Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Bhakti Ratnavali
Front matter
FOREWORD. Shortly afto the annotation of the Panjab, Babi Syrim i Charana Basu wont to, and settled in, Lahoio; and after serving a couple of ycars as Ileadmastoi of the American Mission School thoie, ontoied the Government Service B hon the Educational Department was established in the Panjal, he was selected to fill the important post of tho llcad Clcrh. It was in that capacity that lie had to oi ganiso that department, and vorheel hard for thio spread of Education in that provinco Ilo zcalously promoted the cause of Female Education to wlucli Sir Robert Montgomery, on thio oic of his actirement from the office of Lieutenant-Clou crnou of the Panjab, boie testimony as follows. "Baboo Shama Charan of the Elucational Dopartment has always zealously supported the causo of Female Education In testimony of which I give him this I trust he will rise still lugher in lus own dopartment Thus certificate has been unsolicited by hrım Januar y Oth, 1865 (Sd) R MONTGOMCNY" Sir Donald McLeod, wlio succeeded Sir Robert Montgomery, was a renowned Oriental Scholar He wanted to orientalıze Lducation in the Panjab and wiote a letter to that effect to the Duector of Public Iustruction It was due to Babu Syâmâ Chaian's influence, that the Panjal was saved that cılamity Tło Lieutenant Gover noi's letter was, however, at his suggestion, forwarded to the Anjaman 2-Panjab, a literary Society that was, through his and Dr Leitner's exertions, brought into existence It was at a meeting of this society, that he suggested the formation of an institution which took the shape of the Panjab University, On his death, which occurred in August 1867, at the early age of forty, the Indian Public Opinion, which was, at that time, conducted by Sır Lepel Griffin and Dr Leitner, paid tribute to his memory as follows — "We deeply regret to hear of the death of Biba Sataa Charia Boso, one of the most enlightened and rospcctable members of the orecllent Bengali Colony, which we hayo in our midst at Lahoro lho decoised gentlonan took considerablo interest in all matters affecting the welfare of his adoptive country and together with other Bengalis threw himself actively into all movements which so no time go reflectod credit on this He as a Vedantist by persuasion, a most amiablo man and an accomplished English scholir As Head Clerk of the Educational Dopurtmont much of the credit assigned to its Chief desertedly belongs to the well known nativo gentleman whose loss, we are sure, is sincerely felt in the community to which he belongeul.” provinco NANAUCI, PANINI OFFICE.
