् ॥२१३.२१४॥ आद्योदितस्थूलबिलम्बनं गैः स्वीकृत्य सूक्ष्मं तु ततः सचत् । न्यायप्रसिद्ध कथयन्त्यलूक्ष्मं ज्ञातं च किं तैस्तदहं न वेनि ॥२१॥ पष्टम् ॥२१॥ अथ नतिमाह- त्रिओनलमहरज्या या स हकक्षेपोऽर्कचन्द्रयोः। तत: प्राग्वन्नतिः साध्या लम्बने या भुजात्मिका ॥२१६॥ ज्ञेया हक्क्षेपदिक साऽत्र केचिद् दृक्क्षेपतस्तयोः । दृष्टिलम्बनके कृत्वा नतिं प्राहुस्तदन्तरे ॥२१७॥ रसषटकाक्षजे गर्भभूजे गैः परमोच्यते। हग्लम्बननिरासेन निरस्तैवात्र सा भृशम् ॥२१८॥ केचित् ब्रह्मगुप्ताचार्याः । शेष स्पष्टम् ॥ २१६-२८ ॥ क्रान्तिवृत्ते रविस्तस्मात् शराने त्वस्ति चन्द्रमाः । तयो भैदेन इक्क्षेपो भिन्नो युक्तस्ततो विधोः ॥ २१६ ।। सोऽन्यथा ब्रह्मगुप्तेन त्रिभोनाङ्गेषुतः कृतः । शराभावे रवेभिन्नोऽप्यभिन्नोऽप्यर्कतः किल ॥ २२०॥ शरसत्वे तु कक्षेपो दृश्यते तन्मते वियोः। श्रतो गोलवहिर्भूतं चिन्त्यमायैस्तु तन्मतम् ॥ २२१ ॥ असङ्गतं समाधानं भास्करायः कृतं विह । यत्तत्तदनुगैरेव दूषितं स्वविरोधिभिः क्रान्तिवृत्ते रविवर्तते, तस्मात् कान्तिवृत्ताच्छरान्तरे चन्द्रमा अस्ति । तत्र तयोः संस्थानभेदात् ततो रविक्क्षेपाद्विधोईकक्षेपो मिन्नो युक्तः । अत एव तर्काब्रह्मगुप्लेन एक चन्द्रकक्षेपः त्रिभोनाङ्गेषुतः वित्रिभशरसंस्कृतरविद्यकक्षेपतः कृतः इयं शरसद्भावे संस्था । शराभावे तु रवेढुक्क्षेपाशिन्नोऽपि चन्द्रदृक्क्षेपस्तदा शरसंस्काराभावेनार्कतो. उदकक्षेपादभिन्नो भवति। अर्थाच्छराभावावसरे चन्द्रस्यापि भवृत्तगतत्वाद्य एव रवे- ।

·.. सिद्धान्ततत्त्वविवेके- ईक्षेपः स एव चन्द्रक्षेपो भवितुं युक्तस्तन्मतेऽपि । यतश्चन्द्रशराभावेऽपि वित्रिभर स्थानीयशरसडावासकारेण रविभिनकक्षेपघटनात् । एतद् ब्रह्मगुप्तमतं भास्कराचा- घेणापि खण्डित ----याथा: "शशिशे पार्थ यद्वित्रिमलग्नेषुणाऽत्र संस्करणम् । शिशुभमतं तदुक्तं न सा रतं, पश्चिम युक्तिमिह १ यत्राक्षो जिनभागास्तवाकेन्द्र तुलादि- शायुदो । इत्यादि ! अन्न विषये मास्ककृतं तत्समधानं कुनापि न दृश्यते कथमेवमुई मलाकरे व २२ श्लोक तज्ञायते इति ॥ १९-२२२॥ अथ दुनीयारोक्तचलवामानयन प्रतिपादयन्ते खण्यति # লাশ-শিমাল মুন হল। तविम्वस्थितमध्यगं सक्क्षेपवृत्तं किल यत्र लग्नम् ॥२२॥ रतसमध्यावधि भागकानां ज्वैवेन्दुहक्षेप इह स्कुटः स्यात् । हुकक्षेपवृत्ते चलराशिवृत्तान्तरं तु कल्प्यं चलवाणसंज्ञम् ॥ २२४ ॥ इकक्षेपकरतेन सुसंस्कृतश्चेदिन्दोः स्टाख्योभवतीति युक्तया। नबीनवर्याः . निजचापजात्यक्षेत्रभ्रमाद्यगणितं वदन्ति ॥२२॥ बलराशिटत्तान्तरं चलवृत्ताराशिवृत्तयोरन्तरं शेपं स्पष्टन २२३.२२५ अथ तत्खण्डनमाह- व्यत्यासतः सद्गुणहारयोस्तन सद्यतस्तव्यभिचार एवम् । बग्नेन्दुसाम्ये शशिवाणसत्वे वाणश्चलः खामितः सदैव ॥२२॥ इष्टस्तदशीकातगोलरीत्या नायं भवेत् तद्गणितप्रकारात् । अत्रोपपत्तिः। अवितवला कान्तिवृत्तम् । अ-अस्तलग्नम् । ल-प्रथमलग्नम् । = चन्द्रः। लचंल = चन्द्रोपरि लग्नास्तविलग्नं चलसंज्ञव- तम् । तथा विखक-दृक्क्षेपवृत्तम् ! :. सखशष्टचन्द्रहकक्षपः । विसबलवत्तराशिवृत्तयोरन्तरं चलबाणसंज्ञम् । अथ कसर्च, कविथ त्रिभुजयोमाक्षेत्रमाजात्याद. जुरातन ज्याविथ = ज्याचंस, x त्रि ज्याचं * मुनीश्वरा स्तथा च तदुक्तं सार्वभौमे । अत्राभाति विलग्न-षड्भयुतलग्न ख्यप्रदेशद्वये, क्रान्त्याख्ये वलये लथं सुरलयं प्रोतं भवे- यञ्चलम् । तल्हनं शशिबिम्बकेन्द्रगमिदं दक्षेपवृत्ते ततः खाद्धान्तं विह ये लवा गणितजा- स्तज्येन्दुधक्क्षेपकः ॥ भत्रयोत्थगुणवर्गतः शशीपुज्यका कृतिविहीनितः पदम् । तेन लमरहि- तेन्दुकोटिजज्या त्रिराशिगुणसंगुणा, हृता ॥ यौ लब्धवर्गत्रिगुणोत्थवौ तदन्तरान्मूलमनेन भक्का । त्रिज्याशरज्याहतिरत्र लब्धचापं भवेत्संस्करणार्थमेतत् ॥ त्रिज्या शरज्याहतिरङ्ग- हीनशीतांशुदोाविहताऽऽसचापम् । स्थूलं भवेत्संस्करणार्थमस्य सुवासना स्पष्टतरा मरीचौ ।।

·. - सूर्यग्रहणाधिकारे नतिप्रकरणम् । ज्याचंस-ज्याविथ, परन्तु :: विथ = ९०-लथ = को, .. ज्याविथ = कोज्या (ल-च); ज्या (ल-चं) त्रि ज्या (ल-च) त्रि =कोज्या (ल-चं) ज्यास , :: ज्यासचं = ज्याचंक कोज्याश लब्धम् । एतचापकोटि: लचं, अर्थात् ज्यालचं-त्रि-ल-मूल, ततः लथचं, जयाशरत्रि लविस, त्रिभुजयोयाक्षेत्रसाजात्यादनुपातेन ज्या विस'= एतच्चापं दृक्क्षेपर्स स्करणार्थं ज्ञेयमर्थात्, चलवृत्ताराशिवृत्तान्तरचापमिदमनेन हकक्षेपस्तथा संस्कार्यों यथा चलवृत्तखस्वस्तिकान्तरं चन्द्रकक्षेपमानं भवति । अस्मात्साधिता नतिस्तु-वधु, सा सर्वथा युक्तिरहिता। अत्रोपपत्तौ सच-विथ एवं तदैव यदा कक' =० अर्थात् चलवृत्त- स्यापि केन्द्रं कदम्बे एव स्वीकृतम् । वा लच लथ प्रत्यक्षन्यूनाधिको कोटिकर्ण रूपौः समानौ स्वीकृतावित्यपि कथयितुं शक्यते इति ॥२२६+ ३॥ "त्रिभोनलग्नस्य कदम्बवृत्ते", भचक्रवृत्ताच यथा, चलाख्यम् ॥२२७॥ वृत्तं, तु यदिक् , चलबाणतुल्येऽन्तरेऽस्ति तद्वच्च कदम्बदेशात् । तवृत्त एवात्र तदन्तरेण, तहिक कदम्बो विहितो ऽन्यसंज्ञः ॥ २२८ ।। कम्बमध्याच यथा भचक्र तथान्य संज्ञाञ्चलसंज्ञवृत्तम् । धृष्टै अंचक्रं परिकल्पितं तत् स्फुटेपुरूपावनतिप्रसिद्ध्यै ॥ २२६ ॥ तत्र सद्गुणहारयोर्व्यत्यासत स्तत्सत न, यत एवं वक्ष्यमाणप्रकारेण व्यभिचारो भवति यथोच्यते-यदा लमस्थाने चन्द्रस्य शरसत्वे स्थानं तदा सार्वभौमोक्त्या लब्धम् : नि ज्या (ल-र त्रि x ज्याश कोज्याश कोज्याश मू xिज्याश अतः चलबाणः अनन्तमित स्तदुक्त्या सिद्धयति । वस्तुतस्तदानी लग्नो- परिगतकदम्बप्रोतस्यैव चन्द्रोपरिगतत्वात्तदेव चलवृतं तेन चलत्तराशिवृतान्तर कदम्बभवृत्तान्तरमेव, तन्त्रवत्यशमितं तत्क्षेत्ररीत्या प्रत्यक्षमस्तीति । परन्तु पूर्व तद्गणितप्रकारेण अनन्तमितश्चलबाणो दृश्यते तेन सर्वथा युक्ति- विरुद्धमेतत्कल्पनं मुनीश्वरस्येति । अथ वक्षेपवृत्तो भवृत्तात् चलाख्यं वृत्तं यद्दिक यथा. ऽस्ति तथैव कदम्बदेशात् चलबाणतुल्येऽन्तरे तवृत्तेऽर्थात् द्वक्षेपवृत्ते एव तद्दिक अन्यसंज्ञः कदम्बोऽर्थाञ्चलवृत्तकेन्द्ररूपो विहितः । अर्थात्पृष्टकेन्द्रयो भेदेऽपि तव चलबुल पृष्टः भचकं परिकल्पितम् ॥२२६-२२९॥ अथ तदुक्तमेव सत्क्षेत्रयुक्याऽऽह- प्रकल्प्य सूर्य चलसंक्षवृत्तदृग्वृत्तयोगेऽथ ततः प्रसाध्यम् । इग्लम्बनं तत् विल दृष्टिवृत्ते की, भुजोऽत्रावनतिः कृता या॥२३७॥ चन्द्रस्य टक्क्षेपवशाच्च कोटि स्तजात्यरीतिस्फुटलम्बनं हि। इत्यन्यजात्यं परिकल्प्य चात्र, नतिस्तु या सायकदम्बवृत्ते ॥ २३१ ।। m O নঃ মই ७ ·KINNARICHENNARY Aama mom aadhaara सिद्धान्ततत्वविवेके- अनोपपति:-खवि= द्वनक्षेपवृत्तम् । विच= भवत्तम् । खरम- दुग्वृत्तम् । पख-मुनीश्वरमते चन्द्रक्षेपचापम् । चर=नतिः । श्रन्त्र पखर, रमत त्रिशुनज्याक्षत्रयो साजात्यात ज्यापर,xज्यार = ज्यानता, एतचापं = अत, इई वस्तुतः सिद्धन् । मुनीश्वरेण तु पखर, रचा त्रिभुज- ज्याक्षेने साजात्ये नत्वा निजमस्या 'वर' निता साधितान सा कथमपि 'वर' समा। सा अत' मिता दर्शितैवाऽथुना, सा चात्र चलवृत्तोपरिलम्बरूपे 'अत' अन्यकदम्बप्रोतवृत्त सिद्धा तेन सर्व युक्तिविरुद्धमेवेतिदिक ॥२३७-२३१॥ हकसूत्रचिहात् विधुबिम्बमत्र स्फुटेपुतुल्येऽस्ति कदम्बवृत्त । नतिः स्फुटेपुश्च चलाख्यदृष्टिकृत्तान्तरे स्वस्वकदम्बवृत्ते ॥२३२॥ शशाङ्कटकोपरशाचतिर्या तिर्थक स्थिता सा चल संज्ञवृत्तात् । तवृत्ततश्चन्द्रमसः स्फुटेपुकसूत्रचिह्नावधिकस्तथा न ॥२३॥ अनेन्दुगोले रविहग्जसूत्रप्रदेशसंस्थस्तरणिदृष्टः । ततो विधो नहि सा तदन्या चेत् साकिमर्थ विहिता त्वयाऽत्र?॥२३४|| तेषामाशयः क्षेत्रप्रदेशदर्शनद्वारा वि विद्योत्यते--यथा विखक= द्वपक्षेवृत्तम् । विसन-भवृत्तम् । ख-खस्वस्तिकम् । खच- दुग्वृत्तम् । ल= लग्नम् लय-चलवृत्तम्। पृ=नतिकोटिव्यासार्धवृत्तम् । अथात्र हकसूत्रचिह्नात किन्तु भगोले भगोलीयचन्द्र केन्द्रगतपृष्ठदृष्टिसूत्रच्छिन्नमगोल- प्रदेशात 'स' विन्दुतो याम्योत्तरान्तरवशेन 'चस' कदम्बप्रोतवृत्ते 'च' विधुविम्ब स्पष्टशर. तुल्येऽन्तरेऽस्ति । अर्थात :: पून = नतिः । चस% शरः .. सच-सउ-उच-स्पश, इति । तथा भवृत्तचलत्तयो रन्तरं 'पुन' कदम्बप्रोते नतिः = नष्ट, भत्तदृश्यत्तयोरन्तर 'चस' कदम्बप्रोते स्पष्टशरः = उच, इति युक्ता परिभाषा । अथ मुनीश्वरमतेन स्पष्ट- चन्द्रकक्षेपवशान् नतिः = गय, इयं 'ल'--चलवृत्ते लम्बरूपाऽस्ति । तदुटत्ततः किन्तु चलत्ततश्चन्द्रस्य स्पष्टशरः इकसूत्रचिह्नावधिको न भवति । अपि तु 'ग' केन्द्राव गय व्यासाधेन कृते वृत्ते, ग बिन्दुगतकदम्बप्रोतं यत्र लगति तद्विन्दुत्तो भटत्तलमानान्तरसत यत्र 'सच' कदम्बप्रोते लगति ततः 'च' चन्द्रावधि स्पष्टशरः । परन्तु :: गय<सह .. समानान्तरवृत्तं 'सई' बिन्द्वोमध्ये एवं लगति अत: वास्तवस्पश< मुनी अरोक्त स्प. श. इति ॥ २३३ ॥ स्व. पृ ·सूर्यग्रहणाधिकारे स्पष्टशरप्रकरणम् । अथ चन्द्रगोले तु स्वकशास्थसूर्य केन्द्रगतपृष्ठसूत्रच्छिन्नप्रदेशे रवि मनुष्यदृश्यो भवति तेन रवेरेव नतिः साधनाहीं । चन्द्रस्य भवत्येव नो तदा त्वया मुनीश्वरेण कथं चन्द्रस्थापि नति विहितेति । प्रथमन्तु त्वन्मते नतिन किन्तु तदन्या नतिः यथा कदम्बमोतीयापमोऽज्यापम इतिवत, अथ तत्र साऽपि शशविषाणवनितरामनुप- युक्तेति भावः ॥ २३४ ॥ चलाख्यदृग्वृत्तगता नतिश्च चेत्स्वीकृता दृष्टिमवृत्तमध्ये । विलम्बनक्षेत्रभुजं विनाऽत्र प्राह्या कथं सा प्रहनिश्चयार्थम् ॥२३५॥ त्वन्मते नतिरागता चलवृत्तीया, सन्मित्र चेद द्वग्टतभवृत्तयोर्मध्येऽङ्गीकृता तदा विलम्बनक्षेत्रभुज बिना कथं ग्रहनिश्वयार्थ सा ब्राह्या, ला नोपयुकेति भावः ॥२३५॥ शरानेन्दुबिम्वत्रिभोनाङ्गसककदम्बोत्थवृत्तान्तरं यद्भवृत्ते । परं तत्ततोऽङ्गास्तबिम्बीयवृत्ते तयोररूपमप्यन्तर कल्पयित्वा ॥२३६|| वलाच्चाधिक गोलविज्ञानशून्यै चलेषुः कृतः सार्वभौमेऽथ किं तैः । परक्रान्तितः स्वापमो योऽधिकोऽहो !!! इतस्तुल्ययुक्त्याबुधैस्तद्विचिन्त्यम् ॥ अनोपपत्तिदर्शनार्थ द्रष्टव्यं २२३ श्लोकस्य क्षेत्र । तत्र कवि = विमोनासक्त- कदम्बप्रोतम् । कचथ = शरामस्थेन्दुगतकदम्बप्रोतवृत्तम् । अनयोः परमान्तरम् = थवि, अवत्ते । परन्तु 'चल' = तद्वत्तयोरिष्टान्तरमेव 'यवि' परमान्तरमितं मत्वा सार्वभौमे चलबाणः साधितो मुनीश्वरेण । तन्त्र अन्त्यकारेण दृष्टान्तः प्रदर्श्यते-यथा कश्चित्परम- काशितोऽपोष्टक्रान्तिमधिका साधयति तथैव सुनीश्वरेण परमान्तरं लघु, इष्टान्तरमेक परमं कल्पितमित्थमनः सिद्धयति तन्मतेऽतस्तन्नादरणीय मित्यर्थः ॥२६६-२३७॥ अतश्चन्द्रशरादिन्दो क्षेपोऽन्योऽर्कतः कृतः। यै ये रन्यै विमूढैश्च शराभावेऽपि सोऽन्यथा ॥ २३८ ।। अहसिद्धय न योग्योऽसौ शेयस्तस्माद्विचक्षणैः । अर्कस्य यः स चन्द्रस्य स्वदग्गोलस्य युक्तितः ॥ २३६ ॥ भतः किन्तु बहुधा प्रदर्शितदोषात् , ये मैं ब्रह्मगुतादिमि सुनीश्वरैश्च चन्द्रशराच. दशरसंस्काराचन्द्रस्य कक्षेपो हि अतोऽस्तक्षेपतोऽन्योऽर्थादिनः कृतः । स च न युक्तः । यतश्चन्द्रशरामावावसरे लोऽन्यथा भवति । अत एव ग्रहसिद्धय ग्रहणसिद्धय असौ चन्द्रशरसंस्कृतचन्द्रद्वक्षेपो योग्यो न भवति । तस्माद्बुधै र्य एवार्कस्य हकक्षेपः स एव चन्द्रस्यापीति ज्ञेयम् । तथा चोक्तं भास्करण--"शशिक्क्षेपार्थं यद्वित्रिभलग्नेषुणात्र संस्करणम् । जिष्णुजमतं तदुक्तं न मन्मतं वच्मि युक्तिमिह ॥ इत्यादि-॥२३८-२३६॥ अथ स्पष्टशरप्रदेशमाह--- अथ स्फुटे दर्शविरमकाले सिद्ध छ वाणावनती पुरा ये। भिन्नकदिक्त्वे तु तदन्तरैन्यं संस्कारदिक स्पष्टशरो प्रहार्थम् ॥२४०॥ अथ प्रकृते पृष्ठीयदर्शान्तसमये चन्द्रगोले ये पुरा बाणावनतो, रवेनतिश्चन्द्रस्य शरः इति सिद्ध । चन्द्रकक्षायां चन्द्रस्य यथास्थितत्वात् । तयोभिकदिक्त्वे तदन्तरक्यं विधेयम् । अर्थात् भवृत्ताधदिशि चन्द्रस्तद्दिक्कः शरः। तथा नतिस्तु ढकक्षेपदिकाऽर्था- HD ·RANASuce । सिद्धान्ततत्वविवेके- अतिकोटिरतादिक क्रान्तिकतं तदिका भवति । तयोमिनदिक्त्वेऽन्तरं, एकदिक्त्वे ऐक्यं कार्य तदा प्रहार्थ प्रहगार्थ लंहशारदिक , शरकोटितो नतिकोटिवत्त दिकः स्पष्टशर : स्यात् । यथाना क्षेत्रदर्शन विवाद = भवृत्तम् , बिलख = दुक्क्षेपवृत्तम् । अच-ग्वतम् । तवशरकोटिवतम् । लम्नतिकोटिव - पृष्ठीय रविः ! Pा TINH mammy Stats पू Herem sale अन = पृष्टीयवितिल्या समोरनान्तरे हते। स-स्पष्टशर लिद्धः । अथ यदा चन्द्र पूर्ववत् । पृष्ठीयो रविः- तज्ञा दरविनति: धन, % 3D स्पर्श, । शरनत्योोंगे कृते स्पष्टशरः । अन नतिरुत्तरा, शरो याम्य इति । तयोगिन्प्रत्वं बोध्यम् । भगोले तु चन्द्रोऽपि परिणतः स्यादतस्तस्यापि नतिर्भवेशेन तत्र नत्यन्तरसंस्कृत अन्द्रशरः स्पष्टशर इति ज्ञेयं, तत्रत्यं क्षेत्रं स्वमत्या विलिख्य विज्ञेयमन्त्र क्षेत्रक- उटकरचनाबाहुल्यादुपेक्षितम् । अत्र चन्द्रगोले चन्द्रशरको टिव्यालार्धवृत्तनतिकोटिव्या, सावित्तयोरन्तरं कदम्बप्रोते नति भवति । भगोले तु चन्द्रनतिकोटि-रविनतिकोरिखपा. सार्थवृत्तयोरन्तरं कदम्बप्रोते नति रिति पार्थक्यम् । भगोले चन्द्रस्य परिणतत्वात् । पृष्ठीयरविचन्द्रमोरेव योगवियोगात स्पर्शमोक्षसम्भवाच्चेति ॥२४॥ श्रध प्रदेशेन स्पष्टशरं दर्शयन्नाह- यत्राटकसूत्रमिहेन्दुगोले लग्नं तदस्य च विम्बकेन्द्रम् । ततःशशाइस्यचविस्वकेन्द्र स्यात् स्पष्टवाणान्तरितंसचात्रा२४|| मानैश्यखण्डेन समो यदा स्यात् स्पर्शस्तदा विम्वभवो रवीन्द्वोः । यथा यथा मानदलैक्यतश्चेत् स्फुटेषु रल्पोऽत्र तथा तथा स्याता२४२॥ अस्य विस्वे शशिविम्ववेश स्तेनात्र मानक्यदलं विहीनम् । स्टेधुणा, स्यात् पिहितं, विहीनमर्कस्य विम्वेन खसंज्ञकं तत् ॥२४॥ प्राह्यस्य विम्बात् पिहितं यदा स्यादनल्पकं तद्ग्रहणं समग्रम् । नैवान्यथा शून्यमिते स्फुटेषौ यदीन्दुविम्ब रविविम्वतोऽल्पम्॥२४॥ तदाऽर्कविम्बं बलयानुकारं संदृश्यते प्रस्तविभिन्नरूपम् । मानार्धयोगान्तरतः स्कुटपावल्पेऽपि तत्र प्रवदन्ति चान्ये ॥२४॥ अर्कस्य विस्वं वलयानुकारं तद्बुद्धिमद्भिर्विषमं विलोक्यम् । अत्र २४१ श्लोकेन चन्द्रगोलीयस्पष्टशरप्रदेशः कथितः । अतः परं २४२ श्लोकात स्पर्शादि लक्षणम् । तत्र मानैक्यखण्डेन समः स्पष्टशरो यदा भवेत्तदा स्पर्शः । तदन- तरं यथा यथा रविबिम्बे चन्द्रबिम्बस्य शीघ्रगत्या प्रवेशस्तथा तथा ग्रासमानमुत्तरो- तरं वर्धते । तत्र पृष्ठोयरविचन्द्र केन्द्रान्तरं यथा यथा स्वल्पं तथा तथा रविबिम्बे चन्द्रबिम्बस्य प्रवेश एवं वाच्यम् । अत्र मानैक्यदलतो यथा यथा स्पष्टशरः स्वल्प- ·सूर्यग्रहणाधिकारे ग्रहणप्रकरणम् । तथा तथाऽस्य बिम्बे शशिबिम्बवेश इतीष्टकाले स्पष्टशरस्य केन्द्रान्तरस्वाभावाच संगच्छते । केवलं स्पष्टपृष्ठीयदर्शाम्ते । तत्र 'माऐद-स्पश-यासः, मानैक्यदलं शरोनं असनं वदन्तीत्यनेन स्पष्टम् । यदि ग्रासमानं सूर्यबिम्बाधिकं तदा खग्रासः, सूर्यस्य सकलं बिम्बमाच्छाद्य तत्परितः खस्यापि आच्छादनं जातमतः खस्य प्रासः खग्रास- इति नाम । यदि प्रासमानं ग्राह्यबिम्बेनान प्रकृते रविबिम्बेन समानं तदा सकलग्रहणम् । अतो पासमाने ग्राह्यबिम्बाल्पे खण्डन हणमिति केन न ज्ञायते !!! | अथ यदा शून्यमितः स्पष्टशरस्तदा पृष्टीयरविचन्द्रयारेककेन्द्रत्वं स्फुटम् । तत्रैक गुष्टीयदृष्टिसूत्रगतत्वात्तयोः । तत्र यदि रविदृश्यबिम्बाचन्द्रवश्यबिम्बं स्वल्पं संभवेत्तदा तयो समान्तरत्वा दन्तर्निमग्नस्य दृश्यचन्द्रबिम्बस्य परितोऽवशिष्टमानान्तरार्ध- सममुज्ज्वलं रविनिम्वरूपं वलयानुकारं संदृश्यते । अर्थादविबिम्बमध्ये चन्द्रबिम्बमितः एव ग्रासः । चतुर्दिक्षु प्रकाशः। खण्डग्रहणे तु रविबिम्बस्यैकमागतो ग्रालस्तद्धिनभागे प्रकाश: । अतो प्रस्तविभिन्नरूपं वलयग्रहणं लक्ष्यते । तथा च यदि रविबिम्बान्तः अविष्टस्य चन्द्रबिम्बास्थ केन्द्रं रविकेन्द्रे न भवेत्तदा भिन्न केन्द्रत्वादृश्यरविचन्द्र- बिम्बयोरसमानान्तरत्वाचन्द्रबिम्बात्परित उज्ज्वलसूर्यबिम्बभागस्य सर्वतो विषमत्वा. द्विषम वलयग्रहणं तदिति स्पष्टम् । अत्र प्रसङ्गादेतद्ग्रन्थकारानुजेन रङ्गनाथेन स्वकृत- सिद्धान्तचूडामणौ-प्रोक्ताः श्लोका लिख्यन्ते। “अथ प्रवक्ष्ये गणितज्ञवर्यदिवाकरोतया परिलेखमनीम् । रम्यातिरल्यामतितारतम्यां सद्युतिगम्यां विबुधैकगम्याम् ॥ संछाद्यसंच्छादकबिम्बयोर्या पूर्वापरप्रान्तयुतिः सर्थोऽथ मुक्तिः परपूर्वबिम्बप्रान्तैक्यमिन्दुग्रहणे तयोः स्यात् ॥ सम्पूर्णबिम्बप्रसनं यदा स्यात् सन्मीलनं तद्गणकैर्निरुतम् । संछाद्यबिम्बस्य यदा तु मोक्षारम्भस्तदुन्मीलनकं निरुतम् ॥ समप्रबिम्बादधिकस्य खस्य ग्रामस्तु खनाल इति गृणन्ति । स्यात् सर्शकालात् समयेन येन मध्याग्रह स्पार्शिकसंज्ञितं तत् ।। मृगाङ्कबिम्बाधिके तु बिम्बे सूर्यस्य चेन्मध्यमकालिकोऽलौ शून्यं शरः स्याद्ग्रहणं तदानी प्रकीर्तितं कवणनामधेयम् ॥" एते तु ग्रन्थकारपूर्वजदिवाकरदैवज्ञोक्ता एव वस्तुतः । परन्तु तस्य कोऽपि पृथक पुस्तकं सिद्धान्तस्य न दृश्यते । केवलं केशवीटोका प्रौढमनोरमा, जन्मपद्धत्यादिटीकाश दृश्यन्ते । अयमेव ग्रन्धकारगुरुः ॥२४१-२४५॥ अतः परं स्नानजपादिसिद्धय स्पर्शादिकालानयनं वदामि ॥२४॥ चन्द्रार्कयोदर्शनयोग्यविस्व-लेम्योति स्तत्समयोऽत्र साध्या ऊर्ध्वाधरस्थत्ववशेन नैव तयोर्युतिः संभवतीह तस्मात् ॥२४॥ कुपृष्ठगानां हि नृणां हि दृग्जे सूत्रे युतिः ला विबुधैर्निरुक्ता । स्पष्टम् ॥२४६-२४७६।। यथाऽर्क कक्षागतमर्कबिम्बमान बृहत् दृष्टिजसूत्रमध्ये ॥२४॥ - ·Manpur सिद्धान्ततत्वविवेके- तथैव तन्मध्यगतं तदरपमर्कस्य विम्वं हिमरश्मिगोले । चन्द्रः स्वगोलस्थितसूर्यविम्बसंमीलनादेव रविं पिधत्ते ॥२४॥ सं सम्यक मिलतीति लम्मीललमर्थात् चन्द्र गोलस्थरविविम्बल्य पश्चिमपाल्यां चन्द्रस्य पश्चिमपाली चदा मिलति तदैव रविमाच्छादयति ! शेष स्पष्टम् ॥२५८.२४९॥ स्वक्षिकासंस्थितवियरूपं तं वास्तवं, दृष्टियशादथैवम् । बेदिल्बुदिन्य नियोलसंस्थाल्पकार्कविम्वेन सम, तदा स्यात् ॥२५०॥ वृहत्वकनास्थितमविस्व सम्पूर्णमाच्छादयतीति दृष्टम् । अल्पेऽल्पकं चाम्यधिकेऽधिकं स्यात, स्पोऽन तत्पर्शवशात्सदैव॥२५॥ तेनेन्दुशलागतसूर्यविस्वकेन्द्र र यत्तद्वशतो हि दृग्जम् । নিজ বলিনি: মংলা মনিলালন হলু ২৫২। दृष्टिवशात् चन्द्रगोले परिणता विविध वेचविश्वेन स तदा केन्द्वान्तराभावे जकक्षागतं महदपि वास्तवमर्कबिन्द्र लम्पूर्ण माच्छादितं चन्द्रेणेति दृश्यते । चन्द्र- विम्बे चन्द्र कक्षास्थरविधिवतोऽल्पेऽल्पकामाच्छादयति । एवमधिकेऽधिकम् । शेष सुगमन, परन्तु चन्द्रगोलपरिणतरविबिम्बदस्य वृत्तत्वाभावात, तथा दीर्घटत्तत्वाभावाच वक्रतैव भवति तेन सा स्पर्शादिविचारोऽतिवैचित्र्यमावहति-विचिन्त्यमेतत्पूची- अपञ्चनिपुणैरिति ॥३५०-२५१॥ चन्द्रगोले क रविबिम्बकेन्द्रं तदाह- स्वगोलसंस्थ रविविम्बकेन्द्र, यावत्कृतं दृष्टिजसूत्रकं तत् । बन्दुगोले प्रविलग्नमत्र क्षेयं तदर्कस्य च विम्वकेन्द्रम् ॥२५३॥ स्पष्टम् ॥२५॥ अथ दृग्लम्बननत्यादिस्वरूपमाह- तगर्भसूत्रान्तरितं च यत्स्यात्तत्कालदग्वृत्तगलम्बनं तत् । तविस्वकेन्द्र विधुकक्षिकातो नत्यन्तरेऽस्तीति, ततः सुधांशोः ॥२५४ विम्बस्य केन्द्र, किल हकफुटाख्यमानैक्यखण्डान्तरितं सदैव । स्पर्श, विमुक्ती, लति सम्भवे, तत्कक्षास्थलाञ्चास्ति शरान्तरेण ॥२५॥ अतोऽत्र मानक्यदलं श्रुतिः स्यात्, कोटिः स्फुटेपुः, कृतिभेदमूलम् । तयो,भुजः क्रान्तिवृतौ कलाद्यः, स्थितिप्रसिद्ध्यै बहुभिहीतः ॥२५६।। चन्द्र कक्षायां पूर्वश्लोकोक्त्या यत्र रविकेन्द्रमर्थात्पृष्ठीयरविकेन्द्रं तद्गतगुरवृत्ते गर्भ- सूनेशा तस्य यदन्तरं तदु लम्बन, अथ विधुकक्षिकातोऽर्थास् चन्द्रकशास्त्रकान्तिवस्तात तत्पृष्ठीयविकेन्द्र नत्यन्तरेऽस्ति । तत्र तु पर्श वा मोक्षेऽपि ततः पृष्ठोयरविकेन्द्रतः चन्द्र बिम्ब केन्द्र कपष्टमानैक्यार्धान्तरितं सदैव भवति । परं चन्द्रकेन्द्र हि कक्षातः शरान्तरेऽरित अतोऽत्र मानक्वार्धं कर्णः सितत्ते । स्पष्टशरो भुजः कदम्बप्रोते । तयोः कुतिभेदमूलं भुजः क्रान्तिटत्ते एवं बहुभिः प्राचीनाचार्यैर्गृहीतः स च न युक्तस्तेन सूक्ष्म पुरो वक्ष्यति अतः सर्वमनवद्यम् ॥२५४.२५६॥ भचक्राकारकक्षायां सम्बन्धोऽस्य न विद्यते।

·५७ । . सूर्यग्रहणाधिकार ग्रहणप्रकरणम् । अतः सूक्ष्मस्थितेः सिद्धय गणितं त्वधुनोच्यते॥२५७ ॥ भचक्राकारकक्षायां गोलाकृतिकक्षायामस्य सरलजातिजात्यक्षेत्रस्य सम्बन्धी न विद्यते अर्थात गोले तु 'दोःकर्णवर्गयो विवरान्मूलं कोटि'-रिति न भवति । शेषं वश्यमाणस्थितिकर्णानयनस्यावतरणिका रूपम् । नतीषुमानैक्य दलज्यकानां घातो द्विनिम्नश्च, तथा नतीवोः । ज्यावर्गयोरन्तरकेन निनो, गुणस्त्रिराशेश्च तयोश्च वर्गों ॥ २५ ॥ तद्योगतुल्यो भवतीह हारो, गुणो भवेन्मानदलैक्यमौा । त्रिज्या नतिज्यानिहति हता या तद्वर्गतुल्योऽथ शरावनत्योः ॥ १५६ ।। ज्यावर्गयोगो गुणितो गुणेन, हारेण भक्तः फलमाद्यसंज्ञम् । मानक्यखण्डावनतिज्ययोश्च घातस्य वर्गोऽथ गुणेन निघ्नः ॥२६॥ हारेण भक्तोऽस्य फलेन हीनादाद्यस्य वर्गात्पदमत्र यत्स्यात् । तदाद्ययोगो भवतीष्टसंशः पदं, ततः स्यान्नतिकर्णसंज्ञम् ॥ २६१ ॥ इपुज्यया तद्गुणितं, विभक्त नतिज्यया, स्याच्छरकर्णसंज्ञम् । नतिज्यका वर्गविहीनितेष्टात्पदं त्रिजीवागुणितं, विभक्तम् ॥२६॥ कोटिज्यया चावातः फलं तन्नतेस्तथा प्रोक्तपदेन निधनी। त्रिज्याशरज्यानिहति विभक्ता कोटिज्ययेषो नतिजीवया च ॥ २६३ ॥ फलं त्विषोस्तत्फलचापयोश्च वियोगयोगोद्भवलितिका स्ताः। भिन्नैकदिक्त्वेऽत्र शरावनत्यो रिनेन्दुगत्यन्तरभागभक्ताः ॥ २६४ ॥ फलं हि सूक्ष्माः स्थितिखण्डनाड्यः सद्गोलरीत्या मयका निरुक्ताः। पुरस्तादग्रन्थकारेण यैवोपपत्तिः प्रद- बि शिता सैव मया नूतनसंकेतेन नूतनानां सद्यो बोधाय लिख्यते.अत्र विजतद क्रान्तिवृत्तम् । च-चन्द्रः । खच-चन्द्र- दृग्वृत्तम् । र-पृष्ठीयरविः । खर-रविदृग्वृ त त्तम् । ख-खस्वस्तिकम् । खविरकक्षेपः । जच-चन्द्रशरः । तर रविनतिः। रविचन्द्रयोः केन्द्रनोतरतं स्थितिकर्णवृत्तम् चरद, तन्न स्पर्शकाले चर=मानैक्यदलम् । अथ ज्यान=न, ज्याश-श, तत्र 'दरत' त्रिभुजे दर = नतिसम्बन्धिकर्णः = नतिकर्णः, तज्ज्या=नक, एवं 'दचज' त्रिभुजे शरसम्बन्धिकाः द च, तज्ज्या शक, अन ज्याचापयोरभेदो नाङ्गीकृतः किन्तु मयाऽक्षरलायवार्थमेवैवं कल्पितम् । तत्र दर = नतिकर्ण: = 'य' चापम् ज्यानक-य। अथ दरत, दचज चापज्यात्यज्याक्षेत्रयोः साजात्यातू । । अत्र :: चद-रद-चर=माऐचाद । ज्यामानैक्य धम्मा, : ज्या (श०क०चा-नकचा) = मा, तत 'श्चापयोरिष्टयोदोज्य मिथः कोटिज्यकाहते। क ल । Lin Ame use यश ·Home सिद्धान्ततत्त्वविवेके- ज्याशक कोज्याय---ज्याय कोज्याशक = मा० अत्रोत्थापनात नि इत्यादिना Aisa RAataptoLTENAMURGAMADHANSamaHARMATHSALA त्रियोxश SUSHAIRAMAIN मा० - २२ शनि-यश /२.नि.न.-य-श events tarsuna Ram अन्न भाज्यस्यखण्डहयान्तरं त्रिज्याभक्तं मानक्यासमं तत्र तयोः खण्डयो यदि वौं कृत्वा अन्तरं क्रियते, तदा वर्गान्तरं भवेत्तसयो योगान्तरवाततुल्यं, तद्यदि तयोरन्तरमितया माक्यखण्डज्यमा मज्यते तदा खडयो योगः स्यादन्तरं तु मानवच्या दलज्यामितम् , ततः संक्रमणेन तावरलघुखण्डमा स्यात्तत्तु अत्रोपरिस्थभाज्यस्य लधु- खएडेन सममिति समीकरणनिकषः- अत्र तावत् मूलचिहान्तर्गतखण्डयो वान्तरम् (श-२ ) MORA यxव इदं मानवबदलेन भक्तं जातो योगः = अतो लघुखण्डम imama य-वधे-माम.न. Pasawa BASIRSANA अस्य वर्ग: (१)समीकरणस्था.... लघुखण्डवगैण सम:---- यर.नि.न.-यश ) य.व.२ यर-व- मान+मा-नय.त्रि २.न.-य.श पक्षौ तु अपवर्तिताभ्यां हराभ्यामित्यादिना समच्छेदीकृत्य छेदगमे च कृते जाती य-वअ३.नि.-२ यर व माननि+मान त्रि२ = ४ य.त्रिनम-४ यश-मान = समशोधनेन-समगुणपृथक्करणकरणेन च-- य(वभा त्रि+श-मान)-२ यर (वनं-मान-त्रि +२त्रिनमा) HOMera य-हार-२ य ( व+२ न२)मान-त्रि--मान-त्रि= =-(मा-न-त्रिर) मा.न. २ य-हार-२य (शन +२न)गु--गुण x मारे x नरै (श+न२ ) गुण या-२यर गुण मारेनर हार य-श्य* X आ--फ,..य-२य'Xआ+ आ = आ-फ, .. य =W-फा अनेन २६१ पर्यन्तमुपपन्नम् ।

·सूर्यग्रहणाधिकारे ग्रहणप्रकरणम् । नक ज्याश m ज्यान मूल x त्रि Rad त्यागता ज्याचड़% अथ नतिकर्णमाने सिद्ध पूर्वोक्तस्य = शक, एतत्स्वरूपस्थ दर्शनाच्छरकर्णमानमित्यन्तमुपपन्नम् । अष्टमानन्तु नतिकर्णवर्गमानमस्मान्नतिज्यावर्गशोधनेन नतिकोटिज्याव्यासार्थ- परिणता क्रान्तिवृत्तीयचापज्यावर्गोऽवशिष्टस्तत्पदमानीय, कोज्यान ज्याक्राचा एतस्याश्चापं नतिकर्णाप्रान्नतिमूलपर्यन्तं क्रान्तिसत्ते नतिफलसंज्ञम् = तद । एवं तरद, जचद चापीयजात्यज्याक्षेत्रयोः लाजारयादनुपातेन 'जच' शरस्य कोटि- ज्यासार्थपरिणता 'चर्द चापज्य - ततः शरकोटिज्यया इयं तदा त्रिज्यया पद ज्याश-त्रि एतच्चापं चद शरफलम् । ज्यान कोज्याश: अत्र चद-तद = जत = स्पर्शकाले रविचन्द्रयोर्भरतीयान्तरचापम् । भित्रदिशो- याँगे कृते तडवति उतः कालज्ञानार्थमनुपातः- ६० x जतकला =स्थिघटी इत्युपपन्नं सर्वमिति । अंक अनाचार्यप्रकारालाघवतरो विशेषोत्तमकारो चिलिख्यते-- मानक्यार्धदलाक्षमा विगुणिता बाणावनत्योज्यका- योगेनाथ हृता तदीयविवरेणीतं फलामा भवेत् । तस्या अक्षमिते वियुक्तनुदलैक्यार्थेन कर्णो भवे- द्विद्वन् ! तन्नतिसंज्ञकोऽत्र च ततः स्थित्यलिसा भवेत् ।। अस्योपपत्तिः-तत्रोक्तक्षेत्रद्वयलाजात्पादनुपातेन GAURIRD ज्यानक Mus ज्याशक ज्यान+ज्याश तत एकयोजनेन- - ज्यानक + ज्याशक ज्याशक ज्याश ज्याशकउयानक एक वियोजनेन- ज्याशक ज्याश-ज्यान पक्षयोजनेन- ज्याश+ज्यान হাঅ + ঙ্গল अथ "चापविश्लेषयोगार्धजीवे कोटिज्यकाहते । मिथ त्रिज्योते द्विधन्यौ वापयावियुतियुतिः ॥" ज्याश-ज्यान इति विशेषोतदिशा- ज्यामाऐद ४ कोज्या योनि ज्याश-ग्रान २ कोज्यामाऐद x ज्या योनि ज्यामाऐद x कोच्याइयो ज्यायोग कोज्यामाऐद ४ ज्याइयो १३४ ज्यान्तर १२४ ज्यामाऐद कोज्या यो ज्यायोग कोज्यामाऐद ज्या यो - aanam - ·NaDastane सिद्धान्ततत्त्वविवेके- कोज्यायो माऐदपलमा ४ m ज्या यो . लमीकरणेन--- १२xज्याईयो माऐदप 0x यायोग कोज्यायो अत्र पूर्वरक्षालिता पलमा महाक्षांशा योगार्थमितांशास्ते यदि 'शक-नई एतत्त- ज्येन मानक्याथै विशीध्यन्ते तदा ल्योर्नतिकर्णस्य मान भरत्यत उपप सर्वम् । अन तिकोटिशरकोटी भुजौ, मानक्यदलं स्पर्श भूमिस्ततश्चापीयत्रिकोणमित्या भूसम्मुखकोणांशा स्थितिलांशा इति गुरुक्तोलायवतमः प्रकारोऽस्तीति । विभिन्न दिदात्वे च शराधनन्यो,-नतीधुकरायचापयो श्चेत् ॥ २६५ ॥ नैवान्तरं मानदलैक्यतुल्यं तदा नतीपत्रोः फलचापयोगः। शोध्योऽत्र चार्धकलाप्रमाणात् , शेषप्रमाः स्नुःस्थितिखएडलिताः ।। इत्थं विहारावरनश्यासं सुखार्थमुक्तं विबुधै रसूक्ष्मम् । जानन्ति ये स्थूलमिदं सुसूचमं स्वाज्ञानतो दोष इहास्ति तेषाम् ॥२६७।। शावनत्यो विभिन्न दिक्त्वे चेत नतीधुकर्णोद्धपचापयोरन्तर मानदलैक्मतुल्यं नै भवेत्तदा नतीवोः फल्चापयोगः कार्यः । स चात्र चार्धकलाप्रमाणात शोध्यस्तादा शेषप्रमाः स्थिति बण्डलियाः स्युः । इत्थमानयनप्रयासं विहाय विबुधः सुखार्थ किन्तु क्रियालाघार्थनसून मुक्तम् । ये स्थूलमेवेदं सूक्ष्म जानन्ति तेषामिह स्वाज्ञानतो. दोषोऽस्ति । यथाऽत्र युक्तिः । लअन कान्तिवृत्तम् । बदा चपृ-नतिकणटते चं-चन्द्रः । पृ-पृष्ठीयरविः । :. चपृ= माऐव। परन्वनयोमध्यरातमेव महत्त-नतिकर्णहत्तयोः- परमान्तरम्। तदा यउ = उत= ६०, तत: ६०-चंड = यचं =शरकर्णः । एवम् , १०-उपृ= पृत = नतिकर्णः । अनयो चोंगे कृते १८० --(च+)-यच-पृत = फ०चायो । समशोधनेन .. १८...-फचायो उच+=माए...अत उपपन्नं सर्वम् । अथ स्थित्यानयनऽसत्करणं सकारणमाह- दर्शान्त नान्तरमिन्दुभावो स्ततोऽन्तरं लम्बनक, स्थितिश्च । स्पर्शावधि स्या, दिति लम्बनेन सुसंस्कृतादर्शविरामकालात् ॥ २६८ ।। स्थिति विहीना, भवति स्फुटोऽत्र स्पर्शो,ऽथ तत्कालजगोलरीत्या। सिद्धं च यत्स्पष्टविलम्बनाद्यं, तदेव तत्कालनिमित्तमस्ति ॥ २६६ ॥ स्वाधीन मेवास्ति ततो हि तस्य कालस्य विज्ञान मिहति सिद्धम् । पूर्व तदक्षानवशादसाध्यं जातं यतस्तत्स्फुटदर्शकाले ॥ २७० ॥ - Pratanamkarne ·तयोः केन्द्रान्तरन्मान वियोगदलमिति स्पष्टम्। ' र सिन्धोः परस्थाः 'विलायत-प्रभृति देशनिवासिनो- सूर्यग्रहणाधिकारे ग्रहणप्रकरणम् । तात्कालिकं तत्परिकल्प्य चोक्तमाचार्यवय रसद्विधानात् । पूर्व विधेयः स्फुटदर्शकालः, स्थित्या विहीनः स्फुटदर्शकालः ॥२७॥ ततः प्रसाध्यं गणितप्रवीणे विलम्बनं तत्स्थितिखण्डकं च । तल्लम्बनं प्राग्गणितोत्थदर्श संस्कृत्य हीनाऽत्र ततः स्थिति श्च ॥२७२।। -स्पर्शोद्भवस्तस्थितिलम्बनाभ्यां तथैव स स्पर्शभवः पुनश्च तत्साधिताभ्यां स्थितिलम्बनाभ्यां पुनश्च स श्चेत्यसकृत्स्फुटश्च ॥२७३॥ स्पर्शोद्भवः स्यात्समयोऽथ चात्र स्थित्या युताल्लम्बनसंस्कृताच्च । संसाधितात्तद्गणितोत्थदर्शात्स्पष्टो भवेन्मोक्षभवोऽपि चैवम् ॥२७४॥ दर्शान्तजमिन्दुरव्योरन्तरं न भवति, ततः स्पर्शावधि, लम्बनकं तथा स्थितिश्चैत- दद्वयमन्तरं तयोरिति स्पष्टम् । यथा गदर्शान्त + पृ०द०का०लम्बन-स्पस्थिति प०पर्शकालः। परन्तु पृष्ठीयदर्शान्तज्ञानामावादादौ तत्कालजनितलम्बनज्ञानाभावात् स्पष्टस्पर्शकालज्ञानमसाध्यम् । तत्पदेनात्र लम्बन ग्रहणम् ॥ २७० ॥ अतः सर्वनाशात्स्वल्पनाशस्यैव वरत्वात्, श्रादौ तद्गर्भदर्शान्तकालिकमेव लम्बनमादाय तत्संस्कारेण पूर्व स्पष्टदर्शान्तकालो विधेयः । स च स्पष्टदर्शान्तः स्पष्ट- स्थित्या विहोनः सन् पूर्वापेक्षिकशुद्धः स्पष्ट स्पर्शकालः स्यात् ॥ २७१ ॥ तत स्तस्मात् लम्बनकं तत्स्पष्टस्थितिश्च कृत्वाऽधुना साधित लम्बन गर्भदर्शान्ते संस्कृत्य ततः साऽधुनाऽऽनीता सष्टस्थिति विहीना तदा स्पर्शोद्भवः कालो-द्वितीया- क्षया शुद्धः स्यात् । पुनरेवमसकृत् कृते स्पष्ट स्पर्शमोक्षकालयो नि स्यादिति वासनासिदो मार्ग:-शेष स्पष्टम् ॥२७६.२७॥ अथ संमीलनोन्मीलनयोलक्षणमाह- यश्छादकच्छाद्यजनेमियोगः स्पोत्तरं प्राक् च भद्विमोक्षात् । संमीलनोन्मीलनको तु तौ स्तः केन्द्रान्तरे मानवियोगखण्डे ॥२७॥ इत्थं हि ते खालने,-ऽवशेषाद्ग्राह्येऽधिकेऽर्के नहि तेऽथ किन्तु । तदश्वलोहोपखुराभमाहुः सिन्धोः परस्था अहणं खरांशोः ॥२७॥ स्पर्शोत्तरं मोक्षात् प्राक छाद्यच्छादकयोःिकुत्वो नेमि. योगो यो भवेत्तौ क्रमेण संमीलनोन्मीलनको स्तः । तदा रीतिः खग्रामसम्भाविते ग्रहणे ते संमोलनोन्मीलने वेचे। यदा तु अवशेषाच्छादकचन्द्रबिम्बात् ग्राह्येऽबिम्बेऽधिके लति ते संमीलनोन्मीलने नहि भवतः। किन्तु स्पर्शान- तरं मोक्षात प्राक् यदा तयोः पालियोगस्तदा तु निम्नलिखितानुकारं बलयग्रहणं गणितज्ञाः अश्वस्य घोटकस्य लोहोपखुराभं भाषायां 'नाल' सदर्श आहुः ॥२७५.२७६॥ मानान्तरार्धेन च मर्दसंशात् संमीलनोन्मीलनकाल एवम् । ६ Im ·। wamilarithe doa ঞ্জিনবিক- एवं कृतौ प्रहमोक्षकालो मध्य प्रहः स्थात् स्फुटदर्शकाले ॥२७॥ तन्मध्यकालान्तरयो समाने स्पो भवेता स्थितिखएडके ते। योगस्तयोः प्रहमोक्षकालान्तरे निरुतो ग्रहणस्य कालः ॥२७॥ अत्रोपपत्तिमूलकारस्य- गोलाकसूचिट्ठस्थयार्कविम्बकेन्द्र चन्द्रबिम्ब केन्द्र स्टयोः कदम्बोकृत्योः क्रान्तियुसेऽन्तर स्थितिखण्डकम् । गर्भसूनचिह्नाद् सुभचिह्नसक्छदायकृत्योः शान्तिरं तु लम्बन मिति तावस्नुपसिद्धन् । तत्र कदम्ब धामोतबलतं कृत्वा स चन्द्रगोले गर्भनचिह्न तथा मासूचिह्न च तथा स्पर्शलोमोजक्शनस्थवधिबकेन्द्र र नेयम् । तदन्तः स्थितिलम्बने स्तः। प्रामात द्वितीय यावलम्बनम् । अनाकारसम्बनसंस्कृतान्तावधि स्यात् । द्वितीया- तृतीयं यावत् स्थितिखण्डकन् । लम्बनलंस्कृतदशान्तात् स्वादिकालावध्यस्ति । अत्र लम्बन तु नेम्यैश्यकालजमिति ना लम्बनलकतदान स्वग्रहमध्यकालः । श्राद्यात मृतीयं समासात समोक्षावधिकः कालो लम्बन स्थितिरूर इति सार्शमोक्षयो. दानार्थ लम्बनसंस्कृतदर्शान्त कोइला स्प्रितिहीनाधिका, स्थित्यूनयुक्तो वा दान्तो- सम्वनसंस्कृत इति ।" रस्नेमियोगस्थितिलम्बनास्यां स एव सिद्धो यदि नेमियोगः । असंशयं सोऽस्ति तदा स्वकीयः कालस्तदज्ञानवशान्मुहुः सः ॥२७॥ स्पष्टमेतत् ॥२७॥ (अन्यकार:-) तत्र गोलक्षेत्रसंस्धेयम् । कदम्बममाभित्रायेण यथा त्रिज्यावृत्तं क्रान्तिवृत्त तथा अतिकोत्यंतरे तज्ज्यावृतं चन्द्रशरकोट्यन्तरे तज्ज्याटतं चास्ति । तथा नत्याग्रशराप्रयोः रघुष्ट निज्यावृत्तमपि मानेकपखण्डाश्रयरूपमस्ति । तद्वृत्तं कन्तिवृत्ते स्थलद्वये लग्नं नन्नासनसम्पाततस्तवृत्त হ অঙ্গাঙ্কিামুখী नतिसम्बन्धिकर्णः । नतिज्या कोटिस्तनबर्गान्तरपदं भुजस्तद्वृत्तसम्पातनत्यग्रसक्तयोः कदम्बवृत्तयो. जतिकोटिज्या वृत्तेऽन्तरज्यारूपः । एवं शरसम्बन्धिकर्णे शरज्या कोटिस्तदुजो- सवृत्तसम्पातचन्द्रबिम्बकेन्द्र सहकदम्बवृत्तयोः शरकोटिज्यावत्तेऽन्तरज्या- रूपः । तन वक्रोटियानुपातेन क्रान्तिवृत्ते कृत्वा तचापयोरन्तरनैक्यं नतिशर- योभिकदिवे यथा ऋर्म स्थितिरिति, स्थितिरस्ति । तत्र नतिसम्बन्धिकर्णप्रमाण यावत्तावत-या, अयं शरज्यागुणो नतिज्यामतः शरसम्बन्धिकर्णः नतिशरयोभिन्नकदिक्त्वे क्रमेण कर्णसम्बन्धिचापयोरन्तरमैक्यं मानक्यखण्डमिति मिथः कोटिज्यकानिध्नी त्रिज्याने चापमयोज्यके। तयो ोगान्तरे स्यातां चापयोगान्ता * टी० । मध्यप्रहः स्यात् स्फुटदर्शकाले इति नास्ति वासनासिद्धं वाक्यम् । स्पर्शमोक्षा- -न्तरसमयार्धसमये मध्यग्रहो वस्तुतो भवति । तत्सूर्यग्रहणे नानास्थितिवशात् परम उज्ज्ज्ञानं गूढमिति ।.... याXज्याश ·Rin सूर्यग्रहणाधिकारे ग्रहणप्रकरणम् । ६३ ज्यके ॥” इत्यनेनात्र तत्कोटिज्यास्वरूपाज्ञानादशक्यमप्यस्ति तद्वर्गद्वारा सुगमम् । या-ज्याश तथाहि । कर्णयो गौं या । । तरकोटिज्यावौं च त्रि-.. ज्यान ज्यान त्रि-याxज्याश परस्परकोटिज्यावर्गगुणितौ कर्णवों- HINA त्रिरे यार.ज्यान-या .ज्याश ज्याश त्रिxयारे-या x ज्याश MADARMER CO Gransar त्रिज्यावर्गभक्तौ जातौ स्वस्वमूलयोर्वगौ- त्रि यार-ज्यान- ज्यादेश उपाशx नि-या-या-ज्याश ज्यान x त्रि ज्यान त्रि योन्तम् यर (ज्याश ज्यान) इदं तद्योगान्तरघातसममित्यन्तरतुल्यप्रकृतमान ज्यान य(ज्या रेश ज्यान) मन्यासण्डज्यया- या (ज्या रेश ज्यान भकंजातो मूलयोर्योगः ज्यान-माऐ-खं अयं द्विधाऽन्तरेणोनयुतोऽति इति जाते मूले- यार ( ज्या ज्यान)-ज्यारेन x मा० ए० खरे ज्यान मा० ऐ० खंx या (ज्या श. ज्यान )+ ज्यान मा०ऐ०खरे ज्यान मा०ऐख ४२ यावश्या वयं मा२xज्यान+ज्यानमा अनयोगौ- ज्यानxमारेxt यावश्या x वनं मा ज्यान ज्यानमा ज्यान मारे * (अत्र ज्या श ज्यान= वनं, मा०ऐ०ख = मा, इति ज्ञेयम् ) (क) (ख) पूर्ववर्गाभ्यां समावित्याचलधुसमपक्षयोः समच्छेदापगमयो न्यास:- ४ थाxनि x ज्यान मार X *T XETT 9T X AT -याxaxनि३-२याxxज्यान मारे-त्रि-त्रि.ज्यानxमा: अन्न पक्षौ त्रिज्यानतिज्यामानैक्यखण्डज्यावर्गवातेन गुणसंज्ञकेनापवर्तितो जाती- ४ या ज्याशxज्यान मारे या३ xज्यान४४ पदा Daman rautam ध्या 8 Sub- D AR COMPAND या x वनिर +ज्यानरमा २याxवयं गु अन्नाद्यपक्षे यावद्वर्गवर्गे नतीषुमानैक्यदलज्याद्विघातवर्गे ऋणगतः । द्वितीयपक्षे तु नतिशरवर्गान्तरवर्गस्त्रिज्यावर्गगुणितो धनगतः। आधे परपक्षाच्छोधिते तद्योगे एक हरसंज्ञो गुणभक्तो धनगतः । एवं यावद्वर्गशोधने तु नतिशरज्यावर्गयोग एवं द्विघ्नः ऋए- गतोऽस्ति । परपक्षे तु नतिमानैक्यखण्डवर्गवात ऋणगतः। इत्येवं पक्षौ समत्वात ·सिद्धान्ततत्त्वविवेके- या ब्यारेन-ज्या शो]x२ ज्यान मागु गुणगुणौ हरभको जाती। या... अन्न पक्षयो योजखात्यायलनस्य वर्ग प्रक्षिपय गृहीते मूले या+मू-या ---श्रा, नापि समशोधनेन जातं यावर्गस्या मानं नतिसम्बन्धिकर्णप्रमाणम् । नतिशर. गोरेकदिक्त्वे सन्नत्ययथायोग्बारील्यापि मुल्यम् । ततो यथोक्तनियमेनैव स्थितिखण्डा- भयनं मागुतम् । एवं नतीयोभिन्नदिवस् तद्वयगतत्रिज्यारतभवृत्तयोः परमान्तर स्थानानिन्नविभागस्यौ नतिशरी ना तत्तत्वापसम्बन्धिकोव्योर्योगो मानैक्यखण्ड स्यादिति तत्राप्युत्तरीत्यैव कर्ण स्वरूपलिद्धि ततः स्थितिखण्डानयने स्वयं विशेषः । तत्त कर्णद्वारानीतकान्तिवृत्तभुजसम्बन्धिकोटयो योगोऽत्र स्थितिखण्डलिताः स्युरिति सर्वमुपपन्नम्। भूमेर्दूरभवं दिव्यं ज्ञानं चान्दुसम्भवम् ! भविष्यं पूर्वमुक्तं चेचमत्कृतिकरं नृणाम् ॥ २८० ॥ दिवि आकाशे भवं दिव्यम् । शेषं स्पष्टम् ॥२०॥ अथ वलनवासनातन तावत्स्वरूपमाह इहाथै बलनद्वारा तदुक्तं परिलेसतः। आयनं चाक्षजं चोक्तं वलनद्वितयं तु तैः ॥ २१ ॥ रविचिह्नात् त्रिभे वृत्तं त्रिज्यया, तत्कुजाभिधम् । विषुवत्क्रान्तिवृत्तान्तस्तवृत्तेऽन्तरमायनम् ॥ २८२ ॥ विपुवन्समवृत्तान्तस्तद्धृतो चाक्षजं तथा । भवृत्तसमवृत्तान्तस्तवृतौ बलनं स्फुटम् ॥ २८३ ॥ चलति सञ्चलतीति वलनम् । अत्र तु स्पर्शदिग्ज्ञानार्थं यथार्थपूर्वापरदिशः किया दंशान्तरे याम्यसौम्ये विभागे स्पर्शमोक्षौ भविष्यत इत्यर्थ तदन्तररूपस्पष्टवलनस्य सम्पूर्णस्यैकदैव ज्ञानप्रयासदर्शनातू लावार्थमायनाक्षनाम्ना खण्डद्वयस्य पृथग्पृथ- गानयन विधाय तत्संस्करणेन स्पष्टवलनं साधितं प्राचीन राचार्यवयैः। तत्र ग्रहस्थानान्नवत्यंशव्यासार्धवृत्तं ग्रहक्षितिजसंज्ञ, तत्र ग्रहपूर्वापरक्रान्तिवृ. त्तान्तरं स्पष्टवलनम् । तत्र तु पूर्वापरनाड़ीवृत्तान्तरमितं ग्रहक्षितिजे चाक्षजं बलन, तथा नाड़ीवृत्तापमवृत्तान्तरमितं तत्रैवायनसंज्ञवलनम् । इति-॥ २८१-२८३ ॥ गोलसन्ध्यतिरिक्ते तु विषुवन्मण्डले न चेत् । यत्राबिम्बसम्बन्धो नैव तत्रायनं कथम् ॥ २८४ ॥ इत्याशङ्कां निराकर्तुं चैकवाक्यतयोदितम् । अपूर्व भास्कराचार्य रेवं स्वीयशिरोमणी ॥२५॥ गोलसन्धिर्नाम नाडोवृत्तकान्तिवृत्तयोः सम्पातः, ततो विभिन्नस्थले नाड़ोवृत्त यत्र रविबिम्बस्थितिसम्बन्धो-यदि नास्ति तदा तत्रायनं चलनं कथं नैवेति । अपूर्व स्वनिर्मितं नवीनं नामिति भावः। शेष स्पष्टम् ॥२८४-२८॥

·सूर्यग्रहणाधिकारे वलनप्रकरणम् । ६५ "शु ज्यावृत्तापवृत्तैक्ये न्यसेद्वा रविमण्डलम् । बिम्बाने वलनं यत्स्यादन्तरं वृत्तयोस्तयोः ॥ २८६ ॥ विम्बान्तबिम्बमध्योत्थक्रान्तिमौर्यो, स्तदन्तरम् । अर्कदो ग्यखण्डनं बिम्बाध, तत्वदनहृत् ॥ २८७ ॥ जिनज्याघ्नं, त्रिजीवाप्तमेवं स्यादन्तरं हि तत् । बिम्बाहित्रिभज्यानमेवं त्रिज्यागतं भवेत् ॥ २८८ ॥ गुणहारकबिम्बात्रिज्यानाशे कृते सति । भोग्यखण्डं जिनांशज्यागुणं, तत्वाश्विभाजितम् ॥ २८६ ॥ सत्रिमार्कात् क्रमकान्तेस्तत्तुल्यं जायतेऽथ वा ॥ क्रमकान्त रिदं वीक्ष्य भ्रान्ति त्यजत वालिशाः! ॥ २६०॥" अथ पूर्व भास्कराचार्येण त्रिज्यानीयायनवलन द्वारोत्क्रमज्यानीतायनवलनस्य बहुधा खण्डनं प्रदाधुना धुज्यानीयायनवलनद्वारा तत्खण्डनं प्रदयते इति सूचकमेव 'वा' इति विद्यते । अथ धज्यावृत्तापवृत्तैक्ये इष्टकालिकरविबिम्बकेन्द्र रविमण्डलं रविबिम्बव्यासदलो- स्पन्नवृत्तं तथा न्यसेद्यथा तद्भूतलं रविगोलस्य रविकेन्द्रबिन्दौ तवृत्त केन्द्र स्पर्शरूपं भवेत् । अत एव न्यसेदिति प्रयुक्तम्, न तु लिखेदिति प्रयुक्तं, यतोन्यालो नाम निवेशो- रक्षणं वा, तदन्तरिक्षेऽपि भवति । लिखनं तु निराधारे वियति न भवत्यतोऽत्र न्यसे- स्पर्शरूपं यथा स्यात्तथा रक्षेत् । अर्थादेतदुक्तं भवति गोलकेन्द्रादवि केन्द्रगतं त्रिज्यासूत्र नेयं, तदने लम्बरूपधरातलं कार्यम् , तदेव गोलस्पर्शकरं, "व्यासाप्रबिन्दूपरिलम्बभूत. क्षेत्रं हि संस्पर्शकरं हि गोले" इत्युक्तत्वात् । श्रथ तन रविकेन्द्रात्तद्विम्बदलव्यासार्धन वृत्तं कृत्वा तथा रविकेन्द्रगतमहोरात्रवृत्तं कार्यम् । रविकेन्द्रादुगोलोपरि यन्नवत्यं. शव्यालार्धात्पनवृत्तं प्रहक्षितिजसंज्ञकं तद्यत्र नाड़ीवृत्ते लग्नं तन्त्र नाड़ीवृत्तप्राची, यत्र तु क्रान्तिवृत्ते लग्नं तत्र क्रान्तियत्तप्राची, नाड़ीवृत्तकान्तिवृत्तप्राच्योर्यदन्तरं अहक्षितिजे तदेवायनवलनम् । तच्चापांशतुल्यकोणदर्शनार्थ रविकेन्द्रगतं नाड़ीवृत्त. प्राचीप्रोतवृत्तं कार्यम्, तदेव अहगतध्रुवप्रोतवृत्तस्य पृष्ठकेन्द्रप्रोतवृत्तं वेबम् । तदेव कल्पितनाडीवृत्तसंज्ञकं च तावत् कल्पितम् । तत्र क्रान्तिवृत्तकालतनाडीपत्तयो- रुत्पन्नकोणमानमायनवलनं, तत्तुल्यमेव तवृत्तद्वयस्पर्शरेखयो रुपनकोणमानमर्थात् क्रान्तिवृत्तधरातलस्य, गोलस्पर्शकरभूतलस्य च या योगरेखा सैव क्रान्तिवृतस्पर्शरेखा, एवं कल्पितनाड़ीरत्तभूतलस्य गोलस्पर्शकरभूतस्य च या योगरेखा, सैव रविकेन्द्र- गताहोरात्रवृत्तस्पर्शरेखाऽपि । यतो रविकेन्द्रगतध्रुवप्रोतटत्तभूतले रविकेन्द्रबिन्दी कल्पितनाड़ीवृत्तभूतलं युज्यावृत्तभूतलं च लम्बरूपं तर्हि तयोर्भूतलयो योगरेखाऽपि रविगतध्रुवप्रोतभूतले लम्बरूपा, तस्या गोलस्पर्शकरत्वात्सैवाहोरात्रवृत्तस्य कल्पितनाड़ी- वृत्तस्यापि स्पर्शरेखा सिद्धा । अथ गोलस्पर्शधरातले रविकेन्द्रात त्रिज्याच्यासार्धन यवृत्तं तन क्रान्तिवृत्तीयक-ना-त्तीयस्पर्शरेखयोरन्तर्गतं चापमायनवलनसमम् । तथा रविकेन्द्रातबिम्बव्यासार्धेन यवृत्तं तत्क्रान्तिवृत्तस्पर्शरेखायां यन्त्र लग्नं तत्र :

·- GRAMMERING . HRIME Poem AM सिद्धान्ततत्त्वविवेके- बिम्बाप्रम् । ततो नाडीवृत्तभूतलोपरि था लम्बरेखा सा बिम्बप्रांतीयक्रान्तिज्या। यत्र रवि- कैन्द्रिकाहोरानटरी लग्ना ततो बिनामावधि बिम्बकैन्द्रिकबिम्बप्रान्तीयक्रान्तिज्य. योरन्तरम् । केन्द्रिकाहोरात्रवृत्तभूतलस्य विषुववृत्तभूनलस्य च सर्वत्र कैन्द्रिककान्ति- ज्यामितान्तरवात् । अथ कान्तिवृतपर्श रेखास्यबिम्बामाकलिपतनाडीरसस्पर्शरेखोपरि या लम्बरेखा सा विम्वप्रान्तीयाऽधनवलनज्या कण: । क्रान्तिज्यान्तरमिता कोटि: ভান্নি মুস্তালিঙ্গনীয় তলায় অন্তু মামুনন । नत्र कर्णकोटिभ्यामुत्पनकोलो बुज्यामित इति कथं ? कैन्द्रिकक्रान्तिज्यायाः बिम्ब- प्रान्तीयक्रान्तिज्या समाजा, बिम्बमान्तीयवल नज्या तु रविकेन्द्रगतवमोतस्पर्शरेखा समान्तरा, अत्तो योभूतलयो द्वेरेवे तुल्यान्तरे मियः। वत्तेते चेत्तदा ताभ्यायो कोणौ तौ मिशः समौ ।" इत्यनेन पूर्वोत्रिभुजे कोटिकर्णयोरुत्पन्न कोणोविम्बकैन्द्रिक- शान्तिज्यावस्पर्शरेखाभ्यामुत्पन्न कोणेन समः । अत्र गोक-क्रान्तिवृत्तम् । व बिम्बकेन्द्रम् । :: वल कैद्रिकदोया ! 'द बिन्दुतः क्रान्तिवृत्त- स्पर्शरेखा बिम्बार्थन् । विम्बप्रान्तीय होज्यो । हल = कोटिरेखा :. धन = चत्र बकल = भुजकोट्यंशाः । तत्र लवन = 80%3D - कवअ, उभयत्र कवन' कोगशोधनेन / नव= खेटकोट्यंशाः । एवं यदि गो-विषु- वशिबिन्दुः। 'ब' ग्रहस्थानं कल्प्यते, क्षेत्रलाधनार्थं तदा 'वगो' ग्रहगतवमोतवृत्त. भूतलेवकल == ऋा। Z कयल युवा= / अवन , अत एव प्रदर्शितैतद्युक्त्या बिम्ब- कैन्द्रिकशान्तिज्यातधुचनोतस्पर्शरेखोत्पत्रकोणो युज्याचापांशसमस्तत्सम एव पूर्वं कोटि- कोत्पन्नकोणोऽर्थात् ज्याचापमितः सिद्धः । तत्र त्रिभुजे कोणानुपातेन क्रान्तिस्या- स्तरं तु युज्यापरिणतविम्बानीयबलनज्यासमम् ।...... अथ पदोपपनार्थ मुपपत्तिः--तयो वृत्तयो छ ज्यावृत्तभवृत्तस्पर्शरेखयो बिम्बाप्रे यदन्तरं तद्विम्बाग्रीयं वलनं यास कणः । तथा च बिम्बान्तबिम्बमध्योत्थक्रान्तिज्यायोरन्तर तु युज्यानीयमायनं वलनम् । अर्कदोोग्यखएडमि -त्यादिना दोड्यान्तरम् भोखं - विध्याद । अथ दोन्सारं कर्णः क्रानिध्यान्तरं भुजः । बिम्बकेन्द्रात् क्रान्तिज्या- तरमूलं यावदहोरात्रत्तभूतलगतं कोटिः। अत्रापि कर्णकोट्योरुत्पन्नकोणस्य जिनांश- ज्याजि x दोयान्तर समत्यात कोणानुपातेन । क्रान्तिज्यान्तरम् त्रि ज्याजि भोखंxविव्याद अनेन 'स्यादन्तरं हि तत्' इत्यन्तमुपपन्नम् । अथ भोग्याण्डम् MAY PARAMMAR m - x १ २२५४कोज्याखे ज्याजिxबिब्याद ४२२५४ कोज्याखे :कान्तिज्यान्तरम् निx२२५४नि ·Mini RANDE AIRS OnapariLTE सूर्यग्रहणाधिकारे बलनप्रकरणम् । ६७ बिम्बाने इयं धज्यापरिणतायनवलनज्या तदा त्रिज्याने केल्यागता त्रिज्यापरिणता ज्याजि x बिंव्याद x २२५ x कोज्याखे x त्रि द्यज्याग्रीयायनवलनज्या - त्रि-१२५x निxबियाद ज्याजिxकोज्याखे ', इयं सत्रिभग्रहकान्तिज्या समा, अतो बुज्ययेयं तदा त्रिज्नया के- ज्याजिxकोज्याखेxत्रि ज्याजिरकोज्याखे त्यागता त्रिज्याग्रीयाऽयनवलनज्या= नियु इति भास्करोतमुपपन्नं सर्वम् ॥२८६-२९०॥ मन्त्र यथाऽनवलनद्वारा भास्कराचार्यै सत्क्रमज्यानिराकरणमुक्कं तथैव पूजय. वरजै भद्गुरुभिः श्रीगेनालाल चातुर्द्धरिकैराक्षवलनद्वारा तनिराकरणप्रकारोऽमिनवः हीरितस्तदनोपन्यस्यते- 'घुज्यावृत्तापवृत्तैक्ये विन्यस्ताविमण्डलात् । आयले वलने यदत्तथाऽऽक्षेल कथं भवेत् ? ॥ अत्र संपपूलमग= पूर्वापरयत्तम् । नपूर्व-नाड़ीवृत्तम् 4%ग्रहः कापि वर्शते, ततो नवत्यशो- कृतं प्रहक्षितिजम् नपर, प= पूर्वापरवृत्तप्राची विन्दुः । न = नाडीटत्तप्राचीबिन्दुः । प्रल = ग्रहगतलमप्रोतहतम् । प्रव-प्रगतधवप्रोतकृत्तम् । अन = ६० = नव, प्रहगतध्रुवप्रोतवृत्तवाडीवृत्तयोः सम्पातात्पूर्वस्वस्तिकावधि नाड़ीवृत्ते नतकालको- व्यंशास्तेन पूव=६०-न० कानपू = न०काको । कल्पित नाड़ोवृतम् = विम्बगतं नाड़ीवृत्तमाचीप्रोतं यत्र पृष्टता पूर्वापरखते लग्नं, तत्र न बिन्दुः । अमरू = थ, = Lमसंप, प्रम :. नसं= 'क' कोटिः । यतः संनयम= १८० तत्र '' प्रन=६०, : सं+प्रम%80 . बल=९०-ग्रम, अथ [मग्रल] त्रिभुजे कोणानुपातेन-- ज्या प्रम- ज्या/ असल ज्याक ज्याय = ज्याभुजः बिम्ब- ज्या/प्रलम माय ज्याक भोख ४ विकx ज्यादा केन्द्रिकभुजः । अत एव विम्बप्रान्तीयभुजः= त्रि २२५x त्रि मोखंxविक ज्याय तो विम्बन्दिकप्रान्तीयभुजयोरन्तरस २२५xत्रि apane 5 nasu 80p APRIMER MIRE सुम - अत्र : भोखं २२५४ कोज्याक त्रि उत्थापनेन apnNTAR ·RAININNER MAD IMIRE Mana- सिद्धान्ततत्त्वविवेके- २२५४ कोज्याक xविक ज्याय कोज्याकवि करज्याय मु०- नि-२२५xत्रि त्रि-त्रि अथ बिम्ब प्रान्तीयाज्ञवलनज्या कर्णः । भुनान्तरं भुजः। कैन्द्रिकोपवृत्तभूनले भुध x नि कोटि। मन नितुने कोणानुपातेन विमा प्राक्षवलनच्या খা कोज्याकxबिक व्यायx त्रि । ततोऽनुपातेन प्रहत्रिज्यावृत्ते ज्याआक्षक निxनि कोज्यानु कोयाक xxयायानि त्रि कोज्याक ज्याय निEिxकोज्यामुx विक कोज्याभु (.), অং গুগুলা হল লাল কাঞ্চন नोक्तमिति तक्यते wap SAMea Rana page Huavamine SEA . किन्तु 'पूनसं चापजात्ये कोणानुपातेन ज्यानलं x ज्यामिसंपू == ज्यानपू, वा ज्यानपूर्व कोज्याक x ज्याय कोज्यान, - :. कोज्याक x ज्याय = ज्यान x कोज्यान, अनानेन (१) स्वरूपोत्थापनेन ज्यानकोज्यान ज्याप्राक्षवल- इति सिद्धम् । अत आक्षवलनेनापि प्रत्यक्ष दृश्यते कोज्याभु यत् कमज्ययैव सर्वमतसिद्धस्वरूपं सिद्धयतीत्युपपन्नं सर्वम् ॥ थभास्कमतखण्डनमाह- तदलच यतोऽर्कस्य विम्वे चायनसन्धिगे । विम्बान्तविम्बमध्योत्थक्रान्स्योरन्तरसम्भवः ॥२६१ ॥ तथा चायनसन्धेः प्राग्विम्वाध्यशान्तरे स्थले । रविविम्वेऽन्तराभावो दृष्टः सदुगोलरीतितः ॥ २६२ ।। अभावे च भवेद्भाव स्वभावः सम्भवस्थले । इति तद्व्यभिचारेण तद्रीत्याऽऽनयनं कथम् ॥ २६३ ॥ तद्भास्कराचार्यकृतखण्डनमसदस्ति । यतोऽयनस्थानस्थिते रविबिम्बकेन्द्र बिम्बमध्य. कान्तिज्या जिनज्या समा। बिम्बानीयक्रान्तिज्या तु तदल्याऽतस्तयोरन्तरे कृते तत्र का. न्तिज्यान्तरमुत्पद्यते तद्वशेन तन्मते वलनसम्भवोऽर्थाद्वलनाभावस्थले वलनसद्भावो दृष्टः । अथ चायनसन्धेः प्राग्पृष्टतोऽर्थादुगोलसन्ध्यभिमुखं बिम्बचतुर्थीशान्तरमितस्थले- अर्थादबिम्बचतुर्थी शोननवत्यंशसमे सायनसूर्यभुतांशे रविविम्बे सति सद्गोलरीतित:- बिम्बमध्यबिम्बप्रान्तगतकाहोरात्रवत्तत्वात्तत्क्रान्त्योरन्तराभावोऽत एव तत्र सम्भवो जातः । परन्त्वयन सन्धिभिन्नस्थले वलनसद्भावः सर्वै रेव ज्ञायते । अतो. भावस्थलेऽपि अभावो दृष्टस्तन्मतेन, इति प्रदर्शितव्यभिचारेण तद्रीत्या वलनानयनं कथं युक्तमिति तावश्लोकानुसारिणी व्याख्या । वस्तुत एतगट्टकृतं भास्करमतखण्डनमयुक्तम् । भास्करण रविबिम्बवत्तभूतलं गोलस्पर्शरूपेण न्यस्तम् । तथा कृतेऽयनस्थले रविकेन्द्रे क्रान्तिवृत्त-मिथुनान्ताज्या-

·सूर्यग्रहणाधिकारे वलनप्रकरणम् ।
६६
वृत्तयोरेकैव स्पर्शरेखा सा च नाडीवत्तभूतलसमानान्तरा, तस्यामेव बिम्बकेन्द्रप्रान्तयो
तत्वात्तत्क्रान्त्यन्तराभावः स्पष्टोऽत एव तत्र वलनाभावोऽपि स्पष्टः ।
तथाऽयनसन्धितः पृष्ठतो बिम्बचतुर्थीशान्तरे रविकेन्द्र क्रान्तिसत्तार्शरेखा-
याः नाडीवत्तभूनलासमानान्तरत्वात् क्रान्तिज्या आन्तरसम्भवस्ततो वलनस्यापि सद्भाव:
स्फुटः । भट्टेन गोलपृष्ठोपरि रविवत्तं विलिख्य भास्करमतं खण्डितम्, वस्तुत
स्तथा भास्कराशयो नैवेति प्रदर्शितं पूर्वश्लोकभाष्ये । एतदुभास्करस्य शुद्धाशयविकाशो
मद्गुरुवरचरणसरोजकिंजल्कादेव निर्गत इति । सिद्धान्तविज्ञाः कमलाकरादयो ये
भास्कराचार्यमुखा विपश्चितः । तेषां विधि स्वीक्षणमतेः सुकौशलं चैकत्र संहृत्य तु
निर्ममे हुरुम्" ॥२९१-३६३॥
अथात्रापि भास्करमतखण्डनमाह--
भोग्यानुपातजस्थूलज्यान्तरोक्कमपि ध्रुवम् ।
तदुक्तबिम्बमध्यान्तापमज्यान्तरजं नहि ॥ २६४॥
बिम्बान्तविम्बमध्योत्थक्रान्तिज्यान्तरमादृतम् ।
बिस्वान्ते वलनं तस्माद्ग्रहभूजेऽनुपाततः ॥ २६५ ॥
पूर्वापरस्य विम्बान्तापमज्यान्तरभेदतः ।
विभिन्ने वलने स्यातामभिन्नेऽप्यत्र तन्मते॥२६६ ॥
भोग्यानुपातजनितेन स्थूलज्यान्तरेणोक्तं तदुक्तबिम्बमध्यान्तापमज्यान्वरजं ध्रुर्व
नहि भवति । बिम्बान्ते तु बिम्बान्तबिम्बमध्योत्थक्रान्तिज्यान्तरमेव वलनमङ्गीकृतं,
तस्मादनुपातेन प्रहत्रिज्यावरते साधितं, वस्तुतः प्रथमं ग्रहत्रिज्यावृत्ते वलनं प्रसाध्य
ततोऽनुपातेन मानैक्याधंवत्ते वा बिम्बमण्डले आनेतव्यम् । परन्तु भास्करेण "ज्या-
वृत्तापवत्तैक्ये -इत्यादिना यदुक्तं तत्र ग्रहत्रिज्यावृत्तस्य चर्चा नावलोक्य भन एवं
तत्खण्डनं क्रियते 'य"भास्करेण पूर्व मानक्यार्धटत्ते वानीतं ततत्रिज्यावृ।" इत्या-
शयं मत्वा वक्ष्यमाणश्लोकै स्तन्मतं खण्डयति ॥२९४-३६६॥
यथाऽह-
भवृत्तसमवृत्तैक्यानवृत्तेऽथ त्रिमेऽन्तरे।
संस्थिते रविविम्बस्य केन्द्रे, तत्रत्यवृत्तयोः ॥ २६७ ॥
भेदादनल्पक च स्याद् यदा मानक्यखएडकम् ।
तन्मानखण्डयोगेन रविविम्बीयकेन्द्रतः ॥२८॥
गोलोपरि लिखेद् वृत्तं तद्वृत्ते क्रान्तिमए डलात् ।
भिन्न प्रदेशसंस्थं च दृश्यते सममण्डलम् ॥ २६६ ॥
बिम्बीयक्षितिजे शून्यमाद्योक्त्या वलनं स्फुटम् ।
तद्वशान्मानयोगार्धमण्डले ऽप्यत्र खं भवेत् ॥३०० ।।
उचितं तत्कथं भेदात् समवृत्तापवृत्तयोः।
अतोऽस्य कुजे लग्नं भवृत्तं च समाभिधम् ॥ ३०१ ॥

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके-
यत्र तस्माद्रवेः केन्द्र यावद्वृत्तं नयेच्च तत् ।
मानववखण्डवृत्ते तु यत्र स्पृष्टं भवेदथ ॥ ३०२ ॥
चिह्न तहिग्सव मत्वा चलनं स्वीकृतं ततः।
वलनाख्यं च तत् सूनं कल्पितं रविकेन्द्रतः ॥३०३ ॥
इत्यमर्कप्रहे युक्तं यत्कृतं परिलेखतः।
क्रान्तिवृत्यूर्धापरवृत्तयोः सन्पासानवत्यंशेन यदुवृत्तं तत्परमस्पष्टवलनवृत्त,
तधन तत्पुरस्ताद भवतेलान तत्र विबिम्बकेन्द्र स्थात् तदा तत्र तत्रत्यवत्तयोः
किन्तु युज्यावृत्तापक्सयो भैदान्तरात् अनल्पकं परम तदन्तरं स्यात, तत् यदा मान-
क्यखण्डकं स्यातदा तत्रस्थरविकेन्द्रतो मानैक्याधैन यदवृत्तं तद्वत्ते क्रान्तिवृत्तात
मिजप्रदेशसंस्थमर्थात् वहिः स्थित सममण्डलं दृश्यते । अर्थात् तद्वृत्तयोः पृथस्थ-.
त्वात बलनोत्पत्तिः । परन्तु ग्रहत्रिज्यावृत्ते तदानीमाधोक्त्या सममण्डलापममण्डल-
प्राच्यो रेकत्र गतत्वात स्पष्टवलन शून्यमितन् । तद्वशान्मानक्यार्धवृत्तेऽपि तच्छ्न्य-
मित स्यादिदमेवोचित, परन्तु तत्र न्यसेवा रविमएल-मित्यनेन तवृत्तयोभिन्नत्वात
तत् किन्तु बलनसभावत्वं कथमुचित्तम् । अतीग्रह त्रिज्यावृत्ते यत्र यत्र लग्नं तत्र तत्र
रविकेन्द्रप्रोतवृत्तं कृतं सदनयो मानक्यावृत्ते यदन्तरं तद्वास्तवं स्पष्टवलनं भवति ।
अत्र भास्करणायनवलनद्वारा तदुत्क्रमज्याऽऽनीतवलननिराशो दर्शितः । तस्याश-.
यमन्यमेव मत्वा तत्खण्डितं भनेति । सर्वमेतदुव्यर्थ अन्धगौरवसूचकम् ॥ ३०३३ ॥
न तचन्द्रग्रहे योग्यं कथं चेच्छणु तर्हि तत् १ ॥ ३०४ ॥
अर्कग्रहे भवृत्तं यद्वलनाख्यं तदेव हि ।
शरसत्वे न तञ्चन्द्रग्रह शून्ये विधोः शरे ॥ ३०५ ॥
वलनाख्ये भवृत्तेऽपि नहि तद्धि विमण्डलम् ।
चन्द्रमण्डलसंस्थानं योग्यं येन तदा भवेत् ॥ ३०६ ॥
स्पष्टवलनं नाम, पूर्वापरवृत्ताधावताऽन्तरेणापमवृत्तमस्ति ग्रहक्षितिजे । अत:
परिलेखे तु पूर्व 'ग्राह्यार्धसूत्रेण विधाय वृत्त'-मित्यादिना सूर्यग्रहणे सूर्यस्यैव ग्राह्य-
बिम्बत्वात् तस्य भवृत्ते एव स्थितत्वात् लघुखण्डवृत्ते पूर्वापरवृत्तात् यथाशवलनदार
नेन, तन्मानक्यखण्डवृत्तापमवृत्तसम्पातज्ञानं युक्तमेव जातम् ।
परन्तु चन्द्रग्रहणे चेच्चन्द्रस्य शरसत्वं तदा विमण्डले तस्य गतत्वात् ।
तद्विम्बीयपूर्वापरतविम्बीयकान्तिवृत्तयोरन्तरमितस्पष्टवलनदानेन वास्तवक्रान्तिवृत्त-
मानक्यावृत्तयोगचिह्नज्ञानं कथमपि न भवति । यदा चन्द्रस्य शराभावस्तदा तु
भवृत्ते एव तस्थितेः वलनदानात्क्रान्तिवृत्तज्ञानं भवत्येव । भवृत्ते वलनवृत्तसंज्ञेऽपि
तत् विमण्डलं नैव, येन तदा चन्द्रग्रहणे चन्द्रमण्डलस्थानयोग्य भवेदिति स्पष्टम् ३०.६.23
भवृत्तचन्द्रभोगात्तु त्रिभे यद्वलनं कुजे।
ततोऽनुपाततश्चन्द्रविम्बे मध्योत्थमण्डले ॥३०७ ॥
मानयोगार्धजे तैश्च कृतं दत्तं च तत् कथम् ।
बलनानगसूत्रं यत्तभ्रान्तैश्च विमण्डलम् ॥ ३०८ ॥

