·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184501
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY
figo8.
Call No. 808. Acc. No.
2119
AQIR

·Osmania University Library
S.808.1
Accession No. 2119
A AIR
Call No.
Author
Title
This book should be returned on or before the date last
marked below.

·No text on this page.

·भारतीय विद्या प्रस्थावलि, प्रथा
अल्लराज-विरचिता
रसरत्नप्रदीपिका
(रसतत्त्वप्रकाशिका काम्पशाबसम्बन्धिनी सुपाव्यप्रन्धपतिः।)
विस्तृवालप्रस्तावना-विविधपाठान्तर-परिशिष्टादिभिः समन्विता
प्राध्यापक-श्री रा. ना. दांडेकर, एम्. ए., पीएच्. डी.,
सम्पादिता
भारतीय विद्या भवन, मुंबई
द्वारा प्रकाशं प्राप्ता
BHARATIYA VIDYA SERIES; No.8
RASARATNAPRADIPIKĀ
OF
ALLARĀJA
(A work dealing with the Rasa-theory in Sanskrit rhetoric)
For the first time critically edited with introduction,
notes and appendices,
BY
R. N. DANDEKAR, M. A., Ph. D.,
(Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona)
PUBLISHED BY
BHARATIYA VIDYA BHAVAN
A. D. 1945]
BOMBAY
[ Price Rs.3-02-

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·भारतीय विद्या ग्रन्थावलि [ग्रन्थाङ्क ८]c- अल्लराज-विरचिता रसरत्नप्रदीपिका (रसतस्वप्रकाशिका काव्यशास्त्रसम्बन्धिनी सुपाठ्यग्रन्थपद्धतिः।) सा च विस्तृताङ्ग्लप्रस्तावना-विविधपाठान्तर-परिशिष्टादिभिः समन्विता प्राध्यापक - श्री रा. ना. दांडेकर, एम्. ए., पीएच्. डी., , विद्वद्वरेण सम्पादिता Post Graduate Library College of Arts & Commerce, 0, 0, मुंबई - स्थित भारतीय विद्याभवन द्वारा प्रकाशं नीता विक्रमाब्द २००२] मूल्यं रू.३-२-० [ १९४५ खीस्ताब्द

·BHARATIYA VIDYA SERIES
( Critical editions of rare and important texts, treatises and
translations on Indological subjects ]
FOUNDER
SHRI K. M. MUNSHI
55
GENERAL EDITORS
ACHARYA JINA VIJAYA MUNI
DR. A. D. PUSALKER
BOMBAY
BHARATIYA VIDYA BHAVAN
VOLUME EIGHT
[Price Rs. 2/12 ]
First Edition 1945
* All Rights Reserved *
[ 500 Copics

·RASARATNAPRADIPIKĀ
OF
ALLARAJA
(A work dealing with the Rasa-theory in Sanskrit rhetoric)
For the first time critically edited with introduction,
notes and appendices,
BY
R. N. DANDEKAR, 1. A., Ph. D.,
Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona
PUBLISHED BY
JAYANTAKRISHNA H. DAVE, M A., LL. B.
HONORARY REGISTRAR
BHARATIYA VIDYA BHAVAN
BOMBAY
V. S. 2002]
[A. D. 1945

·By the same: Author 1. Der vedische Mensch 2. A History of the Guptas 3. Vedic Mythological Tracts (i) Savit (ii) Asura Varuņa (iii) Vişnu (iv) Pūşan (v) Yama 4. Vedic Psychological Studies (i) Somatism of Vedic Psychology 5. Twenty-five Years of Vedic Studies 1917–1942: A Survey. 6. Jñānadīpikā (Devabodha's Commentary on the Adiparvan of the Mahābhārata, edited for the first time ). 7. Vedic Bibliography (Being a comprehensive and analytical register of all work done since 1930 in the field of Vedic Studies and allied 'antiquities).

·CONTENTS
Page No.
6
1) General Editor's Preface
2) Editor's Preface
7
3) Introduction
1-19
Analysis of Contents
The Author of the RRP: ALLARAJA
Critical Apparatus
4) Rasaratnapradīpikā Vişayānukramanikā २१-२४
5) Rasaratnapradīpikā : Text
9-38
6) Notes
45-49
7) Appendix I: Works and Authors mentioned
by name in the RRP
50-52
8) Appendix II : Concordance
53-54
9) Appendix III : Index of Stanzas quoted
in the RRP
55-58

·General Editor's Preface In issuing Rasaratnapradipikā of Allarāja, which is being critically edited for the fifst time, as No. 8 in the Bhāratīya Vidyā Series, I am particularly happy, as by this publication, the Bhavan launches on a new and interesting branch of Sanskrit Poetics, viz. Rasa-theory. The Rasaratnapradipika is a small book dealing methodically with the main topics on Rasa in brief. On account of its brevity, systematic arrangement and avoidance of controversial points, the Rasaratnapradipika will be found to be a good text-book for a beginner. The Editor has considered the problem of the date of the Rasaratnapradipikä on the basis both of literary and historical evidence, and has placed the Rasaratnapradipikā in the early 14th century, identifying Hammīra, the father of Allarāja, the author, with Hammīra, the Chauhan King of Ranathambor, whose règnal period was 1283–1301 A. D. I entirely agree with the conclusions of the learned Editor. Dr. R. N. Dandekar, who has edited the work, is already well-known to orientalists in several capacities, às thè Honorary Secretary of the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona; as the Genaral Secretary of the All-India Oriental Conference; as the Professor of Sanskrit and Ancient Indian Culture at the Fergusson College, Pooná; áġ the Editor of the Salyaparvan of the Mahābhārata. He has already made a name for himself as a Vedist and epic scholar. Dr. Dandekar has edited the work with thorough precision and care, and the various useful Appendices and Introduction testify to the amount of labour spent by him on this work. I have no doubt the present work will enhance his reputation as a critical Editor of classical texts. On behalf of the Bharatiya Vidya Bhavan I thank Dr. Dandekar for presenting such excellent work for publication in our Series. BOMBAY, 81st December 1946. 46. } MUNI JINA VIJAYA ·PREFACE Some time ago my friend, Professor P. K. GODE, brought to my notice two MSS. of the Rasaratnapradipika from the Government collection of MSS. deposited at the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona. The obvious historical connections of the author of that work, and the apparently popular treatment of an important topic in Sanskrit rhetoric attempted by him attracted my attention. I therefore undertook to edit that small work. In addition to the two MSS. at the Bhandarkar Oriental Research Institute, there were two other MSS. of the work available in India-one in the Baroda Central Library and the other in the Tanjore Sarasvathi Mahal Library. The Director of the Oriental Institute, Baroda, very kindly lent me the MS. in his charge, and I got a transcript of the Tanjore MS. prepared for me by a Pandit over there. The present edition of the Rasaratnapradipikā is thus based on these four MSS., which are the only ones known so far. My thanks are due to the authorities of the Bhandarkar Oriental Research Institute, the Baroda Oriental Institute, and the Tanjore Sarasvathi Mahal Library for making the MSS. available to me. While editing the text and preparing the introduction of this small work I had to correspond with several friends, includ. ing Dr. S. K. DE, Dr. V. RAGHAVAN, and MM. Pandit Bishwe. shwar Nath Reu. I have to gratefully mention that they very kindly responded to my queries. I must also not forget to thank sincerely my colleagues in Poona, particularly Professor C. R. Devdhar and Professor P. K. Gode, who take personal interest in all my work. The publication of the Rasaratnapradīpika, which is being edited and published for the first time, in the Bharatiya Vidya Series is due entirely to the kindness of my friend, Professor Dr. A. D. Pusalker, and of Acārya S'ri Muni Jinavijayaji, the Hono. rary Director of the Bhāratiya Vidya Bhavana, Bombay. I should like to record here my respectful appreciation of the valuable contributions made by S'ri Muniji to Indological studies, in several ways, during the last so many years. Bhandarkar Oriental Research Institute, POONA 4. R. N. DANDEKAR 16th November 1945.

·No text on this page.

·more INTRODUCTION Several kings of ancient India were not only patrons of learning but were themselves authors and scholars. One such king, Allarāja (Alla.) by name, claims to be the author of the Rasaratnapradīpıkā ( (RRP), which is a handy manual dealing with the much-discussed topic in Sanskrit poetics, namely, that of rasa. This work is divided into six paricchedas or chapters and consists of both prose and verse. Every definition or theoretical maxim in the RRP is, as is common in all works of this type, illustrated by means of one or stanzas often taken from the writings of well-known authors. A brief analysis of the contents of each chapter is given below: Analysis of Contents: The first chapter opens with a mangala-sloka offering homage to the Lord in the form of rasa (rasarūpine bhagavate). This is followed by some information regarding the author himself. There lived formerly, we are told, a renowned king by name Śrī Hammira, who had conquered the country of Konkaņa, who was the foremost among all monarchs of his time, and who had overpowered the three worlds by means of his prowess. His son was Allarāja, who was an intrepid leader and a conqueror of heroes. Alla. was well-versed in several branches of knowledge and was a great patron of poets. He had made a deep study of many well-known ancient texts on dramaturgy composed by such great masters as Kāśyapa, Kohala, Nārada, Arjuna, Bharata, Anandavardhana and others, and, for the sake of the rasikas, he presented the essence of that science, particularly of the rasa-theory, which is its most important theme, in the form of the RRP. After this formal introduction, the author begins with the discussion of the basic question: What is pleasure ? and what is sorrow? Pleasure, he tells us, is of two kinds, nitya and anitya. The pleasure or bliss derived from the knowledge of Brahman is nitya or eternal; but it can be secured only by yogins and is therefore generally denied to common people. The pleasure derived from objects of senses, on the other hand, ·2 RASARATNAPRADĪPIKA though a matter of popular experience, is anitya or impermanent and fleeting and indeed leads ultimately to sorrow. The pleasure derived from rasa, which is intermediate between the two, and which is described by ancient writers as anirvācya (indescribable), is the real pleasure for all and sundry, and should therefore be regarded as the very essence (sāra) of this otherwise valueless ( asāra ) life ( samsāra). The dramatic art in general is then glorified and an enumeration is made, in the traditional fashion, of the presiding deities of the several rasas. The author concludes this chapter with the remark that, just as the principal fruit of charity is punya, while fame is only its incidental fruit, so also the principal fruit of rasa is punya, since, through rasa, the divinities residing in rasa are propitiated, and pleasure is but its incidental fruit. In support of this he quotes Bharata's dictum: dharmadisādhanam nätyam. In the second chapter the author of the RRP starts by defining bhāva, which is, according to him, the fundamental factor in the rasa-theory. The basic equilibrium of the mind, he explains, is sattva, and the initial slight mutation caused in it is called bhāva. He further goes on to say that it is called bhāva because it expresses or gives external form to (bahir bhavayan) the inner thought or meaning (antargata bhāva) of the poet. The mutation in the mental equilibrium, which is basically of the nature of pleasure, is fourfold: manifestation (vikāsa), expansion (uistdird'), agitation (ksobha), and distraction (viksepa). In the case of bhāva, this mutation is slight, while in rasa it is distinct. The sthāyibhāva is then defined as the bhāvo which remains unbroken by other contrary or similar bhāvas, and which, on the other hand, forces on other bhāvas its own character. It may be pointed out, in this context, that Alla. has borrowed this and many other definitions in the RRP verbatim from the Dasarūpaka (DR) without acknowledgement. In a large number of cases even the illustrative stanzas given in the RRP seem to have been borrowed from Dhanika's commentary on the DR, called Avaloka. All the same it must be said in fairness to Alla. that most of such illustrative stanzas are the common property of Sanskrit rhetoricians. Alla. also quotes, in the RRP, several kärikās from the N'atyasástra (NS) of Bharata; but, in all such cases, he acknowledges ·INTRODUOTION 3 6 6 his debt with the words: tathāha Bharataḥ. The eight sthāyibhāvas are then enumerated with the additional remark that in love (rati) and mirth (hāsa), the form of mutation is manifestation; in energy (utsäha) and astonishment (vismaya), it is expansion; in fear (bhaya) and disgust (jugupsita), there is agitation; and in anger (krodha) and sorrow (soka), there is distraction. The definitions of the sthāyibhāvas given by Alla., in this chapter, are his own and not borrowed from any other ancient text. Each definition is followed by an illustrative stanza. Even here we find that Alla.'s illustrations are quite unique. The stanzas composed by Kavikankaņa as well as those taken from the drama, Candakausika, which are given by the author, for instance, are rarely found quoted in other works of this type. In the concluding portion of this chapter, the author posits the following question: bhāva is said to be slight' mutation; it is so in love etc. But in anger the mutation is extensive. Why is then anger called bhāva? He answers the question by suggesting that slight' and extensive' are relative terms. In comparison with raudra rasa, the mutation in anger is slight. The third chapter is devoted to the consideration of vibhāvas (determinants) and anubhāvas (consequents) of the eight rasas. Except for the definitions of vibhava and anubhāva, which are Alla.'s own, most of this chapter is merely a reproduction, in an abridged form, of NS VI. 47-76. Vibhāvas are defined by A.llarāja as conditions which create (bhāvayanti) the rasa in a special manner (višeşeņa), while anubhāvas are conditions which make the rasa liable to being experienced (anubhavagocara). Attention may be drawn in this connection to the conceptions of anubhāva as understood by Bharata and by Alla. The conditions which are mentioned by Alla. as anubhāvas are those by means of which a particular rasa is experienced (cf. etaiḥ karunarasaḥ anubhūyate). In support of this, he quotes a kārika from NS (tathāha Bharataḥ) enumerating more or less the same conditions; but these conditions seem to be mentioned by Bharata as governing the gesticulation on the part of the actors' (cf. abhineyaḥ karunarasah). There is thus some confusion as to whether these conditions are rasikagata or natagata or both. This chapter ends with the enumeration of eight sdttvika bhāvas (involuntary states) and their delinitions, followed ·4 RASARATNAPRADIPIKA by a few illustrations. According to the author, sattua is extremely-sympathetic-mindedness in states of sorrow, pleasure eto, of others. It is the majestic composure of the mind. The eight sāttvika bhāvas, like stambha (stupor), sveda (sweating) etc., have sattva as their basis and are therefore called sättvika. This explanation of the term sättvika given by Alla. is different from the one given by several other Sanskrit rhetoricians, who understand sattva merely in the sense of 'body'. Dhanika however, in his Avaloka, explains sattva in almost the same words as Alla. Dhanika's commentary seems therefore to have been the source of the RRP in this case. At the same time Dhanika himself appears to be giving this part of his commentary as a quotation from another text. The fourth chapter of the RRP, which deals with the vyabhicūrıbhāvas, is almost a verbatim copy of DR IV. 7-33. Even the illustrations are mostly the same as those given by Dhanika in his Avaloka. Two things however may be noticed in this connection. In stanzas 2 to 4 of this chapter, Alla. enumerates the vyabhicãribhāvas following an order which is different from the one followed in the DR. Secondly though the definitions, which are naturally given in a different order, are borrowed word for word from the DR, in most cases, only the first halves of the stanzas in the DR, which give the definitions proper, are here reproduced, while the second balves of the same stanzas, which normally mention the external effects of the vyabhicāribhāvas are dropped (see the definitions of nirveda, glāni etc. in the RRP and the DR). While enumerating the vyabhicāribhāvas of the different rasas, Alla. has drawn upon NS VII. 99–109. He further deals with some irregularity (vyabhicāra) concerning the sättvika, vyabhicāri, and sthāyi bhāvas by pointing out that fear and energy which are sthāyibhāvas are sometimes mentioned as vyabhicāri; that moha, āvega, and alasya, which are vyabhiçāri, give rise to other subordinate bhāvas, namely, mürechā, sambhrama, and tandrá respectively, and that the sättvikabhāva, svarabheda, produces a variety called gadgadatva. The fourth chapter is concluded with the clarification of the distinction between dlasya (indolence) and tandrá ( lassitude); sambhrama (consternation) and āvega ( agitation); nidrā (sleep), supta (sound sleep), and svapna (dreaming);.and svarabheda (broken articulation) ·INTRODUCTION 5 and gadgadatā (faltering). A.coording to the author, in alasya there is contact with knowledge (consciousness), while in tandrá that contact exists but in a slight degree. Sombhrama is just a particular type of āvega and indicates the state of alarn caused by the sudden sight of favourable or unfavourable objects. Svapna is intermediate between nidrā and supta, since it is more deep than the former but less so than the latter. In svarabheda some letters are dropped, while gadgadatti means only indistinct articulation of words. In the beginning of the fifth chapter, Alla., following the DR, makes the statement that a rasa results when sthāyibhāva, through the operation of the vibhāvas (determinants), the anubhāvas (consequents), the sättvikabhāvas (involuntary states ), and the vyabhicāribhāvas (transitory states), produces a pleasurable sensation. This entire chapter is devoted to the -treatment, more or less in a conventional manner, of the eight rasas and their several varieties. The definitions of rasas are again borrowed from the DR. It may be mentioned that this chapter abounds in illustrations drawn from varied sources. Among these, the stanzas composed by Kavikankaņa and Bherijhānkāra, and those taken from the dramas, Candakausika and Udărarāghava are peculiar to the RRP. It has not been possible to trace to their original sources some of the stanzas cited by Alla. A few of these (e. g. V. 36, 37, 52, 53) refer to the story of Rāma and appear to have been taken from a Rāma-play. The sixth and the last chapter of the RRP hardly contains any verbatim borrowings from earlier texts. All the definitions are Alla.'s own. The DR (II. 30 ff), speaks of twenty natural graces of the heroine, three of which, namely, bhava (feeling), hava (emotion), and hela (passion) are physical. In addition to these three, the DR enumerates seven qualities like sobhū eto., which arise without effort, and ten qualities like lilă etc., which originate from one's disposition. Thus the number twenty is made up. This usual distinction between bhāva, hāva, and helā is however not made in the RRP. Alla. takes into consideration, at the beginning of this chapter, only ten hāvas, which are peculiar to women. Moreover the RRP differs from the DR in that the former has described the ten conditions, like lila, viläsa, etc., as the hāvas, while ·6 RASARATNAPRADIPIKA same the latter describes the same as svabhāvaja bhāvas (natural qualities). After the enumeration, definitions, and illustrations of the ten hāvas, Alla. takes up for discussion certain general questions connected with the rasa-theory. He begins by defining hrdaya as the buddhi (mind), which is characterised by ancient impressions (vāsanās ) and refined by knowledge complete in all parts. He then goes on to say that in the mind of the sahrdaya ( possessor of hrdaya), who is happy and composed, rasa necessarily exists in the form of latent impression. The becomes patent and pleasurable through the agency of the bhāvas, which are expressed by people (actors) and which thus awaken the seed (of the rasa). This conception of the two forms of rasa—vāsanārūpa and vyakta-is explained in detail by Abhinavagupta and Jagannātha Pandita. Alla.'s enumeration of the different rasas and explanation of the term rasa are quite conventional. Equally conventional is his reference to four rasas as the causes and the remaining four as their effects. Alla. adds that this rule regarding the causal relationship among the rasas is liable to vary in accordance with the peculiar context of the story as well as the intention of the poet. Then follows the consideration of rasas which are antagonistic to one another. Alla. says in this connection that two inimical rasas occurring in the same context invariably spoil the main sentiment. It is therefore not desirable to introduce, in contact with one rasa, its opposite-or its vibhāva, sarcāribhäva and anubhāva. If, however, two inimical rasas are mentioned together but as being quite subordinate to a third principal rasa, they do not spoil the effect, just as, in the presence of the king, the rautual opposition of two opponents becomes quite ineffective. Alla. then quotes the principle enunciated in the Dhvanyāloka (III. p. 145), namely, that there is no other cause for the interruption of a sentiment than the lack of propriety, and illustrates it by pointing out that there can be real sentiment of love between two young persons only. Rāvaņa's passion for Sītā is therefore to be regarded as a mere semblance of rasa. So too there is rasābhāsa when love is only onesided, or when one woman has several lovers, or when one man has several lady-loves. By way of an exception, however, the author tells us that there does exist proper rasa even when one man is brought in contact with several women only if a clear indication is given of his love for one particular woman, The next ·INTRODUCTION 7 question briefly tackled by Alla. is the relation of 'principal' and 'subordinate' among rasa, bhāva and alarkāra. The author then goes on to consider the problem of the s'ānta rasa. Tranquil people are those who are not liable to any mutation in their mental equilibrium. Therefore Bharata does not recognise the possibility of any such sentiment as the sentiment of quietism. Others opine that s'ānta rasa is based on nirveda (dissatisfaction or self-disparagement caused by the knowledge of the Real), which is often mentioned as one of the vyabhicāribhāvas, but which may be regarded as the sthāyibhāva of this rasa. Tranquility is the result of the indifference to the worldly objects, which, in its turn, results from nirveda. Alla. accepts the sānta rasa and mentions its anubhāvas. It may be pointed out here that the conception of the sānta rasa appears to be a negative conception since it indicates merely a state of annulment of all sorrows in the world. It consists of the cessation of all pains and is compared by our author with the happiness of a man who is released from a prison. As regards the vatsala rasa, which has been accepted by certain rhetoricians, Alla, says that it should be regarded merely as an aspect of ratı. Vätsalya, according to him, is the feeling of attachment which is generated in the parents as the result of an embrace of their child. The last question which has been dealt with by Alla. in this chapter is : How can karuna (pathos) and bibhatsa (odious sentiment) be at all regarded as rasas? Are not these sentiments fundamentally of the nature of pain? The author answers these questions in the conventional manner which is common in all such works. Even a thing basically of the nature of sorrow and pain, he tells us, can become a source of joy and pleasure, just as a playful stroke, or the biting of the lip, or the nail-marks on the breast, in the course of amorous sport, does produce joy. The foregoing analysis of the main contents of the work would clearly show that the RRP cannot lay any claim to originality either in the subject-matter or in its treatment. It will be seen from the notes that a considerable portion of the RRP is merely a verbatim copy of passages from the NS and the DR. Even the illustrative stanzas are mostly taken from the commentary on the DR by Dhanika. It may be mentioned, in this connection, that Alla. does not seem to have consulted ·8 RASARATNAPRADIPIKA any important works on the rasa-theory other than the NS and the DR. The main purpose of the author is evidently to prepare a small hand-book on the subject of rasa. The main topics only are therefore systematically arranged and briefly dealt with, while discussion of controversial points is scrupulously avoided. This will be quite clear from the analysis of contents given above. An exhaustive treatment of this important branch of Sanskrit rhetoric does not seem to have been intended by the author. The kõrikās composed by Alla, himself do not show any very high merit on the part of the author. They are however simple and to the point. Brevity, methodical treatment of the subject, and absence of unnecessary diffuseness render this work quite suitable for a beginner. One does feel, all the same, that the author would have done better by elucidating more thoroughly the topics discussed by him at the end of the work. The Author of the RRP: Allarāja Inspite of his apparently historical connections, very few details regarding the age and career of Alla. can be gleaned from this work or from other sources. In the introductory stanzas of the RRP, the author tells us that he is the son of King Hammira, among whose vassals the ruler of Konkaņa is prominently mentioned. Thus the name Hammīra and his conquest of Konkaņa are the only two obvious historical facts which may be of some help to us in reconstructing the career of Alla. There is also another approach to this question. From the works quoted in the RRP it is possible to fix up the earliest limit of the author's date. Apart from the traditionally known ancient works on Sanskrit dramaturgy and rhetoric by Bharata, Arjuna, Kohala, Kāśyapa, Nārada, etc., Alla. mentions or quotes, by name, from the following authors and works, whose dates are more or less definite: Sākuntala, Meghadīta, Mālavikāgnimitra (by Kālidāsa, 4th cent. A. D.); Kirātārjunīya (by Bhāravi, 634 A. D.?); Kādambari (by Bāņa, first half of 7th cent. A. D.); Ratnāvali (by Śri Harşa, 604-647 A. D.); Sisupälauadha (by Māgha, latter half of 7th cent. A. D. ?); Mälatīmādhava (by Bhavabhūti, close of 7th cent. A. D.); Natyārņava (by Nandi. keśvara, before 8th cent. A. D.); Candakausika ( by Kşemīśvara, ·INTRODUOTION 9th cent. A. D. ?); Venisarvarana (by Bhatta Nārāyaṇa, circa. 840 A. D.); Anandavardhana (middle of 9th cent. A. D.); Hanumannätaka (by Dāmodara, 10th cent. A. D.); Nätyālocana (by Abhinavagupta, circa. 1013 A. D.); Prabodhacandrodaya (by Krşņamiśra, 1097–1165 A. D.); and Bhāvaprakäsana ( by Sāradātanaya, 1175-1250 A. D.). It is therefore clear that the RRP could not have been written before 1175 A. D. It may also be pointed out, in support of this, that, though the Dasarūpaka is never mentioned by name in the RRP, Allaraja has borrowed considerably from that work. In fact, already in Ala.'s time, the DR must have established its fame as a very popular work on dramatic art and science. The date of the DR lies between 974 A. D. and 995 A. D. (cf. The Dasarūpa, ed. G. C. 0. HAAS, Columbia Univ. Press 1912. Introd. xxii). There is also enough evidence to show that Dhanika's Avaloka on the DR was known to Alla. But this fact does not make much difference since Dhananjaya and Dhanika are regarded to have been contemporaries, or brothers, or even as one and the same person (ibid. xxxiv). The earliest limit of Alla.'s date may therefore be taken as ciroa 1150 A. D. We shall now see if we can also fix up the terminus ad quem of his date. The RRP is cited as a work on poetics in the Sārasamuocaya, which is & commentary on Mammaţa's Kavyaprakāša, written by one Ratnakantha? Ratnakaạthaº was the son of Sankarakaņķha of the Dhaumyāyana Gotra of Kashmir. He is said to have been an excellent scribe in Săradā script, and several MSS. in his hand are preserved at Srinagar. His eulogy of Sūrya is contained in Ratnasataka or Citrabhānusataka composed in 1680-81 A. D. He wrote commentaries Ratnākara's Harivijaya in 1681-82, on Vāsudeva's Yudhiſthiravijaya in 1671-72, 1671-72, on Jagaddhara's Stutikusumāñjali in 1680–81, and on Yasaskara's Devistotra. His commentary on Mammața's Kävyaprakāsa is called Särasamuccaya and contains a resume of the Jayanti and other earlier expositions. In that commentary a reference is made to the RRP. This would give circa. 1650 as the latest limit of Alla's date. But the mention of the RRP in Bhānudatta's on 1 Potorson ii, 17. 2 KRNSEXANAOBABIAR, Classical Sanskrit Literature, p. 769. 2 ·10 RASARATTAPRADIPIKA Rasatarangint takes this terminus still farther back. In the first chapter of his work, which deals with the stkāyibhāvas, Bhanudatta makes the following remark: तथा च यूनोरेकतरसिम्मृते प्रलापः करुणरसः । जीवतोर्विश्लिष्टयोः प्रलापः शृङ्गारः । अत एव रसरतदीपिकायां करुणरसोदा. हरणम् । अयि जीवितनाय जीवसीत्यभिधायोत्थितया तया पुरः। ददृशे पुरुषाकृति क्षितौ हरकोपानलभस्म केवलम् ॥ इति' It thus appears that the RRP was a work sufficiently wellknown in Bhānudatta's times. The fact that it is here called Rasaratnadipikā is immaterial since the stanza soffa cara etc. is found quoted as an illustration of the karuna rasa in our RRP: Of course Bhānudatta does not mention the nam of the author of the RRP.8 P.: The date of Bhanudatta has been fixed by scholars between 1300 A. D. and 1350 A. D.* From literary evidence it is therefore possible to fix the earliest limit of the date of the RRP as between 1175 and 1250 A, D. (=date of Bhāvaprakāšana', which is mentioned in the RRP) and the latest limit as between 1300 and 1350 A. D. (=date of Bhānudatta, who cites the RRP in his Rasatarangini) We shall now pass on to the historical evidence. As pointed out elsewhere only two facts are mentioned in this connection by Alla., namely, that he was the son of a king called Hammira, and that the ruler of Konkaņa was a vassal of that Hammīra. History knows of four kings by name Hammira. 1) Hammira of the Harauti branch of the Chohan family. He was a protege of Pșthvīrāja and was not very well-known. He was killed in 1193 A. D. 2) Hammira, the Chohan king of Ranathambhor, who ruled from 1283 A. D. to 1301 A. D. 3) Hambīra I of Mewar, 1301-1365 A. D. 4) Hammira II of Mewar, 1 Bhanudatta: Rasatarangini (in Grantharatnamala), p. 3. % RRP V. 50. 3 KRISHNAMACHARIAB, in his CSL (p. 773), mentions that Bhiaudatta's father, Gapanātha or Gapeśvara of Videba (?) wrote the Rasaratnadāpikā, from which quotations are found in Bhanudatta's Rasataranginī. This is obviously incorrect. 4 For different viows regarding Bhánudatta's date see : P. V. KANE, SD, Intro., p. CXVIII; S. K. DE, Sanskrit Poetics, Vol. I, p. 249; KRISHNAMACHARIAB, CSL, p. 774; 8. K. DB, ABORI XVII, p. 297; H. D. SARMA, A BORI XVII, p. 243-258; P. K. Gode, 10 III, 761-766. 8 Bhadaprabdiana, ed. Yadagiri YATIRIJASVIMIX, 908, intro. p. 72 ff.

