·विषयानुक्रमणिका. मधमे काण्डे सप्तमः प्रपाठक ऐटिकयाजमानब्राह्मणशेपः- अनुवाक: इडानुमन्तणविधिः, (सं१-६-३६-वाके समानातानां) इडानु- मन्तणमन्त्राणां ब्राह्मणं च ऐटिकहोत्रवाह्मणशेषः- दडोपादानबाहाणम् ... २ ऐप्टिकयानमानब्राह्मणशेपः- अन्वाहार्यस्य विधिः. अन्वाहार्यमन्त्रस्य (सं१-६-३) ब्राह्मणे प... ३ अनूयाजादिशेषाहुत्यनुमन्तणमन्त्राणां आप्यायनादिमन्साणां उप- स्थानादिमन्त्राणां च (सं१.६.४,५,६, वाकानाताना) ग्राह्मणम् अन्तरान्तरा तत्तदनुपन्धिना फेचिदर्शना विधिभिस्साहितम् ...४.६ ८ वाजपेयसंगता आयर्यवा मन्त्राः- सावित्रहोममन्सः, रथोपाहरणादिमन्नाथ रथारोहणादिमन्ताः यूपारोहणादिमन्ताः सप्तामहोममन्ताः, अभिषेकमन्नाथ सप्तदशोनितिमन्ताः अतिप्राधमन्त्राः ... ... काम्येष्टियाज्या:- सं-२.२.८ मानुयाफामातानां अग्विन्द्रयागादीनां पुरोनुवा- क्यायाज्याः ३ ·२ १ ... २ ... 2-3 ... ... ... ६ ... 3-13 ... ८ ... ९ १० अष्टम: मपाठक.. राजसूय संबन्धि माह्मणम्, -मन्त्राच. अनुवाकः. आनुमतनैतादयो यागाः, नैतहोमागमन्त्राश्च.5-5 आमेयादीन्यष्टी वैश्वदेवदापि वरुणप्रघासहवापि, तदीयाः पत्न्युदानयनादिमन्त्राब.२० ३ साकमेघपर्वणि प्रथमेहनि कार्याणि हवींपि, तदीया मन्त्री, द्वितीयोहि कार्याणि हवीपि च. महापितपशहवींपि, तदीया मन्त्राथ.2-0. त्र्यम्पकवापि, तदीया मन्त्राथ.2.7 गुनासीरीयहवीपि, इन्द्रतुरीयहवापि, पञ्चेमीयहोमे मन्त्राः, सन दक्षिणाविधिः अपामार्गसत्तुहोमे मन्त्राः तप्रदक्षिणाविधि:18 ७ देविकादिवापि लिना हवापि, अध्वर्युगपमन्त्र:JI अभिपेचीदक्षिणीया प देवमुवा वापि यजमानहस्तमहणादिमन्नाथ अभिपेकार्य जलमहणमन्त्राः गृहीतजलसंस्कारमन्त्राः, तायोप्णीपधारणादिमन्त्राश्च दिग्यास्थापनमन्त्राः, अभिषेक पन्धिहोममन्त्राथ. १३ अभिषेकादिमन्त्राः स्थेन दिग्विजये मन्त्राः... विजपालमुपदेशनादिमन्त्राः संसृप्यहीपि. दशपेयतन्त्रम् भवेश्यानिवापि. प्रयुना हवीपि. सीत्रामण्या मन्त्राः परायो वीपिच काम्येष्टियाज्या:-- सं-२-२-९ मानुवाकाम्नानानां आमावणासारस्वतपाईस्पत्यमेधावणा- यागानां याग्यापुरोनुवाक्या:. लिहेन सोमारोद्रादिषु विनियोग्या यः, स-१-३-१• अनुवाकामातोः सोमारोदसीमापोष्णयोर्याग्यापुरोनुवा- ... ११ ... १२ ... ... ... ... ... ... ... २१ ... ... ।

·१ २ ... द्वितीयकाण्डे मथमः प्रपाठक.. काम्याः पशुयागाः, कोचिन्नेमितिकाच- अनुवाका भूतिकामप्रामकाममजाकामज्योगामयाविनां वायन्याः परायः, प्रजाकाम- पशुकामयोः प्राजापत्योजस्तूपरः, पशुकामस्य सोमापोष्णसतश्च. वरुणगृहीतस्य यारुणः कृष्ण एकशितिपात् , पशुप्रजाकामानामादित्येभ्यः कामाय अविर्वशा ब्रह्मवर्चसफामस्य पार्हस्पत्या मल्हाः, वच. नाक्षमस्य सारस्वती मेषी, ज्योगामयाविनः प्रजाकामविद्यानुरूपकी. तिरहितस्य पुरोधार्या स्पर्धमानस्य च आमयादयः. स्पर्धमानस्य वैष्णवो वामनः, संग्रामजयार्थिन: ऐन्द्रो ललामः, प्राम- फामस्य ऐन्द्रः पृथिसमयः, अनकामस्य राज्यकामस्य च सोम्यो पभ्रुः, गतश्रियः प्रतिष्टाकामस्य पाप्मगृहीतस्य राज्यकामम्य च ऐन्द्रो सलाम ब्रह्मवर्चसकामस्य आदित्या ददार्पभा, दुधर्मदोपभीतस्य सीमापौष्ण- स्यामः, भ्रातृव्यवत: उक्षवशी, पाप्मगृहीतस्यानेयेन्द्रो, ज्योगप- रद्रस्य वायव्यः पशुकामस्येन्द्र उन्नतः, प्रजाकामस्य ओषधीभ्यो वेहत, भूतिकामस्येन्द्री सूतवशा, विच्छिमतोमपीथस्य ऐन्द्रामः पुनरुत्सृष्टः, अभिचरतो प्राह्मणस्पत्यस्तूपर: प्रामकामस्य पार्हस्पत्यश्शितिपृष्ठः, अनकामस्य पोष्णः श्यामः मारतः पृश्निश्च, इन्द्रियकामस्येन्द्रोरुणः, सनिकामस्य सावित्रोपध्वस्तः, अनकामस्य ग्रामकामस्य च वैश्वदेवो पहरूपः, ज्योगामयाविनः प्राजापत्यस्तूपर.. ब्रह्मवर्चसमामस्य पाईस्पत्या शितिपृष्टा, वृष्टिकामस्य प्रजाकामस्य च मैत्रावरुणी द्विरुपा, अन्नकामस्य मामकामस्य च वैश्वदेवी पहुरूपा, प्रायवर्चसकामस्य पाईस्पत्य उक्षवसः, अभिचरतो रोद्री रोहिणी. ग्रामवर्चसकामस्य सारी वशा, अभिचरतो ब्राह्मणस्पत्या पभ्रको, यज्ञ. प्राप्तिकामस्य वैष्णवो वामनः, पशुकामस्य वाष्ट्री वडपः, शत्रुभिः स्सन्धिकामस्य मैत्रश्वत:, टिकामस्य प्राजापत्यः कृष्णः. अमायोपनमनकामस्य वारणी वशा, अमकामस्य ज्योगामयाविनथ मैत्रश्वेतादिः, पुटिकामस्य आश्विनी क्शा. दुर्मानणस्य सोमं पिरासोराचिनो धूम्रः, मिथ्याभिरास्तस्य वायव्यो गो- मृगः, आधिने शस्यमाने सूर्यानाविर्भारे सार्यो बहुरूपः ५ ६ ८ ९ ·काम्या याज्या:- भनुवाक: सं-२-२-११ वाकानाताना प्रामकामरिसंशानीष्टीना पुरोनुवाक्या- याज्या: ง ... ... १ ... द्वितीयः प्रपाठक काम्या इष्टयः, काश्चिन्नैमित्तिकाश्च- प्रजाकामस्य स्पर्धमानस्य संग्राममुपप्रयास्यत: संग्राम जितवतः जनतामे- प्यत: जनतामागतवतध ऐन्द्रान एकादशकपालः.... दशांद्यतिपत्तिनिमित्तकः पायिकृतोप्टाकपालः, अप्रत्यचरणनिमित्तकः मातपत्याष्टाकपालः, रक्षापापानिवृत्तिकामस्य राक्षोप्नोटाकपालः, अभिचरतः रुद्रवद्यागः, गोपुरुषमृतिभातस्य सुरभिमद्यागः,युयुत्सो- रपमृत्युभीतस्य गृहदाहवतथ क्षामवद्यागः. कामोपनतिकामस्य कामायाष्टाकपालः, स्पर्धमानस्य अमिचर्यमाण. स्य च यविष्टायाप्टाकपालः, आयुकामस्य आयुष्मतेष्टाकपालः, भूतिकामस्य जातवेदसेऽटाकपालः, कान्तिकामस्य रुपमतेऽष्टाक- पालः, तेजस्कामस्य तेजस्स्वतेऽटाकपालः, वैर्यभिभवकामस्य साहन्यायाप्टाकपाल: अभकामस्य अग्नपतित्वकामस्य च अभवते, अन्नादकामस्यामादाय, ज्योगामयादिनः चक्षुष्कामस्य च पवमानादिगुणविशिष्टाय, प्रजा. कामस्य पुत्रिणे, रसकामस्य रसवते, वसुफामस्य यमुमते, युयुत्सोः वाजस्ते, द्विरमपुद्ररणे निमित्ते अनिवते, उदृतामिनाशने निमित्ते ज्योतिष्मते यागाः, मन्धनमन्त्रध. अभिशस्तस्य प्रजाकामस्य च विश्वानरादिः त्रिहविष्का, पुतजनने निमित्ते दर्शयतिपत्ती घ वैश्वानरः, अग्निमुद्वासयिष्यतः आनेया- दिहाविय, प्रामकामस्य वैश्वानरमारतद्दवियम्, पुयुत्सोः आदित्यः, संप्रामायतनगतस्य विद्विपाणयोरनाइने रुप पूर्वमतिमामतः अवेः उभयाइतथ प्रतिग्रहे सनिमेष्यतः आगत. स्य च वैश्वानरः... ३ ... . ४ ... ... .. ६ .".

·५ अनुवाफः. पगुकामस्य ऐन्द्रः ऐन्द्रियावतश्च, ब्रह्मवर्चसकामस्य घामंवतः, अमकामस्य आवतः, भूतिकामस्य धार्मवतादिहविये, पाप्म• गृहीतस्य आहोमुचः, अन्यपीडितस्य मृधः पदस्य परियत्तस्य च पाने, महायज्ञोपनतिकामस्य अर्कालमेघवते यागाः प्रामकामस्य अन्वृजवे, सैन्यकामस्य इन्द्राण्यै, युयुत्सोः हतमनसश्च मन्युमते, अन्यदीयदानार्थिनः दात्रे, उत्तमर्णस्य प्रदाने, अपर- दस्य अपरुद्रयमानस्य च मुघाम्ग, अधिकत्रीकामस्य इन्द्राय यागा:.. अभियरतः अभिचर्यमाणस्य च आमावैष्णवादित्रय, यज्ञोपनतिकामस्य चक्षुप्फामस्य च आमविष्णवः, सोमेनायजमानस्याध्वरकल्पा. ब्रह्मवर्चसकामस्य अभिचरतः ज्योगामयाविनः परवैरिजननकामस्य च सोमारीदः, चर्मदोपभीतस्य सोमापीष्णः, १० मामकामस्य क्षत्रविशोः फलहकामस्य तयोः कलहशान्तिका. मस्य च ऐन्द्रादिवियं, प्रामकामस्य ऐन्द्रादिहवियं प्रया- यवरुश्च, ज्येष्ठपकामस्य संज्ञानी काम्येष्टियाज्याः- से-२-३-२ वाकानातानां प्राजापत्यसौर्यामेयादिनिहविष्कसो- मेन्द्रदानादितिहाविष्काणां, स-२-५-५ वाकानातस्य शि- पिविष्टदविषः यत्रफचित्प्रसिद्धयोः वायव्येन्द्रयोश्च याज्यापुरी- नुवाश्याः ... १२ ·हरिः . तैत्तिरीय सं हि ता अक्षास्करीयभाप्ययुक्ता. प्रथमः काण्ड:. सप्तमःमः. पाकयज्ञं वा अन्वाहिताग्नेः पशव उप तिष्ठन्त इडा खलु वै पाकयज्ञ- स्सैपान्तरा प्रयाजानूयाजान् यज- 'पाकयज्ञमिति पाक-यज्ञम् । वै । अन्विति । आहिताग्नेरित्याहित-अग्नेः । पुशवः । उपेति । तिष्ठन्ते । इडौ । खलुं । वै। पाकयज्ञ इति पाक- यज्ञः। सा । एपा । अन्तरा । प्रयाजानूयाजानिति 'अथ दर्शपूर्णमासयोरेव याजमानशेपस्य ब्राह्मणं प्राजापत्यं काण्ड- म् । तत्रेडाया आहियमाणाया अनुमन्त्रणं विधातुमाह-पाकय- समित्यादि । अत्रेदमुक्तमाचार्येण 'हुतः प्रहुत आहुतश्शूलगवी पलिहरणं प्रत्यवरोहणमष्टकाहोम इति सप्त पाकयज्ञसंस्थाः । अपरिमिता इत्येके ब्रुवते यत्किञ्चान्यत्र विकाराडूयते सर्वास्ताः पाकयनसंस्थाः' इति । पकमात्रनिर्तिताः पाकयज्ञाः । अन्ये त्या- -- ·2 तैत्तिरीयसंहिता. [का. १. प्र. ७. - मानस्य लोकेवहिता तामाहिया- णामुभि मन्त्रयेत सुरूपवर्षवर्ण एहीति पशवो वा इडा पशूनेवोपं ह्वयते यज्ञं वै देवा अदुह्रन यज्ञो- प्रयाज-अनूयाजान् । यजमानस्य । लोके । अ- वहितेत्यव-हिता । ताम् । आहियर्माणामित्या- ह्रियाणाम् । अभीति ! मन्त्रयेत । सुरूंपवर्पवर्ण इति सुरूंप-वर्पवणे । एति । इहि । इति । पुशवः। वै। इडा । पशून् । एव । उपेति । ह्वयते । यज्ञम् । वै। देवाः । अर्दुहन्न् । यज्ञः । असुरान् । अदुहृत् । हु:--'अल्पयज्ञाः पाकयज्ञाः' इति । पाकयज्ञमनु आहिताग्नेः पशव उपतिष्ठन्ते यजमानमेव श्रयन्ते । यहा -आहितामेरिति कर्मणि पष्ठी आहितामिं पशव इति । सङ्गतिकरणे आत्मने- पदम् । ‘क्रियाग्रहणं कर्तव्यम्' इति कर्मणसम्प्रदानत्वाञ्चतु- र्थ्यर्थे पष्ठी । 'अनुर्लक्षणे' इत्यनोः कर्मप्रवचनीयत्वम् । इडा खस्वित्यादि । इडायाः प्राशनं पाकयज्ञः । सपेति । 'अन्तरा- न्तरेण' इति द्वितीया । यजमानस्य लोके स्थाने अवहिताव- स्थिता । तामित्यादि । पशुसाधनत्वात्ताच्छब्धम् पशव इडेति । तस्मा- दिड एहीति पशूनवोपट्टयते | 'निसमुपविभ्यो नः' इत्यात्मनेपदम् ॥ 'यज्ञ वा इत्यादि . ॥ दुहेलङि 'बहुलं छन्दास' इति रुद् | 'वैवावेति च छन्दसि' इति निघाताभावः । अदुहदिति व्यत्य- - . .

·अनु. १.] भाभास्करभाष्योपेता. 8 -- सुरा५अदुहत्तेऽसुरा यज्ञदुग्धाः परा- भवन् यो वै यज्ञस्य दोहें विद्वान्॥ ॥ ॥ यजतेप्य॒न्यं यजमानं दुहे सा मे सत्याशीरस्य यज्ञस्य॑ भूया- दिहिप वै यज्ञस्य॒ दोहस्तेनै- वैनं दुहे प्रत्ता वै गौर्दुहे प्रनेडा यज- ते। असुराः । यज्ञदुग्धा इति यज्ञ-दुग्धाः । परे- ति । अभवन् । यः। वै। यज्ञस्य॑ । दोहम् । विद्वान् ॥ १॥ यजते । अपीर्ति । अन्यम् । यज- मानम् । दुहे । सा । मे । सत्या । आशीरित्या- शीः । अस्य । यज्ञस्य॑ । भूयात् । इति । आह । एपः। वै । यज्ञस्य । दोहः । तेन । एव । एनम् । दुहे । 'प्रा । वै । गौः । दुहे । प्रा । इडो । येन च्लेरड् । यज्ञेन दुग्धा यज्ञदुग्धाः । 'तृतीया कर्मणि' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । पराभवनं विनाशः । दोहनं हि रिक्तीक- रणम् । 'दुह प्रपूरणे' इति प्रशब्दो हि धात्वर्थनिवृत्तिमाचष्टे प्रस्मरणं प्रस्थानमिति यथा । यज्ञस्तु देवैर्दुग्धोपि स्वमहिम्ना पुनःपुनराप्यायते गोरिव । यो वा इत्यादि । सा मे सत्याशीरित्या- दिवननं यज्ञस्य दोहः । अनेन मन्त्रेण यज्ञोसुरानधुक्षत्. । दुह इति पूर्ववत्तलोपः ॥ 'प्रत्तत्यादि ॥ पयः प्रदातुमारब्धवती मत्ता वत्सलेहनेन ·4 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. १. प्र.७. मानाय दुह एते वा इडायै स्तना इडोपंहूतेति वायुर्वत्सो यहि होते- डामुपह्वयत तर्हि यज॑मानो होता- समीक्षमाणो वायुं मनसा ध्यायेत्॥ ॥ २ ॥ मात्रे वृत्समुपाव॑सृजति यजमानाय । दुहे । एते । वै । इडायै । स्तन इर्डा । उपहूतेत्युप-हता । इति । वायुः । वत्तः । यहि । होता । इडौम् । उपह्वयेतेत्युप-हयैत । तहि । यज॑मानः। होतारम् । ईक्षमाणः । वायुम् । मनसा । ध्यायेत् ॥ २॥ मात्रे । वत्सम् । उपा- - प्रस्तुतस्तनी गोः । आदिकर्मणि क्तः, 'अच उपसर्गातः' इति तत्वम् । दुहे दुग्धे भूयिष्ठं क्षीरं क्षारयति । एवं प्रत्ता होने अध्वर्युणा । प्रदानेन इडा यजमानाय दुग्धे तस्मादिडां प्रददा- तीति । एते वा इत्यादि । इडोपहूतेत्यादयो मन्त्राः अस्या- स्स्तनस्थानीयाः; दोहनसाधनत्वात्स्तनत्वेन रूप्यन्ते स्तनापेक्षत्वादो- । वायुर्वत्सस्थानीयः प्राणवृत्तिरूपत्वात् । यीत्यादि । 'अनद्यतने हिलन्यतरस्याम्' इति हिल । वायुमित्यादि । कि रुतं भवतीत्याह-मात्र इति । दोहा, मातृसकाशं वत्सं प्राप- यतीत्यनेन प्रदेशान्तरमृता एतेनेति । [....न्तरं गता एव ते इति । ] 'उदात्तयणः' इति चतुर्थ्या उदात्तत्वम् ।। , ·अनु. १.] मभास्करभाष्योपैता. 5 । सर्वेण वै यज्ञेनं देवास्तूंवर्ग लोक- मायन्पाकयुज्ञेन मर्नुरश्राम्यत्सेडा मर्नुमुपावर्तत तां देवासुरा व्यहयन्त प्रतीची देवाः परांचीमसुंरास्सा देवा- नुपावर्तत पशवो वै तद्देवानवृणत व॑सृजतीत्युप-अवसृजति । 'सर्वेण । वै । यज्ञेन । देवाः । सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । आयन्न् । पाकयज्ञेनेति पाक-यज्ञेन । मनुः । अश्राम्यत् । सा । इडा । मनुम् । उपार्वततेत्युप-आवर्तत ताम् । देवासुरा इति देव-असुराः । वीति । अयन्त । प्रतीचीम् । देवाः । परांचीम् । असुराः । सा । देवान् । उपाचर्ततेत्युप-आवर्तत । पशवः । वै । तत् । दे॒वान् । अवृणत । पशवः । असुरान् । 'सर्वेणेत्यादि ॥ अनाम्यत् पाकयज्ञमात्रानुष्ठानतत्परोभवत् । ततस्सेडा मनुमुपावर्तत । तस्मादियं मानवीत्युच्यत इत्यभिप्रायः । तामित्यादि । व्यहयन्त विविधमायन् । पूर्ववदात्मनेपदम् । प्रतीची स्वात्माभिमुखावस्थानाम, पदाभ्यासात् । 'चौ' इति पूर्व- पदस्य दीर्घत्वमन्तोदात्तत्वं च । पराची पराङ्मुखावस्थानाम्, पदा- भ्यासाभावात् । 'अनिगन्तोञ्चतो' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वं च । केचिदाहुः---इडोपहूतेति प्राची, उपहूतेडेति पराची । पशवो वा - ·6 तैत्तिरीयसहिता. [फा. १. प्र. ७. पशवोसुरानजहुये कामयैतापशु- स्स्यादिति परांची तस्येडामुप॑ हये- तापशुरेव भवति यम् ॥ ३ ॥ कामयैत पशुमान्यस्यादिति प्रतीची तस्येडामुप॑ हयेत पशुमानेव भवति ब्रह्मवादिनौ वदन्ति स त्या इडामु- अजहुः । यम् । कामयैत । अपगुः । स्यात् । इति । परांचीम् । तस्ये । इडीम् । उपेति । हयेत। अपशुः । एव । भवति । 'यम् ॥३॥ कामयैत। पशुमानित पशु-मान् । स्यात् । इति । प्रती- चाम् । तस्य । इदम् । उपेति । येत । पशुमा- निति पशु-मान् । एव । भवति । 'ब्रह्मवादिन . इत्यादि । दायाः मनोनीनन्येन पराव देवानगन नि पदिनव्या । पोनयनामुरान पोऽनत्यानन ! मिन- मान्त' इति नग ॥ *मदिन हमारे मन्दः ददित डालं पामिन .

·अनु. १.] भाभास्करमाध्योपेता. 7 । पह्वयेत य इडामुपहूयात्मानमिडा- यामुपह्वयेतेति सा नः प्रिया सुप्र- तूर्तिमघोनीत्याहेडामेवोपहूयात्मान- इति ब्रा-वादिनः । वदन्ति । सः । तु । वै इडाम् । उपेति । ह्वयेत । यः । इडाम् । उपहूये- त्युप-हूयं । आत्मानम् । इडायाम् । उपह्वयेते- त्युप-हयेत । इति । 'सा । नः । प्रिया । सुप्रतूं- तिरिति सु-प्रतूर्तिः । मघोनी । इति । आह । इडाम् । एव । उपहूयेत्युप-हूयं । आत्मानम् । उक्तं च प्रातिशाख्ये—'तुनुपूर्व उदात्तयोर्वकारः '* इति । य इडामात्मनि उपहूयात्मानमिडायामुपवयते स एवेडामुपहातुमर्हतीति ब्रह्म- वादिन आहुः॥ सा न इत्यादि ॥ सुप्रतूर्तित्वान्मघवत्वाञ्च सास्माकं प्रियेति आत्मानमिडायामुपद्यते । व्यस्तमित्यादि । विच्छेद इवैप यज्ञस्य क्रियते यदिडा नाम । कथमित्याह—सामीत्यादि । तत्र हविषो यदेकदेशं प्राश्नन्ति यजमानपञ्चमा ऋविनः, एकदेशं प्रस्तरे मानयन्ते, नायं यज्ञो न दक्षिणा व्यय एवायं; तस्माद्विच्छिद्यते यज्ञ इति । नादिलोपे विभाषा' इति प्रथमा तिथिभक्तिर्न निहन्यते, गतिस्वरसमासावुक्ती ।।

·8 ततिरीयसंहिता. [फा. १.६.७. मिडायामुप॑ हयते व्यस्तमिव वा एतद्यज्ञस्य यदिडा सामि प्राभन्ति ॥४॥ सामि मार्जयन्त एतत्प्र- ति वा असुराणां यज्ञो व्यच्छिद्यत ब्रह्मणा देवास्सम॑दधुर्वृहस्पतिस्तनु- तामिमं न इत्याह ब्रह्म वै देवानां इडायाम् । उपेति । ह्वयते । व्यस्तमिति वि- अस्तम् । इव । वै । एतत् । यज्ञस्य॑ । यत् । इडा । सामि । प्राभन्तीति प्र-अश्नन्ति ॥ ४ ॥ सामि । मार्जयन्ते । एतत् । प्रतीति । वै । असु- राणाम् । यज्ञः । वीति । अच्छिद्यत । ब्रह्मणा । दे॒वाः । समिति । अदधुः । वृहस्पतिः । तनुताम्। इमम् । नः । इति । आह । ब्रह्म । वै । देवानाम्। बृहस्पतिः । ब्रह्मणा । एव । यज्ञम् । समिति । ४ . व्यस्तमिति ॥ भावे निष्ठायां व्यत्ययेन गतेः प्रसतिस्वरत्वम् । 'उदात्तस्वरितयोर्यणः' इत्याकारस्स्वयते । एतत्प्रतीति । अत एवेतस्मिन् प्रदेशे असुराणां यज्ञो व्यच्छिद्यत अतः परं लुप्त एवाभवत् । लक्षणादिना प्रतेः कर्मप्रवचनीयत्वम् । देवास्तु विच्छिन्नं यज्ञं ब्रह्मणि समदधुः संहितमकुर्वन् । तस्मात् 'वृह- सतिस्तनुतामिमं नः' इति माननमन्ते वचनं ब्रह्मणि सन्धानप्रति- *सं. १.६-३६.

·अनु. १.] भभाकरभाष्योपेता 9 बृहस्पतिर्ब्रह्मणैव यज्ञ सं दधाति विच्छिन्नं यज्ञ समिमं देधात्वि- त्यहि सन्तत्यै विश्वे देवा इह दिय- न्तामित्याह सन्तत्यैव यज्ञं देवेभ्योर्नु दिशति यां वै ॥५॥ यज्ञे दक्षिणां दाति ताम॑स्य पशवोऽनु संक्रामन्ति दधाति । विच्छिमिति वि-छिन्नम् । यज्ञम् । समिति । इमम् । दधातु । इति । आह । सन्त- 'त्या इति सं-तत्यै । विश्व । देवाः । इह । माद- यन्ताम् । इति। आह । सन्तत्येति सं-तत्यं । एव । यज्ञम् । देवेभ्यः । अन्विति । दिशति । 'याम् । वै॥५॥ यज्ञे । दक्षिणाम् । ददाति । ताम् । पादनार्थ, विच्छिन्नमिति वचनं सन्तत्यै । ब्रह्मणा समदधुरित्युक्ते बलप्रतिपादनस्याकाहितत्वा तृतीयः पादः प्रथमं व्याख्यातः । ततो द्वितीयः---विश्व इति । विच्छिन्नं यज्ञं सन्तत्यैव सन्धाय देवे- भ्योनुदिशति । इह संहिते यने देवा माद्यन्तु मोपेक्षां रूपतेति बोधयति ॥ श्यां वा इत्यादि । अत्र 'बन्न पिन्वस्व' * इति बर्हिपदं पुरोडाश-. मनुमन्लयते, स च ऋत्विग्भ्यो दक्षिणैव दीयते । तामधिकृत्येद- मुच्यते-दक्षिणां पशवीनुसामन्ति दक्षिणया सह गच्छन्ति । स एप यनमानः ईनानः दक्षिणादानान्तं सर्व यज्ञं कृतवान् अप- *से. १.६.११. ।

·10 तैत्तिरीयसंहिता [फा. १. प्र.७. स एप इंजानोपशुर्भावुको यजमा- नेन खलु वै तत्कार्यमित्या॑हुयी देवत्रा दत्तं कुर्वीतात्मन्पशूत्रमयते- ति बन पिन्वस्वेत्यांह यज्ञो वै धो यज्ञमेव तन्मयत्ययो देवत्रैव दत्तं कुरुत आत्मन्पशूव्रमयते दर्द- तो मे मा क्षायीत्याहाक्षितिमेवो- अस्य । पशवः । अनु । समिति । कामन्ति । सः। एपः । ईजानः । अपशुः । भावुकः । यज॑मानेन । खलुं । वै । तत् । कार्यम् । इति । आहुः । यर्था । देवति देव-वा। दत्तम् । कुर्वीत । आत्मन् । पशून् । रमयैत । इति । ब्रर्भ । पिन्वत्व । इति । आह । यज्ञः । वै । बृघ्नः । यनम् । एव । तत् । महयति । अथो इति । देववेति देव-या । एव। दत्तम् । कुरुते । आत्मन् । पशून् । रमयते । दर्दतः । मे। मा । क्षायि । इति । आह ! अक्षि- तिम् । एव । उपेति । एति । कृर्चतः । मे । मा। शुर्भावुकः भविता । 'नाद' इन्गुरुम् । नामाचनमानेन सादर्श शिभित्र्य, चन देवता देवेषु प्रतिशु दत्तं पुगेडा- शमेव कुत कर्नु समयस्त्यान, आमन्येत्र पशूनमने । 'देयम- .

·भनु. २. भभास्करभाष्योपेता 11 पैति कुर्वतो मे मोर्प दसदित्याह भूमानमेवोपैति ॥ ६ ॥ सभेवा ह सौवर्चनसस्तुर्मिजमौ- पौदितिमुवाच यत्सत्रिणा होता- भूः कामिडामुहिथा इति तामुपाद उपेति । सत् । इति । आह । भूमानम् । एव । उपेति । एति ॥ ६॥ विद्वान्यायेद्भवति यं प्राश्नन्ति यां वै म एकान विशतिश्च ॥१॥ 'सश्रवा इति सं-श्रवाः । हु । सौवर्चनसः। तुमिअम् । औपोदितिमित्यौप-उदितिम् । उवाच। यत् । सविणाम् । होता । अभूः । काम् । इडाम् । नुष्य' इति ब्रामत्ययः । नभ पिन्वस्वेत्यादि । महयति महा- न्तं करोति; महितं वा करोति । गतमन्यत्* ॥ इति सप्तमे प्रथमोनुवाकः 'संश्रया इत्यादि प्रासद्रिकं होत्रम् । सुवर्चनसोपत्यं सं- श्रवा नाम उपोदितस्यापत्यं तुमिअन्नामोवाच । यदित्यादि । यत् यदा । उपाहथा:--'निसमुपविभ्यो हः' इत्यात्मनेपदम्, 'लिपि सिचि इश्च' इत्यङ् । एवं संश्रयसा पृष्टे तामित्युत्तरमुवाच तुमिनः । *सं. १.६.२.

·12 तैत्तिरीयसंहिता का. १.५.७. । इति होवाच या प्राणेनं देवान्दाधार व्यानेनं मनुष्यानपानेनं पितृनिति छिनति सा न छिनती३ इति छिन- तीति होवाच शरीरं वा अस्यै तदु- उपेति । अह्वथाः । इति । ताम् । उपेति । अहे । इति। । उवाच ।या।प्राणेनेति प्र-अनेन । देवान् । दाधार । व्यानेनेति वि-अनेन। मनुष्यान् । अपा- नेनेत्यप-अनेन । पितृन।इति । छिनति।सा । न। छिनत्ती३। इति। छिनति। इति।ह।उवाच। शरीरम्। वै। अस्यै । तत्।उपेति। अह्वथाः।इति।ह। उवाच । येत्यादि । या प्राणेन उत्तमवृच्या दक्षिणात्वेन देवान्धारयति, व्यानेन मध्यमवृत्त्या मनुष्योपनीव्यत्वेन मनुष्यान् धारयति, अपा- नेनाधमवृत्त्या मरणेन पितृन्धारयति, तादृशीमहमुपाहे, सन्ध्या [ सेयं] अन्या वास्त्विति ।। अप संश्रवाः-छिनत्तीत्यादिकम् । प्रतिग्रहादिपु प्रजा अन- चैन योजयति उत नेति । प्रभान्ते प्लुतः । छान्दसं तिङ उदात्तलम्, विश्वननादित्वात्तुगभावः । अथ छिनत्तीत्युवाच तुमि- क्षः । समानवाक्ये पदात्परत्वाभावान्न निहन्यते । सर्वस्य प्लुत- स्य पाक्षिकत्वादाख्यातलक्षणप्लुताभावः ॥ *संश्रवा उवाच-शरीरमित्यादि ॥ किं पुनस्तच्छरीरमित्या- *म. क.स.ग-संध्या अन्या वस्त्विति. तं-संध्या भन्या वास्विति. ।

·अनु. २.] भमास्करमाध्योपेता 18 पाहथा इति होवाच गौ वै ॥ ७ ॥ अस्यै शरीरं गां वाव तौ तत्पर्यंवदतां या यज्ञे दीयते सा प्राणेनं देवान्दा- धार यया मनुष्या जीवन्ति सा व्यानेनं मनुष्यानं यां पितृभ्यो नन्ति सापानेनं पितॄन य एवं वेदं गौः। वै॥७॥ अस्यै । शरीरम् । गाम् । वाव । तो । तत् । परीति । अवदताम् । 'या। यज्ञे । दीय- ते। सा । प्राणेनेति प्र-अनेन । देवात् । दाधार । यया । मनुष्याः। जीवन्ति । सा। व्यानेनेति वि- अनेन । मनुष्यान् । याम् । पितृभ्य इति पितृभ्यः। घ्नन्ति । सा । अपानेनेत्यप-अनेनं । पितॄन् । यः। कालायां गोर्वा इत्यादि वेदात्मा वदति गोरूपा इडा तीति । असहमान इवाह--गामित्यादि । तत् तदानीं तो संश्रवस्तुमिऔ एवं गां पर्यवदतामनिन्दतां, अन्य- मारब्धमन्यत्फलितमिच्छति वेतृ त्किलितमित्यतिवक्त] त्वाभ्यु- पगमो निन्दा ॥ अथ यदुक्तं संश्रवसा अस्याश्शरीरं त्वमुपाद्वथा इति तत्स- मर्थनार्थ प्राणादिवृत्तिभिर्दैवादीनां धारकत्वं वेदात्मैव गोराह-या यज्ञ इत्यादि ॥ तस्मात्सम्यगभिहितं संश्रवसेति । य एवामि- त्यादि । गतम् ॥ *सं. १-७-२१, भव- अथ सः ·14 तैत्तिरीयसंहिता [का... प्र.७. : - पशुमान्भवत्यथ वै तामुहि इति होवाच या प्रजाः प्रभवन्तीः प्रत्या- भवतीत्यन वा अस्यै तत् ॥८॥ उाथा इति होवाचौपंधयो वा अस्या अन्नमोपंधयो वै प्र॒जाः प्रभ- एवम् । वेद । पशुमानित पशु-मान् । भवति । अर्थ । वै । ताम् । उपेति । अहे । इति । हु । उवा- च । या । प्रजा इति प्र-जाः। प्रभवन्तीरिति प्र- भवन्तीः। प्रतीति । आभवतीत्या-भवति। इति । "अनम् । वै । अस्यै । तत् ॥८॥ उपेति । अह्वथाः। इति । ह। उवाच । ओप॑धयः । वै.। अस्याः । अन्नम् । ओपधयः। वै। पूजा इति प्र-जाः। प्र- भवन्तीरिति प्र-भवन्तीः । प्रति । एति । भवन्ति । यः। एवम् । वेदं । अन्नाद इत्यन-अदः । भवति । अथ तुमिञ्ज उवाच- -अथ वैतामित्यादि ॥ लक्षणं चाचष्टे-- येत्यादि । या प्रभवन्तीः प्रभुत्ववतीः प्रजाः प्रत्यामवति प्रत्य- क्षाभिमुख्येन भजति ॥ अथ संश्रवा उवाच-अन्नमित्यादि ॥ तत्समर्थयते वेदात्मा पुरुषः--ओषधय इत्यादि । अस्या गोरन्नमोपंधयः, ताभिः मनाः प्रभवन्यो भवन्तीति ।। ।

·भनु. ३.] भ:भास्करभाष्योपेता वन्तीः प्रत्या भवन्ति य एवं वेदान्नादो भवत्यथ वैतामुपाढ इति होवाच या प्र॒जाः पराभव॑न्तीरनुगृह्णाति प्रत्या- भव॑न्तीर्गृहातीति प्रतिष्ठां वा अस्यै तदुर्पाहथा इति होवाचेयं वा अस्यै प्रतिष्ठा ॥९॥ इयं वै प्रजाः पराभव- न्तीरनु गृह्णाति प्रत्याभवन्तीगृह्णाति 'अर्थ । वै । ताम् । उपेति । अहे । इति । है । उवाच । या । मजा इति प्र-जाः। पराभवन्ती- रित परा-भवन्तीः । अनुगृह्णातीत्यनु-गह्णाति । प्रतीति । आभवन्तीरित्या-भव॑न्तीः । गृह्णाति । इति । प्रतिष्ठामिति प्रति-स्थाम् । वै । अस्यै । तत् । उपेति । अह्रथाः । इति । है । उवाच । इयम् । वै । अस्यै । प्रतिष्ठेति प्रति-स्था ॥ ९ ॥ इयम् । वै । प्र॒जा इति प्र-जाः । पराभवन्तीरित "पुनरपि तुमिञ्ज उवाच-अथेति ॥ लक्षणं च बूते- येत्या- दिया पराभवन्तीः विद्यमानाः प्रनाः अनुगृहाति पुट्यादिप्र- दानेन धारयति । प्रत्याभवन्तीः आत्मानं भजमानाः गृहाति प्रतिष्टिताः करोतीति ॥ अथ संश्रवा उवाच-प्रतिक्षामित्यादि ॥ तदुपपादयति वेदात्मा-इयमित्यादि । मजाः ·16: 'तैत्तिरीयसंहिता [फा..१. प्र. ७.. य एवं वेद प्रत्येव तिष्ठत्यय वै ता- मुहि इति होवाच यस्यै निक्रमणे घृतं प्र॒जास्सजीवन्तीः पिबन्तीति छिनत्ति सा न छिनत्ती३ इति नछिनुत्तीति होवाच प्रतु जनयती- परा-भव॑न्तीः । अन्विति । गृह्णाति । प्रतीति । आभवन्तीरित्या-भवन्तीः । गृह्णाति । यः। एवंम्। वेद । प्रतीति । एव । तिष्ठति । अर्थ । वै। ताम्। उपेति । अहे । इति । ह । उवाच । यस्यै । निक्र- मण इात नि-क्रमणे । घृतम् । प्र॒जा इति प्र- जाः । सजीवन्तीरिति सं-जीवन्तीः । पिन्ति । इति । "छिनात । सा। न । छिननी३ । इति । "न । छिनत्ति । इति । हु । उवाच । प्रेति । तु । अथ तुमिञ्ज उवाच-अथेति ॥ लक्षणं चाभिधते-यस्या इत्यादि । यस्या निक्रमणे न्यपतने सर्वाः प्रनास्सीवन्त्यः घृतमुदकं पिबन्ति । ब्राह्मणान्तरं च भवति “सा यत्र यत्र न्यकामनतो घृतमपीड्यत'* इति ॥ 1 अथ संश्रवा उवाच-छिनत्तीत्यादि ॥ व्याख्यातम् ॥ "अथ तुमिञ्जः प्रत्युवाच-न छिनत्ति, अपितु मननयत्येव प्रना इति ॥ *से-३.६-७ स. १७-२१, ·अनु. २. भभास्करभाष्योपेता 17 त्येप वा इडामुहिथा इति हो- वाच वृष्टि; इडा वृष्टयै वै निक्रमणे घृतं प्र॒जास्सञ्जीवन्तीः पिवन्ति य ए- वं वेद प्रैव जायतेऽन्नादो भव- ति ॥१०॥ जनयति । इति । "एपः । वै । इडाम् । उपेति । अथाः । इति । हु । उवाच । वृष्टिः । वै। इडां। वृष्ट्यै । वै । निक्रमण इति नि-क्रमणे । घृतम् । प्रजा इति प्र-जाः । सञ्जीवन्तीरिति सं-जीव- न्तीः । पिवन्ति । यः। एवम् । वेदं । प्रेति । एव । जायते । अन्नाद इत्यन-अदः । भवति ॥१०॥ गौर्वा अस्यै तत्मंतिऽष्ठाहथा इति विशतिश्च ॥ २॥ । "अथ संभवा उवान-एप वा इडामित्यादि ॥ एप त्वमिडा- मुपदथाः यस्त्वं घृतपदीमद्भया इति । तदेतत्समर्थयते वेदात्मा-वृष्टि इत्यादि । तत्साधनत्वात्ताच्छन्द्यम् । एवं वेदिता होता प्रकर- णाडा यनमानः वृष्टिलाभेन प्रजावान् भवति अन्नस्य चात्ता ॥ इति सप्तमे द्वितीयोनुवाकः, ·18 तैत्तिरीयसंहिता. का. १.प्र.७. : A परोक्षं वा अन्ये देवां इज्यन्तै प्र- त्यक्षमन्ये यद्यते य एव देवाः पु- रोक्षमिज्यन्ते तानेव तद्यजति यद- न्वाहार्यमाहरेत्येते वै देवाः प्रत्यक्ष याह्मणास्तानेव. तेन प्रीणात्यो 'परोक्षमिति परः-अक्षम् । वै । अन्ये । देवाः। हुज्यन्ते । प्रत्यक्षमिति प्रति-अक्षम् । अन्ये । यत्। यजते । ये । एव । देवाः । परोक्षमिति परः- अक्षम् । इज्यन्ते । तान् । एव । तत् । यजति । यत् । अन्वाहार्यमित्यनु-आहार्यम् । आहरती- त्या-हरति । एते । वै। देवाः । प्रत्यक्षमिति प्रति- अक्षम् । यत् । ब्राह्मणाः । तान् । एव । तेन प्रीणाति । अथो इति । दक्षिणा । एव । अस्य । . - 'अथान्वाहार्य विधास्यन्नाह---परोक्ष वा इत्यादि ।। अश्णः पर- स्तात्परोक्षम् । 'परोक्षे लिट् ' इति निपातनाद्रूपसिद्धिः । अक्षमक्षं प्रति प्रत्यक्षम्, यथार्थेऽव्ययीभावः । उभयत्रापि 'कूलतीरतूल' इत्या- दिनी उत्तरपदाचुदात्तत्वम्, 'एकान्याम्यां समर्थाभ्याम्' इति प्रथमा तिड्डिमक्तिर्न निहन्यते । यद्यनते इत्यादि । यागेन परोक्षं यष्टव्यान यनते । प्रत्यक्षयष्टव्यानन्याहार्याहरणेन प्रीणयति । एते वै देवाः प्रत्यक्षमिति । वर्तन्त इति शेपः । अथो अपि च दक्षिणेवास्य याग- ·अनु. ३.] भाभास्करभाष्योपेता. 19 दक्षिणैवास्यैपार्थो यज्ञस्यैव छिद्र- मार्पि दधाति यद्वै यज्ञस्य॑ क्रूर य- दिलिष्टं तदन्वाहार्येण ॥ ११॥ अ- न्वाहरति तदन्याहार्यस्यान्वाहार्यत्वं देवदूता वा एते यद्दत्विजो यदन्या- एपा । अथो इति । यज्ञस्य । एव । छिद्रम् । अ- पीति । दधाति । यत् । वै । यज्ञस्य । क्रूरम् । यत् । विलिष्टमिति वि-लिष्टम् । तत् । अन्वाहा- येणेत्यनु-आहार्येण ॥ ११ ॥ अन्वाहरतीत्यनु- आहरति । तत् । अन्वाहार्यस्येत्यनु-आहार्यस्य । अन्वाहार्यत्वमित्य॑न्वाहार्य-त्वम् । देवदूता इति देव-दूताः । वै। एते । यत् । ऋत्विजः। यत् । स्यैपा यदन्याहाहरणम् । अपि च ; यज्ञस्य यच्छिद्रं प्रमादालस्या- दिना छिन्नं तदपिदधाति पूरयति ॥ अधुना छिद्रापिधानं समर्थयते-यहा इत्यादि ॥ यज्ञस्य यत्रं मात्रातीतं क्रियते, यच्च विलिष्टं न्यूनं क्रियते । लिश अल्पीभावे । तदन्वाहार्येणान्वाहरति हीनं पुनरन्वाहरति । यहा- अनुक्रमेणाहृत्य नाशयति । तदन्वाहार्यत्वमस्य । करणे ण्यत् । तस्माच्छिद्रापिधानमेतत् इति । अन्वाहार्यः ओदनविशेषः ।। 'देवदूता इत्यादि । गतम् ॥

·20 तैत्तिरीयसंहिता. किा. १.प्र.७: हार्यमाहरति देवदूतानेव प्रीणातिप्र- जापतिर्देवेभ्यो यज्ञान्व्यादिशत्सरि- रिचानोऽमन्यतस ए॒तम॑न्वाहार्यम- भक्तमपश्यत्तमात्मन्नधत्त स वा एप प्रांजापत्यो यदन्वाहार्यो यस्यैवं चि- दुपोऽन्वाहार्यं आह्रियतै साक्षादेव अन्वाहार्यमित्यनु-आहार्यम् । आहरतीत्या-हर- ति। देवदूतानिति देव-दूतान् । एव । प्रीणाति । 'प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । देवेभ्यः । यज्ञान् । व्यादिशदिति वि-आदिशत् । सः । रिरिचानः । अमन्यत । सः। एतम् । अन्वाहार्यमित्यनु-आ- हार्यम् । अक्तम् । अपश्यत् । तम् । आत्मन् । अधत्त । सः । वै । एपः । प्राजापत्य इति प्राजा- प्रत्यः । यत् । अन्वाहार्य इत्यनु-आहार्यः । यस्य । एवम् । विदुपः । अन्वाहार्य इत्यनु-आ- हार्यः । आहियत इत्या-ह्रियते । साक्षादिति स- अक्षात् । एव । प्रजापतिमिति प्रजा-पतिम् । 'प्रजापतिरित्यादि । व्यादिशत् विभज्याददात् । स प्रजातिव्यादि- प्टयज्ञो रित्तोहमित्यमन्यत । ततोऽन्वाहार्यमविभक्तमपश्यत् । तमात्मन्ये- वायत्त स्थापयामास । तस्मादयं मानापत्य एव । यस्यैवमित्यादि ·भटमास्करभाष्योपेता. 21 अनु. ३.] .. प्रजापतिमृध्नोत्यपरिमितो निरुप्यो- परिमितःप्रजाप॑तिःप्रजापतेः॥१२॥ आप्तथै देवा वैयद्यज्ञेऽकुर्चत तदसुरा अकुर्वत ते देवा एतं प्राजापत्यम॑न्वा- हार्यमपश्यन्तमन्वाहरन्त ततो देवा अभवन्परासुरा यस्यैवं विदुपोऽन्वा- ऋभोति । अपरिमित इत्यपरि-मितः । निरुप्य इति निः-उप्यः । अपरिमित इत्यपरि-मितः। प्रजापतिरिति पुजा-पतिः । प्र॒जाप॑तेरित पूजा- पतेः ॥ १२ ॥ आप्त्यै । 'देवाः । वै । यत् । यज्ञे । अकुर्वत । तत् । असुराः । अकुर्वत । ते । देवाः । एतम् । प्राजापत्यमिति प्राजा-पत्यम् । अन्वाहार्यमित्य॑नु-आहार्यम् । अपश्यन्न् । तम् । अन्वाहरन्तेत्यनु-आहरन्त । ततः । देवाः । अर्भ- वन्न् । परेति । असुराः । यस्य॑ । एवम् । विदुपः। अन्वाहार्य इत्यनु-आहार्यः । आहियत इत्या- गतम् । अपरिमितत्वं प्रजापतेराप्त्ये च भवति । तस्याप्यपरिमि तत्वात् ॥ "देवा वा इत्यादि । गतम् । भवत्यात्मना भूतिमान् सम्पद्यते । अस्य भ्रातृव्यः पराभवति विनष्टो भवति ॥ ।

·22 तैत्तिरीयसहिता. [फा. 1.प्र.७. । हार्य आह्रियते भवत्यात्मना परास्य 'भ्रातृव्यो भवति यज्ञेन वा इष्टी पु- केनं पूर्ती यस्यैवं विदुषोऽन्वाहार्य आहियते स त्वैवेटापूर्ती प्र॒जाप॑ते- भीगौसि ॥ १३ ॥ इत्याह प्रजाप- तिमेव भागधेयैन सम॑र्धयत्यूर्ज, ह्रियते । भवति । आत्मना । परेति । अस्य । भ्रातृव्यः । भवति । यज्ञेन । वै । इष्टी । पक्केन । पूर्ती । यस्य । एवम् । विदुपः । अन्वाहार्य इत्यं- नु-आहार्यः । आहियत इत्या-हियते । सः। तु । एव । इष्टापूर्तीतीष्ट-पूर्ती । 'प्र॒जाप॑ तेरिति प्रजा-पतेः । भागः । असि ॥१३॥ इति । आह । मुजापतिमिति-पूजा-पतिम् । एव । भा- यज्ञेन वा इत्यादि । इष्टमनेनेतीष्टी । पूर्तमनेनेति पूर्ती । इष्टादिम्यश्च' इतीनिंप्रत्ययः, इति निष्ठानत्वा- भावा, साधकतमत्वविवक्षायां तस्येन्विषयस्य' इति सप्तम्य- भावः । अन्वाहार्यमाहरनिष्टापूर्ती भवति । अत इनिठनो' इतीनिमत्ययः, छान्दसं पूर्वपदस्य दीर्घत्वम् ॥ ."प्रजापतेरित्यादिरन्वाहार्यस्यासन्नस्यानुमन्तणमन्तः । गतमन्यत् । *तै. सं. १.६-३६. . नध्याख्या , ·भभास्करभाष्योपेतो. 23 अनु. ३.] स्वान्पयस्वानित्याहो मेवास्मिन्प- यो दधाति प्राणापानौ मैं पाहि स- मानव्यानी में पाहीत्याहाशिष मेचै- तामा शास्तेऽक्षितोस्यक्षित्यै त्या मा में क्षेष्ठा अमुत्रामुमिन्लोक इत्या- ह क्षीर्यते वा अमुमिन्लोकेनमित प्रदान ह्यमुस्मिन्लोके प्र॒जाउपजी- गधेयेनेति भाग-धेयैन । समिति । अर्धयति । ऊर्जस्वान् । पय॑स्वान्। इति। आह । ऊर्जम्। एव । अस्मिन्न् । पर्यः । दधाति । प्राणापानाविति प्राण- अपानौ । मे। पाहि । समानव्यानाविति समान- व्यानो । मे। पाहि । इति । आह । आशिपमि- त्या-शिपम् । एव । एताम् । एति । शास्ते । अक्षितः । असि । अक्षित्यै । त्वा । मा । मे। क्षेष्ठाः । अमुत्र । अमुप्मिन् । लोके । इति । आह । क्षीयते । वै। अमुग्मिन् । लोके । अन्नम् । इतःप्रदान मितीतः-प्रदानम् । हि । अमुष्मिन्न् । लोके । प्रजा इति प्र-जाः । उपजीवन्तीत्युप- पाहीत्याशिपमाशास्ते । इतः प्रदानमस्मिन् लोके यत्मत्तं तत्मना अमुप्मिन् लोक उपजीवन्तीति । न तु तत्रोत्पाद्यते । तस्मात् ·24 तैत्तिरीयसंहिता. [का. १. प्र. ७. वन्ति यदेवमभिमृशत्यक्षितिमेवैनं- द्गमयति नास्यामुमिन्लोकेन्नै क्षी- यते ॥१४॥ वहिपोहं देवय॒ज्यया प्रजावान्भू- यासुमित्याह वहिपा वै प्र॒जाप॑तिः जीवन्ति । यत् । एवम् । अभिमृशतीत्यंभि-मृ- शति । अक्षितिम् । एव । एनत् । गमयति । न । अस्य । अमुष्मिन । लोके । अन्नम् । क्षीयते॥१४॥ अन्वाहार्येण प्रजापतेरस _मुमिन्लोके पञ्चदश च ॥३॥ 'वर्हिः अहम् । देवयज्ययोति देव-यज्यया । प्रजावानिति प्र॒जा-वान् । भूयासम् । इति । आह । वहिप । वै । प्र॒जाप॑तिरिति पूजा- क्षीयतेमुप्मिन् लोकेनं; तस्मादनेनाभिमर्शनमक्षयत्वाय भवति । अक्षितिरक्षयः ।। इति सप्तमे तृतीयोनुवाकः. 'अथान्यानानामनुमन्त्रणमन्ताः-बहिपोहमित्याद्याः । गताः* ! * १-६-४.13 ·अनु. ४.] भटभास्करभाष्योपेता 25 प्रजा असृजत तेनैव प्रजास्तूंजते नराशसस्याहं देवय॒ज्यया पशुमा- न्भूयासमित्याह नराशसैन वै म- जापतिः पशूनसृजत तेनैव पशू- न्थ्सृजतेऽनस्विष्टकतोहं देवय॒ज्य- यायुष्मान् यज्ञने प्रतिष्ठां गंमेयमि- त्याहायुरेवात्मन्धंने प्रति यज्ञेने ति- पतिः । प्र॒जा इति प्र-जाः । असृजत । तेन । एव । प्रजा इति प्र-जाः । सृजते । नराशसं- स्य । अहम् । देवयज्ययेति देव-यज्यया । पशु- मानित पशु-मान् । भूयासम् । इति । आह । नराशसैन । वै। प्र॒जाप॑तिरिति प्र॒जा-पतिः । पशून् । असृजत । तेन । एव । पशून् । सृजते । अग्नेः । स्विष्टकत इति स्विष्ट-कृतः। अहम् । देवयज्ययेति देव-यज्यो । आयुष्मान् । यज्ञेन । प्रतिष्ठामिति प्रति-स्थाम् । गमेयम् । इति । आह । आयुः । एव । आत्मन्न् । धत्ते । नरेश्शंसनीयो नराशंसः । द्वितीयानूयाजदेवता । छान्दसं पूर्वप- दस्य दीर्घत्वम्, उत्तरपदाद्युदात्तत्वं च ॥

·तैत्तिरीयसंहिता. [का. १. म. ७. .. वन्ति यदेवम॑भिमृशत्यक्षितिमेवैनं- दमयति नास्यामुमिन्लोकेनं क्षी- यते ॥ १४॥ वहिपोहं देवयज्यया प्रजावान्भू- यासमित्याह वहिपा वै प्रजापतिः जीवन्ति । यत् । एवम् । अभिमृशतीत्य॑भि-मृ- शति । अक्षितिम् । एव । एनत् । गमयति । न । अस्य । अमुष्मिन । लोके । अन्नम् । क्षीयते॥१४॥ अन्वाहार्येण प्र॒जाप॑तेरस ह्यमुष्मिन्लोके पञ्चदश च ॥३॥ 'वहिपः अहम् । देवयज्ययति देव-यज्यया । प्रजावानिति पूजा-वान् । भूयासम् । इति । आह । वहिपा । वै । प्र॒जाप॑तिरित पूजा- क्षीयतेमुप्मिन् लोकेनं; तस्मादनेनाभिमर्शनमक्षयत्वाय भवति । अक्षितिरक्षयः ॥ इति सप्तमे तृतीयोनुवाकः. 'अथानूयानानामनुमन्त्रणमन्त्राः-बहिपोहमित्याद्याः । गताः* 1. *सं.१-६.४.३ ·अनु. ४.] भटमास्करमाध्योपेता 25 प्रजा असृजत तेनैव प्रजास्तूंजते नराशसस्याहं देवय॒ज्यया पशुमा- न्भूयासुमित्याह नराशसैन वै प्र- जापतिः पशूनसृजत तेनैव पशू- न्थ्सृजतेऽनस्विष्टकृतोहं देवयज्य- यायुप्मान् यज्ञनं प्रतिष्ठां गंमेयमि- त्याहायुरेवात्मन्धुत्ने प्रति यज्ञेने ति- पतिः । प्रजा इति प्र-जाः । असृजत । तेन । एव । प्रजा इति प्र-जाः । सृजते । नराशसं- स्य । अहम् । देवयज्ययेति देव-यज्यया । पशु- मानित पशु-मान् । भूयासम् । इति । आह । नराशसैन । वै। प्र॒जाप॑तिरिति प्रजा-पतिः । पशून् । असृजत । तेनं । एव । पशून् । सृजते । अमेः । स्विष्टकत इति स्विष्ट-कृतः। अहम् । देवयज्ययेति देव-यज्ययो । आयुष्मान् । यज्ञेन । प्रतिष्ठामिति प्रति-स्थाम् । गमेयम् । इति । आह । आयुः। एव । आत्मन्न् । धत्ते । नरेश्शंसनीयो नराशंसः । द्वितीयानूयानदेवता । अन्दसं पूर्वप- दस्य दीर्घत्वम्, उत्तरपदायुदात्तत्वं च ।। ।

·26 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. १.प्र.७. । ष्ठति दर्शपूर्णमासयोः ॥ १५ ॥ वै देवा उजितमनूदजयन्दर्शपू- र्णमासाभ्यामसुरानानुदन्तानेरह- मुनितिमनूजेपमित्याह दर्शपूर्णमा- सयौरव देवतानां यजमान उनिति- मनूजयति दर्शपूर्णमासाभ्यां भ्रा- प्रतीति । यज्ञेन । तिष्ठति । दर्शपूर्णमासयोरिति दर्श-पूर्णमालयोः ॥ १५॥ वै । देवाः । उजि- तिमित्युत्-जितिम् । अनु । उदिति । अजयन् ।। दुश्पूर्णमासाभ्यामिति दर्श-पूर्णमासाभ्याम् । असुरान् । अपेति । अनुदन्त । अग्नेः । अहम् । उजितिमित्युत्-जितिम् । अर्नु । उदिति । जेप- म् । इति । आह । दर्शपूर्णमासयोरिति दर्शा- पूर्णमासयोः । एव । देवतानाम् । यज॑मानः । उजितिमित्युत्-जितिम् । अनु । उदिति । जय- ति । द पूर्णमासाभ्यामिति दर्श-पूर्णमासा- 'दर्शपूर्णमासयोवा इत्यादि ॥ दर्शपूर्णमासयोर्या उन्नितिः उ- च्छ्रिता नितिः दर्शपूर्णमासनिमित्ता वा । तामनु देवाः उंदन- यन् । लक्षणेनोः कर्मप्रवचनीयत्वं, 'तादो च' इति गतेः प्रक- तिस्वरत्वम् । दर्शपूर्णमासयोरेवेति । दर्शपूर्णमासयोर्या देवता ।

·अनु. ४.] मभास्करभाथ्योपेता. 27. । तृव्यानपं नुदते वाजवतीभ्यां व्यू- हुत्यानं वै वाजोऽनमे॒वाव॑ रुन्धे द्वा- भ्यां प्रतिष्ठित्यै यो वै यज्ञस्य द्वौ दोहौ विद्वान यज॑त उभयतः॥१६॥ एव यज्ञं दुहे पुरस्तांचोपरिष्टाच्चैप भ्याम् । भ्रातृव्यान् । अपेति । नुते । वार्जव- तीभ्यामिति वाजे-वतीभ्याम् । वीति । ऊहति । अनम् । वै। वाजः । अन्नम् । एव । अवेति । रु- न्धे । द्वाभ्याम् । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । 'यः । वै । यज्ञस्य । द्वौ । दोहौं । विद्वान्। यजते। उभयतः ॥१६॥ एव । यज्ञम् । दुहे । पुरस्तात् । च । उपरिष्टात् । च । एपः। वै । अन्यः । यज्ञ- अनचादयः तासामुन्जितिमनु यनमान उज्जयति । सूक्तवाके 'अग्नेरहम् '* इत्युज्जितीनां वचनात् । अग्नेरहमिति चोपलक्षणं 'सोमस्याहम्' इत्यादीनां सर्वासामुज्जितीनाम् ॥ वाजवतीभ्यामित्यादि ।। 'वाजस्य मा प्रसवेन'* इत्यादिम्यां सुनी व्यूहति विश्लेपयति । अध्वर्युणा क्रियमाणमनुमन्तयते- द्वाभ्यां व्यूहनं प्रतिष्ठित्य भवति । द्वाभ्यां हि पुरुषः प्रति- ठति । पूर्ववद्गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् ।। 'यो वे यज्ञस्येत्यादि । उभयतः यज्ञं दुग्धे पुरस्तादुपरिष्टा- च । पूर्ववत्तलोपः । एप वा इत्यादि । एष वक्ष्यमाणो यज्ञ- *स. १६.४+--13 ·28 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. १. प्र.७. वा अन्यो यज्ञस्य दोह इडायाम- न्यो यहि होता यज॑मानस्य ना- मं गृह्णीयात्तर्हि घूयादेमा अग्मना- शिपो दोहकामा इति सस्तुता एव देवता दुहेऽथों उभयत एवं यज्ञं स्य । दोहः । इडायाम् । अन्यः । 'यर्हि । होता। यज॑मानस्य । नाम । गृह्णीयात् । तर्हि । ब्रूयात्। एति । इमाः । अग्मन् । आशिप इत्या-शिपः। दोहकामा इति दोह-कामाः। इति । सस्तुता इति सं-स्तुताः । एव । देवताः । दुहे । अथो इति । उभयतः । एव । यज्ञं । दुहे । पुरस्तात् । . स्यैको दोहः, इडायामेको दोहः । तत्रेडायां स प्रथमेनुवाके उक्तः ‘सा मे सत्याशीः' इति ॥ अत्र द्वितीयं दोहं विदधाति---यहि होतेत्यादि ॥ 'आ शास्ते यं यनमानोसो, इत्यदश्शब्दस्य स्थाने यदा यनमानस्य नाम गृहाति तदा ब्रूयाद्यनमानः । एमा अग्मन् इत्यादि । संस्तुताः 'अग्नि- मावह '' 'अग्निरिदं हविरजुपत'' इत्यादिपु बहुशस्सडीर्तिताः । .. दर्शपूर्णमासदेवतास्सर्वा एव दुग्धे । अथो अपि च उभयतः पुरस्तादुपरिष्टाञ्च यज्ञ दुग्धे ।। *सं. १-७-१८ ना. ३.५.१०. ना. ३.५-३, ·अनु. ४.] भभास्करभाष्योपेता. 29 दुहे पुरस्तांचोपरिष्टाच रोहितेन त्वाऽनिर्देवता गमयत्वित्योहते वै दे- वाश्वाः ॥ १७॥ यजमानः प्रस्तरो यदेतैः प्रस्तरं प्रहरति देवाश्वैरेव यजमान सुवर्ग लोकं गमयति वि ते मुञ्चामि रशना वि रश्मी- च । उपरिष्टात् । च । 'रोहितेन । त्वा । अग्निः । देवताम् । गमयतु । इति । आह । एते । वै । देवा- श्वा इति देव-अश्वाः ॥ १७ ॥ यज॑मानः । प्र- स्तर इति प्र-स्तरः। यत् । एतैः । प्रस्तरमिति प्र-स्तरम् । प्रहरतीति प्र-हरति । देवाश्वैरिति देव-अश्वैः । एव । यज॑मानम् । सुवर्गमिति सुवः -गम् । लोकम् । गमयति । 'वीति । ते । मुञ्चा- मि । रशनाः । वीति । रश्मीन् । इति । आह । रोहितेन त्वेति प्रस्तरस्य प्रदीयमाणस्यानुमन्त्रणम् ॥ तत्रैते रोहितादयः देवानामग्नचादीनामश्वाः । स्तिीर्यत इति प्रस्तरः । 'दोर' । थाथादिनोत्तरपदान्तोदात्तत्वं, प्राधान्यात्ताच्छव्यम् । यदेतरित्यादि । एतैरनुमन्त्र्यमाणं प्रस्तरं प्रहरनग्निः देवाश्चर्यज- मानं स्वगं प्रापयति ।। "वि ते मुनामीति परिधीनां नियमानानामनुमन्त्रणम् ॥ एप मन्तोमिविमोको नाम ॥ -- .

·80 ततिरीरमाहता. [पा. १. प्र.७. नित्याप वा अग्नेविमोकस्तेनैवैन वि मुंश्चत विष्णोदशंयोरहं देवय- ज्यां यज्ञेनं प्रतिष्ठां गंमेयमित्योह यज्ञो वै विष्णुर्यत एवान्ततः प्रति तिष्ठति सोमस्याहं देवयज्यो सु- रेताः ॥ १४ ॥ रेतो धिपीयेत्यांत एपः । वै । अग्नेः । विमोक इति वि-मोकः । तेने । एव । एनन् । वौति । मशति । 'विष्णोः । अयोिित -योः । अहम् । देवयग्ययेति देव- यग्यर्या । यज्ञन । प्रतिष्टामिति प्रति-क्याम् । गमेयम् । इति । आह । यक्षः । वै। विष्णुः । यते । एव । अन्ततः । प्रतीति । निष्ठति । सो- मस्य । अहम् । देवयज्ययेति देव-यज्यया । मनु- रेता इति तु-रेताः ॥ १८ ॥ रेतः । विपीय । इति । आह । सोमः ।। रेनोधा इति रेतः- - 'गंगजन्य- उनम्यानमा नि ! मानियादयः पनीयामानामग मगर इन मिसुमन प्रष्ट भन । नामशाग विपुलन मिलन अमावान भात !!

·अनु.४.] भभास्करमाध्योपेता. 31 सोमो वै रेतोधास्तेनैव रेत आत्म- न्धत्ते त्वष्टुरहं देवय॒ज्यया पशूना रूपं (पेयमिाह त्वष्टा वै पशूनां मिथुनाना रूपकतेनैव पशूना रूपमात्मन्धत्ते देवानां पत्नीरनिर्गुह- पैतिर्यज्ञस्य॑ मिथुनं तौरहं देवय- ज्यया मिथुनेन प्र भूयासमित्या॑है- तत्मादै मिथुनात्प्र॒जाप॑तिमिथुनेन- ॥ १९ ॥ प्रार्जायत तस्मादेव यज- धाः । तेने । एव । रेतः । आत्मन्न् । धत्ते । त्वष्टुः । अहम् । देवयज्ययेति देव-यज्यां । पशूनाम् । रूपम् । पुपेयम् । इति । आह । त्वष्टा । वै । प- शूनाम् । मिथुनानाम् । रूपकदिति रूप-कृत् । तेन । एव । पशूनाम् । रूपम् । आत्मन्न् । धत्ते । देवानाम् । पत्नीः । अग्निः । गृहप॑तिरिति गृह- पतिः । यज्ञस्य॑ । मिथुनम् । तयोः । अहम् । देवयज्ययेति देव-य॒ज्ययो । मिथुनेन । ति । भूयासम् । इति । आह । एतस्मात् । वै । मिथु- नात् । प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । मिथुनेन । ॥१९॥ मेति । अजायत । तस्मात् । एव । यज- ·32. 'तत्तिरीयसंहिता.. [का. १. म..७. मानो मिथुनेन प्रजायते वेदोसि विर्तिरसि विदेयेत्याह वेदेन वै देवा असुराणां वित्तं वेद्यमविन्दन्त तद्वे- दस्य वेदत्वं यद्यद्भातृव्यस्याभिध्या- येत्तस्य नाम गृह्णीयात्तदेवास्य. सर्व मानः । मिथुनेन । प्रेति । जायते । “वेदः । असि । वित्तिः । असि । विदेयं । इति । आहु । वेदेन । वै । देवाः । असुराणाम् । वित्तम् । वेद्यम् । अविन्दन्त । तत् । वेदस्यं । वेदत्वमिति वेद- त्वम् । यद्यदिति यत्-यत् । भ्रातृव्यस्य । अभि- ध्यायेदित्य॑भि-ध्यायेत् । तस्य । नाम । गृह्णीयात् । तत् । एव । अस्य । सर्वम् । वृक्तते । घृतवन्तमिति वेदोसीति वेदेऽन्तर्वेदि विधीयमाने यजमानं वाचयति ।। वित्तं लब्धं वेद्यं लब्धं योग्यं च धनं वेदादलभन्त देवाः । 'विदे- वित्तश्च विनश्च'* इति पाक्षिको नत्वाभावः, विद्यते लम्यतेने.. नेति करणे छन् । उञ्छादित्वादन्तोदात्तत्वम् । यद्यदातव्यस्य सम्बन्धि गृहक्षेत्रादि तदभिध्यायेत् इदं ममास्त्विति मनसा . का- हेत्, मेदमस्य भूयादिति वा । यं द्विप्यात् तस्य नामधेयं विदेये- . *महा-८०२-५७.

·अनु. ४.] भहभास्करभाष्योपेता. 38 वृके घृतवन्तं कुलायिन५ रायस्पो- प सहस्रिण वेदो ददातु वाजिन- मित्याह प्र सहस्र पशूनप्तिोत्यास्य प्रजायाँ वाजी जायते य एवं वेद ॥ २० ॥ घृत-वन्तम् । कुलायिनम् । रायः । पोपम् । स- हुनिर्णम् । वेदः । ददातु । वाजिनम् । इति । आह । प्रेति । सहस्रम् । पशून् । आप्नोति । एति । अस्य । मजायामिति प्र-जायाम् । वाजी। जायते । यः । एवम् । वेद ॥२०॥ दर्शपूर्णमासयोरुभयौ देवाश्वास्सुरेताः प्र॒जाप॑तिमिथुनेप्निोत्यष्टौ च ॥४॥ त्यतः पुरा गृहीयात् । तत्सर्वमस्य वृते स्वयमेव गृहाति । वृनी वर्नने, रोधादिकः । यहा–तत्सर्व तस्य वर्मयति नाशयति । वेदितुः प्रजासु वानी नायते अन्नवानेव सर्व आजीजायते, सर्वत्र पा जायते ॥ इति सप्तमे चतुर्थोनुवाकः.

·34 'तैत्तिरीयसंहिता. का. १. प्र.७.. ध्रुवां वै रिय॑मानां यज्ञोर्नु रिच्यते यज्ञं यजमानो यजमान प्रजा ध्रु- वामाप्यायमानां यज्ञोन्वा प्यायते यज्ञं यजमानो. यज॑मानं प्र॒जा आ प्यायत्तां ध्रुवा घृतेनेत्याह ध्रुवामेवा प्याययति तामाप्यार्यमानां यज्ञोन्चा प्यायते यज्ञं यजमानो यजमानं 'ध्रुवाम् ।वै। रिव्यमानाम् । यज्ञः । अन्विति । रिच्यते । यज्ञम् । यज॑मानः । यज॑मानम् । प्रजा इति प्र-जाः । ध्रुवाम् । आप्यायमानामित्या- प्यायमानाम् । यज्ञः । अनु । एति । प्यायते । यज्ञम् । यजमानः । यजमानम् । प्रजा इति प्र- जाः । एति । प्यायताम् । ध्रुवा । घृतेन । इति । आह । ध्रुवाम् । एव । एति । प्याययति । ताम् । आप्यायमानामित्यां--प्यायमानाम् । यज्ञः।अर्नु एति । प्यायते । यज्ञम् । यज॑मानः । यजमानम् । - आप्यायतामिति ध्रुवाया आप्यायमानाया अनुमन्त्रणम् । तामाप्यायमानां स्तोतुमाह-ध्रुवां वा इत्यादि । अनोर्लक्षणे.. कर्मप्रवचनीयलम् । रिचिर रेचने, रोधादिकः, कर्मकर्तरि यक व्यत्ययेनाद्युदात्तत्वम् । 'अचः कर्तृयकि' इति वा,व्यत्ययेना- ·अनु. ५ भाभास्करभाष्योपेता. 36 प्र॒जाः प्र॒जाप॑तर्विशानाम लोक- स्तस्मिस्त्वा दधामि सह यजमा- नेनेति ॥२१॥ आहाऽयं वै प्रजाप- तेर्विभानार्म लोकस्तस्मिन्नेवैनै द- धाति सह यजमानेन रिच्यत इव वा एतद्यद्यते यद्यजमानभागं प्रा- पुजा इति प्र-जाः । प्रजापरित प्रजा-पतेः। विभानिति वि-भान् । नाम । लोकः । तस्मिन् । त्वा । धामि । सह । यजमानेन । इति ॥२१॥ आह । अयम् । वै । प्रजापतेरित प्रजा-पतेः। विभानित वि-भान् । नाम । लोकः । तस्मिन्न् । एव । एनम् । दधाति । सह । यजमानेन । रि- च्यते । इव । वै । एतत् । यत् । यजते । यत् । यज- मानभागमिति यजमान-भागम् । प्राभातीति प्र- जगन्तस्य भवति । श्पन्या उपत्यपेन । अप्पापी वृद्धो । मत- मन्यत् ॥ 'प्रजापतेर्विभानिति ॥ यनमानप्राशनमन्त्रः । अयं लोको मनुष्य- लोकः सूर्यादिभिर्विविधं भातीति विभान् । रिच्यत इवेत्यादि । नियमः कर्शितत्वात् रिच्यत इव यजमानः । स आत्मीयभा- ·86 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. १.प्र.... १ भात्यात्मानमेव मीणात्येतावान् वै यज्ञो यावानं यजमानभागो यज्ञो यजमानो यद्यजमानभागं प्राभाति यज्ञ एव यज्ञं प्रतिष्ठापयत्येतद्वै सू- यस सोदकं यहहिश्चापश्चैतत्। ॥ २२ ॥ यज॑मानस्यायतनं यदे- अभाति । आत्मानम् । एव । प्रीणाति । एता- वान् । वै। यज्ञः । यावान् । यजमानभाग इति यजमान-भागः । यज्ञः । यज॑मानः । यत् । यजमानभागमिति यजमान-भागम् । प्राभातीति प्र-अभाति । यज्ञे । एव । यज्ञम् । प्रतीति । स्थाप- यति । एतत् । वै । सूयव॑समिति सु-यवसम् । सोकमिति स-उदकम् । यत् । वहिः।च।आपः। चाएतत् ॥२२॥ यजमानस्य । आयतेनमित्या- यतनम् । यत् । वेदिः । यत् । पूर्णपात्रमिति पूर्ण- -- गमाशनेनात्मानं तर्पयति । एतावानित्यादि । प्राधान्याद्यज्ञो यन- मान इति तदधीनत्वात्तन्निवृत्तेः ॥ "एतद्वा इत्यादि ॥ पूर्णपात्रविधिः । सूयवसं सोदकं चाने- नैतक्रियते, यहिश्चापश्च संयोज्यन्ते । किञ्च-एनधनमानस्या- ·माभास्करमाध्योपेता. 37 अनु ५.] दिर्यत्पूर्णपात्रम॑न्तर्वेदि निनयंति स्व एचायतने सूयस सोदकं कुरुते सदसि सन्म भूया इत्याहापो वै यज्ञ आपोऽमृत यज्ञमेवामृतमात्म- न्धंचे सर्वाणि वै भूतानि व्रतमुप- यन्तमनूपं यन्ति प्राच्या दिशि देवा पात्रम् । अन्तर्वेदीत्यन्तः-वेदि । निनयतीति नि- नयति । स्वे । एव । आयतन इत्या-यतने । सूयसमिति सु-यवसम् । सोदकमिति स-उद- कम् । कुरुते । सत् । असि । सत् । मे। भूयाः। इति । आह । आपः । वै । यज्ञः । आपः । अमृ- तम् । यज्ञम् । एव । अमृतम् । आत्मन्न् । धत्ते । 'सर्वाणि । वै । भूतानि । व्रतम् । उपयन्तुमित्यु- प-यन्तम् । अनु । उपेति । यन्ति । प्राच्याम् । दिशि । देवाः । ऋत्विजः । मार्जयन्ताम् । इति । यतनं गृहं यहेदिः तस्माद्यदिदमन्तर्वेदि प्रणीतासु पूर्णपात्रमानयति तदे- तत्स्स एवायतने आत्मार्थ सूयवसं सोदकं च कुरुते ॥ 'तत्र सदसि सन्मे इति पूर्णपात्र आनीयमाने यजमानो जपति ।। आपो वा इत्यादि । गतम् । यज्ञममृतं चात्मनि स्थापयति अनेन मन्त्रण । सदादिपर्यज्ञामृते अभिधीयते इति भावः ॥ सर्वाणीत्यादि ॥ व्रतोपायनकाल एवेनमनु सर्वाणि भूतानि ।

·38 तैत्तिरीयसहिता. [का. १.प्र.७. - : । ऋत्विजो मार्जयन्तामियाहैप वै दर्शपूर्णमासयौरवभृथः ॥ २३ ॥ यान्येवैनै भूतानि वृतमुपयन्तमनू- पयन्ति तैरेव सहावभृथमवैति वि- प्णुमुखा वै देवाश्छन्दोभिरिमा- न्लोकाननपजय्यमभ्य॑जयन् यहि- आह । एषः । वै । दर्शपूर्णमासयोरिति दर्श- पूर्णमासयोः । अवभृथ इत्यंव-भृथः ॥ २३ ॥ यानि । एव । एनम् । भूतानि । बृतम् । उपय- न्तमित्युप-यन्तम् । अनूपयन्तीत्यनु-उपयन्ति । तैः । एव । सह । अवभृथमित्यव-भूधम् । अवे- ति । एति । विष्णुमुखा इति विष्णु-मुखाः । वै । देवाः । छन्दोभिरिति छन्दः-भिः । इमान् । . लोकान् । अनपजय्यमित्यनप-जय्यम् । अभी- ति । अजयन्न् । यत् । विष्णुक्रमानिति विष्णु- देवादीनि उपयन्ति उपगच्छन्ति । इदानी तेस्सर्वैस्सहावभृथ- मवेति । कः पुनरयमवभृथ इत्याह-प्राच्यामित्यादि । अनेन मन्त्रेण याद्देशां व्युत्सेचनम् ॥ विष्णुमुखा इत्यादि ॥ विष्णुक्रमाणां क्रमणविधिः । ते च 'विष्णोः क्रिमोसि'* इत्यादयः । विष्णुमुखाः विष्णुप्रधानाः। *सं. १-६-५६.2 ·अनु. ५.j भाभास्करभाप्योपैता. 89 प्णुक्रमान्क्रमते विष्णुरेव भूत्वा य- जमानश्छन्दोभिरिमान्लोकाननप- जय्यमभि जयति विष्णोः को- स्यभिमातिहेत्याह गायत्री वै पृथ- ची त्रैटुंभमन्तरिक्षं जागती द्यौरा - टुभीदिशश्छन्दोभिरेवेमान्लोकान् कमान् । क्रम॑ते । विष्णुः । एव । भूत्वा । यज- मानः । छन्दोभिरिति छन्दः-भिः । इमान् । लोकान् । अनपजय्यमित्यनप--जय्यम् । अभी- ति । जयति । विष्णोः । क्रमः । असि । अभि- मातिहेत्यभिमाति-हा । इति । आह । गायत्री । वै। पृथिवी । त्रैटुंभम् । अन्तरिक्षम् । जागती। द्यौः । आर्नुटुभीरित्यानु-स्तुभीः । दिशः । । छन्दोभिरिति छन्दः-भिः । एव । इमान् । . . अनपजय्यमन्येरपनेतुमशक्यम् । क्रियाविशेषणम्, 'अचो यत् ' 'क्षय्यनग्यो शक्यार्थे ' इनि अयादेशः, 'ययतोश्चातदर्थे' इत्युत्त- रसदान्तोदात्तत्वम् । विष्णोः क्रमोसीति । चतुर्णा क्रमाणां ग्रह- णम् । त्रिष्टुन्जगत्यनुष्टुप्शब्देश्य उत्सादित्वादन् । आनुष्टुभीः अनुष्टुभ्यः । 'वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । छन्दो- भिरेवेत्यादि । गायत्रचादयः एथिव्यादीनां कारणानि; कारणेन ·40 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. १.प्र.७. यथापूर्वमति जयति ॥ २४ ॥ अन्म सुवस्सुवरगन्मेत्याह सुव- गमेव लोकमति सुन्दशस्ते मा छिसि यचे तपस्तस्मै ते मा वृक्षी- लोकान् । यथापूर्वमिति यथा-पूर्वम् । अभीति । जयति ॥ २४ ॥ यजमानेनेति चैतदेवभृथो दिश- सप्त च ॥५॥ 'अन्म । सुर्वः। सुर्वः। अगन्म । इति । आह । सुवर्गमिति सुवः-गम् । एव । लोकम् । एति । सन्दृश इति सं-दृशः। ते । मा । छिसि । यत्। ते । तपः। तस्मै । ते । मा । एति । वृक्ष । इति । च कार्यनयस्सुकर इति भावः । यथापूर्वमिति । अनपजय्यमि- त्यर्थः । अनुक्रमेण वा ॥ इति सप्तमे पञ्चमोनुवाकः ॥ "अगन्म सुपरित्याहवनीयोपस्थानम् ॥ यथा यजुरिति । यथा ·अनु. ६.] महभास्करभाध्योपेता. 41 त्यांह यथायजुरेवैतत्सुभूरसि श्रेष्ठों रश्मीना(युर्घा अस्यायुमें धेही- त्योहाशिपमेवैतामा शास्ते म वा एपौऽस्माल्लोकाच्य॑वते यः ॥२५॥ विष्णुक्रमान्क्रमते सुवर्गाय हि लो- आह । यथायजुरिति यथा-यजुः । एव । एतत् 'सुभूरिति सु-भूः । असि । श्रेष्ठः । रश्मीनाम् । आयुर्धा इत्यायुः-धाः । असि । आयुः । मे। धेहि । इति । आह । आशिपमित्या-शिप॑म् । एव । एताम् । एति । शास्ते । प्रेति । वै । एपः। अस्मात् । लोकात् । च्यवते । यः ॥२५॥ विष्णु- क्रमानिति विष्णु-कमान् । क्रमंते । सुवर्गायेति सुवः-गाय । हि । लोकायं । विष्णुक्रमा इति यजुर्वदति तथवेतत्सम्पद्यते । देवसन्दर्शनादनुभ्यानलक्षणादविच्छेदनं, तपसश्च देवपरिचरणलक्षणादविच्छेदनमिति ।। 'सुभूरित्यादित्योपस्थानम् ॥ आशिर्ष 'आयुमें धेहि वर्षों मे धेहि *इत्येतां आशास्ते । अनेन मन्त्रेण लभते च यथाशासनमिति भावः ॥ म वा एप इत्यादि ॥ हेतुमाह-सुवर्गा यति । उक्तमुप- स्थानान्तं विष्णुक्रमाणां क्रमणम् । तत्रैवायं विशेष उच्यते-ब्रह्म *सं. १-६-६..

·42 तैत्तिरीयसंहिता. [का. १. प्र.७. - कार्य विष्णुक्रमाः कम्यन्तै ब्रह्मवा- दिनों वदन्ति स त्वै विष्णुक्रमान्- मेत य इमान्लोकान्ध्रात॒व्यस्य सं- विद्य पुनरिमं लोकं प्रत्यवरोहेदि-. त्येप वा अस्य लोकस्य प्रत्यवरोहो यदाहेदमुहममुं भ्रातृव्यमाभ्यो दि- विष्णु-क्रमाः । कम्यन्तै । ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म- वादिनः । वदन्ति । सः। तु । वै । विष्णुक्रमा- - निति विष्णु-कमान् । कमेत । यः । इमान् । लोकान् । भ्रात॒व्यस्य । संविद्येति सं-विद्ये । पुनः। इमम् । लोकम् । प्रत्यवरोहेदिति प्रति-अवरोहैत् । इति । एपः। वै । अस्य । लोकस्य । प्रत्यवरोह इति प्रति-अवरोहः । यत् । आहे । इदम् । अ- हम् । अमुम् । भ्रातृव्यम् । आभ्यः। दिग्भ्यं इति . वदितुं शीलं येपान्ते आहुः । स विष्णुक्रमान् ऋमितुमर्हति य इमान् लोकान् पृथिवीप्रभृतीन भ्रातव्येण निजमुरुतेरानितान् संविद्य लब्धा आत्मसात्कृत्य तत्रतत्रारुह्य पुनरिमं मनुष्यलोकं प्रत्यवरो- हेदिति । एप वा इत्यादि । इदमहमित्यस्य' मन्त्रस्य. वचनं भ्रातृव्यलोकानां संवेदनस्य पुनरिह मत्यवरोहस्य च साधनमि- त्यर्थः । आम्यो दिग्भ्योस्यै दिव इति द्वयोरुपादानेन सर्वा- ·भनु. ६.] मामास्तरमाप्योपेता. 43 ग्भ्योस्यै दिव इतीमानेव लोका- न्भ्रातृव्यस्य संविद्य पुनरिमं लोकं प्रत्यवरोहति सम् ॥ २६ ॥ ज्यो- तिपाऽभूमिाहास्मिन्नेव लोके प्रति तिष्ठत्येन्द्रीमावृतमन्वावर्त इ- त्यौहासौ वा आदित्य इन्द्रस्तस्यैवा- दिक्-भ्यः । अस्यै । दिवः । इति । इमान् । एव । लोकान् । भ्रातृव्यस्य । संविद्येति सं-विद्य । पुनः। इमम् । लोकम् । प्रत्यवरोहतीति प्रति-अवरो- हति । 'समिति ॥ २६ ॥ ज्योतिपा । अभवम् । इति । आह । अस्मिन् । एव । लोके । प्रतीति । तिष्ठति । ऐन्द्रीम् । आवृतमित्या-वृतम् । अन्वा- वर्त इत्यनु-आवर्ते । इति । आह । असौ । वै। आदित्यः । इन्द्रः । तस्य । एव । आवृतमित्या- न्ध्राव्यस्य लोकानुपलक्षयंस्तेषां भूयस्त्वं गमयति । हस्ताण निदर्शयन्निदंशब्दं प्रयुड़े ॥ 'सं ज्योतिपेत्यात्माभिमर्शनम् ॥ प्रतितिष्ठतीति । प्रतिष्ठयाभि- दीप्तया सङ्गच्छते ॥ ऐन्द्रीमावृतमित्युदक्पयविर्तनमन्त्रः ॥ असो वा इत्यादि । ईश्वर- वादिन्द्र आदित्यः तस्यावृतं पर्यावृत्ति तेन पूर्व कृतं यजमानो- ·'44 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. १. म.७. वृतमर्नु पर्यावर्तते दक्षिणा पर्यावर्त- ते स्वमेव वीर्यमर्नु पर्यावर्तते तस्मा- दक्षिणार्धं आत्मनों वीर्यांवत्तरोथों आदित्यस्यैवावृतमर्नु पर्यावर्तते स- महं प्र॒जया सं मया प्रजेत्याहाशि- वृतम् । अन्विति । पर्यावर्तत इति परि-आवर्तते। दक्षिणा । पर्यावर्तत इति परि-आवर्तते । स्वम् । एव । वीर्यम् । अन्विति । पर्यावर्तत इति परि-- आवर्तते । तस्मात् । दक्षिणः । अधः। आत्मनः। वीर्यांवत्तर इति वीर्यांवत्-तरः । अथो इति । आदित्यस्य । एव । आवृतमित्या-वृतम् । अन्वि- ति । पर्यावर्तत इति परि-आवर्तते । समिति । अहम् । पूजयेति प्र-जयो । समिति । मया । प्रजेति प्र-जा । इति । आह । आशिपमित्या- नुपर्यावर्तते । लक्षणेऽनोः कर्मप्रवचनीयत्वम् । दक्षिणा दक्षिणेन शरीरभागेन प्रदक्षिणमिति यावत् । 'दक्षिणादान् । स्वमेवेत्यादि । आत्मनश्शरीरस्य दक्षिण एकदेशो वीर्यावत्तरः इतरस्मात् । छा- न्दसं दीर्घत्वम् । 'दक्षिणस्यादिगाख्यायाम्' इत्याद्युदात्तत्वम् । अथो अपि च । पुनर्वचनं मादक्षिण्यफलप्रदर्शनार्थम् ॥ "समहमित्युपस्थानमन्त्रः ॥ आशिपमिति । ससाधनां क्रिया- ·भनु. ६.] म.भास्करभाष्योपेता. 45 पम् ॥ २७॥ एवैतामा शास्ते समिद्धो अग्ने मे दीदिहि समेहा ते अग्ने दीद्यासमित्याह यथायजुरेवै- तदर्पुमान् यज्ञो वीयान्भूयासमि- त्याहाशिपमेवैतामा शास्ते वहु वै शिपम् ॥ २७ ॥ एव । एताम् । एति । शास्ते । 'समिर इति सं-इहः । अग्ने । मे। दीदिहि । समेति सं-एडा । ते । अग्ने। दीद्यासम् । इति । आह । यथायजुरिति यथा-यजुः । एव । एतत् । 'वर्तुमानिति वसु-मान् । यज्ञः । वसीयान् । भू- यासम् । इति । आह । आशिपमित्या-शिपम् । एव । एताम् । एति । शास्ते । बहु । वै । गार्ह- मुपसर्ग आहेति योग्यभूतगमनक्रियोपस्थानात् प्रनया सगसीयेति लाभादेवमुक्तम् ॥ 'समिद्ध इति समिदाधानम् ॥ यथायजुरेवैतद्भवति । दीद्या- समिति दीप्तिमच्चाशासनम् ॥ 'वसुमानित्युपस्थानम् ॥ आशिषमिति । वमीयान् भूयाममि- त्यनेनैतामाशिपमाशास्ते । लमते च यथाशासनमिति ॥ "बहु वा इत्यादि ॥ गार्हपत्यस्यान्ते समीपे मिश्रमिव पापश- बलमिव बहु चर्यते परद्रोहचिन्तादि(पु) । शुद्रनन्तुवधादि च । येन अमिरप्यपूतस्स्यात् । तस्मादामिपावमानीम्यामृग्म्यां अम आयूपि ।

·46 तैत्तिरीयसहिता. का. १.६.७. गार्हपत्य॒स्यान्तै मिश्रमिव चर्यत आग्निपावमानीभ्यां गार्हपत्यमुर्प तिष्ठते पुनात्येवाग्निं पुनीत आत्मानं द्वाभ्यां प्रतिष्ठित्या अग्नै गृहपत इत्याह ॥ २८॥ यथायजुरेवैतच्छ- पत्यस्येति गार्ह-पत्यस्य । अन्तै । मिश्रम् । इव । चर्यते । आग्निपावमानीभ्यामित्याग्नि-पावमानी- भ्याम् । गार्हपत्यमिति गार्ह-पत्यम् । उपेति । तिष्ठते । पुनाति । एव । अग्निम् । पुनीते । आत्मा- नम् । द्वाभ्याम् । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै। अग्नै । गृहपत इति गृह-पते । इति । आह । ॥२८॥ यथायजुरिति यथा-यजुः । एव । एतत् । पवसे '* इत्याभ्यां गार्हपत्यमुपतिष्ठते । पुनात्येवानि पुनीते चैवात्मानम् । कभिप्रायत्वादुत्तरत्रात्मनेपदम्, सतिशिष्टोपि विक- रणस्वरः लसार्वधातुकस्वरेण वाध्यते इत्याद्युदात्तत्वम् । पुना- तीत्यत्र तस्य पिवाहिकरणस्वरः । समानवाक्ये पदात्परत्वा- भावादुमयत्रापि निघाताभावः । द्वाम्यामिति । उपतिष्ठत इत्येव । प्रतिष्ठित्या इति । द्वित्वान्वयात् पट्यामिव प्रतिष्ठितो भवति । पूर्ववद्गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् ।। 1°अमे गृहपते इत्युपस्थानमेव ॥ यथायनुरिति । सुगृहपति- त्वावाप्तिज्योतिप्मदपत्यलामश्चेत्येतद्यथायजुर्भवत्येव ॥ । .

·अनु.. भभास्करभाष्योपैता. तहिमा इत्याह शतं त्वा हेम- न्तानिन्धिपीयेति वावैताह पुत्रस्य नाम गृह्णात्यनादमेवैन करोति तामाशिपमा शासे तन्तवे ज्योति- प्मतीमिति ब्रूयाद्यस्य पुत्रोऽजात- स्स्याजस्व्यवास्य ब्रह्मवर्चसी पु- त्रो जायते तामाशिपमा शासेऽमुष्मै ज्योतिष्मतीमिति ब्रूयाद्यस्य॑ पुत्रः।। "तम् । हिमाः । इति । आह । शतम् । त्वा । हेमन्तान् । इन्धिपीय । इति । वाव । एतत् । आह । पुत्रस्य । नाम । गृह्णाति । अन्नादमित्य॑न- अदम् । एव । एनम् । करोति । ताम् । आशिप- मिया-शिपम् । एति । शासे । तन्तवे । ज्योति- प्मतीम् । इति । ब्रूयात् । यस्य॑ । पुत्रः । अर्जा- तः । स्यात् । तेजस्वी । एव । अस्य । ब्रह्मवर्च- सीति ब्रह्म-वर्चसी । पुत्रः । जायते । ताम् । आशिपमित्या-शिर्पम् । एति । शासे । अमुष्मै । "शतं हिमा इत्यादि ॥ व्याख्यातं अमिहोत्राग्न्युपस्थाने 'सम्पश्यामि'* इत्यत्र ॥ *सं. १-५-६.16 ·18 तैत्तिरीयसंहिता. [का. १. प्र.७. . ॥२९॥ जातस्स्यात्तेज एवास्मि- न्ब्रह्मवर्चसं दधाति यो चै यझं. प्रयुज्य न विमुञ्चत्यप्रतिष्ठानो वै स भवति कस्त्वा युनक्ति स त्वा वि- मुञ्चत्विया॑ह प्रजापतिर्वै कः प्र॒जा- ज्योतिप्मतीम् । इति । ब्रूयात् । यस्य । पुत्रः। ॥२९॥ जातः । स्यात् । तेजः । एव । अस्मिन्न् । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् । दधाति । "यः ।वै। यज्ञम् । प्रयुज्येति प्र-युज्यं । न । विमुञ्चतीति वि- मुञ्चति । अप्रतिष्ठान इत्यप्रति-स्थानः । वै । सः । भवति । कः । त्वा । युक्ति । सः । त्वा । वीति । मुश्चत् । इति । आह । प्रजापतिरिति पूजा-पतिः। वै । कः । प्र॒जाप॑तिनेति प्रजा-पतिना । एव ।. "यो वे यज्ञमित्यादि । गतम् ! अप्रतिष्ठानः प्रतिष्ठारहितः । नसुभ्याम् ' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । कस्वेति यज्ञविमोकः । प्रजापतिनैवैनं युनक्ति कस्त्वा युनक्ति स त्वा युभक्तुिति प्रनापतिरेव त्वां योक्तुमर्हति अतस्स एव खां युनविति, पूर्व प्रना- पतिनैव योगः कारितः । एवमनापि प्रजापतिनैव विमुञ्चति--कस्त्वा युनक्ति स त्वा विमुञ्चत्विति । प्रजापतिर्हि त्वां युनक्ति स्म । अतरस एव त्यां विमुञ्चतु । तेन युक्तं स्यां कोन्यो मोक्तं शनोतीति भावः । एवं हि क्रियमाणं प्रतिष्ठित्ये भवति, इत- *सं. 1-1- ।

·अनु. ६.] महमास्करमाप्योपेता. पति वैनै युनक्ति प्र॒जाप॑तिना वि मुंञ्चति प्रतिष्ठित्या ईश्वरं वै बृतम- विसृष्टं मदहोने व्रतपते व्रतमंचारिप- मित्यहि व्रतमेव ॥३०॥ वि सृजते शान्त्या अप्रदाहाय पराङ्ग वाव एनम् । युनक्ति । प्र॒जाप॑तिनेति प्रजा-पतिना । वीति । मुञ्चति । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै। "ईश्वरम्।वै । वृतम् । अविसृष्टमित्यवि-सृष्टम् । प्रदह इति प्र-दहः । अग्ने । व्रतपत इति व्रत-प- - ते । व्रतम् । अचारिपम् । इति । आह । व्रतम् । एव ॥ ३० ॥ वीति । सृजते । शान्त्यै । अप्रैदा- हायेत्यर्प-दाहाय । "पराङ् । वाव । यज्ञः । एति । न । नीति । वर्तते । पुनः। यः । वै रथा अप्रतिठानस्स्यात् ; अन्येन विमोकस्याविमोकतुल्यत्वात् अप्र- तिठान एवेति । उक्तस्स्वरः । 'चादिलोपे विभाषा' इति प्रथमा तिड्डिभक्तिर्न निहन्यते ॥ 1 ईश्वरमित्यादि ॥ अविसृष्टं प्रदहः प्रकर्षण दग्धुमीश्वरं शक्तम् । 'ईश्वरे तोसुन्कसुनो' इति कसुन् । अमे व्रतपते इति व्रतविमोकः॥ "पराडित्यादि ॥ युक्तमुक्तो गौरिव पराधीनगतिरेव यज्ञो । । G . -- ·60 तत्तिरीयसंहिता. [फा. १. प्र. ७ वंभूवः स यज्ञ एति न नि वर्तते पुनर्यो वै यज्ञस्य पुनरालम्भं विद्वान यज॑ते तमभि नि वर्तते यज्ञो आ बभूवेत्याप वै य॒ज्ञस्य॑ पुनरा- लम्भस्तेनैवैनं पुनरा लभतेऽनवरु- हा वा एतस्य विराड्य आहिताग्नि- स्सनसभः पशवः खलु वै ब्राह्म- यज्ञस्य॑ । पुनरालम्भमिति पुनः-आलम्भम् । विद्वान् । यजते । तम् । अभि । नीति । वर्तते । यज्ञः। बभूव । सः। एति । बभूव । इति । आह । एपः। वै । यज्ञस्य । पुनरालम्भ इति पुनः-आ- लम्सः । तेन । एव । एनम् । पुनः। एति । लभ- ते । “अनंवरुद्धत्यनव-रुद्धा । वै । एतस्य । विरा- डिति वि-राट् । यः।आहितामिरित्याहित-अग्निः। सन् । असभः । पशवः । खलुं। वै। ब्राह्मणस्य । मुक्तो गच्छति न पुनर्निवर्तते । कि सर्वत्र ? नेत्याह-यो यज्ञ- स्य पुनरालम्भ, विद्वान्यनते तममि तदाभिमुख्येन निवर्तत एव । यज्ञो बभूवेत्यादि यज्ञस्य पुनरालम्भः ॥ 1अनवरूद्धति ॥ विराडन्नं असमः अपशुस्स्यात् । 'नसु- म्याम् ' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । पशवः, सल्वित्यादि । द्विपा- । 7 ·अनु..] भट्टमास्करमाप्योपेता. णस्य सभेष्टा प्राङत्क्रम्य यागो- मा अनेऽविमा अश्वी यज्ञ इत्यवं सभारुन्धे प्र सहस्र पशूनाप्नो- त्यात्य प्र॒जायाँ वाजी जायते॥३॥ सभा । दृष्ट्वा । प्राङ् । उत्कम्येत्युत्-क्रम्य । - यात् । गोमानिति गो-मान् । अग्ने । अविमानि- त्यवि-मान्न् । अश्वी । यज्ञः । इति । अवेति । सभाम् । रुन्धे । प्रेति । सहस्रम् । पशून् । आ- मोति । एति । अस्य । प्र॒जायामिति प्र-जाम्। वाजी । जायते ॥ ३१ ॥ यस्समाशिप गृहपत इत्याहामुष्मै ज्योतिष्म- तीमिति याद्यस्य पुत्रो व्रतमेव खलु वै चतु- विशतिश्च ॥६॥ दश्चतुप्पादश्च तस्मादिष्ट्वा माडुत्क्रम्य उदेत्य ‘गोमा५ अमे'* इत्यादिकां • गोमतीमचं ब्रूयात् जपेत्, अवरुन्धे च सभाम् । माप्नोति च सहस्र पशून् ! आनायते वाजी अस्य प्रजासु । वानी अन्नवान् पुरुषः । पूर्ववत्प्रथमा तिड्विभक्तिर्न निहन्यते । 'बहिषोहम् । इत्यनुवाकान्ते तु 'प्र सहस्रं पशूनामोति । इत्ये- केव तिड्विभक्तिः, आजायत इत्यस्या वेदिविषयत्वात् । तस्मा- चलोपाभावादुभयमपि तत्र निहन्यते ॥ इति सप्तमे पछोनुवाकः, *सं.१.६.६७ . सिं. 10-110 ·62 तैत्तिरीयसंहिता. [फा.१.प्र.७. । - देव सवितः प्र सुव यज्ञं.प्र सुंव यज्ञपति भगांय दिव्यो गन्धर्वः । केतपूः केतै नः पुनातु वाचस्पति- चमद्य स्वंदाति नः। इन्द्रस्य व- 'देव । सवितः । प्रेति । सुव । यज्ञम् । प्रेति । सुच । यज्ञपतिमिति यज्ञ-पतिम् । भगाय । दि- व्यः । गन्धर्वः । केतपूरिति केत-पूः । केतम् । नः। पुनातु । वाचः । पतिः। वार्चम् । अद्य । स्व- दाति । नः । इन्द्रस्य । वजः । असि । वात्रघ्न अथ वाजपेयकाण्डं सौम्यम् । तत्र सावित्रं जुहोति- देवसवितरिति जगत्या ॥ ' सावित्रं जुहोति कर्मणःकर्मणः पुर- स्तात् '* इत्यादि ब्राह्मणम् । हे देव सवितः सर्वस्य प्रसवितः प्रसुव प्रेरय प्रवर्तय यज्ञं वाजपेयं उदयादिभिः । यज्ञपति यजमानं च प्रसुव भगाय ऐश्वर्याय अनुठानसामयाय अन्नाय वा । अन्नेन हि यागरसमाप्यते । दिव्यः दिवमहति 'छन्दास च' इति यः । गन्धर्वः गामुदकं धारयिता वृष्टिद्वारेण यागस्य प्रवर्तयितेति । एवमीडशस्त्वं प्रसुवेति । केतपूः केतस्यानस्य ज्ञानस्य वा प्रजाया वा शोधयिता वायुः सोस्माकं केतं पुनातु पवमानः वाचस्पतिर्देवः प्रजापतिर्मनो वा । सोपि नोस्माकं वाचं अद्यास्मिन् कर्मणि स्वदाति स्वदयतु सुमति श्रवणीयां करोतु । लेण्याडागमः ॥ रथमुपावहरति-इन्द्रस्येति यनुपा ॥ इन्द्रस्य यो पजस्स त-मनसो.

·अनु. ७.] भभास्करभाष्योपेता. 53 जोति वात्रनुस्त्वयाऽयं वृत्रं वध्यात्। वाजस्य नु प्रसवे मातर महीम- दितिं नाम वचसा करामहे । यस्या- मिदं विश्वं भुवनमाविवेश तस्यो इति वात्र-नः । त्वया । अयम् । वृत्रम् । व- ध्यात् । 'वाज॑स्य । नु । प्रसव इति प्र-सुवे। मातरम् । महीम् । अदितिम् । नार्म । वर्चसा । करामहे । यस्याम् । इदम् । विश्वम् । भुवनम् । एव त्वमसि । अमित्रवधसाधनत्वसामर्थ्यात् भाव [तद्भाव ?] उप- चर्यते । यद्वा-वनित्या गतो [वन गती] वजः । औणादिको रः [रन्] । रथ उच्यते । इन्द्रस्य रथोसि [मीति] स्तूयते । इन्द्रस्य रभो विशेष्यते-वार्तनः वृत्रनोयं वातः । उत्सा- दित्वादन् । यं रथमारुह्य वृत्रमसुरमिन्द्रो हतवान् स एव रथ- स्त्वमसीति । तस्मात्त्वयाऽयं यनमानो वृत्रं वारकं छादयितारम- मित्रं वध्यात् । आशिपि लिड् । 'हनो वध लिङि' इति वधादेशः ॥ अन्तर्वेधम्यावर्तयति-वाजस्येति जगत्या ॥ वाजस्यान्नस्य प्र- सवे उत्पत्ती उत्पत्त्यर्थम् । थायादिनोत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । मातरं अवस्य निर्मातारं महीं पृथिवीं अदिति नाम । अदितिरदीनाs- खण्डना या । एवं स्वभाववन्नामधेयां वचसा स्तुत्या करामहे कुर्म- हे । अदितिस्वभावामेनामन्नप्रतवार्थ स्तुम इत्यर्थः । व्यत्ययेन शम् । किञ्च यस्यामिदं विश्वं भुवनं भूतनातं आविवेश उपरि .

·तैत्तिरीयसंहिता. [फा. १. प्र.७. . नो देवसविता धर्म साविपत् । अप्सु ॥३२॥ अन्तरमृतमप्सु भैप- जमपामुत प्रशस्तिप्वश्वा भवथवा- आविवेशेत्या-विवेश । तस्याम् । नः । देवः । सविता । धर्म । साविपत् । अप्स्वित्यप-सु॥३२॥ अन्तः । अमृतम् । अप्स्वियंप-सु । भेषजम् । अपाम् । उत । प्रशस्तिप्विति प्र-शस्तिपु । अ- मुखेन वर्तते । तस्यामस्यां नोस्माकं धर्म धारणं रथस्य देव- स्सविता साविपत् अनुनानातु । सुक्तेलेटि 'सिब्बहुलं लेटि' इति सिव्यिकरणस्य लुक् , इतश्च लोपः, गुणे रुते छान्दसं दीर्घत्वम् । यद्वा–छान्दसो लुह , सिचि वृद्धिः, ईटोपवादो- 'अमाङयोगेपि' इति धातोरडभावः ॥ 'अश्वानप्सु स्नापयति-अपचन्तरिति पुरउणिहा ॥ अप्व- न्तरममृतं वर्तते अमरणत्वम् । अप्स्वेव भेपनं अमृतत्वस्य साधनम् ।' (उडिदम्' इति सप्तम्या उदात्तत्वम् । पूर्वत्र 'उदात्तस्वरितयोः। इति संहितायां स्वरितत्वम् । अमृतस्य स्वर उक्तः । तस्माद्या अन्या अप्यपां प्रशस्तयः प्रशस्तगुणाः तासु सर्वास्वपि है अश्वा भवथं तत्सम्बन्धाद्यूयमपि तत्स्वभावा भवथ । हे वानिनः अन्न- वन्तः । अत्र पादादित्वादश्वा इति न निहन्यते । पाष्टिकमा- मन्त्रितायुदात्तत्वम् । च व्यत्ययेन विद्यमानववाभावः । यहा-नाश्वा इत्यामन्त्रितम् । अपां प्रशस्तिप्वश्वा व्याप्तिमन्ती भवथ हे पाजिन इति । सर्वमिष्टं सिद्धम् । 'तादौ . च निति' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् ॥ . डागमः , तस्य . - ·अनु.७.] . भभास्करभाष्योपैता. जिनः । वायुर्वी त्वा मनुर्वा त्वा गन्धर्वास्सप्तविशतिः । ते अग्रे अश्वमायुञ्जन्ते अस्मिञ्जवमादधुः । अपां नपादाशुहेमन् य ऊर्मिः श्वाः । भवथ । वाजिनः । वायुः। वा । त्वा । मनुः । वा । त्या । गन्धर्वाः । सप्तविशतिरिति सप्त- विशतिः । ते । अप्रै । अश्वम् । आयुञ्जन्। ते । अस्मिन् । जवम् । एति । अदधुः । अपाम् । नपात् । आशुहेमन्नित्याशु-हेमन् । यः। ऊर्मिः। । मष्टिवाहिनं रथं युनक्ति यायुर्वी त्वेत्यनुष्टुभा ।। वाशब्दस्समु- च्चयोंविकल्पासम्भवात् । प्राणो मनुः । तद्वानित्येके । प्रसिद्धा [सिद्ध] एवेत्यन्ये । वायुश्च मनुश्च गन्धर्वाश्च । कति पुनस्ते! पञ्च- विशतिरिति चूमः । यदाहुः--सप्तविंशतिस्त इति । सर्वे सम्भूय वायमनुभ्यां सह सप्तविंशतिसङ्ख्यास्त इत्यर्थः । ते सर्वेपि अग्रं मममस्मतः पूर्वमश्वं व्याप्नुवन्तं आयुअन् अयुञ्जत । ततोहं युन- मीति । छान्दसे लंड छान्दस आडागमः । अटि वा वर्णव्यत्य- येते. दीर्घलम् । कि-ते वावादयोस्मिंस्त्वाये जवं वेगं चादधुः ओदधतु । छान्दसो लिट् । वायुश्च त्वां मनुश्च त्वां गन्धर्वाश्च . वामिति प्रत्येकं योगसम्बन्धख्यापनाय युप्मच्छब्दावृत्तिः ॥ एष्ठमश्वस्य प्रतिमार्टि-अपानपादिति ककुदुणिहा ॥ द्विती- यस्य द्वादशाक्षरत्वात्, अमिरिति प्रथमपादान्तः । अश्व आम- ·56 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. १. प्र.७. ककुद्मान्मर्तृर्तिर्वाजसातमस्ते नायं वाज सेत् । विष्णोः क्रमौसि ककुद्मानिति ककुत्-मान् । प्रतिरिति प्र-तूतिः। वाजसातम इति वाज-सातमः । तेन । अयम् । वाजम् । सेत् । 'विष्णोः । क्रमः। असि । वि- त्रयते-हे अपानपात् अपां नप्तश्चतुर्थः । यथा--' अद्भयः - थिवी एथिव्या ओषधयः ओषधीम्योन्नमन्नादश्वः' इति । हे आशुहेमन् आशुगन्तः । हि गतो, 'अन्येभ्योपि दृश्यते' भूति मनिन् । 'सुबामन्त्रिते' इति पराङ्गवद्भावात् पष्ठ्यामन्त्रितसमु- दायस्य पाष्ठिकमामन्त्रितायुदात्तत्वम् । तस्य 'नामन्त्रिते समा- नाधिकरणे' इत्यविद्यमानवत्त्वनिषेधात्परं न निहन्यते । ऊर्मिश्ला- दयिता अरणशीलो वा यस्तरङ्गः ककुद्मान् प्रधानभूतः ककुरस- म्बन्धी वा प्रतूर्तिः त्वयि प्रतीर्णः त्वामभिगतः । नसत्तनिपत्तादो निष्ठायां निपातितं निष्ठावद्भावाक्तिनोपि भवति, 'तादो ।' इति गतेः प्ररुतिस्वरत्वम् । वाजसातमा अन्नस्य सम्भक्तमः दाटतमः । 'जनसनखन,' इति विद्, 'विनोः' इला- लम् । तेन तादृशेनायं वाजमन्नं सेत् साधय अश्व । लिड्लेटोरन्यतरः, विकरणस्य लुक् । यहा- अयं यज मानः तेन वदीयेन वाजं साध्यतु यशातु बा । पिस् बन्धने । "विष्णुकमान्क्रमते रथं यनमानोम्येति-विष्णोरिति ॥ विष्णोर्म: गवत एव क्रमोसि गमनसाधनत्वात् । प्रष्टस्य विष्णोः कमरु- पेण स्तूयते रथः विष्णोः कमवत् भविप्यास जयहेतुरिति । विष्णों: यजमानस्य.