·. सूर्यग्रहणाधिकार वलनप्रकरणम् । मत्वा ततः शरो दत्तो भुजरूपस्तदग्रके। क्रान्तिवृत्तस्थभूभायाः केन्द्रं च परिकल्पितम् ॥ ३०६ ॥ क्रान्तिवृत्ताच्छरस्तिर्यक् नहि सोऽस्ति विमण्डलात् । बलनाअगसूत्रं चेद्विवृत्तं स्वीकृतं बलात् ॥ ३१ ॥ समाख्यमण्डलात्तर्हि कथं तद्वलनान्तरे । भवृत्तसमवृत्तान्तः प्रोक्तं हि वलनं यतः ॥ ३११ ॥ भवृत्ते यत्र चन्द्रस्य स्थानं ततो ब्रहभिज्यावृत्ते वलनं यत्तदनुपातेन चन्द्रस्थानीयबिम्बे सहानयोग्यं जातं, न हि मानक्यार्थवृत्ते तत्, अत्र तु तदेव मानक्यार्धवृत्ते कथं दत्तं उथा दत्तमपि वलनसूत्रं विमण्डलं मत्वा ततो भुजरूपः शरो दत्तः कुभाकेन्द्रज्ञानाय । परमेतत्सर्व बाधितमस्ति, यतः क्रान्तिवृत्तात् शरस्तिर्थक लम्बरूपो भवति, विमण्डलात् जम्बरूपो न । तथा च त्वया बलात् अज्ञानबलात् वलनसूत्रं चेद्विमण्डलमेव स्वीकृत तदा पूर्वापरवृत्तविण्डलान्तरं कुन्न त्वया विम्बोयस्पष्टवलनं साधितं, साषितं तु भवृत्तस- मवृत्तान्तर्गतं,ताद्शवलनदानेन कल्पितमवृत्तस्यैव ज्ञान, हि विमण्डलस्य, तेन त्वयोक्तं सर्वमसमजलमेवेति ॥ ३७७-३११ ॥ दृष्ट्वैव मिन्दुपरिलेखविधावयोग्यं स्पष्टं व पूर्ववलनं हि मुनीश्वरेण । उत्क्वेऽसिद्धवलनं निजसार्वभोमे या वासना निगदिता, प्रवदामि तां च ।। चन्द्रपरिलेखे पूर्वाचार्यानीतं बलनमयुक्तं दृष्ट्वा मुनीश्वरेण निजसिद्धान्तसार्वभौमे शरसंकृतवलनमुक्त्वा या वासना निगदिता तां च वदामि ॥३१२॥ यथा तन्मुखोक्त्यैवाह- -सपातेन्दुकोटिज्यकाचन्द्रबाणोत्क्रमज्योनराशिवथज्याविभका। इतेन्दोः परेष्वंशमौा, ऽऽप्तचापं लवाद्यं शरीयं भवेद्वालनं तत् ॥ ३१३ ॥ अत्र :: सपातेन्दुभुजा पाच ".स०पा०चको पच%3DLपविच, कवि-परमशरः । ज्या चविक, x ज्याकवि :.ज्या/विचक = कोज्यासपाचं, x ज्यापश ज्याश०वल,एत. कोज्याश उचापं शरीयं वलनं भवति । श्रत उपपन्नं सर्वम् । प्रद्यमेतत्सार्वभौमे चं० प्र० अ० ९६ श्लो० ॥२१॥ पाताठ्यचन्द्रायनदिक् च तेषां शरायनाक्षोद्भववालनानाम् । संस्कारभागज्यकया विनिघ्नं मानक्यखण्डं त्रिभजीवयाऽऽतम् ॥३१॥ संस्कारदिकं वलनं स्फुटं स्यात्, स्यादायनं चाक्षजमाद्यरीत्या। कार्य च तत्राक्षभवं हि बिम्बस्थानीयमेव स्फुटतन्नतांशैः ॥३१५॥ यतः शरोत्थं किल विम्बजातक्षेत्रोद्भवं युक्तियुतं निरुक्तम् । mom ·MOSIS सिद्धान्ततत्त्वविवेक युक्तिस्तु चन्द्रायनबालनोत्तरीत्यैव बोध्या शरवालनस्य ॥३१६॥ शरीयामायनमाझं चेत्येषां वलनानां दिक सपातचन्द्रस्यैवदिका बोध्या । तेषां शारभागा मानवखण्ड गुणितं निमजीवधा भक्तं यदासं तत्संस्कारदिकं स्फुट बलनं स्यात, प्राथनमा चाधरीत्या कार्यम् । ततावानेव विशेषो यो बिम्बस्थानीय- मेवाक्षम बन स्पुटबिम्बीयनतांशैश्चलाध्यन् । यत्तो बिम्न जातक्षेत्रलिद्धं तत् शरोल्थ. बलने युक्तियुतं निरुक्तम् । शेपं स्पष्टम् ॥२१४-२१६॥ क्रान्तिमाडलदिशः समवृत्तोत्पनदिग्भ्य इह यदिशि येन । अन्तरेण गदितं वलनं तत्तुल्यमर्कविषयं स्फुटसंज्ञम् ॥३१॥ समवृत्ताअदिशि येनान्तरेण क्रान्तिवृत्तं स्यात्तविक तरतुल्यं च स्फुटसंगं वलन- मिति भावः । अन्न र क्रान्ति वृत्ते स्थितत्वात् अर्थविषयपरं तन्त्र तु चन्द्रविषयपरं चन्द्रस्य विमण्डलेऽवस्थिते ॥६६७ विक्षेपमण्डलदिशः समवृत्तदिग्भ्यो येनान्तरेण तत एव भवन्ति तहिक । तवालनं स्फुटतरं शशिपूर्वकाणां भेदत्रयात्मकमिनस्य तु तद्विधोक्तम् ३१८ चन्द्रादीनां स्वस्वविमण्डले स्थितत्वात् समवृत्ताद्यदिशि येनान्तरेण ततद् विमण्डलं सत्ताहिकं स्पष्टवलनं भेदत्रयात्मकमर्थात् श्राक्षम् आयनं शरजञ्चेति शेषम् । इनस्य सूर्यस्य तु शराभावात् द्विधोक्तमेव वेद्यमिति भावः ॥३१॥ अथ परिलेखमाह- समस्थले संस्कृतबिन्दुतो याह्यग्रहम्पटवपुर्दलेन । मानेक्यखण्डेन च वृतमेव-मभिन्न केन्द्र कृतदिग्युतं तत् ॥३१६॥ वाह्येऽत्र वृत्ते बलनं ज्यकावत्प्राचिह्नतः स्पर्शभवं हिमांशोः । सव्यापसव्यं खलु याम्यसौख्यं मौक्ष तथा पश्चिमतश्च देयम् ।।३२०॥ रवेस्तु ते स्पार्शिकमौक्षिके हि क्रमात्पराशेन्द्रदिगङ्कतोऽथ । इन्दोः शराशाविपरीतदिक्को माध्यं रवेस्तच्छरदिक्क एव ॥३२१॥ स्पर्शमोक्षवलनानगचिन्हात् स्पष्टवाणसमपूणगुणः स्वः। व्यस्तविक शशिन एवमिनस्य स्वाशकाभिमुखतोऽथ मध्यमः॥३२२॥ केन्द्रतः स्ववलनाग्रसंमुखो देय एतदिषुजाग्रविन्दुषु । ग्राहकस्फुटतनूत्थखण्ड मण्डलं पृथगिति त्रयं भवेत् ॥३२॥ स्पर्शमोक्षभववृत्तयुगं यद्ग्राह्यवृत्त इह यद्दिशि लग्नम् । तत्र तौ ग्रहणकादिविरामौ स्तोऽथमध्यवलये पिहितं तत् ॥३२४॥ ग्राह्यस्य केन्द्राद्धज इष्टकाले स्वचालनाग्राभिमुखः प्रदेयः । भुजाग्रतः स्पष्ट रारो विलोम-दिक् स्वाशयश्चन्द्ररविग्रहे तु ॥३२॥ केन्द्राच्छराग्रावधि कर्ण एतद्योगाद्भवेद्ग्राहकखण्डकेन । वृत्तं तदन्त:स्थितवृत्तरूपं छन्नं स्त्रकाले सुधियाऽवयोध्यम् ॥३२६॥ १ एककेन्द्रोत्पन्नम् । amane

·to
द
सूर्यग्रहणाधिकारे परिलेखप्रकरणम् ।
अत्रोपपत्ति:--
यत आकाशे सकलं बिम्बादिदृश्यं समतलाकारमालो.
क्यतेऽतः समायां भूमौ परिलेखः क्रियते । अत श्रादौ भूमि
जलादिना समां विधाय तन्मध्ये 'व' बिन्दुमेकं निश्चित्य
-तत्केन्द्रात् ग्राह्यबिम्बव्यासाधन 'अचटई' वृत्तमुत्पाद्यम् ।
'चन्द्रग्रहणपरिलेखे कर्तव्ये चन्द्रस्य, रविग्रहणे रवेबिम्बच्या
साधेनेति व्यत्तोऽर्थः । तत्रैव ग्रासदर्शनात् । अथ तत्के-
दादेव 'वपू' मानक्यखण्डव्यासार्धेन 'पूउपद' वृत्तं विधेयं स्पर्श मोक्षे तदुवृत्ते एव ग्राहक-
केन्द्रस्थितः । अत्र यदि ग्राहककेन्द्रज्ञानं भवेत् तदा तस्त्रिज्याकृतेन वृत्तेन स्पर्शदिग्ज्ञानं
झटित्येव भवेत, परन्तु तदर्थं पूर्व बाह्य वृत्ते वलनादिनानौचित्यात् तत्र दिग्ज्ञानं
विधाय केन्द्र तस्तत्तदिग्गलसूत्रच्छिन्नग्राह्यवृत्तेऽपि दिग्ज्ञानमर्थसिद्धमेव ।
अथ चन्द्रग्रहणे तस्य पूर्वभागादेव स्पर्शसिद्धया प्राचिह्नतः स्पर्शकालोत्पन्न
याम्यसौम्यं वलनं व्यापसव्यं ज्यकावद्देयम् । अर्थात वलनोत्क्रमज्यामितं पूर्वबिन्दुतः
केन्द्राभिमुखं दत्वा तद्विन्दौ लम्बरूपिणी वलनज्या देया अवश्यं तदनं यत्र वाह्य वृत्ते
लगति तद्वलनानम् । केन्द्र तो वलनानगता रेखा बलनसूत्रम् । मौक्षिकवलनं पश्चि-
मभागादेयं, यतश्चन्द्रस्य तत एव मोक्षः, रविग्रहणे तु तस्य पश्चिमत एव स्पर्श-
सिद्धः स्पाशिकं वलनं पश्चिमतः, पूर्वभागात मोक्षलम्भवात् मौक्षिक पूर्वतो यथादिक
बलन देयम् । श्रन वलनशे ज्ञाते वायवृत्तपाल्यां ते देयाः। तज्जीवाज्ञाने ज्यावदि-
त्यनुक्तम्प्यूहनीयं विज्ञः ।
अथ स्वल्पान्तरात् वलनसूत्रमेव विमण्डलं चन्द्रग्रहणे प्रकल्प्य, भूमाकेन्द्रज्ञानाय,
स्पार्शिकः शरः बलन सूत्राहिलोमदिकोऽतो देयः, यतो भूभातो यहिक विमण्डल
लैव दिक शरस्य । एवं भूमाकेन्द्रे ज्ञाते ततो ग्राहकविम्बन्निज्याकृतं वृत्तमवश्यं
बाह्यबिम्ब स्पृशति, केन्द्रान्तरस्य मानक्यखण्डमितत्वात् । एवं मोक्षेऽपि ।
रविग्रहणे तु वलनसून क्रान्तिवृतं, ततश्चन्द्र केन्द्रज्ञानाय यथादिकमेव शरमानं
देयं तेन चन्द्र केन्द्रज्ञानं जातम् । वृत्तकरण पूर्ववत् । एवं स्पर्शमोक्षस्थितिज्ञानम् ।
अथ मध्यग्रहणे प्राचीनोक्रया क्रान्तिवृत्ते शरस्य लम्बलिद्धवाद चन्द्रग्रहणे विप-
रीतदिकःशरो; रविग्रहणे तु यथादिक एवेति स्पष्टम् । शरदानाप्ररूपग्राहककेन्द्रतस्तद-
द्विम्बव्यासार्द्धन कृतं वृत्तं येन रूपेण ब्राह्यविम्ब छिनति, तदाकारो ग्रालो वेदितव्यः ।
एवमिष्टकाले वलनसूत्रे भुजं दत्वा ततः स्पष्टशरे दस्ते ग्राहककेन्द्रज्ञानम् शेष
वृत्तादिविधानं पूर्ववत् । अत्र सर्वो विषयः स्थूलः सुखार्थमङ्गीकृतः प्राचीनमता-
जुवाद एवेति ॥३१६.३२६॥
अथ चन्द्रग्रहणे कथं शरस्य दिग्व्यत्ययस्तरकारणमाह-
सूर्याचन्द्रः स्वेषुदिकस्थो यतः स्यात् बाणः स्वाशोऽग्रहे सम्यगुक्तः ।
चन्द्राद्भभा बाणदिग्व्यम्तसंस्था व्यत्याशः स्याद्वाण इन्दुग्रहे सः ॥३२॥
स्पष्टार्थोऽयं लोकः ॥३२॥

·ARMANRAIN सिद्धान्ततत्त्वविवेके- अथ मानक्यखण्डव्यालार्धवृत्त करण कारणमाह- स्पर्शमोक्षसमये वलनाने विम्बयोगदलमण्डले भवेत् । ग्राहकावगतविम्बकेन्द्रकं शून्यवाण इषुसंभवे पुनः ॥३२८॥ मानैक्यखएडवलये बलनानतस्तत्तत्र छुटयुसमपूर्णगुणायके स्यात् । ग्राह्यस्य केन्द्रत इदं श्रवणानकेन एवं निजेष्टलमये सुगमं तु शेषम्३२६ शून्यशरे मानक्यखण्डव्यालाटते वलनाने एव ग्राहकबिम्बकेन्द्रं भवेत, शरसभवे तस्मिन्नेव ते वलनामात स्पष्टशरे दत्ते सति तदने ग्राहकविम्बकेन्द्रम् । एवं निजे. लमये ग्राहकेन्द्रात् इष्टकर्णव्यासार्धान्तरित ग्राहकस्य केन्द्रमिति स्पष्टम् ॥३२८॥ श्रथैतत्परिलेखगतस्थूलतां क्रमशो वर्णयति- विम्बीयाक्षेषुजाभ्यां ते विजातीयायनेन यत् । भागोत्येन, कृतं स्पष्टवलनं तन्न सद् ध्रुवम् ॥ ३३० ॥ तैर्मुनीश्वरैः बिम्बीयाक्षज-भारजवलनाम्यां तथा भोगोत्धेन स्थानीयेन विजातीया. चनेन यत् स्पष्टवलनं कृतं हत् निश्चित समीचीनं नास्ति । अर्थाद्विम्बीयमेवायनवलन- अपि प्राह्यमिति भट्टहृदयम् ॥३३०॥ अयनवलनसिद्धयै यः स्फुटन्दुगृहीतः स शरवलनसिद्ध्यै संगृहीतोऽत एव ।। शरजवलनमत्रासच वेद्यं तु सत्त- यदि तदुदित मेवं चायनोत्थं न सत्स्यात् ॥ ३३१ ।। प्रायनवलनानयनाय का स्पष्टचन्द्रोगृहीतः स एव शरजवलनसिध्यै अपि गृहीतः । अर्थादुभवत्र स्थानीयमेव राश्यादिक गृहीतं, ग्राह्यं तु विम्बीयम् । अत्र यदि शरजवलनं सन् न तदा तदुदितमायनमपि सत् न स्यात, तयोरेकनिदानादिति वेद्यम् । स्थानीय लेव चेत्सुखार्थमङ्गीकार्य, तदा सर्व स्थानीयमेव । न हि चैक बिम्बीयमपरं स्थानीयमिति । रहत्रिज्यावृत्ते एव सकल ग्लनस्य गतत्वात् तत्केन्द्रेणापि एकस्थले सम्भाव्यमित्यर्थः । एव मिन्दुग्रहे स्पर्श मोक्षे चेन्दुशरो यदा। शून्यं, कुभा, तदा तत्र मानयोगार्धमण्डले ॥ ३३२ ॥ सार्वभौमोक्तरीत्या तु दृश्यते च विमण्डले । वलनानगतैवास्ति क्रान्तिवृत्तगता न सा ॥ ३३३ ॥ यतो विवृत्तसूत्रार्थ चैव तद्वलनं कृतम् । वस्तुतो मानयोगार्धमण्डले क्रान्तिमण्डलम् ॥ ३३४ ॥ विमण्डलात्तत्र तत्स्थशरीयवलनान्तरे । गोलसूक्ष्मविचारेण दृश्यते पातगे विधौ ॥ ३३५ ॥ एवं चन्द्रग्रहणे स्पर्शेऽथवा मोक्षे यदि चन्द्र शरः शून्यं, तदा मानक्यावृत्ते विम. भूभा तद्रीत्या दृश्यते । अर्थात्तन्मते शरजवलनसंस्कारात् क्रान्तिवृत्ते नापि चलनाप्रगतैवास्ति । यतो विमण्डलस्यैव ज्ञानार्थ तेन तच्छरजवलनं कृतम् । वस्तुतो सानैक्यार्धवृत्ते विमण्डलात् तन्मानक्यार्धवृत्तस्थशरीयवलनान्तरे क्रान्तिमण्डलं गोल- ·सूर्यग्रहणाधिकारे परिलेखप्रकरणम् । सुक्ष्मविचारेण दृश्यते, परमियमिन्दोः शरामावसंस्था पातगतस्यैव भवतीति स्पष्टम् । अथवेत्थं हि मानक्यदलवृत्ते कुभा यदा । पातस्थाने, तदा त्वस्ति तत्रावश्यं विधोः शरः ।। ३३६ ॥ सार्वभौमोक्तभूभा तु दृश्यते च तदन्तरे। क्रान्तिवृत्ताद्वहिर्भूता न हि तत्रास्ति तद्गता ॥ ३३७ ॥ परिलेखे विधोरित्थमाद्योक्त्योत्थं च तन्न सत् । कृते विवृत्तसूत्रेऽपि वलनाअगते भृशम् ॥ ३३८ ॥ अथवा यदा पातस्थाने, मानक्यदलवृत्ते किन्तु स्पर्श मोक्षे वा कुमा भवेत् , तदा पातस्थानादन्तरितस्य चन्द्रस्यावश्यं शरोऽस्ति, तत्र सार्वभोमोक्तभूभा तदन्तरे तदिन्न- स्थले ऋन्तिवृत्तात् वहिर्भूता दृश्यते, तत्र मानक्यार्धवृत्ते तत्कान्तिवृत्तगता नहि दृश्यते शरजवलनदानादिति । प्राचीनस्थूलविधिमवलोक्य तेन विवृत्तसूत्रे कृतेऽपि वलनानगते. इत्थमायोक्त्या चन्द्रग्रहणे यत्तत्सन्नेति ॥३३६-३३८॥ अथान्यथा निरासोऽयं परिलेखस्य कथ्यते । विवृत्तापमवृत्तैक्यात् पातस्थानाञ्च पश्चिमे ॥ ३३६ ॥ विवृत्ते चन्द्रबिम्ब स्यात् , कुभा प्राक च भमण्डले । स्पर्शकाले तथा मोक्षे काले दिग्व्यत्ययाद्यदा ॥ ३४० ॥ कुभेन्दुबिम्बयोस्तत्र मानयोगार्धमन्तरम् । मानैक्यखण्डवृत्ते तु वलनानाद्विधोः शरः ॥ ३४१ ॥ विपरीतः कथं मू. गर्गौलयुक्तिविरोधिभिः । प्रदत्तस्तत्र भूभायाः केन्द्रविज्ञानहेतवे ।। ३४२ ॥ यतोऽत्र चन्द्रमण्डलं भमण्डलाच यदिशि। स्थितं किलास्ति तद्दिशि क्षितिप्रभा विमण्डलात् ॥ ३४३ ॥ समानयोगखएडजे विभिन्नदिकस्थिता न सा । स्वदिग्विलोमसंस्थितः शरो यदा विमण्डलात् ॥ ३४४ ॥ विधीयते तदाऽत्र तत्कुभास्थलप्रकल्पने। कुमास्थलाच वास्तवात् , कुमास्थलान्तरं महत् ॥ ३४५ ॥ न चोकरीतितः कुभा भमण्डले कथं च न । अतोऽत्र चन्द्रवाण विचार्य मादरादुवुधैः ॥ ३४६ ॥ अत्र यथा चपान-विमण्डलम् । थपाभभवृत्तम् । पा च= चन्द्रः, भभूमा, अत्र चभमा-ऐ-दल, 'अतोऽन्न भूभातः पश्चिमदिशि मानक्यार्धान्तरे चन्द्रस्य वर्तमान स्वात् स्पर्शः सम्भाव्यते । अत्र भवृत्ताधदिशि चन्द्रोऽस्ति तदि- श्येव विभण्डलादुभूभाऽपि वर्तते । अत्र 'च' चन्द्र केन्द्रात्कृत. मानक्यावृत्ते यत्र विमण्डलं लग्नं तत्र 'न' बिन्दुः । अथ 'ग्राह्यार्धसूत्रेण विधायः -वृत्तमित्यादिना मानक्यावृत्ते शरजवलनदानाद्विमण्डलीय 'न' बिन्दुज्ञानं जाता है। . या ·। सिद्धान्ततत्वविवेके- ततो भूभाकेन्द्रज्ञानाय चन्द्रशादिक एव 'न' बिन्दुतः शरे दत्त्वे 'भ' भूभाकेन्द्रज्ञान भवति । अत्र विलोमदिकशरदानेन व बिन्दुज्ञानं जायते । अतोऽत्र चन्द्रशरदिक्क एक तच्छरो देयो न तु व्यस्तविक चन्द्रशर इति ! एवं पातस्थानात्पूर्वतश्चन्द्रः पृष्टतो भूभा तथा कयने यथा तयोनिक्यामितमे बान्तरं भवति । अत्र भूमातः पूर्वदिशि मानयाधतुल्येऽन्तरे चन्द्रस्यं वर्तमानस्याचदा मोक्षः सम्भाव्यते । तत्रापि भूषा भत्ताबादिकः ग बिन्दुः, तहिकोऽर्थाधाम्यदिको भूभास्थलीयः शरः । तथा निपाव विमलातविकोऽर्थाद्यान्यदिनक एव चन्द्रशरो वर्तते । सन तदुक्त्या परिलेस्रे क्रियमाणे बिलोमदिक्कशरदानेन नहि 'भू' भुभाकेन्द्रज्ञानं भवति । वस्तुतश्चन्द्रशरदिक एवं भूभास्थलीयशरे दचे 'भू' भूभाकेन्द्रज्ञानं जायते । अतस्तच्छरजवलनं वुभैराद- राहिचार्यम् । मन्मते तु प्रदर्शितध्वभिचारेण शरजबलनं सम्भवेति भावः । शरीयवलनस्थात्र स्वीकाराचन्मते किल । विमण्डल सदैव स्यात् बलनाख्यं च मण्डलम् ॥ ३४७ ।। स्पर्श मोक्षे च यो बाण इन्दोस्तत्तुल्यसन्तरम् । क्रान्तिवृत्तेन्दुविभ्वीय केन्द्रयोरस्ति तत्स्थलात् ॥ ३४८ ॥ मानक्यखण्डदेशे तु शरो दत्तः स एव तैः । विवृत्तापमवृत्तान्तस्तत्रत्यं भिन्नमन्तरम् ।। ३४६ ॥ तत्रत्यवाणरूपं स्यात्तस्य चन्द्रपुरणासह । भावाभावावसन्बन्धाद् दृष्टौ न नियतौ यतः ॥३५० ।। तन्मुनीश्वरमते शरीयवलनस्य स्वीकारात् विमण्डलमेव सदा वलनसंज्ञ वृत्तं स्यात, स्पर्शे मोक्षे च चन्द्रस्य यो बाण स्तत्तुल्यमेव क्रान्तिवृत्तीयस्थानबिम्बीयकेन्द्रयोरन्तरमस्ति तत्स्थलात किन्तु स्थानात मानक्यखण्डवृत्ते तैः स एव शरोदत्तः, दातव्य स्तु कदम्बप्रो. तरत्ते, तत्र मानश्यखण्डवृत्तान्तलाघवात् कदम्ब प्रोतस्य मानक्यखण्डटत्ते, जीवानुका- रात् । अतो विमण्डलापमवृत्तयोमध्ये तन्नत्यमन्तरं भिन्नं जातम् । वस्तुतस्तत्रत्यशररूप- मन्तरमुचितम् । तस्य च चन्द्रशरेण सह असंबन्धात् भावाभावी नियतौ न दृष्टौ इति । अतो विधोः स्पर्शविमुक्तिकाले लषड्भसूर्य परिकल्प्य चन्द्रम् । ततःसपाताच शरोऽत्रलाध्यः स्वल्पान्तरात्स क्षितिभावगत्यै ॥३५॥ योग्यो भवेन्मानदलैक्यवृत्ते परं विवृत्तापमवृत्तमध्ये। तत्कालजाद्वास्तवशीतरश्मेः कृतः शो यः स तु नैव युक्तः ॥३५२॥ स्वदिग्व्यत्ययतस्तस्मात् कुभास्थानोद्भवः वलनामात्प्रदेयस्तैनॆन्दुवारणः कथं ॥३५३॥ यतो विधोः शराभावेऽपि भूभास्थले विमण्डलस्य भत्तादन्तरितत्वात, तथै भूभास्थले पाते भूभास्थाने सत्यपि तदन्तरितचन्द्रस्य शरसगावात, चन्द्रस्य शरवशा- दूभास्थलान्वेषणरूपपरिलेखविधिर्न युक्तः । अतश्चन्द्रस्य स्पर्श मोक्षे च यदि रविः - च ·७७ । ०० शरदानातू प्रोक्तबाधात् कथं स्यात्, न कथमपीत्यः । सूर्यग्रहणाधिकारे परिलेखप्रकरणम् । सषड्भः क्रियते तदा भूभाराश्यादिमानं स्यात, ततः साधितो यः शरः स एव भूभा- ज्ञानाय मानदलैक्य हत्ते योग्यो भवेत् । अन्न क्रान्तिवृत्तीयराश्यादितो यतः शरानयनं, तेन स्वल्पान्तरादिति पदं निवेशितम् । परमत्र मुनीश्वरेण तात्कालिकचन्द्रतो यः शर लाधितः स तु नैव युक्तः । अतो वारत परिलेखा) स्पर्शकालिकसूर्य सषड्भ विधाय ततो विमण्डलीयभुजांशमानं प्रसाध्य ततः शरः साध्यः स कुमास्थानोद्भवः शरो भवति । न यथार्थकुमास्थलज्ञान सम्भवति । शेष स्पष्टमनुक्तमपि विज्ञौर्विज्ञेयम् ॥३५१-३५३॥ मवृत्तवत्तत्सदृशं यथेन्द्रिध्वने, तथाऽन्यत्समवृत्तमिन्दौ । समान्तरं स्वात्परिकस्य तस्मात्तबालनासशस्य सिद्धिः॥३५४॥ इन्दुग्रहेऽतो चलनातून भकृतवत्तत्सदशं हि सूत्रम् । व्यस्तेन्दुवाणान्तरिता सदाऽतः कुभैव देवर्षियतार्थ एवम् ॥३५५॥ বাংলা হালাললঃ মা । यै शितं स्वीयकृतौ स्वतन्नः सम्यान ते गोलगति विदन्ति॥३५६॥ वस्तुतः परिलेखे तु यथा चन्द्रशाने भवृत्तवत्तत्सदृशं तत्समानान्तरमर्थाच्छर- झोटिव्यासार्धटतं, तथैव इन्दुबिम्बकोन्द्रमध्ये यत् पूर्वापरं वदन्यात पूर्वापरं वृत्तं स्यात्, पूर्वापरवृत्तात् समानान्तरं वृत्तमाचन्द्र केन्द्रे यत्पूर्वापरं सत्तदुपवृत्तमित्यर्थः तस्माव वलनाने सशस्य शरकोटियाला,त्तस्य सिद्धिः स्यात् । अत इन्दुग्रहणे बलनानसूनं शर कोटिव्यासासं जातमत एव सदा कुमा व्यस्तेन्दुबाणान्तरिता भवति । एवं देवर्षिमताशयोऽस्ति । परन्तु पूर्वशास्त्राज्ञामात् स्वकल्पिताच्छरीयाद्वलनात्, यैः स्वतन्त्रैर्मुनीश्वरैः स्वकृतौ सिद्धान्तलार्वभौमे देवर्षिमतं यन्नाशितं निरस्तं, ते सम्बग गोलगति न विदन्तीति स्पष्टम् ।।३५३-३५६ ॥ विकदम्बोन्मुखं कृत्वा कदम्बीयं शरं विधोः । मध्यग्रहः कृतस्तस्य वैगुण्यं किमतः परम् ॥३७॥ अग्रहऽपि नत्यग्रशरानान्तः स्कुटः शरः । क्रान्तिलूभात् कथं सोऽत्र इत्तस्तैश्च विचक्षणैः ॥३५॥ अवृत्ते तदसम्बन्धादथ चेत् क्रान्तिवृत्तगम् । रविविस्वस्य केन्द्र स्यात् प्रोक्तबाधात्ततः कथम् ॥३५६॥ विधोमध्यग्रहणे वलनसूने एवं लम्बरूपः शरस्तेन दत्तस्तत्र तन्मतेन वलन- सूत्रस्थ विमण्डलत्वात् तत्र लम्बवृत्तस्य विकदम्बोन्मुखत्वं जातम् । परन्तु शरः सदा कदम्बाभिमुखः एव भवति । अथ सूर्यग्रहणे तु वस्तुतो नतिकोटिव्यासारत्तशरकोटि- ब्यासार्थत्तयोरन्तरे कदम्बमोते स्पष्टशरः । तेन हेतुना स च शरकोटिव्यासात्तिा- हेयः । परन्तु तैः क्रान्तिवृत्तात् कथं ल दत्तः, अयमपि महान् दोषः । अथ यदि भवृत्ते भवृत्तावधि तत्तस्य स्पष्टशरस्यासम्बन्धात् क्रान्तिटसगं रविबिम्बकेन्द्रं तत्स्पष्ट- मध्य ग्रहोद्भवः स्पष्टशरो दत्तोऽस्ति तैरथ । नत्यग्रगो रविस्ताहि भवृत्तेऽस्य मण्डलम् ॥३६०॥ . .0 ·Pawant सिद्धान्ततत्त्वविवेके- तत्तक्तवलनानगसूत्रतः। स्पर्शमोक्षस्कुटो वाणः प्रोक्तवाधाकृतः कथम् ॥३६॥ प्रोक्तबाधात् ततः कथमित्यस्यानाम्बयः । ततः प्रोक्तबाधात् मध्यग्रहोद्भवः सष्टशरस्तैः पश मोक्षे च कथं दत्तः । न दातव्य इत्यर्थः । वस्तुतस्तत्कालिकोदातव्यः । अथ रविनत्यागतोऽस्ति तहि भवृत्ते पृष्ठीयरवेः मण्डलं तत्केन्द्रं कथं कृतं, तत्सत्व- वलनसूत्रात स्पर्शमोक्षस्फुटो बाणोऽपि कथं भोक्तवाधात् कृतः ।।१६०-३६॥ बलनामार्कयोश्चेत्स्यात् सूत्रं नत्यप्रसंभवम् । ताहि तद्वलन क्रान्तिसमवृत्तान्तरे कथम् ॥३६२।। तद्वशाग्राहकस्येन्दोः अतं स्थानं च तत् तथा। समेतबुधैरत्र विचार्य मध्यसंस्थया ॥३६३॥ वेत् वलनामाकयोबद्धं सूत्रं किन्तु बलनसूत्रं नत्यासंभवमर्थात् नतिकोटिव्यालाध. वृत्तं त्वयाऽपि स्वीकृतं बास्तवमतं तदा तद्वलन क्रान्तिवृत्तपूर्वापरवृत्तान्तरे कई साधितन् । तस्याशुद्धिवशात् ग्राहकस्य चन्द्रस्य केन्द्रज्ञानं च तथाऽर्थादशुद्धमेव कृतम् । तत्सर्व मध्यस्थधिया बुधैर्विचार्यम् ।।३६२-३६३॥ कुर्वन्ति मिथ्याव्यवहारसिद्धच गोलाविरुद्धं करणप्रवीणाः । युक्तं न तदोलविदां बुधानां स्यादन्यथा नैव तयोविभेदः ॥३६४il करणप्रचीणाः मिथ्याव्यवहारसिद्ध गोलविरुद्धमपि विषयं कुर्वन्ति । परन्तु लत गोलविदा बुधानां मते युक्तं न भवति । अन्यथाऽर्थात गोलानुकूले विषये तयोर्मति- मोदो नैव स्यात् ॥३६॥ परिलेखे सवृत्तस्थरवे द्वलनानगम्। सूत्रं भवृत्तमेवास्ति यन्मते, तस्य दूषणम् ॥३६५॥ देवर्षिभाषिते नेदं यतो नत्यग्रगाद्रवेः। दृष्टानं भवृत्तं न, किं तु तत्सदृशं त्वतः॥३६६।। इनगेन्दुसदृशं स्पष्टेष्वन्तरितं सदा । दृश्यगोलस्थितिं भिन्नां न जानन्त्यधुनातनाः ॥३६॥ देवर्षिभाषिते मते तु परिलेखे भवृत्तस्थरवेरेव चलनानगसूत्रं वलनसूत्रं यत्तत भवृत्तमेवास्ति तेन हेतुना तस्य मते दूषणमिदं न घटत इत्यर्थः । यतो देवर्षिभिन्न जनमते अत्यग्रगात दृष्टात् रवेः सूत्रं वलनसूत्रं भवृत्तं न, किन्तु तत्सदृशमर्थात् नतिकोटिव्या. सार्धवृत्तं स्यात् । अत एव नतिकोटिव्यासार्धवृत्ततः शराप्रगतचन्द्रस्य शरकोटिच्यासार्ध. वृत्तं सदा स्पष्टशरान्तरितम् । इतीमां प्राचीनरीतिभितां दृश्यगोलस्थितिमधुनातनः जना न जानन्तीत्यर्थः ॥३६५-३६७॥ अथान्यरीत्या ग्रहणे रवीन्द्वोः, दृङ्मण्डलात् तत्परिलेखमार्गम् । सिद्धान्तवित्सजनरञ्जनार्थ ब्रवीम्यहं युक्तियुतं सुबोधम् ॥३६८॥ अन्यरीत्या प्राचीनोकदिग्ज्ञानवलनदानशरन्यालादिप्रपञ्चात्मकपरिलेखपारमित्र- रीस्याकेवलदृग्वृत्तवशात्तत्परिलेखपार्ग ब्रवीमीति शेष सुगमम् ।।३६८॥ ।

·॥ ॥ ॥ वि सूर्यग्रहणाधिकारे परिलेखप्रकरणम् । ग्राह्यबिम्बजनम्रांशक्क्षेपांशसमुद्भवम् । क्षेत्र, स्वस्थितिजं यच्च क्षेत्रं तद्वयतस्त्विह ॥३६॥ अस्ति स्पर्शेऽपि मुक्तौ च, तद्बोधार्थ फलद्वयम् । अविन्दुबाणसंस्काराच्चापं हकक्षेपज स्फुटम् ॥३७०॥ षड्नं तदिन्दुबिम्बीयनतांशै विहृतं भवेत् । आद्यसंशं शशाङ्कस्य' प्रहणेऽथ रविग्रहे ॥३७॥ লালনি: কাঅ সফললালিন। आघसंज्ञ, तथाऽन्द्रोहणे चान्यसंज्ञकम् ॥३७२॥ फुटास्फुटेन्दुविक्षेपासनावदवाप्यते । मानयोगार्धमानेन, शेये ते तत्फलज्यके ॥३३॥ अथ चन्द्रग्रहणपरिलेखोपयोग्याद्यान्यानयनोपत्तिः- अन्य विख = कक्षेपवृत्तम् । विभू = क्रान्तियत्तन् । भूलितवृत्तम्मानश्यान्तरात्तम् । खच = चन्द्रग्टत्तम्। ब-शरकोटिव्यासायवृत्तम् । विख-दुक्क्षेपः । :: लव-विय-३०श । :. वखपष्टवक्षेपः। अथ चखव, वन त्रिभुजे सरल जाति के लायवात् नत्वा ततः लाजात्यादनुपातेन पहले x ६ .. चंबिध्याद = ६, :. अक = अथ भूलच, चअन त्रिभुजे अपि सरलजातिके मत्वा ततः साजात्याव चंशxa = अन्यसंज्ञः । श्रात उपपन चन्द्रग्रह। भूब सूर्यग्रहणपरिलेले तु- लनग = क्रान्तिवृत्तम् । कर = नतिकोटिव्यालार्धवृत्तम् । व-शाकोटिव्यालार्धटत्तम् । खरग-दृग्वृत्तम् । अत्र नर नतिः । रग दुग्लम्बनम् । नग = रूपलं, ततः रनग, रमा त्रिभुजयो लरलजातिकल्पनात्सा- ल नतिx६ जात्वं ततोऽनुपातेन मम = अथ रचंक, रपम त्रिसुजयोः सरलजातिकल्पनात्साजा. कवंर २५ त्यादनुपातेन पम = श्रत उपपन्नं सर्वम् ।।३६९-३७२॥ - futuA awaa aucra 44 रनxरभ स्प०शX६

·MADHOGETHEIR
CARE
सिद्धान्ततत्वविवेक-
अथ परिलेखोपयोग्याधान्यदिव्यवस्थामाह-
पडगुलव्यासदलादय कृतं समाङ्कितम ।
कार्य परामसंख्याकैरउगुलैस्तु तदन्ततः ॥३७॥
व्यङ्गुलाव लादले हिनाधान्यलमज्यया ।
पूर्णता पूर्णचाई यह गुलर्मिते ॥३३॥
काचायलसंो रूतः स्वदेदोरल्यसंज्ञक ।
नद्वाभिनदिकरांसद पपुदिक स्कृतम् ||३७६।।
आद्यमिन्दोलवेत्स्पर्श स्कुटरकोपचापदिक् ।
माक्षे रस्तादिक बेन्दावल्पे विनिमलमतः ॥३७॥
अधिकतु ततश्चान विपरीतं स्मृतं किल ।
तथैवाहेकल्प नहताविलोमतः
आद्यान्य फलस्कारासबेम्वलन स्वदिक ।
जुदोश्चापजात्ये च मत्वा स्वल्पान्तरात्कृतम् ॥३७॥
अत्र प्राचीनैः कलियतं चंदियाइ = ६ अङ्गुलम् । तेन पडगुलव्यासदलवृत्तं
दु चन्द्रबिम्ब जातम् । तत: ::३४मास प, स्वल्पान्तरात् .. ३६परिधिः
अतः परियौ षडानसंख्याकैरालैः समाङ्कितं कार्यम् ! तन्मध्येऽपि व्यङगुला?
ज्याङ्कितं कार्यम् । तद्युत्ते द्विगुणितावमितया पूर्णज्यया पूर्ण चापं यत्तस्या द्विगुणाय.
स्याङगुल कैर्मितमायसंमेव मन्यस्यापि ज्ञेयम् । तत्र चन्द्रग्रहणे अन्यसंज्ञशर-
दिक रस्तु स्वशादिकमन्यलंशन् । तथा चन्द्रग्रहणे स्पष्टहुकक्षेपदिकमाद्यम् ।
रविग्रहणेऽपि स्पष्टशरविमाधम् । परमेत सदस्य स्पर्श, मोक्षे चैताद्वैलोमेन, तत्रापि
चन्द्रस्य विनिमलग्नादल्पे विमुक्तं ज्ञयम् । अक्षिके सर्व विपरीतं बोध्यम्, अन्न
भारकोटिव्यासायटत्तवृत्तान्तर्गतं प्राहावृत्ते आयम् । तथा शरकोटिज्यालार्थवृत्तकेन्द्रा.
स्तत्वृत्तान्तर्गत ग्राह्यवृत्तेऽल्यम् । अनमोः संस्कारेण इन्वृत्तकेन्द्रान्तरवृत्तान्तर्गतं चन्द्र
अहणे दृग्वलनम् । सूर्यग्रहणे तु नतिकोटिव्यासावृत्तवृत्तान्तर्गतमाद्यम् । केन्द्रान्तर.
वृत्तननिकोटिव्यासार्धवृत्तान्तरमन्यसंशम् । अनयोः संस्कारेग दुश्वृत्तकेन्द्रान्तरवृत्तान्तरं
दुरबलनम् । शेष स्पष्टम् ॥३७४-३७९॥
यहना सन्मए डलमन दृश्यं नृभिस्तदू धरनेमिदेशौ ।
नीलाम्बरे सूदनशा विलोक्यो मण्डलस्थाः प्रथम स्वबुद्धया ॥३८॥
तद्देशयोरन्तरनेसिभागा गजेन्दवोऽङ्काश्च लवास्तदर्थे ।
भागास्त्रयस्तविलोऽथ चैवं विस्वीयभागान् दिवि कल्पयित्वा ॥३२॥
अधः स्थितामण्डलदेशचिह्नात् स्पर्शात्थतम्बलनाङगुलैश्च ।
स्वदिग्भव नैमिगतै रिह स्यात् स्पर्शोऽथ चोर्ध्वस्थितनेमिदेशात्॥३३॥
मोक्षस्तथा दृग्वलनाङगुलश्च मोक्षोद्धवैः स्वीयदिशि स्वनेस्याम् ।
ग्राह्येऽधिके विनिमलग्नतोऽल्पे चैवं तदूर्वाधरवैपरीत्यात् ॥३८४॥

·- .. सूर्यग्रहणाधिकारे परिलेखप्रकरणम् । अत्र दृष्टि स्थानात गोलस्थबिम्बरु याः स्पर्शरेखा तत्स्पृष्ट प्रदेशो वास्तवदृश्य- वृत्तम् । तस्य दृमण्डलभूतलस्य च या वूर्वाधरौ योगौ, तौ नीलाम्बरे गोले सूक्ष्मदशा विलोक्यौ । तत्रोर्ध्वाधरप्रदेशयोः षडभान्तरत्वात् तदृश्यवृत्ते षडामसंख्यकाङगुल निवेशात् तदर्धप्रमितानि अष्टादशांगुलानि, तदर्धेऽर्धार्धे चतुर्थाशे नव तस्त्रिलवे त्रयो- भागा निवेश्याः । एवं बिम्बस्य भागाविभागान् आकाशे कल्पयित्वाऽधः स्थितादु. दृश्यवृत्तप्रदेशात् स्वदिक्कैः स्पर्शोत्थदृग्वलनाङगुलैः स्पर्शः । तथोलस्थितदृश्यवृत्त. पालिप्रदेशान्मोक्षो ज्ञयः। इयं संस्थाकल्पना वित्रिभादूने ग्राह्ये ज्ञया। वित्रिभादधिके ग्राही तदूर्ध्वाधरवैपरीत्यं भवति । अर्थात् पश्चिमकपाले य उर्ध्वप्रदेशः खमध्याभिमुखः स भ्रमन् यदा कक्षेपवृत्तात्पूर्वतो याति तदा स एवावः प्रदेशोऽर्थात् कुवाभिमुखो भवति । यश्च पश्चिमकपालेऽस्तक्षितिजाभिमुखः स एव प्रदेशः पूर्वकपाले वर्तमानस्य बिम्बस्य खमध्याभिमुखोऽतस्तदूर्वाधरदिशो यंत्ययो विज्ञ बोध इति ॥३८१-३८४ इत्थं चन्द्रग्रहे, भानोहे तूक्तविपर्ययात् । बिम्बो धरनेमिस्थचिह्नानुदितं विदम् ॥ ३८५ ॥ त्रिभोनलग्नतुल्येऽपि ग्राहो स्वप्रोक्तरीतितः । स्पर्शमोक्षौ तु तो शेयौ यो स्तः स्वग्रहणोचितौ ॥ ३८६ ॥ पारम्पर्यशादुक्तं पूर्वस्तु सममण्डलात् । तत्र तवृत्त दिचिह्नज्ञानं यग्राह्यमण्डले ॥३८७ ॥ दुर्योधं तदतः सिद्धविम्बो धरदेशयोः । संदर्शनाञ्च खेटाभ्यां परिलेबक्रमो मतः ।। ३८८ ॥ इत्थं ३८६ श्लोकावधि चन्द्रग्रहणसम्बन्धिनी स्थितिरुका। ततो भानोहे सूर्यग्रहणे कथितविपर्ययात् । बिम्बोधिरनेमिस्थद्कचिह्नात् सर्वमिदमुक्तं भवति । चन्द्रग्रहे चन्द्र गत्यापेक्षिकाल्पगतिमती भूभा भूभागत्यधिकगतिवाँश्चन्द्रः स्पृशति । अर्थात् भूभाया पश्चिमपाल्यां चन्द्रस्य प्रापाली प्रथमं मिलति, तेन चन्द्रस्य प्रापर्शः । पश्चान्मोक्षः । एत एवोक्तं-तेन प्राक प्रमहणं पश्चान्मोक्षोऽस्य निःसरतः ॥' रविग्रहणे रव्यधिकगतिमॉश्चन्द्रश्चन्द्रगत्यल्पगति मन्तं सूर्य पश्चिमतः स्पृशत्यर्थात् सूर्यस्य पश्चिमपाली चन्द्रबिम्बपूर्वपाली स्पृशत्यतः सूर्यस्य पश्चिमतः स्पर्शः। पूर्वतो मोक्षो भवति । अत एव स्पर्शमोक्षयोर्दिविलोमत्वं रविचन्द्रग्रहणयो र्जायते । विनिमे तु यदि प्राबिम्ब बिम्बीयपूर्वापरवृत्तं कृत्वा दिग्वलनदानादिना परिलेखक्रमो यः कथितः स च नो युक्तः । वास्तवदृश्यवृत्ते क पूर्वापरौ बिन्दू तज्ज्ञानं दुर्घटम् । परन्तु द्वग्वृत्ते कृते तदू धरप्रदेशयोर्ज्ञानं तु न दुर्घटमतो मया प्राचीनैनुक्तोऽपि युक्तिसंगतत्वात सुलभ- सम्भवाचापि मया नवीनः परिले खक्रमो दर्शितः शृङ्गोन्नतिवदिति ॥१८५-३८८॥ महत्वाच् छादकस्येन्दावल्पत्वाच रवौ सदा । तयोराधिक्यमल्पत्वं दृश्यते च स्थितौ क्रमात् ।। ३८६ ।। स्यात्तदा प्राचीन ।

·AND . सिद्धान्ततत्त्वविवेके- ऊर्ध्वस्थितेच्छादकविम्बदेशाच्छन्नः कचिच्चापिहितोऽर्क एषः । संदृश्यते तन्नतिजस्टेपुभेदादतोऽग्रहणं विचित्रम् ॥ ३६० ॥ इति श्रीकमलाकरविरचिते सिद्धान्ततत्वविवेके सूर्यग्रहणाधिकारः॥ अग्रहरी विचित्र नैकलक्षणात्मक स्थितिभेदेनेत्यनेन भहोऽपि निजमेधामहिमर- सोमः प्रासवान् । परिलेखे यमतखण्डन तु नानाप्रकारेणालौकिकस्वबुद्धिविभक प्रदर्थ स्वपरिलेखावसरे तु चापक्षेत्रं सरलजातिकं मत्वा अंशवशतोऽनुपातच कृतवान् । तेन परोपदेशे पाण्डित्यं सर्वेषां सुकर नृणामिति च बधार्थी कृतम् ।...तथा ३ नरः सपनानाणि परछिद्राणि पश्यति। प्रात्मनो बिल्बमात्राणि पश्यनपि पश्यति इति वा बधार्थी कृतम् ॥३८॥३६॥ नितान्तगूढोऽस्ति बुधैरगम्यः सिद्धान्त एषः तत्र त्रुटियां मम मन्दबुद्धेर्योज्या च शोध्या विबुधैः स्त्रबुद्धया । गणितो मात्र च दोषः पुनरुक्तिभवो यथा हि भन । अङ्गीकृतो मयाऽपि च दोषः स स्पष्टताहेतोः॥ are इति पण्डितहंसराजमिश्रात्मजनीगङ्गाधर मिश्रले सिद्धान्ततत्वविवेकवालना. भाष्ये सूर्यग्रहणाधिकारभाध्यं सम्पूर्णम् ॥ विरामतिथिः ।। ३४-१-१६२४ ·सूर्यग्रहणाधिकारे वित्रिभलग्नभ्रमणनिरूपणम् । श्रीमद्गुरोः पादपयोजयुग्मं प्रणम्य भक्त्याऽत्र तु साहचर्यात् । त्रिभोनलनभ्रममार्गरूपं गङ्गाधरेण ज्ञमुदे प्रदर्श्यते ॥ तत्र समयभेदेने तत्तत्कालिकविनिमलनस्थलभेदात्तत्तद्विन्दुवद्धसूत्रानुकारस्य वित्रि. लमभ्रमणमार्गस्यक प्राकारः स्यादिति विचायते-तत्र तावजिनाधिकादेशे तस्थितिविचारः प्रदाते- यदा सायनमेषादिबिन्दुर्लग्नं स्यात्तदाऽयन प्रोतवृत्तयाम्योत्तरवृत्तकक्षेपवृत्ताना- मेकरूपत्वात्तथा च तदानी क्षितिजादुपरि नाडीवृत्तात् क्रान्तिवृत्तस्य दक्षिणदिरागत- स्वानिरक्षखमध्याधाम्यदिशि जिनांशान्तरे विनिमलस्थानं भवति । भथ यदा सायनमिथुनान्तबिन्दुर्लग्नं स्यात्तदा निरक्षखमध्यात् पूर्वस्यां दिशि बाडीवृत्ते परमचरशान्तरे वित्रिभलग्नं वर्तते एवं यदा सायनतुलादिविन्दुर्लग्नं स्यात्तदाऽपि याम्योत्तरवृत्तायनप्रोतवृत्तक्क्षेप. वृत्तानामेकरूपत्वानिरक्षखमध्यादुत्तरस्यां याम्योत्तरवृत्ते जिनांशान्तरे वित्रिभलन- स्थानं भवति। तथा च सायनधनुरन्तबिन्दुर्यदा लग्नं भवेत्तदा निरक्षखमध्यात् पश्चिमायां दिशि परमचरांशान्तरे वित्रिभलग्नं वर्तते। यथाऽत्र स्पष्टार्थ क्षेत्रप्रदर्शनम् दुनिलउख याम्योत्तरवृत्तम् । पनिपू-नाड़ीवृत्तम् । तत्र नि-निरक्षखमध्यम् । ख-स्वखमध्यम् निद-निउ-२४°, पनि निपू परमचरांशाः। अर्थात् सायनमेषादौ लग्ने, 'द विन्दौ वित्रिभम् , लायनतुलादौ लग्ने, 'उ' बिन्दौ वित्रिभम्, सायनमिथुनादौ लग्ने बिन्दौ, एवं लायनधनुरन्तबिन्दौ लग्ने 'प' बिन्दौ वित्रिभलग्नम् । तेन प्रथमपदं यावल्लग्नं, तावत् 'द बिन्दुतः 'पू' बिन्दुपर्यन्तं वित्रिभलग्नं 'दपू' मार्गे भ्रमति । तथा द्वितीयपदे (सायनमिथुनान्तात् सायनतुला- दिपर्यन्तके ) लग्ने सति 'पूड' मार्ग त्रिभोनलग्नभ्रमणं जायते । एवं तृतीयपद (सायनतुलादितः सायनधतुरन्तबिन्दुं यावत् ) लग्नं, तावत् 'उप' मार्गे वित्रिभन्न- भणम् । एवं चतुर्थपदं (सायनधनुरन्ततः सायनमेषादिपर्यन्तं ) यावल्लग्नं तावत् 'पद' मार्गे वित्रिभलमन्त्रमणं भवति । अथात्र ‘दपूउप मार्गस्य वृत्तत्वाङ्गीकारे, तत्रापि 'नि' विन्दौ तत्केन्द्रस्वीकारे दनि-२४ =निउम्पनि=निपू, अर्थात् परमपरांशाः जिनांशसमाः सिद्धाः । परन्नु अक्षांशभेदात्परमचरांशाः सर्वत्र नैकरूपा उपलस्यन्तेऽतस्तत्र केन्द्रकल्पनं न युक्तम्, परमचरांशानां नियमेन जिनांशसमत्वाभावात् । नि द ।

·opan सिद्धान्तनवविवेके- अथ यस्मिन् देशे परमचरांशा जिनांशसमास्तत्रापि दनि = पूनि = नि= = निप, एते चत्वारश्चापा एव समा भविष्यन्ति । नहि सदा तद्धमण-मार्गस्थत- हिन्दुचतुष्टयभिन्नाबिन्दुतो निरक्षखनध्यावधिकचापा जिनांशसमा भवेयुः। अथ यदि तन्मार्गस्थेष्टबिन्दुतो निराखमध्यावधि चापानांशलमाः सन्तीति बलात् कल्पयते सदा तत्खण्डन प्रत्यते - यथाऽन्न तात् तनमानें 'व' इष्टबिन्दुर्यन्त्र निव'२४०, कल्ध्यन्ते, तदा तत्र 'व' बिन्दुत: 'पूनि' नाड़ीवृत्तोपरि 'वन' लस्ववृत्तं कार्यन्, तदवश्य- मेव अवगतं स्यादतः वतविमिन्दुत्सविनिमशान्तिः । तथा व बिन्दुतः ' निख' याम्योत्तरवृत्तोपरि 'बल' लम्बतं कार्यन, यत्फलवृत्तमेव जातम् । तत्र 'निवल' चारचात्ये चत = दविन्दुगत विनिनक्रान्तिः । निज = २४° = जिनांशाः । अतः वल: लसान्ति भविष्योति कथं लदुच्यते--तत्र 'ब' बिन्दुगतविनिमोपरि 'ख' वृत्तं कार्य, तत्कालिक कक्षेपवृत्तं जातम् । तेन / बखनि = लक्षांशाः, याम्पोत्तरक्षेप. वृत्तोत्पन्न कोणस्य लग्नामांशलमत्वात् । ततः-'वखल' चापजात्ये कोणानुपातेन- इxज्यालका त्रि अन्नयदि तु ज्यलं, एवं स्यात्तदैव ज्यावत = बालका, भविष्यति । तदैव तु जन्या चित -- ज्या विक्रा = ज्या जि, एवं भविष्यति । परन्त्वन कथं लग्नकालिन- विनिमक्रान्तिव्ययोगयोगो. লিলষন নি নায়লা নন-স্বপ্ন। ज्यालदो च्याति ज्याजिxज्याविदो अन्न :: ज्याविदो Tom hos - maavat टि-अथ कुन देशे परमवरज्या जिनज्यासमा भवतीति विचार्यते-- तत्र ज्याय, अतोऽक्षक्षेत्रानुपातेन परा कुज्या = ज्यान x ज्याजि ज्या ज्याजि त्रि इथंजिनचासमा कल्प्यते xपद त्रि तदा ज्याजि - अतः समीकरणेन ज्यालंप्यु ज्याजिः पशु प , MAA ज्याठा ज्याजि त्रि त्रि ज्यालं १२४ पशु १२Xज्याम वियुवती त्रि ज्यालं १२X पधु एतत्तुल्यां पलभा प्रकल्प्य तदक्षांशज्ञानं मुलभम् । अत उक्तं मया--परमापमकोटिगुणोऽर्कगुणस्त्रिभजज्यकया विहृतोऽस्य समाम् पलभां परिकल्प्य ततः पलभागमितिर्गणकैः सुलभा भवति ॥ इति ।

·वित्रिमभ्रमणम् । उत्थाप्य तयोगयोगः = ज्यालका+प्राविका ज्यालदो x ज्या जि कोज्या रेल ज्या जि_ज्याजि (ज्या लदो+कोज्याल) त्रि ज्यारेजि त्रि = ज्या जि, = ज्या विनि, : विनि = २४° =जिनांशाः। परन्तु तत्रैवं भवेद्यत्र कोश लम्बज्यासमः । परन्तु इक्षेपचापस्य प्रतिक्षणं विलक्षणत्वानहि सदा लम्बच्यासमो इक्क्षेपः स्यादतः 'नि' बिन्दो वित्रिभन्नमणमार्ग- परिधिपर्यन्तं सर्वत्र जिनांशलमो र भवेदतस्तस्य नहि वृत्तत्वं वटितम् । वृतत्वाभावे यदि दीर्घवृत्तत्वं कल्प्यते तदपिन, गोलपृष्ठोपरि दीर्घवृत्तक्षेत्रानुत्पत्तः । कथं तदित्युच्यते--गोलवेन्द्रात्तत्कल्पिलदीवृत्तक्षेत्रपरिधिप्रतिबिन्दुगता रेखाः गोल- बालासमा: लमाना एवात इयं दीर्घवृत्ताधारिका समची जाता, तन गोलकेन्द्रा- दीर्घवृत्तभूतलोपरि लम्बरेखा कार्या सालनिष्टा कोटिः । लम्बमूलादीर्घवृत्त परिधि प्रतिबिन्दुगतसूत्राणि भुजाः । गोलच्यासार्धमिताः सर्वत्र कर्णाः । अत्र कोटिकर्णानां लमत्वा जानां समत्वं स्फुटसतो लम्बमूलात्तदीर्घवृत्तपर्यन्तं भुजाः समास्तस्मालम्बमूल केन्न प्रकल्पय तल्लम्बयालार्धन कृतं वृत्तं तदीर्घवृत्तपरिधिगतमेव स्यादतो गोलपृष्ठे दोर्धवृत्तं न संलसतया तिष्टतीति । अथ तन्मार्गस्थ नि' बिन्दोरल्यत्र केन्द्रकल्पनेऽपि दोषः संभवति स चोच्यते- यथा पदपूउ = पूर्वप्रसिद्धक्षेत्रम् । तन यदि 'क' विन्दी केन्द्र कल्पिते तदा इक = कर, ततः 'क' बिन्दोः 'दनिः' यायो- 3 वरवृत्तोपरि 'कल' लम्बवृत्ते कृते दकल, चापजात्यत्रयोर्मध्ये कर्णभुजयोः 'दक-कट' कल-लक' साभ्यात कोट्यो. पू रपि साम्यं स्पुट मेवातः दलला, परमिदं हाधित्तम्, अतः पूर्व इनि=२४ =निक, अतस्तन्मार्ग परिधः 'क' हिन्दी नहि केन्द्र सिद्धम् । अथ यदि पदपूड क्षेत्रं चापीयचतुर्भुज कल्यते, तदा द्रष्टव्यं निम्नलिखित. হল-- अन्न दनियू, निपू त्रिभु- जयो दनि = ३४ = निड, पूनिद=९०% पूनिड, निपू भुज उभयनिष्ठोऽस्ति तेन Lदपूनि = उपूनि, तत्र 'उपू' चापभुजे कुत्रापि बिन्दुनिष्टवित्रिमलग्नम, KANE seravana Pric ·step , सिद्धान्ततत्त्वविवेके- तदुपरि 'लवन हक्क्षेपवृत्तं कृतं, तदा तदिष्टद्वग्वृत्तं 'व' बिन्दुगतविनिमलग्नस्य ' बिन्दुगतवित्रिभलग्नस्यापि दुकशेपवृत्तं जातम्, 'हामण्डलं वित्रिमलग्नकस्य दूक क्षेपवृत्तं प्रवदन्ति सन्तः।' इत्युक्तरशत । अथ 'व' बिन्दुतो नाडीवृत्तोपरि विज्ञ सम्बवृत्ते ते पत्र 'व' बिन्दुगतवित्रिभक्रान्तिः । एवं 'व' बिन्दुतो नाडीवृत्तोपरि त' लम्बवृत्ते कृते वत = '' विन्दुगतवित्रिभक्रान्तिः । तत्र वित्रिभयो रेकद्द क्षेपवृत्तगतत्वादेकद्रकक्षेपवृत्तस्य पृष्ठीयकेन्द्ररूपस्य लग्नस्यैकत्वाललनभुजांशसमत्वेन विनिमयोरपि सुनांशलान्यातयोः कान्तिज्ये अपि समाने । अतः वचत, अब सन, बचन त्रिभुजयोश्चापीयत्रिकोणमित्या कोणानुपातेन वन = नव, चापे तुल्ये सिद्ध । उतः पूर्वज, पूवन त्रिभुजयोः वन = नव, 'न' उभयनिष्टः । Lबंपून = /वपून, ज्यावेन ज्या / बनपू अत: कोणानुपातेन ज्यावेपू = तथा ज्यापूर्व%=3 ज्या/वपून ज्यावन ज्या/वनपू अनोभयन्न सकलसमत्वेन वपू = वपू, तथा च /वेनपू- ज्या/वपूर्ण बन = ६.", अत: खवनवे हकक्षेपवृतं निचनतपू' नाड़ीवृत्तोपरि लम्बरूपं जातम परन्तु केवलं सायनमेषादितुलादिबिन्द्वोर्लग्ने इकक्षेपवृत्तं नाड़ीवृत्तोपरि लम्बरूपत्वेन साम्योत्तरवृत्तरूपम् । नान्यथा । सायनमेषादौ लग्ने वित्रिभस्य 'द बिन्दौ गतत्वात, सायनतुलादौ लग्ने वित्रिभस्य '' बिन्दौ गतत्वात् 'व' बिन्द्वोर्वित्रिभे न तिष्टत. स्तन तथा कल्पना न तथ्या अर्थाहिनिभलमभ्रमणमार्गस्य चतुर्भुजत्वं न स्पयितुं शक्यते। अथ यदि मेपादितस्तुलादि यावल्लग्ने 'दपूउ' चापे, एवं तुलादितोमेषादिं यावत 'उपद चापे विनिमभ्रमणकल्पने, अथवा सायनधनुरन्ततः सायनमिथुनान्तं यावल्लरने 'पदपू' चापे, तथा सायनमिथुनान्तात् सायनधनुरन्तबिन्दु यावल्लग्ने 'पूउप' चापे वित्रिभन्नमणकल्पने तु महवृत्तयोः पड्भान्तरे सम्पातघटनदर्शनादन्न तदल्पे वप्राकार- जापयो सम्पातसिद्धः साऽपि कल्पना न युक्ता । अथ नवत्यंशाक्षे देशे मदुक्को विशेषविचार:- नवत्यंशाक्षदेशे तु खमध्यं ध्रुवमेव हि। क्षितिजं तु भवेत्तेन नाड़ीवृत्तमिति स्फुटम् ॥ तत्र लग्नं सदा विद्वान ! गोलसन्धिगतो भवेत् । वित्रिभन्त्वयनस्थाने तद्र्धवात्तुल्यदूरगम् ॥ जिनकोट्यंशकैः शश्वत् पराल्पद्यज्यकावृतौ । भ्रमणं वित्रिभाङ्गस्य सिद्ध देशविभेदतः। अतस्तत्र भवेदवृत्तमिति ज्ञेयं विदा मुदा ॥ श्रथ जिनाल्पाक्षदेशे वित्रिभाङ्गभ्रमणव्यवस्थोच्यते-तत्रापि सायनमेषादिलग्ने पूर्ववत् निरक्षखमध्यादक्षिणे 'निद' जिनांशान्तरे 'द' बिन्दौ वित्रिभलग्नावस्थानम् । सथा च सायनमिथुनान्तलग्ने, 'बिन्दौ, एवं सायनतुलादौ लग्ने 'उ' बिन्दौ, सायन- ·पान पू वित्रिभभ्रमणम् । धनुरन्तविन्दौ लग्ने 'प' बिन्दौ वित्रिभाङ्गस्थानमिति स्पष्टम् । किन्तु जिनाल्पाक्षदेशे ध्रुवकैन्द्रिकजिनवृत्तं समस्थानातल्यान्तरयोः पूर्वपश्चिमभागयो। क्षितिजवृत्तेन सम- सम्पातौ करोति । तत्र क्षितिजवृत्तादूर्ध्वगतजिनवृत्तखण्डे यावत्कदम्बभ्रमणं तावत् खस्वस्तिकादक्षिणतो विनिभाङ्गभ्रमणं भवति, तथा च कुजाधोगतजिनवृत्तावयवगते कदम्बे खमध्यादुत्तरे वित्रिभ भ्रमति । तत्रापि क्षितिजवृत्तजिनवृत्तयोः सम्पातद्वये कदम्बे गते क्रान्तिवृत्तस्य दृग्वृत्ताकारकत्वात् वारद्वयं वित्रिभस्थ खमध्यातत्वात मिथो मिलितवक्रद्वयलम्भवः । यथाऽत्र क्षेत्रं द्रष्टव्यम्- अत्र सायनमिथुनान्त लग्ने 'पू बिन्दौ वित्रिभम्, तदानीं कदम्बन्तु जिनवृत्तो- न्मण्डलयोः पश्चिमसम्पाते भवति, ततः '' बिन्दौ, वित्रिभे गते यायोत्तरवृत्तजिलवृत्तयोरधः सम्पाते भवति, तदानीं सा- यनतुलादिबिन्दुर्लग्नम्, अत्र सायनमिथुनान्ततुलादिबिन्दुद्वयान्तरवर्तिभवृत्तप्रदेशलग्ने समस्थानापश्चिमायां दिशि क्षितिजवृत्तजिनवृत्तसम्पाते कदम्बः सिद्धः। तदानीं विनिमस्य खमध्यगतत्वं स्फुटम् , क्रान्तिवृत्तस्य द्वग्वृत्तत्वात् । अर्थात् 'पू' बिन्दुतः 'पूख' चापे श्रमत् कदम्बा 'ख' बिन्दावागत्य ततः 'खग' वक्रखण्डे भ्रमन् 'उ' बिन्दो याति । एवं यावत् क्षितिजाधो याम्योत्तरवृत्तजिनवृत्तसम्पासात समस्थानपूर्वभागगतजिनवृत्तक्षितिजवृत्तसम्पातं स्थावत कदम्बो जिनवृत्ते भ्रमति तावत् 'उपख' वखण्डे वित्रिभ श्रमति । अर्थात् जिनवृत्त- क्षितिजवृत्तयो द्वितीयसम्पातगतेऽपि कदम्बे वित्रिभं पुनः 'ख' बिन्दुगतं भवत्येव, ततः पूर्वभागगतजिन वृत्तोवृत्तसम्पाते कदम्ब विनिभं 'प' बिन्दौ भवति । ततः पुनरूज़याम्योत्तरवृत्तजिनवृत्तसम्पातगते कदम्बे वित्रिभं 'द' बिन्दुगतं स्यात् । एवं जिनाल्पाक्षदेशे 'ख' खमध्यादुभयतो वित्रिभभ्रमणमार्गस्थ वक्रद्वयं मिथः स्पर्शकर- मुत्पद्यते । तत्र निरक्षदेशे तरिक्षतिजच्छेदितजिनवृत्तखण्डयोः समत्वाद्वकद्वयमधि समानमेव, तथाचोक्तं मया वित्रिभनमणनिरूपणे-"निरक्षदेशे ध्रुवयोः सदैव कुजस्थि- वत्वाजिनमण्डलार्धम् । अवं तथाऽधो भवतीह तुल्यं वक्रद्वयं तेन समं विदोह्यम् । जिनापसौम्याक्षपुरे महत् स्याद्यान्यस्थितं वक्रमथो यमाक्षे । जिनालपके सौम्यगतं महत स्याद्विचिन्तनीयं गणकैरिदन्तु ॥" अत्रापि 'दपखपूध' दक्षिणवक्रस्य नि' बिन्दी केन्द्र न कल्पयितुं शक्यते, इनि> निख, अनयोन्यूनाधिकत्वात् । अथ यदि दखचापाधैं 'त' बिन्दौ तस्केन्द्र कल्प्यते तदा 'त' विन्दो याम्योत्तरलतो.. क ।

·सिद्धान्ततत्त्वविवेक- परि लम्बवृत्तं कार्यम् । यत्फलवृत्तं पूर्वस्वस्तिकगतं स्यात् । तत्र तलम्बवृत्तं तहके यन्त्र लग्न तत्र 'ध' बिन्दुः । 'ध' विन्दौ खं खस्वस्तिकमोलत 'घख' कार्यम् । तदा 'धतख समद्विबाहुकं चापजात्यं जातम् यत्र तथख - 2 तस्वध, = लक्षायांशाः । द्वनक्षेपवृत्त- याम्योरवृत्तोपत्रकोणस्य लग्नाांशलमत्वात् । तत्रोक्तसमद्विवाहु के चापजात्ये एक कोण = L तथख = ६०°, तथा च यदि तुल्यकोणद्वययोगो द्विगुणितलमानांशलमः । सच जिनाल्पाक्षदेशे भवत्यशाल्पोऽत एव तचापजात्ये कोणत्ययोगः समकोणदयारूप सिद्धयति, वस्तुतश्चापजात्ये कोणत्रययोगः समकोणद्वयाधिको रससमकोणाल्पश्च सम्भ- बतीत्यतः प्रत्यक्षविरुद्धमेटितम् । अतः बिन्दौ तस्य केन्द्रकल्प न युक्तम् । अहो जिनाल्पाक्षदेशे लग्नांमांशाः कथं पञ्चचत्वारिंशदेशाल्पा भवन्तीत्युच्यते-- निxज्याला लदो यानि तत्राक्षक्षेत्रानुपातेन लसाना = ज्यालं लदोज्याजि त्रिज्याजि । अन्न यदा 'लदो-त्रि, तहा' परना लनामा ज्यालं ज्याल तुल्याक्षदेशे लम्बज्या परमात्माज्यासमा जिनालपाक्ष देशे तु लम्बज्या परमाल्पबुमा विका भवति, अर्थाद्यथा यथाऽज्या जिनयाल्पा तथा तथा लम्बज्योत्तरोत्तरं परमा- त्रिज्याजि ल्पाज्याधिका जायते इति वालैरप्यदबुद्धयते । अतः परमलग्नापानानस्य mamaka man Pune अस्य परमत्वविचार: क्रियतेत्र भाज्ये यदि 'ज्याजि' स्थले -रक्ष्यते, तथा हरे ज्याल' स्थले लम्बज्याऽलिपका पटव ज्या रक्ष्यते तदा परमामातोऽधिकतरा लटि. त्रि मितिः सम्भवेत, तत्र :: ज्या ३०° = FARPUR WHAMD त्रि नि । अत उत्थापनेन परमात्राधिका लब्धिमिति views Marneetamaartieraswrsage त्रि त्रि x त्रि x नि र Kannaniasane Musicita MAMT amanna PRATHA ३ eltuma ३ त्रि इयं पञ्चचत्वारिंशज्यातोऽस्पैव यतः ज्या ४५० अतस्तत्र द्विगु णितलग्नाग्रांशा नवत्यंशाः फलिता स्तेन तदुक्तदोष आपतित एवेति । श्रतः त बिन्दौ तबके केन्द्र कल्पनं न युक्तियुक्तम् । अथ 'त' बिन्दुतोऽन्यत्र तत्केन्द्रकल्पनेऽपि जिनाधिकाक्षदेशोतवद्दोषः सिद्धयति, अत्तो 'दधपूरुप' क्षेत्रं वनक्षेत्रं जातम् । अथैवं 'खगउच' वनक्षेत्रेऽपि यदि 'ख' चापा) 'च' बिन्दी केन्द्र कल्प्यते तदा '' बिन्दौ 'वच' फलवृत्तं कार्यम् । 'सध' दृग्वृत्तं कार्यम् । अत्रापि :: खच = चध :: 'खचघ' समद्विबाहुकं चापजात्यं जातम् । यत्र घख वृत्तन्तु 'ध' बिन्दुस्थवित्रिभो- परिगतं दृकपटत्तम् ।

·८६ m वित्रिमभ्रमणम् । अतस्तत्र Lघखच लग्नामांशाः, Lखवच, अत्रापि द्विजलग्नाग्रांशा लवत्यंशसमा स्तेनात्र कोणत्रययोगस्य समकोणद्वयाल्पत्वादुक्तदोषो निःशङ्कं निपतित- एव । यदि तन्निनबिन्दी केन्द्रं कल्प्यते तदा जिनाधिकाक्षदेशीयवक्रान्तर्गतेष्टबिन्दुकेन्द्र इल्पनदोषवदनापि दोषः सिद्धयति । तेन जिनाक्षदेशेऽपि वक्रयस्यापि वृत्तत्वं न फलित मिति प्रसङ्गतः संक्षेपतो वित्रिभ लग्नभ्रमणमार्गस्य विचारप्रपञ्चः प्रदर्शितो. विविवेचनीय इति। उपसंहार निमोनलनभ्रमजो विचारो गुरूपदेशेन निवेशितोऽत्र । सुगधनद्धःसुखबोचहेतोः संक्षेपतोः सकलं विलोक्यम् ।। शास्त्रानुरागा विषयागमाग्रहादेवं सुधीमि बहुशः प्रकाराः। विमाननीयाहृदिरक्षणीया स्ततो यशः त्यानियतं नराणाम्।। शाकऽब्धयनीमभूतुल्य इषाच्छे नबमोतिथौ। लिखितः लोकसम्बद्धो विषयोऽयं मया ततः ॥ अधुना सुखबोधार्थ गद्यपद्धबिलिख्य तम् । संरक्षितोऽत्र विज्ञान विनोदाय प्रसङ्गतः॥ इति।

·ཁམ་ 3 सिद्धान्ततत्वविवेक- अथ भग्रहयुत्यधिकार विषयपरिचायकाः परिभाषाः। भगोलीयक्रान्तिवृत्त वन वत्यन्तविन्दुस्तान स्थिरमेषादिवा निरयणमेषादिः । नाड़ीवनक्रान्तिवृत्तयोः सातश्चलमेषादि.सायवमेपादि कथ्यते। (३) यादी रेवत्वसबिन्दावेद नाड़ीकृतं संलनमालीदतस्तदा यो निरयणमेपादिः ल एव सायनमेषादिः । अर्थात्तदानीमयनांशाभावः। মানিলাম অপু, সেলিম আলাং চালু কি- नेपादितो थावदन्तरे विधुवकृत कान्तिवृत्रे लग्नं सदन्तर्वतिनोऽडशा- अयनांशाः तत्र स्थिरमेपादितः प्राक लक्षार्विशत्वंशमितं प्रदेशं गत्वा पुनः परावर्ण स्थिर शादावागत्य पश्चादपि सर्विशत्यं शमितं प्रदेशं गत्वा पुनः परावर्त्य स्थिर मेषादी यच्छति, सदाऽयनामापूर्तिस्तेन तन पदानि ३७० अंशाः । १६) ध्रुवन्दिकजिनवृत्तं अदम्यभ्रमणामितकदम्बकेन्द्रात् नवत्यशैः কাশিমুলবি কি । গ লিলমুন ও মাত্রা অলা হ गत्या सम्पातोऽपि चलति । अतः स्थिरमेषादितश्चलमेपादिपर्यन्तं क्रान्तिवृत्ते. ऽवनांशा भवन्ति । ७) विम्वोपरिगतकदम्बम्रोतले शान्तिवृत्ताहिम्बावधिको मध्यमशर उच्यते । सत्र क्रान्तिवृत्ताधादिकं बिम्ब तहिकः शरो भवति । } বিহিৰামলানিয়ুবী: রুবানঃ লগ্নিগিয়াস । (९) बिम्बोपरिगतधुवोतवृत्ते क्रान्तिवृत्तादिम्बावधिक स्पष्टशर उच्यते । भयमेव प्रहयुत्यर्थ हुक्कामार्थ चोपयुज्यते । १०) बिम्बोपरिगतभवनोत्तवृत्तकान्तिवृत्तसम्पातो घ ध्रुवाभियो वाऽऽयनदृक्कर्मदत्त- ग्रहः कथ्यते। (21) बिम्बोपरिगतकडम्बप्रोतध्रुवप्रोतवृत्तयोरन्तरे भवृत्त येऽडशास्ते श्रायना- हक्कमीशाः। १२) उदयक्षितिजनिष्टबिम्बगतध्रुवप्रोतवृत्तक्षितिजवृत्तान्तराले भवृत्ते आक्ष- क्रांशाः। (१३) क्षितिजनिष्ठबिम्बकालिकान्तिवृत्तक्षितिजवृत्तसम्पात उदयलग्नमुच्यते । (१४) बिम्बयोहपरिगतकदम्बप्रोतवृत्ते प्रायोऽल्पमन्तरं भवत्यतः कदम्बमोतीययुतिः सर्वैः साधिता। (१५) भास्कराचार्येण ध्रुवप्रोतवृत्तीययुतिः साधिता, ध्रुवतारायाः स्थूलबिम्बत्वेन प्रत्यक्षत्वात् । (१६) ग्रहयोयुत्या भग्रहयोयुस्या वा संसारे इष्टानिष्टफलानि नृणां जायन्ते । इति भग्रहयुत्यधिकारपरिभाषाः ।

·भग्रहयुत्यधिकारः।
अथ भग्रहयुत्यधिकारः।
RUBINAID
.
शुभाशुभज्ञाननिमित्तमिन्दु-पूर्वग्रहाणामथ तारकारणाम्।
यथोचित संमिलनं प्रवक्तुं सबाणकान् भध्रुवकान् वदामि ॥१॥
अन्न रविबिम्ब्रेन सह यदा ग्रहाणां भानां च संयोगो भवति तदा तेषामस्तत्व.
मित्यस्योदयास्ताधिकारे वर्णितत्वात्, इन्दुपूर्वग्रहाणामित्युक्तम् । तत्र ग्रहयोरत्यन्त-
लामोपवर्तिनो मियात दुगतनानाधातुतेजोवातविकारसम्पादाकाशे संजातवियुद्वाता-
दिमि भूस्थजनानां शुभाशुभफलं जायते-
यथा ग्रहसंयोगावृष्टिसंभवासंभवज्ञानम्-
"लमागमे ज्ञसिवयो स्तथा च गुरुशुक्रयो।
तथैव जोवबुधयोवृष्टिः स्यानात्र संशयः ॥
या भवन्तिा सूर्यस्त्र प्रहाः पृष्टावलम्बिनः ।
पुरतो वा यदा यान्ति तदा त्वेकार्णवा मही ॥ इत्यादि ।
तथाऽयं विषयो वृहत्संहितासु विस्तारतमाऽभिहितोऽस्ति । तत्रैव द्रष्टव्यः । एवं
हु प्रहसंयोगाजनसंहारकररोग-दुर्मिश-भूकम्पादयोऽपि भवन्तीत्यपि तत्रैवोक्तमस्तीत्यत्र
विस्तारभयात्तानि नोपप्रस्यन्ते । अतो ग्रयोहाणां शुभाशुभज्ञाननिमित्तं संमिलन
प्रवक्तुं तावत्,दक्षिणोत्तरान्तावामाय बाणावगमप्रयोजनम् । तथा पूर्वापरान्तरावगमाय
अवकप्रयोजनं जायते, अतः सबाणकान् भध्रुवकान् वदामोत्याचार्यप्रतिज्ञेति ।
उन्न प्रहाणां संयोगोऽपि विविबसंज्ञकस्तदुक्त ब्रह्मगुप्तेन स्त्रण्डनसण्डखाद्यकरणे-
"विरवीन्दूनां युद्धं, भौमादीनां समागमः शशिना ।
रविणाऽस्तमय उदकस्थो गुरुर्जथी दक्षिणे शुक्रः" ॥१॥
तन्त्र तावलकदम्बप्रोतीययुतेविशेषतामार्षतां चाह-
कदम्बसम्बन्धवशेन नूनं ये। सूर्यसिद्धान्तमतप्रसिद्धाः ।
ध्रुवोत्थसूत्रे नहि तेऽवबोध्याः सूर्याशयज्ञैः करणप्रवीणैः ॥२॥
अत्र श्लोकार्थः स्फुट एवास्ति । अनेन भास्कराचार्योंपर्याक्षेपः । यतस्तेन भग्रहयो-
सार्थं ध्रुवप्रोतीया ध्रुशः शराश्च शिरोमणौ पठिता । विशेषतन्त्रतविवरणं पुरतो.
भविष्यति।
तदुक्तं शिरोमणौ-“इत्यभावे ऽयनांशानां कृतद्वकर्मका ध्रुवाः ।
पठिताश्च स्फुटा बाणाः सुखार्थे पूर्वपूरिभिः ॥” इति ॥२॥
अथान भानां ध्वशरयोः प्रदेशमाह-
कदम्बद्धयप्रोतवृत्तं च यत्तद्भबिम्बस्थितं सद्भवृत्ते च यत्र ।
भवेद्भध्रुव स्तद्भविम्बान्तराले कदम्बास्थवृत्ते शरो याम्यसौम्यः ॥३॥

·MATASED MAHIMIT सिद्धान्ततत्वविवेके- यत्र तत्र स्थितनक्षत्रबिम्बकेन्द्रोपरिगतकदम्बप्रोतवृत्तकान्तिवृत्तयोः लपातरूपको- भध्रुवप्रदेशः। बिन्योपरिगतकडम्ब प्रोतवृत्ते याम्यालोम्यः शरो शेयः । अर्थाहिम्बात् क्रान्तिहत्तावधि यलम्वरूपसन्तरं तदेव शर-विक्षेप-बाणे-पु-नाराचनामभिरुच्यते । तन्न क्रान्तिटसोपरि पाल सम्बत स्वातवश्यं कदम्बस्थानातं भवत्यवेत्यतः कदम्बमोते शरः। एवं ध्रुसोते बिम्बाबाडीलावधि कान्तिरिति ॥३॥ আলালী সাবিলা দুক্ষ ল হামদানি । समर्थः, स्वशक्य हि गोलमाः प्रकुर्वन्ति, तत्राद्यदेव झुनीन्द्रः ॥ भवृत्तावितासकामाल्देव धुमाईनिरुतानि दै तान् प्रवच्मि । আজ জিয়া কাজ জানু হয়ে খেলাঃ {{2}{ शोनितारते विनम्दा रसाव्या शतं जन्मशान्येन्दयो बन्दसूर्याः । लानुहाधिचन्द्राः शरेत्रिय खशैलेन्दः साटमिनमा स्युः ॥६॥ नवाकेन्दयोऽवीन्दुनेत्राणि बद्धिहस्ता निधिद्विदितुल्याः कुसिद्धाः। युगेषुद्ध खन्तुहस्ता निभागोनिताः सप्तपदस्त्रज्ञाः खायहस्ताः ॥5॥ মনুনানিঃ হাঃ হ’লজিঃ নামঃ সাঃ। पड़शोनिता दात्रमात् पौषशालान्तं ध्रुवांशा इमे तच्छरांशाः क्रमेण ॥८॥ कश्चिदपि पुरुषो भगोलस्थितानामसंख्यकानामुपर्युपरिवर्तमानानां चचक्षुधा हमान प्रक नहि समर्थोऽस्ति । नक्षत्राणां संख्यातीतत्वात् । हि यतो गोलज्ञवर्या- अपि स्वशक्य स्वबुद्धिसाध्यमेव विषयं प्रकुर्वन्ति । तत्र नरालाध्यविषये आद्यदेवैः सूर्यः, सुनीन्द्रः श कल्यादिभि भवृत्तसमीपवर्तीनि यानि भानि सशरध्रुवाकै रूपलक्षि- तानि निरुकानि, तान्येवाहं प्रवच्मि । न निजाप्रमाणिकतकण मुन्वनुकानामपि ध्रवा- दीन् बच्मि । तथा दात्रभादधिनीतः पौष्णमान्तं रेवत्वन्तं सप्तविंशतिभानामेते गजा विशति रित्यादि पडशोनिता इत्यधग्रन्थेन ध्रुवांशाः क्रमेयोताः ॥४-।। अत्र ध्रुवांशयोधकं चक्रम् । अ. भ. कृ. रो..श्रा पु.पु.आ.स. पू., ह.चि स्व.वि. अ.ज्ये. नामानि १ S क ध्रुवा राश्या- दिकाः ० ७ ००० 0 o शरदिशा ·भग्रहयुत्यधिकारः। नामानि पू. उ. प्र.श.ध. श.पू. उ.रे. अग. मृग, हुत 'ब्रह्म. प्रजा अपां श्रा. ध्रुवा राश्या- ६ . दिकाः ० शरदिशाः द द द उउ . ज PAIRLINESAMAYADASHREENHERE MARRIED अथ मानी शरांशानाह- दिगाः पञ्चपञ्चाशा नन्दाः षट् खं नगाश्च लम् । सूर्यास्त्रयोदशेशाचा दत्रकाः सप्ताहयः ॥४॥ साधकलायमधिश्च नन्दाः सार्धशराः शराः। पष्टिलिंशञ्च षट्त्रिंशद सिद्धोत्कृती च खम् ॥ १० ॥ रोहिणीत्रितयं षट्कं विशाखाद्यं च वारुणम् । चित्राहिहस्तभानां च यास्याः शेषा लदोत्तराः॥११॥ अश्विन्यादीनां भानामते शरांशा उक्ताः। तत्र रो० मृ. प्रा. वि. अ. ज्ये मू० पू० उपा० श० चि० आश्ले. ह. एतेषां याम्याः, शेषाः सदोत्तरा भत्तात्सौ. म्यभागवर्तिन इत्यर्थः। अथ शरांशबोधकं चक्रम् । नक्षत्राणि अ. भ. कृ. रो.म.श्रा पु. पु. अ.म. पृ. उ. ह.चि स्वावि.अ. ज्ये. ० शरांशा द. शरदिशः उ उ उदद द. Karan नक्षत्राणि मू पू. उ. अ. श्र.ध. श.पू. उ.रे. अगस. हुतन.प्र.अ. श्रा. r शरांशाः ० im शरदिशः द द द.उउउद उउ .