·INTRODUCTION 11 > 1961-1778 A. D. Out of these the fourth, namely, Hammira II of Mewat, who was born on 13-6-1761, came to the throne on 11-8-1778, and died on 6-1-1778, could not have been the father of the author of the RRP, since his date* falls after the latest limit of the RRP, which has been determined on the strength of literary evidence. If the first, namely, Hammīra of the Harauti branch of the Chohan family, were to be identified with the Hammira mentioned in the RRP, Alla, will have to be regarded more or less as a contemporary of Sāradātanaya (1175-1250 A. D.), the author of the Bhävaprakāsana. However from the manner in which Bhävaprakāsana is cited in the RRP, it appears that, in Alla.'s times, the Bhāvaprakāśana had already established itself as an ancient authoritative work on dramaturgy. Considerable time must therefore be taken to have elapsed between the Bhävaprakāšana and the RRP. Moreover this Hammīra, who was a protege of Pșthvīrāja, was not a very well-known prince and could not therefore be regarded as the hero of the several exploits described in the RRP. Hammira I of Mewar was a very renowned sovereign of Rajputana and had many exploits to his credit. Tod' gives a more or less detailed account of Hammira's career. Allauddin of Delhi ( A.) was preparing to invade Chitor in 1290 A, D. when Lakhamasi (Lakşmaņasimba) was ruling there. Seeing that there was little chance of success, Lakhamasi and his followers got ready for the final battle and the women-folk of the Rajput Warriors of Chitor, including Padmini, burnt themselves on a pyke. Lakhamasi and his eleven, 'out of twelve, sons were killed in battle and A. became the master of the fort of Chitor, which, however, was forlorn and devastated before he actually reached ita , This happened in 1303 A. D.& While returning to Delhi, 1 J. S. GARLOT,, (pana anaeth, p. 269, a Colonel, Tod, The Annals and Antiquities of Rajasthana, Vol 4.BP. 290° ft. 8. Recent investigations would however show that, when Allauddin invaded Mewar in 1308 A. D. Ratnasithha was ruling at Chitor. During the siege of Ohitor, which continded for about six months, Ratpasimha was killed. Thereafter Laksmanasitha, 'who belonged to the family of Ratnasman and who was the Samanta of Sirodo, became the leader of the Rajput forces. Lakşmanasimha and his seven gons were ultimately killed in the battle. Pad ist, who had attracted Allauddin ta Okitar, wm the present of Bataminte barato ·12 RASARATNA BADIPIKA A. appointed Māladeva of Jhaler as his representative at Chitor: In the meanwhile one of the sons of Lakhamasi, named Ajayasimha, who had survived, was living in Kelwada. He knew that a son of his elder brother, Urasing, was living at his maternal uncle's house. Ajayasimha called back the young boy and formally made him the Rana of Mewar. This boy was the famous Hammira. Tod gives an interesting story about Hammira's birth. Urasing, while hunting in forest, once met, an obscure maiden of Chandana Rajput family, was attracted by her bold and graceful demeanour, and ultimately married her. Their son was Hammīra, who lived at his maternal uncle's house until he was recalled by his uncle, Ajayasimha, and was made king. Hammira began his career with some minor exploits, which he achieved through the active help of his Bhil followers. He soon became a powerful leader, having under his control large territory round about Kelwada, which was the centre of his activity. In course of time he married the daughter of Māladeva, A.'s deputy at Chitor, and with her co-operation soon occupied the fort of Chitor. Māladeva went over to Mahmud Khilji, who had succeeded A. at Delhi, and complained about these atrocities of Hammīra. Mahmud therefore undertook an invasion of Chitor; but he was decisively defeated, at Singoli, by Hammīra, who was supported in this battle by the neighbouring Hindu princes. Mahmud was taken prisoner and was released only after a treaty, as the result of which Hammira secured the regions round about Ajmer, Ranathambhor, Nagor, Suisopur etc. Thereafter, as Maharana of Mewar, Hammira set out on & Vijayayātra. The Thakurs of Bundi, Gwalior, Chanderi, Rayasahan, Sikri, Kalpi, Abu etc. became his vassals and with their help, Hammira conquered the territory up to Delhi, Saurāştra and Nagor in Marwar. Hammira died in 1365 A. D. He had four sons, named Kşetrasimha (Khetsi), Lūņā, Khangāra and Bairīsāla. The eldest son, Khetsi (I), succeeded his father at Chitor and 'ruled for 18 years. J. S. GABLOT“ gives more or less a similar account. According to him, Hammīra was the son of Arisiṁha, the Samanta of Sisode. He was determined to recover, from the Muslims and Songar Chohans, 1 According to Top her first husband was dead. 2 J. S. GARLOT, TRYWAT RETE: p. 208.

·INTRODUOTION 13 his paternal kingdom and carried out bold plans in that connection. He married the daughter of Māladeva, Rao of Chitor, and the deputy of A., and, with her help, occupied the fort of Chitor in 1327 A. D. The Sisodias thus reestablished themselves in Mewar and have been ruling there since that time. The country prospered under prospered under the benign rule of Hammira, who died in 1365 A. D., having left behind four sons', the eldest among whom, Kşetrasimha, succeeded him. Though the date of Hammira I of Mewar, namely, 1301-1365 A. D., is such as can well be the date of the father of the author of the RRP, two considerations seem to go against the assumption that this Hammira is the one mentioned in the RRP. Firstly the name of Hammira's successor in Mewar is clearly mentioned in the genealogy of Mewar rulers, which is preserved more or less intact. There is also no evidence to show that any of the four sons of Hammira was called Alla. Secondly, among the several exploits of Hammīra, not one refers to the conquest of Konkaņa, or, for the matter of that, of the Deccan. His exploits are all mainly restricted to Rajputana and the neighbouring territory. It may be further pointed out that if Hammīra mentioned in the RRP were to be identified with Hammīra I of Mewar, Alla. (after 1365 A. D.) will have to be regarded perhaps as a junior contemporary of Bhānudatta (1300-1350 A. D.). In that case, Bhānudatta's reference to the RRP as a work of some standing cannot 1 The names of Hammira's sons were: Kşetrasimha (Khetsi), Lūņa, Khangāra, and Bairlsāla. 2 Of course in one of the two complete Mss of the RRP, Viz. in P, the second introductory stanza reads asid garvitabhūmipāla instead of āsīt konkanabhūmipala. The first reading would then be interpro ted as a reference of a very general character and may be made to apply to Hammira I of Mewar, who had nothing to do with Kpřkana. The reading konkanabhūmipälaº is givon in B, which is the best of all the four M88, that are available. As indicated olsowbore, the M88, T and p, are more or less exact copios of B; Ard therefore, though the first folios of those two Mas, T and p, are lost, it may be safely inferred that the reading in those M88 mqst also have boen similar to that of B, namely, āsīt konkanabhūmipala'. That is why this reading is accepted in the constituted text. The change of that roading to āsīd garvitabhūmipāla' was probably due to the inability on the part of some copyist to understand why the conquest of Kotkapa was so prominently mentioned, ·14 RASABATNAFRA DIPIKA be adequately explained, since the RRP must have been written only after Alla. had become a mahipati, that is, after 1865 A. Do We have thus seen that the Hammira mentioned in the RRP could not have been any one of the following three, namely: Hammīra of Harauti branch of the Chohan family (who died in 1193 A. D.), Hammira I of Mewar (1301-1365 A. D.) and Hammira II of Mewar (1761–1778 A. D.). There now remains only one possibility and that is that the author of the RRP was the son of Hammīra, the Chohan king of Ranathambhor. Hammira of Ranathambhor (Raņastambhapura) is the hero of the Hammira-Mahākāvya (HMK) composed by Naya. candra Sūri (1486 A. D.).' According to that poem, Hammira was a son of Jaitrasimha. In Samvat 1339 (= 1283 A. D.), J., after having imparted excellent advice, to his son, Hammira, in the matter of the proper administration of the kingdoms handed over the charge of the state to him, and himself went to live in the forest (HMK, VIII. 56). Immediately after this, Hammīra, being endowed with six gunas and three saktis, set out on an expedition of conquest. In the ninth sarga of the HMK, a long description has been given of Hammira's several exploits (st. 15 ff.). Starting with king Arjuna of Bhimarasa, he conquered, in a series, Mandala, Dhārā, Vijayini, Chitrakūța (Chitor), Medapāța ( (Mewar), Arbuda. Adri (Mount Abu), Vardhanapura, Cangā, Puşkara, śākambhari, Mahārāştra, Khaņdờilla, Campā and Kakarāla. Several bther episodes in the career of Hammīra are described in the HMK in the true epio style, the last of these being his battle with Sultan Allauddin (A.). In this siege of Ranastambhapura, Hammira, pierced with numerous shafts,' was the last hero to fall. According to the HMK, 'disdaining to fall with anything like life into the enemy's hands, Hammira segered, with one last effort, his head from his body with his own hands, and so terminated his existence." This sad eventi happened in the 18th year of his reign (= 1301 A. D.), in the month of Śrāvaņa”. The Tarikh-i-Alai of Amir Khusru gives the date as 3rd Zi-i-kada 1 HUK, odited by N. J. KIRTANE, Bombay 1879, 2 N. J, KIRTANE, HWR, introd. p. 47, ·INTRODUOTTON 15 A. H. 70 (* July, 1301 A. D.); the siege began in Rajab, four months previously? It will be seen that if we accept 1301 A. D. as the date of Hammira's death, it would fit well with the earliest and the latest limits, which we have been able to fix, on the strength of literary evidence, of the age of Allarāja, who claims to be Hammira's son. It is indeed quite likely that Alla. was a senior contemporary of Bhānudatta, the author of Rasatarangiņi. There are however two significant points to which a reference has to be made in this connection. The RRP mentions the fact that a Konkaņa king was a vassal of Hammira in such a way as to imply that the conquest of Konkaņa was a particularly prominent achievement of Hammīra. From the description of Hammira's digvijaya (HMK, IX), however, this does not seem to have been the case. Konkaņa is not mentioned by name among the kingdoms conquered by Hammīra. But Hammira had, according to the HMK, gone to the Deccan in the course of his expedition and had conquered Mahārāştra, which may have included Konkaņa. Of course it is not clear why this should have been regarded as the prominent exploit of Hammira, as has been suggested in the RRP. The second fact which appears as a discrepancy in the assumption that Hammira, the hero of the HMK, is the father of the author of the RRP, is that Alla. is not at all mentioned in that Kävya. As a matter of fact, according to Farishta, the Chohan rule ceased to continue at Ranathambhor after the death of Hammira, in a battle with Sultan Allauddin. That explains why no reference is made to the successors of this Hammira in any history of Rajputana. Why is it then that Alla., who claims to be the son of Hammīra, calls himself a mahīpati ? For want of any definite evidence only a surmise may be hazarded in this connection. Though Hammira was killed in the battle with A. and though the Choban rule at Ranathambhor practically came 1 ELLIOT and Dawson, History, Vol. III, pp. 78, 179, 549. A.coording to Farishta tho Chohan rule 00486d to continue at Ranathambhor after the death of Hammira in a battle with Sultan Allauddin, in 1300 A. D. 2 This fact may have lod some sobolars to suggest that the author of the ERP was the fathør of Bbāzudatta. 3 PRP, I. 4.

·16 RASARATNAPRADIPIKA to an end thereafter, it is likely that, when A. returned to Delhi, after having occupied the fort of Chitor in the same expedition, in circa. 1303 A. D., the principality of Ranathambhor was temporarily revived and that Allarāja, the son of Hammira of Ranathambhor, assumed charge of it. Those years in the history of Rajputana were characterised by considerable political turmoil. The great fort of Chitor was devastated and there was then hardly any Rajput Rana, who was strong enough to consolidate the Rajput power. This sorry state of things must have continued for some years until Hammīra I of Mewar established his power at Chitor in 1327 A. D. Through his great and many exploits, Hammīra challenged Mahmud, the successor of A., who had died in the meanwhile, and ultimately defeated him in the battle of Singoli. It must have been during this short period of upheaval in the political history of Rajputana that Alla, ruled temporarily at Ranathambhor. As seen elsewhere, Ranathambhor passed into the hands of Hammīra of Mewar as the result of a treaty with Mahmud. It is even more likely that Alla. was appointed at Ranathambhor by A. himself, as his deputy, after the conquest of that fort from Alla.'s father, Hammīra, just as Māladeva was appointed by him, as his deputy at Chitor, when that fort was conquered by him from Lakşmaņasimha (Lakhamsi) in 1303 A. D. It is to be noted that the name Allarāja, as a son of Hammira, does not occur in the genealogical list of any Rajput royal family'. Can it be that, though the original name of the son of Hammira, the Chohan king of Ranathambhor, was something different, he called himself Allarāja, after Allauddin of Delhi, in grateful remembrance of the good turn done to him by the Sultan, in allowing him to remain the mahīpati of Ranathambhor, even after the defeat of his father, Hammira? Allarāja does not seem to have been an important sovereign from the political point of view. His name is known 1 In a lottor dated 25th July 1944, MM. Pandit Bishwoshwar Nath Ruo, the Director of Archaeology at Jodhpur, informs me. "An insoription dated Vikram Samvat 1525 found at the village Nani Umaran in Gujțat gives the genealogy of the descendants of Hammir (of Ranathambhor) as under:-Hammir, Ramdova, Changdevw Somdeva, Palhansimha, Jitkarna, Kumpu Raval, Virdhaval, Shivraj, Raghavdeva, Tryambak, Gangrajeshwar and Rajadhiraj Jayasimha.

·INTRODUOTION 17 only from this literary work, the RRP, of which he claims to be the author. That is all that we know of the author of the RRP. Critical Apparatus: The present edition of the Rasaratnapradipikā (RRP) by Allarāja ( Alla.)' is based on the four MSS. described below, which are the only ones known so far: P This is a complete MS, of the work, in Devanāgari script, from the Government collection of MSS. deposited at the Bhandarkar Oriental Research Institute (No. 19 of 1874–75). It is described in the Descriptive Catalogue of MSS., Vol. XII (Alamkāra, Sangita, and Nātya), compiled by P. K. GODE (published in 1936). Its number therein is 239. The MS. (size 81" x 3") contains 51 folios, each folio normally containing 7 lines, and each line about 21 letters. Folio 23a is blank. The MS. is written in one uniform hand, and is sufficiently legible and well preserved. At the end of the MS., the following stanza, giving the date, is to be found : वत्सरे बहुधान्याख्ये नारायणसुधीरिमां । लिलेखाश्विनषष्ठयां हि रसरत्नप्रदी(पि)काम् ॥ १॥छ । Though it is not possible to fix the date of the MS. from this reference, it certainly appears to be quite old. On the last page of the MS. are given the following two stanzas, which are not found in any other MS. of the work and which do not seem to belong to the text proper, though there is a clear entry made that the page on which they are written is Rasaratnapradipikāpatra, a page from the RRP. The stanzas are written in an obviously different hand. यस्मादत्र निममबाहुज प्रारब्धरंभोर्वशी- रंभाहादनिवांतनंदनवनक्रीडादराडंबरे। ...... 1 This work is also oalled Rasaralnadžpikä or Rasaratnapradipa. The name of the author is given (wrongly) as Mallarāja by Buehler (Rep. 1874-75), and as Lallarāja (Tanj. IX, 4073). 3 ·18 RASAKATNAPRADIPIKA द्वैप्परिविषातजासतटिनीपूरेण संपूरिते श्रीमत्कृष्णकटारिकाजलनिधौ मजति सर्वे द्विषः ॥ यदुकुलतिलका "वंशकेतुं गुणगणभूषणभूषितं नितान्तं । विबुधज..... मनोहरं त्वां पुरुषवरं प्रणतोऽस्मि सुन्दरोऽहम् ॥ р This Devanāgari MS. (size 101" x 5") also belongs to the Government collection of MSS. deposited at the Bhandarkar 0. R. Institute (No. 538 of 1884-87). It is described in the Descriptive Catalogue of MSS., Vol. XII, wherein its number is 240. This is an incomplete MS. containing 8 folios, each folio normally containing 12 lines and each line between 50 and 53 letters. The MS. is much mutilated, particularly the right-hand ends of the folios are badly torn. The hand-writing is on the whole uniform and quite legible. The available portion of the MS. begins .......afraiftet alfa seda walkerar aforat: (p. 23) and ends......934 HATTE परामपरामनुगच्छति वामां । afa gadgy (p. 41). Though no indication about the date of the MS. is given anywhere, the MS. appears to be old. B - This undated MS. belongs to the Central Library, Baroda, Sanskrit Section (Acc. No. 11330). It is a complete MS. (size 12" x 5") containing 14 folios, each folio normally containing 16 lines, and each line about 44 letters. The script is Devanāgari and the hand-writing is uniform and quite good. This is by far the best-preserved MS. from among the four available ones. At the beginning of the MS., in the middle of a blank page, there is an entry, पुस्तकमिदं विष्णुदत्तशर्मणां तत्पत्राणि १४, apparently in the same hand-writing as the text. T - This is a transcript of an incomplete Devanagari MS. in the Tanjore Maharaja Sarfoji Sarasvathi Mahal Library (No. 5287). It was prepared at Tanjore for the B. O. R. Institute. The following portions are lost from the MS.: a) From the beginning up to BİTHIEFFNET Haliaan: (p.5). b) From मुखशोभान्यथाभा' (p. 10) up to उदाहरणे यथा। पश्यतु भवंतस्ताटकां (p. 21). c) From पश्यति सस्मितचारु परामपरामनुगच्छति वामां ।

·INTRODUOTION
19
afe ge* (p. 41) up to the end. The original MS. is
noted in Burnell's Catalogue (No. 4850) where
the name of the work is given as Rasaratnadipika.
It contains 18 sheets and has 10 to 14 lines to a page.
The extent is 324 granthas and the MS. is in fairly
good condition.
A comparison of these MSS. shows that they clearly fall
into two groups: 1) P, and 2) BTp. The relationship between
T and p is very close. The fact that, in both T and p, the text
after af gardag*"(p. 41) is lost, is also significant. Both
these MSS. agree substantially with B. There are
scribal errors in these three MSS. The readings of BTp are
often better than those of P.

·No text on this page.

·रसरत्नप्रदीपिका-विषयानुक्रमणिका । विषयः श्लोकः । विषयः श्लोकः तृतीयः परिच्छेदः। विभावलक्षणम् १ प्रथमः परिच्छेदः। मंगलाचरणम् श्रीहम्मीरनृपतिवर्णनम् श्रीमदल्लराजवर्णनम् पूर्वाचार्यवर्णनम् सुखदुःखस्वरूपविचारः रसमाहात्म्यम् रसदैवतानि रसफलम् ४ १४ १५ शृंगाररसविभावाः २ हास्यरसविभावाः करुणरसविभावाः रौद्रसविभावाः ९-१३ वीररसविभावाः १४-१९ भयानकरसविभावाः २०-२१ बीभत्सरसविभावाः २२-२५ अद्भुतरसविभावाः अनुभावलक्षणम् १ शृंगाररसानुभावाः २ हास्यरसानुभावाः ३ करुणरसानुभावाः रौद्ररसानुभावाः ५-९/ वीररसानुभावाः भयानकरसानुभावाः बीभत्सरसानुभावाः ११ १२ अद्भुतरसानुभावाः अष्टौ साविकभावाः तेषां लक्षणानि १५ सास्विकशब्दव्युत्पत्तिः उदाहरणानि चतुर्थः परिच्छेदः। १८ व्यभिचारिभावलक्षणम् १९ तेषां नामानि २० निर्वेदः २१ तदुदाहरणानि २२ ग्लानिः २३ | तदुदाहरणम् २४ शंका २५ तदुदाहरणे असूया १९ द्वितीयः परिच्छेदः। भावलक्षणम् भावसंज्ञा भावप्रकारा: स्थायिभावलक्षणम् स्थायिभावभेदाः रतिलक्षणम् तदुदाहरणम् हासलक्षणम् तदुदाहरणम् शोकलक्षणम् तदुदाहरणम् क्रोधलक्षणम् तदुदाहरणम् उत्साहलक्षणम् तदुदाहरणम् भयलक्षणम् तदुदाहरणम् शुगुप्साबक्षणम् तद्दाहरणम् विस्मयलक्षणम् तदुदाहरणम् क्रोधावीना कथं भावस्वम् २०-२१ २२-२६ ..