·अनु. ७]
भटभास्करभाष्योपेता.
57
विष्णोः कान्तमस विष्णोविका-
न्तमत्युङ्कौ न्यकाभितो रथं यौ
ध्वान्तं वाताग्रमर्नु सञ्चरन्तौ दूरेहै-
प्णोः । कान्तम् । असि । विष्णोः । विक्रान्तमि-
ति वि-कान्तम् । असि । अङ्कौ । न्यङ्काविति
नि-अङ्कौ । अभितः । रथम् । यौ । ध्वान्तम् ।
वाताग्रमिति वात-अग्रम् । अन्विति । सञ्चरन्ता-
विति सं-चरन्तौ । दूरेहेतिरिति दूरे-हेतिः ।
1
क्रान्तमास यत्पूर्व विष्णुना कृतं क्रमणं, तदेव त्वमसि तद्वज्जयसा-
धनं भविप्यसि अस्माकम् । विष्णोर्विक्रान्तं विजयः, तदेव समास
तहद्विजयसाधनत्वात् । पूर्वयद्गतिस्वरः ॥
रथस्य चक्र पक्षसी वाभिमृशति-~~-अनाविति त्रिदुभा ॥ अौ
लक्षणभूतो रथस्य । अकि लक्षणे, करणे घन् । अञ्चतेर्वा । याम्यां
रथोञ्चति गच्छति तादशौ । उञ्छादिष्टव्यः । न्यो नियतगमनौ नि-
श्चितगमनौ वा । क? अभितो रथं रथस्य पार्श्वयोः यो नियतगमन।
'नेरनिधाने ' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । ध्वान्तं शब्दितं शब्दवत् ।
णिनि व्यत्ययेनेडभावः । वाताग्नं वातस्य पूर्वभागं अनुसञ्चरन्ती
शीघ्रतया यातमतिलद्धय चरन्तौ तावको । दूरेहेतिः, इन्द्रियावान्,
पंतत्रीत्येतनामानस्त्रयो नोस्माकमग्नयः पप्रयः पूरयितारः कर्मणाम् ।
एतावको पारयन्तु कर्मणि समयौं कुर्वन्तु । यहा-नौस्माकं
पमयः अस्मद्धितार्य तो पारयन्तु । मा पूरणे, छान्दसस्य लिट:
"

·-58 तैत्तिरीयसंहिता. तिरिन्द्रियावान्पतत्री ते नोमयः प- प्रेयः पारयन्तु ॥ ३३॥ देवस्याहसवितुः प्रसवे वृहस्पतिना इन्द्रियावानितीन्द्रिय-वान् । पतत्री । ते । नः अग्नयः । पप्रेयः । पारयन्तु ॥ ३३ ॥ अप्सु न्यङ्कौ पञ्च दश च ॥ ७ ॥ 'देवस्य । अहम् । सवितुः । प्रसव इति प्र- सवे । वृहस्पतिना। वाजजितेति वाज-जिता । । आढगमहन' इति किन्प्रत्ययः । ते इति वा लिङ्गव्यत्ययः; तावित्यर्थः । पक्षसी वा विशेष्येते ; अङ्कसाधने ते पक्षसी पारयन्विति । पार तीर कर्मसमाप्ती॥ इति सप्तमे सप्तमोनुवाकः. 'रथमातिष्ठति तमनुमन्त्रयते-देवस्येति यनुपा ॥ सवितुः सर्वस्य प्रेरयितुः देवस्याहं प्रसवे अनुज्ञायां अनुना लब्ध्येव न स्वातन्त्र्येण वृहस्पतिना ब्रह्मणा साधनभूतेन वाननिता अन्नं मितवता वशीस्तसर्वान्नेन; अतस्तेनाहं वाजमन्नं पं. जयेयम् । लेटि सिब्बहुलं लेटि' इति सिप् , मिपोडागमः, इतच लोपः । बृहस्पतिशब्दे 'तबृहतोः' इति सुद्, वनस्पत्यादित्वात्पूर्वोत्तरप- दयोर्युगपत्मकतिस्वरत्वम् ॥

·अनु. ८.] भाभास्करभाष्योपैता. 69 : वाजजिता वाजं जेपं देवस्याहस- वितुः प्रसवे वृहस्पतिना वाजिता वर्षिष्ठं नाक रुहेयमिन्द्राय वाचं वदतेन्द्रं वाज जापयतेन्द्रो वार्जम- जयित् । अश्वांजनि वाजिनि वा- वाज॑म्।जेपम्। देवस्य । अहम्। सवितुः। प्रसव इति प्र-सवे । वृहस्पतिना। वाजजितेति वाज-जिता। वर्पिष्ठम् । नाकम् । रुहेयम् । इन्द्राय । वाचम् । वदत । इन्द्रम् । वाम् । जापयत । इन्द्रः । वा- जम् । अजयित् । 'अर्धाजनीत्यश्व-अजनि । *चात्वाले रथचक्र निमितं ब्रह्माधिरोहति तमभिमन्त्रयते- देवस्येति ॥ गतम् । वर्षिष्ठं वृद्धतमं नाकं स्वर्ग स्वर्गस्थानीयं चक्रं रुहेयमारोहामि नाकमेव वानेन निमित्तेनारुहेयम् । ‘लि- डयाशिप्यड् ॥ "दुन्दुभि संवादयति--इन्द्रायेति ॥ इन्द्रायेन्द्रार्थं सर्वे वाचं वदत तस्य स्वामित्वात् यथेन्द्रो जयति तथा शब्दयत । यन- मान एव वा ऐश्वर्ययोगादिन्द्रः; तस्य शोभनां वाचं वदत | इन्द्रं वानं जापयत । 'क्रीड्नीनां णो' इत्यात्वद, अर्तिही। इत्यादिना पुक् । इन्द्रश्च वाजमन्नमनयित् अनयत् । जयतेश्छा- न्दसे लडि वर्णव्यत्ययेन शप इकारः । शपो वा लुकि तिप इडागमः।। 'अश्वाननीं प्रयच्छति-अश्वाननीति गायत्र्या ॥ याऽश्वा- *सं. १-७-८ .

·60 तैत्तिरीयसंहिता. का. १. प्र.७. -- *- . H जैपु वाजिनीवत्यश्वान्थ्स॒मत्सु था- जय । अर्वाऽसि सप्तिरसि वाज्य- सि वाजिनो वाजै धावत मरुती वाजिनि । वाजेषु । वाजिनीवतीति वाजिनी- वति । अश्वान् । समत्स्विति समत्-सु । वाजय। 'अरू । असि । सप्तिः । असि । 'वाजी । असि। -वाजिनः । वार्जम् । धावत । मरुताम् । प्रसव नानयति गमयति साश्वाननी कशोच्यते । वानिनी अन्नवंती यज्ञसाधनद्वारेण । यहा -वेगवती अश्वानां वेगहेतुत्वात् । वाजेपु अन्नेपु साध्येषु वाजिनीवती वेगवत्या गत्या तद्वती। यद्वा-वेगवत्याश्वपङ्कया तद्वती । सा त्वमश्वान् समत्सु सङ्गामेषु वाजय गमय । सह माद्यन्त्यास्विति समदः ॥ 'तयाश्वान् समवक्षिणोति-~-अर्वासीति ॥ अर्वा अरणकु- शंलः । 'अन्येभ्योपि दृश्यन्ते' इति वनिप् । तादृशोसीति दक्षिणम् । सप्तिः । पप समवाये । सङ्गामेषु सहसा सम- वैति । तादृशोसीति मध्यमम् । वानी वेगवान् अन्नवान्वा । तादृशोसीत्युत्तरम् । उक्तमुदात्तयणः परस्यानुदात्तस्य स्वरितत्वम् । 'अग्निर्वा अर्वा । वायुस्सप्तिः । आदित्यो वाजी । '* इत्यादि माह्मणम् ॥ 8- अश्वानाजिशिरोम्यावर्तयति-वाजिन इति द्वाभ्याम् । त. नाद्या द्विपदा गायत्री ॥ हे वाजिनः अश्वा वानमन्नं प्रति ." 5-7. *या.१-३-६.

·मामास्करभाष्योपेता. 61 प्रसवे जयत वि योजना मिमीध्व- मध्यनस्स्कनीत ॥३४ ॥ काष्ठी गच्छत वाजेवाजेऽवत वाजिनो नो इति प्र-सवे । जयत । वीति । योजना । मिमी- ध्वम् । अव॑नः । स्कनीत ॥ ३४ ॥ काष्ठाम् । गञ्छत । "वाजेवाज़ इति वाजे-वाजे । अवत । धावत वाजं साधयितुं शीघं गच्छत । सः ।गितायां गतो धावादेशः । मरुतां प्रसवेऽनुज्ञायां जयंतानम् । ते हि युप्मानाज्ञा- पयन्ति ; यूयं चास्माकं जयत । कथं धावतीति चेत्–वियो- जनेति । इयं त्रिपदोपमा प्रतिष्ठा वा ; ‘पटुमप्तकाष्टकैर्विवर्धमाना । विपरीता प्रतिष्ठा' इति । ककुद्मती वा, 'एतस्मिन् पञ्चमे सर्व शङ्कुमती । प२ ककुद्मती ' । योजना योजनानि विमि- मीध्वं बहून्यपि योजनानि मिमीध्वम् । गमनशेषयेण विमितानि परिमितानि अल्पानीव कुरुध्वम् । माङ् माने । किञ्च-अ- ध्वनो मार्गान् स्कनीत स्तम्भयत शीघया गत्या हितानि कुरुत । काष्ठामध्वसमाप्तिं आजिशिरो गच्छत । गन्तव्यमध्वानं शीघ्र लवयतेति यावत् ॥ 1"अश्वान् धावतोनुमन्त्रयते यानेवाज इत्यादिभिश्चतसृभिः । आद्या त्रिष्टुप् । 'वाजिनो नः' इति प्रथमपादान्तः ॥ वाजे- *पि ३-१४,१५. पिसूत्रे 'एकस्मिन्पञ्चके छन्दरदुमती' (३-५५) इत्येव दृश्यते.

·02 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. १. प्र. ५ । । धनैपु विप्रा अमृता ऋतज्ञाः। अस्य मध्यः पिवत मादयध्वं तृप्ता यांत पृथिभिर्देवयानैः । ते नो अर्वन्तो हवनश्रुतो हवं विश्व शृण्वन्तु वाजिनः । नः । धनैपु । विप्राः । अमृताः। - तज्ञा इत्यृत-जाः । अस्य । मयः । पिवत । मादयध्वम् । तृप्ताः । यात । पथिभिरिति पथि- भिः । देवयानैरिति देव-यानैः । "ते । नः । अ- वन्तः । हवनश्रुत इति हवन-श्रुतः । हव॑म् । वाजे अन्नेऽन्ने साध्ये वाजिनः अश्वाः अस्मानवत रक्षत तल्ल- म्भयित्वा । किञ्च----धनेषु अवतेति धनानि चास्मान् लम्भयत । हे विप्रा मेधाविनः यथा तद्रागिणः अमृताः अमरणाः प्रतज्ञाः सत्यनारसत्यवन्तः अस्य मध्वः मधुसदृशस्य घृतस्य पिवत । पूर्ववत्कर्मणि पष्ठी । नुमभावश्चान्दसः । पीत्वा च मादयध्वं तृप्यत । मद तृप्तियोगे, चुरादिरनुदात्तेत् । तृप्ताश्च यात गच्छत । पथिभिर्मा गैर्देवयानेः देवा येर्गच्छन्ति, तमनोहरेः । रुदुत्तरपद- प्रकृतिस्वरत्वम् । 'लिति' इति प्रत्ययात्पूर्वस्योदात्तत्वम् ।। "ते नौ अर्वन्त इति द्विपदा विराट् । 'विराशागतगायत्राम्याम् ' इति ॥ हे अर्वन्तः अरणकुशलाः । अतः 'अन्येम्योपि, ६- श्यन्ते' इति वनिए । 'अर्वणस्त्रसावनमः' । हवनश्रुतः आदा- नस्य श्रोतारः ते वाजिनोश्वाः अस्माकं हवं आहानं शृण्वन्तु विश्वे सर्वेपि । 'भावेनुपसर्गस्य' इति अप् , सम्प्रसारणं च ॥ , , ·भटभास्करभाष्योपैता. 63 अनु.j - वाजिनः । मितवस्सहस्रसा मे- घसांता सनिष्यवः । महो ये रत्न समिधेपु जभ्रिरे शं नो भवन्तु विश्च । शृण्वन्तु । वाजिनः । "मितव इति मित- द्रवः । सहस्रता इति सहस्र-साः । मेधसातेति मेध-साता । सनिष्यवः । महः। ये । रत्नम् । समिधेष्विति सं-इधेपुं। जझिरे । "शम् । नः । "मितद्रव इति परोप्णिक अस्तारपड़िी, 'परौ चेद्वादशा- क्षरावास्तारपङ्किः' इति ॥ मितमल्पमिव महान्तमपि पन्यानं द्रवन्ति गच्छन्तीति मितद्रवः । यहा--मितं शीघ्रं गच्छन्तीति मितद्रवः ‘मितहादिभ्य उपसङ्ख्यानम् ' इति डुप्रत्ययः, दासी- भारादिष्टव्यः । मितं द्रवणं येपामिति वा बहुव्रीहिः । सह- स्त्रसाः सहस्त्रस्य महतो धनराशेः सनितारः । पूर्ववद्विच्प्रत्यय आकारश्च । मेधसाता मेधस्य सननं सम्भजनं मेधसातिः यज्ञ- प्राप्तिः । तस्मिन्निमित्ते यतमानाः । 'जनसनखनां सञ्झलोः' इत्यात्वम्, 'सुपां सुलुक्' इति सप्तम्या डादेशः, दासीभारादिः । सनिप्यवः सनिस्सननीयं धनं वा संविभजनम् । सनेरिप्तिप्रत्ययः, तदन्तात् 'सुप आत्मनः' इति क्यन् । इप्रत्ययान्तहा पचि छान्दसस्मुडागमः । किञ्च-ये वानिनस्समिधेषु सङ्गामेषु । 'समीणः' इति धाप्रत्ययः । महः महतः महावलस्य शत्रोः रनं धनं जनिरे हरन्ति । आन्दसो लिट् । ' ग्रहोः' इति भत्वम् ।। "शं नो भवन्त्विति त्रिष्टुप् । अस्तारपङ्क्षिपसे देवतातेत्यादिः ·64 तैत्तिरीयसंहिता. [का. १. प्र.७. वाजिनो हर्वेषु । देवाता मितव- स्वर्काः । जम्भयन्तोऽहिं वृकर- क्षासि सम्यस्मयुंयवन्न् ॥३५॥ भवन्तु । वाजिनः। हवेपु । देवतातेति देव-ताता। मितव इति मित-द्रवः । स्वर्का इति सु-अर्काः। जम्भय॑न्तः । अहिम् । वृकम् । रक्षा सि । सने- मि। अस्मत् । युयवन् ॥ ३५॥ अर्मीवाः। त्रिपदा त्रिष्टुप् ॥ नोस्माकं शं भवन्तु सुखहेतवो भवन्तु हवेषु आ- हानेषु । पूर्ववदः । वानिनोश्वाः देवताता देवास्तायन्ते विस्तार्यन्ते पृथक्पृथगाराध्यन्तेस्मिन्निति देवतातिर्यज्ञः । परमप्यनुनासिकलोपं बा- धित्वा व्यत्ययेन 'अनुनासिकस्य क्विझलोः' इति पूर्वपदस्य दीर्घत्वम्, तत्रानुनासिकलोपः, पूर्ववत्सप्तम्या डादेशः । दासीभारादिः । मितद्रवः व्याख्यातम्* स्वर्काः शोभनगमनाः शोमनस्तुतयो वा । 'नसुभ्याम्' इति स्वरः । जम्भयन्तः भञ्जयन्तः अहिमागत्य हन्तारं वृकं हिंसक चोरादिकं रक्षांसि च । यहा–अहिमागत्य हन्तारं वृकमपहर्तारम् । कुक वृक आदाने, इगुपधात्कः । रक्षांसि धर्मविनकारीणि । सनेमि क्षिप्रमित्येके, पुराणमित्यन्ये। अस्मदस्मत्तः युयवन् यावयन्तु पृथकु- र्वन्तु । किञ्च-अमीवाः रोगांश्च युयवन्नित्येव । आगत्य हिंसन्तीत्य- मीवाः । मीयतैराथमित्ययः, उपसर्गस्य च द्वस्वत्वं निपात्यते । योतलेंटि शपश्शुः, 'छन्दस्युभयया' इत्यार्धधातुकत्यात् डिवाभावे 'गुणः॥ , " सं.१-७-८.12 ·अनु.] भभास्करभाष्योपेता. 66 अमीवाः । एप स्य वाजी क्षिणिं तुरण्यति ग्रीवायां बद्धो अंपिकक्ष आसनि । ऋतु दधिक्रा अनु सन्त- "एषः । स्यः । वाजी । क्षिपणिम् । तुरण्यति । ग्रीवाम् । वृद्धः । अपिकक्ष इत्यपि-कक्षे । आ- सनि । क्रतुम् । दधिका इति दधि-क्राः । अन्वि- ति । सन्तवीत्वदिति सं-तीत्वत् । पथाम् । अ- 14 - "प्रत्याधावतोनुमन्त्रयते----एप स्य इति जगती ॥ स्योश्वः सा- मान्येनोच्यते । एप स्यः स एपः यानी अश्वः । 'स्यश्छन्दसि बहुलम्' इति सुलोपः । क्षिपणि कशां क्षिप्यतेनयेत्यनिः । तुरण्यति त्वरयन्नतीव शीघ्रं प्रस्थापयति । तुरण त्वरायाम, कण्डादिरन्त वितण्यर्थः । विभ- क्तिव्यत्ययो वा । क्षिपण्या क्षिपणिप्रहारेण त्वरयते तूणं गच्छति। ग्रीवायां बद्धः उरोवद्रेण अपिकक्षे कक्षेपि कक्ष्यया बद्ध इत्येव । 'सुप्मुपा' इति समासः । यदा-कक्ष्यायामपीतः अपिकक्षः अवयव. विशेषः यत्र कश्यया बयते । निरुदकादित्वादुत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । आसनि आस्ये च बद्धः खलीनेन । 'पद्दन्' इत्यादिना आसनादेशः। एवमेषु स्थानेषु बद्घोप्येवं शीघ्रो भवतीति अन्यो होपामेकत्रापि बद्धवाल- तुमपि न शक्नोतीति भावः । पुनश्च विशेष्यते-ऋतुं सादिनः प्रज्ञा- मभिप्रायं कर्म दात्मीयं यन्महाश्वानामुचितं भवति । तत् अनुसन्नवी- त्वत् अनुसंवर्धमानः अनुविदधान इति यावत् । अनुक्रमेण वा संवर्धयन । तु इति वृद्धिकर्मा, ततो यङकि 'गुणो यड्कोः' इति गुणे. टने अभ्यासस्येागमः, शतरि 'अम्यस्तानामादिः' इत्याचुदात्तत्वमा सदु- J ·66 तैत्तिरीयसंहिता. [का. १.म.७. वीत्वत्पथामङ्कारस्यन्वापनीफणत्। उत स्मास्य॒ द्रवंतस्तुरण्यतः पूर्ण न वेरनु वाति प्रगधिनः। श्येनस्यैव का सि । अन्विति । आपनीफणदित्या-पनीफ- णत् । "उत । स्म । अस्य । द्रव॑तः । तुरण्यतः । पूर्णम् । न । वेः । अन्विति । वाति । प्रगर्धिन इति प्र-गर्धिनः । श्येनस्य । इव । ध्रजंतः। अ- त्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । दधिक्राः धारकान् पर्वतादीन् क्रामन् दूरस्थान- पि सहसावक्रामन्निति यावत् । (पर्वतादीन् माक्षि वा) । 'जनसन' इत्या- दिना विट् , 'विड्डनोरनुनासिकस्यात्' इत्यात्वम् । पुनश्च विशेप्य- ते-पयां मार्गाणां अड्डांसि लक्ष्मस्थानीयानि कुटिलानि निम्नोन्नतत्वा- दीनि वा । अकि लक्षणे, असुन् । अन्वापनीफणत् अनुक्रमेण ऋजुत्वं संमत्वं च पथामापादयन् । दाधयादौ निपात्यते, पूर्ववत्स्वरः । एवं कुर्वन् तुरण्यति ॥ "उत स्मेत्यादि ॥ स्मेति पादपूरणे । अपि चास्य द्रवतः तुरण्यतः त्वरमाणस्य शतुरनुमः' इति पष्ठया उदात्तत्वम् । अस्येत्यन्वादेशानुदात्तत्वम् । प्रगधिनः गन्तव्या- क्रमणाभिकाहिणः अस्याश्वस्याङ्कसं देहासक्तं चामरादिकं वस्त्रा- दिकं चास्य लक्षणभूतं तत्सर्व परितः सर्वस्मिन्नपि देहे विद्य- मानं अनुवाति गच्छति । अङ्कतेरोणादिकोसिच्मत्ययः । कस्येव किमिव नेत्यताह श्येनस्येव वेः पक्षिणः ध्रनतो गच्छतः । धन गती । पर्ण न पत्रमिव पत्रार्थ प्रगधिनः आमिपार्थिनः । अने- गच्छतः ·अनु.] माभास्करभाष्योपता. 67 ध्रजतो असं पर दधिक्रावण- स्सहोर्जा तरित्रतः । आ मा वा- जस्य प्रसवो जंगम्यादा द्यावापृ- थिवी विश्वशम्भू । आ मां गन्तां कसम् । परीति । दधिक्रावण्ण इति दधि-का- वणः । सह । ऊर्जा । तरित्रतः । "एति । मा । वाजस्य । प्रसव इति प्र-सवः । जगम्यात् । एति । द्यावापृथिवी इति द्यावा-पृथिवी । विश्वश- म्भू इति विश्व-शम्भू । एति । मा। गन्ताम् । . केवशब्दाद्वाक्यार्थोपमा भवतीति द्वयोरुपमार्थीययोरुपादानम् । अ- श्वो विशेप्यते-दधिक्राव्णः व्याख्यातः । ऊर्जा बलेन सह तरित्रतः भृशं तरतः । यदा-ऊनी अन्नेन आमिषादिना सह तरतः श्येनस्येव । वेगवचातिशयप्रदर्शनार्थ चेदम् । तरतेय- खगन्तस्य तत्रैव निपात्यते, 'शतुरनुमः' इत्येतद्वाधित्वा परत्वात् अभ्यस्तानामादिः इत्याद्युदात्तत्वं भवति । सावेकाचः' इत्यूर्नस्तृतीयाया उदात्तत्वम् ॥ 18रथविमोचनीयं जुहोति-आ मा वामस्येति त्रिष्टुभा ॥ वाजस्यान्नस्य प्रसवः प्रसूतिः उत्पत्तिः मा मां आजगम्यात् आगच्छेत् । लिङि शपश्तुः । अन्नं ममोत्पद्यतामित्यर्थः । किञ्च-द्यावाप्रथिवी द्यावाएथिन्यो च मामागच्छेताम् । विश्व- *सं. १-५-११॥

·68 । तैत्तिरीयसंहिता [फा. १, प्र.७. . पितरो ॥३६॥ मातरा चा मा सो- मौ अमृतत्वार्य गम्यात् । वाजिनो वाजजितो वाज सरिष्यन्तो वाजे जेप्यन्तो वृहस्पतेर्भागम जिघ्रत . पितरां ॥ ३६ ॥ मातरी । च । एति । मा । सोमः । अमृतत्वायेत्य॑मृत-त्वार्य । गम्यात् । "वार्जिनः । वाजंजित इति वाज-जितः । वाज- म् । सरिष्यन्तः । वाज॑म् । जेष्यन्तः । वृहस्पतेः। शम्भू विश्वस्य शं सुखं भावयन्त्यो । मितादित्वाचुप्तत्ययः । विपि वा द्विवचनस्य पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । किञ्च–पितरा मातरा च पिता माता च मामागच्छेताम् । लेटि शपो लुक्, 'पितरा मातरा च छन्दसि' इति निपात्यते । यहाउभयत्रापि 'सुपां मुलुक्, इति सोराकारः । किञ्च-सोमश्च माममृतत्वाय अम- रणत्वाय गम्यादागच्छेत् । लिङि शपो लुक् । आशिपि लिड्वा ॥ "रथयुनोश्वान्नेवारं चर यति-वाजिन इति यजुपा ॥ हे वाजिनः अश्वाः वाजनितः वानमन्नं जेतुमुद्यताः । 'विभा- पितं विशेषवचने बहुवचनम्' इति पूर्वस्याविद्यमानववाभावः । वानं वानहेतुमानि सरिप्यन्तस्स कामाः मृत्वा च वानमानि प्यन्तो नेतुकामाः । उभयत्रापि हेतो शता । सरणार्थ जया चेत्यर्थः। वृहस्पतेः वार्हस्पत्यस्य नरो वारस्य भागमनिघत । बृहस्पति- शब्दे सुट्ट्टरावुक्तौ । 'कर्षात्वतः' इति भागशब्दोन्तोदात्तः । .

·अनु..] महमास्करभाष्योपेता. 69 वाजिनो वाजजितो वाज ससृ- वाश्सो वाज जिगिवासो बृहस्प- तेगे नि मृट्वमियं वस्सा सत्या सन्धाऽभूद्यामिन्द्रेण समर्धध्वमी- भागम् । अवेति । जिघ्रत । "वाजिनः । वाज- जित इति वाज-जितः । वार्जम् । ससृवाय सः। वाज॑म् । जिगियासः । वृहस्पतेः । भागे। नी- ति । मृवम् । "इयम् । वः । सां। सत्या । स- न्धेति सं-धा । अभूत् । याम् । इन्द्रेण । समर्ध- . . 8आगतवतोवघ्रापयति ॥ हे वाजिनः वाजजितः वाजं ससृवां सः सृतवन्तः वाजं निगियांसः जितवन्तः । अभ्यासाच 'इति कुत्वम् । बृहस्पतेर्भागे निमृदुं निमार्जयध्वं शुद्धा भवत । मृजूप् शौचालङ्कारयोः, नुरादिराधृषीयः अनुदात्तेत् अकर्मकः, बहुलं उन्दसि' इति शपो लुक् । मार्टेर्वा व्यत्ययेनात्मने- पदम् । आत्मानं शोधयतेति ॥ "दुन्दुभीन्विमुच्यमानाननुमन्त्रयते--इयं व इति यनुपा ॥ हे दुन्दुभयः इयं वो युप्माकं सा सन्धा सन्धानं सत्या अमोघ- फलाऽभून् । केत्याह-~यां सन्धां इन्द्रेण समधध्वं इन्द्रेण सह रुतवन्तः ‘इन्द्राय वानं वदत'* इत्यादिका सा सत्याभूदिति । किञ्च–हे वनस्पतयः । विकारे प्रकृतिशब्दः । वनस्पतिविकारा *सं. १.७-८३ ·70 तैत्तिरीयसीहता. [फा. १. प्र.७. जिपत वनस्पतय इन्द्रं वाजं. वि मुच्यध्वम् ॥३७॥ क्षत्रस्योल्वमसि क्षत्रस्य॒योनिरस ध्वमिति सं-अधध्वम्।अजीजिपत । वनस्पतयः इन्द्रम् । वार्जम् । वीति । मुच्यध्वम् ॥ ३७ । स्कनीत युयवपितरा द्विचत्वारिशच ॥६॥ 'क्षत्रस्य । उल्वम् । असि । क्षत्रस्य । योनिः ta हि दुन्दुभयः इन्द्रं वानमनीनिपत इन्द्रं वाजस्यान्नस्य नेतार रुतवन्तः । यथोक्तं पूर्व 'इन्द्रं वाजं जापयत '* इति । तच्च तथा कृतवन्तस्स्थेत्यर्थः । सम्प्रति विमुच्यध्वं विश्राम्यत विमुक्ताः। जयतों क्रीड्नीनां णो' इत्यात्वम्, वर्णव्यत्ययेन धातो. रिकारः । वनस्पतिशब्दः पारस्करादिः ।। इति सप्तमे अष्टमोनुवाकः. . 'यनमानं ताप्यं धृताक्तं वस्त्रं परिधापयति--सत्रस्येति । केचित्त- रुत्वचं तार्यमाहुः । क्षत्रस्य धनस्य शरीरलक्षणस्य उल्वं रक्षाधिकर- णस्थानीयं वा परिवासस्त्वमसि ।। 'दर्भमयं पनी-~~क्षत्रस्येति ॥ क्षत्रस्य धनस्य योनिः कारणमसि । दर्भमूटत्वाद्धनसाधनानां कर्मणाम् ।। सं. १-७-८ ·भभास्करभाष्योपेता. 71 जाय एहि सुवो रोहाव रोहाव हि सुवरहं नावुभयोस्सुवो. रोक्ष्यामि वाज॑श्च प्रसवापिजश्च क्रतुश्च सु- असि । जायै । एति । इहि । सुवः । रोहाव । रोहाव । हि । सुवैः । अहम् । नौ । उभयोः । सुवः। रोक्ष्यामि । वाजः। च । प्रसव इति प्र- संवः। च । अपिज इत्यपि-जः।च । क्रतुः । च। । जायामामन्त्रयते-जाये इति ॥ हे जाये एह्यागच्छ सुवः स्वर्ग स्वर्ग हेतुं निश्रेणि रोहाव त्वशाहञ्च किं रोहावेति । 'चादिलोपे वि- भाषा' इति तिङन्तस्य निघातप्रतिषेधः । 'स्वरो रोहतो छन्दसि' इत्युत्वम् ॥ 'जाया पतिभ्यामा[पतिं प्रत्याह-रोहाव हीति ॥ एव भवत्या[त्वा] रोहाव मुवरावाम् । हिशब्दो यस्मादर्थे । यस्मात्सुवः तस्माद्रोहाव इति । अपदात्परत्वान्न निहन्यते, हियोगाच्च ।। यजमान आह-अहमिति ॥ तर्हि नो आवयोरुभयोरहं सुवो रोक्ष्यामि । पूर्ववदुत्वम् ॥ यानप्रसवीया द्वादश खुवाहुतीर्जुहोति-वानश्चेत्यादि ॥ मानाप- त्यास्सर्वाः; तस्य सर्वमयत्वात् । वानोन्नम् । प्रसवस्तस्योत्पत्तिः अनु- ज्ञा था। थायादिनोत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । अपिनः तस्यैव पुनःपुनरु- त्पत्तिः । 'अन्येषामपि दृश्यते' इति डः । ऋतुस्सङ्कपः भोगादिवि- पयः, यागो वा । सुवरादित्यः तस्योत्पत्ती हेतुः । मूर्धा अहः; प्रथ- - ·72 तैत्तिरीयसंहिता.. का. १. प्र.७. वश्व मूर्धा चव्यनियश्वाऽऽन्त्यायन- श्वाऽन्त्यश्च भौवनश्च भुवनश्वाधिप- 'तिश्च । आयुर्यज्ञेने कल्पतां प्राणो यज्ञेने कल्पतामपानः ॥ ३८ ॥ यज्ञेन कल्पतां व्यानो यज्ञेने क- सुर्वः । च । मूर्धा । च । व्यनिय इति वि-अ- भियः । च । आन्त्यायनः । च । अन्त्यः ।। भौवनः । च । भुवनः। च । अधिपतिरित्यधि- पतिः । च । 'आयुः । यज्ञेन । कल्पताम् । प्राण इति प्र-अनः । यज्ञेन । कल्पताम् । अपान इत्य॑प-अनः ॥३८॥ यज्ञेन । कल्पताम् । "व्यान मोपलव्धेः प्राधान्यात् । व्यभियः रात्रिः विविधमन्नं व्याप्तिर्वा व्यक्षः तत्र साधुः व्यश्चियः सर्वपरिणामहेतुत्वात् । आन्त्यायनः मासः, रविग- त्योः अन्ते भवे अयने अन्त्ये ; तयोरपत्यत्यानीयत्वात् । संवत्सरो. वा अन्त्यः; सर्वमासान्तभवत्वात् । तस्यापत्यस्थानीयो मास 'आन्त्या- यनः । नडादिष्टव्यः । अन्तशब्दावा गर्गादियजन्तात् 'यनिनोश्च' इति फक् । अन्त्यस्संवत्सरः मासानामन्ते भवः । भोवनः प्रजापतिः भुवनात् विश्वोपादानादुत्पन्नत्वात् । भवत्यस्मादिश्वमिति भुवनः । ओणादिकः क्युन्प्रत्ययः । अधिपतिः ततोप्यधिको विश्वस्य, पतिः विश्वाधिको देवः । एते वानादयो मम सन्तु इति शेषः ।। '-"दशभिः कल्पैरोहति-आयुर्यज्ञेनेति ॥ आयुनविनमन्नं .

·अनु. ५.] भभास्करभाष्योपेता. 73 ल्पतां चक्षुर्यज्ञेनं कल्पता श्रोत्रं यज्ञेन कल्पता मनो यज्ञेन कल्प- तां वाग्यज्ञेन कल्पतामात्मा य- ज्ञेन कल्पतां यज्ञो यज्ञेने कल्पता सुर्वर्देवाय अंगन्मामृता अभूम प्र- इति वि-अनः । यज्ञेन । कल्पताम् । "चक्षुः । यज्ञेन । कल्पताम् । "श्रोत्रम् । यज्ञेन । कल्पताम् । "मनः । यज्ञेन । कल्पताम् । "वाक् । यज्ञेनं । कल्पताम् । "आत्मा । यज्ञेनं । कल्पताम् । "यज्ञः। यज्ञेन । कल्पताम् । "सुवः । देवान् । अगन्म । अमृताः । अभूम । प्रजापतेरिति प्रजा-पतेः । या । तद्यज्ञेनानेन कल्पतां मम सम्पद्यतां यथाश्रुतं भूयात् । माणादीनां कल्पनं स्वकार्यकरणसामर्थ्यम् । पदानि व्याख्या- तानि । यज्ञस्य कल्पनं अविच्छेदेन प्रवर्तनम् ॥ "आरुह्य बाहू उगृह्णाति-सुवरिति ॥ सुवः स्वर्ग देवांश्च तत्रस्थान् सर्वान् अगन्म गतवन्तो वयम् । 'अस्मदो द्वयोश्च' इत्येकस्मिन् बहुवचनम् । अनेन निश्श्रेण्यारोहणेन वगं देवांश्च प्राप्ता पयमिति । छान्दसो भविष्यति लङ् । अनेनारोहणेन स्वर्ग .देवांश्च गमियामो वयमिति । आशंसायां भूतबञ्च इति वा भविष्यति भूतप्रत्ययः । साहितिको रुत्वानुनासिकौ । अमृता अमरणा • अभूम भविष्यामो या । 'न जो जरमर 17 " ·72 तैत्तिरीयसंहिता. [का. १. प्र..७. 'वैश्च मूर्धा च व्यभियश्वाऽऽन्त्यायन- श्वाऽन्त्य॑श्च भौवनश्च भुवनश्चाधिप- 'तिश्च । आयुर्यज्ञेन कल्पतां प्राणो यज्ञेन कल्पतामपानः ॥ ३८ ॥ यज्ञेनं कल्पतां व्यानो यज्ञेन क- सुवः । च । मूर्धा । च । व्यनिय इति वि-अ- श्रियः । च । आन्त्यायनः । च । अन्त्यः । च. भौवनः । च । भुवनः । च । अधिपतिरित्यधि- पतिः । च । 'आयुः । यज्ञेनं । कल्पताम् । प्राण इति प्र-अनः । यज्ञेन । कल्पताम् । 'अपान इत्यंप-अनः ॥३८॥ यज्ञेन । कल्पताम् ।"व्यान मोपलव्धेः प्राधान्यात् । व्यभियः रात्रिः विविधमन्नं व्याप्तिर्वा व्यनः तत्र साधुः व्यनियः सर्वपरिणामहेतुत्वात् । आन्त्यायनः मासः, रविग- त्योः अन्ते भवे अयने अन्त्ये ; तयोरपत्यत्यानीयत्वात् । संवत्सरो वा अन्त्यः; सर्वमासान्तभवत्वात् । तस्यापत्यस्थानीयो मास आन्या- यनः । नडादिंद्रष्टव्यः । अन्तशब्दाहा गर्गादियनन्तात् 'यभित्रोच' इति फक् । अन्त्यस्संवत्सरः मासानामन्ते भवः । भौवनः प्रजापतिः । भुवनात् विश्वोपादानादुत्पन्नत्वात् । भवत्यस्मादिश्वमिति भुवनः । औणादिकः क्युन्प्रत्ययः । अधिपतिः ततोप्यधिको विश्वस्य पतिः विश्वाधिको देवः । एते वाजादयो मम सन्तु इति शेषः ।। 1-"दशभिः करपैरोहति-आयुर्यज्ञेनेति ॥ आयुपिनमन्नं .

·भटमासारभाच्योपेता. 73 ल्पता चक्षुर्यज्ञेनं कल्पता श्रोत्रं यज्ञेने कल्पतां मनो यज्ञेने कल्प- तां वाग्यज्ञेन कल्पतामात्मा य- ज्ञेन कल्पतां यज्ञो यज्ञेन कल्पता सुवर्देवा५ अंगन्मामृता अभूम प्र- इति वि-अनः । यज्ञेन । कल्पताम् । "चक्षुः । यज्ञेन । कल्पताम् ।"श्रोत्रम् । यज्ञेन । कल्पताम् । "मनः । यज्ञेन । कल्पताम् । "वाक् । यज्ञेन । कल्पताम् । "आत्मा। यज्ञेनं । कल्पताम् । "यज्ञः। यज्ञेन । कल्पताम् । "सुवः । देवान् । अगन्म । अमृताः । अभूम् । प्रजापतेरिति प्रजा-पतेः । वा । तद्यनानेन कल्पतां मम सम्पद्यतां यथाश्रुतं भूयात् । प्राणादीनां कल्पनं स्वकार्यकरणसामर्थ्यम् । पदानि व्याख्या- तानि । यज्ञस्य कल्पनं अविच्छेदेन प्रवर्तनम् ॥ "आरुह्य बाहू उट्टहाति-सुवरिति ॥ सुवः स्वर्ग देवांश्च तत्रस्थान सर्वान् अगन्म गतवन्तो वयम् । 'अस्मदो द्वयोश्च' इत्येकस्मिन् बहुवचनम् । अनेन निश्श्रेण्यारोहणेन स्वगं देवांश्च प्राप्ता वयमिति । छान्दसो भविष्यति लङ् । अनेनारोहणेन स्वर्ग देवांश्च गमिप्यामो वयमिति । आशंसायां भूताच इति वा भविन्यति भूतप्रत्ययः । साहितिको रुत्वानुनासिकौ । अमृता अमरणा • अभूम भविम्यामो वा । नमो नरमर 8 ·74 तैत्तिरीयसंहिता. [का. १. प्र.७. जापतेः प्रजा अभूम समहं प्र॒जया सं मयां प्र॒जा समुह रायस्पोपैण सं मयां रायस्पोपोन्नाय त्वान्ना- द्याय त्या वाजाय त्वा वाजज़ि- मजा इति प्र-जाः। अभूम । “समिति । अहम् । प्रजयेति प्र-जयो । समिति । मया । मुजेति प्र- जा। समिति । अहम् । रायः। पोषण। समिति । मयो । रायः। पोपः । "अन्नाय । त्वा । अन्ना- द्यायेत्यन-अद्याय । त्वा । "वाजाय । त्वा। "वा- । . । इत्युत्तरपदाधुदात्तत्वम् । प्रजापतेः सर्वस्य पितुः प्रजा अभृम वयं सम्प्रति प्रजास्सआताः; प्रजाकार्यकरत्वात् । पूर्वमप्रजा इति भावः । 'पत्यावेश्वर्ये ' इति प्रजापती पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् ।। इमं लोकं प्रत्यवेक्षते-समहमिति ॥ ससाधनां क्रियामुपसर्ग आह । अहं प्रजया अपत्यादिना सङ्गच्छेय । मजा मया सङ्गच्छताम् । तथा रायो धनस्य पोपेणाहं सङ्गच्छेयं । रायश्च पोपश्च मया सङ्गच्छताम् । रायो विभक्त्युदात्तत्वं सत्वं चोक्तम् ।। 19-यजमानमासपुटैनन्ति ऋत्विजः---अन्नाय वेत्यादिभिः ।। प्राच्यादिषु अध्वर्युब्रह्महोत्रुहातारः । अन्नाय अन्नार्थ अनं तव स्यादिति, त्वामहं हन्मीति शेपः । हननं ताडनम् । अन्नाचं अन्नादनसामर्थ्यम् । छान्दसौ यत् । वानः सङ्गामसामर्थ्यम् । .

·भभास्करभाष्योपेता. 76 त्यायै त्वाऽमृतमसि पुष्टिरसि म- जननमसि ॥३९॥ वाजस्येमं प्रसवस्तूंपुवे अग्रे सो- जजित्याया इति वाज-जित्यायै । त्या । "अमृ- तम् । असि । "पुष्टिः। असि । प्रजननमिति प्र- जननम् । असि ॥३९॥ अपानो वाजाय नव च ॥ ९ ॥ 'वार्जस्य । इमम् । प्रसव इति प्र-सवः । सुपुवे । अz । सोम॑म् । राजानम् । ओप॑धीषु । अन्नमेव वा । वाननित्या सङ्गामे विजयः । अन्नविनयो वा । आन्दसः क्यप् । व्यत्ययेनान्तोदात्तत्वम्, पित्त्वस्य वा तुगर्थ- सात् ॥ . दक्षिणं पादं हिरण्य उपावहरति-अमृतमिति ॥ अमृतम-. मरणहेतुस्त्वमसि ॥ "सव्यं वस्तानिने-पुष्टिरिति ॥ पुष्टिः पुष्टिहेतुः असि । प्रजननं मनाहेतुरसि ॥ इति सप्तमे नवमोनुवाकः. 'सप्त याननसनीयान् जुहोति-मानस्येममिति ॥ तत्राद्यास्तित- त्रिष्टुभः, अन्त्या अनुष्टुभः । वानस्यानस्य · प्रसव उत्सत्तिः, ·76 तैत्तिरीयसंहिता. [का. १. प्र.७. म. राजानमोषधीप्व॒प्सुः । ता अ- स्मभ्यं मधुमतीर्भवन्तु वय५ राष्ट्र जाग्रियाम पुरोहिताः । वाजस्येदं प्रसव आ वभूवेमा च विश्वा भुव- अप्स्वियंप-सु । ताः। अस्मभ्यमित्यस्मभ्यम्। मधुमतीरिति मधु-मतीः । भवन्तु । वयम् । रा- ट्रे । जाग्नियाम । पुरोहिता इति पुरः-हिताः । 'वाज॑स्य । इदम् । प्रसव इति प्र-सवः । एति । बभूव । इमा। च । विश्वा । भुव॑नानि । सर्वतः । । उत्पत्तिहेतुर्वा इदं कर्म, देवो वा सविता । इमं सोमं राजानं ओपधीप्वप्सु च सुपुवे उदपीपदत् आधिपत्येन तासु प्रवर्तया- मास । अग्रे प्रथममेव ताः तादृश्यः सोमसम्बन्धा ओपधयः आपच अस्मभ्यमस्मदर्थ मधुमतीः मधुमत्यः मधुरसवत्यो वा भवन्तु । ‘वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । वयं न तद्व- त्तया राष्ट्रे जाग्रियाम प्रबुध्येमहि अप्रमत्ता भवेम । 'छन्दस्युभ- इत्युभयभावात् 'रिड्जयग्लिङ्घ सलोपश्च । पुरोहिता. धर्मकार्येप्वग्रतः कृताः प्रधानभूता इत्यर्थः । 'पुरोन्ययम्' इति गतित्वात् 'गतिरनन्तरः' इति पूर्वपदपरुतिस्वरत्वम् ।। अथ द्वितीया-वानस्य प्रसवः प्रसवहेतुः इदं कर्म आ बभूव उदपादि । अनन्तरं चेमानि विश्वानि भुवनानि भूत- जातान्या बभूवुः । सर्वतः सर्वेण प्रकारेण । 'शेश्छन्दसि'. . यथा .

·अनु. १०.] भभास्करभाष्योपेता. 77 नानि सर्वतः । स विराजं पर्यंति प्रजानन्जां पुष्टिवर्धय॑मानोअस्मे। वाजस्येमां प्रसवशिश्रिये दिवमि- मा च विश्वा भुवनानि सम्राट् । अदित्सन्तं दापयतु प्रजानव॒यिम् ।। सः । विराजमिति वि-राजम् । परीति । एति । प्रजानन्निति प्र-जानन् । प्रजामिति प्र-जाम् । पुष्टिम् । वर्धय॑मानः । अस्मे इति । 'वाजस्य । इमाम् । प्रसव इति प्र-सवः । शिश्रिये। दिवस। इमा । च । विश्वा । भुवनानि । सम्राडिति सं- राट् । अदित्सन्तम् । दापयतु । प्रजानन्निति प्र- इति शेर्लोपः । स वाजस्य प्रसवः अन्नं वा कर्म वा वि. रानं प्रजापति कर्मपक्षे अन्नं पर्येति प्रामोति । प्रजानन् प्र. जानन्निव मयेतत्कर्तव्यमिति विद्वानिव प्रजा पुष्टिश्च वर्धयमानः वर्धयितुम् । हेतो शानन् , अदुपदेशाल्लसार्वधातुकानुदात्तत्वे धातुस्वरः । अस्मे अस्माकं अस्मदर्थम् । 'सुपां सूलुक्' इति शे आदेशः, उदात्तनिवृत्तिस्परेण तस्यौदात्तत्वम् ।। अय तृतीया-वाजस्य प्रसवो यथोक्तस्वरूपः इमां दिवं एथिवीम् । त्रिप्वपि लोकेपु दिवशब्दो वर्तते । यथा - 'तृती- यस्यामितो दिवि'* इति । शिश्रिये श्रितवान् इमं लोकं *सं. ३.५-७. .

·78 तैत्तिरीयसंहिता. [का. १. प्र.७. ॥ ४० ॥ च नस्सर्ववीरां नि यच्छ- तु । अग्ने अच्छा वदेह नः प्रति नस्सुमना भव । प्र णो यच्छं भुव- जानन् । रयिम् ॥ ४० ॥ च । नः। सर्ववीरामि- ति सर्व-वीराम् । नीति । यच्छतु । 'अग्नै । अ- न्छ । वद । इह । नः । प्रतीति । नः । सुमना इति सु-मनाः । भव । प्रेत । नः । यच्छ । भुवः। धारयितुम् । अनेन हीहत्यानां स्थितिर्भवति कर्मणा वा वृष्टया, दिद्वारेण तत इमानि विश्वानि भुवनानि सप्रसवश्शिनिये । अन्नेन हि कर्मणा वृष्टयादिद्वारेण विश्वेषां भुवनानां स्थिति- भवति यथा 'तस्मादितः प्रदानं देवा उप जीवन्ति '* इति । सम्राट् संहतदीप्तिः नोस्मभ्यं अदित्सन्तं दातुमनिच्छन्तं दापयतु । यो हि दित्सन् भवति स हि स्वयमेव ददाति । प्रजानन् प्रज्ञा- वानिव अस्मद्विपये प्रवर्तताम् । किञ्च-रयिं धनं च सर्ववीर- पुरुषान् नियच्छतु नियमयतु ददातु अस्मासु स्थापयतु वा ।। -"अथ चतुर्थी--अग्न, इति ॥ हे अग्ने इहास्मिन् कर्मणि - नोस्मान् अस्माकं वा इहास्मिन् कर्मणि अच्छवद आभिमुख्येन . वद अस्मद्धितं ब्रूहि । किञ्च-नोस्मान् प्रति सुमनाः कल्या- णमतिश्च भव मनसा च अस्मद्धितमनुचिन्तयेत्यर्थः । कि वः क्रि- व्यतामिति चेत्, नोस्मभ्यं प्रयच्छ देहि धनमिति गम्यते; 'धनदा असि' इति वक्ष्यमाणत्वात् । 'उपसर्गाबहुलम् ' इति नसो णत्वम् । भुवस्पते पृथिव्याः पते । पष्ठयाः पतिपुत्र' इति *तं. ३-२-१.

·अनु. १०.] भटमास्करभाष्योपैता. 79 । स्पते धनदां असि नस्त्वम् । प्रणों यच्छत्वर्यमा प्रभगःप्रवृहस्पतिः। प्र देवाः प्रोत सूनृता प्र वाग्देवी ददातु नः। अर्यमणं वृहस्पतिमिन्द्रं दा- नाय चोदय । वाचं विष्णुः सरस्व- ती सवितारम् ॥ ४१ ॥ च वा- पते । धनदा इति धन-दाः । असि । नः । त्वम्। प्रेति । नः । यच्छतु । अर्यमा । प्रेति । भर्गः। प्रेति । बृहस्पतिः । प्रेति । देवाः । प्रेति । उत । सूनृतौ । प्रेति । वाक् । देवी । ददातु । नः। 'अर्यमणम् । वृहस्पतिम् । इन्द्रम् । दानाय । चो- दय । वाचम् । विष्णुंम् । सरस्वतीम् । सवितार- म् ॥ ४५ ॥ च । वाजिनम् । 'सोम॑म् । राजा- सत्वम् धनदाः धनस्य दाता धनं दातुं समर्थः त्वमस्माक- मसि । तस्मादेहीति ।। अथ पञ्चमी-प्रण इति ॥ नः अस्मभ्यमर्यमा प्रयच्छतु यावद्दातव्यं तत्सर्व ददातु भगश्च, वृहस्पतिश्च, देवाश्च । उत अपि च सनृता प्रियवाक् यज्ञः वाग्देवी सरस्वती च प्रददातु अस्मभ्यम् । बृहस्पतिशब्दे सुट्सरायुक्तौ । शोभना च ऋता च सूनृता एपोदरादिः ।। 'पष्टी--अर्यमणमिति ॥ हे अग्ने दानाय चोदय अभिम- ·80 तैत्तिरीयसंहिता. [का. १. प्र.७. स्वत्यै वाचो जिनम् । सोम राजानं वरुणम- निमन्वारनामहे । आदित्यान् वि- प्णुः सूर्यं ब्रह्माण च वृहस्पतिम् । देवस्य॑ त्वा सवितुः प्रसवैश्विनों- बर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या सरं- यन्तुर्यन्त्रेणानेस्त्वा नम् । वरु॑णम् । अग्निम् । अन्वारभामह इत्यनु- 'आरंभामहे । आदित्यान् । विष्णुम् । सूर्यम् । ब्रह्माणम् । च । बृहस्पतिम् । -"देवस्य । त्वा । सवितुः । प्रसव इति प्र-सवे । अश्विनोः । वाहु- भ्यामिति वाहु-भ्याम् । पूष्णः । हस्ताभ्याम् । सरस्वत्यै । वाचः । यन्तुः । यन्त्रेण । अग्नेः । त्वा। तानि दापय । वाग्ग्रहणं सरस्वतीविशेषणं नदीनिवृत्त्यर्थम् । सवि- तविशेषणं वाजिग्रहणम् ॥ 'सप्तमी-सोममिति ॥ सोमादीननिं च त्वामन्वारभामहे । यूय- मेव प्रथमं कर्म आरभध्वम्, अभिमतप्रदत्वात् । वयन्तु युप्मान. न्वारभामहे । यहा----- ---अन्वारम्भणमवलम्बनम् । अस्मिन् कर्मणि सोमादीनेवावलम्बामह · इति । यहा–अन्वारम्भणं पश्चादारम्भ- णम्, रभिश्च याच्लायाम् । युप्मदानानन्तरं पुनःपुनयुप्मानेव वयं याचामहे, नान्यान्याचिप्महीति । आदित्यानप्येवमिति ॥ अभिषेकमन्त्रा:- देवस्येत्यादयः ॥ सावित्रो व्याख्यातः । *सं. १.१... । 8-10 ·अनु. ११.] भभास्करभाष्योपेता. 81 साम्राज्येनाशिपिञ्चामीन्द्रस्य वृह- स्पतस्त्वा साम्राज्येनाभिपिञ्चामि ॥ ४२ ॥ अग्निरेकाक्षरेण वाचमुर्दजयश्चिनौ साम्राज्येनेति सां-राज्येन । अभीति । सिञ्चामि । इन्द्रस्य । बृहस्पतेः । त्वा । साम्राज्येनेति सां- राज्येन । अभीति । सिञ्चामि ॥ ४२ ॥ रंयि५ सवितार पट्टि शञ्च ॥ १० ॥ अग्निः । एकाक्षरेणेत्येक-अक्षरेण । वाचम् । सवितुर्देवस्यानुज्ञाने अश्विनोरेव बाहुम्यां पूण एव हस्ताभ्याम् । न त्वात्मीयाभ्यामिति । सरस्वत्ये सरस्वत्याः । पष्ठ्यर्थे चतुर्थी । सरस्वत्या वानस्सम्बन्धिना यन्तुर्यन्त्रण यन्तुरप्यन्यस्य यन्त्रणेन यमनेन । सामान्येन वा विवश्यते, वाचस्सरस्वत्याः यन्त्रणेन अमेश साम्राज्येन त्वामभिपिञ्चामि । सङ्गतं राजतीति 'मो राजि समः कौ,' 'गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः' इति प्यम् । एवं 'इन्द्रस्य वा साम्राज्येन' 'बृहस्पतेस्त्वा साम्रा- ज्येन,'. इत्येतो गतो ॥ इति सप्तमे दशमोनुवाकः. यन्त्र्याः . सम्राट्, 'उन्जितीस्सप्तदश यजमानं वाचयति-अमिरित्याद्याः ॥ एक- मक्षरं यस्य तेनैकाक्षरेण छन्दसाग्निर्वाचमुदनयत् उन्जितवान्, तद्व- ·82 तैत्तिरीयसंहिता का. १.प्र. ७. व्यक्षरेण प्राणापानावुदेजयतां वि- प्णुस्त्रचक्षरेण ‘त्रीन्लोकानुजय- सोमश्चतुरक्षरेण चतुप्पदः पशू उदिति । अजयत् । अश्विनौ । यक्षरेणेति द्वि- अक्षरेण । प्राणापानाविति प्राण-अपानौ । उदि- ति । अजयताम् । 'विष्णुः । यक्षरेणेति नि-अ- क्षरेण । त्रीन् । लोकान् । उदिति । अजयत् । 'लोमः । चतुरक्षरेणेति चतुः-अक्षरेण । चतुष्पद इति चतुः-पदः । पशून् । उदिति । अजयत् । दहमप्येकाक्षरेण वाचमुजीयासमिति । सर्वत्रेवमुक्तादीन्यष्टयन्नानि द्रष्टव्यानि, सप्तदश छन्दांसि स्तूयन्ते । केचिदाहुः--'आश्रा- वयेति चतुरक्षरमस्तु श्रीपडिति चतुरक्षरं यनेति यक्षरं ये यनामह इति पञ्चाक्षरं द्यक्षरो वपद्वार एप ये सप्तदशः प्रना- पतिः'* इत्यस्येकाक्षरादारभ्योच्यन्ते, इति । तेषां बहुव्रीहिस्वरो नोपपद्यते । 'ता वा एता उज्जितयो व्याख्यायन्ते । यज्ञस्य सर्वलाय । देवतानामनिभांगाय' । इत्यादि ब्राह्मणम् ।। --"अश्विनावित्यादयो निगदसिद्धाः । चतुप्पदः चत्वारः पादा येपाम् । 'मामुपूर्वस्य' इति पादस्य लोपे 'पादः पन' इति पावः । पतिः पञ्चपदा । सप्तपदा । 'टाचि' मा. १.३.३. - ·भटमास्करमाप्योपैता. 83 नुदजयत्पूपा पञ्चाक्षरेण पडिमुद- जयदाता पर्डक्षरेण पडतूनुदजय- न्मरुतस्सप्ताक्षरेण सप्तपदा शक- रीमुदजयन्वृहस्पतिरष्टाक्षरेण गा- स्त्रीमुदजयन्मित्रो नवाक्षरेण त्रि- वैतडू स्तोममुर्दजयत् ॥ ४३ ॥ रुणो दशाक्षरेण विराजमुदजय- 'पूषा । पञ्चाक्षरेणेति पञ्च-अक्षरेण । पतिम् । उदिति । अजयत् । धाता । पडक्षरेणेति पट्- अक्षरेण । पट् । ऋतून । उदिति । अजयत् । 'मतः । सप्ताक्षरेणेति सप्त-अक्षरेण । सप्तपदा- मिति सप्त-पदाम् । शक्करीम् । उदिति । अजय- । वृहस्पतिः । अष्टाक्षरेणेत्यष्टा-अक्षरेण । गायत्रीम् । उदिति । अजयत् । मित्रः । नाक्ष- रेणेति नव-अक्षरेण । त्रिवृतमिति त्रि-वृतम् । स्तोम॑म् । उदिति । अजयत् ॥ ४३ ॥ "वरुणः। दशक्षिरेणेति दर्श-अक्षरेण । विराजमिति वि- इति टाप् । बृहस्पतिर्व्याख्यातः । त्रिवृतमिति । अवयवेपु अवयविनि च तिलो वृत्तयो यस्य इति वहुव्रीही विचक्रादि- । *सं. १.७.१०,

·BE
तैत्तिरीयसंहिता.
।
भुवनसदमिन्य जुष्टं गृह्णाम्येप,
ते योनिरिन्द्रीय त्वोपयामगृहीतो
स्यप्सुपदै त्वा घृतसदै व्योमसमि-
न्द्राय जुष्टं गृह्णाम्येप ते योनिरि-
दम् । भुवनसमिति भुवन-सदम् । इन्द्राय ।
जुष्टंम् । गृह्णामि । एपः । ते । योनिः । इन्द्राय ।
त्वा । 'उपयामगृहीत इत्युपयाम-गृहीतः। असि ।
अप्सुपदमित्य॑प्सु-सदम् । त्वा । धुतसमिति
घृत-सदम् । व्योमसमिति व्योम-सदम् । इन्द्रा-
य । जुटंम् । गृढामि । 'एपः । ते । योनिः ।
गृहीतोसीति हे ग्रह त्वा त्यां नृपंदं नृपु. प्रगासु सीदति
स्थित्यर्थं तेषां नृपत् । एवमुत्तरत्र । सुपामादित्वस्पित्यम्,
'संदिरपतेः' इति वा सविषयं द्रष्टव्यम् । द्रुपद घरपार
यो.वे द्रु'* । भुवनसदं भुवनं सर्वभूतनातम् । इन्द्राय जुष्टं
प्रियं गृहामीति व्याख्यातप्रायम् ।।
गृहीत्वा ययायतनं सादयति-एप ते योनिः कारणं इन्द्रा-
य ला सादयामि । व्याख्यातमेव ।।
द्वितीयम्-उपयामगृहीतोसीति ॥ त्वा वामपदम् ।
'त्युको अलिपरम्' इत्यनुहुन् । अवादीनमुरणादयनरम, नत्र
सीदतीति । 'अग्नी प्रास्ताहुतिस्सम्यक्त्' इत्यादि । शेष
3-
समानम् ॥
प्रा.१.१.१.
स. १.४.११.

·अनु. १२. भभास्करभाष्योपेता. 87 : न्द्रीय त्वोपयामगृहीतोसि पृथिवि- पदै त्वान्तरिक्षसदै नाकसदमिन्द्राय जुष्टं गृह्णास्येप ते योनिरिन्द्राय त्या। ये ग्रहाः पञ्चजनीना येपा तिस्रः इन्द्राय।त्या। उपयामगृहीत इत्युपयाम-गृहीतः। असि । पृथिविपदमिति पृथिवि-सर्दम् । त्वा । अन्तरिक्षसमित्यन्तरिक्ष-सदम् । नाकसमिति नाक-सदम् । इन्द्राय । जुष्टम् । गृह्णामि । एपः। ते । योनिः । इन्द्राय । त्वा । 'ये । ग्रहाः । पञ्च- जनीना इति पञ्च-जनीनाः । येपाम् । तिस्रः। 5-अथ तृतीयम्-उपयामगृहीतोसीति ॥ पथिविपदम् । 'उच्चापोरसंक्षाच्छन्दसोः' इति इस्वत्वम् । पूर्ववतिहेतुत्वेन पृथि- व्यादिपु सदनम् । गतमन्यत् ॥ 'अथ चतुर्थम्-ये अहा इति पञ्चपदया पडू या ॥ ये ग्रहाः पचननीनाः पञ्चजनेम्यो देवादिभ्यो वा हिताः । 'पञ्चजनादुप- सध्यानम्' इति खः । सर्वेप्यतिग्रायाः पञ्चजनीनाः येषां मध्ये तित्रः परमनाः मरुतयः परमायां प्रकृत्यवस्थायां जाताः समा- नाताः परमजाः आमेयेन्द्रसौर्याः; प्रकृतिरूपेण विवक्षितत्वात् । ग्रहेष्वपि वर्तमानस्विलिङ्गो भवति । 'तिसृभ्यो जसः' इत्युदात्त. त्वम् । किश-येषां प्रभावेन देव्यः दिवि भवः कोशः मेघः समुनितः अधोमुखः जलस्त्रावणाये आर्जवमासादितः वर्षाभिमुखः ·88 तैत्तिरीयसंहिता.. [फा. १. प्र. ७. परमजाः । दैव्यः कोशः॥ ४५ ॥ समुन्जितः । तेषां विशिप्रियाणा- मिपमूर्ज समग्रभीमेप ते योनि- रिन्द्राय त्वा । अपारसमुदयस सूर्यरश्मि समाधृतम् । अपार रसस्य यो रसस्तं वो गृह्णाम्युत्तम- मेप ते योनिरिन्द्राय त्वा । अया परमजा इति परम-जाः। दैव्यः कोशः॥१५॥ समुब्जित इति सं-उब्जितः । तेपाम् । विशिमि. याणामिति वि-शिप्रियाणाम् । इपम् । ऊर्जम् । समिति। अग्रभीम्। एषः।ते।योनिः।इन्द्राय ।त्या। 'अपाम् । रसम् । उदयसमित्युत्-वयसम् । सूर्य- रश्मिमिति सूर्य-रश्मिम् । समाभृतमिति सं-- आभृतम् । अपाम् । रसस्य । यः । रसः । तम् । वः । गृहामि । उत्तममित्युत्-तमम् । "एपः । रुत इत्यर्थः । जलूकवद्रक्तस्रावणाय | उन आर्नवे । तेषां तेभ्यः । तादर्थ्यचतुर्थ्याप्पछी । विशिप्रियाणां विविधहनुपर्यन्तानां इपमन्नमूर्भ रसं च समग्रभी सङ्गहामि । उपयामगृहीतोसीति गृह्णाति । अन्दसे लुङि 'अमो मश् ' 'हग्रहोमः॥ एप ते इत्यादि । गतम् ।। 1-1 अथ. पञ्चमम्---अपां रसमित्यनुष्टुप् ॥ अपां रसं सार - ·अनु. १२. भभास्करभाष्योपैता. 89 । .. विष्ठा जनयन्कर्वराणि स हि घृणि- रुरुर्वरीय गातुः । स प्रत्युदैवरुणो मध्वो अग्र स्वायां यत्तनुवा तनू- मैरैयत । उपयामगृहीतोसि प्र॒जा- ते । योनिः । इन्द्राय । त्वा । "अया । विष्ठा इति वि-स्थाः । जनयन्न् । कर्वराणि । सः । हि । घृणिः । उरुः । वराय । गातुः । सः। प्रति । उदिति । ऐत् । धरुणः । मध्यः । अग्रम् । स्वा- याम् । यत् । तनुाम् । तनूम् । ऐरैयत । "उप- यामगृहीत इत्युपयाम-गृहीतः । असि । प्र॒जाप॑- उद्वयसं उद्भूतान्नं उद्भूतजीवनं वा । सूर्यरश्मिं पावकरश्मिम् । यद्वा-सूर्यो रश्मिस्थानीयो यस्य । यद्वा-तृतीयावहुवचनस्य स्थाने व्यत्ययेन द्वितीयेकवचनम् । सूर्यरश्मिभिस्समाभृतं सम्य- क्समन्ताच धृतं सम्यगाहृतं वा । 'हग्रहोर्भः' । किञ्च-तस्यापा रसस्य यो रसः अतं तमुत्तमं तस्मादुत्तमाय प्रशस्ताय जलर- सायानाय च वो युप्मान्गृहामीति । उपयामगृहीतोसीति गृह्णाति । क्रियाविशेषणं वा, उत्तम गृहामीति | तादात्ताच्छब्धम् । उत्तमशद उञ्छादिः । 'उडिदम्' इत्यद्यप्पष्टया उदात्त- स्वम् । गतमन्यत् ॥ 11-"मुराग्रहान् गृति-अया विष्ठा इति त्रिष्टुमा यजुर- न्तया ॥ अया अनेन ग्रहणेन । इदमरतृतीयाया याजादेशः ·90 तैत्तिरीयसंहिता.. [का. १. प्र.७. पतये त्वा जुष्टं गृह्णाम्येप ते यो- निः प्रजापतये त्वा ॥ ४६ ॥ तय इति मजा-पतये । त्वा । जुष्टम् । गृह्णामि । एपः। ते । योनिः । प्रजापतय इति पूजा-पत- । त्वा ॥ १६ ॥ कोशस्तनुवां त्रयोदश च ॥ १२ ॥ 'हलि लोपः'। यहा -अया अस्मिन् जगति विष्ठाः । सप्त- म्या यानादेशः । विष्ठाः विविघं तिष्ठन्तीति । 'क्विच ! इति विप् । सर्वात्मतया स्थित इत्यर्थः । जनयत्नुत्पादयन् कर्वराणि कर्माणि कार्यजातानि वा य एवं करोति प्रजापतिः स हि घृणिः दीप्यमानः । घृणि दीप्तो 'इन् सर्वधातुभ्यः' इतीन् । हेतो हिः । घृणिमान्या घृणिः, मत्वर्थीयो लुप्यते । उरुर्महान् वराय वरिष्ठाय फलाय गातुर्मार्गः प्राप्तेः पुरुषार्थप्राप्तिमार्गः । तादर्थ्य चतुर्थी । स तादृशः प्रत्युदैत् प्रत्युद्गच्छतु । छान्दसो लुङ् । किम् ? मध्वः उदकस्य अग्रं सारम् । नुमभावच्छन्द- सः, 'जसादिषु वा वचनं प्राडो चगुपधायाः' इति गुणाभावः । धरुणो धारयिता स तादृशः मधुनोग्रं प्रामोतु । यद्यस्मात्स्वा- यामात्मीयायां तनुवां शरीरभूतेस्मिन् ग्रहे तनूं स्वशरीरभैरयत प्रेरयति; तस्मादेतद्हात्मा अस्मदभिमतं साधयविति । उपयाम-. गृहीतोसीत्यादि गतम् । प्रनापतिशब्दे 'पत्यांवेश्वर्ये' इति: पूर्व- · पदभरतिस्वरत्वम् । वाजपेयमन्त्रास्समाप्ताः ॥ इति सप्तमे द्वादशोनुवाका .

·अनु. १३.] मभास्करमाध्योपता. 91 - . अन्वह मासा अन्विान्यन्योप- धीरनु पर्वतासः । अन्विन्द्र रोदै- सी वावशाने अन्वापो अजिहत जायमानम् । अनुते दायि मह ई- 'अन्विति । अह । मासाः । अन्विति । इत् । वनानि । अन्विति । ओपंधीः । अन्विति । पर्व- तासः । अन्विति । इन्द्रम् । रोदसी इति। वावशा- ने इति । अन्विति । आपः । अजिहत । जायमा- नम् । अन्विति । ते । दायि । महे । इन्द्रियार्य । अथ याज्याकाण्डं वैश्वदेवं, तत्र 'इन्द्रायान्वृनवे पुरोडाश- मेकादशकपालं निर्व पेद्नामकामः '* इत्यस्य पुरोनुवाक्या-अन्वहे- ति त्रिष्टुप् ॥ अहेति पादपूरणे प्रसिद्धी वा । इदिति समुच्चये। मासाश्च वनानि च ओषधीः ओपधयश्च । पूर्ववत्पूर्वसवर्णदीर्घ- त्वम् । पर्वतासः पर्वताः । पूर्ववदसुक् । रोदसी रोदस्यो द्यावापृथिव्यो च वावशाने कामयमाने इन्द्ररे परस्परं वा । यड्डगन्तात्ताच्छीलिकश्चानश् , 'न वशः' इति सम्प्रसारणाभावः । आपश्चन्द्रमेव जायमानमन्वनिहत अनुनिहते अनुगच्छन्ति अनुना- यन्ते इत्यर्थः । यदा-स्वामित्वेन जायमानमिन्द्रमेवेन्द्रं भजन्ते। छान्दसो लिङ्, 'भृञामित्' इत्यम्यासस्येत्वम् । स इन्द्र एवम्महाप्रभावः अस्माकं ग्रामं साधयत्विति ॥ 'तत्रैव याज्या अनु ते दायीति लिष्टुप् ॥ व्याख्यातेयं सं. २०२.८.

·192 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. १. प्र. ७. न्द्रियाय सत्रा ते विश्वमर्नु वृत्रह- त्यै । अनु क्षत्रमनु सहो यजत्रेन्द्र देवेभिरर्नु ते नृपद्ये । इन्द्राणीमा- सु नारिपु सुपत्नीमहर्मश्रवम् । न सत्रा । ते । विश्वम् । अन्विति । वृत्रहत्य इति वृत्र-हत्यै । अन्विति । क्षत्रम् । अन्विति । सहः। यजत्र । इन्द्र । देवेभिः । अन्विति । ते । नृपा इति नृ-सह्ये। इन्द्राणीम् । आसु । नारिपु । सुप- नीमिति सु-पत्नीम् । अहम् । अश्रवम् । न । . पष्ठान्ते* । है इन्द्र यनत्र यष्टव्य तुभ्यं देवैः ऋत्विग्भिः दायि दीयते सामर्थ्याद्धविः । विश्वं रुस्नमपि सत्रा सर्तव्येषु यज्ञेषु 'महदिन्द्रियमनुवीक्ष्य महतेन्द्रियेण तदानिति रुत्या, वृत्रहत्यां : चानुवीक्ष्य, क्षत्रं धनं सहो पलं चानुवीक्ष्येति ।। ४ इन्द्राग्य चळं निर्वपेद्यस्य सेनाऽसंशितेव स्यात् । इत्यस्य : पुरोनुवाक्या-इन्द्राणीमित्यनुष्टुप् ॥ इन्द्राणीमिन्द्रस्य ' पनीम् ।) इन्द्रवरुण' इति डीप् । आसु नारिपु मध्ये । अन्दसी वस्वत्वम् । सुपनी, शोभनपतिकाम् । 'विभाषा सपूर्वस्य इति "डीप्, 'आधुदात्तं यच्छन्दसि' इत्युत्तरपदाधुदात्तत्वम् 1 अह मश्र श्रुतवानस्मि । शृणोतेलेडि व्यत्ययेन-शम् । लुम्वा शपः अपरञ्चन किञ्चन किञ्चान्यदित्यर्थः अयमस्या • अन्यो विशेषः) *सं. १.६.१२.. सिं.२-२.८, ·अनु. १३.]. भाभारसारमाध्योपेता. 93 . ह्यस्या अपुरं चन जरा ॥४७॥ मरते पतिः । नाहमिन्द्राणि रार- ण सख्युत्पार्कपेर् ऋते । यस्येद- मप्य हविः प्रियं दे॒वेषु गच्छति । हि । अस्याः । अपरम् । चन । जरा ॥ १७ ॥ मरते । पतिः। 'न । अहम् । इन्द्राणि । रारण । सख्युः । वृपाकंपेरिति वृपा-कपेः । ऋते । यस्य॑ । इदम् । अयम् । हविः। प्रियम्। देवपुं । गच्छति। चनेति समुच्चये । न ह्यस्याः पतिः जरसा वयोहान्या मरते म्रियते । व्यत्ययेन शप् , 'हिच' इति निघातप्रतिषेधः । सेव महाभागा इन्द्राणी अस्मत्सेनामुत्साहवतीं करोत्वित्यर्थः ।। 'तोव याज्या-नाहमित्यनुष्टुप् हे इन्द्राणि तव सख्युः वृपाकपेः इन्द्रादृते वा मम सख्युः वृपाकपेः आदित्याद्विष्णोर्वा ऋते कश्चिदपि नाहं रारण न रणामि न कीर्तयामि ततोन्यं न नोमीत्यर्थः । ततोन्येन वा केन चिदपि न रमे । छान्दसो लिट् । तुनादित्वादम्यासस्य दीर्घत्वम्, 'णलुत्तमो वा' इति वृद्धयभावः, रमतेरन्त्यविकारश्चान्दसः । आत्मानं विशिनष्टि–यस्य हविः मम सम्बन्धि हविः अप्यमद्भयो हितं, वृष्टिहेतुत्वात् । अप्सु वा भवं सोमपुरोडाशादिकं, तत्कारणत्वात् । छान्दसो यत् । प्रियमिष्टं भूत्वा देवेषु गच्छति सर्वान् देवाच् प्रामोति । एवं सर्व देवप्रीणनसमर्थोपि अहं वृपाकपेः ऋते न कञ्चिद्रारण न वा केन चिद्रणे, सखित्वात् । सोहमिदानी अनेन हविषाराधयामि, अतोस्मत्सेनां संशितां कुर्विति ॥

·94 तैत्तिरीयसंहिता. [का. १.प्र.७.. 5. यो जात एव प्रथमो मनस्वान्दे- वो देवान्क्रतुंना पर्यभूपत् । यस्य शुष्मादोदती अभ्यंसेतां नृम्णस्य महा स जनास इन्द्रः । आ ते मह 'यः । जातः । एव । प्रथमः। मनस्वान्ने । देवः । देवान् । क्रतुना। पर्यभूपदिति परि-अभूपत्। यस्य शुष्मात् । रोदसी इति । अभ्यसेताम् । नुम्णस्य महा।सः। जनासः। इन्द्रः । एति।ते।महः। इन्द्र। इन्द्राय मन्युमते मनस्वते पुरोडाशमेकादशकपालं निर्व- पेत्सद्रामे संयत्ते '* इत्यस्य पुरोनुवाक्या-यो जात इति ।। यो जात एव जातमात्र एव अन्यन संस्कारेण विनेव प्रथम देवानां प्रधानभूतः मनस्वान् मनस्वी तेजस्वी देवः दीप्तिमान ऋतुना कर्मणा वृत्रयधादिना प्रज्ञया वा पर्यभूपत् अत्यक्रम पर्यगृहाहा स्वामित्वेन । भवत छ, व्यत्ययेन क्सः, श्रुक किति' इतीहतिषेधः । यस्य शुष्मात् रोदसी द्यावाधिव्यावपि किमुतान्यः । अभ्यसेवा अविभीताम् । म्यस भये, अनुदात्तेन हे ननासः जनाः । पूर्वपदमुक् । स तादृश इन्द्रः नृम्णस्य मद्रा महत्वेन इत्यम्भूतस्तादृशो महाबलीन्यो नास्ति तस्मान्मा भैष्ट जनाः दास्यत्यस्मम्यमिन्द्रियं बलं चेति । मही तेरोणादिको नप्रत्ययः, तृतीयकवचनस्य 'सुपा सुलूक ' इत्याकारः तत्रेव याच्या----आ ते मह इति पुरस्नाग्ज्योतिस्त्रिष्टुप . -- *सं.२.२.८० ·अनु. १३.] भटमास्तरमाप्योपेता. 5. - इन्द्रोत्युग्र समन्यवो यत्समरन्त से- नाः । पाति दिद्युनर्यस्य वाहुवो- िते ॥४८॥ मनो विवद्रिय- ऊती । उग्र । समन्यव इति स-मन्यवः । यत् । समरन्तेति सं-अरन्त । सेनाः । पाति । दिद्यु- त् । नय॑स्य । वाहुवोः । मा। ते ॥४८॥ मनः । विप्वद्रियगिति विष्व-द्रिय॑क् । वीति । चारीत् । त्रिष्टुवेव या; प्रथमः पादो दशाक्षरः कार्यः । बाहोरिति तृतीयपादान्तः ॥ हे इन्द्र उग्र उद्गीर्णायुध ते तव महः महती ऊती गतिः प्रमावः उतियूति' इति क्तिन उदात्तत्वम् । प्रथमायाः पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । मह इत्यस्यान्तोदात्तत्वं मृग्यम् । यहाते तब महः महतः प्रभावस्य 'सावेकाचः' इति पष्ठया उंदात्तत्वम् । उत्या प्राप्त्या । तृतीयायाः पूर्वसवर्णः । समन्यवः सामपीस्सेनाः । सामर्थ्यात्परकीयाः यद्यस्मात् आसमरन्त सर्वास्सम्भू- यागताः । समो गमृच्छि ' इत्यात्मनेपदम्, सतिशास्त्यति- भ्यश्च' इत्यङ् । तस्य ते 'नर्यस्य नरीभ्यो हितस्य बाह्नो: दिद्युत् दीप्यमानः शत्रुः पताति पतेत् अनो शलभ इव । लेटयाडागमः । यहा-दिद्युत् आयुधविशेषः तव बाहोरसम्बन्धी इनशेतश्च पततु । किञ्च ते तव मनः विप्वद्रियक् विप्वगतं स मा विचारीत् विचलितं मा भूत् अस्मज्जयायेव भवतु 'विप्वग्देवयोश' इत्यद्यादेशः । अद्विसन्ध्योरन्तोदात्तत्वनिपातनं स्वरनिवृत्यर्थमित्युक्तम् ॥

·96 तत्तिरीयसंहिता. ' का. १. प्र.५ ग्वि चारीत् । मा नौ मीरा भरा दृद्धि तन्नः प्र दाशुपे दातवे भूरि यत्ते । नव्ये देणे शस्ते अस्मिन्त- 'मा । नः । मींः । एति । भर । दद्धि । तत् । नः । प्रेति । दाशुपे । दातवे । भूरि । यत् । ते । नव्यै । देष्णे । शस्ते । अस्मिन्न् । ते । उक्थे । इन्द्राय दात्रे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेद्यः कामयेत दानकामा मे प्रनास्स्युः '* इत्यस्य पुरोनुवाक्या-मा न इति त्रिष्टुप् ॥ हे इन्द्र नोस्मान् मा मर्धीः कलहिनो मा काःि। किन्तु ; नोस्मभ्यं आभर आहर । पूर्ववद्वत्वम् । 'यचोत- स्तिङः' इति संहितायां दीर्घत्वम् । आहृत्य च तदस्मभ्यं प्रदद्धि प्रदेहि । व्यत्ययेन एत्वाभ्यासलोपाभावः । तदित्युक्तमि- त्याह-यत्ते तव सम्बन्धि भूरि बहु तत्तु 'दातवे' इति सन्नि: धेर्धनमिति गम्यते । प्रदातय इति वा समस्तमेव सम्बध्यते दाशुपे पुरोडाशादीनि हबीपि दत्तवते यनमानाय दाश्वान्. इति निपात्यते । तस्मै दातवे दातुं दानार्थ मेव यत्चया कल्पिते. "प्रभूतं धनमस्मभ्यं प्रदेहीति । 'तुमर्थे सेसेन् ' इति तपेन्द्र - त्ययः । यस्माचा स्तुवन्तो वयं प्रव्रवाम प्रकर्षण चूम: देहि नो देहि न इति, तस्मात्तदाहृत्य ते वयमपि दाश्वांस इति । कदा दातव इत्याह-नव्ये अभिनवे देणे दानसमर्थे । ओणी. दिके स्नप्रत्यये धातोरिकारान्तादेशः । यहा-देणे. दात्रि तुभ्यम् । औणादिके कनिप्रत्यये धातोरेकारप्युगागमश्च, उदात्त.

·अनु. १३. भहभास्करभाष्योपेता. 97 उक्थे प्रव्राम व्यमिन्द्र स्तुवन्तः। आ . तू भैर माकिरतत्परिष्ठा- द्मिा हि त्वा वसुंपतिं वझूनाम् । इन्द्र यत्ते माहिनं दमस्त्य॒स्मभ्यं प्रेति । वाम । वयम् । इन्द्र । स्तुवन्तः। 'एति।तु । भर।माकिः । एतत् । परीति । स्थात् । विम । हि । त्या । वसुंपतिमिति वसु-पतिम् । वर॑नाम् । इन्द्र। यत् । ते । माहिनम् । दत्रम् । अस्ति । अस्मभ्यमित्य॒स्मभ्यम् । तत् । हर्य- निवृत्तिस्वरेण चतुर्थ्या उदात्तत्वम् । ते तव उक्थे स्तोत्रे अस्मिन् स्तोत्रस्थानीये शस्ते प्रशस्ते दाशुषे दातुं यतव . भूरि तदस्मभ्यं देहीति । यहा-ईदृशे शस्ते उक्थे समाप्ते इदानीं यत्वां प्रबवाम तदेहीति । चूलो लोट आहुत्तमस्य' इत्या- डागमः । लेटि वा 'लेटोडाटो' इत्याडागमः, 'छन्दस्युभयथा' इत्यार्धधातुकत्वाडित्वाभावः, सार्वधातुकत्याहच्यादेशो न प्रवर्तते ॥ -आ तू भरेति तृतीयपादान्तम्, तूइति पाद- पूरणार्थम् । हे इन्द्र आभर 'विद्मा हि त्वा वसुपतिम् ' इति. वश्यमाणत्वात् यस्विति गम्यते । पूर्ववद्वत्वम् । एतद्वसु माकिः परिष्ठात् परत्र मास्थात् अस्मास्वेव तिष्ठतु । यहा-अस्मभ्य- माढतं वसु लया एतत्परिष्ठितं समाप्तं मा भूत् अनुपक्षीणमस्तु । माकिरिति माशब्दपर्यायो निपातः, गातिस्था' इति सिचो लुक् । फस्मादेवमुच्यसे! इति चेत् हि यस्मात्त्वां सर्वेषां वसूनां , तत्रेव याज्या- , - ·96 तैत्तिरीयसंहिता. का. १. प्र. ७. १६ ग्वि चारीत् । मा नौ मीरा भरा दुद्धि तन्नः प्र दाशुपे दातवे भूरि यते । नव्य देणे शस्ते अस्मिन्त- 'मा । नः । महींः । एति । भर । दृद्धि । तत् । नः । प्रति । दाशुपे । दातवे । भूरि । यत् । ते । नव्यै । देष्णे । शस्ते । अस्मिन्न् । ते । उक्थे । इन्द्राय दाने पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेद्यः दानकामा मे प्रजास्स्युः '* इत्यस्य पुरोनुवाक्या-मा न इति त्रिष्टुप् ॥ हे इन्द्र नोस्मान् मा मर्धीः कलहिनो मा कार्षीः । किन्तु; नोस्मभ्यं आभर आहर । पूर्ववद्भत्वम् । 'द्वचचोत- स्तिडः' इति संहितायां दीर्घत्वम् । आहृत्य च तदस्मभ्यं प्रदद्धि प्रदेहि । व्यत्ययेन एत्वाभ्यासलोपाभावः । तदित्युक्तमि- त्याह-~-यत्ते तव सम्बन्धि भूरि बहु तत्तु ' दातवे' इति सन्निर धेर्धनमिति गम्यते । प्रदातव इति वा समस्तमेव सम्बच्यते दाशुपे पुरोडाशादीनि हवींपि दत्तवते यजमानाय दाश्वान् इति निपात्यते । तस्मे दातवे दातुं दानार्थ मेव यत्त्वया कल्पित 'प्रभूतं धनमस्मभ्यं प्रदेहीति । तुमर्थे सेसेन् ' इति तयेन्द्र - त्ययः । यस्मालां स्तुवन्तो वयं प्रबवाम प्रकर्षण , चूमः देहि नो देहि न इति, तस्मात्तदाढत्य ते वयमपि दाश्वांस इति । कदा दातव इत्याह-नव्ये अभिनवे देणे दानसमर्थ । आण:- दिके स्प्रत्यये धातोरिकारान्तादेशः । यदा-देणे दाने तुभ्यम् । औणादिके कनिप्रत्यये धातोरेकारप्पुगागमश्च, उदात्त- "सं. २०२०८, - ·भनु....1 भटमास्करभाष्योपेता. 97 उक्थे प्रबेवाम वयमिन्द्र स्तुवन्तः। आ . तू भर माकिरतत्परिष्ठा- द्विमा हि त्वा वसुपतिं वर॑नाम् । इन्द्र यत्ते माहिनं दमस्त्य॒स्मभ्यं प्रेति । वाम । वयम् । इन्द्र । स्तुवन्तः । 'एति।तु । भर।मार्किः । एतत् ।परीति । स्थात् । विग्न । हि । त्वा । वसुंपतिमिति वसु-पतिम् । वसूनाम् । इन्द्र। यत् । ते । मार्हिनम् । दत्रम् । अस्ति । अस्मभ्यमित्यस्म-भ्यम् । तत् । हर्य- निवृत्तिस्वरेण चतुर्थ्या उदात्तत्वम् । ते तव उक्थे स्तोत्रे अस्मिन् स्तोत्रस्थानीये शस्ते प्रशस्ते दाशुपे दातुं यत्तव -भूरि तदस्मभ्यं देहीति । यहा-ईदृशे शस्ते उक्थे समाप्ते इदानी यचां प्रबवाम तदेहीति । घूमो लोटि आहुत्तमस्य' इत्या- डागमः । लेटि वा 'लेटोडाटो' इत्याडागमः, 'छन्दस्युभयथा' इत्यार्धधातुकत्वात्विाभावः, सार्वधातुकत्वादच्यादेशो न प्रवर्तते ।। -आ तू भरेति तृतीयपादान्तम्, तूइति पाद- पूरणार्थम् । हे इन्द्र आभर ‘विद्मा हि त्वा वसुपतिम् वक्ष्यमाणत्वात् वस्विति गम्यते । पूर्ववद्वत्वम् । एतद्वसु माकिः परिधात् परत्र मास्थात् अस्मास्वेव तिछतु । यहा-अस्मभ्य- मादृतं वसु लयां एतत्परिष्ठितं समाप्तं मा भूत् अनुपक्षीणमस्तु माकिरिति माशब्दपर्यायो निपातः, 'गातिस्था' इति सिचो लुक् । कस्मादेवमुच्यसे? इति चेत् हि यस्मात्रां सर्वेषां वसूनां - तत्रैव याज्या- इति.

·98 तैत्तिरीयसंहिता, [का. १. प्र.७. तहर्यश्व,॥४९॥ प्र यन्धि । प्रदा- तार हवामह इन्द्रमा हविषा व- यम् । उभा हि हस्ता वसुंना पृण- श्वेति हरि-अश्व ॥ ४९ ॥ प्रत । यन्धि । 'प्रदा- तामिति प्र-दातारम् । हवामहे । इन्द्रम् । एति । हुविर्षा । वयम् । उभा । हि । हस्ता । वसुना। पृणस्व । आ । प्रेति । यच्छ । दक्षिणात् । एति । सम्बन्धिनं वसुपतिं . धनपति विद्म विजानीमः । 'चनोत- स्तिडः' इति संहितायां दीर्घत्वम् । सर्ववसुपतित्वप्रतिपादनार्थ वसूनामित्युक्तम्, समासे सत्याविशेषाप्रतीतः । 'पत्यायेश्वर्य' इति पूर्वपदारुतिस्वरत्वम् । 'इन्द्रो दिव इन्द्र ईशे एथिव्याः' *इत्यादिपु त्वामेय सर्ववसुपति शृणुमः, तस्मादुच्यते आ तू भरेति । किञ्च-है इन्द्र यत्ते तव माहिनं महत् महनीयं वा हिरण्या- दिकम् । महेरिन् वृद्धिश्च । यहा-माहिनं महाप्रमाणम्, । माद मान, स एव प्रत्ययः । दत्रं दातव्यम् । औणादिकान्प्रत्ययः ईदृशं यत्तव धनं अस्ति दानायेव कल्पितं, तदस्मभ्यं प्रयन्धि । छान्दसो घिभावः, शपों लुक् । हे हर्यश्व हरिवाहन ॥ इन्द्राय प्रदात्रे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्व पेद्यस्मै प्रत्तमिय सस मदीयेत । इत्यस्य पुरोनुकस्या-मदानारमिति बृहती ।। द्वाभ्यामष्टाक्षराभ्यां दशाक्षराम्यां च बृहती । प्रदातारमिन्द्रमिति सामनेन हविपा वयं हवामहे आयामहे ! 'बहुलं छन्दसि' सं. २०२०८, PU . प्रयच्छ . . क्र.सं. १०.८....

·अनु. १३.] महमास्करमाम्योपेता. 99 स्वा प्रयच्छ दक्षिणादोत सुव्यात् । प्रदाता वजी वृषभस्तुरापाड्युप्मी राजा वृत्रहा सौमपार्वा । अस्मिन् यज्ञे वर्हिष्या निपद्यार्थी भव यज- उत । सव्यात् । "प्रदातेति प्र-दाता । वजी । वृषभः । तुरापाट् । शुष्मी । राजा । वृत्रहेति वृ- त्र-हा । सोमपावेति सोम-पावो । अस्मिन्न् । यज्ञे । बर्हिपि । एति । निपद्येति नि-सद्य । इति सम्प्रसारणम् । स त्वमुभी हस्ती वसुना धनेन पृणस्व पूरय । पृण प्रीणने, तोदादिकः, व्यत्ययेनात्मनेपदम्, 'हि च' इति निघातप्रतिषेधः । पूरयित्वा चास्मभ्यं प्रयच्छ देहीति यावत्. । आ दक्षिणादा च सव्यात्प्रसारिताद्धस्तात् ताभ्यां प्र. सारिताभ्यां यावद्गृह्यते तावद्देहीति यावत् ।। तत्रेव याज्या- -प्रदातेति त्रिष्टुप् ॥ प्रदाता प्रकर्षेण दाता वजी वजवान् वृषभः वर्पिताभिमतानां धनानां तुरापाट् तूर्णम- मिभविता शत्रूणाम् । तुर त्वरासम्भ्रमयोः, मिदादिलक्षणोङ् , 'छन्दसि सहः' इति पिः, 'सहस्साटरसः' इति पत्यम् । शुप्मी पलवान् राजा वृत्रं हतवान् सोमपावा सोमस्य पाता । 'आतो मनिन् ' इति पनि । ईदृशस्त्वमस्मिन् यज्ञे बहिपि सीदसि | आगत्य निपद्य आ- सित्वा, अथ अनन्तरं यजमानाय शं च योश्च भव रोगाणां दीप्यमानः वृत्रहा ·100 तैत्तिरीयसंहिता. !PIOS मानाय शं योः । इन्द्रस्तुत्रामा स्ववार अवौभिस्सुमृडीको भवतु विश्ववेदाः । वाधतां वेपो अभयं अर्थ । भव । यजमानाय । शम् । योः। "इन्द्रः सुत्रामेति सु-त्रामा । स्ववानिति स्व-वाद अवौभिरित्यवः-भिः । सुमृडीक इति सु-मुड़ी कः । भवतु । विश्ववेदा इति विश्व-वेदाः । बाध- ताम् । द्वेषः । अभयम् । कृणोतु । सुवीर्यस्योति 116 शमयिता भयानां च यावयिता । शाम्यते? तेश्च विच 'निपातस्य च' इति संहितायामयशब्दस्य दीर्घत्वम् ।। इन्द्राय सुत्राम्णे पुरोडाशमेकादशकपालं निवपेदपरुद्दो व परुद्धयमानो या'* इत्यस्य पुरोनुवाक्या-~~-इन्द्रस्सुत्रामेति त्रिष्टुप इन्द्रस्सुत्रामा सुटु त्राता सर्वेपाम् । तेनैव मनिन् । स्ववा, धनवान् । 'दीर्घादटि समानपादे' इति रुत्वम् । अवोभिः रस, समृडीकः मुसुखः सुष्छु मुसयितास्माकं भवतु । 'मृडोकादया इति कन्, 'नसुभ्याम् ' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । विश्ववे/ 'गतिकारकयोरपि' इत्यमुन, पूर्वपदारुतिस्वरत्वश्च । सर्वधनो बहुओहो विश्वं संचारमा' इति विश्वब्दस्मन्दोदर किञ्च:-~बाधतां नाशयतु द्वेषः देवन् । 'अन्यम्योपि दक्ष - इत्यमुनि वा नाताकवचनम् । अभयं चास्माकं रूगोद *सं. २-२-८.

·. अनु. १३) मभास्करभाष्योपैता. 19hA 4. 2040 Norn.in LIB कृणोतु सुवीर्यस्य ॥५०॥ पतय: स्स्याम । तस्य व्य सुमतौ य ज्ञियस्यापि भद्रे सौमनसे स्याम । स सुत्रामा स्ववाः इन्द्रो अ॒स्मे सु-वीर्यस्य ॥ ५० ॥ पतयः । स्याम । "तस्य । वयम् । सुमताविति . सु-मतौ । यज्ञिय॑स्य । अपीति । भद्रे । सौमनसे । स्याम । सः। सुत्रा- मेति सु-त्रामा । स्ववानिति स्व-वान् । इन्द्रः। अस्मे इति । आरात् । चित् । द्वेपः । सनुतः । धिन्विरुव्योरच' इत्युप्रत्ययः । सुवीर्यस्य सुसारस्य सर्वस्य पृवयं पतयस्स्याम भूयास्म । 'पीरवी? च' इत्युत्तरपदाादा- इत्तत्वम् ॥ "तत्रैव याज्या-तस्य वयमिति त्रिष्टुप् ॥ तस्येन्द्रस्य यज्ञिय- स्य यज्ञार्हस्य यज्ञसम्पादनार्हस्य । 'यज्ञविंग्भ्यां घखो'। तस्य समती कल्याण्यां मतो । 'मन्क्तिव्याख्यान इत्युत्तरपदान्तो- वात्तत्वम् । शोभनायां वा बुद्धौ । ‘नमुभ्याम् ' इत्युत्तरपदान्तो- भितित्वम् । तत्र विषयत्वेन वयं स्याम, तस्येन्द्रस्य भद्रे भन- 'अये कल्पाने सोमलसे सौमनस्ये च स्याम । एतदुक्तं भवति- शुप्पगसम्पादिनः तस्य सुमतौ स्याम यथा सर्वकालं यागकारिणी सोमवाम । अपि न-तस्य भद्रे सोमनसे सौमनस्ये च फलं इंशाम यथा सर्वकालाभिमतभानः सर्वकालं मोदेमहीति । छान्द. सित्वरप्रत्ययः । इन्द्रस्सुत्रामा मुटु ताता स्ववान् धनवान् अस्मा- , ·102 तैत्तिरीयसंहिताः [का. १. प्र. ७. आराचिद्वेर्पस्सनुतर्युयोतु । रेवती- नस्सधमाद इन्द्रै सन्तु तुविवाजाः। क्षुमन्तो याभिर्मदेम । प्रोवस्मै युयोतु । "रेवीः । नः । सधमाद् इति सध- मादः। इन्द्रेत सन्तु। तुविवाजा इति तुवि-वाजाः। क्षुमन्तः । याभिः । मदेम । "मो इति । स्विति के द्वेपो वेतृत् सनुतः अन्तर्हितान् हत्या आराचिदूरादेव युयोतु यापयतु नाशयतु । व्यत्ययेन शपश्लः । . 'सुपां सुलुक्' इत्यस्मच्छब्दात्परस्याप्पट्याश्शे आदेशः, 'शे'. इति प्रगृह्यत्वम् ।। योलं श्रियै सन् सलमानस्स्यात्तरमा एतमेन्द्रमेकादशक- पालं निर्व पेत् '* इत्यस्य पुरोनुवाक्या-रेवतीर्न इति गायत्री ।। 'रेवती पुरोनुवाक्या '* इति ब्राह्मणम् । रेवत्यः धनवत्यः सर्वधनसाधनभूताः । पूर्ववत्पूर्वसवर्णदीत्वम् । नोस्माकं सधमादः अस्माभिस्सह माद्यन्तः । मद तृप्तियोगे, चुरादिः, ततो ण्या न्तात्वि, 'सधमादस्थयोः' इति सहस्य सधादेशः । आप श्रोच्यन्ते । तुषियागाः बहनं चरुपुरोडाशादिबन्नसम्पादिन्यः अस्माकं इन्द्रे इन्द्रनिमित्तं सन्तु याभिर्विषयं क्षुमन्तः इन्द्रगेव स्तुवन्तो मदेम माद्यम । व्यत्ययेन शप् । क्षोनेः विपि आन्दसस्तुगभावः, 'स्वनुयाम्मनुप्' इति मतुप उदात्तत्वम् ।। "तत्रैव याज्या-मोप्वस्मा इति शहरी सप्तपदा - करी याज्या" अस्मै . इन्द्राय । पठच . . - मा.

·भभास्करभाष्योपेता. 103 । . पुरोमिन्द्राय शूपमर्चत । अभी- के चिदु लोककृत्सङ्गे समत्सु वृत्र- अस्मै । पुरोथमिति पुरः-रथम् । इन्द्राय । शू- पम् । अर्चत । अभीके । चित् । उ । लोककदिति लोक-कृत् । सङ्गे। समत्स्विति समत्-सु । वृत्र- चतुर्थी । अस्येन्द्रस्य पुरोरथं रथस्य पुरस्तात् । 'पुरोव्ययम्' इति गतित्वम् । रथस्याग्रतो यथा शूपं बलं प्रोप्वर्गत प्रक- पेंण मुखेन च चाग्भिरभ्यर्चयत । प्रो इति निपातसमुदाय, ओदन्तः, 'सुनः' इति सोप्पत्यम् । स चास्माभिरर्चितबलः अस्माकं . गोधि अस्मद्रुध्यतां रक्ष्यत्वेन स्मरतु । 'अधीगर्थ' इति कर्मणि पष्ठी । बुधेश्छान्दसे लुङि दीपजनबुध ' इति च्लेश्चिणादेशः, 'बहुलं छन्दस्यमाङयोगेपि इत्यडभावः । इन्द्रो विशेष्यते----अभीके चित् अभ्यर्णेपि परबले योद्धं कामय- मानोपि लोकरत् स्थानरुत् एवमेव वैमुख्यं भनते । केशा- केश्यवस्थायामपि परवलेनादितोपि युद्धभूमो स्थितिमानेव भवतीति। फेत्यत्राह---समत्सु सङ्ग्रामेषु सङ्गे सति यदा समत्सु सङ्ग क- रोति तदाभीके अन्तिकोपि लोकरुदेव । वृत्रहा वृत्रं हतवान् खल्बसाविति । 'अनुकाभिकाभीकः कमिता' इति निपात्यते । सह प्राधान्यास्विति समदः । समानं माद्यन्ति का, 'समानस्य सः' इति सभावः । स खल्विन्द्रश्वोदिता सर्वेषां धनानां दाता प्रेरयिता । जुद सञ्चोदने, ण्यन्तात्तृचि 'बहुलं संज्ञाच्छन्दमोः' इति णिलुक । किच--तस्येन्द्रस्य प्रसादेन अन्यकेषां परेषां याकाः । उभयत्रापि कुत्सायां प्रागिवीयः कः | अपिन्दर .

·104 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. १, प... हा । अस्माकं वोधि चोदिता न- भन्तामन्य॒केपाम् । ज्याका अधि. धन्वंसु ॥ ५ ॥ हेति वृत्र-हा । अस्माकम् । बोधि । चोदिता। नभ॑न्ताम् । अन्यकेपाम् । ज्याकाः । अधीति । धन्वस्विति धन्व-सु ॥ ५५ ॥ जरसा मा ते हर्यश्च सुवीर्यस्थाध्येकं च ॥१३॥ पाकयज्ञ सश्रवाः परोक्ष वहिपोहं ध्रुवाम- गन्मत्याह देव सवितर्देवस्याहं क्षत्रस्योल्वं वाज- स्येमर्मनिरेकाक्षरेणोपयामगृहीतोस्यन्वह मासास्त्र- योदश ॥ १३ ॥ पाकयज्ञं परोक्ष ध्रुवां वि सृजते च नस्सर्व- वीरां पतयस्स्यामकपञ्चाशत्॥५१॥ पाकयज्ञ धन्वंसु ॥ हरिः ॐ तत्सत् ॥ धनुष्प्यारोपिताः कुत्सिता ज्याः नभन्तां नश्यन्तु । नभ हिं- सायाम, व्यत्ययेन शप् ॥ इति श्रीभभास्करमिश्रविरचिते ज्ञानयज्ञाख्ये यजुर्वेदभाप्ये, प्रथमकाण्डे सप्तमप्रपाठके प्रयोदशोनुवाकः. " समाप्तश्च प्रपाठक ओम.

·अनु. 1.] भभास्करमाध्योपेता. 105 अनुमत्यै पुरोडाशमष्टाकपालं नि- 'अनुमत्या इत्यनु-मत्यै । पुरोडाशंम् । अष्टाकपालमित्यप्टा-कपालम् । निरिति । 'अथ राजसूयब्राह्मणं घेश्वदेवं काण्डम् । ऋचो यपि पात्र भवन्ति, प्रायिकत्वा दाह्मणमुच्यते । हिविधं ब्राह्मण, कर्मबाह्मणं कल्पव्राह्मणं चेति । तत्र कर्मवाहाणं, यत्केवलानि कर्माणि विधत्ते, मन्त्रान्विनियुके, न प्रशंसां करोति न निन्दाम्, यथेदमेव--- अनुमत्ये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति धेनुर्दक्षिणा' इत्यादि । कल्पवाह्मणं भवति, यथा-'संवत्सरमेतद्वतं चरेत् । हो वा मासी' इत्यादि।। कृतयः 'प्रजापतिः प्रजा असू जन' इत्यादयः, तदपि कल्पब्राह्मणम् । गाधा इतिहासाः पुराकल्पाश्च ब्राह्मणान्येव । गाधा वैदिकाश्श्लोकाः अर्थप्रधानाः न प्रशंसानिन्दापराः 'स्मृतिः प्रत्यक्षमतिह्यम् । अनुमानश्चतुष्टयम् 'S इत्याद्याः । इतिहासाः पररुतयः मनुप्यतयः 'विश्वरूपो वे वादः इत्येवमादयः। पुराकल्पाः प्रजापत्यादिकृतयः 'प्रजा- पतिः मना असृजत इत्येवमादयः । सर्वाण्येतानि ब्राह्मणान्यु- च्यन्ते । एतदुक्तं भवति-कर्ममन्त्रचोदना ब्राह्मणम्। तत्वविषयमर्थ- वादादियुक्तं कर्मविधानं कल्पं ब्राह्मणमित्युच्यते । अतत्वविपयं कर्मविधानं कल्पब्राह्मणमेव, यथा--'सावित्रं जुहोति प्रसूत्यै' इत्यादि* *. । आहुश्श- कचिद्विधिः प्रशंसा च केपु निहिधिरेव हि । केषु चित्स्तुतिरेव स्यात् एवं निन्दानिषेधयोः ॥ इति । आ. १-३२. सं. २-१-२. आ.1-२. *आ. ५-२. .

·*-106 तैत्तिरीयसहिता. [का. १. प्र. ८. । वैपति धेनुर्दक्षिणा ये प्रत्यञ्चश्श- भ्याया अवशीयन्ते तं नैऋतमेक- वपति । धेनुः । दक्षिणा । ये । प्रत्यञ्चः । शम्यायाः । अवशीयन्त इत्यव-शीयन्ते । तम् । नैर्ऋतमिति नैः-ऋतम् । एककपालमित्येक- तत्रास्मिन् प्रश्ने कर्माणि विधीयन्ते मन्त्राश्च केवलमानायन्ते, न विनियुज्यन्ते । औपानुवाक्ये तु कर्माणि च विधीयन्ते मन्त्रा- थाम्नायन्ते तदानीमेव च ते विनियुज्यन्ते झते विशेषः । तत्र रानसूये पवित्रेमिष्टोमे पञ्चम्यां संस्थिते पष्ठीमारभ्यान्वहमनुमत्या- दयोप्टो यागास्सन्ति, तान्विदधाति-अनुमत्ये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपतीत्यादि । अनुबाह्मणं च भवति 'अष्टावेतानि हवीपि भव- न्ति'* इति । तत्र पठ्यामानुमतमष्टाकपालं निर्वपति । या[यया सर्व क्रियते [ साऽनुमतिः ।। अनुमतिरिति 'इयमेवास्मै राज्यमनुमन्यते'* इत्यनुमत्यभिमानिनी वा काचिद्देवता एथिवीत्वेन रूप्यते । 'तादीच निति' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । तस्ये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति तदुद्देशेन पृथकरोति । अष्टसु कपालेपु संस्स्न्त इति तद्धितार्थे द्विगुः, 'द्विगो गनपत्ये' इति प्राग्दीव्यतीयस्य लुक् , अष्टनः कपाले हविप्युपस डानम्' इति पूर्वपदस्यात्वम् , 'इगन्तकालकपाल इति पूर्वपदप्रतिस्वरत्वम् । तत्र धेनुः प्रत्यग्रप्रसवा गोदक्षिणा देया । 'दक्षिणस्यादिगाख्यायाम्' इत्याद्युदात्तत्वम् ।। तथास्मिन्नेव नेतं विधातुमाह—ये प्रत्यक्ष इत्यादि, ।। अत्र 'नेपातेन पूर्वेण प्रचरत'* इत्यनुवालणदर्शनादानुमतात्पूर्वमेव नतेन प्रचरितव्यं, तत्रानुमतस्य प्रथमानानसामर्थ्यात्प्रयममानुमतमासाद्यते । , 1 - , *मा.१-६-१, ·अनु. 1.] भटमास्करमाप्योपैता. 107 कपालं कृष्णं वासः कृष्णप्पं द- क्षिणा वीहि स्वाहाहुतिं जुपाण एप कपालम् । कृष्णम् । वासः । कृष्णप्पमिति क- प्ण-तूपम् । दक्षिणा । वीति । इहि । स्वाहा । । , प्रचरणन्तु नेतयागात्पश्चादिति विवेकः । तत्रानुमतं पिपन् पश्चादुत्तरतश्च व्यवशातयति तण्डुलान तत्र ये शम्यायाः प्रत्यञ्चः प्रत्यग्गताः अवशीर्यन्ते अवपतन्ति तान् ने तमेककपालं निर्व- पेत्, निर्वपतीति प्रस्तत्वात् । निर्वपतिस्तु तूष्णीमुपचारादित्याहुः । निर्वपतिर्वा धात्वर्थसामान्ये करोत्यर्थे वर्तते । तान् प्रतीचीनां- स्तण्डुलान् नरन्तं कुर्यादित्यर्थः । तमित्येककपालापेक्षयेकवचनम् । पूर्ववत्समासादिः । विवाधन*पृथिव्येव नितिः, पृथिव्येव विश्व- मनुगृहाति निगृहाति च । ब्राह्मणं च भवति 'इयं नितिः' इति । देवतान्तरं वा पूर्ववत् । तत्र कृष्णं वासः कृष्णतूपं कृष्णदशान्तं दक्षिणा ॥ तत्र नेरतेन प्रचरितुं दक्षिणमपरमवान्तरदेशं गमिप्यन् गाह- पत्ये जुहोति-चीहीति ॥ वीहि विगच्छ विगच्छद्भिरस्माभिः विश्लिष्टो भव मास्माननूत्थाय वाधिष्ट । हे गार्हपत्य तुभ्यं स्वाहा स्वाहुतं करोमीदमाज्यम् । तस्मादिमामाहुतिं जुपाणरसेवमानः शान्तो भूत्वा इहेवास्स्वेत्यर्थः । स्वाहाळतामिमामाहुति जुपाण इति वा । 'तादो च' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । जुपेश्शानचि 'बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक् , व्यत्ययेन *क. घ.नियाधन. - ग्रा. १.६.१.