विज्ञापनम् । पुरा पंचनदेपु इंग्लंडापीचरेण विजितेपु तन प्रतिष्टिते च तदुदारशासने, प्रजानामु. पचिकीर्षया प्रधाननगरे लवपुरे शिक्षाविस्ताराय राजकीयो शिक्षाविभाग प्रास्थापितः । महती तस्य धूर्महाधुरंधरे गुणशालिनि श्रीश्यामाचरणवसुमादये निचिक्षिपे गुणपक्षपातिभीराजपुस्पैः । तेन च महाभागेन शिक्षाविभागं सर्थव संवर्द्धयता पंचनदेषु विश्वविद्यालयस्थापनस्य प्रस्तावः समुत्थापितः । तस्मिंश्च प्रदेशे देवमापासमुन्नति स्त्रीशिक्षाविस्तार-भारतीयधर्मप्रद्धि-तत्परः सफलप्रयासश्च, स्वय. मपि वेदान्ततत्वनिष्णात--निर्मलहृदयः बहनुपाकरोत्। मनस्विनश्च तस्य पितृचर- णानुरागिणास्तद्गारवानुप्राणितयाः पुत्रयोः ज्यायान् वाणीशोऽपि श्रीमान्-श्रीशचंद्रः बहुः भाषाभिशः शास्त्रपारंगतः स्वगुणग्रामार्जितरायबहादुरोपाधिः अधुना बदायूस्थप्रादेशि- कन्यायासनमलंकरोति परमवैदान्तिकः । कनीयांश्च आई-एम् एस-पदभूपितः संलब्धमेज- रोपाधिकः समाप्तराजकार्यकालः सानुवादहिन्दूशास्त्रमन्यसम्पादको ज्ञानप्रांशुः श्रीमान् वामनदासः । स चाधुना महता प्रयत्नेनामुद्रांकितानि दुर्लभप्रायाणि हस्तलिखितानि गीर्वागावागरिपुस्तकानि संगृहीत्य श्रीश्यामाचरण-संस्कृत-ग्रंथावलि-नाना मु- द्रापयितु प्रकाशयितुच समारब्धवान् । तस्याः श्रीश्यामाचरण-संस्कृत ग्रंथावले- रयं प्रथमो ग्रन्धः- इति व्यवस्थापकः पाणिनिकार्यालयः।
शुद्धिपत्रम् पृष्ठे पंकी पृष्ठे पंक्ती अशुद्धम् शुद्धम् नशुद्धम् ४३ १५ पश्वादर्थते पश्चादयंते " कुटुंब ४४ ७ .. " मावण १ ७ य ३ ६ निस्पमो निरूपणो २० (कुटु) २७ तदपे तपे १८ भक्तभ्या भक्तभ्यो १६ २४ अर्जुनः अर्जनः १८ यशोदाथारर्जुन यशोदायारज्जु ५ क्लेशलव केशल १८ १ अविद्वद अविद्वद् २१ २६ इत्यथः इत्यर्थः २२ १५ माश्वयेण ५ चित्ताद्रवस्तत चित्तं द्रवते त २४ २ निक्लिष्टानि किष्टानि तंत्र तंत्र दायतः दयितः ८ तनुजन्म २३ कम्म कर्म मुखत्वे मुखत्वेन २८ ३१ ४ तत् सत् प्रति रति ३५ ३० पाटो ३७ १ मय मयी १ खल्प स्वल्प १२ जलेन जले न २२ तृणाधि तृणादि १ ४५ १६ मेधि तया मेधितया लाभ लाभ २ सित सित ५२ १५ उत्तमःश्लो उत्तमलो ८ नृपनि नृप नि १२ वमित्यक्तव्यर्थ वक्तव्यमित्यर्थः यतक यतक ६७ हास्यां हास्य ज्वारा यं ८३ ६ चन चन ८४ २४ लेश १ तहि निई ८७ ६ (७ । १६ (७ ।। पोपणः पोष्णः वधदर्श ६ कीयस्त की यं स्त १०३ २४ वमपि त्वेऽपि कुल कुलं यादेशीयमुदित- पुस्तके एते अधि- " लेशं त्तहि " ७ २३ वधर्श . १०४ काः श्लोका दृश्यन्ते पंक्ति श्रशुद्ध शुद्धिपत्र । पृष्ठ ३७ पंक्ति अशुद्ध १ पृष्ठ १६ १८३ १८७३ घर देनेवाले परदेनेवाले २८ वैभयं २६ २३ विभूत विभूति ३२ मेंढकी भेडी १७ को २ पृथिवी के गुणों पृथिवी के रजःकणों जा जो त्रिलोक १४ 4 " १७ स्वमीजी स्वामीजी का श्रीभक्तिरत्नावली श्री गोपीनाथाय नमः॥ दशमे श्रीशुकवाक्यम् जयति जननिवासो देवकीजन्मवादो- यदुवरपरिपत्स्वैर्दोभिरस्यन्नधर्मम् । स्थिरचरवृजिनघ्नः सुस्मितश्रीमुखेन ब्रजपुरवनितानां वईयन् कामदेवम् ॥ १ ॥ (भागवत १०।९०। ४८ शुक:) श्री गोपीनाथाय नमः ॥ ये मुक्तायपि निस्पृहा प्रतिपदमोन्मीलदानंददा यामास्थाय समस्तमस्तकमाण' कुर्वति यं स्वे वशे । तान् भक्तानपि तां च भक्तिमाय तं भक्तप्रियं श्रीहरि चंदै सन्ततमर्थयेऽनुदिवसं नित्यं शरण्यं भजे ॥१॥ सत्सदाचारानुमितं श्रुतियोधितप्रारिप्सितनिर्विघ्नपरिसमाप्तिकारणं श्रीकृष्णकीर्तन- रूपं मंगलमाचरति श्रीमागवतपद्येनैव। जयतीति । जनानां प्राणिनां निवास स्थान स्वस्थ- रूपमिति यावत् विश्वरूपत्वात् य एको विभाति स्वतः शुद्धचैताः प्रकाशस्वरूपापि मानेवधीपु । शरावोदकस्थो यथा भानुरेकः स नित्योपलब्धिस्वरूपो महात्मा। त एवं या निवासो यस्य सर्वगुहाशयत्वमिति श्रुतेः यद्वा । नितरां वासः शरणं तेषामितिवार्थः । कृष्णवं स्पष्टयन्नाह । देवक्यां जन्मेति वादः प्रसिद्धिर्यस्य न वास्तवं जन्मेति भावः अजत्वात् । यदुवराः परिषदः सभा सेवकरूपा यस्य। अयतारप्रयोजनमाह । दार्भिाहु- भिरधर्म अस्यन् तन्मूलदुष्टदैत्यादिवधादस्यन् क्षिपन् चतुर्भुजत्वं इच्छधीनमित्याह । स्वैरिति स्वैः स्वकीयैः । यद्वा । स्वैःस्वभक्तैरर्जुनादिभिमिरिव दोभिरित्यर्थः॥१॥ यत्कीर्तनं यत्स्मरणं यदीक्षणं यहन्दनं यच्छ्वणं यदहणम् । लोकस्य सद्यो विधुनोति किल्बिषं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः ॥२॥ (२।४। १५ शुकः)
एवमेव समर्थस्य मद्विघ्ननिवारणमीपत्करमिति दशितं संबंधमात्रेण सर्वताप-
निवारक इत्याह । स्थिराः स्थावराः चरा जंगमास्तेषां वृजिनं पापं हंतीति । वृंदावनतनु-
लतापक्षिमृगादितापत्रयनिवारक इत्यर्थः । विलासर्वदग्द्ध्यलावण्यादि । निरपेक्ष
प्रेमाधीनत्वमाह बजेति । विषयांतरकामापेक्षया कृपणविषयः कामः परमानंदप्रदत्वात् ।
दीयतीति देवस्तं स्वविषयप्रीतिदायर्थ पर्द्धयन् एवं विशिष्टः श्रीकृष्णा जयति
सर्वोत्कर्षेण वर्तत इत्यर्थः । अथैतद् ग्रंथप्रतिपाद्यनानाविधविष्णुभक्तिमहिमानं दर्शयन्
नमस्काररूपं मंगलमाचरति । यत्कीर्तनमिति । ईक्ष जगन्नाथप्रतिमादिषु । अहणं पूजा
एतानि सद्यः कल्मषं विधुन्तीत्यन्वयः । लोकस्य मनुप्यमात्रस्य । एतेन सर्वेषां श्रवणाद्य-
धिकार इति दर्शितम् । सुभद्रं श्रयो यशो यस्य अतो नान्येषां यशदेवादीनां कीर्तनादि-
मात्र तथा सर्वस्य सद्यः सुमंगलम् ॥२॥
भूयो नमः सदृजिनछिदेऽसतामसंभावायाखिलसत्वमूर्तये ।
पुंसां पुन: पारमहंस्याश्रमे व्यवस्थितानामनुमृग्यदाशुषे ॥३॥
(२।४।१३ शुकः)
नमस्कार प्रचयमभिप्रेस्याह । भूय इति सतां भक्तानां जिनं पापं वृहद्दःखं वाछि
नत्तीति तथाऽसता अमक्तानां असंभवाय विनाशकाय नन्वयमेव किमिति पुन म-
स्क्रियते इत्याशंक्याह । अखिलसत्त्वमूर्तये सर्वात्मने
तथा चान्यनमस्कारोप्य-
तन्नमस्कार एवेतिसाक्षात्स एव किन्न नमस्करणीय इतिभावः । शुद्धसत्वगुणश्रयाय वा
तथा च ज्ञानप्रदत्वात्स एव बंद्य इत्यर्थः । अतएव पारमहस्ये प्रत्यकनिष्ठारूपे अंतर्मुख्ने
आश्रमे व्यवस्थितानां पुंसामनुमृग्यं यत्तन्निरसनेन यदन्वेषणीयं आत्मतत्त्वं तस्य दा.
सुपे दात्रे ॥३॥
श्रियः पतिर्यज्ञपतिः प्रजापतिर्धियांपतिलोकपत्तिर्द्धरापतिः ।
पतिर्गतिश्चांधकवृष्णिसात्वतां प्रसीदतां मे भगवान्सतां गतिः ॥४॥
(२।४।२० शुकः)
सर्वेश्वरत्वमनुस्मरमार्थयते । श्रियापतिरिति गनिः रक्षकः। प्रसीदता प्रारिप्सिते.