·२२ विषयानुक्रमणिका श्लोकः | विषयः श्लोकः ४९ विषयः सदुदाहरणानि मदः तदुदाहरणम् श्रमः तदुदाहरणम् भालस्यम् तदुदाहरणम् दैन्यम् तदुदाहरणम् चिन्ता तदुदाहरणम् मोहः तदुदाहरणानि स्मृतिः तदुदाहरणानि पतिः तदुदाहरणे नीता वदुदाहरणे "-11विबोधः तदुदाहरणम् भामर्षः तदुदाहरणे १५ भवाहित्या तदुदाहरणम् उग्रता तदुदाहरणानि १७ मतिः तदुदाहरणम् ५२ ५६ १८ च्याधिः ५९ ६. तदुदाहरणालि हर्षः तदुदाहरणम् आवेगः तदुदाहरणम् র तदुदाहरणे गर्वः तदुदाहरणानि विषादः तदुदाहरणम् मौरसुक्यम् तदुदाहरणम् निद्रा तदुदाहरणम् अपमारः तदुदाहरणम् सुसम् तदुदाहरणम् तदुदाहरणे उन्माद तदुदाहरणम् २४-२६ मरणं सुप्रसिद्धं तदुदाहरणमात्रम् २७-२८ शृंगारे मरणं न वक्तव्यम् शृंगारेऽपि मरणं कदा वक्तव्यम् २९-१० उदाहरणम् त्रासः ३१-३३ तदुदाहरणम् वितर्कः तदुदाहरणम् शृंगारे व्यभिचारिणः हास्ये व्यभिचारिणः करणे ग्यभिचारिणः रौद्रे व्यभिचारिणः ३८-४१ / बीरे व्यभिचारिणः ४२ भये व्यभिचारिणः ५३बीभत्से व्यभिचारिणः अडते व्यभिचारिणः ४४/ एकचत्वारिंशदावा: सारिवकव्यभिचारिभावानां व्यभिचार: १५ भालस्थतन्द्राविवेकः ४६ संभ्रमावेगविवेकः निद्रासुतस्वमविवेक - स्वरमेदगद्दताविवेकः ·विषयानुक्रमणिका । श्लोकः ४५ २ ४८ ५ विषयः । लोकः | विषयः पञ्चमः परिच्छेदः। विहसितम् उपहसितम् रसलक्षणम् रसनामानि अपहसितम् शृंगारलक्षणम् भतिहसितम् संभोगशृंगारकक्षणम् भारमस्थहास्योदाहरणम् तस्य भेदाः परस्थहास्योदाहरणम् स्थानविभावजोदाहरणम् करुणलक्षणम् कालविभावजोदाहरणम् इष्टनाशोदाहरणम् ६ कलाविभावजोदाहरणम् भनिधावास्युदाहरणानि मनुभावजोदाहरणे रौद्रलक्षणम् व्यभिचारिभेदोदाहरणम् वैरिणो विकृतेरुदाहरणम् भन्योन्यावलोकनोदाहरणम् " मात्सर्योदाहरणम् भन्योन्याश्वेषोदाहरणम् १२ | वीरलक्षणम् सुरतान्तोदाहरणम् तस्य प्रयो भेदाः मानमहोदाहरणम् १४ दयावीरोदाहरणम् मानपरित्यागोदाहरणम् १५ युद्धवीरोदाहरणम् उपालम्भभाषणोदाहरणम् १६ दानवीरोदाहरणम् मधमनीकोपोदाहरणम् प्रतापविनयजोदाहरणम् बालाकोपोदाहरणम् मध्यवसायजोदाहरणम् बाळाचित्तार्जनोदाहरणम् १९ भयानकलक्षणम् भभिनवाभिसारिकोदाहरणम् २० विकृतस्वनोदाहरणम् कृष्णामिसारिकोदाहरणम् २१ विकृतसवोदाहरणे शुक्लाभिसारिकोदाहरणम् २२ बीभत्सलक्षणम् उहामाभिसारिकोदाहरणम् २३ सदुदाहरणे बालासुरतोदाहरणम् २४ | अद्भुतलक्षणम् विपरीतसुरतोदाहरणम् २५ तदुदाहरणम् विप्रलम्भशृंगारलक्षणम् षष्ठः परिच्छेदः। तस्य भेदाः हावलक्षणनामानि भभिलाषादसंप्राप्तरुदाहरणे २८-२९ लीला विरहोदाहरणानि ३०-३२ | तदुदाहरणम् गुहवाक्यतो देशान्तरगतरुदाहरणे ३३-३४ विकासः इण्याकरणोदाहरणम् पापोदाहरणं मेषदूतकाम्यम् विच्छित्तिः देवकृतादिभेदोदाहरणे हास्यकक्षणम् ३८ / विभ्रमः तस्य मेदाः.षद ३९-४० तदुदाहरणम् सितम् ४. किलकिचितम् हसितम् ४२ तदुदाहरणम् ६६-६७ ३ ३५ तदुदाहरणे ३-७ ३६-३७ तदुदाहरणम् १ ·२४ विषयानुक्रमणिका । विषयः मोहायितम् तदुदाहरणम् कुहमितम् तदुदाहरणम् बिब्बोकः ४१ तदुदाहरणम् ललितम् तदुदाहरणम् विहृतम् तदुदाहरणे रसविवेकः हृदयम् सहृदयानां वासनारूपो रसः व्यक्तो रसः रसवर्णाः रसानां रससंज्ञा कथम् कारणरूपाः कार्यरूपाश्च रसाः तेषां जन्यजनकत्वव्यभिचारः तस्योदाहरणम् श्लोकः विषयः श्लोकः १४ वैरिरसाः १५ एकत्र वैरिणी रसहानेः कारणम् ३६-३७ १६ उदाहरणानि ३८-४० १७ वैरिभावेऽपि कदा न रसहानिः? १८ उदाहरणम् अनौचित्यं रसभाकारणम् रसाभासोदाहरणानि २१ कदा न रसाभासः २२ उदाहरणम् २३-२४ रसभावालंकाराणां मुख्यताभिव्यक्तिः ४९-५० रसमुख्यतोदाहरणम् २५ अलंकारमुख्यतोदाहरणम् २६ भावमुख्यतोदाहरणम् २७ / शान्तरसविषयको विचारः ५४-५६ २८-२९ शान्ताभिधेयो नवमो रसः, तस्य वर्णनम् ३०-३१ तदुदाहरणम् ३२ | वस्सलरसविचारः ३३ करुणबीभत्सयोः कथं रसस्वम् ५९-६६ ३४ ' उपसंहारः ६७ an

·श्रीमदल्लराजप्रणीता
रस रत्न प्रदीपिका।
श्रीगणपतये नमः।
नन्दाय निरन्तराय महते ज्ञानाय विश्वात्मने
नित्यायाक्षततेजसे सुमहतां गम्याय वै योगिनाम् ।
नानाकारविधायिनेऽप्यविकृताकाराय चित्तान्तरे
प्रोन्मीलद्रसरूपिणे भगवते तसै परमै नमः॥१
आसीत् कोकणभूमिपालमुकुटव्याकीर्णरलावली-
ज्योत्लाविच्छुरिताधिपमयुगला मापालचूडामणिः ।
प्रोस्फूर्जत्वलेप्रतापतपनप्रक्रान्तलोकत्रयः
श्रीहम्मीरमहीपतिर्वितरणप्रख्यातकीर्तिः सदा ॥२
शास्त्राणां पारदृश्वा प्रबलभुजबलोरिक्षप्तवैरीन्द्रवृन्दः
शश्चन्माणिक्यमुक्ताकनकवितरणैः पूरिताशः कवीनाम् ।
दिक्पान्तख्यातकीर्तिः सकलगुणनिधिः प्रौढकन्दर्पमूर्ति-
नारीणां चित्तजन्मा नृपमुकुटमणिः शुद्धवंशप्रदीपः ॥३
लक्ष्मीकेलिनिकेतनं च विदुषां विश्रामभूमिः परा
वाग्देवीसुहृदालयं सुविपुलं धर्मस्य मुख्यायनम् ।
नानाकौतुककारणं रसतरो/जं कलाजन्मभू-
स्तस्मादल्लमहीपतिः समभवद् धीराग्रणी:रहा ॥४
काश्यप कोहलं चैव मतङ्गं दन्तिलं तथा ।
विशाखिल' च माहेशं नान्यं गिरिसुतामतम् ॥५
नारदं तुंबलं चैव अर्जुन रावणोदितम् ।
पूर्वाचार्यविरचितं नाट्यार्णवमथापि च ॥६
नाव्यालोचनमानन्दवर्धनं भरतोदयम् ।
भावप्रकाशनं चैव तथा शारसागरम् ॥ ७
Pासीहार्तितभूमि २P विस्फूर्जत्प्रपल. ३P विधु प्रख्यात.मा
५P विधाविनं. (Mss मायं (1). P तौंवर. P भार्जुन

·रसरमप्रदीपिका । [१-८ इत्थमालोक्य शास्त्राणि विविधानि सुबुद्धिमान् । करोति रसिकस्सार्थे रसरलप्रदीपिकाम् ॥८ संसारेऽसिन् सुखं ग्रामं दुःखं हेयमिति स्थितिः। अतस्तु सुखमूलं हि दुःखमिच्छन्ति' नेतरत् ॥९ सुखं द्विधेव कथितं नित्यानित्यविमेदतः । नित्यं प्रमखरूपं हि अनित्यं विषयोद्भवम् ॥१० केवलं योगिभिर्गम्यं ब्रह्मानन्दमयं विदुः । प्रचारो विरलस्तस्य लोकेऽसिन् विषयोन्मुखे ॥ ११ यत्सुखं विषयोत्थं हि नानारुचिसमाश्रयम् । तदेव बहुधा मिनं प्रान्ते नैवातिसुन्दरम् ।। १२ रसरूपं सुखं यत्तु तद् द्वयोरपि मध्यमम् । अनिर्वाच्यतया यत्तु पूर्वाचार्यनिरूपितम् ॥ १३ तस्मादसारे संसारे साररूपो रसो मतः। यत्र प्रीतिः सुविपुला वर्धते च दिने दिने ॥ १४ प्रत्यक्षा इव दृश्यन्ते यत्र रामादयोऽपि च । पारिजाततरच्छायामास्थिताः किनरखियः॥ १५ सुरखाराङ्गना यत्र नृत्यन्ते भावभूषिताः। विजृम्भमाणकिरणविस्फुरद्रनभूमयः ॥ १६ एवं नियुद्धं सुचिरं शरपातभयंकरम् । असत्प्रत्यक्षतामेति संवच्छोणिताकुलम् ॥ १७ इत्थं विचित्रा भावास्तु हर्षोत्कर्षप्रदायिनः । निमजयन्ति मनुजान निस्सीमसुखसागरे ॥ १८ रसस्य फलमिच्छन्ति मुनयः पुण्यमेव च । यतो रसेन तृप्यन्ति रसस्था देवताः शुभाः ॥ १९ शुङ्गारो विष्णुदेवः सात् हास्यः प्रमथदैवतः। रोद्रो रुद्राधिदेवस्तु करुणो यमदैवतः ॥२० बीभत्सथ महाकाला कालदेवो भयानका। वीरो महेन्द्रदेवा सादद्भुतो प्रवदैवतः ॥२१ Pाण्यालोक्य. १P पुण्यमि'. ३ P°च्छायासंश्रिताः. P.Pासः घोषिताः. P हदयं निस्सीम. Mss read गीभत्सत्य.

·द्वितीया परिच्छेद। तसे तु परमे पुंसि पुण्यमिष्टं प्रजायते । आरब्धे तु रसे यतु सुखं वत्रानुषंगिकम् ।। २२ दाने मुख्यं फलं पुण्यं कीर्तिस्तत्रानुषंगिकी। यथा तथा रसे पुण्यं मुख्यं प्रासंगिकं सुखम् ॥ २३ नाट्यारूढै रसैरेतैस्तृप्तिर्भवति चाक्षुषी । देवानां यज्ञतस्तृप्ती रसनेन्द्रियगोचरा ॥२४ तथाह मरतः। धर्मादिसाधनं नाट्यं सर्वदुःखापनोदकम् । अनुसेवभ्वमृषयस्तस्मापूर्य तु नाटकम् ॥ २५ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीहम्मीरराजात्मजश्रीमदल्लराजविरचिताया रसरनपदीपिकायां रसप्रशंसा नाम प्रथमः परिच्छेदः ॥१॥ AN अथ प्रतिपद्यमाने रसे भावस्य मुख्यतया प्रथमतो भावस्य लक्षणमाह । चित्तसाविकृतिः सत्त्वं विकृतेः कारणे सति । ततोऽल्पा विकृति वो बीजस्यादिविकारवत् ॥१ विकृतेः कारणं भावस्यामिव्यक्तिः । नन्वस्य भावसंज्ञा कथमित्याह । वागङ्गामुखरागेण सान्त्वनाभिनयेन च । कवेरन्तर्गत भावं भावयन्भाव उच्यते ॥ २ अन्तर्गत भावं बहिर्मावयन् सद्रूपतामानयन्" इति । अन्तर्भावशब्दोभि- प्रायवाची भाक्यन् इति भावशन्दः सत्तावाची । ननु चित्तस विनतिर्भाव इत्युक्तम् । सा विकृतिः किंविधा कतिप्रकारेत्याह। आनन्दरूपा विकृतिः सा चतुर्धा निगद्यते । विकासविस्तरक्षोभविक्षेपैः किंचिदुत्थितैः" ॥३ आनन्दरूपा इति । काव्यनाटकादिसमुद्भूतैव आनन्दरूपा । किंचिालित इति । विकासविस्तरक्षोमविक्षेपा भावे किंचिदुत्थिता" भवन्ति रसे पुना सम्म । .P पुण्यमित्यं. २ B रसेनेन्द्रियः. ३ B°दुःखापनोदकृत्. Pषयखस्योत्थानं. ५P Bom श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीहम्मीरराजात्मज. Bom श्रीमदल्लराजविरचिताबां. -Pभिवचन P B read माग्भिरजैर्मुखरसैः यः सत्त्वाभिनयेन ब... Bom from सावं.upto सत्तावाची. १०P तपता. ११Bकिप्रकारे . . १२ B मिल १P'दुचिकृते. १४P'दुच्छ्रिता. ६ ·४ रसरतप्रदीपिका । [ अथ सायिभावस सामान्यलक्षणमाह । विरुद्धैरविरुद्धैर्वा भावैर्विच्छिद्यते न यः। आत्ममावं नयत्यन्यान् स स्थायी लवणाकरः॥४ यथा मालतीमाधवे माधवस्य मालतीरतेः श्मशानांकप्रतिपादितेन विल्वेनापि पीमत्सरसेन विच्छेदो न स्यात् । अथ स्थायिभावमेदानाह। रतिहासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावा प्रकीर्तिताः ॥५ एषु शृङ्गारादयो रसा वक्ष्यन्ते । यावन्तश्च रसाः प्रोक्ताः तावन्तः स्थायिनो मताः। शान्ताभावात् स्थायिभावो भरते कथितो न हि ॥६ नाटकेभिनयो नास्ति शान्तस्य व्यभिचारिभिः। अन्येषां तु कुतः शक्तिः शान्तस्य परिपोषणे ॥ ७ अङ्गीकुर्वन्ति चेत् केचिद्रसं शान्तं मनीषिणः । करिष्ये कथनं तस्य रसानां प्रविचारणे ॥८ रत्यां हासे विकासः स्याद् विस्तारः कथितः पुनः । उत्साहे विस्मये क्षोभो भये चैव जुगुप्सिते । विक्षेपः कथितः क्रोधे शोके च सुविचक्षणैः ॥९ अथ रत्यादीनां प्रत्येकं लक्षणमाह । स्मृते दृष्टे श्रुते स्वल्पा या चित्ते विकृतिर्भवेत् । अभीष्टे वस्तुनि प्रायः सा रतिः परिकीर्तिता ॥१० यथा विक्रमोर्वश्यां सखीदर्शनसमुत्सुकामुर्वशी प्रति पुरूरवसो वचनम् । यदृच्छया त्वं सकृदयवन्ध्ययोः पथि स्थिता सुन्दरि यस्य नेत्रयोः। त्वया विना सोऽपि भवेत्समुत्सुकः सखीजनस्ते किमु रूढसौहृदः ॥ ११ इत्यादि खयमुत्प्रेक्ष्यम्॥ अथ हासस्य लक्षणमाह । बालकादिवचोवेषवैषम्यजनिता हि या। चेतसो विकृतिः स्वल्पा स हास: कथितः खलु ॥ १२ After this Pins stanza no. 9, numbering it 6; in P, st. 9772 sto.is numbered 7, नाटकेऽभिनयो etc. 8, and अलीकुर्वन्ति etc. 9. २Bषां. P'मुत्प्रेक्ष्य.

·२-१९] द्वितीयः परिच्छेदः। A यथा कविकंकणस्य । अव्यक्तवर्णानि मनोहराणि निरर्थकानि क्षणविस्मृतानि । ध्रुवं शिशूनामसमञ्जसानि घचांसि हासं जनयन्ति पुंसाम् ॥ १३ अथ शोकस्य लक्षणमाह। इष्टवस्तुवियोगेन या खल्पा विकृतिर्भवेत् । चेतसो भावतत्त्वज्ञैः स शोक इति कीर्तितः ॥१४ यथा चण्डकौशिके हरिश्चन्द्रस्य । किं शोचामि मदेकबान्धवतया सम्प्रत्यनाथाः प्रजाः किं बन्धूनतिवत्सलानशरणान् किं मौलिभृत्यानहम् । किं दासी द्विजसभनि प्रियतमा हा वत्स किं त्वां शिशु किं चण्डालभुजिष्यतामुपगतः पापानिज जीवितम् ॥ १५ अथ क्रोधस्य लक्षणमाह । अवज्ञादिकृता चित्ते विकृतियां भवेत्खलु । खल्पा स च भवेत्क्रोधो भावविद्भिरुदाहृतः ॥१६ यथा चण्डकौशिके दक्षिणाधनमलभमानस क्रुद्धस्य विश्वामित्रस्य वचनम् । प्रणाशाद्विद्यानां करतलगतानामुपचितो निरुद्धो दुर्बुद्धेविनयममृणैस्तस्य वचनैः । शिखी वेगादन्तज्वलितघनशुष्कन्धनगतो' हविर्धारासिक्तं विपिनमिव मन्युर्दहति माम् ॥ १७ अथ उत्साहस्य लक्षणमाह। शौर्यत्यागकृपावेशाचित्ते या विकृतिर्भवेत् । खल्पा सूरिभिराख्याता उत्साह इति नामतः ॥१८ यथा कविकंकणस्य । आकर्ण्य संगरंमहार्णवचेष्टितानि गोष्ठीरसाहतजनस्य मनोविकारः। अङ्गे करोति पुलकं नयने विकाशं कान्ति च कामपि मुखे स्फुरणं च बाह्रोः॥ १९ १P संशितः. २ P हरिश्चन्द्रः. ३P प्राप्तो निजं. ४P चरणैः. ५ B°घनपुष्पेन्धन'. ६P बहिधारा. ७P त्यागकृतावेशा. P ९P, संगम. १०B रसाह- मानतः. बरतत्रा.

·रसरमप्रदीपिका। अथ भयस्य लक्षणमाह। अपराधादिना या च चिते खल्पापि जायते । विकृतिर्भावतत्त्वज्ञैर्भयं तत्कथितं खलु ॥२० यथा किरातार्जुनीये। प्रविततशरजालच्छन्नविश्वान्तराले विधुवति धनुराविर्मण्डलं पाण्डुसूनौ । कथमपि जयलक्ष्मीर्भातमीता विहातुं विषमनयनसेनापक्षपातं विषेहे ॥२१ अथ जुगुप्साया लक्षणमाह । अद्यवस्तुश्रवणाद् दर्शनाद्वापि जायते । या चित्ते विकृतिः खल्पा जुगुप्सा सा निवेदिता ॥ २२ यथा। तेन्यैर्वान्तं समश्नन्ति परोत्सर्ग च भुञ्जते । इतरार्थग्रहे येषां कवीनां स्यात्प्रवर्तनम् ॥ २३ अथ विस्मयस्य लक्षणमाह । चमत्कारि च यत्कर्म तस्य श्रवणदर्शनैः । चित्ते या विकृतिः स्वल्पा स विस्मय उदाहृतः॥२४ यथा माघे आकाशादवतरन्तं नारदं प्रति । गतं तिरश्चीनमनूरुसारथेः प्रसिद्धमूर्वज्वलनं हविर्भुजः। पतत्यधो धाम विसारि सर्वतः किमेतदित्याकुलमीक्षितं जनैः ॥ २५ ननु खल्पा विकृतिर्भाव इत्युक्तम् । रत्यादिषु सा विकृतिः स्वल्पा दृश्यते । क्रोधादिषु च महती दृश्यते । तत्कथं क्रोधादीनां भावत्वं इति वाच्यम् । रौद्रादिरसापेक्षया क्रोधादीनां विकृतिः खल्पैव ॥ 'इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीहम्मीरराजात्मजश्रीमदल्लराजविरचितायां रसरम- प्रदीपिकायां स्थायिभावलक्षणं नाम द्वितीयः परिच्छेदः॥२॥ १ B तद्विप्रकीर्तितं. २ After this P adds युद्धे, ३ P अविरतशर. ४P दाना- दपि. ५ BT चेतसो (for या चित्ते). ६ BT स्मरणदर्शनैः. ७ T इत्युका. PT om from क्रोधादिषु up to दृश्यते. ९ B नैवम्. T मैवम्, १० BT कोषादिषु विति.

·तृतीयः परिच्छेदः। ~~ अथ विभावानां लक्षणमाह । भावयन्ति विशेषेण ये रसान् वै मनोहरान् । ते विभावास्तु कथ्यन्ते नाट्यशास्त्रविशारदैः॥१ विशेषेण भावयन्ति उत्पादयन्ति ये रसान् ते विभावाः कथ्यन्ते ॥ अथ शृङ्गाररसस विभावानाह । आलंबनविभाव उद्दीपनविभावश्चति । तत्र आलंबनविभावः कामिनी । उद्दीपनविभावाः चन्द्रचन्दनादयः । एभ्यो यथा रसानामुत्पत्तिः तद्रसप्रस्तावे उदाहरिष्यते ॥ तथाह भरतः । ऋतुमाल्यालंकारैः प्रियजनगान्धर्षकाव्यसेवाभिः । उपवनगमनविहारैः शृङ्गाररसः समुद्भवति ॥२ अथ हास्यरसस्स विभावानाह । विकृतवेषावलोकनं व्यङ्गदर्शनं विकृतालाप- श्रवणं असत्प्रलापकुहकाभिनयादयः विभावा भवन्ति । एतेभ्यो हासरस उत्पद्यते ॥ तथाह भरतः। विपरीतालंकारैर्विकृताचाराभिधानवेषैश्च । विकृतैरर्थ विशेषैर्हसतीति रसः स्मृतो हास्यः॥ ३ अथ करुणरसस्य विभावानाह । इष्टजननाशः शापः क्लेशः बन्धनं व्यसनं इत्यादयो विमावा भवन्ति । एतेभ्यो करुणरसो जायते ॥ तथाह भरतः। अष्टवघदर्शनाद्वा विप्रियवचनस्य संश्रयावापि। पभिर्भावविशेषैः करुणरसो नाम संभवति ॥४ अथ रौद्ररसस विभावानाह । अपघातः निर्भर्त्सनं वाक्पारुष्यं वैरिदर्शनं वैरिवर्णनं संग्रामकर्म इत्यादयो विभावा भवन्ति । एतेभ्यो रौद्ररसो जायते ॥ तथाहभरतः। युद्धप्रहारपातनविकृतच्छेदनविदारणैश्चैव । संग्रामसंभ्रमाद्यैरेभिः संजायते रौद्रः॥५ अथ वीररसस्य विभावानाह । असंमोहः अध्यवसायः विनयः बलं पराक्रमः शक्तिः प्रतापः प्रभावः इत्यादयो विमावा भवन्ति । एतेभ्यो वीररसो जायते ॥ तथाह भरतः। ~~~~ Pom भालंबनविभाव उद्दीपनविभावश्चेति. २ After this P adds एवं मालम्बन मुद्दीपवतया (म्बनोहीप॰ १ ) द्विविधो विभावो भवति. ३P om विभावा भवन्ति. ४P B पष्टवनस विनाशाद. ५ B शापात्लेशाच पन्धनव्यसनात्. T वचनसंश्रवादापि. BTom बैरियणनं. 0 P भायुधसहामिषाताद् वैकृतिमेदेन विदारणाचैन । संग्रामसभावनायैः। B मायुधखशामिभषाकृतमेदेन विदारणैश्चैव । संप्रामसभावार्थैः T आयुषखड़ामिपातन- बैकतमेदनविदारणेथैव । संप्रामसभावार्थः। ..