·phaniage सिद्धान्ततत्त्वविवेके- अथ नक्षत्रविशेषाणाध वकानाह- अशीतिभागैर्यास्याया मगस्त्यो मिथुनान्तगः । विशे च मिथुनस्यांशे मुगव्याधो व्यवस्थितः ॥ १२ ॥ हुतभुग ब्रहृदयं वृषेद्वाविंशभागगौ।। क्रमेणेपुलवाः शून्यवेदाः अष्टौ खचह्नयः ॥ १३ ॥ दक्षिणे च मृगव्याधः शेषा वुत्तरदिक स्थिती पूर्वस्या ब्रह्मदया दशकः पञ्चभिस्थितः ॥ १४ ॥ प्रजापति वृषान्त्यशैः सौम्येऽष्टत्रिंशदंशकैः । अपां वत्सस्तु चित्राया उत्तरेऽशैस्तु पञ्चभिः ॥ १५१ वृहत्किञ्चित्ततो भागैरापः षडभिस्तथोत्तरे। अत्रांशाचं गृहाचं तत् कृत्वा ते गृहपूर्वकाः ॥ १६ ॥ अगस्त्यो नाम नक्षत्रविशेषो याम्यायां दिशि अशीतिभाग विशतिभागाधिक राशिद्वयमित रत एव मिथुनान्तगोऽस्ति । अत्तोऽगस्त्यदिग दक्षिणा । याम्यायामेव दिशि मिथुनस्य विशेऽशे मृगव्याधः स्थितोऽस्ति । अमुमेव लक्षीकृत्य "अद्यादि त्यजति न मृगव्याधरभसः । इति महिम्नस्तोत्रे चोक्तम् । हुतभुगग्निसंज्ञ रक्तवर्णी नक्षत्रविशेषः । सार्वभौमे तु हुतभुगित्यस्य वह्निभुगिति नामास्ति । एतयो. भक्ष्यभक्षकयोरिव भेदादग्रन्थद्वये नामभेदो वर्तते । तथा चैतेषां भानामेतदुग्रन्थोक्तशत भागेभ्यो ध्रुवेभ्यश्च मिना: शरा ध्रुवाश्च तत्र मुनीश्वरेणोक्ताः । द्रष्टव्यं तत्र भ०प्र०युः लो० १३७ तः १२२ पर्यन्तम् । हुतभुग ब्रह्महृदयं च सौम्यायां दिशि वृषस्य द्वाविंशः शगते स्तः । ब्रह्महृदयात पूर्वस्यां पञ्चभिरंशकैः प्रजापतिस्तन्नामकनक्षत्रविशेषो. वृषस्यान्तिमाशे वर्तते । एवमपांवत्सः चित्राया अष्टत्रिंशकैः सौम्ये भागे, ततोऽपा सात किञ्चिद्धबृहदापो वरूणसंज्ञकः पड्मिर्भागै वर्तते । शेष सुगमम् ॥१२-१६॥ अथ ध्रुवा कथं स्थिरा एवोदिता स्तदाह- सम्पातान्मेषसंज्ञाञ्च ध्रुवकाणां चलत्वतः । भगोलाङ्कित मेषादेः स्थिरा एवोदिताः सुरैः ॥१७॥ सुरैः सूर्यदेवैः भगोलातिमेषादेः स्थिरमेषादेः । शेष स्पष्टम् ॥१७॥ अथ ध्रुवधु वादिकमाह- चलेऽचलेऽपि ध्रुवमे स्वमेषाद्राशिवयं तदुभ्रुवकः, शरस्तु । षट्षष्टिभागाः परिणीतनार्या महत्फलं दर्शनतोऽस्ति यस्य ॥१८॥ चले वा स्थिरेऽपि ध्रुवभे तात्कालिकमेषात्तध्रुवको राशित्रयमेव, यतस्तदुपरि गतकदम्बप्रोतवृत्तस्यायनप्रोतवृत्तत्वादयनान्ते तदुध्र वबिन्दुत्वात् । शरस्तु परमालप- युज्यामित एव । परिणीतनार्याः क्रियमाणपरिणयाया विवाहावसरे यस्य प्रत्यक्ष दृष्टपृथुलबिम्बस्य ध्र वस्य दर्शनतो महत् फलमस्ति पुराणमतेनोत्तानपादराज्ञः पुत्रो वैराग्यमवाप्याल्युग्रतपश्चर्यया ध्र वत्वमाप्त इति सर्वेषां सुविदितमस्तीति । SANRAININE MAatisey ·BINDAN भग्रहयुत्यधिकारः। अथ भास्करोपरि समाक्षिपन्नाह- कदम्बसम्बन्धवशेन सिद्धा एवोदिता ये रविणा ध्रुवाख्याः। तेषां बलाये ध्रुवसूत्र संस्थां मत्वा विलोमायनकर्म कृत्वा ॥१॥ पुनः कदम्बोन्मुखतां प्रसाध्य युत्यादिकं स्वीयधियाऽऽनयन्ति। असङ्गतं तत् प्रतिभाति यस्मात् सूर्यादिदवैरुदितं न तद्वत् ॥२०॥ रविणा सूर्याशपुरुषेण, कदम्बसम्बन्धवशेन किन्तु बिम्बगतकदम्बप्रोतवृत्तं यत्र नवृत्ते लग्नं तत्रत्वा एत्र ये सिद्धा राश्यादयस्ते ध्र वसंज्ञका उदिताः । तेषां कदम्बप्रोती- यभ्र वांशानां ये भास्कराचार्याः, बलात् निजाग्रहात, ध्रुवसूत्रसंस्था बिम्बोपरिगतध्रुद- मोतवृत्तभवृत्तयोगबिन्दुराश्यादिरूपां प्रसाध युत्यादिकं स्वबुद्धयाऽऽनयन्ति तदसङ्गत प्रतिभाति । यतः सूर्यादिदेवैः सूर्यसोमपितामहैः स्वस्वसिद्धान्ते तद्वत् नोक्तम् । सूर्या- "दिमिरनुक्तत्वादेवालङ्गतत्वं तेषां चेत्तदा सूर्योक्त्या मध्यमशरक्रान्त्योोगवियोगादेव कथ रसङ्ग स्पटकान्तिः साधिता महेन। तेन महोत्तमेतद्वालवञ्चनमिव वर्तते । वस्तुतस्त्वस्य खण्डनं सूर्यसिद्धान्तस्य सुवार्षिग्यां डोकायां पूज्यचरणैः म०म०५० श्रीसुधाकर- वेदिभिरुक्तं प्रदर्श्यते- तत्र "त्रिज्यावर्गादयनवलनज्याकृति मोज्य' इत्यादिना विलोमविधिना यावत् परशरतो मध्यमशरः साध्यते तदा भा०३० स्पश = त्रि मा०3० स्पश*त्रि अत्र : नियमशास्पश, परन्तु बिम्बोपरि कदम्बप्रोतवृत्ते कोटिः । ध्रुवमोते कर्णः, क्रान्तिवृते प्रायनकर्मकला भुजः । अत्र कर्णा- कोटेरल्पवान्मध्यमशरतः स्फुटशरेणाधिकेन भवितव्यम् । तत्रोपर्युक्तसिद्धस्वरूपे तु मध्य अशरात् स्वल्पः स्पष्टशरः सिद्धो दृश्यतेऽतस्तद्वशाध्र वादयोऽप्यसमीचीनाएवातस्तन्मतं जा युक्तम् । तथा च मुनीश्वरस्यापि सम्मति भट्टमनोऽनुकूलैव-यतः सार्वभौमे- "एते शरांशाः कथिता हि माना कदम्बसूत्रानयिणः स्थिराख्याः । ध्रुवाख्यसूत्राश्रयिणः स्फुटास्तु मोक्का यतः कालवशाचलास्ते" ५१६-२०॥ फाल्गुन्योर्भाद्रपदयो स्तथैवाषाढ़यो ईयोः । विशाखाश्विनिसौम्यानां योगतारोत्तराः स्मृताः ॥२१॥ पश्चिमोत्तरतारायां द्वितीया पश्चिमे स्थिता। हस्तस्य योगतारा सा श्रविष्टायाश्च पश्चिमा ॥२२॥ ज्येष्ठाश्रवणमैत्राणां बार्हस्पत्यस्य भरण्याग्नेयपित्र्याणां रेवत्याश्चैव दक्षिणा ॥२३॥ रोहिण्यादित्यमूलानां प्राचीसार्पस्य चैव हि । यथा प्रत्यवशेषाणां स्थूला स्याद्योगतारका ॥२४॥ फल्गुन्योः पूर्वोत्तरफलगुन्योः । भाद्रपदयोः पूर्वोत्तरभाद्रयोः । तथैव पूर्वोत्तराषा- जयोः । श्रविष्टाया धनिष्ठायाः । शेष स्पष्टम् ॥२१-३४॥ ७ १ ·SUHARASUR सिद्धान्ततत्त्वविवेके- अथ सप्तर्षिविषयकचर्चामाह- शाकल्यसंज्ञमुनिना कथिताः सवाणाः सतर्षितारकमवा ध्रुव साश्चलाश्च । एषां सदैकरविर्षमा गतिश्च लिप्ताष्टकं त्वथ च तद्वचनं किलैवम् ॥२५॥ "सुगादौ विष्णुतारायाः ऋतुर्भाधे व्यवस्थितः । शच्यां निभा पुलहः पुलस्त्योऽतो दशांशकैः ॥२६॥ अविस्लतत्रिमिभोगरागरा अष्टभिस्ततः। अशिष्ठः सप्तभिर्भागस्तस्मान्मरीचिर्दशभिस्ततः॥२७॥ प्रत्यई प्रगति स्तेषामष्टौ लितामुनीश्वरैः। वाणाः ५५ भूशराः ५१ खार्थाः ५० षड्वाणाः ५६ सतसायकाः ५७ ॥२८॥ राष्टिद भारसाः ६०रतेषां जिक्षेपांशाः स्युरुशराः ॥५७+ ॥” इति । एते श्लोकाः शाक्लयसंहितोका खुवेति सर्व स्फुटम् । सुनीश्वरैः शाकरः न तु विश्वरूपापरनामकः ॥ -भटतम ऋतु-३-लहः-१०-पुलस्त्यः-३-अत्रि:-३-अङ्गिरा--- वसिष्ठः-१०-मरीचि आकाशे ध्र वात्मस्तिस्तेषां प्रबहरशेन नमणं दृश्यते तन्त्र स्वरूपम्- अवैतद्विषयकमुनीश्वरसम्मतिं वर्णयति-- इत्यं भगोले वसति मुनीनां नैव संगता। अन्यथाऽनुपपत्त्याऽतः सार्वभौमेऽन्यथोदिता॥ शनेरू, भगोलाधः कक्षा सौम्यकदभ्वतः। पुलस्त्य स्वस्वेषुकोटिभागोत्थलघुत्तोन्मिता सदा अङ्गि वसिष्ठ मुनिवर्षशतेनैकं प्राग्गत्या भं भुनक्ति वै। भवृत्तस्थानुरोधेन कल्पनेयं बुधैः स्मृता ॥२९-३०-३१॥ मुनीनां पुराणप्रसिद्धानां सक्षार्षिणाम् । इत्थं शाकल्योक्तदिशा, भन्यथाऽनुपपत्त्या भिन्न कल्पनायामनुपपत्तिदर्शनेन, सार्वभौमे = मुनीश्वररचितसिद्धान्तेऽन्यथा कथिता । यथा शनेः शनिकक्षात उर्ध्व भगोलाधः सौम्यकदम्बतः स्वस्वशरकोट्यंशव्यालार्धात्पन्न- लघुत्तममिता तेषां कक्षा उता। मुनिरगस्त्यो वर्षशतेन प्रारंगत्या स्वगत्या एक भं राशि भुनक्ति, इयमेतादृशी कल्पना बुधैर्भवृत्तस्यानुरोधेन स्मृतेति । तथा चोक्तं वृहत्संहितायाम्-सप्तपिचाराध्याये- श्रासन् मघासु मुनयः शासति पृथ्वीं युधिष्टिरे नृपतौ। पद्विकपञ्चद्वियुतः शककालस्तस्य राज्ञश्च ॥ ३ ॥ एकै कस्मिनक्षे शतं शतं ते चरन्ति वर्षाणाम् । प्रागुइयतोऽप्यविवराजयति तत्र संयुक्ताः ॥४॥ भट्टमते ध्रुवपरितो ये सप्तर्षिसंज्ञया प्रसिद्धाः सप्तसंख्यकास्तारा भ्रमन्ति नहि ते वास्तवससर्षयः । एते तद्भिना एवेति ॥२६-३॥

·oraman 800 भग्रहयुत्यधिकारः। अथ तन्मतमाक्षिपन्नाह- लोकप्रसिद्धा मुनयो न ते स्यु ये प्रोक्तवाणध्रुवकानुरुद्धाः। नान्येऽपि केचित् कुहचित् प्रसिद्धास्तेषामताऽस्त्यत्र कथं प्रतीति:॥३२॥ यै गोलतत्त्वं विवृतं हि तैश्च सूर्यादिभि नैव विशेष एव । मोक्तः स्वशास्त्रेऽस्ति गतिर्मुनीनामतो न युक्ता दिवि गोलरीत्या ॥३३॥ सप्तर्षयो यत्र नृणां प्रसिद्धाः स्थिता ध्रुवासन्नतया सदैव । भगोलगास्तकिल यत्र तत्र दृष्टाश्चला नैव विदाऽवगम्याः॥३४॥ ये च भवृत्तात् पत्तिनिजनिजशरान्तरे, निरयणमेषादितः पठित्तनि जनिजध्रुवान्तरे अन्ते, ते लोकप्रसिद्धाः सकलजनविदिताः, पशिष्ठस्त्वयोध्यानिवासिसूर्यवंशीयनरेशानां कुलगुरुः कारणान्तरेण विश्वामित्रेणायोधनं कृतवान् । अगस्त्यो विन्ध्यपर्वतपातकः समुद्रशोषक: आतापोवातापीमक्षकचालीत् । अनिरनसूयापतिश्चन्द्रपिता । एवं पुराण- प्रसिद्धवात या वर्णनीयपवित्रचरित्रा स्ते खस्था मुनयो न स्युः । परन्तु कुहचित् कुन- चित् अन्येऽपि प्रसिद्धा मुनयो न सन्ति, तदा के ते? इत्थं तेषां कथं प्रतीतिर्विश्वासः । बैः सूर्यादिभि देवैः गोलस्य तत्त्वं विवृतं व्यक्तोकृतं तैरेष विशेषः स्वशास्ने नैव प्रोक्तोऽस्ति । अतो मुनीनां दिवि श्राकाशे गति रिति गोलयुक्त्या न युक्ता । नृणां समाजे प्रसिद्धाः सहर्षयः सदैव ध्र वासनतया स्थिताः सन्ति । ते यत्र तत्र भगोलगा दृष्टास्ते चला गमनशीला नैव विदाऽवगन्याः। तेषां गतिस्तीति बराहमिहिराचार्यो- रर्याक्षेपः ॥३३-३४॥ अथ तद्विषये वराहमिहिराचार्यचर्चामाचरति- अद्यापि कैरपि नरैतिरार्यवयदृष्टा न याऽत्र कथिता किल संहितासु । तत्काव्यमेव हि पुराणवदत्र तज्ज्ञास्ते नैव तत्त्वविषयं गदितुं प्रवृत्ताः । प्रोका ऋषीणां ध्रुवकाश्च सप्त भिन्नानि तद्भानि निजेषुगानि । स्वस्वप्रदेशक्रमतो भवृत्तात्तवाणसप्तक्षवशात् कथंचित् ॥३६॥ प्रसिद्धसतर्दभवाकृतिर्न ते तद्विभिन्ना गदिता मुनीन्द्रः। एवं पुराणेप्वपि ते निरुक्ताः सप्तर्षयः प्रागमनानुकूलाः ॥३७॥ यदर्शनानहमथार्हमेतद्वयं स्वतन्त्राः कथयन्ति तत्र । प्रमाणमेवास्ति वचो मुनीनामतस्तदुक्ते गतिरस्त्यवश्यम् ॥३८॥ भायोऽथ ते च मुनयः किल देवतांशा दृग्गोचरा न हि नृणामिह सत्फलाप्तये तत्स्थापनस्य दिनगार्थमलताऽस्ति सा प्राग्गतिर्मुनिवरैर्भगता मुनीनाम् ।। ननु हि कथं तेषां शरा उक्ता वृथैव ते । देवांशाङ्गीकृतानां च तदर्थ त्वं बुध ! ऋणु ॥ ४० ॥ पूजनान्ते परं तेषां ध्यानमावश्यकं सताम् । तदर्थ तस्थितिद्वारा स्वतन्नै रुदिताः किल ।। ४१ ॥ अद्यापि कैरपि धार्यवय नरैः किन्तु वराहमिहिराचार्यैः संहितासु वृहत्संहितासु का तेषां सप्तर्षिणां गतिः कथिता, सा न प्रत्यक्षवेधेन दृष्टाऽर्थात्तैरपि प्राचीनलेखदर्शने. announ .. है ·5 । । सिद्धान्ततत्वविवेक नैव लिखित निर्मित लोहवारूपं पुस्तक काव्यरूपमनुप्रालयमकादिसरसरचनात्मक, पुरामवत् प्राचो नगरप्रवन्धरदस्ति । अतस्ते वराहमिहिराचार्या स्तत्वविषय दिन नैव प्रताः । वस्तुतस्तकृता संहिता नानाविश्यमारिताऽतीव दर्शनीया वर्तते । सिद्धान्ते च पञ्चसिद्धान्तिका कृता दर्तते, ला प्रायो भन नावलोकिता, तवाया. अभावात् । तत्र तात् स्वस्वरदेशकमतः स्वस्त्र बाराश्यावतप्रदेशत स्तत्तहास- শেহারাদামুসুলি লগা कथित प्रसिद्धा प्रत्यक्षगोचरीभूना नहाणा भवा सम्बन्धिती प्राकृति नलिइयति ! ते हर्षय स्तु मुनीन्द्रः तद्विमिना. उतत् प्रतिपादितभिन्ना गदिताः। एवं पुराणेष्वपि ते सप्तर्षयः प्रागमनानुकूलाः पूर्वा भिमुखचलनशीला निरुताः । यदर्शना हमदर्शनयोग्यं वाऽहं दर्शनयोग्य वस्तु, सदद्वयविषये मुनीनां वचनमेव प्रमाणं स्वतन्त्राः कथयन्ति ! तस्तदुक्तमुन्युक्त कार- गात् तेषामवश्यं गतिरस्तीति लिद्धम् । अथ तेषां गतो सिद्धायां प्रायो बाहुल्येन ते मुनयः सहर्षयः किल देवतांशाः सन्ति । ते च इह भूलों के नृणां मनुष्याणामकृत- सुकृतीनां सत्फलाप्य हग्गोचरा नहि भवन्ति, अर्थात् यदि पापिनामपि तेषां दर्शन- लौलन्यं भवेत, तदा पापोचितफलं नरकवामः कथं सम्भविष्यतीति विधे नियमभङ्गा- पत्त्या तेलक्षिला दूरगताश्चातिष्ठन् । तत्स्थापनस्य कारणं तु मुनीनां सा भगता प्राग्गति दिनभार्थमलङकृताऽस्ति । इति वर्तते ननु देवांशाङ्गीकृतानां तेषां मुनीनां ते शरा ध्रु वाश्च किमर्थमुक्ताः । तदर्थ . मुत्तरं हे बुध ! त्वं शृणु। अत्र शृणु इत्यत्र '' संयुक्ताक्षराभावात् तत्पूर्ववर्तिधकारस्थ लघुत्वादेव छन्दोमङ्गदोषोऽस्ति । तदुत्तरन्तु -पूजान्ते जपादौ तेषां सतां साधूनां परं परमं ध्यानमावश्यकम् । ध्यानन्तु स्वरूपप्रतिपादन मन्तरा न सम्पद्यते । तदर्थ तस्थितिद्वारा तैः स्वतन्त्रैः स्वच्छन्दकल्पकैनहि पूपिमतैकावलम्बिभिस्ते सहर्षयः -उदिता इति ॥ ३५-४ ॥ अथ भग्रहयोयोगस्वरूपमाह- कक्षाभेदेऽधस्थ ऊर्ध्वस्थितेन सम्यग् योगं नैव कत्तुं समर्थः । तस्मादाय रेकडसूत्रयोगः प्रोक्तः खेटे खेचरोत्थो भजो बा ॥४२!! कायोडूंनाधिकभेदादधः कक्षास्थो ग्रहश्चन्द्रवत्, ऊर्ध्वकक्षास्थितेन ग्रहेण रविणेव सम्यग यथार्थरूपेण योगं वास्तविम्बद्वयसंयोगंकत्तु नैव समर्थो भवति । एवं यदि देवात कयोरपि बिम्बयोभ्रमणवशेन संयोगाघात: संभवेत्तदा बिम्बयो प्रलये कारि बाधा नेति । तस्माद्धतोः खेटे ग्रहे ग्रहजनितो नक्षत्रजनितो वा एकट्टसूत्रयोगो गर्भस्थ. दृष्टया एकगर्भसूत्रयोगः। पृष्ठस्थदृष्टया एकपष्टसूत्रगतयो योगः प्रोक्तः ॥ १२ ॥ अथाध:कक्षायामूर्ध्वकक्षास्थग्रहबिम्बप्रदेशमाह- यश्चोर्ध्वकक्षास्थितखेटविम्बगोलो भवेद् दृक्किरणान्तरस्थः । तद्दक्करान्तस्तदधास्थखेटगोले स एव ग्रहबिम्बगोलः ॥४३॥ दृश्यो भवेद्योजनत स्तदल्प, स्तुल्यो भवृत्ते तु कलाप्रमाणात् । साजात्यतोऽधःखचरेण साकं युत्यर्थमार्यैः परिकल्पितोऽयम् ॥४॥ Man - ·88 - . ma भग्रहयुत्यधिकारः। अधस्थिताकाशसुगोलपृष्ठे तद्योगपूर्व विहिते तदत्र । तदूर्ध्वगोलस्थितवास्तवे स्याद् दृकसूत्रसम्बन्धवशेन नूनम् ॥४५॥ ययो बिम्बयोगोऽपेक्षित स्तयोर्य ऊर्ध्वकक्षायां वर्तते तद्विम्बस्य दृष्टिस्थानात् कृता- या: स्पर्शरेखा स्ता एव दृकिरणाः । तदन्तर्गतो बिम्बगोलप्रदेशस्तत्र दृश्यते इति शेषः ( अथ तदधःस्थग्रहकक्षायां तहकिरणानामन्तःप्रदेशो यः स एव ग्रहबिम्बगोलोऽध:- कक्षायां दृश्यो भवति)। परन्तु स्पर्शरेखान्तरूर्बकक्षायां योजनात्मकप्रमाणेन यस्तदल्प- स्वास्थग्रहकक्षायाम् । परन्तु कलाप्रमाणात् भवृत्ते तुल्य एवोवांधःकक्षयोरपि । एवं स्पर्शरेखाकरणेनैककक्षायां परिणतस्य भिन्नकशास्थस्यापि साजात्यतः अधःकशास्थग्रहण सरकमायें युत्यर्थमयं विधिः परिकल्पितः । तत्राध:कक्षागोलपृष्ठे तयोबिम्बयोर्योगादिके आले तदूर्ध्व कक्षास्थवास्तवबिम्बेऽपि योगादिकं दुकसूत्रसम्बन्धवशेन निश्चितं स्यात् । अथ बिम्बद्वययोगावसरमाह- ऊर्ध्वाधरावस्थितयोः पुरावत् साध्यं तु बिम्बान्तरसूत्रमादौ । अधःस्थहकसूत्रयुतं, यदि स्यात्तचोर्ध्वखेटक्षजदृष्टिसूत्रम् ॥४६॥ तदा केन्द्रद्दक्सूत्रयोगोऽधरोर्ध्वस्थयोरिन्दुभान्योश्च दृग्योगवत्स्यात् ।। तयोर्गर्भयोगे रविःस्याद्य ऊोऽधरस्थो विधुर्लम्बनं यत्तदन्तः ॥४॥ तयोर्गर्भयोगे तु संस्कार्यमेतत् स्फुटो गर्भयोगः स्फुटामान्तवत्स्यात् । नतिग्रासपूर्व चतत्र प्रसाध्य-मसत्सत्फलापत्यै ग्रहहः स्वयुक्त्या ॥४॥ अथेष्टसमये स्वस्त्रकक्षास्थयो रूर्वाधरप्रदेशवर्तिनोहयो बिम्बाधिकारोक्त्या साथ्यम् । तत्र ग्रहयो कसूत्रे बिम्बान्तरसूत्रञ्चेति त्रिभिरवयवै रेकं त्रिभुज जायते । तत्र अदा दैवात् तद्विम्वान्तरसूनमधःकक्षागतग्रहदक्सूत्रयुतं स स्थग्रहस्य वोर्ध्वस्थः नक्षत्रस्य दृष्टिसूत्रं स्यात्तदोक्तत्रिभुजाभावादेकसूत्रगतत्वात्तयोः कैन्द्रिकयोगः सम्पद्यते । अत्रापि सूर्यग्रहणवदु ऊर्ध्वस्थो ग्रहो रविः कल्प्यः, अधःस्थो ग्रहश्चन्द्रः कल्प्य स्तदन्त- स्तयोर्मध्ये यल्लम्बनं तत् गर्भयोगे संस्कार्य तदा स्पष्टामान्तवत् स्फुटो गर्भयोगः स्यात् । अत्रापि पूर्व स्पष्टयोगकालिकलम्बनाज्ञानादुगर्भयोगकालिकलम्बनसंस्कारेणावास्तवस्पष्ट- योगज्ञानाद्वास्तवस्पष्टयोगज्ञानार्थमसकृत्कर्मकर्तध्यमेव । ततो ग्रहहःशुभाशुभफलप्राप्त्यो स्वयुक्त्या नतिप्रासादिकं प्रसाध्यमिति । अत्र भास्कराचार्योक्ति रेवम्- "कल्प्योऽधःस्थः सुधांशुस्तदुपरिंग इनो लम्बनादिप्रसिद्धय किन्वादेव लग्नं ग्रह- युतिसमये कल्पिताकान्न तावत्" ॥ ४६-४८ ॥ कदा योगकालोऽभूद्वा भवितेत्याह- मार्गस्थयो वैक्रगयोः कलाद्यं यदन्तरं तद्गतिभेदभक्तम् । यदैकवक्री गतियोगभक्तं लब्धैर्दिनै गर्भजयोगकालः ॥४॥ मार्गस्थयो रल्पगतौ विहीने मार्गग्रहाद्वक्रगतौ च हीने । गतोऽन्यथा गम्य इह स्वकालाद् द्वयो रनृज्वोर्विपरीतमस्मात् ॥५०॥ मार्गस्थयोःपूर्वाभिमुखातिवतोर्वा वक्रगयोः पश्चिमाभिमुखगतिवतो रेकदिगभिमुला- mum ·diveIA Sp J क यदन्तरं दृष्टिविलम्बनं स्यात् । सिद्धान्ततत्वविवेक १४ (प्र-कला गमनाप्रतिक्षणं गत्यन्तरेणैव तयोरन्तरदर्शनादिनादिफलम् गक अथ यदि प्रहयो यो शुकी नको भवेत्तदा तयोस्ततत्क्षणे गतियोगरूप मेव तयोर- १४( मप्र)कला सिरदर्शनानुतियोगवशादेव तश्रुतिकालज्ञानम् = गयोक तत्र नागीयतितो ग्रहयोः शीघ्रगतिमहामन्दगतिनहेल्प सति अवे योगासम्म वायदा तो शीप्रमन्नही पूर्वनैव तुल्चौ, तदैव तयोयोगोऽसूदतस्तदा योगो गतः । एवं यदैको मार्गी पूर्वाभिमुखगतिवान्, तदन्यो वक्री पश्चिममुखगतिकस्तदा यति मार्गमहाहन नहोऽल्पस्तहि प्रतिक्षणं तयोत्तरस्याधिक्यसम्भवात्तयोयोगोऽऽलम्भवः । पू! प= पश्चिमा, पू= पूर्वा, व-वक्रीग्रहः । मा-मार्गीग्रहः । चक्रीमहन्तु प बिन्दुभिमुखं गन्तुमिच्छति । 'मार्गीप्रहः 'पू' बिन्दु गन्तुमिच्छति । अतस्तयोः कथं योगो भविता । यदैकबिन्दावेव तो पूर्वमास्ता तदैव योगोऽभूत् । एवं यदा मार्गीग्रहयोर्मध्ये मन्दगतिग्रहान्न्यूनः पृष्टवत्ती शी. पू. ) शीघ्रगतिग्रहः स्यात्तदा प्रतिक्षण सयो गत्यन्तरस्य स्वल्पत्वाझावी योगः । एवं वक्रग्रहयोरपि तदा शीघ्रयनिग्रहान्न्यूनो- मन्दगतिवकी स्यातदाऽपि योगो भावीति स्पष्टम् । समगतिकयोमानिणार्वक्रिणोबा ग्रहयोः कदापि संयोगो न । यदि पुरोगामी स्वल्पया गतिकलया चलति । पृष्टगामी तदधिकगत्या गच्छति । तदैव पृष्ठस्थः पुरस्थेन मिलतीति ॥ ४९-१० । अथ गर्भाययुतिसाधनमाह--- तत्कालजौ तौ खबरी विधेयौ ताभ्यां पुरावदिवसादि साथ्यम् । मुहुमुहु, नैव खगान्तरं स्याद्याव,-स्थिरो गर्भजयोगकालः ॥५१॥ तात्कालिको तौ खचरौ गृहाद्यैः समौ स्वपूर्वापरभावहीनौ । ऊर्चस्थितात खेचरतश्च सम्य-गधोमुखे गर्भजवजसूने ॥५२॥ तत्साधनं चान्यविलम्बनोक्तया ज्ञेयं हि भानुग्रहवबुधेन्द्रैः ॥५३॥ तत्पूर्वलोकरीत्या लाधितयोगकालजी ग्रही विधेयों तदन्तरकलया प्राग्वदनुपालन पुनः पुनर्दिनादि तावत् साध्यम् । यावत खागयोरन्तरं नैव भवेत्तथा च गर्भजयोगकाल: स्थिरो भवेत् । तत्कालसाधिती तौ ग्रहो राश्यादिभिरयवैः समौ, अत एवं स्वपूर्वान्तर- हीनो, अर्थात्क्रान्तिवृत्तीय-पूर्वापररूपान्तरा-- भाववन्तौ इत्यर्थः। ख व ·Hond MANOHIN भग्रहयुत्यधिकारः। अनेन गर्भाभिप्रायिकौ समावतः, 'र' अर्ध्वस्थिताद ग्रहात अधोमुखयोः रम्भू, स्ट, गर्भटकसूत्रयोरन्तरेऽधःकक्षायां चल = दृग्लम्बनम् = अन्यविलम्बनम् । "ये चन्द्र- लश्चोर्ध्वमुखे तथाऽदिधोमुखे पृष्ठजदृष्टिसूत्रे ।" इत्याधुक्तया । शेषं सुगम सूर्य- ब्रहणाधिकारज्ञानाम् ॥ ५१-५३ ॥ अथ दुग्लम्बनमाह- यद्वा द्वितीयानयनप्रकारे यत्साधितं खएडमिह द्वितीयम् । धनर्णगाल्पावधया युतोनं भवेच्च हुकसूत्रमवास्थितस्य ॥५४॥ दृग्योग्यकालोद्भवमार्थवय तिं च तद्गर्भजयोगकालात्। तदूर्ध्वनम्रांशगुणेन निनसूर्यस्थडकसूत्रहृतं पुनस्तत् ॥५॥ ऊर्ध्वस्थकर्णेन गुणं त्वधस्थकर्णोद्धतंचापमतः प्रलाध्यम् । तदूननम्रांशकलाप्रमाणं इलस्वनं म्याग्रहयोश्च मध्ये ॥५६॥ স্বপ্নাঘল কৰ = द्वि०ख०, पृस- धनगंगाल्पाबाधा : लस-पृस = लघु, = अधःस्थ सू० अथ पुरव, पृलन त्रिसुनयोः लाजात्यादनुपात:- ज्याऊ० x अ००सू । ततः भूलन, भूतह त्रिभुजयोः Pawan .. पूर लन भून ‘শা তার PORN ज्याऊन.४ असू०४० भस्याश्चापं तख, अनेनोना अवस्थनतांशा- ऊह०सूx अक स्वतसरत दृग्लम्बानन्, अत उपरत्नम् ।। ५-१६॥ ও থানা NMITRAIN एवं हि दृक्क्षेपवशाद्यथोक्तया नतिस्तथाऽऽभ्यां स्फुटलम्बनं च । तल्लम्बनं षष्टिगुरणं यथोक्तगत्युत्थयोगान्तरहृत् फलं स्यात् ५७ घट्यादिकं स्पष्टविलम्बनं च, तत्संस्कृतो गर्भजयागकालः । भवेत्स दृक्सूत्र जयोगकालो-यो मेदयोगः कथितो मुनीन्द्रः ॥८॥ अत्र सूर्यग्रहणक्षेत्रवशेन नतिः = हकले ४ गुलं ततोद्ग्लम्बननतिभ्यां स्पष्ट- ज्यारन ६०४ स्पलं लम्बनं, साध्यम्, ततो लं० = अनेन संस्कृतो गर्भजयोगकालस्तदा गयो, वाग दुकसूत्रजयोगकालः । अयमेव सुनीन्द्र.दयोगः किन्तु भेदयोर्मिनकशास्थयोहयोयोगः इति कथितः । अत्र मार्गगयो ा वकगयोत्तयोर्गत्यन्तरादनुपातः । अवक्रवक्रयोर्गतियो- गादनुपात इति स्पष्टम् ॥५७-५८॥ अथ स्पष्टशरमुक्त्वा भेदयोगसम्भवज्ञानमाह- तत्कालजाताधरसंस्थितस्य स्कुटोऽत्र बाणो नतिसंस्कृतो शः। तस्यालखेटेषुवियोगयोगा-देकान्यदिक्त्वे तु खगान्तरं स्यात् ॥ell . DINARDAN ·AMNIYou ३०२ सिद्धान्ततत्त्वविवेके- नृदृष्टितश्चोर्ध्वगभोगविम्बावधि स्थिते ये ऋजुसूत्रके स्तः । तयोरधः स्थग्रहगोलसंस्थे चिह्न, तयोरन्तरमेव यत् स्यात् ॥६० थास्योत्तरं तत्प्रमितान्तरं हि स्वाध्वेषुतुल्यं परिकल्प्य चोक्तम् । खल्पान्तरात्संव्यवहारयोग्यं खेटान्तरं गोलविदां वरिष्टैः ॥६॥ न्यूनं च तन्मानदलैक्यतश्चेज् क्षेयं बुधैस्तद्ग्रहजं समग्रम् । सानुग्रहोक्या,-ऽथ तदन्यथा स्यादसम्भवो भेदजयोगकस्य ॥६॥ तत्साधितयुतिकालिकाधःसंस्थाहर नतिसंस्कृतबाणः स्फुटाख्यः साध्यः । उस्य तथोग्रशस्य व एकात्यदिक्त्वे वियोगयोगात् याम्योत्तररूपं खगान्तरं शत् । आप्रदेशेन तदेवोच्चते दृष्टिल ऊस्थग्रहाय स्थाबिम्बयोः पर्यन्तं ये सूत्रे, तयोरन्तरमधः- स्थग्रहगोलमध्ये तत्सून मच्छिन्नचिह्नयोरन्तर वा यत् स्यात् तदेव याम्योत्तरातर स्यात । तं स्वोर्वेषुतुल्यं प्रकरप्य स्वशान्तरातू व्यवहारयोग्य खेटान्तरं ज्ञेयम् । तदि मानैक्यदलादूनं तदा तदुमहर्ज समय तदयोगसंज्ञं सूर्यग्रहणोक्ल्या ज्ञेय- अन्यथात्वे तस्थासंभव इति । जाकरेणाप्येवमुक्तम् "मानक्वार्धात धुचरविवरेऽस्पे भवेनदेयोगः" इति।। ५९-६२ ॥ अथ तदिग्व्यवस्थामाह- मध्यस्फुटोधिर खेचरेप्योदिंगैक्यतोऽधास्थवृहच्छरश्चेत् । मध्येपुदिकस्योर्ध्वगदिश्यधःस्थोऽन्यथा ऽन्यदिश्यूर्वखगात् सदैव ।।६३!! • अनोवस्थग्रहस्य मध्यशरो यस्तथाऽधःस्थस्य स्पष्टशरो यः अनयो रेकदिक्त्वेऽपि यदि अवास्यस्य शरो महत्तरस्तदा अवःस्थो ग्रहो मध्येषुदिकथोर्ध्वग देशि भवेत् । अन्यथोर्ध्वग्रहात् अन्यदिशि सदेवाधः स्थो ग्रहो भवति । अत्र युक्तिः- अधःस्थप्राइबिम्बेनैवोवस्थस्याच्छादकत्वात् भेश्योगेऽधःस्थस्यैव प्रत्यक्षात्तस्यैव प्राधान्यम् । नोर्ध्वग्रहादिशि अधःस्थो ग्रहः खैव दिग्गृहीता । तत्र यदा मज मन तदा ऽन्तरम् अत्र शरान्तरस्योसदिल्केऽपि दक्षिादिक ज्ञेयम् । यतः 'अ' प्रहात 'उ' दक्षिणेऽस्ति । श्रन्यथा अन्यदिशीति रूपष्टम् । भास्करेपर- येवयुक्तम् “ज्ञेयः सूर्याद्भवति स यतः शीतगुः सा शराशा" ॥६॥ अथ कदम्बप्रोतीययुत्तिरेव साध्येत्याह- विम्बान्तरार्थ मध्ये ग्राह्यौ गर्भयुतौ सदा । युती द्वे अप्यभिमते कदम्बीये फलप्रदे ॥६॥ याम्योत्तरबिम्बान्तरार्थ सदा मध्यमशरावेद ग्राह्यौ यतो वे गर्भदृग्युती श्रीपे कदम्बीये कदम्बप्रोतगते एव फलप्रदे, सूर्यसिद्धान्ते एवमुक्तत्वात् । नान्यो हेतुः कश्चित् । अर्थात् भास्करोक्तयुती ध्रुवमोतीये न युक्त, तेन च सौरमतविरुद्धकरणात् ॥ ६॥ वृ ·भग्रहयुत्यधिकारः। अथ भास्करोपर्याक्षेपमाह- अत्र स्वभान्तरवशात् खगयोर्यथोक्त- युक्त्या विलम्बनमथावनतिं गृहीत्वा खेटान्तरे किल तयोर्विवरं खबुद्धया यैः कल्पितं निजकृतौ तदसन्नितान्तम् ॥६॥ স্মর নানা অনামিংহালালু। অথাব কাকু - झास्थरहबिम्बकेन्द्रगतं सूत्रं वर्धितं सद्यत्र भगोले लगति, स च बिन्दुस्तद्विम्बस्य भांश संज्ञ इति स्वयं पूर्वाधिकारे मूलकृता कल्पितम् । ततो ययो ग्रहयो योगः साधनीयस्त- यो यथोक्रया लम्बने नतिञ्च प्रसाध्य, तहशतस्तयोर्विवरं स्वबुद्धया यैः कल्पित खितान्तमसदिति ॥६५॥ .. अथ तत्करणमाहareena Gar यस्माद्धि गर्भजयुतौ विहितं न तत् स्या- तत्कालजं नरहगुद्भवमत्र किञ्चित् । কলাম্বিলহীনিন- नम्रांशकाश्रिततदूर्ध्वगखेचरे स्यात् ॥६६॥ एवं हि यत्र विहितं किलतत्सदा स्यात् तद्भिन्नकालजमयोग्यमिहासकीयम् । यस्मादधोमुखनृहक्षितिगर्भसूत्रं भेदस्वरूपविहिता नहि तन्मते स्यात् ॥६॥ पूर्वलोके भास्करोक्तं वस्त्वलदस्तीत्युक्तं भटेन, अथ कथं तदसदित्यस्य हेतुं इति । यस्मात् कारणात् गर्भजयुतौ गर्भाभिप्रायिकयोगे विहितं साधितं तत् प्रयो- इक्षिणोत्तरान्तरं, यत्काल जमिष्टकालिकं नरद्वगुद्भवमन्तरं न स्यात् । अर्थाझास्करमते- अवोतगयोसहयोः स्थानयो विभिन्नत्वात् स्वस्वस्थानीयाहोरात्रवृत्तबिम्बगत बमोतयोः सम्पातात्स्वस्वबिम्बावधि स्पष्टशरयोः संस्कारे, क्रियमाणे ग्रहद्वयस्थानीयाहोरानवृत्ता- वरतुल्येनान्तरेणान्तरितं तच वमोतीयमप्यन्तरं भवतीति अर्थाद्यदि बिम्बीयाहोरान- उत्तयोरन्तरं ध्रुवप्रोतवृत्ते केनापि विधिना तत्साधितमभवत्तदा कथमपि तत्तन्मते- शुवतं कथयितु शक्यते परन्तु तस्य स्वमतेनापि तदानयनं युक्तिसङ्गतं नहीति । अत्र वर्तमाने पृष्ठीययुतिविचारे यदि अस्थग्रहमांशवशेन साधित यल्लम्बनं, तेन हीनिता रे तन्नतांशास्ते यदि तद्भिन्नग्रहनतांशा भवेयुस्तदा वस्तुतः पृष्ठीययुतिकालो भवति ।। परन्तु तदुर्युक्तमन्तरमवास्तवत्वाद तत्र नहि भवेदिति विज्ञेयं विज्ञः । वस्तुतस्तु रहद्वयकेन्द्रगतसूत्रयोरन्तरं तत्साधितान्तरं नागतसतोऽशुद्धं तमादरणीयमिति सहृदयम् अधौचित्यचर्चामाह- स्वल्पान्तरं चेत्तदिहोकमाद्यविरोधतो गौरवतः किमर्थम् ! सतामसूक्ष्मार्थमयं प्रयत्नो मान्यादिहौचित्यपदं न याति ॥६॥ वेत्तदुक्तं स्वल्पान्तरदोषयुक्तमेव मस्ति, तदाऽऽद्याचार्येण सार्क विशेवं विधाय, ·सिद्धान्ततत्त्वविवेके- तन्मतं खण्डवित्वा, स्वकारस्य गौरवतः किमर्थमय सतामसूक्ष्मार्थमवास्तवार्थ प्रयतो भवेत् । अर्थाचादि पूर्वाचार्यप्रकारे कोऽपि दोषस्तन निदोंपो विस्तरोऽपि नः प्रकारो. युक्त एव ! अथवा विस्तारदोषयुक्तोबास्तवपूर्वाचार्यप्रकारो बस्तत्र स्वल्पान्तरदोषयुक्तः स्वरूप प्रयासलाध्यो नवोऽपि युक्तो शया भास्करोतकोणशांकुरलाधनप्रकारः । परन्तु पूर्वप्रकाराधिस्वल्पान्तरदोपसंकुलस्तत्रापि गौरवयुक्त एवमीदृशोऽभिनवप्रकारो निरर्थकः । लोके लायचा कारस्य वादग्दर्शनात् । अथ योवमुच्यते ते मान्या वृद्धास्त- स्मतयुक्तायुतत्वविचारणा नोमिता ! , मायामान्यस्वात् श्रौचित्यपदं यथार्धगुण्ड- दोषालोचनं यातिनासरति । यदि मान्यत्वेन तहोसमीक्षा न क्रियते तदा तदा- लोचकल्या यथार्थ रूप समालोचकत्वमेव न स्यानिति ।। ६ ॥ अथ कथं भास्कराचार्य, वनोतीबद्युतिः साधिता तदाह- कदम्बस्थिता तारका न लिद्धा, ततः खेट्योगप्रतीतिः कथं स्यात् । ध्रुवस्थानताराऽत्र लोकप्रसिद्धा ततश्चोचिता खेट्योगोषपत्तिः ॥l इन्थं प्रसिद्धताराश विम्वालाच शिरोमणौ। नाशितं खेट्योगस्य साधनं ध्रु रसूत्रगम् ॥३०॥ कदम्बतारावा अप्रसिद्धत्वात-अलक्षितत्वात् कदम्बप्रोतवृत्तीया ग्रहयोगप्रतीति रयोग्या, तेन ध्रुवतरायाः प्रसिद्धत्वात् ध्र वोतीयमेव शिरोमणौ ग्रहयुतिसाधनं. विहितं वस्तुत स्तबाशितम् 'यथा शिरोमणी प्रहगणिते प्रहयुत्यधिकारे "५ श्लोक- भाष्ये कथितम्" कदम्बप्रसिद्ध तारयोरभावात् इष्टुः प्रतीतिनोत्पद्यते इति ध्र वसूत्रे बुतिः कथिता। युतिनाम यदाकाशे योरस्यन्तमन्तरं, तत् प्रायः कदम्बसूत्रधयोरेव भवति।" इति। अथ भास्करोक्तौ ध्र वताराया अध्रु वत्वदोएं प्रदर्शयति-~- चलांशामावकाले तु तारा सा भ्रवदेशगा। ततः कदम्बमध्योत्थे निवृत्ते चलांशकैः ॥७२॥ तारका चलितेदानी, यतो भान्यष्टमेऽम्बर। किं चात्र शीधनीचोच्चत्रशाझेदो महान् गतौ ॥७२॥ श्रयनशानावसमये सा लो कम्नलिका तारा ध्रुवदेशे नाडीवृत्तपृष्टकेन्द्र-गताss- सीत् । ततोऽन्तरं कदम्बमध्वात्तत्वेन्द्र तो जिनांशव्यास धतवृत्ते अयनांशरिदानी मष्टमेऽम्बर, भगोले चलिता, किंच त्र शीघ्रनी चोच्चवशात् गतौ महान भेदो भवति । तेन मध्यगतिवशादनुपातो नोचित इत्याद पुर इति ।। ७१-७२ ॥ तै मध्यभुत व विलम्बनाख्यं, स्थूलं कृतं स्त्रीयकृतौ ग्रहैक्ये । तत्खेटगत्यन्तरयोगभक्ताः पराः कला लम्बनजाः खपझ्न्यः ॥७३॥ सदैवेह रवीन्दुवत्तघट चतुष्कं परलस्वनं न । ततंऽनुपाता द्विहितं जिष्टे काले कथं तद्धि विचार्यमायः ॥७॥ तै. स्करैः । मध्यगत्यैव लम्बनानयनं कृतं, लाघवात् परमेतद्भट्टाय न रोचते, ·.. । भग्रहयुत्यधिकारः। १०५ वस्तुतः स्पष्टगत्या त्वनुपातस्यासंभवात्, केवलस्तस्य दुराग्रहोऽयम् । ईद स्थौल्यं सर्वथा न कोऽप्यपाकतुं शक्नोति ॥ ७३-७४ ।। नैवान्तरं यद् ध्रुवसूत्रयोः स्यात्, भवृत्तगं तद्धृवसूत्रमेकम् । चेदन्तरं तद्भवतीह भिन्नमित्थं विचिन्त्यं ग्रहमण्डलाभ्याम् ॥७२॥ तुल्यौ तदा स्वायनहग्ग्रहौ यविम्वे यदेकनवसूत्रगे स्तः। तत्तुल्यकाले न हि केवलौ तौ तुल्यौ खगौ, दृष्टिजकर्मसत्वे ॥६॥ दृग्ग्रहैक्यसमथानयनार्थ यो तयो विवरकालभवौ तौ । प्रोक्तखेटगतगम्यसुयुक्त्या दृग्ग्रहाविह कृतावसकृयैः ॥७॥ तन्न सम्यगिह केवलखेटा-देव दृग्ग्रहमवं किल यस्मात् । खेटजा गति रिहैकदिनोत्था, नैव दृग्ग्रहमवा गदिताऽऽयः ॥७॥ यध्रुवप्रोतवृत्तयोर्भवृत्तगमन्तरं नैव स्यात् तद्भवसूत्रद्वयमेकमभिन्नं स्यात् । ययो- स्तत्रान्तरं तद्वयं भिन्नं पृथक २ भवति । इत्थं ग्रहबिम्बाम्यां विचिन्त्यम् । यदा यद्य- योर्बिम्बै एकध्रुवप्रोतवृत्तगे स्तस्तदा तयोः स्वायनदृग्ग्रहौ तुल्यौ भवेताम् । तत्ताशे तुल्यकाले दृष्टिकर्मसत्वे सति तो केवलौ ग्रहो नैव तुल्यौ। अर्थात् तद्वयोपरिगतकदम्ब- प्रतिवृत्तभवृत्तसंपातरूपराश्यादिकयो #दात् । अथ दुग्ग्रहयो योगसमयानय नार्थ विवर- कालभवौ यो ग्रहौ तयोर्वशतः पुनरन्तरेण च प्रोक्तगतगम्यानयनरीत्या यैरसकृत् दृग्नही कृतौ तत्कर्म इह सम्यक नास्ति । यस्मात् केवलग्रहादेव दृग्ग्रहान्तरं साध्यं एकदिनोत्था खेटजा गतिरेव युक्ता, आय दृग्रहभवा नैव गदितेति प्रमाणं दीयते भट्टन ॥७५-७८॥ नैव केवलखगैक्यसाधकै लक्षणैरगतयातकालजैः । दृग्नहैक्यगतगम्यलक्षणं जायते गतिविभेदतस्तयोः ॥७६॥ दृग्नहोत्थयुतिकालविलब्ध्यै तूत्तरोत्तरतदन्तरमल्पम् । नास्त्यतोऽसकृदिहोक्तविधानाद्योगसाधनमशक्यमिदं हि ॥८॥ केवलखगैन्यसाधकै गम्यगतकालजनित लक्षणे स्तयोर्गत्यन्तरतोऽनुपातेन दृग्नहै. क्यगतगम्यलक्षणं नैव जायते, तथाच दुग्ग्रहजनितयुतिकालसिद्धय उत्तरोत्तरतदन्तरमल्पं नास्ति । अत इहोतविधानात् असकृत् योगसाधनमशक्यं भवति । अनेन भास्करस्य ध्रुवप्रोतीययुतिज्ञानाष्य यदसकृत्कर्म तत्खण्डयति ॥७६-८०॥ तद्रीतितोऽदृष्टवशा कदाचित्साम्यं भवेदृक्खगयो र्यदाऽत्र। तदा तदेकध्रुवसूत्रसक्ते ते खेटविम्बे भवतस्त्ववश्यम् ॥१॥ तत्तस्य भास्करस्य रीतितोऽदृष्टवशात् कदाचित् दृग्ग्रहयोर्यदा साम्यं भवेत्तदाऽवश्य ते ग्रहविम्बे तदेकध्रवप्रोतवृत्तसंसक्त भवत इति स्पष्टम् । अर्थात् यत्स्यात् स्फुटं चायनदग्ग्रहैक्ये बिलम्बनं केवलखेचरान्तः। तदत्र तत्केवलखेटयोश्च भवेत्कदाचिद्विवरेण तुल्यम् ॥२॥ तदेकदकसूत्रजयोगकालो यः खेटयोः केवलयोः स एव । नूनं तदैकध्रुवसूत्रसिद्धो योगो भवेदायनदृग्नहोत्यः ॥३॥ तदैकहकसूत्रत एव खेटबिम्बे स्फुटेष्वन्तरिते यतोऽतः ।

·apenane सिद्धान्ततत्त्वविवेके- अमेदजस्वस्वनतिस्फुटेष्वन्तरैक्यमुक्तं ग्रहजान्तरं स्यात् ॥८॥ नैवान्यथा खायनदृग्ग्रहैक्य हकसूत्रयोगो ग्रहयोः कथंचित् । दृसूत्रोदात् स्फुटवाणयोगान्तरं तदुत्तं ग्रहजान्तरं न ||८|| विनैकदेशं गणितप्रवीणैः कर्तुं द्वयोरन्तरमस्त्यशक्यम् । युक्तं न युक्तं तदिदं स्वयुक्त्या मध्यस्यबुद्ध्या सुधिया विचिन्त्यम् ८६. अयनद्रग्रहयोरक्ये यत् स्युन्टं लम्बनं स्यातदेव केवलप्रयोविवरण सम तदैव तयो रेकद्वक सूत्रजयोगकालो भवेत, तदा तु बिम्बयोपरिगतकदम्बप्रोतवृत्तमादित एकमेव, शेषं स्पष्टम् ।। ८४-८६ ।। यैः सिद्धान्तशिरोमणावथ मरीचौ दृग्ग्रहैक्येऽफले खेटेषू स्वनतिस्फुटौ कुगणितात् कृत्वा, ध्रुवस्थौ बलात् । तद्योगान्तरतः कृतं ध्रुवगतं विम्वान्तरं, तन्न सत् स्पष्टाद्यापमजान्तरेक्यमिह सत्तैस्तन्न बुद्धं यतः ॥८॥ यैर्भास्कराचार्यः सिद्धान्तशिरोमणौ, तथा मुनीश्वरैश्च मरीचौ, किन्तु तत्कृतशिर- मणिटीकायामफले व्यर्थे, हामहेश्ये कुगणितात बलात् स्वनतिवशेन स्फुटौ ग्रहशरी, प्रवप्रोतवृत्तीयौ कृत्वा तयोयोगान्तरतो ध्रुवगतं बिम्बान्तरं यत्कृतं तत् समीची नास्ति यतः तत्स्पष्टायापमजान्तरैक्यमिह तैन बुद्धम् ॥ २७ ॥ दृग्ग्रहैक्ये सदा विम्बान्तरं स्याद् वसूत्रगम् । तज्ज्ञप्त्यै योऽस्ति तद्यत्नो निष्फलैक्ये वृथैव सः ॥१८॥ ध्रुवैकदिग्भवं बिम्बान्तरं दृश्यमपीह न । येनोवोऽधः स्वचिह्न ऽधस्तादृश्यो ध्रुवे न सः ॥६॥ भास्करमतेन दुग्नहैक्यै तु सदा 5 वसूत्रगं बिम्बान्तरं स्यात् भ बोतीयाहस्यैव दृग्ग्रहसंज्ञत्वात् तज्ञानाय निष्फलैक्ये तयत्वोऽस्ति स वृथैवास्ति । वैकदिन भिमुख बिम्बान्तरं दृश्यमपि न भवति येन हेतुनोर्ध्वः स्थोअहोऽधो निजकचिह्न प्रवमोते सोऽधो न जायते ॥८८-८६॥ सदुक्तयुक्त्या खगयोः स्वदृक-त्राभ्यां स्फुटष्वो नयनं तु तावत् ध्रुवैक सूत्रे परिवाधितं तद्वशादपोहान्तरकं तयो न ॥६०॥ तल्लम्बनं नापि तदन्तरस्थं तत्साधितेऽपि स्फुटभेदयोगे। कृताऽपि दक्खेटयुति विनष्टा जाता त्वया किं कृतमित्थमज्ञ ! ६१|| एवं तदूर्ध्वस्थितखेटयुक्त्या तदूर्ध्वभस्य ध्रुवसायकाभ्याम् । अधःस्थखेटेन विमेदयोगः साध्यो ग्रह गणितप्रवीणैः ॥२॥ तदुक्तयुक्त्या खगयो रूधिरकक्षागतयोः स्वकसूत्राभ्यां स्पष्टशरयोः साधक तावत् कृतम् । परन्तु त वैकसूत्रे एकधु वनोतवृत्ते परिवाधितम्, तद्वशात्तयोरन्तरमपि नो युक्तम् । तथा तत्साधितं लम्बनमपि तत्तयोरन्तरस्थं न जायते । अतस्तत्साधिते स्फुटभेदयोगेऽपि साधिताऽपि दुक्खेटयुति विनष्टा सम्यग न जाता। हे अज्ञ ! इण, त्वया किं कस्मात् कृतम् । - ·.. भग्रहयुत्यधिकारः। एवं सर्वस्थित ग्रहयुक्त्या तध्र वशरांशाभ्यां तदधःस्थखेटेन विभेदयोगो बिह- घोभिन्नभिशक्षास्थयो योग पणितप्रवीणै ग्रहह विचार्य साध्यः ॥९०-९२॥ अथ मेश्योगस्य गतागतत्वमाह--- भवनहवियोगजखिताः खेटभुक्तिविहता दिवसास्तैः। অস্থিখলামসুলিলগিজাল নুতনী ও বিমান ॥s all अभ्र वस्य ग्रहल्य वियोगजलिझा: । अत्र न क्षरति न चलतीति नक्षत्रं, तेन नक्षत्र या सत्यभावात् केवलनहगल्याऽनुरातः कृतः, तत्र मतो ग्रहस्याधिश्चत्वे भग्रहयुति गंता, तथा नक्षत्राने ग्रहे दुतिर्णम्येति युलमुक्तम् । ऋजुः सरलः स न भवतीति अन्जुः । अन्य एका गतिर्यस्य सास्तस्मिन् वक्रग्रहे विलोमादिति सुस्पष्टमेवावगम्यं विज्ञ रिति ।।९३.६ असकद्रीतितोऽस्थापि विधाय स्थिरतां ततः। नतिलम्बन देन कार्य स्पष्टत्वमुक्तवत् ॥६४॥ स्पष्टार्थम् ॥९४॥ ये भवाः स्वाथनकर्मसिद्धास्ते सस्ववाणा ध्रुवसंमुखाः स्युः। ये केवला: मधवकाः सदा ते वेद्याः कदम्बाभिमुखाः सवाणा ॥६॥ प्रायनकर्मणि ग्रहे कृते सति ध्र वप्रोतवृत्तमयोगरूपो हो भवति । शेष स्पष्टम् । भखेट्योः सैव युतिर्मता मे भोगाइयो स्तारकयोश्च योऽशः । चतुर्युतिः स्वार्षकता कदम्बद्वयैकवृत्ते फलदा नराणाम् ॥६६॥ भयोयुतिः । भग्रहयोयुतिः । स्थानाडूयोर्युतिः । ग्रहयोर्युतिः। एवं चतुर्विधा युतिः कदम्बप्रोतवृत्तयोरेकल्वे सति स्वार्षता सा नराणां फलदा। न हि ध्रुवमोती- अति भावः । बिम्बयोरेव केवलं योगदर्शनात् । श्रापमतस्य गूढाभिप्रायत्यानरखुद्धि- शोधासाध्यत्वाद तस्यैव युक्तियुकत्वात् कदम्बमोतीयैव युतिः साध्येति भावः ॥६६॥ युतिः कदम्बाभिमुखग्रहाणा प्रवाधिता भध्रुवकै ध्रुवोत्थैः । कदम्बजे वा ८ बजे तदेकसूत्रेऽयनान्तादितरत्र वेद्या ॥७॥ अयनान्ते तु कदम्बत्रु वयोरेकवृत्तपतत्वात् तदोभयमतमेलनं, तत इतरत्र स्थळे युतिर्वाधिता बेद्या, शेष स्पष्टम् ॥ ७ ॥ दृकर्मसंस्कारितयोर्युतिस्तु प्रसाध्यते भग्रहयो रथाद्यैः । साप्यत्र युक्ता न, यतो भ्र वाल्पे ग्रहे युतिस्तै रुदिताऽत्र गम्या ॥६ck आद्यै भास्करैः। दृकर्मसंस्कारितयो ध्र विमोतीयग्रहयो युतिः प्रसाध्यते साऽन्न न "युक्ता । यतस्तन्मते ध्रु वाल्पे ग्रहे युतिर्गम्या-ऽर्थात् ध्रुव मिते युतिर भवतीति दर्शनात् । गम्ये स्वकाले नियमेन नैवाधिकत्वमत्रायनदृग्ग्रहस्य । तयोः कदम्बोन्मुखवाणयोश्च न्यूनाधिकत्वाच्च विभिन्नदिक्त्वात् ॥६६॥ गम्या तदीया युतिरत्र येन सिद्धा भवेत्तधु वकाधिकत्वे । तद्ग्ग्रहस्याथ गता युतिस्तै रुक्ता गते तत्समयेऽयनाख्यः ॥१०॥ नैवाल्पकः स्यान्नियमेन येन गता तदीया युति रुक्तवत् स्यात् । राम्ये गतं स्याच्च गतेऽथ गम्यं भखेटयोस्तेन युतेरसिद्धिः ॥१०॥ ..

·CRIMONS य orave -- सिद्धान्ततत्त्वविवेके- स्त्रकाले किन्तु ग्रहयोयुतिकाले गल्ये लति, अयनग्नहस्याधिकत्वं भवितुं युक्तम् । परं तनियमेन नैव भवति । यथोच्यते--अन' अइनउर क्रान्तिवृत्तम् । क-कदम्वः। ध्रुवः प्र-अहः । मानक्षत्रन् । प्रस्थानम्-३, मस्थानन = न, तेन कदम्बमोतीया युतिर्गता। अथ प= मध्रुवः, E = ग्रह वविन्दुः । तेन ध्र वमोतीया गयाऽस्ति एवमनुपपन्न दृश्यते अत उपपन्नं सर्वत्र ॥९८-१००॥ अवक्रवक्रग्रहजोत्थगत्यैवोक्तं युतेर्गस्यगतत्वमायैः। तत्सम्भवेत्केवलयोस्तयोश्च, दृक्खेटयो कथंचिदन्न ॥३०२॥ तत्खेट्योः खेटभयोरथैवं तवास्तने गम्यगतेऽपि नैव । ध्रुजैकसूत्रोत्थयुतिः कथं चित्तदुक्तरीत्या खलु गोलयुक्त्या ॥१०॥ लौरे तु तन्त्र दिनरानियातसिद्धयर्थमुक्तं किल दृष्टिकर्म । तत्खटयो मलकवद्महस्य गत्या दिनाद्यं वदता सढुक्तम् ।।१०४॥ श्राद्यैः पूर्वाचायरवक्रवक्रमजोत्थगत्या मार्गस्थवस्थग्रहगत्या एव युते योगस्य सम्यगतत्वमुक्तम् । तद्गतगम्यत्वं केवलयोस्तयो ग्रहयो रेव संभवेत, हवं बेटयो ढुंग्रह- बोध वनोतवृत्तीययोः कथंचिन्नैव भवेत् । अत्र तस्खेट्योः स्वस्वकक्षास्थयोवा ग्रहनक्षत्र. योास्तवे गम्यते अपि नैव भवतः । गम्यतेऽपि इति लन्धिनोंचिता । तथा च प्रव. भोतमत्तीया युत्तिश्च नदुक्तरीत्या न कथंचित सिद्धयति । अहो तदा कि प्रयोजनमायन- हुकर्मण इत्युच्यते सौरे तन्त्रे सूर्यसिद्धान्ते तु केवलं दिनरानियातसिद्धयर्थमेव गोलरीत्या दृष्टिकर्म उक्तम् । न तु ग्रहयुत्यर्थम् । तत्खेटयो मैंलकवद्योगसाधनवग्रहस्य गत्यादि. नाय साध्यमिति वदता सदुक्तम् ।।१०२-१०४॥ भखेटयोः केवलयोयुतेश्च संसाधनं श्रीरविणा मयार्थम् । पूर्वैस्तदज्ञानपरम्परोत्थभ्रान्त्याऽन्यथा तद्युतिजं निवद्धम् ॥१०५॥ चन्द्रग्रहादौ तु तदुद्गमार्थ दृकर्म यत्तन्नहि तन्नहादेः । सिद्ध्यर्थमुक्त च तथैव बोध्य स्वतद्युतरानयनं बुधेन्द्रः ॥१०॥ श्रीरविणा मयदानवशिक्षणार्थ केवलयोः कदम्बप्रोतोयग्रहयोरेव भग्रहयोयुते: संसाधनं कृतमिति शेषः । पूर्वैरस्मत्पूर्वाचाथैस्तदज्ञान परम्पराजनितभ्रान्त्या तद्युतिनं वस्तु अन्यथा सौरोक्तभिन्न मेव निबद्धं स्वग्रन्थे । चन्द्रग्रहादौ तस्य चन्द्रस्योदयदर्श- नार्थमेव हक्क यत् कृतं, तद्युक्तं, नहि तद्ग्रहादेः सिद्धयर्थयुक्तं, तथैव बुधेन्द्रः स्वत- द्युतेरानयनमपि बोध्यम् ||१०५-१०६॥ भय रोहिणीशकटस्थानमाह- वृषे सप्तदशे भागे यस्य याम्योंऽशकद्वयात् । विक्षेपोऽभ्यधिको विन्द्याद्रोहिण्याः शकटं तु सः ॥१०॥ June ·REGION भग्रहयुत्यधिकारः। यस्य ग्रहस्य वृषराशेः लादशेशेऽशद्वयादधिको याम्यः शरः स्यात् स रोहिणी 'शकटं भिन्द्यात् रोहिणीशकटस्य तस्मिन्नेव राशौ तदंशान्तरे एवं स्थितस्वादिति सपष्टम् ॥१०॥ ग्रहम्फुटत्वानयनप्रतीत्यै निशीष्टकाले नलरन्ध्रगत्या। पश्यन्ति तदुबिम्बकमार्यवां वदामि तत्रानयनप्रकारम् ॥१०॥ स्पष्टमेतत् । अवतरणरूपोऽयं श्लोकः ॥१०॥ अथ ग्रहदर्शनार्थ छायाभुजयो रानयनमाह- निशीष्टकालिकः पूर्वमकृतायनदृग्ग्रहः । स्थाप्यो हकक्षेपकश्वाथ ताभ्यां पूर्वोक्तयुक्तितः ॥१०॥ विम्बसम्वन्धतः साध्ये शकुदृग्ज्येऽथ शङ्कुतः। शोध्यं कुच्छन्नसूत्रं तद् ग्रहस्य क्षितिपृष्ठजः ॥११०॥ नरो भवेद्गविघ्नी सा इग्ज्या पृष्ठनरोधृता । छाया कुपृष्ठदेशस्था तत्राग्रा च स्फुटापमात् ॥११॥ सा भाकर्णगुणा, भक्ता त्रिज्यया व्यस्तदिग्भवा। संस्कृता साऽथ सौम्यानच्छायया भानगो भुजः ॥११२॥ स्वसंस्कारदिशि शेयस्तगावर्गवियोगजम् । पदं कोटिर्भवेत्पूर्वापररूपा बुधैः स्मृता ॥११३।। निशि यस्मिन् काले ग्रहो धुमिष्ट स्तत्कालिकः कदम्बप्रोतीयो ग्रहस्तथा दक्षेपका लाध्यः ताभ्यां ( उ० भ० श्लो.. ) रीत्या विम्बीयशकुहग्ज्ये साध्ये । ततः शेष स्पष्टम् । अत्रोपपत्तिः- खट्ट-दृग्वृत्तम् । ख= खस्वस्तिकम् । प्रहः।पृ%पृष्ठस्थानम् । अत्र गर्मीयशकुम्यग, कु.सू-भू-भग पू .. पृष्ठशङ्क =ग अगम्य भू अथ 'प्रअ' ,नत' त्रिभुजयो साजात्यात् ग.दु. १२ श्रत उपपन्नं भाऽऽनयनम् । रूपशं० अथ स्पष्टक्रान्तितोऽया साध्या ततः "त्रिभज्याहतार्कानका कर्णनिघ्नीति"-भास्कर- छाकग्रा সাইফ আলীঅলা इयं सौम्यया विषुवत्या संस्कृता सती त्रि साग्रीयो भुजः ततः भा-भुको पूर्वापरसूत्रे इयमागतेति स्पष्टम् । अत्र यः पृष्ठशहीत स्तद्वशेन छाया तप, तेन पुरस्तानलिकावन्धकर्मणि, 8 अपृतन ·SOURYANA 4 Puran सिद्धान्ततत्वविवेक- - "प्रागुन्मुखी पूर्वकपालसंस्थे, प्रत्यङ्मुखी पश्चिमगे आहे" इति पाटो भवितुं युक्तः । अन्यथा पर, मत रेले समानान्तरे वशन्तरादङ्गीकृते, । परमपं महानाश्च यम यो विषयः यदेव भास्करण कथितं तत्र तु तस्खण्डित स्वकथनावसरे तु तल विस्मृतम् । लावामन्यदोष एव कक्षितो भवति स निजस्य किञ्चिदपि ! यथाह भर्तृहरिः দাদা যভিড়জাহির হয়নি। বিছনাকাতির ঘা ল খান। अथ ग्रहविलोकनप्रक्रियामाह--- समावनी स्वेतौ तु पूर्व दिलाधन पूर्ववदेव कृत्वा । दिनुपातमतस्य होः परा कोटिरिह प्रदेया॥१४॥ अन्यमुखी पूर्वकपालसंस्थे, दूमुखी पश्चिम महेला। ततो दोरपि धाप लौ स्वाहा यथा तत्वतकेन्द्रमध्ये ॥११॥ ওলাইব্যে র ন হন্য। पश्येदिनि हश्यमान निशीकाले लचमत्कृतं तम् ॥१९॥ समायानन्दी कोटाबासातवृत्ते प्रथम वृत्तमा सुसमीकृतक्षितिगते - জোলি। নিজামুল নিজস্ব চিলম: বু=বিহীন বা ক্ষণ शकुनिवेश्यः। अथ पूर्वकालस्थे ग्रहे शालात् पश्चिमाभिमुखी कोटि देया तथा यसपालस्थे अहे पूर्वाभिमुखी कोटि देया, अन पूर्वलोकोपपत्तिस्मृल्या दिकसूत्रसम्पाते शनिवेशी युक्तिविरुद्ध एक, वस्तुतस्तु भुजमाप्रयोगे शङ्कौ स्थापिते । तथा च শুরুথানীজ জাতি হলি আৱিনি কানুন কাহি গুছিবালি । शेष रूपष्टम् । एवं नलिकावन्धे तु भास्करस्यापि “विधाविन्दुं समभूमिमागे” इत्यादि मकार एवमेव, तथा 'चान्येषां कि समालोचनम् । परन्तु करणप्रवीणस्य गणेशदैवज्ञस्य सर्वेभ्यः समीचीनः प्रकारो क्योक्तं तेन प्रहलाघवे ज्ञात्वाऽशाः परखेवरे" इत्यादि । अथ जले प्रहविलोकनमाह- तत्केन्द्र संस्थापितसजले वा भुजाप्रसंस्थस्य नरस्य चाने। केन्द्रोत्थसूत्रानुगतं नलस्य रन्ध्र प्रपश्येत्खचरं विलोमात् ॥११७॥ अन्नोपपत्ति:- यथाऽन हर धरातले 'वि' बिन्दौ 'इवि' सूत्रं संलग- मस्ति, तत्र 'इ' बिन्दुतस्तद्धातले लम्बः = इक, तदा विईक त्रिभुजं यस्मिन् भूतले वर्तते तद्गता 'इविक' कोणतुल्यको- र णकारिणी विभ' रेखा कार्या तदा विबिन्दौ जलं दर्पणादि प्रतिबिम्बग्राहकं वस्तु 'हर' भूनलगतमेव स्थाप्यते तदा यदि 'इ' बिन्दौ ग्रहादि लक्ष्य स्यात्तर्हि तद्विरुद्वदिशि 'अवि' सूत्रगतदृष्टया ('वि'विन्दौ) दृश्यते, इति ज्योतिर्विद्यया स्फुटमस्ति । अतएव, ग्रहे पूर्वकपालस्थे परमुखी, ग्रहे परकपालस्थे पूर्वमुखी कोटिं दत्वा लतो भुजो विलोमदिको देयस्तदा भुजमाग्रगतशक यावदुगते वृत्तकेन्द्रतः सूत्रे सरन्ध्र. SENA ·भग्रहयुत्यधिकारः। गले न्यस्ते सति ग्रहो दृश्यते । प्रत्यक्षकर्मकरणमेव वासना । मध्यमाधिकारान्तेऽपि प्रन्थका प्रतिपादितमेतत् ॥११॥ एवं भध्रुवकाणां च याथार्थ्यं ज्ञातुमुद्यतैः । यथोक्तनलिकारीत्या पश्यान्यायै रुडून्यपि ॥११८॥ स्पष्टमेतत् । पश्यानीत्यत्र दृश्यानीति पाठः साधीयान् ॥११॥ अर्कानुगान् केन्दुमुखान् मुनीन्द्रान्, त्यक्त्वाऽर्कवत्पक्षमुदाहरन्ति । ये ब्रह्मगुप्तार्थभटादिकानामपीहि तन्मौड्यमतः परं किम् ॥११॥ अर्कानुगान् सूर्यपश्चात्कालिकान ब्रह्मचन्द्रादिमुनीन्द्रान् त्यक्त्वा ये भास्कराद- योऽर्कवत् ब्रह्मगुप्तार्यमटादिकानां मतं मान्यत्वेनाङ्गीकृत्य सिद्धान्तमुदाहरन्ति तत्तेषा मतः परं किं मौढ्यं विवेकशून्यत्वम् । अर्थात् भास्करेण ब्रह्मगुसरचितब्राह्मस्फुट- सिद्धान्तमागमत्वेन स्वीकृत्य शिरोमणी रचितः । यथा तहाक्यं भगणोपपत्तौ "यथाऽ अन्थे ब्रह्मगुशस्वीकृतागमोऽङ्गीकृत इति" तथा लल्लेन चार्यभट्टमतमवलम्व्य 'शिष्यधी वृद्धिदं नामको अन्थो व्यरचि, तयोरुपरि मदृस्यायमाक्षेपः ॥ ११६ ॥ मध्यस्फुटौ त्वार्षकृतेविरुद्धा विवृत्तगौ, राशिवृतौ कृतौ न । तजोऽपि यः स्वेऽति नतोन्नताख्यो बिम्बस्य कालः ल कृतोल सूक्ष्मः ॥१२०॥ ताभ्यामहो वासनया विरुद्धं बिम्बोद्भवं प्राग्गणितं समस्तम् । कृत्वाऽथ तत्सिद्धनलस्थदृष्टया विम्बग्रहादर्शनतो बुधेन्द्राः ॥१२॥ बीजं प्रकुर्वन्ति विवृत्तभोगं कथं भवृत्तीयफलाय नूनम् । मत्वाऽऽर्षभिन्नांचलगोलसंस्था मतोऽत्र तेभ्योऽस्तु नमो महद्भयः ॥११॥ इति भग्रहयुत्यधिकारः समातः । इति भागलपुरमण्डलान्तर्गतच ग्रनपुरग्रामनिवासिना पण्डितहंसराजमिश्रसूनुना गङ्गाधरशर्मणा कृतं कमलाकरविरचितसिद्धान्ततत्त्व- विवेकीयभप्रहयुत्यधिकारस्य वासनाभाष्यं सम्पू. লোলু FRANKJAMABuswine ·.. - सिद्धान्ततत्वविवेके- अथ पाताधिकारविषयपरिचायकाः परिभाषाः । (१)माडीवृत्तक्रान्तिवृत्तयोः सम्पातौ रविगोलसन्धी उच्यते । तत्र यत्सम्पातावृत्तीय. भषटकमुदग्गोलगत स प्रथमः । यतश्च दक्षिणगोलगतं भवृत्तीयभषटकं स द्वितीयो गोलसन्धिः । २) गोलसन्धिस्य नवत्यंशान्तरेऽधनप्रोतवृत्तवृत्तमसम्पातेऽयनसन्धी भवतः । (३) विषुववृत्तविमण्डलयोः सम्पाती चन्द्रस्य गोलसन्धी, तदुपरिगतकदम्बप्रोत- वृत्तक्रान्तिवृत्तयोः सम्पातौ चन्द्रस्य गोलसन्धिस्थाने, ते एव साध्ये । (3) विषुववृत्तविमण्डलयोः सम्मातानावत्यंशव्यासार्धेन कृतं वृत्तं यत्र विमण्डले लग्नं तत्रस्थे चन्द्रबिम्बकेन्द्र परमा क्रान्तिरतस्तस्यासावयनसन्धिस्तदुपरिगत कदम्बप्रोतवृत्तकान्तिवृत्तयोः सम्पातबिन्दुराश्यादिकश्चन्द्रायनसन्धिराश्यादिक- स्तस्य चन्द्रगोलसन्धे स्त्रिभाल्पाधिकान्तरत्वाचन्द्रगोलसन्धिस्थानादयनसन्धिस्थान ननिभान्तरितम् । ५) परन्तु यदा विषुववृत्तभवृत्तविमण्डलामामेकरिमन्नेव बिन्दौ सम्पातस्तदैव चन्द्रगोलसन्धिस्थानादयनस्थानं त्रिभान्तरितम् । (६) परमशरपरमकान्त्योर्योग: परमपरमस्पष्टापमः । तयोरन्तरं परमालपपरमस्पष्टापमः ! (७) विमण्डलक्रान्तिवृत्तयोः सम्पातो विक्षेपपातः । विषुववृत्तकान्तिवृत्तयोः सम्पात कान्तिपात: । विक्षेपपात्तात् क्रान्तिपातावधि व्ययनपातो व्ययनराशोच्यते। (८) एकगोलीयभिन्नायनीयरविचन्द्रयोः क्रान्त्योः समत्वेऽर्थादेकाहोरात्रवृत्ते यदा रजि. चन्द्रौ भवेतां तदा व्यतिपातसंज्ञः पातः । (E) यदा भिनगोलीयनान्त्योः समत्वमर्थान्नाडीवृत्तानिमितभागगतयो रविचन्द्रयोः क्रान्ती समे तदा वैधतिसंज्ञकः यातः। (१०) सर्वस्मिन् दर्शान्ते पूर्णान्ते च चन्द्रमध्यापमो रविक्रान्त्या समोऽतो मध्यमपात- स्तदा भवत्येव। (13) चन्द्रबिम्बस्योत्तरपाल्यपमः सूर्यबिम्बस्य याम्यपालीयापमेन यदा समस्त पातादिः । यदा केन्द्रिकान्त्योः समत्वं तदा पातमध्यम् । यदा तु चन्द्रबिम्बस्या याम्यपालीयक्रान्तिः सूर्यबिम्बोदक पालीयापमेन समाना तदा पातान्तः । पाता. दितः पातान्तं यावत् पातस्थितिकालः । (१२) इष्टकालिकक्रान्त्यन्तरं प्रथमम् । ततः पूर्वापरसमयचालितरविचन्द्रयोः कान्त्यो- रन्तरमन्यम् । तयोरन्तरं क्रान्त्यन्तरगतिः। तदशागतगम्यपातसाधनं क्रियते इति पाताधिकारपरिभाषाः ।

·POHAR maroman पाताधिकारः । ११३ अथ पाताधिकारः। यौ भचक्रचलनोद्भवभागैः संस्कृती हिमकरण करौ हि । चक्रचक्रदलतद्युतितोऽत्र तद्विधा भवति चापमसाम्यम् ॥१॥ दृकपातजं वैधृतपातसंशं तत्रैकमन्यव्यतिपातसंज्ञम् । क्रमेण सत्कर्मसु निन्दितं तत्सुदारुणं प्रज्वलिताग्नि रूपम् ॥२॥ यत्कालजस्नानजपादिहोमैः पुण्यं यशः स्वं लभते मनुष्यः। भचक्रचलनोझवभागै स्यनांशैः संस्कृतयोर्ययोश्चन्द्रव्योर्योगश्चकं भचक्रदलं वा लवेत्तदा तदपमसाम्ब द्विधा भवति । शेषं स्पष्टमेव । अन्न युक्तिः- सायनमेषादितः पुनस्तदवधि भवृत्ते द्वादशराशयः, तन सायनमेषादितः पुरस्ता- चावताऽन्तरेण, रविचन्द्रयो रेकतरो ग्रहो भवेत्तावतैवान्तरेण चेत् लायनमेषादितः पश्चा- भागे स्थितस्तदन्यतरो भवेत्तदैव तयो योगश्चक्रं सम्पद्यते । यथा व्यक्तेनापि- चाप-एन, अन्यत्र० चा : एम-4०4%3D१३ रा तत्र सम्पातादुभयदिशि तुल्यभुजांशाने क्रान्त्योः साम्यं गोलीयरेखागणितेन स्फुटम्, एवं क्रान्तिलाम्ये चेत् 'चा<३रा, तदा तयोर्गोलस्य पार्थक्यमयनस्यैकत्वं सुगममेव तदाऽयं वैताख्यः पातः । अथ सायनमेषादितः तदयनस्थलावधि राशिनयमिति बालानामप्यतिरोहितम् । लत्रायनस्थलादुभयदिशि तुल्यान्तरेण यदाऽन्तरितो रविचन्द्रौ भवेता, तदा तयो रेका- होरात्रवृत्तगतत्वात्क्रान्तिसाम्यं सिद्ध मे तदा तु यथा ३रा-चा एकः, ३रा+चा अन्यः . एक+अन्य = रा, श्रथैवं स्थितयोस्तयोस्तु गोलैक्यत्वमयनभेदत्वं च स्फुटम् । जाडीरत्तात् गोलविभागभेदात् अयनान्तादयनभेदाच । नत्रैकाहोरात्रवृत्तगतयोस्तयोः लत्योः व्यतिपातसंज्ञा पात इति ॥१-१३॥ आये किलैकायनगाविनेन्दू हाजैकदोायुतिसूत्रसक्तौ ॥३॥ अन्यत्र भिन्नायनगाविनेन्दू दृग्जैककोट्य स्थगुणैक्यसक्तौ । इत्थं च तद्वासनयैव सस्यग्दृक्पातरूपं गदितं पुराणैः ॥ ४॥ आये वैधतौ, रविचन्द्रावेकायनगी प्रसिद्धावेव तथा च सायनमेषादितस्तुल्यान्त- रितयोस्तयोस्तत्रान्ताम्-२ चा, = चा+चा, अथान्यत्र व्यतीपाते ऽयनान्तात्तुल्यान्त- रितयोस्तयोरन्तरं = २ च = चा + चा परन्वत्र विषुववृत्तभवृत्तसम्पातात् भुजप्रवृत्तः अतोऽन्तरम् = ३चा=(९०-भु )+ (९०-९) =को + को इत्युपपन्नम् ॥ २६-४॥ यथोक्तदक्सूत्रजदृष्टिपाताभावादिनाद्यैरनुदाहृतत्वात् । यच्चक्रचक्रार्धरवीन्दुभेदात्स्यात्क्रान्तिसाम्यं नहि पातसंज्ञम् ॥५॥ अर्कोक्तिभिन्न परिगृह्य साम्यं कुतर्कतोऽज्ञा प्रवदन्ति पातम् । अतीन्द्रियज्ञोदितमेव लोके योग्यं फलादेशविधौ न चान्यत् ॥६॥ अत्र कश्चिदेवं यदा रविचन्द्रयोरन्तरांशाश्चक्र वा चक्रदलं, तदा तौ पाता. वित्युक्तवान् तन चक्रमितमन्तरं पूर्णान्ते चक्रदलमितममान्ते च सदैव सिद्धयति । - ·adasa सिद्धान्ततत्त्वविवेके- तत्रैव चेदिनभावश्च तदा तन्नापि क्रान्तिसाम्यं भवति । तथाच तत्र एक =चा, अन्यः = १२-चा, तदा तयोर्योगश्चनम् = १२, अथ :: ज्याचा = ज्या ( १८०-चा) .:. दोज्यंयो: लाम्बाद क्रान्तिसाम्यम् । अथ च, रा-चा= एकः । ६ रा-चा=अन्यः, उदाजयोरन्तरम् ६ रा = चक्रदलम् । अत्रापि सुजलाम्यादपमसाम्यं स्फुटम् । परमेव सूर्याधैरनुकत्वात् तथा गोलायन- तयोविभेदलक्षणाचनतालचीन मिति १-६॥ विवार कास्तिसाम्य स्थाद्विपुवत्सन्निधौ यदा । तदा पातडक सौरे प्रोक्तं मान्यथा न तत् ॥७॥ । Mahara इन्द्रशीतकिरणोत्थमध्यनक्रान्तिलास्यसमयोऽस्ति मध्यमः पातकाल,-इह राशिमरडले भानुरस्ति सततं न चन्द्रमाः ॥८ ततः स वारणानगतश्च तेन स्फुटापमस्तस्य च तीक्ष्णभानोः । प्राध्यापनेव समो यदा स्यात्तदा भवेत्स स्फुटपातकालः ॥६॥ रविचन्द्रयोर्यदा मध्यमक्रान्त्योः सायं तदा मध्यमः पातः । परन्तु तदानी शेश्चन्द्रस्य शराभावस्तदा स्फुटपातकालोऽपि स एव । अन्यथा भानुर्भवृत्तेऽस्ति, चन्द्रमा लताई तत्र न तिष्ठति स च विमण्डले भ्रमति तेन स शराप्रगतो वर्तते, मतो रवेम- यभापमेन यदा चन्द्रस्पष्टापमः समानो भवेत्तदा स्फुटशतकालः स्यादिति युक्तमुक्तम् । साजात्यतोऽत्र भुवगस्फुटेको भुविस्थिताधापमकानुरोधात् । साधन ताहि कदत्ववाणानुरोधतः किं न कृतोऽपमोऽन्यः ॥१०॥ स्कुटायमान्योऽपि ततः स्टाद्यापमोक्तिवद्यत्कृतमत्र सर्वम् । अथान्यसंज्ञापमके च योऽस्ति स एव विज्ञैः स्फुटपातकालः॥११॥ किं नाहतश्चेद्वदसीह सूर्यानुक्तिं तदा रब्युदितापमेयोः । विभिन्न जात्योरपि तत्स्फुटत्वं गृहाण गोलज्ञ : फलाय नूनम् ॥१२॥ अत्र रविमध्यमक्रान्ते ध्रुवप्रोतवृत्तगतत्वात् चन्द्रष्टापमोऽपि धवप्रोतवृत्तगत एवं साध्य इत्येतदर्थं चन्द्रमध्यकान्तौ स्पष्टशरस्य संस्कारं दत्वा तस्य स्पष्टोऽप्रमः साधितो- भास्कराचार्यण । अत्रैव भट्टोदुराग्रहपूर्वकमाक्षिपति यन्त्र क्रान्तेस्तु ध्रुवगपष्टशरस्य च स्माजात्यात् ( अर्थात् ध्रुवप्रोतवृत्ते एव तयोर्गतत्वात्तत्संस्कारेणैव स्पष्टशरसिद्धः ) वेत्तत्स्फुटेषोः साधनं कृत तदा कदम्बप्रोतवृत्तगतमध्यमशरसाजात्यानुरोधतो मध्याए- मात् अन्योऽपमः कदस्वप्रोतीयः किं कथं न कृतः । ततः संस्कारेण स्पष्टान्यापम: सावयितुमुचितः। ततः स्फुटाद्यापमोक्तिवत् अत्र सर्व कृतं तदा भवेत् । अथ तदैत- लक्षणं यत् 'अन्यसंज्ञापमके तुल्ये यः पातः स एव स्फुटपातकाल इति, एवमेव किं ना स्वयाऽऽदृत इति चेन्मां वदसि तदा त्वं सूर्यानुक्ति स्वीकरोषि, यतः सूर्यमते तु हे गोलज्ञ ! रव्युदितापमेष्वो विभिन्नजात्यो रपि (क्रान्ते ध्रुवप्रोतगतत्वात् शरस्पकद- म्बप्रोतगतत्वाच्च ) तत्स्फुटत्वं फलाय नूनं गृहाण । अयं महान् दुराग्रहो भहस्यति । नैतत्समीचीन, भास्करमतमेवात्र युक्तियुक्तम् ॥ १०-१२ ॥ ..