·168 तैत्तिरीयसंहिता. -- वा ते निरक्रते भागो भूतै हविष्म॑त्यसि मुञ्चेममश्सस्स्वाहा नमो य इदं चकारादित्यं चरुं निर्वपति बरोद- आहुतिमित्या-हुतिम् । जुपाणः । 'एपः । ते । निरत इति निः-ऋते । भागः । भूते । हविष्म- ती। असि । मुञ्च । इमम् । अ५हसः। 'स्वाहा । नमः । यः । इदम् । चकार । आदित्यम् । चरुम् । सार्वधातुकत्वादनुदात्तत्वाभावः, ताच्छीलिको चानश् । यदहुत्वा गार्हपत्य ईयुः '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ "नातं सर्व जुहोति—एप त इति गायत्री । यजुरिति केचित् ॥ मुञ्चेति तिङः परत्वात्पादादित्वान्न निहन्यते । हे निर्माते एप ते भागः, त्वयेदं हविर्भुज्यताम् । कर्मणि घन् , ' कवितः' इत्यन्तो- दात्तत्वम् । हे भूते भूतरूपे निरतिभूते वा । यद्वा- सर्वेषां भूतिहतो । बाह्मणं च भवति 'भूतिमेवोपावर्तते' इति । पादादित्वान्न निहन्यते । यरमादनेन हविषा हविप्मती त्वमसि, तस्मादिमं हविपोस्य दातारं यजमानं अंहसः पापान्मुश्चेति । 'अंहस एवेनं मुञ्चति'* इति ब्राह्मणम् ॥ पुनरेत्य गार्हपत्ये जुहोति-स्वाहा स्वाहुतमिदमाज्यमस्तु, नमः नमस्कारश्वास्तु । (कतमस्म) कस्मै ! यो हवा इदमस्मत्प्रार्थितं चकार तधेय कृतवान्, नितिं यष्टुं गच्छतोस्मान् सोहा अननृत्याय अत्रैव शान्ती- पस्थित इति यावत् । यद्वा-इदं विश्वं घराचरं नगचकार।। वो भूते आदित्यं चरुं निर्वपति-अदितिः देवमाता -पृ. धा,...

·मांभास्करभाष्योपेता. 109 । क्षिणामावैष्णवमेकादशकपालं वा- मनो वही दक्षिणानीपोमीयम्॥१॥ एकादशकपाल हिरण्यं दक्षिणैन्द्र- निरिति । वपति । वरः । दक्षिणा। 'आमावैष्णव- मित्यांना-वैष्णवम् । एकादशकपालमित्यकादश- कपालम् । वामनः। वही । दक्षिणा । अग्नीपो- मीयमित्य॑ग्नी-सोमीयम् ॥ १॥ एकदिशकपाल- मित्येकादश-कपालम् । हिरण्यम् । दक्षिणा । ऐ- न्द्रम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । थिवी वा, सा देवतास्य आदित्यः । 'दित्यदिति' इति ण्यः । 'उभयीप्वेव प्रनासु'* इत्यादि ब्राह्मणम् । तत्र वरो दक्षि- णा, गोर्वरः ॥ 'श्वो भूते आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपति-' अभिसर्वा देवताः* इत्यादि ब्राह्मणम् । अत्र वामनो वही दक्षिणा। वामनो हस्वाङ्गः, वही वहनदेशवान् । 'यद्वही । तेनानेयः'* इत्यादि ब्राह्मणम् ।। श्वो भूते अग्नीपोमीयमेकादशकपालं निर्वपति-'अनीपोमा- * इत्यादि ब्राह्मणम् । ' द्यावारथिवीशुनासीर' इति छः। तन हिरण्यं दक्षिणा 'हिरण्यं दक्षिणा समृद्धये '* भवति।। '. : श्वो भूते ऐन्द्रमेकादशकपालं निर्वपति-'इन्द्रो वृत्रं हत्वा' इति ब्राह्मणम् । तत्र ऋषभो वही दक्षिणा | झपभस्सेक्ता भ्यां वा इन्द्रः *ना. १-६-1.

·110 त्तिरीयसंहिता. [का. १. प्र.८ मेकादाकपालमृपभो वही दक्षि- णाग्यमष्टाकपालमैन्द्रं दधृयपभो वही दक्षिणेन्द्रामं द्वादशकपालं वै- श्वदेवं चरुं प्रथमजो वत्सो दक्षिणा ऋपक्षः ! वही । दक्षिणा । "आग्नेयम् । अष्टाकपा- लमित्युष्टा-कपालम् । ऐन्द्रम् । दधि । ऋषभः । वही । दक्षिणा। "ऐन्द्राममित्येन्द्र-अग्नम्। द्वादश- कपालमिति द्वादश-कपालम् । वैश्वदेवमिति वै- भ्व-देवम् । चरुम् । प्रथमज इति प्रथम-जः। वत्सः । दक्षिणा । सौम्यम् । श्यामाकम् । चरुम् । खेलगतिर्वा । अत्रायं पञ्चम ऐन्द्रो विधीयते, अनुब्राह्मणे तु ऐन्द्रा- मः, अत्र कथं भाव्यमिति भाव्यं ; विकल्पो वा तुल्यवलवात् ।। 1वो भूते आमेयमष्टाकपालं निर्वपति, ऐन्द्रं न दधि-द्विह- विष्कोयं यागः 'अग्नि यज्ञमुखम् '* इत्यादि ब्राह्मणम् । अपभो वही दक्षिणा ।। "वो भूते ऐन्द्रानं द्वादशकपालं निर्वपति, वैश्वदेवं चरुं निव- पति-'देवा वा ओपधीप्वानिमयुः' इत्यादि ब्राह्मणम् । अत्र मथमनः प्रथमनातो वत्सो दक्षिणा । अस्मिन् यागे सौम्यं श्यामा- के चरुं निर्वपति--सोमो वा अस्ष्टपच्यस्य राना '* इत्यादि ना- ह्मणम् । श्यामाकशब्दाद्विकारे 'कोपधाच' इत्यम् । तत्र यासो दक्षिणा । 'सौम्यं हि देवतया वासः'* ! त्रिविकोयं यागः। . मा, १.६-१, ·अनु. २.] भटमास्करमाध्योपेता. 111 सौम्या श्यामाकं चलं 'वासो दक्षि- णा सरस्वत्यै चरु५ सरस्वते चर्स मिथुनौ गावौ दक्षिणा ॥ २ ॥ आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं वासः। दक्षिणा ।"सरस्वत्यैः। चरुम् । सरखते। चरुम् । मिथुनौ । गावौं । दक्षिणा ॥ २ ॥ अग्नीपोमीयं चतुस्त्रिशञ्च ॥ १ ॥ 'आग्नेयम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । निरिति । वपति । सौम्यम् । चुरुम् । सावित्रम् । 'अष्टावेतानि हवीपि '* इति ब्राह्मणानुसारेण व्याख्यायते वत्स- वाससी दक्षिणा इति ॥ श्वो भूते सरस्वत्यै नरं निर्वपति, सरस्वते चरुम्-स्त्रीपुंसात्मके दे देवते । अयमपि विहविष्कः । मिथुनो स्त्रीपुंसौ गावो दक्षिणा ॥ इत्यष्टमे प्रथमोनुवाकः. 'सन्ति तावद्वाजसूयान्त वीनि चातुर्मास्यहवींषि; तत्र तावद्वेश्व- देववापि विदधाति--आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपतीत्यादि ॥ एतानि यथासमानातमष्टी हवींषि निर्वपति । अष्टहविप्कोयमेको यागः । एपां *त्री. १.६-१, ·112 तैत्तिरीयसंहिता.. [फा. १.प्र... चरु सावित्रं द्वादशकपालसा- रस्वतं चरुं पोष्णं चरुं मारुत सप्तकपालं वैश्वदेवीमामिक्षा द्यावा- पृथिव्यमेककपालम् ॥ ३ ॥ द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम्।सारस्वतम्। चरुम् । पोष्णम् । चरुम् । मारुतम्। सप्तकपालमिति सप्त-कपालम् । वैश्वदेवीमिति वैश्व-देवीम् । आमिक्षाम् । द्यावापृथिव्यमिति द्यावा-पृथिव्यम्। एककपालमित्येक-कपालम् ॥ ३ ॥ आद्र्य सौम्यं मारुतमुष्टादश ॥ २ ॥ . च पौणान्तानि पञ्च सञ्चराणि वरुणप्रघासादिष्वप्युपयोक्ष्यन्ते । 'वैश्वदेवेन वै प्रजापतिः प्रना असृजत '* इति ब्राह्मणम्, 'ते वा एते निस्संवत्सरस्य प्रयुज्यन्ते '* इति च । 'अमेर्टक् । सौम्यम्, पूर्ववक्ष्यण । तप्ते पयसि दध्यानयति यत्संवतते 'सा- मिक्षा । द्यावाएथिव्यमिति । 'द्यावाप्रथिवीशुनासीर' इति यत् । सर्वेषां यागानामन्त्य एककपालः ।। इत्यष्टमे. द्वितीयोनुवाकः. है ·भाभास्करमायोपेता 118 ऐन्द्राममेकादशकपालं मारुतीमा- मिक्षा वारुणीमामिक्षा कायमेक- कपालं प्रघास्यान् हवामहे मरुतो 'ऐन्द्राममित्यैन्द्र-अग्नम् । एकादशकपालमि- त्येकादश-कपालम् । मारुतीम् । आमिक्षाम् । वारुणीम् । आमिक्षाम् । कायम् । एककपालमि- त्येक-कपालम् । प्रघास्यानिति प्र-घास्यान् । हवामहे । मरुतः । यज्ञाहस इति यज्ञ-वाहसः। 'अथ वरुणप्रघासहवींपि विदधाति-ऐन्द्राममित्यादि ॥ एतानि चत्वारि हवीपि पक्षसञ्चरातिरिक्तानि । 'एतद्ब्राह्मणान्येव पञ्च वीपि । अथेप ऐन्द्रानो भवति '* इत्यादि ब्राह्मणम् । तेन सञ्चरेससह नव भवन्ति । को देवता अस्य कायम् । 'कस्येत्' इतीत्वम् । कः प्रजापतिः ॥ गृहीतकरम्भपात्रां पनीमुदानयित्वा वाचयति प्रतिप्रस्थाता- प्रवास्यानिति । इयं गायनी ॥ पूर्वपदलोपोत्र द्रष्टव्यः । यथा- देवदत्तो दत्तः, सत्यभामा भामेति । एवं वरुणप्रघासाः प्रघासाः। तत्र भवास्तेपां सम्बन्धिनो मरुतः प्रघास्याः । 'भवे छन्दसि ' इति यः। मरुद्विशेषा वा प्रघास्यास्तान हवामहे आवयामः यजामहे वा। बहुलं छन्दसि' इति सम्प्रसारणम् । [यज्ञं वहन्तीति यज्ञवाहसः] . वहिहाधाञ्भ्यश्छन्दप्सि' इति विधीयमानोसुन् ‘गतिकारकयोरपि पूर्वपदमरुतिस्वरत्वं च ' इति कारकपूर्वादपि भपति, णिदिति का . *ना. १.६.४. P ·114 तैत्तिरीयसंहिता. का. १.प्र.८: यज्ञवाहसः करमेणं सजोपंसः। मो पूर्ण इन्द्र पृत्सु देवास्तु स्म ते शुष्मिनया। मही ह्यस्य मीटु- करम्भेण । सुजोपस इति स-जोपसः। मो इति । स्विति । नः । इन्द्र । पृत्स्विति पृत्-सु । देव । अस्तु । स्म । ते । शुष्मिन्न् । अवया । मही। हि । अस्य । मोटुपः । यव्या । हविष्म॑तः । मरुतः । तत्रानुवृत्तेवृद्धिः । दधिसपिमिश्रारसक्तवः करम्माः । जातविकवचनम् । तद्योगात्ताच्छब्धम् । करम्भपानर्हेतुभिः सनोपसस्समानप्रीतीन् पर- स्परमस्माभिवा सप्रीतीन् । 'परादिश्रन्दसि' इत्युत्तरपदाधुदात्त. त्वम् ।। 'यनमानः पुरोनुवाक्यामन्वाह~मो पूण इति ॥ “पसिमका- रोयम् । पादादित्वादस्त्विति न निहस्यते । मो इति प्रतिपेधे । निपातसमुदायो वा । सामर्थ्याल्लम्या क्रिया; तस्या एवं निषेध- सम्भवात्, अस्त्विति वक्ष्यमाणत्वाच्च । हे इन्द्र देवनादिगुणक. अ स्माकं पृत्सु सङ्गामेषु प्रवृत्तिः (सु) मो मा भूदिति । सु सुष्टु समीचीनमेव । सुष्टु मा भूदिति वा । अस्मान् प्रमु माकापीः शोभनमेतदिति । 'सुमः' इति सोप्पत्यम्, 'अन्येपामाप दृश्यते' इति दीर्घत्वम् । नश्च धातुस्थोरुषुभ्यः' इति नसो णस्वम् । किश-हे शुष्मिन् वलवन् ते तव प्रसादात् अक्या करम्म पात्रयागोस्तु अवयजनमवया । अवे यनः' इति .ण्विः, . ' छा- ·मभास्वरमाष्योपेता ,115 पौ यव्या । हविष्मतो. मरुतो व- न्दते गीः । यद्गामे यदरण्ये यत्स- भायां यदिन्द्रिये । यच्छूद्रे यदर्य एनश्चकुमा वयम् । यदेकस्याधि वन्दते । गीः । 'यत् । ग्राम । यत् । अरण्ये । यत् । सभायाम् । यत् । इन्द्रिये । यत् । शूद्रे । यत् । अयें । एनः । चकम । वयम् । यत् । एक- स्य । अधीति । धर्मणि । तस्य । अवयजनमित्य- - न्दसोन्त्यविकारः । सोर्वा डादेशः । वरुणपाशानामंवयजनं वि. नाशहेतुरस्त्विति यावत् । कः पुनरस्य विशेष इति चेद्मः- है इन्द्र अस्य तव मीढुपः सेक्तुः सम्बन्धिनीयमिष्टिः मही पृथ्वी यस्माद्यव्या यवमानसदृशी अतिस्वल्पति यावत् । शाखादित्वादिवार्थे यः। यद्वा-इयमेवेष्टिः तव प्रसादान्महती यव्या यावयित्री वरुणपा- शानां पृथक्करणसमर्थेति यावत् । छान्दसो यः । अन्वादेश- त्वादस्येति निहन्यते । दाश्वानादौ मीद्वानिति निपातितः । किञ्च- हविप्मतश्चरुमतो मम गीर्वन्दते स्तोति ॥ 'दम्पती याज्यां ब्रूतः—यद्गाम इति । पट्दा नगतीयम् ॥ प्रामे ननपदे गूढे प्रदेशे सभायां गृहे इन्द्रिये चक्षुरादिके वा- गादिके च शूद्रे चतुर्थे । निरुष्टोपलक्षणम् । 'अर्यस्स्वामिवे- श्ययोः' इति निपात्यते, निपातनसामर्थ्यादेवाभिमतस्य सिद्धिः । एषु प्रामादिप्वाधारेषु एतेषु वा निमित्तेपु वयं यदेनः पापं च- कम बुद्धिपूर्वमशुद्धिपूर्व वा सह कृतवन्तः । साहितिक दीर्घत्वम् ।

·116 ; तैत्तिरीयसंहितो. का. १. प्र... धर्मणि तस्यावयजनमसि स्वाहा । अक्रन्कर्म कर्मकृतस्सह वाचा मं- व-यज॑नम् । असि । स्वाहा । 'अक्रन्न । कर्म । कर्मकृत इति कर्म-कृतः । सह । वाचा। मयो- आव: अस्मदो द्वयोश्च' इति द्वयोर्बहुवचनं वयमिति । यञ्च योरेकस्यान्यतरस्य एनः पृथगेवानया मया पा रुतम्, अधिध- मणि नासनादि क्रियमाणे तन्निमित्तं वा कृतं तस्य सर्व- स्यावयननं नाशनमसि हे करम्भपात्राणि । सामान्यविवक्षायाम- कवचनं, करम्भेण चेति प्रक्रान्तत्वात् । स्वाहाकरोमि त्वामिति । 'यजमानदेवत्यो वा आहवनीयः '* इत्यादि ब्राह्मणम् ।। थग्गच्छन्तावनुमन्त्रयेते पक्षीयनमानी-अक्रन्निति । अनुष्टु- वेपा ॥ अक्रन् कृतवन्तः । बहुवचनेन द्वायुच्यते । कर्म कर- म्भपात्रहोमलक्षणं कृतवन्तः । 'मन्त्रे घस' इति च्लेलृक् , पुरु- पव्यत्ययः, अकार्मेति मध्यमतया विपरिणतिः, 'अस्तं प्रेत' इत्ये: कवाक्यत्वात् । कर्मरुतः एतस्य कर्मणः कर्तारः एतदेवाक्रन् । 'सुकर्मपाप' इति विप् । सह वाचा मन्त्रात्मिकया मयोभुवा मयसस्सुखस्य भावयित्र्या मन्त्र कर्म स्तवन्तः । भवतेये- न्तारिकप , 'बहुलमन्यत्रापि' इति णिलुक् , उपपदसमासः । अन्तोदात्तादुत्तरपदात् ' इति तृतीयाया उदात्तवं व्यत्ययेन नित्य- समासेपि । यहा–मयसां भूर्मयोभूरिति पटोसमासः }..'साधे. ' इति वाचस्तृतीयाया उदात्तत्वम् । देवेभ्यो देवार्य देव. निरवदानार्थम् । ते यूयं सम्प्रति कर्म यथोक्तं सत्या. अस्तं काचः *मा. 1.६.५ ·अनु. ४.] मभास्करभाष्योपेता. 117 . योभुवा । देवेभ्यः कर्म कृत्वास्तं प्रेत सुदानवः ॥ ४॥ अमयेऽनाकवते पुरोडाशंमष्टाकपा- लं निर्वपति साक५ सूर्येणोद्यता भुवेति मयः-भुवा। देवेभ्यः। कर्म।कृत्वा।अस्तम्। प्रेति । इत । सुदानव इति सु-दानवः ॥ ४ ॥ वयं यद्विशतिश्च ॥३॥ 'अनये । अनीकवत इत्यनीक-वते । पुरोडा- शम् । अष्टाकपालुमित्य॒ष्टा-कपालम् । निरिति । वपति । साकम् । सूर्येण । उद्यतेत्युत्-यता । प्रेत स्वस्वं स्थानं वियुक्ता गच्छत । हे सुदानवः कल्याण- दानाः । कर्मसमाप्ति वा अस्तमयत देवाः । 'देवानृणं निरव- दाय'* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ इत्यष्टमे तृतीयोनुवाकः. 'अथ साकमेधहवींषि विधीयन्ते । तत्र प्रथमेहनि यानि भवन्ति • तानि विदघाति----अमयेनीकवत इति ॥ 'देवासुरास्स- यत्ता आसन् । सोगिरब्रवीत् । ममेयमनीकवती तनूः1 इत्या- दि ब्राह्मणम् । 'असो वा आदित्योग्निरनीकवान् । तस्य रश्म- मा. १.६.६. *मा..६.५.

·118 सिरीयसीइता. का. १. प्र.८. -- मरुज्यस्सान्तपनेभ्यो मध्यन्दिने च- सं मुरुग्यो गृहमेषिभ्यस्सर्वांसां दु- ग्धे सायं चर्षे पूर्णा दर्वि परा पत मरुज्य इति मुरुत्-भ्यः। सान्तपनेभ्य इति सां- तपनेभ्यः । मध्यन्दिने । चुरुम् । मरुद्भ्य इति म- रुत्-भ्यः । गृहमेधिभ्य इति गृहमे॒धि-भ्यः । सर्वांसाम् । दुग्धे । सायम् । चरुम् । पूर्णाः। दर्वि। परेति । पत । सुपूर्णेत सु-पूर्णा । पुनः । एति । योऽनाकानि '* | यदा सूर्योदयं करोति, अध्वर्युश्च पुरोडाशं निर्वपति ; तदानीं सूर्येणोद्यता साकं निर्वपति तदा सूर्योदय काले निर्वपतीत्यर्थः । 'राजसूय' इत्यादी सूर्यशब्दो निपा- तितः, 'शतुरनुमः' इत्युद्यच्छब्दात्तृतीयाया उदात्तत्वम् । अथ मध्यन्दिने मरुद्भयसान्तपनेभ्यश्चकै निर्वपति । अहो मध्यं मध्य- दिनम् । 'मध्यो मध्यं दिनञ्चास्मात् ' इति दिन प्रत्ययः ? सम्यक्समन्ताच शोपणं सन्तपनं, तत्सम्बन्धिनरसान्तपनाः सन्ताप- नसमर्थाश्शत्रूणाम् । 'तेऽसुराः पराजिता यन्तः '* इत्यादि बाह्मणम् । अथ सायमस्तकाले मरुद्भयो गृहमेधिम्यः गृहमेंध- घनचः सर्वासां गवां यनमानसम्बन्धिनीनां दुग्धे चर्स निवपति। 'ते देवाश्वो विजयिनः' इत्यादि वात्मणम् ॥ "अव्युष्टायां रनन्या पूर्णदव्येण चरन्ति शरनिष्कासस्य दीं पूरयित्वा गार्हपत्ये जुहोति । तत्र पुरोनुवाक्या--पूर्णत्यनुष्टुप ।। . *प्रा. १.६.६० ·भटमास्करमाध्योपेता. 119 सुपूर्णा पुनरा पंत । वस्नेव विक्री- णावहा इपमूर्ज शतक्रतो । देहि मे. ददामि ते नि मै धेहि नि ते दधे । निहारमिनि मै हरा निहा- पत । वस्ना । इव । वीति । क्रीणावहै । इपम् । ऊर्जम् । शतक्रतो इति शत-क्रतो। देहि । मे। ददामि । ते। नीति । मे। धेहि । नीति । ते । दधे । निहारमिति नि-हारम् । इत् । नोति । । . है दर्वि पूर्णा शरनिष्कासस्य पूरिता । ‘वा दान्तशान्त' इति ण्यन्तस्य निपात्यते । ईदृशी परापत इन्द्रं प्रति गच्छ । ततस्सुपूर्णा सुष्टु धनस्य पूर्णा पुनरस्मान् प्रत्यापत आगच्छ। एवं पस्नेव वस्नेन मूल्येनेव । 'सुपां सुलुक्' इत्याकारः । क्रीणावहे इन्द्रश्चाहं च परस्परतः वणिग्वद्विनिमयं करवावहे । कि विक्रीणायहा इत्युच्यते-इषमूर्जमन्नं रसादिकं धनादिकं च; अतोनाययोस्त्वं गतागतकारिणी साधनभावमाचरेति । तदेवाह- हे शतक्रतो बहुविधकर्मकरणकुशले गतागतसमर्थे । अथ याज्या-देहीत्यनुष्टुप् ॥ देहि मे मह्यं अभिमतं धनं, अहमपि ते तुम्यं ददामि । निधेहि स्थापय मे मदर्थ, अह- मपि ते स्वदर्थ निदधे स्थापयामि । तथा निहारमित् निहार- मेर नित्यनित्येव मे मम निहर, अहमपि ते निहारं नित्यनित्य निहरामि । नियमेन ,नितरां निहत्य वा समुदा- ·120 तैत्तिरीयसहिता, [फा. 1. प्र... रम् ॥ ५॥ नि हरामि ते । मरु- यः क्रीडिभ्यः पुरोडाश सप्तक- पालं निर्वपति साकर सूर्येणोद्यता- नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्यं मे। हर । निहारमिति नि-हारम् ॥ ५॥ नोति । हरामि । ते । 'मरुद्भ्य इति मरुत्-भ्यः । कीडि- भ्य इति क्रीडि-भ्यः । पुरोडाशम् । सप्तकंपाल- मिति सप्त-कपालम् । निरिति । वपति।साकम् ।सू- येण । उद्यतेत्युत्-यता । आग्नेयम् । अष्टाकपाल- मित्युष्टा-कपालम् । निरिति । वपति । सौम्यम् । याद्धरणं निहरणम् । आभीक्ष्ण्ये णमुल , रुदुत्तरपदप्रकृतिस्वर- त्वम्, लित्स्वरः । एवमुपकारप्रत्युपकारितया आवयोवृत्तिरस्त्विति लोकवृत्तान्तनिदर्शनम् ॥ 'अथ द्वितीयेद्रि साकं सूर्येणोद्यता मरुद्धयः क्रीडिम्यः पुगे- डांशं सप्तकपालं निर्वपति .॥ क्रीडन्तीति क्रीडिनः, ग्रह्यादित्या- ग्णिनिः । 'त एनमत्यक्रीडन् । तत्क्रीडिनां कोडित्वम् '* इति बाह्मणम् ॥ अथ महाहविस्सम्बन्धीन्यष्टो हवीपि विदधाति-आग्नेयमष्टा- कपालमित्यादि । तत्र पाप्णान्तानि पञ्च सञ्चराणि 'प्रागेना- नातान्यपि पुनः पठित्वा दर्शयति । ऐन्द्राममपि वरुणप्रयासेपु *मा.१.६-७, ·अनु.). भाभास्करभाष्योपेता. 121 चरु सावित्रं बादशकपाल सार- स्वतं चुरुं पोष्णं चुरुमैन्द्राममेका- दशकपालमन्द्रं चरुं वैश्वकर्मणमे- ककपालम् ॥ ६॥ चरुम् । सावित्रम् । द्वादशकपालुमिति द्वादश- कपालम् । सारस्वतम् । चरुम् । पौष्णम् । चरुम् । ऐन्द्राग्नमित्यैन्द्र-अ॒ग्नम् । एकादशकपालमित्येका- दश-कंपालम् । ऐन्द्रम् । चरुम् । वैश्वकर्मणमिति वैश्व-कर्मणम् । एककपालमित्येक-कपालम्॥६॥ हरा निहारं त्रिशचं ॥ ४ ॥ पष्टतयानातमेव पुनः पठति । ब्राह्मणं च भवति 'एतद्ब्राह्मणान्येव पञ्च हवींपि । एतद्ब्राह्मण ऐन्द्रामः '* इति । 'अथैप ऐन्द्र- श्ररुर्भवति'* । ऐन्द्रस्यापूर्व विधानम् । 'उद्धारं वा एतम् '* इत्यादि ब्राह्मणम् । वैश्वकर्मणस्यैककपालस्य चापूर्व विधानम् ॥ इत्यष्टमे चतुर्थोनुवाकः. *या, १.६.७.

·122 तैत्तिरीयसंहिता... । सोमाय पितृमते, पुरोडाश पडू- पालं निर्वपति पितृभ्यो वर्हिपद्भ्यो धानाः पितृभ्योग्निप्वात्तेभ्योभिवा- न्यायै दुग्धे मन्थमेततै तत ये च 'सोमा॑य । पितृमत इति पितृ-मते । पुरो डाशम् । पट्टपालमिति पट-कपालम् । निरिति वपति । पितृभ्य इति पितृभ्यः । . वहिप इति वहिपत्-भ्यः । धानाः । पितृभ्य इति पितृ-भ्यः । अग्निप्वानेभ्य इत्यनि-स्वानेभ्यः । अभिवान्याया इत्यभि-वान्यायै । दुग्धे । मन्थम् । एतत् । ते । तत । ये । च । त्वाम् । अन्विति । 'अथ पितृयज्ञहवापि विदधाति-सोमाय पितृमते पुरोडाश- मित्यादि ॥ 'संवत्सरो वै सोमः पितृमान् '* इत्यादि बा. मणम् । 'स्वनुडभ्यां मतुप्' इति मतुप उदात्तत्वम् । बर्हिषि सीदन्तीति बर्हिपदः मासाः । अन्त्यलोपश्चान्दसः । तण्डुलप्रभवा लाना धानाः । अर्धमासाः पितरोनिजाताः । 'आदि- तश्च' इति चकारादिडभावः, तृतीयासमासे 'संज्ञायामनाचितादी. नाम्' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । अभिवान्या अन्यवत्सास दोह्यां, तस्या दुग्धे सक्तूनोप्य मन्थति स मन्यः । द्रवयुक्तारसक्तो मन्थाः । 'अर्ध उपमन्यति'* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ 'हविश्शेषान् सम्प्ोनाय पिण्डान् सूत्वा वेद्यास्तिमृषु सन्तिपु *प्रा.१.६.८.

·अनु. ५. भाभास्करमाप्योपैता. 128 त्वामन्येतत्तै पितामह प्रपितामह ये च त्वामन्चत्रं पितरो यथाभागं मन्दध्व५ सुसन्दर्श त्वा वयं मघ- एतत् । ते। पितामह । प्रपितामहेति प्र-पितामह। ये । च । त्वाम् । अन्विति । अत्र । पितरः । यथाभागमिति यथा-भागम् । मन्दध्वम् । 'सुस- न्शमिति सु-सन्दशम् । त्वा । वयम् । मघव- निदधाति पूर्वस्यां दक्षिणस्यां अपरस्यामिति-एतत्ते ततेत्यादि । एनदन्नं ते तव भवतु हे तत तात । ये च त्वामनुगता आश्रिताः अन्ये, तेपाञ्चैतदन्नं भवतु । एतत्ते अन्नं हे पितामह, ये च त्वामनुगताः तेषां च । पितुः पिता पितामहः । एवमेतत्ते अन्नं हे प्रपितामह, ये चान्ये वामनुगताः, तेपाञ्च । पितामहस्य पिता प्रपितामहः । अधुना सर्वेपि सामान्येनोच्यन्ते । अत्र अ- स्मिन् कर्मणि हे पितरः पातारः पितृप्रभृतयो वा पितृपितामह- प्रपितामहाः यथाभागं योयो यस्य भागः तेनतेन । 'यथाऽसादृश्ये इत्यव्ययीभावः । यूयं मन्दध्वं मोदध्वम् । मदि स्तुतिमोदमद- स्वप्नगतिषु ॥ आहवनीयमुपतिष्ठते-सुसन्दशमिति पञ्चपदया ऐन्द्रापङ्कया ॥ इन्द्रात्मना स्तूयते । हे मघवन् इन्द्र सुसन्दशं सुष्ट्रनुग्रहदृष्टया सर्वस्य द्रष्टारम् । यद्दा-शोभना सन्दृष्टिर्यस्य द्रष्टुणां तादृशं वो धयं मन्दिपीमहि तर्पयामः । आमन्त्रितस्याविद्यमानवत्त्वान्निधाताभावः, ~ ·124 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. १. प्र.८. वन्मन्दिपीमहि । प्र नूनं पूर्णव॑न्धु- रस्स्तुतो यासि वशाः अनु । यो- जा विन्द्र ते हरी ॥ ७॥ अक्ष- निति मघ-वन्न् । मन्दिपीमहि । प्रति । नूनम् पूर्णवन्धुर इति पूर्ण-वन्धुरः । स्तुतः। यासि । वशान् । अनु । योो । नु । इन्द्र । ते । हरी इति ॥ ७ ॥ अक्षन्न । अर्मीमदन्त । 'लिड्याशिपि' इत्यार्धधातुकत्वाछसार्वधातुकानुदात्तत्याभावः । त्वञ्च सन्तृप्तः पूर्णवन्धुरः अस्माभिर्दत्तेः हविभिः पूरितरथटठः स्तुतश्च अस्माभिरात्मीयैर्या वन्दिभिः नूनं प्रयासि, इत्यं उतरत्यो यातु- मारभसे इति तकयामि । पञ्चमो लकारः । प्रजायाः नूनं स्त- कत्य एव वशानिष्टान्देशाननुलक्षीसत्य प्रयाहि अनुक्रमेण वा । कथं याहीत्याह-योना योजयित्वा । निपातोयं योजयित्वेति समानार्थः । ते हरितावश्वो । न्विति क्षिप्रनाम | पुराणवचनो वा, पुरातनी या तव पुराणप्रक्रियेति द्योत्यते । यहा~योजा यो मनी योगकरी [योननीयो गत्वरी] क्षिप्रं वाहनाथ रथे । ण्यन्ताकर्मणि घन्; 'मुपां मुलुक्' इत्याकारः । लोटि वा विकरणव्यत्ययेन शप् , वर्ण- व्यत्ययेन तस्याकारः । सिप्रं हरी यानाथ योजयेत्यर्थः ।। 'गार्हपत्यमुपतिटते--अक्षन्नमीमदन्तेति पञ्चपदया पट्टया । • ह्यन्तः प्रथमः पादः ॥ अक्षन् भुक्तवन्तः । अदेलङि ला- नोघरल' इति घस्लादेशः, 'मन्त्रे घस' इत्यादिना च्लेटुक , 'घसिमसोहलि च' इत्युपधालोपः, 'शासिवसियसीनाञ्च' इति .

·अनु. ५.), भाभात्करमाप्योपेता.- 120 नौमदन्त हर्व प्रिया अधूपत । अस्तोपत स्वभानवो विमा नवि- ठया मती । योजा न्विन्द्र ते हरी। अक्षपितरोमीमदन्त पितरोतीतृप- हि । अवेति । मियाः । अधूपत । अस्तोपत । स्वभानव इति स्व-भानवः । विप्राः । नविष्ठया। मती । योग । नु । इन्द्र । ते। हरी इति । अक्ष- न्। पितरः । अमीमदन्त । पितरः । अतृपन्त । पत्वम् । अमीमदन्त अतृप्यन् । मद तृप्तियोगे, चौरादिकः, तिङः परत्वान्न निहन्यते, हियोगाद्वा । किञ्च-प्रियाः तनूः अवाधूपत अकम्पयन् भोननस्य साद्गुण्यमनुस्मृत्येव । धूम् कम्पने, सिचि व्यत्ययेन गुणाभावः । 'छन्दस्युभयया' इति सार्वधा- तुकत्वेन सिनो डित्त्वाहा । अपि च -विप्रा मेधाविनः वि- शेपज्ञाः स्वभानवः स्वायत्तदीप्तयः* अस्तोपत स्तुवन्ति भोजनं, अहो दत्तं मुहुश्श्रद्धया चेति । नविष्ठया नप्तृतमया । णु स्तवने, तृजन्तात् 'तुश्छन्दसि' इतीष्ठन् प्रत्ययः, तुरिष्ठे- मेयत्सु' इति तृलोपः । मती मत्या । 'मुपां सुलुक् ' इति पूर्वसवर्णः, 'मन्त्रे वृप' इति किन उदात्तत्वम् । 'योना नु' इत्यादि गतम् ॥ अन्वाहार्यपचनमुपतिष्ठते-असन् पितर इति ॥ अक्षन् भुक्त- वन्तः पितरः पित्रादयः अमीमदन्त तृप्ताश्चाभूवन् । अतीतृपन्त *म-सुदीप्तयः, सं. १.८०५. 4 ·126 "तैत्तिरीयसंहिता. [फा... .. न्त पितरोमीमृजन्त पितरः । परै- त पितरस्सोम्या गम्भीरैः पथिभिः पूव्यैः । अर्था पितॄन्थ्सुविदवाई पितरः । अर्मामृजन्त । पितरः। 'परेति । इत । पितरः । सोम्याः । गम्भीरैः। पथिभिरिति पथि- भिः । पूव्र्यैः । अर्थ । पितृन् । सुविदवानिति सु-विदत्राने । अपीति । इत । यमेनं । ये । संघ- । -- अस्मांश्चातर्पयन् । ण्यन्ताल्लुङिः च्लेश्चडि 'उरत्' इत्यत्वम् । अमीमृनन्त शोधितवन्तः अस्मान् ।। 'पितॄन् प्रवाहयति-परेतेति । पञ्चपदा वृहती ॥ हे पितरः ते यूयं परेत सम्प्रति गृहान् प्रति गच्छत । सोम्यास्सोमाहर्हाः । "सोममर्हति' इति यः । गम्भीरैः सुलभान्नतोयः पथिभिः मार्गः पूयः पूर्वतैः प्रहतेरित्यर्थः । 'पूर्वः स्तमिनयो च' इति यः । अथ तथा गत्वा ते यूयं पितॄन् अस्मत्पूर्वपुरुषान् मृवि- दत्रान् शोभनज्ञान्यन् कल्याणमतीनिति यावत् । मुटु विन्दतीति । सुविदत्राः । 'सुभि विदेः कत्रन्' इति कत्रन्प्रत्ययः, रुदुत्तरपद- प्रतिस्वरत्वम्, 'दीर्घादटि समानपादे' इति संहितायां रुत्यम् । 'निपातस्य च' इत्ययेत्यस्य दीर्घत्वम् । तानपीत अनुप्रामुत एकीमवत । पुनश्च ते विशेप्यन्तेयमेन ये सधमादं सहस्था- . नस्थं मर्द यथा तथा मदन्ति माद्यन्ति तेन सह मोदन्ने, . तानपीतेति । 'सधमादस्ययोः' इति सपादेशः, चौरादिकान्म- देय॑न्तारिकृप, क्रियाविशेषणत्वेपि व्यत्ययेन नपुंसकत्वाभावः, ण- ·भाभास्करभाष्योपेता. 127 . अपीत यमेन ये संधमादं मदन्ति। मनो न्वा हुवामहे नारागसेन स्तोमैन पितॄणां च मन्म॑भिः। आ ॥८॥ न एतु मनः पुनः क्रत्वे मादमिति सध-मादम् । मदन्ति । 'मनः । नु । एति । हुवामहे । नाराशरसेनं । स्तोमैन । पितृ- णाम् । च । मन्मभिरिति मन्म-भिः । एति ॥ ८॥ नः । एतु । मनः । पुनः । क्रत्वे । दक्षाय। मुलन्तो वा । यमेन सहाभीक्ष्णं मदन्तीति माद्यतेर्व्यत्ययेन शप् । मादयतेर्वा व्यत्ययेन परस्मैपदम्, छन्दरयुभयथा' इति सार्व- धातुकवाणिलोपः॥ 'अथ तेस्सह तं देशं गतमिव कृत्वा मन आह्वयति-मन इति तिसृभिर्गायत्रीभिः ॥ मनः आहुवामहे आह्वयामः । पूर्व- वत्सम्प्रसारणम् । नु क्षिप्रं पूर्ववदिति वा । नाराशंसेन नराणां सर्वेषामपि शंसनीयेन मनोहरेण स्तोमेन स्तोत्रेण शस्यन्ते स्तूयन्ते तेन वाचिकेन स्तोमेन मानसेन पितृणाच मन्मभिः मननीयरिष्ट- तमेः स्वधादिभिः पदैर्युक्तेन स्तोमेनाद्वयामहे ॥ अप हितीया ॥ तस्मान्नः अस्मान् पुनरैतु । किं प्रयोजनं ! ऋत्ये कर्मगे. कमानुष्ठानार्थम् । 'जसादिषु वा वचनं प्राडो चहुयपधायाः' इति गुणाभावः । दक्षाय क्रियानुष्ठानसामर्याय । तदपि - किमर्थ ? इत्याह--जीवसे नीवितुं दीर्घमायुर्यथा स्यात् । 'तुमर्थे सेसेन्' इति सेप्रत्ययः । किमेतावदेव प्रयोजनम् ! ज्योक् .

·128 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. १. प्र..८ दक्षाय जीवसे । ज्योक सूर्य दृशे । पुनर्नः पितरो मनो दातु दैव्यो जनः । जीवं बात सचेमहि । यदन्तरिक्षं पृथिवीमुत यां यन्मा- जीवसे । ज्योक् । च । सूर्यम् । दृशे । पुनः। नः पितरः । मनः । ददातु । दैव्यः । जनः । जीवम् बातम् । सचेमहि । “यत् । अन्तरिक्षम् । पृथि- वीम् । उत । द्याम् । यत् । मातरम् । पितरम् । चिरं सूर्य दृशे द्रष्टुं मोक्षार्थञ्चेत्यर्थः । स ह्यात्मेत्युक्तं, आत्म दर्शनाञ्च मोक्ष इति, यथा-'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इति । 'दशे विख्ये च' इति केप्रत्ययान्तो निपात्यते ।। अथ तृतीया ॥ पुनः नः अस्माकं मनः हे पितरः सर्वेषां पातारः । व्यत्ययेन निघाताभावः । युप्मत्प्रसादेन देव्यः दिवि भवः जनो ददातु । 'देवाद्यननौ' इति यम् । वननव्यत्य- यो वा । पितरो ददातु । ततश्च वयं त्वत्प्रसादेन जीवं जी- वितं नातं सड्वातात्मानं वर्षशतप्रमाणं सचेमहि सेवेमहि, तादश- जीवितं लभेमहीति ॥ "गार्हपत्यसमीपं गच्छन् जपति-यदन्तरिक्षमिति पट्दा शक्करी । केचिन् पङ्किमाहुः ॥ यत् यस्मिन् कर्मणि येन प्रतिषिद्धकरणेन कर्मलोपेन वा यदन्तरिक्षं पृथिवीं अपि च द्यां द्युलोकञ्च नि हिसिम, येन वा मातरं पितरं वा निहिसिम हिसितवन्तः हिसि- ·अनु. ५.] भभास्करभाष्योपेता. 129 तर पितरं वा जिहि सिम । अग्नि- । तस्मादेनसो गार्हपत्यः प्र मुं- श्चतु दुरिता यानि चक्रम करोतु मामनेनसम् ॥ ९ ॥ वा । जिहि सिम । अग्निः । मा । तस्मात् । एनसः। गार्हपत्य इति गार्ह-पत्यः । प्रेति । मुञ्चतु । दुरितेत दुः-इता । यानि । चक्रम । करोतु । माम् । अनेनसम् ॥ ९ ॥ हरी मन्मभिरा चतुश्चत्वारिशञ्च ॥ ५॥ तारस्तेषां सम्भवेम । छान्दसो लिट् । अयमग्निर्गार्हपत्यः तस्मा- त्तन्निमित्तादेनसः पापात्प्रमुञ्चतु । आत्माधीनत्वात्सर्वासामात्मन्येक* वचनम् । यानि चान्यानि अज्ञातस्वरूपाणि दुश्चरितानि दुःखा- दिसाधनानि पापानि वयं चरुम यैर्वयं सर्वस्य लोकस्य हिंसि- तारस्सम्भवाम ; तस्माच्चैनसो मामग्निः प्रमुञ्चत्वेव । 'शेश्छन्दसि बहुलम् । इति शेर्लोपः । एवं सर्वप्रकाराणां मया मदीयैश्च रुतानां पापानां विमोचनेन मामनेनसं करोत्वयममिरिति ॥ इत्यष्टमे पञ्चमानुवाकः. . *म-...त्सर्वसामान्येनक. R ·130 'तैत्तिरीयसंहिता. [का. १.प्र.८. प्रतिपूपमेककपालान्निपत्येकम- तिरिक्तं यावन्तो गृह्यास्स्मस्तेभ्यः कर्मकरं पशूना शर्मासि शर्म 'प्रतिपूपमिति प्रति-पूरुपम् । एककपालानि- त्येक-कपालान् । निरिति । वपति । एकम् । अ- तिरिक्तमित्यति-रिक्तम्। यावन्तः । गृह्याः। स्मः। तेभ्यः । कम् । अकरम् । पशूनाम् । शर्म । अ- 'अथ व्यम्बकान्विदधाति-प्रतिपूरुपमेककपालान्निर्वपतीति ॥ 'अथोपधय इमं देवं त्र्यम्बकेरयनन्त'* इत्यादि ब्राह्मणम् । पुरुष पूरुषं प्रतिपूरुपं, पुरुपशव्दपर्यायः पूरुपशब्दः । उपलक्षणत्वात् स्त्रियोपि गृह्यन्ते । यजमानस्य यावन्तोमात्यास्सस्त्रीकाः तावतः एककपालान्निर्वपति; एकमतिरिक्तं सड्या निवपेत् । 'गतिरन- न्तरः इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । जाता एव प्रजा रुद्रान्निर वदयते इत्यादि ब्राह्मणम् ।। त्र्यम्बकानादाय गार्हपत्यमुपतिष्टते-~~यावन्त इति ॥ गृहे भवा गृह्याः । व्यत्ययेनाघुदात्तत्वाभावः । यावन्तः यत्परिमाणा' वयं गृह्याः पुमांसस्त्रियश्च रमो भवामः ; तेभ्यस्सर्वेभ्योस्मभ्यं के सुखमेभित्रयम्बरकरं करोमि । यहा-सर्वेभ्यस्मुखकरं त्रैय्यम्ब- कयागाख्यमेतत्कर्म करोमीति । छान्दसों लुङ् । 'मन्त्रे घस इति च्लेलृक् । पुरुषव्यत्ययो वा, कं कुर्वी तेति । कस्मादेव- प्रा....1...

·अनु. ६.] भटमास्करभाष्योपेता. 181 यजमानस्य शर्म मे यच्छैक एव रुद्रो न द्वितीयाय तस्थ आखुस्तै रुद्र पशुस्तं जुपस्वैप ते रुद्र भाग- सि । शर्म । यजमानस्य । शर्म । मे । यच्छ । 'एकः । एव । रुद्रः । न । द्वितीयाय। तस्थे । आ- । ते । रुद्र । पशुः । तम् । जुपस्व । एपः। ते । रुद्र । आगः । सह । स्वस्रां । अम्बिकया । । . मुच्यसे ? इति चेत्-पशूनां सर्वेषां शर्मासि शर्म सुखं शरणं वा त्वमसि । 'नामन्यतरस्याम्' इति नाम उदात्तत्यम् । किञ्च- यनमानस्य ल शर्मासि स त्वं मम न शर्म यच्छ देहि ।। त्र्यम्बकात् सरुत्सरुदवदाय जुहोति–एक एवेति ।। असहा- य एय. ऐश्वर्येण रुद्रः तुल्योत्कृष्टरहितः ; परस्मिन् पदे स्थित- त्वात् । तदेव स्पष्टयतिन द्वितीयाय स्वव्यतिरिक्ताय कस्मे- चिदपि तस्थे तिष्ठते आत्मानं प्रकाशयति । यथा द्वितीयेन स्वप्रभावो न परिच्छिद्यते तथैव सर्वदा भवति । तस्मात्सर्व- दोत्रप्टरहितत्वादेक एवेति । श्लाघदुस्थाशपाम् ' इति सम्प्र- दानत्वम् । 'प्रकाशनस्थेयाख्ययोश्च' इत्यात्मनेपदम् । यहा- एक एव रुद्र इति निस्सामान्यमेश्वयं प्रतिपादयति । यस्मादेवं तस्मादेष देवः कदाचिदपि. द्वितीयाय सहायाय न तस्थे स- हायायं न तिष्ठतीति सहायापेक्षी न क्वनिदपि कार्येषु भवतीति। हे रुद्र आसुः मूषकः पशुः भागभूतः । श्रुतिप्रामाण्यादवग- ·182- तैत्तिरीयसंहिता. [फा. १. प्र. ८. . सह स्वनाम्बिकया तं जुंपस्व भेष- जं गवेश्वोय पुरुपाय भेषजमों अस्मभ्य भेषज सुभेषजम्॥१०॥ तम् । जुषस्व । 'भेषजम् । गवै । अश्वाय । पुरु- पाय । भेपजम् । अथो इति । अस्मभ्यमित्यस्म- भ्यम् । भेपजम् । सुक्षेपजमिति सु-भेपजम् ॥ ॥१०॥ यथा । असति । सुगमिति सु-गम् । । म्यते । यहा--आखुः उत्करस्थः पुरोडाशः तव पशुः पशु- वत्प्रीतिहेतुः । यथोक्तम्-'आखूत्कर एक पुरोडाशमुपवपति '* इति । यद्वा-आखुस्थानीयस्तय पशुः द्विपाश्चतुप्पाच सर्वः तस्मात्तमाखूत्करस्थं पुरोडाशं जुषस्व । अपि च-हे रुद्र स एवाखूत्करस्थस्तव भागः सर्वत्रयम्बकादानात्मकः । तस्मात्तमपि भग वत्याम्बिकया देव्या सह जुषस्व । लक्षितलक्षणया स्वस्त्रा भगिनी लक्ष्यते । भगिन्या भगवत्या । यहा-स्वसत्वेन सहगत्वं लक्ष्यते तेन नाविनाभावः । यहा--स्वमात्मानं सरति भनत इति स्वसा देहार्धभूता । पृपोदरादिः । मुछ यात्मना अस्यने प्राप्यते इति स्वसा । असु गत्यादिपु, तरमात् 'मुन्यसेरन् । इति फ्रन्प्रत्ययः, व्युत्पत्त्यनवधारणान्नावगृह्यते ॥ 'ततश्च. त्वत्प्रसादादस्माकमित्यमस्त्वित्याशास्ते-भेपनं गव इति पड्या पञ्चपदया ॥ भेपनं गवेवायेति प्रथमः पादः । सर्वत्र जानावेकवचनम् । गोम्योवेम्यः पुरुषेभ्यश्च भेषनोपघं' यया - ·•अनु ६.] महमारकरभाष्योपेता. 183 ." यथासंति । सुगं मेपार्य मेप्यो अ- वाम्ब रुद्रमदिमहवं देवं त्रयम्ब- कम् । या नश्श्रेयसः कद्या नो भेपाय । मेष्य । 'अवेति । अम्ब । रुंद्रम् । अदि- महि । अवेति । देवम् । त्र्यम्बकमिति त्रि-अम्ब- कम् । यर्था । नः । श्रेयसः । करत् । यथा । नः। यस्य॑सः । करत् । यर्था । नः । पशुमत इति " असति भवेत् ; तथा जुपस्व । अथो अपि च अस्मभ्यं यथा भेपनं रोगशमनं च भवेत्, मुभेषजं च शरीरसिद्धचादिकारणं यथा भवेत्, सुगं मुटुगम्यं सेव्यं यथा भवेत् । सुष्टु वा गम्यतेऽनेन सर्वमभिमतं यथा तथा तं जुपस्व । किञ्च- मेषेभ्यो मेपीभ्यश्च भेपनं यथा स्यात् तथा जुषस्व । अस्तेलेटि शपो लुकि 'लेटोडाटो' इत्यडागमः । गोशब्दात् सावकाचः' इति प्राप्तं विभक्तचुदात्तत्वं न गोश्वन्' इति प्रतिपिध्यते ॥ 'इदानीमारोग्यानन्तरं धनसमृदयादिकमाशास्ते–अवाम्बेति पटुदा जगतीयम् ॥ अत्र देवी प्रत्याशास्ते । हे अम्ब जगतां मातः देवं (अम्ब) वयमवादिमहि अवदानेस्तोपयामः । अवदानसाध्या देवतातृप्तिरवदानेन लक्ष्यते । अन्दसो लुङ्, व्यत्ययेनात्मने- पदम्, 'स्थाधोरिच' इतीत्वकित्ये, 'स्वादङ्गात् ' इति सिचो टुक् । त्र्यम्बकञ्च देवमवादिमहीत्येव । आदरार्थ द्वितीयं ब्रवी- - ·134 तैत्तिरीयसंहिता.. [फा. १ ... वस्य॑सः करद्यर्थी नः पशुमतः क- द्या नो व्यवसायात् । त्रयम्ब- पशु-मतः । करत् । या । नः । व्यवसायया- दिति वि-अवसायांत् । 'त्रयम्बकमिति त्रि-अ- अग्नयः ति गुणान्तरख्यापनार्थ वा । त्र्यम्बकमिति त्रीणि अम्बकानि लोचनानि यस्य । यहा -अबि शदे, अम्बका वेदाः त्र्यम्बकः वेदत्रयीप्रतिपाद्यः । अथ पा–अम गत्यादिपु, अमनहेतवोम्बाः द्यौरापः पृथिवी चेति, तदाराधनीयत्वात् । यो वा तिस्त्रो वा गतयः त्रीणि वा ज्योतीपि । छान्दस इयडादेशः । तस्मादेवं महानुभावं देवं त्र्यम्बकमवादिमहि । किमर्थम् ? यथा नोस्मान् श्रेयसः विद्याधनपुत्रादिभिः प्रशरयतरान् करत् कुर्यात् तदर्थमित्यर्थः । पूर्ववल्लेटि शपो लुक् । यया नोस्मान् वस्य- सः वसीयसः यमुमत्तरान् कुर्यात् । वमुमच्छन्दादीयमुनि 'वि- न्मतोलक ' टिलोपः, छन्दसः ईकारलोपः । वस्तृशब्दाहा 'तुश्छन्दसि' इतीयसुन्, अतिशयेन वस्तुन, यथा चास्मान् पशुमतः वहुपशुकान् कुर्यान् 'हरवनुयां मनुप्' इति मनुप उदात्तत्वम् । यथा च नोस्मान् व्यवसाययात् व्यवसितकर्मणः कुर्यात् अविनेनेदं कर्म समापयेत् । व्यवपूर्वात्यनेणिचि 'शा. च्छासाहा' इति युगागमः, लेनाडागमः ।। 'त्रिः मदक्षिणं परियन्ति त्र्यम्बकमिति । अनुष्ट्येपा ॥ इदानी मृत्युञ्जयमाशाले । त्र्यम्बकं व्याख्यातम् । सुगन्धि *.1-८-६. " ·स अनु. ६.] भभास्करभाष्योपैता. 15 कं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् । एप ते रुद्र भागस्तं जु- म्बकम् । यजामहे । सुगन्धिमिति सु-गन्धिम् । पुष्टिवर्धनमिति पुष्टि-वर्धनम् । उर्वारुकम् । इव । वन्धनात् । मृत्योः । मुक्षीय । मा । अमृतात् । 'एपः । ते । रुद्र । भागः । तम् । जुपस्व । तेन । । . नित्यशोभनं यशोगन्धि, सर्वसुरुतमयत्वात् । 'गन्धस्यत्वे तदेका- न्तग्रहणम्' इतीत्यम् । पुष्टिवर्धनं गोभूमिवित्तविद्यादिपुष्टिहेतुं ईदृशं देवं यजामहे । किमर्थम् ! यथा उर्वारुकं फलं बन्ध- नात्प्रसवबन्धनात् पक्कं स्वयं मुच्यते, एवमहमपि मृत्योरनेन मु- क्षीय मुक्तो भूयासं, मामृतान्मुक्षीय अमरणो भूयासम् । मुने- राशिपि लिङि सीयुटि 'लिड्सिचावात्मनेपदेषु' इति कित्त्वम् । पहुबीहो 'नमो जरमर' इत्युत्तरपदाशुदात्तत्वम्, भावप्रधानो प्रष्टव्यः । पुसमुर्वारुकमिति केनित् । हिम*मित्यन्ये । अन्य आहुः-पुरुषेण वाह्यात्कामादिभारात् यहारातिरिक्तं तदुर्वारुकमिति तद्यथा बन्धनव्यवसायान्मुच्यते न वाहकवशं भवति एवमहं मृत्यो- र्मुक्षीय मृत्युवशं मा गां मां मृत्युर्मा गात् इति । उरोभाराद्वार- णीयमुर्वारुकमिति ॥ "शुप्के स्थाणी तान्वभाति-एप त इति ॥ हे भगवन् रुद्र एप तब भागः, तं जुषस्व गृहाण ! तेनानेनावसेन पथामवनेन *म-घ-भिट.

·136 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. १.प्र... . पस्व तेनविसेनं परो मूजवतोती- ह्यवंततधन्वा पिनाकहस्तः कृत्ति- वासाः॥ ११ ॥ अवसेनं । परः । मूजवत इति मूर्ज-वतः । अ. तीति । इहि । अवततधन्वेत्यवतत-धन्वा । पिना- कहस्त इति पिनांक-हस्तः । कृत्तिवासा इति कृति-वासाः ॥ ११ ॥ सुक्षेपजमिहि त्रीणि च ॥ ६ ॥ पथः येन अवते । गत्यादीणादिकोस्वप्रत्ययः । परः परस्ता- त् । मूजवानाम पर्वतः उच्छ्रिततया प्रसिद्धः; तस्यापि परस्तात् अतीहि अतिक्रम्य गच्छ । यद्वा--मूद् बन्धने, बन्धनस्संसारो मूजः तद्वतः प्रपञ्चादतीहि । परशब्दाच्छन्दसोसिच्प्रत्ययः । अवततधन्वा अवतारितज्याकरवत्तादृशं धनुर्यस्य इति बहुवाहो धनुपश्च' इत्यानङ्, 'गतिरनन्तरः' इति गतेः प्रकृतिस्वर- त्वम् । पिनाकहस्तः पिनाकाख्यं धनुर्दण्डं हस्ते अलङ्कारार्थ वहन्न हि ते निरायुधस्यापि चोरादिभयमस्ति । कत्तिवासाः वेया- घनागचर्ममात्रं वसानः । कवचादि नेति भावः । ईडशो दूरतरः गन्तुमर्हति । देव वयं न विभीमः प्रसादाढते कन्या बिभेतीति । साकमेधास्समाप्ताः ॥ इत्यष्टमे पष्टोनुवाका पश्यन ·अनु. ७.] भाभास्करभाष्योपेता. 137 ऐन्द्राग्नं द्वादशकपालं वैश्वदेवं चरु- मिन्द्राय शुनासीराय पुरोडाशं द्वा- दशकपालं वायव्यं पय॑स्सौर्यमेक- कपालं द्वादशगव५ सीरं दक्षिणा- 'ऐन्द्राममित्यैन्द्र-अग्नम् । द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । वैश्वदेवमिति वैश्व-देवम् । चरुम् । इन्द्राय । शुनासीरांय । पुरोडाशम् । द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । वायव्यम् । पर्यः । सौर्यम् । एककपालमित्येक-कपालम् । द्वादशगवमिति द्वादश-गवम् । सीरम् । दाक्षिणा। अथ शुनासीरीयं हविर्विदधाति-ऐन्द्रामं द्वादशकपालमिति ।। तानि पञ्च हवींपि पञ्चसञ्चरव्यतिरिक्तानि, तेन दश हवींषीति केचित् । अन्ये तु 'एतद्ब्राह्मणान्येव पञ्च हवींपि'* इत्युवा 'अयेन्द्राय शुनासीराय '* इति त्रयाणामनुब्राह्मणे विधानादष्टा- वित्याहुः । तदानीमैन्द्रामवैश्वदेवयोर्विकल्पार्थमानानम् । शुनो वायुः, सीर आदित्यः, तद्वानिन्द्र इहोच्यते, अभेदात्मत्वात् । मत्वर्थीयो वा लुप्यते । 'देवताद्वन्द्वे च' इति पूर्वोत्तरपदयोर्युगपत्प्ररुतिस्वरत्वम् । वायव्यम् । 'वास्तुपित्रुपसो यत्' इति यत् । एवं सर्वे एक- कपालानां यागाः । द्वादशगवं, द्वादश गावस्समाहृताः, तद्युक्तं सीरं लागलं च दक्षिणा । गोरतद्धितलुकि ' इति अच् । राजसूयान्त विताश्चातुर्मास्ययागास्समाप्ताः ।। . . संत्रा,१.७.१. 8 ।

·138 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. १. प्र.. . नेयमष्टाकपालं निर्वपति रौद्रं गां- वीधुकं चरुमैन्द्रं दधि वारुणं यव- मय चरुं वहिनी धेनुर्दक्षिणा ये दे- वाः पुरस्सदोऽमित्रा दक्षिणसदो यमनेवाः पश्चात्सदस्सवितृनैत्रा उ- आग्नेयम्। अष्टाकपालमित्य॒ष्टा-कपालम् । निरि. ति । वपति । रौद्रम् । गावीधुकम् । चरम् । ऐ. न्द्रम् । दधि । वारुणम् । यवमयमिति यव-मयम् । चरुम् । वहिनी । धेनुः । दक्षिणा । ये । देवाः । पुरस्सद् इति पुरः-सदः । अग्मिनेत्रा इत्यग्नि- नेत्राः । 'दक्षिणसद इति दक्षिण-सदः । यमनेत्रा इति यम-नेत्राः । पश्चात्सद इति पश्चात्-सदः। सवितृनेत्रा इति सवितृ-नेत्राः । 'उत्तरसद् इत्यु- एवं संवत्सरमिष्ट्वा तदन्ते आगामिन्यां पौर्णमास्यामिन्द्रतुरीयेण चतुर्हविषा यजेत, तं विदधाति--आनेयमष्टाकपालं निर्वपतीत्यादि। गावीधुको रोद्रश्चदितीयः । गवीधुकाः तृणतण्डुलाः । ऐन्द्रं दधि तृतीयम् । वारुणो यवमयश्चरुश्चतुर्थः । 'द्वयचश्छन्दसि' इति मयट् । तत्र वहिनी धेनुर्दक्षिणा । गतम् ! 'देवामुरारसंयत्ता आसन् । ते देवा अग्निमवन् । त्वया वीरेणासुरानभिभवामेति । सोब्रवीत् । त्रेधामात्मानम्'* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥

·अनु. ७. भटमास्करभाष्योपेता. 189 तरसदो वरुणनेत्रा उपरिपदो बृह- स्पर्तिनेत्रा रक्षोहणस्ते नः पान्तु ते नौवन्तु तेभ्यः ॥ १२ ॥ नमस्ते- चर-सदः । वरुणनेत्रा इति वरुण-नेत्राः । 'उप- रिपद इत्युपरि-सदः । बृहस्पर्तिनेत्रा इति वृहस्प- ति-नेत्राः । रक्षोहण इति रक्षः-हनः । ते । नः। पान्तु । ते । नः । अवन्तु । तेभ्यः ॥१२॥ नमः। ७ . -'यरिमन्नहनीन्द्रतुरीयं कर्म क्रियते तस्यां राश्यां पञ्चेमीयेन यगेत, आहवनीयधिष्ण्य एव चतुर्धाहवनीयं प्रतिदिशं व्युद्धृत्य मध्ये पञ्चमं स्त्वा पचगृहीतेनाज्येन यथालिङ्गं जुहोति । आज्ये- नेतान्व्याधारयतीति केचित्-ये देवाः पुरस्सद इत्यादिभिः ।। तत्र ये देवा इति पदद्वयं रक्षोहण इत्यादि च पूर्वत्र परन च पञ्चस्वप्यनुपज्यते । ये देवाः पुरस्सदः पूर्वस्यां दिशि सीदन्ती- ति | 'पूर्वापराधराणाम्' इत्यसिप्रत्ययः । अग्निनेत्राः अमि. प्रधानाः । 'छन्दसि नेतुरुपस डानम्' इत्यप्रत्ययः, ऋतश्छ- न्दास' इति कवभावः । रक्षोहणः रक्षसां हन्तारः, ते नोस्मा- न्पान्तु, ते नोस्मानवन्तु प्रीणयन्तु, तेभ्यो नमः नमस्कुर्मः, तेभ्यस्स्वाहा स्वाहुतमस्तु । एवं ये देवाः दक्षिणसदः यमनेत्रा रक्षोहणः ते नः पान्तु ते नोवन्वित्यादि । तथा ये देवाः पश्चा- सदः सवितृनेत्राः रक्षोहण इत्यादि । ये देवा उत्तरसदो वरु- णनेवाः रक्षोहण इत्यादि । ये देवा उपरिषदो बृहस्पतिनेत्राः , .

·140 तैत्तिरीयसंहिता.. [फा. १: प्र. ८. रक्षस्सन्दग्ध भ्यस्स्वाहा समूढ रक्ष इदमह रक्षोभि सं देहाम्यग्न- यै रक्षोघ्ने स्वाहा॑ यमाय सवित्रे वरुणाय वृहस्पतये दुवस्वते रक्षो- तेभ्यः । स्वाहा । समूढमिति सं-ऊढम् । रक्षः। संदेग्धमिति सं-दग्धम् । रक्षः । इदम् । अहम् । रक्षः । अभि । समिति । दहामि । अग्नये। रक्षोन इति रक्षः-घ्ने । स्वाहा । "युमार्य । "सबि- त्रे।"वरुणाय । "बृहस्पतये । दुवस्वते । रक्षोन । रक्षोहण इत्यादि । वनस्पत्यादित्वात् वृहस्पतिशब्दे पूर्वोत्तत्योः पदयौर्युगपत्प्रकृतिस्वरत्वम् ॥ उदवेषेण सर्वानाहवनीयाङ्गारान्मध्ये एकयोपसमूहति-समृढ- मिति ॥ समूढमेकीसत्य नाशितमस्तु रक्षः अनेनागारसमूहेन, तथा संन्दग्धं एकीकृत्य दग्धमस्तु । उभयत्रापि पूर्वपदमरुतिस्त्र- रत्वं गतिरनन्तरः' इति । तस्मादह रक्षः इदमहमभिसन्दहामि आभिमुख्येन चेकरित्य चानेन दहामि । इदमिति क्रियावि. शेषणम् ॥ 9-अपरं पञ्चगृहीतं गृहीत्वा पञ्च त्रुवाहुतीरभिनुहोति- भन्मये रक्षोने स्वाहेति ॥ यमादिप्वपि चतुर्वनुपज्यते । दुव- स्वते इति पिकल्पार्थ इति केचित् । वृहस्पतिविशेषणमित्यन्ये ।

·अनु. ७ महभास्करभाप्योपेता. 441 घ्ने स्वाहा प्रष्टिवाही रथो दक्षिणा दे॒वस्य॑ त्या सवितुः प्रसर्वेऽश्विनौ- [हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या रक्षसो इति रक्षः-ने । स्वाहाँ । प्रष्टिवाहीति प्रष्टि-वाही। रथः । दक्षिणा । "देवस्य । त्वा । सवितुः । प्रस- व इति प्र-सवे । अश्विनौः । वाहुभ्यामिति बाहु- भ्याम् । पूष्णः । हस्ताभ्याम् । रक्षसः। वधम् । दुवस्यते परिलविते वृहत्सतय इति । सर्वे निगदसिद्धाः । रक्षाने रक्षसां हन्ते । उदात्तनिवृत्तिस्वरेण चतुर्थ्या उदात्तत्वम् । सवित्रे इति 'उदात्तयणः ' इति विभक्तुयदात्तत्वम् । बृहस्पति- रुतस्वरः॥ अत्र प्रष्टिकाही रथो दक्षिणा । प्रष्टिः त्रिपादाधारविशेषः । यो रथस्त्रिभिरश्वर्युक्तः प्रष्टिवद्वहति स प्रष्टिवाही । 'उपमानं शब्दार्थप्ररूतावेच ' इति नियमात् पूर्वपदाद्युदात्तत्वाभावे कृदुत्तरप- दारुतिस्वरत्वमेव प्रवर्तते । 'प्रजापतिरमिमसृजत । तं सृष्टं रक्षास्यनिघांसन् । स एताः प्रजापतिरात्मनो देवता निरमिमी- त'* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ यो रक्षोम्यो चिभियापिशाचेभ्यो वा सोनेन यतेत्ययज्ञ- संयुक्त केचिदाहुः ॥ "अथ व्युष्टायां पुनर[पुरामिहोत्रात् अपामार्गसक्तून् जुहोति- *ग्रा.१.७-१.

·142 तैत्तिरीयसंहिता. [का. १. प्र... qधं जुहोमि हत५ रक्षोऽधिष्म रक्षो यद्वस्ते तद्दक्षिणा ॥ १३ ॥ धात्रे पुरोडाशं द्वादशकपालं निर्व- पत्यनुमत्यै चरुराकायै चरु५ सिं- जुहोमि । "हृतम् । रक्षः । “अधिष्म । रक्षः। "यत् । वस्ते । तत् । दक्षिणा ॥ १३ ॥ तेभ्यः पञ्चचत्वारिशञ्च ॥ ७ ॥ 'धात्रे । पुरोडाशम् । द्वादशकपालमिति द्वाद- श-कपालम् । निरिति । वपति । अनुमत्या इत्य- नु-मत्यै । चुरुम् । राकायै । चरुम् । सिनीवाल्यै.। देवस्येति ॥ व्याख्यातम् । रक्षसो वधं वधहेतूनिमान् नुहोमीति ।। "स्नुवं प्रहरति-हतं रक्ष इति ॥ उत्तिष्ठति-अवधिम रक्ष इति ॥ हतवन्तो , वयं रक्षः, तत्किमिदानीमास्म इत्युत्तिष्ठति ॥ "अत्र राजा यहस्ते परिधत्ते तदक्षिणा अवयवे वस्त्रं देयम् ।। इत्यष्टमे सप्तमोनुवाकः. - 'अथामिहोत्रं हुत्वा देविकाहवींषि निर्वपति । तानि विदधाति- घात्र इत्यादि ॥ पञ्चेमानि हवींपि । 'संवत्सरो धाता इत्यादि ब्राह्मणम् । अनुमत्यादीनि नामानि । अनुमतिरूनचन्द्रा- पञ्चदशी, पा. १०७-२..

·भ:भास्करभाष्योपेता. 143 नीवाल्यै चुरुं कुबै चरुं मिथुनौ गा- वौ दक्षिणामावैष्णवमेकादशकपालं निर्वंपत्यैन्द्रावैष्णवमेकादशकपालं वैष्णवं त्रिकपालं वामनो वही दक्षि- चरुम् । कुर्दै । चुरुम् । मिथुनौ । गावौं । दक्षिणा । आग्नावैष्णवमित्यांना-वैष्णवम् । एकादशकपा- लमित्येकादश-कपालम् । निरिति । वपति । ऐन्द्रावैष्णवमित्येन्द्रा-वैष्णवम् । एकादशकपा- लमित्येकादश-कपालम् । वैष्णवम् । त्रिकपाल- मिति त्रि-कपालम् । वामनः। वही । दक्षिणा । पूर्णचन्द्रा राकेति, किञ्चिदृष्टचन्द्रा पञ्चदशी सिनीवाली, नष्ट- चन्द्रा कुहूः । धात्रे । 'उदात्तयणः' इति विभक्तयुदात्तत्वम् । अनुमत्यै । 'तादौ च निति' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । सिनीवा- ल्यै । पूर्ववद्विभक्तचुदात्तत्वम् । जुहोतेईयतेऽपि कुहूः । ' नोहात्वोः । इति विभक्तरुदात्तत्वे प्रतिपिद्धे 'उदात्तस्वरितयोर्यणः' इति विभक्तिरस्वयते । मिथुनौ स्त्रीपुंसौ गावी दक्षिणा ।। अथ त्रिहविष्काणि त्रीणि कर्माणि भवन्ति, तानि विदधाति-- आमावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपतीत्यादि ॥ आमावैष्णवमेन्द्रावैष्णव- मिति 'देवताहन्द्वे च ' इत्यान, उभयपदवृद्धिश्च । वैष्णवरित्र- कपालस्तृतीयः । वीर्य वा अग्निः'* इत्यादि ब्राह्मणम् । अत्र वामनो वही दक्षिणा अनुब्राह्मणवशात् रुपम इति गम्यते ॥ पत्रा.१-७-२, ·144 तैत्तिरीयसंहिता. [का. १. प्र. . . णाऽनीपोमीयमेकादशकपालं नि- वैपतीन्द्रासोमीयमकादशकपाल५ सौम्यं चुरुं बभ्रदक्षिणा सोमापौणं चलं निर्वंपत्यैन्द्रापौणं चलं पोष्णं चरु श्यामो दक्षिणा वैश्वानरं द्वा- अनीपोमीयमित्यनी-सोमीयम् । एकादशकपा- लमित्येकादश-कपालम् । निरिति । वपति । इन्द्रा- सोमीयमितीन्द्रा-सोमीयम् । एकादशकपालमि- त्येकादश-कपालम् । सौम्यम् ।चरुम् । भ्रुः । द- क्षिणा। सोमापौष्णमिति सोमा-पोष्णम् । चरुम् । निरिति । वपति । ऐन्द्रापौष्णमित्यैन्द्रा-पोष्णम्। चरुम् । पौष्णम्। चरुम्।श्यामः। दक्षिणा। वैश्वा- अथ द्वितीयम्----अन्नीषोमीयमित्यादि ॥ 'ईदनेस्सोमवरुणयोः' 'अनेस्तुत्लोमतोमाः' इति पत्वम्, '.द्यावाप्रथिवी- शुनासीर' इति छः । इन्द्रासोमीयम् । छान्दसश्छः, पूर्वपदा- नङ् । सोम्यश्चरुस्तृतीयः । ' सोमायण'.। 'अग्निः प्रनाना मननयिता'* इत्यादि ब्राह्मणम् । बभ्रुः श्यामकपिलो गो- दक्षिणा ।। 'अथ तृतीयम्-सोमापीष्णमित्यादि । पूर्ववदाना, उभय- पदवृद्धिश्च । पोष्णश्चरुस्तृतीयः । अत्र श्यामो गोदक्षिणा ॥ अप तदानीमेव कर्तव्यं यागं विदधाति-वैश्वानरं हादश- . इतीकारः, . .मा.१-७-२.

·अनु...] भामास्करभाष्योपेता. 145 देशकपालं निर्वपति हिरण्यं दक्षि- णा वारुणं यवमय चरुमश्वो द- क्षिणा ॥१४॥ वार्हस्पत्यं चरुं निर्वपति ब्रह्मणौ नरम् ।. द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । निरिति । वपति । हिरण्यम् । दक्षिणा । वारु- णम् ।. यवमयमिति यव-मयम् । चरुम् । अश्वः । दक्षिणा ॥ १४ ॥ वैश्वानरं द्वादशकपालं-निरष्टौ च ॥८॥ 'वार्हस्पत्यम् । चुरुम् । निरिति । वपति । ब्रह्मणः । गृहे । शितिपृष्ठ इति शिति-पृष्ठः। कपालमिति ॥ तत्र हिरण्यं दक्षिणा ॥ "अप तदानीमेव वारुणं यवमयं चरुं निर्वपति । अत्राश्वो दक्षिणा।।* इत्यष्टमे अष्टमोनुवाकः. अथ रनिना हवींपि द्वादश भवन्ति अन्वहं कर्तव्यानि, तानि , विदधाति 'रनिनामेतानि हवीपि भवन्ति । इत्यादि बाह्मणम् । अनीन् समारोप्य ब्रह्मणो महर्विनो गृहं गत्या 'युस्त इति विशीर्णगर इत्यर्थः' इत्याधिकः पाटः सर्वेषु कोशेष रयते.' मा. 1-७-३. T ·146 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. 1. प्र. ८. 3 गृहे शितिपृष्ठो दक्षिणेन्द्रमेकादश- कपाल राजन्यस्य गृह पक्षो दक्षिणादित्यं च महिप्यै गृहे धे- नुर्दक्षिणा नैर्ऋतं चरुं परिवृत्त्यै गृहे कृष्णानी व्रीहीणां नखनिर्मिनं दक्षिणा । ऐन्द्रम् । एकादशकपालमित्येकादश- कपालम् । राजन्यस्य । गृहे । रुपनः । दक्षिणा। आदित्यम् । चरुम् । महिप्यै । गृहे । धेनुः । दक्षिणा । 'नैर्ऋतमिति नैः-ऋतम् । चुरुम् । परिवृत्त्या इति परि-वृत्त्य । गृहे । कृष्णानाम् । बीहीणाम् । ननिर्भिन्नुमिति नख-निर्जिनम् । पार्हस्पत्यं चकै निर्वपति । पत्युत्तरपदलक्षणो ण्यः । तत्र शिति- एष्ठः श्वेतप्रष्ठो गोदक्षिणा ।। श्वो भूते राजन्यस्य गृहं गत्वा तत्रन्द्रमेकादशकपालं निर्व- पति । तत्र धापभो दक्षिणा || वो भूते महिप्याः प्रथमाया राज्ञः पत्न्या गृहं गत्या तत्रा- दित्यं चरुं निर्वपति । अगुठमात्रः पुरोडाशः इत्येके । 'श्वो भूते परिवृत्त्या राज्ञो मध्यमपल्याः । परिपूर्वात् वृशक्तेः 'क्तिचि को च संज्ञायाम् ' इति तिच् , 'उदात्तयणः' इति विभक्तरुदात्तत्वं वाधिला 'उदात्तस्तरितयोर्यणः' इति व्यत्ययेन सरितत्वम् । कृष्णानां ब्रीहीणां पत्न्या नवनिर्मिनं नरनिमिन्नं तण्डुलेश्वरं कुर्यात् । तृतीया कर्मणि' इति पूर्वपदप्रति-. . .

·अनु. ५० भभास्करभाष्योपेता. 147 । कृष्णा कूटा दक्षिणाग्नेयमष्टाकपा- ल सेनान्यो गृहे हिरण्यं दक्षिणा वारुणं दर्शकपाल५ सूतस्य गृहे महानिरष्टो दक्षिणा मारुत५ स- कृष्णा । कूटा । दक्षिणा । आग्नेयम् । अष्टाकपा- लमित्यष्टा-कपालम् । सेनान्य इति लेना-न्यः । गृहे । हिरण्यम् । दक्षिणा । वारुणम् । दर्शकपा- लमिति दश-कपालम् । सूतस्य । गृहे । महानि- रष्ट इति महा-निरष्टः ।. दाक्षिणा । 'मारुतम् । सप्तकपालमिति सप्त-कपालम् । मामय इति स्वरत्वम् । नखेपूलूखलधर्मान् मुसलधर्माश्च करोति । तत्र कृष्णा कूटां भमशृङ्गा गोदक्षिणा॥ श्वो भूते सेनान्यः सेनापतेः गृहं गत्वा तत्राग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति । 'नोड्डात्योः' इति विभक्तेरुदात्तत्वे प्रतिपिछे पूर्वव- स्वरितत्वम् । तत्र हिरण्यं दक्षिणा ॥ श्वो भूते सूतस्य सारथैः । ब्राह्मण्यां क्षत्रियेण जातस्येत्येके। तस्य गृहं गत्वा वारुणं दशकपालं निर्वपति । महानिरष्टः पीडि- तवृपणो गोर्दक्षिणा देया । अभोतेनिछायां यस्य विभापा इतीद्धतिषेधः, महांश्चासौ निरष्टश्च । वृषणपीडनेन महानभूत् । दासीभारादिद्रष्टव्यः, बहुव्रीहिर्वा ॥ वो भूते ग्रामण्या ग्रामस्य यो नेता तस्य हे मारुतं ·148 तैत्तिरीयसंहिताः [का. 1.प्र.८. तर्कपालं ग्रामण्यो गृहे पृभिर्द- क्षिणा सावित्रं द्वादशकपालम्॥१५॥ क्षत्तुर्गृह उपध्यस्तो दक्षिणाश्विनं दिकपाल५ सङ्ग्रहीतुर्गृहे सवात्यौ ग्राम-न्यः । गृहे । पृश्निः । दक्षिणा । सावित्रम्। द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् ॥ १५॥ क्षनुः । गृहे । उपध्वस्त इत्युप-ध्वस्तः । दक्षिणा । 'आश्विनम् । द्विकपालमिति द्वि-कपालम् । सङ्ग्रहीतुरिति सं-ग्रहीतुः । गृहे । सवात्याविति सप्तकपालं निर्वपति । तत्र एभिः शुश्लो गोदक्षिणा । कुरटाख्यो. गोविशेष इत्यन्ये ॥ .वो भूते क्षत्तुमन्त्रिणः । अन्तःपुराध्यक्षस्येत्येके । तस्य गृहं गत्वा तत्र सावित्रं द्वादशकपालं निर्वपति । तत्र उपध्वस्ता-" न्येन वर्णेन परिभूतनिनवों गोदक्षिणा । संज्ञायामनाचिता- दीनाम् ' इत्युत्तरपदाधुदात्तत्वम् ॥ श्वो भूते सहीतुस्सारथैः रश्भिग्राहिणो गृहं गत्वा आश्विनं, द्विकपालं निर्वपति । रज्जुभिर्नियन्ता, कुमाराध्यक्ष इत्यन्ये । सवात्यो समानमातृकवत्सो समाने वाते भवो सवात्यो सोदुर्यो । 'भवे छन्दसि' इति यः । · वत्सान्तरेण दोह्या मृतवत्सा ,च : सदीया च मातेत्यन्ये ॥ , ·भनु...) भटमास्करभाष्योपेता. 149 दक्षिणा पौष्णं चरुं भौगदुघस्य गृ- हे श्यामो दक्षिणा रौद्रं गांवीधुके चरुमक्षावापस्य गृहे शवल उद्दारो दक्षिणेन्द्राय सुत्राम्णे पुरोडाशमे- कांदशकपालं प्रति निर्वपतीन्द्राया- स-वात्यौ । दक्षिणा । "पोप्णम् । चुरुम् । भाग- दुघस्येति भाग-दुघस्य । गृहे । श्यामः । दक्षि- णा । "रौद्रम् । गावीधुकम् । चरुम् । अक्षावाप- स्येत्यक्ष-आवापस्य । गृहे । शवलः । उद्दार इत्युत्-वारः। दक्षिणा।"इन्द्राय।सुत्राम्ण इति सु- त्राम्णे। पुरोडाशम् । एकादशकपालमित्येकादश- कपालम् । प्रति । निरिति । वपति । इन्द्राय । 1नो भूते भागदुधस्य यो राज्ञप्पड्भागं गृह्णाति तस्य गृहं गत्वा पोष्ण चळं निवपति । 'दुहः कपश्च' इति कप् , छन्दसम- न्तोदात्तत्वम् । तत्र श्यामो गोर्दक्षिणा ।। "वो भूते अक्षावापस्य, यस्सहायो द्यूतकर्मणि अक्षावापनस्य कर्ता तस्य गृहं गत्वा रौद्रं गावीधुकं चरुं निर्वपति । तत्र शबलः उद्वारः उद्गतवालो गोदक्षिणा । केचित् पौष्णरौद्रयोर्मध्ये तक्षरधकारयोर्ग हे वैष्णवं त्रिकपालं सर्वायसदक्षिणमाहुः ॥ "अथ रनिनां हविप्पु संस्थितेषु अनीन् परिसमारोप्य यन- मानस्य गृहं गला ऐन्द्रं कर्म विहविष्कं करोति, तद्विदधाति- इन्द्राय सुत्राणे पुरोडाशमेकादशकपालं प्रति निर्वपति, इन्द्रायां- ·150 तैत्तिरीयसंहिता. का. 1. प्र.८. होमुचेयं नो राजा वृत्रहा राजा भूत्वा वृत्रं वध्यान्मत्रावार्हस्पत्यं भवति श्वेताय श्वेतवत्सायै दुग्धे अहोमुच इत्यहः-मुचे। "अयम् । नः । राजा। वृत्रहेति वृत्र-हा । राजा । भूत्वा । वृत्रम् । वध्या- त् । "मैत्रावारहस्पत्यमिति मैत्रा-बारर्हस्पत्यम् । भवति । श्वेताय । श्वेतवत्साया इति श्वेत-वत्सा- थै । दुग्धे । स्वयम्मूर्त इति स्वयं-मूर्ते । स्वय- होमुचे पुरोडाशमेकादशकपालं प्रति निर्वपति । प्रतिनिर्वाप्ये एते । केचिपमं दक्षिणामाहुः ।। "पुरस्तात्विष्टस्तोध्वर्युर्जपति-अयं न इति ॥ रनिनां गृहे- भ्यः प्रबनतोनुमन्त्रणमनेनेति केचिदाहुः । अयं नोस्माकं राना वृत्रहा शत्रुहा भूना राना दीप्यमानश्च भूला वृत्र शत्रून वध्यात् नाशयेदित्याशास्महे । नातावेकवचनम् । यद्वा-वृत्रहा राना इन्द्रः यो वृत्रं हत्वा अधिकार्थ* राना स एव भूत्वा पुत्रं वध्यादिति ॥ "अथेन्द्रकर्मणि समाप्ते श्वो भूते अभिपेचनीयोक्थ्ये प्रका- न्ते विहविका दीक्षणीयामिष्टिं विदधाति-मत्राबार्हस्पत्यं भव- तीति ॥ मैत्रश्च बहिस्पत्यश्च मैत्राबार्हस्पत्यं, समाहारद्वन्दः । मेत्र- श्च पाईस्पत्यश्च हो चरू कर्तव्यो भवत इत्यर्थः । समासा- न्तोदात्तत्वं, छान्दस आनङ् । तत्र पार्हस्पत्यस्य प्रापम्यपि *कम,प-अधिकय.

·अनु. ५.] मभास्करभाष्योपेता. 151 स्वयम्मूर्ते स्वयममथित आज्य आश्वत्थे ॥ १६ ॥ पात्रे चतुस्त्र- तौ स्वयमवपन्नायै शायैि क- म्माथित इति स्वयं-मथिते । आज्य । आर्य- त्थे ॥ १६ ॥ पाने । चतुस्स्रक्ताविति चतुः-- तौ । स्वयमवपनाया इति स्वयं-अवपन्नाय । शाखोय.। "कर्णान् । च । अकर्णान् । च । तण्डु- अल्पान्तरत्वान्मेत्रशब्दस्य पूर्वनिपातः । अधुना तयोर्वार्हस्पत्यस्य लक्षणमाह-श्वेताया इति पठचर्थे चतुर्थी । श्वेतायाश्वेततत्सा- या मोर्दुग्धे याहस्पत्यः कर्तव्यः । मेत्रस्याह-स्वयम्मूर्त इत्या- दि । तामेव श्वेतवत्सां गां आस्त्ये आमस्य? ]* ढतो दुहन्ति दोग्धि, तत्स्वयमेवानातक्तभेव मूर्त कठिनं भवति । केन' इति समासः । तदेव मूर्त बदला[रा] दिसंयोगेन परिबद्धं दृतिस्थमेव स्वयम्मथितं भवति । तन्नवनीतं दृतेरुहृत्य आतपे स्थापितं तत्स्ययविलीनमाज्यं भवति । आज्य इत्यत्रापि स्वयमित्य- पेक्ष्यते । ईदृश आज्ये मैत्रः कर्तव्य इत्यर्थः । अधुना मैत्र- पात्रस्य लक्षणमाह-आश्वत्थ इत्यादि । स्वयमवपन्नायास्स्वयमेव भनायाः अश्वत्यशाखाया एकदेशेन कृप्ते आश्वत्थे अश्वत्यविकारे पाने नतुस्वती चतुर) मैत्रश्चरुः कर्तव्यः । अश्वत्यशब्दात 'अनुदात्तादेरञ्' इत्यम्प्रत्ययः ॥ "अधुना तयोविधानान्तरं विदधाति-कर्णाश्चेति ॥ कर्णा- *म-आस्ये. 'स्वयं- ·152 तैत्तिरीयसंहिता. श्वाकर्णाश्च तण्डुलान् वि चि- नुयाये कर्णास्त पयसि वार्हस्प- त्यो येऽकर्णास्स आज्य मैत्रस्स्व- यकृता वेर्दिर्भवति स्वयन्दिनं वर- लान् । वीति । चिनुयात् । ये । कर्णाः । सः पर्यसि । वार्हस्पत्यः । ये। अर्कर्णाः । सः आज्यै । मैत्रः ।"स्वयङ्घन्तति स्वयं-कृता वेदिः । भवति । स्वयन्दिनमिति स्वयं-दिनम् वर्हिः । स्वयकृत इति स्वयं-कृतः । इध्मः । सा श्छिद्राश्छिन्नाः अकर्णाः निष्फलीकृताः तन्डुलाः । कर्णाश्चाक र्णाश्च विचिनुयात् 'यथाभागं व्यायतेथाम्' इति मन्त्रेण पृथ कुर्यात् । ततः किमित्याह-ये इत्यादि । तत्र ये कर्णाः छिन्नाः, स पयसि पूर्वोक्त बाहस्सत्यश्वरुः कार्यः । ये वकर्णाः स आज्ये पूर्वोक्ते मैत्रश्चरुः कार्यः ।। अत्र स्वयमृता वैदिर्भवति । 'देवस्य ला' इति स्फ्यादा- धा असि इत्यन्तं न क्रियते । तथा स्वयन्दिने स्वयमेव लूनं बर्हिर्भवति असिदादिना न छिनत्ति स्वयम्ममान् दर्भानाहरति । दा प्लवने, इवनवे छान्दसे | तथा स्वयकृत इध्मः, न श्रति । उभयत्र सन्नहनादिकर्म न क्रियते । अत्र यस्या दुग्धे आग्ये चरुः तृप्तः सेव श्वेता श्वेतवत्सा दक्षिणा देया। नादि । *सं.१-६-४. मा. 18-Y.

·भनु १..] मामास्करभाष्योपेता. 153 हिस्स्वयङ्कत इध्मस्सैव श्वेता श्वेत- वत्सा दक्षिणा ॥ १७॥ अग्नयै गृहपतये पुरोडाशमष्टाक- पालं निर्वपति कृष्णानी ब्रीहीणा एव । श्वेता । श्वेतवत्सति श्वेत-वत्सा । दक्षि- णा ॥१७॥ द्वादशकपालमाश्वत्थे त्रयस्त्रिशञ्च ॥ ९ ॥ 'अग्नये । गृहप॑तय इति गृह-पतये । पुरोडा- शम् । अष्टार्कपालमित्य॒ष्टा-कपालम् । निरिति । वपति । कृष्णानाम् । व्रीहीणाम् । सोमाय । वन- अथ शितिष्ठो गोर्हिस्पत्यस्य दक्षिणा, मेत्रस्याश्व इत्यन्ये अनुबामणदर्शनादिच्छन्ति पूर्वोक्तञ्च ॥ इत्यष्टने नवमोनुवाकः. 'अयाभिषेननीये अमीपोमीयस्य पशुपुरोडाशस्यानुनिर्वाप्याण्यष्टों देवसुवां हवींपि सन्ति, तानि विदधाति-अन्नये गृहपतये इत्या- दि ॥ 'देवसुवामेतानि हवींपि भवन्ति'* इत्यादि ब्राह्मणम् । देवस्य यजमानस्यानुज्ञातारोमचादयो देवसुवः । गृहाणां पति- *मा.१.७४, ·154 'तत्तिरीयसंहिता. का. १. प्र. ८. सोमाय वनस्पतये श्यामाकं चरु सवित्रे सत्यप्रसवाय पुरोडशं द्वाद- शकपालमाशूनां ब्रीहीणा५ रुद्राय पशुपतये गावीधुकं चरुं वृहस्पतये स्पतये । श्यामाकम् । चरुम् । सवित्रे । सत्यम- सवायेति सत्य-प्रसवाय । पुरोडाशम् । दादेशक- पालमिति द्वादश-कपालम् । आशूनाम् । व्रीही. णाम् । रुद्राय । पशुपतय इति पशु-पतये । गावीधुकम् । चरुम् । बृहस्पतये। वाचः। पतये । . स्त्वामी गृहपतिः । 'पत्यावेश्वर्य' इति पूर्वपदप्रतिस्वरत्वम् । कृष्णब्रीह्यादयो वाक्यशेपात्मायशः प्रसिद्धाः कृष्णवर्णाः, रुष्णाः । ब्रीहीणामित्यादो 'नामन्यतरस्याम्' इति नाम उदात्तत्वम् । बनानां पतिस्स्वामी वनस्पतिः । पारस्करादित्वात्सुट्, 'उभे' वनस्पत्यादिषु' इति पूर्वोत्तरपदयोयुगपत्मरुतिस्वरत्वम् । श्यामा- काः श्यामाकाख्याः । सवित्रे 'उदात्तयणः' इति विभक्तिर- दात्ता । सत्यप्रसवायामाचाभ्यनुज्ञाय । आशवप्पाप्टिका इत्येके । त्रिपक्षपच्या इत्यन्ये । पशूनां पतिरस्वामी पशुपतिः । 'परादि- श्छन्दसि' इत्युत्तरपदाधुदात्तत्यम् । गावीधुकास्तृणतण्डुलाः । वृहतां । पतिः बृहस्पतिः । वनस्पतिवत्स ट्रौ । वाचस्पतये । 'सावे. काचः इति पठ्या उदात्तत्वम, पाठयाः पतिपुत्र' इति सहितायां सत्वम् । 'पष्टीयुक्तच्छन्दसि पा' इति पत्युपिन्वम् । - .

·अनु. १..] भाभास्करभाष्योपेता. 165 । वाचस्पतये नैवारं चरुमिन्द्रीय ज्ये- ष्ठार्य पुरोडाशमेकदशकपालं महा- बीहीणां मित्राय सत्यायाम्वानां च- सं वरुणाय धर्मपतये यवमय चरुर सविता त्वां प्रसवाना सुवताम- नैवारम् । चुरुम् । इन्द्राय । ज्येष्ठाय । पुरोडा- शम् । एकदिशकपालमित्येकादश-कपालम् । महावीहीणामिति महा-वीहीणाम् । मित्रार्य । सत्यार्य । आम्बानाम् । चुरुम् । वर्षणाय । धर्म- पतय इति धर्म-पतये । यवमयमिति यव-म- यम् । चुरुम् । सविता । त्वा । प्रसवानामिति प्र-सवानाम् । सुवताम् । अग्निः । गृहप॑तीनामि- नीवाराश्शुष्कजलाशयोत्थिताः । ज्येष्ठाय प्रशस्यतमाय । महा- ब्रीहयश्शालय इति केचित् । स्वयं विशीर्णव्रीहिम्यस्स्वयमुत्पन्ना ग्राहय इत्यन्ये । सत्यस्वरूपाय मित्राय* । धर्मपतिः धर्मस्य पाता । पूर्ववत्स्वरः । यवमयं 'द्वयनश्छन्दास'" मयट् ॥ अय पुरोडाशस्विष्टकृतः पुरस्तात् ब्रह्मा यजमानस्य हस्तं गृहाति-सवितेत्यादि ॥ अत्र प्रसवस्य प्राधान्यात् तृतीयस्सविता प्रथम आसीत् । सर्वत्र तायें चतुर्थ्याप्पटी । प्रसवानां प्रसवार्थ सर्वासु प्रवृत्तिप्वनुज्ञानार्थ सविता वां सुवतां प्रेरयतु । पू प्रेरणे, . *आम्पाः धान्य विशेषाः इति माधवीयम्.

·156 तत्तिरीयसंहिता मिर्गृहप॑तीना सोमो वनस्पती- नार रुद्रः पशूनाम् ॥ १८ ॥ बृह- स्पतिर्वाचामिन्द्रो ज्येष्ठानो मित्र- स्सत्यानां वरुणो धर्मपतीनां ये देवा देवसुवस्स्थ त इमामुष्याय- ति गृह-पतीनाम् । सोमः। वनस्पतीनाम् । रुद्रः पशूनाम् ॥ १८॥ वृहस्पतिः । वाचम् । इन्द्रः। ज्येष्ठानाम् । मित्रः। सत्यानाम् । वरुणः । धर्म- पतीनामिति धर्म-पतीनाम् । ये । देवाः । देवसु- व इति देव-सुर्वः । स्थ । ते । इमम् । आमुण्या- प्रेरणमनुज्ञेव । सर्वत्रानुज्ञातो भवेत्यर्थः । थायादिना प्रसवशब्दो: न्तोदातः । गृहपतीनामिति | भावप्रधानो निर्देशः । यानि गृहपति- खानि वहुविधानि तदर्थ सुक्ताम्, सोमस्त्वां वनस्पत्यर्थ सुवेताम्, रुद्रः पशूनां पतिः त्वां पश्वर्य सुवतां, वागर्थ वृहस्पतिस्सुवताम, ज्येष्ठानां ज्येष्ठत्वाय इन्द्रस्सुवताम्, सत्यत्वाय मित्रस्मुवताम, धर्म- पतित्वार्थ वरुणस्सुवताम् । हे देवा अग्न्यादयो वरुगान्ताः ये यूयं देवसुवरस्थ देवस्य दानादिगुणयुक्तस्य यनमानस्य सवितारः प्रेरकारस्थ ते यूयं यस्मादेवं प्रसवादीनामनुज्ञातारः तस्मादिममा. मुष्यायणं सिंहवर्मणः पुत्रं नन्दिवर्माणं अनमित्रायानमित्रत्वाय अविद्यमानशत्रुत्वाय सुवध्यम् । अनुनानीत अशत्रुमेनं कुरतेत्यर्थः । इममामुप्यायणमिति सर्वनामद्वयं विशेषार्थमुपादीयते । अमुप्यश-

·अनु. 100
भाभास्करभाष्योपेता.
157
णमनमित्राय सुवध्वं महते क्षत्राय
महत आधिपत्याय महते जानरा-
ज्यायैप वो भरता राजा सोमो-
यणम् । अनमित्राय । सुवध्वम् । महते । क्षत्रार्य।
महते । आधिपत्यायेत्याधि-पत्याय । महते ।
जानराज्यायेति जान-राज्याय । 'एपः । वः ।
भरताः । राजा । सोमः । अस्माकम् । ब्राह्मणा-
-
ब्दानडादित्वात्कर । किञ्च महते च क्षत्राय बलाय महते
चाधिपत्याय स्वामित्वाय महते अविच्छिन्नाय च जानराज्याय
जनानां राजा जनराजः तद्भावाय । उभयत्रापि गुणवचनत्वात्
प्यम् । इममामुप्यायणं सुवध्वमित्येव । 'बृहन्महतोरुपसङ्ख्या-
नम् ' इति महतो विभक्तेरुदात्तत्वम् ।।
'यजमानायतने तिष्ठन् रनिभ्यो जानपदेम्योध्वर्युरावेदयते-
एष व इति ॥ भरतानां निवासी जनपदो भरताः । 'जनादे
लुप्' । भरतानां राजानोपि भरताः । तस्य रान्न्यास
इति 'जनपदशब्दात् क्षत्रियादञ्', 'यजिनोत्र' इति कडा
लुक् । हे भरताः एष वो युप्माकं राना, यो राजन्येन
यनते । एवमयं व्याख्यातिगतो भवति, राज्यं चार माके
हितम् । यद्यसो भरतानामेव राना तदानीमेवं, मन्पदा । यया
जनपदमिति केचित् ॥
'बला नपति-सोम इति ॥ मला माझमाचं ने
.

·. -168 तैत्तिरीयसंहिता. [का .. स्माकं ब्राह्मणाना५ राजा प्रति त्यन्नाम राज्यमंधायि स्वां तनुवं वरु॑णो अशिश्रेच्छु.मित्रस्य व्रत्या नौम् । राजा । प्रतीति । त्यत् । नाम। राज्यम् । अधायि । स्वाम् । तनुवंम् । वरुणः । अशिश्रेत् । शुचैः । मित्रस्य॑ । व्राः । अभूम । अर्मन्महि । राना, अधुना अयञ्चेति । सर्वदा सरानका एव वयमित्य- भिप्रायः॥ यजमानो मुखं विमृष्टे-प्रति त्यदिति द्वाम्यां वारुणीम्यां त्रिष्टुब्भ्याम् ॥ 'महत ऋतस्य नाम ' इति अर्थमाया अन्तः । हे अप्यनवसाने । त्यत् एतद्राज्यं नाम नमनीयं प्रत्यधायि मयि प्रतिहितं प्रतिष्ठितमभूत् । यहा-छान्दसो लुड् । प्रतिधीयताम् । 'राज्यमेवास्मिन् प्रतिदधाति '* इति ब्राह्मणम् । हेतुमाह-., स्वामात्मीयां तनुवं शरीरं अनुज्ञातृस्वभावत्वं यस्माद्वरुणोशित आश्रितवानासीत् मम धर्मपतित्वाभ्यनुज्ञानं कृतवान् । तेन राज्य प्रत्यधायीति । वरुणसवमेवावरुन्थे '* इत्यादि ब्राह्मणम् । उदा- हरणमात्रं वरुणग्रहणं सवित्रादीनां सर्वेपामपि देवसुवा प्रसूतं राज्यं प्रत्यधायीति वेदितव्यम् । श्रयतेलुङि ‘बहुलं छन्दसि' इति शपश्तुः । किच; शुनर्मित्रस्य व्रत्याः फर्मयो- । 'तंत्र साधुः' इति यत् । अत एव महत मतस्य च सत्यस्य यज्ञस्य वा नाम नमनं अमन्महि ज्ञातवन्तः । यथा ग्याः अभूम *ना.१-७४.

·मनु.10.1 भभास्करभाष्योपेसा, 169 , अभूमाम॑न्महि महत ऋतस्य नाम सर्वे बाता वरुणस्याभूवुन्वि. मित्र. एवैररातिमतारीदतूंपुदन्त यज्ञियां महतः । ऋतस्य । नाम । 'सर्वे । वाताः । वरुण- . स्य । अभूवन्न् । वीति । मित्रः । एवैः। अरांतिम् । अतारीत् । अतूं पुदन्त । यज्ञियाः । तेन । वीति । मनुतेर्लङि, शपो लुक् । यद्वा न केवलं मित्रस्य प्रत्या अभूम; अपि तु प्रतस्य च नामामन्महीति ॥ "अथ द्वितीया । किम्बहुना सर्वे ऋत्विनः वरुणस्य वाताः कर्मयोग्या अभूवन् । छान्दसोऽङ् । मित्र एवैरागमनैः अस्मा- कमरातिमदानशीलं शत्रु व्यतारीत् वितारयतु दातारं करोतु । छन्दसो. लुइ । यदा विपूर्वस्तरतिः विप्लवे वर्तते, विनाशो वि. प्लवः, चुरादिः,. विनाशयत्विर्त्यर्थः । रातेः क्तिचि रातिः, न रातिः अरातिः । यद्वा-अराति शत्रु विशेषेण तारयतु अति- कामयतु । किञ्च; यज्ञियाः यज्ञसम्पादनार्हाः ऋत्विजः अस्मा- नृतेन यज्ञेनासू पुदन्त सूदयन्तु । पूद क्षरणे । रसास्वादनेन सूदयन्तु । 'यज्ञविग्म्यां घखौ' । किञ्च ; उ इति समुच्चये । त्रितोमिः 'विम्या लोकेभ्य उत्पन्नः, विम्यो वातिवातम्यः, त्रिभिर्वा- बाहाणादिभिः, लौकिकैर्वा कृतमाप्तिः । स त्रितः अस्माकं नरि- माणं स्तोत्रम् । जीर्यतेरोणादिक इमनिच् । जनित्रशब्दावा भावे छान्दस इमनिच् , 'तुरिटेमेयस्सु' इति तृशन्दलोपः । नरिमा स्तोतृत्वं तत् अमिः, व्यानटू व्यामोतु अस्माकं स्तुति ·*160 तैत्तिरीयसंहिता.. [का....प्र. ऋतेन व्यु त्रितो जरिमाण न आ- नडिष्णोः क्रमौसि विष्णोः कान्त- मंसि विष्णोविक्रान्तमति ॥१९॥ छ । तिः। जरिमाणम् । नः । आनट् । 'वि- प्णोः । क्रमः । असि । 'विष्णोः । कान्तम् । असि । 'विष्णोः । विक्रान्तमिति वि-कान्तम् । असि ॥१९॥ पशूनां वाताः पञ्चविशतिश्च ॥ १० ॥ " गृहीत्वा स्तोत्रफलं ददात्वित्यर्थः । अभोतलिङि व्यत्ययेन पर- स्मैपदं, विकरणव्यत्ययेन भम् । नशेर्वा गत्यर्थालुद्धि मन्त्रे घप्स' इति च्लेलुंक्, 'छन्दस्यपि दृश्यते' इत्याडागमः । यहा- उक्तं तेनास्मानसूपुदन्तेति तदिदमस्माकं नरिमाणं जरा दीर्या- युष्टुं व्यानवापयतु । अन्तर्भावितण्याल्लुङ् । कियञ्चिरमित्याह- उ इत्यप्यर्थे । त्रितोपि विम्योपि वयोम्यः पुरस्तात् जरिमाणं नः मापयतु सर्वमायुर्भावयत्वित्यर्थः ॥ 1-"त्रीन्विष्णुक्रमान् प्राचः कामति-विष्णोः मोतीति ।। व्याख्यातम् ॥ इत्यष्टमे दशमोनुवाकः. .