·रसरत्नप्रदीपिका। ~~~~ उत्साहाभ्यवसायादविषादित्वादविस्मयान्मोहात् । विविधादर्थ विशेषाद्वीररसो नाम संभवति ॥६ अथ भयानकरसस्य विभावानाह । विकृतरवश्रवणं विकृतसत्त्वदर्शनं शून्या- गारारण्यश्मशानदर्शनं खजनबन्धनश्रवणदर्शनं इत्यादयो विभावा भवन्ति । एतेभ्यो भयानकरस उत्पद्यते ॥ तथाह भरतः। विकृतरवसत्त्वदर्शनसंग्रामारण्यशून्यगृहगमनात् । गुरुनृपयोरपराधात्कृतकश्च भयानको शेयः॥७ अथ बीभत्सरसस्य विभावानाह । अहृद्यवस्त्ववलोकनं अहधवस्तुश्रवणं इत्यादयो विभावा भवन्ति । एतेभ्यो बीभत्सरस उत्पद्यते ॥ तथाह भरतः । अनभिमतदर्शनेन च गन्धरसस्पर्शदोषैश्च । उद्वेजनैश्च बहुभिः बीभत्सरसः समुद्भवति ॥ ८ अथ अद्भुतरसस्य विभावानाह । दिव्यवस्तुदर्शनं वाञ्छितार्थलामः अत्यु- स्कृष्टवस्त्ववलोकनं माया इन्द्रजालं इत्यादयो विभावा भवन्ति । एतेभ्योद्भुत- रसो जायते ॥ तथाह भरतः । यत्त्वतिशयार्थयुक्तं वाक्यं शिल्पं च कर्म रूपं च । एभिस्त्वर्थविशेषैः रसोऽद्भुतो नाम विशेयः ॥९ अथैतेषां रसानां अनुभावानां लक्षणमाह । क्रियन्ते यै रसाः सम्यग् लोकानुभवगोचराः । तेऽनुभावास्तु कथ्यन्ते नाट्यशास्त्रविशारदैः ॥१० अनुभावयन्ति अनुभवगोचरतां नयन्ति रसान् इति अनुभावाः ॥ अथ शृंगाररसस्य अनुभावानाह । कटाक्षसंवलनं ललितमधुरांगरागः मधुर- भाषणं प्राशस्त्यं औज्वल्यम् इत्यादयो अनुभावा भवन्ति । एतैः शृंगाररसोज्नु- भूयते ॥ तथाह भरतः। नयनवदनप्रसादैः सितमधुरवचोधृतिप्रमोदैश्च । मधुरैश्चांगविकारस्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः॥ ११ अथ हास्यरसस्य अनुभावानाह । ओष्ठविवरणं वदननासाकपोलस्पन्दनं' दृष्टिव्याकोशाकुंचनं खेदः आस्वरागः पार्श्वग्रहणं इत्यादयोऽनुभावा भवन्ति । एतैर्हास्सरसोऽनुभूयते ॥ तथाह भरतः। 1B खजनवधश्रवण° २ B T एभ्यो भयानकस्य रसस्य प्रादुर्भावः स्यात्. ३ BT भया. नको नाम संभवति. ४ BT एभ्यो बीभत्सरसस्य प्रादुर्भावः स्यात्. ५BTीमत्सरसी नाम संभवति, ६ BT एभ्योऽदुतरसस्य प्रादुर्भावो भवति. ७P मधुरांगहारः. बोगविहार. ९P दशननासा. १.BP स्युः. 6BT ·९ ६-१७] तृतीया परिच्छेदः। विकताकारैर्वात्यैराधिकारैश्च विकतपैन। हास्यं जनयेवलात्तलाशेयो रसो हास्यः॥ १२ अथ करुणरसस्स अनुभावानाह । अधुपातः परिदेवनं मुखशोषः वैवये प्रलापः शून्यता निश्वासः स्मृतिलोपादयः अनुभावा भवन्ति । एवैः करण- रसोऽनुभूयते ॥ तथाइ भरतः । श्वसनविरुदितैमोहागमैश्च परिदेवितैर्विलपिता अभिनेयः करुणरसो देहायासाभिघातैश्च ॥ १३ अथ रौद्रसस्य अनुभावानाह । ताडनं पीउन छेद: प्रहारः शखसंपात: रक्तनयनता भृकुटीदंतोष्ठपीडनं गंडस्फुरणं हस्ताग्रनिष्पेषणं इत्यादयोऽनुभावा भवन्ति । एतै रौद्रो रसोऽनुभूयते ॥ तथाह भरतः। नानाप्रहरणसंकुलशिरसः कम्पैः कराग्रनिष्पे एमिस्त्वर्थविशेषैरस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः॥ १४ अथ वीररसस्य अनुभावानाह । स्थैर्य धैर्य शौर्य त्यागः इत्यादयोग्नुमावा भवन्ति । एतैर्वीररसोऽनुभूयते ॥ तथाह भरतः । स्थितिधैर्यशौर्यवीर्यैरुत्साहपराक्रमप्रभावैश्च । वाक्यैश्चाक्षेपकृतैर्वीररसः सम्यगभिनेयः ॥१५ अथ भयानकरसस्स अनुभावानाह । कंपितकं करचरणनयनचलनं पुलको मुखवैवये खरभेदः इत्यादयोऽनुभावा भवन्ति । एतैर्भयानकरसोऽनुभूयते ॥ तथाह भरतः। करचरणनेत्रमस्तकसर्वाङ्गेषु प्रकम्पनैश्चैव । शुष्कौष्ठतालुकण्ठैर्भयानको नित्यमभिनेयः ॥ १६ अथ बीमत्सरसस्य अनुभावानाह । सर्वाङ्गोपसंहारः मुखनयनविकूणनं निष्ठीवनं उद्वेगा इत्यादयोऽनुभावा भवन्ति । एतैर्बीभत्सरसोऽनुभूयते ॥ तथाह भरता। मुखनेत्रविकूणनलोचननासामुखाच्छादनेनैव । अव्यक्तपादपतनैर्बीभत्सः सम्यगभिनेयः ॥ १७ अथ अद्भुतरसस्य अनुभावानाह । नयनविस्तारः अनिमेषप्रेक्षणं रोमाना मुखेडा साधुवचनं इत्यादयोऽनुभावा भवन्ति । एतैर तरसोनुभूपते ॥ तथाह भरतः। 1B निश्वसितेन च रुदितैर्महाप्रलापपरिदेवनैश्चैव. T श्वसनरुदितैमहाप्रलाप: (0) परि Pom बिलपिते. २P करुणाख्यो, ३P BT देहापाताभिधावे. .P पालन ५After this BT add भेदः. ६P वीररसस्याभिनयः. .P पर्वाहार.4P विष्णनं. T मुखनयनविधूननं. ९B आनननेत्र विकूणन'. -~~ रस०प्र०२ ·१० रसरमप्रदीपिका । [३-१४ स्पर्शग्रहणोलसनैः हाहाकारैश्च साधुवादैश्च । बेपथुगनदवचनैः खेदाद्यैरभिनयस्तस्य ॥ १८ ॥ इत्यनुमावलक्षणम् ॥ अथ सात्त्विकानाह। स्तंभा खेदोऽथ रोमाश्चः खरभङ्गोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ साविकाः स्मृताः ॥ १९ स्तंभो गतिनिरोधः स्यात् खेदा खिन्नांगता मतः । रोमाञ्चो रोमहर्षः स्यात्स्वरभेदस्तु संज्ञितः ॥२० गद्गदत्वं वेपथुश्च कंपनं तु विवर्णता । मुखशोभान्यथा 'भावस्त्वश्रु नेत्राम्बुशब्दितम् ॥ सर्वथा नष्टचेष्टत्वं प्रलयः कथितो बुधैः ॥ २१ यपि एते यथासंभवं सर्वेषु रसेषु व्यभिचरन्ति तथापि व्यभिचारित्वमना- हत्य सत्त्वमात्रसंभवा भवन्ति' इति सात्त्विका इति भिनतया गणिताः। तब सत्वं परगतदुःखादिभावनायां अत्यन्तानुकूलान्ताकरणत्वं' मनःप्रभावः । तेन सत्त्वेन वृत्ताः सात्त्विकाः॥ अधुना दिग्मात्रमुदाहियते । यथा । आयातासि विमुञ्च वेपथुभरं दृष्टासि कि केनचित् नीलं चोलममें विमुञ्च हरतु खेदं निशीथानिलः। इत्युक्त भयसन्नकण्ठमसकृद्यामीति तल्पं गता जल्पन्ती परिरभ्यते सुकृतिना खैरं नवखैरिणी ॥ २२ अथवा द्रष्टव्या दयितेति लोचनयुगं बाष्पांबुभिः प्लावितं गन्तव्यं सहसा तदन्तिकमिति स्तम्भन रुद्धा गतिः। प्राप्तव्यः परिरम्भसंभ्रम इति प्रौढप्रकम्पौ भुजौ विघ्नैरन्तरितानि हन्त जगति श्रेयांसि सर्वाण्यपि ॥ २३ सरवाणलांगलाप्रैः कृष्टे भूयः कलेवरे क्षेत्र। रोमाञ्चसस्यवृन्दे बीजं तन्व्याः समाश्लेषः ॥ २४ कयाचित्कामिन्या कोऽपि कामी वञ्जुलतरुमध्ये संगमार्थमाहूतस्तत्र वाम- दृष्टा तस्सा अभिज्ञानार्थ मञ्जरीमादाय तहमार्गेण गतवान् । Thas ग्रंथपात from मुखशोमान्यथाभा....up to उदाहरणे यथा. २ After this B-reads a hitament opforar:. After this B ins an. x B om गा. Bभायाता सखि मुच्च. P चैलममुं. ७B च मुच. ८ Bअशोकसमूहमके SBom मरीमादाय.

·चतुर्थः परिच्छेदः। ११ प्रामतरुणं तरण्या नववजुलमञ्जरीसनाथकरें। पश्यन्या भवति मुहुर्मलिना नितरां मुखच्छाया ॥ २५ ब्रहुं न क्षमते न च प्रियतमं वक्तुं न तावद्विरः श्रोतुं नैव.विवर्तितुं प्रियतमा मुग्धा तदा केवलम् । संमूढेन्द्रियवर्गवृत्तिविधुरा क्रीडागृहे सुन्दरी मित्तौ निर्मितपुत्रिकेव मदनव्यासक्तचित्ता स्थिता ॥ २६ एवमन्येऽपि साखिका भावाः स्वयमूहनीयाः॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीहम्मीरराजात्मजश्रीमदल्लराजविरचितायां रसरनप्रदीपि- कायां विभावानुभावसात्विकलक्षणं नाम तृतीयः परिच्छेदः ॥ ३ ॥ अथ व्यभिचारिणां लक्षणमाह । रसे चैव तथा भावे खेच्छया नियम विना । चरन्तः कथिताः पूर्वैर्भावास्तु' व्यभिचारिणः ॥१ अथ तेषां नामानि । निर्वेदग्लानिशंकाख्यास्तथास्यामदश्रमाः। आलस्यं च तथा दैन्यं चिन्ता मोहः स्मृतिधृतिः ॥ २ ब्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा । गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापसार एव च ॥३ सुप्त विबोधोऽमर्षश्चाप्यवहित्थमथोग्रता । मतिाधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च । त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः॥ ४ एतेषां क्रमेण लक्षणान्याह । तत्त्वज्ञानापदी देनिवेदः खावमाननम् । तत्र तत्वज्ञानजन्यनिर्वेदो यथा । प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुधास्ततः किं दत्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम् । सुप्रीणिताः प्रणयिनो विभवैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ॥ ५ तत्रापजनितो यथा। राको विपद्वन्धुवियोगदुःखं देशच्युतिर्दुर्गममार्गसेवा । भाखाद्यतेऽस्याः खलु निष्फलायाः फलं ममैतश्चिरजीवितायाः॥६ १P न वा तद्विरः २P रसेष्वेव. ३ B सर्वे भावास्तु. YP चैव देन्यं च. ५P पुति Bप्रबोधो:. . P ज्ञानापदीया॑भिः, ८ B खापमानिता. SB सीमिताः १.P विपजनितो.

·रसरलप्रदीपिका। [18m ईजिनितो यथा। म्वकारो अयमेव मे यदरयस्तत्राप्यसो तापसः सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्यहो राषण। पिग्धिक शक्रजितं प्रबोधितवता किं कुम्भकर्णेन वा खर्गप्रामटिकाविलुण्ठमवृथोच्छनै किमिभुजैः । अथ ग्लानेर्लक्षणमाह। रत्यायायासक्षुद्भिग्लानिनिष्प्राणता मता । यथा। लुलितनयनताराः क्षामवक्वेन्दुबिम्बा रजनय इव निद्राक्लान्तनीलोत्पलाक्ष्यः। तिमिरमिव दधानाः संसिनः केशपाशा- नवनिपतिगृहेभ्यो यान्त्यमूरवध्वः॥८ अथ शंकालक्षणमाह । अनर्थप्रतिभा शङ्का परक्रौर्यात्खदुर्नयात् । परक्रौर्याधथा। दूराहवीयान्धरणीधराभं यस्ताटकेयं तृणवजघान । हंता सुबाहोरपि ताटकारिः स राजपुत्रो हृदि बाधते माम् ॥९ खदुर्नयाघथा । रत्नावल्यां सागरिकां प्रति राजा चिन्तयति' । हिया सर्वस्यासौ हरति विदितास्मीति वदनं द्वयोर्दृष्ट्वाऽऽलापं कलयति कथामात्मविषयाम् । सखीषु लेरासु प्रकटयति वैलक्ष्यमधिकं प्रिया प्रायेणास्ते हृदयनिहितातऋविधुरा॥१० असूयालक्षणमाह। परोस्कर्षाक्षमाया गर्वदौर्जन्यमन्युजा । तत्र गर्वजा' यथा । रावणस्य दूतो वदति । अर्थित्वे प्रकटीकृतेऽपि न फलप्राप्तिः प्रभोःप्रत्युत द्रुह्यन्दाशरथिर्विरुद्धचरितो युक्तस्तया कन्यया । उत्कर्ष च परस्य मानयशसोर्विलंसनं चात्मनः स्त्रीरत्नं च जगत्पतिर्दशमुखो देवः कथं मृष्यते ॥ १९ दौर्जन्यजा यथा । यदि परगुणा न क्षम्यन्ते यतस तदर्जने न हि परयशो निन्दाव्याजैरलं परिमार्जितुम् । B याससंक्षुद्भि. २P राजर्षिः शापयति. ३ B गर्वाद.

·१३ चतुर्थः परिच्छेदः। विरमसि न चेदिच्छाद्वेषप्रसक्तमनोरथो दिनकरकरान्पाणिच्छर्नुदन श्रममेष्यसि ॥ १२ मन्युजा यथा) अचानेन परामुखी परिभवादानिलज्य मां दु:खितां किं लब्धं शठ दुर्नयेन नयता सौभाग्यमेतां दशाम् । पश्यैतदयितारतिव्यतिकरोन्मृष्टांगरागारुणं वक्षस्ते मलतैलपंकशबलैवेणीपदैरङ्कितम् ॥ १३ अथ मदस लक्षणमाह। हर्षोत्कर्षान्मदः पानात्स्खलदंगवचोगतिः । यथा। हावहारि हसितं वचनानां कौशलं दृशि विकारविशेषाः। चक्रिरे भृशमृजोरपि वध्वाः कामिनेव तरुणेन मदेन ॥ १४ अथ श्रमस्य लक्षणमाह । श्रमः खेदोऽध्वगत्यादिजेनिता श्लथदेहवान् । यथा। अलसललितमुग्धान्यध्वसंपातखेदा- दशिथिलपरिरम्भैर्दत्तसंवाहनानि । परिमृदितमृणालीदुर्बलान्यंगकानि त्वमुरसि मम कृत्वा यत्र निद्रामधाता ॥ १५ अथालस्यस लक्षणमाह । आलसं नाम गर्भाधैर्जेयं स्तंभासनादिमत् । यथा। चलति कथंचित्पृष्टा यच्छति वचनं कथंचिदालीनां । आसितुमेव हि मनुते गुरुगर्भभरालसा सुतनुः॥१६ अथ दैन्यस्य लक्षणमाह । दौर्गत्यादेरनौजस्यं दैन्यं काामजादिमत् । यथा। वृद्धोऽन्धः पतिरेष मंचकगतः स्थूणावशेषं गृहं कालोऽभ्यर्णजलागमः कुशलिनी पुत्रस्य वार्तापि नो। यतासंचिततैलबिन्दुघटिका भनेति पर्याकुला दृष्ट्वा गर्भभराला सुतवधू श्वभूश्चिरं रोदिति ॥ १७ अथ चिन्ताया लक्षणमाह। ध्यानं चिन्तेहितानाप्तेः शून्यताश्वासतापकृत् । भगेयादि. २P क्षामदेह'. ३ B शृंभासमा'.

·रसरमप्रदीपिका। [४-१८ यथा। पक्ष्मानप्रथिताश्रुविन्दुनिकरैर्मुक्ताफलस्पर्धिभिः कुर्वन्त्या हरहासहारिहदये हारावलीभूषणम् । वाले बालमृणालनालवलयालंकारकान्ते करे विन्यस्याननमायताक्षि सुकृती कोऽयं त्वया सर्यते ॥ १८ अथ मोहस्य लक्षणमाह। मोहो विचित्तता भीतिदुःखावेगानुचिन्तनैः। तत्र भयाद्यथा। प्रातर्धाटीभयात्काचित्परित्यक्तांबरावजत् । उत्थाय शयनावेगात्राश्लिष्टकुचद्वया ॥ १९ दुःखाधथा। तीवाभिषंगप्रभवेन वृत्ति मोहेन संस्तंभयतेन्द्रियाणाम् । अशानभर्तृव्यसना मुहूर्त कृतोपकारेव रतिर्बभूव ॥ २० आवेगाद्यथा। विनिश्चेतुं शक्यो न सुखमिति वा दुःख मिति वा प्रमादो निद्रा वा किमु विषविसर्पः किमु मदः । तव स्पर्शे स्पर्शे मम हि परिमूढेन्द्रियगणो विकारः कोऽप्यंतर्जडयति च तापं च कुरुते ॥ २१ यथा वा। धन्यासि या कथयसि प्रियसंगमेऽपि विश्रब्धचाटुकशतानि रतान्तरेषु । नीवि प्रति प्रणिहिते च करे प्रियेण सख्यः शपामि यदि किंचिदपि स्मरामि ॥ २२ अनुचिन्तनायथा । स्थाणुमालिङ्गति स्वप्ने पतिबुद्ध्या नितंबिनी। पश्यन्ती तन्मयं सर्वमनुध्यानपरायणा ॥ २३ अथ स्मृतेर्लक्षणमाह । सदृशज्ञानचिन्तायैः संस्कारात्स्मृतिरत्र च । तत्र सदृशज्ञानाद्यथा। मैनाकः किमयं रुणद्धि गगने मन्मार्गमव्याहतं शक्तिस्तस्य कुतः स वज्रपतनागीतो महेन्द्रादपि । तायः सोऽपि समं निजेन विभुना जानाति मां रावणं आ शातं स जटायुरेव जरसा क्लिष्टो वधं वान्छति ॥ २४ संस्काराद्यथा। P प्रातर्भाटा. २B शयनात्काचित्क. ३P अथापि च. ४ B गमने. ५B प्रत्येति.

·४-३०] चतुर्थः परिच्छेदः। मर्यते स हि वामोरु यश्चयुतो हृदयावहिः। मश्चित्तभित्तौ सततं शालभंजीव राजसें ॥२५ चिन्ताया यथा। निरानन्दः कौन्दे मधुनि विधुरो बालबकुले रसाले सालम्बो लवमपि लवंगे न रमते। प्रियंगौ नासंग रचयति न चूतेऽपि रमते स्मरन्लक्ष्मीलीलाकमलमधुपानं मधुकरः॥ २६ अथ धृतेलेक्षणमाह । संतोषो ज्ञानशक्त्यादेईतिरव्यग्रभोगकृत् । ज्ञानाबथा। वयमिह परितुष्टा वल्कलैस्त्वं च लक्ष्म्या सममपि परितोषे निर्विशेषो विशेषः। स तु भवतु दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला ममसि च परितुष्टे कोऽर्थवान्को दरिद्रः॥ २७ शक्तितो यथा । रत्नावल्यां राजा। राज्यं निर्जितशत्रु योग्यसचिवे न्यस्तः समस्तो भरा सम्यक्पालनलालिताः प्रशमिताशेषोपसर्गाः प्रजाः। प्रद्योतस्य सुता वसन्तसमयस्त्वं चेति नाम्ना धृति कामः काममुपैत्वयं मम पुनर्मन्ये महानुत्सवः॥ २८ अथ वीडाया लक्षणमाह । दुराचारादिभिर्तीडा धार्ष्याभावः समीरितः। यथा। तीक्ष्णाक्षिप्तशरामभिन्नहृदयस्यासृग्भरं मुञ्चतो निन्दाकर्कशवर्णमुच्चकरण श्रुत्वा वचो वालिनः। बीडानम्रशिरोधरः श्लथभुजो व्यासक्तचापांचल: सद्यः संकुचिताननोऽवतु सदा रामाभिधः श्रीपतिः ॥ २९ आदिशब्दात्सुरतेरपि। पटालग्ने पत्यौ नमयति मुखं जातविनया हठाश्लेषं वाञ्छत्यपहरति गात्राणि च भृशम् । न शक्नोत्याख्यातुं सितमुखसखीदत्तनयना हिया ताम्यत्यन्तः प्रथमपरिभोगें। नववधूः ॥३० अथ चपलताया लक्षणमाह । रागमात्सर्यविद्वेषश्चापलं त्वनवस्थितिः । ३P B कुरुते. ४ B गात्राणि विधृता (निभृतं ). OP भववी. २P राजते. Bप्रथमपरिहासे.