सिद्धिर्यथा स्यात्तथा ॥४॥
यः स्वानुभावमखिलश्रुतिसारमेकमध्यात्मदीपमतितितीप्तां तमोन्धम् ।
संसारिणां करुणयाह पुराणगुह्यं तं व्याससूनुमुपयामि गुरुं मुनानाम् ॥५॥
(१।२।३ । सूतः)
अथ भागयताचार्य शुकं स्तौति । यः स्वानुभवमिति । स्वः निजः असाधारण
सद्यो भगवद्भक्तिमत्त्वादिरूपानुभावो महिमा यस्य तत् ।
अतएव अपिलश्रुतीनां सारं अत एक श्रेष्ठं अतः पुराणानां मध्ये गुह्य गोप्यं श्री
भागवतं संसारिणामंधतमा अतिदुर्शयं संसाराख्य अतितितीपंतांउत्तरितुमिच्छतां कृते
अध्यात्मदीपं साक्षादात्मप्रकाशकं करुणया आह । अतएव मुनीनां गुरुं आश्रयामि ॥ ५॥
विष्णुपरीवाक्यम् ॥ म दूरान्निशम्य महिमानमुपेत्य पार्श्वमन्तः प्रविश्य शुभभागवतामृताद्धेः । पश्यामि कृष्णकरुणाजननिर्मलेन हल्लोचनेन भगवजनं हि रत्नम् ॥६॥ इह खलु सकलपुरुषार्थमर्थयमानानां तदुपायमनुसरतां भगवद्भक्तिमेव परमा- पायत्वे स्वतः पुरुषार्थत्व न च । श्रीभगवान् वेदव्यास उपनिववंध । अन्यनिबंधनंतु भक्ति- निरुपमापकरणमेवेत्याशयेन तत्परंश्लोकसंग्रहहिलः स्वयं चतुर्भिः प्रतिजानीते॥ तत्र स्वशा- नमाह । दूरादिति । पाश्र्व उपेत्य अधीत्येत्यर्थः । अंतः प्रविश्य सरहस्यं बुध्या ॥६॥ तदिदमतिमहाघ भक्तिरत्नं मुराररेहमाधिकसयत्नः प्रीतये वैषणवानाम् । हृदिगतजगदीशादेशमासाद्य माद्यन्निधिवरमिव तस्माहारिधेरुद्धरामि ॥७॥ प्रतिजानोते तदिदमिति । अंतयामि प्रेरणं दर्शयन् प्रौद्धत्यं परिहरति हदिगतेति तस्माद्भागवताख्यात् ॥७॥ कंठे कृता कुलमशेषमलंकरोति वेश्मस्थिता निखिलमेव तमोपहंति ॥ तामुज्ज्वलां गुणवती जगदीशभक्तिरत्नावली सुकृतिनः परिशीलयंतु॥८॥ ग्रन्थप्रयोजनं कैमुतिकन्यायेनाह कंठेति गुणवतों गुण भगवति प्रेमप्रदत्वादिरूपः तद्युक्ताम् । पक्षे गुणः सूत्रं । यस्याः कंठे वेश्मधारणेनापि तादृशं हितं तत्र श्रवणविचार- रणादिना परिशीलनेन हित भवतीति किंवाच्यम् ॥८॥ A निखिलभागवतश्रवणालसा बहुकथाभिरथानवकाशिनः । अयमयं ननु ताननु सार्थको भवतु विष्णुपुरीग्रथनग्रहः ॥६॥// नन्वत्र भागवतमेवास्ति कृतं त्वत्प्रयत्न न कि तबाह । निपिलेति । अनलसा अपि आवश्यक (कुटुंब) पोपणयवसायकथाभिः अनवकाशः अवकाशाभायो येपान्तेऽनवका- शिनः तांस्तु लक्षीकृत्य अयममिति वर्तमानसान्निध्य दर्शयति विष्णुपुरी तैरभुक्तः संन्यासी अहमेव । तस्य ग्रंथनग्रहः नानाप्रकणरस्थश्लोकानामेकवाक्यतया लिखन् प्रयत्नः सार्थको भवतु भविप्यतीत्यर्थः ॥९॥ प्रथमे सूतवाक्यम् । स वै पुंसां परो धर्मों यतो भक्तिरधोक्षजे । अहैतुक्यप्रतिहता ययात्मा सुप्रसीदति ॥ १० ॥ (१।२।६सूतः) 10 अयमेव इति पाठान्तरम् ।