·।
पाताधिकारः।
११५
कदम्बवाणेन सुसंस्कृताधोऽपमो विधोः स्पष्टतरोऽत्र कल्प्यः।
अर्काक्षयेषुस्फुटयुक्तिरुक्ताऽऽन्यः सा फलार्थ तु कुयुक्ति रेव ॥१३॥
अत्राज्ञिया कदम्बवाणेन मध्यमशरेण सुसंस्कृताधोऽपम एव स्पष्टतरोऽपमः
कल्प्यः ! अन्यैारकराचायरिघु फुटयुक्तिहक्का, सातु गोलरीत्या सुयुक्तिरपि फलार्थ
युक्तिरेवेति । इदमेवान्धभक्तिलक्षणम् ॥१३॥
उत्तत्फलार्थ छुटताविभिन्ना, तशोऽस्ति का श्रीपरमात्मनौजन्यः ।
अर्कोक्तिभिन्नो ध्रुवगः शरोऽतः स्पधापमार्थ नहि सोऽत्र युक्तः ॥१४॥
नैकरूपेण स्फुरत्वं सर्वत्रार्थात् अवमोतीयस्थष्टापमो विम्बीयनतांशादौ वाऽन्य-
कर्मणि तूपयुक्तः, नान । शेषं स्पष्टम् ॥ १४ ॥
विना नखाता चलभागकास्तै हीनाश्च सार्वत्रिभुवोऽद्रिपक्षाः ।
धने चलांशे बधने तु युक्ताः क्रमाव्यवैपातजसायोगौ ॥१५॥
ऊकितुल्योऽत्र गतोऽस्ति योगस्तमाडिकाचं तु तदनिमस्य ।
तत्सर्वनाड़ी गुणितं च षष्ट्या हुतं स्फुट तद्घटिकादि तस्य ॥१६॥
लाड्यादितधोगगते खमध्यपातस्य कालोऽवगतो महः ।
चन्द्रार्कमध्यापमयोः समत्वादमान्तपूर्णान्तकृती त्वनार्षों ॥१७॥
चलभागका अयनांशाः । 'व्य' व्यतीपातः । 'वै' वैरतिपातः । तयोर्जायमानो
योगी। तथा च यन्मते रविचन्द्रान्तरे राशिषटकामते वा द्वादशराशिमिते पातो
भवति तत्र राशिफ्ट कान्तरस्य पूर्णान्ते एव सम्भवात्, अमान्ते एव द्वादशराश्यन्तर-
भवात् सदैव श्रमान्तपूर्णान्तकालजनितौ पातौ भवेतां तौ त्वनाओं, नाङ्गोझार्याविति
भत्रोपपत्ति:-
लायनरविः = र + अ०भा = सा०र.."(6) सायनचन्द्रः =चं क्षमा
(२)। (१) (२) अनयोर्योगो यदा पडाशिसमस्तदा व्यतीपातस्तेन--
६ रा = सार---ला: र + अमा++अ०भा
र + ६०२ मा
वा१०८०० = २० --चं.क
.१२० मा
२०+ क = १०८००+ १२० अ०भा, परन्तु :: 200=T+योगः
name
।
.
..
DINE
१२० X अभा
: व्यतिपातः =
एवं ( 3 )(२) अनयोर्योगो यहा द्वादशराशिसमस्तदा वैधृतिस्तेन-
वैतिः
३Xअभा
m
एम्॥१५-१७॥
अथोक्तमध्यापमसाम्यकालासनाधरात्रिस्थरवीन्दुपाताः ।
पूर्व प्रसाध्याः स्वचलांशकः स्वस्पष्टपातावगमाय तस्मात् ॥१८॥

·KRISHRA सिद्धान्ततत्वविवेक प्रत्यंशजकान्तिशरोस्थखण्डै मध्यापमं तीवणरुचे-विधोस्तु । स्पष्टापमाख्यं तु ततश्च कृत्वा शेयोऽर्कशास्त्राद्गतगम्यपातः ॥१६॥ स्पष्टाचौं श्लोकौ । एव मेवोक्तं सूर्यसिद्धान्ते पाताधिकारे श्लो १११११११) अथ पातस्य गगस्यलक्षणमाह अथानौजपदस्येन्दोः क्रान्तिविक्षेपसंस्कृता । यदि स्यादधिका भानोः कान्तः पातो गतस्तदा ॥ २० ॥ ऊना चेला ततो भावी वाम युग्मपदस्य तु । पदान्यत्वं विधोः क्रान्ति विक्षेपाच्चेद्विशुद्धयति ॥२१॥ अत्र विक्षेपसंस्कृता इन्दोः क्रान्तिस्तु तत्पमा क्रान्तिः । वेद्विक्सपः चन्द्र स्तदो. हरोत्तर क्रान्तेपचयः तेनेष्टकाले यदि विषमपदीयचन्नक्रान्तिः रविक्रान्तितोऽधिका तदाऽनि ने तु नियतं तदधिकत्यात शान्तिलान्यामावसियाः । पूर्वमेव शान्तिसाम्य जातम् । अत्र स्वस्थ-गोहासन्ध्ययनसन्धिम्यां स्वस्वपदविवेचनोचिता । अथैवं चेचन्द्र- स्पष्टापमो रविमध्यापमा दूनस्तदाऽने तयोः साम्यसम्भवदर्शनात् स व पातो भावीति । अथ समपदे तूत्तरोत्तरं क्रान्तेरपचयात-इएकाले यदि चन्द्रपटापमो रविमध्यमापमा. दधिकस्तदाऽने क्रान्तिलाम्बसम्भवात् पातो भावी, तदैव चेचन्द्रक्रान्तिः सूर्यक्रान्तितो न्यूना तदाऽने चन्द्रकान्तस्ततोऽपि न्यूनत्वात् अग्ने क्रान्तिसाम्या भावात पूर्वमेवापम- लाम्पमतो युग्मपदे वाममिति । परन्तु यदा विक्षेपात् क्रान्तिर्विशुद्धयति तदा पदान्यत्वं शेषम् । इति साधारण लक्षणम् । वस्तुतोऽल्य संस्था नेकरूपेति । विचिन्त्य धीमद्भिः। क्रान्त्योज्य विज्ययाऽभ्यस्ते परक्रान्तिज्ययोद्धृते । योज्यमेष्यपाते विधी शोध्यं चन्द्रे गते पाते तत्सूर्यगतिसंगुणम् । चन्द्रभुक्तिहतं লাতিনালি शशिवलम् ॥२॥ तद्वच्छशाङ्कपातस्य फलं देयं विधो रिव । एवं तदसकृत्तावद्यावत्कान्ती समे तयोः॥२॥ उक्तचापान्तराभावात् तत्र यः केवलः शशी। स्पष्टपातोद्भवोवेद्यः সংবাজ ২ll अन्न २३-२४ पर्यन्तं सूर्यसिद्धान्तोकवदेवास्ति । अत्रोपपत्तिा- त्रिज्यारका इष्टकाले स्वस्वक्रान्तितो निजनिजभुजांशानयनं तुम ध्यारभु तञ्चापविवर FX TITO FET ज्याचंभु- अनयोश्चापीकृतयो रन्तरमिष्टकालिकान्तरं रविच- ज्याजि इन्द्रयोः । यदि पातो भावी अर्थात् तत्कालिकरविक्रान्तितोऽल्पश्चन्द्रस्पष्टापमस्तदा, सच्चापान्तरं चन्द्रे योज्यं तदा रवेरासन्नवी चन्द्रः स्यात्, अत्र यदि तयोर्मध्यमापमव. शतश्चान्तरं साधितं तदा चापान्तरयुतो विधुः, सूर्य एव जातः । परन्तु चन्द्रस्य स्पष्ट- ·६०xअं ६० x मा ऐ पाताधिकारः। क्रान्तितो भुजसाधनात रविसमीपगश्चालितो विधुः स्यादिति । तत्रापि विधो क्रान्तिः स्पष्टा साध्या पुनस्तद्वशतस्तदुभुजांशा साध्याः। ततस्तदन्तरवशेन पुनश्चन्द्रः प्रचाल्यः । एवमग्रेऽपि शेष सुगमम् ।। २२-२५ ॥ स्थिरीकृतार्धरात्रेन्द्रो योविवरलिप्तिकाः। पष्टिधन्यश्चन्द्रभुक्त्याप्ताः पातकालस्य नाडिकाः॥२६॥ निशीथकालाद्विज्ञेयाः प्राक् पश्चात्पातजे विधौ। हीनेऽधिकेऽर्धरात्रेन्दोस्तत्र स्वस्वापमो समौ ॥२७॥ असकृत स्थिरीकृताधरात्रेन्द्वोरन्तरकलाः = अं, तदा पा घटी - चंग००क अत उपपन्नम् । अत्र २६ श्लोकस्तु सूर्यसिद्धान्तीय एवात्रापि ॥ २६-३७ ॥ रवीन्दुमानयोगाध षष्टया सगुण्य भाजयेत् । तयोभुक्त्यन्तरेणातं स्थित्यर्द्ध नाडिकादिकम् ॥२८॥ यदैकमहोरात्रवृत्तं रविचन्द्रबिडबयो विरुद्ध पर्शि भवेत् तदा पातारम्भः । यदै कम- होरात्रवृत्तं तयोः केन्द्रगतं तदा पातमध्यसमयः । पुनर्यदैकमहोरात्रवृत्तं विरुद्धस्पर्शि तदा पातान्तः । अतो मानक्यावशतोऽनुपातेन पातस्थित्यर्धकाला= ग. अं.क. अत उपपन्नम् ॥ १४ ॥ पातकालः स्फुटो मध्यः स्थित्या हीनयुतो यदि । स्पर्शमोक्षौ भवेतां, तन्मध्यकालोऽतिदारुणः ॥२६॥ मध्यः स्फुटपातकालः स्थिल्या यदि हीनो युतश्च तदा पातस्पर्शमोक्षौ स्तः । तन्म- ध्यकालोऽतिभयङ्करः । यथोक्तं सूर्यसिद्धान्ते "आद्यन्तकालयोमध्यः कालो ज्ञेयोऽति- दारुणः । प्रज्वलज्ज्वलनाकारः सर्वकर्मविनाशकृत्" ॥२९॥ स्नानदानजपश्राद्धव्रतहोमादिकर्मसु । प्राप्यतेऽत्र महच्छे यो मङ्गलेष्वति निन्दितः ॥३०॥ एवमेवोकं सूर्यसिद्धान्ते ॥ ३० ॥ आर्यस्फुटक्रान्तिविरोधतोऽझै भिन्नेन्दुगोलायनसन्धियुक्त्या । खकल्पितोऽसत्स्फुटपातकालः स पुण्यदो नाशुभदो न नूनम् ॥३१॥ इति श्रीकमलाकरविरचिते सिद्धान्ततत्त्वविवेके पाताधिकारः॥*। आर्षस्य सौरस्य स्फुटक्रान्तिसाधनविरोधतः, तथा च चन्द्रगोलायनसन्धिमपि मिख- युक्त्या प्रसाध्य स्फुटपातकालः यः स्वकल्पितः सोऽसत् । स न पुण्यदोऽथ च नाशुभदः इति भट्टस्य दुराग्रह एव । गोलप्रपञ्चचतुरोऽपि सौरमतान्धभक्त्या सर्व तन्मतवदेवा- त्रोक्तवान् परन्तु चन्द्रगोलायनसन्धिसाधनमत्रैवोपयुक्तं तद्वयाजेन प्रश्नाधिकारे योजितवान् ॥३॥ इति मिथिलादेशान्तर्गतचयनपुरनिवामि-पण्डितहंसराजमिश्रसूनुना श्रीगङ्गाधरशर्मणा कृतं पाताधिकारवासनाभाष्यं समाप्तम् ।

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके- अथ महाप्रश्नाधिकारः । কালীপ্তাখানী মা লঙ্কা গুলো কি? महाप्रवाधिकारस्य क्रियते विवृतिः स्फुटा* अथ दिग्देशकालैस्तु यदर्थ गणितोद्यमः। নিদ্দিমাল অভিল সাল্লালু নেদাৰা সুস্বাভজুলাই। अधिकारावतरणिकारूपनेवैतत्पद्यम् ॥१॥ NAINA अक्षमागमितिविगणको ऽग्राज्ञानतो बदति' कोणनरं यः । सूक्ष्मगोलविधिना, खलु मन्ये भास्करादिगणोपु वरं तम् ॥२॥ अत्राक्षांशमानमग्रामानञ्चावगम्य कोणशक्षानमभीडन् । भारकादिगण के बरमनेन भहमनलि अपि भास्करगुणगौर लक्ष्यते ! वा एतत्मनस्याल द्विधिन भास्करण 'अप्राकृति द्विगुणिताम्" इत्यादि एये भङ्गो विहितः। न तेन द्विधिन सुस्पष्टमुत्तरमुला । यद्यपि पलामायालदलेला निधी-स्पनेनैतताइनोत्तर जायते । तथापि सुव्यक्तोत्तरदर्शगा-भावात योऽस्योत्तर वक्ति तं भास्करदियणकेषु वरं मन्ये इति समानसूचकं पदम् । अत्र अग्राकृतिमिति प्रकारस्य प्रशंसा मुनीश्वरेण कृता स्वतन्त्रे अथैतदङ्गमार्गनिदर्शनम्- सर्वदेव शरवेदलवाः स्युर्दिलिया-इह सगापमभागाः । स्वानकाक्षवशतः किल सिद्धा-स्तद्वयोरबगमाच सुवोधम् ॥३॥ इष्टदिनरकतानयनोक्त्या साधनं भवति कोणनरस्य। श्रीशिरोमणिकता त्वसद्यत्तत्लुखार्थमुदितं निजतन्त्रे ॥४il कोणवृत्तस्थे रवौ सदेव दिगंशाः पञ्चचत्वारिंशदशमिता ज्ञातास्तथा चामाज्ञाना दक्षांशज्ञानाञ्च प्रहकात्यंशाः सिद्धास्ततस्तयो दिगंशापमाशयोरवगमात् इददिक कृतानयनोक्त्या कोणशङ्कोः साधनं सुबोध यथोच्यते-- ख= खस्वस्तिकम्, च = प्रवः खधु = याम्योत्तरवृत्तम् । = कोणवृत्तम् ! यत्र =ग्रहः । प्रत्रु ग्रहगतध्रवमोतवृत्तम् । अत्र ध्रुवस्थानात कोणवृत्ते लम्बवृत्तम् = शुल, अशा ज्याखवुx ज्या/लखध ज्यालं. ज्या ४५ 'धलख त्रिभुजे ज्याध्रल = पम्-ध्रल, ततः अलभु त्रिभुजे ध्रुव= द्युचा, ध्रुल = ज्ञातचाप .. प्रल चापज्ञानी चापजात्येन स्फुटम् । अथैवं 'ध्रुखल' त्रिभुजेऽपि खध्रु, ध्रुल, चापयो ज्ञानात् चापजात्येन 'खल'चापज्ञानं सुखेन भवति । ततः 'लख, लन' चापयो। संहकारेण 'खन' नतांशचापज्ञानं जायते तेन सर्वमुपद्यते ॥ भास्करपूर्वकालीना सूर्य सिद्धान्तश्रीपतिलल्लादयोऽव्यक्तक्रिया म ·. নামস্বাধিক্কাঃ। स्तत्प्रश्नोत्तरं कृतवन्तः । भास्करेण तु सुखार्थमसत्कर्म कृतं तस्य तु देशविशेषे । व्यभिचारो भवति तदवलोकनार्थं सुधावर्षिणी विलोक्या। किपत्र पल्लवितेनेति॥३-४ ॥ বিশালবাঙ্গালন অনুবি গুল । জুবিললাললাহ-বিক ল আ লালু খাব । । জন্ম নিহালকা হালাল হালাল !!! . - eEng ময়লা জিহজালালী ভুবনে মাদক বিজয় ৰাষা। ত্ব, বালিকা, লাভSsণ বা অ| লিলিহকি या संसाधनम्न कार्यम् শ্রয়ী শাজাহান জাঙ্গাহা তিথি। ও{{ বলাহ ফতুয়ভু হৰিছিল। সুজন খাল শাক্ত জি হুলমুন| ক্স ম = অজুল হয়ঃ জাদুঘূৰাব- জু, লি = লাভাক ! অতু = জল । ৪ আজমী জাসদ = লাহাবা জা। স্বত্তয়া, কফিৰ মন: অলি’ নিল X (২) ফুৰ ছু /ঞ্জি পত্র ৩০৫ ১৭ . জঙ্গি * ভা/ভয় সুল সাঃ = জ্বীকাঃ = 5 = দিয়া; এ গ কা হয়। হুমুখ = ঙ, স্বাৰা = বাxি ডাষ্ট... {২ গুহ {}} ज्या/दयपू Sথা * গা Taws * কাল কালু, । খাজ an" == হল, কাক : कोज्याया qarx উঃ এ মিলাদুই চুলা কিনা, ज्यादि গ্রাতি হলি বলছিল--তী ইsge=এত্ত অহ অহ অ অঙ্গ, অনি, হয় স্ক নাডাঙ্গা স্যালু - জা’ : ভাল। সত্যাগ্নাথ = অন্ন, স্মথ বঃ , সুষ, অবস্থা: স্কাই এক অষ্ট मानं ज्ञानं जातम् । परमय प्रकारः सौम्यगोले प्रालिपकायां दिख्या समीचीनः ।

·Samme सिद्धान्ततत्वविवेके अन्यथाऽस्य निमशनाधिकारोलोकनीयः। किमन पिष्टपेषणे नोति । अयं भास्करस्यैव . WERPOORD ज्ञात्वा समक्रान्तिभवी भुजी त-च्छक च, तत्राक्षलवान् द्रुतं मे । गोलज्ञवर्य : प्रवदस्व तत्त्वविवेकरूपं यदि वेत्ति सूक्ष्मम् ॥ ६ ॥ अत्रकाहोरात्रवृत्तगतग्रहयोः शंकू च ज्ञात्वा अक्षांशावगमार्थ प्रश्नः ॥६॥ म 38 एकान्यदित्त्वे तु भुजान्तरैश्य, शङ्कवन्तराप्तं च सदैकगोले। अन्यैकदिक्त्वं तु भुजान्तरेक्य, शङ्कवैवभक्तं च विभिन्नगोले ॥ १० ॥ अाहतं स्यात्पलमा, विनिम्नी त्रिमज्यया ला पलकर्णभक्ता। चापं पलांशाः खलु गोलरीत्या समापमत्वे भुजयोरिह स्युः ॥११॥ अत्रोपपत्ति:- यत्र तत्र स्थितग्रहोपरिगतसमप्रोतपूर्वापरवृत्त- सम्मातात ग्रहावधि समप्रोते मुजचापमानम् । तज्ज्या भुजः । वा शंकुमूलपूर्वीपरसूत्रयोरन्तरं भुजः । तत्र ग्रहस्थानाचाम्योत्तरभूतले यो लम्बः स तु नियत ग्रहाहोरात्रयाम्योत्तारत्तयोर्योगरेखायां हतौ पत- त्येव तल्लम्बबिन्दोः क्षितिजभूतले यो लम्बः स चेष्ट- शंकुतुल्यः । तस्योधरसूत्रस्य च यल्लम्बरूपमन्तरं सोऽपि भुज एवेति सिद्धान्तविदा- मतिरोहितम् । श्रतो याम्योत्तरवृतभूतले तत्तत्कालिकशङ्क वाल्लम्बं कृत्वा पुनस्ततः क्षितिजभूतलोपरि लम्बविधानेन तत्तत्कालिकशङ्कयो निदर्शिताः । यथात्र अनिकखग याम्योत्तरवृत्तम् । भू = भूकेन्द्रम, ख = खस्वस्तिकम् । नि = निरक्षखस्वस्तिकम् । निभू अह, कन, गद-हृतिरेखाः । अथ सौम्यगोळे सममण्डलादुत्तरेऽहोरात्रवृत्ते सति हरे = गद, तदा एकः शंका थिच, तस्य भुजः = थव, तथाऽन्यः शंकुः तन,तद्भुतश्चभत, चर: तरथ त्रिभुज तदेव ज्ञातावयवं स्यात् यदा तन-थध =तर =शक वन्सरं कोटिः । बथ-मत:स्थ = भुजान्तरं भुजः । तथ = तद-थद = इष्टहत्यन्तरं कर्णः । अत्र Lथदथः =Lतथर लम्बांश: : 'तरथ' अक्षक्षेत्रमाजात्यं जातम् । तदाऽनुपातेन विषुवती स्थx१२ भु अंx१२ एवं भुजयोरेकदिक्त्वे । अथ भिन्नदिक्त्वे यथा एकः शंभ सौम्यो मुजः चम, शं भम, याम्योभुजापन, तच्छंकः = पल, अत्र पल-भम = पस = शंभं को । पन + चभ = सभ = भु०यो = भुजः पम = हृत्यन्तरं कर्णः । अत्र भुजयोरन्यदिक्त्वे योग उपपनः । सौम्यगोले चैतत् RAND ANMENT NIMA PRASHAN we +NH- .. won - ·ब A Ch ट का क भू-मभू-गम, पत्र, महाप्रश्नाधिकारः। अथ विभिन्नगोले यथा पन = ए को भुजः । घष = अन्यो भुजस्तदा तु अह हृतिरेखा- ऽधोमुखवर्षिता सत्ती, अधोमुखवर्धितेन 'पल' शंकुना मिलति । तत्राप्रयोः समत्वात् समर्शको साम्यमक्षक्षेत्रसाजात्यात्सुबोधम् । अनोपपत्तिः। भुजस्तु ग्रहगतलमप्रोतवृत्ते ग्रहसमवृत्तान्तरचापज्या- मितः । श्रथ ग्रहात याम्योत्तरवृत्तभूतले कृतलम्बस्य मूलात् क्षितिजभूतले कृतो लम्बः शङ्कुसमस्तेन याम्यो. त्तरभूतले क्षेत्र प्रदश्यते । यथा अनिउम= याम्योत्तरवृत्तम् तत्र समापमत्वे' इत्युपादानादप्रयोः साम्यं स्फुटम् । ::चभू= भूष= अना। श्रच, ष= हृतिरेखे । अथैकगोले तथैकदिशि शं= रस, भुज - भूल । एवं श=यट= , भूट=भु' अतः भूस-भूट = उस= लर=भु = भुजः । यट-रल = यल =शंकोटिः । यर = इष्टहृत्यन्नरं कर्णः । अत उपपन्नमेकगोले वैकदिशि । अथैकगोले भिन्नदिशि यथा रस = शं, भूस = भुजः । तथा पम=श मभू-भु अत्र समानान्तररेखाकरणेन पम - रस शंअं = कोटिः । मभू+भूल = भर = भुयो = भुजः, पर = इष्टहत्यन्तरं कर्णः । अथ भिन्नगोले चैकनिशि शं= पम, मभूभु । तथा इग=श, गभू-भु । अनोपरि भागे क्षेत्रस्याघटितत्वात् इंग शङ्करधोभागे 'पम मितो वर्धनीयः । गभूसमा- नान्तरा छन कार्या । तदा इछ = शंश= शंयोको। छश = नुजान्तरम् । यता, वहश त्रि. :.मय:- हश= शं'तल अथ : हन= चभू= भूष= अमाह - हश अग्रा - शंत = भुज = शन = लभू, अतः छश = भुजान्तरं भुजः, भिन्नगोले चैकदिशि । अथ भिन्नगोले भिन्नदिशि यथा रस = शं, भूल = भुजा, एवं खव = शं, घभू = भु', तदाऽपि खघ शङ्खरधोभागे रलमितो 'वत' वर्धनीयः। घभूलमानान्तरातधरेखा । अत्रापि खत = शंयो = कोटिः । तद = भुजान्तरम् । :: सप :: सप = शं०त =धद, दध = भुज = भूस, .. तध - दध = तद= भुजान्तरं भुजः उतानि त्रिभुजानि तदक्षक्षेत्रलजातीयानि, तेन (भु+ भु) १२ वि, अतोऽ- श-शं मांशाः सुखेन ज्ञेयाः, ततो रवेपि ज्ञानं सुलभमित्युपपन्नम् । नोक्तं समत्वे भुजयोर्यथोक्त्या तत्साधनं प्रोक्तमिदं विभेदे। पलप्रभा वर्णमितेरिहोह्या सुवासनाऽग्नाद्वयसाम्यरीत्या ॥१२॥ ७ - । तथा थध-अग्रा. ma

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके--
aur
Marwasna
भुजयो लमत्वे तु तदा भुनयोरन्तरात् सुजा
शून्यः
तत्कालिकर्शकोः सास्यादन्तरे कले
कोटिरपि शून्यैव । तेनोक्त प्रकारस्य तत्र न गति-
स्तन हेतुना, "यधोवस्या इदं तत्साधन विभेदे
युवेति युक्तमुक्तन् । भुजयोः समत्वे तु वर्णमितेस्र्थाद-
व्यक्तक्रियया पलप्रमाऽवगम्या शेष सुगमम् ॥
*2
Popmitraamerammnoorans
--
अथेष्टकालापन-बाहु-शजकृन् ज्ञात्वा पलांशान प्रवदाशु यत्र ।
क्लिश्यन्ति वीजनियया वृथैव स्वस्वाभिमानात् ग्रहगोलविज्ञाः ॥१३॥
भन्नेष्टकालिकक्रान्ति मुजशङ्कको ज्ञाता स्तेभ्योऽक्षाशज्ञानमिष्टमस्तीति ।
अस्य भङ्गः
फलीयपूर्वोक्तहरोऽत्र साध्यस्तदुद्धृते ते त्रिगुणाहते च ।
शुजापमज्ये, धनुषो स्तयोश्च स्वदिकस्थयोर्थस्तसुसंस्कृतेः स्युः ॥१४॥
अक्षांशका,स्तत्र यदाऽक्षभागा ज्ञाता स्तदा क्रान्तिरतो विलोमात् ।
विदन्ति ये गोलमखें सभेदं पश्यन्ति तेऽने गणितं समग्रम् ॥१५॥
अत्र पूनि-नाडीवृत्तम् । पूख पूर्वा.
परवृत्तम् निखध्रु = याम्योत्तरम्
प्र-ग्रहः । ध्रु= ध्रुव; स समस्थानम् ।
पू == पूर्वस्वस्तिकम् । ख = खस्वस्तिकम् ,
पूदस-क्षितिजम् । पून-फलवृत्तसंज्ञम्
अध कन-भुजांशाः । :. श+भु
ज्या पू,
ज्याक्षेत्रीययुक्त्या
ज्यार 'पून=हारः । ततः अपूक त्रिभुजे
== ज्या 'खल, एतच्चापम् = खल, अथ पूप्रय त्रिभुजे
# ১ ভাগ त्रिज्याका
ज्या / थपून ज्यानिल
एतचापं -निल । अथ निल, खल,
वापयोः संस्कारेण निख=अक्षांशा भवन्ति सर्वमुपपन्नम् ।
MUNIA
2
या/कपून- त्रि
७
प्रथमः।
कृतायनांशग्नहबाहुजीवायुज्यापमज्यायुतिविद्ग्रहशः
जानाति यः क्रान्तिगुणं सुशीघ्रं तं सर्वदैवज्ञवरं हि मन्ये ॥१६॥
अत्र सायनदोया धन्या-क्रान्तिज्यायोग ज्ञात्वा क्रान्तिज्ञानमिष्टमिति ॥१६॥

·महाप्रश्नाधिकारः ।
१२३
Mara
अतो युज्या
साक्षया
BIHIROIN
यात्रि
+या
-
-
ज्याजि
Musi
अस्य भङ्गः।
पूर्व परक्रान्तिलवोत्थजीवा-त्रिज्यायुतिं स्वेष्टयुतिं प्रकल्ण्य ।
परापमज्या गुणितोक्तयुत्या, भक्तेष्टयुत्याऽपमशिञ्जिनी स्यात् ॥१७॥
तजधुजीवोनयुतिं युतिं च मत्वोक्तवत्क्रान्तिगुणाद् धुजीवाम् ।
कृत्वा तदूनोकयुतेर्वशेनासकृत्स्थिर क्रान्तिगुणोऽतिसूक्ष्मः ॥१८॥
अत्र प्रथमं कल्पिता ज्याक्रा = ज्याजि, तद्या ग्रु+दो+ ज्याक्रा = ज्याजि+नि,
ज्याजिx30 यु
इ० यु० । तदाऽनुपातेन ज्याइका =
तयोनोक्त
इयु
युतियुतिः कल्प्या, अर्थादवास्तवदोापमज्यायुतिर्जाता, तथा पुनरनुपातेन क्रान्तिज्या,
ततो
घुज्या साध्या तदूनोक्तयुतेशेनासकृद्विधिना क्रान्तिज्याऽऽगमिष्यति ॥१७-१८॥
अथ वा सकृदेतदानयनमाह-
क्रान्तिज्यावर्णमानाद्वा दोा, तद्योगवर्जिता।
युति,स्तद्वर्गताज्यावर्गसास्यादियं स्फुटा ॥१६॥
अन ज्याका= या, तदा यो-या=यु + दो, :: यो= छ+दो+ज्याक्रा,
यात्रि
या (त्रिज्याजि)
अथ दोया
:.दोा + ज्याक्रा=3
জুলি
ज्याजि
या (त्रि+ज्याजि)
थु--( ज्याका + दोा) = धु-यु:
त्रि-चार
ज्याजिल यु-या ( ज्याजि-नि)
त्रि-या
वर्गकरणेन पक्षी
ज्याजि
ज्या जि० युरे+या (ज्याजि+त्रि)२ -----२ या (उमाजि--त्रि) यु०४ ज्याजि
ज्याजि
वि-या: ज्या रेजि यु२+ या( ज्याजि+नि)-रया (ज्याजि ---नियु० ज्याजि
-त्रिज्यारेजि-ज्या जिया ।
{ (ज्याजि+त्रि ) + ज्या जि ---२ या (ज्याजि-त्रि) यु , ज्याजि
=नि ज्या जि-ज्या नियुक,
ज्याजि+नि) यु० ज्याजि ज्याजि (त्रि-यु)
ज्याजि+त्रि) + ज्या रेजि (ज्याजि+त्रि) ज्याजि
या-२ याxफल +फफ-व्य
' था-फVफल २-व्य :. या फ+/ फल-व्य
अत उपपन्नम् । एवमेव 'ज्यापमज्याभुजशिब्जिनीना' मित्यादि भास्करीयशिरो
मणौ प्रश्नोऽस्ति । तेन सकृतैव कर्मणा तहङ्गोऽपि 'युज्यापक्रमभानुदोर्गुणयुतिः
इत्यादिना विहितस्बिप्रश्नाधिकारे द्रष्टव्यः ॥१९॥
NIOR
9
am
Motaraa
RALIRAM
na
.
ANANDMARAN
अक्षांशविद् बाहुनरप्रमाणं संवीक्ष्य यः क्रान्तिगुणं ग्रहशः !
जानाति तं दैवविदां वरिष्टं विवेकतत्वज्ञमितीति मन्ये ॥२०॥

·सिद्धान्ततत्वविवेके- RAISHAD पूर्वोक्तहारेण हृतात् , निमौा, निनाद्भुजाच्चापमिह स्वदिकथम् । अक्षांशकै व्यस्तस्तुसंस्कृतं तज्ज्यका हरनी त्रिम जीवयाऽऽप्ता ॥२१॥ लब्धं भवेत् क्रान्तिगुणोऽथ दज्या दिगंशकोटिज्यकया हताऽऽता। त्रिभज्यया, चापलया तो ये खाङ्कच्युतास्तद्गुण एव हारः ॥२२॥ अत्रोपपत्ति निख = धान्योत्तरशत्तम् । निपू = लाड़ीवृत्तम् । खपू-पू०प० वृत्तम् । aa अपू-हारचापः। पना कन% भुजचापः। ज्याकन ज्यापूह भुज त्रि म अथ ज्या 'खल' GHAR = ज्या 'खल' एतचापमक्षांशेज तथा संस्कार्य यथा नाड़ीवृत्तफलवृत्तान्तरं भवेत, तेन निल = सं० चाप । ज्यानिल ज्यापून ज्याका, ततः खलन त्रिभुजे ज्या ला HAMARI Aap - हग्ज्या x क्रोज्यादि Hal एतचापं ला, एनकोटि-अपू-हारः। श्रत उपपन्नं सर्वमिति । सहनमानौ सममण्डलस्थे नतासुदोाऽक्षलवज्यकाज्ञः । क्रान्तिज्यकामानयतीह तं च सिद्धान्तविर्यमहं हि मन्ये ॥२३॥ समवृत्तप्रवेशकालिकनतकालमक्षांशांश्च विज्ञाय कान्तिज्यकाज्ञानमिष्टमस्तीति ॥३३॥ अथास्यमः। नतासुदोा त्रिमजीवयाऽऽता, त्रिज्या तथाऽक्षज्यकया विभत्ता ! तर्गयोरन्तरमूलभक्ता नतांसुजाता किल किल कोटिजीवा ॥२i क्रान्तिज्यका स्थान्मम सम्मतेयं सहनमानी सममण्डलस्थे। परैरिदं चानयनं प्रयासात्कृतं स्वबुद्धया स्वकृतौ न सत्तत् ॥२३ १४ अत्रोपपत्तिः। गद == खस्वस्तिकम् । ध्रुध्रुवः । ग्र=ग्रहः । प्रख-समवृत्त अत्र 'मध्यजादोजी त्रिज्यागुणा तदा भान्त्यस्पर्शरेखाहति तुल्या इत्यनेन तथा 'तरकोटिमेव गृह्णीयात् स्थाने श्रवणकोणयो।'-अनेन च त्रि०कोज्या रखधं ग्र= स्प'ख' कोस्य अभ्र = स्पलं x स्पका त्रि त्यालं त्रिकोज्यानकारज्या वा, त्रि०कोज्यानका त्रिज्यालं । xस्पका। ज्या ·महाप्रश्नाधिकारः। १२५ स्पतिर कोज्यानxज्याम =स्पका । अथ :: निः + स्पछे, तथा ज्या - X त्रिर कोज्यान ज्या कोज्यान ज्यात्रि कोज्यान ज्यारे+नि ज्याल कोज्यान ज्या+त्रिज्याल - कोज्यान ज्या प्रतिर कोज्यान ज्यात्रि (त्रि-ज्यान)ज्या+त्रिज्याल त्रिज्या अ+त्रिx ज्याल- ज्यान ज्याल कोज्यान ज्यात्रि कोज्यारेन कोज्यार त्रि-ज्यान ज्याअ त्रि-ज्यान ज्या अ त्रि ज्यात्रि স্থান ज्याका । अत उपपन्नं मूलोक्तम् । कृत्रि ज्या त्रि कोज्यान ज्या त्रि० अथात्र (2) HTTARA hin xज्याक्रा १२ कोज्यान ज्यास গান্তি इयं क्रान्तितुल्याक्षांशे विषु. mama ज्या वि वती तेनास्याः येऽक्षाशास्ते क्रान्त्यंशाः परन्तु १२ कोज्यान ज्यान कोज्यानxवि । अतो मदुक्तसूत्रमुपपद्यते- ज्यालxनि "सूत्रमक्षमया निम्नं, विभकं त्रिज्यया ततः । लधि विषुवती मत्वा येऽशाशास्तेऽपमांशकाः ॥” इति ॥२४-२५॥ थाल्य: प्रश्नः। अक्षांशकशेन चरांशजीवां ज्ञात्वाऽपमज्यानयनं यथोक्तया । कार्य, चरज्याऽकहता गुणः स्यात्रिभज्यया संगुणिताऽक्षमा च॥२६॥ तर्गयोर्योगपदेन भत्का, त्रिज्या गुणनो त्वपमज्यका स्यात् । चापं भवेत्क्रान्तिरिमांविदित्वा चरासबोऽन्यत्र विदां मुबोधाः ॥२७॥ মুন্সী সুহায় হাম্বা স্কাভিশ্বাSSলঅল গুজা अत्र पू-पूर्वस्वस्तिकम् । पूच नाड़ीवृत्ते चरांशः । पू= क्षितिजेऽयांशः । चा=ग्रहाताहोरात्रवृत्तक्षितिजवृत्त- सम्पातगतवमोते ऽपमांश: । अत्र चापजात्योक्तरीत्या ज्याxxत्रि ज्याचxत्रि = स्पका रूप अ, ज्याल - रुपकाx ·-PAIKARA सिद्धान्ततत्वविवेके- क Tharanga ज्या ज्याल MOMIN Maasie स्पकार अMean statue वि० Jasming warge meth V O वि छ Naw 5 LAIMEDImasumACHAmeereas cles Niwas ज्याचx१०३ HI न Hot WHERITAMNAHIDAEENESMAchaare 45 गुण त्रि ऋत उपपन्नम्। शेष सुमनन् । TEXT तुण-नि amiARCISANIZamaANSTARTISMATER day - कायम MAHan PARA wwer । अतो मदुक्तसूत्रमुपपद्यते चरज्याककृत्या हता,क्षप्रमान्या मजेत्रिज्ययाऽऽतं पलामा प्रकल्प्य ये पलांशा नता तेऽपमांशाः सुधाभिर्विभाव्यं प्रयासाल्परीत्या "२६-२७॥ Hairmamta ज्या त्रि w 'exज्याका Mam ma- अक्षांशवित्क्रान्तिगुणं विदित्वा जानाति शङकुं नतकालमानम् । यस्तीक्ष्णरश्मौ सममण्डलस्थे बुधाश्च तं कल्पकमामनन्ति ॥२८॥ अनाक्षांशकान्यशो विदित्वा नताशनतकालज्ञानार्थ प्रश्नः ॥२७॥ श्रस्य मङ्गश्च । त्रिजगपमज्यादति रक्षजीवाभक्ता नरः स्याञ्च ततोऽस्य दृग्ज्या। सा त्रिज्यकानी विहता बुलौर्या तचापलिता नत जासबः स्युः ॥२६॥ ऋत्रोपपत्तिः। अथाक्षक्षेत्रसाजात्यात् मर्श त्रि त्रि अशं, अतो दृग्ग्या सुलेन त्रिज्यान =ज्यानका अधान्यः प्रश्नो भङ्गश्च । पलप्रमालम्वगुणाझजीवायोगं विदित्वा पलभाऽवयोधः कर्णस्य वर्गाद द्विगुणाद्विशोध्येत्यनेन सद्देव वेदां सुवोधः ॥३०॥ पाट्युक्तरीत्या पललम्बमौर्यो स्तद्वाहुकोट्या स्त्रिगुणश्रुतेश्च । ज्ञानाद्भवेत्तञ्च यथा द्विनिम्नत्रिज्याकृतः शोध्य युतेश्च वर्गम् ॥३१॥ तन्मूलहीना सहिता युतिस्तद्दले किलाक्षांशकलम्बमौव्यौँ । स्वपृच्छकेच्छावशर्ता ऽवगम्ये हीनाधिके चाभ्यधिकाल्पके वा ॥३२॥ उत्क्रमलम्बन्धेन atar ·महाप्रशाधिकारः। अक्षज्यकाकाभिहताविभका लम्बज्यया स्यात्पलभा द्विधा सा। अर्काल्पिका वाऽभ्यधिकाऽर्कतः स्यान्न्यूनाधिकत्वेऽक्षगुणस्य लम्बात् पलप्रभां तां प्रविशोध्य योगान्मत्वाऽथ तां योगमिति पुनश्च । यथोक्तवत्स्यादसद्विधानात् पलप्रभेत्थं कथयन्ति विज्ञाः ॥३४॥ अत्र प्रश्नः सुगम एव । तदुत्तरे तु प्रथमवारं युति तु लम्बाक्षज्ययोर्युतिमितामेव नत्वा कर्णस्य वर्गाद्विगुणादिति पाड्युक्तविधिना ततो लम्बाक्षज्ययोर्माने भवतः । ततः पलभा साध्याऽतो यदि लमं>अनं तदा १२>वि० यदा तु ल<अचं तदा<वि प्रय पलमयोगा युतिस्तु स्वल्पान्तरतो लम्बांशाक्षांशज्ययो युतिस्ततः पुनः पाट्यक्तसूत्रात सस्थामाशज्ये साध्ये । ततो सूयः पलभेत्यलत् पलभाज्ञानं सुबोधन ॥३०-३४॥ கலை अथ प्रश्न भास्करऽथ लममण्डलयाते तन्नतोचतलवान् समवेदय । বানিবিবিযিল ! জালাল নখ বলনা ॥ax}} aur mmmm रख ज्यानका तन्नतासुगुणहत् त्रिगुणध्नी सा समाख्यवृतिजा नतमौर्वी । धुज्यका भवति याऽपमजीवा स्यात्लमोन्नतगुणेन विभक्ता ॥३६॥ सा गुणा त्रिभगुणेन पलया तशादपमतत्पलमे स्तः। अत्र औरसकक्तित उक्त तन्न सम्यगिति गोलविदोह्यम् ॥३७॥ अनोपपत्तिः। खखस्वस्तिकम् । ध्रु-ध्रुवः । स-समस्थानम् । खन, समवृत्ते, प्र-ग्रहस्थानम् । ततः सभ्रम त्रिभुजे ज्याधुग्र== . ज्याख,x ज्याप्रखध ज्यास००४ त्रि ज्याखवुन ज्याना त्रि জাঙ্গনা =ज्यान, संश नि सशं अत उपपन्नं सर्वम् ॥३५-३७॥ अथान्यः प्रश्नः समनश्च । कुजीवोनितां तदुधृति, कुज्यकां च विदित्वा, बदाक्षप्रभा व्यक्तरीत्या । कृतेन्द्राहता तधृतेरूखण्डोद्धृता कुज्यका तत्पदं स्वाक्षमा स्यात् ॥३८॥ अत्र कुजीवोनितां तदति किन्तु कलासंजिका, शेष पम् । प्रथात्र अइ= लमशङ्कः । = अमा, अउ = ततिः । ३' बिन्दुतः 'उ' उपरि लम्बः- इल, ज्याक्रा, अथ अइल, इलउ निमुह गरे। कुज्या ST SON बाप साजात्यात् : ज्यारेका = कलाकुज्या, ततोऽक्षक्षेत्रसाजात्यात ·सिद्धान्ततत्त्वविवेके-- Spoon वि कुज्याx.४४ वर्ग कृते वि MIREgane MNIATTA Amalner ज्याका कला कुख्या अस्य मूलमक्षभेति स्फुटम् । तदुतेरूखण्ड जाम कला ! अत उपप लाईन ॥३८॥ अर्थतदुश्पतिरूपं विशेषमाह-- सजातीयजात्येषु कोट्यङ्ककानां स्ववाहुळूतानां समा लब्धयः स्युः । अतो येन हारेण भक्तोऽशर्मवेदक्षमा तधृतिः कुञ्ययोना ॥३६॥ विभक्ताऽथ तेनापमच्या भवेला पुनस्तेन भत्ता कुजीवाऽथ तस्मात् । 'कुजीवोनिता तकृति' भाजिता त-धरस्यैव वगैण कुज्याऽथवा स्यात् ४० कृता हारवर्गस्थ बोधार्थमन कुडाबोनिता ततिः' कुज्ययाऽऽता । हरे वर्गरूफेशकोऽस्तु वो भवेदाज्य पातं कृतिश्चाक्षभायाः ॥४॥ पदं चाक्षभत्थं हि गोलप्रवीशौर्नरश्वोपपत्तिःप्रवाच्या सुवाधा। अनल्पा विदां कल्पनेवास्ति मुख्य सुबीजं, न तत्केवलं वरूपम् ॥४२॥ अत्र साजात्वं नाम कोणत्रयतुल्यत्वरूपसाधम्र्यवत्वम् । तत्र सकलेवाक्षेत्रेषु, लम्बांशाक्षांशकोणसम्मुख जयोः क्रमेण कोधिभुजसंज्ञाकल्पनात, सर्वेषां समानकोणाच ज्यालं ज्याका अनावं इ० य. (१०५०) वि अत उपप 'समा लब्धयः स्यु-रित्यन्तम् । dian wwmeone ANApr meaN m GOTTF5T वि INETAIL wwnage EMINAR =वि.तथा च EMARAORANAMRIMIRE HERI wwwparu अथ तेन ज्यालं उमाका AIR BUA Ram HAIRAM Japan ray ज्यालं .. आक्रा । अतो येन हारेण भक्तोऽर्कशङ्कः पलमानानं भवेत् तैनेव कुज्ययोना तदुतिः रर्थात् कला विभत्ता तदा क्रान्तिज्या भवेदिति । पुनरेवं तेल हरेण लाऽपमज्या यदि कुज्या हियते तदा कुज्या स्यात् यथा ज्यालं ज्याल ज्या Stat X371FT iye । RCANDID Su ज्याका । अत उपपन्नं कुनीवाऽथा स्थात्" इत्यन्तम् । ज्यालं ज्या अथ तस्मात्कारणात् प्रकृते (३८ श्लोकोपपत्ती ) क्रियमाणायां तु यथा कुज्या उपा कुज्याकुज्या कुज्या ज्याल ज्याका ज्याल GTAT कलाकुज्या कुज्या - N ।

·महाप्रश्नाधिकारः।
१२६
ज्याअ
कुन्या
कलाxज्याभ
-
... कुन्या
se
damad
ज्यारेल
ज्या
कला
कुज्या
mon
। अनेन तद्वरस्यैव वर्गेण कुजीवोनिता ततिर्विभाजिता तदा
कुज्या स्यात्" इत्यन्तमुपपन्नम् ।
२
कुष्या
३
दि
अथ तेन
कुज्या
x१२२
कला
कुज्या
SROIN
%3D
InBEN
a
wituRanata
विषुवती। इत्युपपन्न "हारवर्गस्ट
कुज्या
बोधार्थमन्त्र कुजीवोनिता तद्धतिः कुज्ययाssar इत्यादितः पदं चाक्षमा" इत्यन्तम् ।
एवं विदामनरूपा कल्पनेच मुख्य सुबीज बीजगणिता, केवलं वर्णरूपं तु बीजं नैति
अयमों भास्कर इवास्थाप्यस्ति । यथोक्तं तेन-
'नव वर्णात्मकं बीजं, न बीजानि पृथक् पृथक् ।
एवमेव मति जमनल्पा कल्पना यतः ॥” इति ॥ अन्यच्च 'बीजं मतिर्विविधा.
वर्णसहायनी हि ॥ इति ॥
AND
ऋथ प्रश्नः।
प्रविदितनरमानाज ज्ञातनवासुमानाज्
জযললললি মুভি ম জানিনা।
द्विविधगणितगोलशान्यसत्तान्त्रिकेभ्यो-
ऽधिकतरममलं चेत्त्वं विजानासि विद्धन् ! ॥४॥
अत्र नतांशमानं नतकालं तथाऽक्षांशमानमपि विज्ञाय कान्तितिब्याऽस्तीति ।
द्विविधगणितगोलनेन्यो सन्तश्च ये तान्त्रिका युविज्ञाज्योतिर्विदस्तेख्यो वा द्विविधयोर्ग-
णितगोलयोनि विद्यते येषां ते, द्विविधाणितगोलज्ञानिनः, तेषु येऽसत्तान्त्रिकाः हे
कल्पनाशक्तिहीनास्तेभ्योऽधिकतर विशेषरूपममलं, करतलामलकवदुः गोलं यदि त्वं
विजानासि तदा क्रान्तिज्यां मे बहीति ॥४३॥
भङ्गश्च-
नतालुकोटिज्यकया विनिनी लम्बज्यका भाज्य, इहोद्धृतोऽसौ।
त्रिभज्यया, तकृतिरक्षजीवा-वर्गेण युक्ता, हरसंशकः स्यात् ॥४४॥
भाज्यस्य वर्गस्त्रिगुणनशकुवर्गोनितो हारहतः स चाद्यः ।
त्रिज्याऽक्षजीवाहतशङकुरातो हारेण, सोऽन्योऽस्य कृतियुताऽऽद्य॥४॥
तन्मूलमन्येन युतं
विहीनं गोलक्रमेणा,-पमशिञ्जिनी स्यात् ।
यदाऽल्पमन्यात्पदमत्र साम्ये तदा पदेनापि विहीनितोऽन्यः ॥४॥
क्रान्तिज्यका स्याद्विविधं तदित्थं, कचिच्च सत्स्यादथ चोन्नताश्चेत् ।
ज्ञातासवस्तासकृत्सुबोधमाद्योक्तयुक्त्यैव विदा प्रसिद्धम् ॥४७॥

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके अनोपपतिः अतोऽनुपातेन कुल्या amommeware ७ maange soupHAIL thaneIN MUNM Ewaya mara mom HAR Name शनि- ज्यामस्या ज्यालं Amean कोज्यानका कोज्यानका धु D अथान्यथा कलाsनीयते । and ANSEE . Wws R PAR ज्याल Rains - कोज्यानका वक्षयोवन कृते। नि श- निया शनि अध्या सूर नि-या Worlmame ww संwatan ele Speam समीकरणेन श वि + ज्या १० नि चा - २ शं० वि. ज्याच्या नि ज्याल --सूयालयाने :. या (ज्या भ नि ज्याल) - यानि ज्यान शं -- त्रिज्या लश - त्रिवि (सू३ ज्याल-शं०३. त्रि ) अन्न ज्यालX= भाज्य :: या (ज्या अ० नि - भा)-२ यानि ज्यान शं== नि भार-श त्रि) त्रिज्यावरण पक्षी भक्को A mother Nisha .:. या -२ यानि ज्या शंभार-शनि, त्रि "PARA TRam नि ज्याअश simar TONE माघ, तथा हर १७ ज्याअश waanus 30 SAWAIAN HIMIRE या १२थाल्य: : यार या अन्याय-अन्य -श्राद्य :: या अन्य:/अन्य २ + श्राद्य मूल .:. या १ =मूल + अन्य, अत उपपन्नं कचिञ्च सत्स्या'-दित्यन्तम् । अथ चोन्नतकाले ज्ञाते क्रान्तिज्ञानमसरकर्मणा यथा भास्कराचार्येण 'इष्टान्त्यक मुन्नतकालमौर्वी मित्यादिना विहितं तथैव विधेयम् । परन्तु नवीनैः संशोधकोत. 'द्विविधापमभागाना' मित्यादिना वा विशेषोक्त 'उन्नतासूत्क्रमज्याहताक्षमा' इत्या. दिनाच सकृतकर्मणैवापमज्ञानं विधेयमित्यलम् ॥४४-४७॥

·महाप्रश्नाधिकारः।
श्रथ जात्यत्रिभुजविषयकलाजास्ये विशेषमाह ।
अथैकजातिजात्येषु भुजयोगं भुजं बुधैः ।
कोटियोग तथा काटिं, कर्णयोगं तथा श्रुतिम् ॥४८॥
कल्पयित्वा ततोऽप्यन्यतज्जात्यैकावबाधतः ।
अनुपातात्तदन्यौ च शेयौ वस्तुफलाक्षतेः ॥४६॥
एवं तज्जात्ययो ये च कर्णदोः कोटिजैक्यके।
तज्ज्ञानाच्च तयोरेकत्रितयान्यतरस्य च ॥५०॥
यस्थ ज्ञानात्तदन्यस्य तस्यैव ज्ञानमस्त्यलम् ।
सिद्धैकं साध्ययोगधनं सिद्धयोगहृतं च तत् ॥५॥
क
te
ahsue
क
cht
unds
GANA
Like"
.
अनकल्यां रेखायां सजातीयजात्यत्रिभुजजानां भुजाः
ऋमेण मिथः सलग्ना देयाः । तत्क्रमेणैव तदेखा.
क
प्रान्तोपरि लम्बरूपिण्यामन्यस्यां रेखायां कोटयोऽपि
मिथः संलग्ना देयाः । तदा तत्तहानाप्रबिन्दुद्वयबद्ध-
रेखाऽपि कर्ण योगरूपिणी भवाति-इति षष्टाध्याययुक्त्या स्फुरत्वान्न विशेषप्रयासमो-
जिदर्शितः ॥४८-५१
पलक्षेत्रेषु यत्र स्यात्सिद्धयोगस्तु कोटिजः ।
बाहुजः साध्ययोगः स्यात्तत्र साध्योऽर्कसंगुणः ॥५२॥
सिद्धहत्पलमा ज्ञेया, साध्यश्चेत्कर्णाजस्तदा ।
साध्योऽर्कनः सिद्धहतः पलकों भवेध्रुवम् ॥३॥
श्रथवाऽन एलक्षेत्रे तक्यज्ञानतः किल ।
ज्ञानं दोकोटिकर्णानां प्रपदाशु विदांवर ! ॥५॥
अक्षिमाक्षकर्णानां युत्या भक्तास्त एव हि ।
उद्दिष्ट युतिनिघ्नाः स्युः कोटिदोः श्रुतयः पृथक् ॥५५॥
सर्वे स्पष्टार्थाः । षष्टाध्याययुक्तया वासनाऽतिसरला ॥५१-५२॥
अथ प्रहमः।
अथान्तरं साक्षकुजे भयोर्यत्कुतश्च याम्योत्तरगं तदल्पम् ।
संदृश्यते तद्वद मित्र! युक्तया यद्यस्ति गोले गणितेऽभिमान॥५६॥
कुजेनकांशान्तरयोगतुल्यं याम्योत्तरे क्रान्तिलवान्तरैक्यम् ।
एकान्यदिक्त्वे क्रमतस्तदस्मात्सदाधिकाल्पं, तु समं निरक्षे॥७॥

·सिद्धान्ततत्वविवेके-- कर्णयोर्योगाव भुजयोयोग स्यालरवात वासना मष्टा । परन्तु बनक्षत्रदयं क्षितिजे चैकदा समागतं, तदेकदा पुनर्याम्योत्तरवृत्ते कधमपि न स्यात् । चराईलमयान्तरित- वात् । निरक्षशेतु अप्रान्तरेक्यमेव क्रान्त्यन्तरेयलममिति ॥५॥ ऋक्षयोरपि कदम्बकसूत्रज्ञातसवकवारणकयो हिं। यत्र गर्भजकुजेऽभ्युदयौ स्तश्चैककालवशतोऽवनिदेशे ॥५८!! तत्र गोलगणितागमविक्षा-क्षांशकान् प्रवद चेन्निपुणोऽसि ! सी सध्रुनाविवरोधवजीबैकस्य वाणभवकोटिजमौर्या ॥१६॥ संगुणा, विभगुरणेन विभक्ता, लब्धचापभवकोटिगुणाप्ता । तद्भवाणभवदोयंकया नी त्रिज्यया फलधनुर्लव पूर्वम् ॥६॥ तत्परेषु विवर हि दिगैक्ये वाणयो युतिरिहाथ विभेदे । तज्जकोटिशुरणसंगुणितोक्त-लब्धचापभवकोटिगुणाख्या ॥६॥ त्रिज्यया च विहृताऽऽतजचापांशोनिता नमतयस्तु भयोः स्यात् । अन्तरं भवति वृति तच्चकर्म हि परिकल्प्य खमध्ये ॥६॥ अन्य किता तदन्तरभागैः स्यानतं कुरु ततो गुणमत्र । यो भयो हि विपुवांशकसंज्ञो विस्व जाविह तदन्तरभागैः ॥६३।। या ज्यकाऽन्यभभावस्फुटखांशकान्तिजधुगुणसगुणिता सा । स्वस्थितस्फुटतरापमजातधुज्यया च गुणिता पुनरेव ॥६४। तदातांशकुष्णनिगुणाभ्यां भाजिता भवत चाक्षलवज्या । भूजसंस्थितभयोरथ लम्वज्या समाख्यवृतिजा ऽक्षलवज्या ॥६५॥ अनोपपत्तिः। पत्रप-शान्तिवृत्तम् विवि क्षितिजम् । वि ध्रुधु वः । क-कदम्बः । वि.वि, कुजनिष्टबिम्बे एकस्य शरः पवि । द्वितीयस्त्र शस पवि । श्र प, कदम्बमोतीयधवौ। अथ 'वि' बिन्दुत: 'प' वृत्ते लम्बवृत्तम्-विल "विल' वृत्तमवश्य पक' वृत्तपृष्ठकेन्द्रगतं भवत्येवातस्तत्पू केग, ततः 'कविल' ज्या विक' ज्या लकवि त्रिभुजे चापीयत्रिकोणमित्या ज्याविल- नि कोज्याशx ज्याअप त्रि । एतचापस्य कोटिः गवि, ज्यागविx ज्याअवि अथ गवि त्रिभुजेऽपि तथैव ज्या/अगवि= अस्याश्चापम् = पल, । ततः पल, पवि' अनयोः संस्कारेण लवि' ज्ञातं भवति । Ca त्रि

·man
•
महाप्रश्नाधिकारः।
अथ 'विवि'ल'त्रिभुजे कोन्याविवि' x त्रि - कोज्यालविकोज्यालवि.
कोज्यालवि कोज्यालदि
चापजात्योक्तरीत्या, : कोज्याविवि
'शापकोटि:-विवि', इदं
क्षितिजे विम्बान्तरमानम् ।
यद्यत्रक
वमध्यरूपं तथाऽन्यग्रहः कल्प्यते । तदाऽऽनीतमेतचापं - अन्यग्रहनतांशमान
विम्बयोः स्थानवशाद्विषुवांशमाने सुखेन ज्ञातुं शक्येते तयोरन्तरम् =<विध्रुवि"
= नतकालरूपम् । तथा कल्पितखमध्यरूपस्पष्टा ज्याचापांशाः लम्बांशरूपाः तदन्य-
अहस्पष्टयुज्याचापांशाः स्प० धु० चापाशा एव । ततो देशज्ञानं यथा । वि-खमध्यम् ।
वि' =ग्रहः । तदा विध्रु वि' त्रिभुजे ज्या/विवि'ध्रु
ज्या /विधु वि',x ज्याविध्रु
ज्याविवि
अथ ध्रु' बिन्दुतः क्षितिजोपरि लम्बवृत्तं वास्तवं याम्योत्तरं वृत्तं, तत्र ध्रुस लम्बमान-
मांशास्तेन वि'ध्रुस त्रिभुजे ज्या ध्रुस =
ज्यावि'धु x ज्या / विस
ज्या/ध्रुसवि
ज्यास्पद्यु० x ज्या/विध वि' ज्यास्पद्य,
अत्र कोणज्या-कोणोनमाशिज्ययोः सम.
ज्याविवि'xत्रि
स्वात शेषं सुगममतः सर्वमुपपन्नम् ॥ १८-६५ ॥
रा
Ram
rate
N
अथान्यः प्रश्नः
ज्ञाताक्षांशस्वप्रदेशादिगंशज्ञातस्वेष्टाशास्थितो योऽन्यदेशः
तस्याक्षांशान् शीघ्रमाचक्ष्व विद्वन् ! देशाभ्यन्तर्योजनज्ञोऽसिचेत्त्वम् ॥६६॥
अत्राक्षांशदिगंश-देशान्तरयोजनज्ञानात् तदन्यदेशीयाक्षांशावगमार्थं प्रश्नः ।
लनान्यदेशखमध्यरूपो ग्रहः । तदक्षाशास्तु तद्ग्रहापमांशा एव । देशान्तरयोजनांशाः
कल्पितग्रहनतांशाः ॥६६॥
अस्य भङ्गः
and
।
अष्टदिक्संस्थितभिन्न देशस्वदेशयोरन्तरयोजनानि
इन्द्रविभक्कानि, लवाश्च तेषां ज्या इग्ज्यका सा सुधियाऽवगम्या ॥६॥
तद्भिनदेशाख्यखगस्य तत्र खमध्यसंस्थानिजदेशतश्च
दिगंशकोटिज्यकया विनिघ्नी दृग्ज्या, त्रिमौा विहताऽऽतचापम्॥६॥
तत्कोटिजीवोदित एव हारस्तदुधृता दृग्ज्यकया विनिम्नी ।
दिग्ज्या,ऽऽप्तचापं हि फलं स्वदिक् स्यात्तत्स्वाक्षयोरेकविभिन्नदिक्त्वेद
वियोगयोगः किल तस्य जीवा हराहताऽऽता त्रिगुणेन लब्धम् ।
अक्षज्यका स्यादिह भिन्न देशग्रहापमज्याऽऽप्तधनुः पलांशाः ॥७०॥

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके- News नि अत्रोपपत्तिः। प्रथमदेशखमध्यम्-ख, अन्यदेशखमध्यम् पूनि-नाडीवृत्तम् । पूख-प्रदेपूर्वापश्वृत्तम् । पूअल = फलवृत्तम् । निखलपाम्योत्तरदत्तम् । ध्रुभ = अन्यदेशीययान्योत्तरदत्तम् । Musie RINA 'ROMAAD 60 ame timdar Sae 4000 ज्याद दिग्ख्या भूपयो दे०ग्रंयो =देशान्तरांशाः खन, ज्ञाताः। श्रथ खनाल ज्याखX ज्या/अकाल दुरज्या कोज्यादि विभुजे ज्याप्रल = । एतच्चापकोटिलवा नि अपू = एतज्ज्या हारः । अथ 'ख' त्रिभुजे ज्यापूख, ज्याप्रखपूx ज्याअख । अस्याश्वा = खल, इदं खमध्यावदिक ज्यापूभ ला तस्य दिक् । अक्षांशदिक दक्षिणेच, तेनैकदिक्त्वेऽन्तरे कृते भिन्नदिक्त्त्वे योगे कृते रुलवृत्तविषुवत्तयोरन्तरांशाः भवेयुः। तेन वियोगयोगः निल=Zनिपूल, श्रथ पूचत्रिभुजे ज्याचअ = ज्यामदेव ज्यासपूर ज्या/चप हर x ज्या वि० यो अस्या ये चापलवास्तेऽन्यदेशा. आशा अथवाऽन्यदेशखमध्यरूपग्रहापांशाः स्युरित्युपपन्नं सर्वम् ॥ ६७-७० ॥ अत्रैव विशेषमाह- खाकाधिकाश्चेदिह योजनांशा स्तदोदितव्यस्तसुसंस्कृतेश्च । यथोक्तवत्तत्र पलांशकाः स्युर्यतोऽन्यदेशोऽस्ति कुजादधस्तात् ॥७॥ स्पष्टम् ॥ ७१ ॥ mine M ज्या/पूचन HANUMINAR मा अथान्यः प्रश्नः यो देशयोतिपलाशयो र्दिग-ज्ञानाबुधोऽत्रान्तरयोजनानि । ज्ञात्वाऽथ तज्ज्ञानवशात्पुनस्तदिग्भागकान् या वदति ध्रुवं सः॥७२॥ ध्रवेन्द्र एवाकलने भचक्रगोलस्य वेद्यस्त्विह नो तदन्यः। खेटोऽन्यदेशोऽपमभागकास्तत्पलांशकास्तत्र नतांशमानम् ॥७३॥ दिगंशकज्ञानवशात्सुवोधं त्रिप्रश्नजप्राग्गणितेन नूनम् । तज्ज्ञानतोऽग्रानृतलोऽस्य बाहो-दिग्ज्ञानमप्यस्ति सुबोधमत्र ॥४॥ स्पष्टम् । किं पुनः पिष्टपेषणेनेति ॥ ७३-७४ ॥ अत्रापि विशेषमाह- आद्यप्रश्ने सौम्यगोले दिग्याऽग्राल्पा तदा सदा। निश्चयेन द्विधामानमुदितं मन्मतम् ॥७५॥ ANAND নম্ব

·यतः
-
masat
महाप्रश्नाधिकारः।
१३५
खापमे परतुल्ये तु व्यभिचाराद्; वृथाश्रमात् ।
एकाहोरात्रदृग्वृत्तयोगादेकनरो
॥६॥
प्राथप्रश्नेऽर्थाद्ध इष्टदिकनरसाधने भास्करेण पलप्रभाव्यासदलेन निघ्नीत्यादिना
यो नियम उक्तस्तत्खण्डनं त्रिप्रनाधिकारे बहुधा भट्टेन (श्लो....) निदर्शितम् । अत्रापिः
किञ्चिदुक्तं यथा सौम्यगोलीय दिग्या यदाऽग्राऽल्पा, तदा नियमेन द्विप्रकारकं तमतांश-
मानमुदितं तस्या वास्तवत्वात् तन्मन्मतं नास्ति । यतो यस्मिन् समये ग्रहबिम्बकेन्द्रे
दुग्वृत्तोपरि ग्रहगतध्रुवप्रोतवृत्तं लम्बरूपं भवेत्तदा तदुद्वग्वृत्तस्य तत्रत्याहोरात्रवृत्तेन
स्पर्शरूपत्वात् स्थिरदिगंशापमाभ्यामेकधैव नतांशमानं सिद्धयति । भास्करोक्त्य
चानापि द्विविधं नतांशमान मायाति, तस्य प्रत्यक्षविरुद्धत्वात् न सम्यगस्तीति भट्ट-
भावः । परन्तु तत्रष्टापमांशाः । तथेष्टाक्षांशास्तु-९०-ग्रन । अनयोः संस्कारेण
प्रहनतांशाः जाताः । श्रथ १८०-(९०-ग्रन)30+मनसुद्धाक्षांशाः । अत्रेष्टापमां-
शसंस्कारेण ते एव नताशा आयान्ति, अतो न काऽपि क्षतिरिति ॥७५-७६॥
अथान्य प्रश्न:-
ज्ञाताक्षांशस्वीयदेशादभीष्ट-ज्ञाताक्षांशे कश्चिदस्तीह
कैदिग्भागैर्दिग्विभागेऽथ कस्मिन् स्वस्थानात् कैर्योजनैश्चापि तत्तत्॥७॥
तत्तत्स्थानप्रोकतूलांशविज्ञ ! ब्रूहि त्वं मे सत्वरं चातिसूक्ष्मम् ।
ज्ञात्वा सम्यक् सद्विवेकस्य तत्वं चापक्षेत्रज्ञातगोलप्रपञ्चैः ॥७॥
खदेशीयाक्षांशमानं ज्ञात्वा ततोऽन्यदेशेऽपि तदक्षांशान् ज्ञात्वा तथा च देशयोः
निरक्षदेशान्तररूप तूलांशान्तरं ज्ञास्वा, स्वदेशात् कस्मिन् दिग्भागे कैर्देशान्तरयोजतैः
रन्यो देशोऽस्ति तदद्वयं वदेति प्रश्नः ॥७७-७८||
प्रथमङ्गः।
खाभीष्टदेशोद्भवतूलभागान्तरज्यया सगुणिता, विभक्ता।
त्रिभज्ययेष्टाक्षजलम्बमौर्वी तच्चापमाद्योऽस्य च कोटिमौर्वी ॥७६
हरो भवेत्तेन हृतेष्टदेशाक्षज्या त्रिमौळ गुणिताऽऽतचापम् ।
इष्टोऽन्यदिकल्लवसंस्कृतानांखाक्षांशकानामिह याज्यका स्यात् ॥८॥
हराहता सा त्रिगुणेन भक्ता, लब्धाधवगैंक्यपदस्य चापम् ।
लवाद्यमिन्द्र गुणितं भवन्ति तद्देशयोरन्तरयोजनानि ॥८॥
लब्धं त्रिभज्यागुणितं पदाप्तं, तदाप्तचापं तु दिगंशकाः स्युः।
सुसंस्कृतस्वाक्षजदिकस्थिताश्चेत्स्वकीयदेशोद्भवतूलमल्पम् ॥२॥
तदेष्टदेशः स्वपुराद्भवेत्प्राक् तदन्यथा पश्चिमदिक्स्थितः स्यात् ।
तत्पूर्वचिह्नात् परचिह्नतो वा सार्धद्विदनाल्पलवै दिगंशैः ॥३॥
स्खदिग्भवैः संव्यवहारहेतो र्दिक प्रापरा सैव विदाऽवगम्या ।
सार्धादिषट् दिग्लवकोर्ध्वगस्तु दिगंशदिग या खलु सैव दिक् स्यात्॥
सार्धद्विदस्रोगसाधशैलषडल्पकै दिग्लवकैस्तु दिक् स्यात् ।
तदन्तरे कोणभवा, फलार्थमित्थं विचिन्त्यं सुधियाऽतिसूक्ष्मम् ॥५॥

·न सिद्धान्ततस्त्रविवेके-- अनोपपत्ति:- निरक्षे लापुरात्यश्चिमदिशि नवरयंशान्तरे रोम- कपत्तनमस्ति ततोऽपि द्विद्विभागः पश्चिमस्यां दिशि * बालदात संज्ञक नगरम् । ततो यदंशान्तरित निरक्ष यत्पुरं तत्पुरे ते ऽन्तरांशास्तूलांशाख्याः । अतस्त- लांशान्त नाड़ीवृते तत्तद्देशीययाम्योत्तरवृत्तान्तरमिति m अथ ख-पु. दे. खस्वस्तिकम् । डि. दे. स्वस्तिकम् । ध्रुध्रुवः । तू तू'= नाडीवृत्तन् । तदा 'ख' बिन्दुतः 'ध्रुख'' वृत्तोपरि लम्बवृत्तं कार्यम् । ततः ध्रुखलत्रिभुजे ज्यातूतू,x ज्याखव ज्यातूनं. ज्याइ दे०लं' अस्याश्चापमाघसंज्ञा खल, अस्य कोटिज्या-ज्याहल-हारः ! ततः हतूल, हतख त्रिभुजमोज्या क्षेत्रलाजात्यान् ज्यातूल = ज्यातूख त्रि ज्याइदेअत्रि प्राप्त, श्रस्याश्वामिष्टम्-तूल। अथ तूस्य, तूल, अनयोस्तथा ज्यान त्रि an " संस्कारो विधेयो येन 'खल' लम्बवृत्तस्य 'ख' खस्वस्तिकस्य वान्तरं - खेल, भवेत् । अथ खलखत्रिभुजे ज्या रेख व ज्या खल+भुजको व्या० परिणता 'ख'ल'ज्या उपारख जx उपाहत -मु० को व्याप० ज्याखलः-ज्यापखलब्ध तेन लब्धा + ज्या श्राद्ययाख, अस्थाचा देशान्तरांशमानं ततो योजना- स्मककरण सुगमम् । अन्न तु 'ख' देशाभिमायिकसमवृत्तम्खह, तेन त्रिx ज्यापख त्रिलब्ध ज्यादिगंश-ज्यापखखः । अस्याश्चापं दिगंशाः । ७-८५ MOHAN रवौ तु সঙ্গ মুসৰিঘক্ষবিহীনা-- प्राक्साधितो दर्शविरामकालः स्फुटोऽत्र यल्लम्बनसंस्कृतः स्यात् । तल्लम्बनं गर्भजलग्नतुल्ये रवौ निरुक्तं परमं सदाऽऽयः ॥८६॥ त्रिभोनलग्नेन समे सदुगोलरीत्या तदभाव एव । सूर्यादितन्त्रे किल मध्यलग्न तद्वित्रिमं, खं विह मध्यसंज्ञम् ॥८॥ इति स्फुटार्थे वचनेऽप्यबोधात्सौर मतं नाशितमार्यमुख्यैः ॥ प्रामाण्यतो यद्धचनस्य विष्णो भक्तो विनष्टाः किल वैष्णवाख्याः ॥८॥ अत्र पूर्वसाधितो दर्शान्तो गर्भीयः स यल्लम्बनसंस्कृतः सन् स्फुटः पृष्ठीयः * पश्चिमे रोमक ख्याच द्विद्विभागैः पुरं किल । खालदात्ताभिधं चास्ति व्यक्षस्थं तद्गतं किल । [म० अ० श्लो० १७२]

·--
महाप्रश्नाधिकारः।
स्यात्तल्लम्बनं तु रवौ गर्भक्षितिजस्थे परममिति भास्कराचार्य निरुक्तम् । अर्थात्
स्पष्टलम्बनपरमत्वं पृष्ठक्षितिजे भवति, तत्र तन्न कल्पयित्वा गर्भक्षितिजे एवं स्वीकृतम् ।
यद्यपि तद्ग्रन्थे स्फुटतया नैवं वाक्यं लिखितं दृश्यते, "यद्गर्भक्षितिजे एव परमं लम्बनं
भवती"-ति । तथापि "पृष्ठक्षितिजे परमं लम्बनं भवती"-त्येवमपि स्फुटं न दृश्यते ।
लाधारणतया 'क्षितिजे परमं लम्बनं, खमध्ये तदभाव:-अनयोर्मध्ये त्रैराशिकेन-
त्रिज्यातुल्यया दृग्ज्यया परमं घटीचतुष्टयं तदेष्टया क्रिमित्येवमनुपातो दृश्यते । तत्र
इग्ज्या यदि गर्भीया रक्ष्यते तदा गर्भक्षितिजमायाति । परन्तु लम्बनसाधने पृष्ठीय-
इग्ज्ययैवानुपातायतरत्वात्पृष्टीयक्षितिजे परमं लम्बन मिति भक्तया कथं न वक्तुं
शक्यते । वित्रिभलग्नतुल्ये रवौ गोलयुक्त्या कदम्बप्रोतवृत्तयो क्यात, तदभावः ।
स्फुट एवेति । अथ सूर्यादितन्त्रे सूर्यसिद्धान्ते मध्यलग्नमिति पदेन वित्रिभग्रहणं कृतम्-
यथा "मध्यलग्नसमे भानी हरिजस्य न संभवः ।" इत्यत्र मध्यपदाद्वित्रिभम् ।
'मध्यो.
व्यज्ययाऽभ्यस्ता त्रिज्याता वर्गितं फलम्" अनत्यमध्यपदस्य दशमलग्नम् । गूढार्थप्रकाशे
यत्र योऽर्थ उचितो मध्यपदस्य स एव कृतो रङ्गनाथेन, परन्तु मुनीश्वरविरोधान
तपितुदोषोद्घाटनं व्यर्थमेव क्रियते । अत एवार्यमुख्यैरबोधात् सौर मतं नाशितमिति
तेन कथ्यते, तथा च भकृतसौरवासनादौ-"भट्टार्यभास्करायः प्राक सौरार्थो नाशि-
लोऽस्त्यतः । वदाम्यहं विदां तुष्टय सुबोधां सौरवासनाम् ॥' अत्र वैष्णवाख्या:
भास्कराचार्याः विष्णोर्वचनस्य प्रामाण्यत एव विष्णुभक्तौ विनष्टाः जाता: । अर्थाद्विष्णु-
धर्मोत्तरपुराणमूलकस्य ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तस्याधारेण शिरोमणिविरचितस्तत्र
लत्र ब्राह्मस्फुटसिद्धान्तादिन्नः क्रमो दृश्यतेऽतस्ते कथं वैष्णवा इत्युपहासवचन
भास्करस्येति ॥८६-८८॥
अथ तदौचित्यमेवाह-
सवासनं ये प्रविदन्ति गोलं मध्याख्यजीवानयनाय ते तु ।
गृह्णन्ति खाङ्गकिल मध्यसंशमन्यत्र तद्वित्रिभमध्यलग्नम् ॥८६॥
ये गोलजक्षेत्रविचारशून्याः सर्वत्र तेऽभ्राङ्गकमेव चाहुः ।
ये वित्रिभाभ्राङ्गजसंशयस्थास्तैस्तद्वयं प्रोह्य कृतं तृतीयम् ॥१०॥
'दृग्लम्बसंशं स्फुटवित्रिभाङ्गं तत्सत्रिभं दृग्भवलग्नकं च ।
यथा भवेत्सत्रिभवित्रिभाङ्गं स्वलग्नकं तद्वदिहापि बोध्यम् ॥६॥
तत्साधनं चेह यदभ्रवित्रिगृहाङ्गभागान्तरसंस्कृतं तत ।
त्रिभोन लग्नं, खविलग्नकं च स्यात्तदिनार्धे, न तथेष्टकाले ॥६॥
अतोऽन्तरं चोन्नतकालमौा गुणं, हृतं त्रिज्यकया लवाद्यम् ।
हीनाधिके खात्रिभहीनलग्ने युतोनितं तत्रिभहीनलग्नम् ॥३३॥
दृग्लम्बसंज्ञं, त्रिभयुक्तमेतदुदृग्लग्नसंज्ञं परलम्बनार्हम् ।
यथा रवौ स्वोदयलग्नतुल्ये विलम्बनं स्यात्परमं तथैव ॥३४॥
दृग्लम्बतुल्ये धुमणौ परं तद्विलम्बनं संविहितं स्वतन्त्रैः।
एवं यथा वित्रिभलमतुल्ये रवावभावोऽस्ति विलम्बनस्य ॥६॥

·HALMORE veda ॥ सिद्धान्ततत्वविवेक तथैव दृग्लम्बसमे रवौ तु विलम्वनाभाव इहेति वोध्यम् । मध्ये त्रिभोनाविलग्नभिन्न,-मेकं हि दृग्लम्बकसंज्ञमेव ॥६६॥ स्वधुद्धितो मध्यविलमरूपं प्रकल्प्य चाकोदितशास्त्ररीत्या। कृतं स्फुट लम्बनकं त्वनार्यभट्टैस्तु तन्नादरणीयमायः ॥६॥ ये किल सोपपत्तिकं गोलं जानन्ति ते तु मध्यसंज्ञज्याऽऽनयनाय, खानमित्ति शउद्देन दशमलग्नं गृहन्ति । अन्यत्र किन्तु लम्बनानयने मध्यपदेन विनिमलनमामनन्ति ये च गोलीयक्षेत्रज्ञानहीनाः यथा (मुनीश्वराः) ते सर्वत्र (लम्बनानयने, दशम जसलाधनेऽपि) मध्यपदेनाबाइकमर्थात दशमललमेवाङ्गीकृतम् । अथ च ये जना मध्यपदेन किं ब्राह्यमिति संशयस्थास्तैमध्यमश्रेणिपरिगणिते गणकै स्तदुक्ताद्वर्य विहाय तृतीयमे मतमुररीकृतम् । यथा तन्मतं तु रविगत वप्रोतवृत्तक्रान्तिहत . संपातोऽत्र दृग्लम्बसंज्ञं कल्पितम् । तदानयनमेवं यथा दिनामितेष्टकाले दिनार्थः (वि-मल ) ज्याइउका मितोन्नतकालज्या त्रिज्या स्वीकृता, तत इष्टकालेऽनुपातेन नि = विनिम-दृग्लम्ब, 'अथ खाद्वित्रिभलग्ने हीनाधिके सति तदानीतान्तरेण तद वित्रिभलग्न युतोनितं कार्यम् । तदा हग्लम्बसंशं स्यात, अतस्त्रिभान्तरेऽने दुग्लासंझं तत्परमलम्बनाह तन्मतेऽस्ति । शेष सुगम सुबोधानामिति ॥८९-९७॥ चेत्पराशरसंमत्या कृतं सोऽनि चाधिकः। श्रत उक्तः कलेरेव योग्यः सोऽनृतभाषणात् ॥६॥ चेदिदं पराशरसंमत्या कृतं तदा यतः खोऽपि सूर्यादधिकोनार्थात रव्यपेक्षयाऽल्पा- दरणीय अत एव सः पराशरो मिथ्याभाषणतः कलेः कलियुगस्य एवं योग्यः । अर्थात कलियुगीयजनस्य मिथ्याभाषणं स्वाभाविको धर्मः । अनेन सत्ययुगोयनिर्मितसौरमतस्य सर्व सत्यमेवास्तीति भट्टहृदयविवेको व्यज्यते ॥१८॥ सवासनं बहूनां यत्संमतं तदुपेक्ष्य च । युक्त्या सिद्धैकसंमत्या स्वीकुर्वन्त्यधमा इह ॥EEn पराशरो नरः कश्चित्पराशर इवोदितः। अनृतं गणितं येन कल्पितं स्वोक्तजातके ॥१०॥ इह सिद्धान्तेऽधमा वासनाविवेकहीना जनाः सोपपत्तिकं बहूनां संमतं यत्तदुपेक्ष्य अनादृत्य सिद्ध कसंमत्या काकतालीयक्वाचित्कस्थलघटितसंमत्या युक्त्या स्वीकुर्वन्ति । तथा च येन निजजातकेऽनृतमर्थादघटितफलविधायकं गणितमुक्तं सः कश्चिदन्यः पराशरः पराशर इवार्थात व्यासजनक इव लोके प्रथित इत्यर्थः । न त्वयं व्यासपिता पराशरमुनिः ।..."अनेन पाराशरीयहोरायामाक्षेपः । तथा च फलितज्योतिषे नाल्पाऽपि श्रद्धा भदृस्येति स्पष्टम् ॥९९-१९६॥ नृकल्पिताः पद्धतयोऽपि तासु परायुषोऽप्यस्त्यधिकं लवायुः। नुः क्वाप्यतोऽलीकमनार्षमार्च स्त्याज्यं तु दुःसाध्यतदाहृतं हि ॥१०॥ नृभिः श्रीपतिप्रभृतिभी रचिता याः पद्धतयस्तासु जुर्नरस्य क्वापि परायुषोऽपि - ·महाप्रश्नाधिकारः । अधिक लवायुरंशायुरस्ति । अतस्तदलीकं प्रत्यक्षबाधात्मकं दुःसाध्यतदाढतमनार्ष उन्मतमा स्त्याज्यम् । अत्रायुषः सदाचारप्राणसंयमादिनियमैर्टद्धिर्दुराचरणेन हासः इति स्मृतौ स्पष्टम् । भारतस्यानुशासनपर्वणि विशेषरूपेणायुषो वृद्धिक्षयहेतुर्वर्णितो. विद्यते । नहि नियतं विंशत्यधिकशतवर्षाण्येव परमायुनरस्य, अद्यापि तिब्बतसंज्ञदेशे बहवो जनाः सार्धशतवर्षवयस्का जीवन्ति, पर्वतगुहासु योगिनोऽनेके परायुषोऽधिका- युष्मन्तो विद्यन्ते । इति ॥१०॥ अथ तावदावलाधने विशेषमाह- *महर्षिभिः स्वीयकृतौ निरुक्ता लग्नांशतुल्या रविसंख्यका ये । भावाः समा एव सदा फलार्थ ग्राह्यास्त एव ग्रहगोलविद्भिः॥१०२॥ महर्षिभिर्नारदादिभिः स्वीयकृतौ स्वस्वसंहितायां, लग्नांशतुल्या द्वादशपरिमिताः ये समा भावा निरुक्तास्ते एसदा फलार्थं फलकथनार्थ ग्रहगोलविनि ग्राह्याः । भविष्यत्फलज्ञानस्य यौगिकदृष्टय व सम्भवात् । शश्वद्योगनिरतानां मुनीनामेव मतं फलिते मन्तव्यम् । नेदानीन्तनानां हेतुवादैकपक्षावलम्बिनामिति, यथा बहुषु दैविके. पत्रपि चेष्टितेषु तत्कालिककारणानयद्गुष्टयाऽसंगतो निःप्रयोजको भावश्च लक्ष्यते, परं पश्चात् तत्फलमलौकिक विलोक्य तदुव्यापारप्रशंसा सर्वैः सहर्ष विधीयते-इति भभावः। - परन्तु मन्मनलि तावत्प्रत्यक्षगोलीययुक्तया वेतन्मतं नहि अनुकरणीयमिति प्रतिफलति । यतो लग्नमारभ्य ततः क्रान्तिवृत्तस्य समैविभागै यदि द्वादशभावा उच्यन्ते तदा केवलं सायनमेषादितुलादिलनावसरं विहाय सर्वदैवाधोयाम्योत्तरवृत्त- क्रान्तिवृत्तलम्पातरूपचतुर्थलग्नपदेशतो भिनस्थले चतुर्थ लग्न सदैव राशित्रयान्तरित भविष्यति । एवं वित्रिमलग्नमेव सर्वदा दशमलग्नं भविष्यति । परन्तुलयाम्योत्ता- कान्तिवृत्तसम्पातस्यैव सकलाचार्यमतेन दशमलग्नसंज्ञाकथनात् कथं तदार्षमदि स्वीकार्य 'युक्तिविरुद्धस्य वेदोक्तस्यापि अस्मिञ्च्छास्त्रेऽनङ्गीकरणात । तथा चोक्तम् 'युक्तियुक्तमुपादेयं वचनं बालकादपि । अन्यत्तृणमिव त्याज्यं ब्रह्मणोक्तमपि ध्रुवम् ॥ भट्टनाप्युक्तम् "सुयुत्का न मुन्युक्तिरप्यत्र शास्त्रे भवेत्कार्यवर्यस्य या दुविरुद्वा" । इति म० अ० ॥१०॥ मुन्युक्तभावात्परतोऽथ पूर्व तिथ्यंशकैस्तस्य फलं निरुक्तम् । उपर्युकभावात्परतः पूर्वं च पञ्चदशभिरंशै स्तनावस्य फलं निरुक्तम् । यत उक्त नीलकण्ठदैवज्ञेन "बेटे सन्धिद्वयान्तःस्थे फलं तद्भावनं भवेत् ।' इति । तत्र भावानां त्रंशदेशपरिमितत्वात् तदर्धमितप्रदेशे सन्धिरिति किं चित्रम् ॥ १०३ ॥ * एवमेवाह मुनीश्वरोऽपि- लमस्थानात्क्रान्तिवृत्तस्य भागास्तुल्याः सूर्यैः संमिता स्तन्मुखन्तु । मेषादे यत्संख्यया ते हि भावाः आः स्थानान्तात्मकाः स्युः फलार्थम् ॥१६६॥ सि० सार्वभौमे 'अधिक रे ।।

·VERMAN Vira । सिद्धान्ततत्त्वविवेके- अथ तावद्विषयविशेषमाह--- लोकेषु मूखोदरपूरणार्थ भूखचिलनाद्रविसंख्यया ये ॥१०॥ भावा निरुक्ताः स्वधिया त्वनाः सम्यक फलार्थ नहि तेऽवगम्याः। तत्साधनार्थ बहवः प्रकाराः सत्तत्कलं नैकमपि प्रबक्तम् : ॥१४॥ तेस्तानथा प्रवदामि यस्मात प्रयोजनं गोलचमत्कृतिमें । तनोः कुजाधो धुनिशाख्यमूर्च वास्तस्य कार्या अनयोः समानाः॥१०॥ वह पविभागा भवृतौ हि तत्तयोत्थसूत्रैस्तु विकेन्द्रभावाः । सन्नोद्भवं रात्रिघटीप्रमाणमेकद्विवेदेपुहतं तु योज्यम् ॥१०॥ सन्नांशकानां विधुवांराकेषु तवुनवाः क्षेत्रलबाः पुरोक्त्या । साध्याश्च ते हिंत्रिशराङ्गसंख्या भावाच पाशियुतास्तथाऽन्ये ॥१०॥ गजाङ्ककैकादशसूर्यसंख्या भावाः एव पुराऽवशिष्टाः! यद्याखाध्यस्तविलमकानि प्रसाध्य कार्या इह शेपभावाः ॥१०७il गणितज्ञानशून्यैः स्वधिया अनार्या भावा निरुक्ताः, ते सम्यक् फलादेशाय योग्याः नहि ज्ञातव्याः । आपस्यैव सत्फलार्थोपयोगात् । अथाना तनावानयनाय बहवः प्रकाराः सन्ति तैश्चैकमपि तत्फलं सत् सत्यं प्रवक्त न शक्यते, अहमादो तान्प्रवदामि । अहो अघटितफलादेशोपयुक्तभावसावनस्य किं तावत्प्रयोजनम् । अप्रयोजकस्य तु कथनानौचित्यात् । सत्यं तदुच्यते यतो मे ग्रन्थकत्तु गोलचमत्कृतिरेव प्रयोजनमस्ति । एवमेव भास्कराचार्यरुक्तम् ......"गोलबोध इदमेव फलं हि॥" अथ तनोलनस्य संमुखं क्षितिजाधोवर्तमानमहोरात्रवृत्तखण्डम् । एवमस्त- लसस्यो क्षितिजोवं तदहोरात्रवृत्तखण्डं यत, अनयोः खण्डयोः स्वस्वरमाणानुसा. रेण समानाः षट् षट् विभागाः कार्या स्तथा तत्तद्विभागाप्रगत, वनोतवृत्त भवृत्त विकेन्द्रभावाः केन्द्रतरभावाः । अत्र केन्द्रपदेन प्रथम-चतुर्थ-सप्तम-दशमभावाः । जात- कोक्त्या गृह्यन्ते, तत्र केन्द्रसंज्ञकभावास्तु सर्वमतेऽप्येकरूपा एव, तदितरेषु भेदः । तत्र तावत् श्रीपतिप्रोतानाह-लग्नोपरिगताहोरात्रवृत्तस्य क्षितिजाधोवर्तमानखण्डस्य समान- पड्विभागं विधाय तत्तद्विभागान्ते कृतं ध्रुवप्रोतवृत्तं यत्र यत्र भवृत्ते लग्नं तत्र तत्र तत्तद्विभागसंख्यकभावान्तोऽवगम्यः । अथ लनोद्भवं रात्रिघटीप्रमाणम्-लड .२ लम्लड, ३ लइ-लई। ला, ५ लउलउ' लभ' लइ-रव, लड' =रख, ला=रम, लड-रम, : लग्न- विषुवांशेषु एकद्विवेदेषुगुणितं लग्नरात्रिगतकालमानं संयोज्य, ततो ज्ञात- तत्तद्विषुवांशेभ्यः पुरोक्त्याऽर्थात् बाहुजीवा विषुवांशकानामित्येतद्ग्रन्थ- त्रिप्रनाधिकारोक्त्या ये ये क्षेत्रांशा आगच्छेपुस्ते ते भावाः । अत्र चेस्त्रिषङ्गुणित. । 69 ·S महाप्रश्नाधिकारः । तल्लनरात्रिगतघटीमानं योजितं भवेत्तदा चतुर्थसप्तमौ केन्द्रान्यतमौ भावौ भवेताम् । तत्र तयोः पूर्व सिद्धत्वादेव तदानयनप्रयासनैरर्थक्यात् विकेन्द्रमाचा इति युक्तमुक्तम् । अतः सर्वमुपपन्नम् ॥१०४-१०८॥ अथ द्वितीयं भावानयनप्रभेदमाह भमण्डले लग्नचतुर्थमध्ये, तुर्यास्तमध्ये च समा विभागाः । कार्यास्ततस्तत्र भवन्ति भावा द्विवह्निपञ्चाङ्गकसंख्य कास्ते ॥१०॥ परम्परान्धोदितपद्धतिस्थप्रामाण्यसिद्धा अबुधै निरुक्ताः । तत्सप्तमाः षट्सहिताश्च नूनं ये चेरिताः श्रीपतिभट्टयूः ॥११०॥ स्पष्टम् । इदं पूर्वप्रकाररूपान्तरमेवेति सुगमम् । अयमेव प्रकारोऽधुना सर्व विधी- यते । यत एवमेव नीलकण्ठ्या केशवपद्धतौ चापि विद्यते भावानयनविधिः॥१०९.११०।। * अथ मुनीश्वरोकसममण्डलीयभावानयनमाह- समान विभागान् सममण्डलस्य प्रास्वस्तिकात् द्वादशसंख्यथाऽत्र । कृत्वा समाख्यद्वयचिह्नसक्तवृत्तं तु नेयं प्रतिभागमायः ॥११॥ तान्येव वृत्तानि च यत्र यत्र भमण्डले संमिलितानि तत्र। भावा भवेयु निजलग्नतस्ते चेत्थं तृतीयोऽयमपि प्रभेदः ॥११२॥ पूर्वापरवृत्तस्य पूर्वस्वस्तिकात समान तुल्यान् द्वादशविभागान् विधाय तत्तद्वि- भागेषु कृतानि समप्रोतवृत्तानि यत्र यत्र क्रान्तिवृत्ते मिलितानि वत्र तत्र लग्नात् द्वादश. ARMA * यथोक्तं सिद्धान्तसार्वभौमस्य गोलाध्याये "अ०, "समा विभागाः समभण्डले स्वे प्रास्वस्तिकात्सूर्यमिताः प्रकल्प्याः । याम्योत्तरस्वक्षितिजाख्यवृत्तयोगद्वयप्रोतमिदं श्लथं यत् ॥१८३॥ वृत्तं विभागादिगतं विधाय प्रत्येकमेतत् खलु राशिवृत्ते । यस्मिन् विभागेऽजमुखाद्विलनं तन्मानमाहुः क्रमशोऽत्र भावान् ॥१८४॥ भूवेदसप्तदशमा उदिताः सुसूक्ष्मा, भावाः परे निगदिता नहि गोलसिद्धाः । उक्तद्वयान्तरमितं यदि रामभावै स्तबैंककेन किमिति अविकल्पनेन ॥१५॥ यस्मायुतं फलमनप्रिमभावके स्याद्भावोऽप्रिमो बहुतरैः कथितः स्वशास्त्रे । अस्मादहं निजधिया परिकल्पितेभ्यो गोलस्थितानपि परान्कथयामि भावान् ॥१८६॥ अथ तत्साधनः- मृत्योर्धर्मादायतो द्वादशाच त्रिप्रश्नोक्त्या साधयेच्छङकुमादी। तस्माद्दोष चोक्तवच्छङ्कुमूलाग्राभ्यां, योगंशङकुबाहूत्यकृत्योः ॥१७॥ त्रिज्यवर्गाप्रोमय शेषात्पदं यद्धारः स्या द्वै कर्मभावान्तरालात् । जीवा या सा दूरसामीप्यभावजाता गुण्या ोकराशिज्ययाऽऽता ॥१८॥ हारेणा,-तस्यांशपूर्व धनुर्थत्तेनोनं खं, पूर्वभावोऽग्रिमोयुक एवं सूक्ष्मा उक्तभावा अथैते षड्भिर्युक्ता राशिभिर्वित्तपूर्वाः ॥१८६॥” इत्यादि ·७ सिद्धान्ततस्वविवेक भावा भवेयुश्यं तृतीयो भावसाचनविधिभेदः ! अर्थात् लग्नगतारावृत्तस्य लग्नास्लम- द्वादशविभागगतावनोतवृत्तापमवृत्तयोगरूया भावाः स्युरित्ययं प्रथमः । लनात तुर्यावधि, तुर्थतोऽस्तावधि, क्रान्तिवृत्तस्य समद्वादशविभागात्मका भावा द्वितीयः । अथात्रोकस्तृतीय इति ॥१११-११२॥ खाथैतदानयनं यथाऽऽह लशापमज्या निजलस्वमागज्ययोश्च यद्वर्गवियोगमूलम् । स्वातिनं निजलवभागज्याऽऽतं धनुः कोटिगुणोऽस्य हारः ॥११३॥ लनायकाचापजकोटिजीवा स्वदग्गतिनी त्रिभजीवयाऽऽता! तचापजः कोटिगुणो हरो बा त्रिभज्यका गतिसंज्ञके ये ॥११४! लझानया संगुणिते हराते तचापतुल्ये श्रुतिबाहुमाने । एकादिपञ्चाङ्कगुणाः खरामा क्षेपांशकाः स्युर्धनभावतोऽत्र ॥११॥ अत्रोपपत्तिः । पूसं-सममण्डलम् । संलम्भमण्डलम् पूलस -- क्षितिजम् । तत्र संसमभत्तयोः संपात: सन्धिग्रहाख्यः । ल-लमम् ! लपूलमानांशाः । स समस्थानात संल भवृत्ते लम्बवृतं सबइ, परमश्पष्ट वलनवृत्तसंज्ञम् । शर्थात्तदेव समभटत्तयोः परमान्तरम् अथ :: सला त्रिभुजे लह =लमको, तथा / अलस हरगत्यंशाः bró भ Nainik ma इ Stat ARHI 300 MANA ज्यालस, ज्या/ अलस ज्यालास त्रि-ज्याला त्रि द्व x कोज्याला त्रि नि: स्यालका, SRINA कोज्याइम = कोज्या/इसंत्र द्व NORMAN alyanatuRRINA Int ma इत्रि ज्या-ज्यालका त्रिज्याल- त्रिज्यालका त्रिज्या त्रिxज्याल ज्याल ज्या लक्रा । अस्य कोट्यंश:-इन, तस्य ज्या = हारः = ज्याइ ज्यालं = ज्या/इसंश्र, अत उपपन्नम् ( ११३ श्लोकपर्यन्तम् । ) अथोपरि () एतत्संकेतितस्वरूपेण ११३ श्लोक उपपद्यते । अथ सम्पूल त्रिभुजे चापीयत्रिकोणमित्या ·महाप्रश्नाधिकारः। २४३ ज्यासंल ज्यालआxत्रि See ज्यालxत्रि ज्यापूसंल = श्रुतिः । एवमेव ज्या संपू M ज्यालय द्व बाहुः। त्रिज्यापूल +ज्यालमा याक अथात्र भुजे एकादिपञ्चाङ्कगुणितखरामा संख्यान संयोज्यततो या बाहुजीवेत्यनेन तत्तद्भावान्तात्मककर्णान्तज्ञानं सुगममत उपपन्नं सर्वम् ॥ सौम्ययाम्यविलग्नाग्रावशात् क्षेपभुजांशयोः योगोऽन्तरञ्च टक्क्षेपे याम्ये, सौम्येऽन्यथा ततः ॥११६॥ तज्ज्यैकां च विलग्नानां तथा लग्नानकाहताम् । त्रिभज्यां श्रुतिजज्याप्तां दृग्गतिं परिकल्प्य च ॥११७॥ श्रुतिवाहुमिती कार्ये पुनरन्ये विचक्षणैः । सौम्यकक्षेपे सौम्याप्रावशेन क्षेपभुजांशयोर्योगः । याम्यामावशात् तयोरन्तरं 'द्वितीयप्रभृतिभावस्य भुजमानं स्यात् सौम्यद्गुन पे तु ततोऽन्यथेति गोलविदा स्पष्टम् । अथ यथाऽत्र पूर्वक्षेत्रे लग्नाग्रादग्गतिवशेन लग्न कर्णाशावगमस्तथैव क्षेपभुजसंस्कार- जनितज्या लग्नाग्रां हारचापं दृग्गति प्रकल्प्य "लग्नाप्रथा संगुणिते हराले" इत्यादिना उन्ये अतिबाहू साध्ये, तत्र संपूल चापजात्येऽनुपातेन हर:= ज्यालल । 'तत्रान्यश्रुतिमानमन्यतरमावराश्यादिकमिति सर्वमुपपन्नम् ॥११७३॥ अथ तन्त्र संस्थाविशेषमाह- कल्पिताङ्गायकांशाश्चे खाङ्केभ्योऽभ्यधिकास्तदा ॥११॥ प्रकल्पितश्रुतेरंशा भाद्ध शेभ्यश्च्युतास्तथा । भाद्धशाभ्याधिकत्वे तु भाद्धाशैः संयुताश्च ते ॥११६॥ अन कल्पितलग्नाग्रांशा अर्थात् सममण्डले क्षेपसंस्कृतलग्नभुजांशा यदि नवत्यंशा. धिक्कास्तदा समभवृत्तयो द्वितीयसम्पातस्यासन्नतया तत एवं क्षेत्रावतरत्वादागताः कर्णाशा भा/शेभ्य अनास्तदा प्रथमसम्पातात् क्षेपजातीयकर्णीशाः स्युः । यदा अपसंस्कृतभुजांशा भाौशाधिका स्तदाऽपि तयोर्द्वितीयलपातात पुरस्तात क्षेत्रावतर- स्वाद्भाधीशैर्युताः सन्तः प्रथमसम्पातात क्षेपसजातीयकर्णाशा भवेयुः । मात्र कल्पितलग्नांनांशा नवराशिभ्योऽधिकास्तदा तु चक्रांशेभ्यः शोध्यास्तर्हि गणितोपयोगिनो लग्नानांशा भविष्यन्तीति कथं नोक्तं भहन, तदुच्यते-अत्र षष्ठभा- वामिमभावानां सपड्भलग्नादिभावतुल्यत्वात् तेषामुपयुक्तगणितेनानयनावश्यकतया परमक्षेपांशाः = ६ रा, = १८० एव, तत्र परमा: कल्पितलग्नाग्रांशा नवत्यंशलमास्त भार्धाशसमैः १८० क्षेपैर्युता अपि नवराशिभ्यो नाधिकाः कथमपि भवेयुः । तेन अट्टोक्तं सारगर्भितमेवेति ॥१८-११९॥ Chantom ·CMCIAWAN -SAR T 13. KasamARA सिद्धान्ततत्वविवेके- श्राद्यबाधिक क्षेप चेनदन्तरसम्भवः । अन्यकर्णस्तदाऽऽद्यान्यकएँ क्यं चान्यथाऽन्तरम् ॥१२०॥ लवाद्यं स्वस्वभावोत्थं लाने योज्यं तु ते स्कुटाः धनादयः लषड्भास्ते मृत्युभावाच्च ते स्मृताः ॥१९॥ लग्नं पङ्गयुतं चास्तम् प्राधबाहुन म लग्नस्य सममण्डलीयो बाहुस्ततोऽधिके अपेऽर्थादेकादिनिम्ने त्रिंश- उलवे यदि क्षेप भुजांशगोरन्तरसंभवस्तदाऽऽधान्य- कणक्य त्वम्यकर्णः स्यात्-यथोच्यते, पूसंत = सम- वृत्तम्, तत्र पूत = ९०° =क्षेप, पूलल क्षितिजवृत्तम् । अत्र यदि पूस ३० तदा पूर्स श्राद्यवाहोः पूत क्षेपत्य चान्तरे कृते '' धनभावस्यानयनार्थ संत भुजः । अनयोयोगे कृते लग्नधनभावान्तरं भवतीति पध्मेवमन्यत्रापि धीमद्भिर्विचिन्त्यमिति । अतोऽप्रथाऽन्तरे कृतेऽस्य कर्णः स्यात् । ततोऽशायं तत् स्वस्वभावोत्थमन्यकर्णमानं लग्ने योज्यं तदा धनादयो भावाः स्युस्ते अपडभास्तदा मृत्युमावादयः स्युरिति किञ्चिनम् ॥१२०-१२॥ স বললঃ अथ चान्यभुजज्यका। सममाडलतो बाहुर्भावस्येत्थं प्रसङ्गतः ॥१२२॥ श्रीपत्याधुक्तभावानां दृग्ज्यकाबाहुमध्यगाम् । तद्वर्गान्तरमूलं तु समवृत्तीयशिञ्जिनीम् ॥ १२३ ।। असूक्ष्मामपि तां कृत्वा तद्वशाद्भावखान्तरम् । यञ्च तत्तु समस्थेष्ट योग्यभावांशमानतः ॥ १२४॥ स्थूलानुपाततश्चोक्त्वा खलनाद्भावलाधनम् । सार्वमौमे कृतं तत्तु गोलस्थितिवहिर्गतम् ॥ १२५ ॥ अथ चेत्थं भावस्य प्रसङ्गतोऽन्यभुजज्यका या स सममण्डलतो बाहुज्ञेयः। तथा श्रीपत्याधुक्तभावानां किन्तु दशलम प्रथमलग्नान्तरयंशमितानामाय-व्ययादीनां वशेन भावान्तविन्दुगत गुडामण्डले विहिते भावान्तस्य या दृग्ज्या, तथा भावान्तबिन्दुगत- समप्रोतवृत्तपूर्वापरवृत्तसम्पाताभावान्तर्यन्तचापज्या बाहुरनयोमध्ये गतां समवृत्तीय चापज्या तत्तयोग्ज्याबाह्वोर्वगान्तरमूलमितामसूक्ष्मामपि तां कृत्वाऽर्थात् त्रिज्या. वृत्तेऽपरिणाम्यैव वस्तुतो भावान्तबिन्दुगतोपवृत्तीयचापज्यारूपां कृत्वा तद्वशाद भावखान्तरमिष्टभावदशमभावान्तरं यदुक्तं तत्समस्थेष्टयोग्यभावांशमानतोऽर्थात् सम- मण्डलतुल्यत्रिभागगतसमप्रोतक्रान्तिवृत्तसम्पातरूपवास्तविकसममण्डलीयभावप्रमा- णतः समं नेति । एवमिह स्थूलानुपाततः खलग्नादावलाधनं यत्सार्वमीमे मुनीश्वरेण कृतं तद्भोलस्थितिवहिर्गतमस्ति । अर्थात् सममण्डलोयभावप्रदेशदर्शनं तु मुनीश्वरेण गोलयुक्तिसिद्धमेवोदितं, केवलं तत्साधनमेवोत्क्रमानुपात सिद्धानुपातेन यद्विहितं तन्म- ·। महाप्रश्नाधिकारः। इतस्थूलं गोलविरुद्वञ्चेति । अत्र सर्वेषां मतेन प्रथमचतुर्थसक्षमदशमभावानां समप्रोत- उत्तक्रान्तिवृत्तसम्मातरूपघटितत्वादन्येऽपि केन्द्रतरभावाः समप्रोतवृत्तसंलमा एवं भवितुं युक्ता इति मुनीश्वरस्य कल्पना शतमुखैः प्रशंसनीया वर्तते । किन्तु तदानयन- मेवाशुद्धमिति निनक्षपातिभिर्विद्वद्भिविवेचनीयमिति ॥ १२२-१२५ ॥ यद्यस्ति भावानयनं तदुक्त्या सूक्ष्म परं ?, श्रीपतिभावभांशः। तहीष्टमांशैरपि नो तदेव कथं भवेद्गोलतदुक्तिसाम्यात् ॥१२६|| यदि तावत् तत्तस्य सार्वभौमस्योक्त्या भावानयनं परं सूक्ष्ममित्युच्यते, तर्हि ओपतिकथितभावमांशैः इष्टभाशैरपि गोल-तदुक्त्योः साम्यात् कथं तदेवार्थात् श्रीपत्युक्तमेव कथं नो साधनीयं भवेत् ॥१२६॥ अथ कथं सुनीश्वरोक्तभावानयनमसाधु तदाह- खाङ्गं यदा वित्रिभलग्न,-मस्मादेकद्विराश्यन्तरितौ त्वदुक्त्या। आयव्ययौ नो लममण्डलीयौ, चापोत्थसन्मगणितानभिज्ञ ! ॥१२७॥ समकीलकसम्प्रोत-खभावचलवृत्तयोः । यतोऽत्राल्पं भवृत्तीयं समवृत्तपरान्तरात् ॥१२॥ अत्र यदा सायनमेषादितुलाधोरेकतरं लग्नं तदाऽयनप्रोतवृत्तकक्षेपवृत्तयाम्यो- त्तरवृत्तानामेकत्वात् वित्रिभलममेव दशमलग्नं भवेत् । अस्मादशमभावात्पूर्वस्यां दिशि स्वदुक्त्या त्वत्प्रकारेण सममण्डलीया-वायव्ययभावा-वेकद्विराश्यन्तरितौ नो भवतः । वस्तुतस्तौ त्वेकद्विराश्यन्तरितौ भवितुं युक्तौ । यतः खस्वस्तिकात् पूर्वस्वस्तिकावधि- समवृत्तीयचापस्य समत्रिविभागं विधाय प्रत्येकविभागान्ते समप्रोतकरणेन समप्रोतवृत्त- द्वयान्तरं भवृत्तीयं चापं सर्व समानं न दृश्यते समवृत्तीयचापत्य परमान्तरादपमवृत्ती- यचापस्येष्टान्तरत्वादल्पत्वात् । यथा क्षेत्रयुक्त्योच्यते- अत्र खलपू-समवृत्तम् । खदस याम्योत्तर- वृत्तम् । पूभदप-भवृत्तम् । तत्र ख-खमध्यम, पू-पूर्वस्वस्तिकम् । स-समस्थानम् । द-दशम. लन्नम्। श्रन दम-३० ततः 'भ' बिन्दू- परि 'लभर' समप्रोतवृत्तं 'खभ' द्वग्वृत्तं विधाय भखलत्रिभुजे भ' श्रायभावान्तगतो- भुजांश: भल, खमनतांशाः । अनयो ावर्गान्तरमूलं तु 'सम' रूपभुजकोटिव्यालार्धन कृतवृत्तस्य 'भनप' लघुवृत्तस्य व्यासापरिणता 'खल' चापज्यामानम् । परन्तु भदप. भनपवृत्तयोः परमान्तरं 'सख' याम्योत्तरवृत्तमेव, तेन भनचापयोर्जीवे अभेदरूपे एव । अत्र मुनीश्वरमतानुकूलोऽनुपातस्तु-एवं-यदि त्रिंशदंशज्यातुल्ययाऽपमवृत्तीयज्यया दशमायभाक्योरन्तरमेकराशितुल्यं, तदा समवृत्तगतत्रिंशदंशज्यया किमिति जात-माय. AMRIDHA रात्र "स न ल भद, १३ ·सिद्धान्ततत्त्वविवेके- wiRato aware भावदशमभावयोरन्तर रा, वस्तुतस्तत्समीचीनं न, यत आयदश जमावयोरन्तरं तदानीमेकराश्यल्पमेव, समवृत्तीयकराशिमितचापस्य परमान्तरस्यापे. या भवृत्तीयवापस्य दशमायभावान्तरस्येष्टान्तरत्वात्स्वल्पमेव । परमान्तरदूरतोऽन्तरं अवल्पं तालिकटान्तराभवेदित्युक्तत्वात् ॥१२७-१२८॥ Swammer स्वेष्टकालजबिलग्नवशाक्क्षेपदग्गतिमितिं तु विदित्वा । स्वाक्षभागखचरावगमात्वं दृग्ज्यका, नरमिति, भुजमानम् ॥१२६॥ दिग्लवीयभुजकोटिजजीवां भोगविम्बभवसगणिताभ्याम् । सत्वरं प्रवद चेनिपुणोऽसि सद्विवेकमथितार्थनिवन्धे ॥१३०॥ निजेष्टकालिकलनज्ञानवशादु इकक्षेपं ज्ञात्वा तथाऽक्षांशमानं ग्रहचावगम्य तस्थ दुग्ज्यां भुजमानं दिगंशकोटिमपि, स्थान-बिम्बवशसिद्धप्रकारद्वयगणितेन सत्वरं प्रवद, चेत् तत्वविवेकस्य मथितानामर्थानां निबन्धे निपुणोऽसि तदेति शेषः ॥१२९-१३०५ अस्य भङ्ग स्थानाभिप्रायिका लग्नोनितं सत्रिभखेचरेन्द्र केन्द्र प्रकल्प्यास्य च कोटिजीवा ! स्वदृग्गतिनी, त्रिगुणेन भक्ता, नरो भवेदुक्तवदस्य दृग्ज्या ॥१३१॥ केन्द्रज्यकासगुणिता त्रिभज्या, दृग्ज्योधृता तत्फलचापभागाः । खाङ्काल्पकास्तेऽङ्गकृतारकांशै र्याम्योत्तरै र्युक्तविहीनिताश्च ॥१३२॥ इक्क्षेपके सौम्यगते तु, याम्ये व्यस्तं च ते दिग्लवकोटिभागाः। तदूनखाङ्काः स्वदिगंशकाः स्यु,-हुस्ततः पूर्ववदेव साध्यः ॥१३३।। त्रिभोनाङ्गाधिके खेटे प्रोक्तमित्थं तथाऽल्पके। व्यस्तमत्राधिके शोध्ये ज्ञेयं व्यस्तविशोधनात् ॥१३४॥ स्पष्टम्। अत्रोपपत्तिः। सदख = याम्योत्तरवृत्तम् । खवित्र = दृक्क्षेपवृत्तम् । खपू = पूर्वापरवृत्तम् । दविग्रल-कान्तिवृत्तम् । सअहपू-क्षितिजम्। प्र= ग्रहः। वि-वित्रिभम् । ल लग्नम् । क-कदम्बम् । भत्र वित्रिमाधिके आहे तु विप्र-वि =प्र-(ल-३)अ+३-लसत्रिभर-ल केन्द्रसंज्ञकम् । ज्यालय' x ज्यालय अथ 'लम' त्रिभुजे चापीयत्रिकोणमित्या ज्या इन ज्या/लड्न कोज्या 'विन x दुग्गति OP OM mins = शङ्ख