·रसरमप्रदीपिका। [४-११ तत्र रागाधथा। अन्यासु तावदतिमर्दसहासु ,ग लोलं विनोदय मनः सुमनोलतासु । मुग्धामजातरजसं कलिकामकाले व्यर्थ कदर्थयसि किं नवमल्लिकायाः ॥ ३१ मात्सर्यायथा। विनिकषणरणत्कठोरदंष्ट्राक्रकचविशङ्कटकन्दरोदराणि । अहमहमिकया पतन्तु कोपात्सममधुनैव किमत्र मन्मुखानि ॥ ३२ द्वेषायथा । मालतीमाधवे माधवेन' हते अघोरघंटे कपालकुंडला वदति । शान्तिः कुतस्तस्य भुजंगशत्रोर्यस्मिन्नमुक्तानुशया भुजंगी। जागर्ति दंशाय निशातदंष्ट्राकोटिर्विषोद्वारगुरुर्भुजङ्गी ॥ ३३ अथ हर्षस्य लक्षणमाह । प्राशस्त्यमुत्सवादिभ्यो हर्षोऽश्रुस्वेदगद्गदैः। प्रियागमनपुत्रजननोत्सवादिविभावैश्वेतःप्रसादो हर्षः । तत्र च अथुखेद- गद्गदादयोऽनुभावाः । यथा । आयाते दयिते मरुस्थलभुवामुत्प्रेक्ष्य दुर्लक्यतां गेहिन्या परितोषबाष्पकलिलामासज्य दृष्टिं मुखे । दवा पीलुशमीकरीरकवलान्खेनाञ्चलेनादरा- दुन्मृष्टं करभस्य केसरसटाभाराग्रलग्नं रजः॥ ३४ अथावेगस्य लक्षणमाह आवेगः संभ्रमः प्रोक्तो विद्रवादिसमुद्भवः । यथा। आगच्छागच्छ सजं कुरु वरतुरगं संनिधेहि द्रुतं मे खाः कासौ कृपाणीमुपनय धनुषा किं किमङ्गप्रविष्टम् । संरभोपिद्रितानां क्षितिभृति गहनोऽन्योन्यमेवं प्रवीच्छन् वादः स्वप्नाभिदृष्टं त्वयि चकितहशां विद्विषामाविरासीत् ॥ ३५ अथ जडताया लक्षणमाह । अप्रतिपत्तिर्जडता स्वादिष्टानिष्टदर्शनश्रुतिभिः । तत्रेष्टदर्शनाद्यथा । एवमालि निगृहीतसाध्वसं शंकरो रहसि सेव्यतामिति । सा सखीभिरुपदिष्टमाकुला नामरत्प्रमुखवर्तिनि प्रिये ॥ ३६ B om from Arvaa up to affa. २P विषाहारगुरु. ३Bom from त्रियागमन° up to °योऽनुभावाः, ४ B पुरःस्थल. ५P B बाष्पकलितामासप. दरासमष्टं. ७P B शतं. ८P B नादः (१). ९. ८P B नादः (१). ९P B सुप्तालिहले.

·४-४१] चतुर्थः परिच्छेदः। अनिष्टदर्शनाधथा। मालतीमाधवे कपालकुंडलया हृतायां मालत्यां मकरन्दः। न यत्र प्रत्याशामनुवसति' नो वा रहयति प्रतिक्षुप्तं चेतः प्रविशति च मोहान्धतमसम् । अकिंचित्कुर्वाणाः पशव इव तस्यां वयमहो विधातुर्व्यापाराद्विपदि परिवर्तामह इमे ॥ ३७ अथ गर्वस्य लक्षणमाह । गर्वोभिजनलावण्यबलैश्वर्यादिभिर्मदः । तत्र कुलाधथा। गौडं राष्ट्रमनुत्तमं निरुपमा तत्रापि राढापुरी भूरिश्रेष्ठिकनाम धाम परमं तत्रोत्तमो नः पिता। तत्पुत्राश्च महाकुला न विदिताः कस्यात्र तेषामपि प्रज्ञाशीलविवेकधैर्यविनयाचारैरहं चोत्तमः ॥ ३८ लावण्याद्यथा। लावण्य निर्जितसमस्तवधूसमूह- गर्वावधीरितजगत्रयरूपसृष्टिः । सख्यः किल प्रणयलोलकटाक्षजालै- श्वेतोभुवः प्रचुरराज्यमुरीकरोमि ॥ ३९ बलाद्यथा' । उदारराघवे सीता दीयतामिति मंदोदरीवचनमनुमोदमानं सारणं मंत्रिणं प्रति रावणः । सारण सारण त्वयाप्यहं विस्मृतः । विलोलचरणस्खलन्मुखरशंखलानूपुराः कराहतपयोधरोच्छलदसृग्वमत्कुंकुमाः। हठग्रह विलंबिताकुलकुचांतलीलांशुकाः कृताभिनवमंडना न विधृताः सुराणां स्त्रियः ॥ ४० ऐश्वर्याद्यथा। मेरौ सन्ति कियन्ति हेमशकलान्युच्चैः पयोधौ पुन- माणिक्यानि च मौक्तिकानि विपुलाकाराणि रम्याणि च । यक्षाणामधिपस्य वेश्मनि सखे द्रव्यं कियद्वर्तते सर्व तुच्छतरं भवत्यनुदिनं मन्मंदिरं पश्यतः ॥ ४१ १ B °मनुपतति. २P B भिर्मतः. ३ B नगरं. ४P प्रकटराज्य. ५P om बलाद्यथा. ६P reads लावण्याद्यथा उदारराघवे; Pins the stanza लावण्यनिर्जित° eto after the stanza विलोलचरण° etc. ७ Bom मन्त्रिणं. 6 B °चरणोल्लसन्मुखर ९P नीलांशुकाः. १. B धृताभिनव. ११P नववृताः (१). रस०प्र०३ ·रसरत्नप्रदीपिका। [४-४२ अथ विषादस्य लक्षणमाह । प्रारब्धकार्यासिद्ध्यादेविषादः सत्त्वसंक्षयः । निश्वासोच्छासहत्तापसहायान्वेषणादिकृत् ॥ ४२ यथा। न भिक्षा दुर्भिक्षे पतति दुरवस्थाः कथमृणं लभन्ते कर्माणि द्विजपरिवृढान्कारयति' का। अदत्त्वापि प्रासं दिनपतिरसावस्तमयते क यामः किं कुर्मो गृहिणि गहनो जीवनविधिः॥ ४३ अथौत्सुक्यस्य लक्षणमाह । औत्सुक्यं वांछितार्थस्य लामे कालासहिष्णुता । यथा रत्नावल्यां सागरिकासमागमोत्सुको राजा । तीव्रः स्मरसंतापो न तथादौ बाधते यथा प्राप्ते। तपति प्रावृषि सुतरामभ्यर्णजलागमो दिवसः॥ ४४ अथ निद्राया लक्षणमाह । मनःसंमीलनं निद्रा चिन्तालस्यश्रमादिभिः । यथा। निद्रानिमीलितहशो मदमन्थराणि नाप्यर्थवन्ति न च यानि निरर्थकानि । अद्यापि मे मृगहशो मधुराणि तस्याः तान्यक्षराणि हृदये किमपि ध्वनन्ति ॥ ४५ अथापरमारलक्षणमाह। आवेशो ग्रहदोषाधैरपस्मारो यथाविधि । यथा। आश्लिषभूमि रसितारमुच्चैर्लोलद्भुजाकारबृहत्तरंग । फेनायमानं पतिमापगानामसावपस्मारिणमाशशंके ॥ ४६ अथ सुप्तस्य लक्षणमाह। सुप्तं निद्रोद्भवं तच्च श्वासोच्छ्वासक्रियापरम् । यथा। अनुनयमगृहीत्वा व्याजसुप्ता पराची रुतमथ कृकवाकोस्तारमाकर्ण्य कल्ये। कथमपि परिवृत्तो निद्रयांधा किल स्त्री मुकुलितनयनैवाश्लिष्यति प्राणनाथम् ॥ ४७ १ Bom from प्रारब्ध° up to °षणादिकृत्. २P परिदृढान्का. ३ B कविनो (1). ४P°समागमे उत्सुकः. ५ B यथासन्नः. P B °लस्यक्रमादिभिः. ७ P तात्पर्यवन्ति, & B मधुराक्षराणि, ९ B न्यस्ताक्षराणि. १०P तत्र. ८ ६ ·४-५२] चतुर्थः परिच्छेदः। अथ विबोधलक्षणमाह । विबोधः परिणामादेस्तत्र जृम्भाक्षिमर्दने । खमान्तनिद्राच्छेदाभ्यामाहारपरिणामतः । शब्दस्पर्शादिकैश्वान्यैः स्मृतेर्वा जाग्रति स्थितैः ॥ ४८ यथा। चिररतिपरिखेदप्राप्तनिद्रासुखानां चरममपि शयित्वा पूर्वमेव प्रबुद्धाः। अपरिचलितगात्राः कुर्वते न प्रियाणा- मशिथिलभुजचक्राश्लेषभेदं तरुण्यः॥ ४९ अथामर्षस्य लक्षणमाह। अधिक्षेपापमानादेरैमर्षोऽभिनिविष्टता । अधिक्षेपायथा। अयं पापो यावन्न निधनमुपेयादरिशरैः परित्यक्तं तावप्रियमपि मयास्त्रं रणमुखे। बलानां नाशेऽस्मिन्परिकुपितभीमार्जुनभये समुत्पन्ने राजन्प्रियसखबलं वेत्सि समरे ॥ ५० वेणीसंवरणनाटके' कर्णकलहावसरे दुर्योधनं प्रति अश्वत्थामा कथयति अर्य पापेति । अपमानायथा। युष्मच्छासनलंघनांभसि मया मग्नेन नाम स्थित प्राप्ता नाम विगर्हणा स्थितिमतां मध्येऽनुजानामपि । क्रोधोल्लासितशोणितारुणगदस्योच्छिन्दतः कौरवा- नचैकं दिवसं ममापि न गुरुर्नाहं विधेयस्तव ॥ ५१ अथावहित्थाया लक्षणमाह । लजाधैर्विक्रियागुप्ताववहित्थेत्यविक्रिया । यथा। एवंवादिनि देवर्षों पायें पितुरधोमुखी । लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती ॥ ५२ यथा वा रत्नावेल्यां सागरिका सुसंगतां प्रियसखीं दृष्ट्वालिखितराजरूपं चित्रफलकमाच्छाद्याकारसंवृतिं कृतवती ।। १B तत्र जृम्भाजमर्दनम्. २ B om from स्वप्नान्त° up to स्थितैः. ३ B क्षेपा- वमाना. ४ Bom अधिक्षेपाद्. ५ B om from वेणीसंवरण° up to अपमानाद्यथा and reads only यथा वा. After this P ins पद्येन (2). UP om प्रियसखी. 4P राजरूपचित्रकमासाद्याका. ६ ·२. रसरत्नप्रदीपिका । [४-५३ अथोग्रताया लक्षणमाह। दुष्टेऽपराधदौर्मुख्यचौर्येश्वण्डत्वमुग्रता । यथा कृतधनुर्भङ्ग रामं परशुरामो वदति । उत्कृत्योत्कृत्य गर्भानपि शकलयतः क्षत्रसंतानरोषा- दुद्दामस्यैकविंशत्यवधि विशसतः सर्वतो राजवंश्यान् । पित्र्यं तद्रक्तपूर्णह्रदसवनमहानन्दमन्दायमान- क्रोधानेः कुर्वतो मे न खलु न विदितः सर्वभूतैः स्वभावः ॥ ५३ विरुद्धवचनाद्यथा। एतैस्त्वं परुषाक्षरैश्च वचनैर्दोमुख्यमापादय- बुद्वेगं जनयञ्जनस्य नितरां प्राप्तोऽसि मत्संनिधिम् । तीव्राघातचपेटदारितमुखं सम्यङ् महीमण्डले मूर्छाविश्लथकायकांडविकलं त्वां पातयिष्याम्यहम् ॥ ५४ चौर्याद्यथा । अरे सीताचोर त्रिदशवनितानामपहृतेः सगर्व प्रागल्भ्यं जहिहि खलु सौमित्रिपुरतः। यदेतैर्नर्दद्भिः कवलितदिगन्तैर्मम शरै- रिदानीं ज्ञातव्यं प्रचुरतरपापस्य च फलम् ॥ ५५ अथ मतेलक्षणमाह । भ्रान्तिच्छेदोपदेशेन शास्त्रादेस्तत्त्वधीमतिः । यथा किरातार्जुनीयें। सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् । वृणुते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः खयमेव संपदः ॥५६ अथ व्याधेलक्षणमाह । व्याधयः सन्निपाताधास्तेषामन्यत्र विस्तरः । यथा। अच्छिन्नं नयनाम्बु बन्धुषु कृतं चिन्ता गुरुभ्योऽर्पिता दत्तं दैन्यमशेषतः परिजने तापः सखीवाहितः। अध श्वः परिनिर्वृतिं व्रजति सा श्वासैः परं खिद्यते विश्रब्धो भव विप्रयोगजनितं दुःखं विभक्तं तया ॥ ५७ यथा वा। पाण्डुक्षामं वदनं हृदयं सरसं तवालसंच वपुः । आवेदयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि हृदन्तः॥ ५८ १P खगर्भ(4)प्रागल्भ्यं. २ P निर्यद्भिः. ३ P प्रचुरकृतपापस्य. ४ P om किरातार्जुनीये. ५P सोच्छ्रासैः. ६P अथ. ७ Pom वदनं. ८P तथालसं.

·४-६१] चतुर्थः परिच्छेदः। अथोन्मादस्य लक्षणमाह । अप्रेक्ष्यकारितोन्मादः सन्निपातग्रहादिभिः । यथा विक्रमोर्वश्यां पुरूरवा मेघं विलोक्य सक्रोधम् । अरे रे रक्षस्तिष्ठ तिष्ठ । क मे प्रियतमामादाय गच्छसि । (पुनर्विचार्य आहे.) नवजलधरः सन्नद्धोऽयं न हप्तनिशाचर: सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न नाम शरासनम् । अयमपि पटुर्धारासारों' न बाणपरम्परा कनकनिकपस्निग्धा विद्युत्प्रिया न ममोर्वशी ॥ ५९ अथ मरणं सुप्रसिद्धमिति लक्षणं नोच्यते उदाहरणमात्रम् । यथा । पश्यन्तु भवन्तस्ताटकाम् । हृन्मर्ममेदिपतदुत्कटकंकपत्र- संवेगतत्क्षणकृतस्फुटदंगभंगा। नासाकुटीरकुहरद्वयतुल्यनिर्य: दुबुलुदध्वनदसृक्प्रसरा मृतैव ॥ ६० एतत्तु शृङ्गारे न वक्तव्यम् । यत्र पुनर्जीवनसंभावना तत्र शृंगारेऽपि वक्त- व्यम् । यथा कादंबया पुण्डरीकस्य मरणम् । यदि शृंगारेऽपि वक्तव्यं तदा मरणव्यवसायमात्रमभिप्रायं वर्णयेत् । यथा रत्नावल्यां सागरिकाया उद्बन्धन- व्यवसाय" एव वर्णितः॥ यथा" वा। संप्राप्तेऽवधिवासरे क्षणममुं त्वन्मार्गातायनं वारंवारमुपेत्य निःकृपतया निःश्वस्य किंचिञ्चिरम् । संप्रत्येव निवेद्य केलिकुररी सायं सखीभ्यः शिशो. माधव्याः सहकारकेण करुणः पाणिग्रहो निर्मितः॥ ६१ अवधिदिवसान्ते समागतस्य" नायकस्य पुरतो नायिकासखीजनवचन- मेतत् ॥ अथ त्रासस्य लक्षणमाह । त्रासस्तु कथितश्चित्ते क्षोभो घोरखनादिभिः। १ B अप्रेक्षिकारि . २ Bom आह. ३ B दुष्ट'. ४ B च दुर्धारासारो. ५ B उदाहरणं. T उदाहरणे. ६T जीवनसंभावेन. ७ After this P adds यत्र जीवनमस्ति तन्मरणं शृंगारेऽपि वक्तव्यम्. ८P पुण्डरीकमरणम्. ९ B T यदि वा शृंगारे. १० B वर्जनीयम् (!). T वर्णनीयम् (). ११ P बुद्धं (?) निधनव्यवसायः १२ P अथ. १३T तन्मार्गः. १४ P °कुररीः. १५ B °दिवससमागतस्य. १६ B नायिकावचन'. T नाथपुरतो नायिकासखीवचनं.

·२२ रसरत्नप्रदीपिका। [४-६२ यथा कविकंकणय । आकर्ण्य गर्जितं घोरं जलदानां समागमे । बाला विधूतलजेव सत्रासंश्लिष्यति प्रियम् ॥ ६२ अथ वितर्कस्य लक्षणमाह। तर्को विचारः संदेहाद्' भ्रूशिरश्चालनादिभिः । यथा। किं लोमेन विलंधितः स भरतस्तेनैतदेवं कृतं सद्यः स्त्रीलघुतां गता किमथवा मातैव मे मध्यमा। मिथ्यतम्मम चिन्तितं द्वितयमण्यार्योऽनुजोऽसौ गुरुः माता तातकलत्रमित्यनुचितं शंके विधात्रा कृतम् ॥ ६३ अर्थतेषां सात्त्विकानां च व्यभिचारमाह । आलस्यौग्र्यजुगुप्साश्च वाः संभोगनामनि । शृंगारे विप्रलम्भे च निवेदो ग्लानिरेव च ॥ ६४ शंका श्रमस्तथौत्सुक्यं निद्रा खमस्तथैव च । सुप्तं विबोधो व्याधिश्व उन्मादो मरणं तथा ॥ ६५ अपस्मारस्तथा जाड्यमसूया व्यभिचारिणः । अवहित्थं तथालयं निद्रा स्वमं प्रबोधनम् ॥ ६६ असूया च ततस्तंद्रा हास्ये स्युर्व्यभिचारिणः । औत्सुक्यं च तथा ग्लानिर्मोहनिर्वेददीनता । जडता च विषादश्च श्रमस्तस्माद्भयं परम् ॥ ६७ अपस्मारस्तथोन्मादो व्याध्यालये स्मृतिस्तथा । वेपथुः स्तंभवैवर्थे" स्वरभेदोऽश्रु तत्परम् ॥ ६८ करुणे" कथिताः सद्भिः रसे तु व्यभिचारिणः । उत्साहः स्मृतिरावेगः स्वेदामर्षों च चापलम् ॥ ६९ उग्रत्वं वेपथुश्चैव रोमाञ्चः स्वरभिन्नता । रौद्रे रसे तु कथिता विद्वद्भिर्व्यभिचारिणः ॥ ७० ६ १P जलागमे. २P धियाम् (१). ३ B संदेहो. ४T चिन्तकं. ५P om च. T reads सात्त्विके (for सात्त्विकाना ). Poभोगना. ७ BT श्रममयौत्सुक्यं. BT खनमथैव. ९P सुप्तिः. १. B अपस्मारमथो. 99 B T om from भवहित्थं up to हास्ये स्युर्व्यभिचारिणः. १२ P मोहो निर्वेददीनता (2). ११P भ्रमः, १४ P °वैवयं. १५ B T करुणाः (?). १९P एते. १७ T om from उत्साहः up to व्यभिचारिणः, १८P गणिताः, Tक्लमः.

·५-४८] पञ्चमः परिच्छेदः। ३१ अथ प्रत्येकस्य लक्षणमाह' । उत्तमानाम् । ईषद्विकसितैर्गण्डैः कटाक्षः सौष्ठवान्वितैः । अलक्षितद्विजं धीरमुत्तमानां सितं भवेत् ॥ ४१ उत्फुल्लानननेत्रं तु गंडैर्विकसितैस्तथा । किंचिल्लक्षितदंतं हि हसितं तद्विधीयते ॥ ४२ अथ मध्यमानाम् । आकुंचिताक्षिगंडं यत्सुखनं मधुरं तथा । कालागतं सास्यरागं तद्वै विहसितं भवेत् ॥ ४३ उत्फुल्लनासिकं यत्तु जिमदृष्टिनिरीक्षणम् । निकुंचितांसकशिरस्तचोपहसितं भवेत्॥ ॥ ४४ अथाधमानाम् । अत्यंतहसितं यत्तु साश्रुनेत्रं तथैव च । उत्कंपितशिरश्चैव तच्चापहसितं भवेत् ॥ ४५ संरब्धसाश्रुनेत्रं च विकृष्टस्वरमुद्धतम् । करावगूढपार्श्व' च तच्चातिहसितं भवेत् ॥ ४६ तत्र" आत्मस्थो यथा । सीतापहरणाय" कृततपस्विवेषो रावणः । जातं मे परुषेण भस्मरजसा तच्चन्दनोद्भूलनं हारो वक्षसि यज्ञसूत्रमुचितं क्लिष्टा जटाः कुन्तलाः। रुद्राक्षैर्मणिभूषणानि मृदुलं चित्रांशुकं वल्कलं सीतालोकनहारि कल्पितमहो रम्यं वपुः कामिना ॥ ४७ तत्र" परस्थो यथा । भिक्षो कंथा श्लथा ते ननु शफरवधे जालमश्नासि मत्स्यां- स्तेऽमी मद्योपदंशा पिबसि मधु समं वेश्यया यासि वेश्याम् । दत्त्वारीणां गलेऽप्रिं क्व च तव रिपवो भित्तिमेत्तास्मि येषां चौरोऽसि धूतहेतोस्त्वयि सकलमिदं नास्ति नष्टे विचारः ॥ ४८ [भिक्षो मांसनिषेवणं प्रकुरुषे किं तेन मद्यं विना मद्यं चापि तव प्रियं प्रियमहो वेश्याङ्गनाभिः समम् । १P reads इत्थं षड्विधस्य हास्यस्य प्रत्येकं लक्षणमाह. २ B om उत्तमानाम्. ३ T नननेत्रांबु. ४T सास्यरागं विधीयते. ५P p on अथ मध्यमानाम्. ६ T स्वर. ७p यथा. ८ B मतम्. ९ P यच्च. १. P निकुंचितं सर्वशिर.. ११P मतम्. १२ BT p संरब्धं साश्रु. १३ B°रावगाढ. १४ P तथा. १५ B T p om सीतापहरणाय and ins सीताहरणाय after रावणः. १६ B T लिष्टा. १७ BT कामिनाम्, १८ P om तत्र. १९ B T p give this stanza. gives this stanza. २० ·३२ रसरत्नप्रदीपिका । [५-४८ वेश्या द्रव्यरुचिः कुतस्तव धनं छूतेन चौर्येण वा चौर्यातपरिग्रहोऽस्ति भवतो भ्रष्टस्य कान्या गतिः॥४८] उत्तमाधममध्यमेषु ये हास्यभेदाः' कथिता एवं मुख्यतया षड्मेदाः । अन्ये भेदाः स्वयमूहनीयाः॥ अथ करुणरसस्य लक्षणमाह। इष्टनाशादनिष्टस्य प्राप्तेः शोकस्तु' यो भवेत् । तत्पोषस्तु विनिर्दिष्टो विद्वद्भिः करुणः खलु ॥ ४९ इष्टनाशाद्यथा। अयि जीवितनाथ जीवसीत्यभिधायोत्थितया तया पुरः। ददृशे पुरुषाकृति क्षितौ हरकोपानलभस्म केवलम् ॥ ५० अनिष्टावाप्तेर्यथा । चंडकौशिके श्मशानवासी हरिश्चन्द्रो ब्राह्मणाय विक्रीत' पुत्रं स्मृत्वा । धात्रीजनांकशतदुर्ललितः कथं नु भूमौ चिरं लुठसि वत्स विरूढ निद्रः। स्वामद्य पार्थिवशतैरभिनन्दिताक्ष- माशापयंति बटवः श्रुतिद१रूढाः ॥ ५१ यथा वा । शक्त्यके शक्तिभिन्नं लक्ष्मणं दृष्ट्वा रामः । गतप्राया रात्रिर्हिमवति गिरौ द्रोणशिखरं गता वत्सस्यैते गलकनलके किंचिदसवः। हनूमानप्यायः क्षिति निहितगात्रः किमपरं विधिर्वामारंभस्तदपि च मनो वांछति सुखम् ॥ ५२ पुनरंजलिं बहा रामः। मातर्यामिनि संनिधेहि करुणं दीर्घाभवाभ्यर्थये भ्रातः संतमस स्थिरीभव चिरं ज्योतींषि खे नन्दताम् । मा यासीरुदयं दयां कुरु रवे त्राता त्वमस्मत्कुले वत्सो जीवतु लक्ष्मणोऽरुण मनाङ् मन्दं नय स्यन्दनम् ॥ ५३ अथ रौद्रस्य लक्षणमाह । वैरिणो विकृतेश्चैव मात्सर्यादपि जायते । यः क्रोधस्तस्य पोषस्तु रसो रौद्र उदाहृतः ॥ ५४ १P हास्यस्य मेदाः. २ B p करुणलक्षण. ३P शोकश्च. ४ P reads पोषस्तस्य तु विद्वद्भिः करुणः कथ्यते खलु. ५ T ब्राह्मणयज्ञविक्रीतं. ६ P°दुर्ललितं. . B श्रुतदुर्विरूढाः. P श्रुतदुर्गरूढाः ८ B om शक्त्यके. ९ B स्यैके. १०T p विधेहि. १P नन्दतः (त). १२ B मा यासीः सदयं. P मायासी हृदयं (2) १३ P लक्षणो गुरु (8) १४P पोषः स रसो रौद्र उच्यते. o .