·" भाभास्करभाष्योपेता. 161 अर्थेतस्स्थापां पतिरसि वृपास्यू- 'अर्थेत इत्यर्थ-इतः । स्थ । अपाम् । पतिः तत्र . 'अपां , राजसूयम् '* .. 'अभिपेकार्थ पोडश सप्तदश वा वायव्येदाति-अर्येतस्थे त्यैतेमन्त्रैः ॥ एतास्वप्सु प्रथममाज्येन हुत्वा ग्रहान् गृह्णाति । यस्मिन्नेव जुहोति, तस्मिन्नेव जले तेनैव मन्त्रेण ग्रहं गृहाति । 'आपो देवीः' इत्यादिका त्रिष्टुप् सर्वत्रानुपज्यते । 'राष्ट्रदास्स्थ राष्ट्रं दत्त स्वाहा' इत्यन्तेन होमः, राष्ट्रदास्स्थ राष्ट्रममुप्मे दत्त' इत्यन्तेन ग्रहणम् । अमुप्मा इत्यत्र चतुर्थ्यन्तं विशेपवाचिपदमुपादीयते, यथा राजसिंहवर्मणे दत्तेति । ग्रहान् गृहात्येतद्वाव इत्यग्निकाण्डे ब्राह्मणं भवति । तत्रायं प्रयोगक्रमः--' अर्थतस्थापो देवीर्मधुमतीरगृहन् इत्यारभ्य 'राष्ट्रं दत्त स्वाहा । इति सारस्वतीप्वप्सु प्रागेवानीतासु वहन्तीनां वा जले आज्येन जुहोति, पुनश्च ' अर्थतस्स्थापो देवीः' इत्यारम्य, राष्ट्र राजेन्द्रवर्मणे दत्त ' इति तस्मिन्नेव जले वाय- व्यैः पर्णमयेन गृह्णाति । पर्णमयेन स्त्रवेणति केचित् । एवमुत्तरत्रापि होमग्रहणे सर्वत्र समानमन्ते कर्तव्ये । मन्त्रार्थस्तु-अर्थेतस्थ हे आपः अर्थमरणीयं स्थानान्तरं यन्ति गच्छन्तीति अर्थतः । एतेः किम् । तादृशीर्व आपः व्यापनस्वभावाः देवीः दीप्तिमतीः मधुमती: मधुरसवतीः अगृहन्देवाः, प्रात्विनो वा । ऊस्वतीः बलवतीः राजसूयाय राजसूयार्थ राजसूये अभिपेकार्थमगृहन् चितानाः चिन्त- यन्तीः रानसूयाभिनिष्पत्युपायचिन्ताव्याप्टताः । यहा-रानसूयाय चिताना देवा अगृह्णन् । रानेह सूयते राजा वानेर सूयते इति रानसूयः ऋतुः, 'राजसूयसूर्य' इति क्यपि निपात्यते । चिती T ·162 तैत्तिरीयसंहिता. [का...प्र.८ 17 मिपसेनौसि ब्रजक्षितस्स्थ मरु- असि । वृषो । असि । ऊर्मिः । 'वृपसेन इति सचेतने, चुरादिरनुदात्तेत्, 'बहुलमन्यत्रापि' इति णिलुक्, 'बहुलं छन्दसि ' इति शपो लुक्, लसार्वधातुकानुदात्तत्वे धातु. स्वरः । याभिर्युप्माभिर्मित्रावरुणो कर्मस्वभ्यपिञ्चन्देवाः, योभित्रै युप्माभिरिन्द्रमभ्यपिञ्चन् देवाः, अरातींश्चात्यनयन् इन्द्रं : सर्वान शत्रूनतीत्योपरीन्द्रं स्थापितवन्तः; ता यूयं राष्ट्रदास्स्थ राष्ट्रस्य दायस्थ, अद्भिर्हि राष्ट्रं भवति । ता यूयमस्मै राष्ट्र दत्त स्वाहा स्वाहुतमिदमाज्यमस्तु इति होमे । ग्रहणे तु यस्माद्राष्ट्र दारस्थ, तस्मादमुप्मै राजेन्द्रवर्मणे राष्ट्र दत्त ; ता वो गृहामीति । पुन्नदस्य शोणादेर्वा जलं-अपाम्पतिरसीति ॥ अपाम्पति समुद्रः तदीया आप उच्यन्ते ; विकारे प्रतिशब्दाद । समु दायशब्दादेकवचनम् । शोणादीनां पुंस्त्वेन अपांपतित्वम् । कर्डि दम् ' इति पठया उदात्तत्वम् ।। अथ नद्यां पुरुपे पशो वा तिष्ठति प्रतीपमन्य उर्मियुद्ध्यति अन्वीपमन्यः; तयोः प्रतिस्रोता य उमिर्भवति, तन्जलं गृहाति-- वृपास्यूमिरिति ॥ वृपा वर्पिता वृष्टिहेतुत्वात् । प्रधाने धान] या सद्धातरूपत्वात् । मिस्सद्धातार्था अरणशीला वा ।। 'अथानुस्रोता य अमिस्तज्जलं गृह्णाति-वृषसेनोसीति ॥ सेनं सेना यस्य संघातत्वेन महत्वात् सेकसामथ्याच्च । छान्दसमन्ती दात्तत्वम् । केचित्तु-वृपास्यूमिरित्येतावता उर्मिनलं गृहाति वृषसेनोसीति पल्वल्यमिति ॥ . - ·भनु. ११.] भाभास्करमाध्योपैता. 163 तामोजस्स्थ सूर्यवर्चसस्स्थ सूर्य- त्वचसस्स्थ मान्दास्स्थ वाशास्स्थ वृप-सेनः । आस । व्रजक्षित इति ब्रज-क्षितः । स्थ । 'मरुताम् । ओजः । स्थ । 'सूर्यवर्चस इति सूर्य-वर्चसः । स्थ । सूर्यंत्वचस इति सूर्य-त्व- चसः । स्थ । 'मान्दाः । स्थ । "वाशाः । स्थ । । . अथ कूप्या गृह्णाति-व्रनक्षितस्स्थ इति ॥ बजे वेष्टितेवकाशे क्षियन्ति निवसन्तीति वनक्षितः । क्षि निवासगत्योः ।। प्रतीपोदकमावर्तनलं गृहाति-मरुतामोजस्स्थेति ॥ मरुतां वायूनामोजः बलं स्थ; तेन निर्वृत्तत्वात् ।। "आदित्ये दृश्यमाने यदा वर्षति तज्जलं गृह्णाति-सूर्यवर्चस- ॥ सूर्य वर्चयन्ति भृशं दीपयन्ति । गतिकारकयोरपि पूर्वपदमरुतिस्वरत्वञ्च' इत्यसुन् । सातपेहि वर्षे भृशमादित्यो दीप्यते । बहुव्रीहिर्वा सूर्यस्येव वर्गों येपामिति । सूर्यरश्मिर्मयोगेन वर्चस्वित्वात् ॥ यत्र कुत्र चित्प्रसन्नं जलं गृह्णाति--सूर्यत्वचसस्स्थेति ॥ त्वच संवरणे, सूर्य त्वचन्ति संवृण्वन्ति । पूर्ववदसुन् । यासु खलु निर्मला. स्वप्सु रूपाणि परिदृश्यन्ते ताः खलु सर्वरूपप्रकाशनं सूर्यमपि खमहिमा संवृण्वन्ति ॥ स्थावराणां गृहाति, हादीर्वा--मान्दास्स्थेति ॥ मन्दस्वभावाः । मां दत्तदेवेभ्य इति द्वादं कुर्वाणाः, अशोप्या इत्यन्ये ॥ "अवश्यायोदकं गृहाति-वाशास्थेति ॥ वाशा वश्याः नीहारो ·164 तैत्तिरीयसहिता. [का. 1.प्र. ८. शक्करीस्स्थ विश्वभृतस्स्थ जन- भृतस्स्थाग्नेस्तेजस्यास्स्थापामोपंधी. नार रसंस्स्थापो देवीमधुमती- "शक्करीः । स्थ । “विश्वभृत इति विश्व-भृतः । स्थ । “जनमत इति जन-भृतः । स्थ । “अग्नेः। तेजस्याः । स्थ। "अपाम् । ओपंधीनाम् । 'रसः । स्थ । अपः । देवीः । मधुमतीरिति मधु- मतीः । अगृहन् । ऊर्जस्वतीः । राजसूयायेति 15-16 हि नदीप्रवाहवन्मनुप्यगतिं न प्रतिबध्नाति; ततो वश्यत्वम् ॥ "गोरुल्व्याः गोगर्भवेष्टनगता आपो गृह्णाति-]*शक्करीस्स्थति । गर्भसंरक्षणे शक्ताश्शकर्य' । 'वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्ण दीर्घत्वम् ।। "पयो गृहाति--विश्वभृतस्स्थेति ॥ विश्वं बिभ्रति धारयन्ति वा पोपयन्ति वा विश्वभृतः, तद्रूपेण विवक्षितत्वात् बहुवचन स्त्रीत्वं च ॥ "दवि गृह्णाति-जनभृतस्स्थेति ॥ ननं विभ्रतीति जनभृतः ॥ "घृतं गृहाति-अमेस्तेनस्यारस्थेति ॥ अग्रेस्तेनसा सहिता स्तेमस्याः गवादिद्रष्टव्यः । तेनसो वा निमित्तभूतास्तेनस्याः । 'गो इयचः' इति यत् । तेनासि वा भवाः; तदर्थ च्याटतत्वात् ।। भत्र सालेवप्युपन्धेषु पोशेषु अन्यपातदर्शनात माधवीयानुसारात [ ] एतदक्ष यो प्रन्योत्र योजितः,' ·अनु. १२.] भाभांस्करभाष्योपैता. 166 रगृहबूर्जस्वती राजसूर्याय चिंता- नाः । यानिमित्रावरुणावभ्यपिञ्चन् याभिरिन्द्रमनयनत्यरांतीः । राष्ट्र- दास्स्थं राष्ट्र दत्त स्वाहा राष्ट्रदास्स्थं राष्ट्रममुष्मै दत्त ॥ २० ॥ देवीरापस्सं मधुमतीमधुमतीभि- -राज-सूर्याय । चितांनाः । याभिः। मित्रावरुणा- विति मित्रा-वरुणौ । अभ्यपिञ्चनित्यनि-असि- न् । याभिः । इन्द्रम् । अनंयन्नू । अतीति । अरा- तीः । राष्ट्रदा इति राष्ट्र-दाः । स्थ । राष्ट्रम् । दत्त । स्वाहां । राष्ट्रदा इति राष्ट्र-दाः । स्थ । राष्ट्रम् । अमुष्मै । दत्त ॥ २० ॥ अत्येकादश च ॥ ११॥ - 'देवीः । आपः । समिति । मधुमतीरिति म- 15-"मधु गृहाति-अपामोपधीनां रसस्येति ॥ अन्य ओषधी- भ्यश्च निप्पत्तेः॥ इत्याप्टमे एकादशोनुवाकः, 'एवं गृहीत्वाथ वैतसे द्रोणकलशे अहान् समवनयति-देवी- ·106 -तैत्तिरीयसीहता. [का..प्र. स्सृज्यध्वं महि वर्चः क्षत्रियाय वन्वा ना अनाधृष्टास्सीदतोजस्वतीमहि वर्चः क्षत्रियाय दर्धतीरनिभृष्टमसि धु-मतीः । मधुमतीभिरिति मधु-मतीभिः । सृज्यध्वम् । महि । वर्चः । क्षत्रियाय । वन्वानाः। 'अनाधृष्टा इत्या-धृष्टाः । सीदत । ऊर्जस्वतीः । महि । वर्चः । क्षत्रियाय । दधतीः । अनिभृष्टमि- त्यनि-भृष्टम् । असि । वाचः। बन्धुः । तपोजा । । राप इति ॥ हे देवीरापः मधुमतीः मधुमत्यः मधुरसवत्यः मधुमतीभिस्संसृज्यध्वं परस्परमेकीभवत । महि महत् वर्चः क्षत्रि- यायास्मे वन्वानाः याचमानाः । वनु याचने शानच् ॥ - [अन्तराहोतुर्धिष्ण्यं ब्राह्मणाच्छसिनश्च सादयति-अनाधृष्टा इति ॥ हे आपः अनाधृष्टाः केनाप्यतिरस्स्ताः ऊर्मस्वतीः बलवत्यः महि महत् वर्चः क्षत्रियायास्म]* दधतीः दधत्यः धारयन्त्यः ददत्यो वा । एवम्भूतास्सत्यः अत्र सीदतेति ॥ 'शतमानं हिरण्यं प्रपथ्नाति--अनिभृष्टमिति ॥ अनिभृष्टमस- न्तप्तमसि रक्षोभिः । वानो बन्धुः हिरण्यवतां हि वाक् • नमिमवति, वाच उत्कर्षहेतुश्च । तपोनाः अमेतित्वात् । 'जन- *अनोपलम्धेषु सर्वेषेव कोशेषु अन्धो गलितः, अतोत्र [ ] विडमध्ये मापवीया नुसाराहून्यो योजितः.. सर्वा- . - ·मभास्करमाश्योपेता. 107 अनु. १२.] - , . वाचो बन्धुस्तपोजास्सोमस्य दात्र- मेति शुक्राश्शुक्रेणोत्पुनामि च- न्द्राश्चन्द्रेणामृता अमृतेन स्वाहा राजसूयाय चितानाः । सधमादो इति तपः-जाः । 'सोमस्य । दात्रम् । असि । शुक्राः । वः । शुक्रेण । उदिति । पुनामि । च- न्द्राः । चन्द्रेण । अमृताः । अमृतैन । स्वाहा । राजसूयायेति राज-सूर्याय । चितानाः । सध- सनसनक्रमगमो विटू ' ' विड्डनोरनुनासिकस्यात् ' इत्यात्वं, लिङ्ग- व्यत्ययः॥ 'तद्वैतस अवदधाति--सोमस्येति ॥ सोमस्य दात्रं देयं त्वमसि दक्षिणारूपत्वात् ॥ 'हिरण्येनोत्पुनाति-शुक्रां व इति । शुकाः निर्मलाः वः युप्मान् शुक्रेण पुनामि । चन्द्राः कान्ताः आहादनीर्वा चन्द्रेण ताशेन हिरण्येन । अमृता अमरणाः अमरणहेतुभूताः तादृशे- मानेन जीवनहेतुना व उत्सुनामि । स्वाहा एवं कर्तव्यमिति सैव वागाह । रानसूयाय चिताना इति व्याख्यातम् । केचित्तु-- त्रिभिरुत्पवनमाहुः । तदा 'शुक्रा पश्शुक्रेगोत्पुनामि स्वाहा रानसूयाय चितानाः' इति 'चन्द्राश्चन्द्रेणोत्पुनामि स्वाहा राजा सूयाय चितानाः' इति 'अमृता अमृतेनोत्पुनामि स्वाहा राज- सूयाय चितानाः' इति प्रयोगाः॥ अथ पालाशादिषु पात्रेषु गृहाति-धमाद इति त्रिष्टुभा ॥ .

·168 तैत्तिरीयसंहिता.. [का. १. प्र. ८. द्युन्निनीरूज एता अनिभृष्टा अप- स्युवो वसानः। पुस्त्यांसु चके वरु- णस्सधस्थमपा शिशुः॥ २१ ॥ मातृतमास्वन्तः । क्षत्रस्योल्वमसि माद् इति सध-मादः । युन्निनः । ऊर्जः। एताः। अनिभृष्टा इत्यनि-भृष्टाः । अपस्युर्वः । वसानः । पस्त्यांसु । चके । वरुणः । सधस्थमिति सध- स्थम् । अपाम् । शिशुः ॥२१ ॥ मातृतमास्विति मातृ-तमासु । अन्तः ।' क्षत्रस्य । उल्वम् । सहैकस्मिन् पात्रे मादयन्त इति सधमादः । मद तृप्तियोगे, चौरादिकः, विपि णिलोपः, 'सधमाधस्थयोश्छन्दसि' इति स- धादेशः । धुम्निनीर्धनवतीः दीप्तिमतीर्वा । ऊनः ऊनयित्रीः । ऊर्ज; यतेः कर्तरि क्विप् । बलहेतुभूताः । अनिभृष्टाः अनिष्टाः अप- स्युवः अपांसि कर्माणीच्छन्तीः । छान्दस उवङ् । एवम्भृता अपः वसानः आच्छादयन् एताभिरात्मानं छादयित्वा पस्त्यासु गृहभूतास्वेतामु सधस्थमेताभिस्सहस्थानं वरुणश्चक्रे करो. ति । अपामासां शिशुश्शिशुरिव मातृतमामु अतिशयेन जगत' निर्मात्रीषु पस्त्यामु भूतासु अन्तः मध्ये वरुणः सधस्थं करोति यथा मातृणामुदरे शिशुस्सहवासं करोति । ता एवम्महानुभावा अस्याभिषेकाय गृहामीति ॥ 'ताप्यं परिधापयति-क्षत्रस्योलमिति ॥ व्याख्यातं वाजपेये* घृताकं ताप्यम् ॥ स.१.७५. एता .

·भनु १२.] भाभास्करमाध्योपैता. 101 .. क्षत्रस्य योनिरस्याविनो अग्निह- पतिराचिन इन्द्रो वृद्धश्रवा आविनः पूपा विश्ववेदा आवित्रौ मित्रावरु- णावृतावृधावाविने द्यावापृथिवीधृ- तव्रते आविना देव्यदितिर्विश्वरू- प्याविनोऽयमसावामुष्यायौस्यां असि। क्षत्रस्य । योनिः । असि। आविन्नः।अग्निः। गृहप॑तिरिति गृह-पतिः । "आविनः । इन्द्रः । वृद्धश्रवा इति वृद्ध-श्रवाः । "आविनः । पूपा । विश्ववेदा इति विश्व-वेदाः । "आविनौ । मित्रा- वरुणाविति मित्रा-वरुणौ । ऋतावृधावित्यृत- वृधौ । "आविन्ने इति । द्यावापृथिवी इति द्यावा- पृथिवी । धृतवते इति धृत-व्रते । "आविना । देवी । अदितिः । विश्वरूपीति विश्व-रूपी । "आविनः । अयम् । असौ । आमुप्यायणः । पाण्डुरं वासः परिधत्ते-क्षत्रस्य योनिरसीति ॥ क्षत्रस्य बलस्य राजन्यस्य वा योनिः कारणमसीति । अस्मिन् कर्मणि (यहा) स जातो भवतीति हि स्तुतिः ।। 9-15आविदो यनमानं वाचयन् बहिरुदानयति-आविन्नो अमिरित्यादि ॥ अग्निरिदानीमनेन मुख्येन कर्मणा गृहपतिराविनः ..

·तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ८. 162 विश्यस्मित्राष्ट्रे महते क्षत्रायं महत आधिपत्याय महते जानराज्यायै अस्याम् । विशि। अस्मिन्न् । राष्ट्र।महते । क्षत्रार्य । महते । आधिपत्यायेत्याधि-पत्याय । महते । लव्धात्मा, परिनिप्पन्नात्मा वा । विन्दतेविद्यतेर्वा निष्ठा । अमेह- पतित्वमिदानी परिनिप्पन्नमिति । 'गतिरनन्तरः' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम्, कर्तरि निष्ठायां तु व्यत्ययेन । इन्द्रश्चेदानी वृद्धश्रवाः प्रवृद्धकीर्तिः आविन्नः । पूपा चेदानी विश्ववेदाः विश्वस्य वेदिता आविन्नः । 'गतिकारकयोरपिं' इत्यसुन् । विश्वधनो वा । मित्रावरुणो चेदानीमृतावृधौ ऋतस्य यज्ञस्य सत्यस्य वा वर्धयितारो आविन्नो । अन्येषामपि दृश्यते ' इति दीर्घत्वम् । 'देवताहन्द्वे च ' इति मित्रावरुणशब्दे पूर्वोत्तरपद- योर्युगपत्प्रकृतिस्वरत्वम् । द्यावाप्रथिवी द्यावाप्रथिव्यो च धृतव्रते धृतकर्मणावाविन्ने । 'दिवो द्यावा ' इति द्यावादेशः, पूर्ववत्मरुति- स्वरत्वम् । अदितिर्देवमाता एथिवी वा । देवी दीप्तिमती । इदा- नी विश्वरूपेस्सर्विकाररूपेस्तद्वती आविना । गोरादित्वात् डीपू । तथाऽयं च यनमानः असो नरसिंहवर्मा आमुप्यायणः राजेन्द्र वर्मणापत्यमिति युवप्रत्ययान्तं पितुनाम गृह्यते; राजेन्द्रायण इति यथा । अमुप्यशब्दानडादित्वात्फन् । अस्यां विशि | जाता वेकवचनम् । कुटुम्बभूतामु प्रनासु अस्मिनाष्ट्रे सर्वजनपदे आ विनः । महते क्षत्रायेति व्याख्यातम् ॥ ५ *से.१.८.१०.

·भनु. १२.] भाभास्करमाध्योपेता. 163 पवो भरता राजा सोमोऽस्माकैवा- ह्मणाना राजेन्द्रस्य ॥२२॥ वजो- सि वात्रघ्नस्त्वयायं वृत्रं वंध्याञ्छ- ब्रुवाधनास्थ पात मा प्रत्यञ्च पात जानराज्यायेति जान-राज्याय । “एपः । वः । भरताः । राजा । "सोमः । अस्माकम् । ब्राह्मणा- नाम् । राजा । "इन्द्रस्य ॥२२॥ वनः । आसि । वाघ्न इति वात्र-मः । त्वया । अयम् । वृत्रम् । वध्यात् । "शत्रुवाधना इति शत्रु-वार्धनाः । स्थ । "पात । मा। प्रत्यञ्चम् । पात । मा । तिर्यचन् । "यजमानायतने तिटन्तं प्राहएप व इति ॥ व्याख्यात- मेव* ॥ "सोमास्माकमिति ॥ ब्रह्मणश्च जपो व्याख्यातः * ।। यजमानाय धनुः प्रयच्छति--इन्द्रस्येति ॥ व्याख्यातं पान- पेयीं ॥ "इपूर प्रयच्छति-शत्रुचाधनास्थेति ॥ शत्रयो बाध्यन्ते यस्तादशास्स्येति ॥ प्रतिगृहाति-पात मेति ॥ हे इपयः मा पात रक्षत प्रत्यञ्च प्रत्यग्गमनं युप्माकमभिमुखमागच्छन्तं शत्रोर्वा । तथा पात मा तिर्यचं सिं.1-७-७. CO *.१.८.१०.

·164 तत्तिरीयसंहिता. [का. १.प्र. ८. मा तिर्यञ्चमन्वञ्चमा पात दिग्भ्योमा पात विश्वाभ्यो मा नाष्ट्राभ्यः पात हिर॑ण्यवर्णावुपसौ विरोकेऽय॑स्स्थू- णावुदिती सूर्यस्या रोहतं वरुण अन्वञ्चम् । मा। पात । दिग्भ्य इति दिक्-भ्यः। मा। पात । विश्वाभ्यः। मा । नाष्ट्राभ्यः । पात । "हिर॑ण्यवर्णाविति हिरण्य-वौँ । उपसाम् । विरोक इति वि-रोके । अयंस्स्थूणावित्ययः-स्थू- णौ । उदिताचित्युत्-इतौ । सूर्यस्य । एति । ---- निरश्रीनगमनं पार्श्वयोश्चरन्तम् । तथा पात मान्वञ्चं अन्वग्गमनं पृष्ठतो गच्छन्तम् । ऋत्विगादिना क्विन् । किं बहुना; दिग्भ्यस्सर्वाभ्यो मा पात मर्वामु दिक्षु स्थितं, सर्वदिगवस्थितशत्रुपीटाभ्यो वा । अपि च-विश्वाभ्योपि भीमान्तरिक्षाप्रभवाम्योपि नाष्ट्राम्यः नाश- हेतुभ्यः पात माम् । नशेरीणादिकत्रप्रत्ययः, वृद्धिश्च ।। "बाहू उहाति-हिरण्यवर्णाविति त्रिष्टुभा ॥ हे हिरण्यवर्णी हिरण्मयाभरणमनदी हिरण्यवदुग्ज्वलयर्णी या । हे ईदगी वाहू । अयस्स्यूा या । अयस्थणमहशी अप्रधृष्यो । 'इवे प्रतिस्ती' इति को 'देवपधादिम्यत्र' इति लुप् , 'स्किगन्तस्योपमेय. नामधेयस्य' इत्याधुदानत्वम् । अतश्र वाहू, एककेनामन्त्र्येते- हे वरुण शत्रूणां वारक हे मित्र तेषां प्रमापक अस्माकं वा हिमायारवायक इंटशी युवां गतं एवं रपटठं आकाशोदरं वा .. 47 -- ·भभास्करभाष्योपेता. 165 अनु. १३.] मित्र गर्ने ततश्चक्षाथामदिति दिति च ॥ २३ ॥ समिधमा तिष्ठ गायत्री त्वा छन्द- रोहतम् । वरुण । मित्र । गर्तम् । ततः । चक्षा- थाम् । अदितिम् । दितिम् । च ॥ २३ ॥ शिशुरिन्द्रस्यैकंचत्वारि शञ्च ॥ १२ ॥ 'समिधमिति सं-इधम् । एति । तिष्ठ । गाय- आरोहतं उपसां विरोके व्युष्टो । पूजनार्थ मेकस्मिन् बहुवचनम् । उपसो च्युष्टिकाले । एतस्या लक्षणमाह-मूर्यस्येति । उदिता- वुदये । तादी च ' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । तत आरो- हणानन्तरं नक्षायां पश्यतं अदितिमखण्डितं स्वजनं दिति च खण्डितं शत्रुननं च तदुचितेन चक्षुषा मानुग्रहेण सनिग्रहेण च स्वीकुरुतमित्यर्थः । यहा-~-अखण्डनं खण्डनं च स्वैपां परेषां च पश्यतमुत्पादयतम् ॥ इत्यष्टमे हादशोनुवाका 'अय यजमानमध्वर्युर्दिशो व्यास्थापयति, मध्ये पश्चिमेन समि- धमातिगति पञ्चभिः । तत्र प्राची-समिधमिति ॥ समिद्ध्यते- स्यामादित्य इति समित् प्राचीदिक उपर्युपरि समिदा भवतीति । तामातिठाधितिष्ठ स्वीकुरु । गायत्री चतुर्विशत्यक्षरा छन्दसाम्मध्ये माच्यां दिशि स्थिता वामवतु । त्रिवृदाख्यस्तोमश्च त्वामवत्ति- त्येव । स्तोमानाम्मन्य इति गम्यते । त्रयोवयवास्तिखो वृत्तयो ·तैत्तिरीयसंहिता. का. १. प्र. ८. 166 । सामवतु त्रिवृथ्स्तोमो रथन्तर ५ सामाग्निर्देवता ब्रह्म द्रविणमुग्रामा तिष्ठ त्रिष्टुप्त्वा छन्दसामवतु पञ्चद- शस्स्तोमो वृहत्सामेन्द्रो देवता क्षत्रं द्रविणं विराजमा तिष्ठ जगती त्वा त्री । त्वा । छन्दसाम् । अवतु । त्रिवृदिति त्रि- वृत् । स्तोमः । रथन्तरमिति रथं-तरम् । सामं । अग्निः । देवा । ब्रह्म । द्रविणम् । 'उग्राम् । ए- ति । तिष्ठ । त्रिष्टुप् । त्वा । छन्दसाम् । अवतु पञ्चदश इति पञ्च-दशः। स्तोमः । वृहत् । साम। इन्द्रः । देवा । क्षत्रम् । द्रविणम् । विराजमिति यस्य स त्रिवृत् नवस्तोत्रीयः । त्रिचक्रादीनां उन्दसि' इत्यु- त्तरपदाद्युदात्तत्वम् । रथन्तरं च साम त्यामवतु साम्नामध्ये । ' संज्ञायां भृतृवृनि' इत्यादिना खन् । अग्निर्देवता त्वामवतु देवतानां मध्ये | ब्रह्म ब्राह्मणः द्रविणं प्रशस्तं धनं खामवतु द्रविणानां मध्ये ॥ 'दक्षिणां-उग्रामिति ॥ उग्रां पितृसम्बन्धादक्षिणामातिष्ठ । त्रिष्टुप् चतुश्चत्वारिंशदक्षरा । पञ्चदशरस्तोमः पञ्चदशस्तोत्रीयः परि- स्तोमे इविधिः पञ्चदशाद्यर्ये' इति उः । वृहासाम इन्द्र क्षत्रं क्षत्रियाः । गतमन्यत् ।। 'मतीची-विरानमिति ॥ जगती विराट् उपर्युपरि शान्ता . + . माणमस्य ·अनु. १३.] भहभास्करभाप्योपेता. 167 छन्दसामवतु सप्तदशस्स्तोमो वैरू- ५५ साम मरुतौ देवता विविण- मुदीचीमा तिष्ठानुष्टुप्त्वा ॥ २४ ॥ छन्दसामवत्वेकवि शस्स्तोमो वै- राज साम मित्रावरुणो देवता व- वि-राजम् । एति । तिष्ठ । जगती । त्वा । छन्द- साम् । अवतु । सप्तदश इति सप्त-दशः । स्तो- मः। वैरूपम् । सामं । मरुतः । देवता । विट् । द्रविणम् । 'उदीचीम् । एति । तिष्ठ । अनुष्टुवि- त्यनु-स्तुप् । त्वा ॥ २४ ॥ छन्दसाम् । अवतु । एकवि श इत्यैक-विशः । स्तोमः । वैराजम्। साम । मित्रावरुणाविति मित्रा-वरुणौ । देवता। भवतीति । अष्टाचत्वारिंशदक्षरा जगती । सप्तदशस्स्तोमः सप्तदश- स्तोत्रीयः । वैरूपाख्यं साम । मरुतो देवता । विट् वैश्याः ।। 'उत्तरां-उदीचीमिति ॥ उत्क्रम्याञ्चति भूगोळमित्युदीची ; यत्र गच्छन्नादित्यो न दृश्यते । 'अनिगन्तोञ्चतो' इति मरु- तिस्वरत्वम् । अनुष्टुब्द्वात्रिंशदक्षरा । एकविंशः एकविंशतिस्तो- सीयः । राजाख्यं साम । मित्रावरुणो देवता । समुदायस्य देव- तात्वादेकवचनं, देवतात्वमात्रस्य विवक्षितत्वात् ; श्रुतयः प्रमाण- मिति यथा । 'देवताइन्हे च' इति पूर्वोत्तरपदयोयुगपत्प्रकृति- सरत्वम् ॥

·168 तैत्तिरीयसंहिता. का. १.प्र.. लं द्रविणमूवीमा तिष्ठ पतिस्त्वा छन्दसामवतु त्रिणवत्रयस्त्रि शौ स्तोमौ शाक्कररैवते सामनी बृहस्प- तिर्देवता व) द्रविणमोहान्याह- वलम् । द्रविणम् । 'ऊर्ध्वाम् । एति । तिष्ठ । पतिः । त्वा । छन्दसाम् । अवतु । त्रिणवत्रयस्त्रि- शाविति त्रिणव-त्रयस्त्रि शौ । स्तोमौ । शाकर- रैवते इति शाकर-रैवते । सामनी इति । बृहस्प- तिः । देवता । वचः। द्रविणम् । ईदृङ् । च । 'अन्याहङ्। च । एतादृङ्। च । 'प्रतिङिति प्रत्ति-- 'मध्ये-ऊर्ध्वामिति ॥ पतिः पञ्चपदा चत्वारिंशदक्षरा । त्रिणवत्रयस्त्रिंशी स्तोमो त्रिणवस्सप्तविंशरतोत्रीयः त्रयस्त्रिंशस्त्रय- स्त्रिंशस्तोत्रीयः । शाक्करं रेवतं च सामद्वयम् । बृहस्पतिर्देवता । वनस्पत्यादित्वाइयोयुगपत्मरतिस्वरत्वम् । पर्ची दीप्तिः । निगद- सिद्धमन्यत् ॥ 1-अत्र मारल एकविंशतिकपालोस्ति, तत्र मध्यमानि सप्त- कमलानि 'धुनिश्च स्वान्त* इत्यारण्येनानुवाक्येनोपीयन्ते । अन्यानि चतुर्दश, एताम्यां गणाम्यामुपदधाति-ईडे त्यादिना ॥ ते, आ.४-१४.

·भनु. १३.] माभास्करमाप्योपेता. 177 वैतादृङ्घ प्रतिङ्घ मितश्च सर्मि- तश्च सभराः । शुक्रज्योतिश्च चि- त्रज्योतिश्च सत्यज्योतिश्च ज्योति- हत् । च । "मितः । च । "सर्मित इति सं-मि- तः। च । "सभरा इति स-भराः । "शुक्रज्योति- रिति शुक्र-ज्योतिः । च । "चित्रज्योतिरिति चि- त्र-ज्योतिः । च । “सत्यज्योतिरिति सत्य-ज्यो- तिः । च । "ज्योतिष्मान । च । "सत्यः । च । . . शुक्रज्योतिश्चेत्यादिना च ॥ एते चतुर्दश मरुद्विशेषाः । ताद- त्किपालेषु ताच्छन्द्यम् । इदमिव पश्यतीढङ् । 'त्यदादिषु दृशः' इति क्विन्, 'इदकिमोरीश्की' इतीशादेशः, 'हक्स्वर- स्त्ववतसां छन्दसि ' इति नुम्, 'क्विन्प्रत्ययस्य कुः' इति कुत्वम् । अन्य इव पश्यति अन्यादृङ् । आ सर्वनाम्नः' इत्यात्वम् । एप इव पश्यति एतादृङ् । परत्र सन्निहितमेतच्छन्द आह, आत्मनि सन्निहितमिदंशब्दः । प्रतिकूलं पश्यतीति प्रतिढङ् । छान्दसः क्विन् । मितः निभृतः । सम्मितः संहतरूपः । 'गति- रनन्तरः इति पूर्वपदमरुतिस्वरत्वम् । सह विभौति सभराः। छान्दसोसुन् । भरसा सह वर्तत इति वा सभराः, भरो वेगः । शुक्रज्योतिः येन ज्योतीपि शुक्राणि क्रियन्ते । चित्राणि पून- नीयानि ज्योतीपि येन क्रियन्ते स चित्रज्योतिः । सत्सु साधूनि सत्यानि ज्योतीपि थेन स सत्यज्योतिः । ज्योतिष्मान् ब्रह्मज्यो- ·178... तैत्तिरीयसंहिता. किा. 1. प्र... माश्च सत्यश्चतपाच ॥ २५ ॥ अत्यहाः । अग्नये स्वाहा सोमा- य स्वाहां सवित्रे स्वाहा सरस्व- त्यै स्वाहां पूष्णे स्वाहा बृहस्पत- ये स्वाहेन्द्राय स्वाहा घोाय स्वा- हा श्लोकाय स्वाहाशाय स्वाहा भगाय स्वाहा क्षेत्रस्य पतये स्वा- "ऋतपा इत्यूत-पाः । च ॥ २५ ॥ "अत्यहा इत्यति-अहाः । अमयै । स्वाहा । "सोमाय । स्वाहा । "सवित्रे । स्वाहो । "सरस्वत्यै । स्वाहा । "पूष्णे । स्वाहा । वृहस्पतये । स्वाहा । इन्द्रा य। स्वाहा । "घोपाय । स्वाहा । "श्लोकाय स्वाहा । "अ५शाय । स्वाहा । भगाय । स्वाहाँ "क्षेत्रस्य । पतये । स्वाहा । "पृथिव्यै । स्वाहा तिः । सत्यस्सति साधुः । अन्दसमन्तोदात्तत्वम् । तर यज्ञस्य पाता रक्षकः ऋतपाः । अत्यंहाः अहौतिक्रान्तवान् अत्यर्थ वा गच्छतीत्यत्यंहाः । 'गतिकारकयोरपि ' इत्यहेरमुन् । 30 पगार्थिवानि वारुणानि पुरस्तादभिषेकस्य जुहोति-अगर स्वाहेत्यादीनि वृहस्पत्यन्तानि ।। 3-पडुपरिटात्-इन्द्राय स्वाहेत्यादीनि क्षेत्रस्य पतये स्वाहे त्यन्तानि । सर्वाणि निगदसिहानि ॥

·भनु. १३.] माभास्करभाष्योपता. 179 हो पृथिव्यै स्वाहान्तर्रिक्षाय स्वा- हा दिवे स्वाहा सूर्याय स्वाहा चन्द्रमसे स्वाहा नक्षत्रेभ्यस्त्वा- हायस्स्वाहौषधीभ्यस्स्वाहा वन- स्पतिभ्यस्स्वाहा चराचुरेभ्यस्स्वा- हो परिप्लुबेभ्यस्स्वाहा सरीसृपेभ्य- स्स्वाहा ॥ २६ ॥ "अन्तरिक्षाय । स्वाहा । "दिवे । स्वाहा । "सूर्या- य। स्वाहा । चन्द्रमसे । स्वाहा । "नक्षत्रेभ्यः। स्वाहाँ । अन्य इत्यत्-भ्यः । स्वाहाँ । 'ओपंधी- भ्य इत्योपैधि-भ्यः। स्वाहा । "वनस्पतिभ्य इति- वनस्पति-भ्यः । स्वाहा । "चराचरेभ्यः । स्वाहा। "परिलवेभ्य इति परि-प्लवेभ्यः । स्वाहा । "सरी- सृपेभ्यः । स्वाहो ॥ २६ ॥ अनुष्टुर्तिपाश्चं सरीसृपेभ्यस्स्वाहा ॥ १३॥ । 32-पटुरस्तादूतानामवेष्टी होति–एथिव्ये स्वाहेत्याद्यानि नक्ष- त्रेभ्यस्स्वाहेत्यन्तानि ॥ पृथिव्यादिभ्यः मृत्युरवेष्टो भवति विना- शितो भाति ॥ 31- यदुपरिष्टादशयरस्वाहेत्याद्याः सरीसृपेम्यस्स्वाहेत्यन्ताः । सर्वा ·180 तत्तिरीयसंहिता.' [का... प्र. ८. सोमस्य विपिरसि तवैव मे त्वि- पिqयादमृतमसि मृत्योर्मा पाहि 'सोमस्य । विपिः । असि । तव । इव । मे। त्विपिः । भूयात् । अमृतम् । असि । मृत्योः । निगदसिद्धाः । चरणशीलाश्चराचराः । चरेर्यनुगन्तात्पचाद्यचि अभ्या- सस्याडागमः । परितः प्लवनशीलाः परिप्लवाः । स एवाच । सर्पणशीलास्सरीमृपाः ! सृपेर्यङ्गन्तात्पचाद्यचि अभ्यासस्य रोगा- गमः, न धातुलोप आर्धधातुके ' इति गुणाभावः ॥ इत्यष्टमे त्रयोदशोनुवाकः. . . 'यनमानायतने शार्दूलचर्मोपस्तृणाति-सोमस्य विपिरसीति ॥ सोमस्य या विपिर्दीप्तिः सेव त्वमसि दीप्तत्वात् व्यापित्वाच्छा- न्तत्वाञ्च । तवेव मे ममापि विपिभूयात् दीप्ता च्यापिनी शान्ता त्याशास्ते ॥ 'चर्मणोधस्तादनतमुपास्यति-अमृतमिति ॥ अमृतममरणहेतु- रसीति । मृत्योर्मा पाहि । 'मृत्योर्वा एप वर्णः । यच्छा- र्दूल: '* इति शार्दूलचर्मणोधस्तादन्तर्धानकरणेन मृत्योरन्तर्धानकर- णमाशास्ते॥ - प्रा.१७-८ ·अनु. १४.] भाभास्करभाष्योपेता. 181 दिद्योन्मा पाह्यवेष्टा दन्दशूका नि- रंस्तं नमुचेशिशरः । सोमो राजा मा। पाहि । 'दिद्योत् । मा । पाहि । 'अवैप्टा इत्यव-इष्टाः । दन्दशूकाः । 'निरस्तमिति निः- अस्तम् । नर्मुचेः । शिरः । सोमः । राजा । 'उपरिष्टात्सुवर्णमधिनिदधाति-दिद्योदिति ॥ दिद्युत् आयुध- मुच्यते । घुतेः किपि हिर्वचनं, 'युतिस्थाप्योस्सम्प्रसारणम् । अत्रापि भवति । ततो मां पाहि । 'मुपां सुलुक्' इति पञ्चम्या लुक्, वर्णव्यत्ययेन उकारस्योकारः । यहा-तेर्विचि द्विवचने गुणे दिद्योदिति । शब्दान्तरं दितेर्दिद्युत् अवखण्डन- रुदिति केनित् । सुवर्णविशेषणं वा । हे सुवर्ण दिद्योत् द्योत- मान मा पाहीति ॥ । छीपं सीसेन विद्धयति-अवेष्टा इति ॥ अवेष्टाः विनाशिताः । अवपूर्वो यनिर्विनाशने । दन्दशूकाः दशनशीलास्सादयः । यजनपदशां यङः' इत्यूकमत्ययः ॥ 'लोहितायसं पादेन निरस्यति-निरस्तमिति गायत्यूकपदया। निरस्तं निप्प्यास्तं नमुनेश्शिरः न मुञ्चति पुरुषमिति नमुचिः अधर्मः । न मुभत्यधर्ममिति वा नमुचिरसुरः वाधकः, शिरी निरस्तमनेन लोहितायसेन ॥ 'अभिषेकानक्षते-सोम इति पढ्नया त्रिष्टुभा ॥ सोमो राना वरुणश्च देवाश्चान्ये ये धर्मसुवः धर्मस्यानुज्ञातार उत्पादयितारो तस्य ·182 तैत्तिरीयसीहता. [का.... प्र.८. । वरुणो देवा धर्मसुवंश्च ये । ते ते वाच सुवन्तां ते ते प्राण सुवन्तां ते ते चक्षुस्सुवन्तां ते ते श्रोत्र सुवन्ताः सोम॑स्य त्वा द्युम्नेनाभि- पिञ्चाम्यग्नेः ॥ २७ ॥ तेजसा सूर्य- स्य वर्चसेन्द्रस्येन्द्रियेण मित्रावरु- वरुणः । देवाः । धर्मसुव इति धर्म-सुवः । च । ये। ते । ते । वाचम् । सुवन्ताम् । ते । ते । प्राणमिति प्र-अनम् । सुवन्ताम् । ते । ते । च- क्षुः । सुचन्ताम् । ते । ते । श्रोत्रम् । सुवन्ताम् । 'सोमस्य । त्वा । द्युम्नेनै । अभीति । सिञ्चामि । अग्नेः॥ २७ ॥ तेजसा । सूर्यस्य । वर्चसा । इन्द्रस्य । इन्द्रियेण । मित्रावरुणयोरिति मित्रा-- वरुणयोः । वीर्येण । मरुताम् । ओज॑सा । क्षत्रा- वा । तेते वाचं सुवन्तां प्रेरयन्तु । तेते प्राणं सुवन्तामित्यादि स्पष्टम् ॥ 'अध्वर्युरभिषिञ्चति-सोमस्येति ॥ सोमस्य द्युम्नेन दीप्त्या सह यशसा वा त्वामभिपिञ्चामि अस्योपरि क्षारयामि त्वाम् । अग्ने, स्तेनसाभिपिञ्चामि त्वामित्येव । एवं मस्तामोजसेत्यादि निगद- सिद्धम् । क्षत्राणां वलानां सर्वेषामपि क्षत्रपतिरसि त्वं, न पुन.

·अनु. १४.] भाभास्करभाध्योपेता. 183 । णर्योर्वीर्येण मरुतामोजसा क्षत्राणी क्षत्रपतिरस्यति दिवस्पाहि समाव- वृत्रन्नधरागुदीचीरहि बुनियमर्नु स- श्चरन्तीस्ताः पर्वतस्य वृषभस्य पृष्ठे णाम् । क्षत्रपतिरिति क्षत्र-पतिः । असि । अती- ति । दिवः । पाहि । समाववृत्रनिति सं-आववृ- त्रन्न् । अधराक् । उदींचीः । अहिंम् । बुनिय॑म् । अन्विति । सञ्चरन्तीरिति सं-चरन्तीः । ताः । पर्वतस्य । वृषभस्य । पृष्ठे । नावः । चरन्ति । रेकस्य पतित्वादित्यसमासेन प्रतिपाद्यते; 'गवामसि गोपतिः'* इति यथा । स वं दिवः धुमतस्सर्वान्सोमादीन् द्युलोकवासिनो वा सोमादीनतिक्रम्य एनं यजमानं पाहि । यद्वा-यजमान एवोच्यते, हे यनमान खामभिपिञ्चामीति । क्षत्राणां क्षत्रपतिरसि त्वं दीप्ति- मतोतिक्रम्य लोकान् पाहि, दियो वा उपरि पाहि । 'पातौ च बहुळम् ' इति सत्वम् । कस्कादिर्वा द्रष्टव्यः ।। उर्व धारास्समुन्मार्टि-समाववृत्रनिति त्रिष्टुभा ॥ एकीभूत्वा समन्ताद्वर्तन्ताम् । अपराक् अधस्तात् गताः । उदीनीः उगाः उपलक्षणं नेतत् सर्व देहं व्याप्य वर्तन्तामनेनोन्मानेन । वृतेर्तुङि व्यत्ययेन च्लेश्चक, 'शुद्यो लुङि' इति परस्मैपदं, बहुळं छन्दसि' इति रुट् । अहिं स्थिराणि स्थानानि बुनियं *ते, मा-२-८-२.

·184 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ..प्र.८. नावश्चरन्ति स्वसिर्च इयानाः। रुद्र यचे कयी परं नाम तस्मै स्वसिच इति स्व-सिचः । इयानाः । रुद्र। यत्। ते।यि । परम् । नाम । तस्मै । हुतम् । असि। । सुपिराणि चानुसञ्चरन्तीरनुक्रमेण सञ्चरन्त्यः । अहिं बुनियं वानुमाप्य सञ्चरन्तीस्ताः । पर्वतस्य पर्ववतः । 'पर्वमरुद्भ्यस्तः इति मत्वर्थीयस्तः । वृपभस्य प्रधानस्य वर्षितुर्वा यनमानस्य पृष्ठे देहस्योपरि नावः नाव्या इवापश्चरन्ति प्रभूताः प्रवर्तन्ते स्वसिचः स्वयमेव सर्वमङ्गं सिञ्चन्त्यः इयानाः सर्वमङ्गं व्यामुवन्त्यः । लिटः काननादेशः । यद्वा-समाववृत्रन् संहत्य समन्तात् वर्तन्ताम् । अधरागुपरिष्टाच्च सर्वास्वपि दिक्षु अहिं मेघं बुनियमन्तरिक्ष चानुसञ्चरन्त्यः मेघमनुप्राप्यान्तरिक्षे वर्तमानाः । वर्पकाले पर्वतस्य पर्ववतो वृपभस्य वर्षितुमघस्य पृष्ठे नाव्या आप इव प्रभूतास्स. चरन्ति ओषधिनिप्पत्तये । स्वसिचस्वयमेव विश्वं सिञ्चन्त्यः इयाना दिगन्तं व्यामुवन्त्यः इति । नाभिः कार्याभिः कारणभूतर आपो लक्ष्यन्ते ॥ "आमोधे प्ररेकं जुहोति–रुद्र यत्त इति ॥ हे रुद्र यते तव रुद्रेत्यादिकं नामधेयं परमुत्कृष्टं ऋयि क्रीणात्यात्मसात्करोति विश्वमिति ऋयि । छान्दस इप्रत्ययः, छन्दसं साहितिक दीर्थ- त्वम् । करोत्यर्थे वा क्रीणातिः । अन्य आह करोतेः कर्मणि अन्दसः केन्मत्ययः । के इति कमनाम; सप्तम्येकवचने अया. देशः, 'सावेकाचः' इति व्यत्ययेन न प्रवर्तते । ऋयि कर्मणि- ·अनु. १४.] मामास्करभाष्योपैता. 185 तमसि यमेटमसि । प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमस्त- यमेष्टमिति यम-इष्टम् । असि । "प्रजापत इति प्रजा-पते । न । त्वत् । एतानि । अन्यः । वि- श्यो । जातानि । परीति । ता । बभूव । यत्कामा इति यत्-कामाः । ते । जुहुमः । तत् । नः। . कर्मणि यदुपादीयते शिवो रुद्रः त्र्यम्बकः कृत्तिवासा विरूपाक्ष इत्यादि तत्र नाम परं प्रशस्तं तस्मै इदं हुतं तदिदमिति त्वमेवासि । यमेष्टं यद्यमेनापीष्टं पूनितं तच्छुत्वा मृत्युरपि विभेति, तेन च मनसा तत्पूनितमिति भावः । तदिदं त्वमेवासि । यनतेनिष्ठा, तृतीया कर्मणि' इति पूर्वपदारुतिस्वरत्वम् । तस्मात्तव नाम्ने इदमुदकाख्यं हविर्नुहोमीति शेषः । यहा-लिडर्थे आशिषि लोट् , पुरुषव्यत्ययः । तस्मादिदं हुतमसि हुतं भूयादित्यर्थः यमष्टं चास्त्विति ॥ "युसरानस्प प्रतिहितस्य गृहे जुहोति-नापत इति त्रिष्टुभा ॥ हे प्रनापते त्वत्तोन्यः कश्चिदपि तान्येतानि विश्वा विश्वानि जातानि जन्मवन्ति वस्तूनि परिबभूव परिभवति वामोति परि- गृहाति वा । यहा–वदेतानि सत्तो जातानि विश्वानि वस्तूनि कश्चिदन्यः परिवभूत्र न त्वमेव परिभवसि, तस्मादेवं तावन्महानु- भावस्त्वम् । न च मया किञ्चिदज्ञातमस्ति; अतो यत्कामा Z ·186 तत्तिरीयसंहिता. [का. 1. प्र. ८. नौ अस्तु वयडू स्याम पतयो रयी- णाम् ॥ २८॥ इन्द्रस्य वजोस वात्रघ्नस्त्वयाऽयं वृ- नं वध्यान्मित्रावरुणयोस्त्वा प्रशा- अस्तु । वयम् । स्याम । पतयः। रयीणाम् ॥२८॥ अग्नेस्तैकादश च ॥ १४॥ 'इन्द्रस्य । वजः । असि । वात्रघ्न इति वात्र-. घ्नः । त्वया । अयम् । वृत्रम् । वध्यात् । मित्रा- वरुणयोरिति मित्रा-वरुणयोः । त्वा । प्रशास्त्रो- यत्फलं कामयमानाः ते जुहुमस्तन्नोस्माकमस्तु त्वत्प्रसादात् स कामोस्माकं सम्पद्यताम् । 'शीलिकामिभिक्षाचरिभ्यः' इति णः, पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च । इदं तु विशेषेणेत्याह---वयं रयीणां घनानां पतयः सर्वदा स्यामेत्याशास्ते ॥ इत्यष्टमे चतुर्दशीनुवाकः. । रथमुपावहरति–इन्द्रस्येति ॥ व्याख्यातम् । यो वृत्रं हतः वान् तस्येन्द्रस्य वजो वृत्रवधसाधनभूतो रथमसि, तस्मात्ताह- शेन वयाऽयं यजमानो वृत्रं वध्यादिति ॥ 'प्रष्टिवाहिनं रथं युनक्ति-मित्रावरुणयोरिति ॥ मित्रावरु *सं.1.८.१२.

·म:भास्करभाष्योपेता. 187 स्त्रोः प्रशिपा युनज्मि यज्ञस्य यो- गैन विष्णोः क्रमौसि विष्णोः का- न्तम॑सि विष्णोविक्रान्तमसि म- रुती प्रसवे जैपमाप्तै मनस्समह- रिति प्र-शास्त्रोः । प्रशिपति प्र-शिषा । युनज्मि। यज्ञस्य । योगैन । 'विष्णोः । क्रमः । असि । 'विष्णोः । कान्तम् । असि । 'विष्णोः । विक्रान्त- मिति वि-क्रान्तम् । असि । मरुताम् । प्रसव इति प्र-सवे । जेपम् । 'आप्तम् । मनः । णयोः प्रशास्त्रोः । औणादिकस्तृच् , तृच इडभावः । प्रशिपा मरटेन शासनेनाज्ञया त्वां युनज्मि । 'शास इदडलोः' इतीत्वं, 'शासिवसिपसीनाम् ' इति पत्वम् । यतस्य योगेन हेतुना यज्ञो यथा युज्यतेति ॥ -रथमभिप्रेति-विष्णोरित्यादि ॥ व्याख्यातम् ॥* 'रथमातिष्ठति-मरुतामिति ॥ मरुतां प्रसवे अनुज्ञायां सत्यां मरुदिरेवाहं पं जीयासं शत्रून् । जयतेलेंटि 'सिबहुळं लेटि' इत्युडागमः, इतश्च लोपः ॥ 'कूलरमभिमन्यते----आप्तमिति ॥ आप्तं सुहृद्भूतं यन्मनस्तदेव वमसि । यहा-यन्मनसेप्सितं तन्मन उच्यते । मननीयं वा मनः । तत्सर्व मया आप्तं लब्धमनेन कर्मणा । किञ्च-अह- असं. २०७-७-१.

·188 'तत्तिरीयसंहिता. (का. 1. प्र.६. मिन्द्रियेणं वीर्येण पशूनां मन्युर- सि तवैव मे मन्युयानमौ माने पृथिव्यै माहं मातरै पृथिवी हि- सि मा ॥ २९ ॥ मां माता समिति । अहम् । इन्द्रियेण । वीर्येण । 'पशू- नाम् । मन्युः । असि । तवं । इव । मे । मन्युः भूयात् । 'नमः । मात्रे । पृथिव्यै । "मा । अहम् । मातरम् । पृथिवीम् । हिसिपम् । मा ॥२९॥ . मिन्द्रियेण चक्षुरादिना वीर्येण च प्रजननसामर्थ्यनेश्वर्येण वा सङ्गतोस्मि । योग्यं क्रियापदमध्यातियते । 'इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गम्' इति निपात्यते ।। वाराही उपानहावुपमुञ्चते-पशूनां मन्युरसीति ॥ पशूनां मन्युःप्तिरति क्रोधनन्मा गृह्यते । प्रतिशब्देन विकार उच्यते पशूनां वा एप मन्युः । यद्वराहः '* इति च ब्रह्मणम् ।. नामन्यतरस्याम्' इति नाम उदात्तत्वम् । तवेव ममापे मन्यु- भूयात् दीप्तिमान् स्याम् ॥ "इमामभिमशति नम इति ॥ मात्रे सर्वस्योत्पादयित्र्य धिव्य नमः । 'उभयत्राप्युदात्तयणः' इति चतुर्य्या उदात्ततम् ।। "तस्य दक्षिणं पादमुपावहरति-मातरं पृथिवीं अहं. मा हिंसिपं अनेन पादक्रमेण । न हि कश्चिन्मातरं हिनस्ति । - - मा.१-9-1,

·भनु, १५
भभास्करभाष्योपेता.
189
पृथिवी हि सीदिय॑दस्यायुरस्यायुमें
घेार्गस्यूज मे धेहि युति वर्गों-
सि वर्गों मयि धेग्मय गृहप॑तये
माम् । माता । पृथिवी । हि सोत् । "इयत् ।
असि ।आयुः । असि । आयुः । मे। धेहि । "ऊर्छ ।
असि । ऊर्जम् । मे। धेहि । "युङ् । असि ।
वर्चः । असि । वचः । मर्यि । धेहि । "अग्नये ।
-
इति मतुप्,
थिवी च माता मा हिंसीत् । न हि कं निदपि माता हिनस्ति ।।
"सव्यसे राजतं माणिं प्रतिमुञ्चते-~-इयदिति ॥ इदं परि-
माणमस्येयत् । 'किमिदम्भ्यां वो घः
इददि-
मोरीश्की' 'यस्येति' लोपः, उदात्तनिवृत्तिस्वरेण इकार उदात्तः ।
इयत्तया परिच्छिन्नमसि ; तस्मादायुरसीति आयुरिवेयत्तया परिच्छि-
नत्वात्, आयुर्हेतुत्वाहा; तस्मात्तादृशस्त्वमायुमें धेहि ॥
"दक्षिणेसे औदुम्वरं-ऊर्गसीति ॥ ऊर्गन्नं तदेव त्वमसि
तद्धतुर्वा । तादृशं त्वमूर्न धेहि ॥
दक्षिण एवांसे सौवर्ण-युड्डसीति ॥ योजयतीति युद,
युक्तो वा । सर्वत्र ऋत्विगादिना लिन्, 'युनेरसमासे' इति
किन्प्रत्ययस्य' इति कुत्वम् । तस्माचं वचों दोतिरात।
दीप्त्या हि योग्यतां भनते तचं वर्षों मे घेहि स्थाय॥
"-"रथविमोचनीयं जुहोति-अनय इसाद जो
गृहाणां निवासाधाराणां पाने । सोमाय वननं उभारनं

·190 तत्तिरीयसंहिता. [का, १. प्र.. स्वाहा सोमाय वनस्पतये स्वाहे- न्द्रस्य वलाय स्वाहा मुरुतामो- जसे स्वाहा हुसश्शुचिपदसुर- न्तरिक्षसहोता वेदिपदतिथिर्दुरोण- गृहप॑तय इति गृह-पतये । स्वाहा । “सोमाय । वनस्पतये । स्वाहा । "इन्द्रस्य । बलाय ।स्वाहा । "मरुताम् । ओजसे । स्वाहा । "हसः । शुचि- पदिति शुचि-सत् । वसुः । अन्तरिक्षसदित्यन्त- रिक्ष-सत् । होता । वेदिपदिति वेदि-सत् । दारूणां पात्रे । इन्द्रस्य वजोसि '* इत्युक्तं, तदात्मने मरु- तामोनसे वेगाय॥ रथवाहने रथमादधाति-हंस इत्यतिनगत्या ॥ अतिच्छ- न्दसा दधाति । इत्यादि ब्राह्मणम् । अध्यात्ममधिदेवमधियज्ञं. चाधिकृत्य वेधेमं मन्त्रं व्याचक्षते । तत्र प्रकरणानुरूपोर्थविशेषो गृहीतव्यः । अध्यात्मे तावत्-हंसः आत्मा । शुचिपु - स्थानेषु सीदतीति शुचिपत् । वासयिता वसुः वरिष्ठो वा । अन्तरिक्ष हृदयाकाशादिपु सीदतीति अन्तरिक्षसत् । होता आहाता देवा- नामादाता वा । वेद्यां यागार्य सीदतीति वेदिपत् । अतिथिस्सतत- गतिः, तिपिस्तविशेषरहितो वा । दुःखरक्षणेषु गृहादिषु सीदतीति दुरोणसन् । नृषु माणिशरीरेषु तद्भावेन सोदतीति नृपत् । वरेषुः *सं. 1-4-१५ मा. 19 ·भाभास्करभाप्योपेता. 191 भनु. १५.] सत् । नृपसहेतसयौमसदृब्जा अतिथिः ।दुरोणसदिति दुरोण-सत्। नृपदिति नृ- सत् । वरसदिति वर-सत् । ऋतसदित्य॒त-सत् । व्योमसदिति व्योम-सत् । अब्जा इत्यप-जाः । फलेषु भोक्तृत्वेन सीदतीति वरसत् । ऋते यज्ञे सत्ये वा सीद- तीति ऋतसत् । विविधे रक्षणे तृप्ती वा सीदतीति व्योमसत् । अद्भचो जातः अंन्नाः शरीराभिप्रायं, शुशाजातत्वात् । यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुपवचसो भवन्ति '* इति । अपां वा याग- द्वारेण जनयिता । अन्तर्भावितण्यर्थात् 'जनसनखन ' इति विट् , 'विनोः' इत्यात्वम् । गोषु पशुपु अनुग्राहकतया भातः गोनाः । मते यज्ञे प्रतार्थ वा जातः प्रादुर्भूतः प्रतनाः । अद्रिनाः पर्वतादिप्वपि प्रादुर्भृतः । ऋतं सत्यरूपं बृहद्ब्रह्म । अथाधिदेवे-हंस आदित्यः । शुचिनि मण्डले सीदतीति शुचिपत् । होता अपामादाता । वेद्यामाराध्यतया सीदतीति वेदिपत् । अ- तिथिस्सततगतिः । दुरोणेषु गृहेषु मेपादिपु सीदतीति दुरोण- सत् । वराणां दातृत्वेन तेषु सीदतीति वरसत् । अपो जन- यतीत्यन्नाः । गोनाः रश्मिसमूहवर्ती । ऋते सत्ये जात ऋ- तनाः | अद्विनाः उदयाचलात्मादुर्भूतः । समानमन्यत् । अया- घियने हंसो रथः हन्ति एथिवीमिति । शुचौ देवयजने रथ- वाहने न सीदतीति शुचिपत् । शुचिर्यनमानः सीदत्यस्मिन्निति वा शुनिपत् । होतेव वेद्यां सीदतीति वेदिपत् । अतिथिस्सर्व- ग्रामतिहतगतिः । नृपत् मनुप्याथ शूरार्थ वा सीदतीति नृषु वा म-कोशे मेषादिए इति नास्ति *मा.उ.५.३.

·192 तैत्तिरीयसंहिता. (का. १. प्र. ८. गोजा ऋतुजा अद्विजा ऋतं वृ- हत् ॥ ३० ॥ मित्रोसि वरुणोसि समहं विश्वै- गोजा इति गो-जाः। ऋतजा इत्यृत-जाः।अद्वि- जा इत्यंद्रि-जाः । ऋतम् । बृहत् ॥ ३० ॥ हि सिपं मर्तजास्त्रीणि च ॥ १५ ॥ 'मित्रः । आसि । वरुणः। असि । 'समिति । उपकारार्थ सीदतीति नृपत् । ऋतार्थ सत्यार्थ यज्ञार्थ वा सीद- तीति ऋतसत् । अन्नाः उदकाजातः । गोनाः गोविकारचर्मा- दिग्रथितत्वात् ततो जात इत्युच्यते । अद्रिभिर्दाभिरुत्पादितत्या- त्ततो जात इत्युच्यते अद्विनाः । गतमन्यत् ।। इत्यष्टमे पञ्चदशोनुवाकः, 'वैश्वदेव्यामिक्षायां यजमानो दक्षिणं बाहुमुपावहरते---मित्रो- सीति ॥ मित्रो देवस्त्वमसि वैश्वदेवत्वादन्यतररूपत्वेन भेदेन स्तुतिः । यहा -हिंसायास्त्रासकस्तुतिस्त्वमसि ॥ "सव्यमुपावहरति-वरुणोसीति ॥ वरुणो देवस्त्वमसि । पूर्व- वत् स्तुतिः । वारको वा शत्रूणामसि ॥ 'तामभिमृशति-समहमिति ॥ समित्युपसर्गस्ससाधनां क्रिया- माह । संहतोहं विश्वदेवः । यहा-विश्ववर्युक्तां त्वामहं संरएशामि ।। है ·193 मामाकरमाध्यौपता. वैः : क्षत्रस्य नाभिरसि क्षत्रस्य. योनिरति स्योनामा सौंद सुपदामा सीद मा त्वां हिसीन्मा मां हि सीनिषसाद धृतव्रतो वरुणः पुस्त्या- अहम् । विश्वैः । देवैः । क्षत्रस्य । नाभिः । अति। 'क्षत्रस्य । योनिः । अति । स्योनाम् । एति । सीद् । सुपदामिति सु-सदाम् । एति । सीद् । मा। त्या । हिसीत् । मा। मा। हिसीत् । 'नीति । ससाद । धृतवत इति धृत-व्रतः । वरुणः । पस्त्यांसु । एति । साम्राज्यायेति सां-राज्याय । 'आसन्दी मिनोति-सत्रस्पेति । सत्रस्य वलस्य नाभिस्सन्नहर्न लमसि । 'नहो भश्च' इति अत्ययः ।। 'तस्यामधिवास स्तृणाति-शत्रस्य योनिरसीति । योनिः कारणं क्षत्रस्यासि, अतो ह्ययं जायते । 'अधीवासमास्तृणाति सोनित्वाय *- तत्रासीनं समभिमन्त्रगते योनामासीदेति ।। स्योनां मुसा- मासीद आस्थायास्त्र । सुपदां सुखेनासादनीयामासीद । सलि रुदुत्तरपदप्रतिस्वरत्वम् । सिवेरोणादिक नप्रत्यये अठि गुणे च स्यौनेति भवति । मा ला हिंसीदियमासन्नी । तां च वं मा हिंसीः ॥ "अनुमन्तयमाणमासन्नमभिमन्त्रयते-निपसादति गायत्र्या त्रिप- दया । 'वरुणः परत्यारा' इति. द्वितीयः पादः ।, इयादि- त्रा.१-७-१.. 21 ·194 तैत्तिरीयसंहिता. [का. 1. म.८. स्वा साम्राज्याय सुक्रतुर्ब्रह्मा३न्त्व सुक्रतुरिति सु-क्रतुः । ब्रह्मा३न् । त्वम् । रा- पूरणेनाक्षरसङ्ख्या सम्पद्यते । निषसाद निषण्णवान् । धृतव्रतः धृतकर्मा वरुण एव स्वयमिहास्ति । यद्वा-वरुणो वारयिता- रीणां यजमानोयं सिंहासन इवात्र निपसाद धृतव्रतः स्थितव्रतः पस्त्यासु गृहेषु । आकारस्समुच्चये । गृहेषु च निषसाद शत्रू- णां सर्वमनेन नितमिदानीम् । (यं) यदा साम्राज्याय शोभन राज्याय सुक्रतुश्शोभनकर्मा शोभनसझल्पो वाऽयमत्र निपसाद पस्त्यासु च तथैव निपसादेति । यहा-~-आकार उपयर्थे । पस्त्या- ग्रहणं चौपलक्षणम् । गृहनगरजनपदादिषु यत्तद्विपयसाम्राज्य तदर्थ निपसाद शोभनकर्माऽयमिति । 'ऋत्वादयश्च' इत्युत्तरप- दायुदात्तत्वम् ॥ अथ ऋत्विक्षु च सर्वतः पर्युपविष्टेषु अध्वर्यु राजाभिमन्त्रयते- ब्रह्माश्न् इति ॥ हे ब्रह्मन् इति । 'दूराडूते च' इति वाक्यस्य टेरुदात्तः प्लुतश्च, 'पूर्वत्रासिद्धम् ' इति तस्यासिद्धत्वात् 'आमन्त्रितस्य' इति पाष्टिकमामन्त्रितायुदात्तत्वं प्रवर्तते अनु- दातं पदमेकवर्नम्' इति च न प्रवर्तते ।। "अध्वर्युः प्रत्याह-त्वमिति ॥ हे रामन् त्वमेव ब्रह्मासि नाह । हेतुमाह-यतस्सविता सर्वस्य प्रेरकः अनुज्ञाता था त्वमसि वदालया हि सर्व प्रवर्तते । सत्यसवः सत्यानुतः अमो- घशासनः, अतस्त्वमेव ब्रह्मासि ॥

·अनु. १.६] महमास्करभाष्योपेता. 196 13 रोजन्ब्रह्मासि सवितासि सत्यसवो ब्रह्मा३न्त्व५ राजन्ब्रह्मासीन्द्रोसि सत्यौजाः ॥३१॥ ब्रह्मा३न्त्व राजन्ब्रह्मासि मित्रोसि सुशेवो ब्र- ह्मा३न्त्व राजन्ब्रह्मासि वरुणोसि जन् । ब्रह्मा । असि । सविता । असि । सत्य- सब इति सत्य-सवः । ब्रह्मा३न् । "त्वम् । राजन् । ब्रह्मा । असि । इन्द्रः । असि । सत्यौ- जा इति सत्य-ओजाः ॥ ३१ ॥ "ब्रह्मा३न् । त्वम् । राजन् । ब्रह्मा । असि । मित्रः । असि। सुशेव इति सु-शेवः । "ब्रह्मा३न् । “त्वम् । राजन् । ब्रह्मा । आसि । वरुणः । आस । सत्य- अथ ब्रह्माणमामन्त्रयते-ब्रह्मा३न् इति ॥ व्याख्यातम् ॥ 'ब्रह्मा प्रत्याह-वमिति ॥ हे राजन् त्वमेव ब्रह्मासि यत- स्त्वमिन्द्रोसि सर्वस्येश्वरोसि । सत्योजाः अवितथवलः ॥ "होतारमामन्त्रयते-ब्रह्मान् इति ॥ "स प्रत्याह-त्वमिति ॥ हे राजन् त्वमेव ब्रह्मासि, यतो मित्रोसि सर्वस्य हिंसाम्यस्त्रातासि । सुशेवस्सुसुखः । 'आधु- दात्तं यच्छन्दसि' इत्युत्तरपदाधुदात्तत्वम् ।। "उद्गातारमामन्त्रयते-ब्रह्मा३न् इति । "स प्रत्याह-वमिति ॥ हे राजन् त्वमेव मरासि, यतस्त्वं .

·196 तैत्तिरीयसहिता. [का. १.१.८ सत्यधर्मेन्द्रस्य वौसि वात्रघ्नस्तेन मेरध्य दिशोभ्यय राजाभूत्सुश्लो- धर्मेति सत्य-धर्मा । "इन्द्रस्य । वजः । असि । वान इति वात्र-नः । तेन । मे । रध्य ।"दिशः। अभीति । अयम् । राजा । अभूत् । "सुश्लोकाँ? - वरुणोसि वारयिता शत्रूणां पापचोरव्याघ्रादीनां वारयितासि । सत्यधर्मा 'सत्यस्वभावः धर्मादनिच्केवलात् ॥ ब्रह्मा स्पयं राने प्रयच्छति-इन्द्रस्येति ॥ व्याख्यातम् । तस्मातेन वजेणां हेतुना मम दस्यून् रध्य नाशय । यद्वा- साधयाभिमतानीति । रघ हिंसासिद्धयोः, देवादिकः ॥ "पञ्चाक्षाबाज्ञे प्रयछति-दिश इति ॥ अयं राजा सर्वा' दिशः अभ्यभूत् अभिभवतु सर्वा दिशोधिष्ठाय स्वयमेव राजा भवत्वित्यर्थः । यद्वा-' अभिरभागे' इति लक्षणे अभेः कर्म- प्रवचनीयत्वम् । दिशोभि सर्वासु दिक्षु अयं राजा भवति सर्वदा ॥ । मङ्गच्यनानो राजाह्वयति--सुठोकेति ॥ सङ्गहीता भाग- दुधः क्षत्ता चेत्येते मङ्गव्यनामानः, एपामेतानि मुष्ठोकादीनि ना- मानि, ऐतरेत आमन्त्र्यन्ते । सुलोकः शोमनकीर्तिः, धनेन राजश्शोभनकीर्ति हेतुत्वात् । अहं सदा सुश्लोकस्स्यामित्याद्वातुरभि मायः । सुमङ्गलशोभनमङ्गलहेतुः । निरुपसृष्टाभिप्रेतार्यसिद्धिहेतु- कि, ग.म-यजेण न वा.

·अनु. १६.] भभास्करभाष्योपेता. 197. काँ४सुमजलाँ४ सत्यराजा३न् । अपां नप्त्रे स्वाहोजों नप्त्रे स्वाहा- नये गृहप॑तये स्वाहा ॥३२॥ इति सु-श्लोकाँ४ । सुमङ्गलाँ४ इति सु-मन- लाँ४ । सत्यराजाइनिति सत्य-राजा३न । "अ- पाम् । नप्त्रे । स्वाहा । "ऊर्जः । नवे । स्वाहा । "अमयै। गृहप॑तय इति गृह-पतये। स्वाहा॥३२॥ सत्यौजाश्चत्वारिशच्च ॥ १६ ॥ मङ्गलम् । सत्यराज्ञस्सत्यो रजा येन । राज्ञस्सत्यत्वहेतुः । 'आ- शिपमेवैतामाशास्ते '* इत्यादिब्राह्मणम् । पूर्वववो उदात्तौ । अणोप्रगृह्यस्यानुनासिकः' इति प्रथमद्वितीययोरन्त्य(रूप)स्यानु- नासिकः॥ 1 अथावभृधेन प्रचर्यापामन्ते जुहोति-अपां नप्त इति ॥ अपांच- तुर्थायामये स्वाहा । अद्य ओपधयः, ओषधीम्योन्नं, अन्नाद- मिरिति । 'उडिदम्' इति पठ्युदात्ता ॥ विषुवति दर्भस्तम्बे जुहोति-ऊों नप्त इति ॥ उगन्नं तस्य नप्ने चतुर्थाय स्वाहा । 'अन्नाद्वलं' बलान्मथनवेगः, ततोग्नि- रिति । 'सावेकचः' इत्यूप्पट्युदात्ता । "पुनरेत्य गार्हपत्ये जुहोति-अमये गृहपतये स्वाहेति । गतम्।। अष्टमे पोडशोनुवाकः. . *मा. 1.७-१... स. 1.0.1.

·तैत्तिरीयसहिता. [फा. 1. प्र. ८. 198 आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति हिर॑ण्यं दक्षिणा सारस्वतं चरुं वत्सतरी दक्षिणा सावित्रं द्वादशकपालमुप- 'आग्नेयम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । निरिति । वपति । हिरण्यम् । दक्षिणा । सारस्व- तम् । चरुम् । वत्सतरी । दक्षिणा । सावित्रम् । द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । उपध्वस्त 'एवमभिषेचनीये पञ्चम्यां संस्थिते दशपेयस्यागामिनो देवयन- नस्य पश्चात् संसृपां हविभिर्यनेत, तानि विदधाति-आग्नेयम- टाकपालमिति ॥ पप्ठ्यामुपक्रमः । तत्र पूर्वपूर्व देवयननमध्य वस्यति । यत्र पूर्वस्या आहवनीयः तत्र उत्तरस्या गार्हपत्यः । दशपेयस्य सङ्कल्पात्प्रागेवाष्टाकपालमाग्नेयं निर्वपति । हिरण्यं दक्षि- णा । वरुणस्य सुषुवाणस्य दशधेन्द्रियं वीर्य परापतत् '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ श्वोभूते सारस्वतं चरुं निर्वपति ॥ आग्नेयस्याहवनीयायतने सारस्वतस्य गार्हपत्यायतनम् । एवमुत्तरत्र द्रष्टव्यम् । अत्र वत्सतरी द्वितीयं वयः प्रामुवन्ती गोदक्षिणा । 'वत्सोक्षा' इति प्टरच् ॥ श्वोभूने सावित्रं द्वादशकपालं निर्वपति ॥ तत्रोपध्वस्तो गोर्द- क्षिणा अन्येन वर्णेन परिभूतो नि[....भूतनि]मवर्ण इत्यर्थः ।। *प्रा.१.८.1. YM ·अनु. १७] भभास्करमाध्योपेता. 199 ध्वस्तो दक्षिणा पौणं चुरुडू श्या- मो दक्षिणा वाहस्पत्यं चरुशि- तिपृष्ठो दक्षिणेन्द्रमेकांदशकपाल- मृपभो दक्षिणा वारुणं दर्शकपालं महानिरष्टो दक्षिणा सौम्यं चुरूं बुभ्रदक्षिणा त्वाष्ट्रमष्टाकपाल५ शु- इत्युप-ध्वस्तः। दक्षिणा। पोष्णम्। चुरुम् । श्यामः। दक्षिणा । 'वारस्पत्यम् । चरुम् । शितिपृष्ठ इति शिति-पृष्ठः । दक्षिणा । ऐन्द्रम् । एकदिशकपा- लमित्येकादश-कपालम् । ऋपभः । दक्षिणा । वारुणम् । दर्शकपालमित दर्श-कपालम् । म- हानिरष्ट इति महा-निरष्टः। दक्षिणा । सौम्यम् । चरुम् । वभ्रुः । दक्षिणा । त्वाष्टम् । अष्टाकपाल- 'श्वोभूते पोणं चकै निर्वपति ॥ तत्र श्यामो गोर्दक्षिणा ॥ श्वोभूते वार्हस्पत्यं चकै निर्वपति ॥ तत्र शितिष्टष्ठश्शुलटठो गोदक्षिणा ॥ श्वोभूत ऐन्द्रमेकादशकपालं निर्वपति ॥ तत्र ऋपभो दक्षिणा । 'श्वोभूते चारुणं दशकपालं निर्वपति ॥ तत्र महानिरष्टः पीडितवृषणो गोदक्षिणा अथ दशपेये प्रक्रान्ते आतिथ्यया प्रचर्य उपसदां पुरस्तात्सौम्यं चरु निर्वपति द्वादश्याम् ॥ तत्र बभ्रुश्वतलोहितो गौर्दक्षिणा ।। श्वोभूते त्रयोदश्यां प्रवर्योपसद्यां प्रचर्य सुब्रह्मण्यान्ते त्याष्ट्र- ·तैत्तिरीयसंहिता. [फा. 1. प्र.८. 200 ण्ठो दक्षिणा वैष्णवं त्रिकपालं वांमनो दक्षिणा ॥३३॥ सद्यो दीक्षयन्ति सद्यस्सोमं क्रीण- मित्युष्टा-कपालम् । शुण्ठः । दक्षिणा । "वै- ष्णवम् । त्रिकपालमिति त्रि-कपालम् ।वामनः दक्षिणा ॥ ३३॥ आग्नेय हिरण्य सारस्वतं द्विचत्वारि- शत् ॥ १७॥ 'सद्यः । दीक्षयन्ति । सद्यः। सोमं । क्रीण- मटाकपालं निर्वपति ॥ तत्र शुण्ठः अल्पकायो गौदक्षिणा || श्वोभूते प्रवर्योढासनात्मायेप्णवं त्रिकपालं निर्वपति, ॥ तत्र. वामनो द्वस्वो गोदक्षिणा ॥ इत्यष्टमे सप्तदशोनुवाकः. अथ दशपेयस्य तन्त्रविशेषान् कांश्चिद्विदधाति-सद्यो दीक्ष. यन्तीत्यादि ॥ सद्यस्समानेति । सद्यःपरुत्' इति निपात्यते । दीक्षाया यद्भवति, सोमक्रयस्य न यद्भवति सर्व समानेति कुर्यात् । अशवयं लुप्यते, शक्यं क्रियते एतदुक्तं भवति-एका दीक्षा, तत्र द्वादश्यां वारुणयागानन्तरं दशपेयेन दीक्षा इत्यादि प्रथमोपसदं तदहरेव कुर्युरिति । सोमपरिवेषणं नित्र उपसदः ·भगु. १८] भांमास्करमाम्योपेता. 201 Kam न्ति पुण्डरिजां प्रयच्छति दश- भिर्वत्सतरैस्सोमं क्रीणाति दशपे- न्ति । पुण्डरिस्रजाम् । प्रेति । यञ्छति । दश- भिरिति दुश-भिः । वत्सतरैः । सोमम् । क्रीणा- ति । दशपेय इति दश-पेयः । भवति । शतम् । परिलुप्यते । दीक्षणीयां रुत्वा. वपनदन्तधावनतूणीस्नानानि क्रियन्ते । 'आपो अस्मान् '* इति स्नानमारभ्य यदपवदितव्यं तस्य स्थाने अतिरेवापवादं विदधाति-पुण्डरिखनामिति । पुण्डरीकं पद्मम् । छान्दसो वर्णविकारः, पर्यायान्तरं या । द्वादशपुण्डरीकां स्वनं प्रतिमुञ्चते यजमानस्य शरीरे बधाति तूप्णीम् । 'अच्' इति योगविभागात्समासान्तः । 'अङ्गिरसरसुवर्ग लोकं यन्तः । अप्सु दीक्षातपसी प्रावेशयन् । तत्पुण्डरीकमभवत् । इत्यादि ब्राह्मणम्, 'अथास्मै क्षोममहतं' इत्यादि आसनीहारप्रस्थापनदीक्षात् । दीक्षावतं प्रायणीयाक्रियया क्रियते । 'प्रायणीयाया धौवाद- टो" इत्यादेः 'तत्सा गृहेषु निदधाति' इत्यन्तस्य लोपः । अभिपे- चनीय एव दशपेयार्थ विक्रयस्य कृतत्वात् 'देवसूर्य' इत्यादि 'प्रनाम्यस्त्वा' इत्यन्तो लुप्यते ; पूर्वक्रीतत्वात् ॥ अथ क्रमविशेषमाह-दशभिर्वत्सतरेरिति ॥ पूर्व मेव क्रीतं पुरोहितगृहं गतं सोमं फलेन सहाहृत्य ‘ामेण वाससोपसह्य' इत्यादि विस्वंसनान्तं कृत्वा सोमविक्रयिणे प्रदाय दशभिर्वत्सतरैः कीणाति । द्वितीयं वयः प्रामुवन्तो वत्सतराः । 'वत्सोक्षाश्व' *सं.१.२.18. मा. १.८.२. आप. श्री. १..२२.१. आप, श्री. १०.२१.... 22 ·तैत्तिरीयसंहिता. [का. पं.प्र.८. *202 यो भवति शतं ब्राह्मणाः पिवन्ति- ब्राह्मणाः । पिवन्ति । सप्तदशमिति सप्त-दशम् । इति टरच् । दश वत्सतरान् सोमविक्रयिणे दक्षिणां दत्वा 'अस्मे ज्योतिः'* इत्यादि कृत्वाऽऽदत्ते सोमम् । मित्रो न एहि इत्यादि लुप्यते । 'वनेषु व्यन्तरिक्षम् ' इत्यादि कुर्यात् ।। ततो हस्तेन राज्ञो नयनमामाग्वंशात् । प्राग्वंशसमीपे यत्र कुत्रचित् सोमफले स्थापयित्वाऽऽतिथ्यं कुर्यात् । आतिथ्यानन्तरं सौर्येण चरुणेष्ट्वा पोर्वाहिकीम्यां प्रवर्योपसद्भ्यां प्रचर्य, तदहरे- वापराहिकीम्यां प्रचर्य विरामः; एवं प्रथमोपसदन्तमहस्सन्तिष्ठते । दश- पेयो भवतीति । एकैकस्मिन् चमसे दशदश ब्राह्मणास्सोमं पिबन्ति यस्मिन् स दशपेयः । अधिकरणे 'अचो यत्' इति यत्, 'ईद्यति' इतीत्वं, कृदुत्तरपदप्रकृतिवरत्वे 'यतो नावः' इत्या- युदात्तत्वम्, सप्तपर्णादिवद्वीप्साद्यर्थलाभः । पात्रसंसादनकाले प्रारू- तेभ्योतिरिक्ता दश चमसाः प्रयोक्तव्याः, उन्नयनकाले -चोन्नतव्या इति शतं ब्राह्मणाः पिबन्तीति । यत एवं चमसेचमसे. दश. दश ब्राह्मणाः पिबन्ति, तस्मात्संहत्य शतं सोमस्य पातारस्सन्ती. त्यर्थः । एतेन दशपयार्थे वीप्सां द्योतयति । ब्राह्मणग्रहणं विशिष्टब्राह्मणपरिग्रहणार्थम् । तेन सोमयाजिनः आदशमात्पुरुषा दविच्छिन्नसोमपीथाः विद्यावन्तस्त्रविद्यवृद्धा वा मीमांसादिशास्त्रा भियुक्ता याकोवाक्यैतिहासादिपुराणादिक्षाः कछुचान्द्रायणादितपोनि ठाः पवित्रार्येष्टि यज्ञऋतूनामाहर्तारश्च ब्राह्मणाः पातारो वेदितव्याः सप्तदशं स्त्रोत्रं भवतीति । सप्तदशस्त्रोत्रीयाः परिमाणमस्य सप्तदशम *आप. श्री. १..२६.११. आप. श्री, १०.२७.३. आप, श्री.१०.१७.१.. क-पि.

·अनु. 10.] मामास्कामाप्योपेता: 2031 सप्तदश स्तोत्रं भवति प्राकाशा- वध्यर्यवै ददाति समुद्रात्रे रुक्म होत्रेऽश्वै प्रस्तोतृप्रतिहर्तृभ्यां द्वादश पष्ठीहीब्रह्मणे वशां मैत्रावरुणाय स्तोत्रम् । भवति । 'प्राकाशौ । अध्वर्यवै । ददा- ति.। स्रजम् । उद्गात्र इत्युत्-गात्रे । रुक्मम् । होत्रै । अव॑म् । मुस्तोतृप्रतिहर्तृभ्यामिति प्रस्तो- तृप्रतिहर्तृभ्याम् । द्वादश । पष्ठाहीः । ब्रह्मणे । वशाम् । मैत्रावरुणायेति मैत्रा-वरुणाय । अप- इदमेव स्तोत्रं स्तोमो भवति । अनुब्राह्मणं च भवति 'सप्तदशो दशपेयः' इति ॥ - प्राकाशावित्यादि ॥ सौवर्ण दर्पणद्वयमवर्यवे ददाति । मका. शन्तेऽत्र रूपाणीति प्राकाशः । अधिकरणे घडू , 'उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये' इति दीर्घश्छान्दसो वा, थाथादिनोत्तरपदान्तोदा- तत्वम् । सममित्यादि । अत्रापि हिरण्यनजमुद्गाचे ददाति । रुपममिति । रुग्मं रुचकम् । हिरण्यमिति केचित् । अश्वमिति गतम्। । द्वादशेति । चतुर्वपस्स्त्रिीगवीः । पष्ठं यहन्तीति 'वहेश्च' इति शिः, 'वाहः' इति डीप , 'वाह अन् ' 'एत्येधत्यू हुँ' इति वृद्धिः । द्वौ च दश च द्वादश । 'अटनस्सयायाम्' इत्या- त्वम्, 'ससचा' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । वशा पन्ध्या । अपभः खेलगतिः । ब्राह्मणादात्य शंसति ब्राह्मणानि शंसति' सिं. १-८-८.. . " *प्रा.१.८.८ ·'202 तैत्तिरीयसंहिता. का. १. प्र.८. यो भवति शतं ब्राह्मणाः पिवन्ति ब्राह्मणाः । पिवन्ति । सप्तदशमिति सप्त-दशम् । इति एरच् । दश वत्सतरान् सोमविक्रयिणे दक्षिणां दत्वा 'अस्मे ज्योतिः'* इत्यादि कृत्वाऽऽदत्ते सोमम् । 'मित्रो न एहि इत्यादि लुप्यते । 'वनेषु व्यन्तरिक्षम् । इत्यादि कुर्यात् । ततो हस्तेन राज्ञो नयनमाप्राग्वंशात् । प्राग्वंशसमीपे यत्र कुत्रचित् सोमफले स्थापयित्वाऽऽतिथ्यं कुर्यात् । आतिथ्यानन्तरं सौर्येण चरुणेष्ट्वा पौर्वाहिकीम्यां प्रवग्र्योपसयां प्रचर्य, तदहरे- वापराहिकीभ्यां प्रचर्य विरामः; एवं प्रथमोपसदन्तमहस्सन्तिष्ठते । दश- पेयो भवतीति । एकैकस्मिन् चमसे दशदश ब्राह्मणास्सोमं पिबन्ति. यस्मिन् स दशपेयः । अधिकरणे 'अचो यत्' इति यत्, 'ईद्यति' इतीत्वं, रुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वे 'यतो नावः इत्या- द्युदात्तत्वम्, सप्तपर्णादिवद्वीप्साद्यर्थलाभः । पात्रसंसादनकाले प्राक. तेभ्योतिरिक्ता दश चमसाः प्रयोक्तव्याः, उन्नयनकाले चोन्नतव्या इति शतं ब्राह्मणाः पिबन्तीति । यत एवं चमसेचमसे, दश.. दश ब्राह्मणाः पिबन्ति, तस्मात्संहत्य शतं सोमस्य पातारस्सन्ती- त्यर्थः । एतेन दशपयार्थे वाप्सां द्योतयति । ब्राह्मणग्रहणं विशिष्टबाह्मणपरिग्रहणार्थम् । तेन सोमयाजिनः आदशमात्पुरुषा- दविच्छिन्नसोमपीथाः विद्यावन्तस्त्रविद्यवृद्धा वा मीमांसादिशास्त्रा- भियुक्ता वाकोवाक्येतिहासादिपुराणादिज्ञाः कचान्द्रायणादितपोनि- छाः पवित्रार्थेष्टि यज्ञक्रतूनामाहर्तारश्च ब्राह्मणाः पातारो वेदितव्याः । “सप्तदशं स्त्रोत्रं भवतीति । सप्तदशस्त्रोत्रीयाः परिमाणमस्य सप्तदशम् । *आप. श्री. १..२६.११. आप. श्री. १.२७३. आपदी. १०.१७-१.. क-पि. .

·अनु. १०) मभास्करभाष्योपेता. 203 । सप्तदश स्तोत्रं भवति प्राकाशा- वध्वर्यवै ददाति स्रजमुद्गाने रुक्मर होत्रेऽश्व प्रस्तोतृप्रतिहर्तृभ्यां द्वादश पष्ठीहीब्रह्मणे वशां मैत्रावरुणाय स्तोत्रम् । भवति । प्राकाशौ । अध्वर्यवे । ददा- ति । स्रजम् । उद्दात्र इत्युत्-गाने । रुक्मम् । होत्रे । अश्वम् । प्रस्तोतृप्रतिहर्तृभ्यामिति प्रस्तो- तृप्रतिहर्तृ-भ्याम् । द्वादश । पृष्ठाहीः । ब्रह्मणे । वशाम् । मैत्रावरुणायेति मैत्रा-वरुणाय । ऋप- इदमेव स्तोत्रं स्तोमो भवति । अनुब्राह्मणं च भवति ‘सप्तदशी दशपेयः '* इति ॥ 'प्राकाशावित्यादि । सोवणं दर्पणद्वयमवर्यवे ददाति । प्रका- शन्तेऽत्र रूपाणीति प्राकाशः । अधिकरणे घङ्, 'उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये' इति दीर्घश्छान्दसो वा, थायादिनोत्तरपदान्तोदा- तत्वम् । स्त्रनमित्यादि । अत्रापि हिरण्यस्त्र नमुद्गात्रे ददाति । रुक्ममिति । रुग्मं रुचकम् । हिरण्यमिति केचित् । अश्वमिति गतम्। । द्वादशेति । चतुर्वपरस्त्रीगवीः । पठं वहन्तीति 'वहेश्व' इति णिः, 'वाहः' इति डीप् , 'वाह ऊ ' 'एत्येधत्यू सु इति वृद्धिः । द्वौ च दश च द्वादश । 'अष्टनरसङ्घयायाम् ' इत्या- त्वम्, सङ्ख्या ' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । पशा पन्ध्या ।' ऋपभः , खेलगतिः । ब्राह्मणादाहृत्य शंसति ब्राह्मणानि शंसति सिं. १.८.८० - *ग.१-८-८.

·204 तत्तिरीयसंहिता.. का. १.प्र. ८ भं ब्राह्मणाच्छ सिने वाससी नेप्टापोतृभ्या स्थूर यवाचितम- च्छावाकायोऽनड्वाहमुग्नीधै भार्गवो होतो भवति श्रायन्तीय ब्रह्मसामं भम् । ब्राह्मणाच्छु सिने । वाससी इति । नेष्टा पोतृभ्यामिति नेप्टापोतृ-भ्याम् । स्थूरि । यवाचि तमिति यव-आचितम् । अच्छावाकार्य । अनड्दा हैम् । अग्नीध इत्यग्नि-इधे । भार्गवः । होता। भवति । श्रायन्तीयम् । ब्रह्मसाममिति ब्रह्म-सा- वा बाह्मणाच्छंसीति । 'सुप्यजातो णिनिः,' . 'ब्राह्मणाच्छसिन' उपसङ्ख्यानम् ' इति पञ्चम्या अलुक् । पक्षान्तरे छान्दसोदुगा- गमः । नेष्टा च पोता च नेष्टापोतारो । 'आनडतो द्वन्द्वे' इत्यानङ्। स्थूरीति । स्थूरिः पष्ठवाट् । तत्साधागोयुक्तो रथ उच्यते । यवाचितं यवा अस्मिन्नाचीयन्ते यवेर्वा आचितमिति शकटमुच्यते । 'संज्ञायामनाचितादीनाम्' इत्युत्तरपदान्तोदात्ततं व्यत्ययेन प्रवर्तते। अच्छाभिमुख्येन ब्रवीतीत्यच्छावाकः । हलश्च' इति संज्ञायां घञ् , आन्दसो दीर्घः । अनड्डाहमिति । अनो वहतीत्यनडान् । एपोदरादिः । अग्निमिन्ध इत्यग्नीत् । भार्गव इति । विवरण एव भार्गवः भृगोरपत्यं तत्र वरितव्यः । श्रायन्तीयमिति । ब्रह्म- णस्साम ब्रह्मसामम् । पूर्ववदच् । श्रायन्तीयं भवति. 'श्रायन्त इस सूर्यम् '* इत्यस्यामृचि गेयं भवति । श्रायन्तशब्दोस्मिन्न, *सामसं.३.२.३.५.

·अनु. १९० महमास्करभाष्योपेता. 205 भवति वारवन्तीयमग्निष्टोमसामय सारस्वतीरपो गृह्णाति ॥ ३४ ॥ आमेयमष्टाकपालं निर्वपति हिरण्यं मम् । भवति । वारवन्तीयमिति वार-वन्तीयम् । अमिष्टोमसाममित्यग्निष्टोम-सामम् । सारस्वतीः। अपः । गृह्णाति ॥ ३४॥ वारवन्तीयं चत्वारि च ॥ १८ ॥ 'आमेयम् । अष्टाकपालमित्युष्टा-कपालम् । निरिति । वपति । हिरण्यम् । दक्षिणा । ऐन्द्रम् । स्तीति श्रायन्तीयं साम । 'मतो छस्सूक्तसानोः' इति छः । धारवन्तीयमिति । अमिष्टोमस्य सामामिष्टोमसामं, येनाग्निष्टोमस्स- न्तिष्ठते । पूर्ववदच् । तद्वारवन्तीयं भवति । 'अश्वं नवा वारवन्तम् '* इत्यस्यामृचि गेयं भवति । वारवन्तमित्यस्मात्पूर्ववन्म- त्वर्थे छः । सारस्वतीरिति । सरस्वतीनाम नदी । तदीया अपो वसतीवरीBहाति, यदा सरस्वत्यारसमीपे यजते । इतरथा सर- स्पतीजलमाहृत्य बहुयानिकुम्भस्थं गृहातीत्याहुः । 'उडिदम् । इत्यद्यो द्वितीयाया उदात्तत्वम् ॥ इत्यष्टमेष्टादशोनुवाकः. अथ पमहविषामवेष्टयोदवस्यति, तां विदधाति--आग्नेय- मित्यादि ॥ 'ईश्वरो वा एप दिशोनून्मदितोः' इत्यादि *सामसं. 1.1-२-७ मा.१-८-३० ·206. तैत्तिरीयसंहिता., का, १.प्र. ८.. दक्षिणेन्द्रमेकादशकपालमृपभो द- क्षिणा वैश्वदेवं चुरुं पिशङ्गी पष्ठीही दक्षिणा मैत्रावरुणीमामिक्षा वशा दाक्षिणा बारहस्पत्यं चुरु५ शितिपृ- ष्ठो दक्षिणादित्यां मल्हां गर्भिणी- एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । ऋपभः । दाक्षिणा । वैश्वदेवमिति वैश्व-देवम् । चरुम् । पिशङ्गी । पटोही । दक्षिणा । मैत्रावरुणीमिति मैत्रा-वरुणीम् । आमिक्षाम् । वुशा । दक्षिणा । बारहस्पत्यम् । चरुम् । शितिपृष्ठ इति शिति- पृष्ठः । दक्षिणा । आदित्याम् । मल्हाम् । गर्षि- ब्राह्मणम् । आग्नेयेन्द्रवेश्वदेवमैत्रावरुणवाहस्पत्यानि पञ्च वापि, निर्वपति । हिरण्यऋषभपष्ठोहीवशाशितिस्ठेत्येतानि दक्षिणाकाले देयानि । सन्तिष्ठते दशपेयः । एतया दिशायवेष्टया तेज- स्कामो ब्राह्मणो राजन्यो वा वैश्यो वा' इत्ययज्ञसंयुक्त केचि- दाहुः॥ अथ यस्यां दशपेयासमाप्तिस्तस्यां प्रथमायामपराहे द्विपशुना पशुपन्धेन , यजते, तं विदधाति-आदित्यां मल्हामिति ॥ आ.. दियो देवता । 'दित्यदित्यादित्य : इति एयः । मल्हा मणिला* * मणित्वका. . .

·अनु. १९.] भाभास्तरमाप्योपेता. 207, मा लभते मारुती पृश्नि पष्ठौहीम- श्विभ्यां पूष्णे पुरोडाशं द्वादशक- पालं निर्वपति सरस्वते सत्यवाचे चरु सवित्रे सत्यप्रंसवाय पुरोडा- णीम् । एति । लभते । मारुतीम् । पृश्निम् । पष्टीहीम् । अश्विभ्यामित्यश्वि-भ्याम् । पूष्णे । पुरोडाशंम् । द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । निरिति । वपति । सरस्थते । सत्यवाच इति सत्य- वाचे । चुरुम् । सवित्रे । सत्यप्रेसवायोत सत्य- प्रसवाय । पुरोडाशम् । द्वादशकपालमिति द्वाद- क अजा, यस्या ग्रीवायां मणिवन्मांसद्धयमवलम्बते । तादृशी गर्भिणी- मालभेत मारुती च पनि श्वेतवर्णा पटोहीम् । उक्ता पठोही* ॥ अश्वोभूते द्वितीयायां सात्यदूतानां त्रिहविषेष्टया यनते, तो विदधाति---अश्विभ्यामित्यादि ॥ अश्विनौ पूपा च सम्भूय देवते । 'अश्विभ्यां पूणे जुष्टं निर्वामि ' इति निर्वापः । पूष्ण इत्या- द्युदाननिवृत्तिस्वरेण चतुर्थ्या उदात्तत्वम् । सरस्वान् सत्यवानाम देवता । सत्यं वक्ति सत्यवाक् । 'किव्वचि' इत्यादिना किब्दी!, यदुतरपदमरुतिस्वरत्वम्, 'अन्तोदात्तादुत्तरपदात् ' इति विभक्त्युदात्तत्वं नित्यसमासत्वान्न भवति । बहुवीहो त्रिचक्रादि- असे. १.८-१० - - ·208 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. १. प्र. ६. शं द्वादशकपालं तिसृधन्वर शुष्क- दृतिर्दक्षिणा ॥ ३५॥ आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति सौम्य चरु५ सावित्रं द्वादशकपालं वाह- श-कपालम् । तिसृधन्वमिति तिसृ-धन्यम् । शुष्कद्दतिरिति शुष्क-दृतिः । दक्षिणा ॥ ३५ ॥ आग्नेय हिर॑ण्यमैन्द्र वैश्वदेवं पिशङ्गी वार्हस्पत्य५ सप्तचत्वारिंशत्॥१९॥ 'आग्नेयम् । अष्टाकपालमित्युष्टा-कपालम् । निरिति । वपति । सौम्यम् । चुरुम् । सावित्रम् । द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । वार स्प- वादुत्तरपदान्तोदात्तत्वम्, 'अन्यतरस्यां' इति वचनाद्विभक्त्युदा- त्तत्वाभावः । सवित्रे । 'उदात्तयणः' इति विभक्तयुदात्तत्वम् । सत्यमसवाय सत्याभ्यनुज्ञानाय तिमृधन्वं शुष्कतिश्च दक्षिणा । तिसृभिरिपुभिर्युक्तं धनुः तिसृधन्वम् । शुष्का केवला इतिश्शुष्कहतिः ।। इत्यष्टमे एकोनविंशोनुवाक 'तस्मिन्नपराहे पद्धिः प्रयुमा हविभिर्यनते, तानि विदधाति- आग्नेयमिति ॥ प्रयुजां हविमिर्यस्ये इति सकल्पः । पविष्क एको यज्ञ - इति आग्नेयेष्टयन्ते सत्यान् दूतान् दक्षिणाद्रव्यहस्तान् ·अनु. २..] माभास्करभाष्योपैता. 209 स्पत्यं चुरुं त्वाष्ट्रमष्टाकपालं वैश्वा- नरं द्वादशकपालं दक्षिणो रथवाह- नवाहो दक्षिणा सारस्वतं चरुं नि- र्वपति पोष्णं चुरुं मैत्रं चरुं वारुणं त्यम् । चरुम् । त्वाष्ट्रम् । अष्टाकपालुमित्युष्टा- कपालम् । वैश्वानरम् । द्वादशकपालमिति द्वाद- श-कपालम् । दक्षिणः। वाहनवाह इति रथ- वाहन-वाहः । दाक्षिणा । सारस्वतम् । चुरुम् । निरिति । वपति । पोष्णम् । चुरुम् । मैत्रम् । च- रुम । वारुणम् । चरुम् । क्षेत्रपत्यमिति क्षेत्र- प्रतिराजभ्यः प्रहिणोति । अभ्यपिक्षि रानाऽभूवम् ' इति चावे- दनं, आगतेषु दक्षिणाद्रव्याणि ऋत्विग्भ्य एव ददाति । तत. सौम्यसावित्रवार्हस्पत्यत्वाष्ट्रवैश्वानराणि हवींषि । विश्वेषां नराणां सम्बन्धी वैश्वानरः । नरे संज्ञायाम्' इति दीर्घत्वम् । अत्र दक्षिणः दक्षिणतो युक्तः रथवाहनस्यासी वाहो वाहकः गौर्द- क्षिणा देया ॥ श्वोभूते सारस्वतादिभिः प्रयुनां हविभिर्यजते, तानि विद- धाति--सारस्वतं चरुमित्यादि ॥ सारस्वतपोप्णमेश्वारुणक्षेत्रपत्यादि- त्यानि हवीपि । अत्र उत्तरः उत्तरतो युक्तः रथवाहनवाहो वलीपर्दो दक्षिणा देया । आनेयमष्टाकपालं निर्वपति । तस्मा- च्छिशिरे कुरुपाञ्चालाः प्राञ्चो यान्ति'* इत्यादि ब्राह्मणम् ।। *प्रा.१.८.४. 20 ·210 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. १.भ.. चलं क्षैत्रपत्यं चुरुमादित्यं चुरुमुत्त- रो रथवाहनवाहो दक्षिणा ॥३६॥ स्वाही त्वा स्वादुना तीव्रां तीवेणा- पत्यम् । चुरुम् । आदित्यम् । चुरुम् । उत्तर इत्युत् -तरः । रथवाहनवाह इति रथवाहन-बाहः । दक्षिणा ॥ ३६॥ आग्नेयः सौम्यं बारहस्पत्यं चतु- स्त्रिशत् ॥ २० ॥ 'स्वादीम् । त्वा । स्वादुनो । तीव्राम् । तीव्र- , अथ राजसूयशेषः केशवपनीयोतिरात्रः, व्युटिराित्रः, अग्नि- टोमातिरात्रः, क्षत्राणां धृतिस्त्रिष्टोमोमिष्टोमवेति । सर्वोनुबाह्मणेनाव- गन्तव्यः॥ राजसूयरसमाप्तः ॥ इत्यष्टमे विशोनुवाकः. अथ राजसूयेनेष्ट्वा सोधामण्या यनेत, तामधिरुत्योच्यते । वैश्वदेवं काण्डम् । आसरेणावक्षन् सोम सम्पादयति--स्थाद्वी- मिति । इयं गायत्री, एकादशकः पादः, अभितरसातकः ॥ मुराभिमायणाह-वाही स्वादुरसां स्वादुना स्वादुरसेनानेन तीवा- *.प-गावोक्षन.

·अनु. २१.] माभास्करभाष्योपेता. 211 मृताममृतेन सृजाम स५ सोमैन सोमौस्यश्विभ्यो पच्यस्व सरस्व- त्यै पच्यस्वेन्द्राय सुत्राणे पयस्व पुनातु ते परिसुतः सोमः सूर्य- ण । अमृताम् । अमृतॆन । सृजामि । समिति । सोमैन । सोमः । असि । अश्विभ्यामित्यश्वि- भ्याम् । पञ्यस्व । सरस्वत्यै । पयस्व । इन्द्रा- मुल्यष्टां ला तीवेणोल्सप्टेनानेन । यहा–उत्कृष्टरसत्वं तीव्रत्वम् । तीव स्थौल्ये, ओणादिको रप्रत्ययः । अमृतां अमृतत्वहेतुं त्वां अमृतेनामृतत्वहेतुनानेन सोमेन सोमसदृशेन प्रशस्तेन संसृमामि । पादादित्यात निहन्यते । सोममेवेनां करोति'* इत्यादिब्राह्मणम् । यहा-सम्यक् सृजामि सोमेन समायुत्य पादयामि। । ओदनं करोमि ॥ "तामुपरिस्थितामभिमृशति-सोमोसीति ॥ सोमवत्प्रशस्तोसि । अश्विम्यामश्व्यर्थ पच्यस्व मुरारूपेण । कर्मवद्भावात् यगात्मनेपदे, स्वयमेव पच्यस्वेति । सरस्वत्ये पच्यस्त । इन्द्राय सुनाम्णे । मुष्ठ त्रायते शत्रुभ्य इति सुत्रामा । ' आतो मनिन् ' इति मनिन् । 'एताभ्यो ोपा देवताभ्यः पच्यत'* इत्यादि ब्राह्मणाम् । -सोमोसि सोमसमो वा भव । पाक्नो भव । सुनोले क्रन सुरा तत एव मन्प्रत्यये सोमः॥ यहा- *मां. १.८०५. तिं-उत्सादयानि.

·212 तैत्तिरीयसंहिता [फा. १. प्र. ८. स्य दुहिता । वारेण शश्वता तना। वायुः पूतः पवित्रण प्रत्यङ्ख्सोमो य । सुत्राम्ण इति सु-त्राम्गै । पयस्व । पुनातु । ते । परिसुतमिति परि-त्रुतम् । सोमम् । सूर्य- स्य । दुहिता । वारेण । शश्वता । तनो । वायुः । + "सुरां पुनाति वालेन---पुनाविति गायत्र्या ॥ हे इन्द्र तव ते तुभ्यं वा परित्रुतं परित्रवणजन्मा सुरा परिनुक् त्]ि तस्मि- न्यदा प्रस्त्रवति सा परिस्तुक ति] भवति, तां पुनातु सोमं सोमी- भूतां सोमवत्प्रशस्तभावमापन्नां सूर्यस्य दुहिता सूर्यो वरुण उच्यते, तस्य सुता वारुणी प्रसिद्धा सुरा । यहा--सूर्यण दोहनीया दुहिता करसंतापविशेषजन्मा सुराविशेषः यहा-श्रद्धा सूर्यस्य दुहिता । उक्तं च शतपथे । सा पुनातु वारेण वालेन । कपिलादित्वाल्लत्वविकल्पः । शश्वता नित्येन तना विस्तीर्णेन । तृतीयायाः ‘सुपां सुलुक् ' इत्याकारः । यहा-शश्वता 'बारेण । कालेन पुनातु नित्यं पुनाविति यावत् तना सूर्यस्य दुहिता। पचाद्यचि एपोदरादिद्रष्टव्यः । यद्वा-तनेति निपातः नित्ये वर्त ते शश्वता अविनाशेन वालेन नित्यं पुनाविति । निपात- नादाद्युदात्तत्वम् । यहा- शश्वतातना सदातनेनेत्यर्थः । तेत्याकारान्तो निपातितः । तेनाव्ययलक्षणः युल्मत्ययः 'युयुलो तु,' इति । प्ररुतिप्रत्यययोश पृथक्पदलं दृश्यते, यथा--'मा : च ते ख्या स्म तीरिपत्' इति ।। 'सोमातिपवितस्य सोमवामिनो वा पुनाति-वायुरिति गाय- शश्व- *आ.१.२७.