·ma
.
महाप्रश्नाधिकारः।
ततः शङ्खज्ञानात
'सान नतांशमानावगमः सुशकस्तेन खविप्रत्रिभुजे
ज्या/प्रविख ज्या विप्र त्रिx ज्याके
ज्या प्रखवि -
। अस्याश्चापम्-खवि
हरज्या
अइ श्रथ सपू= अल=९०, उभयत्र 'अपू' चापविशोधनेन सअपूल, लग्नाप्रा,
वा :: सभ = L अखस, एमिरत्र युताः अइ = सइ = दिगंशकोट्यंशाः । शेषं
संस्कारव्यवस्थादिकमात्मबुद्धया विभावनीयं विजैः । किमत्र ग्रन्थपल्लवितेनेति ।।
अथ शरसत्वे तद्भङ्गमाह-
बाणो यदा स्यात्खचरस्य तस्य पूर्वोक्तरीत्यैव हि बिम्बजाते ।
नतोन्नतज्ये, सुधियाऽत्र साध्ये केन्द्रज्यका सेषुजकोटिमौा ॥१३॥
गुणा, नतज्याऽऽप्तधनुर्लवा ये, ते संस्कृताः पूर्ववदत्र कार्याः।
लग्नाग्रकाशैः, खलु दिग्लवानां कोट्यंशकास्तद्वशतो दिगंशाः ॥१३६॥
ततः स्वबाहुश्च ततः कृतोपवृत्तस्य विष्कम्भदलं पुरावत् ।
बिम्बोद्भवं चाखिलमित्थमार्यैः कार्य बुधानामिह रञ्जनार्थम् ॥१३७॥
पूर्वोक्तरीत्याऽर्थात उदयास्ताधिकारस्य ४३-१३-४४ श्लोकोतया, बिम्बजाते नतो.
कतज्ये साध्ये । अर्थात् 'विख' मानं ज्ञातम् ।
ततः 'विखक त्रिभुजे ज्या विखक
ज्याविकख xज्याविक ज्याकेx कोज्याश
वि
ज्याविख
ज्याविन
अस्याश्वाप-विखविं,-विइ। इदं लग्नाप्रकाश संस्कार्य
तदा सह-दिगंशकोट्यंशाः । ततो दिगंशा स्तस्माद
भुजोऽपि सुखेन ज्ञायते । इत्युपपन्नम् ॥१३५-१३७५
।
MARRINER
अथायनवलनप्रसङ्गमाह-
आयनं हि वलनं गदितं तद्वासनां वद ममाशु सुबोधाम् ।
खेचरं हि परिकल्प्य खमध्यं, तद्वतापमलवान् पलभागान् ॥१३८॥
तत्पुरे कुजगतं हि विलग्नं सत्रिभग्रहसमं तु सदैव ।
तत्र लग्नजनिता किल याऽऽग्रा सैव चायनभवा वलनज्या ॥१३॥
प्रथमपद्यपूर्वाधं तु प्रश्नरूपमवशिष्टं तदङ्गरूपम् । अत्रोपपत्तिस्तु सरला यथोच्यते ।
भाषनवलनमानं तु प्रहत्रिज्यावृत्ते भवृत्तनाड़ीवृत्तान्तर्गतचापमितं, परन्तु क्षितिजनाड़ी.
वृत्तसम्पातस्यैव पूर्वस्वस्तिकबिन्दुसंज्ञकत्वात्ततो यदन्तरितं भवृत्तं तत्तत्खेटक्षितिजे
लझाप्रारूपमिति किं चित्रम् ॥१३-१३९॥
अथान्य प्रश्न:
s
आयनाक्षवलनं हि विनैव स्पष्टसंज्ञवलनं प्रवदेद्यः ।
अक्षवित् समवलोक्य विलग्नं कल्पकेषु स महानिति मन्ये ॥१४॥
कल्पकेषु नूतनकल्पनाशीलेषु । शेषं स्पष्टम् ॥१४०॥

·MARWAINDANA । । सिद्धान्ततत्त्वविवेके- अर्थतनङ्गश्च- पूर्व तु भावानयनप्रसिद्ध कार्य लवायं श्रुतिमानमाद्यम् । द्रुक्क्षेपके याम्यदिशि स्थितेऽङ्गे क्रमेण याम्योत्तरगोलयाते ॥१४॥ श्रुत्यंशकास्तत्र तनौ युतोना हक्क्षेपके सौम्यगते विलोमात् । सन्धि ग्रहः स्यात्खलु तत्समे स्वग्रह भुजो नैवभवेत्खगस्य ॥१४२॥ तथा त्रिमौळ गुणिता हृताऽऽधश्रुतिज्यया लग्नभवानकैव । तत्र स्फुटाख्या बलनज्यका, यत्समा समाख्यापमवृत्तयोश्च ॥१४३॥ तत्कालजा स्यात्परमान्तरज्या यथा जिनज्या विपु'वापमान्तः। समाख्यवृत्तं विपुवाष्यवृत्तं, भवृत्तकं तद्धि भवृत्तमेव ॥१४४॥ तयोश्च या स्यात्परमान्तरज्या, जिनज्यका, साऽथ भुजोऽपमज्या। विम्बोद्भवो योऽत्र भुजः स च स्यात्स्पष्टापम,श्वोपसुवृत्तजंतु ॥१४॥ व्यासार्धमानं तु भवेद् धुजीवा, तत्रोक्तवद्याऽऽयनवालनज्या। सैव स्फुटाख्या वलनज्यका स्यात्" १ समवृत्तापमवृत्तसम्पातरूपः । २ नाड़ीवृत्तकान्तिवृत्तयोमध्ये । शेष स्पष्टम् । अत्रोपपत्तिः। खस याम्योत्तरवृत्तम् । पूलस-क्षितिजम् । विपग्रल-भवृत्तम् । प-सन्धिग्रहः। अथ (......) श्लोकोक्त्या भावानयनप्रसिद्ध- मायकर्णमानम् पल-सन्धिग्रहलनान्तरम् । ततः पूपल त्रिभुजे ज्या पूपल - त्रि x ज्या लत्रा तत्कालजा समवृत्तापमवृत्तान्तरचापज्या, इथे जिनज्याऽङ्गीकृता, पपू समवृत्तं नाड़ीवृत्तं कल्प्यं पल भवृत्तमस्त्येव तत्र सन्धिग्रह. भोगग्रहान्तरांशमिते भुजांशेऽपमज्या ज्या नन= भुजः, अथ भुजकोटिज्या तु= उपवृत्त- व्यासार्धचापज्या = इमां दुज्या प्रकल्प्यार्थात् कसन त्रिभुजे ज्याकास = ज्याप्रकस,x ज्याकस योज्यापन ज्यापस्पव =ज्याइ०प०३, अत उपपन्नं सर्वम् । ज्या ३००व्या तत्साधनं चाथ वयं वदामः ॥१४॥ सन्धिग्रहोनस्वखगस्य कोटिज्यया हता सा परमान्तरज्या । विभाजितोक्तोपसुवृत्तजेन व्यासार्धमानेन फलस्य चापम् ॥१४७॥ स्पष्टं भवेत्तद्वलनं खगस्य यथाऽयनाख्यं वलनं पुरोक्तम् । सन्धिग्रहोनस्वखगायनाख्यदिक्संस्थितं तत्सुधिया प्रकल्प्यम् ॥१४॥ पूर्वप्रदर्शितोपपत्तिरेवास्यो पपत्तिः । वस्तुतो ग्रन्थकत्तुः पिष्टपेषणमेवैतत् १३-१४८ त्रि ज्यापूल ज्यापल MAMAD ज्याआ.क. ज्याप्रस 4. Hual 14 ·Have 4 महाप्रश्नाधिकारः। अथ विशेषमाह- विम्बोद्भवेनैव यदोपवृत्तव्यासार्धमानेन हृतं तदा तत् । बिम्बोद्भवं स्यादथ सन्धिखेटग्रहान्तरज्यागुणिता हृता च ॥१४॥ त्रिभज्यया सा परमान्तरज्या स्यात्खेटबाहुः सममण्डलाख्यात् । कार्य हि दृग्गोलजपृष्ठभागे सदा मुदा खेलनमित्थमायः ॥१५॥ कोज्या 'सन्धिग्रहोनस्वग्रह',x ज्यापस्तव अथ १४७ श्लोकोपपत्तौ ज्यास्पव उपवृत्तव्यासाध अन्न हरे चेत् बिम्बीयोपवृत्तव्यासार्धमानं स्थाप्यं तदा बिम्बोद्भवं स्पष्टवलनं स्यादिति- सदृवचनं परमतारणपरमेव, यतोऽन्न भाज्ये गुण्यगुणको तु स्थानीयावेव गृहीती न कुत्रापि बिम्बीयौ साधितो, तत्र हि विमण्डलसममण्डलसम्पातरूपो विसन्धिग्रहः विमण्डलक्षितिजसम्पातरूपं विलग्नं च प्रसाधनीये ततो बिम्बीयोपवृत्तच्यालाहरवशेन बिम्बीयं स्पष्टवलनं स्यादन विशेषोक्तं चिन्त्यं सुधीभिः । शेषं सुगमम् ॥१४-१५०॥ अथात्र सिद्धान्तशिरोमणिस्थं शीतांशुगोलायनसन्धिचिह्नम् । चापोत्थसन्मद्णतानभिज्ञैः रवास्तवं प्रोक्तमतः सुयुक्तया ॥१५१॥ विवृत्तनाडीवलयैक्यरूपं विस्वस्फुटाख्यापमसन्धिदेशम् । सूक्ष्मं वद त्वं यदि वोबुधीषि सिद्धान्तसत्तत्त्वविवेकरूपम् ॥ १५२ ॥ प्रश्नरूपोऽयं सरलश्च । अत्र सिद्धान्तशिरोमणिस्थं चन्द्रगोलायनसन्धिचिह्न भास्करैरवास्तवं प्रोक्तमिति भट्टोक्तिनहि सहृदयानन्दिन्यस्ति । यतस्तत्र चन्द्रगोला- यनसन्धिलक्षणं युक्तमेवोक्तम्, यथा द्रष्टव्यं शिरोमणौ पाताधिकारे-वासनाभाष्ये "विधोस्तु विषुवन्मण्डलविमण्डलसम्पाते । यतोऽसौ विमण्डले भ्रमति । तदप्रतस्त्रि- भेऽन्तरे स्फुटा परमा क्रान्तिः । तत्रस्थो हि शशी यथासङ्ख्यमुत्तरां याम्यां च परमां काष्ठां प्राप्य निवर्त्तते, अतस्तावेव गोलसन्धी चन्द्रस्येत्युपपन्नम् ।" तथा च तत्पुरः- "तथा कृते सति विमण्डले विषुवन्मण्डलेन सह यत्र सम्पातस्तत्र चन्द्रभ्य गोलसन्धिः" परन्तु तदानयनं च, तत्काले विशेषगोलप्रपञ्चपचाराभावात् तत्र समीचीनं न, तत्त्वत्रापि वास्तवं नास्ति । तदा कथं भट्टस्याक्रोशः सर्वथा युक्त इति प्राज्ञैः पक्ष पातरहितया धियाऽऽलोचनीयम् । अत्र यदि भास्करीयचन्द्रगोलानयने भट्टस्य भूभङ्गो- भवेत्तदा युक्तं सम्भवेत् । अन तावत् चिह्नप्रतिपादने एवाक्षेपः कृतः स च नो युक्त इति ॥ १५१-१५२ ॥ 'विभिन्नदिकसंस्थितयो विवृत्तभवृत्तयो यौँ भवतश्च योगौ। मिथश्व षड्भान्तरितौ, ग्रहाणां पातौ खगोलेऽथ हिमांशुगोले ॥१५३॥ यतोऽस्ति राशिक्रमतो भषटकविवृत्तगं सौम्यगतं भवृत्तात् । तं राहुमाहुर्हि यतोऽस्ति याम्ये केतुं तमाहुविबुधाः सदैव ॥१५॥ १ भिन्नभूतलगतयोः । श्रथ चन्द्रगोले यतो यस्मात् सम्पातात भवृत्तात विवृत्तगं अषटकं सौम्यगतं तं लम्पादं राहुमाहुः । तथा यतः सम्पातात् विमण्डलीय राशिषटकं - .

·alwood
WHONDIA
।
सिद्धान्ततत्त्वविवेके-
थान्येऽस्ति त विबुधाः केतुमाहुरिति । अत्र महवृत्तद्वयसंपातौ षड्भान्तरितो भवत
इति किं चित्रम् ॥१५३-१५४॥
गतेर्विवृद्धया चलति खमेषात्पातो विलोमं त्वनुलोममेवम् ।
बासक्रमादाहुरिहेकमेव स्थान द्वयोः स्याद्भवृत्तौ विवृत्ते ॥१५॥
स्वमेषात् तत्तदुगोलीयमेषादितः पातो नाम तद्गोलीयविमण्डलभमण्डलयोः
रूपातः गतेद्धया विलोममनुलोमं च चलति । क्रान्तिपातवदित्यर्थः । इह गतेहास.
क्रमात द्वयोः राहुकेत्वोः भवृत्तौ विवृतौ च एकमेवार्थात् तयोः सम्पातरूपमेव स्थान
मिल्याहुः । प्राचीना इति शेषः ॥१५॥
अथ रवेगोलायनसन्धी आह.
चलांशकव्यस्तसुसंस्कृतेश्च चक्रं तु चक्रार्धमथ क्रमेण ।
श्राधान्यसंज्ञौ किल गोलसन्धी, रवेर्भवेता, मयनाख्यसन्धी ॥१५६।।
ताभ्यां त्रिमे व्यस्तचलांशसंस्कारत स्त्रिभं चाङ्कगृहं क्रमेण ।
अन्न वलांशकानां व्यस्तसंस्मतेः सकाशात् चक्रं, तथा चक्रार्थ यद्यत्तौ क्रमेणाद्यान्यो
वेगोलसन्धी भवेताम् । एवं ताभ्यां त्रिभेऽर्थात् व्यस्तरलांशसंस्कारसिद्ध त्रिभं चा.
गुहं यद्यत्तौ तु क्रमेणाद्यान्यावयनाख्यसन्धो स्तः। सायनमेषादेरेव रवेोलसन्धिसंज्ञक-
बात तथा च सायनमिथुनान्तमृगान्तयो स्तदयनसन्धित्वात स्पष्टमिति ॥१५६-१५॥
श्रथ चन्द्रार्थं प्रश्नमाह-
ताभ्यां विधोस्तौ कियदन्तरस्थौ स्फुटापमार्थ प्रवदाशु नूनम् ? ॥१५॥
ताभ्यां रविगोलायनसन्धिस्थलाभ्यां विधोश्चन्द्रस्य तौ गोलायनसन्धी शेष सुगमम् ।
अर्थतत्प्रश्नभनार्थमुपकरणानि तथा गोलायनसन्धी चाह-
अथायनांशक्रमसंस्कृतस्य राहो जज्याऽपमशिञ्जिनी च ।
ताज्यकाऽथ त्रिभजघुमौर्या निघ्नीभुजज्या विहृता घुमौर्या ॥१५॥
लब्धस्य चापं विषुवांशकाख्यास्तथाऽऽयनाख्यं वलनं लवाद्यम् ।
सुसंस्कृतात् राहुत एव तस्य कोट्यशका श्चन्द्रपरेषुभागैः ॥१५॥
मृगादिकर्कादिगतोक्तराहो हीनान्विता स्यात्स परोऽथ तज्ज्या।
युज्यागुणा सा त्रिभजीवयाऽऽप्ता तच्चापकोट्य शगुणोहरः स्यात् ॥१६०॥
त्रिज्यापरज्ये त्वपमज्यया न्यौ हरोद्धृते तद्धनुषी भवेताम् ।
लवादिको कर्णभुजी भुजांशतद्वैषुवांशान्तरकोटिजीवा ॥१६॥
त्रिज्यागुणा भाज्य इहाथ कर्णपरेषु मौव्यानिहतिस्त्रिमौा ।
भक्ताऽऽप्तचापांशजकोटिमौर्ध्या भाज्यो हृतश्चापमतोऽस्य कोटेः॥१६॥
लवादि यन्मेषभषट्कराही सूर्यस्य गोलायनयोश्च सन्धी ।
तेनान्वितौ तौ भवृतौ सुधांशो स्तुलादिषट्के रहितौ तु तौ स्तः॥१३॥

·भत्रोपपत्तिः । महाप्रश्नाधिकारः। गोसंत = नाड़ीवृत्तम् । गोवधप =भवृत्तम् । संप= विमण्डलम् । तदा, गो-रविगोलसन्धि सं= चन्द्रगोलसन्धिर्विमण्डले । प-चन्द्रपातः। धू-ध्रुवस्थानम् । ध्रुपत पातगतध्रुव प्रोतसत्तम् । तथा ध्रुवस्थानाद्विमण्डलोपरि लम्ब- वृत्तम् अमक, ध्रुनर अयनप्रोतवृत्तम् । अथायनांशक्रमसंस्कृतो राहुः गोप, एतज्ज्या प Era OR ma- - উইল অন্যা Caarata Maina D KHAN man RANI Hawa une - मतः साधितोऽपनः = पत, ततोबुज्या-चापांशाः प নখানি,ৗথ স্বাভাঙ্গীতধারাদাবাব । या गोत' ज्याविषुवांश, अत उप पन्न उयाप लब्धस्य वा विषुवांशकाख्या इत्यन्तन् । अथ 'गोए' सुजांशादेवायनवलनं यथोक्तया साध्यं तत्कोटिः=L गोपत, तथा संपगो=परेवंशाः । अनयोस्तथा संस्कारो विधेयो यथा विमण्डलध्र वप्रोत- उत्तयोरुत्पन्नकोणमानं भवेत्, यथाऽत्र, स्थितौ सुगादिकेन्द्रवानाहोः, तयोरन्तरे कृते परमानम् =/संपत=L गोपत-1 गोपाल, अथ ध्र पमत्रिभुजे चापजात्योक्त- नियमेन ज्या मध्र ज्या पधु ज्या मधु चx ज्यापर कोज्याफम, ध्यापन त्रि अतोऽस्याश्वापस्य कोटिज्या ज्याफम ज्या / तसंप, अर्थात् तात्कालिक. परमस्पष्टापमज्या हर इति । ज्या तप,४ मा संतप उमाकाxत्रि अथ संतप चापजात्ये ज्या संप= ज्यात ज्या कर्ण तथा ज्यासंत = ভৰা , অম্বা এক ज्याकाXयापर ज्यातसंप स्या भुज, अनयो धनुषी वर्णभुजौ भवेतामित्यन्तमुपपन्नम् । अथ गोत-संत गोसं = अन्तरन् = अं। इदमेव रविचन्द्रयोगोलसन्ध्यन्तरं विषुव- वृत्ते । परन्तु राश्यादिमानस्य भवृत्तगतत्वात्, भवृत्ते रविगोलसन्धितः कियदन्तरित. चन्द्रस्थानस्य बिम्बकेन्द्र 'स' स्वगोलसन्धौ भवेदित्यर्थ 'स' बिन्दूपरि 'सद्य' कदम्बप्रोत. वृत्तं, तदा 'गोसंघ चापजात्ये "भुजकोटिज्या कोटिकोटियाघातवियाकर्ण कोटिज्या. आतलम" इत्यतः पक्षी- त्रिकोज्यागोर्स त्रिकोज्या गोलं-कोज्या संघ, कोज्यागोध: झोडयाको कोज्या संघ Ramne Wome RAN Amarwa ·सिद्धान्ततत्त्वविवेके- হা x ডাইং त्रि कोज्या श्र कxज्यापश ommaare UMMERARA परन्तु :: पसंघ त्रिभुजे ज्या संध' = acror । Pran कोज्यागोध, प्रत्याश्चापस्य कोटिः= गोध, अनेन सूर्यस्य गोलसन्धी स्कृतौ तदा च सुधांशो स्तौ स्त इति । अननिन चापेन संस्कृतो रब्ययनसन्धिश्चन्द्रस्या- बनलन्धिहि कदापि भवितुमर्हति । अन्न भट्टस्य महान् भ्रमो जातः येन गोलायन- चौश्व सन्धी"--इति-एकधैवोक्तं तेन । वस्तुतस्तु नाडीवृत्तविमण्डलसंपातायावत्यंशेन पवृत्तं तच्छिन्नविमण्डलप्रदेशे यत्कदम्बप्रोतवृत्तं भवेत् तस्यापमवृत्तस्य संपातविन्दी बदा चन्द्रस्थानं तदा चन्द्रस्य परा स्पष्टाः क्रान्तिः लम्पद्यते । अतस्तदुच्यते तदानयनम् । नमण्डलविमण्डलयोः सम्पातात् विषुवमण्डलविमण्डलयो सम्पातावधि विमण्डले कर्णचा विदितमेवास्ति तनुजाशनानं मत्वा परमशरतुल्यं परमापमं च मत्या त्रिषुधांशा साध्याः । तथा विमण्डलविषुवन्मण्डलसम्पातानवत्यंशव्यासाधेन कृतं वृत्त वन विमण्डलेसंलग्नं, तहिन्दुराश्यादिस्तु सत्रिभकर्ण चापम् । तत्तल्यनुजांशवशा. स्परेश्वपमाशै ये विषुवांशाः लाध्याः। तत्र विषुवांशयोरन्तरं गोलसन्धौ युतं तदाऽयन- जन्धि राश्यादिज्ञानं भवत्येवेति । १५८-१६३॥ । अथान्यथाऽह. Pahiampaign परेघुकर्णज्यकयो हतिर्या जिनज्ययाऽऽप्ता फलचापभागाः । खाङ्कच्युतास्तज्ज्यकथा विनिन्नी त्रिज्याऽथवा भाज्यमितिः पुरोक्ता॥१६॥ चन्द्रस्य गोलायनयोश्च सन्धी प्राधान्यसंज्ञौ भवतोऽकरीत्या । अनोपपत्तिः। ज्यासंपx ज्या / संपगो पूर्वक्षेत्रमवलोकनीयम् । तत्र 'गोसंप' त्रिभुजे ज्या गोस'= ज्या संगोप कर्णज्यापश --एतच्चापकोटिज्या त्रिज्यागुणा तदा पुरोक्ता भाज्यमिति तत्स्व. ज्याजि रूपदर्शनेनानिस्फुटेति । चन्द्रस्येत्यादिपद्यार्धस्य १६३ श्लोकेन संबन्ध इति ॥१६४३॥ राहौ तु चन्द्रायनसन्धिसंस्थे कर्णः परः खाङ्कमितः सदा स्यात् ॥१६॥ विवृत्तनाडीवलयैक्यसक्तं कदम्बवृत्तं भवृतौ तु यत्र । अजादितो गोलजसन्धिरस्मात त्रिमे यथोक्त्याऽयनसन्धिरुक्तः॥१६॥ भवृत्ततोगजसन्धित स्तौ विस्वोद्भवौ तौ भवतो यतस्तौ। बिम्बस्फुटक्रान्तिलवाद्यभावात्, परत्वतो विद्धयमण्डलान्तः ॥१६७॥ विमण्डलनाडीवृत्तसंपातरूपचन्द्रगोलसन्धितः पातपर्यन्तचापस्य कर्णसंज्ञकत्वात् रहौ चन्द्रायनसन्धिस्थे सति नवत्यं शमितः कर्णः स्यादिति युक्तमुक्तम् ॥१६॥ विवृत्तनाड़ीवृत्तक रूपचन्द्रगोलसन्धिगतं कदम्बप्रोतहतं क्रान्तिवृत्ते यत्र लग्नं तत्रैव मेषादितश्चन्द्रगोलसन्धिरिति पूर्वश्लोकोपपत्तौ प्रदर्शितम् । ततः किन्तु विमण्डल- नाड़ीवृत्तसंपातात् निभे विमण्डलेऽनिलन्धिः । न तु भवृत्ती यतदुगोलसन्धीयभोगत- ·पघगो-भवृत्तम् स aum BIHA महाप्रश्नाधिकारः । १५३ स्त्रिभे भवृत्तेऽयनसन्धिरिति पुरस्तावक्ष्ये । अत्र भट्टो भ्रान्तः । अथ वस्तुतस्तौ चन्द्रगोल- सन्धी, नाड़ीवृत्तविमण्डलसम्पातरूपौ तन्त्र बिम्बीयस्पष्टापमाशाद्यभावात् । एवं तद्वास्त- बगोलसन्धितो नवत्यंशेन कृतकृत्तस्य, विमण्डलस्य च सम्पातरूपौ त्वयनसन्धी, तत्र तु विद्वयमण्डलयो विमण्डलविषुवन्मण्डलयोरन्तमध्ये परत्वतः परमान्तरत्वादिति भावः अथ भट्टोक्कमयनसन्ध्यानयनं कथमवास्तवं तदुच्यते । पसम-विमण्डलम् सगो नाडीवृत्तम् । स गोलसन्धितो नवत्यंशेन वृत्तम् - विध्रु अच, अत्र 'च' बिन्दुतो नवत्यंशेन यदत्तं तदेव 'स' बिन्दूपरिगतं कदम्बप्रोतवृत्तम् = सघ, तेन ध च-९०२ परन्तु 'अ' बिन्दौ यदा चन्द्रकेन्द्रं तदा वत्स्थानं तु 'ज' बिन्दौ, न तु च' बिन्दौ, तदा '' बिन्दुतस्त्रिभयुक्तात् च बिन्दुज्ञानं, नहि 'ज' बिन्दुगतराश्यादिमानज्ञानं, तेन त्रिभे यथोकयाऽयनसन्धिरुक इति सम्यग नेत्युपपन्नम् ॥ १६५-१६७ ॥ भौमादिकानां स्फुटपातहीनचक्रं तु राहुं परिकल्प्य तस्मात् । स्फुटात्परेषो विहितौ यथोक्त्यातौस्तःस्फुटौ तद्वलयैक्यभेदात् ॥१६॥ एवं चन्द्रगोलायनसन्ध्यानयनवत् भौमादिकानां ग्रहाणां स्पुटपातहीनचक्रं राहुँ प्रकल्प्य तत्र राहोः पश्चिमाभिमुखगतित्वात् पातराश्यादिकम्णं, तस्य प्रथमसंपाततः पुरः पूर्वतो गणनासिद्धयर्थ चक्रशुद्धं विहितम् । तस्मात् स्पष्टपरमशरात् यथोक्त्या पूर्वोक्त्या तत्तयोभौंमादिग्रहविमण्डलभमण्डलयोरैक्यभेदात् तौ गोलायनसन्धी स्फुटौ स्तः । अर्थात् विमण्डलभमण्डलयोरक्यरूपो गोलसन्धिः । तयोस्तु परमभेदरूपोऽर्थाः स्परमान्तररूपोऽयनसन्धिरिति ॥१६॥ अथ चपदस्पष्टपरापमज्यानयनमाह कर्णज्ययाऽऽप्ता त्रिगुणेन निघ्नी क्रान्तिज्यका, स्यादयनाख्यसन्धौ। स्फुटापमज्या परमे,-न्दुभोगायनाख्यसन्धीषुगविम्बजाता ॥१६॥ अन्न १५८ श्लोकीयक्षेत्रमवलोकनीयम् । तत्र 'संतप' चापजात्ये ज्या / तसंप ज्या-पतसं ज्यातप त्रिx ज्याक्रा परमस्पष्टापमज्या, इयमिन्दुभोगाचन्द्र- ज्याकर्ण ज्यासंप स्थानरूपादयनसन्धैरिषुगबिम्बे शरामस्थे तद्विम्बे जायमानेति भट्टाशयः । अर्थाद्विमण्डल- विषुवन्मण्डलयोः सम्पातासावत्यंशः कृतं वृत्तं यत्र विमण्डले लग्नं, तत्र यदा चन्द्रस्य बिम्बकेन्द्रं तदा तदुपरिगतध्रुवप्रोतं तन्नवत्यंशकृतवृत्तमेवातस्तत्र परमस्पष्टापमांशाः जाताः । इति ॥१६॥ तद्गोलसन्धीन्दुजभोगतस्तबिम्बीयबाणायनवालनैक्यम् । तथाऽन्तरं यन्मृगकर्किसंस्थे चलाख्यराहो किल तज्ज्यका सा ॥१७॥ चलाख्यराहौ....."मृगकर्किसंस्थे सति, तस्मिन् विमण्डलविषुवन्मण्डलसम्पात- रूपे गोलसन्धौ स्थितस्येन्दोवंशेन जनितो यो भोगः स्थानं, ततो यद्विम्बीयशरजवलन- HAMRO aay ·लिवान्ततत्वविवेके- बिम्बीयायनवलनयोयोगान्तररूप चापं, तज्ज्यकैव सा परमस्पष्टापमज्या ! अर्थाभोल सन्धेनवत्यशैः कृतं तं निम्नक्षितिजम्, तत्र विमण्डलभमण्डलयोरन्तरं विम्बीयशरज- वलनम् । तथा च तस्मिन्नेव वृत्ते विषुवन्मण्डलभमण्डलयोरन्तरं बिम्बीयायनवलनम् । अनमोस्तथा योगान्तर विधेयं यथा विघुनन्मण्डलविमण्डलयोरन्तरं विम्बत्रिज्या भवेत्तचापमेव परमरपटापमलानम् । तस्यका परमस्पष्टायमध्येति ॥१७॥ यो गोलसन्धि निकटोऽस्ति राहोरुक्तं विदं तद्वशतोऽथ विज्ञः। कृत्वा विवृत्तेऽयनसंस्कृतेन्दुराहत कानयुतोक्तराहुः ॥१७३! आद्यान्त्यपादे ऽथ पदे द्वितीये खाकाधिकाल्पे तु परे तृतीये। खाङ्काल्पको तु पर क्रमेणोभयत्र कानयुतोक्तराहुः ॥१७॥ स्यादिन्दुबिम्बीयसुगोलसन्धिः, केन्द्रं तदूनो हि विवृत्तचन्द्रः। राहौ तु कादिमृगादिचिह्न भाद्यान्त्यपादक्रमतोऽस्ति केन्द्रम् ॥१७३।' तज्ज्यागुणा राहपमज्यकाऽऽक्षा कर्णज्यया चापमतो विधोः स्यात् । स्फुटापमो मेषतुलादिकेन्द्रेऽसौ सौम्ययाम्यो मकरादिषड्भे ॥१७४) यद्युक्तराही (विपरीतदिक् स्यादुक्तात्तु कादिभपटकसंस्थे। अषोक्त्यभावात्स्फुटपातसिद्धय सूक्ष्मोऽप्यकिञ्चित्कर एव बोध्यः ॥१७॥ इत्थं च गोलायनसन्धिरूपं चापोत्थसद्धासनया मयोक्तम् । स्थूलानुपातैः करणप्रवीणाः प्रतारिताः प्राग्गणितप्रवीणैः ॥३७॥ स्पष्टम् ।। १७१-१७६॥ अयं खचन्द्राः स्वभुवोऽग्नयः खं कृतायनांशो गृहपूर्वराहुः । विधोः सदाऽऽद्यायनसन्धिसंस्थो ऽसौ भास्करोक्त्या नहि सिध्यतीह । तद्रीत्याऽयं प्रोक्तराही विधोः प्राक् किञ्चिन्न्यूना द्वित्रिचन्द्रा यतोऽशाः सन्धिोलोक्त्याऽयनाख्यो न सिद्धः पातोऽप्युक्त स्तत्कृतोऽतो न युक्तः । सर्व सुगमम् ॥ १७७-१७८॥ अथ कुटकप्रकरणमाह- यः कश्चिदज्ञातगुणोऽस्ति, येन भाज्यो हतः क्षेपयुतोनितश्च । हरोद्धृतः शुद्धिमुपैति तत्र गुणाप्तिविज्ञानमथ प्रवच्मि ॥१७६।। अनेन कुट्टकतत्वं निदर्शितम् । श्लोकः सरलः ॥१७९॥ अथाङ्कलाघवार्थ भाज्यहारक्षेपाणांमहत्तमापवर्तनानयनमाह- भाज्ये हराते यदिहास्ति शेषं, हारं प्रकल्प्याथ हरस्तु भाज्यः। शेष पुनः साध्यमिहापि तच्च हारं हरो भाज्य इति क्रमेण ॥१८॥ अन्त्यावशेष भजनान्मिथो यद्भवेद् दृढ़ाङ्क स्त्वपवर्त्तनाङ्कः । तेनोधृतौ भाज्यहराविहाद्यौ दृढ़ौ भवेतां च तथा विभक्तः ॥१८॥ * अत्र यद्यपि 'राह' इति ऊदन्तद्विवचनस्याये 'उक्त' इत्यस्य सन्धि नौचिता तथापित पूर्वसन्दर्भक्रमानुसारेण 'राहूतकर्णोनयुतोक्तराहु'रित्येव युक्तः पाठ । अप्रे शेषवासनाय उक्तकर्ण इति चर्चावलोकनात् । RADINESS Modia ·॥ महाप्रश्नाधिकारः । क्षेपोऽपि नूनं दृढ़संज्ञकः स्यात्, येनापवाविह भाज्यहारौ। क्षेपस्य तत्राप्यपवर्तनं न, खिलं तदुद्दिष्टमिति प्रकल्प्यम् ॥१८॥ अतोऽन्यथा चाखिलमेव अत्र थैरकैरपवय॑ते तेऽपवर्तनाङ्का उच्च्यन्ते, तेषु यो महत्तमः स महत्तमापवर्तनाङ्कः। त तावत, भाज्यहारयो महत्तमापवर्तनान्वेषणं क्रियते, भा=भाज्यः। हा-हारः । अनयोर्योऽल्पस्तदनल्पो महत्तमापवर्तनाको न भवितुमर्हति, अन्यथा भिन्नत्वापत्तिः ल्यात् । अथ भा, हा, अनयोर्यदि भा>हा, तत्रापि 'हा' अनेन यदि 'भा भयं निःशेषः स्यात्तदा 'हा' तुल्य एक महत्तमापवर्सनाः सिद्धः। यदि 'हा' भनेन 'भा अयं न निःशेषः स्यात्तदा एवं भवेत्ततः भा-हा लशे, भन्न : विचार्यते यः कश्चिन्महत्तमापवतङ्किः = अ, तेनात्र पक्षी भक्तौ तदा a .4 - शे अन्न पूर्वपक्षोऽभिन्नः स्फुन्टोऽस्ति, तेनावश्यं द्वितीयपक्षोऽप्यभिन्नोऽर्थत एव भविष्य. त्यन्यथा कथं भिन्नोऽभिन्नेन समानः स्यात, तेन हेतुना 'अ' अनेन 'हा' अयं निःशेषों. भवत्येव, 'शे' अयमपि 'अ' अनेन नियतं निःशेषो भविष्यत्येवेति । ()। अतोऽत्र 'शे' तुल्योऽपवर्तनासोऽथवा 'शे अस्मादूनः स्थानहि कथमपि शे अस्मादधिकः सम्भवेत् । 'शे' अस्मादधिक हितीयपक्षस्य भिन्नत्वापत्तेः । तेनात्र सिद्धमिदं यधः कश्चिदपवर्ताको भवेत्स हाराल्पः "शे' शेषाधिकः कथमपि न भवेत् , परन्तु शेषतुल्यो भवितुमर्हति, वा यदि शेषतमो न तदा शेषाल्प: शे स्यात्। तदा पुनः .हा--शेxल'+शे', अत्रापि तेनापवतेन शे शे० ल पक्षौ भक्ती-तदा- अनापि पूर्वपक्षस्य निःशेषमजनसम्भवाद द्वतीयपक्षस्याप्यवश्यं निःशेषभजनप्रसङ्गः स्यात् । परन्तु द्वितीयपक्षे प्रथमखण्डस्य शे" , १) अनेन निःशेषभजन सिद्धरुत्तरखण्डस्यापि श्रय नियत निःशेषभजन- वम् । तत्र यदा शे =अ, वा.शे">अ, भवेत्तदाऽनेन ज्ञायते यत् 'शे' भस्माल्लघुः 'शे' अस्मादधिकोऽपवङ्किो नास्ति । अस्ति वेव 'शे' तुल्यो वा 'शे 'अतो लघुरिति सिद्धम् । यदि शे" तुल्यो न तदा पुनः शे =शेर ल+शे' शे शे पुनरपवर्तनाङ्कन पक्षी विभक्ती-तथापि तयोभिन्नाभिन्नत्वविवेचनोक्तवाद्विधेया- पुनरेवं करणेनान्ते शेषतुल्य एव भवेत्तेनोपपन्नं भाज्यभाजकयोः परस्परमजनाद- न्तिमशेषो यः स महत्तमापवर्तनाङ्कः स्यादिति । एवमेव भास्कराचार्यरुक्तम् "परस्पर लाजितयोर्ययोर्यः शेषस्तयोः स्यादपवर्तनं सः । इति ॥ भा० गु+क्षे अथ १७९ श्लोकोक्त्या कुट्टकरूपम्, ·१५६ सिद्धान्ततत्त्वविवेके-- : भागुम्दाल अथ 'अ' अपवर्तनाडून भक्ती पक्षी द्वितीय पक्षे निःशेषनजनादभिजत्वात प्रथमपणापि निःशेषेण नियतं भाव्यन् । অন্তু বঙ্গাথি মজলুখালিদ্মা अरूप द्वितीयखएडस्यापि नःशेषभजनस्वं स्पष्टम् । अन्यथा भिखामिन्नयोगस्य भिन्नत्वात प्रथमपक्षस्थ मित्रत्वापत्तिः स्यालेन येन हरभाज्यौ निःशेषो तेनावश्य क्षेपोऽपि निःशेष इत्युपपद्यते ॥ १८०-१८२॥ স্ব অভিযান্না-- यानि पूर्व मिथः संभजनागतानि । फलान्यधोऽधस्तु दृढ़स्ततोऽयः क्षेपस्तथाऽन्त्ये खमुपान्तिमेन ॥१८३॥ स्वोर्चे हतेऽन्त्येन युते तदन्त्यं त्यजेन्मुहुः स्यादिति राशियुग्मम् । ऊवा विभाज्येन दृढ़ेन तष्टः फलं गुणः स्यादपरो हरेण ॥१८४॥ एवं तदैवात्र यदा समास्ताः स्युल्लब्धय श्चेद्विषमास्तदानीम् । यथाऽऽगतौ लब्धिगुणौ विशोध्यो स्वतक्षणाच्छेषमितौ तु तौ स्तः ॥१८॥ अनोपपत्ति:-भाज्य:= ३१, क्षे-३, हारः = ६, अत्र गुणलब्ध्योानं क्रियते य३१+क्षे तत्र तावत् गुणकाय, लब्धिः= कातत उक्तवल्लब्धिः = = www min ४ य+क्षे ४ य+क्षे dharma -३ व+नी, : नी - MANOHANE PARINE -- +Qundar नी २नी + =२ नी+पी,:.पी :नी पी४+क्षे, अन नीलकमानमभिन्न जातम् । अत्र पीतकस्येष्टं मान प्रकल्प्य क्षेपयोगेन नील- मानम् । ततो विलोमेन य, क, गुणलब्भ्योर्माने अपि व्यक्त भवतः । परन्त्वन पीतक- स्येष्टमाने ऽङ्कगौरवदोषः स्यादतः पीत्तकस्य मानं शून्यं प्रकरप्यापि यदोत्थाप्यते तदाऽपि विलोमकोत्थापनेन य, क माने भागच्छत एव, परन्त्वकलावं तत्र भवति । अतः सर्वमुपपद्यते व्यस्तोत्थापनेनेति ॥ १८३-१८५ ॥ ये योगजे तक्षणतो विशुद्ध वियोगजे ते भवतो गुणाप्ती ॥ अनोपपत्तिः । पूर्वोक्त्या भा० गु+क्षे हा०ल । तथा मा.हा. भा० हा०-(भा० गु०+क्षे) भा (हा--गु)-क्षे= हा (भा-ल) भा (हा-7)-क्षे = भा-ल, अत्र चेत् हा-गु-गुणः तदा भा-ल = लब्धिः। अत उपपन्नं 'वियोगजे ते भवतो गुणाप्ती' इत्यन्तमिति ॥१५॥ -- statumaste ·प महाप्रश्नाधिकारः। भत उपमन्नं 'वियोगजे ते भवतो गुणाऽऽप्ती' इत्यन्तमिति ॥ १८३-१८५ ॥ एवं स्थिरे कुट्टविधौ विशुद्धिं क्षेपेच रूपं परिकल्प्य साध्ये ॥१८६॥ यथोक्तरीत्या गुणकारलब्धी स्वक्षेपकस्वीयविशुद्धिनिघ्न्यो। तष्टे च ते वै निजतक्षणाभ्यां, स्यातां तयोस्ते गुणकारलब्धी ॥१८॥ चले स्थिरे कुट्टविधौ तु बोध्यं संतक्षणे तुल्यफलं सदेह । अथ तावत्स्थिरकुट्टके स्विष्टभाज्यहारवशेन यथा जाता वल्लो। अत्र तदधः क्षेपोऽन्ते खमित्यादि कृत्वा, उपान्ति. मेन स्वोर्वे हतेऽन्त्येन युते इत्यादिना राशियुग्मम् । क्षे [लल' (ल" x १ +)+' }ईल” +०] क्षे ल' (ल'+'x१०)+ १ अतः परमूर्बो विभाज्येन तेन तष्ट इत्यादिना लब्धिगुणौ साध्यौ, तत्र स्फुर्ट दृश्यते यत्प्रथम रूपमितमेव क्षेपं प्रकल्प्य लब्धिगुणौ साध्यौ, पश्चात्ताविष्टक्षेपगुणिती अङ्कलाववार्थ स्वतक्षणतष्टितौ च कृतौ, तदा चेष्टक्षेपे भवत इति । एवमेव क्षेपे तु रूपे यदि वा विशुद्ध स्यातां क्रमाचे गुणकारलब्धी । अभीप्सितक्षेपविशुद्ध निन्यौ स्वहारतष्टे भवतस्तयो स्ते" इति भास्करोक्तं पद्यमस्ति । अनेदं तत्त्वं यत् "तदधः क्षेपस्तदन्ते खम्" तथा च "स्वोर्वे हतेऽन्त्येन युते" इत्यादिना राशियुग्मे क्षेपस्यानेकधा घातपतनादङ्कगौरवम् । तत्र तु 'एक' मिते क्षपे पूर्वापेक्षया लव्यौ गुणलब्धी आगच्छत्तस्तत इष्टक्षपे तयोरानयनं स्पष्टमस्ति प्रदर्शितो. पपत्येति ॥ १८६-१८७६ ॥ अनेकधा गुणलब्ध्योरानयनाथ प्रकारमाह- इष्टाहतस्वस्वकतक्षणाड्यौ स्यातां च तो लब्धिगुणावनन्तौ ॥१८॥ সম্মানিত पूर्वोक्त्या पक्षी, मा-गु + क्षे= हा-ल, तथा च, इ-हा-मा-इ-हा-भा भा-गु+इ-हा-भा+क्ष-हा-ल-इ-हा-भा :. भा (गु+इ-हा)+क्षे हा (ल+इ-मा) मा (गु+इ.हा)+क्षे ल+इ-आ अत्र चेत् 'गु+इ-हा'-गु, तदा ल+ इ-मालब्धिः स्यादित्युपपन्नम् ॥ १८८ ॥ अथाङ्कलाघवार्थ प्रकारमाह- हरतष्टे धनक्षेपे गुणलब्धी तु पूर्ववत् । क्षेपतक्षणलामाव्या लब्धिः शुद्धौ तु वर्जिता ॥१८॥ एवं करणेनाङ्कलाघवं भवति, यतस्तु “तदधः क्षेपोऽन्ते खम्" इत्यतः स्वोर्वे हतेऽन्त्येन युते इत्यादिना राशियुग्मे पूर्णक्षेपघातो जायते । तत्र हरतष्टितक्षेपतुल्यक्षेपस्य MalCORNER हा PUARTER ।

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके- क्षेपाल्पत्वात्तन्मितक्षेपे लधुराशियुग्ममित्यध्यङ्कलाधवं दृश्यते, भतोऽङ्कलायवार्थ प्रकारो- गमिति कथं न कथयितुं शक्यते। अत्रोपपत्तिः पूर्वोक्त्या भा-गु-हा-ल शे :. क्षे-हा-ल+शे :. भा.गु+हा-ल'+शे-हा-ल, भा-गु+हा-ल'+शे भा-गु+शे +ल' =ल, अत्र शे' हरतष्टे क्षेपेऽपि गु-गुणः सम्यगेव, लब्धिर्या सा +ल' अनेन संस्कृता सती 'ल' वास्तवा लब्धिः स्यात् । अत्र धनर्णचिह्न न आढ्या वर्जिता चेत्युप- अते-इति ॥ १८ ॥ स्वीयभाज्यहरक्षेपयोग्यौ लब्धिगुणौ च तु यौ। तावेव भवतस्तेषामिष्टध्नानामपि ध्रुवम् ॥१६० ॥ पूर्वोक्त्या भाx गु+क्षे इ (भा गु+क्षे) 'इ.भा'xगु+'इ-क्षे 'इx हा' अत उपपन्नम् ॥ १६॥ इति कुटकविधिः। - अथान्यः प्रश्नः॥ युगादिजौ चक्रवासराख्यौ तावद्यथोक्तया सुदृढ़ौ प्रसाध्य । राश्यंशलिप्ताविकलात्मखेटज्ञानाद् दिनौघाद्यवगन्तुमत्र ॥१६॥ समानयेद्यो भगणावशेषं विलिप्तिकाशेषमिह स्वबुद्धया । मन्यामहे तं गणितज्ञचक्रग्रहर्तचक्राकलने ध्रुवेन्द्रम् ॥१६२ गणितज्ञानां चक्रमेव ग्रहाणां चक्रं, तस्याकलने ध्रुवेन्द्रं तं मन्ये । यथा प्रहर्क- चक्रं ध्रुवो भ्रामयति, तथैव गणितज्ञचक्रं स चालयति स्वपाण्डित्येनेति भावः ॥ १९९६ अथैतद्भङ्गः- राश्यशलिप्ताविकलात्मकस्य ग्रहस्य कार्याः प्रथमं विलिता। ताभिर्हताश्चक्रविलिप्तिकाप्ता दृढ़क्कहा व्यग्रफलं ततो यत् ॥१३॥ तत्सैकमाद्योऽन्य इहावशेषविहीनताश्चक्रविलिप्तकाः, स्यात् । शून्येऽवशेषे विकलावशेषं शून्यं भवे, त्तनगणावशेषम् ॥१६॥ प्रोक्तेन तव्यग्रफलेन तुल्यं, विलिप्तिकाशेषकसम्भवे तु । विलिप्तिकारूपखगावबोधे सुबोधमग्रद्वयमेवमत्र ·भ.x भ० शे महाप्रश्नाधिकारः। अत्र युक्तिः सरलाऽपि बालावबोधार्थमुच्यते- यथाऽनुपातेनाऽऽनीतो ग्रहो भगणादिका ह. भ.x भ०शे० दु०कु०, अत्र 'भगणानां प्रयोजनाभावात्' व्यवहारोपयोगयोग्यः अस्मादेव सिद्धयत्यतो. गणिते चैकजातीयाकादेव क्रियाप्रचारदर्शनाद् भगणशेषं चऋविकलाभिर्गुणितं तदा विकलात्मको प्रहो जाता भ० शेxच०वि० वि० शे - वि.न. + ।"(१) द्व०कु० वि००+दुकु० वि० शे ... भ. शे- यदा चलचि>द्व कु०, च० वि० शे दि.शे. । अत्र पूर्वपक्षस्य निरवयवत्वात च०वि० द्वितीयपक्षणापि निरवयवेन भवितव्यम् । परन्तु द्वितीयपक्षे प्रथमखण्डम् व्य०फ, इदं शे विशे निरचयवात्मकमेव प्रत्यक्षम्, अवशिष्टखण्डयोः । रूपाल्प- च०वि० च०वि० योग्नयोर्योगो नियतं निरवयवो भविष्यति, कथमन्यथा पक्षयोः साम्यं घटते। परन्तु शे विशे० अस्य रूपाल्पता नियतैव सर्वस्यां दशायाम, परन्तु अस्य रूपाल्पता च०वि० व०वि० रूपाधिकताऽपि सिध्यति तत्र यथा (1) अस्मिन् स्वरूपे दृ० कु>वि० शे०, परन्तु इडक्वहाचेच्चऋविकलाशेषमानमल्पं भवेत, तदा वि० शे०, १० वि, अनयोः कतरे लघुः कतरश्च महानिति नूनं न कथयितुं शक्यते, तो यदा विशे०<च०वि०, तदा विशे० वि०शे० <तदा वि०शे०>च०वि०-तदा च०वि० च.वि.>, अतः संस्थाद्वयं जातम् । शे वि.शे. तत्र रूपाल्पसंस्थायां तु -:म० शे० व्यफ+ च०वि० च०वि० आधः । तत: :: शे+वि.शेः :: शे०+वि.शे-च० वि० ।:: विशे०=०वि०-शे०, अनेन 'स्या'-दित्यन्तमुपपन्नम् । अथ तत्र चेत् शे० 030 तदा विशे०=. भविष्यति, कथमन्यथा द्वितीयपक्षस्य निरवयवत्वम् । तथात्वे भ० शे= व्य० फ, इति सिद्धम् । यत्रोदाहरणे दृढ़वहेभ्यो विकलाशेषमानमधिकं तदशुद्ध मेव हराच्छेषस्य न्यूनत्वात शेष स्पष्टमित्युपपन्नं सर्वम् । सर्वमेतच्छेषवासनायामपि सुस्पष्टमस्ति ।।१९३-१९॥ दृढ़क्कहाश्चक्रविलिप्तिकातो यदाऽल्पकास्तत्र दृढ़वहाल्पः। अन्योऽपि चेत्तेन समं विलिप्तानं चाद्यतुल्यं भगणावशेषम् ॥१६॥ दृढ़वहेभ्योऽन्य इहाधिकश्चेज्ज्ञेयं तदुक्तं खिलमेव सर्वम् । दृढ़कहाश्चक्रविलिप्तिकातो यदाऽधिकास्तत्र च शेषयोश्च ॥१६॥ बहुप्रकारं किल सम्भवः स्यात् याभ्यां स एवास्ति खगः पुरोक्तः। - ·RAUCRIHINDUS nachtem १६० सिद्धान्ततत्त्वविवेके- अन्येन तुल्ये विकलावशेषे स्यादाद्यतुल्यं भगणावशेषम् ॥१६॥ दृढ़क्कहाश्चक्रविलितिकाता लब्धाङ्कशेषाङ्कमिती च साध्ये। लब्धाङ्कसंख्यानधिकेष्टनिधन्यो विलिप्तिकाश्चक्रमवा निजान्ये ॥१६६] युक्ता दृढ़ाख्यकहतोऽल्पकत्वे तदङ्कतुल्ये विकलायके स्यात् । चक्रानमिष्टाधयुतिः कथंचिलब्धाङ्कतो नाधिकमिष्टमत्र ॥२००।। सार्वभौमकृता सर्वाधिकमेवाढतं किल । तच्छेषद्वितयं चात्र तदन्यानववोधतः॥२०॥ पूर्वोपपत्तिविभावनया स्पष्टमस्ति सर्वम् ॥ ३०१ ॥ अथ निरनचक्रानुग्रहादहर्गणानयने भास्करोक्तौ दोषमाह- लिप्ताध दशयुग्भवन्ति विकलास्तासां वियोगस्त्रियुक् भागा भागदलं गृहाणि शशिनः खत्रीन्दवस्तद्युतिः इत्थं स्वीशिरोमणौ भ्रमवशाधञ्चाखिलं चेरितम् तत्सर्व खिलमेव तद्गणनया संदृश्यते कोविद ! ॥२०२॥ यथा राश्यादेविकलाः १२७०७ १९ तद्रीत्या हृढ़कुदिन ११६३१३ गुणा: १२१५२०५०९९०४७ चक्रविकला १२९६००० भक्ताः फलं १३७६५८ शेषम् ३३१०४७ भगणशेषम् ९३७६५६ विकलावशेषम् ९६४६५३ एतद्दढ़ावहाधिकमिति खिलमुदाहरणं भगणावशेषाद्वास्तवखगस्त्वयम्=११११२१५८१४० विकलावशेषम् ८६४० । चक्रोत्थविकलामानं भाज्यं, हारं दृढक्वहान् । विकलाशेषमानं तु विशुद्धि, परिकल्पयेत् ॥२०३॥ गुणलब्धी यथोक्त्या ये, तयोस्तु गुणको भवेत् । चक्रा, खेटविकलाः स्युर्लब्धि, घुगणोऽप्यतः ॥२०४॥ दृढ़चक्रं येन गुणं, चक्रानोनं, हृतं च तत् । दृढ़ क्वहैः, शुद्धिमेति स गुणो धुगणो भवेत् ॥२०॥ उक्तकुट्टकरीत्याऽतः कार्यों बुद्धिमता गुणः । दृढ़क्वहाङ्कसंयोगान्मुहुः स्थाबहुधा च सः ॥२०६॥ अत्र युक्तिः। म.शे.xच. वि० विशे० = प्र.वि., + भ.शे.+च.वि.-वि.शे. ग्र.वि. अत्र स्पष्टमवलोक्यते च०वि०-भाज्यः । वि० शे० ऋणक्षेपः । दृ. कु०=हारोऽस्ति । अतः कुटकोक्त्या गुणः = भ.शे, लब्धिः =ग्र० वि०, अथ भगणशेषे ज्ञाते ततः वै० म० भ० म.शे० पू० भ०+ द्व० भ० श्र-भ० शे० पू० भ० । अत्र भाज्या दृ० भ, भ. शे०३० क्षे०, दू० कु-हार, अतो गुणस्त्वहर्गण एवागच्छति । इत्युपपन्नं सर्वम् ॥२०३-२०६॥ . ।

·- AND महाप्रश्नाधिकारः। १६१ अथ वर्गप्रकृतिविषयमाह- उक्त्वा प्रश्नोत्तराण्येवं कुट्टकोक्तप्रकारतः । अधुना तान्प्रवक्ष्यामि वर्गप्रकृतिरीतितः ।। २०७॥ अवतरणरूपोऽयं श्लोकः ॥ १०७ ॥ अथ तलक्षणमाह तत्र वर्गप्रकृत्युक्तप्रकारान्प्रथमं शृणु । कृतिर्गुणगुणा क्षेपयुतोना मूलदा भवेत् ॥२०॥ गुणो यो राशिवर्गस्य सैव प्रकृतिरुच्यते । राशिः कनिष्ठसंज्ञं स्थात्पदं तस्य कृतिगुणाः ॥२०॥ प्रकृत्या, क्षेपयुक्तोना ज्येष्ठं तस्य पदं भवेत् । कनिष्ठज्येष्ठतत्क्षेपान् पंक्त्यां स्थाप्य ततस्त्वधः ॥२१०॥ तुल्यानतुल्यान् संस्थाप्य तुल्यातुल्याख्यभावना । कार्या योगान्तराभ्यां वै तानि स्युर्वहुधा ततः॥२१॥ लवे स्पष्टार्थाः ॥ "इष्टं स्व"मित्यादि "मूलान्येभ्यो भावनाभिर्बहूनि" इत्यन्त. सास्करीयसूत्रोक्तिवदस्ति । वस्तुतो वर्गप्रकृतेः स्वरूपनिदर्शनमेवैतत् ।।२०८-२११॥ अथ भावनामाह मिथो ज्येष्ठपदाभ्यस्तकनिष्ठपदयोर्युतिः अन्तरं वा कनिष्ठं स्यादेवं ज्येष्टपदं भवेत् ॥२१२।। प्रकृतिभ्नकनिष्ठाख्यहतिज्येष्ठहतिश्च या । तयोर्योगान्तरे ज्येष्ठपदे च भवतः क्रमात् ॥२१३॥ क्षेपयोराहतिः क्षेपो भवेत्तद्भावनाद्वये । योगान्तरवशादित्थं समासान्तरभावना ॥२४॥ अत्रोपपत्तिः स्पष्टाधिकारे द्रष्टव्या, किमत्र पुनरुक्तया ॥२१२-२१४॥ कनिष्ठज्येष्टक्षेपानां लाघवमाह- इष्टवर्गहृतः क्षेपः क्षेपः स्यादिष्टभाजिते । मूले ते स्तोऽथवा क्षेपः क्षुएणः क्षुण्णे तदा पदे ॥२१५॥ अत्रोपपत्तिः। वा का प्रक्षेज्ये .:. इ२ (कप्रक्षे ) ज्ये ३२ इ इ२ करे प्रक्षेइ = ज्ये२ इ२ क्षे वा (इ.क)+क्षे इ = (ज्ये इ)२ "अत उपपन्नं क्षुण्णः क्षुण्णे तदा पदे' इति । अत उपपन्न मिष्टवर्गहृत इति । इष्टवर्गप्रकृत्योर्यद्विवरं तेन वा भजेत् । द्विधनमिष्टं कनिष्ठं तत्पदं स्यादेकसंयुतौ ॥२१६॥ stotram an Pow * ·- Mamme - । १६२ सिद्धान्ततत्त्वविवेके- ततो ज्येष्ठमिहानन्त्यं भावनाभिस्तथेष्टतः। अत्र तावदन्यं कल्पितं कनिष्ठम् = २६, अस्य वर्गः प्रकृतिगुण:=प्र. अयमिष्टवर्गप्रकृत्योश्चतुर्गुणघातः । परन्तु ': यु-४ धा=अ ::(प्र +२ )२-४ प्र० इ-(प्र-इ.) अत्र वर्गप्रकृतिलक्षणस्म. रणात्, यदि ज्ये = प्र+इ, क = २ इ, तदा क्षेपः=(s - इ ) २ अतः परम् । इष्ट = 'प्र- इ" एतन्मितं प्रकल्प्य "इष्टवर्गहृतः क्षेपः क्षेपः स्थादिष्टभाजिते । मूले ते स्त इत्यनेन नूतनकनिष्टज्येष्टक्षेपाः क्षे० F+२ +१, अत उपपन्नं सर्वमिति ॥२१६.२१७५६ अ-इ प्र-इ' रूपशुद्धौ खिलोद्दिष्टं वर्गयोगो गुणो न चेत् ॥२१॥ अखिले कृतिमूलाभ्यां द्विधा रूपं विभाजितम् । द्विधा हस्रपदं ज्येष्ठं ततो रूपविशोधने ॥२१८॥ अत्रोपपत्तिः। :: करे. प्र-१-ज्येरे +ज्येर १+ज्ये १ + ()() SHASHA DOES - श्रत उपपन्नम् ।। २१७-२१८॥ इति सर्व भास्करमुखोक्तवर्गप्रकृतिरेवेति ।। अथैतदुपयोगरूपप्रश्नमाह- यत्राधिशेषस्य कृतिस्तु दिग्ध्नी सैका, कृतिः सौरदिनप्रमाणम् । तत्राधिमासप्रमिति वदाशु जानासि चेत्तत्त्वविवेकमार्गम् ॥२१॥ श्रथास्य भङ्गार्थ विवरणमाह- युगार्कवाराधिकमासहारभाज्योद्भवं यत्वधिमासशेषम् तच्च द्विधा स्याददृढ़ दृढ़ च प्रश्नद्धयं चेत्थमिहोपपत्रम् ॥२२०॥ वर्गप्रकृत्या बहुधा कनिष्ठान्यादौ प्रसाध्यानि यथोदितानि । तेष्वत्र यत्स्यायुगसौरवारेभ्योऽल्पं तथा चाबढमाद्यसंझे ॥२२॥ प्रश्ने, विशुद्धिं किल तां प्रकल्प्य दृढ़ाख्यतङ्गाज्यहराङ्ककाभ्याम् । स्वकुट्टकोक्तय व कृते गुणाप्ती ते सौरवाराधिकमासमाने ॥२२॥ अनोपपत्तिः। अत्रादावधिशेषस्वरूपम् । अश यु० अ० मा. इसौ इप्रसा युसौदि युसौदि, अत्र शेषस्य हराल्पत्वात् अशे<युसौदि, एवं युक्तम् । श्रथ प्रश्नोत्तया, अशे १०+१= नीर सौ.दि. SMS - ·.. % mama , महाप्रश्नाधिकारः। अत्र वर्गप्रकृत्या बहूनि कनिष्ठानि श्रागच्छेयुस्ता दर्शितयुक्तया युगसौरदिनादरूप वढं च यत्कनिष्ठपदं तदेवाधिशेषमानम् । शेषस्य हरारूपत्वोचितत्वात् । • अ० मा० x इसौ জুলহী ततः पूर्वोक्तया -इ०अ०मा+ युसौदि. युसौदि यु०अ०मा०४ इसौ- इ.अ.शे. यु०सौ दि. अत्र "अशे' विशुद्धिं क्षेपं प्रकल्प्य युगाधिमासभाज्ये, युगसौरदिनहरे च कुट्ट- कोक्तया गुण इष्टसौरदिनं, लब्धिरिष्टाधिमासाः । परन्तु अढ़ाभ्यां युगाचारधिमासा- न्यामगुढं, बढ़ाभ्यां दृढ़मिति स्वबुद्वयाऽपि विज्ञेयं विज्ञरिति सर्वमुपपन्नम् ।२२०-२२२१ प्रश्ने द्वितीये दृढ़योगसौरदिनाल्पक यञ्च दृढ़ तदेव । प्रकल्प्य शुद्धिं, दृढ़भाज्यहाराभ्यां ये गुणाती विहिते तु ते स्तः॥२२३।। निरपलब्ध्यै दृढ़ भाज्यहाराभ्यां कल्पिता सा दृढ़ तद्विशुद्धिः। तेनात्र सर्वानपवर्तनेन पे न दोषोऽनपवर्तनस्य ॥२२४॥ अत्रापवर्तितयुगसौरदिनाधिमालाभ्यां दृढ़-युगलौरदिनाल्पकं दृढं यदधिशेषं तदृण- क्षेपं प्रकल्प्य ततो ये गुणलब्धी, ते एवक्रमेणेष्टसौराधिकमासमाने भवतः । अपवर्तनस्यात्र दोषो न भवेदिति । अत्रायमाशयः-यदि, अपवर्तितौ हरमाल्यावङ्गीकृतौ, तथाऽधि- शेषरूप ऋणक्षेपोऽप्यपवर्तित एव ग्राह्यः । यदा दानप वर्तितौ युगसौरदिन,-युगाधि- मालौ हरभाज्यौ गृह्येते, तदाऽनपातित एवाधिशेषः ऋगक्षेपार्थ स्वीकार्य इति ॥२२३ अथ विशेषमाह- यत्र क्वचिदृढ़हरादप्यल्पमहद पदम् । अन्यप्रश्ने तु तज्ज्ञेयं दृई लब्धिर्गुणाप्तये ॥२२॥ श्राद्यान्ययोः क्रमादेवं तदेकं त्वदृढ़ दृढम् । कालभेदे त्वभेदे नो तुल्ये शेषे तयोर्यतः ॥२२६॥ श्राद्यादृढं यदाऽन्यस्मिन् दृढ़मेवाहतं तदा । नाद्ये तदद्वढं किन्तु स्वापवर्तगुणं हि तत् ॥२२७॥ कुत्रापि वर्गप्रकृतेः प्रश्नौ लाककालिको। केवले कुट्टकेऽप्येवं वैषम्यं गणितेऽस्ति हि ॥२२८॥ दृढ़वत्त्वदृढ़क्षेपायथोक्त्या या कृतो गुणः । सोऽसन् दृढ़ाढ़स्वस्वक्षेपोदाहरणद्धये ॥२२६॥ अदृढ़े स्वापवर्त्तनतत्क्षेपात्केवलादद्दढ़े । खीयोदाहरणे भिन्नक्षेपायुक्तो गुणोऽस्त्वयम् ॥२३०॥ यत्र स्वभिन्नैव विशुद्धिरः स्वभाज्यहारोत्थनिरपलब्ध्ये । उक्ता तदुद्दिष्टमतीव दुष्टमुक्तं सदा कुट्टकतत्वविः ॥२३॥ गुणगुणितभाजो हरेश भक्त यच्छेवं तद्वरालामेवेति बालैरपि बुद्धयते । तेन दृढ़शेष दृढ़हराल्पम् । अवशेषन्त्वदृढ़हराल्पमिति सुस्पष्टम् । तत्रादृढ़ हरा दृढ़हरो.

·theme . सिद्धान्ततत्त्वविवेके- ऽल्पः । अवशेषोऽध्यल्प एवातो बहराइडशेषयोन नियमेन न्यूनाधिकत्वं वक्तुं शक्यते । तेन स्थलविशेषे हदहरादहशेषमधिकमनधिकञ्च भवितुमर्हति । तत्र यत्र क्वचिदु- दाहरणविशेपे दैवयोगादु भट्टमहरभाज्यवशेन सिद्धं पदं वर्गप्रकृत्यानीतमधिशेष, तदृढ़हरादपि अल्पं भवेत् । तदा तत्र विशेषविचारस्यावश्यकता विद्यते-तददृढ पदं दृढ़हरोदाहरणे ग्राह्य चाऽदृढ़हरोदाहरणे-इत्यत्र तावत्लाधारणज्ञानवतां विकल्पो- दयः संभविष्यति-तदेतदूरीकरणायात्रार्य भद्स्य विचार:-तत्र अन्यप्रश्ने तु दुहारभा- ज्यसम्बन्धिनि प्रश्ने लब्धिगुणामये यद् हद पद तज्ज्ञेयन् । नहि पूर्वोक्तमई पदं दृढ़हा - रभाज्योदाहरणे ग्राह्यमिति भावः । तदाऽऽधान्ययोरङडोदाहरणयोः क्रमादड़ हुई चैतदेकमेवाङ्गीकार्थम् । अर्थादमश्नेऽदृढ़मेव केवलम् । दृढ़प्रश्ने हड़मेव केवलमिति । एतदेकमेव शेषं प्रश्नद्वये युगपत सादतः कालभेदे समयभेदे इति लिखितम् । यतोऽभेदे एकस्मिन्नेव कस्मिन्नपि समये तयो डाहप्रश्नयोर्मध्ये शेषे नो तुल्ये भवतः । यदाऽन्यस्मिन् प्रश्ने प्राद्याइदं भवेत्तदा तन माझं किन्तु दृढ़मेवातम् । आये प्रश्ने सदगुर्द न ग्राह्यम, किन्तु स्वापवर्तगुणं तड़शेषम् । कुत्रापि वर्गप्रकृतेः प्रश्नौ एकवा लिको न एवं शङ्कोत्पादकौ भवतः । अपि तु एवं वैषम्यं सन्देहजनकत्वं कुटके गणिते एव केवलमस्ति । दृढ़ाढ़स्वस्वक्षेपोदाहरणद्वये हड़वदगुढ़क्षेपायथोक्त्या यो गुणः कृतः सोऽसत् । अढ़ेऽहड़पने स्वापवर्तनगुणात्तत्क्षेपात् क्रिया कार्या, हड़े प्रइने तु केवलादुढ़ादेव क्रिया कार्या । साधुरयं पन्थाः । स्वीयोदाहरणे ऽभिन्नक्षेपादयं गुणो युक्तः ।शप स्पष्टम् ॥ २२५-२३१॥ स्वोचितक्षेपसम्बन्धिभाज्यभाजकयोरिह दृढ़त्वे तु दृढ़ः क्षेपस्त्वदृढ़ स्त्वदृढ़त्वतः॥२३२॥ निश्चयस्तद्विदामित्थं चास्ति चेदन्यथा तदा । तद्धि व्यासोदितं चापि दुष्टं शेयं विजानता ॥२३३॥ हरभाज्ययोढ़त्वे दृढ़ः क्षेपो ग्राह्यः । तयोरदृढ़त्वेऽदृढ़ः क्षेपो ग्राह्यः । अस्मादव्य. त्यये व्यासोदितमपि उदाहरणं दुष्टं स्थादिति ॥ २३२-२३३ ॥ स्वतक्षणक्षेपवशादनेके सौराहमानाधिकमासमाने परत्वमानाधिकता तयोर्या नैवात्र दोषस्तु यतस्त्वभीष्टाः ॥२३४॥ सौरास्तु यत्कालभवाश्च तज्जाः कृताधिमासा अपि तेऽवगम्याः। नादिन चान्तः किल तस्य तस्यायं कालजः स्थानियमा वृथैव ॥२३॥ अजनमिन्द्वर्कपरिभ्रमोऽयं निवार्यते केन स नैव बुद्धः । यद् ब्रह्मणा तत्नजनं विदं यत्तदर्थवादात्मकमेव सर्वम् ॥२३६॥ उक्तान्यशुद्धिं परिकल्प्य यः स्यात्समुद्यतः कुट्टकसंग्रहार्थम । खिलत्वतस्तव्यभिचारतश्च क्वचित्स च क्लिश्यति मूढ़ बुद्धिः॥२३७॥ । अत्र युक्तिः । पूर्वबदनुपात: २० अ०४ इ. सौ. इ० अंश द्व० सौ इसौ. दृ०अ०xइ०सौ-इ०अ०शे० =३०अ०मा० । अत्र दृ०अ०भाज्यम्, इ०सी०=भाजक इ० सो .

·महाप्रश्नाधिकारः। इ० अ० शे-ऋणक्षेपं प्रकल्प्य, कुट्टकोक्त्या यो लब्धिगुणावागच्छतः, तत्र स्वतक्षणक्षेपवशाकिन्तु “इष्टाहतस्वस्वहरेण युक्त ते वा भवेतां बहुधा गुणाप्ती" इत्यादिना इष्टसौरदिनाधिमासयोर्माने अनेके स्थातामिति स्पष्टम् । अत्र तयोरिष्टसौ- राधिमासयोर्या परस्वमानाधिकताऽर्थाढ़सौरमानादप्यधिकता सिद्धा तत्र दोषो नैव ज्ञेयः,यत भागता इष्टसौरवासराः यत्कालिकाः, तज्ज्ञास्तत्सम्बन्धिन एव ते कृताधिमासा: अपि विज्ञैरवगम्याः। अत्र तज्ज्ञा इति सम्बोधनम् । कथं ते उचिता इत्यत आह- यस्य कालस्य किल आदिनास्ति, अन्तश्च न विद्यते, तस्यानाद्यनन्तस्य कालजो नियमो- वृथैव स्यात् । यतो हि अजस्रं सततम्, सततानारताश्रान्तसन्तताविरतानिशमित्यमरः । अयमिन्द्वपरिभ्रमः, केन निवार्यते ? न केनापोति भावः, इति स नैव बुद्धो ज्ञातः । अथ सृष्टिप्रकरणे तु यत्, तत्तेषां रव्यादीनां स्रजनं निर्माणं ब्रह्मणा कृतमिदं यत्प्राची- नैर्मयाऽप्युक्तं, तत् सर्व तु अर्थवादात्मकं प्रशंसात्मकमेव ज्ञेयम् । वस्तुतः कालोऽयम- नादिरनन्तश्चास्ति, य उक्तान्यशुद्धि पूर्वोक्तसजातीयशेषाद्भिन्नशेष शुद्धिं परिकल्पय, कुट्टक- सङ्ग्रहार्थं कुट्टकसिद्धयर्थं समुद्यतः, स च मन्दबुद्धिः खिलत्वतः, क्वचित् व्यभिचारतश्च क्लिश्यति ॥ २३४-२३७ ।। . .. - अथान्यः प्रश्नः । । एवं च यत्राधिकमासशेषं वर्गीकृतं व्येकमिदं दशाप्तम् । वर्गों भवेत्तत्वधिमासशेषं वदेदिति प्रश्नसदुनरं तु ॥२३॥ एतगङ्गप्रक्रिया चैवम्- यावत्तावत्कल्प्यमत्राधिशेष कार्या शेषप्रक्रियाऽनेकवर्णात् । तुल्यौ पक्षौ संविधायाद्यपक्षमूलं यावत्तावदेकं, परस्य ॥२३६॥ दशनवर्गीकृतकालकस्य सरूपकस्याथ कृतिप्रकृत्या मूले प्रसाध्ये, विहितं यदस्ति ज्येष्ठं कनिष्ठ परिकल्प्य शुद्धिः ॥२४०॥ प्रश्नद्वयोक्ताद्गणितप्रकाराविहापि साध्या गणकैः स्वतुष्टय । यथोचितं सौरदिनप्रमाणं तथाऽधिमासप्रमितिस्ततः स्यात् ॥२४॥ अत्र श्लोकोक्तया, अधिशेषम् = या, अतः समोकरणेन या १ = का२१०४१, अत्राद्यपक्षमूलम् या, द्वितीयस्य वर्गप्रकृत्या मूळे क-1, ज्ये=३, क्षे=१, क-६, ज्ये = १६, क्ष-१ एवं समासभावनया कनिष्ठज्येष्टयोरानन्त्यम् । तत्राधिमासशेषं तु यावत्तावन्मानरूपं ज्येष्ठं, ततः पूर्वोक्तया युगसौरदिनयुगाधिमासमाने आगच्छत इत्युपपन्नम् ॥२३८.२४१॥ अथान्यदाह- उक्तं शिरोमणी चैवमुद्दिष्टमधिशेषकम् । यदर्थभ्रमिता भ्रान्ता अद्याप्यज्ञाः भ्रमन्ति हि ॥२४२॥ "उद्दिष्टं कुट्टके तज्ज्ञेयं निरपवर्तनम् । AUDA ·SANDINITRIES सिद्धान्ततत्त्वविवेके- व्यभिचारः क्वचित्क्वाऽपि खिलत्वापत्तिरन्यथा ॥२४॥ वर्गप्रकृतिसिद्धेषु पदाङ्केष्वदृढ़ोऽस्ति आद्यप्रश्नोचितः सोऽङ्कः प्रोक्त उद्दिष्टसंज्ञकः ॥२४४॥ दृढ़ो यश्चास्ति, सोऽङ्कः स्यादन्यप्रश्नोचितस्तथा । ज्ञेयं तदेव सुधियोद्दिष्ट निरपवर्तनम् प्राधभाज्यहरौ तौ, यो दृढ़ाङ्कानपवर्तितौ । अन्यभाज्यहरौ तौ, स्तो यो दृढ़ाङ्कापवर्तितौ ॥२४॥ अपवर्तानपवर्तक्रमात्कुट्टकरीतितः ताभ्यां लब्धिगुणौ स्यातामधिमासार्कवासरौ॥२४७॥. दृढ़ो दृढ़ीकृतो वाऽऽद्यप्रश्ने यदि पदाङ्ककः। गृह्यते स्वोचितोद्दिष्टलब्ध्यै तत्र क्रमात्तदा ॥२४८॥ खिलत्वं कुट्टकानुक्त्या व्यभिचारोऽन्यशेषतः। अन्यप्रश्ने तदुद्दिष्टमढ़ वा दृढ़ीकृतम् ॥२४६॥ तत्राप्येवं यथोक्त्यैव खिलत्वं, व्यभिचारता। प्रश्नद्वयोकरीत्यैवमुद्दिष्टं खहराल्पकम् ॥२०॥ प्रकल्प्य, भास्करीयं तु व्याख्येयं दोषवर्जितम् । अत्रोदितसदुक्त्यैव निरस्तप्रायमीरितम् ॥२५॥ यन्मरीचौ हि तदसत्, तुच्छं ज्ञेयं विजानता। असङ्गतालापभयादिह, तन्नादृतं मया ॥२५२॥ एतेषामुत्तररूपकमग्रिमपद्यमेवेति । दृढ़ीकृतेऽप्यत्र हरे च भाज्येऽपवर्तयोग्येऽनपतितां च । शुद्धिं गृहीत्वैव वदन्ति तन्ने मूढाः पुरोदाहरणस्य सिद्धिम् ॥२५॥ यथाऽपवर्तयोग्येऽपवर्तनसंभवे सति दृढ़ीकृते ऽर्थादपवर्तिते हरे भाज्ये चानप वर्तितां शुद्धिं गृहीत्वैव तन्त्रे मूढाः पुरोदाहरणस्य प्राचीनाचार्योदाहरणस्य सिद्धि वदन्ति, तदसदित्यर्थः । अर्थात् यदा दृढौ भाज्यहारावङ्गीकृतौ तर्हि क्षेपोऽपि दृढ़ एवाङ्गीकार्यः। इति ॥२३॥ तदुदाहरति- यथाऽङ्कोऽत्र कोऽष्टाहतो दिग्वियुक्तो रसाप्तश्च तत्राखिलेन्द्वीन्दुतुल्ये। खिले वेदनेत्रे गुणातीत्थमत्र सतां चासतां कुट्टकस्य प्रकारः ॥२५४॥ भा०८-१० भा-क्षे अत्र श्लोकोक्त्या अत्र पूर्वोक्त्या गुणाप्ती २३,. एते वास्तवे । आभ्यां मूलोदाहरणसिद्धः । अथ चेदाज्यहरौ ददौ क्षेपोऽदृढस्तदा मा ४-१० अत्र गुणाती १२ एते अवास्तवे, यत प्राभ्यां मूलोदाहरणस्याला- पश्यासिद्धिरिति ॥२५॥ MARAUNda हा०६ हा०३ ·- .4 - NRNA । . महाप्रश्नाधिकारः। नवाङ्करेऽपि बीजोत्थे कुट्टकानपवर्तने सिद्धान्तसम्मति ोक्ताऽसदर्थाज्ञानतोऽस्ति सा ॥२५॥ बीजोत्थे नवाङ्कुरे किन्तु कृष्णदेवज्ञरचितबोजगणितटीकायाम् "उद्दिष्टं कुट्टके तज्जै" ।" इत्यत्र या सिद्धान्तपम्मतिरुका सा तदर्थाज्ञानतोऽसदस्ति । अयं कृष्णदेवज्ञो- मुनीश्वरपितृव्यो रङ्गनाथज्येष्टसहोदर पालीत् । एतद्भिन्नः कमलाकरदैवज्ञपितामह कृष्णदेवज्ञो ज्ञेयः । यथोक्तं मुनीश्वरेण सिद्धान्तसार्वभौमे-"पितृव्यकृष्णदैवज्ञचरणोक्त- नवारे । इति" । अथात्र प्रसङ्गानवाङ्कुरे षडष्टशतकाः क्रोत्वेत्यस्य टीकायां सदुक्तिरीदृश्यस्ति- "भाज्यो हारः क्षेपकश्चापवर्त्य इति कुट्टकार्थमावश्यकं, सः (अपवर्तनविधिः) । सत्कथं ते अपवर्त्तन न सदागच्छति । अनपवत्तं च सदिति चेच्छणु ! तर्हि इह हि शेषमावश्यक, कृते स्वपवते यान्यपवर्तितानि स्युरिति नोद्दिष्टसिद्धिः । तदुक्तमाचार्य गोलप्रश्नाध्याये उद्दिष्टं कुटके तज्ज्ञेयं निरपवर्तनम् ।"२१५॥ "वर्गप्रकृत्या विषयो यथा स्यात्तथा" खबुद्धया बहुधा स्वबीजे । बद्भास्कराय गदितं प्रसङ्गाद्वच्मि स्वबुद्धय व हि तद्विशेषम् ॥२५६॥ अत्र भास्करोपरि अकथनीया श्रद्धा, तथा च गुणग्राहकता च लक्ष्यते । अत्र प्रकृतिस्थो भट्टो भास्करमार्गेणागच्छत् ॥२५६॥ तावत्प्रश्नमाह- सप्ताष्टनिन्योरिह राशिकृत्यो युतिः, कृतिः स्यात्प्रवदाशु तत्र । तयोः प्रमाणं हृदि चेनितान्तं जागर्ति वर्गप्रकृतिस्तवेह ॥२५॥ एतदनुरूपमेव भास्करोक्तमुदाहरणमपि यथा-"को राशी, बद, यत्कृत्योः सप्लाष्ट - गुणयोर्युतिः । मूलदा स्याद्वियोगस्तु मूलदो रूपसंयुत" इति ॥२५७॥ अथ गणितप्रक्रियोच्यते- यावत्तावत्कालकौ तौ च राशी, कृत्वा सताष्टाहते तत्कृतो च । कार्य सुराद्यपस्यां तथाऽन्य-पङ्कत्यां वर्ग नीलकस्य, प्रकल्प्यम् ॥२५॥ तुझ्यौ पक्षी तुल्यशुद्धयाऽत्र कायौँ क्षिप्त्वाऽष्टघ्नं कालकस्यैव वर्गम् । पक्षस्यैकस्यात्र मूलं तु नीलाख्यैकोऽन्यस्य स्याच वर्गप्रकृत्या ॥२५६।। यावद्वर्णस्य वर्गाङ्कः प्रकृतिः, कालकस्य च । वर्गाङ्कक्षेपकस्तत्र हखज्येष्ठे यथोदिते ॥२६०॥ कार्ये ह्रस्वं भवेद्यावत्तावन्मानं तथा भवेत् । ज्येष्ठाख्यं नीलकस्यान कालकस्येष्टमानतः ॥२६॥ व्यक्तं द्विराशिमानं स्यादिति बीजक्रियोदिता । इत्थं यत्रैकपक्षस्थौ वर्णवर्गों च केवलौ ॥२६॥ तत्रोदितम् * टि. द्विराशिमानमिति पाठो न सम्यक् । अनि 'राशिद्वितयमानं स्याद्यक्तं बीजक्रिया. गदिता' इति युक्तः पाठः । Meen News .....