·५-६१] पञ्चमः परिच्छेदः। वैरिणो विकृतेर्यथा । वेणीसंवरणे मीमः । लाक्षागृहानलविषानसभाप्रवेशः प्राणेषु वित्त निचयेषु च नः प्रहत्य । आकृष्य पाण्डववधूपरिधानकेशा- खस्था भवन्तु मयि जीवति धार्तराष्ट्राः ॥ ५५ मात्सर्यायथा । प्रबोधचन्द्रोदये क्षपणककृतां स्वधर्मनिन्दामाकर्ण्य क्रुद्धा कापालिका। तन्न मर्षणीयमस्य दौरात्म्यम् । (इति खगमाकृष्य) एतत्करालकरवालनिकृत्तकण्ठ- नालोच्छलदहलबुद्रुदफेनिलौघैः । सार्ध डमडमरुडांकृतिहूतभूत- वर्गेण भर्गगृहिणी रुधिरैर्धिनोमि ॥ ५६ अथ वीररसस्य लक्षणमाह । उत्साहो यः समुत्पन्नः प्रतापविनयादिभिः । तस्य पोषस्तु कथितो रसो वीरो विचक्षणैः ॥ ५७ दयायां समरे चैव तथा दानविधावपि । स च त्रिधैव कथितो मुनिभिर्भरतादिभिः ॥ ५८ दयावीरो यथा । कविकंकणस्य । अकरोत्तृणमिव जीवं पूर्व जीमूतवाहनः कृपया। तृणमपि जीवं कुरुते लोकः सत्त्वात्परिभ्रष्टः॥५९ युद्धवीरों यथा । हनुमन्नाटके शकजिद्वदति । क्षुद्राः संत्रासमेनं० विजहत हरयो भिन्नशक्रेमकुंभाः युष्मद्रात्रेषु लजां दधति परममी सायका नि:पतंतः। सौमित्रे तिष्ठ पात्रं त्वमसि न हि रुषां नन्वहं मेघनादः किंचिद्भूभंगलीलानियमितजलधि राममन्वेषयामि ॥ ६० दानवीरो यथा । लक्ष्मीपयोधरोत्सङ्गाकुंकुमारुणितो हरेः। बलिरेव स येनास्य भिक्षापात्रीकृतः५ करः॥६१ १. १P om वेणीसंवरणे भीमः. २ BT p विकृतिभयेषु. ३ P रुद्धः. ४Pमर्षयेऽस्स. ५P°बहलफेनिलबुद्दौथैः. ६ BT p om from रसो up to कथितो. . BTp om युद्धवीरो. ८ After this BT p ins वा. ९Pom हनुमबाटके शकजिददति. १. P मेते. ११P देहेषु. १२ BT दधत (3) १३ Tp संपतंतः. १४ P किंपित्तर- भळीला. १५P स एव स्याद्भिक्षापात्रे कृतः.

·रसरत्नप्रदीपिका। [५-६२ प्रतापविनयादिभिः इत्यादिशब्दात् प्रतापविनयजो यथा । अयं कण्ठः कुठारस्ते कुरु राम यथोचितम् । गवाग्रजन्मनां तात न शूरा रघुवंशजाः ॥ ६२ अध्यवसायजो यथा । पृथ्वि स्थिरा भव' भुजंगम धारयैनां त्वं कूर्मराज तदिदं द्वितयं दधीथाः। दिक्कुंजराः कुरुत तत्त्रितये दिधीर्षा रामः करोति हरकार्मुकमाततज्यम् ॥ ६३ एवमन्यदनुसतव्यम्॥ अथ भयानकस्य लक्षणमाह । विकृतस्वनसत्त्वादेर्भयपोपो भयानकः । सर्वाङ्गवेपथुखेदशोषवैवर्ण्यलक्षणः ॥ ६४ विकृतखनाद्यथा । भेरीझांकारस्य । कोशान्सौधेषु मुञ्चन्पथि करितुरगान्बान्धवानर्धमार्गे दुर्गेष्वन्तःपुराणि प्रतिरवचकिताः पर्वतेभ्यो निवृत्ताः। यस्योद्योगे भ्रमन्तः समसमयसमारंभगंभीरमेरी- झांकाराकीर्णकर्णज्वरभरतरलप्रेक्षिताशाः क्षितीशाः॥ ६५ विकृतसत्त्वाद्यथा । रत्नावल्याम् । नष्टं वर्षधरैर्मनुष्यगणनाभावादपास्य त्रपा- मंतः कंचुकिकंचुकस्य विशति त्रासादयं वामनः । पर्यंताश्रयिभिर्निजेन सदृशं नाना किरातैः कृतं कुब्जा नीचतयैव यान्ति शनकैरात्मेक्षणाशंकिनः ॥ ६६ यथा वा" शाकुन्तले । ग्रीवाभंगाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने दत्तदृष्टिः पश्चार्धन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम् । शष्पैरर्धावलीद्वैः१२ श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवा पश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुळ प्रयाति ॥ ६७ अथ बीभत्सस्य लक्षणमाह । पूतिमांसास्थिदुगंधजनिता या भवेत्पुनः । जुगुप्सा कथितः पोषस्तस्याः बीभत्ससंज्ञकः ॥ ६८ २ रघवो वयम्. १P इतिशब्दातू. PT p ३ p स्थिरीभव. ४ B द्वितीयं (1) "p°मनुसतव्यम्. ६ P कोशानंधेषु. T °न्सौधोष्टमुंचन (2) p °न्सौधेष्वमुं. ७P कार- कर्णकीर्णज्वर... P°प्रेक्षितास्ते. ९P र्निजस्य. १. P नाम्नः. ११Pच.. १३Tp दभैरर्धा., १३ T p बीभत्सरसस्य. १४ T कृत्तिमासा. १५ B Tp कथिता (१) १६P . पोषः स स्याद्.

·६-१] षष्ठः परिच्छेदः। यथा मालतीमाधवे। उत्कृत्योत्कृत्य कृत्ति प्रथममथपृथूच्छोफभूयांसि मांसा- न्यंसस्फिक्पृष्ठपिण्डाद्यवयवसुलभान्युग्रपूतीनि जग्ध्वा । अन्तः पर्यस्तनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरंकः करंका- दंकस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ॥ ६९ यथा वा चण्डकौशिके हरिश्चन्द्रेण' शववर्णनं कृतम् । भिनत्यक्ष्णोर्मुद्रां शिरसि चरणं न्यस्य करटः शिवा सूक्योपांते ग्रसति रसनाग्रं विलुलितम् । भिनत्ति श्वा मेदं प्रथयति च गृध्रोऽत्र विवरं यथेष्टव्यापारस्त्वयि कुणपक श्वापदगणः ॥ ७० एवमुद्वेगदायि अतिशयनिन्धं च यत्सर्व तत्स्वयमुत्प्रेक्षणीयम्" ॥ अथाद्भुतस्य लक्षणमाह । लोकोत्तरैश्च चरितैर्विस्मयो योऽभिजायते । तस्य पोषस्तु कथितो रसो ह्यद्भुतसंज्ञकः ॥ ७१ यथा। दोर्दण्डाञ्चितचन्द्रशेखरधनुर्दण्डावभङ्गोद्यत- ष्टंकारध्वनिरार्यबालचरितप्रस्तावनाडिण्डिमः। द्राक्पर्याप्तकपालसंपुटमिलद्ब्रह्मांडभीडोदर- भ्राम्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमहो नाद्यापि विश्राम्यति ॥ ७२ इत्यद्भुतस्य" लक्षणम् । इत्येतानि सर्वेषां रसानां लक्षणानि ।। इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीहम्मीरराजात्मजश्रीमदल्लराजविरचितायां रसरत्न- प्रदीपिकायां रसलक्षणं नाम पंचमः परिच्छेदः ॥ ५॥ अथ हावस्य लक्षणमाह । शृंगारभावजा चेष्टा हावस्तु कथितो बुधैः । तत्र स्त्रीणाम् । लीला विलासो विच्छित्तिः विभ्रमः किलकिश्चितम् ॥ १ १ B T °सुलभान्यत्ति जग्ध्वाथ तानि. २ P आर्तः. ३ T B खतनुगतमपि. ४ P om ५P om from हरिश्चन्द्रेण up ६ P शुष्कोवांते (2) BT p चेष्टोपांते. ७P विलुठितम्. ८P छिनत्ति. ९ P °व्यापारास्वयि. १०P कुणप यच्छ्वापदगणाः. ११ P reads एवमुद्वेगदायी अतिशयनिंद्यः स्वयमुत्प्रेक्ष्यः. १२ T p°द्भुतरसस्य. लोकांतरैस्वरचितैः (१) १४ P यो विजायते (?) १५ P रसस्व द्रुत०. B रस अद्भुत° (१) १६P द्वापर्यस्तकपालसंपुटमितब्रह्मांड. १७ P om from इत्यद्भुतस्य up to लक्षणानि. वा. to कृतम्.

·३६ रसरमप्रदीपिका। [६-२ मोड्डायितं कुट्टमितं विब्बोको ललितं तथा । विहृतं चेति विज्ञेया दश हावास्तु योषिताम् ॥२ तत्र'लीलालक्षणमाह। वाग्विभूषणचेष्टाभिः प्रियस्यानुकृतिस्तु या । सा लीलेति परिज्ञेया स्त्रीणां भावविचक्षणैः॥३ यथा कविकंकणस्य । लीलापङ्कजमादधाति रुचिरे गम्भीरनाभ्यन्तरे कस्तूरिद्रवचर्चितं वपुरपि श्यामीकरोत्यादरात् । ताटकं च करे करोति कुतुकाचक्रानुकारं तथा लक्ष्मीः क्रीडति पीतवस्त्रकलिता स्मित्वा सखीनां पुरः॥ ४ अथ विलासस्य लक्षणमाह । यानस्थानासनादीनां नेत्रवक्त्रादिकर्मणाम् । उत्पद्यते विशेषो यः स विलासः प्रियान्तिके ॥५ यथा । यद्यपि गुरुजनपुरतः सततं विनिवार्यते हिया चक्षुः। प्रियमुखदर्शनलुब्धं तदपि सलीलं बलाद्वलति ॥ ६ यथा वा कविकंकणस्य। हित्वा नर्मकथां सखीविरचितां क्षिप्त्वा दृशं व्यायता- मेणाक्ष्या सहसा विलुंठनपदं किंचित्पुरः सारितम् । उत्थायेक्षणपल्लवेन शनकैौ च स्पृशंत्या तया किंचिद्वक्रितदेहभंगसुभगं तन्व्या ममाग्रे स्थितम् ॥ ७ अथ विच्छित्तेर्लक्षणमाह । अनादरेण विन्यासो मंडनाभरणस्रजाम् । कृतः करोति सौभाग्यं सा विच्छित्तिरुदाहृता ॥८ यथा कविकंकणस्य। माल्यं स्कन्धविलम्बितं च निहितं केशे हशोरंजनं स्थूलप्रांतविनिर्मितं च हृदये हारस्तु तिर्यग्धृतः । र्पासस्य च बीटिकांगुलिमुखै योजिता यद्यपि प्रायोऽस्यास्तदपि स्फुरत्यभिनवा शोभैव लोकोत्तरा ॥९ १ B बिब्बोकं. p विलोकं. २ After this Pins स्त्रीणां. B reads only सत्र लीला. ३P लीला सेति. ४ P om यथा. ५ P गिरा. p भिया. T om हिया. ७ BT p विलंठनपरं. ८p °त्पुरः स्मारितम्. ९ B अत्यादरेण. १.P क्षतः (१) ११P स्थूलं प्रीतविनि. १२ PTp खेनों योजिता. B हसता. - ·६-१८] षष्ठः परिच्छेदः। अथ विभ्रमस्य लक्षणमाह । वागंगभूषणानां यः काले स्थानविपर्ययः । प्रमदामदरागोत्थः स सतां विभ्रमो मतः॥१० यथा'। श्रुत्वाऽऽयातं' बहिः कान्तमसमातविभूषया । भालेऽञ्जनं दशोलाक्षा कपोले तिलकः कृतः ॥ ११ अथ किलकिश्चितस्य लक्षणमाह । श्रमाभिलाषगर्वाणां मितहर्षभयक्रुधाम् । असकृत्संकरः प्राज्ञैर्विज्ञेयं किलकिश्चितम् ॥ १२ यथा। पाणिपल्लवविधूननमन्तःसीत्कृतानि नयनार्धनिमेषाः। योषितां रहसि गद्दवाचामत्रतामुपययुर्मदनस्य ॥ १३ अथ मोडायितस्य लक्षणमाह । प्रियानुरागवार्तायां हेलालीलानिदर्शने । तद्भावभावनोद्भूतं स्मृतं मोट्टायितं बुधैः॥१४ यथा। तव सा कथासु परिघट्टयति श्रवणं यदङ्गुलिमुखेन मुहुः। घनतां ध्रुवं नयति तेन भवहुणपूगपूरितमतृप्ततया ॥ १५ अथ कुमितस्य लक्षणमाह । सानंदा तु मृषा कुप्येत्कुचकेशाधरग्रहै। दुःखेऽपि सुखदा चेष्टा ज्ञेयं कुट्टमितं हि तत् ॥ १६ यथा कविकंकणस्य । आकुंच्या नखविलिखने पश्यति भ्रूविभङ्गया गाढाश्लेषे वदति च ह हा मुश्च मुश्चेति वाचम् । केशाकृष्टावरुणनयना ताडने साश्रुनेत्रा नानाभावं श्रयति तरुणी नाटके मन्मथस्य ॥ १७ अथ बिब्बोकस्य लक्षणमाह । गर्वाभिमानसंभूतो विकारोऽनादरात्मकः । यः स्यात्प्राणाधिनाथेऽपि स विब्बोक इति स्मृतः ॥ १८ १BT p कालस्थान. २P प्रमदामंदरागोत्थः. ३ P om यथा. ४ B T p दृष्टायांतं. ५ P °लाषवर्गाणां. ६p °वर्तयति. ७P ह. ८P संतापो. ९BT p यस्मात्प्राणा.

·रसरत्नप्रदीपिका । [६-१९ यथा। निर्विभुज्य दशनच्छदं ततो वाचि भर्तुरवधीरणापरा । शैलराजतनया समीपगामाललाप विजयामहेतुकम् ॥ १९ अथ ललितस्य लक्षणमाह । करांगचरणन्यासः सुकुमारतया कृतः। भ्रूनेवाधरसंचारमसृणो ललितं स्मृतम् ॥ २० यथा। गुरुतरकलनूपुरानुनादं सललितनर्तितवामपादपद्मा। इतरदनतिलोलमादधाना पदमथ मन्मथमंथरं जगाम ॥ २१ अथ विहृतस्य लक्षणमाह । व्याजखभावलजाभ्यो भाषणावसरेऽपि यत् । स्त्रीणामभाषणं प्राज्ञैर्विहृतं तदुदाहृतम् ॥ २२ व्याजाधथा। एकत्रासनसंस्थितिः परिहृता प्रत्यद्गमादरत- स्तांबूलानयनच्छलेन रभसाऽऽश्लेपोऽपि संविनितः। आलापोऽपि न मिश्रितः परिजनं व्यापारयंत्या तया' धूर्त प्रत्युपचारतश्चतुरया कोपः कृतार्थीकृतः ॥ २३ लजया यथा। पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम् । सारंजयित्वा चरणो कृताशीर्माल्येन तां निर्वचनं जघान ॥.२४ अथ रसविवेकः क्रियते । प्राचीनवासनायुक्ताप्यंगविद्याभिराश्रिता । बुद्धिर्या हृदयं तां च कथयन्ति विचक्षणाः ॥ २५ एवं सहृदयानां च सुखीनां स्थिरचेतसां । नियतं वासनारूपो रसस्तिष्ठति मानसे ॥ २६ तद्वीजवोधकान्भावानधिगम्य जनैः कृतान् । आस्वाद्यमानो मधुरो रसो व्यक्तः प्रजायते ॥ २७ अथ रसानां वर्णानाह। शृंगारः श्यामवर्णः स्यात्सितो हास्यः प्रकीर्तितः। कपोतवर्णः करुणो रक्तो रौद्रः प्रकीर्तितः ॥ २८ १P सुललितं. २ P°दनतिलोक. ३ B T p तज्ज्ञैर्विहृतं समुदाहृतम्, सनसंगतिः. ५p पत्युद्गमे दूरत. P 'हरणच्छलेन. ७ P "रयंत्यान्तिके. ८B अथ विवेकः क्रियते. P रसविवेकक्रिया. ९ B Tp नाम तद्वदन्ति. ४ Tp ६ ·६-३५] षष्ठः परिच्छेदः। गौरो वीरस्तु विज्ञेयः कृष्णश्चैव भयानकः । नीलवर्णस्तु बीभत्सः पीतश्चैवाद्भुतः स्मृतः ॥ २९ अथ रसानां रससंज्ञा कथमित्याह । यथा च द्रव्यसंयुक्तैव्यंजनैर्बहुभिर्युतम् । आखादयंति भुंजाना भक्तं भक्तविदो जनाः ॥ ३० भावाभिनयसंबद्धान् स्थायिभावांस्तथा नराः । आस्वादयंति मनसा तम्मानाट्ये रसाः स्मृताः ॥३१ एतेषु' रसेषु चत्वारः कारणरूपाश्चत्वारः कार्यरूपा भवन्ति । तथाह। शंगारात्तु भवेद्धास्यो रौद्राच करुणो रसः । वीराच्चैवाद्भुतोत्पतिर्बीभत्साच भयानकः ॥ ३२ एवं सत्यपि एतेषां जन्यजनकत्वव्यभिचारो दृश्यते । तथाह । कथानुग्रहयोगाच्च विवक्षावशतः कवेः। अन्योन्यजन्यजनका रसा भावा भवन्त्यमी ॥ ३३ अस्थायमर्थः । कुत्रचित्प्रबंधारूढकथाप्रसंगात्" कवेर्विवक्षावशतश्च व्यभि- चारिषु ब्यभिचार्यतरं दृश्यते । रत्यादिपु भावेषु भावांतरं रसेषु रसांतरं च । प्रबंधारूढकथाप्रसंगाद्यथा । कादंबा महाश्वेतापुंडरीकयोः अन्योन्यदर्शन- विप्रलंभशंगारैकरसे" पुंडरीकमरणान्मित्रस्य करुणः"। कवेर्विवक्षावशतो यथा । शृंगारः कलकूजितेषु करुणो दैन्ये द्रवे विस्मयो रौद्रो हुंकरणे स्मितं पतिमुखे निश्चेष्टतायां भयम् । वीरस्तीक्ष्णनखार्पणे श्लथजवे कुत्सा प्रशान्तः सुखे तन्वंग्याः सुरतोत्सवे नव रसाः सान्निध्यमातन्वते ॥ ३४ इत्यादौ शृंगाररसे रसांतराविर्भावः । एवं भावेषु भावान्तरं स्वयमूहनीयम् ॥ अथैतेषां विरोधानाह। शृङ्गारवीभत्सरसौ तथा" वीरभयानको । रौद्राद्भुतौ तथा हास्यकरुणौ वैरिणौ मिथः ॥ ३५ Tp यथावद्रव्यसंयुक्तै'. २ P विदुः (१) ३ After this Pins च. ४ BT P तथा हि. ५ BT p शृंगाराच. ६ P वीरात्स्यादद्भुतो'. ७ Bp सति. B Tp कथानुयोगाच. १० B'जनकरसा. ११ BT p अस्यार्थः, प्रसंगेन. १३ B महासेनपुंड'. १४ P °दर्शनाधिगतविप्रलंभशृंगार. १५P मरणान्मित्र- शापात् कपिंजलस्य करुणा. १६ P om अथ. BT p एषां ( for एतेषां). १७P विरोधमाह. १८Pom तथा. CB तथा. १२ BTp. .

·रसरत्नप्रदीपिका। [६-३६ एकत्र वैरिणौ सम्यग्रसहानेश्च कारणम् । प्रतिपाद्यो यस्तु रसस्तमेव परिपोषयेत् ॥ ३६ न तु वैरिरसं ब्रूयाद्वैरिणां नानुभावकम् । न विभावं च संचारिभावं नैव कदाचन ॥ ३७ यथा। राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी। गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसतिं जगाम सा ॥ ३८ अत्र शृङ्गारबीभत्सरसौं 'मिथो वैरिणौ एकत्र प्रतिपादितौ रसहानिमेव कुरुतः। अन्यच्च रसङ्करस्योत्पादकं वचनं तु यत् । न वाच्यं रसभावज्ञैर्नाट्यशास्त्रविशारदः ॥ ३९ यथा। विमुंचामुं मानं सफलय वचः साधु सुहृदां मुधा संतापेन ग्लपयसि किमंगं स्मरभुवा । प्रियं पादप्रांतप्रणतमधुना मानय भृशं न मुग्धे प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः ॥ ४० अत्र गता दिवसाः पुनरपि नायास्यन्ति इति निर्वेदं व्यक्तीकुर्वद्वचनं वैरस्य- मापादयति इति । एवंप्रायं शृङ्गारवैरस्थवचनं रसहानिकारणं न वाच्यम् । एवं सर्वेषु भावेषहनीयम्॥ वैरिणौ चांगरूपेण" तिष्ठतोऽन्यस्य कस्यचित् । रसस्य तत्र नो हानिर्जातव्या सुविचक्षणैः ॥ ४१ यथा राजसमीपे तिष्ठतोयोरिणोविरोधो न प्रवर्तते" तथान्यस्यांगभूतयो रसयोः । यथा । शृंगारी गिरिजानने सकरुणो रत्यां प्रवीरः स्मरे बीभत्सोऽस्थिभिरुत्फणी च भयकृन्मूाद्भुतस्तुंगया। रौद्रो दक्षविमर्दने च" हसकृन्ननः प्रशांतः शमा-८ दित्थं सर्वरसात्मकः पशुपतिर्भूयात्सतां भूतये ॥ ४२ १P हानेस्तु. २P नाम भावकं. ३ P भावे () ४P बीभत्सौ. ५Pom मियो. BT p read मिथो वैरिणी after एकत्र. ६ P हानि. ७ B चापि स वैरयोग ८P तथा. p यथा. ९ P विचक्षणः. १० B Tp यथा वा. ११P प्रांते प्रणत. १२ Mss 'कुर्वन्वचनं. १३ P om शृंगारवैरस्य. १४ P रसे. १५P वैरिणोरंग. १६ P प्रभवति. १७ B p दक्षविमर्दनेन. १८ P°शांतश्चिरा.