·अनु. २१.] भाभास्करभाष्योपैता. 218 अर्तिद्रुतः। इन्द्रस्य युज्यस्सा । कुविदङ्ग यवमन्तो यवं चिद्यथा पूतः । पवित्रैण । प्रत्यङ् । सोमः । आर्तद्रुत इत्यति-द्रुतः । इन्द्रस्य । युज्यः । सखा । कुवि- त् । अङ्ग । यवमन्त इति यव-मन्तः। यवम् । - त्र्या च ॥ पवित्रेणानेन पूतस्सोमः इन्द्रस्य युज्यः सखा । युनि साधुर्युज्यः युक्तस्सखा । ऐन्द्रामवायवादिषु सहपानभोननत्वात्सो- मविशेषणमिदम् । स सोमो वायुः वायुसदृशः वायुवत्स्वस्थान- चलितः प्रत्यवतिकूलो धनः । अतिद्रुतः अधस्ताद्गतः अतिगतो वा । यद्वा-वायुरिति । 'सुपां सुटुक्' इति तृतीयायारस्वादेशः । वायुना प्रत्य इतिद्रुतः अतीतः तमेतेन पवनेन स्वस्थानस्थं करोमीति शेषः । एवमनेन कर्मणा स्वस्थानस्थित एव भवतीति । अपरा योजना- वायुश्शरीरस्थः प्राणः पवित्रेण पावनेन सोमेन पीतेन पूतः प्रथमं शोधितः इन्द्रस्य युज्यस्सखा स प्रत्यङ् प्रतीपमतिद्रुतः स्वस्थानात्पीडितोतिक्रम्य निर्गतः सोमश्च सोतिद्रुतः । पूर्ववत्तृतीयायास्स्वादेशः । अनेन सोमेन स वायुरतिद्रुतः । यहा-सोमश्च वायुश्चेति तदुभयमनेन कर्मणा स्वस्थानस्थं भवति ।। 'सुराग्रहान्गृह्णाति-कुविदड्रेति त्रिष्टुभा ॥ कुविदिति बहुम- सिद्धानुवादे । अङ्गैत्यमातिलोम्ये बहुप्रसिद्धमेतत् सर्वानुकूलमिति घोतयतः । किम्पुनस्तत् ? आह—यवमन्तः बहुयवाः । यवन- हणेन यवितव्या यवमुद्गबीहिगोधूमादयो धान्यविशेषा गृह्यन्ते । भूम्नि मतुपू । यथा चित्' इति द्वे अप्युपमानार्थे, एकाने- यहा-- ·214 तैत्तिरीयसहिता. का. १.प्र.८ दान्त्यनुपूर्व वियूर्य । इहेहैपां कृणु- त भोजनानि ये वहिपो नमोवृ- चित् । यर्था । दान्ति । अनुपूर्वमित्यनु-पूर्वम् । वियूयेति वि-यूर्य । इहेहेतीह-इह । एपाम् । कृणुत । भोज॑नानि । ये । वर्हिपः । नमोवृक्ति- कोपमेयत्वादुपमायाः । यवमिति जातावेकवचनम् । अयमर्थः- यथा यवादिबहुधान्यवन्तो यवादीन् सहोत्पद्यमानाननुपूर्व परिपाट्या वियूय एथक्रुत्य दान्ति पृथक्वेन स्थापयन्ति, परस्परं काण्डप- लालादिभ्यो वा । दा प्लवने, आदादिकः . । यवमन्तो .यवं यथा तुपकणादिभ्यः एथक्सत्य तानि शोधयन्ति । दै शोधने, भौवादिकः, 'बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक् । तथा यूय- मपि इह एषां भोजनानि कृणुत अस्वादुभूतं तुपादिकं एथकृत्य भोजनानि भोक्तव्यानि स्वादूनि रुणुत उत्पाद्य धारयत । इहेहेति वीप्सा | सर्वत्र स्थानेस्थाने गृहेगृहे लोके- लोके वा । 'अनुदात्तं च' इति द्वितीयस्य निघातः । वियूयेति यौतेल्यपि छान्दसो दीर्घः । उक्तमेपां भोजनानि रुणुतेति, केपामित्याह ~~ये बर्हिपो यज्ञस्य नमोवृक्ति नमस्कारनाशनं सान्नस्यासाङ्गस्यनाशनं न जग्मुर्न गताः ये यनस्य नमस्कारा- दिकं न नाशयन्ति अस्माकमुपकारिणः तेषां रुणुत । ये पुनर्नाश- यन्ति ते वनेन विनाश्यन्ताम् । 'नमोवृक्तिमवेषां यूके'* इति । नमश्शन्दे उयाटिगर्गा मरुतिस्वरत्वम् ॥

·215 अनु. २१.] मामारकरभाष्योपेता. क्ति न जग्मुः। आश्विनं धूम्रमा लभते सारस्वतं मेपमेन्द्रमृपभमै- न्द्रमेकांदशकपालं निर्वपति सावि- त्रं द्वादशकपालं वारुणं दर्शकपा- लर सोम॑प्रतीकाः पितरस्तृप्णुत मिति नमः-वृक्तिम् । न । जग्मुः। आश्विनम् । धूम्रम् । एति । लभते । सारस्वतम् । मेपम् । ऐन्द्रम् । अपभम् । 'ऐन्द्रम् । एकादशकपालमि- त्येकादश-कपालम् । निरिति । वपति । सावि- त्रम् । द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । वारुणम् । दर्शकपालमिति दर्श-कपालम् । 'सो- मंप्रतीका इति सोम-प्रतीकाः । पितरः। तृप्णु- अथ त्रीन् पशून विदधाति-आश्विनमिति ॥ आश्विनं धून- उलाममालभते । सारस्वतं सरस्वत्यै मेषम् । ऐन्द्रमृषभम् । मुराग्रहाच त्रयो भवन्ति आश्विनसारस्वोन्द्राः॥ 'अथ त्रीन् पुरोडाशान्विदधाति-ऐन्द्रमेकादशकपालमिति ।। ऐन्द्रसावित्रवारुणाः॥ अथ शतावृण्णायां स्थाल्यां सुराशेषमवनयति-सोममतीका इति ॥ सोमप्रतीकाः सोमः प्रतीकः उपक्रमो येषां ते । हे सोमप्रभृतयः पितरस्तृप्णुत अनेन सुराशेपेण तृप्यत । व्यत्य- ·. 210 तैत्तिरीयसहितां.' का. १.प्र. ८. वडवा दक्षिणा.॥ ३७॥ अनाविष्णू महि तद्वौ महित्वं वीतं घृतस्य गुह्यानि नाम । दमैद- त । वडवा । दाक्षिणा ॥ ३७॥ भोजनानि पड़िशतिश्च ॥ २१ ॥ 'अनाविष्णू इत्यना-विष्णू । महिं । तत् । वाम् । महित्वमिति महि-त्वम् । वीतम् । घृत- स्य । गुह्यानि। नाम । दमदम इति दम-दमे । सप्त। येन भुः । अस्मिन् कर्मणि वडवा अश्वा दक्षिणा | 'उत वा एपाचे सूते '* इति ब्राह्मणम् ।। सौत्रामणी समाप्ता। इत्यष्टमे एकविंशोनुवाकः. - 'अथ ज्याकाण्डं वैश्वदेवम् । तत्र 'आनविणवमेकादशपाल निर्वदभिचरन्न्सरस्वत्याज्यभागा स्याद्वाईपत्यश्ररुः इत्यस्यामाव- प्णवस्य पुरोनुवाक्या-अग्राविष्णू महीति त्रिष्टुप् ॥ हे अग्ना- विष्णू महि महत् महनीयं पूननीयश् । 'इन् सर्वधातुभ्यः' इति महेरिन् । तत् वध्यमाणं यां युवयोः महिलं माहात्म्य तनो युवां वीतं घृतस्य गुहानि नाम ! 'मुपां मुन्दुर' इति सिं. २०३.१. मा.१.८.६..

·। अनु. २२.] माभास्करभाष्योपेता, 217 - मे सप्त रत्ना दाना प्रति वां जिह्वा घृतमा चरण्येत् । अग्नाविष्णू महि धाम प्रियं वौ वीथो घृतस्य गुह्या रत्ना । दाना । प्रतीति । वाम् । जिह्वा । घृतम् । एति । चरण्येत् । अग्नाविष्णू इत्यमा-विष्णू । महि । धाम । प्रियम् । वाम् । वीथः । घृतस्य । शसो लुक् । आज्यसान्नाय्यपशुपुरोडाशादिगृह्यनामपन्ति घृत- सम्बन्धीनि वस्तून्यश्नीतम् । वी गत्यादिषु । पादादिलान निह- न्यते । प्रति प्रत्येकं वा युवयोः दमेदमे गृहेटहे सर्वेषु यज्ञष्ट्रहेषु । 'अनुदात्तं च' इति द्वितीयस्यानुदात्तत्वम् । सप्त सृप्तानि सप्तसङ्ख्यानि वा अचीपि रत्ना रनानि रमणीयानि । 'शेश्छन्दसि ! इति लोपः । दधाना । दधानो सन्तौ । 'सुपां सुलुक्' इति द्विवच- नस्याकारः । दधानी वीतमिति । किञ्च-प्रति प्रत्येकं वां युक्योः निद्वा घृतमाचरण्येत् आभिमुख्पेन प्रामोतु भक्षयत्वित्यर्थः । एतद्वां महिमेति पूर्वेणान्वीयते । चरण गती, कण्डादिः ॥ 'तत्रैव याज्या-अमाविष्णू इति त्रिष्टुप् ॥ हे अनाविष्णू वो युवयोः धाम स्थानं तेनो वा महि महत् महनीयं वा प्रियमिष्टं युक्योः । किञ्च-वीथो घृतस्य गुह्या गुह्यानि स्वरूपाणि रुपुरोडाशरूपाणि । पूर्ववच्छेर्लोपः । नुपाणा जुषमाणौ प्रीय. माणी (अमीयः) शपश्नुः] । पूर्ववदाकारः । दमेदमे । गतम् । मुष्टुतीश्शोभनस्तुतिकाः गिरः वावृधाना वावृधानों वर्धयन्तो दधानौं। यहा-सुष्टुतीः क्रिया वर्धयन्तो । ऋत्विगादिना किन् । मव- 20

·218
तैत्तिरीयसंहिता.
[फा. १.प्र.
जुपाणा । दमैदमे सुष्टुतीवीवृधाना
प्रति वां जिह्वा घृतमुच्चरण्येत् । प्र
णो देवी सरस्वती वाजेशिर्वाजिनी-
गुह्यो । जुपाणा । दमैदम इति दम-दमे । सुष्टु-
तोरिति सु-स्तुतीः । वावृधाना । प्रतीति । वाम् ।
जिह्वा । घृतम् । उदिति । चरण्येत् । प्रेति । नः।
देवी । सरस्वती । वाजेभिः । वाजिनीवतीति वा-
.
तत्रेव ।
तयन्तो । अन्तभांवितण्यादृधेर्लट् शानच् ‘बहुलं छन्दसि' इति
शपश्लः,
तुमादीनाम् ' इत्यभ्यासस्य दीर्घत्वम्, छन्दस्युभ.
यथा' इत्यार्धधातुकल्यालसार्वधातुकत्वाभावः । छान्दसो वा लिटः
काननादेशः, ताच्छीलिको वा चानश् । यस्मादेवं तरमाहां
युवयोः निहा प्रत्येकं घृतमुच्चरण्येत् प्रामोतु भक्षयतु ॥
सरस्वत्याज्यभागा' इत्यत्र पुरोनुवाक्या-प्राण
इति गायत्री ॥ देवी सरस्वती वाजेभिः वानः रसेनॊस्मान्
प्रावतु प्रकर्षण रक्षत्वन्नादि दत्वा । सरस्वती विशेष्यते--
वाजिनीवती वाजवन्क्रियावती धीनां धियां अवित्री ' अभिमतमदा-
नेन तर्पयित्री । यहा-धीनेति वाङ्नाम । अस्माकं धीनां वाचं
मावतु, अभिमतप्रदानेन अवित्री पालयित्री तृप्ता या अस्मदमि-
मतं शत्रुमारणं करोत्विति । यद्वा--अस्महत्तेर्वा नः पुरोझशा-
दिभिरनेः देवी प्रकर्षणावतु | 'उपसर्गाबहुलम् ' इति नसो
..
*सं. २:१.१.

·भहभास्करभाष्योपेता. 219 भनु. २६ * वती । धीनामवित्रचवतु । आ नो दिवो वृहतः ॥३८॥ पर्वतादा स- रस्वती यजता गन्तु यज्ञम् । हवं देवी जुजुपाणा घृताची शग्मां नो- जिनी-वती । धीनाम् । अवित्री । अवतु। एति । नः । दिवः । वृहतः ॥ ३८ ॥ पर्वतात् । एति । सरस्वती । यजता । गन्तु । यज्ञम् । हव॑म् । देवी । जुजुयाणा । घृताची । शग्माम् । नः । णत्वम् । धीनामिति । अन्दसो नुट् , नामन्यतरस्याम्' इति नाम उदात्तत्वम् ॥ तत्रेव याज्या—आ न इति त्रिष्टुप् ॥ पर्वतादा इति प्रथम- पादान्तः । सरस्वती देवी यनता यष्टव्या | यनेः क्तित् [क्त]। दिवः धुलोकात् नः अस्माकं यज्ञमागन्तु आगच्छतु यद्यप्यनु- च्छ्रिते प्रदेशे स्थिता शीघ्रमागच्छतु । छान्दसश्शपो लुक् । किञ्च-बृहतो महतः आप पवादागच्छतु प्ररुष्टाद्विपमाच प्रदेशादागच्छत्वित्यर्थः । किञ्च-हवमस्माकमाद्वानम् । 'भावे- नुपसर्गस्य ' इत्यम् , सम्प्रसारणं च । जुनुपाणा सेवमाना पीय- माणा वा घृताची घृतमाज्यमागं प्रत्यञ्चती । 'चा' इति पूर्व- पदस्य दीर्घत्वमन्तोदात्तवं च । शमां सुखां समयों वा अस्माकं स्तुतिरूपां शृणोतु उशती कामयमाना अस्मत्मत्तानि हबीपि स्तोत्राण्येव था । वटेश्शतरि 'शतुरनुमः' इति नद्या उदात्त- त्वम् ॥

·220 तैत्तिरीयसंहिता. [का..प्र. ८. वाचमुशती शृणोतु । बृहस्पते जु- पस्व नो हव्यानि विश्वदेव्य । रास्व रत्नानि दाशुषे । एवा पित्रे विश्वदै- वाय वृष्ण यज्ञविधेम नमसा हुवि- वाचम् । उशती । शृणोतु । 'वृहस्पते । जुषस्व । नः। हव्यानि । विश्वदेव्योति विश्व-देव्य । रास्व । रत्नानि । दाशुषे । “एवा । पित्रे । विश्वदेवायेति विश्व-देवाय । वृष्णे । यज्ञैः । विधेम । नम॑सा । 3 अथ तत्रैव 'बार्हस्पत्यश्चरुः '* इत्येतस्य पुरोनुवाक्या- बृहस्पत इति गायत्री ॥ हे बृहस्पते विश्वदेव्य विश्वेभ्यो देवेभ्यो हित । गवादिद्रष्टव्यः । अस्माकं हव्यानि जुषस्व सेवस्व । यहा-बृहस्पते वृहतां पते ब्रह्मन् विश्वदेव्य विश्वदेवमय हव्यानि जुपस्व सेवस्व आमन्त्रितस्य विद्यमानववादाख्यातस्य निघाताभावे अदुपदेशाल्डसार्वधातुकानुदात्तत्वे शस्योदात्तत्वम् । सेवित्वा च दा- शुषे तहत्तवते अस्मै यनमानाय रनानि रमणीयानि रास्त्र देहि । रातिश्छन्दसमनुदात्तत्वम्, तेनात्मनेपदम्, सार्वधातुकानुदात्तत्वं च.। दाश्चात् साहान्' इति दाशेः सुन्निपात्यते ।। तत्रैव पाया एका चित्र इति त्रिष्टुप् ॥ एवमेव । लुगप- वादस्सोदिशः । पित्रे पात्रे रतिः विश्वदेवाय विश्वे देवा अस्य सन्तीति विश्वेपि देवा अस्याज्ञां कुर्वन्तीति । 'बहुनाहो “सं. २०३.९. - ·अनु. १२. भभास्करभाष्योपेता. 221 मिः । बृहस्पते सुप्र॒जा वीरवन्तो वयडू स्याम पतयो रयीणाम् । वृहस्पते अति॒ि यदुर्यो अहाद्दयुमद्वि- भाति ऋतुमजनैपु । यद्दीदयच्छवसा हुविभिरिति हविः-भिः । वृहस्पते । सुम॒जा इति सु-मुजाः । वीरवन्त इति वीर-वन्तः । वयम् । स्याम । पतयः । रयीणाम् । 'वृहस्पते । अतीति। यत् । अर्यः । अहा॑त् ।धुमदिति द्यु-मत् । विभा- तीति वि-भाति । क्रतुमदिति कर्तु-मत् । जनेषु । विश्वं संज्ञायाम् ' इति विश्वशब्दस्यान्तोदात्तत्वम् । वृष्णे वपित्रे । 'क्रियाग्रहणं कर्तव्यम् ' इति कर्मणस्सम्प्रदानत्वाच्चतुर्थी । इर्म देवं यज्ञैविधेम परिचरेम । विध विधाने, तोदादिकः । नमसा नमस्कारेण हविभिश्च चर्वादिभिः हे बृहस्पते । किमर्थमिति चेत् ! सुमनाः शोभनपुत्रपौत्राः वीरवन्तोन्यैश्च शूरैश्च तद्वन्तः रयोणां धनानां न पतयस्स्याम भवेमेत्येवमर्थ परिचरेम । 'नाम- न्यतरस्याम् ' इति नाम उदात्तत्वम् ॥ 'तत्रैव याज्या विकल्प्यते-बृहस्पत इति त्रिष्टुप् ॥ हे वृहस्पते अर्यस्स्वामी विद्वानाना वा । यहविणं अत्यहाँत् अन्या- नतिक्रम्य लन्धुमर्हति । यद्वा यत् येन विशिष्टेन धनेन सुम- दीप्तिमत् ऋतुमत्स्वान्नभोगादिक्रियावत् यथा तथा जनेषु विभाति विशेषेण भाति । किञ्च यच्च धनं शवसा बलेन अन्नेन वा ·522 त्तिरीयसंहिता. (का. 1. प्र. ८ ॥३९॥ ऋतप्रजात तदस्मासु द्रविणं धेहि चित्रम् । आ नो मित्रावरुणा घृतैर्गव्यूतिमुक्षतम् । मध्वा रजा- यत् । दीदर्यत् । शवसा ॥ ३९ ॥ ऋतमजाते त्यृत-प्रजात । तत् । अस्मासु । द्रविणम् । धेहि चित्रम् । एति । नः। मित्रावरुणति मित्रा-वरु- णा । धृतैः । गव्यूंतिम् । उक्षतम्।मयो । रजा- , दीदयत् दीप्यते शवसो हेतुभूतं भवत् लोके पूज्यते । दीदिति- दीप्तिकर्मा, छान्दसः लेख्यडागमः, धातोरन्तोदात्तत्वम्. । हे अतमनात सत्यप्रभव तत्तादृशं चित्रं चायनीयं प्रार्थनीयं द्रविण- मस्मासु धेहि स्थापय देहि वा ।। .. 8 मेत्रावरुणमककपालं निपेद्वशाये काले '* इत्यस्य पुरोनु. वाक्या-आ न इति गायत्री ॥ हे मित्रावरुणा मित्रावरुणों । पूर्वपदाकारः । धृतरुदकेः गव्यूति गोपचारम् । गावो यूयन्ते मिश्रयन्तेस्यामित्यधिकरणे क्तिन, दासीभारादित्वात्पूर्वपदमरुतिस्वर- त्वम्, 'गोhतो छन्दसि' इत्यवादेशः । उपलक्षणं । चैतत् सर्वमप्यस्मदीयं क्षेत्रमोक्षतं आसिञ्चतं समन्तादभिवर्पतम् । यहा- गच्यूति ननं धृतधूतदुग्धाभिस्समन्तादुक्षतं बहुदोग्धीकं कुरुतम् किञ्च-हे मुऋतू शोभनकर्मार्णो शोभनमज्ञानी वा मध्वा मधुन। मधुरसेन नेलेन तेनैव वा रजांसि लोकान् सर्वानपि समन्ता दुक्षतमित्येव ॥ । - *सं. २०१३ ·अनु. २३.] भभास्करभाष्योपेता. 223 सि सुक्रतू । म वाहवा सिसृतं जी- वसै न आ नो गव्यूंतिमुक्षतं घृतेन। आ नो जनै अवयतं युवाना श्रुतं सि, सुक्रतू इति सु-क्रतू सु-क्रतू । 'प्रेति । वाहा । सिसृतम् । जीवसे । नः । एति । नः । गयूंतिम् । उक्षतम् । घृतेन । एति । नः । जनै । श्रृवयतम्। युवाना । श्रुतम् । मे। मित्रावरुणेति मित्रा-वरु- "तत्रैव याज्या-प्र वाहवेति त्रिष्टुप् ॥ वाहोर्वलं वाहुशब्दे- नोच्यते । अर्श आदित्वादच् । वाहवा बाहवो बाहुवलवन्तो युवाम् । छान्दसं प्रत्ययात्पूर्वस्योदात्तत्वम् । प्रसिसृतमागच्छतम् । यद्वा-वाहवा बाहुबलेन सह बाहुबलवन्तावागच्छतम् । तृतीयक- वचनस्य नाभावाभावे गुणश्छान्दसः । किमर्थ ! नोस्मान् जी- वसे जीवयितुम् । 'तुमर्थे सेसेन् ' इत्यसेप्रत्ययः । अस्माकं पा जीवसे भीवनाय । असुन्यायुदात्तत्वाभावश्चान्दसः । आगत्य च नोस्माकं गव्यूति घृतेन समन्तादुक्षतमिति गतम् । किञ्च- नोस्मान् जने जनेषु जनपदेषु समन्ताच्छ्रावयतम् । यहा----अ. स्माकं जनपदेषु युवयोर्माहुनलं ख्यापयतम् । शृणोतेणिचि वृद्धयभावश्चान्दसः । हे युवाना युवानो नित्यतरुणौ मिश्रितो वा । पूर्ववदाकारः । हे मित्रावरुणा मित्रावरुणो इमा इमान अस्मदीयाने हवा हवान् आह्वानानि । पूर्ववच्छस आकारः, इयतेः पूर्ववदप्सम्प्रसारणं च । श्रुतं शृणुतम् । शपो लुक्, पादादि- त्यान्न निहन्यते ॥

·224 तैत्तिरीयसंहिता. [का. १.प्र. में मित्रावरुणा हवेमा । अनि वः पूर्णं गिरा देवीड़े वसूनाम् । सपर्यन्तः पुरुप्रियं मित्रं न क्षेत्रसा- धंसम् । मक्षू देववतो रथः॥ ४० ॥ णा। हवा । इमा । "अग्निम् । वः । पूर्व्यम् । गिरा । देवम् । ईड़े। वहूनाम् । सपर्यन्तः । पुरु- प्रियमिति पुरु-मियम् । मित्रम्।न । क्षेत्रसाधस- मिति क्षेत्र-साधसम् । "मक्षु । देवतु इति देव- . 1 अत्र मैत्रावरुणसोमारोद्रयोर्मध्ये कर्मान्तरं न श्रूयते, तेन लिङ्गक्रमाभ्यां याज्यार्थतायामसत्यां सोमारोद्रादिपु सामिधेन्यादिपु इतः परं काश्रिढची विनियुज्यन्ते; यथासम्भवं । द्रष्टव्याः तत्र---- अग्नि व इत्यनुष्टुप् ॥ है ऋत्विग्यजमानाः वः युप्मदर्थ अग्नि पूयं पूर्वेः रुतं पूर्वैराराधितं ते यो तिया] च* गिरा स्तुत्या देवमीडे याचे । यहा-गिरा स्तोत्रेण स्तोमि । यासूनाम् । चतु- र्य पछी । वस्वर्थ सपर्यन्तः पूजयन्तः । सपर पूजायाम, कण्ड्वादिः । पूनार्थ मेकस्मिन् बहुवचनं, तदा ईडे इति व्यत्ययै- नेकवचनम् । यहा-हे सपर्यन्तः । व्यत्ययेनामन्त्रितायुदात्तत्वम्, रभावः औणादिको वा, वासन्तादिवत् झन् । सपर्यन्तोहमीडे । अग्निविशेप्यते--पुरुप्रियं. बहूनां प्रियं, मित्रं. न. मित्रमित क्षेत्रस्य साधयितारम् ॥ "तत्र चतस्त्रः परयः पक्षपादाः । ‘देवानां य इन्मनः । *घ....राराधितं यीच. -- ·अनु. २२.] महमास्करभाष्योपैता. 226 . . शूरॊ वा पृत्सु कासु चित् । देवानां य इन्मनो यजमान इयक्षत्युभीद- यज्वनो भुवत् । न यजमान रिष्य- वतः । रथः ॥ ४० ॥ शूरः । वा । पृत्स्विति पृ- त्-सु । काहुँ । चित् । देवानाम् । यः । इत् । मनः । यज॑मानः । इय॑क्षति । अभीति । इत् । अयज्वनः । भुवत् । “न । यजमान । रिष्यसि । इति पादत्रयं सर्वास्वनुपज्यते । तत्र द्वेढे सोमारोद्रे-मस्वित्यादि । मक्षु शीघ्रम् । 'अन्येषामपि दृश्यते' इति संहितायां दीर्थत्वम् । देवयतः यज्वनः । स हि देववान्, देवानिष्टवान् तैस्तद्वान् भवति । रथः स रथः शीघ्रो भवति शीघं गच्छति निस्सङ्गः एत्सु सङ्गामेषु शूरो या शूर इव । वाशब्द उपमार्थीयः । यथा शूरो विक्रान्तः पुरुषः कासुचित्पत्सु निस्सङ्गशीघ्रं गच्छति एवं देववतो रथः । यहा-शूर इति पञ्चर्थे मथमा । शूरस्येव रथो देववतश्शीघ्रं गच्छतीति । कः पुनरसो देववानित्याह-य एव देवानाम्मनो भवति, यमेव देवा मन्यन्ते, देवानेव वा यो मन्यते । ईदृशो यो यनमानः इयक्षति पुनर्देवान्यष्टुमिति । आदिवर्णलोपश्चन्दसः । किन-अयज्वनः अयगमानान् भुवत् अभिभवदेव । तस्माद्वयमप्येयमर्थ यनामह इति । 'लेटोडाटी इत्यडागमः, 'भू मुबोलिहि' से गुणाभावः ॥ Paअय द्वितीया--हे गगमान इटयादीन् कुर्वागको शपो लुक

·៨
तैत्तिरीयसंहिता.
[का. 1. प्र..
सि न सुन्वान न देवयो । असदत्र
सुवीर्यमुत त्यदाश्वश्वियम् । नकि-
एं कर्मणा नगन्न प्र यौपन्न योपति।
न।सुन्वान । न । देवयो इति देव-यो। असत् ।
अत्र । सुवीर्यमिति सु-वीर्यम् । उत । त्यत् ।
आश्वश्चियमित्यांशु-अश्वियम् । “नकिः । तम् ।
कर्मणा । नशत् । न । प्रेति । योपत् । न । यो-
न हिंस्य असि । हे सुन्वान सोमानाहरन् त्वमपि न रिप्यसि ।
हे देवयो देवानात्मन इच्छन् पाकयज्ञादिभिः प्रचरन् त्वमपि न
रिप्यसि ।
न छन्दस्यपुत्रस्य' इतीत्वाभावः, क्याच्छन्दसि.'
इत्युप्रत्ययः । किं कारणमित्याह-देवानां य इन्मन इत्यनुपज्यते ।
अयज्वानस्सोपद्रवा भवन्तीति शेपः ॥
"अथ तृतीया--असदिति ॥ असद्भवेत् । अस्तेर्लेट्यडागमः।
अन वक्ष्यमाणे मुवीर्य शोभनवीयं वलं धनं वा पुरुष भवति ।
वीरवी? च ' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । उत अपि च त्यत्
तदेव आश्वश्वियं आशुना अश्वसमूहेन युक्तं भवति । 'केशा-
श्वाम्यां' इति छः, छान्दसं स्वत्वं, 'परादिश्छन्दसि बहुलम्'
इत्युत्तरपदाधुदात्तत्वम् । उपलक्षणं चैतत् हास्तिकादीनाम् ।
अत्रेत्युक्तम्, कुत्रेत्याह-देवानां य इन्मन इत्यनुपज्यते । अयज्वानो
निश्श्रीका भवन्तीति शेपः ॥
"अय चतुर्थी-नकिरिति ॥ तमिति प्रयमास्याने द्वितीया ।
स खलु कर्मणा धर्मेण नशत् नश्यति न दुःखाभिभूतो भवति ।

·अनु. ३२.j महमारकरभाष्योपैता. 227 उप क्षरन्ति सिन्धवो मयोभुवं ईजानं चं यक्ष्यमाणं च धेनवः । पृ- णन्तै च पऍरिं च ॥ ११ ॥ श्रव- स्यौ घृतस्य धारा उप यन्ति वि- पत्ति । उपेति । क्षरन्ति । सिन्धवः । मयोभुव इति मयः-भुवः । ईजानम् । च । यक्ष्यमाणम् । च । धेनवः । पृणन्तम् । च । पपुरिम् । च । ॥ ४५ ॥ श्रवस्यवः । घृतस्य । धाराः । उपेति । पूर्वजन्मझतेन पापेन कर्मणा न बाध्यते । नशेलेंटि व्यत्ययेन शप् । केचिदाहुः-कर्मणेति प्रथमेकवचनस्य लुगपवादः 'सुपां मुलुक्' इत्याकारः । नशेय॑न्ताळेटि 'बहुलं संज्ञाछन्दसोः' इति णि- लुक् । ईनानमिष्टवन्तं देवान् । यजेः 'लिटः कानज्वा' इति कानच् । यक्ष्यमाणं च अचिराद्यक्ष्यमाणं यष्टुं कृताध्यवसायमिति । धेनवः देवान् प्रीणयत्यः एणन्तश्च श्राद्धेन पितॄन प्रीणयन्तम् । ए प्रीती, भम् च । पपुरिच पितृणां प्रीणनशीलं च न एण- न्तमेव । 'आगमहनः ' इति किन्प्रत्ययः । न केवलमीनान यक्ष्यमाणमेव, अपि तु एणन्तं च पपुरि चेति । प्रासङ्गिकी वृत्त- मशंसा, इष्टापूर्तकारिणां मशंसनात् । तहते कर्मण्यस्य विनि- योगो द्रष्टव्यः । श्रवस्यवः, श्रवोन्नं तदिच्छन्त्यः अन्नयुक्ता इत्यर्थः । 'क्याच्छन्दसि' इत्युप्रत्ययः । काः पुनस्ता इत्याह-- धृतस्य धारा अविच्छिन्नाः प्रवाहाः यथोक्तस्वभावाः यथोक- ·228 तैत्तिरीयसंहिता. का...प्र.८. . श्वतः । सोमारुद्रा वि वृहतं विपू- चमिमीवा या नो गर्यमाविवेश । आरे वधियां नितिं पराचैः कु- यन्ति । विश्वतः । "सोमारुद्रेति सोमा-रुद्रा । वीति । वृहतम् । विपूंचीम् । अमीवा । या । नः। गर्यम् । आविवेशेत्या-विवेश । आरे । वाधेथाम् । नितिमिति निः-ऋतिम् । पराचैः । कृतम् । लक्षणान् पुरुषान् उपक्षरन्ति । अपि च उपयन्ति विश्वतः सर्वाभ्यो दिग्भ्य उपागच्छन्ति ।। - 1" यो ब्रह्मवर्चसकामस्स्यात्तस्मा एतं सोमारोद्रं चकै निर्व पेत् '* इत्यस्य पुरोनुवाक्या-सोमारुद्रा वि वृहतमिति त्रिष्टुप् ॥ हे सोमारुद्रा सोमारुद्रो । पूर्ववदानइ , आकारश्च । विवृहतम् । वृहू उद्यमने, तौदादिकः । विपूर्ती विष्वगमनाम् । फाभित्याह- या अमीवा रोगस्तेनोहानिरूपः नोस्माकं गयं गृहं आविवेश । किञ्च-आरे दूरे बाथैथां गमयतं, गमयित्वा नाशयतं, निर्मात निरष्टां गति निरुष्टगमनहेतुं पापम् । 'पातो च' इति गते: प्रतिस्वरत्नम्, प्रादिसमासो वा पराचैः परावृत्तिभिर्गमनैः। या पुनरस्मत्पावं नागच्छति तथा वाघेथाम् । निपातोयं यथा उच्चः नीचेः । एवादित्यादन्तोदात्तत्वम् । किञ्च-चेदर्थे चि- कसं.२.२.१.. कि.घ.म-पामपादित्वा. .

·अनु. २२.] भाभास्करभाष्योपेता. 229 तं चिदेनः प्र मुमुक्तमुस्मत् । सो- मारुद्रा युवमेतान्यस्मे विश्वा तनू' अपजानि धनम् । अवं स्यतं मुञ्च- तं यन्नो अस्ति तनू पु वृद्धं कृतमे- नौ अस्मत् । सोमांपूपणा जनना चित् । एनः । प्रेत । मुमुक्तम् । अस्मत् । “सो- मारुद्रेति सोा-रुद्रा । युवम् । एतानि । अस्मे इति । विश्वा । तनू' । पजानि । ध- तम् । अवेति । स्यतम् । मुञ्चतम् । यत् । नः। अस्ति । तनू पुं । वृद्धम् । कृतम् । एनः । अस्म- त् । "सोमा॑पूषणेत सोमां-पूपणा । जनना। च्छब्दः । एनः अस्माभिः कृतं दस्मदस्मतः अस्मत्सकाशा. त्ममुमुक्तं प्रकर्षण मोचयतम् । शपश्श्शुः ।। तत्रैव याज्या-सोमारुद्रा युवमिति त्रिष्टुप् ॥ हे सोमा- रुद्रा युवं युवां एतानि भेपजानि यानि लोके सन्ति तानि विश्वा विश्वानि अस्मे अस्माकम् । 'सुपां सुलुक् ' इति शे आदेशः । तनू पु शरीरेषु धत्तं स्थापयतं, दत्तं वा । किञ्च- नः अस्माकं तनू पु बद्धं यदस्माभिः कृतं एनः पापमस्ति तत्म- थमं तावदस्मत् अस्मत्तः मुञ्चतं विश्लेपयितम् । तिङः परत्वान्न निहन्यते । ततो मुक्वा तदवस्यतं अवसाययितं विनाशयितम् । मरुत्यान्तःपादम् ' इति प्रकृतिभावः ॥ " यदि विभीयहाश्चर्मा भविप्यामीति सोमापोष्णं चरुं निर्व- न इत्यस्य 176 ·230 तैत्तिरीयसंहिता. (का. 1. प्र.८. रयीणां जनना दिवो जनता पृथि- व्याः । जातौ विश्वस्य भुवनस्य गोपी देवा अकृणनमृतस्य नाभिम्। इमो देवौ जायमानौ जुपन्तैमौ रयीणाम् । जनना । दियः । जनना । पृथिव्याः। जातौ । विश्वस्य । भुवनस्य । गोपौ । अकृण्वन्न् । अमृतस्य । नाभिम् । "इमौ । देवौ । जाय॑मानौ । जुपन्त । इमौ । तमा सि । गृहताम् । देवाः। पेत् '* इत्यस्य पुरोनुवाक्या-सोमापूषणेति त्रिष्टुप ॥ हे. सोमा- पूपणौ । पूर्ववदाकारः । रयीणां धनानां जनना जननी जन- थितारौ युवाम् । 'नामन्यतरस्यां' इति नाम उदात्तत्वम् । दिवश्च पृथिव्याश्च जनयितारो । 'उडिदम्' इति दिवो विभ- तिरुदाता । उदात्तयणः' इति पृथिव्याः । जातो जात- मात्रावेव युवां विश्वस्य भुवनस्य भूतनातस्य गोपा गोपयितारौ । ईदशी युवां देवा अकृण्वन् अकुर्वन् । अमृतस्य नाभि नहनौ बन्धनो॥ तत्रैव याज्या-इमी देवाविति त्रिष्टुप् ॥ इमों देवो सोमा- पूषणो भायमानावेवावस्थितो जुपन्त अनुपन्त सेवितवन्तः सर्वे देवाः । बहुलं छन्दस्यमाड्योगपि'. इत्यडभावः । किञ्च- इमो देवो तमांसि अनुष्टा अनुष्टानि अप्रियाणि । 'शेश्छन्दसि' ति-नदी.

·अमु. २२. मामास्सारमाध्योपेता. 231 तमा सि गूहतामजुटा । आभ्या- मिन्द्रः पुकमामास्वन्तस्सोमापूप- भ्यो जनदुनियाँसु ॥ ४२ ॥ अर्जुटा । आभ्याम् । इन्द्रः । पक्वम् । आमासु । अन्तः । सोमापूपभ्यामिति सोमापूप-भ्याम् । जनत् । उस्त्रियांसु ॥ १२ ॥ बृहतश्शवसा रथः पपुरिं च दिवो जनना पञ्चविशतिश्च ॥२२॥ अनुमत्या आग्नेयमैन्द्राममग्नये सोमाय प्रति- पूरुपमैन्द्राग्नं धाने वाग्हस्पत्यमग्नयेतो देवीस्स- मिधः सोमस्येन्द्रस्य मित्र आग्नेय५ सय आग्ने- इति लोपः । अनुटा अनुष्टो तमीभिरसेविती । पूर्ववदाकारः। गूटनामनाशयताए । छन्दसो लिइ, 'अदुपधाया गोहः'। यंदा-इमो सलु सर्वस्य तमांसि गूहतो गृहयतः । लड लिङ्। किच-आभ्यां सोमापूषम्यां सह । अन्वादेशवेपि व्यत्ययेन निपाताभागः, 'उडिदम्' इति विभक्तचुदात्तत्वमेव प्रवर्तते । आभ्यां महेन्द्रः आमाम तरुणीषु उत्रियासु गोषु अन्तः परि- पकं पयो जनत् जनयति उत्ादयति । अनेर्ण्यन्तापूर्ववडा, पूर्वपदडभाषः, 'छन्दस्युभयपा' इति शप आर्धधानुकत्वागिण- ·232 तैत्तिरीयसंहिता.. [का. १. प्र. ८. याय स्वाहीं त्वानांविष्णू द्वाविशतिः॥२२॥ अनुमत्यै यथासति देवीरापो मित्रोसि शूरौ वा द्विचत्वारि शत् ।। ४२॥ अनुमत्या उम्रियंसु.॥ ॥ ॐ तत्सत् ॥ लोपः । ताविमावेवम्महानुभावो अस्माकं दुश्चर्मतां नाशयता शोभनानि दत्तामित्यर्थः ।। इति भट्टभास्करमिश्रविरचिते यजुर्वेदभाप्ये ज्ञानयज्ञाख्ये प्रथमे काण्डे अष्टमे प्रपाठके हाविंशोनुवाका. प्रपाठकरसमाप्तः, काण्डश्च. हरिः ॐ.

·भनु. 1.3 भामास्करभाष्योपैता. 233 ॥ हरिः ॐ॥ वायव्य श्वेतमा लभेतु भूतिकामों वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता वायुमेव स्वेने 'वायव्यम् । श्वेतम् । एति । लभेत । भूर्तिकाम् इति भूति-कामः । वायुः । वै। क्षेर्पिष्ठा । देवता । वायुम् । एव । स्वेन । भागधे- हरिः ओम्. अथ द्वितीयकाण्डमारम्भः. अतः परं काम्याः पशवो विधीयन्ते काम्यप्रायाः, नैमित्ति- कानां च मध्ये विधानात् । तेषां वेद्यादिनियमो नास्ति । वैश्वदेवकाण्ड-वायव्यं श्वेतमा लभेतेत्यादि ॥ तेषां च 'पीवोन्ना रयिवृधः" इत्यारभ्य पडचो याज्यानुवाक्याः; वपायाः पुरोडा- शस्य हविप इति द्वेवे । वायव्यं वायुदेवत्यं श्वेतं श्वेतवर्ण पशुमालभेत भूतिकामः । आलम्भनं नियोजनम् । भूतिः विभूतिः धनवत्ता । भूतिं कामयत इति 'शीलिकामि' इत्यादिना णम- त्ययः, पूर्वपदमरतिस्वरत्वं च । क्षेपिष्ठा क्षिप्रतमा । 'स्थूल- दूर' इति यणादिलोपो गुणश्च । ननु भूतिं कामयमानं प्रति यायो तिहेतुत्वं वाच्यं, यथा 'ऐन्द्रं चरं निर्व पेत्पशुकाम ऐन्द्रा वै पशवः' इति तत्र । तद्वदस्य क्षेपिष्टत्वप्रतिपादनेन क्षेपि. छत्वमप्ययं कामयत इति चेत् न; 'स एवैनं क्षेपिठत्वं भूर्ति च गम- *ग-तेषां न पर्वादितिधिनियमोसिा. ग-सक्ता प. क-पक्ता प. सं. २.२.७. - प्रा.२.८.१.

·234 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. म: १. भागधेयेनोपं धाचति स एवैनं भूर्ति गमयति भवत्येवातिक्षिमा देवत्ते- येनेति भाग-धेयैन । उपेति।धावति । सः। एव । एनम् । भूर्तिम् । गमयति । भवति । एव । अ- तिक्षिप्रेत्यति-क्षिप्रा । देवता । इति । आहुः। सा! यति' इति निगमनाभावात् । किञ्च-देवताग्रहणमप्यनर्थ- कम्, वायुर्वं क्षेपिष्ठा इत्येव वाच्यम् । अत्रोच्यते-~-भूप्णुता; पटुत्वं क्षिप्रकारित्वं कार्याणां सर्वार्थसाधनभूत आत्मधर्मः । अत एव निगमयति 'भवत्येव' इति । वायुश्चायं देवतानां मध्ये क्षिप्रकारितमः । निर्धारणश्रवणानिर्धार्धािरण ?] करणस्याभिधा- नम् । यथा---'प्राची दिशा वसन्त ऋतूनामनिर्देवता '* इति । तदर्थमेव देवताग्रहणम् । देवतान्तरापेक्षया चातिशायिनिकः प्रयु- ज्यते । यनमानश्वायं मनुष्याणां मध्ये क्षिमतमत्वलक्षणां भूति कामयते तस्माद्वायव्यमालभेतति । यद्दा-भूतिर्विभूतिः, तस्या यक्षिप्रतमत्वं प्रदाने स देवताभावः प्रतिपाद्यते वायुरिति । भूति- हेतुत्वं तु वायोरप्रतिपादितमेव सामर्थ्यसिद्धमिति वेदितव्यम् । भूति- हेतूनां देवतानां मध्ये वायुः क्षिप्रतमां भूतिं ददातीति भावः । स्वेनेति वायोस्स्वभूतन शुक्लेन पशुना भागधेयेन भागेन । 'भागरूपनामम्यो धेयः' इति स्वार्थे धेयमत्ययः । उपधावति उपगच्छति । सर्तेः पाघ्रादिना धावादेशः वेगितायां गता। शीघ्रमुपगच्छति ; स्वभागधेयलाभात् । स एवेत्यादि गतम् ।। अतिक्षिप्रति ॥ प्रथम इतिकरणो हेतो । यस्मादतितिमत्वं देवतात्वं च पायोः तस्मादेनं यनमानं सा देवता प्रदहः प्रक- *सं. ४.३.३.

·भनु. 1.] महमारकरभाष्योपेता. 235 --- त्याहुस्सैनंमीश्वरा प्रदह इत्येतमेव सन्तै वायवै नियुत्वत आ लभेत : नियुहा अस्य धृतिधूत एव भूतिमु- पैत्यप्रदाहाय भवत्येव ॥१॥ वाय एनम् । ईश्वरा । प्रदह इति प्र-दहः । इति । एतम् । एव । सन्तम् । वायर्वे । नियुत्वंत इति नि-युत्वते । एति । लभेत । नियुदिति नि-युत् । वै । अस्य । धृत्तिः । धृतः । एव । भूर्तिम् । उपे- ति । एति । अमदाहायेत्यप्रं-दाहाय । भवति । एव ॥ १ ॥ 'वायवै । नियुत्वंत इति नि-युत्वते । पेण दग्धुमीश्वरा स्यात् । तस्मादत्र प्रतिविधेयमित्याहुः पुराविदः । 'ईश्वरे. तोसुन्कसुनो' इति कसुन् । पायोः प्रेरणविशेषादग्नि- र्जायते इति हेतुत्वम् । यथा 'स हि सर्वत्रोद्भूतः '* इति 'वायोरमिः इति च श्रुतिः । यहा-दाहेन विनाशो लक्ष्यते ।। इदानी प्रतिविधानमाह-एतमेवेति ॥ सर्वत्रैव गुणविधानमि- त्येके । कर्मान्तरमित्यन्ये । एतं श्वेतमेव सन्तं एतं विभूतिमलंसन्तं नियुत्वते वायव आलभेत । 'तसौ मत्वर्थे ' इति भत्वम् । नियुद्वा इति । प्रियतेनयति धृतिर्वाहनम् । एवं कते धृतः अविनष्ट एवं भूतिमुपैति अप्रदाहाय सम्पद्यते, ततो भवत्येव यन- मानः -1 समानवाक्ये पदात्परत्वाभावान्निघाताभावः ॥ मामकाम इति ॥ ग्रामो जनसमूहः । स विधेयो मे *क--स हि सपुत्रोमुग्भूतः (1) 13...

·236 तैत्तिरीयसंहिता.. [फा. २.. १. नियुत्वंत आ लभेत ग्रामकामो वायुर्वा इमाः मजा नस्योता नैनी- यते वायुमे॒व नियुत्वन्तः स्वेन भा- गधेयेनोपं धावति स एवास्मै प्रजा नस्योता नि यच्छति ग्राम्यैव भव- ति नियुत्वते भवति ध्रुवा एवास्मा एति । लभेत । ग्रामकाम इति ग्राम-कामः । वायुः । चै । इमाः । प्र॒जा इति प्र-जाः । नस्यो- ता इति नसि-ओताः। नेनीयते । वायुम् । एव । नियुत्वन्तमिति नि-युत्वन्तम् । स्वेन । भागधेये. नेति भाग-धेयैन । उपति । धावति । सः। एव अस्मै । प्रजा इति प्र-जाः। नस्योता इति नसि- ओताः । नीति । यच्छति । ग्रामी । एव । भव. ति । नियुत्वत इति. नि-युत्वते । भवति । ध्रुवाः 1 स्यादिति कामयमानः । यद्वा-केनचिदपहनं ग्राम पुनः प्राप्त कामः । नस्योता इति । नमि नासिकायां रज्ज्वेव ओता आबद्धाः । आडवीद्वेअरसम्प्रसारणम्, 'पदन् ' इति नसादेशः 'तत्पुरुपे रुति बहुलम्' इत्यलुक् , रुदुत्तरपदारुतिस्वरत्वम् नेनीयते पुनःपुनर्नयति । नियच्छतीति, अस्मै यजमानाय निय मयति विधेयीकरोति । ध्रुवाः स्थिराः अनपगाः अनपरताः।

·भनु...] :- भाभास्करभाष्योपैता. 237 अनपगाः करोति वायवै नियुत्वंत 'आ लभेत मजाकामः प्राणो वै वायुरपानो नियुत्ाणापानौ खलु ‘वा एतस्य॑ प्र॒जाः ॥.२.॥ अर्प कामतो योल प्रजायै सन्मजांन वि- न्दते वायुमेव नियुत्वन्तः स्वेन भा- एव । अस्मै । अनपगा इत्यनप-गाः । करोति । 'वायर्वे । नियुत्वंत इति नि-युवते । एति । ल- भेतं । पूजाकाम इति प्रजा-कामः। प्राण इति म-अनः । वै । वायुः । अपान इत्यप-अनः । नियुदिति नि-युत् । माणापानावित प्राण-अ- पानौ । खलु । वै । एतस्य । प्र॒जाया इति प्र- जायाः॥२॥ अपेति । कामतः । यः। अलम् । प्रजाया इति प्र-जाय । सन्न् । प्रजामिति प्र- जाम् । न । विन्दते । वायुम् । एव । नियुत्वन्त- मिति नि-युत्वन्तम् । स्वेन । भागधेयेनेति भा- - 'प्रनाकाम इति ॥ मनां पुत्रादिकां कामयमानः । माणं इति । उपर्यधोभावाम्यां प्राणापानत्वमनयोः । प्राणापानो खल्विति । अनयोरपक्रमणात्मना नोत्पद्यते । योलमिति । सत्यामेव प्रजन.

·238
तैत्तिरीयसंहिता
[का, २. म...
गधेयेनोपं धावति स एवास्मै प्राणा-
पानाभ्यां प्र॒जां प्र.जनयति विन्दते
प्र॒जां वायवै नियुत्वत आ लभेत
ज्योगामयावी प्राणो वै वायुर्रपानो
नियुत्मा॑णापानौ खलु वा एतस्मादप
क्रामतो यस्य ज्योगामयंति वायु-
ग-धेयैन । उपति । धावति । सः । एव । अस्मै ।
प्राणापानाभ्यामिति प्राण-अपानाभ्याम् । प्र॒जा-
मिति प्र-जाम् । प्रेति । जनयति । विन्दते।
प्रजामिति प्र-जाम् । 'वायवै । नियुत्वत इति
नि-पुत्वते । एति । लभेत । ज्योगामयावीत
ज्योक्-आमयावी । प्राण इति प्र-अनः । वै।
वायुः । अपान इत्यप-अनः । नियुदिति नि-यु-
त् । प्राणापानाविति प्राण-अपानौ । खलु । वैः।
एतस्मात् । अपेति । कामतः । यस्य । ज्योक् ।
आमयति । वायुम् । एव । नियुत्वन्तमिति नि-
नशक्ती प्रनां न लभते ; प्राणापानाननुमहात् । स एवेति ।
नियुत्वान् वायुः प्राणापानरूपत्वेन प्रनां जनयति ।।
ज्योगामयावी दीर्घरोगः । प्राणापानावित्यादि गतम् ! यस्येति ।
*सं. २.1.1

·भनु. 1. माभास्करभाष्योपेता. 239 मेव नियुत्वन्तः स्वेन भागधेयेनोपं ॥ ३.॥ धावति स एवास्मिन्प्राणा- पानौ दधात्युत यदीतासुर्भवति जी- वत्येव प्रजापतिर्वा इदमेक आसी- सौकामयत प्रजाः पशूथ्सृजेयेति स आत्मनो वपामुदक्खिदत्ताम- ग्नौ प्रागृह्णात्ततोजस्तूपरस्समभवत्त युत्वन्तम् । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपोति ॥ ३ ॥ धावति । सः । एव । अस्मिन् । प्राणापानाविति प्राण-अपानौ । दधाति । उत । यदि । इतासुरितीत-असुः । भवति । जीवति । एव । प्रजापतिरिति पूजा-पतिः । वै। इदम् । एकः । आसीत् । सः । अकामयत । पूजा इति प्र-जाः। पशून् । सृजेय । इति । सः। आत्मनः। वपाम् । उदिति । अख्खिदत् । ताम् । अग्नौ। प्रेति । अंगृह्णात् । ततः । अजः ।तूपुरः। समिति. 'रुमार्यानाम् ' इति पष्ठी । उतेति । यद्यपि इतामुर्गतासुर्भवति, तथाप्यनेन कर्मणा नीवत्येव ।। मनापतिर्वा इत्यादि ॥ इदं परिदृश्यमानं स्थावरजङ्गमात्मक सर्व जगत् प्रजापतिरेक एवं प्रत्यस्तमितसमस्तविकार आसीत् । । .

·240 तैत्तिरीयसंहिता,. [का. २... स्वाय देवाया आलभत ततो वै स प्र॒जाः पशूनेसृजत यः प्रजाका- मः ॥४॥ पशुकामस्स्याथ्स एतं प्राजापत्यमजं तपरमा लभेत प्र॒जा- पतिमेव स्वेन भागधेयेनोपे धावति स एवास्मै प्र॒जां पशून्म जनयति अभवत् । तम् । स्वाय । देवतायै । एति। अलभ- त । ततः । वै । सः । प्रजा इति प्र-जाः। पशू- न् । असृजत । यः। प्रजाकाम इति प्रजा-का- मः ॥ ४ ॥ पशुकाम इति पशु-कामः । स्यात् । सः । एतम् । प्राजापत्यमिति प्राजा-पत्यम् । अजम् । तूपुरम् । एति । लभेत । प्रजापतिमिति प्रजा-पतिम् । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भा- ग-धेयैन । उपेति । धावति । सः । एव । अस्मै प्रजामिति प्र-जाम् । पशून् । प्रेति । जनयति । स प्रजापतिः प्रनाः पशृंश्च सृनेयेत्यकामयत । व्यत्ययेनात्मने- पदम् । उदक्सिदत् उद्धृतवान् । खिद् परिघाते, छन्दसो वर्णोपननः । व्यअनद्वयादिरित्येके । तां वपामग्ररुपरि होतुं माग. हात् अधारयत् । ततः प्रगृहीताया वपाया अनस्तूपरस्शृङ्गविहीन- समभवत् । पुच्छविहीन इत्येके । अप अनापतिः तमनं स्वायें देवतायें आत्मानमेव देवतां रुत्वा तस्ये आलमत । ततो वा इत्यादि । गतम् ॥

·अनु. १.] भाभास्करभाष्योपेता. 241 यच्छमश्रुणस्तत्पुरुषाणा५ रूपं यत्तूं- परस्तदश्वानां यदन्यतौदन्तद्गवां य- दव्या इव शफास्तदवीनां यदजस्त- दुजानामेतावन्तो वै ग्राम्याः पशव- स्तान् ॥५॥ रूपेणैवाव॑ रुन्धे सो- 'यत् । श्मश्रुणः । तत् । पुरुपाणाम् । रूपम् । यत् । तूपरः । तत् । अश्वानाम् । यत् । अन्यतो- दनित्यन्यतः-दन्न् । तत् । गाम् । यत् । अव्याः। इव । शफाः । तत् । अवीनाम् । यत् । अजः । तत् । अजानाम् । एतावन्तः । वै । ग्राम्याः। पशवः । तान् ॥ ५॥ रूपेणं । एव । अवेति रुन्धे । सोमापौष्णमिति सोमा-पोष्णम् । चैतम् । यदित्यादि ॥ पशुगणरस्तूयते । श्मश्रुणत्वं पुरुपाणां रूपम् । पामादित्वान्नप्रत्ययः । तूपरत्वं अश्वानां रूपम् । अन्यतोदत्त्वं अन्यतरपार्श्वस्थितदन्तवत्वं गवां रूपम् । 'छन्दसि च' इति दतभावः । यतः अव्या इव अस्य शफास्सन्ति तदवीनां रूपम् । अजत्वमेवानानां रूपम् । एतावन्तो वे ग्राम्याः पशवः प्रधानाः; उष्ट्रगर्दभयोरसत्प्रायत्यात् । तानिति । तान् सर्वान पशून् यस्यो पूर्वोक्तगुणं पशुमालभमानः रूपद्वारेणावरुन्धे । त्रेतमिति ॥ त्रयाणां वत्सानां युगपज्जातानां यस्स त्रितः, तत्रभवस्त्रेतः । मध्यम एवेति केचित् । त्रयोप्यालभ्या इत्यपरे। 20 ·242 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. 1. . मापौष्णं त्रैतमा लभेत पशुकामा द्वौ वा अजायै स्तनौ नानैव द्वाभि जायते अर्ज पुष्टिं तृतीयस्सोमापू- पावेव स्वेन भागधेयेनोपं धावति तावेवास्मै पशून्म जनयतस्सोमो वै रैतोधाः पूषा पशूनां प्रजनयता एति । लभेत । पशुकाम इति पशु-कामः । द्वौ। वै। अजायै । स्तनौ । नानां । एव । द्वौ । अभी- ति । जायते इति । ऊर्जम् । पुष्टिंम् । तृतीयः । सोमापूपणाविति सोमा-पूपणौ । एव । स्वेने। भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति तौ । एव । अस्मै । पशून् । प्रेति । जनयतः । सोमः। वै। रेतोधा इति रेतः-धाः । पूपा । । यस्तिस्त्रः पिबति म त इति केचित् । इदानीं तस्य सो. मापूपसम्बन्ध प्रतिपादयति-द्वी वा इति । अनाया हो स्तनों क्षीरस्त्रवण । तयोः द्वयोरून रमं क्षीरलक्षणं अमि अभिलक्ष्य हो वत्सा जायेते नानव पृथक्स्वभावों अनियतस्तनपायिनी जा- येते । तृतीयस्तु वत्सः पुष्टिमामि जायते पुण्यतिशयनिर्दिष्टत्वात्तस्य । एवं रसपुष्टिप्रसवत्वात् सोमापूष्णोः स्वो भागः त्रैतः । गत- मन्यत् ॥

·अनु...] भाभास्करमाध्योपैता. 243 सोम एवास्मै रेतो दर्धाति पूपा प- शून्म जनयत्यौदुम्बरो यूपो भव- त्यूर्वा उदुम्बर ऊर्पशवं जैवा- स्मा ऊजै पशूनवं रुन्धे ॥ ६ ॥ पशूनाम् । प्रजनयितेति प्र-जनयिता । सोमः । एव । अस्मै । रेतः । दधाति । पूपा । पशून् प्रेति । जनयति । औदुंम्वरः । यूपः । भवति । ऊर्छ । वै । उदुम्वरः । ऊर्छ । पशवः। ऊर्जा । एव । अस्मै । ऊर्जम् । पशून् । अवेति । रुन्धे ॥ ६ ॥ अप्रैदाहाय भवत्येव प्रजायो आमयति वायु- मेव नियुत्वन्तः स्वेन भागधेयेनोप॑ प्र॒जाकाम- स्तान यूपस्त्रयोदश च ॥१॥ किञ्चेत्याह-सोमो वा इति ॥ सिक्तस्य रेतसो धाता रे. तोधाः । 'आतो मनिन्' इति विच् । पूषा तु सितस्य रेतसः पशुत्वेन परिणमयिता ॥ 'औदुम्बर इति ॥ 'अनुदात्तादेश्व' इत्यञ् । उर्दा इति । अन्नस्य क्षीरादित्वात्ताच्छब्धमुभयत्र । गतमन्यत् ॥ इति द्वितीयकाण्डे प्रथममश्ने प्रपमोनुवाकः.

·244 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा असृजत ता अस्मा- सृष्टाः पराचीरायन्ता वरुणमगच्छ- न्ता अन्वैनाः पुनरयाचत ता अ- स्मै न पुनरददाथ्सोऽब्रवीद्वरै वृणी- प्वार्थ मे पुर्नर्देहीति तासां वरमा- 'प्रजापतिरिति पूजा-पतिः । प्रजा इति प्र- जाः । असृजत । ताः । अस्मात् । सृष्टाः । परां- चीः । आयन्न् । ताः । वरुणम् । अगच्छन् । ताः । अन्विति । ऐत् । ताः । पुनः । अयाचत । ताः। अस्मै । न । पुनः । अददात् । सः । अब्रवीत् । वरम् । वृणीष्व । अर्थ । मे। पुनः । देहि । इति । तासाम् । वरम् । एति । अलभत । सः। कृष्णः । 'प्रजापतिरित्यादि ॥ प्रजापतिना सृष्टाः प्रनाः पराचीः पराच्यः अपरक्तचित्तास्सत्यः अस्मात्मनापतेरायन् आगच्छन् । ता वरुणमगच्छन् अमनन्त अथ प्रजापतिः ताः प्रजाः पराची. र्यातीः अन्वेत् अन्वगच्छत् । ताश्च वरुणमयाचत । वरुणश्च ताः पुनःपुनचितोपि नाददात् न दत्तवान् । अथाबवीत्तनापतिः, परमभिमतं मत्तो वृणीष्व । अथानन्तरमिमाः प्रजाः बालास्ट मे देहीति । अथैव मुक्ता तासां मनानां मध्ये वरं वरिष्ठं पशु वरुणायालमत स्वयमेव वरदानमालम्भनेनाकरोत् । •ग-तथैव. सच ततः ·अनु. २.] भभास्करभायोपेता. 215 लभत स कृष्ण एकशितिपादभव- यो वरुणगृहीतस्स्यास एतं वारुणं कृष्णमेकशितिपादमालभेतवरुणम् ॥ ७ ॥ एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनै वरुणपाशान्मुञ्चति - कृष्ण एकशितिपाद्भवति वारुणो एकशितिपादित्येक-शितिपात् । अभवत् । यः । वरुणगृहीत ‘इति वरुण-गृहीतः । स्यात् । सः। एतम् । वारुणम् ।कृष्णम्। एकशितिपादमित्येक- शितिपादम् । एति । लभेत । वरुणम् ॥ ७ ॥ एव । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपोर्त। धावति । सः । एव । एनम् । वरुणपाशादिति वरुण-पाशात् । मुञ्चति । कृष्णः । एकशितिपा- दित्येक-शितिपात् । भवति । वारुणः । हि । प्रमापितः कृष्ण एकशितिपादभवत् । एकश्शितिः श्वेतः पादो यस्येति त्रिपदो बहुव्रीहिः । यद्वा-शितिः पादो यस्यति शितिपात् । पादस्य लोपः । इति समासान्तः । एकेन पादेन शितिपात् । तृतीयापूर्वपदप्रतिस्वरत्वम् ।। वरुणगृहीतस्स्यादिति ॥ वरुणो महोदर इति व्यामि।

·246 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. २. प्र. १. ह्येष देवतया समृद्धयै सुवर्भानुरासु- रस्सूर्य तम॑साविध्यत्तस्मै देवाः प्रा- यश्चित्तिमैच्छन्तस्य यत्प्रथमं तमो- पानन्त्सा कृष्णाविरसद्यद्वितीय सा फल्गुनी यत्तृतीयः सा वलक्षी यदध्यस्थादपाकृन्तन्त्साविर्वशा॥८॥ एपः । देवतया । समृद्दया इति सं-ऋयै। सुर्व- र्भानुरिति सुवः-भानुः । आसुरः । सूर्यम् । तम- सा । अविध्यत् । तस्मै । देवाः । प्रायश्चित्तिम् । ऐञ्छन् । तस्य । यत् । प्रथमम् । तमः । अपा- घन्नित्यप-अन्नन् । सा । कृष्णा । अविः । अभ- वत् । यत् । द्वितीयम् । सा । फल्गुनी । यत् । तृतीयम् । सा । वलक्षी । यत् । अध्यस्थादित्य- धि-अस्थात् । अपान्तन्नित्य॑प-अर्कन्तन् । सा। आविः । वशा ॥ ८॥ समिति । अभवत् । ते अज्ञातरोग इत्यन्ये । 'तृतीयाकर्मणि' इति पूर्वपदप्रतिस्वर- त्वम् । गतमन्यत् ॥ 'सुवर्भानुरिति ॥ सुवर्भानुर्नाम आसुरः असुरस्यापत्यम् । शिवादित्वादण् । तमसा अविध्यत् अवाघत । प्रायश्चित्तिः दोपनिर्यातायों यत्नः । अथ प्रथमं यत्तमोपानन्, सा कृष्णवर्णा- ·अनु. २.] भटमास्करमाध्योपैता. 247 समभवत्ते देवा अब्रुवन्देवपशुर्वा अ- यः समभूत्कस्मा इममा लफ्स्या- मह इत्यथ वै तल्पिा पृथिव्यासी- दर्जाता ओपधयस्तामवि वशामा- दित्येभ्यः कामायालभन्त ततो वा अप्रथत पृथिव्यायन्तौपंधयो यः देवाः । अब्रुवन्न् । देवपशुरिति देव-पशुः । वै । अयम् । समिति । अभूत् । कस्मै । इमम् । एति । लप्स्यामहे । इति । अर्थ । वै । तर्हि । अल्पा । पृथिवी । आसीत् । अजाताः । ओपंध- यः । ताम् । अवम् । वृशाम् । आदित्येभ्यः । कामाय । एति । अलभन्त । ततः । वै । अप्रैथ- त । पृथिवी । अजायन्त । ओषधयः । यः विरजायत । द्वितीयं यदपावन, सा फल्गुनी नीलवर्णा* | यत्तृतीयमपानन्, सा बलक्षी शुक्लवर्णा । अन्यतो डीप् । वयोरेकत्वमिच्छन्ति । अथाध्यस्थात् अस्थिभ्यो यत्तमोपान अपाच्छिन्न, सा यशा वन्ध्याविरजायत । अध्यस्थादिति विभ- क्त्यर्थेव्ययीभावः छन्दस्यपि दृश्यते' इत्यनडादेशः, सकादन्यतरस्याम् ' इति टच्समासान्तः । अथ ते देवा अब्रुवन् । देवानां पशुः देवपशुः; देवास्थिसम्भूतत्वात् । एवं महानुभावोयं *क.ग-नील एव [लश्वेत] वर्णा, . 'नपुं- ·248 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. १. कामयत प्रथैय पशुभिः प्र प्र॒जया जायेयेति स एतामवि यशामादि- त्येभ्यः कामाय ॥ ९ ॥ आ लो- तादित्यानेव काम स्वेन भागधेये- नोपं धावति त एवैनं प्रथयन्ति पशुभिः प्र प्र॒जयां जनयन्त्य- कामयैत । प्रथैय । पशुभिरित पशु-भिः। प्रेत प्रजयेति प्र-जया । जायेय । इति । सः। ए. ताम् । अवम् । वृशाम् । आदित्येभ्यः। कामाय॥९। एति । लभेत । आदित्यान् । एव । कामम् स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपति । धाव ति । ते । एव । एनम् । पृथयन्ति । पशुभिरि पशु-भिः। प्रेति । प्र॒जयेति प्र-जया । जनयन्ति . पशुः वशात्मा, तमिमं कस्मै कामायालप्स्यामहे ? इति तर्हि तस्मिन् काले । ' अनद्यतने हिलन्यतरस्याम् ' इति एथिवी अल्पा समुचिता आसीत्, ओपधयश्च अनाता आसन अथ देवाः तां वशां आदित्येभ्यः कामाय चालभन्त, आ त्येभ्यः कामाय वा जुष्टमुपाकरोमीति । कस्म कामाय ? प्रय एथिवी, जायन्तामोषधयः इत्येवंरूपाय कामाय । सम्पादित नाच्छन्यम् । ततो वा इत्यादि । गतम् ॥ कामसम्पत्तिहेतुत्वात कामशब्दः आदित्येविन्यपः, ·भटमास्करमाध्योपेता. 249 साादित्यो नव्यरोचत तस्मै देवाः प्रायश्चित्तिमैच्छन्तस्मा ए॒ता मल्हा आलअन्ताग्यों कृष्णग्रीवी५ सर्च हितामैन्द्री श्वेतां वार्हस्पत्यां ता- भिरेवास्मिन्रुचमदधुर्यो व्रह्मवर्चस- कामस्स्यात्तस्मा एता मल्हा आ लोत ॥ १० ॥ आमेयों कृष्णग्री- वी५ सहितामैन्द्री५ श्वेतां वारह- 'असौ । आदित्यः । न । वीति । अरोचत । तस्मै । देवाः । प्रायश्चित्तिम् । ऐच्छन्न् । तस्मै । एताः । मल्हाः । एति । अलभन्त । आग्नेयीम् । कृष्णग्रीवीमिति कृष्ण-ग्रीवीम् । सरहितामिति सं-हिताम् । ऐन्द्रीम् । श्वेताम् । बार्हस्पत्याम् । ताभिः । एव । अस्मिन् । रुचम् । अदधुः । यः। ब्रह्मवर्चसकाम इति ब्रह्मवर्चस-कामः । स्यात् । तस्मै । एताः । मल्हाः । एति । लभेत ॥१०॥ आग्नेयीम् । कृष्णग्रीवीमिति कृष्ण-ग्रीवीम् । सहितामिति सं-हिताम् । ऐन्द्रीम् । श्वेताम् । 'असावादित्य इत्यादि ॥ मल्हा कण्ठावलम्वितस्तनयुग्मा । रुष्णगीवी रुष्णविन्दुलाञ्छितमीवा शुद्धा । 'स्वाहाचोपसर्जनात् ' । H ·260 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ३. प्र. १. स्पत्यामेता एव देवतास्स्वेन भाग- धेयेनोपं धावति ता एवास्मिन्ब्रह्मव-. र्चसं दधति ब्रह्मवर्चस्यैव भवति वसन्ता प्रातरानेयों कृष्णग्रीवीमा लभेत ग्रीष्मे मध्यन्दिने सहिता- मैन्द्रीय शरद्यपराह्ने श्वेतां वाहस्प- त्यां त्रीणि वा आदित्यस्य तेजा- वार्हस्पत्याम् । एताः । एव । देवताः । स्वेर्न । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । ताः । एव । अस्मिन् । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-व- र्चसम्।। दधति । ब्रह्मवर्चसीति ब्रह्म-वर्चसी । एवः। भवति । वसन्ता । प्रातः । आग्रेयीम् । कृष्णग्रीवीमिति कृष्ण-ग्रीवीम् । एति । लभेत। ग्रीप्मे । मध्यन्दिने । स हितामिति सं-हिताम् । ऐन्द्रीम् । शरदि । अपराह्न इत्य॑पर-अढे । श्वे. ताम् । वार्हस्पत्याम् । त्रीणि । वै। आदित्यस्य तेजा सि । वसन्ता । प्रातः । ग्रीप्मे । मध्यन्दि- इति डीप । सतिशिष्टसमासान्तस्वरः । संहिता कृष्णश्वेतमिश्रदेहा। वसन्तेति ॥ 'सुपां सुलुक' वसन्तशब्दात्सप्तम्या आकारः अत्र ब्रह्मचर्यादिकं आरम्भप्रभृति यावत्संवत्सरं यनमानस्य केचि . - ·अनु. ३.] भभास्करभाष्योपेता. .261 सि बसन्ता प्रातीष्मे मध्यन्दिने शरद्यपराढे यावन्त्येव तेजा सि तान्येव ॥११॥ अर्व रुन्धे संव- थ्सरं पर्याभ्यन्ते संवथ्सरो वै व्र- ह्मवर्चसस्य॑ प्रदाता संवथ्सर एवास्मै ब्रह्मवर्चसं प्रयच्छति ब्रह्मवर्चस्यैव भवति गमियो भवन्तीन्द्रियं वै ने । शरदि । अपराह्न इत्यपर-अढे । यावन्ति । एव । तेजासि । तानि । एव ॥११॥ अवेति । रुन्धे । संवत्सरमिति सं-वत्सरम् । पुर्यालभ्यन्त इति परि-आलभ्यन्ते । संवत्सर इति सं-वत्स- वै। ब्रह्मवर्चसस्यति ब्रह्म-वर्चसस्य॑ । प्रदा- तेति प्र-दाता । संवत्सर इति सं-वत्सरः । एव। अस्मै । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् । मेति । यच्छति । ब्रह्मवर्चसीति ब्रह्म-वर्चसी । एव । भवति । गर्मिर्णयः । भवन्ति । इन्द्रियम् । वै । दिच्छन्ति ।। उपाकरणं वपाहोमो वा यथा प्रातरादिपु भवति । सर्वत्र मल्हा एव गतिकम् । पर्यालभ्यन्त इति । परितस्सर्वत्र *...यथा प्रातरादिपु भरति तथोपक्रमः, ग्रीष्मशरदोर्मध्याहापराहुयोरेवोपक्रमः. सर्यत मल्हा एव । प्रोगि वा इत्यादि । गतम्' इति पाठस्सम्भाव्यते.

·252 तैत्तिरीयसंहिता. फा. २. प्र... 'गर्भ इन्द्रियमेवास्मिन्दधति सार- स्वती मेपीमा लभेत य ईश्वरो वाचो वदितोस्सन्वाचं न वदेवाग्चै सरस्वती सरस्वतीमेव स्वेन भाग- धेयेनोपं धावति सैवास्मिन् ॥१२॥ वाचे दधाति प्रवदिता वाचो भवत्य- गर्भः। इन्द्रियम् । एव । अस्मिन्न् । धाति । 'सारस्वतीम् । मेपीम् । एति । लभेत । यः । ईश्वरः । वाचः। वदितोः । सन्न् । वाचम् । न । वदेत् । वाक् । वै। सरस्वती । सरस्वतीम् । एव। स्वेन । भागधेयेनति भाग-धेयैन । उपति । धाव- 'ति । सा । एव । अस्मिन् ॥ १२॥ वाचम् । दधाति । प्रवदितेति प्र-वदिता । वाचः । भवति । संवत्सरे । यहा -संवत्सरसमाप्तः प्राक् । गर्भिणयः । वर्णव्यत्ययेन जसि इस्वत्वम् ॥ "मेपीमिति ॥ 'जातेरस्त्रीविषयात् ' इति डीप् । य ईश्वर इत्यादि । वाचो वदितोः तां वाचं वदितुमीश्वरस्सम्पन्नसामग्रीकोपि वाचं न वदेत् वादिलं न लपेत । ईश्वरे तोसुन्कसुनो' इति तोसुन् । प्रवदिता प्रवक्ता । यहा वाक्प्रसरणसमर्थोपि विरो- घाहाचं वदितुं विभेति, स यनेत । अपनदती अविपन्नदन्ता ।

·भभास्करभाष्योपेता. 258 पंचदती भवति तस्मान्मनुप्यस्सिा वाचे बदन्त्यानेयं कृष्णग्रीवमा लं- भेत सौम्यं वधं ज्योगामयाव्यग्निं वा एतस्य शरीरं गच्छति सोमर रसो यस्य ज्योगामय॑त्य॒ग्नेरेवास्य शरीर निष्क्रीणाति सोमाद्रसमुत अपनदतीत्यपन-दुती । भवति । तस्मात् । मनु- प्याः । सर्वांम् । वाचम् । वदन्ति । 'आमेयम् । कृष्णग्रीवमिति कृष्ण-ग्रीवम् । एति । लभेत । सौम्यम् । वर्धम्।ज्योगामयावीत ज्योक्-आम- यावी । अग्निम् । वै । एतस्य । शरीरम् । गच्छ- ति । सोम॑म् । रसः। यस्य । ज्योक् । आमयति । अग्नेः। एव । अस्य । शरीरम् । निष्क्रीणातीति नि:-क्रीणाति । सोमात् । रसम् । उत । यदि । । छन्दसि च इति दवावः । तस्मादिति । तस्मादन्तविपत्तो सर्वेषां वानोमवृत्तेः, दन्तानां वाक्प्रवृत्तिहेतुत्वाच ॥ 'आमेयमित्यादि ॥ बभ्रुः कपिलश्यामः । ज्योगामयावी दीर्घरोगः । यस्येति । 'रुनानाम् ' इति पछी । अमेरेवे- त्यादि । अमिना गृहीतमस्य शरीरं अमेर्निष्क्रीणाति । सोम- ·254 तत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र .. यदीतासुर्भवति जीवत्येव सौम्यं वर्धमा लभेताग्नेयं कृष्णग्रीवं मजा- कामस्सोमः ॥ १३ ॥ वै रेतोधा अग्निः प्रजानी प्रजनयिता सोम ए- वास्मै रेतो दात्य॒ग्निः प्र॒जां प्र जनयति विन्दतै प्रजामानेयं कु-. इतासुरितीत-असुः । भवति । जीवति । एव । सौम्यम् । बभ्रुम् । एति । लभेत । आमेयम् । कृष्णग्रीवमिति कृष्ण-ग्रीवम् । प्र॒जाकाम इति प्रजा-कामः । सोमः ॥१३॥ वै । रेतोधा इति रे- तः-धाः । अग्निः । प्रजानामिति प्र-जानाम् । प्रजनयितेत्ति प्र-जनयिता । सोमः। एव । अ- स्मै । रेतः । दधाति । अग्निः । प्रजामिति प्र- जाम् । प्रेति । जनयति । विन्दते । प्रजामिति प्र-जाम् । आग्नेयम् । कृष्णग्रीवमिति कुष्ण- गृहीतरसं सोमान्निप्क्रीणातीत्येव । एवञ्च रुते यद्यपि गतासु- जीवत्येव ।। सौम्यमित्यादि ॥ गतम् ॥ "विद्यामनूच्यति ॥ विद्यामयित्वापि तदनुरूपं न विरोचते । यहा-अनुवचनम्, तत्सत्त्वापि यो न विरोचेत विद्यानुरूपां - ·अनु. २.] भभास्करभाष्योपैता. 255 प्णीवमा लभेत सौम्यं बभ्रु यो ब्राह्मणो विद्यामनूच्य न विरोचैत यदा यो भवति तेज एवास्मिन्तेने दधाति यथ्सौम्यो ब्रह्मवर्चसं तेन कृष्णग्रीव आग्नेयो भवति तम ए- वास्मादप हन्ति श्वेतो भवति।।१४।। रुचमेवास्मिन्दधाति बभ्रुस्सौम्यो भवति ब्रह्मवर्चसमेवास्मिन्त्विपि द- ग्रीवम् । एति । लभेत । सौम्यम् । वर्धम् । यः । ब्राह्मणः । विद्याम् । अनूच्येत्यनु-उज्यं । न । वि- रोचतेति वि-रोचैत । यत् । आनेयः । भवति । तेजः । एव । अस्मिन्न् । तेन । दधाति । यत् । सौम्यः । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् । तेनं कृष्णीव इति कृष्ण-ग्रीवः । आमेयः । भवति। तमः। एव । अस्मात् । अपति । हन्ति । श्वेतः। भवति ॥ १४ ॥ रुचम् । एव । अस्मिन् । दधा- ति । बभ्रुः । सौम्यः । भवति । ब्रह्मवर्चसमिति कीर्तिमारभेत इति न ल त । ब्रह्मपर्नसं तेनेति । अस्मिन् दधा- ·256 तैत्तिरीयसंहिता. धात्यानेयं कृष्णीवमा क्षेत सौम्यं वभ्रमानेयं कृष्णग्रीवं पुरो- धाया स्पर्धमान आग्नेयो वै ब्रा- ह्मणस्तौम्यो राजन्यौभितस्सौम्य- माग्नेयो भवतस्तेजसैव ब्रह्मणोभ- ब्रह्म-वर्चसम् । एव । अस्मिन्न् । त्विर्पिम् । दधा- ति । "आग्नेयम् । कृष्णीवमिति कृष्ण-ग्रीवम् । एति । लभेत । सौम्यम् । वर्धम् । आग्नेयम् । कृष्णीवमिति कृष्ण-ग्रीवम् । पुरोधायामिति पुरः-धायांम् । स्पर्धमानः । आग्नेयः । वै। ब्राह्म- णः । सौम्यः । राजन्यः । अभितः । सौम्यम् । आग्नेयौ । भवतः । तेजसा । एव । ब्रह्मणा । उभयतः । राष्ट्रम् । परीति । गृह्णाति । एकत्ये- तीत्येव । आग्नेयत्वात्तमोपघातहेतुभूतः । श्वेत इति । ग्रीवाका- र्यम्मुक्ता । ब्रह्मवर्चसं बाह्मण्यम् । विपिर्दीप्तिः ॥ 1 आगेयमित्यादि ॥ आग्रेययोमध्ये सौम्यम् । पुरोधायामिति । पुरोधानं प्राधान्यं पौरोहित्यम् । तत्र स्पर्धमानः 'अहमित्थं भूया- समन्यो माभून्' इति । अभितरसौम्यमिति । आदावन्ते च । 'अभितः परितस्समया' इति द्वितीया । तेनसत्यादि । अग्नि- ब्राह्मणाम्यामुभयतोवसिस्थिताभ्यां मध्यस्यं राष्ट्र विपयं परि- न ·अनु. ३.] महमास्करभाष्योपेता. 257 यत्तौ राष्ट्रं परि गृह्णात्येकधा समा- वृक्के पुर एनं दधते ॥१५॥ देवासुरा एपु लोकेस्पर्धन्त स एतं विष्णुर्वासनमपश्यन५ स्वाय देव- ताया आलभत ततो वैस इमान्लो- क-धा । समावृत इति सं-आवृक्के । पुरः। एनम् । दधते ॥ १५॥ लभेत वरुणं वशैतामवि वृशामादित्येभ्यः काय मल्हा आ लभेत तान्येव सैवास्मिन्थ्सो- मैश्वेतो भवति त्रिचत्वारिशच ॥ २ ॥ 'देवासुरा इति देव-असुराः । एषु । लोकेषु । अस्पर्धन्त । सः । एतम् । विष्णुः । वामनम् । अपश्यत् । तम् । स्वायै । देवाय । एति । अल- भत । ततः। वै । सः । इमान् । लोकान् । अभी- गृह्णाति सर्वती गृह्णाति । ततश्चकवा अद्वितीयं समावृते समाव- जयति । ततश्चैनमेव पुरोदधते प्राधान्ये स्थापयन्ति मनाः ।। इति द्वितीये भयमे द्वितीयोनुवाकः, । 'देवासुरा इत्यादि ॥ स्पर्धा लोकविषयं परस्परमैश्वर्यासहनम् । वामनो हस्वाङ्गः । स्वायै देवतायै आत्मानमेव देवतां रुत्वा । 21

·260
तैत्तिरीयसंहिता.
[फा. २. प्र...
काम इन्द्रमेव मरुत्वन्तः स्वेन
भागधेयेनोपं धावति स एवास्मै
सजातान्म यच्छति ग्राम्येव भवति
यह भस्तेने ॥ १७ ॥ ऐन्द्रो यत्पृ-
निस्तेनं मारुतस्समृद्ध्यै पश्चात्पृ-
भिसक्थो भवति पश्चादववसायि-
नीमेवास्मै विशें करोति सौम्यं
ग्राम-कामः । इन्द्रम् । एव । मरुत्वन्तम् । स्वेन ।
भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति ।
सः। एव । अस्मै । सजातानिति स-जातान् ।
प्रेति । यच्छति । ग्रामी। एव । भवति । यत् ।
ऋषभः । तेन ॥ १७ ॥ ऐन्द्रः । यत् । पृश्निः ।
तेन । मारुतः। सम॒व्या इति सं-ऋद्धयै । पश्चा-
त् । पृश्निसक्थ इति पृश्नि-सक्थः । भवति ।
पश्चादन्ववसायिनीमिति पश्चात्-अन्ववसायिनीम्।
एव । अस्मै । विशम् । करोति । 'सौम्यम् ।
सशस्सम्बन्धस्समृद्धिः । पश्चादिति । सक्थः पश्चादागे एभित्वं
यस्य स तथोक्तः । पश्चादन्ववसायिनी पश्चादनुसृत्यावस्थानशी-
लां विशं प्रनां करोति ।।
'सौम्यमित्यादि ॥ बभ्रुः कपिलश्यामः । सौम्यमन्नं, तस्यो-
दयशीलत्वादभूरिति ॥
-

·अनु. ३.] भदभास्करमाष्योपेता. 201 वर्धमा लोतानकामस्सौम्यं वा अनु: सोममेव स्वेन भागधेयेनोपं धावति स एवास्मा अन्नं प्रयच्छत्य- नाद एव भवति वर्धर्भवत्येतहा अन्नस्य रूप समृद्धयै सैम्यं बभ्रु- मा लभेत यमलम् ॥१८॥ राज्याय सन्त राज्यं नोपनमैथ्सौम्यं वै रा- वर्धम् । एति । लभेत । अन्नकाम इत्यने-कामः। सौम्यम् । वै । अनम् । सोम॑म् । एव । स्वेनं । भागधेयेनेति भाग-धेयेन । उपति । धावति । सः एव । अस्मै । अनम् । प्रेति । यच्छति । अनाद इत्यन-अदः । एव । भवति । वृध्रुः । भवति । एतत् । वै । अन्नस्य । रूपम् । समृ- या इति सं-ऋद्धयै । सौम्यम् । बभ्रुम् । एति। लभेत् । यम् । अलम् ॥ १८॥ राज्याय । स- न्तम् । राज्यम् । न । उपनमे दित्युप-नमैत् । सौम्यम् । वै । राज्यम् । सोम॑म् । एव । स्वेन । राज्यं प्राप्तुं योग्यमपि राज्यं राजन्यं* वा यनोपनमेत् नोपगच्छेत् । राज्ञः कर्म राज्यम् । पुरोहितादित्वात् यत् ॥ *क-ग्यमराजन्य.

·262 । तैत्तिरीयसंहिता. [फा. २. प्र.. लभेत गत- ज्य५ सोममेव स्वेने भागधेयेनोप धावति स एवास्मै राज्यं प्रयच्छ- त्युपैन५ राज्यं नमति बभ्रुवत्येतद्वै सोमस्य रूप समृडया इन्द्राय वृत्र- तुरै ललामै प्राशृङ्गमा श्रीः प्रतिष्ठाकामः पाप्मानमेव वृत्रं भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपति । धावति । सः । एव । अस्मै । राज्यम् । प्रेति । यच्छति । उपेति । एनम् । राज्यम् । नमति । वभ्रुः। भवति । एतत् ।वै । सोम॑स्य । रूपम् । समुंड्या इति सं-ऋहयै । 'इन्द्राय । वृत्रतुर इति वृत्र- तुरै । ललामम् । प्राशृङ्गम् । एति । लभेत् । गतश्रीरिति गत-श्रीः । प्रतिष्ठाकाम इति प्रति- घा-कामः । पाप्मानम् । एव । वृत्रम् । तीत्वा॑ । 'वृत्रतुर इति ॥ वृत्रस्य वा पापादेवा हिंसिता वृत्रतूः । तुर्वी हिंसायाम, विप् । ललामं प्राशृङ्गमिति व्याख्यातम् । गतश्रीः । केचिदाहुः-शुश्रुवान् ग्रामणी राजन्यो वेति । पाप्मानमिति । येन प्रतिष्ठा निरुद्धयते । वृत्रं वारकम् ॥ *सं. २-१-३.

·अनु. ३. भटमास्करभाष्योपैता. 203 ती प्रतिष्ठां गच्छृतीन्द्रायाभिमा- तिघ्ने ललामै प्राङ्गमा ॥ ११ ॥ लभेत यः पाप्मना गृहीतस्स्यात्पा- प्मा वा अभिमातिरिन्द्रमेवाभिमा- तिहन स्वेन भागधेयेनोपं धावति स एवास्मात्पाप्मानमभिमांति प्र- [दत इन्द्राय वजिणे ललामै प्रा- प्रतिष्ठामिति प्रति-स्थाम् । गच्छति । 'इन्द्राय । अभिमातिघ्न इत्यभिमाति-न्ने । ललामम् । माशू- झन्म्। एति ॥१९॥ लभेत । यः। पाप्मना गृहीतः । स्यात् । पाप्मा । वै । अभिमातिरित्यभि-मा- तिः । इन्द्रम् । एव । अभिमातिहनमित्यभिमा- ति-हनम् । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः। एव । अस्मात् । पाप्मा- नम् । अभिमातिमित्यभि-मातिम् । मेति । नुदु- ते । इन्द्राय । वजिणे । ललामम् । प्राशृङ्गम् । 'अभिमातिन इति ॥ अभिमातिः पाप्मा तस्या हन्त्रे । किम् । उदातनिवृत्तिस्वरेण विभक्तरुदात्तत्वम् । गतमन्यत्* ॥ इन्धे इति ॥ राज्यप्राप्तियोग्यां दीप्तिं करोतीति । नि इन्धी दीप्तो, भानलोपः ॥ सं. २०१.३..

·264 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. २. प्र.. शृङ्गमा लभेत यमल राज्याय स- न्त राज्यं नोपनमेदिन्द्रमेव वजि- ण स्वेन भागधेयेनोपं धावति स- एवास्मै वजं प्रयच्छति स एन वजो भूत्या इन्ध उपैन५ राज्यं नं- मति ललामः प्राशृङ्गो भवत्येतदै वर्जस्य रूप५ समृद्धयै ॥ २० ॥ एति । लभेत । यम् । अलम् । राज्यायं । स- न्तम् । राज्यम् । न । उपनमेदित्युप-नमैत् । इन्द्रम् । एव । वजिर्णम् । स्वेनं । भागधेयेनेर्ति भाग-धेयैन । उपेति। धावति । सः । एव । अस्म। वजम् । प्रेति । यच्छति । सः। एनम् । वजः। भूत्यै । इन्धे । उपेति । एनम् । राज्यम् । नमति । लुलामः। माशृङ्गः । भवति । एतत् । वै । वज- स्य । रूपम् । समृङ्ख्या इति सं-ऋद्धये ॥ २० ॥ सङ्गामे तेनालमभिमातिने ललामै प्रौशृङ्गमैन पञ्चदश च ॥३॥ इति द्वितीये प्रथमे तृतीयोनुवाका.

·अनु. ४.] भभास्करमाप्योपता. 265 असावादित्यो न व्यरोचत तस्मै देवाः प्रायश्चित्तिमैच्छन्तस्मा एतां दशपभामालभन्त तयैवास्मिनुच- मधुर्यो ब्रह्मवर्चसकामस्स्यास्मा एतां दशरूपक्षामा लभेताम्मेवादि- त्यडू स्वेन भागधेयेनोपं धावति स असौ । आदित्यः । न । वीति । अरोचत । तस्मै । देवाः। प्रायश्चित्तिम् । ऐच्छन्न् । तस्मै । एताम् । दर्पभामिति दर्श-ऋपभाम् । एति । अलअन्त । तया । एव । अस्मिन्न् । रुचंम् । अधुः। यः । ब्रह्मवर्चसकाम इति ब्रह्मवर्चस-कामः । स्यात् । तस्मै । एताम् । दार्पभामिति दर्श-अप- भाम् । एति । लभेत् । अमुम् । एव । आदि- त्यम् । स्वेनं । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति। धावति । सः । एव । अस्मिन् । ब्रह्मवर्चसमिति असावादित्य इत्यादि ॥ दशानामृपमानां समाहारो दशर्षभा । आकारान्तोत्तरपदो हिगुस्त्रियामिप्यते । इति त्रिफलादिवदनादि- त्वात् 'द्विगोः' इति डीवभावः । इगन्तकाल ' इति पूर्वप- दप्रतिस्वरत्वम् । अनिगन्तपि व्यत्ययेन प्रवर्तते । बहुव्रीहिर्वा; समष्टिर्वाच्या । दशर्षभेति कर्मनाम, जातिरिति केचित् ॥ 28 ·266 तैत्तिरीयसंहिता, [का. २. प्र. १. एवास्मिन्ब्रह्मवर्चसं दधाति ब्रह्मव- र्चस्यैव भवति वसन्ता प्रातस्त्रीन्ल- लामाना लभेत ग्रीष्मे मध्यन्दिने ॥ २१ ॥ त्रीछिति पृष्ठा रद्यपराले त्रीबितिवारान्त्रीणि वा आदित्य- स्य तेजासि वसन्तां प्रातीष्मे मध्यन्दिने शरद्यपराह्ने यावन्त्येव ब्रह्मवर्चसम् । दधाति । ब्रह्मवर्चसीर्ति ब्रह्म-य- र्चसी । एव । भवति । वसन्ता । प्रातः । त्रीन् । ललामा । एति । लभेत । ग्रीष्मे । मध्यन्दिने ॥ २१ ॥ त्रीन् । शितिपृष्ठानिति शिति-पृष्ठान् । शरदि। अपराह्न इत्यपर-अह्ने । त्रीन् । शिति- वारानिति शिति-वारान् । त्रीणि । वै। आदित्य- स्य । तेजा सि । वसन्ता । प्रातः । ग्रीप्मे । मध्यन्दिने । अरदि । अपरान इत्यपर-अखे । यावन्ति । एव । तेजा सि । तानि । एव । अवे- । 'वसन्तेति ॥ पूर्ववत्सप्तम्या डादेशः । वसन्ते चतुर्दश्यां प्रक्रमः । प्रातःकाले उपाकरणं वपाहोमोभयं यथा स्यात्तयोप- क्रमः । ग्रीष्मशरदोर्मध्याहापराहयोरेवोपक्रमः । सर्वत्र संवत्सरे 1.

·अनु. ४.] भटभास्करभाष्योपैता. 207 तेजासि तान्येवाव॑ रुन्धे त्रयस्त्रय आ लभ्यन्तेभिपूर्वमेवास्मिन्तेजो दधाति संवथ्सरं पर्यालंभ्यन्ते संव- थ्सरो वै ब्रह्मवर्चसस्य प्रदाता सैव- थ्सुर एवास्मै ब्रह्मवर्चसं प्रयच्छति ति । रुन्धे । त्रय॑स्त्रय इति त्रयः-त्रयः । एति । लभ्यन्ते । अभिपूर्वमित्यभि-पूर्वम् । एव । अ- स्मिन् । तेजः। दधाति । संवत्सरमिति सं-वत्त- रम् । पर्यालभ्यन्त इति परि-आलभ्यन्ते । संव- त्सर इति सं-वत्सरः । वै । ब्रह्मवर्चसस्योति ब्रह्म-वर्चसस्य॑ । प्रदातेति प्र-दाता । संवत्सर इति सं-वत्सरः । एव । अस्मै । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् । प्रेति । यच्छति । ब्रह्मवर्चसीति ब्रह्म-वर्चसी । एव । भवति । संवत्सरस्येति सं- ब्रह्मचर्यादि यजमानस्य केचिदिच्छन्ति । ललामा उक्ताः । शितिष्ठारिशतिवाराः श्वेतवालाः । उभयत्रापि 'शितर्नित्यावह्वन् । इत्युतरपदारुतिस्वरत्वम् । अभिपूर्वमिति । अनुक्रमेण त्रिभिः पशुभिः त्रीणि तेजांस्यस्मिन् दधाति । संवत्सरमित्यादि । गतम् ।। 'संवत्सरस्येति ॥ यस्मिन्नारम्यते पर्वणि दशर्षभा ततः प्रभृति *सं. २.१.३.. सिं. २.१.२७ ·266 तत्तिरीयसहिता. का. २. प्र. ब्रह्मवर्चस्यैव भवति संवत्सरस्य पुरस्तात्प्राजापत्यं कर्दुम् ॥ २२ ॥ आ लभेत प्रजापतिस्सी देवता देवतास्वेव प्रति तिष्ठति यदि विभी- याहुश्चर्मा भविष्यामीति सोमापौ- प्ण५ श्याममा ओत सौम्यो वै देवतया पुरुपः पौष्णाः पुशवस्स्वयै- वत्सरस्य । पुरस्तात् । प्राजापत्यमिति प्रा पत्यम् । कद्रुम् ॥ २२ ॥ एति । लभेत । मु... तिरिति मजा-पतिः। सर्वांः । देवताः । देवासु। एव । प्रतीति । तिष्ठति । यदि । विभीयात् । दुश्चर्मेति दुः-चर्मा । भविष्यामि । इति । सो- मापौष्णमिति सोमा-पोष्णम् । श्यामम् । एति। लोत । सौम्यः । वै। देवतया । पुरुपः। पौष्णाः। पशवः । स्वया । एव । अस्मै । देवतया । पशु- द्वादशसु हादशसु पौर्णमासीपु* हादशामावास्यासु चातीतासु प्रयोदशे पर्वणि सइल्पः । कट्ठे पक्कबदरवर्णम् ॥ 'यदीत्यादि ॥ दुशर्मा कुष्ठी । 'परादिश्छन्दसि ' इत्युत्तर- पदायुदात्तलम् । कुष्ठादित्वग्दोषो मे भविष्यतीति यदि कथंचि- *त-प्रभृति द्वादशसु पार्णमासोप.

·अनु. ४.j महमास्करभाष्योपैता. g पशु-भिः वास्मै देवतया पशुभिस्त्वच करोति न दुश्चर्मी भवति देवाश्च वै यम- श्वास्मिन्लोकेस्पर्धन्त स यमो देवा- नामिन्द्रियं वीर्यमयुवत तद्यमस्य ॥ २३ ॥ यमत्वं ते देवा अंमन्यन्त यमो वा इदमभूद्यद्वय५ स्म इति ते प्रजापतिमुपौधावन्थ्स एतौ प्र॒जा- भिरिति । त्वचम् । करोति । न । दुश्च- मैति दुः-चर्मा । भवति । देवाः। च । वै। यमः। च । अस्मिन्न् । लोके । अस्पर्धन्त । सः । यमः। देवानाम् । इन्द्रियम् । वीर्यम् । अयुवत । तत् । यमस्य ॥२३॥ यमत्वमिति यम-त्वम् । ते । देवाः । अमन्यन्त । यमः। वै । इदम् । अभूत् । यत् । वयम् । स्मः । इति । ते । प्रजापतिमिति लिङ्गाद्विभीयादिति । स्वयेति । देवतया पशुभिश्च सहकारेभिः त्वचं शोभनां करोति ।। 'देवाश्चेत्यादि ॥ अस्मिन् लोके एतलोकनिमित्तमस्पर्धन्त अस्माकमेवायं लोक इति देवाः, ममेवायमिति यमः । स इत्यादि। देवानामिन्द्रियं वीर्य चायुवत देवेभ्यः पृथकृतवान् अपहृतवान् । व्यत्ययेन शपू, आत्मनेपदं च | तदिति । यवनाद्यमः । याते:

·.210 तत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. १. पतिरात्मन उक्षवशौ निरमिमीत ते देवा वैष्णावरुणीं वशामालभ- न्तैन्द्रमुक्षाणं तं वरुणेनैव ग्राहयि- त्वा विष्णुंना यज्ञेन प्राणुदन्तैन्द्रेणै- वास्यन्द्रियमवृञ्जत यो भ्रातृव्यवा- न्थ्स्याथ्स स्पर्धमानो वैष्णावरुणीम् प्रजा-पुतिम् । उपेति । अधावन् । सः । एतौ । प्रजापतिरिति मजा-पतिः। आत्मनः । उक्षवशा- वित्युक्ष-वृशौ । निरिति । अमिमीत। ते । देवाः। वैष्णावरुणीमिति वैष्णा-वरुणीम् । वशाम् । एति । अलअन्त । ऐन्द्रम् । उक्षाणम् । तम् । वरु- णेन । एव । ग्राहयित्वा । विष्णुना । यज्ञेन । प्रे- ति । अनुदन्त । ऐन्द्रेणं । एव । अस्य । इन्द्रियम्। अवृञ्जत । यः । भ्रातृव्यवानिति भ्रातृव्य-धान्। स्यात् । सः । स्पर्धमानः । वैष्णावरुणीमिति वै- पचाद्यचि अन्त्यविकारश्ान्दसः । यमो वा इति । यमो या इदं विश्वमभूत् यमेश्वरमभूत् यद्वयं स्मः यदस्मदधीनं पूर्वमा. सीत् । त इति । तथा मन्यमाना देवाः प्रजापतिमुगसम्प्राप्ताः इत्थं स्मः अत्र प्रतिकर्तुमर्हसीति । स चात्मनः शरीरादुसवशी ·भनु. ४.] भहमारकरभाष्योपेता. 271 ॥ २४ ॥ वृशामा लभेतैन्द्रमुक्षाणं वरुणेनैव भ्रात॒व्यं ग्राहयित्वा वि- प्णुना यज्ञेन प्रणुदत ऐन्द्रेणैवास्य- न्द्रियं के भवत्यात्मना परांस्य भ्रातृव्यो भवतीन्द्रो वृत्रहन्तं वृ- त्रो हुतप्पोडशभि गैरसिनात्तस्यै प्णा-वरुणीम् ॥ २४ ॥ वशाम् । एति । लभेत । ऐन्द्रम्। उक्षाणम्। वरुणेन। एव। भ्रातृव्यम् । ग्राह- यित्वा । विष्णुना । यज्ञेन । ति । नुदते । ऐन्द्रे- ण। एव । अस्य । इन्द्रियम् । वृः । भवति । आत्मना । परेति । अस्य । भ्रातृव्यः । भवति । 'इन्द्रः। वृत्रम् । अहन् । तम् । वृत्रः । हुतः। पोड़- शभिरिति पोडश-भः । भोगैः । असिनात् । तस्य । वृत्रस्य॑ । शीर् प॒तः । गावः । उदिति । आयन् । ताः । वैदेद्यः । अभवन्न् । तासाम् । निरमिमीत निर्माय दत्तवान् । उक्षा च पशा चोक्षवशी, व्यत्य- येन पूर्ववछिङ्गता । उक्षा सेक्ता घशा वन्ध्या । ते इत्यादि। गतम् ॥ "इन्द्रो वृत्रमहन्नित्यादि ॥ पोडशभिर्भो गेः शरीरदेशैः इन्द्र- मसिनात् अयमात् । पिञ् बन्धने । वदेह्यो मोविशेषाः । केचि- ·272 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. २. प्र. १. वृत्रस्य शीर्पतो गाव उदाय॒न्ता वैदेह्योभवन्तासामृपभो जघनेनदै- तमिन्द्रः ॥ २५ ॥ अचायथ्सौम- न्यत यो वा इममालभैत मुच्यता- स्मात्पाप्मन इति स आग्नेयं कृष्ण- ग्रीवमालभतेन्द्रमृप तस्यामिरेव स्वेन भागधेयेनोप॑सृतप्पोडशधा वृ- ऋपभः। जघनै । अनु । उदिति । ऐतु । तम् । इन्द्रः। ॥२५॥ अचायत्। सः। अमन्यत । यः। वै। इमम् । आलभेतत्या-लभैत ।मुच्यत। अस्मात् । पाप्मनः। इति । सः। आनेयम् । कृष्णग्रीवमिति कृष्ण- ग्रीवम् । एति । अलभत । ऐन्द्रम् । पक्षम्। तस्य। अग्निः । एव । स्वेन। भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपसृत इत्युपं -सृतः । पोडशधेत पोडश-धा। वृत्रस्य । भोगान् । अपीति । अदत् । ऐन्द्रेण । इन्द्रियम् । आत्मन्न् । अधन । यः । पाप्मना । दाहुः--विदेहा एव वेदेह्यः अशरीरा गावोभवन् । 'उदात्त- स्वरितयोः' इति विभक्तिस्वयते । अथ तासां गवां जघने पश्चात् ऋपभोदैत् अनूदतः, तमिन्द्रश्श्रुतवान् । अस्मादिति । सर्व- ·भटमास्करभाष्योपैता. 273. त्रस्य भोगानप्यदहदैन्द्रेणेन्द्रियमा- त्मनधत्त यः पाप्मना गृहीतस्स्याथ्स आग्रेयं कृष्णग्रीवमालोतेन्द्र पभ- मग्निरेवास्यस्वे भागधेयेनोपंसृतः॥ पाप्मानमपि दहत्येन्द्रेणेन्द्रियमात्म- न्धत्ते मुच्यते पाप्मनो भवत्येव द्या- गृहीतः । स्यात् । सः। आग्नेयम् । कृष्ण ग्रीव- मिति कृष्ण-ग्रीवम् । एति । लभेत । ऐन्द्रम् । ऋपक्षम् । अग्निः । एव । अस्य । स्वेन । भागधे- येनेति भाग-धेयैन । उपसृत इत्युप-सृतः॥२६॥ पाप्मानम् । अपीर्ति । दहति । ऐन्द्रेण । इन्द्रियम्। आत्मन् । धत्ते । मुच्यते । पाप्मनः । भवति । एव । 'द्यावापृथिव्यामिति द्यावा-पृथिव्याम् । धे- लोकप्रसिद्धात्, न तु प्रस्तात्, अत एवान्वादेशाभावान्निवाताभावः। 'उडिदम्' इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । अथैवं जानन्निन्द्रः स्वयं तावदामेयं कृष्णग्रीवमालभत ऐन्द्रमृषभम् । पृथक् स्वेन भागधेयेनोपसृ- तोमिरस्येन्द्रस्य वाधकान् वृत्रभोगान् पोडशधा स्थितानप्यदहत यथाकाममदहत् । यहा -पोडशधा स्थितान्सनिप्यदहा । ऐन्द्रे- णात्मनीन्द्रियमपत्तेन्द्रः [गतमन्यत् ] ॥ 'द्यावाप्रथिव्यामिति ॥ ' द्यावाप्रथिवीशुनासोर' इति यत् । ज्योगपरुद्धः दीर्घकालं दुर्गतः । राष्ट्रान्निर्वासित इत्येके । द्यावा- 21 ·274 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र... वापृथिव्यां धेनुमा लभेत ज्योगपरु- होनयोर्हि वा एपोप्रतिष्ठितोऽथैप ज्योगप॑रुहो द्यावापृथिवी एव त्वे- नं भागधेयेनोपं धावति ते एवैन प्रतिष्ठां गमयतः प्रत्येव तिष्ठति प- यारिणी भवति पारीव हातस्य नुम् । एति । लभेत । ज्योगपरुद्ध इति ज्योक्- अपरुद्धः । अनयोः । हि । वै । एपः। अप्रतिष्ठित इत्यप्रति-स्थितः । अर्थ । एपः। ज्योक् । अर्परुद्ध इत्यप-रुहः । द्यावापृथिवी इति द्यावा-पृथिवी । एव । स्वेन । भागधेयनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । ते इति । एव । एनम् । प्रतिष्ठामिति प्रति-स्थाम् । गमयतः । प्रतीति । एव । तिष्ठति। पर्यारिणी । भवति । पर्यारि । इव । हि । एतस्य। राष्ट्रम् । यः । ज्योगपरुद्ध इति ज्योक्-अपरुद्धः । प्रतिष्ठितत्वादेप ज्योगपरुढो भवति । पर्यारिणो प्रसवकाल- एथिव्या ग । केचिदाहुः-प्रजननकालमतीय प्रजायतः मतीत्य फतमस.. ...तीत्य या प्रजातात ..] ज्योगपरुद्धस्य हि राष्ट्र पर्यारि भवति दपिकालातिक्रमेण माप्तधात् । तस्मात्सदृशयोगसमृद्धये भवति ॥

·भंभारकरभाष्योपेता, 27 राष्ट्र यो ज्योगपरुहस्समृद्धयै वाय- व्यम् ॥ २७ ॥ वत्समा लभेत वायुर्वा अनोर्वत्स इमे वा एतस्मै लोका अप॑शुष्का विडपशुष्कायैप ज्योगपरुद्धो वायुमेव स्वेनं भागधे- येनोपं धावति स एवास्मां इमा- समृदया इति सं-ऋद्धये । 'वायव्यम् ।। २७ ।। वत्सम् । एति । लभेत । वायुः । वै । अनयोः । वत्सः । इमे । वै। एतस्मै । लोकाः । अबशुष्का इत्यप-शुष्काः । विट् । अप॑शुप्केत्यर्प-शुष्का अर्थ । एपः । ज्योक् । अपरुद्ध इत्यप-रुहः । वायुम् । एव । स्वेने भागधेयेनेत भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः । एव । अस्मै । इमान् । - अथ वायव्यो वत्सोऽपरुतस्यैव विधीयते--तस्या एव धेनो- वाएथिव्योः हि वत्सो वायुः । इमे च शुप्रभृतयो लोकाः एतस्मै पुरुषायापशुप्काः अपरक्ता अस्मिन् भवन्ति । विध मना चापशुप्का भवति । अथैप ज्योगपरुद्धो भवति । प्रदा. पयतीति । अपरं* हित्वा यथारमे वसूनि ददाति विट्च तथा करोति वायुः, ततश्चारमे इमे लोकाः प्रस्नुवन्ति वसलेहः। *क.ग. अपर.. कि.ग. वरना. 1 ·अनु. ५. भास्करभाष्योपेताः 277 W उत्तमः : पशुरासीत्तं पृष्ठ प्रति सट्ट- योदक्खिदत्त५ सहस्रं पशवोनूदा- यन्स्थ उन्नतोभवद्यः पशुकांमस्स्या- स एतमैन्द्रमुनतमा लभेतेन्द्रमेव स्वेन भागधेयेनोपं धावति स एवा- सः । यः । उत्तम इत्युत्-तमः । पशुः। आसी- त् । तम् । पृष्टम् । प्रतीति । सङ्ग होति सं-गृह्य । उदिति । अख्खिदत् । तम् । सहस्रम् । पशवः । अनु । उदिति । आयन्न् । सः। उन्नत इत्युत्- नतः । अभवत् । यः। पशुकाम इति पशु-का- मः। स्यात् । सः। एतम् । ऐन्द्रम् । उन्नतमि- त्युत्-नतम् । एति । लभेत । इन्द्रम् । एव । स्वे- ने । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति। सः । एव । अस्मै । पशून् । प्रेति । यच्छति । . वसतो पशूनाम्मध्ये य उत्तमः पशुरासीत्, तं पृष्ठं प्रतिसङ्गह्म पृष्ठे गृहीत्वा उदक्खिदत् उत्क्षिप्तवान् । छान्दसो वर्णोपजनः । उत्तमशब्द उञ्छादिषु निपात्यते, तेनान्तोदात्तः । लक्षणे प्रतेः कर्मप्रवचनीयत्वम् । तमनु सहस्रं पशव उदायन् उदगच्छन् । स उत्तमः पशुरुन्नतोभवत् । उन्नतं पठभागेस्यास्तीति लक्षणया ·278 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र.. स्मै पशून्म यच्छति पशुमानेव भ- वत्युनतः॥ २९ ॥ भवति ताहस्री वा एपा लक्ष्मी यदुन्नतो लक्ष्मियै- व पशूनवं रुन्धे यदा सहस्र पशू- प्राप्नुयादर्थ वैष्णवं वामनमा लभे- तैतस्मिन्वैतत्तहस्रमध्यतिष्ठत्तस्मा- पशुमानिति पशु-मान् । एव । भवति । उन्नत इत्युत्-नतः ॥२९॥ भवति । 'साहस्री । वै। एपा। लक्ष्मी । यत् । उन्नत इत्युत्-नतः । लक्ष्मियो । एव । पशून् । अवेति । रुन्धे । यदा । सहस्रम् । पशून् । प्राप्नुयादिति प्र-आप्नुयात् । अर्थ । वैष्ण- वम् । वामनम् । एति । लभेत । एतस्मिन् । वै। तत् । सहस्रम् । अधीति । अतिष्ठत् । तस्मात् । एपः । वामनः । समीपित इति सं-ईपितः । पु- तद्वानुच्यते, मत्वर्थीयो लुप्यते । यत्र गृहीतपेसवः [....हीतपशोः] ककुदाख्य उन्नतोऽभवत् ॥ 'साहस्रीति ॥ सहस्त्रस्य निमित्तभूता । 'शतमानविंशतिक' इत्यण् । लक्ष्मी टक्षणम् । 'मुपां सुलुक्' इति सो क् । यदेत्यादि । गतम् । समीपितस्सम्यगीपितः । अहोरात्राण्येवेति ।

·279 अनु. ५.] माभास्करभाष्योपैता. WwA देप वामनस्समीपितः पशुभ्य एवप्र- जातेभ्यः प्रतिष्ठां दधाति कौरहति सहस्र पशून्प्राप्तुमित्याहुरहोरात्रा- ण्येव सहस्र सम्पाद्या लभेत पशवः ॥ ३० ॥ वा अहोरात्राणि पशूनेव प्रजातान्प्रतिष्ठां गमयत्यो- पंधीभ्यो वेहतमा लभेत प्रजाका- शुभ्य इति पशु-भ्यः । एव । प्रजातेभ्य इति प्र-जातेभ्यः। प्रतिष्ठामिति प्रति-स्थाम् । दधाति। कः । अर्हति । सहस्रम् । पशून् । प्राप्तुमिति प्र- आतुम् । इति । आहुः । अहोरात्राणीत्यह:-रात्रा- जिं । एव । सहस्रम् । सम्पाद्येति सं-पाय। एति। लभेत । पशर्वः ॥३०॥ वै । अहोरात्राणीत्यहः रात्राणि । पशून् । एव । प्रजातानिति प्र-जातान् । प्रतिष्ठामिति प्रति-स्थाम् । गमयति । ओपधोभ्य । अहोरात्राणां च पशूनां सहस्त्रत्वात् प्रजाताः पशवः प्रतिष्ठिता भवन्ति । 'हेमन्तशिशिरावहोरात्रे च' इति पूर्ववल्लिङ्गता । पशु- बन्धान्तरमिदम् । पशूनां सहस्रं प्राप्याहोरात्राणां सहस्रं स्थिता- थवैष्णवं वामनमालभेत ॥ ओषधीम्य इत्यादि ॥. 'ओपधेश्च' इति. दीर्घत्वम् । वेहत ·280 तैत्तिरीयसंहिता. [या. २. प्र. १. म ओपंधयो वा एतं प्रजायै परि वाधन्ते योल प्रजायै सन्मजां न विन्दत ओषधयः खलु वा एतस्यै सूतुमपि नन्ति या वेहद्भवत्योपंधी- रेव स्वेनं भागधेयेनोपं धावति ता एवास्मै स्वाद्योः प्र॒जां प्र जनय- इत्योपैधि-भ्यः। वेहतम् । एति। लभेत।प्रजाकाम इति प्रजा-कामः। ओषधयः। वै। एतम्।प्रजायाई- तिप्र-जाय। परीति वाधन्ते । यः।अलंम् । मजाया इति प्र-जाय । सन्न् । प्रजामिति प्र-जाम् । न । विन्दते । आफ्धयः । खलु । वै। एतस्यै । सर्तुम् । अपीर्ति । मुन्ति । या। वहत् । भवति । ओपंधीः । एच । स्वेनं । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । ताः । एव । अस्मै । स्वात् । योनेः । प्र- जामिति प्र-जाम् । प्रेति । जनयन्ति । विन्दते ॥ । गर्भनाशिनी । औपचयः सरियति । एतस्या पेहतरम तुं सातव्यं गर्भम् । ओणादिकस्तुप्रत्ययः । अपिनन्ति यथेष्टं प्रालि आगे या इति । तदेतत्वाताच्यञ्यन, च्यापिन्यो या । अप्स. दिति । अव्यक्तावस्यं करणरुपी पुसः । तस्मादोपधीनामपि ज-यासिाद ti-मारपर ·अनु. ५) भाभास्करभाष्योपेताः 281 . । न्ति विन्दते ॥ ३१ ॥ प्रजामापो वा ओपवयोसत्पुरुप आप एवा- स्मा असतस्सइंदत तस्मादाहुर्य- चैवं वेद यश्च नापस्त्वावासंतस्सईद- तीत्येन्द्रीय सूतशामा लभेत भू- तिकामोऽजातो वा एप योलं भूत्यै ॥ ३१ ॥ प्रजामिति प्र-जाम् । आपः। वै ओषधयः । अर्सत् । पुरुषः । आपः । एव । अ- स्मै । असतः । सत् । ददति । तस्मात् । आहुः । यः । च । एवम् । वेदं । यः। च । न । आपः । तु । वाव । असतः । सत् । ददति । इति । 'ऐ- न्द्रीम् । सूतवंशामिति सूत-वशाम् । एति । ल. भेत । भूर्तिकाम इति भूति-कामः । अजातः । वै । एपः । यः । अलम् । भूत्यै । सन्न् । भूर्तिम् । हेतुभूता आप एव असतोऽव्यक्तात् सव्यक्तं प्रजालक्षणं ददति अस्मे यजमानाय ओषधीम्यो वेहतमालभमानाय । तस्मादाहु- रिति । यश्चैवमपां हेतुत्वं वेद, यश्च न वेद लौकिकः, ते सर्वे आपः खल्वसतस्सद्ददतीत्याहुः अप्संसर्गादेव सर्वबीजारो- त्पतिं पश्यन्तः । 'तुनुपूर्व उदात्तयोर्वकारः'* इति वकारो लुप्यते ।। ऐन्द्रीमित्यादि ॥ सूतवशा सरुत्मसूता वन्न्या । अजातो *ते. मा, ५.१३, 23x ·jee तैत्तिरीयसंहिता. [फा. २... सन्भूति न प्राप्नोतीन्द्रं खलु वा एपा सूत्वा वशाऽभवत् ॥ ३२ ॥ इन्द्रमेव स्वेने भागधेयेनोपं धाव- ति स एवैनं भूति गमयति भव- त्येव य५ सूत्वा वशा स्यात्नमैन्द्र- मेवा क्षेतैतहाव तदिन्द्रिय साक्षादेवेन्द्रियमव॑ रुन्ध ऐन्द्राग्नं न । प्राप्नोतीति प्र-आप्नोति । इन्द्रम् । खलु। एषा । सूत्वा । क्शा । अभवत् ॥ ३२॥ इन्द्रम् । एव । स्वेनं । भागधेयनेति भाग-धेयैन । उपेति। धावति । सः । एव । एनम् । भूर्तिम् । गमयति । भवति । एव । यम् । सूत्वा । वृशा । स्यात् । तम् । ऐन्द्रम् । एव । एति । लभेत । एतत् । वाव । तत् । इन्द्रियम् । साक्षादिति स-अक्षात् । एव । इन्द्रियम् । अवेति । रुन्धे। ऐन्द्राग्नमित्यैन्द्र-अनम् । वा इति । अनातकल्पत्वात् । इन्द्रं खल्विति । प्रथमं मूत- पशा इन्द्रं सूत्वा जनयित्वा ततो यशाऽभवत्, तस्मादेन्द्रीमालभतेति । यमित्यादि । इन्द्रियकामस्य यं सूबा वा स्यात् तत्प्रयमवत्स इन्द्रायालमतेति । एतदिति प्रनारूरम् ॥ ऐन्द्राममिति ॥ पुनरुत्सृष्टं । जीर्णो मालितवृषणः । पुङ्गवः ·अनु. ५ मामास्करमाध्योपै.ता. 283 । पुनरुत्सृष्टमा लभेत य आ तृतीया- त्पुरुपात्सोमं न पिवेहिच्छिन्नो वा एतस्य सोमपीयो यो ब्राह्मणस्सन्ना ॥ ३३ ॥ तृतीयात्पुरुपात्सोम न पिर्वतीन्द्राग्नी एव स्वेर्न भागधेयेनोप धावति तावेवास्मै सोमपीथं प्र यं- च्छत उपैन५ सोमपीथो नमति य- पुनरुत्सृष्टमिति पुनः-उत्सृष्टम् । एति । लभेत । यः। एति । तृतीयात् । पुरूंपात् । सोमम् । न । पिवेत् । विच्छिन्न इति वि-छिन्नः । वै। एतस्य । सोमपीथ इति सोम-पीयः । यः । ब्राह्मणः । सन् । एति ॥ ३३ ।। तृतीयात् । पुरुषात् । सो- मम् । न । पिवति । इन्द्राग्नी इतीन्द्र-अग्नी । एव । स्वेन । भागधेयेनेत भाग-धेयैन । उपेति। धावति । तौ । एव । अस्मै । सोमपीथमिति सोम-पीथम् । प्रेति । यच्छतः। उपेति । एनम्। सोमपीथ इति सोम-पीथः । नमति । यत् ।। महर्षभायं गोषु मुक्त इत्येके । 'पुनस्त्सृष्टः अगः इति भरद्वानमतम् । आ तृतीयादिति । अभिविधावाकार इत्येके । तृतीयमपि गृहीत्वा इत्यन्ये । सोमपीपस्सोमपानम् । ओणादिक- ।

·284 त्तिरीयसंहिता. दैन्द्रो पर्वतीन्द्रियं वै सौमपीय ई- न्द्रियमेव सोमपीथमर्व रुन्धे याग्ने- यो भवत्याग्नेयो वै ब्राह्मणस्वामेव देवतामनु संतनोति पुनरुत्सृष्टोभंव- ति पुनरुत्सृष्ट ईव ह्येतस्य ॥ ३४॥ सोमपीथस्समृद्धयै. ब्राह्मणस्पत्यं ऐन्द्रः । भवति । इन्द्रियम् । वै । सोमपीथ सोम-पीथः । इन्द्रियम् । एव । सोमपीथमिति सोम-पीयम् । अवेति । रुन्धे । यत् । आग्रेयः। भवति । आग्नेयः । वै । ब्राह्मणः । स्वाम् । एव । देवताम् । अर्नु । समिति । तनोति । पुनरुत्सृष्ट इति पुनः-उत्सृष्टः । भवति । पुनरुत्सृष्ट इति पु- नः-उत्सृष्टः । इव ।हि । एतस्य॑ ॥३४॥ सोमपीथ इति सोम-पीयः । समृया इति सं-ऋद्धयै । 'ब्राह्मणस्पत्यमिति ब्राह्मणः-पत्यम् ।तपुरम् । एति। स्पक्प्रत्ययः । इन्द्रियं वा इति । तद्वैतुत्यात्ताच्छन्द्यम् । आ- मेयो वा इति । अनिर्देवता अस्येति सर्वत्र 'अनिकलिम्यां' इति ढक् ॥ ब्राह्मणस्पत्यमिति ॥ ब्रह्म परिवृहं यज्ञाख्यं कर्म तस्य पाटकोमिः ब्रह्मणस्पतिः । सूपरश्नहीनः । पुच्छहीन इसके ।

·भंग. ५.] भाभास्करभाष्योपेता 285 तूंपुरमालभेताऽभिचरन्ब्रह्मणस्पति- मेव स्वेनं भागधेयेनोपंधावति तस्मा एवैनमा वृश्चति ताजगार्तिमार्छति तू- परोभवति क्षुरपविर्वा एपा लक्ष्मीय- तूंपरस्समृद्धयै स्फ्यो यूपो भवति व- जो वैस्फ्यो वजमेवास्मै प्रहरति श- लभेत । अभिचरन्नित्यभि-चरन् । ब्रह्मणः। पतिम् । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन। उपेति धावति । तस्मै। एव । एनम् । एति । वृश्चति । ताजक्। आर्तिम् । एति । ऋञ्छति। तूपरः । भवति । क्षुरपविरिति क्षुर-पविः । वै । एपा । लक्ष्मी । यत् । तूपरः । समृद्धृया इति सं-ऋद्धयै। स्फ्यः। यूपः । भवति । वजः । वै । स्फ्यः । वर्जम् । एव । अस्मै । प्रेति । हरति । गरमयमिति शर- अभिचरन् मारयन् शत्रून् । ब्रह्मणः छान्दसोऽलुक् । पतिपुत्र' इति सत्वम् । एनमिति । अभिचर्यमाणं तस्मै ब्रह्म- णस्पतये आभिमुख्येन वृश्चति । ताजक् तदानीमेव आति प्रामोति । उपसर्गादति धातो' इति वृद्धिः । क्षुरपविरिति ।. क्षुरत्वे छेदनसामर्थ्य स्थितं पवित्वं वज्रवं यस्यास्सा तथोक्ता शीघ्र- च्छेदिनी, लक्ष्मी लक्षणम् ॥ 'स्मय इति ॥ स्फ्याकतिपः कार्यः स्फ्य एव वा यूपः पठचाः ·286 [का. २. प्र. 1. तैत्तिरीयसंहिता. रमय वहिश्शृणात्येवैनं वैभीदक इध्मो भिनत्येवैनम् ॥ ३५ ॥ वार्हस्पत्य शितिपृष्ठमा लभेत मयम् । वहिः । शृणाति । एव । एनम् । वैभी- दकः । इध्मः । भिनति । एव । एनम् ॥ ३५ ॥ भवत्युन्नतः पशवो जनयन्ति विन्दते- भवत्सन्नतस्येध्मस्त्रीणि च ॥५॥ 'वार हस्पत्यम् । शितिपृष्ठमिति शिति-पृष्ठम्। एति । लभेत । ग्रामैकाम इति ग्राम-कामः। यः कार्यः । तदानीमन्येन स्फ्यकार्य कुर्यात् । शरमयमिति । 'निर वृद्धशरादिभ्यः' इति विकारे मयट् । शरोपि पड़तृणविशेप तत्पर्णमयं* भवति । श्रु हिंसायाम्, 'पुंसि संज्ञायाां. वेभीदक इति । 'पलाशादिभ्यो वा' इत्यण् । विभीदकोड- क्षद्रुमः । विभिनत्तीति विभीदः, ततस्संज्ञायां कन्, एपोदरादि- वादीर्घत्वम् ॥ इति द्वितीये प्रथम पञ्चमोनुवाकः ॥ घः, . 'वार्हस्पत्यमित्यादि ॥ उक्तश्शितिएष्टः, स्वरश्च । एष्ठं प्रधान एकोधिकार इति । राधान्तकर्मण्यधिकार इति केचित् ।। सं.१.८.९॥ *ग-तन्म.