·१
-१६८
सिद्धान्ततत्वविवेके-
श्लोकोक्त्या----
या, + काट = नी २ अत्र द्वितीयस्य मूलम् =नी', प्रथमस्य वर्गप्रकृल्या मूले
प्रसाध्य, तत्र हवं भवेता कृत्तिवर्णमिति"-रित्यादिना कनिष्ठ प्रकृतिवर्णरूपस्य यार.
जाव, वर्णस्य मानम् । ज्येष्टं नीलकस्येति स्पष्टं सर्व भास्करगणितवबुधैर्बोध्यम् ॥२६२॥
यदा वर्णवर्गों द्वौ, रूपकाणि च ।
तत्र ब्रह्ममलं मित्र ! वेत्सि बीजक्रियां यदि ॥ २६३ ॥
प्रकृतिः प्रथमाख्यवर्णवर्गस्थितसंख्या, परवर्णवर्गसंख्या ।
इह रूपयुता. भवेत्स तत्क्षेपक, एवं बहुधा पदे प्रसाध्ये ॥ २६४ ॥
रूपैयुक्तश्चोनितो वाऽन्यवर्णो ह्रस्वं तद्वज ज्येष्ठमानं च कृत्वा ।
कार्या शेषप्रक्रिया बुद्धिमद्भिर्यद्वत्प्रोक्ता भास्करायः स्ववोजे ॥२६॥
अनेन दिग्दर्शनमात्रमेव तावत्कृतं, पुरस्तात्तत्र लरूपवर्णवर्गक्षेपे कनिष्टकल्पना-
कारो वक्ष्यते । सर्वमेतत्सरूपके वर्णकृती तु यत्र-' इति मास्करोक्तानुवादएवास्ति
शेषं सुगममेवास्तीति ॥ २६३-२६५ ॥
अथ ज्ञानराजमतं तत्रत्यमाह-
केचित्तु यैवर्णकृती सरूपे यत्राद्यपक्षे गदिते पदार्थम् ।
न तत्पदं चापि कथं चिदत्र सदुक्तितस्तच्छृणु तन्मतज्ञ ! ॥२६६॥
केचिदनेन ज्ञानराजस्य ग्रहणम् । अग्रे २७४ श्लोके "सिद्धान्तसुन्दरकृता” इति
विशेषणदर्शनात् । तथा च केचिदित्यस्य "सदित्थमाहु'-रिति २७४ श्लोकस्य 'आहु-
रित्यनेन सम्बन्धः ॥ २६६ ॥
महाप्रश्नाधिकारः
प्रकृतिश्चैकवर्णस्य वर्गाङ्कोऽथावशेषकम् ।
अन्यवर्णकृती रूपान्विता क्षेपो द्विखण्डजः॥२६७ ॥
अनेन तावत्साधारणतया वर्गप्रकृतिदिग्दर्शनमुक्तम् ॥ २६७ ॥
ह्रस्वं सरूपः परवर्ण एव चेत्कल्प्यते तस्य कृतौ त्ववश्यम् ।
खण्डत्रयं तच्छकलद्वयस्य चाद्यान्त्ययोः खण्डकयोश्च वगों ॥ २६८ ॥
तत्खएडयोनिहतिस्तु मध्ये, इत्थं कनिष्ठस्य कृतेः स्वरूपम् ।
सा च प्रकृत्या गुणिता, स्वखण्डद्वयात्मकक्षेपयुता, त्ववश्यम् ॥२६६।।
ज्येष्ठस्य वर्गों,ऽम्य पदं वदन्ति ज्येष्टं, कथं तद्भवतीह युक्त्या ।
आद्यान्त्ययोस्तच्छकलद्धयाख्यकनिष्ठजज्येष्ठकयोश्च वर्गों
तत्क्ष पखण्डात्मककल्पितस्वक्ष पोद्भवौ, मध्यमखए डके तु
श्राद्यान्त्यतत्खण्ड-कनिष्ठघातो द्विघ्नः प्रकृत्या गुणितोऽस्ति,नायम् ॥२७॥
तज्ज्येष्ठयोनिहतिखरूपो. येनास्य मूलं सुधिया प्रकल्प्यम् !!! ।
तन्मध्यमस्याहरणप्रसिद्धबीजोक्ततद्वास्तवयुक्तितोऽत्र ॥२७२॥
असम्भवात्तत्पदयोग्यतायाः “सरूपके वर्णकृतीति" पाठः
अन्यैरनुक्तोऽपि, बलाद्गृहीतः श्रीभास्कराये, नहि सम्यगस्ति ॥२७॥

·wa - HIN महाप्रश्नाधिकारः। अस्य विधेः स्फुटविवरणं यथा-पत्र २६७ श्लोकोक्त्या तावदुद्वितीयपक्षस्वरूपम्- या अ+का-इ+रु, एतन्मूलार्थ या--प्रकृतिर्वा का इप्रकृतिः, शेषं क्षेपकार कल्प्यः । तत्र 'योगोऽन्तरं तेषु समानजास्योः' इत्यनेन तथा कनिष्ठं खण्डद्वयात्मक कल्प्यं येनान खण्डद्वयात्मकक्षेपयोजनेन द्वयोर्योगसिद्धिः स्यात् । अतोऽत्र कनिष्ठम् का-ई+हे अस्य वर्गः प्रकृतिगुणः खण्डद्वयात्मकक्षेपयुतो जातो ज्येष्ठवर्गः=ये = प्रका-इ+२ प्र-का-ई-6+२+का-इ-+रु, अत्र खण्डानां पूर्वापरे कृते ज्ये' 'प्र-का-ई२ + रु,'+२का-इ-रु+ 'काइ +5' अत्राधोरेखाङ्कितस्वरूपयोर्वर्गप्रकृति- लक्षणघटनात् तत्तत्स्वरूपे तु कनिष्टखण्डद्वयप्रकृती क्षेपखण्डद्वयरूपक्षेपे च ज्येष्टवर्गमाने, तेन ज्येप्रखज्ये २ +२ प्र-का-इ-ह' + द्वि-खज्ये २ अथ वर्गस्वरूपे तु श्राद्यन्तयो- मूलघातो द्विगुणो मध्यखण्डसमो भवतीति नियमात् । अत्र तु श्राद्यान्त्यद्वयमूलधातो. द्विगुणः = २ ज्ये ४ ज्ये", अयं कथमपि प्रकृतिगुणितकनिष्ठखण्डद्वयरूपकनिष्टघातेन द्विध्नेन न समोऽर्थान्मध्यखण्डं तु प्रकृतिगुणितकनिष्टखण्डद्वयघातमितमेवास्ति, तेन तत्पदयोग्यताया अभावतः 'सरूपके वर्णकृती' इति पाठोऽन्यैः कैरपि पूर्वज्योतिर्वि. दिरनुक्तोऽपि भास्कराचार्यबलात् स्वबुद्धिहठादुगृहीतः । स च सम्यग् नास्तीति ज्ञानराजेन स्वबोजे कथितम् । यथा "अरूपौ वर्णवर्गों चेत्तत्रैकः प्रकृतिः परम् । क्षेप प्रकल्प्य ते मूले साधनीये स्वयुक्तितः ॥ वर्णवर्गों सरूपौ चेदनपेक्षे तदा पुनः । अन्यवर्गसम कृत्वा हत्वज्येष्ठे पदे तयोः ॥ इति ॥" २७३ ।। सिद्धान्तसुन्दरकृताऽप्यत एव बीजे स्वीये त्वरूपकसुवर्णकृतीति पाठR ! कृत्वा, सरूपकशिरोमणिपाठमाद्यं मुक्त्वोदितं निजधियैव सदित्थमाहुः २७४ अत एव सिद्धान्तसुन्दरकृता सिद्धान्तसुन्दरनामकज्यौतिषसिद्धान्तरचयित्रा ज्ञान- राजगणकेन स्वीये निजनिर्मिते बीजे बीजगणिते आधे प्राचीनं शिरोमणिपाठं "सरूपके वर्णकृती" इति रूपं मुक्त्वा त्यक्त्वा तत्स्थले तु 'अरूपके वर्णकृती' इति पाठं कृत्वा निजधियैव सदित्युदितं कथितम् । तथाहि-"अरूपौ वर्णवर्गों चेदन्यपक्षे तदा पुनः । क्षेपं प्रकल्प्य ते मूले साधनीये स्वयुक्तितः ॥' इत्थं केचिदाहुः। अत्र २६६ श्लोकस्थेन केचित् अनेन सम्बन्धः । अत्र केचिन्मुनीश्वरा इति शेषः ॥ २७४ ॥ अथ मुनीश्वरोक्तमुद्धृत्य तद्दोषोघाटनं भट्टेन क्रियते- भास्करोक्तेश्च तद्दोष परिहत्तुं समुद्यतः । स्वोक्तकण्टकपंक्त्यां च प्राह कश्चित्तदुच्यते॥२७॥ अत्र कश्चिन्मुनीश्वरः । शेष स्पष्टम् ॥२७५॥ "सरूपवर्णवर्गक्षेपे तु प्रोक्तयुक्त्या मूलासिद्धावपि वर्गगतप्रकृतौ क्षेपस्थरूप- पदलाभे सति, प्रकृतिरूपयो मूलघातेन द्विघ्नेन क्षेपवर्णवर्गाङ्को भक्तस्तद्गुणः क्षेपव- र्णवर्गः कनिष्ठम् । तस्मादुक्तरीत्या ज्येष्टमूलसिद्धिरिति वर्णवर्गस्यापि वर्णत्वात्तद- को गुणकोऽभिमत एक । अत एव पूर्वफक्किकायामपि शेषविधिना अव्यक्तवर्गवर्गस्या- 'स्यव्यक्तवर्गवादव्यक्तवर्गस्याव्यक्तत्वाच रूपाणामनिवारितत्वाञ्च पदलामोक्तिरुपपना । एवं समाधान-फक्तिकायामपि क्षेपसजातीयवर्ण इति वर्णवर्गत्वेऽप्युपपनम् । रूपपदा.

·toue .. -- . सिद्धान्ततत्वविवेके लाभे तु यस्य कस्य वर्गः क्षेपखण्डकरूपयुतो मूलदः स्यात्सोऽङ्कः प्रकृतिमूलभक्तः फल- तुल्यरूपाणि कनिष्टखण्डं व्यक्तं मूलदमूलं प्रकृतिमूलगुणितं येन कुट्टकसंज्ञेन गुणकेन्द गुणितं क्षेपवर्णवर्गाक्षार्धहीनं प्रकृतिकनिष्टव्यक्तखण्डवातेन भक्तं, फलेन कुटकसंज्ञगुण. तुल्येन गुणितः क्षेपवर्णवर्गः कनिष्टाव्यक्तखण्डम् । एवं खण्डद्वयात्मकं कनिष्ठमस्मादु- तरीत्या ज्येष्टमूलसिद्धिः । यथा प्रकृतिः = याव-४, क्षेपकः = काय ४८ रू. २०, शत्र भा १२-ले २४ कनिष्टखण्डं व्यक्तम् २ परखण्डज्ञानार्थ कुटकन्यास:- अत्र गुणाली तुल्ये ६१६ एतद्गुणगुणितः कालकवर्ग:-काव ६ कनिष्टाव्यक्तखण्डम्, एवं कनिष्टम् = काव.६+ रू. २, अतो ज्येष्ठम् = काव १२+ रू० ६, अतः पूर्व वर्णाङ्को वर्णवर्गपह तया व्याख्यातो रूपाश्चोत्तरीत्या कल्पनीय इति सम्यगेव । एवं धीमद्धिरवर्गप्रकृत बुदाहरणं खिलं विज्ञेयमिति । वा० मा० । अत्र युक्तिः । यत्रैकस्य पक्षस्य मूले गृहीते द्वितीयपक्षे चेत् य०२ 'इ+क०२ इ+रू० एवं स्यात्तदाऽत्र प्रकृतिः = य०, क्षेपः ='xई + रूe अत्र यदि प्रकृत्यङ्कः == वर्गात्मकः स्यात्तथा च रू' अयमपि वर्गाको- भवेत्तदा कनिष्ठमानं कीदृशं कलप्यं, तद्विचार्यते । तत्र तावत् कल्पितमव्यक्तं कनिष्ठन च, तत उक्तवज्ज्येष्टवर्ग: :=च०२+क०२ इ+रू, अत्राधान्तयोद्विगुणः मूलघातं मध्यखण्डसमं कृत्वा पक्षौ २ च x/xv=क०२इ शे क०२ AN UNIOR । अत उपपन्नम् (१) पर्यन्तम् । m वि शि अत्र कनिष्टवर्गे कृते भाज्येऽव्यक्तवर्णवर्गवर्गों भविष्यति तन्नाशङ्कनीयम् । तत्राव्य- क्तवर्गोऽध्यक्तो मन्तव्यः । अध्यक्तवर्गवर्णोऽव्यक्तवर्गो ज्ञेयः । अथ रूपपदालाभेऽर्थात् प्रकृतिस्त्रापि वर्गात्मिकैव, रूपञ्चेदवर्गात्मकम् तदा विचार्यते-कल्पितं कनिष्टं खण्डद्वयात्मकम् -क० न+प, अत उक्तवज्येष्टवर्गः = क.न.' इ+२ क०२ न०प०+१०+क. इ+रू। वा,%= क० न०२+क०२ इ+२ क०२ न. प. इ.+प०२ इ+रू, अत्र रेखाङ्किताय अन्तिम खण्डद्वयस्य योगे वर्गप्रकृतिलक्षणघटनात्, 'य.२ इ' अयम् 'रू' अनेन अवर्गाङ्कन युक्तः सन् वर्गों भवति, तेन, तादृशोऽ (प ०३) यमेवाङ्कोऽस्ति, यस्य वर्गः क्षेपखण्डकरूपेण 'च' अनेन युक्तो वर्गात्मको जायते, अतः सः= प/ इ, श्रयं प्रकृतिमूलेन /इ अनेन भक्तस्तदा 'प' इदं कल्पितकनिष्टस्य द्वितीयखण्डं व्यक्त व्यक्तं भवति । अनेन (२) एतत्पर्यन्तमुपपद्यते । तत्रैव ज्येष्टवर्ग 'प०२ इ+रू' अस्य मूलद इति संज्ञा कृता तेन ज्ये क० न०२ इ. +क०' इ' +२ क०२ न० ५० इ+मूलद, अथाद्यन्तमूलयोर्धातो. द्विगुणो, मध्यखण्डसम इति पक्षी २ क० न०Ex मूलदमूल = क०२इ+२ क. २ न० ५० इ, Samme अथ ·समशोधनेन महाप्रश्नाधिकारः। xन.Exमू० मू= इ०+२ न० ५० इ, २ x RO/Ex मू० सू-इ= २ न० ५० इ ज०/३४ मू०मू- DHA नOWEX मू० मू- १० = न० । अत्र इx मू० म०, एतन्मिते भाज्ये इ,) एतन्मिते क्षेपे, प० इ एतन्मिते हरे लब्धिगुणौ 'न' मितौ तुल्यावेवागच्छतः अनेन (३) एतत्पर्यन्तमुपपन्नम् । अत्र यदि प्रकृतिरवर्गारिमका, तदोक्तकल्पनाया: असतत्वात् तदुदाहरणं खिलमिति प्रतिपादितं मुनीश्वरेण, तन युक्तमिति ॥२७५३ इत्थं सरूपको वर्णवर्गों, तत्पदसंशये। दूषणं भूषणं दत्तं तत्र बेमोऽधुना वयम् ॥ २७६ ॥ अव्यक्तकल्पनामूदौ द्वावयतिजडाविह । ययोर्भास्करबीजार्थावगमो नहि तत्त्वतः ॥ २७७ ।। द्वौ मुनीश्वर-झानराजौ शेष सुगमम् ॥२७६-२७७॥ अथस्वमतमाह यत्र वर्णजकृती च रूपकारणीति तत्र पदयोः परिमाणम् । स्याद्यथा किल तथैव वदामि भास्करेष्टसदुदाहरणं हि ||२७|| पत्रोदाहरणे सरूपके वर्णकृती भवतस्तत्र पदयोः कनिष्ठ-ज्येष्ठयोर्मानम् । शेषं सुगमम् । यथाऽभीष्टराश्योश्च वर्गों शराष्ट्या हतौ, तद्युतिः खाश्विहीना कृतिः स्यात् । शरन कवर्गो, नखन्नान्यवर्गोनितो, भूपयुक्तोऽपि वर्गोऽथवा स्यात् ॥२७॥ तयोस्ते पदे तौ च राशी प्रचक्ष्व पटुत्वेऽभिमानोऽस्ति यद्यस्ति बीजे। इहैकं च यावन्मितं, कालकं चापर, कल्पयित्वा सुबोधा क्रिया स्यात्॥२८०॥ यथा ५ या+ १६ का-२० =नी, वाऽन्योदाहरणम्, ५ यर...-२० का+ १६ नी ॥२७९-२८०॥ अथ तावन्मध्ये मुनीश्वरसिद्धान्तमाह- सरूपके वर्णकृतीति पाटे नैवास्वकस्यात्र निषेध उक्तः । तेनास्वकैतादृशमेव नूनं श्रीभास्करस्याभिमतं, न चान्यत् ॥२८॥ यद्यप्यत्र स्वतो वर्गो ऋणो संशोधनाद्धि वर्गस्य धनर्णक्रियया भवेत् ॥२८२॥ *रूपेण सहिते इति लरूप के वर्णकृती, इति पाठे सह शब्दस्य नहि केवलं Apna नैव तथापि तत् । 'सरूपके वर्णकृती-इत्य पाठेऽस्वकस्य ऋणरूपस्य एव निषेधस्तेन नोक्तोऽर्थाता चनात्मकरूपस्य निषेध उक्तः । यथा विलोकनीयम् २६८-२७३ पर्यन्तम् । तेन अस्वकैता- दृशं किन्तु 'ऋणरूपसहिते वर्णकृती' इति पाठस्वरूपमेव नूनं निश्चितं भास्करस्याभिमतम् है.

·human HARMERMIS * * । AND Son- MARISM १७२ सिद्धान्ततत्त्वविवेके- धनारमके एव तात्पर्यम् । अपितु रूपसत्तामात्रे, तेन रूपोनिते वा रूपसहिते वर्णकृती इति बुधै यम् । अतोऽत्र अस्वकस्य ऋणस्य निषेधो नैवोक्तः । इदमेव नियत भास्कराभिमतम् । अन्यन्न चेति- अत्र मूलार्थ मुदाहरणद्वयस्थी पक्षी -२०का+१६-नी२ । अत्र कृत्वोभयत्रापि प्रकृति पञ्चसम्मिताम् । शेषं च क्षेपक, स्वेष्टसरूपोक्तिक्रिया कृता ॥२३॥ अत्र प्रकृतिः ५, क्षे= कार१६-२०,, अथवा प्रकृतिः = ५, लेपः-२०का १६ भास्कराभिमते स्यातां कनिष्टज्येष्ठके यथा । तथाऽत्रानयनं वच्मि गणकानन्दहेतवे ॥२८॥ तावत्क्षेपं क्षेपरूपाणि कृत्वा ह्रस्वज्येष्ठे साधनीये यथोक्ते । पूर्वक्षेपे योऽन्यवर्णस्या वर्गस्तस्याङ्कनो ज्येष्टवर्गों विभक्तः ॥२८॥ रूपैनिंन्या तत्प्रकृत्याऽऽप्तमूलं तन्नः पूर्वक्षेपजो वर्ण एवम् । ज्ञेयं ह्रस्वाव्यक्तखएडं, पुरोक्तहस्वं तु स्यादुव्यक्तखण्ड तदैक्ये ॥२८६|| सरूपकक्षेपकजातिवर्ण एवं स्वकीयं तु कनिष्ठमत्र । सिद्धं भवेज्ज्येष्ठमतोऽविकल्पं प्रसाधयेत्तत्पदसिद्धिरित्थम् ॥२८॥ परं तु मूलसिद्धयर्थमृणगाप्ताङ्कतः किल धनत्वमेव कृत्वाऽत्र मूलं ग्राह्य विचक्षणैः अथवैककनिष्ठखण्डमस्वं प्रकल्प्यैकज्येष्ठखण्डमस्वं स्यात् । प्रथमोदाहरणे राशीश वा ७१.२, वा ६-३ द्वितीयोदाहरणे राशी ५. का-२, वा ११, ३, एवमनेककनिष्ठज्येष्ठकल्पनयाऽपि बहुधा तसिद्धिः। यह पक्षयोः कनिष्ठज्येष्टे कका ३+२, ज्ये= का ५+रुम अथ कनिष्ठकल्पनाया उपपत्तिः । अत्र सरूपके वर्णकृती'-इति सूत्रानुरोधेनोदाहरणम् या+क+व्य-न अत्र वर्णवर्गे योऽङ्कः सा प्रकृतिः, शेष क्षेपक इत्यादिना, प्र=इ,क्ष = क इ +व्य, अत्र क्षेपस्य खण्डद्वयात्मकत्वात्सरूपाव्यक्तरूपमेव कनिष्ट कल्पनीयम् । तत्राव्यक्त कीदृशं, व्यक्तं च कीदृशं कल्प्यमिति ज्ञातव्यपक्षे वर्तते । तत्र तावद् अव्यकखण्डं दु क्षेपवर्णजातीयमेतावत्साधारणतो विदितमेव तेन 'कच+व एवमत्र कनिष्टं कल्पयितुं शक्यते-अथास्य वर्गः कर-च + २क-च-१+व', प्रकृतिगुणः क्षेपयुतो जातः कस्यापि वर्ग इति । कर.च२-३+२क-च-व-इ+a.+क'इ'+व्य ॥२८४-२८८।। अथ ज्ञानराजमुनीश्वरयोरुपयक्ष पमाह- अन्यत्तात्पर्य न विद्यते, इति मुनीश्वराभिमतोऽर्थः । अथास्वकैतादृशमेव नूनं भास्कराभिमतं न, किन्त्वन्यत् अर्थात् ऋणरूपसहिते वा धनरूपसहिते वर्णकृती भवत इति भावो यथार्थ भास्कराभिमतोऽस्ति भहमतेन । । ante mom Me .

·महाप्रश्नाधिकारः। धनर्णकक्षेपकखण्डकाभ्यां सरूपकोदाहरणस्य सिद्धौ । तयोः खयोः क्षेपवशाखिलत्वं सर्वत्र चाः कथमादृतं तैः ॥२८॥ सरूपवर्णद्वयवर्गपक्ष त्ववर्गकैकप्रकृतौ खिलत्वम् असम्भवाज्येष्ठपदस्य चाज्ञा इत्थं वदन्तो नितरां निरस्ताः ॥२६॥ अत्र युक्तिः। यथा खण्डद्वयात्मककनिष्टम् =अ+ व्य, एतद्वर्गः प्रकृतिगुणः २.२अध्य-प्र+व्यप्र। अत्र खण्डद्वयात्मकक्ष पस्य पूर्वखण्डेन उपर्युकस्वरूपस्य पूर्वखण्डे योगस्योचितत्वात् लात-द्वितीयखण्डेन उपर्युक्तरूपयान्तिमखण्डे योगात, तत्राद्यन्तखण्डमूलधातो मध्य- खण्डाधिक इति स्फुटम् । वा क्षेपखण्डद्वयस्य ऋणत्वेऽपि श्राद्यन्तमूलघातस्य मध्य. खण्डादल्पत्वात् उभयथा खिलत्वमेवेति तैरज्ञानराजैः कथमावृतम् । तथा च सरूप- वर्णद्वयवर्गपक्ष तयोरेकतरस्य अवर्गात्मकैकस्य प्रकृतौ ज्येष्ठपदस्यासम्भवात् खिलत्वम् । इत्थं वदन्तो मुनीश्वराः नितरां निरस्ता अस्माभिर्भट्टैरिति । द्रष्टव्यं तन्मतं, इलो० २६८तः२७३ श्लो० पर्यन्तम् ॥ २८६-२९० ॥ रूपान्वितौ वर्गाजवर्गजाकाववर्गवौं च, तयोऽस्तु वर्गम् । पदोपपत्त्यै प्रकृति प्रकल्प्य तं चाखिलं पक्षमिह ब्रुवन्ति ॥२६॥ अवर्गजां तां प्रकृति प्रकल्प्य खिलं च तं पक्षमुदाहरन्ति । अमूलदो मूलद एक एव पक्षो न दृष्टः कुहचिद्विरुद्धः ॥२६॥ अतः खलैर्भूषणदानमुकं यत्तत्सतां दूषणमेव वेद्यम् । भावेऽप्यभावश्च तदाहतोऽयं पदस्य तज्ज्ञ बहुधाऽत्र चिन्त्यः॥२६॥ सरूपके वर्णकृती इत्यत्र रूपान्वितौ वर्णवर्गाको वा रूपान्विताववर्गवौं च भवतः । तत्र तयोर्मध्ये वर्णवर्गात्मकं वर्णवर्गाङ्क प्रकृति प्रकल्प्य, शेष क्षेपं प्रकल्प्य तं पक्षमखिलं युक्तियुक्तं ते मुनीश्वरा वदन्ति । अथ तत्रैव तामवर्गात्मकवर्णवर्गाङ्कमिता प्रकृति प्रकल्प्य तमेव पक्ष खिलमशुद्ध चोदाहरन्ति । द्रष्टव्यं तन्मतं पूर्वगये। अथ एक- एवं पक्षो वर्गात्मिकायां तदेकखण्डरूपायां प्रकृतौ मूलदस्तन्मतेन, तथा च स एव पक्षोs. वर्गरूपायो तदन्यखण्डात्मिकायां प्रकृतौ त्वमूलदोऽर्थादवर्गात्मक इति कुत्रचिन्मिथो. विरुद्ध एक एव विषयो न कैरपि दृष्टः । अतः खलै रर्थसङ्कोचसाहसकारकैर्मुनीश्वरैर्य दा स्कराचार्याशयं स्वाल्पधिथा सङ्गतं विधाय तद्भूषणं तन्मण्डनं कृतं तत् सतां भास्करा. चार्याणां दूषणमेव वेद्यम् । यतस्तेन भावेऽवर्गात्मकप्रकृत्यङ्केऽपि तत्पक्षमूलस्य सदावे अदाढतोऽयं पदस्याभावस्तज्ज्ञ बहुधाऽन्न चिन्त्यः । वस्तुतोऽवर्गात्मके वा वर्गात्मकेऽपि भकृत्यङ्के तन्मूललाभो भवत्येवेति भास्करस्य प्रकारे न काऽप्यापत्तिरिति ॥२९१-२९३ . यत्र क्षेपोद्भवे खण्डे धनणे तत्र दर्शितम् । सरूपेणान्यवर्णन तुल्यं ह्रस्वं, च ते यदा ॥ २६४ ॥ धने, तत्र च तदुघ्नस्वासिया सिद्धिः कथं भवेत् ? । उक्तोदाहरणस्याथ तदर्थ गणक!. शृणु ॥२६५ ॥ -- - .

·AMISHRSIMB ३ ! हा - farpa शे सिद्धान्ततत्त्वविवेके- यत्रोदाहरणे क्षेपगतखण्डे धनणे, तत्र सरूपेणान्यवर्णेन तुल्यं इस्वं निदर्शितम् । यत्र तु ते क्षेपगतखण्डे धने एव, तत्र तत्कनिष्ठपदासिद्ध्या उक्तोदाहरणय कथं सिद्धिः भवेत् । तदर्थ हे गणक ! त्वं शृगु, यदहं वक्ष्यामीति शेषः ॥२१४-२९॥ यत्रोदाहरणे कृत्योः सप्ताष्टगुणयोयुतौ। यधिका विंशतियुक्ता वर्गः स्यात्तौ वद द्रुतम् ॥२६॥ वस्तुतस्त्वखिलं चापि खिलं मूढेरुदाहृतम् । अवर्गतत्प्रकृत्येदं तन्मतं, नैव मन्मतम् ॥२६॥ इष्टं कृत्वैकवस्थ मानं बीजोक्तिवत्पदे । हस्वज्येष्ठे, ततः सिद्धियनोदाहरणस्य तु ॥२६॥ यस्मिन्नुदाहरणे य+कर+२३=नी, एवं स्यात्तौ राशी वदेति ने वर्गयोरेका प्रकृतिः, तदतिरिक्तवर्णवर्गः सरूपः क्षेप इति "सरूपके वर्णकृती तु यत्र तत्रेच्छयैकां प्रकृति प्रकल्प्य । शेषं ततः क्षेपकमुक्तवच्चेति भास्करोक्तदिशैव-तदा खण्डद्वयात्मकमर्थात्सरूपक्ष पजातीयवर्णात्मकं कनिष्ठं प्रकल्प्य तदर्गे प्रकृतिगुणे क्षेप. युते तु मूलसिद्धिदर्शनाद्वस्तुतोऽखिलं शुद्धमपि तदुदाहरणं मर्मुनीश्वरैः स्वकल्पितया अवर्गतत्प्रकृत्या खिलमुदाहृतम् । अतस्तन्मतं मन्मतं नैवास्ति । अर्थात्तैर्भास्करमतं खण्डितम् । मया तु मण्डितमिति । तत्रास्तां नूतनस्य सरूपवर्णात्मककल्पनस्य विचारः वर्णवर्गाङ्कयोमध्ये कस्यचिदेकतरस्य व्यक्तमिष्टं मानं मत्वा तेनोत्थाप्य रूपे प्रक्षिप्य सरूपाध्यक्तवर्ग एवं शिष्टस्ततः 'इष्टं हूस्वं तस्य वर्गः। इति साधारणवर्गप्रकृत्या कनिः ज्येष्टे सिध्यति येन तस्योदाहरणस्य सिद्धिरिति स्पष्टम् ॥२६६-२९८॥ अथ बिम्बानयने विशेषमाह भास्करोक्तं कलाविम्बं स्वीकृतं बहुभिर्धमात् । तन्निराकरणं तूक्तं दाार्थ्य कथ्यते पुनः ॥२६६॥ बहुभिमुनीश्वरादिभिः । शेषं स्पष्टम् ॥२९६॥ कक्षावृत्त चक्रलिप्ताः, खगस्य लिप्ताविम्बं तदशेनैव नूनम् । सूक्ष्मासन्न सूर्य मुख्यैः सदुक्तं, तस्मादायबिम्बकं योजनैर्यत् ॥३००॥ निघ्नं कार्य, चक्रलिप्ताभिराप्तं स्वीयैः कक्षायोजन, विम्बलिप्ताः । -ताः स्युः कक्षा लिप्तिकामानसिद्धा,ये तविम्बंलिप्तिकाद्यन्यमानात्॥३०॥ कुर्वन्त्यज्ञा, रासभा एव ते,ऽतो मध्या कक्षा यद्गुणोच्चस्य कक्षा । तनैवाता मध्यकक्षोत्थविम्बलिप्ताः स्वोच्चे विम्बलिप्ताश्च ताः स्युः॥३०॥ येनाप्तवं मध्यकक्षव नीचे कक्षा तद्न्यो मध्यविम्बीयलिताः । ताः स्यु नीचे कक्षिकाविम्बलिप्ता नीचोच्चे तत्त्र्यंशवृद्धिक्षयाभ्याम्॥३०॥ तराताङ्को हारकस्तुल्य एव प्राचीनोक्त्या सर्वखेटेष्वयोग्यः। विम्बं च स्यादन्यरीत्याऽत्र तेन नाङ्गीकार्य तत्कृतं गोलविद्भिः ॥३०॥ कक्षावृत्ते यत्प्रमाणेन चक्रकला वर्तन्ते, तद्वशेनैव नूनं तत्र खगस्य लिसात्मकविम्ब. -मस्ति । सूर्यमुल्यैरायः सूक्ष्मासन्नं सत् विम्बमुक्तम् । तस्मात् योजनै विम्वं क्या वि mota ·७ 4. अतो मध्या कक्षा, , INE onmium HARMACES A- मावि = महाप्रश्नाधिकारः। (अर्थात् योजनात्मकं विम्बं यत् ) तत् चक्रलिप्ताभिनिघ्नं, स्वकक्षायोजनैराप्तं, तदा ताः कक्षिकामानसिद्धाः विम्बलिताः स्युः । अत्र युक्तिः चकxवियो. विक, इति । स्वक-यो ये लिप्तिकादि विम्ब, भन्यमानात् कुर्वन्ति तेऽज्ञा रासभा गर्दभा एव सन्ति येन गुणा सती, उच्चस्य कक्षा भवति, तेनैवाकेन मध्यकक्षोत्थविम्ब- लिशाः प्राप्ता स्तदा ताः स्वोच्चे विम्बलिसाः स्युः । श्रथ चैवं येनाकेनाप्ता मध्यकक्षा नीचे कक्षा भवति, तदुन्यो मध्यविम्बीयकलास्तु नीचे विम्बकला भवेयुः । अत्र युक्तिः । यथा यथा कर्णोऽधिकस्तथा तथा कलात्मकं विम्बमल्पमिति स्पष्टम् । कर्णस्याधिकत्वे तत्कक्षाऽप्यधिका । तत्रेच्छावृद्धौ फले हासत्वावलोकनात्. व्यस्त- राशिकसरप्राप्तिः । तेन मकयो : मर्षि उकयो : उविं, माकयोxमविं मदि मविं उर्वि उविं उकयो उकयो मकयो एवं यथा यथा कक्षाया हासस्तथा तथा विम्बकलाया अपि वृद्धिस्तेन "हासे बुद्धिश्च जायते" इत्यनेन व्यस्तत्रैराशिकमवृत्त्या- -नीकयो : नीविमकयोमवि नीकयो नीवि नीवि मकयो मकयो नोकयो .. मxि गु-नीवि, अत उपपत्रम् । अनोभयत्रापि घाताको हारकश्च तुल्य एवेति स्पष्टम् । अतो "नीचोच्चे तत्न्यंशवृद्धि- अयाभ्यां प्राचीनोक्त्या सर्वखेटेध्वयोग्यः । इति यदुक्तं तद्युक्तमेवेति ज्ञेयम् । वास्तव जिम्बं एतद्भिनरीत्या साध्यम् । अत्र तेन तस्कृतं गोलविद्भिर्नाङ्गीकार्यम् ॥३००-३०४॥ एवं शिरोमणी, सार्वभौमेऽप्यन्यकलामितेः। भौमादिकक्षिका विम्बान्ययुक्तान्युदितानि वै ॥३०५॥ यथोक्तं स्पष्टाधिकारान्तेऽपि अन्यकृता ॥३०५॥ यन्मतेऽलौ कुजो मध्यो, मेषादौ न तथाऽखिलाः । सौरसृष्टिमुखे तस्य वैगुण्यं किमतः परम् ॥३०६॥ अथ भास्करखण्डितलल्लमतस्य समाधानमाह- शिरोमणौ ललकृतं दोषाक्रान्तं बलात्कृतम् । तत्समुद्धरते विद्वान् यः स दृग्गोलविद्वरः ॥३०॥ धीशब्दाद्गुणकः पञ्च लल्लोक्तो वृत्तभूफले । वर्णोऽयं रूपसर्गेऽत्र लेखकाक्षरतोऽथवा ॥३०॥ धीत्यत्र हस्वता भ्रान्ति र्यदीत्यत्र परिभ्रमः। अत्र "वृत्तफलं परिधिघ्नं समन्ततो भवति गोलपृष्ट फलम्" इति लल्लकृतशिष्य. धीवृद्धिद-पद्यस्य, शिरोमणी भास्करेण बलात् दोषाक्रान्तं कृतम् । अर्धाधथा भास्करण । MANDU ·under परिधिना गुणितं परिधिनम्” एवं कथ्यते तथा नास्ति, इति भावः । अत्र वृत्तपृष्टफले 'धी'-शब्दात् पञ्च गुणको लल्लोकोऽस्ति "धीः पञ्चमम्" इति लघुजातकोक्तः । न परि- धिवृत्तमितिरिति । परिधिरित्यत्र हस्वता भ्रान्तिगताऽस्ति । एवं भट्टेन समाधानं विहितं, परन्तु तदपि युक्तं न, चतुर्नवृत्तफलस्यैव पृष्ठफलतुल्यत्वावलोकनात् ॥३०६-३०८॥ अथ भास्करखण्डितलल्लमतस्य मण्डनमाह- चरव्यक्षोदयास्वोर्यत् साम्यं तन्न विना कुजम् ॥३०६॥ भवृत्तं, तेन तत्रैव दृश्यो राशिस्तदातः । चरच्यक्षोदयास्वोः साम्य'मिति यद्वस्तु तद्भवृत्तं क्रान्तिवृत्तं, कुजं क्षितिजानुकारक विना न भवति । तत्रैव देशे तदैव तेन तल्लेन राशिद्वादशसंख्यकोऽपि दृश्य प्रातः स्वीकृतः । क्षितिजगतत्वादुद्वादशानां राशीनां तेन दृश्यत्वमुक्तम् । अर्थाधन देशे पट्पष्टि- लवाः पलांशास्तत्र लम्बाशास्तु जिनांशसमा एव, तत्र ध्रुवकैन्द्रिकजिनवृत्तस्य खमध्यगत. स्वात्तत्र भ्रमत्कदम्बमं यदा खमध्यगतं भवेत्तदा क्रान्तिहत्तं क्षितिजरूपं स्यात्तदानी क्रान्तिवृत्तस्यावयवरूपा द्वादशापि राशयो युगपदृश्या भवेयुरिति किं चित्रम् । परमियं स्थितिः क्षणिकी, न च सार्वदिकी । तत्र लल्लोक्तं यथा-"यस्य स्वचराधसमा निरक्षविषयोदयासवो राशेः। दृश्यः स सदा तस्मिन् दृश्यादृश्योऽन्यथा भवति ॥" अत्र 'सदा दृश्यः' इति विषये भास्करस्याक्षेपः । अर्थात्क्षणमात्रसम्भवे संस्थाने सदेति प्रयोगो न युक्तियुक्तः कृतो लल्लेनेति । एतदर्थ भास्करेणोक्तं शिरोमणी- "राशेयस्य निरक्षजोदयसमाः स्वीयाश्चरार्धासवो- दृश्यस्तत्र सदा स राशिरिति यन्नियुक्ति लल्लोदितम् ॥ यद्येवं रसपटपलांशविषये सर्वेऽप्यमी सर्वदा दृश्याः स्युर्युगपञ्चरोदयघटीसाम्यादसत्तत्तथा ॥" परन्त्वस्य भास्कराक्षिप्तलल्लमतस्य भास्करद्रोहिणा भट्ट नैवं समाधानं क्रियते- यल्लल्लेन सदेति शब्दप्रयोगः कृतः स साधुरेव । भास्करण तस्याशयो न ज्ञात:- अर्थायदा यदा वर्षमध्ये एकस्मिन्नपि क्षणे चरव्यक्षोदयास्वोः साम्यप्रसङ्गः स्यात्तदा तदा नियतमेव सर्वे दृश्या राशयः स्युः । कस्मिन्नपि वर्षे कदम्बे खस्वस्तिकगते, क्षिति. जानुकारे भवृत्ते सिद्ध ते द्वादशराशयोऽदृश्या नैव । यदा यदा चरव्यक्षोदयास्वोः साम्यं तदा तदा द्वादशाशीनां दृश्यत्वमत्र सदेतिपदं न निरन्तरसार्वदिककालसूचकं किन्तु तत्तत्कालेषु सकलव्यापकमिति विज्ञेयं विज्ञः । अत्र दुराग्रहेण भास्करोक्तिहन खण्डिता, लल्लोको वस्तुतः सदेति पदं दुष्टमेवेति ॥ ४०१-३०९३ ॥ अथ भास्करोक्तगतिफलाभावस्थलनिश्चयखण्डनमाह- धनर्णसन्धौ सद्भावो गतेः शीघ्रफलस्य च ॥ ३१०॥ तद्गताग्रिमयोः शीघ्रफलयो ददर्शनात् तदाहतः परैरित्थं वुध्यते नात्मदोषतः ॥ ३११॥ धनर्णसन्धौ कक्षामध्यगतिर्यग्रेलाप्रतिवृत्तसम्पाते, तद्गतानिमयोर्दिनयोः शीघ्रफल. - HAMAMALI ·. । महाप्रश्नाधिकारः। योर्भेददर्शनात् न्यूनाधिकत्वदर्शनात्तयोरन्तरे कृते शीघ्रफलस्य गतेः सद्भावो दृश्यते, परन्तु परैर्लल्लाचारादृतो निजान्थे, इत्थं मदुक्तसदृशो विषय उक्तोऽपि भास्कराचार्य- रात्मदोषतो नावबुध्यते. अत्र भास्करस्य तात्कालिकगतिवशेन गत्यभावकथने तात्प. यम् । भदृस्य दिनान्तरवशेन गतिफलसद्भावदर्शनात्तद्विरुद्ध प्रतिभानम्, अतोऽ- नयोभिन्नः पन्थाः । तेन भास्कराशयमज्ञात्वैव व्यर्थमेव दोषारोपणं भास्करोपरि क्रियते । स्पष्टाधिकारेऽपि "श्लोकेऽयं विषय आगतोऽस्तीत्यलम् ॥३१०-३११॥ प्रथाङ्कसिन्धौ बहवोऽङ्ककानां वर्गा श्रवर्गा अपि, वर्गराशेः। पदे तु नो विप्रतिपत्तिरस्ति सतामवर्गस्य पदं तु पूर्वम् ॥३१२॥ अङ्कात्मकं खण्डितमेव युक्त्या रेखात्मकं स्वीकृतमेव मूलम् । क्षेत्रज्ञ! तज्ज्ञानविधिं वद त्वं ? जानासि सम्यग्यदि शिल्पशास्त्रम्॥३१३॥ अत्राङ्कसमुद्रे कतिपये १, ४, ९, १६, २५, ३६, ५६, ६५, ८१, १०० इत्या- दयो वर्गाः सन्ति । तदितरे २, ३, ५, ६, ७, ८, १० इत्यादयोऽवर्गा अपि सन्ति । तत्र वगंराशेः पदे मूले सतां विप्रतिपत्तिर्विचारवैषम्यं नास्ति, अर्थादवर्गस्य पदे विचारावश्यकता, तत्रापि भवर्गाङ्कस्याऽङकात्मकं पदं पूर्वमेव युक्त्या खण्डितमेव स्पष्टा- धिकारे, अवशिष्टं तु रेखात्मकमेव मूलं, तदेवाङ्गीकृतं विज्ञैः । अत्र हे क्षेत्रज्ञ ! तत्तस्य रेखात्मकमूलस्य ज्ञानविधि त्वं वदेति प्रश्नः । शेषं स्पष्टम् ॥३१२-३१३॥ अथावर्गाङ्कस्य रेखात्मकपदमाह- येनैव भक्ता करणी विशुद्धिं प्रयाति तद्व्यग्रफलाङ्कयोश्च । अल्पो भुजः कोटिरिहाधिकस्तु समावनौ चायतमिष्टमाभ्याम् ॥३१४॥ कार्य तु तुल्यश्रतिजं च सूत्रैस्तदेककोणात् कृतकोटिसूत्रे । दोकोटियोगामितान्तरस्थकेन्द्राच्च तव्यासदलेन वृत्तम् ॥३१५॥ कार्य हि तत्कोटिजसूत्रमेव तद्बाहुमानेन विवर्द्धितं सत्। तवृत्तगं स्यात् किल मध्यसूत्रं तत्र स्थितादायतजात्यकोणात् ॥३१६॥ प्रवर्द्धितं बाहुजसूत्रमेव क्रमज्यकाववृतिगं यदस्ति । तदेव रेखात्मकमेव मूलं शेयं करण्या गणितप्रवीणैः ॥३१७॥ अत्र या काचित् करणी प्रवर्गाङ्करूपा । येनाङ्कन विभक्ता सती विशुद्धिं निरमा अयाति, तत्र तदुव्यग्रफलाङ्कयोलब्धिहरयोर्मध्ये योऽल्पः स भुजः । यश्चाधिकः सा कोटिः कल्प्या, आभ्यां भुजकोटिभ्यां समभूमौ सूत्रः सरलसूत्रः, तुल्यश्रतिजमिष्टमायतं किन्तु समायतं क्षेत्रं कार्यम् । एतत् क्षत्रफलं तु करणीप्रमितमेवोभयत्र तद्गुन कोटिघातफलसमत्वात् । यथोच्यते क्षेत्रप्रदर्शनेन-इष्टाङ्कः = अइ, वा, अउ, करणी करणी अइ अत्र अइ, अउ सूत्राभ्यां समायतं निर्मितम् = अत, अथ 'अ' कोटिसूत्रं 'उत' मितं 'उप' संवद्धय अप=भु+को, , अउ, भइ 3 ·ततः अप सूत्रस्या) 'क' बिन्दु प्रकल्प्य 'अप' सूत्राधेन 'अक' मितेन अञ्चप वृत्तं कार्यम् । अन्न :: कप = भु movie Mee Hanumarmusman Omnian RAMA अत: "ड' कोणात् 'क' मोटिभुजयोगामितेऽन्तरे 'क' बिन्दुस्तकेन्द्रात् 'क' - ammad m amwaduINARESIMIRuntinue * Hawein aomm OG एतत्रिज्यया तदेव वृत्तमिति बालावबोधार्थ प्रोक्तम् । अतः उप-उत, ततः 'उत' बाहुसूत्रमेवोर्च वर्षितं वृत्तपर्यन्तम् । तदिदं उच्च, सूत्रमेव ऋसज्यारूक करण्या मूलं भवेत् । अत्रीपपत्तिः। भप रेखायाः 'क' बिन्दौ समान, 'बिन्दावसमान खण्डहूयं जायते । तेन (२५) अडxउप+कडर कड+उपर उपर अडxउपकरणो :/अउxउप = उच्च =करणी, अत उपपन्नं सर्वम् । स्पष्टाधिकारे- ऽपि कथितमिदम् । साम्प्रतं द्वितीयाध्यायस्य चतुर्दशी प्रतिज्ञवमेवास्ति ॥३१४-३१७१ अथ तद्विषयेऽवशिष्टवक्तव्यमाह- तन्मूलरेखासमकर्णतुल्यचतुर्भुजं स्यात् सममायतेन । साम्यात्तयोः क्षेत्रफलस्य चेदमनेकदोकोटिवशान्न भिन्नम् ॥३१८।। उक्तोपपत्तौ करणी = उच = WAX उप, अतः उच रेखोपरि (११४६) अनेन यद्वर्गक्षेनं रच्यते, तत् क्षेत्रम् अत समायतेन सममेव स्यात्कथमन्यथा उच्च = उx उप, अत्रेदं मूलरेखामानं भिन्नभिन्नभुजकोटिवशादपि भिन्नं न भवति, मिन्नभिन्न- भुजकोटिघातस्यापि तदायतक्षेत्ररूपकरणीसमत्वात् । अर्थात मत आयतस्वरूपं भिन्न भिन्न भुजकोटिमेदेन जातमपि तत्फलमेकरूपमेव, तथा अचपवृत्तं नैकरूपं मुजकोटि- योगातुल्यव्यासाधस्य मिनभिन्नत्वात् । केवल 'च' रेखा सर्वत्र वृत्ते ज्यारूपा एक रूपैवेति बालावबोधार्थमुक्तमिति ॥३१॥ करण्यङ्कसंख्याकरेखाविभागाः समा यत्प्रमाणाच्च तन्मानतस्तु। करण्युत्थदो कोटिसंख्याकरेखा विभागाअपि स्युस्तदुत्थायतस्य॥३१॥ स्पष्टम् । साजात्याभिप्रायेणोक्तमिदम् ॥३१॥ यथोक्तं करण्याश्च रेखाख्यमूलं तथैव प्रसाध्ये च तद्बाहुकोट्योः । करण्योरपि स्वल्पतदेखिकाख्ये पदे तद्वदन्यायतं स्वल्पमाभ्याम् ॥३२०॥ पुरोक्त्यैव रेखाख्यमूलं यदत्र भवेत्तत्करण्याश्च मूलस्य मूलम् । यथोक्तं करण्याश्च मूलस्य मूलं,तथा तत्करण्युत्थदोः कोटिमित्योः॥३२१॥ करण्योरपि स्वल्पमूलोत्थमूले तदुत्थायताद्यच्च रेखाख्यमूलम् । भवेत्तच्च मूलोत्थमूलस्य मूलमिदं सूक्ष्मबुद्धया मुहुर्शेर्विचार्यम् ॥३२२॥ मत्र यथा पूर्व करण्या मूलं रेखात्मकं साधितं, तथैव तन्मूलरेखाया अपि मूलं, ।

·ग्रन्थकार: ESHMDMIN महाप्रश्नाधिकारः। तस्यापि मूलं, ततोऽपि मूलं साध्यम् । तद्भुजकोटिमानवशादेव । परन्तु पूर्व करण्यास्तु अङ्कने निरप्रभजनसम्भवात्, तन्मूलस्य पूर्णपूर्णाङ्काभ्यामपि निरप्रभजनाभावात सूक्ष्म “मूलं न भवितुमर्हति । इति स्पष्टं विज्ञानाम् ।।३२०-३२३॥ इदं सूक्ष्मकुण्डादिसंसाधनार्थमतीवोपयुक्तं मयोक्तं त्वपूर्वम् । विनाऽन्योदितस्थूलसंख्याङ्कयुक्तं, सुबुद्धयर्थमेवात्र रेखाङ्कतस्तु ॥३२३॥ स्पष्टम् । यथा स्पष्टाधिकारे मया प्रतिपादितमिति भावः ।।३२३॥ आसन्नमूलग्रहणे यदस्यावशेषकाद्यस्तधः स्थिताङ्कम् । जानाति सद्धासनया, तमार्यसत्कल्पनाज्ञानगुरु हि मन्ये ॥३२४॥ अवशेषकाद्यमिति पाठः साधुः। 'अस्त्यवर्गराशेः सूक्ष्नासन्नं साक्यवं मूलं, यतो न तद्वर्गे कथञ्चिदपि सः । सावयवतन्मूलस्य खण्डद्वय, आसन्नमूलतुल्यमेकम् + तदधः स्थितषष्टिभक्तावय- वो हि द्वितीयम् । तन्मानम्-या १, ( इदं ) अासन्नमूलयुतं जातं सावयवमूलम् : या + मू० अस्य वर्गोऽवर्गराशिः = या + ३ या० मू+मू२१, अस्मादासन्नमलवर्ग विशोध्य शेषम् = या+२ या० अत्र यावर्गो हि यावगुणितो यावदस्ति तत्रैको यावत्पष्ठिभक्तावयवः, स्थूलत्वेन तं रूपमितं गृहीत्वा यावद्वगुणितं रूपमेव यावदुगुणिते द्विध्नमूले युतं कृत्वा सम्पादितं मूलावशेष = या० स० रूपद्विघ्नमूल इदं ज्ञातमूलावशेषसममित्यव्यक्तपक्ष यावदेकतत्समत्वादुव्यक्त रूपं प्रक्षिप्य यावन्मान सैकमूलावशेष द्वियुतद्विघ्नासन्नमूलभक्तं षष्ठिभक्तमूलाधःस्थितसावयवातुल्यं स्यात, अतस्तत् षष्ठिगुणं आसन्नमूलाधःस्थितावयवमानं *व्यक्तं स्यात्" ॥३२४॥ यद्यासन्नपदाधःस्थषष्ठयासन्नोऽङ्क उक्तवत् । स्वल्पं तदाऽन्तरं, दूरे महत्सा पदेऽन्तरम् ॥ ३२५ ॥ - अथान्यः प्रश्नः। डकसमक्षितिसुपृष्ठगवेणो यो नरोऽनकज-मूलजचिह्न हस्तसंस्थितसरन्ध्रनलेन सूक्ष्मसुस्थिरदशा भुवि विद्धवा ॥३२६॥ सत्तदुन्नतमिति, च ततश्च स्वान्तरं किल समानयतीह । खस्थितं जलगतं क्षितिसंस्थं किं न वेत्ति निजबुद्धिवशात्सः ॥३२॥ यो नरो गणका ढक्समक्षितिपृष्टगवंशस्य अग्रमूलचिह्नवयं हस्तस्थितसरन्ध्रनलेन सूक्ष्मसुस्थिरदशा भुवि विद्धवा तद्वंशस्योन्नतमितिं ततो वंशस्वान्तरं च समानयति । स निजबुद्धिवशात् सास्थितं जलथं भूस्थं च किं वस्तु न वेत्ति ?, सर्वगतं सर्व वस्तु जानातीत्यर्थः ।।३२६-३२७॥ अर्थतनः। मूलकाग्रजनिते किल वेधे, तन्नलायनलमूलकजाते । लम्बके भुवि तदन्तरभूमि बर्बाहु, रन्तरमिति स्त्विह कोटिः ॥३२८॥ * प्रदर्शितमेव स्पष्टाधिकारे षष्टिवर्गगुणादित्यस्योपपत्तौ,किमत्र पुनः पिष्टपेषणेनेति ।

·Camp १७८ PRA - ध Nawaranata THAN wawee उगल MANO ततोऽय दृष्टिस्थानम् । १८० सिद्धान्ततत्त्वविवेके- वंशमूलजनिते किल वेधे, दृष्टिजोन्नतगुणो भुज एव । कोटिहद्भवति भूपरिमाणं तत्स्ववेणुविवरं सुधियोह्यम् ॥३२६॥ वृत्तं का ज्ञातभूमिगुणिता किल कोटि हुना च विहता,ऽयकवेधे । को-भु तत्फलं नरगौच्च्यकयुक्तं, वंशमानमिति लम्बकमानात् ॥३३०॥ अनोपपत्तिः । भटक =समा भूमिः । यत्र अकवंशो लम्बरूपः । भट्ट = दृष्ट्युच्छायः। तत्र प्रथममग्रवेधे सरन्ध्रनलस्य, इ- सुलम्,= अग्रम् । :: अग्रलम्बाउट, मूललम्बाभ, अनयोरन्तरम् = उग = कोटिः । तदन्तरभूमिः = भट = द्रग-बाहुः । अथ वंशमलवेधे कोटिः = इज,भुजः = अच अत्र गुजच, द्वभक त्रिभुजयोः साजात्यात भूपरिमाणम् = स्ववेण्वन्तरं चेति । को, पि अथ दुउग, दुअल, त्रिभुजयोः साजात्यात =अल, ततः अल+लक = वंशमानम् । अत उपपन्नं लवम् ॥३२८-३३०॥ बाहु यथाऽग्रवेधादपि केवलाद्वा भूवंशमाने च तथा शृणु ? त्वम् । ऊर्ध्वस्थवेधेन तथोपविष्टवेधेन साध्ये भुजकोटिमाने ॥ ३३१ ॥ कोटी च ते स्वस्वभुजोद्धृते तत्फलान्तरेणोद्धृतमेव दृश्योः। उच्छाययोरन्तरकं च भूमिः स्यात्तद्वशाहंशमितिः पुरावत् ॥ ३३२ ॥ भूः स्वस्वकोटिगुणिता स्वस्ववाहुहृता, स्वस्वदृश्यौच्च्यसंयुक्तं स्यातां वंशमिती समे ॥३३३ ॥ अनोपपत्तिः। भक समा भूमिः यत्र लम्बरूपो वंशा=अक, दुग% भुजः । गट-कोटि: अयोपविष्टदर्दृष्टिस्थानम् = द्वे ततोऽअवेधे द्वव = भुजः। चवकोटि अथ दुल हेयमक य१ तदा दुउग, दुअल त्रिभुजयोः साजात्यात् कोटि भू थान्यः प्रश्नः । ? RA = उग ·महाप्रश्नाधिकारः। १८१ या x उग RI - लग 'एवं ट्रेवध, 'भय त्रिभुजयोः साजात्यात् - ह'य कोय का को' x य भु सु = अल + ढ० उ० अं সুখ - হুঙ্গ को ५ य यxको लमशोधनेन कोय यरको को भु =ढ० उ० अं. भु भु हउ को को सु भूमिः। Mote अथ द्वगड, दुलअ त्रिभुजयोः साजात्यात् wapen Haler ल+कल = अकब, चा वध, द'अय त्रिभुजयोः साजात्यात द्वयव अ- कय, वं - दूर द्वघ भु +द्वर= वंश, अत उपपन्नं सर्वम् ॥३३१-३३३॥ भू को - भू०४को 64 अथान्यःप्रश्न: एवं जलेऽपि प्रतिबिम्बवेधाज ज्ञेयं परन्त्वत्र गौच्च्यमानम् । हीनं विधेयं तु युतिस्थले हि चैवं तु खस्थध्रुववेधतोऽपि ॥३३४|| कोट्यर्कघातो भुजहृत् फलं स्यात् पलप्रभा तद्वशतः पलांशाः । सुसूक्ष्मदोः कोटिवशादिदं तु संवादमायाति कृतं च सर्वम् ॥३३५॥ अत्रोपपत्तिः । द अथ जले 'अ' वंशाग्रप्रतिबिम्बवेधे भुजकोटिवशात् राशिकेन फलं 'लअ' दृष्टय च्छ्राययुतवंशमितमायाति, तेन युतिस्थले हीनमित्युपपन्नम् ।

·wapmom 5 ऽपि सिद्धान्ततत्वविवेके- अथ ध्रुववेधादक्षांशज्ञानम् । 'ई' दृष्टिस्थानात् 'ध्र'ध्रुवे विद्ध सुजः ग, कोटि गव, तथा 'ध्रु' तः समभूमौ लय: ध्रुल, तन्त्र द्वघ-१२ कृत्वा लध्र समानान्तरा 'चक' कार्या, तदा कच-पभा, अत्र द्वध्रुल क्षेत्रत्याक्षक्षेत्रत्वात, ऋघलभा अतः दृगव, ट्र दूधक, त्रिभुजयोः साजात्यात् ढग को उx१२ को भत उपपन्नं सर्वम् ॥३३४-३३५॥ भु भु अथ लघुतमापवानयनम् । यै मैं हतः शुद्धिमुपैति योऽङ्केष्वत्यल्पकः सद्गणितोपयुक्तम् । तमङ्कमङ्क ! वदाशु नूनमार्णवेऽस्मिन् निपुणोऽसि चेत्वम् ॥३३॥ हेऽङ्कज्ञ! अङ्कषु अपवाडघु अत्यल्पक सल्पिको योऽङ्कः, यै हतः सन् शुद्धि प्राप्नोति तं लघुतमापवर्त्य मङ्कमाशु वद, यदि, त्वमङ्कसमुद्रेऽस्मिन् नूनं निपुणोऽसीति । अत्यल्पहारं प्रथम विलिख्याधिकक्रमाते सकला विलेख्याः। आद्यक्रमाद्यद्यधिकेऽल्पभक्तशुद्धिस्तदा मार्जनमल्पकस्य ॥ ३३७ ।। दृढाङ्कतो वाऽथ तयोरिहैकोऽपवर्तनीयः सुदृढ़ौ यथा तौ । एवं क्रमाते सकला दृढ़ाङ्काः स्युस्तद्धतिः स्वाभिमतोऽल्पकोऽङ्कः ॥३३८६ यै हियते ते हारास्तेषु सर्वाल्पं प्रथमं विलिख्य ततोऽधिकक्रमात ते सकलाः लेख्या, यथा २, ५, ६, १० एपामपवयों मृग्योऽस्ति । तदोक्तयुक्तया २ (१, २, ३, ५) सर्वे इमे गुढ़ा स्तेषां धात:-२४२४३४५= ६० अयं लघुतमापवर्त्यः। इति ॥३३७-३३८॥ इदानी विशेषविषयमाह- विनाऽग्निभागं जलगोल इन्दुद्भागमिश्रोऽर्ककरप्रतप्तः। मुक्त्वा स्वशैत्यं न कथं भवेत्त्वं शृणूत्तरं तत्वविवेकविज्ञ! ॥३३॥ हे तत्वविवेकविज्ञ ! अग्निभागं विना मुद्रागमिश्रो जलमयगोल इन्दुश्चन्द्रः, अर्क- किरणैः प्रतप्तः सन् स्वशैत्यं मुक्त्वा विहाय उष्णत्वगुणयुक्तः कथं न भवेदित्यस्योत्तर त्वं शृणु ॥३३९॥ नोष्णत्वमर्कस्य करेषु, वहावेवास्ति त,-येन कराः स्वभावात् । यद्भपदार्थे किल संविलग्नाः, वहिर्भवेत्तद्गतवह्निरेव ॥३४० ॥ स्वस्थानतस्तेन तदुष्णता स्याद्रवौ तु सा नैव कथञ्चिदत्र । भूस्थाम्बुमृद्वह्नियुतं किलोणं भखेटजं नोऽर्ककरैरतोऽस्ति ॥ ३४१ ॥ अग्न्युष्णताऽकौशुजयोगसिद्धा साऽस्य रश्मेरिति ये वदन्ति । न तन्मतं सत्प्रतिभाति नूनं वह्नि विनाऽन्यत्र तदप्रसिद्धः ॥३४२॥ - . SANSARAI ·- . महाप्रश्नाधिकारः। १८३ अर्कस्य सूर्यस्य किरणेपूष्णत्वं न, तत् वहावेवास्ति, येन हेतुना तत्किरणाः स्वभा. वात् यद्भूपदार्थे संबिलमाः, तदुगतवहिरेव वहिवेत, तेन स्वस्थानतस्तत्पदार्थत एव तदुष्णता वहिर्भवति, रवौ रविबिम्बे कथञ्चित् ला उष्णता नैव विद्यते । अत्र किल भूस्थाम्बुद्वह्नियुतमुष्णमस्ति, भखेटजं स्वत उष्णं नो, अपि त्वर्ककरः संलग्न हे तुभिस्त- यक्तं भवति । अतोऽग्न्युष्णताको शुजयोराजनिता, सोणता त्वर्कस्य रश्मे किरणार- हिर्भवतीति ये वदन्ति, तन्मतं नूनं सत् समीचीनं न प्रतिभाति । यतो यहि विनाऽन्यत्र सूर्यादौ तदप्रसिद्धः । इति तन्न भट्टोक्तं सर्व वस्तु मन्मते साधु नास्ति, यतस्तन्मते- उग्नावेव दाहिका शक्तिस्तहि शुष्ककाष्ठपाषाणादिधपणेन कथमग्नि निर्गच्छति । वस्तुतः सकलं वस्तुजातं पाञ्चभौतिक, परमेतावानेद विशेषः, यत्केषु केषु जलभागो. ऽधिकः, केवग्निभाग एवाधिकतमः । केषु वृद्धागः । केषु वायुः । केषु तु खभाग एव । नैतादृशः कोऽपि पदार्थोऽस्ति यत्र सर्वथा पञ्चभूतान्यतमः कोऽपि भागो न भवेत् । परस्परविरुद्धेऽपि वस्तुनि तद्विरोधिनः स्थितः । यथा जले वापनिःसरणात् वह्नि- मत्त्वं तस्येति प्रतीतिः । अत्र विचारणीयं विज्ञान विज्ञैः सुधीभिरिति प्रायो यथोषण. ताऽनिलयोश्च शीततेति वस्तुशक्तौ भट्टस्याक्षेपोऽस्ति ।।३४०-३४२॥ बुद्ध्वा च वासनामित्थं मयोक्तं विस्तृतेर्भयात् । अनुक्ताऽप्यत्र सा ज्ञेया व्यक्ताऽव्यक्तविदा भृशम् ॥३३॥ स्पष्टम् ॥ ३४३॥ असजीर्णमाद्योदितं प्रोहा सूत्रं नवीनं विनानुग्रहाद् गोलयुक्तथा। मदुक्के नवीनत्वसर्वप्रतीत्यै चिरं प्राक्तनोक्तं सदैवास्तु लोके ॥३४४॥ इनानुग्रहात् सूर्यप्रसादात् । अप्लस युक्तिहीन जीर्ण शिथिलं प्राचीनोक्तं सूत्र प्रोहा, गोलयुक्त्या नवीनं मया व्यरचि । परन्तु लोके भुवने सदैव आकल्पं मदुक्त नवीनत्वसर्वप्रतीत्यै प्राक्तनोक्तं शास्त्रं चिरं तिष्ठत्वन्यथा मदुक्के नवीनत्वोच्छेदापत्तिः स्यात् । अनेन ममैव अन्थो जगति वर्तताम्, प्राचीनो हि सों नश्यता मिति स्वार्थ. बुद्धचा मम लाभो नापि तु हानिरेव । यथा मलिनपटानामेव मध्ये स्वच्छपटस्यादरो नहि सकलस्वच्छपटानां मध्ये तथा स्वच्छपटस्य, साधारण्यात, इति ॥३४४॥ यः करोति स्वनाम्ना ज्ञः परस्योत्कृष्टकल्पनाम् । स शीघ्र क्षयमाप्नोत जनिश्चान्त्यजयोनिषु ॥३४५॥ पुरा प्रायः पररचितपुस्तके तनामनामादिपरिचयमुत्पाद्य स्वस्य नामादि निवेश्य वर्ताः 'मत्कृतमेवेदम्' इति लोके ख्याफ्यन्तश्चोरयन्ति स्म, अतो भट्टशापः समुचित शुद्ध । एवमेव पण्डितराजजगन्नाथेनापि भामिनीविलासावशाने भणितम्- "दुर्वृत्ता जारजन्मानो हरिष्यन्तीति शङ्कया । मदीयपद्यरत्नानां मञ्जूषैषा मया कृता" ॥ इति । इति श्रीकमलाकरभट्टविरचिते सिद्धान्ततत्त्वविवेके लोत्तरप्रश्नाधिकार । मैथिलविप्रवंशावतंसपण्डितश्रीगङ्गाधरमिश्रकृतं महाप्रश्नाधिकारस्य वासनाभाष्यं सम्पूर्णतां गतम् । - ·सिद्धान्ततत्त्वविवेके- Namwate करण्य - ऽपि अथ ग्रन्थोपसंहाराध्यायः। अथ ग्रन्थसमाप्त्यनन्तरं स्वदेशवंशादिपरिचयार्थमुपसंहाररूपेणाह-- अथात्र सार्धास्बरदस्न२०३०संख्यपलांशकैरस्ति व दक्षिणस्याम् । गोदावरीसौम्यविभागसंस्थं दुर्ग च यद्देवगिरीति नास्ना ॥१॥ प्रसिद्धमस्मान्नृपयोजनेः प्राग्यास्यान्तराशास्थितपाथरी च । विदर्भदेशान्तरगाऽस्ति रम्या राज्ञां पुरी तद्वतदेशमध्ये ॥२॥ तस्यास्तु किञ्चित् परभाग एव सार्धद्वितुल्यैः किल योजनैश्च । गोदा वरीवर्ति सदैव गङ्गा या गौतमप्रार्थनया प्रसिद्धा ॥३॥ दक्षिणस्यां दिशि, विन्ध्यादिति शेषः । तत एवं याम्योत्तरभूविभागप्रसिद्धेः । साविंशत्यक्षाशैरुपलक्षितं गोदावरीसंज्ञनदीसौम्यभागवर्तमानं देवगिरीति नाम्ना प्रसिद्ध दुर्गमस्ति । अस्माद्दुर्गात् षोड़शयोजनै रग्निकोणे वर्तमाना “पाथरी" संज्ञिका विदर्भदेशमध्यगता राज्ञां रम्या मनोज्ञा पुरी अस्ति । यस्मिन्नेव देशे दमयन्ती नलभूप- गृहिणी उत्पन्ना । तद्देशगतप्रदेशे तस्याः पाथरीपुर्याः किञ्चित् परभागे सार्धद्वययोजनैर- न्तरिता गोदा नामिका नदी वर्तते, या एव गौतमप्रार्थनया तत्र गङ्गा स्वयमागतेति जनश्रुतिः सकलजनप्रसिद्धाऽस्तीति ॥१-३॥ अस्याः सतां सौम्यतटोपकण्ठे ग्रामोऽस्ति गोलाऽभिधया प्रसिद्धः। तथैव याम्ये पुरुषोत्तमाख्या पुरी तयोरन्तरगा स्वयं सा ॥४॥ यस्यां सदाऽऽनन्दजले रमन्ते गृहाग्निदग्धाः सुगुणास्तरुण्यः । परस्परं सीकरसेचनायै नं को न को भाषणतत्परास्ताः ॥५॥ नृ तृप्तिमाता विहगाः स्वतन्त्राः सन्मानसे तेऽत्र सदैव हृष्टाः। गोदावरीनीरसुधाऽऽश्रयेण यथा पवित्राः सुहृदो द्विजेन्द्राः ॥६॥ अस्या गोदायाः सौम्यतटनिकटे 'गोला'-ऽभिधया प्रसिद्धः सतां सज्जनानां ग्रामो- यथाऽस्ति । तथैव तस्या नद्या याम्ये तटनिकटे वर्तमाना पुरुषोत्तमाख्या पुरी अस्ति । तयोस्तटवर्तिनोः पुर्योरन्तरगा मध्यगता सा गोदा नदी स्वयं वर्तते । यस्यां गोदायाँ सदा सर्वदाऽऽनन्दजनके जले गृहाग्निदग्धाः स्वस्वभवनोमसन्तप्ताः सुगुणाः रूपौदार्य पातिवत्यसौभाग्यवत्यस्तरुण्यो युवत्यः "न को न को" इति जलविक्षेपनिवारणसूचक- बचनमुच्चारयन्त्यः परस्परमन्योन्यं सीकरसेचनाचैंजलकणसेचनप्रक्षेपणादि-जलक्रीड़न- व्यापारै रमन्ते । यथा च सन्मानसे सरसि स्वतन्त्राः स्वच्छन्दा येः विहगा: पक्षिणो- न तृप्तिं तुष्टि प्राप्लास्त त्वत्र गोदायां तज्जलामृतास्वादेन सदैव हृष्टा भवन्ति । अत एवं सा गोदा मानससरसोऽपि गुणैरधिकेति सूचितम् । अत एव सुहृदो निर्मलान्त:करण. द्विजेन्द्रा ब्रह्मर्षिकल्ल्या विप्रा यथा गोदावरीनीरसुधाश्रयेण पवित्रा भवन्ति तथैवा ने पक्षिणोऽपि इति ॥४-६॥ . । M ·१८५ उपसंहाराधिकारः। अथ ग्रन्थकर्त्तर्वशवक्षः। भारद्वाजगोत्रः । रामः। भट्टाचार्य: दिवाकरः विष्णुः केशवः मल्लारिः कृष्णदेवज्ञः विश्वनाथः शिवदैवज्ञ: नृसिंहः दिवाकरः कमलाकरः गोपीनाथ: रङ्गनाथ: गोदावरीसौम्यतटोपकरगोलाख्यसग्रामसुसिद्धभूमौ विप्रा महाराष्ट्र इति प्रसिद्धो रामो भरद्वाजकुलावतंसः ॥७॥ बभूव तजोऽखिलमान्यभट्टाचार्योऽतिशास्त्रे निपुणः पवित्रः। सदा मुदा सेवितभर्गसू नुर्दिवाकरस्तत्तनयो बभूव ॥८॥ वेदान्तशास्त्रास्यसनेन काश्यां यः पुण्यराश्यां तनुमुत्सलर्ज । अस्थायवर्यस्य दिवाकरस्य श्रीकृष्णदेवज्ञ इति प्रसिद्धः ॥६॥ बभूव पुत्रः सुतरां पवित्रः सत्तीर्थकर्ताऽखिलशास्त्रवेत्ता। तजस्तु सद्गोलविदां वरिष्ठो नृसिंहनामा गणकार्यवन्धः ॥१०॥ बभूव येनात्र च सौरभाष्यं शिरोमणेार्तिकमुत्तमं हि । स्वार्थ परार्थ च कृतं त्वपूर्वसद्युतियुक्तं ग्रहगोलतत्त्वम् ॥११।। गोदावर्या नद्याः उत्तरतटनिकटे यो गोलाऽऽख्यः सत् समीचीनो वा सतां ग्रामस्तस्य सुसिद्ध भुमी, सुसिद्धानां परममहर्षिणां या भूमिः स्थानं तस्यां, तदुग्रामवासिनः सर्वे नानाशास्त्रपारङ्गमा गोल विषयाभिज्ञाश्च दृश्यन्ते, अत एव गोलज्ञानां निवासो गोलेति नाम तदुग्रामस्येति जातमिति तयते । तन्त्र महाराष्ट्रब्राह्मणो भारद्वाजगोत्रोत्पन्नो रामो- रामदैवज्ञो बभूव । अयं मुहूर्त्तचिन्तामणिनिर्मातु मिन्न भासीत् । यतः स मु० चि० निर्माता रामोऽनन्तदैवज्ञपुत्र प्रासीत् "अनन्तदैवज्ञसुतः स रामो मुहूर्त- चिन्तामणिमातनोति ।" इत्युक्तत्वात् । तत्पुत्रोऽखिलशास्त्रेऽतिनिपुणः पवित्रः सवृत्तः सकलजनमान्यः 'भट्टाचार्यः' इति नाम्ना प्रसिद्धः । वा भट्टानामाचार्यः बभूव । तत्तनयः सदा मुदा हर्पण सेवितभर्ग सूनुः आराधितगणेशः । 'हरः स्मरहरो. भर्गस्त्रयम्बकस्त्रिपुरान्तकः' इत्यमरः । दिवाकरो बभूव । यस्तु पुण्यराश्यां काश्यां वेदान्तशास्त्राभ्यासेन शरीरमुत्ससर्ज त्यक्तवान् । अस्यैवार्यवर्यस्य श्रेष्ठतमस्य दिवा. करस्य श्रीकृष्णदैवज्ञ इति नाम्ना प्रसिद्धः सुतरां पवित्र आचारवान्, सत्तीर्थकर्ता . ..

·१७८ अयं बीजाकुराक वृत्तं क ऽपि सिद्धान्ततत्त्वविवेके- सकलशास्त्रवेत्ता पुनो बभूव, राकारादिनः। अस्य विष्णुकेशवमल्लारि केशव- विश्वनाथाः पञ्चाऽन्ये भ्रातरः (आलन् ) उक्तं च मुहूर्तचूडामणौ शिवदेवज्ञन । तजस्तत्सुतो गोलविदां वरिष्ठो गणकार्यवन्धो नृसिंहनामा बभूव । येन सौरभाध्यं सूर्य सिद्धान्तभाष्यं, तथा सिद्धान्तशिरोमणे रुत्तमं वार्तिकं च कृतमिति ॥७.१॥ तज्जस्तु तस्यैव कृपालवेन स्व ज्येष्ठ सद्वन्धुदिवाकराख्यात् । साम्वत्सरार्याद्गुरुतःप्रलब्धशास्त्रावबोधो गणकार्यतुष्टय ॥१२॥ दृग्गोलजक्षेत्रविचारयुक्त या पूर्वोक्तितः श्रीकमलाकराख्यः । समस्तसिद्धान्तसुगोलतत्वविवेकलंसं किल सौरतन्त्रम् ॥१३॥ खनागपञ्चेन्दुशके व्यतीते सिद्धान्तमार्याभिमतं समग्रम् । भागीरथीसौम्यतटोपकराठवालीस्थो रचयां बभूव ॥१४॥ तज्जस्तस्मान्तृलिहाज्जायमानः, तस्य जनकस्यैव कृपालवेन निजायजसोदरदिवाकर- भाम्नः दैवज्ञश्रेष्ठाद्वगुरुतो लब्धज्योतिशास्त्र बोधविभवः, भागीरथी गङ्गा, तस्याः सौम्य- तटोपकण्ठे उत्तरकूलनिकटे वर्तमानायां वाराणस्यां काश्यां स्थितः श्रीकमलाकराख्योऽसी- त्यधिकपञ्चदशशतमिते (१५८०) शकाब्दे दृग्गोलजक्षेत्रविचारयुक्तथा पूर्वोक्तितः पूर्वा. चार्यवचनसाहाय्यात, (ग्रन्थनिर्माणानन्तरं बहुनास्मिन् ग्रन्थे पूर्वाचार्यमतमुगनिविष्टं दृष्ट्वा एवं लिलेख ।') पूर्व ग्रन्थारम्भे पूर्यास्पृश्टमिति सङ्कष्पितम् । सकलसिद्धान्तीय. गोलतत्त्वसंज्ञकं सौरतन्त्रं सूर्यसिद्धान्तमूलक, समनं सिद्धान्तं रचयाम्बभूवेति । अत्र कमलाकरज्येष्ठो दिवाकरः स्वसमयेऽद्वितीय आसीत् । गोपीनाथरङ्गनाथा. वनुजौ कमलाकरस्येवं चत्वारस्तनया नृसिंहदेवस्य । तत्र दिवाकरो महान् गाम्भीर्य- पापिइत्यशाली कमलाकरस्याप्याध्यापकः । अनेन जन्मपद्धतिवर्षपद्धतिप्रतिमूलगन्याः । केशव्याः प्रौढमनोरमा व्याख्या, उदयान्तरवालना इत्यादयष्टीकाग्रन्था रचिताः । कमलाकरेण प्रकृतग्रन्थभिन्ना सूर्य सिद्धान्तटीका सौरदीपिका नाम्नी निर्मिता । गोपी. नाथकृतो अन्य एकोऽप्यद्यापि न नयनगोचरीभूतः । रङ्गनाथेन भङ्गीविभङ्गी, गोलखण्डन-पलभाखण्डन-वासनादयो लघुग्रन्थाः, सिद्धान्तचूडामणिः, दिवाकाकृत- जन्मवर्षपद्धत्योष्टीके चैता निर्मिताः । अयं रङ्गनाथः कमलाकरदैवज्ञादधीतविद्य नासीत, तथा चोक्तं तेन लोहगोलखण्डनारम्भे- "अगणितगणितज्ञसार्वभौमं सकलगुरुं कमलाकरं प्रणम्य । कृतमवरमुनीश्वरेण गोलं तमहमपाकरवाणि लोहजातम् ॥" तथा च "विश्वामित्र इवान्यां सृष्टिं रचयन् पितामहद्वेषो । शून्यं खं लोहमयं कृतवान् यस्तं मुनीश्वरं नन्दे।" अनेन कमलाकराज्ञया मुनीश्वरमतखण्डनार्थमेव मूलग्रन्था विनिर्मिता इति १२.१४ ये दर्भगर्भावधियो ग्रहशा स्तदर्थमेवास्ति ममोद्यमोऽयम् । सदुक्तयुक्त्यैव विचारणार्होऽप्ययं समनः परिभावनीयः ॥१५॥ ये केचन दभंग प्रधियः, दर्भस्य कुशस्य यदुगर्भोऽन्तरस्थपत्रं, तस्याप्रमिक तीक्ष्णा बुद्धिर्येषां ते, प्रथमन्तु कुशस्थ वृद्धपनायमपि सुतीक्ष्णं भवति, तत्र गर्भपत्राग्रस्य म लोह- - AAI , ·कथैव का, - TREEN उपसंहाराधिकारः। शेष स्पष्टम् । नहि मन्दमतीनामयं ग्रन्थोऽवलोकनयोग्य इति भावः। अनेन अन्धस्यातिकाठिन्य लक्ष्यते ॥ १५॥ कथं प्राचीनमान्याचार्याणां मतं खण्डितं तदाह- तत्त्वद्विषां दूषणमन्तरेण सद्यक्ति शास्त्रं न भवेत्प्रमाणम् । क्षन्तव्य एवास्ति ममापराधो दृग्गोलपारङ्गमवर्य! चायम् ॥१६॥ हे दृग्गोलपारङ्गमवर्य ! सत्त्वं शुद्ध वास्तविकं वस्तु द्विषन्ति ये, तेषां (अर्थात भास्करमुनीश्वरादयो नहि सौरमतादरशालिनः, प्रत्युत बहुन तद्विरुद्ध कारिणोऽत एवं ते तत्त्वद्विषः । ) भास्करादीनां दूषणं दोषप्रकटनमन्तरेण विना सयुक्तिशास्त्रं नवीनं न प्रमाणं मान्यतया ग्राह्यं भवेदतो मया तन्मत खरिडतम् । इति श्रयं ममापराधो भवद्भिः अन्तव्य एवास्ति । एवमेव श्रीमास्कराचार्येणाप्युक्तं गोले वलनवासनायाम्- "परोक्तरन्यथा याद्यः परान्न प्रदूपयेत् । तस्यैव दूषणं तद्धि न दोषोऽतोऽन्यदूषणे ॥ १६॥" अथ भास्कराचार्यमुपहसलाह- करणमायसिद्धान्ते स्वासधुक्त्यभिमानतः । वयं कवय इत्याहुः स्वोको प्रौढ्या पुरातनाः ॥१७॥ करणप्रायसिद्धान्ते बहुत्र स्वल्पान्तरदोषविलसत्स्वरूपान्तरेऽर्थाच्छिरोमणी पुरा. ताना भास्कराचार्याः । भास्कराचार्यविषये 'जी' इत्यपि प्रयोगो बहुधाऽनेन कृतो. विलोक्यते । स्वासयुक्त्यभिमानतः निज-सज्यभिचारवासनोपन्यासगौरवात, प्रौढ्या बाया स्त्रोक्तौ ऋतुवर्णने-'वयं कवयः' इत्याहुः । ऋतुवर्णनाधिकारान्ते 'इति कवि- श्रीमास्काकृती' इति लेखदर्शनात् । तन समीचीनमिति भट्टाशयः ॥ १७ ॥ अहो कविवरस्पृहणीयकवित्वस्यापि भास्कराचार्यस्य चेत् विरिति नोपाधिस्तदा क एतद्योग्यः स्यादित्याह- त एव कवयो येऽत्र गोलतत्वार्थकल्पकाः। कुकाव्यपाठका एक कवयो न कथञ्चन ॥१८ झारपदलालित्यप्रन्यासतया विषं त्विदम् । वासनाशास्त्रमज्ञानां, चामृतं तद्विदां सताम् ॥१६॥ प्राचीनरीतिभिन्नेऽस्मिन् मुखर्जी निन्दा करिष्यति। न दुःखं तेन मे यस्माज्ञातारो बहवो भुवि ॥२०॥ अत्र गोलीयक्षेत्रप्रपञ्चप्रधाने शास्त्रे ये जना गोलतवार्थकल्पकात एक कत्रयों. म्यन्ते । नान्ये कुकाव्यपाठका: अनवसर-रस-रमस-वर्णन-शीला भास्कराचार्यादयः कथञ्चन कवयः । ये स्वर्णकारा भूषणनिर्माणानभिज्ञा अब चान्यशिल्पनिपुणास्ते नहि स्वविषये शिल्पज्ञाः उच्यन्ते-इति वत् ॥ १८॥ अज्ञानां सिद्धान्तरसशून्यानां साहित्यदृष्टया इदमुपपत्तिप्रधान शास्त्रं विपं सद्यः प्राणहरं वस्त्विव विज्ञेयम् । अनभ्यासे विर्ष विधेयुक्त्याऽज्ञानामत्र प्रवेशामावात तद्विषमिवेत्यर्थः । तद्विदा सिद्धान्तरसिकानां तु इदममृतमेवेति ॥ १९ ॥ SWER ।

·19928930PM Imnema अपि सिद्धान्ततत्त्वविवेके- प्राचीनरीतिभिन्नेऽभिनवरूपेऽस्मिन् अन्थे सकलां परिपार्टी विलक्षणां निरीक्ष्य मूर्खः प्राचीनान्धपरम्पराऽनुगतो जनोऽस्य निन्दा करिष्यति । 'अहो किमद्भुतमिदमरचि तेन सर्व सनातनपरिपाटीप्रतिकूलमेवारस्त्येवंरूपां करिष्यति । इतस्ततो विद्वज्जनसमाजे वदिष्यतीति शेषः । तेन जल्पनेन मे कमलाकरस्य नाल्पमस्ति दुःखमस्ति । यद्यस्माद्ध भुवि परमविशदायां वसुधायां बहवोऽगणिताजना ज्ञातारः सन्ति, तथा चोक्तं भव. भूतिना मालतीमाधवे- 'ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवहां जानन्ति ते किमपि तान्प्रति नेपः यत्नः। उत्पत्स्यते च मम कोऽपि समानधर्मा कालो ह्ययं निरवधिविपुला चपृथ्वी॥ एवमेव म. म. सुधाकरद्विवेदिनाऽपि वास्तवचन्द्रन्टोन्नतायुक्तम्- "मयि निगदति सदसद्विवेकमत्र पिशुना निजबलतः सृजन्तु निन्दाम् । इह न बिभेमि यतो वदामि सत्यं सततं शुद्धधियो महान्त भार्याः ॥” इति ॥ रहस्यमेतद्देवानां न देयं यस्य कस्यचित् । सुपरीक्षितशिष्याय दातव्यं ज्ञानमुत्तमम् ॥२१॥ देवानामेतद्रहस्यं गोप्यं वस्तु यस्य कस्यचिद्यस्मै कस्मै न देयम् । इत्थं प्राचीने ग्रन्थे स्तोत्रादावुपयोगिनि वस्तुन्यपि रीतिं दृष्ट्वा प्राचीनानुपहसन्ति कतिपये नवीनाः यत्तेषां हृदयक्षेत्रमतिसङ्कचितमासीद्यत उत्तमविषयप्रचाराल्लोकानामुपकारसम्भवे कार्ये कापण्य- मवलम्बित तैरिति । परमेवमाशयो नासीत्तेषाम् । तर्हि कीदृश आशयस्तदुच्यते- 'सजनसच्चरित्रपवित्रचित्तेभ्य एव जनेभ्योऽध्यापितं शाख जनतोपकाराय भवति दुर्जनायाध्यापितं सकललोकखेदायैव जायते तेन लोकानां कुशकरं कर्म कदापि न कार्यमतोऽपरिचितशीलाय परिचितदुर्जनाय च जनाय न देयम्-तथोक्त नीती- 'पयःपानं भुजङ्गानां केवलं विषवर्द्धनम् । उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये ।' अपरञ्च-"विद्या विवादाय धनं मदाय शक्तिः परेषां परिपीड़नाय । खलस्य, साधोविपरीतमेतज्ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय ॥” इति । सज्जनाय तु देयमेव । तत्र सज्जनदुर्जनपरीक्षणार्थं कश्चित् कालोऽपेक्ष्यते 'तेन देयं वत्सरवासिने ।' इत्युक्तं, एवं भारते श्रादिपर्वणि शिष्यचरितज्ञानाय गोचारण- क्षेत्र-रक्षणादिव्यापारै स्तुष्टोऽध्यापक स्तेभ्यो विद्या पश्चादत्तवानिति । तथा चोक्तं शिरोमणौ भास्कराचार्येण-'दिव्यं ज्ञानमतीन्द्रियं यदृषिभिर्बाह्यं वशिष्टादिभिः पारम्पर्यवशादहस्यमवनीं नीतं प्रकाश्यं ततः ॥ नैतद्वेषिकृतघ्नदुर्जनदुराचाराचिरावासिना स्यादायुः सुकृतक्षयो मुनिकृतां सीमामिमामुज्झतः॥" तथा च श्रतौ--'विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मां शेवधिस्तेऽहमस्मि । असूयकायानृजचे यताय न मां व्या वीर्यवती तथा स्याम् ॥' अथ च दुर्जनासच्चरित्रायाध्यापितं शास्त्रं तन्मनसि न तिष्ठति, यतोऽभ्यासिज. नोपयोगिवस्तु कथमध्ययनेतरदुर्व्यसनिनि स्थास्यति ? तेनासच्चरित्राध्यापनस्य निरर्थः कत्वान्निरर्थकं कर्म कनापि नो कार्यमित्यभिप्रायः। तथा चोक्तं जातकार्णवे- -- +4 MINER 1 .