·६-४७] षष्ठः परिच्छेदः। ४१ अत्र सजनानः रतेरंगतया विहिता ईश्वररतिः । तस्या अंगतया रसाः। इत्थं खयमूहनीयाः॥ अनौचित्यादृते नान्यद्रसभंगस्य कारण । प्रसिद्धौचित्यबन्धस्तु रसस्योपनिपत्पुरा ॥ ४३ इति पुराणाचार्याः पठन्ति । अस्यायमर्थः । यत्रौचित्यं वर्तते कविसमय- स्वीकृतं तदेव रसपोपं कुरुते । अन्यथा रसवैरस्यमेव । एतेन द्वयोयूनोर्यत्र" रतिस्तत्रैव रसः। अन्यथा रसाभास एव । यथा सीतायां रावणस्थानुरागवर्णनं रसाभास एव भवति । यथा । ब्रह्मन्नध्ययनस्य नैष समयस्तूष्णीं वहिः स्थीयतां स्वल्पं जल्प बृहस्पते जडमते नैपा सभा वज्रिणः । वीणां संहर नारद स्तुतिकथालापरलं तुम्वरो सीतारलकभल्लभग्नहृदयः१५ स्वस्थो न लंकेश्वरः॥४४ केवलं योषिदनुरागाद्यथा । गते प्रेमाबन्धे प्रणयवहुमाने विगलिते निवृत्ते सद्भावे जन इव जने गच्छति पुरः। तदुत्प्रेक्ष्योत्प्रेक्ष्य प्रियसखि गतांस्तांश्च दिवसा- न जाने को हेतुर्दलति शतधा यन्न हृदयम् ॥ ४५ एवं एकस्याः कामिन्या अनेककामुकविपया रतिः रसाभास एव । यथा । स्तुमः कं वामाक्षि क्षणमपि विना यं न रमसे विलेभे कः प्राणान् रणमखमुखे यं मृगयसे । सुलग्ने को जातः शशिमुखि यमालिङ्गसि बलात् तप:श्रीः कस्यैषा मदननगरि ध्यायसि तु यम् ॥ ४६ एवं एकस्य पुरुषस्य अनेकासु कामिनीपु अनुरागः रसाभास एव । यथा । श्लिष्यति कामपि चुंबति कामपि कामपि रमयति रामां। पश्यति सस्मितचारु परमपरामनुगच्छति वामाम् ॥ ४७ यदि पुनर्बहुषु कामिनीषु एकस्य पुरुषस्योपभोगे" प्रतिपाद्यमाने एकस्यामनु- रागो ध्वन्यते तदा रस एवं" स्यात् । यथा । अद्य राज्ञा का उपभोक्तव्या इति केनापि पृष्टः कञ्चकी तमाह । १ B T p read ईश्वररचितस्यांगतया. २ Pom इत्थं. ३P लक्षणं. ४ BP "चित्यवद्वस्तु. ५P रसहर्षी हि जायते(2) ६ P पुराचार्या वदन्ति. ७ B T p अस्यार्थः. ८P अत्रौ.. ९ Bp °समये स्वीकृतं. १०P वरस्यमेव. ११ P द्वयोरेव यूनो. १२P रसाभाव. १३ B T p om भवति. 98 After this p repeats the sentence सीतायां रावणस्य etc. १५P सीतामन्मथबाणभिन्न. १६ P केवलयोषिदनुरागे. १७ B यं न रमसे. p येन रमसे. १८ P p T सस्मितचारुतराम'. १९ B om पुरुषस्य. २० B एवैकः. रस० प्र०६ ·४२ रसरत्नप्रदीपिका। [६-४८ माता तिष्ठति कुन्तलेश्वरसुता वारोऽङ्गराजखसु. छूते रात्रिरियं जिता कमलया देवी प्रसाद्याद्य च । इत्यंतःपुरसुन्दरीः प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते' देवेनाप्रतिपत्तिशून्यमनसा द्वित्राः स्थितं नाडिकाः ॥ ४८ अत्रान्यासु व्यवहारमात्रप्रतीतेः' द्यूतविजितरात्रौ' कमलायामनुरागों व्यज्यते इति रसः॥ अधुना रसभावालंकाराणां मुख्यताभिव्यक्तिः क्रियते । मुख्यो रसस्तु सर्वत्र तत्र भावस्य मुख्यता। रसो यत्र तदंगं स्याद्विवक्षावशतः खलु ॥ ४९ अलंकारे सुरुचिरे चित्तनिवृतिकारिणि । अलंकारस्य मुख्यत्वं गौणयो रसभाक्योः ॥ ५० रसप्रकरणे यान्युदाहरणानि दर्शितानि तेषु सर्वेषु सत्यपि भावालंकारे रसो मुख्यः । सति रसे भावस्य मुख्यता । यथा । मल्लैः शैलेन्द्रकल्पः शिशुरितरजनैः पुष्पचापोऽङ्गनाभिः गोपालैः प्राकृतात्मा दिवि कुलिशभृता विश्वरूपोऽप्रमेयः । क्रुद्धः कंसेन कालो भयचकितशा योगिभिर्येयमूर्ति- दृष्टो रंगावतारे मुररिपुरमरानन्दनः पातु युष्मान् ॥ ५१ अत्र रसाः कविगतरतिभावस्यांगतया" स्थिताः । मल्लैः पर्वततुल्यो दृष्टः इत्यत्र वीरो रसः । योगिभिरित्यत्र शान्तो रसः॥ सत्यपि रसभावेऽलंकारस्य" मुख्यता । यथा । अवाप्तः प्रागल्भ्यं परिणतरुचः शैलतनये कलंको नैवायं विलसति शशांकस्य वपुषि। अमुष्येयं मन्ये विगलदमृतस्यंदशिशिरे१६ रतश्रान्ता शेते रज निरमणी गाढमुरसि ॥ ५२ अत्र स्थितेऽपि शृंगाररसे अपहृतेरलंकारस्य चित्तविश्रांतिहेतुत्वान्मुख्यता ।। यथा वा । रसापेक्षया अलंकारस्य मुख्यत्वे तदलंकारापेक्षया भावस्य मुख्य- त्वोदाहरणम्। ७ B मुख्यलम्. १ B विज्ञापितं कैतवात. २P प्रतिपत्तेः. ३ P द्यूतजितायां रात्री. ४P कमलाया- मेवानु. ५P विद्यते. ६ B om from अधुना up to क्रियते. ८BOविश्रान्तकारिणि. ९ P गोपेश्च. १०P विश्वकायो. ११P हरिरमरजनानन्दनः १२ B कवेराजगतिरति. १३ B om from मल्लैः up to शान्तो रसः. १४ B भावे लंकारस्य. १५ B अवाप्तप्रागल्भ्या. १६ B स्पंदि. १७ B°ले उदाह.

·३ .. ६-५९] षष्ठः परिच्छेदः। ४३ आलानं जयकुंजरस्य विदुषां सेतुर्विपद्वारिधेः पूर्वाद्रिः करवालचंडमहसो लीलोपधानं श्रियः। संग्रामामृतसागरप्रमथनक्रीडाविधौ मंदरो राजन् राजति वैरिवीरवनितावैधव्यदस्ते भुजः॥५३ अत्र रतिभावस्यांगतया रूपकालंकारः तदंगतया' वीरो रसः॥ शान्तं रसं च नवमं केचिदिच्छन्ति साधवः । न तं च केचिदिच्छन्ति शून्यत्वात्तस्य सर्वथा ॥ ५४ नीरसा ये जना लोके ते च शान्ता इति स्मृताः । रसत्वं नास्ति शान्तस्य तस्मादेवं मुनेर्मतम् ॥ ५५ मुनिना भरतेन अष्टावेव' रसा गणिताः । केचिदेनं हि निर्वेदं वदन्ति व्यभिचारिणं । वैराग्यादेव निष्पत्तिः रसप्रायो भवेद्यतः ॥ ५६ तथा हि । नानाविषयदोपदर्शनेनानेकधासमुद्विग्नदुःखितचित्तनिर्वापकशम- परिपोषरूपः शान्तो रसः । यत्रानन्दाश्रुबिंदवो भवन्ति । पुलकपटलांकिताशेष शरीरं कदंवमुकुलमनुकुरुते । हर्षगद्गदवचनं प्रतिक्षणमभिजायते । पुण्यस्थाना- वलोकनैनॆत्रोत्सवः कमप्यानन्दान्तरमापादयति । एवंविधैरशेषैः कर्मभिरा- नंदातिशयो जायते । अतः सर्वसंसारदुःखनिवृत्तिरूपः शान्ताभिधेयोऽस्ति नवमो रसः । यथा। अहो वा हारे वा कुसुमशयने वा दशदि वा मणौ वा लोटे वा बलवति रिपो वा सुहृदि वा। हणे वास्तीणे वा मम समदृशो यान्तु दिवसाः कचित्पुण्यारण्ये शिव शिव शिवेति प्रलपतः ॥ ५७ एवं केशप्रशान्तिरूप एव कारागृहविमुक्तजनसुखवत् शान्तो रसः॥ वत्सलं तु रसं प्राहुरन्ये" सा रतिरेव हि । यथा। अपत्यालिंगने भावो यः पित्रोरुपजायते । सा रतिः कथिता तज्ज्ञैर्वात्सल्यं तच्च कीर्तितम् ॥ ५८ रसत्वं करुणस्येव कथं वा जायते ध्रुवं । बीभत्सो दुःखरूपो हि रसत्वं कथमश्नुते ॥ ५९ १ B नीलो . २ B राज विचारवैरिवनिता'. ३ B on रूपकालंकारः तदंगतया. om from शान्तं up to ते च (in st. 55 ). ५ P reads अष्टावरे (for अष्टावेव रसाः). ६ B निर्वेदस्तस्मात्प्रायो. ७ P विषयसमुत्थदोष. ८P प्रतिलक्षण. कमप्युत्सवांतर. १०P शान्तोऽस्ति. ११ B वत्सलेन तु संप्राहु . १२ B तत्प्रकी. १३ B धृतम्. Ram- ४ B ९B ·रसरत्नप्रदीपिका। [६-६० तत्राह। सुखं हि सुखसामग्र्याजायते सत्यमेव हि । कुत्रचिदुःखसामग्र्यात्सुखमुत्पद्यते ध्रुवम् ॥ ६० प्रहारो दुःखमूलं हि क्रीडासमयकल्पितः । जायते च सुखायैव तद्वत् चरणकुट्टनम् ॥ ६१ खंडनं वाधरस्यैव नखांकानि कुचस्थले । इत्थं यत्सुखरूपेण नरो गृह्णाति चेतसा ॥ ६२ जायते च सुखायैव तदुःखं तद्वदेव हि । सुखं तदेव हि सुखं जायते सुनिरन्तरम् ॥ ६३ सुखं तदेव कथितं नरो यत्र प्रवर्तते । दुःखं तदेव कथितं नरो यस्मान्निवर्तते ॥ ६४ अतस्तु लौकिकं यत्तु तदेव दुःखवर्धनं । रसरूपं यदेतच सर्व हि सुखसुन्दरम् । बीभत्सेपि रसे तज्ज्ञैरेवं ज्ञेयं न चान्यथा ॥ ६५ रसनीयं च यद्वस्तु सर्व तत्सुखमेव च । लौकिकं विपयोत्थं हि दुःखेनैव विमिश्रितम् ॥ ६६ तस्मादनंतसुखदं पुण्यकीर्तिप्रवर्धनं । भजन्तु सरसा लोका रसं संसारसौख्यदम् ॥ ६७ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीहम्मीरराजात्मजश्रीमदल्लराजविरचितायां रसरत्नप्रदीपिकायां रसविवेको नाम पष्ठः परिच्छेदः ॥ ६॥ ॥ समाप्ता चेयं रसरत्नप्रदीपिका ॥ । १ B तथा हि. २ B दुःखं. ३ P चरणकूजने. ४ P om from जायते up to तद्वदेव हि. ५ B om सुखं तदेव हि. ६ Pहि निरन्तरम्. B om from g:e up to निवर्तते. ८ B वदेत्तदुःखं. ९ B वीभत्सोऽपि रसः. १० B तदुःर :खमेव हि. ११ B सुखेनैव. १२ B °विवर्धनं. १३ P om समाप्ता etc. १४ At the end P adds: वत्सरे बहुधान्याख्ये नारायणसुधीरिमां । लिलेखाश्विनषष्ठ्यां हि रसरत्नप्रदीपिकाम् ॥ १॥ छ । On the last page P reads the following: रसरत्नप्रदीपिकापत्रः यस्मादत्र निमनबाहुज'"प्रारब्धरंभोर्वशी. रंभाबादनिवांतनंदनवनक्रीडादराडंबरे । हद्वैप्ये रिविधातजासतटिनीपूरेण(१)संपूरिते श्रीमत्कृष्णकटारिकाजलनिधी मजति सर्वे द्विषः ॥ यदुकुलतिलका...."वंशकेतुं । गुणगणभूषणभूषितं नितान्तं ॥ विबुधजन. मनोहर खां । पुरुषवर प्रणतोऽस्मि सुन्दरोऽहम् ॥

·NOTES [Nātyaśāstra of Bharata (Nirnayasagar Press, Bombay 1894)= NS; Dasarūpaka of Dhanaṁjaya (Gujarati Printing Press, Bombay 1927)= DR; Avaloka on DR by Dhanika (Gujarati Printing Press, Bombay 1929 )=DRA; Kāvyaprakāsa of Mammața (BORI, Poona 1933 )=KP; Sāhityadarpana of Viśvanātha (Nirnayasagar Press, Bombay 1931)= SD.] प्रथमः परिच्छेदः St. 5-7-For information about the writers and works mentioned in these stanzas, see Appendix I; also for other works & writers cited in RRP. St. 20-21 = NS VI. 44-45; NS reads bibhatsasca where MSS. give bibhatsasya; NS reads Kamadevo bhayānakah while the MSS. give Kāludlevo bhayānakah. St. 25 = NS. द्वितीयः परिच्छेदः St. 1-cf. NS VII. 1. विभावेनोद्धृतो योऽर्थस्त्वनुभावैश्च गम्यते। वागड्गसत्त्वाभिनय. स भाव इति संज्ञितः ॥ DR IV. 4. सुखदुःखादिकैर्भावैर्भावस्तद्भावभावनम् । SD III. 93. निर्विकारात्मके चित्ते भावः प्रथमविक्रिया। also KP IV. 36. St. 2 = NS VII, 2. St. 3-cf. DR IV. 43. St. 4= D. IV. 34; cf. NS VII. 8; SD III. 174. St. 5 = NS VI. 17; KP IV. 30; cf. DR IV, 35; SD III. 175. St. 8-The author of the RRP considers the problem of Santa rasa later in ch. VI. 54 ft. He accepts that rasa. St. 9— The Dhvanyāloka (pp. 79-80) and Abhinava Gupta in Locană (p. 80) mention viktīsa, dipti and druti as the three forms of mutation, and connect them with the raasas and bhāvas. St. 10-24-NS deals with the eight sthāyrbhüvas in VII. 7 ff. St. 10-cf. SD III. 176ab. St. 12-cf. SD III. 176ºd. St. 14--cf. SD III. 177a".

·46 RASARATNAPRADIPIKA BER St. 16-cf. SD III. 177cd. St. 18--cf. SD III. 178ab. St. 20-cf. SD III. 178°4. St. 22-cf. SD III. 179. St. 23_One wonders whether the moral of this stanza can be at all favourable to Allarāja, the author of the RRP, who has borrowed so much from DR without acknowledgement. St. 24-cf. SD III. 180. तृतीयः परिच्छेदः St. 1-cf. DR IV. 2; SD III. 29. St. 2 = NS VI. 47. St. 3 = NS VI. 49; NS reads fagacitat: (for Prefazit: ). St. 4 = NS VI. 62; NS reads #araifa (for $2771°). St. 5 = NS VI. 64. St. 6 = NS VI. 67. St. 7 = NS VI. 69. St. 8=NS VI. 73. St. 94b = NS VI. 7545 St. 10-cf. DR IV. 3; SD III. 132d-13346. St. 11 = NS VI. 48. St. 12 = NS VI, 50, St. 13 = NS VI. 63. St. 14. cf. NS VI. 65. St. 15 = NS VI. 67. St. 16-cf. NS VI. 72. St. 17 = NS VI. 74. St. 18= NS VI. 76. St. 19 = NS VI. 22; SD III. 135°-136ab. cf. DR IV. 5-6. St. 20-21-cf. SD III, 136-140. St. 25-KP quotes this stanza to illustrate atat gotagonist on तु मध्यमम् (I. 5). agret: oferta: St. 1-cf. DR IV. 7; SD III. 140. St. 2-4=NS VI. 18-21; cf. DR IV. 8; SD III. 141. NS deals with the 33 vyabhicãribhāvas in ch. VII. 23-84. costum= DR IV. gab; SD III. 142ab. St. 5-7-DRA gives these illustrations. TASHTUÆ= DR IV. 1048; cf. SD III. 170. St. 8-DRA gives this illustration.

·NOTES 47 sintesen 017 = DR IV. 114%; cf. SD III. 161. St. 9-10-DRA gives these illustrations. BALTIESHOT = DR IV. 17ab; cf. SD III. 166. St. 11-12-DRA gives these illustrations. #FB&Ę=DR IV. 21°4; cf. SD III. 146–47. St. 14-DRA gives this illustration. STASETUTE cf. DR IV. 1290; SD III. 146. St. 15-DRA gives this illustration. 371314cf. DR IV. 27°4, SD III. 155cd. St. 16-DRA gives this illustration. -=DR IV. 140d ; cf. SD III. 145º4. St. 17--DRA and SD gives this illustration. FarlSRUTH= DR IV. 16a6; cf. SD III. 171a6. St. 18-DRA gives this illustration. HIESSETITÆ = DR IV. 2690; SD III. 15046. St. 20-DRA and SD give this illustration. St. 21-DRA gives this illustration. Fala = DR IV, 2005; cf. SD III. 162. St. 24-DRA gives this illustration. afrTTĄ= DR IV. 12°2; cf. SD III. 168. St. 27-28-DRA gives these illustrations. a = DRIV. 244'; cf. SD III. 1656. St. 30-DRA gives this illustration. 792541&cf. DR IV. 33; SD III. 169. St. 31--DRA and SD give this illustration. St. 32-DRA gives this illustration. CASETTAcf. DR IV. 1440; SD III. 165ºd. St. 34-DRA gives this illustration. CARSETUTH = DR IV. 1390; SD III, 148ab. St. 36-DRA gives this illustration. JOSETTA = DR IV. 1990; cf. SD III. 154. faig = DR IV. 31; cf. SD III. 167. sitg77HHcf. DR IV. 32; SD III. 159. POTETESETTA DR IV. 2396; cf. SD III. 157. St. 45--DRA gives this illustration. BTTGARTESETTĄ = DR IV. 25ab; cf. SD III, 153. St. 46-DRA and SD give this illustration. GHSSETTA = DR IV. 22d ; cf. SD III. 152 (svapnaḥ). Paalame=DR IV. 24a6; cf. SD III. 151. St. 49-DRA and SD give this illustration, 3779517 = DR IV, 18ab; cf. SD III. 156..

·48 RASARATNAPRADIPIKA . St. 51-DRA gives this illustration. Bra PETITSETOTÆ = DR IV. 2946; cf. SD III. 158. St. 52-DRA and SD give this illustration. qarm = DR IV. 15ab; cf. SD III. 149. St. 53-DRA gives this illustration, ATSETT = DR IV. 27ab; cf. SD III. 163. St. 56— DRA gives this illustration, fYSETTĄ = DRIV. 29°4, SD III. 164al. St. 57-DRA gives this illustration, JORITETETUTA = DR IV. 300"; cf. SD III. 160. St. 59-DRA gives this illustration. 3TY FTO etc.--cf. DR IV. 2140: SD III. 15540, St. 60-61-DRA gives these illustrations, THIETTI—cf. DR IV. 160, SD 1II. 164ºd. fan49--cf. DR IV. 29a", SD III. 1716d. St. 63-DRA gives this illustration. (KP VII. 196). St. 64-76-cf. NS VII. 99-109. genancerara etc.--for sambhrama as a kind of ūvega, see DR IV. 28 and SD III, 143. पञ्चमः परिच्छेदः St. 1 = DR IV. 1; cf. SD III. 1. NS तत्र विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसfarofa: 1 St. 2=NS VI. 15; KP IV 29; cf. SD III. 182 which adds to the list the ninth wire, Sintu. 874 Thai sir etc.—NS VI deals in detail with the eight rasas. Cf. DR IV. 48 ff.; SD III. 182 ff. St. 3= DR IV. 48, cf. SD III. 183 ft. St. 4= DR IV. 69. St. 38-cf. DR IV. 75; SD III. 214 ff. St. 39-46 = NS VI. 52-59; cf. DR IV. 76-77. St. 49-cf. DR IV. 81-83; SD III. 222 ff. St. 50-DRA gives this illustration. St. 54-cf. DR IV. 74; SD III. 227 ff. St. 55—DRA gives this illustration. St. 57-58-cf. DR IV. 72; SD III. 232 ff. St. 61-DRA gives this illustration. St. 64 = DR IV. 80; cf. SD III. 235 ff. St. 66-DRA and SD give this illustration. St. 68-cf. DR IV. 73; SD III. 239 ff. St. 69-DRA and SD give this illustration, ·NOTES 49 ; St. 71-cf. DR IV. 7848-79; SD III. 242 ft. St. 72-DRA and SD give this illustration. षष्ठः परिच्छेदः NS XXII. 12 ff., DR II. 34 ff., SD III, 94 ff. deal with hāva and its verieties, St. 1-2 = NS XXII. 12-13. St. 3—cf. NS XXII. 14; DR II. 370 ; SD III. 97¢d-99ab. St. 5-cf. NS XXII, 15; DR II. 38a0; SD III. 99¢d-10040. St. 8-cf. NS XXII. 16; DR II. 3800; SD III. 100“. St. 10-cf. NS XXII. 17; DR II. 3996; SD III. 104. St. 11-DRA and SD give this illustration. St. 12-cf. NS XXII. 18; DR II. 39ºd, SD III. 101. St. 14--cf. NS XXII. 19; DR II. 4040; SD III. 102. St. 16-cf, NS XXII. 20; DR II. 4004; SD III. 103. St. 18-cf. NS XXII. 21; DR II. 4146; SD III. 100%. St. 20-cf. NS XXII. 22; DR II. 4104; SD III, 105ab. St. 21– SD gives this illustration. St. 22-cf. NS XXII. 23; DR II. 42a0; SD III, 10696. St. 25-27-cf. Abhincwabhirati (p. 281); KP IV. 28 ff.; Rasagangūdhara (p. 22). St. 28-29 = NS VI. 42-43. St. 30-31- cf. NS VI. 33-34. St. 32 = NS VI. 39; cf. DR IV. 44-45. St. 35-cf. SD III. 254d. St. 43 = Dhvanyāloha III (p. 145); cf. SD III. 262cd. St. 54 ft.--cf. DR IV. 45; SD III. 245 ff. St. 59 ff. cf. SD III. 4-7. रस० प्र० ७ ·APPENDIX I रसरत्नप्रदीपिकायां नामतो निर्दिष्टा ग्रन्था ग्रन्थकर्तारश्च [Works and authors mentioned by name in the RRP] (References within rectangular brackets are to the RRP) 979T: 9. gerir97 [IV. 40 ]—Two works of this name are known: 1) a poem on Rāmāyana by Caņdīsūryakavi; 2) a poem on the life of Rāma by Śākalyamalla, otherwise known as Mallayārya and Kavimalla (cir. 1330 A.D.). The stanza cited in the RRP is not traced in this work From the manner in which the stanza is cited there, it would appear that it has been borrowed from some Sanskrit play, by name Udūrarāghava. The work is not available. 2. Foretan [after IV. 60; after VI. 337-A well-known romance in prose by Bāna; first half of the seventh century A. D. 3. fegrargatza (II. 21; IV. 56]-A Mahākāvya in 18 sargas by Bhāravi, cir. 634 A. D. 8. 205TA [II. 15; II. 17; V. 51; V, 70]-A drama in five acts, depicting the story of Hariscandra and Viśvāmitra, by Kșemīśvara; 9th-10th century A. D. 4. etapura [I. 63-A work on dramaturgy, by Nandikeśvara, extending over 4000 stanzas; referred to by Dāmodaragupta (8th cent. A. D.) in his Kuțținīmata. 6. 77210177 [I. 7]—Commentary on Bharata's Nātyaśāstra, by Abhinavagupta ; 1013 A. D. v. galetale [IV. 38; V. 56 ]-An allegorical play by Krşņamišra: 1097-1165 A. D. 6. HTTXH277 [I. 7 ]-A work on dramatic theory by Śāradātanaya; 1175-1250 A. D. 8. Hrediatua (I. 4; IV. 33; IV. 37; V. 691-A romantic play by Bhavabhūti (close of 7th century A. D.). 90. Area [V. 7]-A drama by Kālidāsa—5th century A.D. 99.8a [ after V. 35]-A lyrical poem by Kālidāsa. 93. Target [IV. 10; IV. 28; IV. 44; after IV. 60; V. 10; V.66] -A romantic play by Sri Harșa ; 604-647 A. D.

·APPENDIX I 51 ; 93. familiarit (II. 11; IV. 59 ]-A drama by Kālidāsa, 98. auntiezor (IV. 50; V. 55]—A play based on Mahābhārata by Bhatta Nārāyaṇa ; cir. 840 A. D. 94. Eigirtis (V.67]-A drama by Kālidāsa. 9€. ZATEM [I. 7)--No details are known about this work. 95. ETHETIC [V. 60)-Also called Muhānițaka based on Rāmāyaņa; exists in two recensions: 1) one by Dāmodara, in ten acts; this is earlier and belongs to 10th century A. D. 2) the other, which is shorter, in 9 acts, by Madhusudana. ग्रन्थकर्तारः- 9. 345a [I. 6)- Arjunabharatam is a name borne by several works on dramaturgy; the name indicates that the author was Arjuna. A work of that name, composed by one Nāgarjuna, is now available only in fragments and treats of music only. R. 2179casa [I. 7)-Author of Dhvanyaloka; belongs to the middle of the ninth century A. D. 3. 0 [II. 13; II. 19; IV. 62; V. 19; V. 59; VI. 4; VI. 7; VI. 9; VI. 17 ]-His works Mrgūrkasataka and Manovalambikū are known from DC XX. 8008. 8. 41344 [I. 5)-A sage quoted by Abhinavagupta and other writers as an authority on Sangītu. Hşdayamgama, à commentary on Dandin's Kūvyādarsa, mentions Kāśyapa and Vararuci as ancient writers on Alamkāra. 4. DIES [I. 5 Immediate disciple of Bharata; Kohala enlarged the eleven subjects of Bharata into thirteen. Even Nātyasāstra refers to Kohala. आत्मोपदेशसिद्धं हि नाट्यं प्रोक्तं वयंभुवा । शेषं प्रस्तारतन्त्रण कोहलः कथयिष्यते ॥ Kohala's work is lost; only one fragment, Tālādhyāya, is available. He seems to have improved upon Bharata in details of classification. Abhinayaśāstram attributed to Kohala may be part of his work or a later abridgement of it. Two epitomes on Kohala's work are known: Dantılakohaliyam (narrated by K. to Dantila) and Kohalarahasyam (narrated by K. to Matanga). Kohala's work appears to be narration by K. to śārdūla. 6. Argal (I. 51-An epitome of Bharatárnava purports to be a dialogue between Nandin and Pārvati (Girisutā).