·महमास्करभाष्योपेता. 287 . ग्रामकामो यः कामयैत पृष्ठ समा- नाना स्यामिति वृहस्पतिमेव स्वे- ने भागधेयेनोपं धावति स एवैने पृष्ठ५ संमानानौ करोति ग्राम्यैव भवति शितिपृष्ठो भवति वाहस्प- त्यो झैप देवतया समृद्धयै पोष्ण श्याममा लभेताऽनकामोऽचं वै पूपा पूषणमेव स्वेनं भागधेयेनोपं धावति कामयैत । पृष्ठम् । समानानाम् । स्याम् । इति । वृहस्पतिम् । एव । स्वेन।भागधेयेनेति भाग-धेयै- न । उपेति । धावति । सः । एव । एनम् । पृष्ठ- म् । समानानाम् । करोति । ग्रामी । एव । भव- ति । शितिपृष्ठ इति शिति-पृष्ठः । भवति । वार- हस्पत्यः । हि । एपः । देवतया । समृड्या इति सं-ऋद्धयै । पौणम् । श्यामम् । एति । लभेत। अनकाम इत्यन-कामः । अन्नम् । वै । पूपा । पूपर्णम् । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेये- न। उपेति । धावति । सः । एव । अस्मै ॥३६॥ । । पोष्णमित्यादि ॥ गतम् ॥

·288 तैत्तिरीयसंहिता, [का. २. प्र. १. स एवास्मै ॥ ३६॥ अन्न प्रयच्छ- त्यनाद एव भवति श्यामो भवत्ये- तहा अनस्य रूप५ समृद्धयै मारुतं पृभिमा लभेताऽनकामोऽन्नं वै मरुतो मरुत एव स्वेन भागधेयेनोपं धाव- ति त एवास्मा अनं प्रयच्छन्त्यन्नाद एव भवति पृभिर्भवत्येतहा अन्नस्य रूप समृदया ऐन्द्ररुणमा लभे- अनम् । प्रेति । यच्छति । अन्नाद इत्यन-अदः । एव । भवति । श्यामः । भवति । एतत् । वै। अनस्य । रूपम् । समृद्धया इति सं-ऋथै । मा- रुतम् । पृश्निर। एति । लभेत । अनकाम इत्य- ने-कामा अनम्। वै। मरुतः।मरुतः। एव । स्वेनं। भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । ते। एव । अस्मै । अन्नम् । प्रेति । यच्छन्ति । अता- द इत्यन-अदः । एव । भवति । पृश्निः । भवति। एतत् । वै । अनस्य । रूपम् । समृद्धया इति सं- ऋडयै । 'ऐन्द्रम् । अरुणम् । एति । लभेत । इन्द्रि- "अन्नं वा इत्यादि । तदेतृत्वाताच्छव्यम् ।। 'अरुण इलादि ॥ भ्रूमान् महाभूः ।।

·अनु. ६.] भटमास्करभाष्योपेता. 289 तेन्द्रियकाम इन्द्रमेव ॥ ३७ ॥ स्वेन भागधेयेनोपं धावति स एवा- स्मिनिन्द्रियं दधातीन्द्रियाव्यैव भव- त्यस॒णो धूमान्भवत्येतहा इन्द्रस्य रूप समृद्धयै सावित्रमुपध्वस्तमा लभेत सनिकामस्सविता वै प्रसवा- नामीशे सवितारमेव स्वेनं भाग- यकाम इतीन्द्रिय-कामः । इन्द्रम् । एव ॥३७॥ स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धा- वति । सः । एव । अस्मिन्न् । इन्द्रियम् । दधाति । इन्द्रियावी । एव । भवति । अरुणः । भूमानित भ्रू-मान् । भवति । एतत् । वै । इन्द्रस्य । रूप- म् । स या इति सं-ऋद्धयै । सावित्रम् । उपर ध्वस्तमित्युप-ध्वस्तम् । एति । लभेत । सनिकाम इति सनि-कामः । सविता । वै। प्रतवानामिति प्र- सवानाम् । ईशे । सवितारम् । एव । स्वेन । भागधेयेनति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः। - 'उपध्वस्तः विभिन्नवर्गः बहुविन्दुचितशरीरः । सनिकाम इति । याच्नया लब्धं धनं सनिः । प्रसुवति अनुनानाति ॥ 2N A ·290: तैत्तिरीयसंहिता. [फा. २. प्र. धेयेनोपं धावति स एवास्मै सनि प्र सुवति दानकामा अस्मै प्रजा भवन्त्युपध्वस्तो भवति सावित्रो पिः ॥ ३८ ॥ देवतया समृद्धयै वैश्वदेवं व॑हुरूपमा लभेताऽनकामो वैश्वदेवं वा अन्नं विश्वानेव देवान्थ्स्वे- नं भागधेयेनोपं धावति त एवास्मा एव । अस्मै । सृनिम् । प्रेति । सुवति । दानका- मा इति दान-कामाः । अस्मै । प्रजा इति प्र- जाः। भवन्ति । उपध्वस्त इत्युप-ध्वस्तः। भवति । सावित्रः । हि । एपः॥३८॥ देवतया । सर्मू- द्वया इति सं-ऋद्धयै। वैश्वदेवमिति वैश्व-देवम् । बहुरूपमिति वहु-रुपम् । एति । लभेत । अन- काम इत्यने-कामः । वैश्वदेवमिति वैश्व-देवम् । वै। अन्नम् । विश्वान् । एव । देवान् । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । ते। एव । अस्मै । अनम् । प्रेति । यच्छन्ति । 'बहुरूपः नानारूपः बहोर्नवत् ' इति नभ्यद्भावः, नसुम्याम् '. इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् ।।

·भट्टमास्करभाष्योपैता. 291 अनं प्रयच्छन्त्यनाद एव भवति बहुरूपो भवति बहुरूप हन्न समृद्ध्यै. वैश्वदेवं बहुरूपमा लभेत ग्रामकामो वैश्वदेवा वै सजाता वि- श्वानेव देवान्यस्वेनं भागधेयेनोपं धावति त एवास्मै ॥ ३९ ॥ सजा- तान्न यच्छन्ति ग्राम्यैव भवति बहु- रूपोभवति वहुदेवत्यौ होप समृद्ध्यै अन्नाद इत्यन-अदः । एव । भवति । वहुरूप इति वहु-रूपः । भवति । बहुरूपमिति बहु-रू- पम् । हि । अन्नम् । समृड्या इति सं-ऋयै । वैश्वदेवमिति वैश्व-देवम् । बहुरूपमिति बहु-रू- पम् । एति । लभेत । ग्रामकाम इति ग्राम-का- मः । वैश्वदेवा इति चैश्व-देवाः । वै । सजाता. इति स-जाताः। विश्वान् । एव । देवान् । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । ते 'एव । अस्मै ॥ ३९ ॥ सुजातानिति स-जातान् । प्रेति । यच्छन्ति । ग्रामी । एव । भवति । बहुरूप इति बहु-रूपः। भवति । बहुदेवत्य इति वहु-देव- ·292 त्तिरीयसंहिता. [फा. २. प्र... प्राजापत्यं. तूंपुरमा लभेत य- स्याऽनोज्ञातमिव ज्योगामयेत्प्राजा- पत्यो वै पुरुपः प्र॒जाप॑तिः खलु वै तस्य वेद यस्याऽनाज्ञातमिव ज्यो- गामयति प्रजापतिमेव स्वेन भाग- धेयेनोप धावति स एवैनं तस्मात्त्रा- त्यः । हि । एपः । समृड्या इति सं-ऋहयै । 'प्राजापत्यमिति प्राजा-पत्यम् । तूपरम् । एति । लभेत । यस्य । अनाज्ञातमित्यना-ज्ञातम् । इव । ज्योक् । आमयेत् । प्राजापत्य इति प्राजा-पत्यः। वै। पुरुषः । प्रजापतिरिति पूजा-पतिः । खलु । वै। तस्य । वेद । यस्य । अनाज्ञातमित्यना-ना- तम् । इव । ज्योक् । आमयेति । प्रजापतिमिति प्रजा-पतिम् । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भाग- धेयैन । उपेति । धावति । सः । एव । एनम् । तस्मात् । स्रामात् । मुञ्चति । तूपरः । भवति 'यस्यानाज्ञातमिति ॥ ज्योगामयेदिति । अज्ञातविशेष यं ना[पः यमा]मय आमयेत् दीर्घकालम् । 'रुनार्यानाम् ' इति षष्ठी । तस्य वेदेति । कर्मणसम्प्रदानत्वाञ्चतुर्य पष्टी ।

·अनु.७. भटमास्करभाष्योता. 203 मान्मुञ्चति तूपरो भवति प्राजापत्यो पि देवतया समृद्धयै ॥ ४० ॥ वषट्कारो वै गायत्रियै शिरोऽच्छिन- तस्यै रसः पराऽपतत्तं वृहस्पतिरुपा- प्राजापत्य इति प्राजा-पत्यः । हि । एपः । देवत- या । सद्या इति सं-ऋद्धयै ॥ ४०॥ अस्मा इन्द्रमेवैप संजाता विश्वानेव देवा- न्थ्स्वेन भागधेयेनोपं धावति त एवास्मै प्राजा- पत्यो हि त्रीणि च ॥६॥ 'वपट्टार इति वपट्-कारः । वै । गायत्रियै । शिरः । अच्छिनत् । तस्य । रसः । परेति । अ- पतत् । तम् । बृहस्पतिः । उपेति । अगृह्णात् । स्वामादिति रोगनाम । यहा-सामं मन्त्रेण परलोक आवानं मरणमेव ॥ इति द्वितीये प्रथमे पष्ठोनुवाकः ॥ 'वषकार इत्यादि ॥ रसः शरीरस्थं जलम् । शितिष्ठादि- पशान्तानामुत्पत्तिरुच्यते । शितिष्टटा । उक्तमुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् ।. यो द्वितीयः परापतदिति । 'यदृत्तान्नित्यम् ' इति नियाते प्रति *सं.1-८-९.

·-- 204 तैत्तिरीयसंहिता. फा. २. प्र. १. ऽगृहात्सा शिंतिपृष्ठा वशाऽभवद्यो द्वितीयः पुरोऽपतत्तं मित्रावरुणावु- पोऽगृह्णीताः सा विरूपा वशाऽभव- यस्तृतीयः पुराऽप॑तत्तं विश्वे देवा उगृह्णन्थ्सा वहुरूपा शाऽभवद्य- चतुर्थः पुरातत्स पृथिवीं प्राऽवि- शतं वृहस्पतिरभि ॥ ११ ॥ अ- सा। शितिपृष्ठेति शिति-पृष्ठा । वशा । अभवत्। यः। द्वितीयः । परापतदिति परा-अपतत्.। तम्। मित्रावरुणाविति मित्रा-वरुणौ । उपेति । अगृह्णी- ताम् । सा । द्विरूपेत द्वि-रूपा । वृशा । अभ- वत् । यः । तृतीयः । पराप॑तदिति परा-अपतत् । तम् । विश्वे । देवाः । उपेति । अगृह्णन् । सा । वहरूपति वहु-रूपा । वशा । अभवत् । यः । चतु- धः । पुरातदिति परा-अपतत् । सः । पृथिवी- म् । प्रेति । अविशत् । तम् । वृहस्पतिः । अभी- ति ॥ ४ ॥ अगृह्णात् । अस्तुं । एव । अयम् । पिढे, 'उदात्तवता तिहा' इति समासः । द्विरूपा शुशरणा बेणिवे)ति केचित् । निरुदकादित्वादुत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । बहु- रूपा । 'बहोर्नवत्-' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । अभ्यगृहादिति ।

·भनु, ७. 'मभास्करमाध्योपेता. 295 गृह्णादस्त्येवाऽयं भोगायेति स उक्ष- वशस्समभवद्यल्लोहितं पुरातत्त- द्रुद्र उपाऽगृहात्सा रौद्री रोहिणी वशाऽभवहार्हस्पत्या५ शितिपृ- ष्ठामा लभेत ब्रह्मवर्चसकोमो वृ- भोगाय । इति । सः । उक्षवश इत्युक्ष-वशः । समिति । अभवत् । यत् । लोहितम् । पुरातदिति परा-अपतत् । तत् । रुद्रः। उपेति । अगृह्णात् । सा । रौद्री। रोहिणी । वृशा । अभवत् । वार- हुस्पत्याम् । शितिपृष्ठामिति शिति-पृष्ठाम् । एति । लभेत । ब्रह्मवर्चसकाम इति ब्रह्मवर्चस- कामः । वृहस्पतिम् । एव । स्वेन । भागधेयेनेति निर्गमनकाल एव ग्रहणमुपग्रहणम् । निर्गत्य भूमी प्रविष्टस्य उपरिग्रहणमभिग्रहणम् । अस्त्वेवेति । अयं मम भोगायेवास्तु वृधा भूमौ सान्तो मा भूदिति । उक्षवश इति । उक्षा चासो वश- श्रेत्युक्षवशः । यथेष्टचारी यशः । मोघरेता इत्यन्ये । प्रज- ननाशक्त* इत्यन्ये । या गर्भ धंसयन्ती। स्वैरं चरति सा वशा । रोहिणी लोहितवर्णा । 'वर्णादनुदात्तात् ' इति डीम् ।। अथ शितिष्ठादीनां विधान-भार्हस्पत्यामिति ॥ गायत्र्या- स्सर्वछन्दोयोनित्वात् छन्दसामित्युक्तम् । रस इवेति । आस्वादन- *-प्रजननाग. कि-दादं घंसयन्ती. ग-शापवंसयन्ती.

·296 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र... हस्पतिमेव स्वेन भागधेयेनोपं धा- वति स एवास्मिन्ब्रह्मवर्चसं दधा- ति ब्रह्मवर्चस्यैव भवति छन्दसा वा एप रसो यदशा रस इव ख- लु॥ ४२ ॥ वै ब्रह्मवर्चसं छन्द- सामेव रसेन रसै ब्रह्मवर्चसमवं रुन्धे मैत्रावरुणीं द्विरुपामा लभेत वृष्टिंकामो मैत्रं वा अहर्वारुणी रा- भाग-धेयेन । उपेति । धावति । सः । एव । अ- स्मिन् । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् । दधाति । ब्रह्मवर्चसीति ब्रह्म-वर्चसी । एव । भवति । छन्द- साम् । वै । एपः । रसः । यत् । क्शा । रसः । इव । खलु ॥ ४२ ॥ वै । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म- वर्चसम् । छन्दसाम् । एव । रसैन । रसम् । ब्र- ह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् । अवेति । रुन्धे । मैत्रावरुणीमिति मैत्रा-वरुणीम् । हिरूपामिति द्वि-रूपाम् । एति । लभेत । वृष्टिकाम इति वृष्टि- - हेतुत्वात् । गतमन्या । वश इवेति । वश इन्द्रियसंयमः । तहेतुत्वात्ताच्छन्दम् ॥

·अनु. ७ भाभास्करमाध्योपता. 297 । त्रिरहोरात्राभ्यां खलु वै पर्जन्यौ वरूपति मित्रावरुणावेव स्वेन भा- गधेयेनोपं धावति तावेवास्मा अ- होरात्राभ्यो पर्जन्य वर्षयतश्छन्द- सां वा एप रसो यहशा रस इव खलु वै वृष्टिश्छन्दसामेव रसेन ॥ ४३ ॥ रसं वृष्टिमव॑ रुन्धे मैत्रा- वरुणों द्विरूपामा लभेत पूजाका- कामः । मैत्रम् । वै । अहः । वारुणी । रात्रिः । अहोरात्राभ्यामित्यहः-रात्राभ्याम् । खलु । पर्जन्यः । वर्पति । मित्रावरुणाविति मित्रा-वरु- णौ । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । तौ । एव । अस्मै । अहोरात्रा- भ्यामित्यह:-रात्राभ्याम् । पर्जन्यम् । वर्पयतः। छन्दसाम् । वै । एपः। रसः। यत् । वशा । रसः । इव । खलु । वै । वृष्टिः । छन्दसाम् । एव । रसे- न ॥ ४३ ॥ रसम् । वृष्टिम् । अवेति । रुन्धे । मैत्रावरुणीमिति मैत्रा-वरुणीम् । द्विरूपामिति द्वि-रूपाम् । एति । लभेत । मुजाकाम इति म- वै 20 ·298 तैत्तिरीयसहिता. [का. २. प्र. १. , मो मैत्रं वा अहर्वारुणी रात्रिरहो- रात्राभ्यां खलु वै प्र॒जाःम जाय- न्ते मित्रावरुणावेव स्वेन भागधेये- नोपं धावति तावेवास्मा अहोरा- त्राभ्यो प्र॒जां प्र जनयतश्छन्दतां वा एप रसो यहशा रस इव खलु वै प्रजा छन्दसामेव रसैन रसै प्रजा- मव ॥ ४४ ॥ रुन्धे वैश्वदेवों वहु- जा-कामः। मैत्रम् । वै । अहः । वारुणी । रा- त्रिः । अहोरात्राभ्यामित्यहः-रात्राभ्याम् । खलु । वै । प्रजा इति प्र-जाः। प्रेति । जायन्ते । मित्रा- वरुणाविति मित्रा-वरुणौ । एव । स्वेनं । भाग- धेयेनेति भाग-धेयेन । उपेति । धावति । तौ । एव । अस्मै ।अहोरात्राभ्यामित्यहः-रात्राभ्याम् । प्रजामिति प्र-जाम् । प्रेति । जनयत्तः । छन्द- साम् । वै । एपः। रसः । यत् । क्शा । रसः । इव । खलु । वै । जति प्र-जा । छन्दसाम् । एव । रसैन । रसम् । प्रजामिति प्र-जाम् । अवेति ॥४१॥ रुन्थे । वैश्वदेवीमिति वैश्व-देवीम् । बहुरूपामिति बहु-रुपाम् । एति । लभेत । अत्र- ·अनु. ७.] भाभास्करभाष्योपेता. 299 रूपामा लभेताऽत्रकामो वैश्वदेवं वा अन्नं विश्वानेव देवान्थ्स्वेन भागधे- येनोपं धावति त एवात्मा अन्न प्र यच्छन्त्यनाद एव भवति छन्दसा वा एप रसो यदशा रस इव खलु वा अन् छन्दसा मेव रसैन रसम- नम रुन्धे वैश्वदेवीं वहुरूपामा ल- भेत ग्रामकामो वैश्वदेवा वै ॥४५॥ काम इत्यन-कामः । वैश्वदेवमिति वैश्व-देवम् । वै। अन्नम् । विश्वा । एव । देवान् । स्वेन । भागधेयेनेर्ति भाग-धेयैन । उपेति । धादति । ते । एव । अस्मै । अन्नम् । प्रति । यच्छन्ति । अन्नाद इत्यत्र-अदः। एव भवति । छन्दसाम्। वै। एपः। रसः। यत् । क्शा । रतः । इव । खलु । वै। अनम् । छन्दताम् । एव । रसैन । रसम् । अ- म् । अवेति । सन्धे । वैश्वदेवीमिति वैश्व-दे- वीम् । बहुरूपामिति वहु-रुपाम् । एति । लभे- तामार्मकाम इति ग्राम-कामः । वैश्वदेवा इति वैश्व-देवाः । वै ।। १५ ।। सजाता इति स-जा- ।

·300 त्तिरीयसंहिता. [का. २. म... सजाता विश्वानेव देवान्थस्वेनं भा- गधेयेनोपं धावति त एवास्मै सजा- तान्प्र यच्छन्ति ग्राम्यैव भवति छन्द- सां वा एप रसो यदशा रस इव खलु वै सजाताइछन्दसामेव रसैन रस सजातान रुन्धे वारहस्पत्य- मुक्षवशमा लभेत ब्रह्मवर्चसकामो वृहस्पतिमेव स्वेनं भागधेयेनोपं ताः । विश्वान् । एव । देवान् । स्वेन । भागधे- येनेति भाग-धेयेन । उपेति । धावति । ते । एव । अस्मै । सजातानिर्ति स-जातान् । मेति । यच्छ- न्ति । ग्रामी । एव । भवति । छन्दसाम् । वै। एपः । रसः । यत् । वृशा । रसः । इव । खलु। वै । सजाता इति स-जाताः । छन्दसाम् । एव । रसैन । रसम् । सजातानिति स-जातान् । अवे- ति । रुन्धे । वार्हस्पत्यम् । उक्षवशमित्युक्ष-व- शम् । एति । लभेत । ब्रह्मवर्चसकाम इति ब्रह्म- वर्चस-कामः । वृहस्पतिम् । एव । स्वेनं । भाग- धेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः। ।

·अनु. ७.) भभास्करभाष्योपेता. 301 धावति स एवास्मिन्ब्रह्मवर्चसम्॥ ॥४६॥धाति ब्रह्मवर्चस्यैव भवति वशं वा एप चरति यदुक्षा वशं इव खलु वै ब्रह्मवर्चसं वशेनैव वर्श ब्रह्म- वर्चसमवे रुन्धे रौद्री रोहिणीमा लभताभचरंद्रमेव स्वेने भागधेये- नोपं धावति तस्मा एवैनमा वृश्चति एव । अस्मिन्न् । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् ॥ ४६॥ दधाति । ब्रह्मवर्चसीति ब्रह्म-वर्चसी। एव । भवति । वर्शम् । वै । एपः। चरति । यत् । उक्षा । वशः । इव । खलु । वै । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् । वशैन । एव । वर्शम् । ब्रह्मवर्च- समिति ब्रह्म-वर्चसम् । अवेति । रुन्धे । रौद्रीम् । रोहिणीम् । एति । लभेत । अभिचरान्नित्यधि- चरन् । रुद्रम् । एव । स्वेनं । भागधेयेनेति भाग- धेयेन । उपति । धावति । तस्मै । एव । एनम् । एति । वृश्चति । ताजक् । आतिम् । एति । ऋ- । रौद्रीमित्यादि ॥ गतम्* ॥ A ·500 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. २, प्र.. सजाता विश्वानेव देवान्थ्स्वेन भा- गधेयेनोपं धावति त एवास्मै सजा- तान्म यच्छन्ति ग्राम्येव भवति छन्द- सां वा एप रसो यदशा रस इव खलु वै सजाताश्छन्दसामेव रसैन रस सजातानव शून्धे वारहस्पत्य- मुक्षवशमा लभेत ब्रह्मवर्चसामो वृहस्पतिमेव स्वेने भागधेयेनोप ताः । विश्वान् । एव । देवान् । स्वेन । भागधे- येनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । ते । एव । अस्मै । सजातानिति स-जातान् । प्रेति । यच्छ- न्ति । ग्रामी । एव । भवति । छन्दसाम् । वै। एपः । रसः । यत् । बशा । रसः । इव । खलु । सजाता इति स-जाताः । छन्दसाम् । एव । रसैन । रसम् । सजातानिति स-जातान् । अवे- ति । रुन्धे । वार्हस्पत्यम् । उक्षवशमित्युक्ष-व- शम् । एति । लभेत । ब्रह्मवर्चसाम इति ब्रह्म- वर्चस-कामः । वृहस्पतिम् । एव । स्वेन । भाग- धेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः । ॥

·भभास्करभाष्योपेता. 301 धावति स एवास्मिन्ब्रह्मवर्चसम्॥ ॥४६॥धाति ब्रह्मवर्चस्यैव भवति वशं वा एप चरति यदुक्षा वर्श इव खलु वै ब्रह्मवर्चसं वशैनैव वशं ब्रह्म- वर्चसमर्व रुन्धे रौद्री५ रोहिणीमा लभेताभिचरंद्रमेव स्वेनं भागधेये- नोपं धावति तस्मा एवैनमा वृश्चति एव । अस्मिन् । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् ॥ ४६ ॥ दधाति । ब्रह्मवर्चसीति ब्रह्म-वर्चसी । एव । भवति । वशम् । वै । एषः । चरति । यत्। उक्षा । वर्शः । इव । खलु । वै । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् । वर्शेन । एव । वशम् । ब्रह्मवर्च- समिति ब्रह्म-वर्चसम् । अवति । रुन्धे । रौद्रीम् । रोहिणीम् । एति । लभेत । अभचरनित्यधि- चरन् । रुद्रम् । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भाग- धेयैन । उपोति । धावति । तस्मै । एव । एनम् । एति । वृश्चति । ताजा । आतिम् । एति । ऋ- । रौद्रीमित्यादि ॥ गतम् ॥ *सं. २-१.५.

·302 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २ 'प्र १. ताजगार्तिमार्छति रोहिणी भवति रौद्री पिा देवतया समृद्धये स्पयो यूपो भवति वजो वै स्पयो वर्जमे- वास्मै प्र हरति शरमय वहिश्श- णात्येवैनं वैसीदक इध्मो भिनत्त्ये- वैनम् ॥४७॥ च्छति । रोहिणी । भवति । रौद्री। हिं । एपा । देवतया । समृड्या इति सं-ऋत्यै । 'स्फ्यः । यूपः । भवति । वजः । वै । स्फ्यः । वजम् । एव । अस्मे । प्रेति । हरति । शरमयमिति शर- मयम् । वहिः । शृणाति । एव । एनम् । वैभी- दकः । इध्मः । भिनत्ति । एव । एनम् ॥ १७॥ अभि खलु वृष्टिश्छन्दसामेव रतेन मुजा- मर्व वैश्वदेवा वै ब्रह्मवर्चसं यूप एकान्न विचतिश्च ॥ ७॥ - 'स्फ्य इत्यादि ॥ व्याख्यातम् * ॥ इति द्वितीये प्रथमे सप्तमोनुवाकः.

·भाभास्करभाष्योपेता. 803 असाादित्यो न व्यरोचत तस्मै देवाः प्रायश्चित्तिमैच्छन्तस्मा एता सौरी श्वेतां शामालभन्त तयै- वास्मिनुचमदधुर्यो ब्रह्मवर्चसकाम- स्स्यात्तस्मा एता तौरी श्वेतां ब- शामा लभेताऽमुमेवादित्यः स्वेन भागधेयेनोपं धावति स एवास्मि- न्ब्रह्मवर्चसं दधाति ब्रह्मवर्चस्यैव भ- 'असौ । आदित्यः । न । वीति । अरोचत । तस्मै । देवाः । प्रायश्चित्तम् । ऐच्छन्न् । तस्मै एताम् । सौरीम् । श्वेताम् । वृशाम् । एति । अ- लभन्त । तयो । एव । अस्मिन् । रुर्चम् । अदधुः। यः। ब्रह्मवर्चसकाम इति ब्रह्मवर्चस-कामः। स्या- त् । तस्मै । एताम् । सौरीम् । श्वेताम् । वृशाम् । एति । लभेत । अमुम् । एव । आदित्यम् । स्वेनं । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः। एव । अस्मिन्न् । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् । दधाति । ब्रह्मवर्चसीर्ति ब्रह्म-वर्चसी। एव । भवति। 'असावादित्य इत्यादि ॥ सौरीमिति । 'सूर्यतिप्यागत्स्य' इति यलोपः ॥ ।

·1304 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र... वति वैल्वो यूपो भवत्यसौ ॥४८॥ वा आदित्यो यतोऽजायत ततो वि- त्वं उदतिष्ठत्सयोन्येव ब्रह्मवर्चसमवं रुन्धे ब्राह्मणस्पत्यां बभ्रुकर्णीमा लभेताऽभिचरन्वारुणं दर्शकपालं पुरस्तानिवपेरुणेनैव भ्रात॒व्यं ग्राह- यित्वा ब्रह्मणा स्तृणुते वर्धकर्णी वैल्वः। यूपः। भवति। असौ ॥४८॥वै। आदित्यः। यतः ।। अजायत । ततः । विल्वः । उदिति । अ- तिष्ठत् । सयोनीति स-योनि । एव । ब्रह्मवर्चस- मिति ब्रह्म-वर्चसम् । अवेति । रुन्धे । ब्राह्मण- स्पत्यामिति ब्राह्मणः-पत्याम् । भ्रकर्णीमिति बभ्र-कर्णीम् । एति । लभेत । अभिचरनियभि- चरन् । वारुणम् । दर्शकपालमिति दर्श-कपालम्। पुरस्तात् । निरिति । वपेत् । वरुणेन । एव । भ्रातूं- व्यम् । ग्राहयित्वा । ब्रह्मणा । स्तृणुते । भ्रकर्णी- । - 'बभ्रुकर्णी कपिलश्यामकर्णी । नासिकोदर' इत्यादिना दीप , सतिशिष्टत्यातेन बहुव्रीहिस्वरो बाध्यते । ब्रह्मणा कर्मणा स्तृणुते अदयति हिनस्तीत्यर्थः ॥

·अनु. ८.] भाभास्करभाष्योपैता. 305 भवत्येतद्वै ब्रह्मणो रूप५ समृद्ध्यै स्फ्यो यूपो भवति वजो वै स्फ्यो वर्जमेवास्मै प्र हरति शरमय वर्- हिश्शृणाति ॥४९॥ एवैनं वैक्षीदक इध्मो भिनत्त्येवैनै वैष्णवं वामनमा लभेत यं यज्ञो नोपनमेद्विष्णुर्वै यज्ञो विष्णुमेव स्वेने भागधेयेनोपं धाव- ति वभ्र-कर्णी । भवति । एतत् ।वै।ब्रह्मणः।रूपम्। समृया इति सं-ऋद्धयै। स्फ्यः। यूपः । भवति। वजः। वै । स्फ्यः। वर्जम् । एव । अस्मै । प्रेति । हरति ।शरमयमिति शर-मय॑म् । वहिः। शृणाति। ॥४९॥ एव। एनम् । वैदिकः । इध्मः । भिना। एव । एनम् । "वैष्णवम् । वामनम् । एति। लोत । यम् । यज्ञः । न । उपनमेदित्युप- नमैत् । विष्णुः । वै । यज्ञः । विष्णुम् । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । स्फ्य इत्यादि ॥ व्याख्यातम् ॥ 'वामनो हस्वागः । यं यज्ञ इति ॥ अनुष्ठातुं शक्तो न भवतीति । यो नित्यः यज्ञफलं वा यनोपगच्छति ।। *सं. २.१.५.१ 2P ।

·1304 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र.. वति वैल्वो यूपों भवत्यसौ ॥४८॥ वा आदित्यो यतोऽायत ततो वि- ल्व उदतितृत्सयोन्येव ब्रह्मवर्चसमर्व रुन्धे ब्राह्मणस्पत्यां वर्धकर्णीमा लभेताऽभिचरन्वारुणं दर्शकपालं पुरस्तान्निवपेवरुणेनैव भ्रातृव्यं ग्राह- यित्वा ब्रह्मणा स्तृणुते वर्धकर्णी वैल्वः। यूपः । भवति । असौ ॥४८॥वै। आदित्यः। यतः । अजायत । ततः । विल्वः । उदिति । अ- तिष्ठत् । सयोनीति स-योनि । एव । ब्रह्मवर्चस- मिति ब्रह्म-वर्चसम् । अवेति । रुन्धे । ब्राह्मण- स्पत्यामिति ब्राह्मणः-पत्याम् । वर्धकर्णीमिति वधु-कर्णीम् । एति । लभेत । अभिचरनियंभि- चरन् । वारुणम् । दर्शकपालमिति दर्श-कपालम् । पुरस्तात् । निरिति । वपेत् । वरुणेन । एव । भ्रातूं- व्यम् । ग्राहयित्वा । ब्रह्मणा । स्तृणुते । भ्रकर्णी- - 'बभ्रुकर्णी कपिलश्यामकर्णी । नासिकोदर' इत्यादिना टीप् , सतिशिष्टत्वातेन बहुव्रीहिस्वरो बाध्यते । ब्रह्मणा कर्मणा स्तृणुने अदयति हिनस्तीत्यर्थः॥

·भाभास्करभाष्योपेता. BOB भवत्येतद्वै ब्रह्मणो रूप५ समृद्ध्यै स्फ्यो यूपो भवति वजो वै स्क्यो वर्जमेवास्मै प्र हरति शरमय वर्- हिश्शृणाति ॥४९॥ एवैनं वैसीदक इध्मो भिनत्त्येवैनै वैष्णवं वामनमा लभेत यं यज्ञो नोपनमेद्विष्णुर्वं यज्ञो विष्णुमेव स्वेन भागधेयेनोपे धाव- तिवच-कर्णी। भवति । एतत् ।वै।ब्रह्मणः। रूपम्। समृया इति सं-ऋद्धयै। स्फ्यः। यूपः । भवति। वर्जः। वै । स्फ्यः। वजम् । एव । अस्मै । प्रेति । हरति । शरमयमिति शर-मय॑म् ।वहिः। शृणाति। ॥४९॥ एव। एनम् । वैदिकः । इध्मः । भिना। एव । एनम् । “वैष्णवम् । वामनम् । एति। लोत । यम् । यज्ञः । न । उपनमेदित्युप- नमैत् । विष्णुः । वै । यज्ञः । विष्णुम् । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । स्पय इत्यादि ॥ व्यारयातम् ॥ 'वामनो हस्वाङ्गः । यं यज्ञ इति ॥ अनुष्ठातुं शक्तो न भवतीति । यज्ञो नित्यः यज्ञफलं वा यन्नोपगच्छति ।। *सं. २-१-५.7 ·306 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. म. १. ति स एवास्मै यज्ञं प्र यच्छत्युपैनं यज्ञो नमति वामनो भवति वैष्णवो ह्यप देवतया समृद्धैय त्याष्ट्रं वडव- मा लभेत पशुकांमुस्त्वष्टा वै पशूनां मिथुनानाम् ॥ ५० ॥ प्रजनयिता त्वष्टारमेव स्वेनं भागधेयेनोपं धावति स एवास्मै पशूमिथुनान्प्र जनय- धावति । सः । एव । अस्मै । यज्ञम् । प्रेति । य- च्छति । उपेति । एनम् । यतः।नमति । वामनः। भवति । वैष्णवः । हि । एपः । देवतया । समृ- ड्या इति सं-ऋद्धयै । 'त्वाष्ट्रम् । बड़वम् । एति। लनेत । पशुकाम इति पशु-कामः । त्वष्टा । वै। पशूनाम् । मिथुनानाम् ॥५०॥ प्रजनयितेति प्र- जनयिता । त्वष्टारम् । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः । पुष । अ- स्मै । पशून् । मिथुनान् । प्रेति । जनयति । प्र- 44 वडवमिनि ॥ यं पुमा मन्लमारोहन्ति ययामित्रमः]अवि- धमानस्त्रीगुणो पडयः । पशूनां तन्मियुनानां च त्वष्टा प्रननयिता। पना हीति । प्रनाथ परायश्च एतस्मिन् प्रविष्टाः मूरमरूपण ·अनु. ८.] माभास्करमाप्योपैता. 307 ति मजा हि वा एतस्मिन्पशवः प्रविष्टा अथैप पुमान्थ्सन्चडवस्ता- क्षादेव प्र॒जां पशूनव॑ रुन्धे मैत्रडू श्वेतमा लभेत सङ्ग्रामे संयंत्ते सम- यकोमो मित्रमेव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनं मिनेण सं नयति॥ जेति प्र-जा । हि । वै। एतस्मिन्न् । पशवः । प्र- विटा इति प्र-विष्टाः । अर्थ । एपः। पुमान् । सन्। वडवः । साक्षादिति स-अक्षात् । एव । प्रजामिति प्र-जाम् । पशून् । अवति । रुन्धे । 'मैत्रम् । श्वे- तम् । एति । लभेत । सङ्गगम इति सं-ग्रामे । सं- यत्त इति सं-यत्ते । समयकोम इति समय-का- मः । मित्रम् । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भाग- धेयैन । उपेति । धावति । सः । एव । एनम् । मित्रेण । समिति । नयति ।। ५१॥ विशाल इति यदेवम् । अयेवं सति एपोऽश्वः पुमान् मन् वडवो भवति तस्मादडवस्यालम्भनेन साक्षात् अव्यवधानेनैव प्रमाः पशुंश्चावरुन्धे।। समयकाम इति ॥ आर्थीयेस्सुहृदिरेकमत्यं समयः । शत्रुभि- स्सन्धिरित्यन्ये । सन्नयति संश्लेपयति । विशाल इति । विक- ·. 308 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ३. प्र. १. ॥५१॥ विशालो भवति व्यवसा- ययत्येवैनं प्राजापत्यं कृष्णमा ल- भेत वृष्टिंकामः प्र॒जाप॑तिवें वृष्ट्या ईशे प्र॒जाप॑तिमेव स्वेन भागधेये- नोप धावति स एवास्मै पर्जन्य वरूपयति कृष्णो भवत्येतद्वै वृष्टय रूप रूपेणैव वृष्टिमव॑ रुन्धे शव- वि-गालः। भवति ।व्यवसाययतीति वि-अवसा- ययति । एव । एनम् । 'प्राजापत्यमिति प्राजा- पत्यम् । कृष्णम् । एत । लोत । वृष्टिंकाम इति वृष्टि-कामः । प्र॒जाप॑तिरिति प्रजा-पतिः । वै । वृष्ट्याः । ईशे । प्र॒जाप॑तिमिति प्रजा-पतिम् । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति। धावति । सः । एव । अस्मै । पर्जन्यम् । वर्पयति । कृष्णः । भवति । एतत् । वै। वृष्टय । रूपम् । रूपेण एव । वृष्टिम् । अवैति । रुन्धे । शवलः । भवति । विद्युतमिति वि-द्युतम् । टशृङ्गः । 'वेश्शालच्छवटचौ ' इति शालच् । व्यवसाययत्येवेति मित्रलाभेन कृतोद्योगमेनं करोति ॥ 'ईशे इति || 'लोपस्त आत्मनेपदेषु' इति तलोपः ।। 'शवलो हरितवर्णः । रुष्णश्वेतवर्ण इत्येके । अवाशृङ्गः ।

·भनु ५.] भ:भास्करभाष्योपैता. 309 लौ भवति विद्युतमेवास्मै जनाय- त्या बर्पयत्यवाशृङ्गो भवति वृष्टि- मेवास्मै नि यच्छति ॥ ५२ ॥ वरुण५ सुपुवाणमन्त्राद्यं नोपानम- स एतां वारुणी कृष्णां वशामप- श्य॒त्तास्वाय देवाया आलभतत- एव । अस्मै । जनयित्वा । वर्पयति । अवाशृङ्गः। भवति । वृष्टिम् । एव । अस्मै । नीति । यच्छति ॥ ५२ ।। असौ शृणाति मिथुनाना नयति यच्छति ॥८॥ 'वरुणम् । सुपुवाणम् । अन्नाद्यमित्यन-अद्यम्। न । उपेति । अनमत् । सः । एताम् । वारुणीम्। कृष्णाम् । वृशाम् । अपश्यत् । ताम् । स्वाय । देवतायै । एति । अलभत । ततः । वै । तम् । अवनतशृङ्गः । छान्दसं दीर्घत्वम् । यहा–अवाक्ङ्गः । छान्दसो वर्णलोपः, निरुदकादिष्टव्यः । नियच्छति न्यक्पातयति ॥ इति द्वितीये प्रथमे अष्टमोनुवाकः, वरुणं सुषुवाणमित्यादि ॥ सुपुवाणं मुतवन्तम् । सुनोते.

·310 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. १.. तो वै तमन्नाद्यमुनिमद्यमलमना- द्याय सन्तमन्नाद्यं नोपनमेत्त एतां वारुणी कृष्णां वशामा लभेत बरु- णमेव स्वेनं भागधेयेनोपं धावति स एवास्मा अनं प्रयच्छत्यन्नादः॥५३॥ एव भवति कृष्णा भवति वारुणी डेंपा देवतया सम॑यै मैत्र श्वे- अन्नाद्यमियन-अद्यम् । उपेति । अनमत् । यम् अलम् । अन्नाद्यायेत्यन-अद्याय। सन्तम् । अन्ना यमित्यन-अद्यम् । न । उपनमेदित्युप-नमैत् । सः । एताम् । वारुणीम् । कृष्णाम् । वशाम् । एति । लभेत । वरुणम् । एव । स्वेन । भागधेये- नेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः । एव । अस्मै । अन्नम् । प्रेति । यच्छति । अन्नाद इत्यन-अदः॥५३॥ एव ।भवति । कृष्णा।भवति । वारुणी।हि। एषा। देवतया।समृडया इति सं-ऋ- हये। मैत्रम् श्वेतमाएतिालोतावारुणम् । कृष्णम्। लिटः काननादेशः । अन्नस्यादनमन्नाद्यम् । महुलवचनाद्यन् । देवताया इति ॥ पर्वणीत्येके | नदीकेदारमध्ये गा. 1.

·अनु. १.] भहमारकरभाप्योपेता. 311 तमा लभेत वारुणं कृष्णमपां चौ- पंधीनां च सन्धावनकामो मैत्री ओषधयो वारुणीरापोऽपां च खलु वा ओपंधीनां च रसमुप॑ जीवामो मित्रावरुणावेव स्वेन भागधेयेनोपं धावति तावेवास्मा अनं प्रयच्छ- तोऽनाद एव भवति ॥ ५४॥ अपां अपाम् । च । ओपंधीनाम् । च । सुन्धाविति सं- धौ। अन्नकाम इत्यने-कामः। मैत्रीः। वै। ओप- धयः । वारुणीः । आपः । अपाम् । च । खलु । वै । ओप॑धीनाम् । च । रसम् । उपेति । जीवामः। मित्रावरुणाविति मित्रा-वरुणौ । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपति । धावति । तौ। एव । अस्मै । अन्नम् । प्रेति । यच्छतः । अनाद इत्यन-अदः । एव । भवति ॥ ५४ ॥ अपाम् । - . इत्यन्ये । मेत्रीर्वा इति । मित्रावरुणसम्बन्धिनीनामपामोपधीनां च सन्यो मेत्रावरुणयोरालम्भात् अपामोपधीनां रसस्यान्नलक्षणस्य लाभादन्नादो भवति । 'या छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । उभयस्येति । द्विप्रकारस्य रसस्य । विशाखः शाखाद्वयात्मा । , ·312 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. २..म... चौपंधीनां च सन्धावा लभत उभ- यस्यावरुध्यै विशाखो यूपो भवति द्वे ते देवते समृद्धयै मैत्र श्वे- तमा लभेत वारुणं कृष्णं ज्योगा- मयावी यन्मत्रो भवति मित्रेणैवा- स्मै वरुण५शमयति यद्वारुणस्सा- च।ओपंधीनाम् । च । सुन्धाविति सं-धौ । एति। लभते ।उभयस्य।अवरुध्या इत्यव-रुध्यै । विशाख- इति वि-शाखः ।यूपः। भवति । द्वे इति । हि । ए॒ते इति । देवते इति । समृद्ध्या इति सं-ऋद्ध्यै। "मैत्रम्। श्वेतम् । एति।लभेत। वारुणम् । कृष्णम् । ज्योगामयावीति ज्योक्-आमयावी । यत् । मैत्रः। भवति । मित्रेण । एव । अस्मै । वरुणम् । शम- यति । यत् । वारुणः । साक्षादिति स-अक्षात् । एव । एनम् । वरुणपाशादिति वरुण-पाशात् । उक्तमाचार्येण-' यदूर्ध्व रशनायास्तद्विशाखं यहोपरात्* उभे शाख अष्टाश्री सचपाले स्याताम् ज्योगामयावी । उक्तः । मित्रेणैवेति । मित्रेण मित्रद्वारा , इति ॥ *तं-पद्वोपराक. सिं. २.१.१७ ·मामात्सरमाध्योपैता. 813 क्षादेवैनै वरुणपाशान्मुञ्चत्युत यदी- तासुर्भवति जीवत्येव देवा वै पुष्टि नाविन्दन् ॥ ५५ ॥ तां मिथुनेऽप- श्यन्तस्यां न समराधयन्तावृश्विना- वतामावयोर्वा एपा मैतस्यां वद- मुञ्चति । उत । यदि । इतासुरितीत-असुः । भव- ति । जीवति । एव । 'देवाः । वै । पुटिम् । न । अविन्दन् ॥ ५५ ॥ ताम् । मिथुने । अपश्यन्न् । तस्याम् । न । समिति । अराधयन्न् । तौ । अ- श्विनौ । अबूताम् । आवयोः । वै । एपा । मा । एतस्याम् । वुध्वम् । इति । सा । अश्विनोः । । वरुणस्य शान्तिः वरुणेन साक्षाद्वरुणस्य शान्तिः । ततश्च वरुणपाशाहीर्घामयरूपात् मुक्तः इतासुरपि गतासुरपि जीवत्येव ।। 'देवा वा इति ॥ पुष्टि प्रनातिमलभमाना देवा मिथुनीभाव एव तामपश्यन् मिथुनीभाव एव पुष्टिर्भवतीत्यपश्यन् । ततो मिथुने- नापि तस्यां न समराधयन् पुष्टिसंसिद्धिर्नामिनाता नावर्धन्तेति यावत् । अयाश्विनी देवानबूतां ; आवयोरेवैषा पुष्टिः, आवामेव पुष्टिहेतुः; तस्मादावाम्यां विना यूयमेतस्यां मा विदध्वं पुष्टि- विपयं किचिदपि विदितुं नाहथ । भासन' इत्यादिना भासने आत्मनेपदम् । ततस्सा पुष्टिरश्चिनोरेवाभवत् तदेतुकेवाभवत् ।। 20 ·314 तैत्तिरीयसंहिता, [का. २. प्र. १. । ध्वमिति साऽश्विनौ रेवाऽव॒द्यः पु- टिकामस्स्यात्स एतामाविनी यमी वशामा लभेताऽश्विनावेव स्वेन भा- गधेयेनोपं धावति तावेवास्मिन्पुष्टिं धत्तः पुप्यति प्र॒जया पशुभिः ॥५६॥ एव । अभवत् । यः। पुष्टिकाम इति पुष्टि-का- मः । स्यात् । सः । एताम् । आश्विनीम् । यमी- म् । वशाम् । एति । लभेत । अश्विनौ । एव । स्वेनं । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेत्ति । धा- वति । तौ । एव । अस्मिन् । पुष्टिम् । धनः। पुष्यति । मजयति प्र-जयां । पशुभिरिति पशु- भिः ॥ ५६ ॥ अनादौनाद एव भवत्यविन्दन्पश्चच- त्वारिशच ॥ ९ ॥ "यमामिति ॥ सहनाती यमौ । तयोस्त्री यमी । गौरादित्वात् डीप् ॥ इति द्वितीये प्रथमे नवमोनुवाका.

·अनु. १..] भभास्करभाष्योपैता. 315 आश्विनं धूम्रललाममा लभेत यो दुर्ब्राह्मणस्सोमं पिपासेदश्विनौ वै देवानामसोमपावास्तां तौ पश्चा सौमपीथं प्राप्नुतामश्विनावेतस्य दे- वता यो दुर्ब्राह्मणस्सोमं पिपास- त्यश्विनावेव स्वेन भागधेयेनोपंधा- 'आश्विनम् । धूम्रललाममिति धूम्र-लला- मम् । एति । लभेत । यः । दुर्ब्राह्मण इति दुः- ब्राह्मणः । सोम॑म् । पिपासेत् । अश्विनौ । वै। देवानाम् । असोमपावित्यसोम-पौ । आस्ताम् । तौ । पश्चा । सोमपीथमिति सोम-पीथम् । प्रति । आप्नुताम् । अश्विनौ । एतस्य॑ । देवता । यः। दुर्ब्राह्मण इति दुः-ब्राह्मणः। सोमम् । पिपासति । अश्विनौ । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धे- येन । उपेति । धावति । तौ। एव । अस्मै । 'आश्विनमित्यादि ॥ धूम्रललामः धूम्रवर्णललामाञ्चितललाटः । दुर्गाह्मण इति । त्रिपुरुषं वेदवेदिविच्छेदादुर्ब्राह्मणः । यथा- यस्य वेदश्च वेदी च विच्छियेते त्रिपूरुषम् । सवै दुर्ब्राह्मणो नाम यश्चैव वृपळीपतिः* ॥ इति । न नियतीपासनिकस्य दो ह्मण्यमित्यानार्यः । पश्चेति पश्च- गोधा, ·316 तैत्तिरीयसंहिता.. [का. २. प्र... वति तावेवास्मै सोमपीथं प्रयच्छ- तु उपैन सोमपीथो नमति यम्रो भवति धूम्रमाणमेवास्मादप हन्ति ललामः ॥ ५७ ॥ भवति मुखत एवास्मिन्तेजो दधाति वायव्यं गो- मृगमा लभेत यमनिवा५ सम- सोमपीथमिति सोम-पीथम् । प्रेति । यच्छतः। उपेति । एनम् । सोमपीथ इति सोम-पीथः । नमति । यत् । धूम्रः । भवति । धूम्रिमाणम् । एव । अस्मात् । अपति । हन्ति । ललामः । ॥ ५७ ॥ भवति । मुखतः । एव । अस्मिन् । तेजः । दधाति । वायव्यम् । गोमृगमिति गो- मृगम् । एति । लभेत । यम् । अनिवारसम् । पश्चाञ्च' इति निपात्यते । पश्चादित्यर्थः । धूम्रिमाणमिति । धूम्रलं मलिनत्वम् । वर्णदृढादिभ्यः' इतीमनिच् । ललाम इति मत्वर्थीयो लुप्यते ।। 'गोमगमिति ॥ प्राणिनो बाधमानश्चरन ग्राम्यः पुङ्गवो गोमृगः। यमिति । गवादिवधमस्तवन्तं यमभिशंसयुः तत्सम् त्वयैर उत्त. मिति । मिथ्यापापसंयोजनमभिशंसनम् । अपूतत्यादि । गतम् । नेप इति । हिंस्त्रत्वान्न ग्राम्यवं युज्यते, ग्रामचरत्वादारण्यवं न घटते । नर्वेप इति । अभिशस्तत्वाद्गामे वस्तुं नाहति, मनुष्य- - .

·मभास्करमाश्योपेता. 311 भिश सैयुरपूता वा ए॒तं वागृच्छति यमनिवासमभिशसन्ति नैप ग्राभ्यः पशु रण्यो यद्गौमृगो नेवै- पग्रामे नारण्ये यमनिवासम- भिशसन्ति वायुर्वं देवानी पवित्र वायुमेव स्वेन भागधेयेनोपं धावति स एव ॥५८॥ एनं पवयति परा- अभिश सैयुरित्यभि-शसेयुः । अपूता । वै । एतम् । वाक् । अच्छति । यम् । अनिवा- सम् । अभिश सुन्तीत्यभि-शसन्ति । न । एपः । ग्राम्यः । पशुः। न । आरण्यः । यत् । गोमृग इति गो-मृगः । न । इव । एपः । ग्राम। न । अरण्ये । यम् । अनिवासम् । अभिश- सन्तीत्यभि-शसन्ति । वायुः । वै । देवानाम् । पवित्रम् । वायुम् । एव । स्वेन । भागधेयेनेत भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः। एव । ।। ५८ ॥ एनम् । पवयति । 'पराची । वै। एत- त्वान्नारण्ये । पश्यतीति । छान्दसो वृद्ध्यभावः । केचिद्धास्वन्तरं पवयति छान्दसमाहुः ॥ 'पराचीत्यादि ॥ पंराची पराङ्मुखी व्युच्छन्ती उपा अस्मै ·318 त्तिरीयसंहिता. का. ३. प्र. १.. ची वा एतस्मै व्युच्छन्ती व्युच्छति तमः पाप्मानं प्रविशति यस्यावि- ने हास्याने सूर्यो नाविर्भवति सौ- ये बहुरूपमा लभेतामुमेवादित्यडू स्वेन भागधेयेनोपं धावति स एवाऽ- स्मानमः पाप्मानमर्प हन्ति प्रती- स्मै । व्युच्छन्तीति वि-उच्छन्ती । वीति । उच्छ- ति । तमः । पाप्मानम् । प्रेति । विशति । यस्य । आश्विने । शस्यमाने । सूर्यः । न । आविः । भवति । सौर्यम् । बहुरूपमिति बहु-रूपम् । एति। लभेत । अमुम् । एव । आदित्यम् । स्वेनं । भागधेयेनति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः । एव । अस्मात् । तमः । पाप्मानम् । अपे- ति । हन्ति । प्रतीची । अस्मै । व्युच्छन्तीति वि- व्युच्छति भाति अस्याभ्युदये व्युष्टिः प्रातिकूल्यं प्रतिपद्यते । ततश्चायं तमः पाप्मानं तमोरूपं महत्पापं वा प्रविशति । क इत्याह-यस्येत्यादि । आश्विनं नाम परस्सहस्र शस्त्रम् । सौर्य- मित्यादि । गतम् । प्रतीचीति । प्रतीची प्रत्यगचना । एत मेव प्रति एतदम्युदयाभिमुल्येन व्युच्छन्ती । व्युच्छतीति ।

·अनु. ११.] भभास्करभाष्योपेता. 319 व्यस्मै व्युच्छन्ती व्युच्छ्त्यप तमः पाप्मान हते ॥ ५९॥ इन्द्र वो विश्वतस्परीन्द्रं नरो उच्छन्ती । चीति । उच्छति । अपेति । तमः। पाप्मानम् । हुते ॥ ५९ ॥ ललामस्स एव पईत्वारिशच्च ॥ १०॥ 'इन्द्रम्।वः। विश्वतः । परीति । इन्द्रम् । नरैः। ततश्च तमः पाप्मानमपहते अपहन्ति । व्यत्ययेनात्मनेपदम् । उच्छी विकासे, 'छे न' इति तुक् ॥ इति द्वितीये प्रथमे दशमोनुवाकः . अथ याज्याकाण्डं वैश्वदेवमेव । तत्र 'ऐन्द्रमेकादशकपालं निर्मपेन्मारुतं सप्तकपालं ग्रामकामः'* इत्यस्य द्विहविष इप्टेरै- न्द्रस्य एकादशकपालस्य पुरोनुवाक्या-इन्द्रं व इति गायत्री ।। व्याख्याता नेयम्, 'इन्द्रं वो विश्वतस्परि हवामहे " इत्यत्र । इह त्वस्याः प्रतीकग्रहणम् । हे अत्विग्यनमानाः वः युप्मदर्थ विश्वेभ्यो जनेभ्य उपरि इन्द्रं हवामहे आह्वयामः अस्माकमेव केवलः स्वाम्यस्त्विति ॥ 'तत्रैव याज्या-इन्द्रं नर इति त्रिष्टुप् ॥ इयमपि तत्रैव व्याख्याता । इह तु प्रतीकमहणम् । नरो मनुष्याः इन्द्रं *सं. २.२.११. सं. १.६-१२.1-2 ·820 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. १, मरुतो यई वो दियो या वश्शाम।भ- 'मरुतः । यत् । ह । वः । दिवः । 'या । वः । शर्म । 'भरेषु । इन्द्रम् । सुहवमिति सु-ह- - हवन्ते आवायन्ति कीदृशं ? नेमधिता अर्धेन धार्यमाणं ' यासर्वे- पाममिन्द्रः प्रति' इति । कदा ! यदा पार्याः दुःखपारमाप्तिहेतु- भूताः धियः कर्माणि प्रज्ञा वा युनजते तदा इन्द्रमाह्वयन्ति । स त्वं शूरो नृपाता नृभिरसम्भजनीयः शवसः बलाद्धेतोः चकान• स्तृप्तिशीलः ईदृशस्त्वमरमान गोमति बने गोठे आभन स्थापयेति ॥ अथ मारुतस्य सप्तकपालस्य पुरोनुवाक्या-~-मरुतो यह व इति गायत्री ॥ इयमपि 'वैश्वानरो नः" इत्यत्र व्याख्याता। इह तु प्रतीकग्रहणम् । हे मरुतः वः युप्मान् सुनायन्तः सुख- मिच्छन्ती वयं यद्यस्मादिवो धुलोकात् हवामहे आवयामः तस्मादस्मान् शीघमुपगन्तन उपगच्छतेति ॥ 'तत्रैव याज्या-ज्या वश्शमैति त्रिष्टुप् ॥ इयमपि तत्रैव च्या- ख्याता | प्रतीकमहणमिहास्याः । हे मरुतः युप्माकं यानि- यानि शर्माणि सुखानि शशमानाय युप्मान् वृषणः वर्पितारः कामानामस्मभ्यं सुवीरं शोभनपुत्रादिकं रयिं धनं धत्तेति ॥ 'ऐन्द्रमेकादशकपालं निर्वद्वेश्वदेवं द्वादशकपालं ग्रामकामः इत्यस्याः पुरोनुवाक्या-भरेचिंन्द्रमिति नगती ॥ भरेषु सद्रामेषु इन्द्रं मुहवं स्वाहानं आदानप्रयोजनस्य शीघ्रं कर्तारम् । प्रत्य- योत्पत्तेः प्रागेव 'बहुलं छन्दसि' इति सम्प्रसारणे अकारान्तल- *सं. ५.४.८, सिं. १.५.११,16--10 इस. २-२-११, ·अनु. ११.] भभास्करभाष्योपेता. 821 रेष्चिन्द्र सुहव हवामहेऽ होमु- च सुकृतं दैव्यं जनम् । अग्निं मित्रं वरुण सातये भगं द्यावापृथिवी मरुतस्स्वस्तये । ममर्तु नः परि- वम् । हवामहे । अहोमुचमित्य हः-मुर्चम् । सुकृतमिति सु-कृतम् । दैव्यम् । जनम् । अ- निम् । मित्रम् । वरुणम् । सातये । भगम् । द्या- वापृथिवी इति द्यावा-पृथिवी । मरुतः । स्वस्त- ये । ममर्नु । नः । परिज्मेति परि-ज्मा । वस. क्षणस्याचाप्रसङ्गात्, 'ईपहुस्सुपु' इति खल् , दुत्तरपदप्रकृतिस्व- रत्वम्, लित्स्वरः । हवामहे आह्वयामः पूर्ववत्सम्प्रसारणम् । यहा- सुहवं मुयुद्धं युद्धे नेतृत्वात्, । 'भावेनुपसर्गस्य' इति द्वयतेरप्प- त्यये सम्प्रसारणम्, तेनैव बहुवीही, 'आधुदात्तं द्वयच्छन्दसि' इत्युत्तरपदाधुदात्तत्वम् । अंहोमुनं पापेभ्यो मोचयितारं सुरुतं सुछ कर्तारम् । 'सुकर्मपाप ' इति करोतेः विप् । देव्यं दिवि भवम् । 'देवाद्यो' इति यञ् । जनमन्यमपि द्युलोके जातम् । एकैकत्वेन तमाचष्टे-अमिं मित्रं वरुणं सातये । 'उतियूति' इत्यादिना सनेः क्तिन्प्रत्ययो निपात्यते । भगं द्यावा- एथिवी मरुतश्च, एतानप्यावयामः । किमर्थम् ? सातये लाभाय अभिमतानि नो दद्युरिति । किञ्च-स्वस्तये ग्रामस्य चाविना- शार्थम् ॥ अथ तत्रैव याज्या-ममत्तु न इति त्रिष्टुप् ॥ ममत्तु तृप्यतु ER ·। 322 तैत्तिरीयसंहिता. ज्मा वसा ममत्तु वातो अपां वृ. पंण्वान् । शिशीतमिन्द्रापर्वता युवं नस्तनो विश्वै वरिवस्यन्तु देवाः । हो । ममतुं । वातः । अपाम् । वृषण्वानिति वृप- पण-वान् । शिशीतम् । इन्द्रापर्वतेतीन्द्रा-पर्वता। युवम् । नः । तत् । नः । विश्वे । परिचस्यन्तु । नः अस्मदर्थ अस्मान्वा अभिमतप्रदानेन तर्पयतु । परिज्मा परि- तस्सर्वतः भक्षयिता । 'श्वन्नुक्षन्' इत्यादिना जनेः कनिन्प्रत्ययो निपात्यते । अनेर्वा जिनात्तेर्वा अनिरुच्यते । वसहीं अग्निहो- प्रशरणाभिमुखस्थानार्हा वसनारे । नाशब्दो लुप्यते, एपोदरादिः, 'मुपां सुलुक्' इति मोराकारः । यहा~-वसितॄणां छादयि- तृणां काटादीनां हन्ता । छान्दमो रेफोपजनः । वस्नेः पचा- द्यचि हन्तः विप् । कश्चिदाह-वासरस्य हन्ता गयिता वसहीं । वर्णविकारोपी छान्दसौ । आदित्य उच्यते । वातो वायुश्च ममत्तु । अपां वृपा बर्पिता पर्जन्यः तद्वान् तत्सहितो वातः । अनी नुन् । हे इन्द्रापर्वता इन्द्रापर्वतो । पर्वतरसंव- त्सर इत्येके । युवामपि नोरमान् शिशीतं तनू कुरुतं निर्मलीकु- रुतम् । श्यतेः 'बहुलं छन्दसि' इति शपः, ईत्वं च। तत्तस्माद्विश्वपि देवाः अन्यपि जनाः नः अस्मभ्यं वरिवस्यन्तु अन्नं दातुमिच्छन्तु ; परिवोन्नम् । 'छन्दप्ति परेच्छायाम् ' इति क्यन् ॥

·अनु. ११.]
भभास्करभाष्योपेता.
328
प्रिया वो नाम ॥६०॥ हुवे तुरा-
म् ।आ यत्तृपन्मरुतो वावशानाः।
श्रियसे कं भानुभिस्सं मिमिक्षिरे
देवाः । 'प्रिया । वः । नाम ॥६० ॥ हुवे । तुरा-
म् । एति । यत् । तृपत् । मरुतः । वावशा-
नाः । श्रियसै । कम् । भानुभिरिति भानु-मिः।
समिति । मिमिक्षिरे । ते । रश्मिभिरिति रश्मि-
.
"एश्निये दुग्धे प्रेयङ्गवं चकै निर्वपेन्मरुद्भचो ग्रामकामः'*
इत्यस्याः पुरोनुवाक्या-प्रिया वो नामेति द्विपदा त्रिष्टुप् ॥
हे मरुतः वः युप्माकं प्रिया प्रियाणि नाम नामानि । 'सुपां
सुटुक्' इति लुक् । तुराणां कार्य प्रति त्वरमाणानां हुवे
आयामि । पूर्ववत्सम्प्रसारणम् । आ इति आवदश्रवणाद्योग्य
क्रियापदमध्याहार्यम् । आगच्छतेत्यर्थः । आगमनं विशिनष्टि---
यत् यस्मिन्नागमने वावशाना प्रामादिकं कामयमानाः यजमानाः
तृपन् तृपेयुरिति । लेटि वचनव्यत्ययः, तृपतिस्तोदादिकः । यद्वा-
तृप्तिस्तृपन् औणादिकोनिप्रत्ययः । यद्यस्माद्यूयं तृप्ति वावशानाः
कामयमानास्थ, तस्मादागच्छतेति, यनमानस्य वा तृप्तिं वावशानाः
यस्मात्तस्मादागच्छतेति । वशेर्यलगन्ताद्वयत्ययेनात्मनेपदम् । 'न
वशः इति सम्प्रसारणाभावः ॥
'तत्रैव याज्या-श्रियस इति चतुप्पदा जगती । विद्र
*सं. २.२.११.

·324 तत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. १. : ते रश्मिभिस्त ऋभिस्सुखादयः। ते वाशीमन्त इप्मिणो अभौरवो विद्रे प्रियस्य मारुतस्य धाम्नः। अग्निः प्रथमो वसुभिर्नो अव्यात्सो- मौ रुद्रेभिरभि रक्षतु त्मना । इन्द्रो भिः । ते । ऋभिरित्यक-भिः । सुखादय इति- सु-खादयः । ते। वाशीमन्त इति वाशि-मन्तः। इप्मिणः । अभीरवः । विद्वे । प्रियस्य । मारुत- स्य । धाम्नः । अग्निः । प्रथमः । वसुभिरिति व- सु-भिः। नः। अव्यात् । सोमः। रुद्रेभिः। अभीति। रक्षतु । त्मना । इन्द्रः। मरुद्भिरिति मरुत्-भिः। । इति चतुर्थपादादिः ॥ हे मरुतः श्रियसे सेवितुं कं जलं वृष्टय- धम् । तुमर्थे असेप्रत्ययः । भानुभिः भानवद्भिः भानशीतर्वा रश्मिभिः सूर्यस्य रश्मिभिः करेः सम्मिमिक्षिरे सङ्गच्छन्ते । मिक्ष- तिर्गतिकर्मा छान्दसः । यद्वा-लोके जलं श्रयितुं रश्मिभिस्सह मिमिक्षिरे मेढुमिच्छन्ति वृष्ट्या प्रथिवी सेक्नुमिच्छन्ति ते मरुतः मुखादयः सुखादनाः । खादतेरोणादिक इप्रत्ययः । मुटु हविपां भक्षयितारो भूत्वा प्रत्विग्भिः सङ्गच्छन्ते । शवन्तो मन्त्रवन्तः ऋविन इत्यर्थः । 'छन्दसीवनिपो' इति वनिप् , दित्वेन पदत्वात्कृत्वम्, भत्वाजश्त्वाभावः । ऋत्विग्भिसंयुज्य हवीपि भक्षयन्तीत्यर्थः । ते मस्तो वाशीमन्तः शन्दवन्तः इप्मिणः अयस्मया- ·भनु ११.] भ:भास्करभाष्योपेता. 325 मरुद्भिर् ऋतुधा कृणोत्वादित्यों ऋतुधेत्य॒तु-धा । कृणोतु । आदित्यैः । नः । गमनवन्तः अभीरवः भयरहिताः प्रियस्य सर्वाभिमतस्य मारुतस्य धाम्नः मरुतां सम्बन्धिनस्स्थानविशेषस्य विद्रे लब्धवन्तः सर्वोप- कारकत्वात् हविपस्सम्बन्धितया च विशिष्टं पदं प्राप्ताः । पूर्वव- कर्मणस्सम्प्रदानत्वाचतुर्थ्यर्थे पटी । विन्दतेलिटि द्विवचनाभाव- श्वान्दसः, 'इरयो रे' इति रेभावः । यहा–लटि वच- नव्यत्ययेनैकवचनम्, 'बहुलं छन्दसि' इति विकरणस्य लुक् , लोपस्त आत्मनेपदेपु' इति तलोपः, बहुलं छन्दसि' इति रुद्, पादादित्वान्न निहन्यते ॥ - । यस्समनिमियो विप्रियस्स्यात्तमेतया संज्ञान्या याजयेदनये वसु- मते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्व पेत्सोमाय रुद्रवते चरुमिन्द्राय मरुत्यते पुरोडाशमेकादशकपालं वरुणायादित्यवते चरुम् '* इत्यस्याः पुरो- नुवाक्या-~~-अग्निः प्रथम इति त्रिष्टुप् ॥ अग्निः प्रथमः प्रधानः आद्यो वा वमुभिस्सहास्मानव्यात् रक्षतु । रुद्रेभी रुद्रेस्सह सोमो- स्मानभिरक्षतु त्मना आत्मना आत्मनेव अन्यनिरपेक्षः । 'मन्त्रे. प्वाडचादेरात्मनः' इत्याकारलोपः । इन्द्रो मरुद्विरसह ऋतुधा मतावृतो तद्धर्मान् कृणोतु करोतु तयातया विधया प्रवर्तयतु । धाप्रत्ययश्ठान्दसः । आदित्येस्सह वरुणोस्मान् संशिशातु संशि- तव्रतान् करोतु निर्मलीकरोतु । श्यतेर्लोटि शपशुः, 'महुलं छन्दसि' इत्यभ्यासस्येत्वम् ।। - - . *स.२.२.११.

·326 'तैत्तिरीयसंहिता. . [फा. २. प्र. १.. वरुणस्स" शिशातु । सं नौ देवो वसुभिरग्निस्सम् ।। ६१ ॥ सोमस्त- नूनी रुद्रिाभिः। समिन्द्रो मरुद्भि- यज्ञियैस्समादित्यै। वरुणो अजि- ज्ञिपत् । यर्थादित्या वर्राभिस्सम्ब- वरुणः । समिति । शिशातु । "समिति । नः । देवः । वसुभिरिति वसु-भिः । अग्निः । समिति ॥ ६ ॥ सोमः । तनूभिः । रुद्रिाभिः। समि- . ति । इन्द्रः । मरुद्विरित मरुत्-भिः । यज्ञियः । समिति । आदित्यैः । नः। वरुणः । अजिजिप- तु । "या । आदित्याः । वसुभिरिति वसु-भिः। 1 अथ याज्या-सं न इति त्रिष्टुप् पडिप्रकारो वा ॥ नोस्मा- नग्निदेवः वसुभिस्सह समजिज्ञिपत् सम्यक् ज्ञापयतु सम्यगम्युपगच्छ. तु । ज्ञापयतेः छान्दसो लुङ्, छान्दसो वर्णविकारः । सोमोपि रुद्रियाभिः रुद्राभिस्तनूभिश्शरीरेः एकादशधा स्थिताभिरस्मान्समजि- क्षिपत् । इन्द्रश्च यज्ञियर्यनामरुहिस्सहास्मान्समजिज्ञिपत् । वरु. पाश्चादित्येस्सहास्मान् समनिक्षिपन् । "अय याज्याविकल्पः-यथेति त्रिष्टुप् ॥ यथा वसुभिस्सहा- दित्यास्सम्बभूवुः एकीबभू युः, यथा वा मरुद्विरसह रुद्रा अमि- समजानत आभिमुख्येन सङ्गताः । एवा एवम् । 'सुपां मुंलुका ·अनु. ११.] भभास्करभाष्योपेता. 327 भवुर्मरुद्भी रुद्रास्समानताभि । एवा त्रिंणामुन्नहृणीयमाना विश्व देवास्सम॑नसो भवन्तु । कुत्रो चि- यस्य सम॒तौ रण्वा नरौ नृपर्दने । सम्बभूवुरिति सं-बभूवुः । मुरुद्दिरिति मरुत्- भिः । रुद्राः । समानतेति सं-अजानत । अ- भि । एवा । त्रिणामन्निति त्रि-नामन् । अहणीय- मानाः । विश्वे । देवाः । समनस इति स-मन- सः । भवन्तु । "कुत्रं । चित् । यस्य । समृतावि- ति सं-ऋतौ । रणाः । नरः । नृपन इति नृ- सर्दने । अर्हन्तः । चित् । यम् । इन्धते । सञ्जन- ' इति डादेशः । हे त्रिणामन् त्रीणि नामानि गुह्यप्रकाशसोम- निमित्तानि यस्य स तथोक्तः । 'पूर्वपदात्संज्ञायामगः' इति ‘णत्वम् । अग्नियनमानयोरभेद उपचर्यते अहणीयमानाः अहीय- 'मानाः वि....यमानविभूतयः । हृणिः कण्डादिः । ईदृशा विश्वे देवाः परस्परमभिसमनसो भवन्तु समानमनसो भवन्तु । ' समानस्य छन्दसि' इति सभावः ॥ "अय कुत्रा चिदित्यनयोरनुष्टुभोः कुत्र चिहिनियोगो द्रष्टव्यः कोनिदाहुः-अत्रैव विष्टकृतः पुरोनुवाक्या याज्या चेति ॥ कुत्रा चित् कुत्र निदपि सर्वत्रापीति यावत् । यस्य समृतो सम्प्राप्त ·328 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. १. अर्हन्तश्चिद्यमिन्धते संजनयन्ति जन्तवः। सं यदिपो वनामहे स५ हुव्या मानुपाणाम् । उत द्युम्नस्य शवंसः ॥ ६२ ॥ ऋतस्य रश्मिमा- देदे । “यज्ञो देवानां प्रत्येति सुम्न- मादित्यासो भवता मृड्यन्तः। आ यन्तीति सं-जनयन्ति । जन्तवः। समिति । यत्. इपः । वामहे । समिति । हव्या । मानुपाणाम् उत । द्युम्नस्य । शव॑सः ॥ ६२ ॥ ऋतस्य॑ । रश्मिम् । एति । ददे । यज्ञः । देवानाम् । प्रती- ति । एति । सुम्नम् । आदित्यासः । भवत मुड़- यन्तः । एति । वः । अर्वाची । सुमतिरिति सु- नरो मनुष्याः रण्वा रमणा भवन्ति । रणनवन्तो वा, गतिम न्तो वा । रवि गतो, इदित्वान्नुम्, पचाद्यन् । नृपदने नरास्मी- दन्ति यत्रयत्र सर्वत्र प्रदेशे । किञ्च-यमेवानिं अर्हन्तो महान्तः पूनयन्तो वा मनुप्याः इन्धते दीपयन्ति । किञ्चयमान जन्त- वो मनुष्याः सञ्जनयन्ति आघानादिना सम्यगुत्पादयन्ति । सो- स्माकमस्य ऋतस्य सत्यस्य रश्मिमिममनिमाददे आददीमहे । वच- नव्यत्ययः । आश्रयामह इत्यर्थः ।। 13 आदित्येभ्यो भुवइयचरुं निर्वदूतिकामः'* इत्यस्याः - पुरो- , कमं.२-३.१.

·अनु. ११.] भभास्करभाष्योपेता. 329 । वोऽर्वाची सुमतिर्ववृत्याद होश्चिद्या वरिवोविनुराऽसत् । शुचिरपस्सूय- वसा अदब्ध उप क्षेति वृद्धर्वयास्तु- वीरः । नकिष्टं२ नन्त्यन्तितो न मतिः । ववृत्यात् । अहोः । चित् । या । वरि- वोवित्तरेति वरिवोवित्-तरा । असत् । "शुचिः। अपः । सूयव॑सा इति सु-यवसाः । अदब्धः । उपेति । क्षेति । वृद्धवया इति वृद्ध-व्याः । सुवी- र इति सु-वीरः । नकिः । तम् । ध्वन्ति । अन्ति- तः । न । दूरात् । यः । आदित्यानाम् । भवति । नुवाक्या-यज्ञो देवानामिति बिष्टुप् ॥ ग्रहेषु व्याख्याता चन'* इत्यत्र । अयमस्मदीयो यज्ञः देवानां मुम्नं सुखं प्रत्येति गच्छनु । किञ्च हे आदित्याः यूयमप्यस्मान् मृडयन्तो भवत किक्ष-युप्माकं मुमतिश्शोभनानुग्रहात्मिका बुद्धिरर्वानी अस्म- दभिमुखी आववृत्यात आवर्तताम् । किन-अंहोः ज्ञातुरिव ज्ञातृ- बिव या मतिः वरिवोवित्तरा धनस्य लम्भयित्री भवेदिति ॥ "तत्रैव याज्या-शुनिरिति त्रिष्टुप् ॥ शुचिश्शुद्धो भूत्वा अ- पः कर्माणि कर्मफलानि वा उपक्षेति उपगच्छति । क्षि निवा. सगत्योः, 'बहुले छन्दसि' इति शपो लुक् । सूयवसाः शोभ- नयवसाः शोभनांशुकाः । 'अन्येपामपि दृश्यते' इति दीर्घत्वम्, 'परादिश्छन्दसि' इत्युत्तरपदाादात्तत्वम् । अधः केन चिदप्य- कदा . *स. १.४.२२.. 2s ·330 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. १. - - . दूराद्य आदित्यानां भवति प्रणीतौ। धारयन्त आदित्यासो जगत्स्था देवा विश्वस्य भुवनस्य गोपाः । प्रणीताविति प्र-नीतौ । "धारयन्तः । आदित्या- सः। जगत् । स्थाः । देवाः । विश्वस्य । भुवन- स्य । गोपा इति गो-पाः । दीर्घाधिय इति दीर्घ- हिंसितः वृद्धवयाः प्रभूतान्नतमः सुवीरः शोभनपुत्रपौत्रादिकः । 'वीरवी? च' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । किञ्च-केचिदपि तं नकिः प्रन्ति हन्तुं समर्था भवन्ति । 'युप्मत्तत्तताः' इति पत्वम् । अन्तितः अन्तिकेपि स्थिताः न च दूराद्दूरेपि स्थिताः। 'कादिलोपो बहुलम्' इत्यन्तिकस्य लोपः । कस्येतदेवं भवती- त्याह -~-य आदित्यानामादित्यार्थ प्रणीतो परिचरणे भवति वर्तते ।। 13 आदित्येभ्यो धारयहद्यश्चकै निर्वपेदपरुदो वाऽपरुद्ध्यमानी, वा'* इत्यस्याः पुरोनुवाक्या-धारयन्त इति त्रिष्टुप् । जगडा. रयन्तस्स्थापयन्तः आदित्यासः आदित्याः स्थाः स्थास्तवः 'किच' इति क्वि । देवाः देवनशीलाः विश्वस्य भुवनस्य भूतजातस्य गोपाः पोपकाः दीर्वाधियः दीर्घाण्यविच्छिन्नानि धियः कर्माणि उदया- स्तमयलक्षणानि बुद्धयो वा येपान्ते दीर्वाधियः । अन्दसं पूर्वपदस्य दीर्घत्वम् । असुर्य अमुरमहंतीति । 'छन्दसि च' इति यः । असुस्थानीयमुदकं ददातीत्यसुरो मेयः । तेन धार्यमुदकं रक्ष- माणा रक्षन्तः प्रतावानस्सत्यवन्तः यशवन्तो वा । पूर्ववहनिप , दपित्वं च, चयमानाः चाययन्तः गमयन्तः नय गती, अनु. . *सं. २-३.१.

·अनु. ११.] भभास्करभाष्योपेता. 331 दीर्घाधियो रक्षमाणाः ॥ ६३ ॥ असुर्यमृतावानश्चय॑माना ऋणानि । तिस्रो भूमीर्धारयन्त्रीरुत यून्त्री- धियः । रक्षमाणाः ॥ ६३ ॥ अतुर्यम् । ऋतावा- न इत्यृत-वानः। चयमानाः । ऋणानि । तिस्रः। भूमीः । धारयन्न् । त्रीन् । उत । द्यून् । त्रीणि । दात्तेत्, भोवादिकः । प्राणानि दिव्यानि मानुषाणि ; वृष्टया हि सस्योत्पत्ती यजमानस्य सर्वाणि प्ररणान्यपाक्रियन्ते इति । क्रिया- पदाभावाद्योग्यं पदमध्यातियते । ईदशा आदित्या इमं यजमा- नमनपरुद्धं कुर्वन्त्विति ॥ "तत्रैव याज्या-तिस्त्र इति त्रिष्टुप् ॥ तिस्रो भूमीः पृथिवी- पाताळनागलोकान् पृथिव्यन्तरिक्षयुलोकान्वा । ये इत्यध्यातियते । ये धारयन् धारयन्ति । धारयतेश्छान्दसो लङ् , 'बहुलं छन्द- स्यमाङयोगेपि' इत्यडभावः । उत अपि च त्रीन् द्यून दिवः परान् (तिमतो लोकान् । रुत्वानुनासिको पूर्ववत् । किञ्च- नीणि व्रतानि कर्माणि लोकत्रयगोचराणि त्रीणि प्रतानि । एषा लोकानां अन्तः मध्ये सर्वलोकधारणार्थानि रसादानधारणमध्य- स्थानायनलक्षणानि च कर्माणि ये धारयन्ति आदित्या विदथे यज्ञ यज्ञार्थ, उपलक्षणत्वात् सर्वव्यापारार्थ, इत्थं कुर्वन्त्येते आदित्याः यहा–धारयन्तीति वचनव्यत्ययेनैकवचनम् । हे धारयन्तः आदित्याः किं तिस्रो भूमीः त्रीश्च द्यून येषां च मध्ये त्रीण व्रतानि यज्ञार्थ धारयन्तः हे आदित्याः वः युप्माकं महित्वं महत्त्वं माहात्म्यं, महि महत् तत्तादृशं यथोक्तलक्षणं चारु शोभनं ·332 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ३. प्र. १. । णि व्रता विदथै अन्तरपाम् । ऋतेना- दित्या महि वो महित्वं तदर्यमन्वरुण मित्र चारूं । त्यान्नु क्षत्रिया अब आदित्यान यांचिपामहे। सुमृडीकार वता । विदथे । अन्तः । एपाम् । ऋतेनं । आदि- त्याः । माहै । वः । महित्वमिति महि-त्वम् । तत् । अर्यमन् । वरुण । मित्र । चारूं । "त्यान् । नु । क्षत्रियान् । अवः । आदित्यान् । याचिपा- महे । सुमृडीकानिति सु-मृडीकान् । अभिष्टये । चायनीयं वा ऋतेन सत्येन नात्र कार्या विचारणेति । इदा- नीमादित्यानेकेकत्वेनामन्त्रयते-~~अर्थमन्वरुण मित्रेति । प्रदर्शन चैतदन्येपामपि ॥ 'यः परस्तादाम्यवादी स्यात्तस्य गृहाहीहीना हरेच्छलांश्च कृष्णांश्च वि चिनुयाये शुचारस्युस्तमादित्यं चरुं निवपेत् ' * इत्यस्याः पुरीनु. वाक्या- त्यानिति गायत्री ॥ त्यांस्तान् नु प्राक्तनान् क्षत्रियान् पलवतः-आदित्यान् अवः रक्षणं याचिपामहे याचामहे | 'सिन्य- हुलं लेटि' 'लेटोडाटो' इत्यडागमः । सुमृडीकान् मुटु मुख- यितृन् । 'मृडीकादयश्च' इति निपात्यते । शोभनामृडीकत्वं येपामिति बहुव्रीही 'नसुम्याम्' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम्, उञ्छा- दिर्वा द्रष्टव्यः; पूर्ववद्रुत्वानुनासिको । अभिष्टये आभिमुख्येन तानेव यादश् । अन्वादित्वात्पररूपत्वम् । यद्वा-~अभिष्टयो यागस्तन्नि- मित्तम् । छान्दसो वर्णविकारः ॥ 174 *सं. २-1..

·अनु. ११. भभास्करभाष्योपेता. 388 अभिष्टये। न दक्षिणा वि चिकिते न सव्या न प्राचीनमादित्या नोत पश्चा । पाक्या चिद्वसवो धीया चित् "न । दक्षिणा । वीति । चिकिते । न । सव्या । न । प्राचीनम् । आदित्याः । न । उत । पश्वा । पाक्यो । चित् । वसवः । धीर्यां । चित् ॥ ६४ ॥ "तत्रैव याज्या-न दक्षिणेति त्रिष्टुप् ॥ दक्षिणा दक्षिणं सव्या सव्यम्, उभयत्रापि 'सुपां सुलुक्' इत्याडादेशः । दक्षिणं सव्यं च न विचिकिते न विजानामि विशेपेण न जानामि, दक्षिणसव्यविभागज्ञानमपि मे नास्तीत्यर्थः । किततेश्ान्दसो लिट् । हे आदित्याः प्राचीनं प्राक् । 'विभापाश्चेरदिस्त्रियाम् ' इति खः। पश्चा पश्चात् । 'पश्च पश्चाञ्च' इति निपात्यते । प्राक्पश्चाच्च न विनिकित इति, प्राकप्रत्यग्विभागज्ञानमपि मे नास्तीति । यस्मा- देवं तस्मादहं पाक्याचित् पाकयितव्यः, अपरिपक्वः पाक्यः बालः । 'प्राहलोयॆत् ' 'तित्स्यरितम्' इति स्वरितत्वम् । हे वसवः वास- हेतवः धीर्या नित् धीरयितव्यः, धीर्यः कातरः इति । तत्क- रोति इति णिनन्ताण्ण्यत् , पूर्ववदाकारः । यथा बालाः कात- राश्च स्वयं किञ्चिद्धिताहितमनानन्तः अन्यहिताहितकारिभिः देवेन वा नीयमाना भवन्ति, एवमहमपि युप्माभिनीतः युप्माभिस्समिद्धते [....भिरस्मद्धिते]* पथि प्रवर्तमानः । वर्णविकारश्चान्दसः, 'तृतीया कर्मणि' इति पूर्वपदारुतिस्वरत्वम्, विस्तत्वादनवग्रहः । अभयं ज्योतिर्मानं विडवगमलक्षणमश्यां प्राप्नुयाम् । 'बहुलं छन्द *स-समिद्धन्ते ग-सामिद्धते. - - ·si त्तिरीयसहिता. [फा. २. प्र.. ॥ ६४ ॥ युप्मानीतो अअयं ज्यो- तिरश्याम् । आदित्यानामवंता नूतनेन सक्षीमहि शर्मणा शन्तमेन। अनागास्त्वे अदितित्वे तुरासं इमं यज्ञं दधतु श्रोप॑माणाः । इमं में युप्मानीतः । अयम् । ज्योतिः । अश्याम् । "आदित्यानाम् । अव॑सा । नूतनेन । सक्षीमहि । शर्मणा । शन्तमेनेति शं-तमेन । अनागास्त्व इत्यनागाः त्वे। अदितित्व इय॑दिति-त्वे। तुरासः । इमम् । यज्ञम् । धतु । श्रोपमाणाः । इमम् । . सि' इति शपो लुक् । यहा -युप्मत्प्रसादेन अभयं अपुनरावृ- त्तिभयं परं ज्योतिरश्याम् , किम्पुनर्विडवगमादीति ।। अथ तत्रैव याज्या विकल्प्यते-आदित्यानामिति त्रिष्टुप् ।। आदित्यानामवसा नूतनेन अभिनवेन सक्षीमहि युक्ता भूयास्म, केन ? शर्मणा सुखेन शन्तमेन सुखतमेन शान्ततमेन वा । कि- च-अनागास्त्वे निरपराधिवे अदितित्वे खण्डनरहितत्वे च इम- मस्मदीयं यज्ञं दधतु स्थापयन्तु तुरासस्वरमाणाः । तुर वरा- सम्भ्रमयोः, 'इगुपधात्कः' 'आजसेरसुक्' । श्रोपमाणाः अस्माकं स्तुतीश्शृण्वन्तः । शृणोतेविकरणो सिप्पी लेटो का व्यत्ययेन शानच् । श्रोपतिर्वा धात्वन्तरं द्रष्टव्यम् ॥ अथ 'ये कृष्णास्स्युस्तं वारुणं चरु निर्वपेत् '* इत्यस्याः , *से. २-३-१.

·अनु. ११.] भभास्करभाष्योपेता. 335 ॥ । वरुण श्रुधी हव॑म॒द्या च मृडय । त्वाम॑वस्युरा चंके । तत्त्वां यामि ब्रह्मणा वन्दमानस्तदा शास्ते यज- मानो हुविक्षिः । अहैडमानो वरु- मे । वरुण । श्रुधि । हवंम् । अद्य । च । मृडय । त्वाम् । अवस्युः । एति । चके । तत् । त्वा । यामि । ब्रह्मणा । वन्दमानः । तत् । एति । शा- स्ते । यजमानः । हविरिति हविः-भिः । अहे- डमानः । वरुण । इह । बोधि । उरुशरसेत्युरु- पुरोनुवाक्या—इमं म इति गायत्री । श्रुधीति प्रथमपादान्तः ॥ हे वरुण इममस्मदीयं हवमाहानं श्रुधि शृणु । “वहुलं छन्दसि' इति शपो लुक् । श्रुशृणुपृकृवृभ्य ' इति धिभावः । श्रुत्वा चाद्येव मां मृडय सुखग । यस्मादहं त्वामवस्युः रक्षणमात्मन क्याच्छन्दसि' इत्युमत्ययः । आचके आभिमुख्येन शब्दयामि प्रार्थये । के गे शब्दे ॥ तत्रेत याज्या-तत्त्वेति त्रिष्टुप् ॥ हे वरुण ब्रह्मणा मन्त्रेण स्वामेव पन्दमानः स्तुवन्नहं तत्तदर्थम् । चतुझं लुक् । तदर्यमेव त्यां यामि भने । यहा-तदेव त्वां यामि याचे । छान्दसान्त्यलोपः, परस्मैपदं च । यनमानापि सर्वस्तदेवाशास्ते हविभिश्ररुपुरोडाशादिभिः हे उरुशंस महास्तुतिक त्वमपि ताम- स्मीयां विज्ञापनो इह कर्मणि अहेडमान: अक्रुदयन् बोधि बुध्यस्स । पूर्ववद्विकरणस्य लुक् , 'हुझल्भयो हेधिः', 'वा छन्दसि' , ·336 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र.१, णेह वोध्युरुशस मा न आयुः मोपीः॥६५॥ गस । मा। नः। आयुः। प्रेति । मोपीः ॥६५॥ नामाग्निस्स५ शव॑सो रक्षमाणा धीरू चिदेकान पंञ्चाशच ॥ ११ ॥ वायव्य प्र॒जापतिस्ता वरुणं देवासुरा एप्वंसा- वादित्यो दशपभामिन्द्रो वलस्य वारहस्पत्यं वैपटारोऽसौ सौरी वरुणमाश्विनमिन्द्र वो नर एकादश ॥ ११ ॥ वायव्य॑माग्नेयी केप्णीवीमसावोदित्यो वा अहोरात्राणि वपट्कारः प्रजनयिता हुवे तुराणां पञ्चपष्टिः ॥ ६५ ॥ वायव्यै प्र पोपीः॥ हरिः ॐ तत्सत् ॥ इत्यपित्वादेव डिवाभावाद्गुणः, अन्त्यलोपश्छान्दसः । किम्पुनस्तत्मार्थ- नीयमित्याह-नः अस्माकं आयुर्दीप्तिमन्नं वा मा प्रमोपीः मा छेत्सीः तदर्थ विशं च रा* राष्ट्रं चावगमयेति भावः ।। इति भट्टभास्करमिश्रविरचिते यजुर्वेदभाप्ये द्वितीये काण्डे प्रथमप्रपाठके एकादशोनुवाकः. समाप्तश्च प्रपाठकः, *ग-विम स्वरा ·अनु. ..] भभास्करभाष्योपेता. 887 ॥ हरिः ॐ॥ प्रजापतिः प्रजा असृजत तास्सृष्टा इन्द्राग्नी अागूहतार सौचायत्मजा- पतिरिन्द्राग्नी वै में मजा अपांघुक्ष- तामिति स एतमैन्द्राममेकादशक- पालमपश्यत्तं निरंवपत्ताव॑स्मै प्रजाः 'प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । प्रजा इति प्र-जाः। असृजत । ताः । सृष्टाः । इन्द्राग्नी इती- न्द्र-अग्नी । अपेति । अगूहताम् । सः । अचाय- त् । प्र॒जाप॑तिरिति पूजा-पतिः । इन्द्राग्नी इती- न्द्र-अनी । वै । मे । प्रजा इति प्र-जाः । अपे- ति । अघुक्षताम् । इति । सः । एतम् । ऐन्द्राग्न- मित्येन्द्र अग्नम् । एकादशकपालमित्येकादश- कपालम् । अपश्यत् । तम् । निरिति । अवपत् । अथ द्वितीयः प्रपाठकः. 'अथ काम्या इष्टयो विधीयन्ते । अत्रापि प्रायिकत्वात्काम्या उच्यन्ते, नैमित्तिकानामपि जातेष्टयादीनां मध्ये विधानात् । तासु न पर्वादिनियमः । 'उभा वामिन्द्राग्नी'* इत्यारम्य यथापूर्व याज्या- नुवाक्या आम्नायन्ते; वैश्वदेवमेव काण्डम् । प्रजापतिरित्यादि ॥ एतास्ताः प्रजापतिना सृष्टाः प्रनाः इन्द्रानो अपागूहताम् । 'उदु- *सं. १.१.१.. 27 ·386 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. २. णेह बोध्युरुशस मा न आयुः प्र मोपीः॥६५॥ शस । मा। नः। आयुः । प्रेति । मोपीः ॥६५ नामाग्निस्स५ शवसो रक्षमाणा धीरू चिदेकान पंञ्चाशच ॥ ११ ॥ वायव्य प्र॒जाप॑तिस्ता वरुणं देवासुरा एक वादित्यो दशपभामिन्द्रो वलस्य वपवारोऽसौ सौरी वरुणमाश्विनमिन्द्र वो एकादश ॥ ११ ॥ वायव्यमाग्नेयी कृष्णग्रीवीमसावादित्यो अहोरात्राणि वपकारः प्रजनयिता हुने तुराणां पञ्चपष्टिः ॥६५॥ वायव्य प्र मोपीः ॥ हरिः ॐ तत्सत् ॥ इत्यपिवादेव डिवाभावाद्गुणः, अन्त्यलोपश्ान्दसः । कि. नीयमित्याह--नः अस्माकं आयुर्दीप्तिमन्नं वा मा छेत्सीः तदर्थ विशं च राराष्ट्रं चावगमयेति भावः इति भटमास्करमिश्रविरचिते यजुर्वेदभाप्ये : काण्डे प्रथमप्रपाठके एका समाप्त प्रपाटका. *ग-विगं स्वग ·अनु. 1.1 भहभास्करभाष्योपेता. 339 वेवास्मै प्र॒जां प्रसाधयतो विन्दते प्रजामैन्द्राग्नमेकादशकपालं निपे- स्पर्धमानः क्षेत्रै वा सजातेपुं वे- न्द्राग्नी एव स्वेन भागधेयेनोपं धा- वति ताभ्यामेवेन्द्रियं वीर्य भ्रातृव्य- भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपति । धावति । तौ। एव । अस्मै । प्रजामिति प्र-जाम् । प्रेति । साधयतः । विन्दते । प्रजामिति प्र-जाम् । 'ऐ- न्द्राममित्यैन्द्र-अग्नम् । एकादशकपालमित्येकाद- श-कपालम् । निरिति । वपेत् । स्पर्धमानः। क्षेत्रे । वा । सजातेष्विति स-जातेपुं । वा । इन्द्रा- मी इतीन्द्र-अग्नी । एव । स्वेनं । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपर्ति । धावति । ताभ्याम् । एव । कन्प्रत्ययान्त आधुदात्तः । प्रासाधयतां प्रसाधितवन्तौ । प्रज- ननसामग्रयां सत्यामेव प्रनां न लभते । तस्य प्रजामिन्द्रामी अपागूहतामिति । प्रनाकाम इति । पूर्ववत्पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् ।। स्पर्धा संघर्पः क्षेत्रे विषये । क्षेत्रं सदपत्योत्पत्तिस्थानम् । सनाताः समानजन्मानो वशीरुताः पुरुषाः । इन्द्रियं वीर्य च शत्रोः बने वर्नयति । इन्द्रियमिन्द्रेणात्मना सृष्टं प्रजाकारणं वीयं सामर्थ्य येन सनाता वशीक्रियन्ते । पाप्मलक्षणेन च ·340 तैत्तिरीयसंहिता. [का, २. प्र. २. स्य वृके वि पाप्मनाभ्रातृव्येण जय- तेऽप वा एतस्मादिन्द्रियं वीर्य काम- ति यसङ्गगममुपप्रयात्यैन्द्राममेका- दशकपालं निः ॥ २ ॥ बपेत्सङ्ग- मर्मुपप्रयास्यनिन्द्राग्नी एव स्वन भागधेयेनोपं धावति तावेवास्मि- इन्द्रियम् । वीर्यम् । भ्रात॒व्यस्य । वृते । वीति । पाप्मना । भ्रात॒व्येण । जयते । अपति । वै । एतस्मात् । इन्द्रियम् । वीर्यम् । कामति । यः । सङ्ग्राममिति सं-ग्रामम् । उपप्रयातीत्युप-प्रया- ति । ऐन्द्राग्नमित्यैन्द्र-अग्नम् । एकादशकपालमि- त्येकादश-कपालम् । निरिति ॥ २॥ वपेत् । सङ्गमममिति सं-ग्रामम् । उपप्रयास्यन्नित्युप- प्रयास्यन्न् । इन्द्रामी इन्द्रि-अग्नी । एव । स्वेने। भागधेयेनति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । तौ। एव । अस्मिन्न् । इन्द्रियम् । वीर्यम् । धत्तः । भ्रातृव्येण विनयते व्यावृत्तो भूत्वा जयं प्रामोतीति । 'विप- राम्यां नेः' इत्यात्मनेपदम् ।। अप या इत्यादि ॥ सङ्गामनयाथ सङ्गाममुपनयास्यतः ॥ 1 ·अनु. 1. भाभास्करभाष्योपैता. 341: निन्द्रियं वीर्य धत्तस्सहेन्द्रियेण वीर्य- णोप प्रयोति जयति त सङ्ग्रामं वि वा एप इन्द्रियेण वीर्येणय॑ते यस्स- झगमं जयंत्येन्द्राग्नमेकादशकपालं निपेत्सङ्ग्रामं जित्वेन्द्राग्नी एव स्वे- ने भागधेयेनोपं धावति तावेवास्मि- निन्द्रियं वीर्यम् ॥ ३ ॥धत्तो नेन्द्रि- सह । इन्द्रियेण । वीर्येण। उप । प्रति।याति । जयति। तम् । सङ्गगममिति सं-ग्रामम् । 'वीति ।वै । एपः। इन्द्रियणं । वीर्येण । ऋध्यते । यः । सङ्गममिति सं-ग्रामम् । जयति । ऐन्द्राममित्यैन्द्र-अग्नम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । निरिति । वपेत् । सङ्ग्राममिति सं-ग्रामम् । जित्वा । इन्द्रा- ग्री इतीन्द्र-अग्नी । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । तौ । एव । अ- स्मिन् । इन्द्रियम् । वीर्यम् ॥ ३ ॥ धत्तः । न । 'वि वा एप इत्यादि ॥ सङ्गामं नितवतः सङ्गामश्नान्त्या इन्द्रि- यवीर्यहानिर्भवतीति ॥

·842 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. २. प्र.३. येणे वीर्येण व्य॒ध्यतेऽप वा एतस्मा- दिन्द्रियं वीर्य कामति य एति जन- तामैन्द्राममेकादशकपालं निपेज- नामेष्यनिन्द्राग्नी एव स्वेन भाग- धेयेनोपं धावति तावेवास्मिन्निन्द्रियं वीर्य धत्तस्सहेन्द्रियेणं वीर्येण जन- तामेति पौष्णं चुरुमनु निर्वपेत्पूपा वा ईन्द्रियस्य वीर्यस्यानुप्रदाता पूप- इन्द्रियेणं । वीर्येण । वीत । ऋध्यते । अपेति । वै। एतस्मात् । इन्द्रियम् । वीर्यम् । कामति । यः । एति । जनाम् । ऐन्द्राग्नमित्यन्द्र-अग्नम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । निरिति । वपेत् । जनताम् । एष्यन् । इन्द्राग्नी इतीन्द्र- अग्नी । एव । स्वेन । भागधेयेनोति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । तौ । एव । अस्मिन् । इन्द्रि- यम् । वीर्यम् । धत्तः । सह । इन्द्रियेण । वीर्येण । जनताम् । एति । पौष्णम् । चरुम् । अनु। निरि- . अप वा इत्यादि ॥ जनतामेप्यतो वादार्थ सङ्गामार्थ वा।

·भनु 1.] माभास्करभाष्योपेता. 343 णमेव ॥ ४॥ स्वेन भागधेयेनोपं धावति स एवास्मा इन्द्रियं वीर्यम- नु म यच्छति क्षेत्रपत्यं चुरुं निव- पेजनतामागत्येयं वै क्षेत्रस्य पतिर- स्यामेव प्रति तिष्ठत्यैन्द्राममेकादश- ति । वपेत् । पूपा । वै। इन्द्रियस्य । वीर्यस्य । अनु- प्रदातेत्यनु-प्रदाता । पूपर्णम् । एव ॥ ४॥ स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः। एव । अस्मै । इन्द्रियम् । वीर्यम् । अर्नु । प्रेति । यच्छति । क्षेत्रपत्यमिति क्षेत्र-पत्यम् । चुरुम् । निरिति । वपेत् । जनताम् । आगत्येत्या-गत्यं । इयम् । वै । क्षेत्रस्य । पतिः। अस्याम् । एव । प्रतीति । तिष्ठति । 'ऐन्द्रानमित्यैन्द्र-अ॒नम् । ए- । PAL क प्रधानादनन्तरं निर्वपणमनुनिर्वपणं, अनुक्रमेण प्रदानं अनुप्रदानम् ॥ "क्षेत्रपत्यं नरुं निर्व पेज्जनतामागतवत्तः । इयं एथिवी क्षेत्रस्य पतिः क्षेत्रभक्तीनामधिपतित्वात् । तस्माज्जनतां गत्वा अभिमतस- म्पत्त्या अनयेष्टया पृथिव्यां प्रतिष्ठितो भवति ।। आर्थवादिकी प्रतिष्ठा फलं, रात्रिसत्तन्यायात् ।। 'उपरिष्टादिति ॥ क्षेत्रपत्योत्तरकालमस्यां प्रतिष्ठितो भूत्वा इन्द्रियं वीर्य चोपरिष्टात् सर्वरिमन्नप्यागामिनि काले आत्मनि धत्ते ·344 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. २. कपालमुपरिटानिर्वदस्यामेव में- तिष्ठायेन्द्रियं वीर्यमुपरिष्टादात्मन्धने अग्नयै पथिकृते पुरोडाशमुष्टाकपा- कोदशकपालमित्येकादश-कपालम् । उपरिष्टोत्। निरिति । वपेत् । अस्याम् । एव । प्रतिष्ठायोति प्रति-स्थाय । इन्द्रियम् । वीर्यम् । उपरिष्टात् । आत्मन्न् । धत्ते ॥५॥ प्रजाकाम इन्द्राग्नी उपप्रयात्यैन्द्राममेकादश- कपालं निर्वीय पूपर्णमेवैकान्न चत्वारि शर्च ॥३॥ 'अग्नये । पथिक्त इति पथि-कृते । पुरोडा- शम् । अष्टाकपालमित्युप्टा-कपालम् । निरिति । स्थापयति । एवं क्षेत्रपत्यं नैमित्तिकमिति केचित्, प्रतिष्टार्थमित्यन्ये । उपरिष्टादेन्द्रानं इन्द्रियवीर्यप्रतिष्ठास्थापनार्थमिति ।। इति द्वितीये काण्डे द्वितीयप्रपाठके प्रथमोनुवाकः ।। 'अप्रये पथिरुत इत्यादि ॥ दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्टवान् दर्शपूर्णमा- सयानी!! "करणे यनः' इति णिनिः । अमावास्यापोर्णमासीशब्दो .