·उपसंहाराधिकारः। "शुद-पाखण्ड-धूतेषु श्रद्धाहीनोपहासके । जानं न तथ्यतामेति यदि शम्भुः स्वयं वदेत् ।' इति । अन्यथाऽत्र गुरुद्वेषि कृतघ्नाचिरजोविनाम् । अवश्यमायुः सुकृतक्षयः स्यात् पापिनां तथा ॥२२॥ स्पष्टमेतत् ॥ २२॥ अथैतच्छास्त्राध्ययनफलमाह- ग्रहनक्षत्रचरितं ज्ञात्वा गोलं च तत्त्वतः। ग्रहलोकमवाप्नोति पर्यायेणान्तरात्मवान् ॥२३॥ अत्र यं यं भावं स्मरन्नित्यं त्यजत्यन्ते कलेवरन् । तन्तमेवेति कौन्तेय ! सदा सद्भावभावितः ॥' इति भगवद्वाक्यानुग्रहनक्षत्रचरितमनुक्षणमभ्यस्यतो जनस्याग्रिमज. न्मनि कथ न ग्रहलोकगाप्तिः पर्यायेणान्यशरीरेणेत्यर्थः ॥ २३ ॥ युगे युगे ससुत्पन्ना रचनेयं विवस्वतः। प्रसादात्कस्यचिद्भयः प्रादुर्भवति कालतः ॥२४॥ प्रतियुगमियं ग्रहगोलगणितरूपा रचना कस्यचिद्विवस्वतः प्रसादाद्भूयः कालत: समयान्तरात् प्रादुर्भवति । प्रकटीभवतीति ॥ २४ ॥ अथेश्वरार्पणमाचरनाह- यैः श्रमैस्तत्त्वविवेक एषः सगोलयुक्तया रचितोऽस्ति तेषाम् । सर्वज्ञ! कोऽभिज्ञ इह त्वदन्यो नेत्थं विचिन्त्येश ! तवैव तुष्टयौ ॥२५॥ समर्पितस्त्वञ्चरणाम्बुजेऽतो मयाऽस्य सद्बोधविवृद्धयेऽस्ति । अतः परं सद्वरणालिमध्ये कुर्वीश ! सम्पूर्णकृपाकटाक्षम् ॥२६॥ हे सर्वज्ञ ! सर्वान् जानातीतिलम्बुद्धौ, हे ईश! ईश्वर ! "हरः स्मरहरी भर्गव्य- म्बकस्त्रिपुरान्तकः । कृशानुरेताः सर्वज्ञो धूर्जटिर्नीललोहितः।" इत्यमरः ॥ यै थैरनुपमैर- वर्णनीयैः श्रमैर्यत्नैः सद्गोलयुक्त्या समीचीनगोलीयप्रपञ्चपरिपाट्याएष तत्त्वविवेको- रचितोऽस्ति । तेषां श्रमाणामायालानामभिज्ञः सर्वथा ज्ञाता इह भूलोके त्वदन्यः को देवो वा नरः ? इत्थं विचिन्त्य हे ईश! तव एवं तुष्टय त्वचरणारविन्दे मया सद्धोधविवृद्धये समर्पितः स्वस्वत्वनिवृत्तिपूर्वकं विश्राणितः । अतः परं सद्धरणासिमध्ये वरणाशीमध्ये (हे ईश ! मध्ये देशमध्ये सम्पूर्णकृपाकटाक्षं कुरु । यथाऽस्य विद्वत्सदसि महान् प्रचारो भवेदिति ग्रन्थकर्तुरभ्यर्थनेति । अत्राद्यः श्लोकः कृष्णदैवज्ञरचित बीजनवांकुराऽख्यटीकाया मन्तिमलोकप्रतिबिम्ब इवावलोक्यते. यैः श्रमैर्विरचितोऽस्ति नवाङ्कुरोऽसौ तेषामभिज्ञ इह का परमात्मनोऽन्यः । इत्थं विचिन्त्य जगदीश ! तवैव तुष्टय सर्वज्ञ ! ते चरणयो निहितस्ततोऽयम् ॥२६॥ RO यथा- ·- १६० सिद्धान्ततत्त्वविवेके- सद्बुद्धिवृद्धय गणितप्रवन्धविचारसारामृतमावहन्ती। सद्धासनावासितमानसानां मदुक्तिरेषा मुदमादधातु ॥२७॥ स्पष्टम् ॥ २७॥ ये पाठयन्ति च पठन्ति लिखन्ति चैन सार्थ सवासनमलं निखिलं समीक्ष्य। तेषां यशो विनयगौरवनैपुणानि प्रक्षेन्दिराप्रसहितानि भजन्ति वृद्धिम् ॥२८॥ इति श्रीसकलगणक-सावभौम-विद्वन्नृसिंहात्मज-श्रीकमलाकरविरचितः सिद्धान्ततत्वविवेकः परिपूर्णतामगात् । अत्र प्रज्ञा बुद्धिः, 'धीः प्रज्ञा शेमुषी मति' रित्यमरः । इन्दिरा लक्ष्मीः, 'इन्दिर लोकमाता मा क्षीरोदतनया रमेत्यमरः । ताभ्यां सहितानीत्यर्थः। श्लोकोऽयं प्रकृतम्रन्थ- कर्तृपितृव्यशिवदैवज्ञनिर्मितमुहूर्तचूडामणेरन्तिमश्लोकप्रतिरूप एवाहित-यथोक्तं तत्र "ये पाठयन्ति च पठन्ति लिखन्ति चैनं संवीक्ष्य येऽभिकथयन्ति जनाय वेलाम् । तेषां यशो विनयगौरवनैपुणानि प्रज्ञेन्दिराप्रसहितानि भजन्ति वृद्धिम् ॥” इति । श्रीमद्गुरोः पदपयोजकृपाऽवलम्बा-दाद्याघ्रिपङ्कजपरागबलप्रसादान बाणाम्बुधीभकु १८४५ शकार्जुनपूर्णिमायां सम्पूर्णता तिलकमेतदगात्परार्धे ॥१॥ श्रीमत्प्रतापगढ़मण्डलवर्ति-गण्य-विद्यालये निवलता द्विजमैथिलेन । विद्याविनोदिसुमुदे विहितं प्रयासात् गङ्गाधरेण विबुधैः परिशोधनीयम् ॥२॥ इति मिथिलादेशान्तर्गत-'चयन'पुर-ग्रामनिवासिना मिश्रोपनामकेन ससुवर्णपदक ज्यौति- पाचार्य-तीर्थरन काव्यतीर्थपं० श्रीगङ्गाधरशर्मणा विरचितं उपसंहाराध्यायस्या वासनाभाष्यं पूर्णतामगात् । श्री १०८ मवैद्यनाथार्पणमस्तु । श्रीरस्तु । शुभमस्तु । f ।

·अथ सिद्धान्ततत्त्वविवेकस्य शेषकासना। श्रीगणेशाय नमः । श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीगुरुर्जयति ।। जगत्सु सृष्टिब्रह्मा यदहङ्कारतोऽभवत् । तन्नौमि वाक्प्रदं देवं ज्योतिषां गतिकारणम् ॥१॥ यद्यत्स्वकल्पितं तत्तद्बहुधोक्तं सवासनम् । सिद्धान्ते यन्न तस्याहं वासनां वच्म्यथाधुना ॥२॥ अथ तावन्मध्यमाधिकारे वासनोच्यते । तत्र बहुधाकर' एव स्फुटेत्यवशिष्टोच्यते । (१) अहर्गणं वर्षमुखादिति । यदा वर्षमुखादिष्टदिनोदयं यावदहर्गणो वारा- । श्री १०८ कालिकायै नमः प्रणम्य सादरं श्यामां गुरु मन्दधियां मुहै। गङ्गाधरेण टिपरण्या भूष्यते शेषवासना ॥ श्रादौ तन्मङ्गलश्लोकार्थः - जगत्सु = संसारेषु, ब्रह्मा = प्रजापतिः, विधिर्वा, यदहा- रतः = यद्यस्य सूर्यस्य अहङ्कारत:= प्रभावतः, दृष्टिकृत = चराऽचरजीवनिर्माणपटुरभक्त, तं वाक्प्रदं = युक्तियुक्तसुरुचिरवचननि व्यस्फूर्तिकर, ज्यौतिषां = ग्रहनक्षत्राणां गतिकारण में देवं नौमि प्रणमामि ॥१॥ सिद्धान्त सिद्धान्ततत्वविवेके, स्वकल्पितम् = निजरचितं, यद्यत् वस्तु अस्ति, तत्तत् सवासनं = सोपपत्तिक, बहुधा उत्तम् । तत्र यत्र स्वकल्पितं सवासनं मोक्तं तस्य प्रकारस्य अधुना वासना = उपपत्ति अहं वच्मि ॥२॥ १ श्राकरे - मूल मन्थे। १-भास्कराचार्योक्तलध्वर्गणस्वरूपन्तु वर्तमानवर्षादित इष्टदिनोदयं यावदर्था- दुगतासन्नदिनान्तमेव, तत्र यदि दैवान सूर्योदय समकाले एक वर्षान्तः स्यात्तदैव लवहर्गणे पूर्णपूर्णनिरवयवदिनानि स्युः । तत्र यस्मिन् दिने वर्तमानवदिस्तदिनमैव वर्षेश इति गणकानां सम्प्रदायः । तेन वर्षेशादिष्टदिनोदयं यावद्गणिते गतवार एव भवति । त सैकं कृतं सदिष्टदिनं जायते। यथा रविदिने उदयसमये मेषसङक्रमणमर्थाद्वारम्भः, तथा च लध्वर्गणः ४, तन्न पूर्णपूर्णदिनगणनया बुधराज्यन्तमर्थाबृहस्पतिदिनोदयं यावत् काल- खण्डं जातं. तत्सैकं कृतं सद्गुरुवारः स्यात् । अथ यदि रविदिने सूर्योदयादूचं १५ पञ्चदशघटिकान्ते वर्तमानवर्षारम्भो जात ·हो- सिद्धान्ततत्त्वविवेके- द्योऽयं ॥४५ अब्दादौ दिनाचं १३१ अब्दयोऽत्र रविन्दपघटिकाः षष्टिशुद्धा श्रहने नियमेनावयवोऽस्ति । अन्दपघटिका १५ ते सौरवर्षान्तस्ततोऽहर्गणघट्यन्तं यावद्- विवार एव । षष्टिवन्यात्मकचेन तनिश्चयात् । अनन्तरं चन्द्रवाराद्वारचतुष्टयं गतं उदयपर्यन्तं शुक्रस्यैव तत्र प्रवृत्तिरित्युक्तं स्वाब्दपानिमतो गत इति । प्राचीनोक्त्या- पाहारगणनया वर्तमानरीत्या बुधो गतरीत्या गुरुरिति ब्योरप्यसम्भवः ॥ गणोऽब्दपघटीयुक्तस्तदहर्गणतोऽत्र वा। अब्दपाद्गतवारः स्यात्सदा वर्षाधहर्गणे ॥ इति ॥ (१) अहर्गणे सैकनिरेककरणव सना ॥ वर्तमानमध्यमतिथिर्यन्मध्य पूर्योदयेऽस्ति तदुदयेऽहर्गणः सिद्धः । स्पष्टतिथिर्यन्मध्य सूर्योदयेऽस्ति तदुदयेऽहर्गणोऽपेक्षितस्तिथ्योरन्तरं चन्द्रार्कमन्दफलसंस्कारोत्पन्नः काल. स्तत्संस्करणादेव वारस्यान्तरं कदाचिद्भवतीत्युक्तं सैकनिरेककरणं सुयुक्तम् । अत्रोदय- शब्देन लङ्कायामधो याम्योत्तरवृत्तस्थो मध्यमार्कोदयो ग्राह्यस्तेन लङ्कामध्या रात्रस्थः खवारेऽहर्गणस्तदुत्पन्न मध्यमग्रहा अपि तत्रस्था इत्यर्थः ॥ (२) अथाहर्गणो मध्यमसावनेनेत्यादि । चलांशसंस्कृताकैकमध्यगतिकलोत्पन्न निरक्षोदयासुयुक्तकभनमो हि एककुदिनान्त- गत नाक्षत्रम् । तत्पष्टसावनाख्यमित्याहुः। कल्पानुपातसिद्धं तु केवलार्कमध्यमगति- कलातुल्गासुयुक्तकमभ्रमरूयं मध्यमसावनाख्यमाहुः । स्पष्टसावनसिद्धाहर्गणो लङ्काम. यार्कोदयकालस्थो मध्योत्पन्नस्तदासनकालक्ष्य इति स्वीकृत्य सधाज्ञानादागताहर्गणो मध्यममानसिद्ध इति स्पष्टार्थमुदयान्तरदानमामनन्ति ।। षष्ट्या घटीनां भदिनं सदाया तद्भुक्तितुल्यासुयुतं खरांशोः। स्यान्मध्यमं सावनमेवमब्दे तत्सङ्ख्यका भभ्रमतो निरेकेति ॥ उदि स्तत्र लघ्वहर्गणमानम्-दि० ४ घटी ४५, तदा विचार्यते अत्र ४५ एता त्यो रविदिनस्यैक वर्षादिकालाचन्ददिनोदयपर्यन्तं गताः । ततश्चन्द्रदिनोदयाचत्वारि पूर्णपूर्णदिनानि गणि- तानि तदा गुरुदिनान्तमर्थाच्छुक्रदिनोदयं यावजातं, रविवाराल्लध्वहर्गणम्य पूर्णपूर्ण- दिनचतुष्टयं यावद्गण्यते तावबुधवारान्तमेव कालखण्डं भवति नतु गुरुवारान्तम् । वर्तमानशुक्रदिनन्तु दिनद्वयान्तरितम्, तेन स्वाब्दपस्य-रविवारस्य श्रयिमतः- चन्द्रवारतः, गुरुवारान्तं गत एव वासरः। वर्तमानदिनार्थं सेके कृते भवति । सत्र रविदिनोदयाद्वर्षारम्भपर्यन्तं गतघटिकाः १५ ततो लध्वहणमानम् दि. १५ द. अनयोभोंगे कृते ५।' अत्र वर्षेशरविदिनाद्गुरुवासरस्य पञ्चकसंख्यत्वात गतमै "दिनमागतं, तेन हेतुना-"गणोऽब्दघटोयुक्त" इत्यादि पद्यं स्फुटमुपपद्यते ॥ (१) एतन्मध्यमसावनं नाडोटचीयमध्यमार्कस्य, न तु क्रान्तीयसत्तीयमध्यमार्कस्य, तत्र नाडोटत्तीयमध्यमार्कसावनमेकरूपकमनुपातेनान्यवस्तुसाधनयोग्यमस्ति । वृत्तीयमध्यमार्कसावनं नैकरूपकमतस्तदशेनाहर्गणाग्रहाद्यानयनं न कर्तुं योग्यम् । अनु- ·। शेषवासना। निरयणवर्षादौ स्पष्टं वदता गणितेनानयने विनैवोक्तमध्यमसावनमानं यश्चायनांशा. न्वितमध्यमानोरित्यनेन मध्यमसाववनमानं गृहीत्वा तत्स्पष्टान्तरवशात्स्वोक्तिदुष्टः साय- नवर्षादितः पदादौ पदान्ते उदयान्तराभाव उक्तोऽन्यत्र तत्सद्भावः कथं सङ्गच्छते । प्रथम मनोदयान्तरमेवालीक तद्यथा। अथैकोदयकाले अनुपातागतः सावनो नाक्षत्रश्चास्ति । तत्र सावनो वास्तव एव नाक्षत्रो वास्तव इत्याकरेऽस्ति स्पष्टम् । यद्यवास्तवतुल्य. वास्तवनाक्षत्रकाले तदासन्ने तु स एवागतसङ्ख्याको निरवयवसावनोऽन्यमानादस्ति । अशुद्धमित्याशुद्धासुगणनया सिद्धत्वात् । तेन लवोदयतदासनकालिकयोस्तिवा- स्वोरेवान्तरं वास्तवमपि परं न तत्तत्कालिकाहर्गणयोः कथमप्यन्तरम् । यदि बला- स्कल्प्यते ? तर्हि तत्संस्कारतोऽहर्गणस्योदये नहि कथञ्चिन्निरवयवत्वेन संसिद्धिः । वस्तु. तस्तुल्यतदहगणयोमिनमानसिद्धयोभित्रकालिकयोः सावनजात्यन्तराभावादन्य जात्य.... न्तरभ्रान्तिः । नहि लङ्कोच्यासनस्थले वास्तवाहर्गणावगमोऽस्माकं यस्य तदस्वन्तरा- सूत्थवास्तवसावनेन संस्कारादुदये वास्तवाहर्गणः स्यात् । वस्तुतस्त्वेककालिकं सद. सदस्वन्तरं त्विदं भिन्न कालिकयोः सावनयोऽस्तवावास्तवयोरन्तरे प्रकल प्याहर्गणोऽन्त- रितस्तद्वशानुग्रहोऽप्यन्तरित इति मत्वा मूढाः स्वस्यापकर्षादुत्कर्ष प्रकटयन्ति । किञ्च स्वमेषादेमध्यगतितुल्यचलनेनैव मध्याकस्योदयस्थत्वनिश्चयात्सृष्टित एकमिताहर्गणकाले कृतोदयान्तरमध्यास्तु मध्यगतिमिन इत्यसत्तदुदयान्तरं नाहगणो मध्यमसावनादन्यः किन्तु लोदयस्थो वास्तव एवेति सिद्धान्तः । अथ वास्तवावास्तवास्वान्तरोदयान्तरप्रसङ्ग तिथ्यादिष्वनुपपत्तिवासना । सायनार्कोत्थासूनां केवलार्ककलातुल्यासुभिरन्तरे प्राप्ते बह्वन्तरभोत्या मूढतया सायनार्ककलातुल्यासुभिरन्तरं भास्कराद्यैः : कृतमुदयान्तरार्थ तन यदि केवलार्ककला. तुल्याभिरन्तरे क्रियमाणेऽयनांशकलातुल्यासुकालेनान्तरितस्तदहर्गणः स्यात् । स्वाहता- त्तद्विरुद्धोदयान्तरस्य साधितत्वात् । एतेन सप्तविंशत्यय नांशकाले अहोरात्रासुभिर्गति. कलास्तदायनांशकलातुल्यासुभिः १६२० कत्तीति रवेश्चालनं कलाचतुष्टयम् । चन्द्रस्य द्विपञ्चाशत्कलाः । तदन्तरं ४८ योगश्च ५६ तिथ्यादिसम्बन्धिप्रमाणगतिमिः ७३१ । पातस्य नियतकगतित्वात् । परन्तु मध्यमगतिकताभोगकालेन लङ्काक्षितिजे क्रान्तिटत्तीय- मध्यमार्क आयाति, नहि नाडोटचीयमध्याकः । अतस्तयोदयान्तरकालेन नाडोटतीय- मध्यमाकोंदयकालिकग्रहाः क्रान्तीयवृत्तीयमध्यमार्योदयकालिकाः कृता भास्करेण । अत्र भास्करमतं साध्वेव । व्यर्थमेव दुराग्रहग्रस्तधिया कमलाकरेण खण्ड्यते तन्मतम् । अत्र सायनाकस्य गतिकलोत्पन्नातून निरयणास्य गतिकलातुल्यासून गृहीत्वाऽन्तरे कृते परमायनांशकाले घटीचतुष्टयान्तरं तिथौ प्रदर्शितं भटेन, तन्न सज्जनविद्वज्जनमनो- विनोदजनकम् । भास्करेण सायनाकस्यैव गतिकलोत्पनासबोगतिकलातुल्यासवश्च गृहीता ! तयोरन्तरे कृते नायनांशतुल्यमन्तरं जायते । शोध्यशोधकयो भयत्रायनांशपतना- च्छोपने कृते केवलयोगेतिकलातुल्यासुगतिकलोत्पन्नास्योरन्तर जायते । श्रतो भटोक्त सुदुराग्रहसंयुतं वर्तते ·HAPAIYAN हो- se १६४ सिद्धान्ततत्वविवेके- ०९० ॥ ८५० षष्टिघटिकास्तदाभिः ४८ । १२ । ५६ का इति घटीचतुष्टयं किञ्चिम्न्यू- नमधिकं वा तिथ्यादिष्वन्तरं स्यात् । एवमाकरे सदसनाक्षत्रस्वरूपेऽहणः स्वाभिमतो- ज्ञेयः ।। यत्कालिक माक्षत्रमिष्टं तत्कालिकाहर्गणवशतस्तद्वोध्यमिति । शेष स्पष्टम् ॥ (४) सिद्धान्त पाण्डित्यमशेषमुक्तोदयान्तरान्नाशितमार्यवर्यैः । प्रतारिता मूढधियोऽप्यतस्तत्त्याज्यं सदार्कादिमताद्विरुद्धम् ॥ इति। (१) अथ स्फुटार्कस्य संक्रान्तय इत्यादि । अत्र स्पष्टमानेनामान्तादमान्तपर्यन्तं चान्द्रमासस्तन्मध्ये यदि मेपसङ्क्रमणं तहि स चैत्रः । वृपसङक्रमणं तर्हि वैशाखः। एवं मिथुने ज्येष्ठ इति क्रमेण द्वादशमेषादिसक्रान्तिवशतश्चान्द्राश्च त्रादयो द्वादश मासा शुद्धाः स्युः। यो हि संक्रान्तिरहितः सोऽधिक इति सर्वसिद्धान्तः । उक्तं च ॥ मेषादिस्थे सवितरि यो यो मासः प्रपूर्यते चान्द्रः । चैत्राद्योऽसौ शेयः पूर्तिद्धित्वेऽधिमासोऽन्त्य इति ॥ स्पष्टमानानङ्गीकारे मध्यमस्यास्यैवा ३॥६४ ङ्गीकारे कृष्णद्वितीयायां घटीचतु. एये गतेऽधिकमासारम्भस्तथा सति शिष्टसमाचारभङ्गो दूषणम् । स्पष्टोत्थपञ्चाङ्गफलो- च्छेदापत्तिश्च । अथात्र वस्तुतश्चान्दसौरयोः स्वस्वान्तर्गतस्वस्ववर्षमासादितुल्यं सङ्ख्यया परस्परं नाधिकत्वं न च न्यूनत्वम् । किन्तु तदुभयंत्रकसङ्ख्यया स्यादिति मध्यमकुदिनैः कसङ्ख्यया मध्यमचान्द्रमानात २६।३११५० मध्यमसौरमानं २०१२६॥१७॥३६॥५२॥३० सदैवाधिकमस्तीति तद्वशात्कथञ्चिन्न क्षयमाससिद्धिस्तदसिध्या नापि द्वितीयाधिमा- ससिद्धिः। अतः स्पष्टमानाद्यदा चान्द्रमासमानासौरमासमानमल्पं भवति तदैवैकचा. न्ऽमान्तादमान्तावधिके संक्रान्तिद्वयस्यावकाशात्संक्रान्तिद्वयमेक चान्द्रमासे स्यादिति द्विसंक्रान्तिरयं युगलाह्वयः क्षयमासः स्यात् । एकस्मादेकाल्पत्वेन पूर्व निर्णयात् । तञ्चाल्पत्वं तदैव यदाऽर्कस्पष्टगतेरधिकत्वं स्यात् । अधिकगत्या स्वल्पकालेन राशिभोगे मानाल्पत्वनियमात् । तच्चाधिकत्वं कल्पमध्ये सर्वमासेष्वपि सम्भवतीति सर्वत्र क्षयsfi F ४-अनेन भट्टमतेऽपि भास्कराचार्यस्यासोमा श्रद्धा लचयते । केवलमुदयान्तरकम- धनादेव सकलतिद्वान्तपारिवत्यं भास्करण नाशितमिति भनोत्तत्वात (५) यमासे जाते मासद्वयस्येकमासे गतार्थत्वात् क्षयमासीयप्रत्येकतिथिषु पूर्वाध- भागः पूर्वमासस्य तिथिः । उत्तरार्धभागस्तु अग्रिममासस्य तिथिः । तदुक्तं रामदैवज्ञन मुहू चन्तामणौ-क्षयमासकस्तु । द्विसंक्रमस्तत्र विभागयोः स्तस्तिथेहि मासौ प्रथमा- न्यसंझौ॥" तत्र धर्मशास्त्रीयव्यवस्था विलक्षणा-यथा कस्मिन्नपि वर्ष पौषमासः क्षय- मासः, तदा एकमासे एव पौष-माघयोगतार्थत्वात् गतपौषशुक्लपञ्चम्यां यो मृतस्तथा माघ- शुक्लपञ्चम्यो च यो मृतस्तयोर्वार्षिक क्षयमासे शुक्रपञ्चम्यामेव पूर्वापरभागवशेन भवति । तथा क्षयमासीयशुक्लपञ्चम्यां पूर्वापरविभागयो यौँ मृतौ, तयोर्वार्षिक त्वेकमासान्त- रितं, तत्र पूर्वमृतस्य पूर्वमासे, पश्चान्मृतस्य परमासे भवतीति, विज्ञेयं विज्ञैः ।

·शेषवासना। माससम्भावना । यदुक्तं शिरोमणौ कार्तिकादित्रये तत्तु स्वकालानुरोधेनेदृशेऽर्कमन्दोच्चे २११८१० यश्च भास्कराचार्यः क्षयमाससम्भूतिवर्षनियम उक्तः सोऽप्यत्र स्वकालानुरोधेन, नान्यत्रेति सुधियोह्यम् । अत्र सिद्धान्तवासनाऽनभिज्ञाः शुष्कपण्डिताः साम्प्रतक्षयलक्ष. णमेव सर्वकाल मत्वा तद्विश्वासानिर्णयग्रन्थान् रचयन्ति न तन्मतं प्रमाणम् । अथैवं क्षयमास उक्तः प्रत्यक्षं न कथं भवेदिति चेच्छृणु चान्द्रादर्कमानाल्पत्वेऽपि तात्कालिक- स्पष्टशुद्धराधिक्यादमान्ताहरे संक्रमणादेकचान्द्रे संक्रमणद्वयस्थानवकाशान तत्सम्भवः । अथ तात्कालिकस्पष्टशुद्धरल्पत्वेतु यथोक्तसंक्रमणद्वयावकाशात्क्षयमाससम्भवः। एतादृश- संयोगो यदा तदाऽयमिति कदाचित्सम्भवेन सदेति बुधैर्जेयं सा च तात्कालिकस्पष्टात्यल्प- शुद्धिस्तदैव यदा पूर्व निकटपतितः स्पष्टाधिमासः स्यात । तेन क्षयमासात्पूर्वमधिमासो- नियतः अन्तरमपि चान्द्रमानात्लौरमानवृद्धयाधिकत्वात्पुनरधिमाससम्भवः संक्रान्तिव- यमध्ये दर्शान्तद्वयस्थावस्थानात् । इत्यधिमासद्वयं क्षयमासात्पूर्वापरं नियतम् । अथ क्षयानन्तरं योऽधिमासः स तु सदैव षष्टिदिनात्मकः अव्यवहितस्तु निशदिनात्मकः लच्छुछ मालामाशत, अत्र व्यवहिताऽव्यवहितयोः क्षयस्यापि निर्णयार्थम् । तत्माक्सङ्ग्यधिमासको यदि भवेत्तत्रत्यसावत्सरं तस्मिन् शुद्धतया क्षयेऽपि वचनात्कुर्याद्वयोः कोविदः । इति वचनादयमर्थः । प्राकसङ्गीत्यनेन अव्यवहित एव पूर्वाधिकमासः, अन्यथा यदी- स्यस्य व्यर्थत्वापत्तेः । अनन्यगत्या अशुद्धमध्येनं शुद्धं मत्वा तत्साम्वत्सरं तस्मिन्नेव कार्य तदग्रिमस्य क्षयत्वात् । अर्थाद्व्यवहितपूर्वाधिकमासस्तु शुद्धत्वेन नैव ग्राह्यः ; तच्छुद्ध सद्भावात् अव्यवहितार्थकथनादेव तदुव्यवहितार्थकथनं लाघवात्पार्थक्येन तन्निर्णयकथनम् । तेन व्यवहितस्य शुद्धाशुद्धयोः सद्भावात, अप्रिमाधिकमासवत्तनिर्ण- योऽस्त्येव । क्षयरतु द्विसंक्रान्त्या युगलाद्वय इति मासदायोक्तमध्यनन्यगत्या तस्मिन्नेव कार्यमिति । व्यवहितपूर्वाधिकमासस्यापि शुद्धत्वेन ग्रहणे संक्रान्तिसम्बन्धोदितार्ष- शुद्ध मालवचनभङ्गो दूषणम् । तदधिकोत्तर क्षयाधिकशुद्धमासानां स्वस्वार्थज्ञोच्छेदात् । उत्तरोत्तरमाससंज्ञया अप्रामाणिकत्वात् । धर्मशास्त्रे देवर्षिनिर्णयग्रन्थाभावात् । पौरूष- वचनविचारे पूर्वोऽधिका शुद्धो ग्राह्य इत्यत्र पूर्वशब्देनाव्यवहित एवं पूर्वो नान्तरितः । श्रानन्थे द्वात्रिंशनिर्गतैर्मासरित्यादि मध्यमाधिकमासोक्तिः स्पष्टार्थमुपयुक्तत्वेनावृतापि प्रमाणत्वेन न सा फलार्थम् । अत्र यन्मते पूर्वोऽधिको नैवाधिकः । ये च मध्यमाधि. कमासोक्त्या स्पष्टोक्तनिर्णयप्रवृत्तास्तन्मते त्वनिमक्षयाधिकयोरप्यसंभव इति ज्योति:- शास्त्रवासनाबाह्या बहव इदानींतना अनार्षमयार्षमूलक प्रादृतपरशाखानमिज्ञस्वाद्य- - । १ (६) रव्यचगति सूक्ष्मतमत्वात स्थिरी मत्वा भास्करण "क्षयः कार्तिकादित्रये" इत्युक्तम् । वस्तुतो महता कालेन सर्वेषु मासेषु क्षयमाससम्भावना नियता । अतो भट्टोक्त- मेतद्युक्तियुक्तमेवेति भास्करमतस्थौल्यं प्राक् मुनीश्वरेण सिद्धान्तसार्वभौमे लिखितम् 'एवञ्चेत् साम्प्रतं तहि क्षयमासस्य सम्भवः।" इति ।

·७८ welerome Homema sf सिद्धान्ततत्वविवेके- परम्परया अनीश्वरवादिनोऽहंकृता मिथ्याव्यवहारप्रवृत्ताः स्वकीयेषु स्वस्वोत्कर्ष प्रकट यन्ति तन्मतं शिष्टैनादरणीयम् ॥ वेदाङ्गोक्तातद्विभिन्नाधिमासप्रोक्तं भिन्नं त्वस्ति चेत्तत्क्षयाधम् । नेतद्योग्यं मानवानामलीक कुशोक्तं तत्त्याज्यमायः फलार्थम् ॥ (१) व्यासवर्गादित्यादि । रूपन्यासे दशमूलं परिधिः सूक्ष्मद्गुष्ट इति रूपन्यासे दशानां मूलं परिधिस्तदेष्टव्यासे कः ?, इति वर्गेण वर्ग गुणयेशजेदित्यनेन व्यासवर्गों दशगुणो रूपमक्तस्तत्पदं परिधिरित्युक्तं सङ्गच्छते । एवं परिधेासो विलोमगणितेन ॥ (१) अथ फलवासना । व्यासज्ञानात्परिधिवर्गरूपं. ज्याव १० परिधिगुणव्यासपादः फलमिति वर्गद्वारा व्यासवर्गगुणित एवं परिधिवर्ग: व्यावव १० षोडशभक्तः व्यावद दुध्यपवर्तनाजातस्य व्यावव ५ पदं फल- मित्युपपन्नम् ॥ (२) रुद्राइतव्यासहलोत्थवृत्ते इति । दशगुणितस्य व्यासवर्गस्य पदं किल परि. धिस्तत्र दशजव्यासस्य केवलच्यासस्य च घातात्पदं वा । अथ तयोर्योगस्तु रुद्राहतव्यास- एव । अतो रुद्राहतव्यासतुल्ये वृदयाले यवृत्तं तवृत्ते केवलव्यासतुल्योकामज्यायां या क्रमज्यारेखा सैव तदुधातपदरूपा। वाणोनमश्च यो व्यासस्तत्पदं दो क्रमज्यकेत्य. नेन सा यथा । तबृहवृत्ते बाणोनो बृहव्यालो दशघ्न केवलव्यासः स बाणगुणो- दशगुणितो व्यासवर्ग एवेति तत्पदं क्रमज्यारेखेत्युपपन्नं यथोक्तम् । अथ वा दशघ्नो ज्यासवर्गों ययोर्ययोर्धातस्तयोरल्पमुत्क्रमज्यां कृत्वा तद्योगतुल्यबृहव्यासे यहत्त तवृत्ते वा क्रमज्यारेखैव मूलं परिधिः स्यात् । यस्मादत्रापि बाणोनन्न इत्यनेनाल्पबृह- द्योगव्यासे बाणरूपाल्पोने तदने व कृतेऽल्पबृहद्घातएव फलितस्तन्मूलं चेत्युपपनम् ।। अथ वा परिधेयासवर्गः पवव परिधिवर्गगुणो जातः परिधिवर्गगुणो व्यासवर्ग: पत्रव.. अस्य षोडशांशो जातः परिधिगुणव्यासचतुर्थाशवर्गः पवव. अस्य पदं 'फलमित्युपपन्नम् ॥ (३) शून्यं सताब्धय इति रूरख्यासे वृत्तक्षेत्रफलं० ।४।२६।३ रूपन्यासे परिभिश्च ३१११४४१२॥ इष्टव्यासे परिधिः । व्या ९१ व्यासन्नः। व्याव ३।९।४।१२। अस्य चतुर्थीशः रूपच्यासफलमेव व्यासवर्गघ्नं फलमित्युपपञ्चम् । श्रश वा फलादस्मात् व्याव०।४७१२६१३ मूलम् ॥ ध्या १५३।२०।५४ अस्य वर्ग एवं फलमित्युपपन्नम् ॥ 1 (१) त्रिसप्ततिपृष्ठे सप्तचत्वारिंशाधिकशततमश्लोकस्य । (१) पटसप्ततिपृष्ठे षट्पनाशदधिकशतसमश्लोकस्य । (२) त्रिसप्ततिपृष्ठे नष्टचत्वारिंशाधिकशततमश्लोकस्य । (३) सप्तसप्ततिपृष्ठे पत्यधिकशततमश्लोकस्य ।

·शेषवासना। (१) रेखास्वदेशयोस्तूलान्तरमिति । स्पष्टपरिधौ भांशाः ३६० रेखास्वदेशयोर- ज्वरं च तूलांशान्तरितमस्ति । भांशैर्गतिकलास्तदा तूलान्तरांशैः किमिति लब्धं प्राकृस्वदेशस्तेन रेखास्थग्रहे शोध्यमित्युक्तं, स्वदेशतूले न्यूने रेखातो यतः पश्चिमे स्वदेशस्तेन रेखास्थग्रहे योज्यमित्युक्तम् । अन्यदाकरे स्पष्टम् ॥ (क) अथ कक्षावासनाविचारः। भूमेरासमन्तात्समान्तरेण यन्मण्डलं प्रभ्रमणा. श्रयमस्ति ला प्रहकक्षा । उच्चपातावपि ग्रहगोलाश्रितो। परं तत्र तो स्वगत्या भ्रमतः । योजनगत्या प्रत्यहं गच्छन् कल्पे यावन्ति योजनानि भ्रमति, सा खकक्षा ज्ञशुक्रभिन्ना- जामेकैव । तयोस्तद्भिनाऽस्ति । अहभगणैः खकक्षायोजनानि तदैकमगणेन कानीति योजनाद्या कक्षा । एवं कल्पकुदिनैः खकक्षायोजनानि तदाऽहर्गणेन कानीति गतयोज- नानि स्युः । कक्षायोजनैरेको भगणस्तदा गतयोजनैः किमिति भगणाद्यो ग्रहः स्यात् । ‘एवं प्रकारेणार्ककक्षासमोल्पनाsपि ज्ञशुक्रयोः कक्षा नैव सा तयोनमणार्थं किन्तु तयोरा- नयनार्थमेव सा। तयोरुसंज्ञको ये अधेिरक्त तत्रैव तयोरगत्या भ्रमणात्ते को ज्ञेये । उक्तवदानीता कक्षा नैव, सा तयोर्धमणार्थं किं तु तयोरानयनार्थमित्यभिप्राये- गार्षसंमत्युक्तं युक्तमेवोपपन्न यथोक्तम् ।। (१) अथ फलीयोञ्चनीचकर्णयोरिरूपान्त्यफलज्यायाश्च योजनानयनार्थमनु- पातोऽयम् । त्रिज्यया मध्ययोजनकर्णस्तदा ज्यारूपैरेमिः किमिति भास्करमते योजन- रूपान्त्यफलज्या मध्ययोजनकणे युतोना योजनरूपावुञ्चनीचकौँ स्तः । अथवाऽन्त्य- फलज्या त्रिज्यायां युतोना ज्यारूपावुच्चनीचकौँ भवतस्तो मध्ययोजनकर्णध्नौ त्रिज्या- भक्तौ योजनरूपावुच्चनीचकौँ स्तः । देवर्षिमते तु भास्करोग्याकर्णन्निज्यायोगा ज्याकर्णः स्पष्टः स मध्ययोजनकर्णन स्त्रियाSSAः स्पष्टयोजनकर्णः स्यात् । अथ वा भास्क- रोक्तयोजनकर्णमध्ययोजनकर्णयोगाई स्पष्ट योजनकर्णः स्यात् । अथ वा देवर्षिमते लाघवेन मध्ययोजनकौँ योजनरूपान्त्यफलज्या?न युतोनी स्पष्टावुञ्चनोचकौं योजना रूपौ भवतः । यतस्त्रियान्स्यफलज्यान युत्तोनिता ज्यारूपकौँ देवर्षिमने ॥ श्रथ ज्योत्पत्तौ वासनाऽतिस्फुटैवोक्ताऽऽकरे ॥ खकनाx१ भ (१) चतुरशीतिपृष्टे षट्सप्तत्यधिकशततमश्लोकस्य । (२) चतुन्नवतिपृष्ठे । (क) खकक्षामानं किमप्यस्तु, तथापि तद्वशेन बहानयनं सम्यगेव भवति, यथा- १भ+गतयो उनुपातेन ग्रहकक्षा अतो भगणादिग्रहः स्वकवायो गतयो -परन्तु भर्खयोxxकाम खक्रयो १४ ककु अतो हरभाज्यपतितयोःखकक्षायोजनमानयोनाशादहर्गणानीत एव महः सिद्ध इति । (१)४०-४१ पृष्ठयोः। खकयोx Exकयम भ. श्रा, ग्र ·७८ Sweet को- करण अख । भी सिद्धान्ततत्वविवेके- (२) कुण्डे भुजव्यासौ कृतावमुलायौ । तत्र व्यङ्गुलाद्यं द्विध्न पञ्चदशभक्तमाग- मोक्तावयवः स्वाङ्गुलादधास्थितः स्यात् । अत्रापि सर्वं सवालनमेवोदितं जीवोत्य- त्तिविदामतिस्पष्टम् ॥ द्विगुणा वृत्तमन्वंशज्यकेति । एकपञ्चाशदंशानामवंशिकशिञ्जिनी साई पञ्चविंश. तिभागज्या। अस्याः पविंशतिभागन्यायाश्चन्तरकलाः ला पञ्चविंशतिभागोनवृत्त- मन्वंशकलाभि १२२५१॥ गुणितास्त्रिंशभक्ताः फलं कलाद्यानीतसाई पञ्चविंशतिभाग. ज्यकायां युक्तं सूचमासमा मन्वंशज्यका स्यात् । शेपं स्पष्टमाकरे ॥ (१)अथ स्पष्टाधिकारे वालना। ओजान्तपरिधेरिति । बिम्बाश्रयो मन्दनी- चोच्चपरिधिरेक एव ग्रहाणां यौ तु युग्मौजान्तयोमिन्नावुदितौ तौ च स्पष्टौ । त्रिज्यागुणौ कर्णहतो तावेकरूपो स्पष्टौ भवतः । यतः सहोः फलमानीतं फलज्यैव स्यात् । प्रोजयुग्मान्तयोमध्येऽपि ओजयुग्मान्तरगुणा भुजज्या त्रिज्ययोद्धृतेत्यनुपातेन स्पष्टमिष्टं परिधि कृत्येष्टफलज्याऽऽनयनं सकृदुक्तं सदस्ति । तत्रैकरूपपरिधिज्ञानमोजान्तव्यत्ययात यात्रि कथमिति चेच्छृणु । एकरूपपरिधिमानं यावत्तावत् । या ! अस्मादन्त्यफलज्या अन्त्यफलज्याभुजे त्रिज्याकोटौ कर्ण एव भवेदोजान्त कर्णस्वहोकोटिवर्गयोगपदरूपः । पदा. अत्र वर्गद्वारा गुणन मजने प्रोजान्तपरिधिवर्गः कर्णवर्गगुणस्त्रिज्यावर्गभक्तो जातः स्वैकरूपपरिधिवर्गः । याव श्रोत्र १ श्रोव भाव, अयं यावद्वर्गसम इति समच्छेदीकृत्य छेदगमे कृते जातौ पक्षी याव प्रोव १ श्रोव भाव । यावभाव १रू० अत्रासमीकरणायथोक्तमेवोपपन्नम् । एवं एकरूपपरिधित्रिज्यागुणः कर्णभक्तः स्पष्ट- इत्यौजान्तपरिधिः सौरोक्त एवैकस्तरकर्णयोरभेदात् ! युग्मान्तजौ तु द्वौ तत्कर्णभेदात् । श्रीरविणा स्वरूपान्तरात्तद्योगार्द्धरूप एक एवाढतः । षष्टित्रिज्याप्रमाणेनात्र परिधिषष्टां. शोऽन्त्यफलज्याऽस्ति । (1) चलाशैः सुसंस्कारितस्येति । अत्र स्वभुक्तिः स्वप्लावनान्तर्गता ग्राह्या । शेष प्रसिद्धमाकरे ॥ (२) यद्ब्रह्मगुप्तगदितमिति । अत्र जिष्णुजोक्तनतकर्म नापमूलक कुत्रापि तन्मू- लादर्शनात् । तेन स्वसत्ताकाले लक्षितमित्युच्यते तदपि न । ज्ञानाकर्णवर्गोऽययाव. विवात्रिवभाव , 144 । (२) २१४ पृष्ठे । (१) २५१ पृष्ठे १९१-१९५ श्लोकयोः । (१)३३० पृष्ठे ४४० श्लोकस्य । (२) ३३५ पृष्ठे ४५५ श्लोकस्य ।

·शेषवासना। प्राक्पश्चात्प्रतिमण्डलस्थखचरं द्रष्टा कुमध्यस्थितः कक्षायां खलु यत्र पश्यति नतं नो तत्र भूपृष्ठगः । मध्याह्न तु कुमध्यपृष्ठगनरौ तुल्यं यतः पश्यत- स्तेनोक्तं नतकर्म लम्बनविधौ या युक्तिरत्रापि सा ॥ इति । भास्कराचार्याङ्गीकृतयुक्त्याऽप्यसिद्धस्तदानयनस्य खमध्यं त्यक्त्वा मध्याह्न तद. भावउक्तो न सङ्गच्छते यच्चोच्यते लम्बनवत्तल्लम्बनं सवालनमुक्तमेव पृष्टसूत्रगतानामिति भ्रान्तादृत वत्कल्पितं बुधैर्नादरणीयम् ॥ (३) त्रिज्यानं स्फुटकर्णामिति । उक्तयोजनबिम्ब त्रिज्या ३४३८ नं स्फुटकर्ण भक्त कार्य सूर्याद्याहृतं स्पष्टकक्षाकलाप्रमाणसिद्ध कलाबिम्बं सूक्ष्मासन्नं स्यादित्यर्थः । एतद्भिन्नेन प्राचीनोक्त्याऽऽनयनेन तदसिद्धि रिति तैर्ये कर्णाः कृतास्तद्वशादानीतं तदाहृतं योजनबिम्ब कक्षाकलाप्रमाणतः कलीकृतं प्रत्यक्षविरुद्धं स्यात् । तत्र भास्करोक्त्या यदा शुक्रः स्वनीचकक्षायां तदा तदाहृतं तद्योजनबिम्ब १११० त्रिज्या ३४३८ नं स्फुटकर्मा- ११७०३२ । ४ ऽऽहं लब्ध शुक्रकलाबिम्ब ३२ चन्द्रार्कबिम्बसममिति विरुद्धम् । एवं यहा सूर्यकक्षायां शुक्रो भौमो वा तदा तत्कक्षाकर्णतस्तद्योजनबिम्बाभ्यां तत्कलाबिम्बे विरुद्ध भवतः प्रसस्तदाढतकर्णप्रमाणं तदाहृतं योजनविम्बं च सुदुष्टमिति सुधीभिरुह्यम् ॥ अथ त्रिपनगणिताधिकारे वासना । गोलः किल वर्तुलोऽस्ति यवृत्तात्पार्श्वयो- गोलार्द्ध समे भवतस्तद्धि पृष्टार्द्धवृतं (ख) तत्र पृष्टा वृत्तस्य केन्द्रद्वयमस्ति । एक कुगर्भकेन्द्रमन्यदुगोलपृष्ठस्थम् । गोले ये पृष्ठाईवृत्ते भिन्नदिग्गते तयोः सम्पातद्वर्य अवश्यं स्यादेव सम्पातात्त्रिभे तयोः परमान्तरम् । तत्पृष्टाईवृत्तं पृष्टकेन्द्वात् गोलच- तुर्थी शेन भ्रमणात्स्यात् । गर्भकेन्द्रात्तद्गोलव्यालान वृत्तकरणाद्वा स्यात् । तस्मिन् यत्र कुत्र केन्द्र प्रकल्प्य यदन्यत्पृष्टा वृत्तं गोलचतुर्थाशेन क्रियते तत्ततोऽस्ति नियमेन तिर्यक । तत्पृष्टकेन्द्रलसमप्यस्ति । सम्पातास्त्रिभाल्पान्तरे यत्तिर्यककृतं तद्वृत्तयोरल्लम- न्तरं त्रिभे परमान्तरं यत्ततस्तिर्यग्वृत्तमस्ति तवृत्ते कोटिस्तदन्प्रवृत्ते कर्णस्तिर्यवृत्ते भुज इत्यस्ति चापक्षेत्रं जात्यम् । क्रान्तिक्षेनं यथा । कान्त्यंशा भुजः कोटिविषुवांशाः क्षेत्रांशाः कर्णस्तिर्यक्नाडीक्रान्तिवृत्तानां सम्बन्धात् । अतः क्रान्तिक्षेत्रवञ्चापक्षेत्रानयन. वासनाऽऽकर एव स्फुटा वेद्या । चापक्षेत्रे तत्परमक्षेत्रानुपातात्कर्णेन भुजः साध्यो- भुजेन कर्णः साध्यः गोलवासनया तथा सिद्धत्वात् । कथञ्चिदाभ्यां न तत्कोटिसिद्धिः। अजुक्षेत्रवद्दोःकर्णवर्गान्तररूपत्वेन तदभावात् । (१) गोलेऽथ चापकर्णादिति । अन्न समभुजस्तु यद्विषमभुजाश्रितस्तकोट्यनु. - (३) ३४७ पृष्ठे ४६० श्लोकस्य । (ख) पृष्ठात्तं नवत्यंशव्यासाटतं महत्चमित्यर्थः । क्षितिजोधभागः पृष्ठसंज्ञः, क्षितिजाधोभाग उदरसंज्ञः । तयोः पृथग्पृथग माहीशा श्रतः पृष्टाधभागोनवत्यंशाः। (१) ३९१ पृष्ठे ११६ श्लोकस्य ।

·२०० सिद्धान्ततत्वविवेके- पातसिद्धतत्कर्णवर्गान्तरपदचापरूपः । स तु तत्कोव्यनुपातसिद्धतत्कोटितुल्यकर्णस्थभुजस्य तत्प्रतिस्पर्द्धिसमभुजरूपस्यापि वापरूप इत्यन्यविषमभुजस्तद्वर्गान्तरपदरूप इत्युपपन्न शेष प्रागुपपनमेवाकरे॥ (१) लम्बांशका यत्र परापमांशसमा इति । ब्यक्षे ध्रुवचिह्न क्षितिजे । यथा यथा व्यक्षात्स्वदेशः सौम्येऽन्तरितस्तथा तथा तरिक्षतिजमपि भ्रवादशोऽध इति ते अक्षांशाः स्वक्षितिजाद्विषववृत्तं यावल्लम्बांशाः पटषष्टिपलांशदेशे तु कदम्बः खमध्येऽस्तीतिः तरिक्षतिजं मेषोद्गमे भमण्डलाकारं तत्र कर्कधुरात्रवृत्तं कुमासदो मकरस्थाधः स्थितम् । रसपटपलांशोय तु तत्कुजमधोऽध इति कादयो दृश्या अदृश्यास्ते मृगादय- इति व्यक्षोत्तरे । याम्ये तद्वैपरीत्यादिति च स्पष्टं गोले ॥ (ग) । उरि - । । ( १ ) ४०३ पृष्ठे १५१-१५२ श्लोकयोः । (ग) यत्र षट्षष्टिभागाः पलांशास्तत्र लम्बांशा जिनांशास्तत्र ध्रुवकैन्दिकं जिनहर खमध्यगतं भवति, ध्रुवाव खमध्यावधि जिनांशसमत्वात् । तत्र जिनरने भ्रमत कदम्वं यदा खमध्यगतं स्यात्तदानीं क्रान्ति क्षितिजानुकारकं स्यादेवं स्थितिः सायनमेषलग्नोदये भवति । तदानीं सर्वे राशयो युगपद्दश्या जाताः । यदि पलांशाः पट्षष्टिभागाल्पास्तदा लम्बांशा जिनांशाधिकाः । अतो जिनसतं तत्र खमध्यात सौम्यगतमेवातः सायनमेपादिलग्ने कदम्बभं तु समध्यासन्नगतयाम्योत्तर वृत्तभिनवृत्तसम्पाते भवेचस्मान्नवत्यशैः कृतं क्रान्तिवृत्तं दक्षिणसमस्थानादुपरि गतमेव भवति, तत्र प्रवहगत्या भटत्तावयवरूपा राशयः क्षितिजाधम्मदेशात वितिजोध्यप्रदेश नोयन्ते । अर्थात् पूर्वतः पश्चिमाभिमुखम् । सत्र राशीनां भवृत्ते पूर्वाभिमुखक्रमेण समावेशान प्रथमं राश्यादेरुदयः पूर्वक्षितिजे लग्नत्वं, ततो राशिमध्यावयवस्य, ततो राश्यन्तस्येजे. तत्र स्थिति रस्ति। परन्तु षट्षष्टिभागाधिका यत्र पलांशास्तत्र सायनमेषोद्गमनावसरे कदम्ब खस्व- स्तिकाद्याम्पभागगतं याम्योत्तरवृत्त स्थितमेव भवति तदानीं याम्योत्तरवृत्तस्यै- वायनवृत्तत्वात अथ तत्र कदम्बान्नवत्यशैः कृतं क्रान्तिवृत्तं दक्षिणसमस्थानादधः (वितिजाधः) भवति, अस्माकं जिनाधिकषटषष्टिभागाल्पाक्षदेशे यद्भवृत्तीयखण्ड वितिजोध्यमस्ति तथा च क्षितिजाधः प्रदेशवत्तिभवृत्तप्रदेशः प्रवण अधोभागादुपरिमागे नीयते । पटषष्टिभा- गाधिकाक्षांशदेशे तु अस्मक्षितिजोर्वगतभवृत्तीयप्रदेशस्तत्क्षितिजादधो भवति, यो हि अस्मत् क्षितिजादधोगतो भवृत्तप्रदेशः स तत्रोवंगतो भवति । तेन यः प्रदेशोऽस्महे शे ऽधोभागादूर्ध्वं प्रवहेण नीयते, स एव सत्रोर्वभागाधो नीयते । तत्र पूर्वभागे उपरिमदेशा- देवाधोमुखं भवृत्तप्रदेशस्य गतत्वात राशीनां पूर्वाभिमुखत्वात प्रथमं राशिचरमप्रान्तस्योदय: पश्चादाशिपूर्वभागस्येत्युत उक्तं भास्करेण “केचन राशयः प्रान्तादुद्गच्छन्तीत्यादि ।" इति । ।

·शेषवासना। २०१ (२) कुखएड कार्कश्रवणाविति । कुगर्भाखमध्यं यावत्सूत्रं मध्यसूत्रमर्ककक्षागोले गर्भकुजाभूगोलं स्पृष्ट्वा सूत्रं मध्यसूनपर्यन्तं नेयम् । तत्सम्मात एव चिह्न स्वभूदृष्ट- चिह्नाद्र्ध्वगतं गर्भकुजस्थादर्शनाहम् । तत्र जात्यक्षेत्रस्थितिः । रविकर्णो भुजः भूगर्भावचिह्नावधि कुखण्डकुदृष्टोर्ध्वदृचिह्नमानयुतिः कोटिः । दृचिह्नादविसूत्र 'कर्णः । तथा तत्सजातीये अपि द्वे कर्णभूमौ भुजको यैक्यकुकेन्द्रोत्थलम्बाजाये। लम्बस्तु कुकेन्द्राकसूत्रभूगोलस्पर्शचिह्नावध्यस्ति कुखण्डरूा एवं भुजः । रविकर्णः कर्णः, कोटिस्तत्स्पर्शचिह्नाव्यन्तरेऽदक्सूत्रे । अस्यां कोटौ रविकर्णः कर्णस्तदा कुखण्डकोटौ क इति कुकेन्द्रहचिह्नन्तरं कुखण्डोनं त्वभूपृष्टोधर्व इचिह्नमानं स्यात् । सहशादुगर्भकुजस्थादर्शनमपीत्युपपन्नम् । यथा यथा तहचिह्नादप्यूर्व दृचिह्न तथा तथा गर्भक्षितिजादप्यधोऽधो दृश्यांशैरुदुगमा पश्यति तहकचिह्नात् । तज्ज्ञाना- धमुपायः । तत्स्व चिह्नात्सूत्रं भूगोलं स्पृष्ट्वा रविगोलपर्यन्तं भयं तदविकसूत्रम् । रविगोले यत्तचिह्न तदन्यत्पृष्टकुजं तत्स्पृष्टस्थलेऽपि कुपृष्ठमन्यत् । तत्स्पृक्कुगर्भसूत्रं रविगोले यत्र लग्नं तदन्यत्खमध्यम् । यथायथा स्वपृष्ठाखमध्याच्चान्यतत्पृष्टं खमध्यं चान्तरितं यथातथा स्वपृष्ठकुनादन्यपृष्ठकुजमन्तरितं स्यादिति कुच्छादृश्यांशयोगो. स्त्यवश्य खमध्यसूत्रादन्यमध्यसूत्रान्तरम् । अत्र तज्ज्या भुजः । तत्कोटिज्मा त्वन्य मध्यसूत्रे कोटिस्त्रिज्या कर्णः खमध्यसूत्रे एवं कुकेन्द्रतत्पृष्टस्थलान्तरे कुखण्डं कोटिर- कसूत्रखण्डं भुजः कुकेन्द्राद्वचिह्नावधि कर्णः । वृहत्क्षेत्रीयकोटिकर्णाभ्यामk ज्ञात्वाऽस्मात्कुखण्डं विशोध्य शेषं स्वभूपृष्टचिह्नादचिह्न स्यात् । यद्वशेन कुजादो श्यांशावध्यध्यदर्शनं सङ्गच्छते । ध्रुवाधःस्थितानां तु नाहीवृत्तमेव कुजम् । तदधो. दृश्यांशाः क्रान्त्यंशा एवं परापमान्तरम् । तत्र यथोक्तवचिह्नसिद्धिः । अथ सर्वदेशेऽपि यथा सदोदितोऽस्तथोच्यते । कुजानाडीवृत्तावधि लम्बांशाः लतो जिनांशास्तद्योगतुल्यदृश्यांशैः कुजाधःस्थैरुतवद्दचिह्नमानीयते तत्सदोदयार्क- दर्शनयोग्यं स्यादेव । परं ते दृश्यांशाः कुच्छन्नकोव्यल्पका एव, नाधिका न समास्तथा हि । दृचिह्न मध्यसूत्रस्थमेवेति नियतम् । ततोऽर्कटेक्सूनं भूगोलस्पर्शनाएं यत्तु कुगोले गोलचतुर्थाशाल्पदेशे एव स्पृशति तत्सम्पूर्ण न यत्तञ्चतुर्थीशदेशस्थं तिर्यग्गल तत्तु मध्यसूत्रसमानान्तरितं दृचिह्वानहम् । अर्कगोले तत्सूत्रावधिगर्भकुजात्कुच्छन्न को- व्यंशाः स्वचिह्नान्यथानुपपत्त्या कुच्छन्नकोट्यल्पका एव दृश्यांशाः स्वदृचिह्नास्ः नेतरा जिनाध्यकुच्छबलवाक्षदेशे लम्बाशसिद्धांशयोगः कुच्छन्नकोटितुल्यस्तदधिकदेशे तु तदरूप इति यथोक्तमुपपन्नम् । यदा दृश्यांशाः कुजोर्ध्व पृष्टकुजाधस्तदा तदन्तरतो यथोक्त्या पृष्ठोवं गर्भकुजीयदक्- चिह्वाधस्तदचिह्न स्यात् । चिह्नज्ञानाददृश्यांशकज्ञानं विलोमगणितेन सुबोधम् । (२)सावनोऽभीष्टकाल इति । सूर्योदये सूर्यभुक्तराश्यशकलाविकलास्मकं लग्नमस्ति (१) ४०७ पृष्ठे १६४ श्लोकस्य । २) ४१७ पृष्ठे १९६ श्लोकस्य ।

·२०२ सिद्धान्ततत्त्वविवेके- क्रान्तिमा इलस्थत्वात्तस्य । ततः सूर्यतुल्य लग्नभोग्यांशाः स्वोदयनाक्षत्रकालेन क्षिति- जस्था भविष्यतीति स्वेष्टनाक्षत्रकालात्तद्विशोधन अतुल्यलग्नप्रान्तोऽपि लग्न- इत्यवगतम् । अनन्सरमपि ये उदया शुद्धास्तान्यपि लग्नानि गतानि । तदग्रिमं तु बत्तमानलग्नमस्ति । तसनमुक्तमपि तच्छेपानुपातत इत्यस्ति प्राचीनानां निर्णयः औदयिका भोग्यकालनाक्षत्रेष्ट कालान्तरतः अथान केवलयोरन्तरं केनचिदोन साहितयोहितपोन्तिर तुल्यमिति सावन नाक्षत्रनाड्यन्तरमिष्ट कल्पितम् । तनहोरात्र. मध्ये अर्कगतिकलोत्पन्नासुतुल्यम् । इष्टकालेऽकंगत्युत्थचालनोत्पन्नासुतुल्यम् । स्वेष्टना- क्षत्रकालाधावच्छोयते तावत्लाबनेष्टकाल एवं स्यात् । अतः सावनेष्टकाले तात्कालिका- तः शोध्यं लग्नमित्युक्तं युनमुश्पन्नम् । शेषं स्पष्टमारे ॥ (घ) (घ) सूर्योदये रविरेव लग्नमर्थादुदयकालिकसूर्याश्यादितुल्यमेव लग्नराश्यादिकम्, सत्रेष्टकालः शून्यम् । ततः प्रवहवेगात्स च सूर्य उदयक्षितिजादुपरि यथा यथा यानि तथा तथा तदुपरिगताहोरात्रवृत्ते रविकेन्द्रोदयक्षिति नान्तरे इष्टकालो वर्धते । परन्तु उदय- काले क्रान्तिवृत्ते यत्र रविरासीत स च बिन्दुसैदयकोऽकः कथ्यते, स तु नक्षत्रवत्केवलं प्रवहगत्या वियति भ्रमति । तस्मात्पूर्वस्यां दिशि प्रत्यक्ष दृश्यस्तात्कालिकोsों वर्तते । यतोऽसौ स्वगत्या पूर्वाभिमुखो भ्रमति । यदि स्वर्गतिनं भवेत्तदा घटीपदया रुदयक्षितिजस्थो भवति । परन्तु रविगतिः पूर्वाभिमुखी वर्त्तते, तेन पूर्वदिनोदयसमये भवृत्तस्य यस्मिन् विन्दौ रविरासीत् स च केवलं प्रवहगत्या भुवं परिक्रामन् नाक्षत्रीघटी- पध्दया वर्तमानदिनोदये उभयक्षितिजे समायाति । परन्तु तदा विम्बायमानः प्रत्यक्षः सूर्यः उदयक्षितिजादधी वर्तते नाक्षत्रदिनसम्बन्धिगतिकलातुल्यान्तरे । অজাবি অস্বামী মায়া শ ন গীযিাকালি মল্লিকাঠিন্যsীয়া- वृते औदयिकाकति क्षितिजावधि नाक्षत्रेष्टकालः । परन्तुदयिकाकस्य प्रत्यक्षाभावान्नाक्षत्रेष्ट- कालो न ज्ञातुं शक्यते । तदानीं यत्र विम्बायमानप्रत्यक्षस्तात्कालिकाकों वर्तते तदुपरि- गताऽहोरात्रवृत्ते तात्कालिकार्कादुदयतितिजावधि सावनेष्टघट्यः । अर्थादनेन व्यक्तमिदं जातं यद्यदि औयिकाको ज्ञातस्तदा नाक्षत्रेष्टघटीतो जग्नानयनं कार्यम, यदि तात्कालिकाको ज्ञातस्तदा सावनेष्ट घटीवशाल्लग्नानयन कत्र्तव्यम् । वैधेन तात्कालिकार्कस्यैव राश्यादिज्ञान जायते, न तूदयार्कस्य तस्य प्रत्यक्षाभागव । तत्रेष्टकाले तात्कालिकाकस्य या गतिकला स्यात् तत्सम्बन्धिकाली यदि नाक्षत्रेष्ट- घटीतो विशोध्यते तदा सावनेष्टकालो भवति, यदि च तद्गतिकलोत्थकाल: सावनेष्ट घट्यो योज्यते तदा नाक्षत्रेष्टकालः स्यात् । औदयिकाष्टकालात्तात्कालिकाप्टकालस्य न्यूनत्वात् । औदयिकाात पूर्वतस्तात्कालिकास्य तत्कालिकगतिकलातुल्यान्तरे स्थितत्वात् । तत्र यदि सावनेष्टघव्यां तात्कालिकार्कस्य भोग्यकालः शोध्यते तदा नाक्षत्रेष्टघत्या. मौदयिकाकस्य भोग्यकालः शोधितो जायते। यथोच्यते- ।

·शेषवासना। २०३ अथान्यथाजादिगृहांशकानामिति । भवृत्ते सम्पातमेषादेः क्षेत्रांशानां ये विषुवां- शास्ते निरक्षोदया एव तेषामुत्तरगोले स्वकुजं त्वध इति ते स्वचरतुल्यकाळेन पूर्वमेव स्वोदयगता याम्यगोले स्वकुजं तदूर्ध्वमित्यनन्तरं स्वोदये भविष्यन्तीति चरोनयुक्तास्ते स्वकुजोदयस्था विषुवांशाः स्युः । स्त्रोदयाख्याः प्रत्यंशानां ते मूळे लिखिताः सुखार्थ सम्पाताकस्य ये विषुवांशास्ते तूदयलमजा एव इष्टकालांशयोजनादिष्टकाललग्नजास्ते नक्षेत्रांशास्तदुगतराश्यंशा एवेति सम्पातालग्न व्यस्तचलांशसंस्काराल्लग्नं स्यात् ॥ (१) अथापमाशोत्क्रमजीवयानीति । मध्याह्न धुज्यातल्या कलाकर्णः, यष्टिः कोटिः । यहि षष्टिघटीभिर्गतिकलास्तदा सावनेष्टघटीभिः का? इति सावनेष्टघटीसम्बन्धिगति- कxसा.इ.प.ग.क. अथ पुनरनुपात:-यद्यष्टादशशतराशिकलाभिः स्वोदयासवो लम्वन्ते तदाऽऽनीतगति- उIx.गक कलामिः का? तदा इष्टगतिकलासम्बन्धिकालः = - उनxग अनेन युता सावनेष्टघटी जाता नाक्षत्रेष्टघटी = साइघ+ अथौदयिकार्कस्य भोग्यकालः साध्यते, यद्यष्टादशशतराशिकलाभिः स्वोदयासवो लभ्यन्ते नहोदयिका भोग्यकलाभिक इति श्रौदधिकार्कस्य भोग्यकाल: स्व.४ औ भो क. %3- = नाइ.घ-ौभोग अयं पूर्वसाधितनाक्षन्नेष्टघटीभ्यः शोधितस्तदा स्वरूपम् = उaxइ.ग उपौ.भी.क. "साइघ+ उप(इग-भोभोक) साइघ ....(१)स. सूत्र :: इगक<ोभोक, :. 'इग-ौभोक' इदं ऋणात्मकमतः उप(ौभोक-इगक) (१) स. = साइघ अत्र :: औभोक - इगक=ता र भोक उअX ता.र भोक १)स.:.-साइघ- न......ो भी न साइघ-तारमोन = नाइध-औ भो अ. ततः सावनेष्टघट्या तात्कालिकार्कस्य भोग्यासुशोधनेन नाक्षत्रात्मकं शेषं भवत्यतः "लात्कालिकार्ककरणेन भवेयुरायः।" इत्युपपन्नं भवति । (१) त्रिप्रभाधिकारे २९८ श्लोकस्य । .

·R कानि सिद्धान्ततत्त्वविवेके- अमानखण्डोनयुतशङ्कतलं भुज इति यष्टिक्षेत्रम् । पलक्षेत्रे त्रिज्याकणे लम्बज्या कोटि- हतदा घुज्याकणे केति मध्ययष्टिः । तत्र युज्या तु क्रान्त्युत्क्रमज्योनत्रिज्या। क्राउ ; त्रि १ लम्बज्यागुणा त्रिज्यामक्ता सत्युपपन्नं यथोक्तम् ॥ (ब) चलाकदोज्य येति ॥ उन्मण्डले छायाकर्णः साध्यते। तत्र क्रान्तिज्या दो, जि. त्रि औद सहि मध्ये दो. जि. पभा ! कोटी त्रिज्याकर्णस्तदा द्वादशकोटौ क इति छायाकर्णोऽयम् वृत्तशङ्क त्रि एक त्रिव. द्वापक अत्र त्रिज्यावर्गद्वादशवातो जिनज्याभक्तः फलं खाश्वक्षितयः दो. जि पमा ६७७० दोाभक्तोऽडोऽयं परसज्ञकः । स पलकर्णगुणः पलच्छायोद्धृत इत्युपपन्नम् । अथ सममण्डले छायाकर्णा) क्रान्तिज्यातः समशङ्ख कृत्वोक्तवत्पर एव तद्गुणहारव्य- त्ययाच्छायाकर्ण इत्युपपन्नं यथोक्तम् ॥ (छ) (२) त्रिभज्याहृतार्काप्रति । द्वादशकोटिः, छाया भुजः, छायाकर्णः कर्ण इति सत्रेन काले भवह यतो रुदय भवृत त्रि . MERO : यष्टी- उदय वृते काल (२)त्रि० प्र० अ० ३६९ श्लोकस्य । ज्याला = यष्टी, परमत्र यु=त्रि- उज्याका ज्यानं (त्रि-उज्याका ज्याल त्रिज्यालं उज्याका त्रि ज्यालं- उज्याका =ज्यालं = यधी, अत उपपन्न सर्वम् । त्रि (छ) तत्र 'इग्ज्यात्रिजीवे रविसगुणे ते शङ्क दधते भाश्रवणौ भवेताम्'-इत्युक्त्या त्रिx१२ उन्मलीय छा० क. ...(१) श्रथ 'उश' अयं साध्यते, तत्र उशं द्वादशपलभापलकर्णेत्येकम् । उन्मण्डलीयशङ क्वग्रामखण्डकुज्येति द्वितीयम् । विxज्यापा अनयोरक्षक्षेत्रयोः साजात्यादनुपातेन उशं = ज्याजिxदो विxज्याजिxदो त्रि पक x त्रि. (१)स्वरूपमुत्थाप्य जातः त्रिxxपक त्रि त्रि.१२ उन्मएडलीयच्छायाकर्णः = विxज्याजिx दो ज्याजि वि०दो १७७०.xपक प्रत ज्याजि = १७७०,.. उछाक दोxवि । य अत: उशं घटी। योज औदरि त्रि.१२ narena howmom Ww- मोद परxपक पर Don MARA दो उछाक, इत्युपपन्नं सर्वम् ।

·शेषवासना। लघुच्छायाक्षेत्रं बृहच्छायाक्षेत्रापवर्तनात्प्रसिद्धम् । महाशंकुः कोटिः हग्ज्या भुजस्त्रिज्या कण इति बृहच्छायाक्षेत्रम् । इदं येनापवर्तनीयं सोऽङ्कस्त्रयाणामेक एव । शङद्वाद. शांशेन शङ्कोरपवर्तने यदि द्वादश तहि त्रयाणामपि सः। त्रिज्यायाः छायाकीशेन त्रिज्यापवर्तनात् यदि छायाकर्णस्तहिं त्रयाणामपि सः । द्वग्ज्यायाः छायांशेन द्वग्ज्या- पवर्तनाद्यदि छाया तर्हि त्रयाणामपि सः । तदैवमवगतम् । यः शङ्खद्वादशांशः स त्रिज्यायाः छायाकर्णाशः । स एव दुग्ज्यायाः छायांश इति । अथ भुजो भुजः, पूर्वापर- सूत्रखण्डं कोटिः, इग्ज्या कर्ण इति बृहत्क्षेत्रं, त्रिज्यायाः छायाकांशेनापवर्तितं दृग्ज्या. स्थाने छायाकर्णवृत्तीयो भुज इत्युच्यते भुजोऽप्राशङ्कतलयोगान्तरवशादित्यमापवर्तने छायाकर्णवृत्तीयाना स्यात् । शङ्कतलापवर्त्तने तु द्वादशकोटौ पलमा भुजः ज्ञङ्घकोटौ क इति शङ्कुतले ज्ञाते शङ्खद्वादशांशापवर्तनात्पलभैवेति तत्तुल्यत्वेन छायाकांशापवर्तनादपि सा छायाकर्णवृत्तीयं शङ्कुतलं स्यात् । अतः पलभाछायाकर्णवृत्तीयानासंस्कारत एव छाया- कर्णवृत्तीयो भुजः स्यात् । महान्यदिशि छायेति पलभा दिग्वैपरीत्यादन्यदिग्भुजः पूर्वा- परसूत्राच्छायाग्रावधिक इति स्पष्टम् ॥ अथा (१) न वृत्तमिति । स्वस्थान केन्द्र प्रकल्प्य यथा क्षितिजं तथा तत्केन्द्रादिष्टवृत्तमपि क्षितिजन् । तत्र भांशा अकया। पूर्वदिकस्थिते. रवी छायानं पश्चिमदिकस्थितं स्यात् । पश्चिम दिकस्थितेऽर्के छायानपूर्वदिस्थित. मिति वृत्ते छायाप्रवेशे पश्चिमचिह्न निर्गमे पूर्वचिह्नमिति स्पष्टम् । वृत्ते सममण्डले पूर्वापरैका रेखा याऽस्ति तद्दक्षिणोत्तरतः समानान्तरिता या या रेखास्तास्ता अपि सम- वृत्तीयपूर्वापररेखास्वरूपाः तत्तत्स्थानाभिमायेण द्रष्टा तत्तत्सूत्रेणैव विषुवस्थितार्क समवृत्तपूर्वापरसूत्रस्थवद्यतः पश्यति । अथान नियतकल्पितपश्चिमचिह्नतस्तत्समवृत्त- पूर्वापरतः समानान्तरेणैव तन्निर्गमपूर्वचिह्न नहि सिद्धम् । रवेरयनदिकचलनात् । पश्चिमदिकस्थितस्यायनदिक्चलितार्कस्य छायाग्रात्पूर्वसमसूत्रस्थप्राचिह्नमयनदिइयेवः चलितम् । तच्छायाग्रस्य तद्वैपरीत्येन चलनात् । वन वृत्ते समवृत्तीयपूर्चापरसूत्रतस्ति- यंचलितपूर्वचिह्नपर्यन्तगे रेखे प्रवेशनिर्गमकालिके दिगज्ये स्तः तच्चापे तत्तदिगंशरूपे ? वृत्ते तत्तत्पूर्वचिह्नाभ्यां पूर्वापरसूत्रपर्यन्तगौ छायाप्रीयौ भुजौ छायाङ्कप्रमाणतः सिद्धौ तु छायोत्थकर्णध्नदृग्ज्यानीयभुजत्रिज्यांशरूपौ । एतौ तवृत्ते चापीकरगार्थ त्रिज्याप्रमाणतः कायौं । छायोत्थकर्णप्नदृग्ज्यागीयभुजछायांशरूपदिग्ज्ये भवत इत्युपपन्नं यथोक्तम् । ननु प्रत्यहं प्रवेशनिर्गमकृतपूर्वापरसमवृत्तीयसूत्राणामनेकेषां विषुवत्स्थितार्ककेन्द्रोदयगानी समान्तरं कथमिति चेत् ऋणु। अत्यासनस्थले असमत्वेऽपि समान्तरितान्येच दृश्यानीति तथा कृतानि । यथा हस्ताभ्यां धृतलम्बसूत्रयोस्तदाकारशङको तत्तत्खमध्यकुगभ- सूत्राकारेण सिद्धयोरसमान्तरितत्वेऽपि दृष्टया समान्तरितत्वम् । यथा च तत्तच्छ- डको छायोत्थकर्णयोः छाययोश्चासमानान्तरितत्वेऽपि दृष्टया समान्तरम्। यथा व बृहल्लघुशवोस्तत्तद्विजातीयसम्बन्धेन छायाभेदेऽपि स्वस्वशङ्कभिप्रायेण दृष्टमा बाया समैव लक्ष्यते तद्वदत्राप्यवगच्छ ॥ (ज) (१) त्रिप्रभाधिकारे ३७२ श्लोकस्य । (ज) अत्रोपपत्तिम लसूत्राधी वासनाभाष्ये स्फुटतरोत्ता।

·२०. सा सा - २०६ सिद्धान्ततत्त्वविवेके- अथ (१) गर्भहस्त्रदृष्टद्वसूत्रयोर्योजनात्मक कयोवासना । बिम्ब किल दृङमाउले तस्यग्ज्या योजनरूपा भुजस्तथा योजनरूपः कुपृष्टशङ्क: : कोटिः, कुदृष्टाद्विम्बकेन्द्र यावद्योजनात्मक कर्ण इति कुपृष्ठे दृचिह्न कर्णोऽत्र गभट्टकसूत्रं तद्दोकोटिबर्गयोग- पदरूपं कुपृष्टाद्विम्बगोलपरिधि स्पृष्ट्वा यत्सूत्रं गतं तत्स्पृष्टदेशाद्विम्बकेन्द्रं यावद्योजन- निम्बच्यासाई भुजः, गर्भकसूत्रं कर्णः, कुष्टात्स्पृष्टदेशपर्यन्तं कोटिातदोःकर्णवर्गा- न्तरपदतः पृष्ठकसूत्रसंज्ञिका स्यात् । इत्युपपन्नं यथोक्तम् ॥ अथा (२) उध्रियन्त्र स्वदेशपट्टीकरणवासना ॥ क्रान्स्युत्क्रमज्यातः पूर्व यष्टिः कृता सा यदि परकान्त्युत्क्रमज्यया क्रियते तहिं तद्देशस्थाल्पा स्यात् । मध्यान्हे यष्टिकोटौ त्रिज्याकर्णस्तदा महाशंकुकोटौ क कर्ण इत्यन्त्या स्यात् । तत्र महाशङ्करपि परम- स्त्रिज्यातुल्यो गृहीतः, परमाल्पा यष्टिश्च गृहीता, येन स्वदेशस्य परमाधिकान्त्या स्यात् । यत्र कुत्रापि स्वदेशे परान्त्याप्येतदधिका नेत्यस्याः परत्वमुक्तं तन्मिता पट्टी दीर्घा कार्येत्युपपन्न सर्वम् ॥ अथ (३) द्यपट्टीसाधनार्थं यष्टिक्षेत्रं कुमान्ने भ्यां पलाशान दत्वा तदपस्थितपट्ट्यां केन्द्रात् धुज्या देया, तत्सत्तज्या भूमौ यत्र लग्ना तदवधि केन्द्राद्भूमौ मध्याह्नयष्टिः स्थाद । त्रिज्याकणे लम्बज्या कोटिस्तदा धुज्याकणे केत्यनुपातात् । अत्र तत्सकज्यान नेम्यां यत्र लमतत्र स्थितपट्या छुज्यैव त्रिज्यापरिणता स्यात् । यष्टिकोटौ त्रिज्या- कर्णः कृतोऽन्त्यानयनाथमिति सा पट्टी दिनपट्टी संज्ञया व्यवहृता । अत उपपन्न यथोक्तम् ॥ अथ (४) परकुज्योपपत्तिः । परक्रान्तिज्या १२ । १२ पलमागुणा द्वादशभक्ता परकुज्या स्यात् । तत्र स्वषष्ट्यंशयुक्तपलभैव फलिता गणितादित्युपपन्न त्रिज्यातुल्पदोज्य- येयं तदेष्टदोय॑या केत्यनुनातादिष्टकुज्या स्यात् । सा त्रिज्यागुणेधाज्याभक्तेष्टचरल्या स्यात् । तत्र परकुज्यामेव त्रिज्यागुणामिष्टद्युज्याप्तां परचरज्या प्रकल्प्य सा दोयागुणा त्रिज्याभका कृता फलाविशेषात् । परं नहि वास्तवा सा परचरज्या त्रिगृहयुज्ययैव तत्सिद्धः। परं त्विष्टचरज्यानयनार्थमुपयुक्तेत्युपपन्नम् ॥ अथ (२) स्वोदयक्षितिजात्सूर्यस्य नतोन्नतकालज्ञानवासना । यन्त्रण सूर्यस्य दृग्वृत्तीयन तोलताशान् ज्ञात्वा नतज्यया स्पृष्टो यो दिनपटिकाङ्कस्तत्केन्द्रान्तरे पट्या- मिष्टान्त्या स्यात् यष्टिकोटौ त्रिज्याकर्णस्तदा शंकुकोटी क इत्यनुपातात् । गोलक्रमेण चरोनयुता सूत्रं स्यात् । इति केन्द्रात्पढ्यां सूत्रं कृत्वा पट्टी भूमौ यत्वा तत्सूत्रचिह्न- सक्तव्यानं नेम्यां यत्र लग्न ततः खं यावत्सूत्रं चापांशास्ते चोन्मण्डलादूर्ध्व मुन्नतकाला- (1) त्रिप्रवाधिकारे ३८० श्लोकस्य । (१) त्रिम आ० ४०४-४०६ श्लोकानाम् । (३) १०१ श्लोकस्य । (४)त्रि०प्र० आ० ४११ श्लोकस्य । (५)त्रि० भ० ४२२-४२४ श्लोकानाम् । र ·२०७ शेषवासना। भागा धुरात्रवृत्ते भवन्ति । गोलक्रमाचरयुतोनाः स्वक्षितिजात् । अतश्चरसंस्कारार्थ चराग्रत इत्युक्तं शेषं स्पष्टम् । नतकालज्ञानानतोन्नतांशज्ञान वैपरीत्येन सुगमम् । अत्र सर्वत्र त्रिप्रश्नगणितोक्तया यत्साधने हराको योऽस्ति स च प्रमाणम् । गुण्यगुणकयोः स्वेच्छया फलेच्छे कृत्वा यन्त्रेऽनुपाताद्यथोक्तव फलसिद्धिरिति स्पष्टं गोलविदाम् ॥ अथ बिम्बाधिकारे वासना स्पष्टवाकरे कचिवचिदुच्यते । सार्वभौममते कक्षावृत्त यत्र बिम्बगोलपरिधिलग्नस्तत्र बिम्बनेमिचिह्नं यत्र केन्द्र तत्र बिम्बमध्यः । तदन्तरे यजुसूत्रं तसु तत्पूर्णचापस्य कक्षागतस्य पूर्णजीवासूत्रम् । एवं पार्श्वयोयें भवतस्तदर्द्ध- चापे द्विध्ने तदैक्यं कलात्मकबिम्ब स्यात् । तत्तु तदकिचापमेव चतुर्गुणितं स्यादित्यु- पायोदृष्टः । तत्र तत्पूर्णजीवासूत्रस्य योजनबिम्बाई मितस्य कलीकरणं तद्दन्थे । सूर्येन्दुमन्दश्रवणार्द्धहीनत्रिज्यागुणं योजनबिम्बमुक्तम् । भौमादिकानां चलकर्णखण्डहीनत्रिभज्यागुणितं विभक्तम् ।। मध्यस्वयोजनमवश्रवसान्त्यखण्डचापाब्धिघातकलिकाग्रहबिम्बलिप्ता इति । वस्तुतस्तु । स्पष्टयोजनकणे त्रिज्या तदा योजनविम्बार्द्धन केति लब्धार्थ चाप चतुर्गुणितं कक्षास्थाः तलास्तद्रीत्या नेति महान् दोषः ॥ अथ (१) मध्योदयान्तन्यूनाधिकबिम्बदर्शने सौरोक्ता वासना । सोन्नतं दिनमध्यर्द्ध दिनाप्तिं फलेन तु । छिन्द्याद्विक्षेपमानानि तान्येषामङ्गुलानि तु ॥ उदये कलात्रयेणैकमङ्गुलं मध्याह्न कलाचतुष्टयेन, तदन्तरमेका कला दिना तुल्यो- बतकालेन एककला देष्टोन्नतेन किमिति लब्धं कलात्मकं समच्छेदविधिना कलात्रये युतं त्रिनदिनस्याई स्यात्तत्त अध्यई दिनमेवेति तदुन्नतकालयुतं दिनार्द्धभक्तं कला: स्युस्ताभिरङ्गुलमेकं स्वीकृत्येष्टकालेऽङ्गुलात्मकानि मानानि साध्यानि ॥ (१) अथाकतोऽल्पचन्द्र बिम्बस्य छायावर आवशात्पूर्णवलयाद्या कृत्या ग्रहबिम्बवासना । बिम्बं दक्सूत्रान्तर्गतं दृश्यम, अन्यददृश्यम् । रविवृत्तान्निःसृतयोः किरणयोर्बिम्बगोलस्पृ- थ्योोंगो हि छायानं, तत्रस्थे द्वचिन्हे तासूत्रे तस्किरणमार्गेणैव गते, अतस्तदेक- सूनान्तर्गतत्वेन चन्द्रबिम्बार्कबिम्बयोनिसाम्यात्पूर्णग्रहोऽकस्य छायाग्रान्तर्गते द्वञ्चिन्हे खग्रहणं चन्द्रबिम्बाधिक्यात् । छायाग्राहिःस्थे दृचिह्न वलयग्रहणं चन्द्रबिम्बाल्पत्वा- दिति बिम्बान्तराल्पाधिक्यवशादधःस्थबिम्बं महदल्पकं स्यादिति स्पष्टतरम् ॥ पार्ष. विरुद्वाद्यबिम्बानां निरालवासनाऽनेकपाऽऽकर एवं स्फुटा । (ज) १) बिम्बाधिकारे १२६ श्लोकस्य । (१) बिम्बाधिकारे १५५-१६० श्लोकानाम् । (ज) रविचन्द्रबिम्बयोः परितः क्रमस्पर्शरेखाकरणेन यैका समसूची जायते तत्र सूच्यग्रमेव यदि दृष्टिस्थानं स्यात्तदा कलात्मकमानेन रविचन्द्रयोविम्बमाने समाने भवनः इति स्फुटम् । तत्र दृष्टिस्थाने सूच्यने सर्वग्राप्तः । अथ यदि तत्समसूचीमध्यसूत्रे सूच्यन्त टिस्थानं भवेत्तदा कलात्मकमानेन रविविम्बाधिक चन्द्रबिम्ब भवत्यत श्छायापेक्षया ·। ॥ (झ) भास्करमतेन कुच्छन्नकलोनः शङ्कः पठशतद्वशाच्छाया यदि साक्ष्यते, २०८ सिद्धान्ततत्त्वविवेक- अथ (२) प्रभाधिकारे ग्रहबिम्बगोलच्छायानयनवासना । रविग्रहबिम्बगोलकेन्द्र का योः स्वस्वकक्षागोलस्थयोयोजनान्तरं बिम्बान्तरसूत्रम् । भूगोलच्छायावदत्रापि बिम्बा न्तिरं भुजो बिम्बान्तरसूत्रं कर्णस्तद्वर्गान्तरपदं कोटिरिति प्रमाणक्षेत्रानुपातेन छाया सुप्रसिद्धम् । अथ बिम्बान्तरसूत्रानयनोपयुक्त स्पष्टाख्यं प्रहार्कान्तरमुक्तं तद्वासनोच्यते । क्रान्तिवृत्त ग्रहमोगो रविश्च । भोगाच्छराने ग्रहबिम्बं तदप्रबिम्बोपरि त्रिज्यावृत्तं तत्र और तयोबिम्बयोरन्तर स्पष्टाख्यं कर्णः, ग्रहभोगार्कबिम्बान्तरं ग्रहाकान्तरं भवृत्ते भुजः, कद. स म्बवृत्ते शरश्च द्वितीयो भुजः, परन्तु ग्रहकक्षावृत्तं क्रान्तिवृत्तं तत्रार्कविम्बं तु तञ्चिह्न कुगर्भकतनसम्बन्धादिति बोध्यम् । चापजात्येऽस्मिन्ज्ञातभुजाभ्यां कर्णानयनरीत्या स्फुटाख्यं महाकान्तरज्ञानं सुबोधमुपपन्नम् । अत्र कदम्बीशरावध्यान्तरितत्वेन प्रथम- पदस्थकेवलान्तरे स्पष्टाख्यं प्रथमपदस्थं स्यात् । द्वितीयपदे तु सपड्भातस्तत्सिद्धि. रिति चक्रार्द्धशुद्धम् । अान्तरितत्वेन तदवगमावश्यकत्वात् । एवं तृतीये भाद्धयुतं चक्रशुद्ध चतुर्थे इत्युक्तं सदस्ति । यहौजपदे अर्कान्तरितत्वेन केवलात्स्पष्टाख्याधिक समेऽल्पमिति यावदेव भुनान्तरं तावदेव कोट्यन्तरमिति स्वकोट्योविवरेणेत्युक्तमपि संगच्छते । अथ रवेरधःस्थिते आहे तयोर्गतं यस्त्रिज्यावृत्तं तद्गतं स्पष्टाख्यमन्तरं योज. नात्मकं तत्फलं मकरादिकेन्द्रस्थे स्पष्टान्तरे शोध्यं, रविकणे कांदी युतं कोटिस्तद्वर्ग: योगपदं कर्णो बिम्बान्तरसूत्ररूपः । अर्कोगे आहे तयोर्वपरीत्यात सिद्धो ज्ञेयः । अथान्यथोच्यते । स्वस्वगोलस्थितेन्द्रबिम्बयो? शकू भूसंलग्नौ तौ तु पूर्वापरसू- त्रात्स्वभुनान्तरितौ योजनाद्यौ कृत्वा तदन्तरैक्यमेकान्यदिक्के स्पष्टभुजस्तथा तत्कोट्य- न्तरैक्यं कोटि स्पष्ट योजनायां कृत्वा तद्योगपदं कर्णः कार्यस्तत्तुल्यं योजनाद्यं भूमी शंकुमूलयोरन्तरं स्यात् । शवोः समानान्तरितत्वाच्चन्द्रबिम्बादप्यर्कशंकुपर्यन्तं चन्द्रा कक्षागोले स एव भुज आद्यसंज्ञकः, ऊर्ध्वाधरैक्यान्यदिशोर्वशेन शवन्तरेक्यमन्यसंज्ञ कोटिस्तद्वगैक्यपदं बिम्बान्तरसूत्रं कर्ण इत्युपरन्नम् ॥ (झ) (1) भास्कराचार्योक्तया यैतांशैः शङ्कतुल्या छाया स्यात्तज्ज्ञान वासना । दुग्ज्यासमे पृष्टशङ्कौ शंकुतुल्यैव छायेति तद्वग्ज्याप्रमाणं या १ कुखण्डं त्रिज्यागुणं ३) छायाधिकारे ५-१५ श्लोकानाम् । चादकविम्बाधिक्ये खग्रासः । एवं तत्समसूचीबहिस्तन्मध्यसूत्रे यदि दृष्टिस्थानं स्यात्तदा ततो दृष्टिस्थाना त्तद्विम्बयोः क्रमस्पर्शरेखाकरणेन रविविम्बाल्पं चन्द्रबिम्बमानं -तत्र कैन्द्रिकयोगे बलयग्रहणम् । यद्यपि सर्वमेतदेतद्वासनाभाष्ये लिखितं तथाऽप्यत्र संक्षेपेण प्रदर्शितम्। (१) प्रभाधिकारे ४६-५० श्लोकयोः । वृ छायाय गोल केन्द्रे भवति, नहि शङ कुमूलं गोलकेन्द्र । अतस्तन्मतं न समोचोनं, प्रदर्शित भाष्ये मंत्र भविचारः साधुः ।

·'त्रिज्या- शेषवासना। २०६ विकर्णहृतं जाता कुच्छन्नज्या कुत्रि या.क कुत्रिी -इयं शंकुयुक्ता जातो गर्भशंकुः अस्य वर्गों द्वग्ज्यावर्गयुक्तो जातस्त्रिज्यावर्गः यावकव २ याकुक त्रिर कुवत्रिव । अर्गेण सम इति पक्षौ ॥ यावकव २ याकुकत्रि २ कुवत्रिय १ द्विसंगुणितो कुखण्ड- त्रिवकव। त्रिज्यावर्गघातोनौ कृत्वा तन्मूलाभ्यां समीकरणेन यथोक्तमेवोपपन्नम् ॥ प्राचीनोक्त्या पृष्ठशङ्खसाधनोपपत्तिः । गतियोजनैर्गतिकलास्तदा कुदलेन केति गुणहरौ गुणेनापवर्तितो हरस्थाने पञ्चदश लब्धास्तेन तन्मते गतितिथ्यंशः कुच्छन्न कला- स्तदूनो गर्भशङ्खः पृष्ठशङ्खः स्यादित्युपपन्नम् ॥ (१) अथ शृङ्गोन्नतो कुगोलवद्वलेिन्दुबिम्बीयगोले शुक्लशृङ्गाकृतिवासना । बुञ्चिह्नाद्विम्बगोलकेन्द्रं स्पृष्ट्वा तत्परिधिपर्यन्तं सूत्रमेक कार्यम् । तद्विम्बगोलाधः- प्रदेशे यत्र लग्नं तदृश्यबिम्बकेन्द्रं ज्ञेयम् । बवंदेशे लग्नं यच्चादृश्यबिम्बकेन्द्रम् । ताभ्यां तदुगोलचतुर्थांशेन यद्वृत्तं तत्तु तद्गोले दृश्यादृश्यविम्बनेमिवृत्तम् (ब)। खमध्याद्विम्बगोलकेन्द्रगं यमण्डलं तत्तद्गोलपृष्ठे यत्र लग्नं तद्गतं दृश्यादृश्यकेन्द्रग च बिम्बगोले यवृत्तं तत्तत्रस्थं द्वङ्गएडलं स्यात् (द) । तन्नेमिवृत्तयोगे ऊर्ध्वचिह्न कल्प्यम् (8)। अथ दृश्यादृश्य केन्द्राभ्यामेकं तदृग्वृत्तात्तिर्यग्वृत्तमपि (ड) बिम्बगोले कार्य तन्नेमिवृत्तयोगे तिर्यचिह्न कल्प्यमूर्वतिर्यकत्रियोर्नेमिवृत्तेऽन्तरं बिम्बगोले चतुर्थीशः । (ढ) अथ यदा तत्तियम्वृत्तं क्रान्तिवृत्तानुकारं तदा चन्द्राबिम्बकेन्द्रान्तर- सूत्रं तिर्यवृत्त एव लग्नं भवति ततो बिम्बगोलचतुर्थांशेन वृत्तं तच्छुकवृत्तं तद्गोले स्यात्(ण) । अमान्ते तच्छुक्लवृत्तं नेमिवृत्तमिति दृश्यबिम्बे शुक्लशलाकृत्यभावः । यथा यथा चन्द्वादन्तरितो कस्तथा तथा तच्छुल्लवृत्त मूर्ध्वचिह्नासक्त नेमिवृत्तात्तियं- रवृत्तेऽन्तरितं स्यात् । तदन्तरतुल्यं दृश्यबिम्ब शुक्लं भवति । शङ्गे तच्छुकलं मध्ये (१) पृष्ठे ४३ श्लोकस्य । (अ) इमेवावास्तवं दृश्यतं कथ्यते । (८) चन्द्रबिम्बगोलीयं ग्टत्तम् । (ठ) दृश्यत्तग्टत्तयोः सम्पातः अवंचिह्नमिति । (ड) चन्द्र केन्द्रादृग्टत्तोपरि लम्बटत्तं कार्य तत्र दृश्यटचे उभयतो लग्नं तत्र तत्र तिर्यक् चिह्नमर्थात्तद्विन्दुभ्यां चितिजभूतलोपरि लम्बो समौ । (द) अत्र शराभावं प्रकल्प्य क्रान्तिटत्तमेव सितवृत्तं कल्पितम् । अर्थात्र दृग्टत्तो- परि चन्दकेन्दायल्लम्बर कृतं तदेव तिर्यग्टतं कथ्यते, तदन यदि क्रान्तिटतं भवेत, अर्थादन सितवृत्तं भवेत्तदा सितरत्तभूनले एव विम्वान्तरसूत्रस्य गतत्वं स्फुटमस्ति । (ण) अमान्ते शुक्ल वृत्तश्यवृतो समानान्तरे भवतस्तेन तयोर्योगरूपस्याभावः यथा यथा चन्द्रादन्तरिताऽस्तथा तथा तयोरसमान्तरत्वादश्य ते शुक्रवृतप्रवेशाच्छुक्रवृद्धिः । । ।