·52 रसरमप्रदीपिका v. jus [I. 6)-A mythical sage and a companion of Nārada. c. Partes (1. 5)-A devout immediate follower of Bharata. Like Kohala, Dantila seems to have written several treatises. His work embraced music and dancing. A commentary on his work, called Prayogastabaka, is known. 8. afacer-afeer [ I. 527–First to receive initiation into the science of music from Siva. With his name are associated works on Kāmaśāstra and Sangita. Bharatārnava ( Nātyārnava), containing 4000 verses, purports to be a narration of the principles by Nandin to Sumati, an actor of Indra's stage. 90. FRCE ( I. 6 ) -Divine bard represented to be playing on Viņā. Two works, Nāradopanışad and Nāradiyasıhsā (Śikṣā of Sāmaveda), are often mentioned. Nātyasāstra mentions that Bharata took Nārada and Svāti with him when he was permitted by Brahmā to stage his first performance at Dhvajamaha. 99. Ha [1. 7; I. 25; II. 6; III. 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18 ] -The ancient sage, the author of the Natyaśāstra, which is said to be the earliest work on music, dancing and drama. It is placed between 2nd century B. C. and 2nd century A. D. 92. **HT (V. 65]—Nothing is known about the work of this author, 93. 473-Author of Brhaddesi, which primarily deals with desi music. The extant portion of the work, in six chapters, treats of Srutis and Svaras. The Tamil epic Sulappadhıkaram mentions Matanga. There is a tradition that M. was the father of Kohala and Dantila. 98. HET [I. 51–God Śiva, from whom has originated the science of dancing and drama. 94. Ara [II. 25 ]-Author of S'išupālavadha, a Mahākāvya in twenty cantos; belonged to the latter half of the 7th century A. D. 96. Trau [I. 6)-He is mentioned for his views on music and dancing by later writers on the subject. qu. Paraftaas [I. 5)-A writer on music referred to by Abhinavagupta in his Abhinavabhārati.

·APPENDIX II Illustrative stanzas from the RRP which are also found in DRA, KP and SD. The context in these works is indicated within rectangular brackets. Many of the concordances are shown also in the notes. RRP IV.5 KP VII. 271 [एकभनिनिर्दिष्टोऽनेकार्थ. ]. IV.7 KP VII. 183 [वाक्यगतमविमृष्टविधेयांशत्वम् ]. IV. 11 KP VII. 277 [ साकांक्षमर्थमुदाहरति]. IV.22 KP IV. 61 [संभविना वस्तुना अलंकारस्य व्यक्तिमुदाहरति]. IV.44 DRA I. 39° [ 'क्रम'-सन्ध्यङ्गोदाहरणम् ]. IV.56 SD VII. (p. 416 ) [पुनरुक्तत्वम् ]. IV. 58 KP X. 460 [तुल्ययोगिता] ; SD III. 1920' [व्याधि]. IV.59 KP VII. 163 and SD VII. (p. 387 ) [अविमृष्टविधेयाशत्वम्]. IV.63 KP VII. 195 [ समासेऽप्यनेकपदगतत्वेनास्य वाक्यदोषत्वम् इति तदुदाहरति]. V.5 KP I. 1 [स्फुटालंकारविरहविशिष्टं काव्यमुदाहरति]; SD I (p. 15) [क्वचिदस्फुटालंकारत्वे उदाहृतम् ]. V.7 DRA IV. 48 [कलाविभाव.] V. 10 DRA III. 4 [ रङ्गं प्रसाद्य मधुरै etc.], KP VII. 330 [न दोषः स्वपदेनोक्तावपि सचारिणः क्वचित् ] ; SD VII. 29 [क्वचिदुक्तौ स्वशब्देन न दोषो व्यभिचारिणः] V. 12 KP VII. 310 and SD VII. 26 [न्यूनपदं क्वचिद् गुणः]. V. 14 DRA IV. 61 [साम]. V. 15 SD III. 267 [भावशान्ति]. V. 18 KP IV. 34 [ईर्ष्याहेतुकम्] ; SD III. 58 [माने मृदुः]. V.22 KP VII. 266 [लोकविरुद्ध स्थापि कविप्रसिद्धत्वेन न विरुद्धत्वम्] ; KP X. 479 [सामान्येन विशेषस्य समर्थनं साधये॒णोदाहरणम् ]. V.23 DRA II. 27 [अभिसारिका]. V.29 DRA II. 16 [कामवती]. V.30 KP IV. 33 [विरहहेतुकमुदाहरति ]. V.32 KP IV. 112 [अनुग्राह्यानुग्राहकैकव्यजकानुप्रवेशरूपयोः संकरयोरुदाहरणम्]; SD II. 11 [लक्षणा]. V.35 KP IV. 100 [विप्रलम्भशृङ्गार]. V.47 DRA IV. 75 [आत्मस्थो हास्यः]. V. 48 DRA IV. 75 [परस्थो हास्यः]; SD VI. 259 [वाक्केलि]. V.55 DRA III. 9-10 [कथोद्धात]; DRA IV.74 [रौद्ररस]; SD VI. 83° [उपक्षेप].

·54 रसरतप्रदीपिका V.60 V.63 V.66 V.67 V. 69 VI. 23 VI. 24 VI.38 - KP IV. 40 [वीररस]. SD X. 61-62 [ कारणसाधर्म्यण कार्यसमर्थनम् . DRA II. 59°d [अवपात]; SD III. 44 [अन्तःपुरसहायाः]; SD III. 235 [भयानकरस]. KP IV. 41 [भयानकरस]. KP IV. 42 [बीभत्सरस], SD VII. 16 [रौद्रे रसे दुःश्रत्वोदाहरणम्]. DRA II. 19 [रता सावहित्थादरा] ; SD III. 62°4-63°° [उदासीनस्त्री]. DRA II. 50 [वचोहास्यनर्म]. KP VII. 254 [अमतपरार्थता]; SD III. 1550° [मरण]; SD VII. 7 [अमतपरार्थता]. KP IV. 48 [रसाभास]. DRA II. 7 [अनेकासु नायिकास्वपि न स्नेहानुपपत्ति.]; SD III. 3500 [अनेकासु नायिकासु तुल्यानुरागो दक्षिणनायकः]. KP X. 430 [ शाब्दी अपहुति उदाहरति]. KP X. 426 [अश्लिष्टं मालारूपं परंपरितं रूपकमुदाहरति]. KP IV. 44 [शान्तरस]. VI.46 VI. 48 VI. 52 VI. 53 VI.57 ·APPENDIX III रसरत्नप्रदीपिकायामुदाहृतानां पद्यानां सूचिः कर्णोत्पलस्य [शाधर. ३६७४] कविकंकणस्य मालविकाग्निमित्र २८ अमरु. ११० अमरु. १७ शिशुपालवध ११९ [का. प्र. ४१३४] विकटनितम्बायाः हनुमन्नाटक ११३९ वेणीसंवरण ३.४५ कुमारसंभव ४॥३ अंसाकृष्टदुकूलया अकरोत्तृणमिव जीवं अझैरन्तर्निहितवचनैः अच्छिन्नं नयनांबु अज्ञानेन परामुखी अनुनयमगृहीत्वा व्याजसुप्ता अन्यत्र व्रजतीति का अन्यासु तावदतिमर्द अयं कण्ठः कुठारस्ते अयं पापो यावन्न अयि जीवितनाथ जीवसी० अरे सीताचोर त्रिदश० अर्थित्वे प्रकटीकृते अलसललित मुग्धा० अवाप्तः प्रागल्भ्यं परिणत अव्यक्तवर्णानि मनोहराणि अहो वा हारे वा आकर्ण्य गर्जितं घोरं आकर्ण्य संगरमहार्णव० आकुंच्याग्रं नखविलिखने आगच्छागच्छ सजं कुरु आयातासि विमुञ्च आयाते दयिते मरुस्थल. आलानं जयकुञ्जरस्य आश्लिष्टभूमि रसितारमुच्चै इंदीवरेण नयनं ईषद्वक्रितपक्ष्मपंक्तिभिः उत्कृत्योत्कृत्य कृत्ति उत्कृत्योत्कृत्य गर्भानपि उरसि निहितस्तारः एकत्रासनसंस्थितिः परिहृता एतत्करालकरवालनिकृत्त. एतैस्त्वं परुषाक्षरैः एवमालि निगृहीतसाध्वसं RRP V. 24 V.59 V.7 IV.57 IV. 13 IV. 47 V.30 IV.31 V. 62 IV.50 V.50 IV.55 IV. 11 IV. 15 VI.52 II. 13 VI. 57 IV.62 II. 19 VI. 17 IV. 35 III. 22 IV.34 VI. 53 IV. 46 V. 14 V.9 V. 69 IV.53 V. 23 VI.23 V.56 IV.54 IV.36 महावीरचरित २।९ उत्तररामचरित १।२४ [का. प्र. १०।४३०] कविकंकणस्य वैराग्यशतक १०९ कविकंकणस्य कविकंकणस्य कविकंकणस्य धनिकस्य द. रू. अ. ४।२८ सु. र. भा. ४७१३५३ अद्भुतपुण्यस्य [का. प्र. १०।४२६] शिशुपालवध ३१७२ शृंगारतिलक ३ ० मालतीमाधव ५।१६ महावीरचरित २१४७ अमरु. ३१ अमरु. २३ प्रबोधचन्द्रोदय ३।१३ .. कुमारसंभव ८५ ·56 रसरमप्रदीपिका . ० एवंवादिनि देवर्षों औत्सुक्येन कृतत्वरा किंचिद्वक्रितकंठकंदल किं लोभेन विलंधितः किं शोचामि मदेकबान्धव० कोशान्सौधेषु मुञ्चन् क्षुद्राः संत्रासमेनं विजहत गतप्राया रात्रिहिमवति गते प्रेमाबन्धे प्रणय० गतं तिरश्चीनमनूरु. गाढालिगनवामनीकृत गुरुतरकलनूपुरानुनादं गौडं राष्ट्रमनुत्तमं निरुपमा ग्रामतरुणं तरुण्या ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहु० चलति कथंचित्पृष्टा चलत्कुचं व्याकुल. चिररतिपरिखेदपाप्त. चैलांचलं न्यस्य कुचांचलेन जातं मे परुषेण भस्म. तव सा कथासु परि० तीक्ष्णाक्षिप्तशराबभिन्न तीव्राभिषंगप्रभवेन तीव्र स्मरसंतापः तेऽन्यैर्वान्तं समश्नन्ति त्यजत मानमलं बत दूराद्दवीयो धरणीधराभं देव्याः संततबाष्पवारि० दोर्दण्डाश्चितचन्द्रशेखर द्रष्टव्या दयितेति द्रष्टुं न क्षमते न च प्रिय. धन्यासि या कथयसि धात्रीजनांकशतदुर्ललितं धीरं वारिधरस्य वारि० न भिक्षा दुर्भिक्षे मिलति न यत्र प्रत्याशामनु. नवजलधरः सन्नद्धोयं नष्टं वर्षधरैर्मनुष्य नायास्तासि महीभृता निद्रानिमीतहशो मद० निरानन्द. कौन्दे मधुनि IV.52 कुमारसंभव ६१८४ V. 10 रत्नावली १२ V.28 शृंगारतिलक १।२६ IV. 63 [द. रु. ४।२९] II. 15 चण्डकौशिक ४२ V.65 भेरीझाङ्कारस्य V.60 हनुमन्नाटक १२।२ V. 52 VI. 45 अमरु.४३ II. 25 शिशुपालवध १२ V. 12 अमरु. ४० VI. 21 शिशुपालवध १८ IV.38 प्रबोधचन्द्रोदय २७ III. 25 [का. प्र. १।३] V. 67 शाकुन्तल ११७ IV. 16 धनिकस्य-द. रू. अ. ४।२७ V. 25 [शार्ङ्गधर. ३६९८] [सु.र. भा.३२०८] IV. 49 शिशुपालवध ११।१३ V.8 V.47 [द. रू. ४।१०८] VI. 15 शिशुपालवध ९।६४ IV. 29 IV. 20 कुमारसंभव ३१७३ IV.44 रत्नावली ४।२३ II. 23 V.6 रघुवंश ९/४७ IV.9 महावीरचरित २।१ V.37 V.72 महावीरचरित ११५४ III. 23 III. 26 IV. 22 विजिकायाः [सा. द. ३६.] V. 51 चण्डकौशिक ५।४ V. 33 अमरु. १३ IV.43 IV. 37 मालतीमाधव ९४८ IV.59 विक्रमोर्वशीय ४१ V.66 रत्नावली २१३ V. 19 IV. 45 बिल्हणस्य (द. रू. ४८५) IV. 26 सु. र. भा. ९४२२३ ० 0 .

·APPENDIX III 57 कुमारसंभव ८१४९ हनुमन्नाटक १४॥६ (द. रू. ४।८२) अमरु. ४१ कुमारसंभव ७१९ किरातार्जुनीय ९।५० [का. प्र. १०।४६०] अमरु. ६९ हनुमन्नाटक १।२१; बालरामायण ११४८ चण्डकौशिक ३।१२ किरातार्जुनीय १४१६५ वैराग्यशतक ६७ हनुमनाटक ८।४५ [शार्ङ्गधर. ४०६१] [द. रू. ४।७५] चण्डकौशिक ३९ [शाइधर. ३६२०] [सु.र.भा.२९८।१५] सु. र. भा. २६।१९४ निर्विभुज्य दशनच्छदं न्यक्कारो ह्ययमेव पक्ष्माग्रग्रथिताश्रुबिन्दु. पटालने पत्यौ नमयति पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन पाणिपल्लवविधूननमन्तः पाण्डुक्षामं वदनं हृदयं पुरासीदस्माकं पृथ्वि स्थिरा भव भुजंगम प्रणाशाद्विद्यानां प्रविततशरजालच्छन्न. प्रातर्धाटीभयात्काचित् प्राप्ताः श्रियः सकलकाम ब्रह्मन्नध्ययनस्य नैष विषयः भिक्षो कथा श्लथा ते [भिक्षो मांसनिषेवणं] भिनत्यक्ष्णोर्मुद्रां शिरसि मन्दं निधेहि चरणौ मल्लैः शैलेन्द्रकल्पः मातर्यामिनि संनिधेहि माल्यं स्कन्धविलम्बित मेरी संति कियन्ति मैनाकः किमयं रुणद्धि यदि परगुणा न क्षम्यन्ते यदृच्छया त्वं सकृदप्य. यद्यपि गुरुजनपुरतः युष्मच्छासनलंघनांभसि यः कौमारहरः स एव राज्ञो विपद्वन्धुवियोग. राज्यं निर्जितशत्रु योग्य. राममन्मथशरेण ताडिता लक्ष्मीपयोधरोत्संगकुंकुमा० लाक्षागृहानलविषान्न लावण्यनिर्जितसमस्तवधू० लिखन्नास्ते भूमि लीलापङ्कजमादधाति लुलितनयनताराः क्षाम. वयमिह परितुष्टा वल्कलैः वसन्तप्रारंभे चिरविरह विनिकषणरणत्कठोर० रस० प्र० ८ VI. 19 IV.7 IV. 18 IV.30 VI. 24 VI. 13 IV.58 V. 16 V.63 II. 17 II. 21 IV. 19 IV.5 VI. 44 V.48 [V. 48] V.70 V.21 VI. 51 V.53 VI.9 IV.41 IV.24 IV. 12 II. 11 VI.6 IV.51 V.5 IV.6 IV. 28 VI. 38 V.61 V. 55 IV.39 V.35 VI.4 IV.8 IV. 27 V.34 IV. 32 कविकंकणस्य हनुमन्नाटक ४।९ सु.र.भा. २।२२५ विक्रमोर्वशीय १११ वेणीसंवरण १११२ शीलभट्टारिकायाः प्रियदर्शिका १४ रत्नावली ११० रघुवंश ११।२० धनिकस्य-द. रू. अ. ४।७२ वेणीसंवरण १८ ० अमरु. ७ कविकंकणस्य शिशुपालवध ११२० वैराग्यशतक ५३ सु. र. भा. १४०।३३५ [द. रू. ४।९०] .

·58 रसरतप्रदीपिका उत्तररामचरित ११३५ चन्द्रकस्य [शाधर. ३५६५] ० [भोजप्रबन्ध २५५] मालतीमाधव ६१ [शाइधर. ३७०३] शुङ्गारतिलक ११ विनिश्चेतुं शक्यो न विमुंचामुं मानं सफलय विरचय कुचयोः विलोलचरणस्खलन्मुखर वृद्धोऽन्धः पतिरेष शान्तिः : कुतस्तस्य शान्ते मन्मथसंगरे शृङ्गारी गिरिजानने शृङ्गारः कलकूजितेषु श्रुत्वाऽऽयातं बहिः श्लिष्यति कामपि चुम्बति संप्राप्तेवधिवासरे क्षणममुं सहसा विदधीत न क्रियां सा पत्युः प्रथमापराध० सालक्तकेन नवपल्लव० सुतनु विजहि मौनं सुसितवसनालंकरायां स्तुमः कं वामाक्षि स्थाणुमालिगति स्वप्ने लाता तिष्ठति कुन्तलेश्वर स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्त स्मरबाणलांगलाप्रैः स्मरमयनदीपूरेणोढा स्मर्यते स हि वामोरु स्मेरास्यां स्मरफुल्लगण्ड० हारो नारोपितः कण्ठे हावहारि हसितं हित्वा नर्मकथां सखी० हृन्मर्ममेदिपतदुत्कटकंक. हं हो मारुतनन्दनादिश हिया सर्वस्यासौ IV. 21 VI. 40 V.20 IV. 40 IV. 17 IV. 33 V. 13 VI. 42 VI. 34 VI. 11 VI.47 IV. 61 IV.56 V. 18 V. 17 V. 15 V. 22 VI.46 IV. 23 VI. 48 V.32 III. 24 V. 29 IV.25 V. 11 V.31 IV. 14 VI.7 IV.60 V.36 IV. 10 धनिकस्य-द. रू. अ. २०३९ गीतगोविन्द १९४७ सु. र. भा. ७५।२९० किरातार्जुनीय २।३० अमरु. २९ अमरु. ११६ अमरु.३९ [का. प्र. ७२६६] [का. प्र. ४।४८] [द. रू. २१७] [का. प्र. ४।११२] . अमरु. १०४ हनुमन्नाटक ५।२५ शिशुपालवध १०१३ कविकंकणस्य महाबीरचरित ११३९ महानाटक ६०५ रत्नावली ३।४ ·भारतीय विद्या ग्रन्थावलि मू० १२-०-० प्रकाशित ग्रन्थसूचि १ विसुद्धिमग्ग-बुद्धघोषाचार्यकृत पालीभाषामय महाग्रन्थ संपादक-अध्यापक श्रीयुत धर्मानन्द कोसंबी २ भरतेश्वर बाहुबली रास-गुजराती भाषाग्रथित प्राचीनतम पचकृति संपापक-आचार्य श्री जिनविजय मुनि ३ ज्ञानदीपिका-देवबोधाचार्यकृत महाभारत उद्योगपर्वव्याख्या संपादक-डॉ. एस्. के. दे, एम्. ए. पीएच्. डी. ढाका युनिवर्सिटी ४ भगवद्गीता भारतीयदर्शनानि च-भगवद्वीता सम्बन्ध विषयक षड्दर्शन स्वरूप निरूपक १० संस्कृत व्याख्यान व्याख्याता-म० म० अनन्त कृष्णशास्त्री, कलकत्ता युनिवर्सिटी ५ गुजराती खरव्यञ्जनप्रक्रिया-प्रो. एल, टर्नरकृत आंग्लभाषा निबन्धा- नुवाद (गूर्जरभाषा, नागरी लिपि) अनुवादक-अध्यापक श्रीयुत केशवराम का. शास्त्री ६ चन्द्रलेखा-रुद्रदास कविकृत अभिनव सट्टक ग्रन्थ संपादक-डॉ. ए. एन्. उपाध्ये, एम्. ए. डी. लिट. ७ वेदवादद्वात्रिंशिका-सिद्धसेन दिवाकर कृत, महार्थपूर्ण प्रौढ काव्यकृति संपादक एवं विवेचक-पं० सुखलालजी शास्त्री. २-१२-० ६-०-० ०-१२-० भारतीय विद्या [ भारतीय पुरातन साहित्य, इतिहास, स्थापत्य, तत्त्वज्ञान, भाषाशास्त्रादि विविधविषयक प्रौढ संशोधनात्मक निबन्धप्रकाशिका हिन्दी-गुजराती त्रैमासिक पत्रिका ] संपादक-आचार्य श्री जिनविजय मुनि १ प्रथम भाग (संवत् १९९६-९७ पृष्ठ सं०४६०) २ द्वितीय भाग ( संवत् १९९८-९९ पृष्ठ सं० ५००) ३ तृतीय भाग (संवत् १०००-२००१ पृष्ठ सं० ४५०) [ स्व० बाबू श्रीबहादुर सिंहजी सिंघी स्मृति प्रन्थ ] मू. ५-०-० मू. ५-०-० मू.५-०-० ·सिंघी जैन ग्रन्थमाला > अद्यावधि मुद्रित ग्रन्थ ३-१२-० २-१२-० २-०-० ३-१२-० १ प्रबन्धचिन्तामणि, मेस्तुगाचार्य विरचित. २ पुरातन प्रबन्ध संग्रह. (संस्कृतभाषामय, अज्ञातकर्तृक, ऐतिय तथ्यपूर्ण) ३ प्रबन्धकोश, राजशेखरसूरिरचित. ४ विविधतीर्थकल्प, जिनप्रभसूरिकृत. ५ देवानन्दमहाकाव्य, मेघविजयोपाध्यायविरचित. ६ जैनतर्कभाषा, यशोविजयोपाध्यायकृत. ७ प्रमाणमीमांसा, हेमचन्द्राचार्यकृत. ८ अकलङ्कग्रन्थत्रयी, भट्टाकलङ्कदेवकृत. ९ प्रबन्धचिन्तामणि, संपूर्ण एवं उत्तम हिन्दी भाषान्तर. १० प्रभावकचरित, प्रभाचन्द्रसूरिरचित. ११ भानुचन्द्रगणिचरित, सिद्धिचन्द्रोपाध्यायरचित. १२ शानबिन्दुप्रकरण, यशोविजयोपाध्यायविरचित. १३ बृहत् कथाकोश, हरिषेणाचार्यकृत. १४ जैनपुस्तकप्रशस्तिसंग्रह, प्रथम भाग. पुरातनसमयलिखित ताडपत्रीय पुस्तकोंकी अपूर्व ऐतिहासिक प्रशस्तियोंका अभिनव संग्रह १५ धूर्ताख्यान, हरिभद्रसूरिरचित. १६ दिग्विजयमहाकाव्य, मेघविजयोपाध्यायविरचित. १७ रिष्टसमुच्चय, दुर्गदेवकृत. १८ सन्देशरासक, कवि अब्दुल रहमानकृत. (अपभ्रंशभाषामय विप्रलम्भकारविषयक अपूर्व रासा काव्य) ३-८-० १२-०-० ५-१२-० प्राप्तिस्थान भारतीय विद्या भवन चोपाटी रोड, बंबई ७.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·Page 1
Bar
$
Published by Prof. Jayantakrishna H. Dave, Hon. Registrar,
Bharatiya Vidya Bhavan, 33-35, Harvey Road, Bombay.
Printed by Ramchandra Yesu Shedge, at the Nirnaya Sagar Press,
26-28, Kolbhat Street, Bombay.