·अनु. १.] भहमास्करमाध्योपेता. 346 लुं निर्वपेद्यो दर्शपूर्णमासयाजी सनेमावास्या वा पौर्णमासी वाऽति- पादयेत्पथो वा एपोध्यपंथेनैति यो दर्शपूर्णमासयाजी सत्रमावास्या वा पौर्णमासी वातिपादयत्यग्निमेव पथिकृतस्वेन भागधेयेनोपं धावत वपेत् । यः । दर्शपूर्णमासयाजीति दर्शपूर्णमा- स-याजी । सन् । अमावास्यामित्यमा-वास्याम् । वा । पौर्णमासीमिति पौर्ण-मासीम् । वा । अ- तिपादयेदिय॑ति-पादयेत् । पृथः । वै । एपः। अधीति । अथेन । एति । यः । दर्शपूर्णमास- याजीति दर्शपूर्णमास-याजी । सन्न् । अमावा- स्यामित्यमा-वास्याम् । वा । पौर्णमासीमिति पोर्ण-मासीम् । वा । अतिपादयतीत्यति-पादयं- ति । अग्निम् । एव । पथिकृतमिति पथि-कृतम्। स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धा- वति । सः । एव । एनम् । अपंथात् । पन्याम् । कर्मनामधेयकालवचनी । सकालेननुष्ठानमतिपादनम् । पथो वा इति । पथः प्रच्युतो भूत्वा अपथमारूदः तेनैति गच्छतीति | 'पपो 27 ·846 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. २... . स एवैनमपंथात्पन्थामपि नयत्यन- डान्दक्षिणा वही ह्येप समृदया अ- ग्मय वृतपतये ॥ ६ ॥ पुरोडाशम- टाकपालुं निवपेद्य आहितामिस्स- त्यमिव चरेदग्निमेव व्रतपतिः अपीत । नयति । अनड्वान् । दक्षिणा । वही । हि । एपः । समृड्या इति सं-ऋयै । अग्नये। तप॑तय इति व्रत-पतये ॥ ६ ॥ पुरोडाशम् । अष्टाकपालमित्युष्टा-कपालम् । निरिति । वपेत्। यः। आर्हिताग्मिरित्याहित-अग्निः । सन्न् । अब- त्यम् । इव । चरेत् । अग्निम् । एव । व्रतपतिमि- ति व्रत-पतिम् । स्वेने । भागधेयेनेति भाग-धे- विभाषा' इति समासान्तः । अनड्वान् अनसो वोढा । पृषोदरादिः । अन्वाहार्यमासाद्यानलाई दक्षिणां ददाति-वहीति । पहनप्रदेशी यहः, तहान वही । तेन वहता च यागानतिपन्नतां निनीपोस्समृद्धये भवत्यनड्डाद ॥ 'अवत्यमिति ।। वृत्ते शादनृतवचनादि अप्रत्यम् । 'ययतोश्चातः द। इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । आलम्मयतीति ।- 'लभेश्च ' इति नुम् । व्रत्य इति । चरितस्याव्रत्यत्वापनयनात्स्वयमपि व्रत्यो भवति । *सा. वृते. -- ·भनु. २.] भहभास्करमाध्योपेता. 347 स्वेन भागधेयेनोपं धावति स एवैन बृतमा लभ्मयति व्रत्यौ भवत्यम- ये रक्षोप्ने पुरोडामिष्टाकपालं नि- पद्य रक्षा स सर्चरन्नग्निमेव रक्षोहण स्वेन भागधेयेनोपं धाव- ति स एवास्माद्रक्षास्यपं हन्ति यैन । उपेति । धावति । सः। एव । एनम् ।व्रत- म् । एति । लम्भयति । व्रत्यः । भवति । अग्न- ये । रक्षोन इति रक्षः-घ्ने । पुरोडाशम् । अष्टा- कपालमित्यष्टा-कपालम् । निरिति । वपेत् । यम् । रक्षा सि । सर्चरन्न् । अग्निम् । एव ! र- क्षोहणमिति रक्षः-हर्नम् । स्वेन । भागधेयेनेत भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः । एव । अ- स्मात् । रक्षासि । अपेति । हुन्ति । निशिता- "सचेरनिति ॥ पच समवाये, बाधयेरन्* इत्यर्थः । निशितायामिति । निशायां मध्यं निशिता रात्रिः, तत्रोत्थायाग्नये रक्षोप्ने निर्व पेत् । आशु १ तस्यास्साद्गुण्यसामर्थ्यादमावास्यायाः कालापनयस्यादिति । प्रेरते प्रकर्षण संचरन्ति । तस्मात्सं प्रेणोनि संहत्य कृतप्रचरणान्येतानि भवन्ति । परिश्रिते परिच्छादिते रक्षसामनन्ववचारायाननुप्रवेशाय । रक्षोतीति । 'वा छन्दसि ' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । रक्षोपया *क-चौधयेरन् । । , ·348 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. २. प्र. २. निर्शितायां निर्वपत् ॥७॥ निशि- ताया हि रक्षासि प्रेरते सम्मा- न्येवैनानि हन्ति परिश्रिते याजयेद्र- क्षसामनन्ववचाराय रक्षोनी योज्या- नुवाक्य भवतो रक्षसा स्तुत्यो अ- यामिति नि-शितायाम् । निरिति । वपेत् ॥ ७॥ निर्शितायामिति नि-शितायाम् । हि । रक्षा- सि । प्रेरत इति प्र-ईरते । सम्प्रेर्णानीति सं- प्रेणानि । एव । एनानि । हन्ति । परिश्रित इति परि-श्रिते । याजयेत् । रक्षसाम् ।अनन्ववचारा- येत्यनंनु-अवचाराय । रक्षोनी इति रक्षः-नी। याज्यानुवाक्ये इति याज्या-अनुवाक्य । भवत्तः । रक्षसाम् । स्तृत्यै । अग्नयै । रुद्रवत इति रुद्र-व- 'रक्षोहणं वाजिनम् । “वि ज्योतिपा बृहता' * इति हे याज्यानुवाक्ये इति । यजत्यनयेति याज्या । 'हलोण्यत् ', यजयाच' इति कुत्वाभावः । अवदानेन सहोच्यत इत्यनुवाक्या । सहार्थे नु शब्दः, पूर्ववण्ण्यत् । सृत्ये विनाशाय भवति । सरतिरेव किन्नन्तः, धात्वन्तरमिति केचित् ॥ रुद्रवते घोरस्वभाववते अभिचरन् । एपा वा इति । रुद्र- *सं. १-२०१४16-10 -- ·भभास्करभाष्योपेता. 349 ग्गय रुद्रवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेदभिचरनेपा वा अस्य घोरा तनूर्यद्रुद्रस्तस्मा एवैनमा वृश्चति ता- जगार्तिमार्छत्य॒ग्नये सुरभिमते पुरो- डार्शमष्टाकपालं निर्वपेद्यस्य गावो वा पुरुषाः ॥ ८॥ वा प्रमीयैरन् ते । पुरोडाशम् । अष्टाकपालमित्य॒प्टा-कपालम् । निरिति । वपेत् । अभिचरन्नित्यंभि-चरन् । एपा। वै अस्य । घोरा । तनूः । यत् । रुद्रः । तस्मै । एव । एनम् । एति । वृश्चति । ताजक् । आ- तिम् । एति । ऋच्छति । 'अग्नये । सुरभिमत इति सुरभि-मते । पुरोडाशम् । अष्टाकपालुमि- त्यष्टा-कपालम्।निरिति।वपेत् । यस्य। गावः। वा। पुरुपाः ॥ ८॥ वा । ममीयेन्निति प्र-मीयैरन् । । शब्देन तद्धर्मो घोरत्वं लक्ष्यते । एपा खल्वस्यानोरा तनूः यदुद्रवोरस्वभावत्वं, तस्मै तादृशघोरमूर्तये एनमभिचर्यमाणं आवृ- श्रति आभिमुख्येन छिनत्ति । ततस्तानक्तदानीमेवाति गच्छति । उपसर्गादति धातौ' इति वृद्धिः ॥ 'सुरभिमते सुरभिगन्धवते । यस्येति । यस्य सम्बन्धिनो गावो वा पुरुषा या सातत्येन प्रमीयेरन् । यो वेति प्रथगधि- ·'B50 तत्तिरीयसंहिता. [फा. २.६.२. .: यो वा विभीयादेषा वा अस्य भेष- ज्या तनूर्यत्सुरभिमती तयैवास्मै भेषजं करोति सुरभिमतै भवति पू- तीगन्धस्यापहत्या अमये क्षार्मवते पुरोडाशमष्टाकपालं निवपेत्सङ्ग्रामे संयत्ते भागधेयैनैवैन शमयित्वा यः । वा । विभीयात् । एपा। वै । अस्य । भेप- ज्यो । तनूः । यत् । सुरभिमतीति सुरभि-मी। तयां । एव । अस्मै । भेषजम् । करोति । सुर- भिमत इति सुरभि-मते । भवति । पूतीगन्धस्ये- ति पूति-गन्धस्य । अपहत्या इत्यर्प-हत्यै । अ- नये । क्षार्मवत इति क्षाम-वते । पुरोडाशम् । अष्टाकपालमित्युष्टा-कपालम् । निरिति । वपेत् । सङ्काम इति सं-ग्रामे । संयन इति सं-यने। भागधेयेनोति भाग-धेयैन । एव । एनम् । हाम- यित्वा । परान् । आभि । निरिति । दिशति.। कारं केचिदाहुः । पूतीगन्धाद्रीतिः, अर्थवादे दर्शनात् । पूती- गन्धः शवगन्धः । रात्रिसनन्यायेन तन्निवृत्तिः फलम् । भेषज्या भेपने साथः । पूतीगन्धो दुर्गन्धः ॥ क्षामवते क्षीणेन निग्राह्येण तद्वते । आत्मदत्तन पुरोडाशेन ।

·अनु. २.] मभास्करमाप्योपेता. 351 परांनुभि निर्दिशति यमवरपां वि- ध्यन्ति जीवति स यं परेपा प्रस मीयते जयति त सङ्ग्रामम् ॥९॥ अभि वा एप एतानुयति येपो पू- पुरा अन्वचः प्रमीयन्ते पुरुपाहु- यम् । अवरेपाम् । विध्यन्ति । जीवति । सः। यम् । परैपाम् । प्रेति । सः। मीयते । जयति । तम् । सङ्गाममिति सं-ग्रामम् ।। ९ ॥ 'अभीति । वै। एपः । एतान् । उच्यति । येाम् । पूर्वापरा इति पूर्व-अपराः । अन्वञ्चः । प्रमीय॑न्त इति प्र-मीयन्ते । पुरुपाहुतिरिति पुरुप-आहुतिः । भागधेयेनात्मीयेन जनविपये अमिं शमयित्वा परान् शत्रून् अनये अभिनिर्दिशति निग्राह्यत्वेन दर्शयति । ततश्चावरेपामात्मीयानाम्मध्ये यं विद्ध्यन्ति शत्रवः स जीवति परेपां शत्रूणां मध्ये यं विध्यन्ति स प्रमीयते म्रियते तथा च तं संग्रामं जयति ॥ 'अभि वा इति ॥ एपोनिः एतानम्युच्यति आभिमुख्येन समवैति । उच समवाये, देवादिकः । कान् इत्याह-येषां सम्ब- धिनः पूर्वापराः पूर्वे चापरे च ज्ञातयः अन्वञ्चः अविच्छेदेन क्रमोच्छचनेन पुनःपुनः नियेरन्, पुरुपाहुतेः प्रियतम- वात् । नेपामिति । एषामात्मीयानां मध्ये आयुषः शतसंवत्स- अन्वम्गतयः ·862 तैत्तिरीयसंहिता, [का. २. प्र.३. तिहाँस्य प्रियतमाग्नये क्षार्मवते.पु- रोडार्शमष्टाकपालंनिवपेद्भागधेयेने- वैन शमयति नैपो पुरायुपोपरःप्र मीयतेभि वा एप एतस्य गृहानुच्यति यस्य॑ गृहान्दहत्य॒ग्नये क्षामंवते पुरो- डाझमष्टाकपालं निर्वपेद्भागधेयैनैवै- हि । अस्य । प्रियतमति मिय-तमा । अग्नये। क्षामयत इति क्षाम-वते । पुरोडाशम् । अष्टाक- पालमित्यष्टा-कपालम् । निरिति । वपेत् । भाग- धेयेनति भाग-धेयैन । एव । एनम् । शमयति । न । एपाम् । गर्यपः । अपरः। प्रति । मीयते । अभीति । वै । एपः। एतस्य । गृहान् । उध्यति । यस्य । गृहान् । दर्हति । अग्नये । क्षा- मंवत इति क्षार्म-वते । पुरोडाशम् । अष्टाकपा- लमित्यष्टा-कपालम् । निरिति । वपेत् । भागधे- येति भाग-धेयैन । एव । एनम् । शयमति । रप्रमाणात्पुरा पूर्व अपरो न प्रमीयते पूर्वस्मृतेभ्यः कश्चिदन्यो न म्रियते ॥ अमि वा इत्यादि || पूर्ववत् * | नास्येति । अस्य गृहान् सं. २०१०२.१ ·अनु. ३.] भाभास्करभाष्योपैता. 363 न शमयति नास्यापरं गृहान्द- हति ॥ १० ॥ अग्नये कामाय पुरोडाशंमष्टाकपा- लं निपेद्यं कामो नोपनमैग्निमेव काम स्वेन भागधेयेनोपं धावति न । अस्य । अपरम् । गृहान् । दहति ॥ १० ॥ तपतये निशितायां निर्वपेत्पुरुषा- स्सामं न चत्वारिं च ॥ २ ॥ 'अग्नये । कार्माय । पुरोडाशम् । अष्टाकपाल- मित्युष्टा-कपालम् । निरिति । वपेत् । यम् । कामः । न । उपनमेदित्युप-नमैत् । अग्निम् । एवं। कार्मम् । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उ- पेति । धावति । सः। एव । एनम् । कामैन । स- । ! । अपरं न दहति पुनर्न दहति । क्रियाविशेपणत्वान्नपुंसकत्वम् ।। इति द्वितीये द्वितीये द्वितीयः. अनये कामायेत्यादि ॥ वैदिके कर्मणि फलस्य नियतत्वात् रुप्यादिफलविपयं काममाहुः, सर्वकामविषयमन्ये ब्रुक्ने । स एवेति । 2w ·834 तैत्तिरीयसहिता. [का. २. प्र.२. * स एवैनं कामन समर्धयत्युपैन का- मो नमत्युग्नये यविष्ठाय पुरोडाश- मष्टाकपालं निर्वस्पर्धमानः क्षेत्रे वा सजाते वाग्निमेव यविष्ठ स्वे- नं भागधेयेनोपं धावति तेनैवेन्द्रियं वीय भ्रात॒व्यस्य ॥ ११॥ युवत्ते वि पाप्मनाभ्रात॒व्येण जयतेग्नये यवि- मिति । अर्धयति । उपेति । एनम् । कामः। न- मति । अग्नये । यविष्ठाय । पुरोडाशम् । अष्टा- कपालमित्यप्टा-कपालम् । निरिति । वपेत् । स्प- धमानः । क्षेत्रे । वा । सजातेविति स-जाते' । वा । अग्निम् । एव । यविष्ठम् । स्वेन । भागधेये- नेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । तेन । एव । इन्द्रियम् । वीर्यम् । भ्रातृव्यस्य ।। ११ ।। युवते । वीति । पाप्मना । भ्रात॒व्येण । जयते । अग्नये । यविष्ठाय । पुरोडाशम् । अष्टाकपालमित्य॒ष्टा-क- सोनिः कामयमानमेनं कामेन समर्धयति । स च काम एनमु- पनमति ॥ 'यविष्ठः युवतमः, पृथकर्तृतमो वा । युवते प्रथमरोति । व्यत्ययेनात्मनेपदम् । पाप्मना भ्रातृव्येण व्यावृत्तो जयमामोति।। यवयत्ति) अमिचरतस्सकाशाद्रशासि वाधकानि टयाकरोति ·अनु. ३.] मामासारमाप्योपेता. 855 ष्ठाय पुरोडामिष्टाकपालं नि- वैपेदभिचर्यमाणोनिमेव यविष्ठ५ स्वेनं भागधेयेनोपं धावति स एवा- स्माद्रक्षासि यवयति नैनमभिच- रैन्स्तृणुतेग्मय आयुष्मते पुरोडाश- मष्टाकपालं निपेद्यः कामयत सर्व- मायुरियामित्य॒ग्निमेवायुप्मन्त स्वे- पालम् । निरिति । वपेत् । अभिचर्याण इत्य- भि-चर्यमाणः । अग्निम् । एव । यविष्ठम् । स्वेनं । भागधेयेनेति भाग-धेयेन । उपेति । धावति । सः। एव । अस्मात् । रक्षासि । यवयति । न । एन- म् । अभिचरन्नित्यंभि-चरन् । स्तृणुते । 'अग्नये। आयुप्मते । पुरोडाशम् । अष्टार्कपालमित्य॒ष्टा-क- पालम् । निरिति । वपेत् । यः। कामयैत । सर्व- म् । आयुः । झ्याम् । इति । अग्निम् । एव । आ- युष्मन्तम् । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । । ततः प्रच्यावयति । योतेणिचि व्यत्ययेन वृद्ध्यभावः । ततश्च साधनाभावात् नैनमभिचरन् स्तृणुते न हिंसितुं क्षमते ।। 'अमय आयुष्मते इत्यादि ॥ गतम् । सर्वमायुरभीतं शतं ·356 'तैत्तिरीयसंहिता [का. २. प्र. २. ने भागधेयेनोपं धावति स एवा- स्मिन् ॥ १२ ॥ आयुर्दधाति सर्व- मायुरेत्यग्नये जातवेदसे पुरोडाश- मष्टाकपाल निर्वपेद्भूतिकामोऽग्निमे- व जातवेदसः स्वेने भागधेयेनोपं धावति स एवैनं भूति गमयति भ- वत्येवाग्नये रुक्मते पुरोडाशंमष्टाक- उपेति । धावति । सः । एव । अस्मिन् ॥ १२॥ आयुः । दधाति । सर्वम् । आयुः । एति । अग्न- ये । जातवेदस इति जात-वेदसे । पुरोडाशम् । अष्टाकपालमित्यप्टा-कपालम् । निरिति । वपेत् । भूतिकाम इति भूति-कामः । अग्निम् । एव । जातवेदसमिति जात-वेदसम् । स्वेन । भागधेये- नेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः। एव । एनम् । भूर्तिम् । गमयति । भवति । एव । अग्न- ये । रुक्मते । पुरोडाशम् । अष्टाकपालमित्य॒ष्टा-- । वर्षाणि । पोडश वा शतम्, छान्दोग्योपनिषदि श्रुतत्वात् ।। अग्नये नातवेदसे इति ॥ जातानां वेदिता जातधनो व नातवेदाः ॥

·अनु. ३. भाभास्करभाष्योपैता. 367 पालं निवपेद्रुक्कामोनिमेव रुक्मन्त स्वेनं भागधेयेनोपं धावति स एवा- स्मिनुचै दधाति रोचत एवाग्नये तेजस्वते पुरोडाशंम् ।। १३ ॥ अ- टाकपालं निर्वपेचेजस्कामोऽग्निमेव तेजस्वन्तः स्वेन भागधेयेनोपं धा- वति स एवास्मिन्तेजो दधाति ते- कपालम् । निरिति । वपेत् । रुक्काम इति रुक्- कामः । अग्निम् । एव । रुक्म॑न्तम् । स्वेन । भा- गधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः। एव । अस्मिन् । रुचम् । दधाति । रोचते । एव। 'अग्नये । तेजस्वते । पुरोडाशम् ॥ १३॥ अष्टार्क- पालमित्यप्टा-कपालम् । निरिति । वपेत् । तेज- स्काम इति तेज:-कामः । अग्निम् । एव । तेज- स्वन्तम् । स्वेनं । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उ- पेति । धावति । सः। एव । अस्मिन् । तेजः। । रुक्मान् दीप्तिमान् ॥ 'तेजस्स्वान् औद्धत्यवान् ॥

·368 तैत्तिरीयसंहिता... [फा. २. प्र.. जव्यैव भवत्य॒ग्नयै साहन्त्याय पुरो- डाशंमष्टाकपालुं निर्वपेत्सीक्षमाणों- ऽग्निमेव साहन्त्य स्वेन भागधेये- नोपं धावति तेनैव संहते य सीक्ष- ते ॥१४॥ दुधाति । तेजस्वी । एव । भवति । अग्नये । सा- हुन्त्यार्य । पुरोडाशम् । अष्टार्कपालमित्य॒ष्टा-क. पालम् । निरिति । वपेत् । सीक्षमाणः । अग्निम् । एव । साहन्त्यम् । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धे- यैन । उपेति । धावति । तेन । एव । सहते । यम् । सीक्षते ॥ १४ ॥ भ्रातृव्यस्यास्मिन्तेजस्वते पुरोडाशम- टात्रिशच ॥३॥ साहन्त्यायेति ॥ साधु अभिभविता सहन्तः । औणादिको झन् । स एव साहन्त्यः । छन्दसो यत् । सीक्षमाणः अमि. भवितुमिच्छन् शत्रून् । तितिक्षितुमिच्छन् निग्राह्यानिति केचित् । सहतेस्सनि छान्दसमीत्वमम्यासलोपश्च । धात्वन्तरं वा सीक्षति- द्रष्टव्यः । तेनैवेति । तेन साहन्त्येनाग्निना सहायेन सह यज- मानस्सहते अभिभवति । कम् ? यं सीक्षते अभिभवितुमिच्छति ॥ इति द्वितीयस्य द्वितीये तृतीयोनुवाकः.

·भनु. ४.] भाभास्करमाध्योपेता. 359 अग्नयेनवते पुरोडाशमष्टाकपालं-नि- वैपेद्यः कामयेतान्नवान्त्स्यामित्य- निमेवानवन्तः स्वेन भागधेयेनोपं धावति स एवैनमन्वन्तं करो- त्यनवानेव भवत्यग्नयेऽनादाय पु- रोडाशमष्टाकपालं निर्व पेद्यः का- 'अग्नये । अन्नवत इत्यन-वते । पुरोडाशम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । निरिति । वपेत् । यः। कामयैत । अनवानित्यन्न-वान् । स्याम् । इति । अग्निम् । एव । अनवन्तमित्यन-वन्तम् । स्वेनं । भागधेयेनति भाग-धेयेन । उपेति । धा- वति । सः । एव । एनम् । अन्नवन्तमित्यन-व- न्तम् । करोति । अनवानित्यन-वान् । एव । भवति । अ॒ग्नयै । अन्नादायेत्यन-अदाय । पुरो- डाशम् । अटाकपालमित्यष्टा-कपालम् । निरि- ति । वपेत् । यः। कामयेत । अन्नाद इत्यन- अग्नयेत्रवत इत्यादि ॥ अन्नवान् बन्नः ।। *अन्नादोन्नादनशक्तियुक्तः॥

·960 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. २. मयैतानादस्स्यामित्य॒ग्निमेवानाद स्वेन भागधेयेनोपं धावति स एवै- नेमन्नादं करोत्यनादः ॥ १५॥ ए- व संवत्य॒ग्नयेनपतये पुरोडाशमष्टा- कपालं निर्व पेद्यः कामयेतानपति- स्स्यामित्यग्निमेवानपतिरस्वेन भा- गधेयेनोपं धावति स एवैनमन्नैपति अदः । स्याम् । इति । अग्निम् । एव । अन्नाद- मित्यन-अदम् । स्वेन । भागधेयेनति भाग-धेय- न । उपेति । धावति । सः । एव । एनम् । अ- बादमित्यन-अदम् । करोति । अनाद इत्यन- अदः ॥ १५ ॥ एव । भवति । अग्नये । अन्नप- तय इत्यत्न-पतये । पुरोडाशम् । अष्टाकपालमि- त्यष्टा-कपालम् । निरिति । वपेत् । यः । काम- येत । अन्नपतिरित्यन्न-पतिः । स्याम् । इति । अग्निम् । एव । अनपतिमित्यन्न-पतिम् । स्वेनं । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः। एव । एनम् । अन्नपतिमित्यन्न-पतिम् । - 'अन्नपतिः अन्नस्य पालयिता ।।

·भाभास्करमा योपेता. 361 । करोत्यनपतिरेव भवत्युग्नये पर्व- मानाय पुरोडाशमष्टाकपालं निर्व- पेदनये पाव॒कायाग्नये शुचये ज्यो- गोमयावी यदनये पर्वमानाय निर्वपति प्राणमेवास्मिन्तेनं दधा- ति यदग्नये ॥ १६ ॥ पावकाय वाचमेवास्मिन्तेनं दधाति यदग्नये करोति । अन्नपतिरित्यन्न-पतिः । एव । भवति । 'अग्नये । पव॑मानाय । पुरोडाशम् । अष्टाकपाल- मित्यष्टा-कपालम् । निरिति । वपेत् । अग्नये । पावकार्य । अग्नये । शुचये । ज्योगामयावीत ज्योक्-आमयावी । यत् । अग्नये । पर्वमानाय । निर्वपतीति निः-चपति । प्राणमिति प्र-अनम् । एवं । अस्मिन्न् । तेन । दधाति । यत् । अग्नये। ॥ १६ ॥ पावकार्य । वाचम् । एव । अस्मिन्न् । तेन । दधाति । यत् । अनये । शुचये । आयुः । पवमानः पापानां शोधयिता प्राणस्थितिहेतुः । ११ विछेपहेतुः वाचः प्रवृत्तिहेतुः । शुचिरोज्वल्यहेतुरायुपोनिहितः । ज्योगामयाची दीर्घामयः । उतेति । गतासुरवि कर ज्जीवत्येव आयुरन्तरं लभते ।। .

·362 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. २. म. २. शुचय आयुरेवास्मिन्तेन॑ दधा- त्युत यदीतासुर्भवत जीवत्येवै- तामेव निर्व पेचक्षुप्कामो यदग्नये पर्वमानाय निर्वपति प्राणमेवास्मि- न्तेन दधाति यदग्नये पाव॒काय वा- चमेवास्मिन्तेन दधाति यदग्नये शु- चये चक्षुरेवास्मिन्तेन॑ दधाति ॥२७ एव । अस्मिन्न् । तेन । दधाति । "उत । यदि । इतासुरितीत-असुः । भवति । जीवति । एव । एताम् । एव । निरिति । वपेत् । चक्षुष्काम इति चक्षुः कामः । यत् । अग्नये । पर्वमानाय । नि- र्वपतीति निः-चपति। प्राणमिति प्र-अनम् । एव। अस्मिन् । तेन । दधाति । यत् । अग्नये । पाव- कार्य । वाचम् । एव । अस्मिन्न् । तेनं। दधाति । यत् । अग्नये । शुचये । चक्षुः । एव । अस्मिन् । तेन । दधाति ॥ १७ ॥ उत । यदि । अन्धः । एतामेवेत्यादि ॥ चक्षुष्कामस्तिमिरादिदोषनिवृत्तिकामः । यद्य- प्यन्धो भवति अनेन कर्मणा प्रपश्यत्येव प्रष्टदर्शनवान् भवति ।।

·अनु. ४.] भाभास्करमाध्योपैता. 368 । उत यद्यन्धो भवति प्रैव पश्यत्य- नये पुत्रवते पुरोडाशमष्टाकपालं निपेदिन्द्राय पुत्रिणे पुरोडाशमेका- दशकपालं प्रजाकामोऽग्निरेवास्मै प्र॒जां जनयति वृद्धामिन्द्रः प्र यं- च्छत्युग्नये रसंवतेऽजक्षीरे चरुं निर्व- पेद्यः कामयैत रसवान्थ्स्यामित्यग्नि- भवति । प्रेति । एव । पश्यति । अग्नये । पुत्रव- त इति पुत्र-वते । पुरोडाशम् । अष्टार्कपालमि- त्यष्टा-कपालम् । निरिति । वपेत् । इन्द्राय । पु- त्रिणे । पुरोडाशम् । एकादशकपालमित्येकादश- कपालम् । प्रजाकाम इति प्रजा-कामः । अग्निः। एव । अस्मै । प्रजामिति म-जाम् । प्रजनयती- ति प्र-जनयति । वृद्वाम् । इन्द्रः । प्रेति । यच्छ- ति । 'अग्नये । रसवत इति रस-वते । अजक्षी- र इत्यज-क्षीरे । चरुम् । निरिति । वपेत् । यः। कामयैत । रसवानिति रस-वान् । स्याम् । इति। "पुत्रवान् पुत्रजननशक्तिमान् । पुत्री पुत्रवृद्धिहेतुः ॥ रसवान् प्रशस्तरसोत्पत्तिहेतुः । अन्नयानित्येके । अनीरे ·364 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र.. मेव रसंवन्त स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैन रसवन्तं करोति ॥ १८ ॥ रसंवानेव भवत्यजक्षीरे भवत्याग्नेयी वा एपा यदजा साक्षा- देव रसम रुन्धेऽनये वसुमते पुरो- डाशमष्टाकपालं निवपेद्यः कामयेत वसुंमान्यस्यामित्य॒ग्निमेव वसुमन्त अग्निम् । एव । रसंवन्तमिति रस-वन्तम् । स्वे- ने। भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति। सः । एव । एनम् । रसवन्तमिति रस-चन्तम् । करोति ॥ १८ ॥ रसवानिति रस-वान् । एव । भवति । अजक्षीर इत्यज-क्षीरे । भवति । आग्ने- यी। वै । एपा । यत् । अजा । साक्षादिति स- अक्षात् । एव । रसम् । अवेति । रुन्धे । अग्नये। वसुमत इति वसु-मते । पुरोडाशम् । अष्टापा- लमित्यष्टा-कपालम् । निरिति । वपेत् । यः। कामयैत । वसुमानित वसु-मान् । स्याम् । इ- भवतीत्यादि । गतम् । अमेस्स्वभूता आग्रेयी । 'सर्वत्रामिकलि- भ्याम् ' इति टक् ॥ 'वसुमान् वासहेतृभिर्वरिष्ठेम नस्तद्वान् ।' .

·अनु. ४.] भभास्करभाष्योपेता. 363 स्वेन भागधेयेनोपं धावति स एवै- नं वसुमन्तं करोति वर्तुमानेव भव- त्य॒ग्नये वाजसृते पुरोडाशमष्टाकपा- लं निपेत्सङ्ग्रामे संयत्ते वाज॑म् ॥ १९॥ वा एप सिसीपति यस्सद्ग- मं जिगीपत्य॒ग्निः खलु वै देवानी ति । अग्निम् । एव । वर्तुमन्तमिति वसु-मन्तम्। स्वेनं । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति। धा- वति । सः । एव । एनम् । वसुमन्तमिति वसु- मन्तम् । करोति । वसुमानित वसु-मान् । एव । भवति । अग्नये । वाजसृत इति वा- ज-सृते । पुरोडाशम् । अष्टाकपालमित्युष्टा-क- पालम् । निरिति । वपेत् । सङ्गगम इति सं-पा- मे । संयत इति सं-यत्ते । वार्जम् ॥ १९ ॥ वै। एपः । सिसीरपति । यः । सङ्ग्राममिति सं-या- मम् । जिगीपति । अग्निः । खलु । वै । देवा- नाम् । वाजसृदिति वाज-सृत् । अग्निम् । एव । वानसृते इति ॥ वानोन्नं तत्साधनभूतात्संत्रानं सादे कर- धृप्यत्वेन प्रामोतीति वानसृत् । सिसीपति समिको कम- ·866 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. २... वाजसृदृग्निमेव ाजसृत स्वेन भा- गधेयेनोपं धावत धावति वाज हन्ति वृत्रं जयंति त५ संगममी अग्निरिव न प्रतिधृपै भवत्य॒ग्नयेऽ- निवते पुरोडाशमष्टाकपालं निवपेद्य-, वाजसृतमिति वाज-सृतम् । स्वेन । भागधेयेने- ति भाग-धेयैन । उपर्ति । धावति । धार्वति । वाजम् । हन्ति । वृत्रम् । जयति । तम् । सङ्गगम- मिति सं-ग्रामम् । अथो इति । अग्निः । इव । न । प्रतिधूप इति प्रति-धृपै । भवति । अग्नये । अग्निवत इत्यग्नि-वते । पुरोडाशम् । अष्टाकपा- लमित्यष्टा-कपालम् । निरिति । वपेत् । यस्य । दिप्राप्त्यर्थमेव संग्रामं निगीपति न तु जयमात्रेणास्यार्थः । धाव- तीत्यादि । वानं ऊर्ग) संग्राम धावति आक्रामति । वृत्रं वारकं पापादिकं च हन्ति जयति च सगामम् । अथो अपिच अमिरिव अयं न प्रतिधृपे प्रतिवर्षयितुं शक्यो न भवतीत्यर्य केन्मत्ययः । अप्रधृप्यो भवतीत्यर्थः ।। 1"अभिवान् अग्न्यन्तरेण । छन्दसीरः' इति मतुपो वत्वम् । उपरि प्रणयनमुद्धरणम् । तस्योपरि पुनः प्रणयनमभ्युद्धरणम् । भमादादिना तत्र तयोरेको निर्दिष्टभागः, । यस्मे हविर्निरुतं भवि.

·महमास्करमाध्योपेता. 367 स्यानावृग्निमभ्युद्धरैयुनिर्दिष्टभागो वा एतयोरन्योऽनिर्दिष्टभागोन्यस्तो सम्भवन्तौ यजमानम् ॥ २० ॥ अभि सं भवतस्स ईश्वर आतिमा- तौर्यग्नयेऽग्निवते निर्वपति भागधे- यैवैनौ शमयति नातिमार्छति य- अग्नौ । अग्निम् । अभ्युद्धरैयुरित्यभि-उद्धरैयुः । निर्दिष्टभाग इति निर्दिष्ट-भागः । वै। एतयोः । • अन्यः । आनिर्दिष्टभाग इत्यनिर्दिष्ट-भागः । अ- न्यः । तौ । सम्भवन्ताविति सं-भवन्तौ । यज- मानम् ॥ २० ॥ अभि । समिति । भवतः । सः। ईश्वरः । आर्तिम् । आरित्या-अर्तोः । यत् । अमये । अग्निवत इत्यग्नि-वते । निर्वपतीति निः- वति । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । एव । एनौ। शमयति । न । आतिम् । एति । ऋच्छति । यज- । प्यति अन्यो निर्दिष्टभागः तादृशौ भिन्नस्वभावी । तो सम्भवन्तो सहभवन्तो यनमानमभि एतत्कारणं यनमानमेवाभिलक्ष्य सम्भवतः अभिव्यामुतः । ततस्स यनमानः आर्ति गन्तुमीश्वरस्स्यात् । 'ईश्वरे “तासुन्कसुनौ' इति तोसुन् । यदित्यादि गतम् ॥

·868 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. २. प्र. २. जमानोऽनये ज्योतिष्मते पुरोडाश- मुष्टाकपालुं निपेद्यस्याग्निरुद्धृतो- हुतेऽग्रिहोत्र उद्दायेदपर आदीप्या- नूहत्य इत्याहुस्तत्तथान कार्य या- गधेय॑म॒भि पूर्व उद्भियते किमपं- मानः ।"अमयै । ज्योतिप्मते । पुरोडाशम् । अ- टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । निरिति । वपेत् । यस्य॑ । अग्निः।उद्धृत इत्युत्-हृतः। अह॒ते । अग्नि- होत्र इत्यग्नि-होत्रे। उढायेदियुत्-वायेत् ।अपरः। आदीप्येत्या-दीप्य। अनूदृत्य इत्यनु-उदृत्यः। इति। आहुः । तत् । तथा । न । कार्यम् । यत् । भाग- धेयमिति भाग-धेयम् । अभीति । पूर्वः । उद्धि- यत इत्युत्-हियते । किम् । अपरः । अभि । "ज्योतिष्मान् ज्योतिषा युक्तः । यस्य यजमानस्य अमि- होत्रार्घमुद्दतोनिः अमिहोत्रहोमात्मागेव उहायगुद्गच्छेत् विनश्येत, तदापरोनिरादीप्यः न तु मथित्वानूइत्यः, उद्यापनानन्तरं प्रणेय इत्याहुः । एतद्रूपयति तत्तथा न कर्तव्यम् । हेतुमाह--यहा- गधेयमभिलक्ष्य पूर्वोग्निरुद्भियते मणीयते, किं तदेव भागमभिलक्ष्य अपरोमिरुद्भियते ? किमेतद्युज्यते ! । तर्हि कथं कर्तव्यमित्याह- तान्येवावक्षाणानि दग्धकाष्ठानि येभ्यः पूर्व उदभवत् । क्षे पे ·अनु: ..] माभास्करभाष्योपैता. 1369 रोभ्युत् ॥ २१ ॥ हियेतेति तान्ये- वावृक्षाणानि सनिधाय मन्थेदितः प्रथमं जज्ञे अग्निस्स्वाद्योनेरघि जा- तवैदाः । स गायत्रिया त्रिष्टुभा ज- गत्या देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजान- निति छन्दौभिरेवैन स्वाद्योनेः म उदिति ॥ २१ ॥ ह्रियेत । इति । तानि । एव । अवक्षाणानीत्यव-क्षाणानि । सनिधायेति सं-नि- धार्य । मन्थेत् । इतः । प्रथमम् । जज्ञे । अग्निः। स्वात् । योनॆः । अधीति । जातवेदा इति जात- वेदाः । सः । गायत्रिया । त्रिष्टुभो । जर्गत्या । देवेभ्यः । हुव्यम् । वहुतु । प्रजानन्निति प्र-जान- न् । इति । छन्दौभिरितिछन्दः-भिः । एव । ए- नम् । स्वात् । योनैः । प्रेति । जनयति । एषः। । - क्षये, तस्माल्ल्युट् । तानि सन्निधाय मन्थेत् । इतः प्रथमं जज्ञे इति त्रिष्टुप् । पङ्किप्रकारोयमिति केचित् । एवं हि स एवामि- रवस्थितो भवति । तदेवाह-छन्दोभिरिति । सम्यनिधानं सन्नि- धानं, मथनानुगुणं निवाय तेप्वेव मथनेनाग्निमुत्पादयेदिति । तादृशाव- क्षाणाभावे तदस्मनापि संस्टश्य मन्थेदिति प्रदर्शनार्थ मेवकार- 27 ·870 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. भ. २. जनयत्येप वाव सोऽग्निरित्याहुया- तस्त्वा अस्य परापतितमिति यद- नये ज्योतिष्मते निर्वपति यदेवा- वाव । सः । अग्निः । इति । आहुः । ज्योतिः । तु । अस्य । परांपतितमिति परां-पतितम् । इति । यत् । अग्नये । ज्योतिष्मते । निर्वपतीति निः-वपति । यत् । एव । अस्य । ज्योतिः। परो- . ग्रहणम् । छन्दोभिर्गायत्र्यादिभिः स्वाद्योनेः कारणादवक्षाणात्म- कात् प्रजनयत्यग्निं, अग्निहि छन्दांसि श्रुत्वा जायते यथा--- 'गायत्रं छन्दोनु म जायस्व'* इत्यादि । नन्वेवमपि मन्थनजन्मा अन्य एवायममिः, तत्राह--एप खलु मन्थनजन्मा स चामिः, योनिगतस्यैकत्वात् । ज्योतिस्त्वस्याग्नेः परापतितं उत्सन्नं, तावता अमिरेवोत्सन्न इति लोकिका मन्यन्ते, तस्मात्स एवायमग्निरिति यथोक्तदोषाप्रसङ्ग इत्याहुः पुराविदः । एवमुत्पादितनो अग्नये ज्योतिष्मते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्व पेदिति । यदनये इत्यादि । गतम् । मन्त्रार्थस्तु-प्रथममप्ययममिः इत एव जातः स्वादात्मीयाद्योने कारणादधिनजे । जातवेदाः जातानां वेदिता, जातधनो वा सोयमिदानी स्वाद्योनेर्गायत्र्यादिमिः जातो देवेभ्यो हव्यं वहन प्रमानन् प्रकण. वहनोपायनः ॥ *स, १-३-७..

·अनु. ५.] माभास्करमाप्योपेता. 871 स्य ज्योतिः परापतितं तदेवाव रुन्धे ॥२२॥ वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वं पेदारुणं चलं दैधिकावणे चुरुमभिशस्यमा- पतितमिति परां-पतितम् । तत् । एव । अवेति। रुन्धे ।। २२ ॥ करोत्यन्नादो दधाति यदग्नये शुचये चक्षु- रेवास्मिन्तेने दधाति करोति वाजं यजमानमुदेवास्य पट् ॥ ४ ॥ 'वैश्वानरम् । द्वादशकपालमिति द्वादश-कपा- लम् । निरिति । वपेत् । वारुणम् । चरुम् । दु- धिकावण्ण इति दधि-कावणे । चरुम् । अभि- इति द्वितीये द्वितीये चतुर्थोनुवाकः. वैश्वानरं द्वादशकपालमिति ॥ अभिशस्यमानः पातकारोपेण दूप्यमाणः स्वदयति निर्दोपीकरोतीति । प्वद आस्वादने, चुरा- दिरदन्तः । अपेति । पापं वर्ण रूपं आरोप्यमाणं - अपहते । दपिकाव्णा पुनातीति । दधीनि धारकाणि घथिन्यादीनि ।

·372 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. २. प्र.. नो यद्वैश्वानरो द्वादशकपालो भव- ति संवत्सरो वा अग्निर्वैश्वानरस्सै- वत्सरेणैवैन स्वदयत्यप पापं वर्ण- हते वारुणेनैवैनं वरुणपाशान्मु- ञ्चति दधिकावण्णा पुनाति हिरण्यं दक्षिणा पवित्रं वै हिरण्यं पुनात्ये- शस्यान इय॑भि-स्यमानः । यत् । वैश्वानरः। द्वादशकपाल इति द्वादश-कपालः । भवति । संवत्सर इति सं-वत्सरः । वै। अग्निः । वैश्वान- रः। संवत्सरेणोत सं-वत्सरेण । एव । एनम् । स्वदयति । अपोत । पापम् । वर्णम् । हते । वा- रुणेन । एव । एनम् । वरुणपाशादिति वरुण- पाशात् । मुञ्चति । दधिक्राव्ण्णेति दधि-कावण्णां। पुनाति । हिरण्यम् । दक्षिणा । पवित्रम् । वै । हिरण्यम् । पुनाति । एव । एनम् । आद्यम् । , . आदृगमहन ' इति किप्रत्ययः । तेषु सर्वेषु क्रमते व्यामोतीति व्यापकोमिः दधिक्रावा, तेन पुनाति । क्रमेः 'अन्येभ्योपि दृश्यते ' इति पनिप् , (विडनोरनुनासिकस्यात् ' इत्यात्वम् । हिरण्य- मिति । अन्याहार्यमासाद्य हिरण्यं दक्षिणां ददाति ॥

·अनु. ५j भाभास्करभाष्योपैता. 378 वैनमाद्यमस्यान भवत्येतामेव नि- चपेमजाकोमस्संवत्सरः ॥ २३ ॥ वा एतस्याशान्तो योनि मुजायै पशूनां निर्दहति योल प्रजायै स- न्मजां न विन्दते यद्वैश्वानरो द्वाद- शकपालो भवति संवत्सरो वा अ- ग्निर्वैश्वानरस्संवत्सरमेव भागधेयैन अस्य । अनम् । भवति । एताम् । एव । निरि- ति । वपेत् । प्रजाकाम इति मजा-कामः । संव- त्सर इति सं-वत्सरः ॥ २३ ॥ वै । एतस्य । अशान्तः । योनिम् । प्रजाया इति प्र-जाय । पशूनाम् । निरिति । दहति । यः । अलंम् । प्र- जाया इति प्र-जाय । सन्न् । प्रजामिति प्र-जाम् । न । विन्दते । यत् । वैश्वानरः । द्वादशकपाल इति द्वादश-कपालः । भवति । संवत्सर इति सं-वत्सरः । वै । अग्निः । वैश्वानरः । संवत्सर- मिति सं-वत्सरम् । एव । भागधेयेनेति भाग- एतामिति ॥ त्रिहविष्कामिष्टिम् । एतस्येत्युक्तम्, कस्येत्याह-यो- लमिति । गतमन्यत् ॥ *सं. २०१० ·. 374 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र..२ शमयति सोऽस्मै शान्तस्स्वाद्यो- नेः मुजां प्र जनयति वारुणेनैवै- नै वरुणपाशान्मुञ्चति दधिकावण्णा पुनाति हिरण्यं दक्षिणा पवित्रं वै हिरण्यं पुनात्येवैनम् ॥ २४ ॥ वि- न्दतै प्र॒जां वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्व पेत्पुत्रे जाते यदृष्टाकपालो भ- धेयैन । शमयति । सः । अस्मै । शान्तः । स्वा- त् । योनैः । प्रजामिति प्र-जाम् । प्रेति । ज- नयति । वारुणेन । एव । एनम् । वरुणपाशादि- ति वरुण-पाशात् । मुञ्चति । दधिक्राव्ण्णेति दधि-कायण्णा । पुनाति । हिरण्यम् । दक्षिणा । पवित्रम् । वै। हिरण्यम् । पुनाति । एव । एनम् ॥ २४ ॥ विन्दते । प्रजामिति प्र-जाम् । वैश्वान- रम् । द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । निरि- ति । वपेत् । पुत्रे । जाते । यत् । अष्टाकपा- ल इत्युष्टा-कपालः । भवति । गायत्रिया । एव । 'पुत्रे . नाते इति ॥ दशाहात्स्वयम* पर्वण्येय । यदष्टाकपाल इत्यादि अवयुत्य द्वादशकपालेन स्तृयते ब्रह्मवर्चसेनेति । तद्धे- *ग-स्वयं ·भनु. ५.] भभास्करभाष्यांपेता. 375 वति गायत्रियैवैनं ब्रह्मवर्चसेने पु- नाति यनवंकपालस्त्रिवृतैवास्मिन्ते- जो दधाति यद्दर्शकपालो विराज- वास्मिनाये दधाति यदेकादशक- पालबिष्टुभैवास्मिन्निन्द्रियं दधाति यड्वादशकपालो जगत्यैवास्मिन्पशू- न्दधाति यस्मिजात एतामिष्टिं नि- एनम् । बृह्मावर्चसेनति ब्रह्म-वर्चसेनं । पुनाति । यत् । नवकपाल इति नव-कपालः । त्रिवृतेति नि-वृता । एव । अस्मिन् । तेजः । दधाति । यत् । दर्शकपाल इति दर्श-कपालः । विराजे- ति वि-राजा । एव । अस्मिन्न् । अन्नाद्यमित्यन- अद्यम् । दधाति । यत् । एकादशकपाल इत्येका- दश-कपालः । त्रिष्टुभो । एव । अस्मिन् । इन्द्रि- यम् । दधाति । यत् । द्वादशकपाल इति द्वादश- कपालः । जगत्या । एव । अस्मिन्न् । पशून् । दधाति । यस्मिन् । जाते । एताम् । इष्टिम् । तुवात्ताच्छन्द्यम्.। त्रिवृतेति । नवरतोत्रीयस्तोमस्त्रिवृत् । विराट् दशाक्षरा, अन्नं च । तिष्टुभेति । तस्पेन्द्रियहेतुत्वालिटुबिन्द्रिययोरसहनात- ·376 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. 3 र्वपति पूतः ॥ २५ ॥ एव तेज- ख्य॑नाद इन्द्रियावी पंशुमान्भवत्य- व वा एप सुंवर्गाल्लोकाच्छिद्यते यो दर्शपूर्णमासयाजी सन्नमावास्याँ वा पौर्णमासी वोतिपादयति सुव- निर्वपतीति निः-वति । पूतः ॥ २५ ॥ एव । तेजस्वी । अन्नाद इत्यन-अदः । इन्द्रियावी । पशुमानित पशु-मान् । भवति । 'अवेति । वै। एपः । सुवर्गादिति सुवः-गात् । लोकात् । छि- द्यते । यः । दर्शपूर्णमासयाजीति दर्शपूर्णमास- याजी । सन्न् । अमावास्यामित्यमा-वास्याम् । वा । पौर्णमासीमिति पौर्ण-मासीम् । वा । अ- तिपादयतीत्यति-पादयति । सुवर्गायति सुवः- । -. त्वात् । जगत्येति । तस्याः पशव्यत्वात् । नातेप्टयाः फलमाह- यस्मिन्निति । पूतत्वादिकं जातस्य पुत्रस्य फलमिति दर्शयति । तेन पूतत्वादिगुणो जाते भवत्विति सकल्पः । 'अव वा एप इत्यादि । गतम् । अत्र पाथिस्तवैश्वानरयोः समुदाय इत्येके, विकल्प इत्यन्ये । अयो इति । अपि खल्वस्य. संवत्सरमेवास्मा उपदधाति उपस्थापयति । अवयविन उपस्थापने *सं. २.२.२.

·भनु. ५.] मामास्करमाथ्योपेता. 377 . य हि लोकार्य दर्शपूर्णमासा- विज्येतै वैश्वानरं द्वादशंकपालं नि- वैपेदमावास्या वा पौर्णमासी वोऽतिपाद्य संवत्सरो वा अग्निश्वा- नरस्संवत्सरमेव प्रोणात्यथो संव- त्सरमेवास्मा उप दधाति सुवर्गस्य लोकस्य समष्टयै ॥ २६ ॥ अर्थो पाय। हि। लोकायं । दर्शपूर्णमासाविति दर्श- पूर्णमासी । इज्यते इति । वैश्वानरम् । द्वादशक- पालमिति द्वादश-कपालम् । निरिति । वपेत् । अमावास्यामित्यमा-वास्याम् । वा । पौर्णमासी- मेति पौर्ण-मासीम् । वा । अतिपाद्येत्यति-पाये। संवत्सर इति सं-वत्सरः। वै। अग्निः। वैश्वानरः। संवत्सरमिति सं-वत्सरम् । एव । प्रीणाति । अ- यो-इति । संवत्सरमिति सं-वत्सरम् । एव । अ- स्मै । उपेति । दधाति । सुवर्गस्येति सुवः-गस्य। लोकस्य । समष्ट्या इति सं-अष्टचै ॥ २६ ॥ अथो इति । देवताः । एव । अन्वारभ्येत्यनु-आर- का नामावयवयोरतिपत्तिरिति अथो अपि च देवता एवान्वारम्य वर्ग गच्छति, तत्कुतोस्य स्वर्गादपच्छित्तिरिति ।। 24 ·878 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. २. देवता एवान्वारभ्य सुवर्ग लोकम- ति वीरहा वा एप देवानां योऽग्नि- मुहासय ते न वा एतस्य ब्राह्मणा- ऋतायवः पुरानैमक्षनानेयमष्टार्क- पालं निर्व पेद्वैश्वानरं द्वादशकपाल- मग्निमुंहासयिष्यन् यदृष्टाकपालो भव॑त्य॒ष्टाक्षरा गायत्री गायत्रौग्नि- भ्यं । सुवर्गमित सुवः-गम् । लोकम् । एति । 'वीरहति वीर-हा । वै । एपः । देवानाम् । यः । अग्निम् । उद्दासयत इत्युत्-वासयते । न । वै एतस्य । ब्राह्मणाः । तायव इत्यृत-यवः । पुरा । अन्नम् । अक्षन् । आमेयम् । अष्टाकपाल- मित्यप्टा-कपालम् । निरिति । वपेत् । वैश्वान- रम् । द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । अ- ग्निम् । उवासयिष्यनित्युत्-वासयिप्यन्न् । यत् । अष्टाकपाल इत्यष्टा-कपालः । भवति । अष्टाक्ष- रेत्यष्टा-अक्षरा । गायत्री । गायत्रः। अग्निः । -- । , 'वीरहेत्यादि ।। 'उहास्य पुनरा दधीत '* इत्यत्रेदमुच्यते । माता- + ·अनु. ५] भाभास्करभाष्योपैता. 378 विनिवामिस्तस्मा आतिथ्यं करो- त्यथो यथा जनै यतेऽवसं करोति तादृक् ॥ २७॥ एव तद्द्वादशक- पालो वैश्वानरो भवति द्वादश मा- सास्संवत्सरस्संवत्सरः खलु वा अग्नेयोंनिस्स्वामेवैनं योनिं गमय- यावान एव। अग्निः। तस्मै । आतिथ्यम् । करोति । अथो इति । यथा।जनम् । यते । अवसम् । करोति। तादृक् ॥ २७ ॥ एव । तत् । द्वादशकपाल इति द्वादश-कपालः । वैश्वानरः । भवति । द्वादश । मासाः । संवत्सर इति सं-वत्सरः। संवत्सर इति सं-वत्सरः। खलु । वै । अग्नेः। योनिः । स्वाम् । एंव । एनम् । योनिम् । गमयति । आय॑म् । यवः प्रस्तं सत्यं यज्ञं वा आत्मन इच्छन्तः । अस्यान्नं नाक्षन . नादन् । 'लुसनोघेस्टु', 'मन्त्रे घसहर' इति च्ले क् , भाषा- निवृत्यर्थत्वान्मन्त्रग्रहणस्य ; 'घसिभसोर्हलि च ' इत्युपधालोपः, 'शासिवसिपसीनां च' इति पत्वम् । अनिमुद्रासयिष्यन्नित्यादि । उहासनारम्भे अष्टाकपालनिर्वपणेन अष्टवान्वयागायत्रत्वाच्च अमिर्यावान् कश्चिदग्निर्नाम, तस्य सर्वस्य यत्र क्वापि गतस्यातिथ्यं करोति । तस्माद्वासनेनामेरुत्क्षेप इति । अथो अपि च यथाननं जनप.

·380 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. २. त्यायमस्यानै भवति वैश्वानरं द्वा- देशकपालं नि पेन्मारुत५ सप्तक- पालं ग्रामैकाम आहवनीय वैश्वान- रमधि श्रयति गार्हपत्ये मारुतं पा- पवस्य॒सस्य विधृत्यै हौदशकपालो वैश्वानरो भवति द्वादश मासास्सं- अस्य । अन्नम् । भवति । 'वैश्वानरम् । द्वादश- कपालमिति द्वादश-कपालम् । निरिति । वपेत् । मारुतम् । सप्तकपालमिति सप्त-कपालम् । ग्रा- मैकाम इति ग्राम-कामः । आहवनीय. इत्या- हवनीये । वैश्वानरम् । अधीति । श्रयति । गा- र्हपत्य इति गार्ह-पत्ये । मारुतम् । पापवस्य- सस्येति पाप-वस्य॒सस्य । विधृत्या इति वि-धृ- त्यै । द्वादशकपाल इति द्वादश-कपालः । वैश्वा- नरः । भवति । द्वादश । मासाः । संवत्सर इति - दादिकं ननमेव वाभीष्टं यते गच्छते | अवमं पायेयादि करोति । सादृशमेतद्द्वासनारम्भे अष्टाकपालनिर्वपणम् । अथ हादशकपाल. निवेपणेन द्वादशत्यान्वयान् द्वादशमामात्मकसंवत्सरयोनेः स्वायामेव योनी प्रतिष्ठापनं स्तं भवति । ततश्च न कश्चिदुद्वासने दोप इति ।। 'आहवनीय इति ॥ उपसादनं च वैश्वानरस्यापरेणाहवनीयं ·महमास्करभाष्योपेता. 381 वत्सरस्संवत्सरेणैवास्मै सजाता- श्चावयति मारुतो भवति ॥२८॥ मरुतो वै देवानां विशो देवविशेने- वास्मै मनुष्यविशमव॑ रुन्धे सप्त- कपालो भवति सप्तगणा वै मरुतो- सं-वत्सरः । संवत्सरेणेति संवत्सरेण । एव । अस्मै । सजातानिति स-जातान् । ज्यावयति । मारुतः । भवति ॥ २८॥ मरुतः । वै । देवा- नाम् । विशः । देवविशेनेति देव-विशेन । एव । अस्मै । मनुष्यविशमिति मनुष्य-विशम् । अ- वेति । रुन्धे । सप्तकंपाल इति सप्त-कपालः।भ- वति । सप्तर्गणा इति सप्त-गणाः । वै। मरुतः । . एवमपरेण गार्हपत्यं सामर्थ्यात्क्षत्रियस्येवम् । क्षत्रियवृत्तीनामपीच्छन्ति द्रोणादोरिव । पापवस्यसस्येति । वमीयः पापं पापवस्यसम् । राजद- न्तादित्वात्परनिपातः, ईयस ईकारस्य अन्दसो लोपः, अनसन्ता- नपुंसकाच्छन्दसि' इत्यच्समासान्तः । विधृत्ये विश्लेषाय । च्याव- यति प्रदीभूतान् करोति । देवविशेनेति । 'अन्' इति योगविभा- गादच्समासान्तः । गणश इति ।. 'बहुगण' इति सङ्ख्यात्वात्, 'सवयैकवचनाञ्च' इति शस् । अनूच्यमान इति । सामिधेनी- समूहेनूच्यमाने मारुतस्थासादनकाले प्रत्यञ्च वैश्वानरमासादयति ।

·382 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ई.प्र. गणश एवास्मै सजातानव रुन्धेऽनू- ध्यान आ सादयति विशमेवा- स्मा अनुवनिं करोति ॥ २९ ॥ आदित्यं चरुं निर्वं पेत्सङ्गगममुपप्र- गणश इति गण-शः । एव । अस्मै । सजाता- निति स-जातान् । अवेति । रुन्धे । अनूच्यमान इत्यनु-उच्यमाने । एति । सादयति । विशम् । एव । अस्मै । अनुवानमित्यनु-वनिम् । क- रोति ॥ २९ ॥ प्रजाकामस्संवत्सुरः पुनात्येवैनं पूतस्समष्टयै तादृड्नारुतो भवत्येकान त्रिशच ॥ ५ ॥ 'आदित्यम् । चुरुम् । निरिति । वपेत् । सङ्गग- ममिति सं-ग्रामम् । उपप्रयास्यनित्युप-प्रयास्य- अनुवानमिति । या वर्मन्यागत्यानुवमा वतीनं करोति सानुवर्मा । देवविशां सम्बन्धिनो मारुतस्यासादने पाश्चात्यतया मनुष्यविशोप्यनु- वमानो भवन्तीति ।। इति द्वितीये द्वितीये पञ्चमोनुवाकः, 'आदित्यं चरुमित्यादि ।। गतम् । संग्रामजयेनास्यां प्रतितिष्ठति ॥ .

·अनु. ६.] मामास्कारमाध्योपता. 388 । यास्यन्नियं वा अदितिरस्यामेव पू- वे प्रति तिष्ठन्ति वैश्वानरं द्वादश- कपालं निर्वं पेदायतनं गत्वा सैव- त्सरो वा अग्निर्वैश्वानरस्सैवत्सरः खलु वै देवानामायतनमे॒तस्मादा आयतनाद्देवा असुरानजयन् यदै- श्वानरं द्वादशकपालं निर्वपति दे- न् । इयम् । वै । अदितिः । अस्याम् । एव । पू- वै । प्रतीति । तिष्ठन्ति । वैश्वानरम् । द्वादशक- पालमिति द्वादश-कपालम् । निरिति । वपेत् । आयतनमित्या-यतनम् । गत्वा । संवत्सर इति सं-वत्सरः । वै । अग्निः। वैश्वानरः । संवत्सर इति सं-वत्सरः । खलु । वै । देवानाम् । आय- निमित्या-यतनम् । एतस्मात् । वै । आयतना- दिया-यतनात् । देवाः। असुरान् ।अजयन्न् । यत्। वैश्वानरम् । हादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । निर्वपतीति निः-वति । देवानाम् । एव । आयतं- आयतनमिति || संग्रामायतनं गला संग्रामजयार्थी तत्र यनेत । यहा-आ समन्ताद्यतनमायतनं सन्नाहगतं प्राप्य वैश्वानरं निर्वपेत् ।

·384 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. म. २० वानामेवायत ने यतते जयति त५ सङ्गाममेतस्मिन्वा एतौ मृजाते ॥ ३० ॥ यो विहिपाणयोरन्नमत्नि वै- श्वानरं द्वादशकपालं निर्व पेद्विद्वि- न इत्या-यर्तने । यतते । जयति । तम् । सङ्गाम- मिति सं-ग्रामम् । एतस्मिन्न् । वै। एतौ । मृजा- ते इति ॥३०॥ यः। विद्विपाणयोरिति वि-द्विपा- णयोः । अन्नम् । अति । "वैश्वानरम् । द्वादशक- पालमिति द्वादश-कपालम् । निरिति । वपेत् । । देवानामेव सन्नाहे वर्तते इति सङ्गामम् [....मं जयति] । केचिदाहुः व्यायामस्थानमायतनमिति ॥ "एतस्मिन्वा इत्यादि । मृगाते पापमात्माय शोधयतः । विविधं परस्परं विद्विपन्तो आभिचारादिघोरानर्थप्रवृत्ती विद्विपाणी, तयोरि- तरस्यानं योत्ति तरिमन्नात्मीयं पापं विद्विपाणी मृजाते । उभयो- रन्यतरमिति चित् । संवत्सरस्वदितमिति । संवत्सरेण निर्दोपी- रुतमन्नमिति । तस्मान्नारिमन् पापं मृजाते । 'तृतीया कर्मणि' इति पूर्वपदमरुतिस्वरत्वम् । मृनेव्यत्ययनात्मनेपदम् ॥ 'संवत्सराय वा इत्यादि ॥ यो सममाते एकस्मिन् कायें शपथं कुर्वाते अस्मिन्विपये अन्योन्यमावाम्यां न द्रोग्यव्यमिति । एतो खलु संवत्सराय मममति संवत्सरार्थ संवत्सरमेव साक्षिणं सूत्वा । यहा-संवत्सरसमाप्तेः प्रागनमिद्रोहाय सममाते । तस्मात् ·अनु.. भभास्करभाष्योपैता. 385 पाणयोरन्नै जग्ध्वा संवत्सरो वा अ- निर्वैश्वानरस्संवत्सरस्वदितमेवात्ति नास्मिन्मृजाते संवत्सराय वा एतौ सम॑माते यो सममाते तयोर्यः पू- विहिपाणयोरिति वि-द्विपाणयोः। अन्नम् । ज- ग्ध्वा । संवत्सर इति सं-वत्सरः। वै । अग्निः। वैश्वानरः । संवत्सरस्वदितमिति संवत्सर-स्वदि- तम् । एव । अत्ति । न । अस्मिन् । मृजाते इति। संवत्सरायेति सं-वत्सराय । वै । एतौ। समिति। अमाते इति । यौ । सममाते इति सं-अमाते । तयोः । यः । पूर्वः । अभिद्रुतीत्य॑भि-द्रुह्यति । -- तयोमध्ये यः पूर्वोभिद्रुह्यति प्रथम संवत्सरादर्वाक समयं भिनत्ति तं वरुणो गृहाति, तस्मात्सममानयोः पूर्वोभिद्रुह्यः वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् इति । ततो यागबलेन संवत्सरमेवाप्त्वा आप्तं कृत्वा समाप्य वा परस्तादेवाभिद्रुह्यति । अन्येनाभिद्रुग्धे पश्चादेव वा संवत्सर- स्थाभिद्रोहः कुतो भवति । निवरुणं वरुणग्रहणरहितं, तदेवाह-- नैनं वरुपो गृहातीति । अमतिरत्र सत्यापने वर्तते । यथा--- 'सोब्रवीदतममीप्व' इति । अमगत्यादिषु, 'बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक् ॥ *सं• २.१.५ BA ·386 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. २. प्र. २. वाभिद्रुह्यति तं वरुणो गृह्णाति वै- श्वानरं द्वादशकपालं निर्वं पेत्सम- मानयोः पूर्वोभिद्रुह्य संवत्सरो वा अग्निर्वैश्वानरस्संवत्सरमेवाप्ता नि- वरुणम् ॥३१॥ पुरस्तादभि द्रुह्यति नैनं वरुणो गृह्णात्याव्य वा एप प्र- ति गृह्णाति योऽवि प्रतिगृह्णाति वैश्वा- तम् । वरुणः । गृह्णाति । वैश्वानरम् । द्वादशक- पालुमिति द्वादश-कपालम् । निरिति । वपेत् । सममानयोरिति सं-अमानयोः। पूर्वः । अभिद्रुह्ये- त्यभि-द्रुह्य । संवत्सर इति सं-वत्सरः । वै। अ- निः । वैश्वानरः । संवत्सरमिति सं-वत्सरम् । एव । आप्ता । निर्वरुणमिति निः-वरुणम् ॥३१॥ पुरस्तात् । अभीति । गुह्यति । न । एनम् । वरु- णः । गृह्णाति । आव्यम् । वै। एपः । प्रतीति । गृहाति । यः । अवम् । प्रतिगृह्णातीति प्रति-गृ- हाति । वैश्वानरम् । द्वादशकपालमिति द्वादश- . । आव्यमिति ॥ अवत्यस्मादिति आव्यं पापं रोगविशेपो वा । अवतेः 'हलोण्यत् । | शेफरोगं केविदाहुः । तदेव सत्वय - ·माभास्करमाध्योपेता 387 नरं द्वादशकपालं निवपेदविं प्रतिगृ- ह्य संवत्सरो वा अग्निर्वैश्वानरस्सैव- सरस्वदितामेव प्रति गृह्णाति नाव्य प्रति गृह्णात्यात्मनो वा एप मात्रा- माप्नोति य उभयादत्प्रतिगृह्णात्यश्व वा पुरुपं वा वैश्वानरं द्वादशकपा- कपालम् । निरिति । वपेत् । अविम् । प्रतिगृह्ये. ति प्रति-गृह्य । संवत्सर इति सं-वत्सरः । वै। अग्निः । वैश्वानरः । संवत्सरस्वदितामिति संवत्स- रं-स्वदिताम् । एव । प्रतीति । गृह्णाति । न । आव्यम् । प्रतीति । गृह्णाति । आत्मनः। वै । एपः। मात्राम् । आप्नोति । यः । उभयादत् । प्रतिगृहा- तीति प्रति-गृह्णाति । अश्वम् । वा। पुरुपम् । वा। 'वैश्वानरम् । द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम्। प्रतिगृह्णाति योविं प्रतिगृह्णाति । संवत्सरस्वदितामिति । संवत्सरेण निर्दोपीलतामेवाविं प्रतिगृहाति । ततो नान्यं प्रतिगृहातीति ॥ आत्मन इत्यादि ॥ अश्वादिकमुभयादत् उभयोर्भागयोर्दन्तवत् । प्रतिगृह्यन् आत्मन एप मात्रां प्रतिगृह्णाति । मीयतेनयेति मात्रा । तस्या हि प्रतिग्रहे प्रतिग्राह्यत्वे क्षिप्तः स्यादात्मा । यहा- आत्मनो मात्राल्पता आयुस्समाप्तिः, तां प्रतिगृहाति नियते इत्यर्थः ।

·388 तैत्तिरीयसंहिता, [का. २. प्र. २. लं निर्व पेदुभयादत् ॥ ३२ ॥ प्रति- गृह्य संवत्सरो वा अग्निर्वैश्वानरस्स- वत्सरस्वदितमेव प्रति गृह्णाति ना- त्मनो मात्रामाप्नोति वैश्वानरं द्वा- देशकपालं निवपेत्सनिमेष्यन्त्संव- सरो वा अग्निर्वैश्वानरो यदा खलु- निरिति । वपेत् । उभयादत् ॥ ३२ ॥ प्रतिगृह्य- ति प्रति-गृह्यं । संवत्सर इति सं-वत्सरः । वै। अग्निः वैश्वानरः। संवत्सरस्वदितमिति संवत्सर- स्वदितम् । एव । प्रतीति । गृह्णाति । न । आत्म- ': नः। मात्राम् । आप्नोति । "वैश्वानरम् । द्वादेश- कपालमिति द्वादश-कपालम् । निरिति । वपेत् । सनिम् । एप्यन् । संवत्सर इति सं-वत्सरः। वै। अग्निः । वैश्वानरः। यदा । खलु । वै । संव- यहा-आत्मनो मात्रामेकदेशं प्रतिगृहाति एकदेशस्य प्रतिग्राह्यत्वेन क्षेपः । 'छन्दसि च' इति दन्तस्य दतृभावः, वस्तुत्वेन विवक्षि- तत्वान्नपुंसकत्वम्, 'अन्येपामपि दृश्यते' इति दीर्घत्वम् ।। 'सनिमेप्यन्निति ॥ याच्यालब्धं धनं सनिः, तदर्थमेप्यन् वैश्वानरं निपेदिति । यदेत्यादि । संवत्सरं जनतायां जनसमूहे दातृपाई न" ·भनु. ६.] माभास्करभाष्योपेता. 389 वै संवत्सरं जनायां चरत्यथ स धना? भवति यद्वैश्वानरं द्वादशक- पालं निर्वपति संवत्सरांतामेव सनिमभि प्र व्यवते दानकामा अ- स्मै प्रजा भवन्ति यो वै संवत्स- सरमिति सं-वत्सरम् । जनायाम् । चरति । अर्थ । सः । धनार्घ इति धन-अर्घः । भवति । यत् । वैश्वानरम् । द्वादशकपालमिति द्वादश- कपालम् । निर्वपतीति निः-वपति । संवत्सरसा- तामिति संवत्सर-साताम् । एव । सुनिम् । अ- भि । प्रेति । च्यवते । दानकामा इति दान-कामाः। अस्मै । प्रजा इति प्र-जाः । भवन्ति । यः । वै। संवत्सरमिति सं-वत्सरम् ॥ ३३ ॥ प्रयुज्ये- चरन् धनार्थो भवति धनेन पूनितो महाधनो भवति । अर्थ पूजायाम, कर्मणि घम् , थायादिनोत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । संवत्सर- साता संवत्सरेण दत्ता* सनिमभिपच्यवते प्रगच्छति मातं चेते। ततश्च सर्वाः प्रमाः अस्मै दानकामा भवन्ति ॥ यो वा इत्यादि । सन्यर्थ संवत्सरयागेन प्रयुज्य न विमुञ्चति *क-ए-वदतां.

·390 तेत्तिरीयसंहिता. [फा, २. म. २. रम् ॥ ३३ ॥ प्रयुज्य न विमुञ्चत्य- प्रतिष्ठानो वै स भवत्येतमेव वैश्वा- नरं पुनरागत्य निर्वद्यमेव प्रयुके. तं भागधेयेन वि मुंश्चति प्रतिष्ठित्यै यया रज्ज्वोत्तमा गामाजेत्ता भ्रात॒- तिप्र-युज्यं ।न। विमुञ्चतीति वि-मुश्चति । अप्रति- ठान इत्यप्रति-स्थानः । वै । सः । भवति । एत- म् । एव । वैश्वानरम् । पुनः । आगत्येत्या-गत्य। निरिति । वपेत् । यम् । एव । प्रयुङ इति प्र- युङ्क्ते । तम् । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । वीति । मुञ्चति । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । यया । रजा । उत्तमामित्युत्-तमाम् । गाम् । आजेदि- त्या-अजेत् । ताम् । भ्रात॒व्याय । प्रेति । हिणु- । अप्रतिष्टानो भवति प्रतिष्ठानशक्तिरहितस्स्यात् ! सनि लब्ध्वा आगत्येनं वैश्वानरं पुनर्निर्व पेत् । अत्र कपालोपदेशामावान्न कर्मभेदः, अधिकारभेद एवायम् । संवत्सरं प्रयुके, तं भागधेयेन विमुञ्चति तञ्चास्य प्रतिष्टित्यै भवति । तत्रागमनकाले यया रज्जा उत्तमां गां सर्वासां काल्यमानानां गवां एटतो गच्छन्ती सनि. रव्यामानेद्गमयेत्, तां भ्रात्व्याय पहिणुयात् भ्रातृव्यमध्यमगोठे ·মােকামাঘাট, 361 । व्याय प्र हिणुयान्नितिमेवास्मै प्र हिणोति ॥ ३४ ॥ ऐन्द्रं चुरुं निर्व पेत्पशुकोम ऐन्द्रा वै पशव इन्द्रमेव स्वेन भागधेये- नोपं धावति स एवास्मै पशून्म यात् । नितिमिति निः-ऋतिम् । एव । अ- स्मै । प्रेति । हिणोति ॥ ३४ ॥ मृजाते निर्वरुणं वपेदुभयायो वै सैवत्सर५ पटिशच ॥ ६ ॥ 'ऐन्द्रम् । चरुम् । निरिति । वपेत् । पशुकाम इति पशु-कामः । ऐन्द्राः। वै। पशवः । इन्द्रम् । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति। धावति । सः । एव । अस्मै । पशून् । मेति । य- [व्यगोठमध्ये] न्यस्यति [स्येत्] भ्रातृव्यगवीं वाभिदध्यात् [वा बनीयात्] नितिं लक्ष्मीमेव भ्रातृव्याय पहिणोति प्रेरयति ॥ इति द्वितीये द्वितीये पष्ठीनुवाकः, 'ऐन्द्रं चरुमित्यादि ॥ गतम् । पशुमानिति । 'हस्वनुङ्गयां मतुप्' इति मतुप उदात्तत्वम् । स्वादेवेति । यस्मादेव कार- णादिन्द्रात्पशून्ममनयति ॥

·तैत्तिरीयसंहिता.. [का. २. प्र. २. ៦១ यच्छति पशुमानेव भवति चुरुभ- वति स्वादेवास्मै योनैः पशून्य ज- नयतीन्द्रोयन्द्रियावते पुरोडाशमे- कदिशकपालं निर्वं पेत्पशुकाम इ- न्द्रियं वै पशव इन्द्रमेवेन्द्रियावन्तुडू स्वेन भागधेयेनोपं धावति सः॥३५ एवास्मा इन्द्रियं पशून्म यच्छति प- शुमानेव अवतीन्द्राय धर्मवते पु- च्छति । पशुमानित पशु-मान् । एव । भवति । चरुः । भवति । स्वात् । एव । अस्मै । योनेः । पशून् । प्रेति । जनयति । इन्द्राय । इन्द्रियावंत इतीन्द्रिय-वते । पुरोडाशम् । एकादशकपालमि- त्येकादश-कपालम् । निरिति । वपेत् । पशुकाम इति पशु-कामः। इन्द्रियम् । वै । पशवः । इन्द्रम्। एव । इन्द्रियावन्तमितीन्द्रिय-वन्तम् । स्वेनं । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः। ॥३५॥ एव । अस्मै । इन्द्रियम् । पशून् । प्रेति । यच्छति । पशुमानिति पशु-मान् । एव । भवति । 'इन्द्राय । धर्मवत इति धर्म-वते । पुरोडाशंम् । 'इन्द्रियावत इति ॥ 'मन्ने सोमाव' इति दीर्घत्वम् ।। धर्मः प्रतामः ॥

·अनु. ७J भाभास्करभाष्योपेता. 393 रोडाशमेकादशकपालं निवपद्ब्रह्मव- र्चसकामो ब्रह्मवर्चसं वै धर्म इन्द्र- मेव धर्मवन्त स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मिन्ब्रह्मवर्चसं देधा- ति ब्रह्मवर्चस्यैव भवतीन्द्रयार्कव- ते पुरोडागमेकादशकपालं निर्वपेद- कामोर्को वै देवानाममिन्द्रमेवा- एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । निरिति । वपेत् । ब्रह्मवर्चसकाम इति ब्रह्मवर्चस-कामः । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् । वै । धर्मः। इन्द्र- म् । एव । घर्मवन्तमिति धर्म-वन्तम् । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः । एव । अस्मिन्न् । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-व- र्चसम् । दधाति । ब्रह्मवर्चसीति ब्रह्म-वर्चसी । एव । भवति । 'इन्द्राय । अर्कत इत्यर्क-वते । पुरोडाशम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपाल- म् । निरिति । वपेत् । अनेकाम इत्यन-कामः । अर्कः । वै । देवानाम् । अन्नम् । इन्द्रम् । एव । 'अर्कोनं ; अर्चनीयत्वात् । अर्चतेः कर्मणि पञ्, कुत्वम् । अर्क स्तुती, इत्यस्मात्[हा] । . 3B ·394 तैत्तिरीयसंहितो. [का. २. प्र... कर्वन्तु स्वेन भागधेयैन ॥ ३६ ॥ उप धावति स एवास्मा अनं प्र यच्छत्यनाद एव भवतीन्द्राय धर्म- वते पुरोडाशमेकादशकपालं निर्व- पेदिन्द्रायेन्द्रियावत इन्द्रयार्कवते भूर्तिकामो यदिन्द्रीय धर्मवते निर्व- पति शिर एवास्य तेने करोत य- अर्कवेन्तमित्यर्क-वन्तम् । स्वेने । भागधेयेनेति भाग-धेयैन ॥ ३६ ॥ उपेति । धावति । सः। एव । अस्मै । अन्नम् । प्रेति । यच्छति । अन्नाद इत्यन-अदः । एव । भवति । इन्द्राय । धर्मवंत इति धर्म-वते । पुरोडाशम् । एकादशकपालमि- त्येकादश-कपालम् । निरिति । वपेत् । इन्द्राय । इन्द्रियावत इतीन्द्रिय-वते । इन्द्राय । अर्कवंत इत्यर्क-वते । भूतिकाम इति भूति-कामः । यत्। इन्द्राय । धर्मवैत इति धर्म-चते । निर्वपतीति निः-चपति । शिरः । एव । अस्य । तेने । करो- ति । यत् । इन्द्राय । इन्द्रियावत इतीन्द्रिय-वते। 'त्रिविष्का भूतिकामेष्टिः । शिर इति 1 शिरस्थानीयत्वात् धर्म- ·भनु. ७.] भभास्करभाष्योपैता. 395 . दिन्द्रायोन्द्रियावंत आत्मानमेवास्य तेनं करोति यदिन्द्रायाकवते भूत एवानाद्ये प्रति तिष्ठति भवत्येवे- न्ाय ॥ ३७ ॥ अहोमुचे पुरो- डाशमकोदशकपालं निर्वपेद्यः पा- प्मना गृहीतस्स्यात्पाप्मा वा अ*- आत्मानम् । एव । अस्य । तेन । करोति । यत्। इन्द्राय । अर्कत इत्यर्क-वते । भूतः । एव । अ- नाय इत्यन्न-अद्यै । प्रतीति । तिष्ठति । भवति । एव । इन्द्राय ॥ ३७ ॥ अहोमुच इत्यहः- मुचे । पुरोडाशम् । एकादशकपालमित्येकादश- कपालम् । निरिति । वपेत् । यः । पाप्मना । गृहीतः । स्यात् । पाप्मा । वै । अहः। इन्द्रम्। स्य, 'धर्मश्शिरः'* इति च दर्शनात् । उच्छ्रितशिरस्को भवतीत्य- र्थः । आत्मानमिति । आत्मवत्तां बलवत्तामस्य करोति । भूत इति भूतिं गत्वा अन्नाद्ये प्रतिष्ठितो भवति । भवत्येवेति । एवं भूप्णुतां प्रतापातिशयं प्रामोतु [मोति ॥ "अहोमुचे अंहसां पापानां मोनयित्रे ॥ 4 प्रा.१.१.७ फ, ते-तो पापा, ·396 तैत्तिरीयसंहिता. का. ३. प्र..२.. ह इन्द्रमेवार होमुचडू स्वेने भाग- धेयेनोपं धावति स एवैनै पाप्म- नोहसो मुञ्चतीन्द्राय वैमृधार्य पुरोडाशुमेकांदशकपालं निर्वं पेयं मृधोभि प्रवेपैरन्राष्ट्राणि वाभि स- मीयुरिन्द्रमेव वैमृध स्वेन भाग- धेयेनोपं धावति स एवास्मान्मृधः एव । अहोमुचमित्यहः-मुचम् । स्वेन । भा- गधेयेनेति भाग-धेयेन । उपेति । धावति । सः। एव । एनम् । पाप्मनः । अ५ हंसः । मुञ्चति । 'इन्द्राय । वैमृधार्य । पुरोडाशम् । एकादशकपा- लमित्येकादश-कपालम् । निरिति । वपेत् । य- म् । मृधः । अभीति । प्रवेन्निति प्र-चेपेरन्न् । राष्ट्राणि । वा । अभीति । समीयुरिति सं-ईयुः । इन्द्रम् । एव । वैमृधम् । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः। एव।अस्मा- "वेमृधायेति ॥ विविधानां संग्रामाणां जनयितृत्वेन सम्बन्धी वैमृधः । यमिति । य संग्रामाभिमुख्येन प्रकर्षेण वेपेरन परान् कम्पयेयुः । राष्ट्राणि नानादेशवासिनो वा जना यमभिसमीयुः आभिमुख्येन संहत्योपद्रवन्ति, यं योडारो भूत्वा शत्रवोभिप्रवेपेरन् यं बवा नेतुं सर्वजनपदवासिनोमिसमीयुः परिगच्छेयुः ॥ M ·अनु. ७.] भभास्करभाष्योपैता. 397 ॥ ३८ ॥ अप॑ हुन्तीन्द्रीय त्राने पुरोडाशमेकोदशकपालं निपेढतो वा पर्रियत्तो वेन्द्रमेव त्रातार स्वे- न. भागधेयेनोपं धावति स एवैन त्रायत इन्द्रायाश्विमेधवते पुरोडा- शमेकोदशकपालं निर्वपेद्यं महाय- त् । मृधः ॥ ३८॥ अपेति । हुन्ति । इन्द्राय । त्रात्रे । पुरोडाशम् । एकादशकपालमित्येकादश- कपालम् । निरिति । वपेत् । वृद्धः । वा । पर्रिय- त इति परि-यत्तः । वा । इन्द्रम् । एव । वाता- रम् । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति। धावति । सः । एव । एनम् । त्रायते । इन्द्राय । अश्विमेधत इत्यर्काश्वमेध-वते । पुरोडाशम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । निरिति । वपेत् । यम् । महायज्ञ इति महा-यज्ञः । न । -- बदः निगळितः परियत्तः परितो निरुद्धः ॥ अर्काश्वमेधो महानतू । तहते ताभ्यामाराधनीयाय । महा- यज्ञः सोमयागः । उक्त चानार्येण-'ते देवा एतं महायज्ञ- मपश्यन् * इत्यत्र । अन्त्ये तनू इति । उत्तमे विस्ती । अन्तत ·ឱ១៩ तैत्तिरीयसंहिता. [का. ३. प्र.. ज्ञो नोपनमैदेते वै महायज्ञस्यान्त्य तनू यदाश्वमेधाविन्द्रमेवाश्वमे- धवन्त स्वेन भागधेयेनोपं धावति स एवास्मा अन्ततो महायज्ञं या- वय॒त्युपैन महायज्ञो नमति ॥३९॥ उपनमेदित्युप-नमैत् । एते इति । वै । महायज्ञ- स्पेति महा-यज्ञस्य । अन्त्ये इति । तनू इति । य- त् । अर्काश्वमेधावित्यर्क-अश्वमेधौ । इन्द्रम् । एव । अर्काश्वमेधर्वन्तमित्यर्काश्वमेध-वन्तम् । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः। एव । अस्मै । अन्ततः । महायज्ञमिति महा-य॒ज्ञम् । च्यावयति । उपेति ! एनम् । म- हायज्ञ इति महा-य॒ज्ञः । नमति ॥ ३९ ॥ इन्द्रियावन्तः स्वेने भागधेयेनोपं धावति सौन्तर स्वेन भागधेयैनैवेन्द्रायास्मान्मृधोस्मै सप्त च ॥७॥ इति । तस्य समीपे महायज्ञ आगमयति । स प महायज्ञः एनमुपनमति ॥ इति द्वितीये द्वितीये सप्तमोनुवाकः.

·. भाभास्करभाष्योपेता. 399 इन्द्रायान्वृजवे पुरोडाशमेकादशक- पालं निर्वपेद्गार्मकाम इन्द्रमेवान्व- जुड़ स्वेन भागधेयेनोपं धावति स एवास्मै सजाताननुकान्करोति ग्रा- म्यैव भवतीन्द्राण्यै च निर्वद्य- 'इन्द्राय । अन्जव इत्यनु-ऋजवे । पुरोडा- शम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । निरिति । वपेत् । ग्रामकाम इति ग्राम-कामः । इन्द्रम् । एव । अन्जुमित्यर्नु-ऋजुम् । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति। धावति । सः। एव । अस्मै । सजातानिति स-जातान् । अनु- कानित्यनु-कान् । करोति । ग्रामी । एव । भव- ति । इन्द्राण्यै । चरुम् । निरिति । वपेत्। यस्य। 'इन्द्रायान्वृनव इत्यादि ॥ अनुक्रमेणार्नयति प्रापयति विधे- यीकरोतीत्यन्वृनुः । ऋनु गतो, ओणादिक उप्रत्ययः, व्यत्यये- नाव्ययपूर्वपदप्रतिस्वरत्वम् । यहा-अनुगता प्रानवो यस्मिन्नि- त्पन्वृनुः, सर्वेप्यस्मिन् मनवो भवन्तीति । ग्रामकामः ग्राम वशीकर्तुकामः । अनुकानिति । इममेव कामयमानान् करोति । 'अनुकाभिकाभीकः कमिता' इति निपात्यते ॥ इन्द्राणीन्द्रपनी । 'इन्द्रवरुण' इति डीए, आनुगागमश्च, .

·400 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. २. स्य सेनाऽस शितेव स्यादिन्द्राणी वै सेनायै देवतेन्द्राणीमेव स्वेन भा- गधेयेनोपं धावति सैवास्य सेना सडू श्यति वल्वजानपि ॥ ४० ॥ इध्मे सनोगौर्यत्राधिष्कना न्यमै- हत्ततो वल्वजा उदतिष्ठन्गवामेवैनं सेना । अस शितेत्यस-शिता । इव । स्यात् । इन्द्राणी । वै । सेनायै । देवता । इन्द्राणीम् । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति।धावति। सा । एव । अस्य । सेनाम् । समिति । श्यति । बल्वजान् । अपीति ॥ ४०॥ इध्मे। समिति । नोत् । गौः । यत्र । आधष्कनेत्यधि-स्कना । न्यमेहदिति नि-अमेहत् । ततः । वल्वजाः । उदिति । अतिष्ठन्न् । गाम् । एव । एनम् । न्या- 'उदात्तयणः' इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । असंशिता अधृता स्वमा. गेंऽनवस्थिता, अतीक्ष्णा वा, अनुज्जला वा । बल्बनान् दीर्घतृणानि यः कटः क्रियते तानपीध्मे सन्नह्य सह बड्डा सहेवेमेन अभ्याद- धाति सह पा प्रोक्षेन् । अधिष्कन्नेति । अधिकं स्कन्नं अधिक- पुरीपत्राविणी यत्र न्यमेहत् नितरां मेहति तत्र नायन्ते बल्व- ·भनु, ६.] भाभास्करभाष्योपैता. 401 मन्युना मनसा न्यायमपिनीय गा वैदयतीन्द्रीय मन्युमते मनस्वते पुरोडाशमेका- दशकपालं निर्वपेथ्सङ्गामे संयंत्त इन्द्रियण वै सङ्गा- मं जयतीन्द्रमेव मैन्युमन्तं मन- स्वन्त स्वेन भागधेयेनोपं धावति यमिति नि-आयम् । अपनीयेत्यपि-नीय। गाः। वेदयति । इन्द्राय । मन्युमत इति मन्यु-मते । मनस्वते । पुरोडाशम् । एकादशकपालमित्येका- दश-कपालम् । निरिति । वपेत् । सङ्गाम इति सं-ग्रामे । संयत्त इति सं-यत्ते । इन्द्रियेण । वै । मन्युनो । मनसा । सङ्ग्रगममिति सं-ग्रामम्। जयति । इन्द्रम् । एव । मन्युमन्तमिति मन्यु- मन्तम् । मनस्वन्तम् । स्वेन । भागधेयेनेति भा- ग-धेयैन । उपेति । धावति । सः । एव । अस्मि- जाः। गवामित्यादि । गवामने एषां प्रवेशेन गाः वेदयति लम्भ- यति सेनास्वामिनम् ॥ 'इन्द्राय मन्युमते इति ॥ मनस्वान उद्धत*मनस्कः । इन्द्रि- यादित्रयेण संग्रामनयः ॥ *-उपत. 80 ·402 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. २. प्र. ६. स एवास्मिनिन्द्रियं मन्यु मनों दधाति जयति तम् ॥ ११ ॥ स- मृगममेतामेव निपेद्यो ह॒तम॑ना- स्स्वयम्पाप इव स्यादेतानि हि वा एतस्मादपक्रान्तान्यथैप हुतमना- स्स्वयम्पाप इन्द्रमेव मैन्युमन्तं म- नस्वन्तः स्वेन भागधेयेनोपं धाव- न् । इन्द्रियम् । मन्युम् । मनः । दधाति । जय- ति । तम् ॥ ११ ॥ सङ्ग्राममिति सं-ग्रामम् । 'एताम् । एव । निरिति । वपेत् । यः । हुतर्मना इति हुत-मनाः । स्वयम्पाप इति स्वयं-पापः । इव । स्यात् । एतानि । हि । वै । एतस्मात् । अपक्रान्तानीत्यर्प-कान्तानि । अर्थ । एपः । हुत- मैना इति हुत-मनाः । स्वयम्पाप इति स्वयं- पापः । इन्द्रम् । एव । मन्युमन्तमिति मन्यु-म- न्तम् । मनस्वन्तम् । स्वेनं । भागधेयेनेति भा- ग-धेयैन । उपेति । धावति । सः । एव । अ- 'एतामित्यादि ॥ गतम् । हतमनाः प्रतिबद्धप्रभानः स्वयम्पापः ·भाभास्करभाष्णोपेता. 408 ति स एवास्मिन्निन्द्रियं मन्यु मनौ दधाति न हृतमनास्स्वयम्पापो भ- वृतीन्द्राय दात्रे पुरोडाशमेकादश- कपालं निपेद्यः कामयैत दानका- मा मे प्रजास्स्युः ॥ ४२ ॥ इती- न्द्रमेव दातार स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै दानेकामाः मु- स्मिन्न् । इन्द्रियम् । मन्युम् । मनः । धाति ।न। हुतमना इति हत-मनाः । स्वयम्पाप इति स्वयं-पापः । भवति । इन्द्रीय । दात्रे। पुरोडा- शम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । निरिति । वपेत् । यः । कामयेत । दानकामा इति दान-कामाः। मे। प्रजा इति प्र-जाः। स्युः ॥ ४२ ॥ इति । इन्द्रम् । एव । दातारम् । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति। धाव- ति । सः। एव । अस्मै । दानकामा इति दान- असत्यविचारेण* स्वरूपेण पापः । एतानीति इन्द्रियमन्युमनासि अस्मादपक्रान्तानि । अथानन्तरमेष हतमनाः स्वयम्पापश्च भवति । 'इन्द्राय दात्र इत्यादि ॥ गतम् ॥ *फ, ख-असत्यपिचरेण, ·404 तैसिरीयसंहिता. [का. २.प्र. जाः करोति दानकामा अस्मै प्र- जा भवन्तीन्द्राय प्रदात्रे पुरोडाश- मेकादशकपालं निर्वपेद्यस्मै प्रत- मिव सन्न प्रदीयतेन्द्रमेव प्रदातार स्वेन भागधेयेनोपं धावति स एवा- स्मै प्र दापयतीन्द्राय सुत्राम्णै पु- कामाः । प्रजा इति प्र-जाः। करोति । दान- कामा इति दान-कामाः । अस्मै । प्रजा इति प्र-जाः । भवन्ति । इन्द्राय । प्रदात्र इति प्र- दात्रे । पुरोडाशम् । एकादशकपालमित्येकादश- कपालम् । निरिति। वपेत् । यस्मै । प्रतम् । इव। सत् । न । प्रदीयेतेति प्र-दीयेतं । इन्द्रम् । एव। प्रदातारमिति प्रदातारम् । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः। एव । अ- स्मै । प्रेति । दापयति । 'इन्द्राय । सुत्राम्ण इति सु-त्राम्णै । पुरोडाशम् । एकादशकपालमित्ये- "इन्द्राय प्रदात्र इत्यादि ॥ प्रकण दाता प्रदाता 1 प्रत्तमेव सन्न प्रदीयेत [....त यस्म] तस्य दात्राऽप्रत्तमदत्तं प्रदापयति ॥ 'मुत्रामा मुटु त्राता । 'आतो मनिन्' इति मनिन्प्रत्ययः। अपरुडः अपरोधनमेश्वर्यभङ्गः, राष्ट्रघंशो वा ॥ । . .

·महमास्करभायोपेता. 405 । रोडाशमेकादशकपालं निर्वपेदर्परु- हो वा ॥ १३ ॥ अपरुध्यमानो वेन्द्रमेव सुत्रार्माणले स्वेन भाग- धेयेनोपं धावति स एवैनै त्रायतेऽन- पध्यो भवतीन्द्रो वै सदृट्वेवाभि- रासीत्स न व्यावृतमगच्छत्स प्र॒जा- पतिमुपांधावृत्तस्मा एतमैन्द्रमेका- कादश-कपालम् । निरिति । वपेत् । अर्परुद्ध इ- त्यप-रुद्धः । वा ॥ ४३ ॥ अपरुद्धयमान इत्य- प-रुध्यमानः । वा । इन्द्रम् । एव।सुत्रामाणमि- ति सु-त्रामाणम् । स्वेन । भागधेयेनेति भाग- धेयैन । उपेति । धावति । सः। एव । एनम् । त्रायते । अनपरुध्य इत्यनप-रुध्यः । भवति । 'इन्द्रः । वै । सुदृड्डिति स-दृङ् । देवताभिः । आ- सीत् । सः । न । व्यावृतमिति वि-आवृतम् । अगच्छत् । सः। प्रजापतिमिति पूजा-पतिम् । उपेति । अधावत् । तस्मै । एतम् । ऐन्द्रम् । ए- । 'सडङ् सदृशः । ' समानान्ययोश्च' इति किन्प्रत्ययः। अस्मै यज- मानाय इदं मया दत्तमिति केचित् केनचित्] व्यावृत् व्यावृत्तिः। सम्प..

·406 नैत्तिरीयसंदिता. [फा. २. प्र. २. दशकपालं निरवपत्तेनैवास्मिन्नि- न्द्रियमंदधाच्छक्करी याज्यानुवाक्य अकरोदजो वै शक्करी स एनं वजो भूत्या ऐन्ध ॥ ४४ ॥ सोभवत्सो- विभेद्भूतः प्र मा धक्ष्यतीति स प्र- कोदशकपालमित्येकादश-कपालम् । निरिति । अवपत् । तेन । एव । अस्मिन्न् । इन्द्रियम् । अ- धात् । शहरी इति । याज्यानुवाक्य इति याज्या- अनुवाक्यै । अकरोत् । वजः । वै । शकरी। सः। एनम् । वज्रः।भूत्यै । ऐन्ध ॥४४॥ सः । अभवत् । सः।अविभेत् । भूतः। प्रेति।मा । धक्ष्यति । इति। सः । प्रजापतिमिति प्रजा-पतिम् । पुनः । उपे- दादिलक्षणः विप् । शक्करी शक्व? याज्यानुवाक्ये हे अप्य- करोत् । सप्तपदा शक्करी । सा शक्त्यतिशयाद्ववतुल्या । स च शक्कर्यात्मा बज एनं भृत्यर्थ ऐन्ध दीप्तिमकरोत् । स चाभ- वत् भूतिमगमयत् । अथ स इन्द्रोऽविभेत् भूतः भूति गतोपि पुनरविभेत् अयं शकरो वजः प्रवक्ष्यति मामिति । स इत्यादि । गतम् । शक्कर्या अधि शक्कामधि शक्करीस्थाने पुरोनुवाक्यां रेवती निरमिमीत प्रप्तवान् । यद्वा-शवर्या अधि रेवती निरमिमीत एथक्त्वेन निर्मितवान् शिष्टं पादत्रयं त्यक्तवान् ।

·अनु. भभास्करभाप्योपैता. 407 जाप॑तिं पुनरुपांधावत्स प्रजापति- शको अधि रेवती निरमिमीत शान्त्या अप्रैदाहाय योलाई श्रियै सन्त्सङ्ख्समानस्स्यात्तस्मा एत- मैन्द्रमेादशकपालं निपेदिन्द्रमे- व स्वेने भागधेयेनोपं धावति स ति । अधावत् । सः । प्रजापतिरिति पूजा- पतिः। शकर्याः । अधीति । रेवतीम् । निरिति । अमिमीत । शान्त्यै । अप्रैदाहायेत्यर्प-दाहाय । 'यः । अलम् । श्रियै । सन्न् । सदृड्डिति स-दृड् । समानैः । स्यात् । तस्मै । ए॒तम् । ऐन्द्रम् । ए- कादशकपालमित्येकादश-कपालम् । निरिति । वपेत् । इन्द्रम् । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भा- ग-धेयैन । उपेति । धावति । सः । एव । अ- तादशी शकर्यस्तीतीदमेव प्रमाणम् । सा च रेवती शान्त्या अप्र- दाहायाभवत् । तत्र 'रेवती रसधमादः' इति पुरोनुवाक्या रेव- तीशब्दयोगाद्रेवती । अत एव धनसम्बन्धात् शान्त्या अमदाहाय च भवति ॥ 'योलमिति ॥ अधिकां श्रियं प्राप्तुं योग्योप यस्समानस्तुल्य- *सं. १.७.१३, ·408 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. म. २. एवास्मिनिन्द्रियं दधाति रेवती पु- रोऽनुवाक्यो भवति शान्त्या अप्रै- दाहाय शक्करी याज्या वजो वैश- करी स एनं वजो भूत्या इन्धे भ- वत्येव ॥ ४५ ॥ स्मिन् । इन्द्रियम् । धाति । रेवती । पुरोनुवा- क्येति पुरः-अनुवाक्या । भवति । शान्त्यै । अ- मंदाहायेत्यप्र-दाहाय । शकरी । याज्यो । वजः । वै । शक्करी । सः । एनम् । वजः । भूत्यै । इन्धे । भवति । एव ॥ ४५ ॥ अपि त५ स्युं वैन्ध भवति चतुर्दश च ॥८॥ .. श्रीक एव भवति । 'प्रोप्वस्मे '* इति सप्तपदा शक्करी या. ज्या । गतमन्यत् ॥ इति द्वितीये द्वितीये अष्टमोनुवाकः, *सं. 1.913.1 ·भाभास्करभाष्योपेता. 409 आमावैष्णवमेकादशकपालुं निर्व- पेदभिचरन्थ्सरस्वत्याज्यंभागास्या- हारहस्पत्यश्वर्यानावैष्णव एका- दशकपालो भव॑त्य॒ग्निस्सर्वां देवता विष्णुर्यज्ञो देवताभिश्चैवैने यज्ञन चाभि चरति सरस्वत्याज्यभागाभ- वति वाग्वै सरस्वती वाचैवैनमभि 'आमावैष्णवमित्यांमा-वैष्णवम् । एकादशकपा- लमित्येकादश-कपालम् । निरिति । वपेत् । अभिचरन्नित्यभि-चरन्न् । सरस्वती। आज्यभा- गेत्याज्य-भागा । स्यात् । वारर्हस्पत्यः । चरुः । यत् । आमावैष्णव इत्याना-वैष्णवः। एकादश- कपाल इत्येकादश-कपालः । भवति । अग्निः । सर्वाः । देवताः । विष्णुः । यज्ञः । देवताभिः। च। एव । एनम् । यज्ञेन । च । अभीति । चरति । सरस्वती। आज्यभागेत्याज्य-भागा । भवति । वाक् । वै । सरस्वती । वाचा । एव । एनम् । 'आमावेष्णवमित्यादि ॥ अनिष्टकारिणं प्रत्यनिष्टाचरणं अमि- चारः । आज्यं भागो यस्यास्सा आज्यभागा सरस्वती, आज्यहवि- प्केत्यर्थः । सा द्वितीया देवता द्वितीयस्य हविषः ।। । 30 ·410 सिरीयसंहिता. [का. २. प्र. २ चरति वारहस्पत्यश्चरुभवति ब्रह्म वै दे॒वानां वृहस्पतिर्ब्रह्मणैवैनमभि च- रतिः॥४६॥ प्रति वै पुरस्तादभि- चरन्तमभि चरन्ति देवै पुरोनुवाक्ये अभीति । चरति । वार हस्पत्यः । चरुः । भव: ति । ब्रह्म । वै । देवानाम् । वृहस्पतिः । ब्रह्मणा। एव ।एनम् । अभीति । चरति ॥ ४६ ॥ प्रतीति। वै। पुरस्तात् । अभिचरन्तमित्यभि-चर॑न्तम् । अभीति । चरन्ति । हेढे इति दे-द्वे। पुरोनुवाक्ये इति पुरः-अनुवाक्ये । कुर्यात् । अतीति । प्रयु- ' "प्रति वा इत्यादि || प्रथममेवाभिचरन्तं अभिचारप्रवृत्तं शत्रु परस्तादयं प्रत्यभिचरति । तस्मात्मत्यभिचारद्योतनाय हेढे पुरो- नुवाक्ये - कुर्यात्, द्विदिः पुरोनुवाक्यामन्वाहेत्यर्थः । अत्र. प्रल- तिद्वित्वापेक्ष द्विवचनम् । पक्षान्तरम्-' अनाविष्णू सनोपसा'* 'अनाविष्णू महि तत् । इति प्रथमस्य पुरोनुवाक्ये । 'अनावि- प्णू महि धाम'' इति याज्या । 'प्रणो देवी 'आ नो दिवः। इति द्वितीयस्य पुरोनुवाक्ये । 'पावीरवी' इति याज्या । 'वृहस्पते जुषस्व न इति 'एवा पित्रे, इति तृतीयस्य पुरोनुवाक्ये । बृहस्पते अति यत् । इति याज्या इति । अति- सं. १.८-11-7. सं.४.१.११. *सं. ४-9-1.. '.