·सिद्धान्ततत्वावना परमम् । तत उभयस्तदप चयः शृङ्गानं यावत् । तदनं नियत सूर्ध्वचिह्नासक्तमित्यू. विरं शृङ्गं स्यात् । अर्ब चिह्नयोर्यनतांशाः स्वल्पास्तवं यस्याधिकास्तदध इति ज्ञेयम् । एवं हृमण्डलानुकारे क्रान्तिवृत्ते दुग्वत्त एवं बिम्बान्तरसूत्रं ततः शुकवृत्तकरणे शृङ्गानं तिर्यकचिह्न शुक्लं तवृत्त अर्ध्वचिह्नान्नेमित इति तच्छङ्ग समं स्यात् । अन्यथोभयान्यन बिम्बान्तरसूत्रस्थित्या समोर्वाधरत्वयोरभावाच्छृङ्ग किञ्चिन्नत्तमुन्नतं च हयात् । इदमुक्तं शराभाचे। शरसत्त्वे सितास्यवृत्तं चन्द्रार्कगतं त्रिज्यावृत्तं भवृत्तबगाह्यं दृग्वृत्ततलियरवृत्तयोः समत्वे एवं चन्द्रार्कविम्बगतं सितवृत्तं यदा दुग्वृत्तं तदा समता ! तिर्यग्वृत्तं यदा दोधिरता शृङ्गस्य वैद्या, नान्यथा (त)। इत्थमुक्तं कुगर्भट्टकचिह्नवशतः स्वल्पान्त- रात् । शेषवासनाऽऽकर एव स्फुटा ।। (१) अधोदयास्ताधिकारे वासना । तावच्छरानयने वासना स्पष्टाधिकारे स्पष्टव । तथापि बालावबोधार्थ कक्षागोले विवृत्तस्फुटस्फुटपातास्यां शरविचारो लिख्यते । विमाख्यशीघ्रप्रतिवृत्तयोर्मेषाभ्यां विलोमं पातान्तरे तयोः संपाता, बिम्बीयकदम्बवृत्तावध्यनुलोमं तयो दुस्फुटौ स्तः । ऋक्षागोले (थ) विभाख्यवृत्तयोर्मेषायां तशेः संपातः स्पष्टपातान्तरे विलोमं विम्बीय- कनम्बवृत्तावध्यनुलोमं तु स्पष्टौ भवतः । कक्षाप्रतिवृत्तगोलयोः संपातौ तु समसूत्रस्थिती शीघ्रप्रतिवृत्तगोले विमवृत्तान्तरे बिम्बीयशरः परमशरश्च । तौ विना शीघ्रकर्गानुपात (त) अत्र सितवृत्तस्य दृग्वृतत्वे टङ्गयोः समत्वं भवति । यतश्चन्द्र केन्द्राव सित- वृत्तोपरि यल्लम्बवृत्तं तत्रैव टङ्गा तिष्टतः । अथ चन्द्र केन्द्राव सितवृत्तोपरि लम्बवृत्तस्म हरवृत्तत्वे टङ्गयोध्वाधरत्वम्, इति लक्षणदर्य पूर्वाचार्यापेक्षया साधु । यतोऽवास्तव दृश्यवृत्तावास्तवशुलवृत्तयोरेर महबृत्तत्वात्तयोग केन्द्र चन्द्रबिम्बकेन्द्रगते भवतः । वास्तवशुक्लवृत्तवास्तवदृश्यवृत्ते तु लधुवृत्ते भवतः । तत्र तल्ल युवृत्तद्वयसम्पातद्वय- रूपरङ्गायद्वयवद्धरेखा नहि चन्द्रविम्बकेन्द्रगता स्यात् । अपि तु वास्तवदृश्यत्तवास्तव- शुक्लवृत्तभूतयोयोंगरेखारूपैव श्रङ्गायद्वयवड रेखाऽस्ति । तत्रावास्तवदृश्यवृत्तावास्तवशुक्लवृत्तभूतलयो वास्तवश्यवृत्तवास्तवशुश्लवृत्तभूतले समानान्तरे स्तः । तेनावास्तवदृश्यवृत्तवृत्तावास्तवर क्लवृत्तभूतलयो योंगरेखा वास्तव- दृश्यशुक्लवृत्तभूतलयोयोंगरेखया समानान्तरा सिद्धा, तत्र वृत्तस्य सितवृत्तले सित- तभूतलोपरि लम्बरूपाया: वास्तवदृश्यशुक्लवृत्तभूतलयोमरेखारूपाय: जायदयवह- रेखायाः समान्तरा वास्तवटङ्गाग्रद्वयवह रेखा सिद्धा अवास्तवश्ङ्गाने तु सितवृत्तोपरि चन्द्र केन्द्राल्लम्बवृत्तभूतले तिष्ठतः । तेन तदानीं शृङ्गे समे स्तः । अथ यदा दुग्टत्तोपरि सितत्तं लम्बरूपं तदा तु शृङ्गाग्रबहरेखायाः किनिर्वाधर- रूपत्वाच्छङ्गयो सर्वाधिकता । इति सर्व विस्तरेण वासनाभाष्ये प्रदर्शितम् । (थ) 'वि' पदेन विमण्डलम्, 'भ' पदेन भमण्डलम् । ।

·- शेषवासना। २११ सिद्धौ। शीघ्रकर्णानुपात जौ यौ तु कक्षागोलस्थौ । अथात्र शीघ्रप्रतिवृत्तव्यासाढे त्रिज्यया विभागा यन्मानस्तन्मानादेव शीघ्रकर्णः शीघ्रप्रतिवृत्तीयशरज्या चास्ति । शीघ्रकणे त्रिज्यया विभागान् कृत्वा तन्मानतः कक्षावृत्तीयशरज्या चेज्ज्ञायते तर्हि तचापकरणात्तच्छरज्ञानसुबोधमित्युपपन्नम् । अन्यदाकरेऽतिस्पष्टम् । शरीयबलनानयने तु पातस्थानं खगोलसन्धि परिकल्प्य भवृत्तशरवृत्तयो। परमान्तरं परमः शरः स तु क्रमेण तयोर्विषुववृत्तभवृत्तरूपयोरेवान्तरे परमक्रान्तिरूपः बिम्बसम्बन्धिशरस्त्विष्टक्रान्तिः सम्पातग्रहो हि सपातग्रहस्तथा सति विम्बीयकुजे. ऽयनबलनरीत्याऽत्र शरबलनं विभवृत्तान्तरे स्यादिति स्थितिरस्ति । तत्र कक्षागोले पातस्थानाद्विम्बावधि सपातो विवृत्तस्फुटो ग्रहः । स तु कर्णरूपस्तस्मिन् शरो भुजस्त्रिभे- ऽन्तरे तु परमं तदनुपातस्थं स्पष्ट परमशरं कृत्वा अयनबलनरीत्या सपातग्रहकोटिज्या परमस्पष्टशरज्यया गुणा शरकोटिज्यया भक्ता यथोक्तशरबलनं तच्चापकरणात्स्यात् ।। (१) बाणो यदा स्यादिति । भवृत्ते लग्नास्तलग्नयोर्मध्ये त्रिभोनलन' ततः प्राग्रह भोगावधिकं तज्ज्ञानाथ त्रिभोनलग्न यावद्गुहे शोध्यते तावल्लनोनितः सत्रिभग्रहः (द) एव केन्द्रं लग्नग्रहान्तरकोटिरूपं स्यात् । ग्रहमोगाच्छरान्तरे तद्विम्बं त्रिभोनलनसक्तं इङ मण्डलं हकक्षेपवृत्तं, तत्र लग्नास्तलग्नसक्तं चलवृत्तं बिम्बगतं यत्तद्भवृत्तयोः परम- मन्तरं दृक्क्षेपवृने चलबाणसज्ञ शरदिक्स्थम् । खमध्यात्तावधि हुक्क्षेपचाप चलटत्तावधि तु स्पष्टद्वक्षेपचापं चलेषुहकक्षेपचापसंस्कारसिद्धम् । खमध्याग्रहबिम्बो- परि हङ मण्डलं तन्नतोन्नतांशवृत्तम् । भटते लग्नग्रहान्तरमेको भुजः, शरो द्वितीयः चलवृत्ते लग्नबिम्बान्तरं कर्णः । धपणात्येऽस्मिन् ज्ञातभुजाभ्यां द्वितीयचापकर्णानयन- प्रकारेण कर्णज्यारूपं हरं कृत्वा ततस्तत्कणे शरभुजस्तदा त्रिज्याकणे क इति लब्धचा चलबाणः स्यात् । हरानयने योऽङ्कः अन्त्यसंज्ञस्तचापं चलवृत्ते बिम्बाढक्क्षेपवृत्ता- वध्येको भुजः द्वितीयः स्पष्ट कक्षेपचापम् । श्राभ्यां प्रथमचापकर्णप्रकारेण कर्णः साध्यस्ते लवा बिम्बीयनतांशाः (ध) स्युरित्युपपन्नं सर्वम् । अस्तलग्नावधि ग्रहस्थितौ मकरादि- केन्द्र तत्रस्थकक्षेपः कुजोध्वंगतस्तदधः-स्थितस्तु अधास्वस्तिकात्तदन्यदिशि ततश. लबाणसंस्कारात्स्पष्टदृक्क्षेपज्ञानमयस्ति सुबोधम् ॥ अथ (२) ग्रहयोर्ययोः शरौ स्वस्वकक्षागोलस्थयोत्तयोबिम्बान्तरसूत्रोपपत्तिः। स्वगोले स्वकक्षायां स्वभोगस्ततः शरान्तरेण स्वबिम्बम् । अकक्षास्थितग्रहमोगबिम्बपर्यन्ती कुगर्भसूत्रे यत्राधास्थग्रहकक्षागोले संलग्ने तत्रोर्वस्थग्रहभोगबिम्बचिह्न भवतस्तदन्तर. (१) उदयास्ताधिकारे ४१-४७ श्लोकानाम् । (द) प्र- विप्र-ल-३)= ग्र+३-ल, इति (२) उदयास्ताधिकारे ४६-५४ श्लोकानाम् । (ध) अथवा शरकोटि-दृग्गतिचाप विम्बीयनतांशेति व्यवयवघटितचापीपत्रिभुजे कदम्बलग्नकोणं धरणिसंमुखं मत्वा ततो 'भू' कोटिजीवात्रिगुणाहतोने- त्यादिना बिम्बीयनतांशज्ञानं सुगमम् ।

·२१२ सिद्धान्ततत्त्वविवेके- मूर्ध्वस्थशरः एवं कुगर्भात्तदधास्थमहभोगबिम्बस्पृष्टे सूत्रे ऊर्ध्वकक्षागोले यत्र लग्ने तत्राधःस्थग्रहमोगबिम्बचिन्हे स्तस्तदन्तरमध्यस्थशरः तत्र स्वत्वकक्षागोले अन्यभोगचिह- खगान्तरं कक्षावृत्ते महान्तरम् । अन्यबिम्बचिह्नवबिम्बयोोगगं विज्यारत्तं कृत्वा तवृत्ते तयोरन्तर स्पष्टान्तरम् । तत्साधनार्थमुपायः । अत्र तावदधःस्थकक्षागोले ऊर्ध्वस्थ- भोगचिह्न रवि प्रकल्प्य वतरितमान्तरितकक्षाप्रदेशाधःस्थकल्पितचन्द्रप्रहरूपबिम्बगत त्रिज्यावृत्तं कार्य तद्रविगतकदम्बवृत्ते यन्न लग्नं ततस्तस्त्रिज्यावृत्ते चन्द्रबिम्बावभ्यन्तरम् आयो भुजः, कदम्बवृत्ते रविबिम्बचिह्नावधि तु द्वितीयः, कदम्बकेन्द्रात्कल्पितेन्दक- दम्बवृत्तयोः कक्षागतं ग्रहान्तरं परमं, ततश्चन्द्रशरकोट्यन्तरेणानुपातजम् प्राधसंज्ञा । तत्कोटिस्तु चन्द्रविम्बतत्प्रदेशान्तरम् । तत्कणे चन्द्रशरो भुजः । तत्तिभेऽन्तरे तु तत्पदेशो- स्थनिज्यावृत्तकक्ष वृत्तयोन्तरं रविशरसंस्कारतो द्वितीयसंज्ञम् । तत्रायद्वितीयाभ्यो कर्णस्तु कल्पितचन्द्रार्क बिम्बान्तरसूत्रं सुबोधम् ॥ (१) अथ वा दृग्ग्रहादेवेति ॥ दृग्ग्रहं गोलसन्धि प्रकल्प्य ततो नवत्यशैर्वृत्तं तरिक्ष तिजं तत्र वृत्तत्रयं तद्गोलसन्धरस्ति कदम्बवृत्तं ध्रुववृत्तं क्रान्तिवृत्तं चेति । कदम्बध्रुव वृत्तान्तरमायनवलनं, धवक्रान्तिवृत्तान्तरज्या यष्टिः, तत्परमान्तरज्यया त्रिज्या कर्णस्तद" अस्पष्टशरज्यया कः कणं इति ध्रुवसून्ने स्पष्टशरो बिम्बदृग्ग्रहान्तरे स्यात्तच्चापकरणा- दित्युपपन्नम् ॥ (२) श्रथायनदृग्ग्रहवासनाऽन्यरीत्योच्यते । त्रिज्यागुण इति । बिम्बगतं कदम्बवृत्त विषुवट्टत्ते यत्रलानं तद् गोलसन्धि कृत्वा तदवधि स्वगोलसन्धेविषुववृत्त आद्यः । तत्कृत- गोलसन्धेस्तिभेऽन्तरे तत्तयोः सन्निराशिमहाज्याचापं परमान्तरं भुजस्विभांशाः कर्ण इति बृहत्क्षेत्रान्तर्गतं लघुचेन्नम् । कदम्बवृत्ते श्रन्यापम एको भुजः ग्रहांशाचं द्वितीयो- भुजस्तत्कर्णस्तु विषुवदृत्ते गोलसन्धिद्वयान्तरमाद्यः। तत्साधनं तु वृहत्क्षेत्रभुजे वृहत्कर्ण- स्तदा लघुभुजे क इति स्पष्टतरम् ॥ अन्यापमज्येति । भवृत्तविषुववृत्तयोः स्वगोलसन्धेस्त्रिभे परमान्तरं जिनांशतुल्यं, तज्ज्यया त्रिज्या कर्णस्तदाऽन्यापमज्याभुजे कः कर्ण ? इति तच्चापं वा इत्युपपन्नम् ॥ अथान्योपपत्तिः। बिम्बगतकदम्बसत्तध्रुववृत्तान्तरं विषुवहृत्तेऽन्यसंज्ञः । तत्र स्पष्टापमः एको भुजः । अन्यसंज्ञो द्वितीयः । तत्कर्णस्तु स्पष्टान्यापमः । इति ज्ञातचापक्षेत्रक- भुजकर्णद्वाराऽन्यभुजज्ञान तत्प्रथमप्रकारतः सुबोधम् । यद्वा । अन्यग्रहकुजे बिम्बगतकदम्बवृत्तध्रुववृत्तयोरन्तरं सनिग्रहकान्तिभुजः । बिम्बाध्रुवावधि स्पष्टापमात्यांशाः कर्णस्तरकोटिः कदम्बवृत्ते। तत्साजात्यात्तदनुपाततः स्फुटान्यातमकर्णेऽन्यसंज्ञज्ञानं सुबोधम् । अथ वा ज्ञातकर्णभुजाभ्यां द्वितीयप्रकारेणान्यभुजस्यान्यसंज्ञस्य ज्ञानं सुबोधम् ॥ अत्र बिम्बीयध्रुववृत्तावधि स्वगोलसन्धेर्भवृरोऽन्तरदृग्ग्रहः । विषुवदृत्ते तु तद्विषुवाशारते- । .. (१) उदयास्ताधिकारे ६३-६५ श्लोकानाम् । (२) उदयास्ताधिकारे ६५-७६ श्लोकानाम् ।

·शेषवासना। २१३ 'नाधान्यसंस्कारागृग्ग्रहीयविषुवांशाः प्रथमपदस्थे महे । स्वस्वपदक्रमात्तान् कृत्वा तद्वय- त्ययादृग्ग्रहं च स्वस्वपदक्रमतः साधयेत् । अथ यद्यत्र माद्याधिकोऽन्यो वियोगसंस्कारे स्यात् तदाऽऽद्यपदस्थोऽन्त्यपदे स्यात् । अन्त्यपदस्थ श्राद्यपदे स्यात् । परस्परं द्वितीय. तृतीययोरप्येवं स्थिति ग्रहस्य तद्वशत एवोक्तवद ग्रहसिद्धिरिति स्पष्टं गोलसंदर्शनात । दुग्ग्रहग्रहान्तरकालो हि निरक्षे द्कर्मकालस्तज्ज्ञानवासनाऽतिसुबोधाऽऽकरत एव करण- ज्ञानाम् । अथ वा दृग्ग्रहज्ञानार्थ प्रहबिम्बभोगस्थ, ववृत्तयोर्विषुववृ तोऽन्तरं द्वकर्म- कालः। तद्भोगजविषुवान्तरेक्यं दृग्ग्रहविषुवांशा एवं व्यक्तास्तद्वयत्ययाराज्ञानमति- हपष्टं तद्विदाम् ॥ (.) अथ बिम्बमहादयनदृग्ग्रहानयनवासना तद्विषुवांशानयनद्वारोच्यते । अथ स्वगोलसन्धेर्बिम्बीयचलवृत्तविषुववृत्तयोर्भवृत्तविषुवटत्तरूपयोः परमान्तररूपस्पष्टा- यमः परक्रान्तिस्वरूपः। बिम्बग्रह एव ग्रहः । स्पष्टक्रान्तिरेव क्रान्तिः। भन्न निम- घुमौयत्यनेन तद्विषुवांशज्ञानं सूपपन्नम् । एवं क्रान्तिवृत्ते दृग्ग्रहः एव ग्रहस्तद्विषुवांश- ज्ञानमुतवदेव सुगमम् । एकध्रुवसत्तसम्बन्धादद्वयोः समा एवं विपुवांशाः स्युः। अथैतेभ्यो ज्ञातेभ्यो या बाहुजीवेत्यनेन दृग्ग्रहज्ञानं ग्रहपदज्ञानवशतः सुबोधम् । विषु- बच्चलवृत्तयोः परमान्तरं नवत्यधिकं तदा द्वग्नहोऽन्यपदे स्यात् । प्रायन्तयोद्वितीय- तृतीययोर्व्यत्ययतः स्यात् । गोले व्यक्तमिदं बुधानां दृग्ग्रहग्रहयोर्विषुवांशान्तरं दृक- मकालः । पक्षे ग्रहोदयात्तेन कालेन दृग्ग्रहोदय इति स्पष्टम् ॥ (२) या चलांशखचरादिति। बिम्बीयायनवलनसाधनार्थं ततो ध्रववृत्तं कार्य, कदम्बवृत्तं तु ग्रहोत्थमेव, तयोरन्यग्रहकुजे सत्रिराशिकान्तिज्यैव ग्रहायनवलन को- भुजः । बिम्बीयाज्याकर्णस्तकोटिः कदन्बवृत्ते । तत्तयोस्त्रिभेऽन्तरे तु बिम्बीयकुजे श्रायनवलनज्येत्यनुपाततः स्फुटा स्यात् । (३) आयनं हि वलनमिति । भवृत्तग्रहभोगाविभे कदम्बवृत्तध्रुववृत्तान्तरमायन- चलनं शरान्तरे तु ग्रहबिम्बनिज्याकणे वलनज्या भुजस्तदा शरज्याकणे क इति लब्ध भोगध्रुववृत्तात्तिर्यबिम्बावधीष्टवृत्तेऽन्तरज्या । अत्र बिम्बीयमपि ध्रुववृत्तं कृत्वा तयो. ध्रुवातिभेऽन्तरे विषुववृत्तेऽन्तरं इक्कर्मकालः । पुनरनुपातः बिम्बीययुज्याकर्णे इष्टवृत्तीयान्तरज्या भुजस्वदा त्रिज्याकणे क? इति लब्धचापं पडभक्तं चट्याय हक्कम भवेत्। अथ कलादिद्वकर्मवासना । बिम्बात्कदम्बवृत्ते शरो भुजः ध्रववृशे स्फुटशरः कर्णः । प्राभ्यां यद्वा कर्णोत्था चेत्यनेन भवृत्तीयद्वकर्मकलारूपभुजज्ञानं सुबोधम् । यद्वा बिम्बी- न्यायनवलनज्या भुजस्त्रिज्यया लभ्यते तदेह स्पष्टशरकणे क इति दृकर्म भवृतौ स्यात् । अथाक्षद्कर्मोपपत्तिः। व्यक्षे बिम्बोदये प्रायनद्रग्रहोदयः, स्वकुजे तु तदुदये । (१) उदयास्ताधिकारे ८४-६५ श्लोकानाम । (1) उदयास्ताधिकारे ९६-९७ श्लोकयोः । (३) उदयास्ताधिकारे १८-१०१ श्लोकानाम् ।

·MPTOMed सिद्धान्ततत्त्वविवेक बिम्बादयो नेति स्थिती व्यक्षस्थं बिम्ब स्वचरेण क्षितिजस्थं भवेद द्वग्नहोऽपि स्वचरेण क्षितिजस्थ इति चरान्तरक्यकालेन दृग्यतस्तद्विम्ब क्षितिजस्थ स्यात् । अतः स एवाक्षद्कर्म कालस्तत्काललग्न प्राक्षदृन्ग्रहा, स्वोदये बिम्बे लग्नं स्थान सषड्भदृग्ग्रह- तत्तत्काललग्नं स्वास्तकाले स्यादिति स्पष्टम् । अथाक्षवलमवापना । समचिह्नवृत्तं ग्रहोपरि नेई याम्योत्तरं त्वस्त्येव । सचिव- वृत्तयोः फलवृत्तेऽन्तरं भुः । स्त्रोपवृत्तव्यालाईचा कर्णः। याम्योत्तरवृत्ते तत्कोटि- इचेति वृहच्चापजात्ये लघुचापजात्यम् । समचिह्नात् ध्रुवावधि याम्बोदवृत्तऽक्षांशाः कर्णस्त गुजो हि समचिह्नटत्त त्तिर्यकध्रुवावधीष्टत्ते भुजांशास्तकोटिस्तु ग्रहोपरि समचिह्नवृत्ते स्यात् । तत्र वृहत्क्षेत्रानुपाताललघुक्षेत्रे भुजं कृत्वा पुनरनुपातः । ग्रह. सम्बन्धित्रुबसूने महादद्यज्याचापांशास्तत्कर्णः । सोऽप्ययं भुजा समचिह्नवृतावधिगस्तदा त्रिमे तवृत्तात्तवृत्तं तु कियदन्तरेऽस्तीति फलितमक्षवलनोक्तमेवेति स्पष्टम् । तद्यथा । नतासुदोयागुणा त्रिज्याभक्ता फलवृत्तीयनतांशज्या । उपवृत्तव्यासाद्धकर्णे अयं भुजस्तदाऽक्षज्याकर्णेक इति लब्धौ क इति लब्धौ पुनरनुपातः धुज्याने इयं तदा त्रिज्या केत्यत्र त्रिज्ययोद्य ज्थयोस्तुल्यत्वान्नाशे कृते यथोक्तमुपपन्नम् ॥ एवं बिम्ब सम्बन्धेनायनाक्षसंस्कारतः स्पष्टवलनं यदस्ति तत्तु समचिह्नकम्बवृत्तयोस्त्रिभे परमान्तरं परक्रान्तिरूपं बिम्ब किल गोलसन्धिः । अस्पष्टशरांशा विषुवांशाः । स्पष्टशरो हि समचिह्नवृत्तीयः क्षेत्रांशाः अक्षद्वकर्मकाल इष्टकान्त्यंशा इति मत्वा केवलास्य ज्ञानादेव या बाह्नजीवेल्यनेन सुबोध समचिह्नवृत्तीयस्पष्टशरज्ञानं, वृहत्क्षेत्रानुपात तत्कर्ण सम्बन्ध्याक्षहकर्मकलारूपभुजज्ञानं च । आयनोक्त्येदमपि ग्रहे कृत्वा तत्खोदयकुजस्थबिम्बे ल स्वात् । शेषवासनाऽऽकर- एवं स्फुटा । (1) । actar (१) अथ विशेषोक्तविम्बीयस्पष्टवलनानयनप्रकारः । क्रान्तिवृत्तस्थखगतो लग्नसन्धिग्रहादिकम् । कार्यमादौ बिम्बखेटभुजं गोलविदा ततः॥ पातोनसन्धिग्रहकोटिजीवा निघ्नी परेषुज्यकया हरनी। ततस्त्रिभज्याकृतिभाजिताऽथो परेपुकोटिज्यकया विनिनी ।। त्रिज्या विमता हरकोटिजीवा तदन्तराचापजकोटिराधः । पातोनसन्धिग्रहशिञ्जिनी साहराहताऽऽद्यज्यकया विभला ॥ सपातमन्दस्फुटखेट ऊनः फलस्य चापेन खगः प्रकल्प्यः । तथा जिनज्याऽक्षजशिञ्जिनी साक्रान्तिज्यका बिम्बखगस्य बाहुः॥ इष्टसंज्ञखगकोटिजज्यका संगुणा च जिनजीवया हता । धुज्ययेह वलनज्यका भवेत् क्षेपवृत्तसममण्डलान्तरे॥ अन्नोपपत्तिः । क्रान्तिमण्डलविमएडलयोः सम्पातः पातसंज्ञया मसिद्धः । क्रान्तिवृत्तसमटरसम्पात: सन्धिग्रहाख्यः प्रसिद्धः। विमण्डलसममण्डलसम्पातो विसन्धियहः कल्पितः । अत्रैत- ·। शषवासना । अथ चन्द्रार्कग्रहणसम्भववासना ॥ मानक्या दने शरे ग्रहणं भवति । चन्द्रग्रहे मध्यममानैक्याई षट्पञ्चाशत्कलास्तत्तुल्यः शरोद्वादश गैर्भवति । सूर्यग्रहे मानक्याई द्वात्रिंशत्कलास्तत्तुल्यः शरः सप्तभागैर्भवति । स तु शरः सपातेन्दोर्भवति । अतः सपातेन्दुभुजभागा द्वादशभागाल्पास्तदा ग्रहणसम्भवश्चन्द्रस्य । दर्शान्ते यावान्विधुस्तावानेव रविः । पूर्णान्ते सपड्माधिकः स एवेति तयोर्भुजसा- ग्यात्सपातार्कतोऽपि शरसिद्धिः । परंस चार्को मध्यमस्तेन स्फुटेन भवितव्यम् । स्फुटम- ध्ययोन्तरं रवेर्भागद्वयं परमम् । अतः सपाताकभुजांशा सपातेन्दुभुजांशा वा चतुदश- भागेभ्योऽल्पा यदा पूर्णान्ते स्युस्तदा चन्द्रग्रहणसम्भवो नान्यथेति स्थूलत्वेन पूर्वनिर्णीतम्। सूर्यग्रहणे तु नतिसंकृतः शशे ग्राह्यः । नतिस्तु त्रिभोनलग्नाधीना । तत्त स्पष्टदर्शान्त- कालिकं पूर्वापरकपालयोलम्बनोनाधिको दर्शान्तो हि स्पष्टदर्शान्तस्तत्र तत्तु दर्शान्तजमेव लम्बनाधिकं स्यात् । तत्र नतघटीचतुर्थाशः स्थूलं लम्बनं, तेनाधिका नतघटिकास्तु पञ्च- गुणनतघटीचतुर्थीशः । इदं किल स्पष्टदन्तिमध्याह्नकालयोरन्तरं घड्यात्मकम् । पञ्चघटी- भिरेको राशिरिति पञ्चभिर्भागे नतवटीचतुर्थाश एक क्रान्तिटत्तेऽन्तरं तत्कालयोस्त- स्पष्टदर्शान्तार्के हीनं पूर्वनते, पश्चिमनते युतं त्रिभोनलग्नासन्नं स्यात् । वित्रिभाङ्गस्य स्थूलस्यास्य मध्यनतांशाः साध्यास्ते यदा पञ्चचत्वारिंशत् ४५ भवन्ति, तदा यदि सम्पातत्रयजनितत्रिभुजे सन्धिग्रहपातयोरन्तरे कान्तिवृत्ते सन्धिग्रहोनपातः । पातलग्नकोणः परमशरसमः । सन्धिमहलगकोणी बिम्बीयपरमस्पष्टवलनसमः, स चाद्य- संज्ञः कल्पितः । अत्रोक्तकोणत्रयान्नवत्यशैः कृतैर्वृत्तैर्यत स्पदि क्षेत्रं भवति तत्र समकदम्बयो- रन्तरे हरचापः। कदम्बविकदम्बयोरन्तरे परमशरसमः । विकदम्ब-समस्थानयोरन्तरे श्राव- चापमितः । अत्राद्यचापमितां धरणीं मत्वा “त्रिज्यागुणादरणिकोटिगुणा"-दित्युक्तया परणिकोटिमानमर्थात पातोनसन्धिग्रहकोटिज्यामानम् = । कोज्या (सं-पा) कोज्याआxनि-कोज्याह x कोज्यापश त्रि अतो विलोमसमीकरणोन ज्याहव्यापश कोज्या (सं-पा) ज्या ज्यापश कोज्याह कीज्यापशx त्रि कोज्याआ त्रिर त्रि कोज्या (सं-पा) ज्याह x ज्यापश कोज्याह कोज्यापश त्रि एतचापकोयश आधसंज्ञकः । श्रथ 'पात-सन्धिग्रह-विसन्धिग्रह'-चित्रचिलित- ज्या (संग्र-पा)x हर चापाजात्यच्या कोणानुपातेन ज्या (विसंघ-पा०) अत्याचा पम् = विसंग्र-पा, इदं पातस्थानाद्विसन्धिग्रहावधिकम्, परन्तु विमण्डलीयसपातमन्दस्पष्ट- ग्रहोऽपि पातादेवातस्तचापेन हीनो विमण्डलीयसपातमन्दस्पग्रहस्तु विसन्धिग्रहाद्विम्बा- चधि विमण्डले इष्टग्रहो भवति । तत्र बिम्बोपरिगतसमप्रोतटत्ते भुनकोव्य शाः बुज्या- चापांशाः कल्प्याः, ततोऽयनवलनानयनवद्विम्बीयस्पष्टवलनसाधनं सुगममिति किं पल्लवितेन । सकलं विशेषोक्तसूत्रं चोपपन्न मिति ॥ - - ज्याआ ·- । . सिद्धान्ततत्त्वविवेके- त्रिज्यया परमा नतिः ४४६ लभ्यते तदा पञ्चचत्वारिंशदेशानां ज्यया कति । नतिरिय ३४ । ३०, एतावान् शरो येभुजभागैरुत्पद्यते ते ज्ञेयाः सप्तत्याः ७० कलानां पञ्चदश. भागास्तदाभिनतिकलाभिः ३४ । ३० क इति लब्धा सप्त जिनकलाधिकाः ७ । २४ एते तु नतलवानां पडशेनोत्पद्यन्ते । अतस्ते वित्रिभमन्यनतांशषडंशभागाः लपातमुन. भागेषु संस्कार्याः, स्पष्टैस्तैः सप्ताल्पैर्ग्रहणसम्भवो नान्यथा । प्रतिमासक्षेपवासना सुगमेति मार्ग निर्णयः । सम्भवत्वेन ते व्यवहरन्ति ॥ 1) अथात्रेति ॥ चन्द्रग्रहणे स्थितिखण्डानयने भवृत्ते स्थितिखण्डलिसा भुजः, शरः कोटिनिक्यखण्डं कर्णश्चापजात्येऽस्मिन् ज्ञातकोटिकर्णाभ्यां भुजानयनप्रकारैः सर्वेः 'स्थितिखण्डानयनं सुबोधम् ॥ (१) ज्योतिःप्रभावत इति । उदयेऽभिधाताद्यदल्पं दृश्यते बिम्ब ततोऽप्यल्प खमध्येऽभिधाताधिकत्वात् । अतो नवत्यशैनतांशैरल्पात्यल्पान्तरयोरन्तरं तदेष्टैनैनतांशः किमिति लब्धमुदयस्थितान्तरे युतं स्वेष्टान्तरं स्थादृश्यादृश्यबिम्बयोस्तदर्धमिते मासे ग्रस्तं न लक्ष्यं नृभिरित्युपपन्नम् ॥ अर्किग्रहणे भास्कररीत्या सल्लम्बनोपायः स्पष्टउक्तस्तद्वत्स्वोक्तलम्बनपक्षेष्वेवम् ॥ त्रिभज्यकाद्गुग्गतिद्वग्वृतिस्थविलम्बनज्यानिहतिविभक्ता हग्जीवयाऽकस्य नतेश्च कोटिश्ययाऽत्र लब्धं तु परं प्रकल्प्य ॥ त्रिभोनलग्नार्कवियोगकेन्द्रात्फलीयकक्षाप्रतिवृत्तरीत्या कृतं सकृल्लम्बनमायरीत्या तत्स्यात्स्फुटं तत्त्वविवेकपक्षे ॥ अथ चन्द्रकक्षेपसाधने सार्वभौमप्रकारेण 'अत्रामाती' त्यादि 'सुवासना स्पष्टतरा सरीचा'-वित्यन्तग्रन्थेनोक्तं तद्वासना मरीचौ सार्वभौमाशयेऽपि सुधियोह्या । () (२) अथ देवर्षिमते चन्द्रार्कपरिलेखवासना । भवृत्ते चन्द्रभोगस्तद्विम्बं च शराभावे तत्कुजेऽस्ति । स्पष्टवलनं तु समवृत्तभवृत्तान्तरं, तदनुपात मानैक्यखण्डवृत्ते तु कुजीयतहिचिह्नाभ्यां चन्द्रबिम्बकेन्द्रावधिकसूत्रयोरन्तरं, तवृत्ते ते सूत्रे तु सम- वृत्तभवृत्तदिकचिह्नसूत्रे । तत्र मवृत्तचिह्न वास्तवमेवं समवृत्तचिह्न तु कल्पितम् अनेन्दुबिम्बं भोगाद्यदा शरान्तरितं तदा मानक्यखण्डवृत्ते चन्द्रविम्बकेन्द्रात्तहिक- चिह्नसूत्रे भोगजदिचिह्नसूत्राभ्यां समान्तरिते कल्प्ये । तत्तहिक्सदृशे ज्ञये। तदन्तर- मध्यस्ति यत्तत्स्पष्टवलनम् । अतश्चन्द्रबिम्बे कृतलमवृत्तदिकचिह्नाद्वलनान्तरेण यत्सूत्र चन्द्रकेन्द्रगतं तद्भवृत्तसदृशं ज्ञयम् । कथं चिन्नहि तदुभवृत्तम् । तद्वशेन कुभेन्दुस्थाना- नुपपत्तेः । तत्सदृशसूत्रात्तिर्यव्यस्तशरान्तरेण भवृत्तचिह्न वास्तवमस्त्येव सततं कुमा- स्थानयोग्यम् । नन्वत्र बिम्बीयकुजवलनद्वारैव न कथमुक्तमिति चेच्छृणु । तद्रील्या द्वे अपि दिचिह्न कल्पिते कल्पितभवृत्तचिह्नात्केनचिनियतान्तरेण वास्तवमवृत्तचिह्ना- नवगमात्तद्वद्वाराऽनुपपत्तेः । अर्कग्रहणे तु स्वकक्षास्थमप्यर्कबिम्बं चन्द्रकक्षातो नत्य- (घ) अस्योपपचिः सूर्यग्रहणभाष्ये द्रष्टव्येति । (१) ३६८-शोकानाम। - ·शेषवासना। न्तरे दृश्यते । अतोमवृत्तार्कोत्थभवृत्तदिचिह्नसूत्राभ्यां नयां समान्तरेणापि ते दिक्- चिह्नसूने अन्ये दृश्यार्कबिम्बकेन्द्रसक्त तन्मानक्यखण्डकृतावधिक कार्य । तयोरप्यन्त- रेऽस्ति, बलनं उक्तवत्तत्र कृतं समवृत्तदिचिह्नाद्वलनान्तरितवलनसून दृश्यार्कसक्तं नत्यमोपमवृत्तसदशसूत्रम् (न)। भवृत्तान्मध्यशरान्तरेण चन्द्रबिम्बासक्तं भवृत्तसदृश- सूत्रं च (प)। तयोरन्तरं स्पष्टशरः नत्यग्रीयसदृशादथादिकस्पष्टशरान्तरे नेमियोगे मानैक्यखण्डवृत्तेऽस्ति चन्द्रबिम्बस्थानं नियतम् । अत्र यदि वलनसूत्रं भवृत्तं कल्प्यते तर्हि ततः स्पष्टशरदामानुपपत्या चन्द्रबिम्बस्थानावगमो दुर्गम इत्याकरोक्तमुपपन्नं सर्वम् । गूढां देवय॑भिप्रायवासनामधुनातनाः । अबुध्वा नाशयन्त्यार्षपरिलेखोचितक्रियाम् ॥ (७) अथ चन्द्रार्कग्रहणे परिलेखार्थ स्त्रवासना ॥ तत्र चन्द्रग्रहणे ग्राह्यप्राहकबिम्ब- नेमिस्पर्श स्वकक्षागोले बिम्बगतं वृत्तत्रयमस्ति । एक भवत्तरूपवृत्तकक्षातः सर्वत्र शर. तुल्यसमानान्तरितं क्रान्तिसदृशवृत्तम् । (फ) द्वग्वृत्तं हि द्वितीयम् । मानैक्थखण्डवृत्त हि तृतीयम् । ऋग्वृत्तकास्तिसदृशष्टतान्तरे बिम्बनेमौ आधः क्रान्तिसदृशमानैक्यखण्ड- वृत्तान्तरेऽन्यः । द्वग्वृत्तमानैक्यखण्डवृत्तान्तराले दृग्वलनम् । क्षेपवृत्ते खमध्यक्रान्ति सदृशवृत्तं यावत्स्पष्टद्वक्षेपो भुजः । बिम्बीयनतांशाः कर्णः, सदशवत्ते तत्कोटिश्चेत्यनु- पातापडगुलव्यासान्तिरे भाव उपपन्नः। अन्या) तु शरो भुजा, मानैक्यखण्डं कर्ण सदशवृत्ते तत्कोटिश्चेत्युक्तवज्ज्ञानं सुवोधम् । रविग्रहणे तु हकक्षेपजातीयनतिजात्या- देवासुपातः कृतः इग्लम्बनणे नतिर्भुजस्तदा षडङ्गुलकर्णे क इत्यायः । अन्यस्तु नति- संस्कृतस्पष्टशरत इति चन्द्रग्रहणे क्रान्तिसदृशं शरकोटिज्यावृत्तं कदम्बतः। रविग्रहे तु नतिकोटिज्यावृत्तं सदृशवत्तम् । सदृशं दृवृत्ताधहिशि तदिगन्यः । दृम्बलनं दग्वृत्तान्मा नैक्यखण्डवृत्तं यहिकहिगस्तोति स्पष्टं दृग्गीलसंन्दर्शनात् ॥ (ब) (१) अथ ग्रहयुतौ दुग्लम्बनानयनवासना ॥ अधस्तनग्रहकक्षागोले हुङ मण्डले यत्रोगग्रहदुग्गर्भसूत्रचिह्न भवतस्तदन्तरं हि दृग्लम्बनम् । तज्ज्ञानार्थं दुकसूत्रचिह्न प्रकल्प्य ऊर्ध्वमूत्रकर्णे नताशजीवा भुजस्तदाऽधस्तनकसूत्रकणे कः ? इति इचिह्नादधःस्थगोले नतज्या स्यात् भुजरूपा । खमध्यस्तु गर्भसूत्रात्तिर्यग्गतोऽस्ति । अथ कुगर्भावस्नचिह्नस्टकसूत्रमेकमप्यूचंगोलपर्यन्तं तत्राधस्तनकर्णेऽपीयं भुजरूपः तदोर्ध्वस्थकर्णे केति लब्धस्य चापं नतांशेषु शुद्धं द्वगलम्बनं स्यादित्युपपन्नम् । (१) अथ पाताधिकारे वासना। मध्यमपातासन्नाद्धरात्रकाले चन्द्रार्कपाताः साध्याः ।। (१) अथ श्लोकानाम् । (न) भत्तसदृशष्टतं = क्रान्तियत्तसमानान्तरसत्तम् अर्थानतिकोटिष्टत्तन् । (प)शरकोटित्तम् । (क) शरकोटिव्यासाधत्तम् (ब) अत्रांशानुपातो न समोचीनः । (.) १८-२७ श्लोकानाम् ।

·- २१८ सिद्धान्ततत्त्वविवेके- तत्र चन्द्रार्कक्रान्त्योः स्फुटास्फुटयोः साम्ये स्पष्टपातकालः । 'क्रान्त्योज्य त्रिज्ययाs. भ्यस्ते' इत्याधुक्तवाऽऽनीतदोःसम्बन्धिचापान्तरस्याप्यमावस्तत्र दृष्टः । क्रान्त्योरसाम्यात्त. दसाये स्पष्टपातकालज्ञानार्थ तदासजस्वलामधिया तत्कालतः पातगतगम्यलक्षणक्रमा- तचापान्तरितः पूर्वम् अनन्तरं वा चन्द्रः कार्यः । स च यत्कालिकस्तत्काले रविपाता- वपि कार्यों। तावेत्रं चापान्तरमेव चन्द्रचालन, तदनुपातसिद्धं पातार्कचालनं वेति तहानात्ते तात्कालिकाः स्युः। अथानापि स्फुटास्फुटचन्द्रार्कक्रान्तिसाभ्याभावे प्रोक्तचापान्तरतुल्यचन्द्रचालना न्तरितकाले पुनश्चन्द्रार्कपाताः साध्याः । एवमलकृदुत्तरोत्तरं पातकालासन्नत्वेन चापा- न्तरमल्पं स्यात् । यदा तु तदभावस्तदा तु तत्क्रान्त्योः समत्वात्स एव स्वस्फुटपातकाल- इत्युपपन्नम् । सौरे चापान्तरितश्चन्द्रो विहितः पातस्य दूरत्वे । आसन्नत्वे चापान्तिः रितः इत्यसकृत्करणात्फलितं त्वेकमेव पातस्थाने । गतगम्यपातानयनयुक्तिस्तु भुजवृद्धया क्रान्त्युपचयस्तद्धासे तदपचय इत्योजपदे क्रान्त्युपचयोऽग्रे पूर्व स्वपचयः । समपदेऽने त्वपचयः पूर्वमुपचयः । एनेन भोजपदे अर्कादिन्दुक्रान्त्यधिकत्वे समपदे तदल्पत्वे च गतं क्रान्तिसाम्य, तद्वैपरीत्ये एप्यमिति च स्पष्टम् । अत्र स्पष्टक्रान्त्यभावस्थाने यदारम्भ- स्ततः स्फुटक्रान्तिदिस्थितेन्दुसम्बन्धितद्दिकमेवोचितमिति मध्यक्रान्तिदिस्थितस्पष्ट- क्रान्तौ तदेवेन्दो पद मन्यदित्केऽन्यदिक्कमित्यपि । अर्केन्द्रोश्चक्रचक्र योगेऽन्तरे वेत्यस्ति द्विविधं क्रान्तिसाम्यं विषुवद्भिनवृत्तस्थे योगजमार्षप्रामाण्यसिद्धम् । अन्तरजमनाम- प्रमाणम् । विषुववृत्तासन्नस्थे द्वयमपि प्रमाणमार्षप्रामाण्यात् । विषुववृत्तीयभिन्न- पार्श्वस्थचन्द्रार्कवशाद्वैधतो योगजः । एकपार्श्वस्थचन्द्रावशादन्तरजो व्यतीपात. उक्तः । एकपार्श्वस्थयोर्वशतो योगजो भिन्नपार्श्वस्थवशतोऽन्तरज इति स्पष्टम् ॥ (१) अथ प्रश्नोत्तरवासना। त्रिज्याऽक्षभानीति । महाधिष्ठितदृमण्डलं विषु ववृत्ते यत्र लग्न ततो यच्छकोस्तलं तत्तुल्य एव भुजोऽग्राया अभावात् । छायाकर्ण- वृत्तीयस्तु पलभारूपस्तत्र दिग्ज्याभुजे त्रिज्याकर्णस्तदा पलभाभुजे का कर्णः ? इति फलं भुजाग्रात्कुकेन्द्रावध्यन्तरम् । तामिष्टपलमां मत्वा तत्साधितपलकणे इष्टपलभा- भुजस्तदा त्रिज्याकणे कः ? इत्यनुपातलब्धेष्टाक्षज्यायाश्चापमिष्टाक्षांशाः दृग्वृस्थखमध्य विषुववृत्तान्तररूपाः । विषुवद्ग्रहान्तरेऽभीष्टक्रान्त्यशाः, खमध्यग्रहान्तरे नतांशाः छायाशंकूपयुक्ताः स्युरित्युपपन्नं यथोक्तम् ॥ (२) एकान्यदिक्के इति । एकाहोरात्रवृत्तवशेन समापमत्वे नरयोाने ज्ञातभुजयोरस मत्वे पलभाज्ञानवासना । पलभामानं यावत्तात् या द्वादशकोटौ पलभाभुजस्तदा नरकोटौं याप्रन १ याद्विन १ कः ? इति शङ्कुतले याम्ये भुजसंस्कारादत्र स्वस्वानाज्ञानमिति द्वयो. । - १) प्रभोत्तराधिकारे ६-८ श्लोकानाम् ॥ (१) प्रभोचराधिकारे १०-१२ श्लोकानाम् ॥ (१) २३-२५ श्लोकानाम् ।

·शेषवासना। २१६ उत्तरैक गोले उत्तरभुजयोः सममण्डलादुत्तरस्थत्वेन शडभुजे योगोऽप्रेत्यपमसाम्यादनाद्वयं याप्रन प्रभुउ १२ सममिति समच्छेदापगमे कृते पक्षयोन्यासः एवमत्रैव याम्यभुजयोः याद्विन द्विभुउ१२ याप्रन १ ममुद १२ सममण्डलाधाम्यस्थत्वेन भुजोनं शंकुतलमति समपक्षयोन्यासः याद्विना द्विभुद १२ अथ याम्यैकगोले सदैव याम्यदिग्भुजस्तन शङ्कुतलोनौ भुजावग्रेति समपक्षयोन्यासः ॥ याप्रन । प्रभुउ १२ याप्रन प्रभुउ १२ श्रथ भिनगोले समपक्षयोास: एवं वा याद्विन । द्विभुद १२ याद्विन १ द्विभुदाई याप्रन प्रभु १२ अत्र सर्वत्र शोधने कृते यथोक्तमेवोपपन्नम् ॥ याद्विनं द्विभुद१२ (१) सहस्रभानाविति । क्रान्तिज्याप्रमाणं यावत्तावत् । या १ अस्मात्समशङ्खः अत्र समवृत्तमेव फलवृत्तमिति समवृत्तनतांशा एवं फलवृत्तीयास्तज्ज्ञानार्थ नतासुदोया ग्रुज्यागुणा त्रिज्यागुणा त्रिज्याभक्ता कार्या प्रकृते धुज्यावर्गज्ञानात्तद्वर्गेणानेन याव; त्रिव १ नज्ञासुदोावर्गों गुणस्त्रिज्यावर्गभकः समटत्तीयनतांशज्यावर्ग: यावन त्रिवनव१ यावनवत्रिवनवत्रिवव: त्रिज्यावर्गाच्छुद्धः समशङ्खवर्गः त्रिव यावत्रिव" अयं पूर्वसमशङ्कुबर्गेणानेन सम (प) इति छेदभक्तयोरनयोः साम्यकरणेन वीजतोऽध्यक्तकान्तिज्यामानं व्यक्तं यथोक्तं स्यात् ।। यात्रि 4 त्रिव naub DAR २)प्रभोत्तराधिकारे २६-३७ श्लोकयोः । यत्रि त्रि-त्रि ज्यान+य. ज्यान श्र पक्षौ समच्छेदोकृत्य ब्यारे छेदग मे च कृते- गु.नि -त्रि . ज्या- त्रिज्यान -ज्या+य ज्यान-अ-ज्या १३.त्रि-य ज्यान अ • ज्या=नि.ज्या-त्रि--ज्या--नश्री यर(त्रि 8-ज्या नअ-ज्यान = त्रि-ज्या अ--(त्रि---ज्यान) - - त्रि.ज्याअ (त्रि ज्यान) त्रि-ज्यान त्रि.--ज्यान ज्यान त्रि-ज्यान--ज्या अ त्रिज्या सू ज्यान-- ज्याज त्रि ज्यानन त्रिज्यान त्रि.-ज्या' ज्याभ सू ज्यान ·२२० सिद्धान्ततत्त्वविवेके- । अक्षांशकशेनेति । क्रान्तिज्यामानं यावत्तावत् । या १ भस्मात्कुज्या यावपत्रिव वर्गः त्रिज्यावर्गगुणः घज्यावर्ग, याव त्रिव भक्तः फलं चरज्यावर्ग: यावपवानिव ज्ञातचरज्यावर्गेण सम इत्युक्तवत्समपक्षयोन्यासः । याव१४४ त्रिव१४४ यावपवत्रिवरू० अत्र चरज्याघात गुणं च कृत्वा समशोधनेन यथोक्त- यावच:४४त्रिवच१४४ मेवोपपन्नम् ॥ (फ) अक्षांशवदिति । सममण्डलस्थे रवौ तदेव फलवृत्त मिति त्रिप्रश्नवासनायां स्पष्टम् ॥ पलप्रमालम्बगुणाक्षजीवायोगमिति । प्रागुक्तरीत्यैव स्पष्टमाकरे ॥ भास्करे ऽथेति । अत्रापि समवृत्तं फलवृत्तम्, नतांसुज्यायुज्याघातस्त्रिज्याभक्तः कलवृत्तीयनतांशज्या, साऽत्र समवृत्तनतांशज्या, अतो विलोमेन त्रिज्यागुणा सा नतासु- ज्याभक्ता द्यज्या स्यादिति किंचित्रं ततो यत्क्रान्तिफलं ते ऽक्षांशास्ततः पलभेति सुगमम् ॥ कुजीवोनितामिती । अत्रोपपत्तिः स्फुटवाकरे ॥ । स् अत उपपन्नं सर्वम् । ज्यानध त्रिर पxय अयं प्रकारो अन्धकारसमीकरणविधिसित प्रदर्शितः । अत्र नतांशलम्बाशाज्या- चापांशेति व्यवयवजजितचापजात्ये मवावयवं नतासुमानं मत्वा तत खिसत्तात्रयवसिद्धा- तेन वासना सुगमा, प्रदर्शिता च मयों तन्मूलश्लोकभाष्ये किमत्र पिष्टपेषणेनेति । (फ) ज्याआ= य, ततः कुज्या- कुxनि पxnx त्रि ततः ज्याच घु १२४ घु प.च.त्रि अत्र : धु=/त्रि-प्र: ज्या च १२./त्रि२-यर प.य. त्रिर :: ज्याच. १२२-लि-ज्याच.१२२४य= १२२xत्रि-१२२४यर प. य.त्रि ज्याच.१२२ x त्रि = यरे (ज्या च.१२२+प.नि) ज्याचx१२xत्रिय अत्र :: ज्या च.१२%गुरु, ज्याच.१२२+प.त्रि। 3D Margam - - त्रि x गु अतउपपन्न ग्रन्थकारानुसारेण सूत्रम् । अत्र चरांशाप- मशाग्रांशेति व्ययवयवघटितचापजात्ये विसत्तावयवसिद्धान्तेन वासना। तत्सूत्रस्य वासना. भाष्ये प्रदर्शिता सा च तत्रैव द्रष्टव्येतिदिक् ॥

·शेषवासना। २२१ (१) प्रविदितनरमानादिति । अत्र क्रान्तिज्यामानं या अतः कुयाहृती यात्रा शनि ज्यावर्गः यावनिका उत्तरगोले कलेयं या शंति अस्या वर्ग: यावअवयाअशनि शवत्रिव अयं त्रिज्यावर्गगुणो द्यज्यावर्गभक्तः सूत्रवर्गः । लंद यावअवत्रिव याअशत्रि त्रिवशवत्रिवव अयं नतासुकोटिज्यावर्गसम इति पक्षी यावलम्ब त्रिवलम्ब लामच्छेदीकृत्य छेदगमे कृते त्रिज्यावर्गापवर्तितपक्षयोन्यासः यावश्व या अशंत्रिशंवत्रिव यावलम्बनकोव R त्रिव 'लम्बनकोव अत्र लम्बज्यानतासुकोटिज्याघातो भाज्य: अधस्तनपक्षेऽव्यक्तवर्गस्थाने त्रिज्यामक्तभाज्यस्य वर्गः क्षयगतः रूपस्थाने भाज्यवर्गः अर्ध्वपक्षेऽव्यक्तवर्गस्थानेऽक्षज्या- वर्गो धनव! धनगतस्तस्मादृणं शोधनेन तद्योग एव हरसंज्ञ उपपनः । पक्षयोलद. पवर्तनादू/व्यक्त द्विघ्नान्त्यः क्षयगतः सौम्ये । याम्ये तु धनगतस्तत्रान्प्यवर्ग पक्षयोः खान्यकरणायथोक्तमेय क्रांतिज्यमानं ध्यक्तं याम्यसौम्ययोः । कदाचित्तद्विविधमप्युत्तर- गोलेऽव्यक्तपक्षर्णगरूपतोऽल्पमित्यादिना मानं स्यात् । (व) अथ सजातीयजात्येषु भुजैक्यं भुजं, कोब्यैक्यं कोटिं, कर्णैक्यं कर्ण प्रकल्प्य अजात्यं तदपि तत्सजातीयं सजायीयजात्यानुपाताहम् । भत्रैकन्यैक्यादपि त्र्यै क्यद्वारा भुजकोटिकर्णानां ज्ञानमध्यनुपात सजातीयत्वादित्युपपत्तिः स्फुटैव तद्विदाम । (१) ऋक्षयोरिति । अत्रोपपत्तिः । क्रान्तिवृत्ते मेषादैः स्वस्वनक्षत्रध्रुवकान्तरे स्वस्त्र भोगस्ततस्तत्तदं तु स्वस्वशरान्तरे स्वस्वकदम्बवृतेऽस्ति । तत्रैकमाद्यसंज्ञ, द्वितीयमन्यः संज्ञम् । आद्यान्यभोगक्षकदम्बवृत्तयोर्भवृत्तेऽन्तरं परमं तयोध्रुवकान्तरम् ! कदम्बादन्य- संशरचापकोटितुल्यकर्णान्तरे तयोरेव कदम्बवृत्तयोरन्तरं भुजः । स तु ज्ञातध्रुवकान्तरा. नुपातसिद्धः, तत्कोटिस्तु श्राद्यक्ष भोगावृत्तगनिभान्तरितस्थानाकेन्द्र संज्ञकादन्यर्क यावदन्तरं त तत्विज्यावृत्तेऽस्ति कर्णरूपम् । अन्यर्थशरो हि भुजः, केन्द्रोत्थत्रिज्यावृत्त. भवृत्तयोरन्तरगस्तान्तरे त्रिभेऽन्तरे तु तवृत्तयोरन्तरं परमं तदनुपातसिद्धं तु तदाध. क्षकदम्बवृत्तत्रिज्यावृत्तैक्यादाद्यक्षभोगावध्यन्तर माद्यक्षसंस्कारेणाद्यविध्यन्तरं स्यात् । तदैक्यात्पूर्वभुजान्तरे त्वन्यःमिति तदैक्यात्परस्परं भुजकोट्यन्तरिते श्राद्यान्यभे भवतः । तचापकों हि तद्वयोरन्नरं तत्रिज्यावृत्ते स्यात् । अथ तदन्तरं प्रसाध्य तदे- कर्क खमध्यं कृत्वा तत्रिज्यावृत्ते दृङ्गण्डलेऽन्यक्षं तन्नतांशैनतं कृत्वा यत्तयोर्विषुवांशान्तर तत्त धुरात्रवृत्तीयं नतमन्यक्षस्य । ततः फलवृत्तीयनतांशद्वारा दिक्कोटिः साध्या । सेह (१) ५८ श्लोकस्य । (ब) षष्टयाध्याययुक्तया वासना स्कुटा ।

·AD . सिद्धान्ततत्त्वविवेके- तत्समध्योत्थयाम्योत्तरहरवृत्तयोरन्तरगा । तत्रिभान्तरिता स्यात् । ततो-'दिगंशको- टिज्यकया विनिघ्नी लम्बाशजीवा त्रिमजीवया त्यनेन सुबोधमक्षांशज्ञानम् । कथमिति? चेच्छृणु । ग्वृत्तविषुववृत्तसंपातस्वस्तिकान्नवत्यशैर्यवृत्तं तद्यान्योत्तरं ध्रुवासक्तं दृग्वृत्ताक्षितिजात्तिर्यगतम् । तदैक्यं समचिह्न, ततो याम्योत्तरे ध्रुवावध्यक्षांशाः । नवत्यंशान्तरे तु स्वस्थानं तदन्तरे लम्बांशाः । स्वस्थानस्वस्तिकयोवृत्तं सममण्डलमिति स्थित्या त्रिप्रश्नगणितोक्याऽऽनीतदृन्वृत्तधुवान्तर स्वस्थानाक्षांशसमं तद्विदामतिस्प- धम् । यदाऽन दृग्वृत्तं सममण्डलमुक्तं क्षितिजं स्यात्स्वस्थानात् । ध्रुवावध्यक्षांशाः पूर्वलम्बांशा एवेति व स्पष्टम् । ननु विषुवांशान्तरं नवत्यधिकं तत्रेदं कथमिति ? वेच्छणु तर्हि । स्वस्थानसषड्भान्तरितस्थानयोः क्षितिजं त्वेकमेव । नक्षत्रानक्षत्रं नवत्यधि- कान्तरे तन्नवत्यल्पान्तरेऽप्यस्ति तत्पड्भान्तरितात् कुजादेव ध्रुवस्याधःस्थितत्वेऽ. न्यध्रुवस्योर्ध्वस्थितत्वं भवति । अतो गणितागताशांशानां यद्वशतः सिद्धानामप्यभे. दानानुपपत्तिः क्वाप्योति यथोक्तं सर्वमुपपन्नम् ॥ (१) ज्ञातांक्षांशस्वप्रदेशादिति । अत्रान्यदेशो हि ग्रहस्तत्क्रान्त्यंशा एवाक्षांशाः । देशयोन्तरं द्वङ्गतांशाः । दिगंशकोटिज्ञानात्फलवृत्तीयनतांशद्वारा हरं ज्ञात्वा हरकणे दिगंशज्या भुजस्तदा दुग्ज्या कर्णे कः ? इति भुजफलं कृत्वा तदक्षांशसंस्कारात्क्रान्ति- फलद्वारा कान्तिः साध्या तेऽक्षांशाः स्युस्तदन्यदेशस्येत्युपपन्नम् ॥ यो देशयोरिति स्पष्टमाकरे ॥ (१) ज्ञाताक्षांशस्वीयदेशादिति । अत्रान्यदेशाक्षाशास्तत्क्रान्त्यंशा लम्बांशाः धुज्यांशास्तूलांशान्तरं हि धुरात्रवृत्तीयं नतम् । ततः फलवृत्तीयनतद्वारा हरं ज्ञात्वा क्रान्तिफलं भुजफलं च ज्ञात्वा तदानीतभुजद्वारा दिगंशाः साध्याः । भुजफलवृत्तन- तांशज्यावर्गयोगपदं देशयोरन्तरज्या तश्चातं तदन्तरमन्यदाकरे स्पष्टं तद्विदाम् ॥ (२) श्रथ सममण्डलीयभावानयनोपपत्तिः । लग्नं किल गोलसन्धिस्तस्मात् क्षितिजं नाडीमण्डलं भवृत्तं भवृत्तमेव । तयोः परमान्तरं त्रिभे डग्गतिः परमापमः । भवृत्तसमवृत्तैक्या वृत्ते लग्नं यावत्कर्णः क्षेत्रांशाः। कुजं यावत्समवृत्ते भुजोऽपमांशाः स्वस्तिकाल्लग्नं यावत्कुजे लग्नामा विषुवांशाः स्युः। या बाहुजीवा विषुवांशकानामि. स्यनेन ये क्षेत्रांशास्ततस्तद्भुजांशाश्च तेऽत्राद्यश्रुतिबाहुरूपाः साध्याः । भवृत्तसमवृत्तैक्यात्स्वस्तिकस्थसमचिह्नवृत्तावध्यन्यौ तदैक्यादेव श्रुतिबाहू साध्यो। तत्र भुजो हि आधबाहुक्षेपांशयोगान्तरसिद्धस्तं लग्नाग्रारूपं भवृत्तसमवृत्तयोः परमान्तरं दृग्गतिं च परिकल्प्योक्तवदन्यौ श्रुत्तिबाहू साध्यौ तत्र भुजस्तु शङ्कुतलाप्रासिद्धः सम- वृत्ताद्भावस्य यो हि कर्णस्तदाधकर्णैक्यान्तरलग्नभावान्तररूपं लग्ने युतं भावः स्याच्छे- षवामनाविचारोऽत्र दृष्टान्तगोलसन्दर्शनादतिस्प्रष्टोऽस्ति तद्विदाम् ॥ (१) ६६ श्लोकस्य । (१) ७७-७८ श्लोकयोः । (२)11-1१२ श्लोकयोः । छात्र यथा ·शेषवासना। (१) खेचरं हि परिकल्पय खमध्यमिति । अत्र सत्रिभग्रहो लग्नं तदा त्वयनव. लनज्याऽस्ति नाडीक्रान्तिवृत्तान्तर्गतत्वात् तद्यथा । लम्बज्याकोटौ त्रिज्याकर्णः क्रान्ति- ज्याकोटौ कः कर्ण ? इति अप्रा लम्बज्यैव ग्रहयुज्या । लग्नक्रान्तिज्या सत्रिभग्रह- क्रान्तिज्या फलितमत्रायनवलनानयनोक्तमेव । (२) अथ सन्धिग्रहवासना । भवृत्तसमवृत्तैक्यं सन्धिः । तदवधि मेषादेरनुलोम सन्धिग्रहः । लग्नमप्यनुलोमगं तयोरन्तरमाधकर्णः । लग्नादग्रस्थिते सन्धौ कर्णयुक्त पृष्ठस्थिते कर्णोनं लग्नं सन्धिग्रहः स्यात् । सौम्यद्वक्षेपे सौम्यगोले याम्यद्वक्षेफे याम्यगोले लग्नादने सन्धिर्दि ग्वैपरीत्ये तयोर्लग्नात्पृष्ठे सन्धिरित्युपपन्नं यथोकम् ॥ (३) तथात्र सिद्धान्तशिरोमणिस्थ इति ॥ * गोले स्वमेषादेविलोमं पातोऽस्ति । म च व्यस्तायनांशसंस्कारादाद्याकंगोलसन्धेः कृतः । राहुस्तु क्रमायनांशसंस्कारात्तत्स. न्धेरनुलोमं कृतः । एकस्थानस्थत्वात्तयोश्चक्र चक्राई च व्यस्तायनांशसंस्कृतं तत् मेषादेरगोलसन्धिः स्यात् । तथा ततस्त्रिभे स्वायनसन्धिरप्यस्ति । विवृत्तक्रान्तिवृत्तैक्यं पातो राहुस्तदने विवृत्तात्सौम्यकदम्बदिश्यस्ति, पृष्ठे तु तनियतं याम्यकदम्बदिश्यस्ति । अथाद्यार्कगोलसन्धेः परमपदे राही तावद्विचार्यते । राहुचिह्न भवृत्ते यथा मेषादने यदन्तरेऽस्ति तथा विवृत्तेऽपि तन्मेपाइने तदन्तरेऽस्ति सततम् । अथ विटते तदाहु- चिह्नात्पृष्ठे वित्तनाडीसपातोऽपि चन्द्रबिम्बगोलसन्धिरस्ति विवृत्ते तदन्तरे कर्णः एवं द्वितीयपदे स च तदने स्यात् । तृतीयपदे तत्पृष्टतश्चतुर्थे तदने स्वादिति स्पष्टं गोले । तत्र राहुचिह्नात्तन्मध्यमक्रान्ति डोटत्तात् ध्रु वसूने कोटिः। विटत्ते स एव कर्णः कर्णः, (२) १४२ श्लोकस्य । ३) १५१-१५२ श्लोकयो। * परमपुज्यचरणानां गुरुवरपण्डितश्रीगेनालालचातुर्धरिकाणां प्रश्न:--"पुष्पवतोगोलसन्ध्योरन्तरं परमं कियत । विचार्य सत्वरं ब्रूहि यदि गोले मति डा." तत्कृतो भगव."पराख्या मिपुज्या प्रकल्प्यापमज्यां ततो नाडिकास्येच यत् कर्णमानम् । ततः कान्तियत्ते तु यत् कोटिमानं तदेवान्तरं गोलसन्ध्योः परं स्यात्।" अत्योपपत्तिस्तु-विमण्डलविषुवन्मण्डलसम्पातगतकदम्बपोतवृत्तमेव यदा परमशर- वृत्तं भवेत्तदा कोणानुपातेन नाड़ीवृत्तीयकर्णचापज्यामानम् कों ज्ञातः | भुजोऽत्र परमशरसमः अनयोज्ञानाव "भुजकोटिज्याकोटिकोटिज्याघात स्त्रिज्याकर्णकोटिज्याघातसमः ।" इतियुक्त्या क्रान्तिवृत्ते कोटेानं सुगमम, तदेव रवि चन्द्रयो गोलसन्ध्यन्तरं परमम्, भुजस्य परमत्वात्कोटेरपि परमत्वं स्पष्टमिति । ज्यापश-त्रि ज्याजि अस्पाश्चा 1.

·२२४ । सिद्धान्ततत्त्वविवेके-- नाढीपत्ते तदन्तरे भुज इति चापनात्यम् । तत्र पातस्थाने कदम्बवृत्तं धनवृत्तं, क्रान्ति वृत्तं विरच तथा ततः कुज वेति हत्तपजक गणिताथै पातास्त्रिभे कदम्बन ववृत्तान्ततः क्षितिजे तदायनवलनम् । तत्कोटिश्तु क्रान्ति ववृत्तान्तः । विवृत्तकान्तिवृत्तान्तः परमः शरः, प्रायनवलनकोटेश्यं शोधितश्चेद ध्रुववृत्तविवृत्तान्तरं पातास्त्रिभे तत्कुजे परमा- न्तरं परक्रान्तिरूपं पातचिह्नरूपगोलसन्धोः स्यात् । अथ तस्सन्धेश्तवृत्तान्तस्तदुक्तचा- पजात्यमप्यस्ति । अतोऽत्र कोब्ब'शा विषुवांशास्तेभ्यो या बाहुजीवेत्यनेन क्षेत्रांशाः साध्यास्तन्मितः कर्णः, त्रिज्याकणे परमान्तरज्या भुजस्तदोक्तकर्णज्यथा का ?, इति विशु- ववृत्तो ध्र ववृत्ते विवृत्तान्त वज्या तशाप भुजस्त बापजात्ये स्यात् । एवमन्त्यपदेऽपि । द्वितीयतृतीयपदयोस्तु आयनवलनकोटौ परेषुयोज्यः परमान्तरं तवृत्तयोः स्यादित्युक्तं राहोगकर्कादिस्थत्वेन निर्णयः कृतः । पातात्त्रिभे विवृत्तकान्तिवृत्तान्तः परमः शर पातात्कर्णाने तु तदनुपातसिद्धे शरः क्रान्तिवृत्तात्तिर्यगस्ति । कदम्बवृत्ते स एवैको- ज्ञातभुजः अनन्तरानीतचापजात्यभुजांशानां पातस्थानीयविषुवांशभुजाशानामनन्तर- मर्कगोलसन्धिपर्यन्तं यदस्ति तन्मितं कर्ण प्रकल्प्य तद्भुजकर्णाभ्यां साधितो द्वितीयो- भुजश्चापात्मकोऽस्ति क्रान्तिवृत्ते । तल्लबाश्चन्द्रभोगजगोलसन्धिसूर्यगोलसन्ध्योर- न्तरं स्यात् । उक्कराही पड्भान्तरस्थे रविगोलसन्धौ युक्ताः पडभाधिकत्वे होनाश्चन्द्रस्य स्वमेषतः स्यात् । रविगोलसन्धेरणतः पृष्ठतः स्थितस्वात्तस्य क्रान्तिवृत्तस्थत्वादयं किल भोगजसन्धिस्तत्तल्ये चन्द्रे तद्विम्ब शराने नाडीविवृत्तसम्पातेऽवश्यं स्यात् । तत्र स्फुट- क्रान्त्यभावो बिम्बगतकदम्बवृत्ते भ्रवृत्ते वा स्वस्वशरकान्त्योविभिन्नदिग्गतयोरन्तररा- भावात् । अथ तत्सम्पातान्त्रिभे तदवृत्तयोः परमान्तरं परस्पष्टापमः। उक्तकर्णज्ययः पातकान्तिज्या भुजस्तदा त्रिज्यया कः ? इत्यनुपातसिहोऽयनसन्धौ स्यात् । अथवा गोलसन्धिस्थबिम्बीयशरबलनायनबलैक्यान्तरं उत्तराही मृगको दिस्थत्वे कार्य तन्मान स्यात् वित्तमेषादेबिविधि विवृत्तस्फुटश्चन्द्रः स्पष्टीकरणे प्रसिद्धस्तथा राहुरपि । आकरे पदचतुष्टयकृतनिर्णयात्कणोंनयुतो राहुर्विश्त्तमेषादेविवृत्तविषुववृत्तैक्यावध्य- न्तरम् । तदूनो विवृत्तस्थश्चन्द्रस्तत एवं स्पष्टः स्यादन्तरितस्तसन्धेः कर्णान्तरे राहुक्रान्तिस्तदा तदन्तरिते भुजः कः ? इति तत्परक्रान्तिरेवेत्युपपन्न सर्व गोलेऽतिपरि- चितानां, शेषं स्पष्टमाकरे ॥ (१) युगादिजाविति । अन्न युगादिजावित्युपलक्षणम् । अन्येऽपि कुदिनमगणपू- तिकाला ग्राह्याः ; शेष स्पष्टम् । युगकुदिनैर्युगादिग्रहभगणास्तदेष्टकुदिनैः के ? स्युरित्यत्र ग्रहभगणा भाज्या, इष्टकुदिनानि गुणका, युगादिकुदिनानि हरस्तत्र लब्धं गतभगणा: शेषं भगणशेषम् । यद्यत्रेष्टकुदिनगुणयुगादिभगणा भगणशेषोनास्तहिं ते युगादिकुदि. नैर्भकाः सन्तो विशुद्धि प्रयान्तीति निरमा लब्धिरेव गतभगणाः स्युर्गुणोऽहर्गण: स्यात् । कुट्टकेऽस्मिन्सति संभवे दृढभाज्यहारयोरत्यावश्यकत्वेन दृढौ युगादिभगण- कुवासरौ कृतौ लब्धेरविकारात् । भगणशेषं त्वत्र दृढं तद्द्वादशगुणं दृढकुदिनैर्भक्त फलं (.) १९१-१९२ श्लोकयोः ।

·: शेषवासना। राशया, शेष राशिशेष तस्त्रिंशद्गुणं दृढकुदिनैर्भक्तं लब्धं लवाः, शेषमंशशेष तत्रषष्टिाणं हरभक्तं फलं कलाः,शेषं तत्पष्टिगुणं तेनैव हरेण भक्तं फलं विकलाः, शेषं विकलाशेषमिति सर्वगुणधातश्चक्रविकला १२६६००० स्तद्गुणं भगणशेषमेव दृढकुदिन भक्तं लब्धं विक- लात्मकोग्रहः, शेषं विकलावशेषम् । अत्र विलोमेन लब्धिगुणो हरः स्वाग्रेण युतो गुण- गुणितभाज्यसमः स्यादिति राश्यादेविकला दृढकुदिनगुणा विकलावशेषयुताश्चक्रविक- लिकाभक्ताः फलं निःशेषलब्धिर्भगणशेषम् । अज्ञातविकलिकावशेषायोगे सशेषा लब्धिः स्यादिति निरेकं भगणशेष स्यात् । निःशेषभजनान्यथाऽनुपपत्त्या तच्छेषविकलावशेष- योगो हि चक्रविकला इति तच्छेपोनच दिकला एवात्र विकलावशेषम् । सैकलब्धि रणशेषमिति वरीवर्ति प्राचां विचारानुगतः पन्थाः । अत्र चक्राप्रमाद्यसंज्ञं विकलावशेषम ज्यसंझं कल्पितम् । दृढकुदिनानां चक्रविकलाल्पत्वं यद्यन्यसंझं हृढकुदिनाल्पं स्यात्ता तदेव विकलावशेषम् । भगणशेष स्वायज्ञम् । दृढकुदिनाधिकत्वे त्वस्य खिलं विज्ञेयम् । दृढकुदिनानां चऋविकलाधिकरशे तु स एव विकलात्मको प्रहः अनेकमगणशेषविकला- वशेषाभ्यामपि संभवतीति तज्ज्ञानोपायो यथा । अत्र दृढकुदिनाल्पं यद्विकलावशेष तच्चक्रविकलाल्पं त्वधिकं च स्यात् । अन्यसंज्ञस्य चक्रविकलाल्पत्वेन कुदिनाल्पत्वा- तदेव विकलावशेष तावददातम् । आधसंझं तु भगणशेषम् । दृढकुदिनाल्पत्वेन तयोः सिद्धत्वात् । खैकमिदमाद्यं यत्र भगणशेष ख्यातन चक्रविकलाधिकातुल्ये विकालावशेष स एवं विकलात्मको ग्रहः पूर्वगणितेन । ब्यादिगुणितचऋविकलाधिकान्यतुल्ये विकलावशेषे याधिकाद्यतुल्यं भगणशेष स्यात् । परं तदपि विकलावशेष यदि दृढकुदिनाल्पं स्थान्नान्यथा । तदर्थमुपायः । दृढकहाश्चऋविकलिकाल्पाः कार्याः लब्ध शेष स्थाप्यम् : अत्र लब्धिनहरस्य स्वाप्रयुतस्य दृढकहतुल्यत्वेन नियमाल्लब्धि गुणितचक्रविकलास्तच्छेषाल्पेन युक्ताः सत्यो दृढक्कहाल्पा एव स्युरिति प्रकृते तच्छेषा- रूपान्ययोगे दृढक्कहाल्पत्वेन तत्तुल्ये विकलावशेषे लब्ध्यधिकायतुल्यं दृढक्कहाल्पं भगण- शेष नियतं स्यान्नान्यथेति सिद्धः। नन्वस्यापि हडक्कहाल्पत्वे का युक्तिरिति चेच्छृणु । अत्र यद्भगणशेषमाधादधिकं कल्प्यते तदशेनापि दृढहाल्पविकलावशेषान्तर्भावे यथोक्त. वग्रहो नान्यः स तु चक्रविकलाल्पः । तदन्यथाऽनुपपत्या दृढक्कहाल्पमेव भगणशेषम् । दृढक्कहतुल्ये भगणशेषे चक्रविकलातुल्यग्रहसिद्धापत्तः । लब्ध्यल्पेष्टनचक्रविकलाधि- शान्ययोगे तु सर्वथा विकलावशेषस्याद्गुढक्कहाल्पत्वमित्याकरोक्तं सर्वमुपपन्नम् ॥ (१) अथ वर्गप्रकृत्युदाहरणप्रसङ्गे तावदुद्दिष्टं कुट्टके तनयं निरपवर्तन- मित्यस्य वासना । कल्पसौरैः कल्पाधिमासास्तदेष्टसौरैः किमिति लब्धिरन गताधि मासा, गुणो गतसौरदिवसाः । अनापवर्तनयोग्यौ यो भाज्यहारौ, तयोर्वर्गप्रकृति- सिद्धापवर्तनयोग्यपदाङ्कस्वरूप,-मेवाऽधिकमासशेषमुद्दिष्ट संज्ञक निरपवर्तनं ऋणक्षेपः कल्प्यः । कुकगणितार्थं तु तदपवर्तनमवश्यं कत्तव्यमेवेति भास्कराभिमतोऽर्थः कुट्टकार्थमपि तदपवर्त्तनं नेत्यर्थो न तदभिमतः । तद्रीत्या कुट्टकासिद्धया खिलत्वोक्तेः । वर्गप्रकृत्याऽऽलापसिद्धानामेव शेषाणामुद्देशानिरपवत नमेवोपदिष्टं क्षेपार्थम् । (१)३४३ श्लोकस्य । ६ ·: खण्डन्नयात्मक १ श्रव्य २ २२६ सिद्धान्ततत्वविवेके- अन्यथा तदनपवते वर्गप्रकृत्युक्तालापोच्छेदाच्छेषतुक व्यभिचरति । परं नाहि सोऽन- पातितः फलप हत्ययः सन्निवेशार्थमुपयुक्तः । तत्र दृढीकृतस्तूपयुक्तः। अथ नापवर्ती बेशं तत्पदग्रहणे तु तानि दृडयोरेव भाज्यहारयोः सम्बन्धादुक्तान्येव । माज्यहारयोः स्वतो वढत्वे यथागतानि नाशयपि पदानि युक्कानि । हृढीकृतयोरपि दृढपदानि इडभाज्यहारलम्बन्धादहढान्यदृढभाज्यहारसम्बन्धादिति फलाविशेषाद्ययागतानि सर्वप- दान्यपि निरपवर्तितानि गुणलव्ध्यर्थ उपयुक्तानीत्युक्तमुहिष्ट कुट्टके तज्ज्ञ रित्यादि ॥ अथ वर्गमकृत्युदाहरणे । भास्कराभिमतकनिष्ठानयनवासना । (१) तावत्क्षेपं क्षेपरूमाणि कृत्यति । मूलार्थ पक्षोऽयं याव ५ काव १६ रू.२० अयं वा । याव ५ कार २० रू १६ अनोभयत्र कल्पिता प्रकृतिः ५ क्षेपकः काव १६ रू २० अयं वा क्षेपकः काव २० रू १६ श्रन क्षेपसजातीयवर्णः सरूपो ऽरूपो वा भास्कराभिमतं कनिष्टम् । तथा तलाधितं ज्येष्ठमपि । तत्कनिष्ट खण्डद्वयात्मकं व्यक्तमव्यक्तं चेति । तत्कनिष्टवर्ग: १ प्रकृतिगुणः १ श्रयं क्षेपकखण्डक्षेपाभ्यां युतः कार्यों ज्येष्ठवर्ग: स्थात। परं प्रकृतिगुणकनिष्टवर्गस्याद्यान्तयोरेव तद्योगो भवति । मध्यखण्डं तु यथास्थितमेव । अन्न मूलग्रहणे विचारः। यद्याधन्त्यमूलयो_तो द्विघ्नो मध्यखण्डं स्थात् तहि तन्मूललामो नेतस्था । क्षेपखण्डयोधनगतयोयोगे तयोरधिकत्वान्न तन्मूल- घातो द्विघ्नो मध्यखळ स्यात् तन्मध्यखरा सत्कनिष्टखण्डद्वय प्रकृतिद्विधनवातात्मक तादापं न समन् । श्रथाद्यत्ययोर्मध्ये एक किञ्चिदन्याल्पमन्यदधिकं च कृत्वा यद्या- नीयते मध्यवराई तर्हि तत्समत्वसंभवः, यतो मध्यखडं तु वातात्मकं तदनेकाकाभ्यामपि संभवति । अतः क्षेपखण्डयोर्मध्ये एक धनमन्यट्टणं कल्पयित्वा तद्योगात्तन्मध्यखण्डस. मत्वं स्यादित्युपायो दृष्टः । तथोदाहरणक्रमेण कृते आद्यन्त्ययोरप्यन्यौ ज्येष्टवर्गों स्तः । तद्यथा तत्कनिष्ठखण्डाभ्यां कनिष्ठाभ्यां क्षेपस्त्रण्डरूपक्षेपाभ्यां स्वप्रकृतौ यो ज्येष्टवर्गों लावश्यमाद्यन्तयोभवतः । यन्मूलपातेऽपि तदेव मध्यखण्डं यथा स्यात् । तथा ते कनिष्ठ- अखण्डे कल्प्ये तज्ज्ञानार्थमुपायः । तावरक्षेपरूपाणि क्षेपं कृत्वेष्ट कनिष्ठज्येष्ठे व्यक्त कायें। तत्र तत्कनिष्ठमेव व्यक्तखण्डं कनिष्ठस्य । अव्यक्तखण्डज्ञानार्थं तदङ्कप्रमाण शावत्तावत् या१ खण्डद्वयात्मकनिष्टवर्गस्य वर्गे प्रकृतिगुणे मध्यखण्डं याव्यप्र२ आद्य- त्ययोज्येष्ठवगौं यावनक्षेपवर्णव अङ्क ज्येव । मूलाज्ञानादनयोरेव घातो मूलघात- वर्गः यावज्येवप्र १ 'क्षेपवर्णव अङ्क ज्येव : अत्र प्रथमोदाहरणे ज्येष्टवर्गस्वरूपमेवं व्यवप्रा रूपं कृत्वा यावत्खण्डस्वरूपमुत्पाद्यायं वा यावव्यवश्व यावक्षेप भयं पूर्वमध्य- खण्डाद्धंवर्गसम इति समशोधनाज्जातौ पक्षी यावरूप क्षेपवर्णवज्येवा अपडक्त्ययामत्र क्षेप- रूपप्रकतिधातो यावद्वर्गाङ्कः । अधस्तनपडक्तयां व्यक्तस्थाने क्षेपवर्णवर्गाङ्कज्येष्ठवगंधात. इत्यव्यक्तवर्गाङ्कन क्षेरूप । रूपशेषे भक्त मूले च गृहीते तावत्क्षेपमित्यादिमेतत्पद्योक्त- कनिष्टमेव सिद्धं द्वितीयोदाहरणवशेनापि तथैवेत्युपपन्नं भास्कराभिमतम् । एवं यत्र (१) १८५--२८८ श्लोकानाम् । ।

·शेषवासना। २२७ क्षेपखण्डे धने अथवैकत्यर्णत्वेऽपि क्षेपरूपक्षेपीयज्येष्ठपदासंभवे भास्करामिमतसम्भवादे- कवर्णमानमिष्टं कृत्वोदाहरणसिद्धिरुक्कैवाऽऽकरे ॥ (१) भास्करोक्तं कलाबिम्बमित्यादि। मध्यकलाबिम्बं वित्र्यंशमुच्चे नीचे सञ्यंश- मित्युच्चार्थ हरोऽयं १ । ३० । नीचार्थ गुणश्चार्य ।। २० । नयुक्तहरगुणकावन गुणहरौ मध्ययोजनकक्षायामुच्चनीचयोजनकक्षाज्ञानार्थमुपयुक्तौ न वा सर्वखेटेष्वेवमेव हरो गुणकश्चेत्ययुक्तं तत्कालबिम्बम् । कक्षान्यकलामित्या बिम्बस्य सिद्धत्वात्तज्जस्थि. त्याऽऽद्यानयने कलानां तद्रूपत्वेन गत्यन्तरानुपातानहत्वावटिकादिस्थित्याद्यनुपपत्तेश्च॥ (२) येनैव भक्ता करणीत्यादि। अत्र करणी ययोर्यातस्तयोरायतभुजकोव्योर्योग- तुल्यव्यासस्य वृत्ते तदल्पोत्क्रमज्यासम्बन्धिक्रमज्यैव करणीपदं यतो बाणोनम्नव्यासोऽत्र भुजकोटिघात एव करणीरूपस्तत्पदं दो क्रमज्येत्युक्तं प्राक । अथ करणी तु भुजकोटिघातः स तन्मूलयोर्वर्गघातः समत्वान्मूलधातवर्ग एवेति करणीपदं मूलघात इति सिद्धम् । यथान भुजकोटिभ्यां तदुधातद्वारोक्तयुक्तया पदमानीतं तथा तन्मूलाभ्यां करणीभ्याम- ग्यानीतरेखात्मकं पदं करणीमूलमूलं स्यादित्युपपन्नं सर्वम् ॥ (१) प्रथालनमूलवासनायां समपक्षयोः समक्षेपौचित्येऽपि विषमक्षेपयोगस्त्वनु. चित इति चेच्छृणु । अत्राव्यक्तमानज्ञानार्थ मूलावशेषं किल भाज्यः। सरूपद्विघ्नमूलं तु हरः स तु स्थूलत्वेनाधिको गृहोतोऽस्ति । फलाल्पत्वभयाद्राज्येऽपि किञ्चिदधिक कत्तु मुचितम् । अतः पक्षयोः समक्षेपयुक्त्या यथा भाज्येऽपि किञ्चिदधिकं स्यात्तथोक्तव- शाज्ये व्यकपक्षे यावदेकं प्रक्षिप्य कृतं सूक्ष्मासन्नमित्युपपन्नमाकरोक्तम् ॥ (२) यैह त इति । प्रोतक्रमेणै हराङ्का यत्रोदाहरणे २ । ३ । ४ । ५। ६ । ७।८ । ९ । तत्रैते २ । ३ । ४ । दूरीकृता अग्रिमेषु निःशेषभजनात् । शेषाङ्काः ५ । ६ । ७ । ८ । ९ । अत्रानयो ६। ८ व्यपवर्तनसंभवात्तयोढूढत्वान्यथाऽनुपपत्या अय ६ मपवर्तितः । ३ । ७ । ८ । ६ । अत्राय ३ मपि त्यक्तः । अनिमे निःशेषभजनात् । शेषाः ५। ७ 1 6 1९ एते गुढा इति तदुधातः (३) २५२० अत्यल्पोऽयं सर्वनि:- शेषभजनार्ह उपपन्न इति स्पष्टम् ॥ स्वोक्ततत्त्वविवेकस्य मयेयं शेषवासना। कथिता तद्विदां प्रीत्यै सुबोधोत्कृष्टजीविनाम् ॥ ३ ॥ इति श्रीसकलगणकसार्वभौमनृसिंहात्मजकमलाकरविरचिता शेषवासना सम्पूर्णा । (१) २९९ श्लोकस्य ।(२) ३१४-११७ श्लोकानाम् । २) ३१४ श्लोकस्य । (३) ३३६ श्लोकस्य । (४) अयमेव साम्मतं लघुतमापवर्त्यः कथ्यते ।

·भाष्यरचयितुद्देशग्रामादिपरिचयः । अस्ति श्रीमिथिलाऽचलातलशिरोरत्नखरूपा यामुत्तोल्य मनस्तुलाभुवि गुणैनाकेन साकं विधिः । ज्ञात्वा भारवतीं व्यधाद्वसुमतौ तुच्छां दिवं खे ततो- रम्येयं सुखदाऽनिलान्नसलिताऽऽयाताऽवनौ मुक्तिदा ॥१॥ नो यत्रास्ति वितस्तिमात्रमपि सद्यशं सुविज्ञं विना स्थानं नेदृशमस्ति पुण्यजनक क्वापोति विज्ञाय सा। जाता देवनुता सती भगवती सीता विदेहान्वया- म्भोधौ श्रीरिव शिक्षिता युवतयः स्वीयैश्चरित्रर्यया ॥२॥ यस्यां पक्षधरो विपक्षदलनो वाचस्पति गीस्पते- स्तुल्यो नास्तिकतत्वतूलदहनः सन्मण्डनं मण्डनः । प्राचार्योदयनोऽधिकः सुरगुरोाये, कवित्वामृता- म्भोधिः शर्वपदाप्तसर्वविषयो विद्यापतिवित्पतिः ॥३॥ श्रागच्छन्ति विदोऽधुना स्वविषयात् काशी प्रतिष्ठाशया तद्वत् प्राङ् मिथिलां सुविज्ञजनतां गत्वाऽन्यदेशाज्जनाः। तत्राधीत्य समस्तशास्त्रविषयान् तद्योग्यतासूचिका लब्ध्वा ते तत एव योग्यपदवीं यान्तिस्म देशे निजे॥४॥ यत्पूर्वेऽस्ति च कौशिकी गिरिनदी गङ्गा च यद्दक्षिणे गएडक्यस्ति तु पश्चिमे दृढ़तरः सौम्ये हिमानीनगः। यन्मध्ये त्रियुगाऽमृता च कमला सल्लदमणा वाङ्मती नद्योऽद्यापि वहन्ति पुण्यसलिला स्ता धर्ममूलादयः॥५॥ तस्यां कर्कशतर्कशास्त्रनिगमाद्याभ्यासलब्धादरैः सत्कर्माचरणे बृहस्पतिसमैर्विद्वज्जनैर्मण्डितम् । रम्यं चैनपुरं तु भागलपुरेऽनाद्याऽस्ति तारा यतो- विद्वान् शेखरदत्तमिश्रतनयः श्रीहंसराजः कृती ॥६॥ यो नित्यं स्वगृहे सुरार्चनरतोऽन्तेवासिनोऽध्यापयन् यावज्जीवनमर्जयन् स्वसुयशः शश्वत् स्वधर्मे रतः। तत्सूनुर्हतदैवदुष्कृतिवशाईन्यं परं शैशवे प्राप्तोऽनेकगुरोः पदान्तिकगतोऽधीत्याल्पमल्पन्ततः ॥७॥ हाबीभौश्राइवेद्यांपुरितु निवसतां विज्ञशिष्यान्वितानां धर्माचारानुकम्पाप्रभृतिगुणवतां भूपसम्मानभाजाम् ।

·[ २ ] श्रीगेनालालनाम्नां चरणकमलयोः प्राप्य सामीप्यमाशु सर्वान् ग्रन्थानधीत्याम्बुधिगुणवसुभूसंख्यशाके श्रमेण ॥८॥ उत्तीर्य श्रीगुरूणां पदकजकृपया तीर्थमत्रैव वर्षे मातुः शोकार्त्तचित्तः स्वपुरवरजनैः प्रेषितः शम्भुपुर्य्याम् । प्रेम्णाऽऽहूतः सुहृद्भिः सह पठनविधौ भ्रातृसाहाय्ययोगात् काश्यां सत्पुण्यराश्यामहमगममरं कीन्सकोलेजमध्ये ॥६॥ तत्र स्थित्वा सुखेन प्रथमपदगतां प्राप्य सौवर्णभूषा- माचार्य ज्योतिषस्यावनिजलधिधृतिख्यातशाके तदन्तः । तीर्थञ्चोत्तीय काव्ये गजगुणवसुभूशाकवर्षे ततोऽहं देशे स्वीये गृहस्थोऽभवममलगुणां प्राप्य नारी कुलोनाम् ॥१०॥ तस्मात् प्रतापगढ़मण्डलसंस्थविद्याऽऽगारे प्रधानगुरुतां समवाप्य तत्र । वर्षाणि षट् गणितशास्त्रमतीव रम्यमध्यापर्यंश्व रचयन् तिलकाननेकान्॥११॥ शृङ्गोनतेः सुसरलां प्रतिभाऽवबोधस्याप्यज्ञबोधजननीं विवृति मनोज्ञाम् । भाष्यं च युक्तिलसितं सरलैर्वचोभिः पूर्णश्रमेण किल तत्त्वविवेककस्य॥१२॥ श्रीमद्गुरोःपदसरोजकृपाऽवलम्बात् पङ्गोविलङ्घनमिवार्णवसप्तकस्य । काश्यां समेत्य पुनरेव तु तत्र मूल-रामायणस्य सरलां रुचिरां सुधाख्याम्॥ ततः किरातार्जुनकाव्यसर्गत्रयस्य टीकां विततां सुधाख्याम् । संशोध्य यत्नात् स्मृतिकृत्यसारं विद्वन्मुदे सत्परिशिष्टयुक्तम् ॥१४॥ ततोऽनु बीजस्य सुवासनां शिशोमु देऽतिरस्यामपि नीलकण्ठ्याः । टीकोपपत्तिं कृतवान् परीक्षार्थिनां मुदे मन्दधियां सुरम्याम् ॥१५॥ कररसधृतिमितशाके तपसि सिते दितिथौ सुरेज्येऽह्नि । श्रीमन्मिथिलेशकराम्बुजतो धौतद्वयं लब्धम् ॥१६॥ एताः कृतीविलोक्य ज्ञः कृपयाऽऽर्द्रहृदा वरैः। त्रुटिपूर्तिः प्रकर्तव्येत्यर्थये शिरसा नतः ॥ १७ ॥ श्रीमान् योगिवरो दिगन्तविदितः को- ऽष्टसिद्धयऽन्वितो. बालानन्द इति स्वनामलसितः श्रीवैद्यनाथस्थले । तन्नाम्ना प्रथिते बुधैः परिवृते विद्यालयेऽध्यापकः सम्प्रत्यस्मि च पाठयन् बहुजनान् गङ्गाधरो मैथिलः ॥१८॥ इति भाष्यकार:- मैथिल पं० श्रीगङ्गाधरमिश्रः

·Unintyspate
Maratha
THAKRADHERAINEERINER
amrSHMAIRAOWANLWAMIERESTIMATERINARRIAMERPRISMETIM
पुस्तक मिलने का पता-
मास्टर खेलाडीलाल ऐण्ड सन्स,
संस्कृत बुकडिपो,
कचौड़ीगली, बनारस सिटी।
MARCHIRONHINDIHIRIDDLENATHURAINotes