(४) एवं स्वयं चतुम्लोफ्या अभिधेयप्रयोजनसंबंधान दयित्वा सामान्यतो विशेषतः साधूनां भक्ति निरूपयिष्यन् प्रथमं तावद्भक्तिसामान्यविरचनमवतारयितुं सर्व स्वस्वधर्मा भक्तिमुखनिरीक्षका इत्याह । स वै पुंसामिति । अहेतुकी फलाभिसंधिवर्जिता। अप्रति- हता निरंतरा अन्यभिचारिणी च । आत्मा मनः प्रसीदति सत्वप्रधानं भवति ततश्च तत्त्व ज्ञानोदय इतिभावः। अतएवाह । पर इति ॥ १० ॥ वासुदेवे भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः। जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं यत्तदहेतुकम् ॥ ११॥ (१।२१७ सूतः) ननु तमेतमात्मानं चेदानुवचनेन ब्राह्मण विविदिपंति यझेन दानेन तपसाऽनाशकेन इत्यादिश्रुतिभ्यो धर्मस्य शानाङ्गत्वं प्रसिद्धम् । तत्कुतो भक्तिहेतुत्वमुच्यते सत्यं तत्तु भक्ति- द्वारेणत्याह । तदेवाह वासुदेव इत्यनेन । भक्तिरेव योगः प्रयोजितः कृतः वैराग्यविषयेषु ज्ञानं आत्मतत्त्वविषयं अहैतुकं हेतुशून्यं शुष्कतर्काद्यगोचरम् । औपनिपदमित्यर्थः । तथा च श्रेयार्थिभिः वासुदेवभजनमेव कृत्यमिति भावः ॥ ११ ॥ प्रथमे सूतवाक्यं शौनकं प्रति । सत्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्तैर्युक्तः परः पुरुष एक इहास्य धत्ते । स्थित्यादये हरिविरिचिहरेतिसंज्ञाः श्रेयांसि तत्र खलु सत्वतनानृणां स्युः ॥१२॥ (१।२।२३ सूतः) ननु यासुदेव एव किमिति भजनीय त्यत आह । सत्त्वमिति यद्यपि इह सर्गे एक एव विष्णुहर्यादिसंशात्रयं धत्ते इति त्रयोपि तुल्यमुपास्याः तथापि श्रेयांसि सत्वतनोः केवलसत्वशरीराद्वासुदेयादेवस्युः श्रेयसो ज्ञानसाध्यत्वात् । ज्ञानस्य च सत्त्वसाध्य- त्वात् । सत्वात्संजायते ज्ञानं इति भगवद्गीतायाम् । विरिचि हरयारपि सत्वसंबंधित्वात् अत्र सत्यस्यैव कैवल्यम् । अभक्षो वायुभक्ष इतिवत् द्रष्टव्यम् । तस्मात्साधुनियमितं वासुदेवे भगवतीति ॥ १२ ॥ अतो वै कवयो नित्यं भक्तिं परमया मुदा । वासुदेवे भगवति कुर्वन्त्यात्मप्रसादनीम् ॥ १३ ॥ (१।२।२२ सूतः) अत्र सदाचारं प्रमाणयति अत इति । यतः घासुदेवादेव श्रेयो भवति अतएव निश्चये । तथात्मप्रसादनी भक्तिर्वासुदेयादेव यतः अती देवतांतरस्त्याज्य इत्याह ॥ १३ ॥ ..