·. भइमारकरभाष्योपेता 411 कुर्यादति प्रयुक्त्या एतयैव यजेता- भिचर्यमाणो देवताभिरेव देवताः प्रतिचरति यज्ञेन यज्ञं वाचा वाचं ब्रह्मणा ब्रह्म स देवतांश्चैव यज्ञं च मध्यतो व्यवसर्पति तस्य न कुर्त- क्तया इति प्र-युक्तयै । एतया । एव । यजेत । अभिचर्याण इत्य॑भि-चर्याणः । देवाभिः। एव । देवताः । प्रतिचरतीति प्रति-चरति । यज्ञे- नं । यज्ञम् । वाचा । वाचम् । ब्रह्मणा । ब्रह्म। सः । देवाः। च । एव । यज्ञम् । च । मध्यतः। व्यवसर्पतीति वि-अवसर्पति । तस्य । न । कुत्तः। प्रयुक्त्यै अतिशयेन प्रयुक्त्यर्थम् । अभिचरन्तं सरूत्मयुञानं द्विःप्रयोगेणाप्यतिशेत इति । यदा तु द्विह्निः पुरोनुवाक्यामन्वाह तदानी त्रिस्त्रिहविषामवद्यतीति । काः पुनस्ताः पुरोनुवाक्याः ! उच्यन्ते-'अग्नाविष्णू महि तहां महित्वम् '* 'प्रणो देवी सरस्वती 'बृहस्पते नुपस्व नः इत्येताः । 'एतयवेति ॥ त्रिहविपा मरुतया इत्या । अमिनर्यमाण इति । येोभिचर्यमाणोभिनारफलमनर्थमभिचारिण्येय संक्रामयितुमि- रहति सोप्यतया यनेत । देवताभिरिति । आ तृतीयैर्देवतादिभिः *सं. १८०२१.. सं. १८.१२.३ [सं-1.८०९२.३ ·412 तैत्तिरीयसंहिता, [फा. ३. म .. श्वनोपाव्याघो भवति नैनमभिचर- न्स्तृणुत आमावैष्णवमेकोदशक- पालं निपेद्यं यज्ञो न॥४७॥ उपन- मैग्निस्सर्वां देवता विष्णुर्यज्ञोनिं चैव विष्णु च स्वेनं भागधेयेनोप धावति तावेवास्मै युझं प्र यच्छ- चन । उपाव्याध इत्युप-आव्याधः । भवति । न । एनम् । अभिचरन्नित्यंभि-चरन्न् । स्तृणुते । 'आमावैष्णवमित्यांना-वैष्णवम् । एकादशकपा- लुमित्येकादश-कपालम् । निरिति । वपेत् । यम् । यज्ञः । न ॥४७॥ उपनमेदित्युप-नमैत् । अग्निः । सर्वाः । देवताः । विष्णुः । यज्ञः। अग्नि- म् । च । एव । विष्णुंम् । च । स्वेन । भागधे- यनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । तौ । एव। अस्मै । यज्ञम् । प्रेति । यच्छतः।उपेति । एनम् । परकीयान् प्रतिचरति तस्यैव सकाशं प्रापयति । ततस्तान् देवता दीन् शत्रोरात्मनश्च मध्ये विविधमवसर्पयति साधयति । स्तस्य · कुनश्चिदन्यस्मादपि बाधकादुपाव्याधः उपपीडा न भवति । अन एवैनममिचरन् न स्तृणुते न हिनस्ति ॥ 'यज्ञस्योपनतिरियं केपादधर्मः(1) { तेषामेव धर्मः || तत- ·भनु. २.j भभास्करभाष्योपेता. 413 तु उपैनं यज्ञो नंमत्यानावैष्णवं घृ- ते चुरुं निर्वपेचक्षुष्कामोग्नेर्वै चक्षुपा मनुष्यो वि पश्यन्ति यज्ञस्य॑ देवा अग्निं चैव विष्णुं च स्वेनं भागधे- येनोपं धावति तावेव॥४॥अस्मि- ञ्चधुंधत्तश्चक्षुष्मानेव भवति धेन्वै वा यज्ञः । नमति । आग्नावैष्णवमित्याना-वैष्णवम् । घृते । चरुम् । निरिति । वपेत् । चक्षुप्काम इति चक्षुः-कामः । अग्नेः। वै । चक्षुपा । मनुप्याः । वीति । पश्यन्ति । यज्ञस्य । देवाः । अग्निम् । च । एव । विष्णुम् । च । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । तौ । एव॥४॥ अस्मिन्न् । चक्षुः । धत्तः । चक्षुप्मान् । एव । भ- वति । धेन्वै । वै । एतत् । रेतः । यत् । आ- 'अमेवा इत्यादि ॥ तृतीयार्थे पछी । अमिना चक्षुषा मनु- प्या विविधं पश्यन्ति, यज्ञेन चक्षुपा देवाः ! यहा-~-चक्षुर्दर्शनं, अमेर्यज्ञस्य दर्शनेनेति । रेत इति । भक्षिततृणादिपरिणामत्वात् कार्यमित्यर्थः । लप्यादिद्वारेणानदुहः कार्याः तण्डुलाः तस्माइते गरुं निर्वपन् मिथुनात् धेन्वनडुहः चक्षुः ममनयति, मिथुनादि सर्वाः मनायन्ते इति भावः । घृते भवतीत्यादि । गतम् ।।

·तैत्तिरीयसंहिता. [का. ३.प्र. २. एतद्रेतो यदाज्यमन डुहस्तण्डुला मिथुनादेवास्मै चक्षुः प्र जनयति घृते भवति तेजो वै घृतं तेजश्चक्षु- स्तेजसैवास्मै तेजश्चक्षुरन रुन्ध इ- न्द्रियं वै वीर्य वृते भ्रातृव्यो यज- मानोऽयजमानस्याध्वरकल्पां प्रति ज्यम् । अनडुहः । तण्डुलाः । मिथुनात् । एव । अस्मै । चक्षुः । प्रेति । जनयति । घृते । भवति । तेजः । वै । घृतम् । तेजः । चक्षुः । तेजसा । एव । अस्मै । तेजाचक्षुः । अवेति । रुन्धे । 'इ- न्द्रियम् । वै । वीर्यम् । वृद्धे । भ्रातृव्यः । यजमा- नः । अयजमानस्य । अध्वरकल्पामित्यध्वर-क- ल्पाम् । प्रति । निरिति । वपेत् । भ्रातृव्ये । यज- "इन्द्रियं वा इत्यादि ।। भ्रातृव्यो यनमानस्सोमेनेष्टवांश्चेत् अय- जमानस्य इन्द्रियं वागादिकं वीर्य च वृहे वर्नयति स्वयमाददीत, तस्मादातृन्यो यनमानः सोमेमेष्टवांश्रेत् अयनमानोन्यः* अध्वरक- ल्पा अध्यरतुल्यां इष्टि प्रतिनिर्वपेत् अध्वरकल्पया यनेत । पुरा वानः प्रवदितोरिति । प्रातरनुवाककाल इत्यर्थः । विगा. *९,-त्रालये सोमन यजमाने सति अन्या.

·भनु. ९.] मभास्करभाष्योपेता. 415 निर्वद्भातृव्ये यजमाने नास्यन्द्रि- यम् ॥४९॥ वीर्य वृते पुरा वाचः प्रवंदितोर्निवैपेद्यावत्येव वाक्तामो- दितां भ्रातृव्यस्य वृतामस्य वा- चं मवदन्तीमन्या वाचोनु प्र वदन्ति माने । न । अस्य । इन्द्रियम् ॥ ४९ ॥ वीर्यम् । वृते । पुरा । वाचः। प्रवदितोरिति प्र-वदितोः । निरिति । वपेत् । यावती । एव । वाक् । ताम् । अपोदितामित्यर्प-उदिताम् । भ्रातृव्यस्य । वृक्तते । ताम् । अस्य । वाचम् । मृवदन्तीमति प्र-वर्द- न्तीम् । अन्याः । वार्चः । अनु । प्रति । वदन्ति । ताः । इन्द्रियम् । वीर्यम् । यजमाने । दधति । दयः यावद्वानं प्रवदन्ति तावदुत्थाय निर्वपेत् । 'भावलक्षणे स्थे- एकञ्चदि' इति तोसुन्प्रत्ययः । यावत्येव वाक्तां सर्वाममोदिता- मेव भ्रातृव्यस्य वृहे । तथा न सति तामस्य प्रवदन्ती प्रकरें- ण · सर्वोत्कण वदन्तीं वाचमनुप्रवदन्ति । प्रनानां सर्वा अन्याः यानः तस्या गुणभूतां वदन्ति । अथ ताश्च तादृश्यो वाचः प्राधान्यमस्याविष्कुर्वाणा अस्मिन् यजमाने अध्वरकल्पामिष्टिं कुर्वा- णे इन्द्रियं वीर्यः च दधति ।।

·416 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. २. ताइन्द्रियं वीर्य यजमाने दधत्याना- वैष्णवमष्टाकपालं निवपेत्प्रातस्सव- नस्याकाले सरस्वत्याज्यभागा स्या- द्वार्हस्पत्यश्चर्यदृष्टाकपालो भर्व- त्यष्टाक्षरा गायत्री गायत्रं प्रतिस्सवनं प्रतिस्सवनमेव तेनाप्नोति ॥ ५० ॥ 'आमावैष्णवमित्याग्ना-वैष्णवम् । अष्टाकपाल- मित्यप्टा-कपालम् । निरिति । वपेत् । प्रातत्सव- नस्यति प्रातः-सवनस्य । आकाल इत्या- काले । सरस्वती । आज्यभागेत्याज्य-भागा। स्यात् । वार्हस्पत्यः । चरुः । यत् । अष्टाकपा- ल इत्यष्टा-कपालः । भवति । अष्टाक्षरेत्यष्टा- अक्षरा । गायत्री । गायत्रम् । प्रातस्तवनमिति प्रातः-सवनम् । प्रातस्सवनमिति प्रातः-सवनम्। एव । तेनं । आप्नोति ॥५०॥ आग्नावैष्णवमि- 'इदानीमध्वरकल्पां विदधाति--आमावैष्णवमित्यादि ॥ प्रातस्स- वनस्याकाल इति । आकलनमाकालः । थायादिनोत्तरपदान्तोदा- तत्वम् । मातस्सवनस्य स्थाने । यद्वा-प्रातस्सवनस्य यः कालः आ ततः आतत्समाप्तः । आइभिविधों | अव्ययीभावः, 'तृतीयास- सम्योबहुलम् ' इत्यम्भावाभावः, अव्ययपूर्वपदप्ररुतिस्वरत्वस्य तत्पु.

·4 भनु...] माभास्करभाष्योपेता. 417 आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निवपे- न्माध्यन्दिनस्य सर्वनस्याकाले स- रस्वत्याज्यशागा स्याहारहस्पत्यश्च- रुर्यदेकादशकपालो भवत्येकादशा- क्षरा त्रिष्टुप्रैष्टुभं माध्यन्दिनः स- वन माध्यन्दिनमेव सर्वनं तेनाप्नो- त्याग्नावैष्णवं द्वादशकपालं निवपे- त्यांना-वैष्णवम् । एकादशकपालमित्येकादश- कपालम् । निरिति । वपेत् । माध्यन्दिनस्य । सर्वनस्य । आकाल इत्यो-काले । सरस्वती । आज्यभागेत्याज्य-भागा । स्यात् । वार हस्पत्यः। चरः। यत्। एकादशकपाल इत्येकादश-कपालः। भवति । एकादशाक्षरेत्येकादश-अक्षरा । त्रिष्टुप् । त्रैष्टुंभम् । माध्यन्दिनम् । सर्वनम् । माध्यन्दिनम्। एव । सर्वनम् । तेनं । आप्नोति । आग्नावैष्णव- मित्यांना-वैष्णवम् । द्वादशकपालमिति द्वादश- कंपालम् । निरिति । वपेत् । तृतीयसवनस्येति रुपविषयत्वात् समासान्तोदात्तत्वम् । सरस्वत्याज्यभागेत्यादि । गतम् !* एवं माध्यन्दिनतृतीयसवनयोर्वेदितव्यम् । त्रिष्टुन्नगतीशब्दाम्यामुत्सा- *सं. २-२.९ BE ·. 418 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. २. तृतीयसवनस्याकाले सरस्वत्याय- भागा स्याहार्हस्पत्यश्चर्यद्वादश- कपालो भवति द्वादशाक्षरा जगती जागतं तृतीयसवनं तृतीयसवनमेवं तेनाप्नोति देवताभिरेव देवताः॥५१ प्रतिचरति यज्ञेनं यज्ञं वाचा वाचं व्र- तृतीय-सवनस्य । आकाल इत्या-काले । सर- स्वती। आज्यभागेत्याज्य-भागा । स्यात् । वार- हस्पत्यः। चुरुः । यत् । द्वादशकपाल इति द्वा- देश-कपालः । भवति । द्वादशाक्षरेति द्वादश- अक्षरा । जगती । जार्गतम् । तृतीयसवनमिति तृतीय-सवनम् । तृतीयसवनमिति तृतीय-सव- नम् । एव । तेनं । आप्नोति । देवताभिः । एव । देवताः॥५१॥प्रतिचरतीति प्रति-चरति । यज्ञेन। यज्ञम् । वाचा। वाचम्।ब्रह्मणा । ब्रह्म । कपालैः । दित्वादञ् । गायत्रादिविभक्तत्वात्सवनानां गायत्रं श्रेष्टुभं जागतमि- त्युच्यते । देवताभिरित्यादि । व्याख्यातम् ॥ कपालेरिति ॥ अष्टत्वादिविशिष्टेः कपालः गायत्र्यादीनि प्रातस्स- *सं. २.२.१.३ ·महभास्करभाथ्योपेता.. 419 ह्मणा ब्रह्म कपालैरेव छन्दा स्या- नोति पुरोडाशैस्सर्वनानि मैत्रावरू- णमेककपालं . निर्वदशायें काले यैवासौ भ्रात॒व्यस्य वशान्या सो एवैपैतस्यैककपालो भवति न एव । छन्दा सि । आप्नोति । पुरोडाशैः । सर्व- नानि । 'मैत्रावरुणमिति मैत्रा-वरुणम् । एक- कपालमित्येक-कपालम् । निरिति । वपेत् । - शायै । काले । या । एव । असौ । भ्रातृव्यत्य । वशा । अनू बन्ध्येत्यनु-बन्थ्यो । सो इति । एव । एपा। एतस्य । एककपाल इत्येक कपालः। वनादिसम्बन्धीनि छन्दांस्यामोति । स्टाईन संदः प्रातस्सवनादीन्यानोति ॥ वशाये काल इति || अनुबन्लया कामः कंत्र र वा । यैवासी पूर्व मान्यन्त यो सपा एतस्य यनमानस्यायं त्रासदियः प्रतिक्रियेत्यर्थः । सा स्वर में ले लिपट। इति पदद्वयसमुदायो । डन दारद ओत्' इति प्रहला । कन्दर निर्दिश्यते । पत्रिकाह-ज्यं मम संदल , ·420 तैत्तिरीयसंहिता, [फा. ३. प्र. २. हि कपालैः पशुमर्हत्याप्तुंम्॥५२॥ असावादित्यो न व्यरोचत्त तस्मै देवाः प्रायश्चितिमैच्छन्तस्मा एत५ भवति । न । हि । कृपालैः । पशुम् । अर्हति । आतुम् ॥ ५२॥ ब्रह्मणैवैनमभि चरति यज्ञो न तावेवास्यै- न्द्रियमाप्नोति देवतास्सप्तत्रिशच ॥९॥ 'असौ । आदित्यः । न । वीति । अरोचत । तस्मै । देवाः । प्रायश्चित्तिम् । ऐच्छन् । तस्मै । एतम् । सोमारौद्रमिति सोमा-रौद्रम् । चुरुम् । पशुमातुं क्रियते । तत्र पुरोडाश एव पश्वाप्तिहेतुः । अतः कपालपरलबह त्वमकिञ्चित्करम् । पुरोड़ाशनिप्पत्त्यर्थमेकं कपा- लमस्त्विति ।। इति द्वितीये हितीये नवमोनुवाका, असावादित्य इत्यादि ॥ सोमारौद्रमिति | उत्तरपदवृद्धिश्छा- म्दसी । तिप्यापौर्णमासे इति । तेप्या पोर्णमास्यामित्यर्थः । तिप्येण सहितः पूर्णमासस्तिन्यापूर्णमाप्तः । 'अन्येषामपि दृश्यते' इति ·. मभास्करभाष्योपैता. 421 सौमारौद्रं चहें निरवपन्तेनैवास्मि- त्रुचमदधुर्यो ब्रह्मवर्चसामस्स्यात्त- स्मा एत५ सोमारौद्रं च निर्वपे- त्सोमं चैव रुद्रं च स्वेनं भागधेये- नोपं धावति तावेवास्मिन्ब्रह्मवर्चसं धत्तो ब्रह्मवर्चस्यैव भवति तिप्यापू- र्णमासे निर्वपेद्रुद्रः ॥ ५३ ॥ वै निरिति । अवपन्न् । तेन । एव । अस्मिन्न् । रुच- म् । अदधुः । यः । ब्रह्मवर्चसाम इति ब्रह्मवर्च- स-कामः । स्यात् । तस्मै । एतम् । सोमारौद्र- मिति सोमा-रौद्रम् । चुरुम् । निरिति । वपेत् । सोम॑म् । च । एव । रुद्रम् । च । स्वेन । भाग- धेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । तौ। एव । अस्मिन्न् । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् । धत्तः। ब्रह्मवर्चसीति ब्रह्म-वर्चसी । एव । भव- ति । तिष्यापूर्णमास इति तिष्या-पूर्णमासे । निरिति । वपेत् । रुद्रः ॥ ५३॥ वै । तिष्यः । दीर्घत्वम् । तिप्यः पुप्यः । रुद्रो वा इत्यादि । तयोस्तत्म- धानत्वात्ताच्छन्द्यम् । साक्षादिति । अव्यवधानेन द्वयोरपि तेज- स्वित्वात् ॥ - ·422 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. २. तिप्यस्सोमः पूर्णमासस्साक्षादेव ब्रह्मवर्चसमव॑ रुन्धे परिश्रिते या- जयति ब्रह्मवर्चसस्य परिगृहीत्यै श्वेतायै श्वेतवसायै दुग्धं मथित- माज्य भवत्याज्यं मोक्षणमाज्यन मार्जयन्ते यावदेव ब्रह्मवर्चसं त- सोमः । पूर्णांस इति पूर्ण-मासः । साक्षादिति स-अक्षात् । एव । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम्। अवेति । रुन्धे । परिश्रित इति परि-श्रिते। या- जयति । ब्रह्मवर्चसस्येति ब्रह्म-वर्चसस्यं । परि- गृहीत्या इति परि-गृहीत्यै । श्वेताय । श्वेतवत्सा- या इति श्वेत-वत्सायै । दुग्धम् । मथितम् । आ- ज्यम् । भवति । आज्यम् । प्रोक्षणमिति प्र-उक्ष- णम् । आज्यैन । मार्जयन्ते । यावत् । एव । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् । तत् । सर्वम् । परिश्रिते क[कुशादिभिः परितः छादिते । 'याजयति ' इति वच- नात्प्रधानं तु परिश्रिते; स्तिष्टरुदाद्यपरिश्रिते. एव ।। श्वेताया इत्यादि || ईदृशेनाज्येन एतत्कुर्यात् । सर्वब्रह्मवर्चस- लाभः सर्व मोक्षणमा नान्या नाद्या ज्येनेति । एवं ब्रह्मवर्चसमति - ·भनु १..] भटमास्करभाष्योपेता. *423 सवै करोत्यति ब्रह्मवर्चसं क्रियत इत्याहुरीश्वरो दुश्चर्मा भवितोरि- ति मानवी ऋचौ धाय्य कुर्याद्यदै किं च मनुरर्वदत्तनैपजम् ॥ ५४॥ भेषजमेवास्मैं करोति यदि विभी- करोति । अतीति । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम्। क्रियते । इति । आहुः । ईश्वरः । दुश्चमॆति दुः- चर्मा । भवितोः । इति । मानवी इति । ऋचौ । धाय्य इति । कुर्यात् । यत् । वै । किम् । च । मर्नुः । अवदत् । तत् । अपजम् ॥ ५४ ॥ भेप- जम् । एव । अस्मै । करोति । यदि । विभीयात्। क्रियते अन्यत्रोत्पाद्यते, तत्रायं दुश्चर्मा वित्री भवितुमीश्वरस्स्यादित्या- हुर्ब्रह्मविदः, तत्परिहाराय माननी मानगो ऋची धारये कुर्यात् । मसू देववतः '* इत्यासां द्वे धाये । लोको दधाति । आये इत्येके । अन्त्ये इत्यन्ये । 'देवानां य इन्मनः '* इति सर्व. बानुपज्यते । 'समिक्ष्यमानः' इति ‘समिद्धः । इत्येतयोर्मध्ये ये भवतः ते धाय्ये । यद्वा इत्यादि । मननान्मनुः मनस्वी मना. पतिः । तेनोक्तं सर्व भेपनं सर्वोपद्रवशमनं भवति । एवं मनो- विशिष्टत्वान्मानव्योरप्यूनोविशिष्टत्वम् । अतस्तयोधाग्यात्वाइश्चर्मत्व- भयाप्रसङ्गः ॥ *सं. १.८.२२.1 पि-...इत्यासाद्वेधासा लोके. वा. ३-५-२.

·। 424. तैत्तिरीयसंहिता. {का. २. प्र. २, । याहुश्चर्मा भविष्यामीति सोमापौ- प्णं च निर्वपेत्सौम्यो वै देवतया पुरुपः पौष्णाः पशवस्स्वयॆवास्मै देवतया पशुभिस्त्वच करोति न दु- श्ची भवति सोमारौद्रं चरुं निर्व- पेत्सृजाकामस्सोमो वै रेतोधा अ- ग्निः प्रजानी प्रजनयिता सोम वास्मै रेतो दर्धात्यग्निः प्र॒जां प्रजे- दुश्चर्मेति दुः-चर्मा ! भविष्यामि । इति । 'सो- मापौणमिति सोमा-पौष्णम् । चुरुम् । निरिति। वपेत् । सौम्यः । वै। देवतया । पुरुपः। पौष्णाः। पशवः । स्वया । एव । अस्मै । देवतया । पशु- भिरिति पशु-भः । त्वचम् । करोति । न । दुश्च- मति दुः-चर्मा । भवति । 'सोमारौद्रमिति सो- मा-रौद्रम् । चरुम् । निरिति । वपेत् । मजाकाम इति प्रजा-कामः । सोमः । वै । रेतोधा इति रेतः-धाः । अग्निः । प्रजानामिति प्र-जानाम् । प्रजनयितेति प्र-जनयिता । सोमः । एव । अ- स्मै । रेतः । दर्धाति । अग्निः । प्रजामिति प्र- सोमापोणमिति ॥ पूर्ववगुत्तरपदवृद्धिः ॥

·अनु. १.] भटमास्करभाष्योपेता. 425 नयति विन्दते ॥५५॥ प्रजा५ सौ- मारौद्रं चकै निर्वपेदभचरन्त्सौम्यो वै देवतया पुरुप एप रुद्रो यदग्नि- स्स्वायां एवैनै देवतायै निष्क्रीय रुद्रायापि दधाति ताजगातिमार्छ- ति सोमारौद्रं चहं निर्वपेज्ज्योगा- जाम् । प्रेति । जनयति । विन्दते ॥ ५५ ॥ प्र- जामिति प्र-जाम् । सोमारौद्रमिति सोमा-रौद्र- म् । चरुम् । निरिति । वपेत् । अभिचरन्नित्यंभि- चरन् । सौम्यः । वै । देवतया । पुरुपः । ए॒पः । रुद्रः । यत् । अग्निः। स्वायाः । एव । एनम् । देवतायै । निष्क्रीयेति निः-क्रीय । रुद्राय । अ- पीति । दधाति । ताजक् । आर्तिम् । एति । ऋ- च्छति । 'सोमारौद्रमिति सोमा-रौद्रम् । चरुम् । निरिति । वपेत् । ज्योगामयावीत ज्योक्-आ- अमिरिति ॥ रोदनाद्बुद्रत्वमग्नेः । स्वाया इति । सौम्यं पुरुपं सोमान्निष्क्रीय रुद्रायामये अपिदधाति उपहरति, तानक् तदा- नीमेवार्तिमाईति ॥ 'ज्योगामयावी व्याख्यातः* | ग्रसितमिति । सोमारुद्रयोः *सं. २-1-18 3F ·426 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. २. मयावी सोमं वा एतस्य रसों ग- च्छत्यग्नि५ शरीर यस्य ज्योगामय- ति सोमादेवास्य रसै निष्क्रीणात्य- ग्नेश्शरीरमुत यदि ॥ ५६ ॥ इता- सुर्भवति जीवत्येव सौमारुद्रयोर्वा एतं प्रसित होता निखिदति स ईश्वर आर्तिमारनड्वान् होत्रा दे- मयावी । सोम॑म् । वै । एतस्य । रसः । गच्छति। अमिम् । शरीरम् । यस्य । ज्योक् । आमयति । सोमात् । एव । अस्य । रसम् । निष्क्रीणातीति निः-क्रीणाति । अग्नेः । शरीरम् । उत । यदि ॥ ५६ ॥ इतासुरितीत-असुः । भवति । जीवति । एव । सोमारुद्रयोरिति सोमा-रुद्रयोः । वै। ए. तम् । ग्रसितम् । होता । निरिति । खिदति सः । ईश्वरः । आर्तिम् । आतोरित्या-अंतॊः अनड्डान् । हो । देयः । वह्निः । वै । अनड्डान आस्यगतं खलु होता याज्यया यनन्निखिदति निक्रमयति 'असितस्कभित' इति निपात्यते । ततश्च स आतिं गन्तुमीश्व रस्स्यात् । तस्मात्तेन होत्रा अन्वाहार्यसादनानन्तरं अनहान् देयः ·. अनु. १..] भभास्करभाष्योपेता. 427 यो वढिर्वा अनड्वान् बहिर होता वहिनैव वह्निमात्मान स्पृणोति सोमारौद्रं च निर्वपेद्यः कामये- त स्वेऽस्मा आयतने भ्रातृव्यं जन- येयमित वेदि परिगृह्यार्धमुंहन्या- दुर्धे नार्धं वहिप॑स्स्तृणीयाधैं ना- वह्निः। होता । वह्निना । एवं । वह्निम् । आत्मा- नंम् । स्पृणोति । सोमारौद्रमिति सोमा-रौद्रम् । चरुम् । निरिति । वपेत् । यः । कामयेत । स्वे । अस्मै । आयतन इत्या-यतने । भ्रातृव्यम् । ज- नयेयम् । इति । वेदिम् । परिगृह्येति परि-गृह्य । अर्धम् । उद्धन्यादित्युत्-हुन्यात् । अर्धम् । न । अर्धम् । वहिपः । स्तृणीयात् । अर्धम् । न । अ- तथा सति वहिना वोढ़ा अनडुहा वह्नि यज्ञस्य वोढारं आत्मानं स्टगोति प्रीणयति, वर्धयति वा । सर्वत्यादिक्षु [स्ट प्रीत्यादिषु] । सौवा. दिकः ॥ "यः कामयतेति ॥ कृषिभूमौ परस्य क्षेत्रमाश्रितां वेदिं परिगृह्य तस्या अधं वाध्यवसाय दक्षिणमुहन्यात् । अर्धान्तरं नोडन्यात् । अधं तदेव बहिषा स्तृणीयात् छादयेत् । अर्धान्तरं न स्तृणीयात्।

·428 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. २, धमिध्मस्याभ्याध्यादधैं न स्व ए- वास्मा आयतने भ्रात॒व्यं जनय- ति ॥ ५७ ॥ ऐन्द्रमेकादशकपालं निवपेन्मारु- र्धम् । इध्मस्य । अभ्याध्यादित्यंभि-आदध्यात्। अर्धम् । न । स्वे । एव । अस्मै । आयतन इत्या-यतने । भ्रातृव्यम् । 'जनयति ॥ ५५ ॥ रुद्रो भेषजं विन्दते यदि स्तृणीयाधु द्वादश च ॥ १० ॥ 'ऐन्द्रम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपा- लम् । निरिति । वपेत् । मारुतम् । सप्तकपालमि- । बहिपोर्धमुत्करे त्यजेत् । इध्मस्याध अभ्यादध्यात् नार्धान्तरं, उत्करे तं त्यजेत् । एवं कुर्वन् स्व. एवायतने अस्मै . भ्रातृव्यं जनयति गृहमातमेवास्य शत्रु करोति ।। इति द्वितीये द्वितीये दशमोनुवाकः. 'ऐन्द्रमेकादशकपालमित्यादि । गतम् । आहवनीये ऐन्द्र- मित्यादि । व्याख्यातम् ॥ *सं. २.२.५.६ ·अनु ११.] भभास्करभाष्योपेता. 429 तर सप्तकपालं ग्रामकाम इन्द्र चै- व मरुतश्च स्वेनं भागधेयेनोप धा- वति त एवास्मै सजातान्म यच्छ- न्ति ग्राम्यैव भवत्याहवनीय ऐन्द्र- मधि श्रयति गार्हपत्ये मारुतं पा- पवस्य॒सस्य विधृत्यै सप्तकपालो मारुतो भवति सप्तगणा वै मरुतो गणश एवास्मै सजातान रुन्धेऽ- ति सप्त-कपालम् । ग्रामैकाम इति ग्राम-कामः । इन्द्रम् । च । एव । मरुतः । च । स्वेन । भाग- धेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । ते । एव । अस्मै । सजातानिति स-जातान् । प्रेति । यच्छन्ति । ग्रामी । एव । भवति । आहवनीय इत्या-हवनीयै । ऐन्द्रम् । अधीति । श्रयति । गार्हपत्य इति गार्ह-पत्ये । मारुतम् । पापर्व- स्य॒सस्येति पाप-वस्य॒सस्य॑ । विघृत्या इति वि- धृत्यै । सप्तकपाल इति सप्त-कपालः । मारुतः। भवति । सप्तगंणा इति सप्त-गणाः। वै। मरुतः। गणश इति गण-शः । एव । अस्मै । सजाता- निति स-जातान् । अवेति । रुन्धे । अनून्यमा ·430 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. २. प्र.३ . नूच्यान आ सादयति विशमेव ॥ ५८ ॥ अस्मा अनुवनिं करो- त्येतामेव निर्वपेद्यः कामयत क्षत्रा- यं च विशे च समदै दध्यामित्यै- न्द्रस्याव॒द्यन्यादिन्द्रायार्नु ब्रूहीत्या- न इत्यनु-उच्यमाने । एति । सादयति । विशम्। एव ॥ ५८ ॥ अस्मै। अनुवानमित्य -वा- नम् । करोति । एताम् । एव । निरिति । वपेत्। यः । कामयैत । क्षुत्राय । च । विशे। च । स- मदमिति स-मदम् । दध्याम् । इति । ऐन्द्रस्य । अवद्यनित्यव-यन् । यात् । इन्र्द्राय । अन्विति। . ब्रूहि । इति । आश्राव्येत्या-श्राव्य । यात् - *समदमिति ॥ क्षत्रवैश्ययोः परस्परं सङ्गामं जनयेयमिति । ऐन्द्र- स्यावद्यन् बूयात् इन्द्रायानुयूहीति । होता च तदानी इन्द्रं वो विश्वतस्परि'* इत्यन्वाह । अत्याक्रम्याश्राव्य ब्रूयात् मरुतो यति । होता च 'या वश्शर्म शशमानाय इति यनति ! अथ मारुतस्यावद्यन् नुयात् मरुद्धचोनुबूहीति । होता न 'मस्तो यद्ध वो दिवः' इत्यन्वाह । अत्याक्रम्याश्राव्य चूयादिन्द्रं यन. इति । होता न 'इन्द्रं नरः' इति यति । एवं स्वे भाग- *स. 1.8-12-2 सं. १.५.11.16-10 ·अनु. ११.] भभास्करभाष्योपेता. 431 श्राव्यं ब्रूयान्मरुतौ यजेति मारुत- स्यौवद्यन्बूयान्मरुभ्यो ब्रूहीत्याश्रा- व्यं ब्रूयादिन्द्र यजेति स्व एवैभ्यो भागधेय समदै दधाति वितृहा- णास्तिष्ठन्त्येतामेव ॥५९ ॥ निर्व- पेद्यः कामयैत कल्पैन्निति यथादे- मरुतः । यज । इति । मारुतस्य । अवद्यन्नित्यं- व-धन् । ब्रूयात् । मरुद्भय इति मरुत्-भ्यः । अन्विति । ब्रूहि । इति । आश्राव्येत्या-श्राव्यं । बयात् । इन्द्रम् । यज । इति । स्वे। एव । ए- भ्यः । भागधेय इति भाग-धेये । सममिति स-मदम् । दधाति । बितृ हाणा इति वि-तु- हाणाः । तिष्ठन्ति । एताम् । एव ॥ ५९ ॥ निरिति । वपेत् । यः । कामयैत । कल्पैरन् । • इति । यथादेवतमिति यथा-देवतम् । अवदाये- धये* इन्द्रस्य मरुतां च कल्पमुपादधाति । ततश्चैते वितुंहाणाः परस्परं हिंसन्तस्तिष्ठन्ति क्षत्रिया विशश्च संग्रामरुचयो भवन्ति ॥ कल्पेरन निवृत्तसंग्रामा विडूपेऽयतिठेरन्नित्यर्थः । यथादेवत- मिति । या यस्य देवता तदनतिक्रमणावदाय यजेत् । ततश्चैता- *स्व-सेन भागधेयेन. tफ-मुत्पादयति.

·482 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. २. वृतम॑वदाय यथादेवतं यजेद्भागधे- येनैवैनान यथायथं कल्पयति क- ल्पन्त एवैन्द्रमोदशकपालं निर्व- पेद्वैश्वदेवं द्वादशकपालं ग्रामकाम इन्द्र चैव विश्वाश्व देवान्थ्स्वेनं भागधेयेनोपं धावति त एवास्मै सजातान्प्र यच्छन्ति प्राम्यैव भव- त्यव-दाय । यथादेवतमिति यथा-देवतम् । य- जेत् । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । एव । एनान् । यथायथमिति यथा-यथम् । कल्पयति । कल्पं- न्ते । एव । ऐन्द्रम् । एकादशकपालमित्येकादश- कपालम् । निरिति । वपेत् । वैश्वदेवमिति वैश्व- देवम्। द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । ग्राम- काम इति ग्राम-कामः। इन्द्रम्। च । एव ।विश्वान। च। देवान् । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन। उपे- ति । धावति । ते । एव । अस्मै । सजातानिति स-जातान् । प्रेति । यच्छन्ति । ग्रामी । एव । न्यथायथं यो यस्य भागः तेनेव तं कल्पयति स्थापयति । ततश्र ते निवृत्तविरोधा विकल्पन्ते ॥

·।' अनु. 11 माभास्करभाष्योपेता. 433 त्यैन्द्रस्यांवुदाय वैश्वदेवस्या छेद- थैन्द्रस्य॑ ॥६० ॥ उपर्रिष्टादिन्द्रि- येणैवास्मा उभयतस्सजातान्परि गृह्णात्युपाधाय्यपूर्वयं वासो दक्षिणा भवति । 'ऐन्द्रस्य॑ । अवदायेत्य॑व-दाय । वैश्वदे- वस्यति वैश्व-देवस्य । अवेति । येत् । अर्थ । ऐन्द्रस्य ॥ ६० ॥ उपरिष्टात् । इन्द्रियेणं । एव । अस्मै । उभयतः । सजातानिति स-जातान् । परीति । गृह्णाति । उपाधाय्यपूर्वयुमित्युपाधाय्य- पूर्वयम् । वासः । दक्षिणा । सजातानामिति स- । 'ऐन्द्रस्येत्यादि ॥ प्रथममैन्द्रस्यावदाय द्विवैश्वदेवस्यापद्यति । अथैन्द्रस्योपरिष्टात्पुनरवति । एवमिन्द्रियेणेन्द्रदत्तेन वीर्येण सजा- तानुभयतः आदावन्ते च परिगृह्णाति । अथान्वाहार्यमासाद्य उपा- धाग्यपूर्वयं वासो दक्षिाणां दद्यात् । वस्त्रान्तरयोन्तियो रुपधेयं रनं विस्त्र(?) उपाधाय्यम् । छान्दसो ण्यत्, मृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वेन 'तित्स्वरितम्' इति स्वरितत्वम् । तत्सूत्रम् पूर्व वानकाल एव यातीति उपाधाय्यपूर्वयम् । विचि नपुंसकस्य हस्वत्वम्, दासी- भारादित्वात्पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । बहुव्रीहिर्वा --उपाधाय्यं वस्त्रं पूर्वयं मयमं प्राप्यं यस्य कारणत्वेन तनयोक्तम् । उपहित्ये . उपसे- पाये भवति सनातानाम् ॥ . 30 ·434 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २, प्र.२ सजातानामुप॑हित्य पृश्नियै दुग्धे प्रैय्यङ्गवं चरुं निर्वपेन्मरुग्यो ग्राम- कामः पृश्रियै वै पय॑सो म॒रुतो जाताः पृश्रियै प्रियङ्गयो मारुताः खलु वै देवतया सजाता मरुतं एव स्वेने भागधेयेनोपं धावति त एवा- स्मै सजातान्म यच्छन्ति ग्राम्यव भ- जातानाम् । उपहित्या इत्युप-हित्यै । पृश्नियै । दुग्धे । प्रैय्यद्भवम् । चुरुम् । निरिति । वपेत् । मरुद्र्य इति मुरुत्-भ्यः । ग्रामैकाम इति ग्राम- कामः । पृश्नियै । वै । पय॑सः । मरुतः। जाताः । पृश्रियै । प्रियङ्गवः । मारुताः। खलु । वै। देव- तया । सजाता इति स-जाताः । मरुतः । एवं । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धाव- ति । ते । एव । अस्मै । सजातानिति स-जाता- न् । प्रेति । यच्छन्ति । ग्रामी । एव । भवति । । एभिये दुग्धे इत्यादि ॥ पृश्निः श्वेता गोः । शुरुबिन्दु चितेत्येके । प्रेग्यङ्गवमिति । प्रियहुः धान्यविशेषः । विकारे 'ओरञ्' इत्यम् । एभिये प्रियङ्गव इति । पयसो जाता इत्येव ! मास्ताः खलु या इत्यादि । गतम् ।। HHAP ·अनु. ११.] भटमास्करभाष्योपेता. '435 वति प्रियवती याज्यानुवाक्यै॥६॥ भवतः प्रियमेवैन समानानां क- रोति द्विपर्दा पुरोनुवाक्या भवति द्विपदै एवाव॑ रुन्धे चतुप्पदा याज्या चतुष्पद एव पशून रुन्धे देवासु- 'प्रियवती इति प्रिय-चती । याज्यानुवाक्य इति याज्या-अनुवाक्ये ॥ ६१ ॥ भवतः । प्रियम् । एव । एनम् । समानानाम् । करोति । द्विपदे- ति द्वि-पर्दा । पुरोनुवाक्येति पुरः-अनुवाक्यो । भवति । द्विपद् इति द्वि-पर्दः । एव । अवेति । सन्धे । चतुप्पदेति चतुः-पदा । याज्यो । चतुष्पद इति चतुः-पदः । एव । पशून् । अवेति । रुन्धे । 'देवासुरा इति देव-असुराः । संयत्ता इति सं- 'प्रियवती इति ॥ 'निगा पो नाम हो सुराणां' * 'श्रिय कं भानुभिः' इत्यने मियशव्यत्या गाण्यानुगावगे भगराः | द्विपदेति । प्रिया यो नागति द्विपदा विष्टा 'एफटिमिमिका पहावा- न्या + पति । दो पायायस्या दति द्विपा । 'सामागुपूरिय' इति लोपरसमासान्तः, 'टायीग' हा दागि इति पदाया, 'हिमियां पान' पुपरमदानगीदाराला | om गनुप्पदा यागति । 'प्रियंस गा' इति Tilmril दवामुरा इत्यादि-trailery लागि विभि- - 'पापा' -Krpur ·486 तैत्तिरीयसंहिता. का. ३. प्रः रास्संयत्ता आसन्ते देवा मिथो वि- प्रिया आसन्तेऽन्योन्यस्मै ज्यैष्ठ्या- यातिष्ठमानाश्चतुर्धा व्यंक्रामग्निर्व- सुभिस्सोमो सुट्टैरिन्द्रौ मुरुद्भिर्वरुण आदित्यैस्स इन्द्रः प्रजापतिमुपांधा- वत्तम् ॥ ६२ ॥ एतयां संज्ञान्योऽ- यत्ताः । आसन्न् । ते । देवाः। मिथः । विप्रिया इति वि-प्रियाः । आसन्न् । ते । अन्यः । अन्य- स्मै । ज्येष्ठाय अतिष्ठमानाः । चतुर्धेति चतुः- धा। वीति । अक्रामन्न् । अग्निः । वसुभिरिति व- सु-भिः। सोमः । रुद्रैः । इन्द्रः । मरुद्भिरि मरुत्-भिः । वरुणः । आदित्यैः । सः, प्रजापतिमिति मजा-पतिम् । उपे तम् ।। ६२ ।। एतयो । संज्ञान्येति, - या आसन ते देवा अन्योन्यस्य ज्यव्यं श्रेठचममहमा न्योन्यस्म अतिठमानाः कार्यप्वप्रकाशमानाचतुर्श व्यकामने चिंता व्यूह्य स्थिताः. इन्द्रमनादृत्य अनिवमुभिरित्यादिक्रमेण इत्यन् । अन्योन्यस्मा इति ‘क्रमव्यनिहारे सर्वनाम्रो हूँ भवत खन्नु या इस बहुलम् यदा न ममामत्रत्मयमैकवचनं तदा पूर्वपदस्य ·. अनु. ११.] भटमास्करमायोपेता. 437 याजयदृग्नये वसुमते पुरोडाशमष्टा- कपालं निर्रवपत्सोमाय रुद्रवते च- रुमिन्द्राय मुरुत्वते पुरोडाशमका- दशकपालं वरुणायादित्यवते चरुं ततो वा इन्द्रे देवा ज्यैष्ठयायाभि अयाजयत् । अग्नये । वसुमत इति वसु-मते । पुरोडाशम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । निरिति । अवपत् । सोमाय । रुद्रवत इति रुद्र- वते । चरुम् । इन्द्राय । मरुयते । पुरोडाशम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । वरुणाय । आदित्यवत इत्यादित्य-चते । चरुम् । ततः वै। इन्द्रम् । देवाः । ज्येष्ठाय । अभि। समिति। इति समासाभावे पूर्वपदस्य प्रथमैकवचनम् । अन्यस्मै अन्यस्मै इत्य- र्थः। 'श्लाघा स्थाशपाम् ' इति सम्प्रदानत्वम् । 'प्रकाशन- स्थेयाख्ययोश्च' इत्यात्मनेपदम् । ज्येष्ठयायेति तादर्ये चतुर्थी । अयेन्द्रो देवानां राना मनापतिमुपाधावत् इत्थमस्मिन् प्रतिवि- धेपत्रेति । अथ प्रनापतिरिन्द्रं संज्ञानेष्टया अयानयत्, "अन- ये वसुमते' इत्येतया संज्ञायते सम्यग्ज्येष्ठभावेन ज्ञायते अनयति करणे ल्युटू । ततो देवा ज्येष्ठ्याय इन्द्रमभिसमनानत अभ्यु- पगतवन्तोस्य ज्येध्यम् । 'सम्मतिभ्यामनाध्याने' इत्यात्मनेपदम् ।। , ·438 तैत्तिरीयसंहिता. [का. १.प्र. समंजानत यस्समानौमथो, विप्रिं- यस्स्यानमेतयां संज्ञान्या याजयेद्- नये वसुमते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्सोमाय रुद्रवते चुरुमिन्द्रीय मरुत्वते पुरोडाशमकोदशकपालं वरुणायादित्यवते चुरुमिन्द्रमेवैनै अजानत । यः । समानैः । मिथः । विनिय इति वि-प्रियः । स्यात् । तम् । एतयां । संज्ञान्येति सं-ज्ञान्या । याजयेत् । अग्नये । वसुमत इति वसु-मते । पुरोडाशम् । अष्टाकपालमित्य॒ष्टा- कपालम् । निरिति । वपेत् । सोमाय । रुद्रवत इति रुद्र-वते । चरुम् । इन्द्राय । मुरुत्वं ते । पु- रोडाशम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपालम्। वरुणाय । आदित्यवत इत्यादित्य-वते । चरुम् । इन्द्रम् । एव । एनम् । भूतम् । ज्येष्ठाय । स- यस्ममा रित्यादि ॥ स येस्सञ्जिज्ञासीत लेप्पुरतेवतामिष्टिं नि- व पेत् । ततस्तमाना एनं यनमानमिन्द्रमेव भूतं ज्येष्ठयाय अभि. सजानने । तनरसमानानां वसिष्ठः वमुमत्तमो भवति । 'विन्मतो. छ, 'टेः' इति टिलोपः ॥ , ·. भनु. १२.] मामाकरभाष्योपेता. 439 भूतं ज्यैष्ठयाय समाना अभि सं जा- नते वसिष्ठस्समानानां भवति॥६३॥ हिरण्यगर्भ आपो ह यत्प्रजापते । स वेद पुत्रः पितरः स मातर मानाः । अभि । समिति । जानते । वसिष्ठः। समानानाम् । भवति ॥ ६३ ॥ विर्शमेव तिष्ठन्त्येतामेवाथैन्द्रस्य याज्यानुवाक्ये तं वरुणाय चतुर्दश च ॥ ११ ॥ 'हिरण्यगर्भ इति हिरण्य-गर्भः। आपः।। यत्।। प्रजापत इति प्रजा-पते। 'सः। वेद । पुत्रः। पितरम् । सः।मातरम् । सः । सूनुः । भुवत् इति द्वितीये द्वितीये एकादशोनुवाकः. . अथ याज्याकाण्डं वैश्वदेवमेव । यो मृत्योविभायात्तस्मा. एतां मानापयां शतरुष्णलां निर्व पेत् '* इत्यस्याः पुरोनुवाक्या- हिरण्यगर्भ इति त्रिष्टुप् ॥ प्रतीकग्रहणं चेदं 'हिरण्यगर्भस्सम- यता इत्यस्याः । इयं चामिकाण्डे व्याख्यास्यते, यत्राना- स्यते 'ऊर्ध्या अस्य । इत्यत्र । हिरण्मयाण्डगर्भः प्रनापतिः अग्रे *सं. २-३.२. सं. ४.१.८.

·तैत्तिरीयसंहिता.. [का. २. प्र. २. 440 रा ।.स स सूनु वत्स भुंवत्पुर्नर्मघः द्यामौर्णोदन्तरिक्षः स सुवस्स.वि- सः । भुवत् । पुनर्मघ इति पुनः-मघः । सः। द्याम् । और्णोत् । अन्तरिक्षम् । सः । सुर्वः। सः। + प्रथमं समवर्तत ततो जातः । सर्वस्य भूतनातस्य एकः पति- रासीत् । स प्रथिवीं विस्तीणां दिवं द्यां अन्तरिक्षमिमां भूमि च दाधार धारयति । तस्मै कस्मे एकस्मे, . अविज्ञातस्वभावाय वा देवाय हविपाऽनेन विधेम परिचरेमेति ॥ अथ तत्रैव पुरोनुवाक्याविकल्पः-आपो ह यदिति त्रिष्टुप् ।। इदं न प्रतीकग्रहणं 'आपो ह यन्महतीविश्वम् ' * इत्यस्याः । इय- मापि तव व्याख्यास्यते* । महत्य आपो यरमागर्भमायन् दक्षं स- सृष्टिकुशलं दधानास्तमेव गर्भ स्वयं भुञ्जयन्त्यः ननायितुकामाः तस्मात्कारणाद्देवानां सर्वेपामेकोसुः प्राणभूतः प्रजापतिर्निरवर्तत नि- प्पन्नोऽभवत् । तस्मै कस्मे एकस्मे, अविज्ञातस्वभावाय या देवाय हदिपा परिचरेमेति ॥ 'अप तर याज्या-प्रजापत इति त्रिष्टुप् ॥ इदं च प्रतीकग्रहणं 'प्रनापते न वदेतान्यन्यः' इत्यस्याः । इयं च 'सोमस्य विपिरसि' इत्यत्र व्याख्याता । हे प्रनापते न खलु कश्चित् त्वत्तोन्यः तान्येतानि विश्वानि मातानि भूतानि परिवमूव परिभवति । तस्माद्यत्कामा वयं जुहुमस्तन्नोस्माकमस्तु । किच-यं रयीणां पतयस्वामिना स्यामेति ॥ सिं.1.0.1010 - *सं. ४.१.८, ·महमास्करमाष्योपेता. 441 भनु. १२.] श्वा भुवौ अभवत्स आर्भवत् । उदु विश्वाः। भुवः अभवत् । सः । एति । अभवत् । उ- 'अथ तत्रैव याज्याविकल्पः-स वेद पुत्र इतीयं जगती ॥ स एव प्रनापतिः पुत्रो भूत्वा पितरं मातरं च वेद जानाति, ममायं पिता इयं मातेति जानन् पुत्रात्मना स एव वर्तते । स एव सूनुर्भुवत् यो यस्सोतव्य उत्पाद्यः पदार्थः सोपि भूधरादिस्स एव भवेत् । पुनश्च स एव मघः हिरण्यादि धनं भुवत् भवेत् स एव तथा भवति । भवतेलेटि शपो लुक , 'भूसुवोस्तिङि' इति गुणाभावः । यहा-सू नुस्सोमयनमानः, तदावेन च भवति । मयस्सोतव्यस्सोमः तादात्म्येन च वर्तते । किञ्च-~स एव द्यां धु- लोकं और्णोच्छादयति स्वेन महिना तेजसा वा स एवान्तरि- क्षमोगोंदित्येव । स एव सुवः पृथिवीं च और्णोत् । मुटु वर- णात् सुवस्सर्वविकाराणां सुष्टु गन्त्री । तन्वादित्वादुवङ्, छान्द- समाधुदात्तत्वम् । यद्वा मूतेरमुनि गुणाभावश्छान्दसः सवित्री सर्वविकाराणाम् । किं बहुनेत्याह-स एव विश्वा भुवः भूत- जातानि विश्वा भुवः भावयित्रीः स्योनीः योनी:] कारणानि अभवत् प्राप्तवान् उत्पादितवान् । स एव चाभवत् आवृत्यावृत्य मामोति उत्पादयति । यद्वा स एव विश्वा भुवो अभवत् भवति विश्वभूतजीतात्मना कारणात्मना वा स एवावतिष्ठते । स एव नावृत्य तद्रूपेण भवति वर्तते सोस्माकं प्रत्यूहमपनयत्विति ॥ "यो ब्रह्मवर्चसकामस्स्यात्तस्मा एतं सौर्य चळं निर्वपेत् । सिं. २-३.२.

·442 तत्तिरीयसंहिता. [फा. २. म. २. त्यं चित्रम् । स पॅनवनवीयसा- दिति । ऊ । त्यम् । चित्रम् । सः । प्रत्नवदिति प्रत्न-वत् । नीयसा । अग्ने । द्युम्नेनं । संयतेति इत्यस्याः पुरोनुवाक्या-उदु त्यमिति गायत्री ॥ व्याख्यातेयं ग्रहेपु* अस्या इदं प्रतीकग्रहणम् । तमिमं जातवेदसं देवं सूर्य के- तवो रश्मय उद्वहन्ति विश्वस्य लोकस्य दर्शनार्थमिति ॥ 'तत्रैव याज्या-चित्रमिति त्रिष्टुप् ॥ इयमपि तत्रैव व्या- ‘ख्याता* | प्रतीकग्रहणमेवेदम् । चित्रं चायनीयं देवानामनीकं चमूस्थानीयं मित्रादीनामपि चक्षुस्स्थानीयमुदगादुद्गच्छति । उदुत्यं व द्यावाप्रथिवी अन्तरिक्षं च आमा आमात् आपूरयन्ति । जगतः जङ्गमस्य तस्थुपः स्थावरस्य चात्मा सूर्य इति ।। "आनेयमष्टाकपालं निर्वपेत्सावित्रं द्वादशकपालं भूभ्यै चरुं यः कामयेत हिरण्यं विन्देय हिरण्यं मोप नमेत् । इत्यस्यास्त्रिहवि- काया आमेयस्य पुरोनुवाक्यास प्रनवदिति गायत्री ॥ हेग्ने स त्वं प्रनवत्पुराणाहम् । यहा—प्रागिव । यहा–पुरातनेनेव नवीयसा नवतरेण द्युम्नेन यशसा धनेन वा संयता त्वमेव सङ्ग च्छता । 'शतुरनुमः' इति व्यत्ययेन न प्रवर्तते । यहा--- त्वयैव संयता धनेन । यमेः किपि अनुनासिफलोपे तुक् , कु- दुत्तरपदमरुतिस्वरत्वम् । संयतशब्दादेव तृतीयाया आकारः 'परादिश्छन्दास' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । ईदृशेन घुम्नेन भानुना *सं. १.४४१.-- सं. २-३.२.

·अमु. १२.] मध्मास्करमाध्योपेता. 443 । ने द्युम्नेन संयतो । वृहनतन्थ भानु- नौ । नि काव्या वेधसश्शश्वत- स्कर हस्ते दधानः ॥ ६४ ॥ नाँ पुरुणि । अग्नि वद्रयपती रयी- सं-यता । वृहत् । ततन्थ । भानुना । 'नीति । काव्या । वेधसः। शवतः। कः । हस्ते । दानः॥ ६४॥ नर्यां । पुरुणि । अग्निः। भुवत् । रयिपति- रिति रयि-पतिः । रयीणाम् । सत्रा । चक्राणः । . . भासनशीलेन बृहत् महदिदं विश्वं ततन्थ विस्तारय । छान्दसो' लिट् । यद्वा--विश्वं बृहत् भृशं ततन्थ. तथा कुर्वश्चास्माकं हिर- ण्यलाभहेतुर्भवेति ॥ 'तत्रैव याज्या-नि काव्येति त्रिष्टुप् ॥ कवेर्भावः काव्यं द्रष्टु- त्वम्, समीचीनदर्शनत्वम् । गुणवचनत्वात् प्यञ्, ‘सुपां सुलु' इति तृतीयाया आकारः । अयमग्निः काव्या कवित्वेन आत्मी- येन वेधसः विधातून् यजमानान् शश्वतः नित्यान् अविच्छिन्नया- गान् निकः नियमेन करोति । लुङि 'मन्त्रे घस' इति च्ले- लुक , लडि वा शपो लुक् , उभयत्र 'बहुलं उन्दस्यमाङ्यो- गेपि,' इत्यडमावः । लेटि वा शपो लुक् । किं कुर्वन्नित्याह- हस्ते दधानः ददानः प्रत्यक्षवत्प्रयच्छन्नित्यर्थः । कि? नाणि नरेभ्यो हितानि धनानि हिरण्यादीनि । गवादिद्रष्टव्यः । तत्र साधुः' इति वा यत् । पुरुणि बहूनि । किञ्च-अपमित्थं - ·तैत्तिरीयसंहिता. (का. २. प्र. ३. णा सत्रा चाणो अमृतानि वि- श्वा । हिरण्यपाणिमूतये सविता- रमुप॑ ह्वये । स चेता देवता पदम्। वाममद्य सवितर्वाममु श्वो दिवे- अमृतानि । विश्वा । 'हिर॑ण्यपाणिमिति हिरण्य- पाणिम् । ऊतये । सवितारम् । उपेति । हये । सः 1.चेा । देवता । पदम् । “वामम् । अद्य । सवितः । वामम् । ऊ । श्वः। दिवेदिव इति दिवे- कुर्वन् रयीणां वा रयिपतिः सर्वेषां धनानां नित्यं पालक: भुवत् भवेत् । शपो लुकि पूर्ववद्गुणाभावः, 'परादिश्छन्दसि' इत्युत्त- रपदाधुदानत्वं, 'नामन्यतरस्याम्' इति नामः । पुनश्च किं कु- नित्याह--सत्रा सहभूतानि । पूर्ववदाकारः, शेर्वा लोपः, छान्द- सो वा डान् । चक्राणः ददानः सहेव दातुं शकः । शक्तो चानश् । 'बहुलं छन्दसि' इति शपश्ः, यहा-छान्दसस्य लिटः काननादेशः । किं चक्राणः ? विश्वानि अमृतानि अमरणहेतु- भूतानि हिरण्यादीनि ।। 'अय सावित्रस्य द्वादशकपालस्य पुरोनुवाक्या-हिरण्यपाणि- मिति गायत्री ॥ व्याख्यातेयं ग्रहेषु* | हिरण्यपाणिं हिरण्या- मरणपाणि रसहरणरश्मि हितरमणीयरश्मिं वा सवितारमुपहये उपेत्याहयामि ऊतये रक्षणाय । स खलु चेत्ता ज्ञाता अस्मा- के पदमास्पदं देवतास्माकं स एवेति ॥ तद याज्या-वाममोति त्रिष्टुप् । इयमपि तत्रैव व्या- *सं. १.४.२५५ . .

·भनु. १२.]
भहमारकरभाष्योपैता.
446
दिवे वाममस्मभ्य सावीः । वा-
मस्य हि क्षयस्य देव भूरैया धि-
या वामभास्स्याम । बडित्था
पर्वतानां खिद्रं विभर्पि पृथिवि ।
प्र या भूमि प्रवत्वति महा जिनोर्पि
दिवे । वामम् । अस्मभ्यमित्यस्म-म्यम् । सा-
वोः । वामस्य । हि । क्षय॑स्य । देव । भूरैः ।
अया। धिया । वामभाज इति वाम-भाजः।
स्याम । "वट् । इत्था । पर्वतानाम् । खिद्रम् ।
विभर्पि । पृथिवि । प्रेति । या । भूमि । प्रवत्वति।
ख्याता* । हे सवितः वामं वननीयं हिरण्यादि धनं अद्या-
स्मिन्नहनि सावीः सुवः प्रेरयः । श्वोपि वाममेव सुवः । किं
बहुना-दिवेदिवे दिनेदिने अस्मभ्यं वाममेव सुवः अस्मभ्यं वा-
ममेव सुवः । किञ्च-हे देव भूरेः वामस्य क्षयस्य निवासस्य
यद्वामं तदानस्स्याम । यहा-अद्य श्वः क्रमेण सर्वदा वाममा-
जो वयं वामस्य क्षयस्य निवासस्यापि सम्बन्धिनो भूयास्म ।
अया धिया अनया बुद्धया अहंमाप्ति[अर्थप्राप्ति]विषयया । यदा--
अनेन कर्मणा यागात्मकेनेति ।।
"अय भूम्याश्चरोः पुरोनुवाक्या-बडित्थेत्यनुष्टुप् ॥ बडित्या
सत्यं, इत्थमिदं यहश्यामः । किम्पुनस्तदित्याह-हे पृथिवि वि.
स्तीर्णे हे भूमे । 'कदिकारादक्तिनः' इति डीप् । हे प्रवत्वति
सं. १.४.२३.
-

·446, तैत्तिरीयसंहिता. [फा. २. प्र.. ॥६५॥ मुहिनि । स्तोमासस्त्वा विचारिणि प्रतिष्टोभन्त्यक्तुभिः । म मह्ना । जिनोपि ॥ ६५ ॥ महिनि । "स्तोमासः। त्वा । विचारिणीति वि-चारिणि । प्रतीति । स्तो- भन्ति । अक्तुभिरित्यक्तु-भिः । प्रेति । या । वाज- , भवत् प्रगतम् । मवणम् । 'उपसर्गाच्छन्दसि' इति वतिः । हे तद्वति । 'तसो मत्वर्थे ' इति भत्वम् । हे महिनि महनीये" पूज्ये । महेरोणादिक इनिच् , गोरादित्वात् डीप् । यद्दा-मह उत्सवः प्रनानामिति.हे तहति । ईदृशी वं पर्वतानां खिद्रं विलं हिरण्यादिपूर्ण विमर्षि । या त्वं द्रविणवती धारय' विस्तीर्णा खलु त्वं, या वं महा माहात्म्येन । महरोणादिको नि- प्रत्ययः, उदात्तनिवृत्तिस्वरेण विभक्तरुदात्तत्वम् । प्रजिनोपि प्र- कर्षेण मनास्तर्पयसि; यस्मात्मवणवती अत एव पूजिता । निवि. प्रीणने, इदित्वान्नुम्, वकारस्य छान्दसं सम्प्रसारणम् । यहा- जयतेर्व्यत्ययेन लुः । केचिदाहुः-सत्यमित्यं पर्वतानां मेखलानां खिद्रं छेदनप्रवहमुदकं विभर्पि । टयुत्यात्मभूतं वर्षोंदकं विपि । या वं प्रणवती प्रवणगामिनां उदकेन महा महता विश्वमिदं प्र- कर्पण जिनोषि तर्पयसि, अत एव महनीयासि; अनेनेव क्रमे- ण सर्वहिरण्यादिलामहेतुत्वात् ॥ . "तत्रैव याच्या-स्तोमासस्त्वेत्यनुष्टुप् ॥ हे भूमे विचारिणि विविधं परणं गमनं भक्षणं वा विचारः । हे सहति, स्तोमा.

·मभास्करभाष्योपैता.. भनु. १२.] '447 या वाजं न हेपन्तं पेरुमस्य॑स्यर्जु- नि । ऋदूदरैण सख्या सचेय यो मा न रिप्यधर्यश्व पीतः। अयं य- म् । न । हेप॑न्तम् । पेरुम् । अस्य॑सि । अर्जुनि । "ऋदूदरेण । सख्या । सचेय । यः। मा । न। रि- प्यत् । हर्यश्वेति हरि-अश्व । पीतः । अयम् । यः। सोमः।न्यधायीति नि-अर्धायि । अस्मे इति। सः स्तोमास्स्तोत्राणि प्रतिष्टोभन्ति प्रत्येकं प्रतिमुखा वा स्तुवन्ति । अक्तुभिस्त्वदीयैः कर्मभिः अपदानस्स्तुतिभिः स्तोत्रभक्तिभिः या वं तथा स्तूयमाना हे अर्जुनि निर्मले । 'अन्यतो डोप्' इति डीप् | हेपन्तं शब्दवन्तं दुष्टं वाजन्न अश्वमिव यथा दुष्टो वाजी निरर्थकान् शब्दान् करोति एवं निरर्थकशब्दाभिधायिनं अमन्त्रा- र्थक्षमिति । किञ्च–वानमिव बलमिव पेरुं अश्वमिव पानशीलं उपलक्षणत्वात्पानाशनमात्रकृतार्थ अयज्ञार्ह पुरुषं प्रास्यसि वं ख- लर्जुनीति । सर्वे स्तोत्रादयस्त्वामेव स्तुवन्ति । तेषां च मध्ये वानिनमिव हेपन्तमिव पेरुं त्वं नाद्वियसे तस्मात्तादृशानस्मान् खामेव स्तुवतो हिरण्यादिदानेन तृप्तान् कुर्विति । 'उपसर्गात्मु- नोति' इत्यादिना स्तोभतेप्पत्वम् ॥ 13 एतामेव निपेद्धिरण्यं वित्वा '* इत्येतस्या एव याज्या- नुयाक्या भवन्ति ; 'एतामेव निपेद्यस्य हिरण्यं नश्येत् '* इत्य- *सं. २.२.२.

·448 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. २.प्र. २, स्सोमो न्याय्यस्मे तस्मा इन्द्र प्रतिरमेम्यच्छे । आपान्तमन्युस्तृ- पलभर्मा धुनिश्शिीवाञ्छरुमा:: तस्मै । इन्द्रम् । प्रतिमिति प्र-तिरम् । एमि । अच्छे । "आपान्तमन्युरित्यापन्ति-मन्युः। तृपलं- प्रभुमति तृपल-प्रभर्मा । धुनिः । शिवान् । शरुमानिति शरु-मान् । ऋजीपी । सोमः । 1 स्या अप्येता एव, 'यस्सोमवामी स्यात्तस्मा एतं सोमेन्द्रं श्यामा-. कं चरुं निर्वपेत् '* इत्येतस्याः पुरोनुवाक्या-ऋदूदरेणेति त्रिष्टुप् ।। प्रदूदरेण मृदरेण यस्मिन्नन्तःप्रविष्ठे अपान्ते उदरस्य मृदुत्वं भव- ति तादृशेन । अन्दसो वर्णलोपः, उत्तरपदारुतिस्वरत्वं च सख्या समानख्यानेन माममुञ्चता सोमेन रसात्मना सचेय सङ्गसी. य । पुनश्च विशेप्यते--हे हर्यश्व इन्द्र अयं सोमः पीतो न रि- ध्येत् नोद्यात् नो हिंस्यात् । अपि चास्माकं योयं सोमो न्यधायि उदरे निधीयते तस्मै तदर्थ तत्प्रधानार्थ इन्द्रं प्रतिरं प्रवर्तयि- तारं अच्छेमि आभिमुख्येन भनेय ॥ "तत्रैव याज्या-आपान्तमन्युरिति त्रिष्टुप् ॥ हावपि सोमेन्द्री प्राधान्येनं स्तूयेते । आपान्तमन्युः सर्वतोपगतमन्युः । अम गत्यादिषु, निष्ठायां 'सम्यमवर' इतीडमावः, 'गतिरनन्तरः' इति गतेः प्रतिस्वरत्वम् । यहा --मन्युःप्तिः, आपान्तमन्युः *सं. २-३.२. 14.

·अनु. १२.] भाभास्करभाष्योपेता. 449 ऋजीपी । सोमो विश्वान्यत- विश्वानि । अतसा। वनानि । न । अर्वाक् । इन्द्रम् । आपतितदीप्तिः । पण व्यवहारे स्तुती च, पन च इत्यस्य निष्ठा- यां छान्दस इडभावः । तृपलप्रभर्मा, त्रयाणामुपलानां समाहारस्त- पलं, त्र्युपलमिति वक्तव्ये पूर्वपदस्य सम्प्रसारणे उत्तरपदस्यादि- लोपः, 'परादिश्छन्दसि ' इत्युत्तरपदाचुदात्तत्वम् । त्रिभिरुपलैविभिः प्रभा महारोभिपयो यस्य तथोक्तः । हरतेरोणादिको मनिन्, 'हा- होर्भः' इति भत्वम् । धुनिः कम्पनशीलः । धुन् कम्पने, ओणादिको 'निन्प्रत्ययः । यहा-'धूमीजोर्नु' इति नुकि धूनयतेरौणा- दिक इन्प्रत्ययः, धातोश्च स्वत्वम् । धूनयिताङ्गानां धुनिः। शिमीवान् कर्मवान् मानाभिपवपवनग्रहणादिसन्ततबहुकर्मा । शरु- मान् शरणं शरुः हिंसा अभिपवपीडा तहान् । ऋजीपी निस्सारीरुतः । एवं ग्रावप्रहारादिसद्भावेपि यस्सोमोपगतमन्युः आगतदीप्तिरेव भवति, स एवास्माकं विश्वान्यतसा अतसानि अ- विच्छिन्नानि । अततेरोणादिकोऽसच् । वनानि वननीयानि धनानि । यद्वा-अतसानि शुष्काणि, वनानि सरसानि, तानि विश्वान्यपि सोम एव, सर्वोपधिराजत्वात् सोमस्य । एवं वरणीयवस्तुसाम्या- दिना सोमस्स्तुतः ; इदानीमिन्द्रस्तुतिरूपमे तिरनुपमै] वेति दर्श- यति-अर्वाक् अर्वाचीनानि प्रतिमानानि इन्द्रं नैव देभुः द वन्ति न बाधन्ते । समत्वेन स्पर्शनमेव वस्त्वन्तरिन्द्रस्य बाधः । एवंगुण- काविमो सोमेन्द्रो व्यपगतवान्तदोपं* मा कुरुतामिति । 'श्रन्थि- ग्रन्थिदम्भिस्वीनां च इति लिटः कित्त्वम् । शरुमानित्यस्य पूर्वपद्रुत्वानुनासिको ।। *स-स्तरेष Br ·450 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र .. सा वनानि नागिन्द्र प्रतिमाना- नि देभुः । प्र॥६६॥ सुवानस्सो- म ऋतयुश्चिकेतेन्द्रीय ब्रह्म जमर्द- प्रतिमानानीति प्रति-मानानि । देभुः। "प्रेति ॥ ६६ ॥ सुवानः। सोमः। ऋतयुरित्यूत-युः । चि- केत । इन्द्राय । ब्रह्म । जमदग्निः । अर्चन् । वृपा । * - "अथ सोमवामी ह वा अन्यो भवत्यन्यस्सोमाति पवितः सयस्सो- मातिपवितस्स्यात्) 'तस्मा एतं सोमेन्द्रं श्यामाकं चर्स निर्वपेत्'* इत्यस्येपा पुरोनुवाक्या–प्र सुवान इति त्रिष्टुप् ॥ सुवानः अभि- पुण्वानः । विकरणस्य लुक् , लिटि वा कानचि द्विवचनाभावः, अभ्यासलोपो वा । सोम इति व्यत्ययेन प्रथमा । सोम सुन्वानो यनमानः । 'मुपां मुलुक ' इति वा स्वादेशः, सोमायतेर्वा पचाद्यनू, वृपादित्वादाद्युदात्तत्वम् । ऋतयुः ऋतं सत्यं यज्ञ वा आत्मन इच्छन् । क्यचि 'न छन्दस्यपुत्रस्य' इती- 'क्याच्छन्दसि' इत्युप्रत्ययः । प्रचिकेत प्रकर्षण जा- नाति । कित ज्ञाने । इन्द्राय इन्द्रायं ब्रह्म परिवृदं एतदन्नं हवीरूपं प्रचिकेत जमदग्निः । नमु अदने । नित्यं नमन् अदन् हबीपि भुआनः । एवं. यस्यानिः स नमदग्निः । उपमानपूर्वपदं वा जमदग्निमूल्यर्थी नमदग्नितुल्य इत्यर्थः) । अर्चन् पूनयन् इन्द्र- मेव बहुमन्यमानः । यहा- इन्द्रमर्चन् । कर्मणि चतुर्क । यत्सोमं मुनुत, यच्चैयक्षते, यच्च हविः मकण नानाति, यच्चा- खि-मिस्यौप्यम् , लामावा, ·अनु. १२.] भभास्करभाष्योपेता. 451 निरर्चन् । वृपा यन्तासि शसस्तु- रस्यान्तर्यंच्छ गृणते धरै हह । सवाधस्ते मदै च शुष्मयं च ब्रह्म यन्ता । असि । शव॑सः । तुरस्य । अन्तः। यच्छ। गृणते । धम् । दृह । "सवाध इति स-बाधः। ते । मदम् । च । शुष्मयम् । च । ब्रह्म । नरः। स्याग्निस्सदा हविर्भुजानो भवति तत्सर्वमिन्द्रमर्चयितुं करोति यज- मानः । हेतो शतृप्रत्ययः, अर्च पूनायामुदात्तत् भौवादिकः, तेनाण्यन्तत्वाद्यजमानेपि परस्मैपदमेव । यस्मादेवं तस्मात् हे इन्द्र वं वृपा वर्पिता कामानां यन्ता यमयिता यथायमतिसारी न भवति तथावस्थापयिता त्वमसि । कस्य ? शवसः बलवतः। मत्व- र्थीयो लुप्यते । तुरस्य त्वरमाणस्य अधो निस्सरतः । 'तुर त्वरास- भ्रमयोः' इत्यस्मादिगुपधलक्षणः कः । तस्मात्सोममतिसरन्तमन्त- यच्छ अन्तरेवं नियमय यथातो नातिसरेत् । गृणते त्वामेव' स्तुवानाय यजमानाय । 'शतुरनुमः' इति चतुर्थ्या आद्युदात्तत्वम् । तदर्थ किं कर्तव्यमिति चेत् । श्रूयतां-धमपि तस्य सोमस्य धारणसमर्थ वायुं दंह दृढं कुरु ॥ तत्रैव याज्या-सबाध इति त्रिष्टुप् || वाधनं वाकर्मनिमित्तं युद्धेर्व्यसनं; तत्सहितास्सबाधाः ऋत्विन उच्यन्ते । छान्दसं समा- सान्तोदात्तत्वम् । यहा-सह बाध्यते इति सवाधः । रुदुत्तर- पदप्रकृतिस्वरत्वम् । हे सोम ते तव मदं हर्ष देवानां त्वत्कृतं हर्ष ·452 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. २. नरौ ब्रह्मकर्तस्सपर्यन्न् । अर्को वा यत्तुरते सोम॑चक्षास्तत्रेदिन्द्रो दधते ब्रह्मत इति ब्रह्म-कृतः। सपर्यन्न् । अर्कः। वा । यत् । तुरते। सोम॑चक्षा इति सोम-चक्षाः। तत्र। इत् । इन्द्रः । द्धते। पृत्स्विति पृत्-सु । तुर्याम्। : . शुप्मयं च ब्रह्म शुष्मं वलं तदिच्छतीति सर्वस्यात्मनो वेति । क्यचि पूर्ववदीत्वाभावे पचाद्यच् । धा[याधां तो आतोनुपसर्गे कः' । ईदृशं ब्रह्म अन्नं च देवानां त्वत्कृतं त्वत्परिमाणरूपं नरः मनुष्याः ऋत्विनः ब्रह्मरुतः ब्रह्मणे हविष्कारः ब्रह्मणः परि- वृढस्य वा तय कर्तारः अभिपवं कुर्वन्तः ते सपर्यन् त्वां पूजयन्ति । छान्दसे लडि अडभावः, लेटि वा 'इतश्च लोपः' । सम्यक्मम्पा- दनमेव पूना, सम्भवात् । अर्को वा युग्नमिव (१) दृष्टपरिणामं य- तुरते त्वरते अपागन्तुमुत्सहते किमिदं तव युज्यते योस्य सोमचक्षाः सोमवाचकः । चष्ट इनि चक्षः | कर्तर्यसुन् , 'बहुलं संज्ञाछन्दसोः' इति ख्यानादेशाभावः। वाचकं पदमुच्यते । सोमशब्दश्चक्षो यस्य स तथोक्तः। यहा-सोमशब्देन ख्यातव्यः सोमवक्षाः । 'गतिकारकयोरपि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च' इत्यमुन् । यद्वा -प्रकाशनं चक्षः - सोम इति प्रकाशो यस्य तादृशं त्वाम् । यद्वा-अकस्सविता अर्क- स्स्वयमेव तं सोमचक्षाः इदानी सोमशव्दाभिधेयः । वाशब्दो- पधारणे । यहा-अर्क एव सोमः त्वं, ईदृशो महानुभावो भवान् । यथा त्वन्निमित्तं हर्ष देवानां कर्तुं संक्लेशात् ऋत्विनः परिवृद्धानां रविपा कारः त्वां मपयन्ति एवमर्कः अर्चनीय एवं सन् सो- ·अनु १२.] महभास्करभाष्योपेता. 458 पृथ्सु तुर्याम् । वर्षट्ते विष्णवास आ कृणोमि तन्में जुषस्व शिपि- विष्ट हव्यम् ॥६॥ वर्धन्तु त्वा सु- "वपंट् । ते । विष्णो । आसः। एति । कृणोमि । तत् । मे । जुपस्व । शिपिविष्टेति शिपि-विष्ट । हव्यम् ॥ ६७ ॥ वर्धन्तु । त्वा । सुटतय इति सु- । मस्यापि प्रकाशयिता भवान् त्वरते । तुर त्वरणसम्भ्रमयोः । तत्र इन्द्र एव तुरते इन्द्र एव तथा करोति । हेतुमाह—य. द्यस्मात् स एव दधते धारयति उत्पादयति । लेटयाडागमः । कि ? पृत्सु पृतनासु संग्रामेषु तुर्याम् । क्षविचो यहा ---[तुरते- स्तूर्य तेर्वा ?] किचन्तात् त्यनि प्रत्ययान्' ' इत्यकारप्रत्ययः । यहा--पृतनानु कंचित्पुरुष दुर्वलं तूर्ण यातारं*करोति तस्मा- स एवात्र पीतानां सोमानां परस्परसंग्रामस्थानीये भवन्तं तुर्या वयाँ त्वरिततरमधीयान्तं करोति । यहा-तूर्णं धावयितारं वायुं क- रोति, तस्मात्स एव भवन्तमिन्द्रं नियमयत्विति । मांसपृतनासानूनाम्' इति पृतनाशब्दस्य पृद्भावः ॥ "न्यादितेषां पुरोनुवाक्याविकल्पेन उत्तरत्र [' यस्य हविर्निरुतं पुरस्तात्' इत्यादिनानातानां त्रयाणां हविषामन्तिमस्य हविषः पुरोनुवा- क्यायाज्ये पुरोनुवाक्या न विकल्पेन उत्तरास्तिस्त्रः । वपडिति त्रिष्टुप् ॥ हे विष्णो व्यापनशील ते तव । आङ् मर्यादायाम् । वपट् कृष्णो- मि करोमि ददामि । किम् ? आसः अस्यते क्षिप्यत इत्यांसः *स्व-दातारं. खि-योधयितारं. सं. २.५-५.

·454 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. २. टुतयो गिरो मे यूयं पात स्वस्तिाभ- स्सा नः। प्रतते अद्य शिपिवि- ट नामार्यश्श सामि वयुनानि वि- स्तुतयः । गिरः । मे। यूयम् । पात । स्वस्तिभि- रिति स्वस्ति-भिः । सदा । नः । "प्रेति । तत् । ते । अद्य । शिपिविष्टेति शिपि-विष्ट। नाम । अ- र्यः । शरसामि । वयुनानि । विद्वान् । तम्।त्वा । अग्नी क्षिप्यमाणं हविरुच्यते । कर्मणि घञ् , वचनव्यत्ययः, 'कर्पात्वतः' इत्यन्तोदात्तत्वम् । यहा–अमुनि सवर्णव्यत्ययः । हे शिपिविष्ट तन्मे हव्यं हविः जुपस्त्र सेवस्त्र । शिपयो रश्मयः तिष्टितः, प्रविष्टो वा । पृपोदरादित्वादभीष्टं रूपं सिद्धम् । किञ्च-मम मुष्टुतयः शोभनस्तुतिकारणभूता गिरः त्वां वर्धन्तु वर्धयन्तु स्तुवन्त्विति यावत् । स्तुत्या हि स्तोतव्यो वर्धते । 'बहुलं संज्ञाछन्दसोः' इति णिलुक्, 'छन्दस्युभयथा' इति वा शप आर्थधातुकत्वम् । यूयं च मया स्तुताः नः अस्मान स्व. स्तिभिः अविनाशेः पात रक्षत सदा सर्वदा । पूनार्थमेकुस्मिन् बहुवचनम् ॥ "प्र तत्त इति त्रिष्टुप् ॥ हे शिपिविष्ट ते तव शिपिविष्टत्येवं रूप अद्यास्मिन् कर्मणि प्रशंसामि । प्रशस्तगुणा- भिधाय्येवेदं नाम न तु निन्दितं मन्तव्यम् । अज्ञस्त्वमिति न वक्तव्यमित्याह-अर्य अरणीयोहा । 'अर्यस्स्वामिवेश्ययोः' इति* | *क,...... .स्तगुणामिधाप्येवेदं नामेति मम मतिरिति. तन्नाम ·अनु. १२.]. भभास्करमाप्योपैता. 466 द्वान् । तं त्वा गृणामि तवसमतवी- गृणामि । तवसम् । अतैवीयान् । क्षय॑न्तम् । अ- न कोभिप्रायः ? एपोभिप्रायः । केचिदाहुः-शेप इव निर्वेष्टितः संयतरश्मिश्शिपिविष्ट · इति । अन्ये तु ब्रुवते-निर्विष्टशेपश्शिपिविष्ट इति । अपरे त्याचक्षते-निवृत्तरश्मिश्शिपिविष्ट इति । नेतेपु त्रिप्वपि पतेषु अनेन पदेन कश्चिद्गुणोभिधीयते । अपि तु निन्देव । ततश्चानेन पदेन निर्वापादि क्रियमाणमुपालम्भमस्यावहेत् । अत इमं दोपमपनेतुमिदमुक्तमिति तत्कथमिति चेदुच्यते-नात्र शेपशब्दोस्ति; च केवलोपि विशिर्निरुपसृष्टस्यार्थमभिधातु- मोप्टे । तस्मात् शिपयो रश्मयः; श्यतेश्शिपयः तैक्षण्यात् । तेषु प्रविष्टश्शिपिविष्ट इति प्रशंसापरमेतत् । अतोहमप्येतत्मशंसामीति । अतीयान् तन्नामानं तवसं तपस्विनं महान्तम् । 'तु ' इति वृद्धि- कर्मा । असुन्नन्तादुत्पन्नो मत्वर्थीयो लुप्यते । अत एव प्रत्ययान्तर- सान्त्या नविषयत्वाभावादाद्युदात्तत्वाभावः । ईदृशमहं गृणामि स्तौमि । अतवीयान्, अतिशयेन तपस्वी तवीयान् ततोन्योतवीयान् । यद्यप्यहं विद्यामहिम्ना तवीयान्, तथापि त्वदपेक्षया अतवीयान् । तादृशोपि त्वत्प्रसादेन त्वां स्तोमीति । 'विन्मतो क् , तपस्वि- शब्दादीयमुन्प्रत्ययः । अत एवातिशय्यमानोपि तपस्वीति गम्यते । द्वयोहि तपस्विनोरन्यतरस्तपीयान् भवति । इदानीमुक्तं शिपिवि- टपदार्थ समर्थयितुमाह-अस्य रजसोन्तरिक्षस्य पराके परागते दूरे प्रदेशे क्षयन्तं निवसन्तं तथापि सर्वलोकप्रकाशकं त्वां स्तोमि इदं तव शिपिविष्टत्वम् अतः प्रशंसामीति । क्षि निवासग. योः, व्यत्ययेन शप्॥

·466 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. २. प्र. यान्क्षयन्तमस्य रज॑सः पराके । किमित्तै विष्णो परिचक्ष्य भूप यवक्षे शिपिविष्टो अस्मि । मा स्य । रज॑सः। पराके । "किम् । इत् । ते । वि- प्णो इति । परिचक्ष्यमिति परि-चक्ष्यम् । भूत् । प्रेति । यत् । ववक्षे। शिपिविष्ट इति शिपि-वि- टः । अस्मि । मा । वर्पः । अस्मत् । अपेति । . . - "किमित्त इति त्रिष्टुवेत्र ॥ हे विष्णो ते तय किं परिचक्ष्यं गूहनीयं वर्जनीयमेव भूत् भवति नवेतर्जनीयम् । चक्षेः छा- न्दसो यत्, 'बहुलं संज्ञाछन्दसोः' इति ख्यानादेशाभावः । भवतेर्लेटि शपो लुक् , 'भू मुयोस्तिङि' इति गुणाभावः, लडि वा छान्दसश्शपो लुक् । लुडि वा 'गातिस्था' इति सिचो लुक् । 'बहुलं छन्दस्यमाडयोगेपि ' इत्यडभावः । इदानी तदेव परिसङ्ख्येयतया सम्भाव्यमानं दर्शयति-हे • शिपिविष्ट शिपिविष्टोस्मीति यहवक्षे किमिदं तदेव परिचक्ष्यं भवति नेत- देवम् । तस्माच्छिपिविष्टोस्मीति ब्रुवन्नेव विश्वव्यापी वर्तस्वेति । वक्तेर्व्यत्ययेनात्मनेपदम् , 'बहुलं छन्दसि' इति शपश्श्लुः । इदानी प्रशस्तगुणाभिधाय्येतनाम न परिसधैर्य; अपि तु लोके स्त्यापयितव्यमिति दर्शयितुमाह-वर्पः परितव्यमिदमुच्छ्रितं नाम मापगूहः नेदं अस्माकं गृहनीयं अपि तु लोके श्लाघमानेन त्वया आघोषणीयमेव । वर्ष गतो, अमुन्प्रत्ययः । गृहतेश्ठान्दसोऽङ्- मत्ययः । अथ यदि चूयाः नापगृहामिति, मुपेतत् यस्मात्त्वं ·467 'अनु. १२.. भाभास्करभाष्योपैता. वर्षों अस्मदपं गूह एतद्यदन्यरूप- स्समिथे वभूयं ॥ ६८ ॥ अग्ने दा दाशुपे रयिं वीरवन्तं परीणसम् । गू हुः । एतत् । यत् । अन्यरूप इत्यन्य-रूपः। समिध इति सं-इथे । वभूयं ॥ ६८ ॥ अने। दाः । दाशुपै । रयिम् । वीरवन्तमिति वीर-वन्त- म् । परीणसमिति परि-नसम् । शिशीहि । नः। समिधे सङ्ग्रामे उदयकाले रक्षोभिरसह तव यरसभामः तत्रा- न्यरूपो बभूय भवमि, न मध्याह्न इव महातेजा भवसि । त- नूनं लज्जया शत्रुजनसमवाये उदयकाले एतदात्मीयं रूपं छा- दयसीति संलक्ष्यते । तस्मान्नेवमिदं गूहनीयमिति । 'वभूयातत- न्य ! इतीडभावो निपात्यते । अन्य आहुः-उक्तं शिपिवि- टोस्मीति नेदं परिसङ्घयेयमिति । अथापि यत्वं लजयेव स. मिथे संग्रामे उदयकाले अन्यरूपो भवसि इदमेव वर्पः प्रश- स्ततरं रूपं, तस्मादेत मापगृहः सविस्थास्वपि इदमेव रूपं तव भातु इदमेव शोभनमिति । अत्र निरुक्तादिषु बहुधा व्या- स्यानानि कृतानि, अत्र युक्तरूपमिदमस्माभिरुक्तम् ।। अब 'अप्रये दात्र पुरोडाशमाटाकपालं निर्वपेदिन्द्राय प्रदाने पुरोडाशमेकादशकपालं पशुकामः' इत्यस्य मानापत्येन सह त्रिहविष आमेयस्य पुरोनुवाक्या--अग्ने दा इति गायत्री ॥ है अने दा.

·तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. २. ... 458 शिशीहि नस्सूनुमतः। दा नो अग्ने शतिनो दासहस्रिणौ दुरो न वा- जडू श्रुत्या अा वृधि । प्राची सू नुमत इति सूनु-मतः । "दाः । नः । अग्ने । शतिनः । दाः । सहस्रिणः । दुरः । न । वाजम् । श्रुत्यै । अपेति । वृधि । प्राची इति । द्यावापृथि- शुपे हवींषि दत्तवते यजमानाय रयिं धनलक्षणं दाः देहि । लेटि शपो लुक् । रयिविशेप्यते-चीरवन्तं पुत्रपौत्रादिमन्तं तेषां भो- गपर्याप्तम् । परीणसम्, नासिकया सर्वेऽवयवा लक्ष्यन्ते, परि- गतसवयवम् । छान्दसो नसादेशः, उपसर्गाद्वहुलम् ' इति णत्वम्, 'अन्येपामपि दृश्यते' इति दीर्घत्वम् । किञ्चनः अस्माकं अस्य यनमानस्य सू नुमतः त्वया दीयमानपुत्रपौत्रादि- फस्य रयिं शिशीहि तीक्ष्णीकुरु उज्वलितं कुरु । यद्वा- स्मान् शिशीहि उजुलीकुरु । मू नुमतः सू नुस्सोता सोमस्याभि- पोता यनमानस्तत्सहितानस्मान् पुत्रादिसमृडान रुत्वा अस्मान् ऋ- विग्यनमानान् सर्वानपि शिशीहि । श्यतेलोटि 'बहुलं छन्दसि' इति शपश्लुः, अभ्यासस्य चेत्वम्, 'ईहल्यघोः' इतीत्वम् ॥ - संत याज्या-दान इति जगती । हे अमे दाः देहि नः अस्मभ्यम् । किम् ? शतिनस्सहस्रिणय पशून् . दाः देहि । दुरो न द्वाराणीव पशुप्राप्त्युपायानित्र वानमन्नमपावृधि अपावृणु श्रुत्यै श्रवणार्थ यया वयं लोके नेतारस्स्याम तदनुरूपं पशु- pron ·भभास्करभाष्योपैता 459 अनु. १२.] यावापृथिवी ब्रह्मणा कृधि सुवर्ण शुक्रमुपसो वि दिद्युतुः । अग्निर्दा वी इति द्यावा-पृथिवी । ब्रह्मणा । कृधि । सुर्वः। न । शुकम् । उपर्सः । वीति । दिद्युतुः । “अग्निः। . माप्तिहारभूतमन्नमाह पुरु [....मन्नमपावृणु] । 'बहुलं . छन्दप्ति' इति शपो लुक् , ' श्रुशृणुएरवृभ्यः' इति धिभावः । केचि- दाहुः-दुरः द्वाराणि पशुप्राप्त्युपायानपावृधि ; वानमन्नं श्रुत्यै नापा- वृधि; अपि तु अश्रवणार्य अपावृधि, यथा अपावृते अन्ने पशु- साध्ये श्रावणा न क्रियते, अविचार्यवाधित्वमात्रेण पश्वादिकं दीयते तथा अपावृधीति । अथापरे बुवते~वानमन्नं पशुहेतुकं श्रुत्ये श्रवणायापावृधि श्रवणतामयायाविष्कुरु, अन्नेन हि अवणसाम- र्थ्यमुपजायते ; असति ह्यन्ने श्रवणसामर्थ्याभावात् । तस्माच्दुत्या अपावृधि दुरौ न श्रोत्रादीनि हाराणीव, यथैतानि श्रवणार्थमपावृता- नीति । 'किभ-द्यावाथिवी द्यावाप्रथिव्यो प्राची प्राच्यो अनु- फूले ब्रह्मणा परिवृटेन हविषा कर्मणा वा कृधि । पूर्वपच्छपी लुरु, विभावश्च । यहा-ब्रह्मणा अन्नेन सदास्माकं प्राची अनुगुणे द्यावाप्रधिव्यो । किश~-सुवर्ण सुवरिव आदित्य इव । साहितिकं णत्वं छान्दसम् । शुक्रं पुत्रादिकं उपतः उदयात् विदिधुतुः विशेषेण द्योत्स्यन्ते । शुतेरन्त वितण्याच्छान्द- सो लिद, व्यत्ययेन परस्मैपदम्, 'द्युतिस्वाप्योः' इत्सम्यासस्य सम्प्रसारणम् ॥ अत्रे विकल्प्यते-अग्मिदा इति त्रिष्टुप् ॥ अयमनिद्रवि- ·460 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. २. द्रविणं वीरपैशा अग्निर् ऋर्पि य- स्सहस्रा सनोति । अग्निर्दिवि हव्य- मा ततानाग्नेर्धामानि विभृता पुरु- दीः। द्रविणम् । वीरपैशा इति वीर-पेशाः। अग्निः । ऋपिम् । यः। सहस्रा । सनोति । अग्निः। दिवि । हुव्यम् । एति । ततान । अग्नेः । धामानि। विभृतेति वि-भृता । पुरुत्रेति पुरु-त्रा।"मा ॥ णं धनं दाः दात् ददाति । लेटि शपो लुक् । पुरुषव्यत्ययः । वीरपेशाः विक्रान्तरूपो मोमिः ऋषि दर्शयितारं श्रेयसां यस्सहस्त्रा सहस्रेण प्रकारैः सनोति संविभजते ; अमिः खलु दिवि देवेपु आदित्ये वा हव्यमाततान सर्वतस्तनोति, तस्मादेवं महानुभावस्यामेर्धामानि स्थानानि हवीपि वा विभृता धारयिता येन पशुमन्तस्स्या- मेति । पुरुत्रा पुरूषण बहूनि । 'देवमनुप्य' इति त्राप्रत्य- यः । आख्यातस्य साहितिकं दीर्घत्वम् ॥ अथ 'इन्द्राय प्रदान* इत्यस्याः पुरोनुवाक्या याज्या च-मा नो मीरा तू भरेति ॥'मा नो मीरा भरा दन्ति तन्नः । तू भर माकिरेतत्परिष्ठात् । इत्येतयोरेते प्रतीके गृहोते । व्याख्याते. चते 'अन्वह मासाः' इत्यत्र । तत्र प्रथमा-~-अस्मान् मा मर्धीः संग्रामेण मा वाधिष्ठाः। दध्यादिकमाभर आइत्यास्मभ्यं तत्पदेहि । किं! दाशुषे वीपि दत्तवते यनमानाय दातुं यत्ते भूरि बहु सम्पा- सं. १-७-१३.7.3 सं.१-७-१३. आ ·भभास्करमाश्योपेता. 461 मनु. १२.] . त्रा। मा ॥६९॥ नो मीरा तू मैं- र । धृतं न पूतं तनू पाइशुचि हिरण्यम् । तत्तै रुक्मो न रोचत ६९ ॥ नः । मः । “एत्ति । तु । भर। “घृतम्। न । पूतम् । तनूः । अरेपाः । शुचि । हिरण्यम् । तत् । ते । रुक्मः । न । रोचत । स्वधाव' इति दितं तत्तदनभिदानी अस्मभ्यं देहि । वयमपि नव्ये नूतने देणे दानसमर्थे अस्मिन् शस्ले प्रशस्ले त्वदीये उपथे शस्त्रस्थानीय सोने त्यां स्तुवन्तः त्यां प्रवराम प्रमः प्रकणाभिमतानि यानामहे है इन्द्रेति ॥ - "द्वितीया-हे इन्द्र आभर नमु एतत् मापरिष्टान् अस्मम्यमन्यत्र मास्थात् । त्वां हि वयं मोपी यमूनो सम्बन्धिनं पति घमुपति विदा जानीमः अस्मात् यत्ते माहिनं महन्महनीयं दत्रं दातव्यं धनमस्ति तस्मभ्यं प्रयन्ति प्रयच्छ हे हर्यश्व हरितवाहनेति ! অন্যান্য 'प्रदातारं हामहे' 'मदाता वनी'* इत्यते उक्त । तत्र विकल्पो वेदितव्यः ।। "अप मानापत्यस्य पुरोनुवाक्या~-घृतं न पूतमिति । अक्षर- पतिः पनपदा ॥ तं न घृनमिा पृतं शुद्धं तनूश्शरीरं तव ; अनिरुक्तवान् प्रजापतिरामन्यते । हे स्वधातः अन्ननन् । 'मतु- नमोः' इति स्त्वम् । अरेपाः अपापा सनूः तव रोचते हिरण्य- मिा शुनि रोचते, कामो म रनतमित रोचते तत्र तनूरिति । *सं. 12-13.-10 ·462 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. २. प्र.२. .. स्वधावः । उभे सुश्चन्द्र सर्पिपो द- ची श्रीणीप आसान।उतो न उत्'- पूर्या उक्थेपुं शवसस्पत इप स्तो- स्वधा-वः । "उसे इति । सुश्चन्द्रेति सु-चन्द्र । सर्पिपः । दर्वी इति । श्रीणीपे । आसन । उतो इति । नः । उदिति । पुपर्याः । उक्थेपुं । शवसः। पते । इपम् । स्तोतृभ्य इति स्तोतृ-भ्यः । एति। तदिति लिङ्गव्यत्ययः सा तव तनूरिति ।. यहा-तत्ते 'अन्नं रोचते किमिवेत्याह----पूतं घृतमिव अरेपास्तनूरिव शुचि हिरण्य- मिय रोननशीलं रजतमिवेति ॥ "तत्रैव याज्या-उभे इति । पञ्चपदा पतिः ॥ हे सुश्र- न्द्र सुकान्त । 'सुपूर्वश्च चन्द्रपरः । *इति शकारस्साहितिक आगमः । दर्वी हनू सर्पिपस्सम्बन्धिन्यो सर्पिसंसिक्ति । दीर्यते भक्ष्यते अन्नमाम्यामिति दी । ते श्रीणीपे सदा सेवसे । यहा- उभे दर्वी । सर्पिपश्श्रीणीपे सर्पिः प्रापयसि सर्पिपा मिश्नीकुरु- प्व । आसनि आस्ये । पद्दन्नादिना आसन्भावः । उतो अपि च हे 'शवप्सस्पते बलस्य पातः । पठ्याः पतिपुत्र' इति सत्वम् । नः अस्माकं उक्थेषु स्तोत्रवत्सु यज्ञेषु उत्पुपूर्याः उच्छ्रितं पूरय सामर्थ्यानं चलमेव वा अविशेषणात्सर्वम् । अनिरुक्तत्वात् मना- पतिरामन्त्र्यते । पूरी आप्यायने, लिडि 'बहुलं छन्दसि इति शपः । किञ्च--इपमन्नं स्तोतृभ्य आमर स्तोतम्य ऋत्विगम्यः आभर । 'हग्रहभिः । , *ते. प्रा. ५-५.

·मामास्तरमाप्योपैता. 468 तृभ्य आ भैरवायो शत हरी- णां युवस्व पोयाणाम् । उत वा ते सहस्रिणो रथ आ यांतु पाज- सा । प्र याभिः ॥७०॥ यासि दा- भर । "वायो इति । शतम् । हरीणाम् । युवस्व । पोप्याणाम् । उत । वाते । सहस्रिणः । रथः । . एति । यातु । पाज॑सा । "प्रेति । याभिः ॥७०॥ यासि । दाश्वासम्।अछ। नियुद्भिरिति नियुत्- "अथ वायव्ये क्वचिद्विनियुज्यते लिङ्गात्-वायो शतमिति पुरोनुवाक्या उणिक् ॥ हे वायो हरीणां हरितवर्णानामश्वानां शतं युवस्व मिश्रय रथे योजयास्मडुयनमागन्तुम् । यौतेः व्यत्ययेन शः, अत्मनेपदं च । पोप्याणामिति । पोपे साधूनामिति 'तत्र साधुः' इति यत् । उत वा अपि वा ते तव सहस्लिणः; किं ? हरिसहस्रवतः; किं? सहस्रं हरीणां रये युज्यतामिति साम- र्थ्याडम्यते । यहा--ते हरयः सहस्रिणः सहस्रसङ्यावन्तो रथे युज्यन्ताम् । तत एवंयुक्तो रथ आयातु अस्मत्सकाशमागच्छतु पानसा बलेन सहितः॥ . तत्रेत याज्या- याभिरिति त्रिष्टुप् । अच्छेति प्रथमपा. दान्तः ॥ हे वायो याभिः वडवाभिः नियुत्संज्ञाभिः प्रयास गच्छसि । दायांसं हविर्दत्तवन्तं अच्छ अभिगन्तुं इष्टये यागाय ·464 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ३. प्र. २. ., . श्वासमच्छा नियुद्भिर्वायविष्टयै दु- रोणे । नि नौ रयि सुभोजसं यु- वेह नि वीरवद्गव्यमश्वियं च राधः। रेवतीर्नस्सधमाद इन्द्र सन्तु तुवि- भिः । वायो । इष्टये । दुरोण इति दुः-ओने नीति । नः । रयिम् । सुभोज॑समिति सु-भोज- सम् । युव । इह । नीति । वीरवदिति वीर-वत् । गव्यम् । अश्वियम् । च । राधः । रेवतीः । नः। सधमाद इति सध-मार्दः । इन्द्रे । सुन्तु । तुवि- . पुनरपि यागं प्रवर्तयितुम् । 'मन्त्रे वृप' इति क्तिन उदात्तत्वम्, 'निपातस्य च' इति संहितायां अच्छेत्यस्य दीर्घत्वम् । दुरोणे यज्ञरहे ताभिरागत्येहास्मद्यनगृहे रयिं धनं सुभोजसं शोभनभोग- नम् । 'सोर्मनसि' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । नियुव मिश्य शोभनभुक्तिकं धनमस्माभिर्मिश्रय । पूर्ववद्वयत्ययेन शः । नियुव च रायः धनम् । कीदृशं? वीरवत् पुत्रपौत्रादिवत् गव्यं गोसमू- दिनिमित्तम् । 'गोव्यः' इति यत् । यहा-गव्यैः क्षीरा- दिभिस्तद्वत् । अश्वियं अश्वसमूहबत्, 'केशाश्वाभ्याम् ' इति. छः, छान्दसं द्वस्वत्वम् । आधुदात्तत्वं च । यहा-~ अश्वयोग- स्यापि निमित्तभूतम् । छान्दसो यत् ।। "उत्तरयोः कचिदन्द्र द्रष्टव्यो विनियोगः-रेवतीनं इति ·अनु. १२.] भाभास्करभाष्योपैता. 465 वाजाः । क्षुमन्तो याभिर्मदेम । रे- वा इट्रेवतस्स्तोता स्यात्त्वावतो वाजा इति तुवि-वाजाः । क्षुमन्तः । याभिः। मदैम । रेवान् । इत् । रेवतः । स्तोता । स्यात्। त्वावंत इति त्व-वतः । मघोनः । प्रेति । इत् । - गायत्री पुरोनुवाक्या ॥ व्याख्याता चेयं 'अन्वह मासाः' इत्य- त्र। रेवतीर्धनवत्यः नोस्माकं सधमादः सहमाद्यन्त्यः इन्द्रे सन्तु तुविवाजाः चरुपुरोडाशादिवन्नाः याभिर्वयं क्षुमन्तश्शब्दयन्तः स्तुवन्तः मदेम माद्यम ता इन्द्रार्थमस्माकं बदन्नास्सन्तु, सर्वा- र्थसाधनभूता आप उच्यन्ते ॥ तत्रेय याज्या, पुरोनुवाक्या वा-रेवानिति गायत्री ॥ रेवान् धनवान् महाधनः 'रयेमतो' इति सम्प्रसारणम्, 'रेश-. ब्दाच' इति मतुप उदात्तत्वम् । साहितिको रुत्वानुनासिका- युक्तो । इदित्यवधारणे । धनवानेव स्यात् भवितुमर्हति । कः? रेवतः धनवतः यस्य कस्य चिदपि परिबृढस्य स्तोता स्यात् । अथ यदेवमेतद्भवति तदा त्वावतः त्वत्सदृशस्य । 'युप्मदस्मद्भयां छन्दसि सादृश्य उपसड्यानम् ' इति वतुप् , 'आसर्वनाम्नः' इत्यात्वम् । मघोनः धनवतः श्रुतस्य सर्वेष्वपि लोकेषु धनवत्त- था विख्यातस्य त्वावतो धनवतस्स्तोता स प्रेव स्यात् प्रकर्पण रेवान् भवितुमर्हतीति । उ इति पादपूरणः, विशेषख्यापने *सं. 1-७-१३.13 ·466 त्तिरीयसंहिता. २. मघोनः । प्रेर्दु हरिवश्श्रुतस्य॥७१।। उ । हरिव इति हरि-वः । श्रुतस्य ॥ ७१ ॥ दानो जिनोपि देभुः प्र हव्यं बभूथ मा या- भिश्चत्वारिशच ॥ १२॥ प्र॒जाप॑तिस्तास्सृष्टा अग्नये पथकतेग्नये का- मायाग्नयेन्नवते वैश्वानरमादित्यं चरुमैन्द्रं चुरुमि- न्द्रायान्जव आग्नावैष्णवमसौ सौमारौद्रमैन्द्रम- कादशकपाल५ हिरण्यगर्भो द्वादश ॥. प्रजाप॑तिरनये कामायाभि सं भवतो यो वि- द्विपाणयोरिध्मे सं नोदाग्नावैष्णवमुपरिटाद्यार्सि दावा समेकसप्ततिः॥ प्र॒जाप॑तिः प्रेर्दु हरिवश्श्रुतस्य ॥ हरिः औं तत्सत् ॥ या । त्वावतः अस्त्वित्यर्थः । हे हरिवः हरिभिरश्वैर्युक्त इन्द्र, 'मतुवसोः' इति रुत्वम् ।। इति भटभास्करमिश्रविरचिते यजुर्वेदभाष्ये ज्ञानयज्ञाख्ये द्वीतीये काण्डे द्विती- यप्रपाठके द्वादशोनुषाका समाप्तथ प्रपाटका, ·शुदिपत्रिका. अशुद्धम्. शुबम. १३ on देवात् ० गृह्णाति देवान् गृह्णाति त्येप १ 1 १ तिष्ठाऽह " २० ६ देव १२. १ : on त्यप तिऽष्ठाह दुव एव पम् वृहस्पतेः अग्निरको अग्निः अन्विति इति भरी श्वेत हर्यश्व व्यवसा प्रष्टि ७ एव पम् बृहस्पतेः अमिरेका 'अग्निः अन्विति इति 'भरा श्वेत हर्यश्व व्यवसा "मुष्टि *१५ ४ १ ९८ ४ १०४ १३४ १४१ ३ 1 15 " ·१ अशुद्रम. शुद्ध. 15 36 १४२ 18 17 " " 17 18 ur १४५ " २ ३ D ४ १ . १५४ १५५ १५६ १६५ 1१८० १८३ .२०४ २०५ २०६ २०७ २१५ २३० वारु ऐन्द्रम पुरोडशं बीहीणां वाचम् . असि- अमृतम् णयों नाह वन्तीय पष्टीही पष्टौहीम् धूम्रम् जुपन्तै यसु दधाति वारु 'ऐन्द्रम् पुरोडाशं ब्रीहीणां वाचाम् असिंञ्च- "अमृतम् णयो नड्डाहै चन्तीय पष्ठीही पष्ठीहीम् धूम्रम् जुपन्ते यासु दधति ३ " २५२ ·पुटे. पड़ी " २५८ ३०५ ३२८ १ F " १ ३२९ ३४४ " " ६ ३४९ ३६२ अशुद्रम. शुदम. इन्द्रियेण इन्द्रियेण भवत्येतद्वै भवत्येत? "यज्ञो यज्ञो यज्ञः "यज्ञः मतिर्व मतिर्व परि परि परिष्टांत् परिष्टात् पुरुपाः पुरुषाः उत उत एताम् एताम् इन्द्राय इन्द्राय वैश्वान "वैश्वान- ब्रह्म ब्रह्म अश्वमेधौ यनेति यति च प्रव तत्सव तस्सव- यत्॥ यत् । १० ३६३ ३७४ १४ MYG अश्वमेधौ ३९८ ४१२ १४ १ ४१५ चं प्रव ४१६ ४४२ २ सः ·भभास्करभाष्यस्थशुद्धाशुद्धसूची. अशुद्धम् शुद्धम्. ४ ३ भिर्दया दिनी किमोसि वों मे भावश्चान्दसः हानेषु तं ३-२.९. च्लेडि भिर्देवा दिना क्रमोसि व! मयि भावश्छान्दसः हानेषु सं.३.२९. च्लेश्वङि २ १ १२६ . १४१ ६ अत्र "अत्र " १४ १४२ २ १६ M १२ १६० १६८ + *सं.२-६-४. बा.१-७-४. *सं. २-६-४. सं.-१-६-१. सं १-७.७. ..सं १०-७.९. सं. १-७-९. सं.१-७-७. सं.१-७-७. पाञ्चालाः पञ्चालाः २०९ ११

·५
पृहे.
भमुद्रम.
शुद्धम.
११
२२४
२२९
२३१
२५५
३२०
व्याः
व्याः।
विभीयहाधर्मा बिभीया(श्चर्मा
गूहतामनाशयताम् गृहतां नाशयताम्
२
१
नल त
न लभेत
'ऐन्द्र
'देवासुरा
४३९
देवासुरा
यमिति ।
यमिति