मुमुक्षवो घोररूपान् हित्वा भूतपतीनथ । नारायणकलाः शांता भजन्ति ह्यनसूयवः ॥ १४ ॥ (१।२।२६ सूतः) मुमुक्षय इति घोररूपान् भूतादीन् भूतपतीन् अथ लोकपालानपि श्राद्धचलिपूजाद्य- करणे अनिष्टकारित्वात् । बसायासेप्यल्पदातृत्वाञ्च घोररूपास्ते । कलाः अवतारान् । अन- सूययः देवांतरा निंदकाः । मुमुक्षव इत्यनेन भक्तिसाध्यज्ञानस्य फलं मोक्षो दर्शितः । तन मुमुक्षव इव इत्युपलक्षणम् ॥१४॥ द्वितीये श्रीशुकवाक्यम् ॥ अकामः सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधीः । तीवेण भक्तियोगेन भजेत पुरुष परम् ॥ १५ ॥ (२।३। १० शुकः) तस्मात्सकामोऽकामो या विवेकी तमेव भजेत इत्याह अकाम इति तीयेण व्यभिचा. रादिदोपरहितेन ॥ १५॥ वासुदेवपरा वेदा वासुदेवपरा मखाः । वासुदेवपरा योगा वासुदेवपराः क्रियाः ॥१६॥ वासुदेवपरं ज्ञानं वासुदेवपरं तपः । वासुदेवपरो धर्मों वासुदेवपरा गतिः ॥१७॥ (१।२।२८-२९ सूतः) श्रेया मार्गातरमपि धासुदेवपरमेवेत्याह द्वाभ्याम् वासुदेवपरा इत्याभ्याम् । मखाना बासुदेवार्पणार्थत्वेन वासुदेवपरत्वम् । तत्प्रतिपादका वेदा वासुदेवतात्पर्यका एव । तथा च गीतासु । वेदैश्च सर्वरहमेव वेद्य इति। आसनप्राणयामादिक्रियाणां तत्ज्ञानोपायत्वेन तत्परत्वे योगशास्त्रमपि तत्परमेव । ज्ञानस्य नद्विपयत्वेन तत्परत्वे ज्ञानशास्त्रमपितत्परम् । तपः पदं ज्ञानपरं प्रकरणात् तपोवत् ज्ञानस्यापि शुद्धिहेतुत्वात् स्वर्गादीनां तदानंदांशरूप- त्वात् तत्परत्वे तदर्थकधर्मशास्त्रमपि तत्परमेव । गतिर्गम्यते इति गतिः स्वर्गादिः यद्वा वेदानां तत्परत्वे तत्यतिपाद्यानां मखयोगादीनां तत्परत्व अत्र तपस्तप एव ॥ १६-१७ ॥ प्रथमे नारदवाक्यम् ॥ यमादिभिर्योगपथैः कामलोभहतो मुहुः । मुकुंदसेवया यहत्तथात्माडा न शाम्यति ॥१८॥ (१।६। ३६ नारदः) अतएव तत्पराणां एतेषां सामये हेतुं दर्शयति यमादिभिरिति । आत्मा मनः यद्वत् यथा मुकुंदसेवया तथा यमादिभिन्न शाम्यति अद्धा साक्षात् यमादीनां मनः शोध. कत्वेपि भक्तिमुखनिरीक्षकत्वादिति भावः । योगपथैरित्युपलक्षणं कर्मादिपथैरित्यपि द्रष्टव्यम् ॥१८॥ प्रथमे सूतवाक्यम् ॥ भक्तियोगेन मनसि सम्यक् प्रणिहितेऽमले । अपश्यत्पुरुषं पूर्ण मायां च तदुपाश्रयाम् ॥ १६ ॥ (११७१४ सूतः) अत्रापि भक्तिरेव फलमित्यत्र फलमेय प्रमाणमिति सूतवास्येनाह । भक्ति- योगेति । भक्तियोगेन अमले शुद्ध अतएव प्राणहिते निश्चले अपश्यत् वेदव्यासः ॥ १९॥ तृतीये कपिलदेवः मातरं प्रति । देवानां गुणलिंगानामानुश्राविककर्मणाम् । सत्वे एवैकमनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु या ॥ २० ॥ अनिमित्ता भागवती भक्तिः सिद्धेगरीयसी । जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथा ॥ २१ ।। न केवलं साक्षात्फला भक्तिः किंतु शीघ्रफलापीति उत्तमा भक्तिं लक्षयन्नाह । द्वाभ्याम् । देवानामिति । एकं शुद्धं मनो यस्य पुंसस्तस्य देवानां इंद्रियाणं तद्देवानां च वा या सत्ये विष्यावेय स्वाभाविकी वृत्तिः अन्यविपयेष्विवायत्नसिद्धा अनिमित्ता निष्का- मा सा भागवती भक्तिरित्यन्ययः । कथं भतानां देवानां आनुथविककर्मणां गुरोरुचारण- मनुथ्यत इत्यनुश्रवा वेदः तेनोक्तान्येव कर्माणि येषां गुणलिंगानां गुणा रूपादयः लिंगानि शापकानि येषां रूपाद्युपलब्धिकरणत्वेन तत्कल्पनात् । एतदुक्तं भवति विषयाभिमुखानाम- पी द्रियाणां वेदोक्तविषयमात्रग्रहणात् । तदुक्तम् भगवदाराधनार्य क्रियाकरणाद्यस्य वृत्तिर्भा- गयतीति हेतुकथन सत्ये विष्णण सा वृत्तिरिति भकिलक्षणम्। सा च वाणी गुरपनुकथने. नेत्यादि वक्ष्यमायक्रमेण द्रष्टव्या सिद्ध मोक्षादपि मोक्षस्य सुखरूपत्वात् भक्तो तदनु- भवाद्गरीयस्त्वम् । शर्मरातगोजिनारिय । जरयतीति कोशं लिंगशरीरं आत्माचरणमशान पा। निगीणं भुक्तमन्नादि यथा अनलो जठराग्निर्जरयति भुक्तपरिणामवत् भक्तस्यासा. धारणयत्नविनय मोक्षो भवतीति भावः ॥ २०-२१॥ नैकात्मता मे स्पृहयंति केचित् मत्पादसेवाभिरता मदीहाः । येऽन्योन्यतो भागवताः प्रसज्य सभाजयन्ते मम पारुषाणि ॥२२॥ 3f4cts । तस्माद्रीयस्त्वं श्रीकपिलवचनेन द्रढयति । पंचभिः नेकारमतामिति । एकात्मतां सायुज्यं मोक्षं न स्पृहयंति भक्तिविरोधित्वात् यतः मत्पादसेवायामेव सर्वतो भावेन रताः । अतएवमदीहाः मदर्था ईहा चेष्टा येषां ते । नहि प्राधान्येन किं कुर्वन्ति इत्यपेक्षायामाह येन्योन्यत इति प्रसन्य प्रकर्षेण प्रसक्ति कृत्वा सभाजयन्ते श्रयणकर्ति- नादिना मानयन्तीति ॥ २२ ॥ पश्यंति ते मे रुचिरावतंसप्रसन्नवतारुणलोचनानि । रूपाणि दिव्यानि वरप्रदानि साकं वाचं स्पृहणीयां वदन्ति ॥२३॥ ननु त्वत्पौरुपसभाजनेन किं स्यात्तत्राह । पश्यति ते म इति । प्रसन्नानि वकाणि अरुणानि लोचनानि येषु तैः मटूपैः साकं सह एवं परमेश्वरसाक्षादर्शनानंदो मुक्ती नास्तीति तात्पर्यार्थः ॥ २३ ॥ तैर्दर्शनीयावयवैरुदारविलासहासेक्षितवामसूक्तैः । हृतात्मनो हृतप्राणाश्च भक्तिरनिच्छतो मे गतिमएवीं प्रयुक्त ॥२४॥ मुक्तिसुसं त्वनायासेन भवतीत्याह । तैरिति । तेल पहेतुमिः हृतात्मनः हृतान्त- करणन् हृतप्राणान् हतबहिरि'द्रियान् अनिच्छतापि भक्तान् मम भक्तिः अण्वीं सूक्ष्मां मोक्षलक्षणां गति दशां अपृथगायासलभ्यत्वाल्लघुतरां वा गतिं मुक्ति भक्ति- मुसात् अण्वीमिति वा भारं ग्रामं प्रापयतीनिवत् प्रयुक्त प्रापयतीत्यर्थः । किं भूतैः उदारो विलासोलीला तथा हासा तथा ईक्षितं तैर्वामं मनोहरं सूक्तं येषु तैः ॥ २४ ॥ अथो विभूतिं मम मायिनस्तामैश्वर्यमष्टांगमनुप्रवृत्तम् । श्रियं भागवती वाऽस्पृहयंति भद्रां परस्य ते मेऽ अनुवतेनु लोके ॥२५॥ एवं विभूत्यादिकमपि भक्तावयत्नसाध्यमित्याह । अथो इति अविद्यानिवृत्यन- नरं तां विभूतिं सत्यलोकादिगतां भागसंपत्ति अणिमाद्यष्टांगैश्वर्य'च अनुप्रवृत्तं भक्ति- मनु स्वत एवं प्रवृत्तं भागवती चैकुंठस्थां श्रियं संपत्ति अस्पृहयंति ते न स्पृहयंति। यद्यपि तथापि लोके वैकुटाख्ये अनुयत एव प्राप्नुवन्त्य च ॥ २५ ॥ न कर्हिचिन्मत्पराः शान्तरूपे नश्यति नोऽनिमिपो लेढि हेतिः । येपामहं प्रिय आत्मा सुतश्च सखा गुरुः सुहृदो दैवमिष्टम् ॥२६॥ नन्येवं तर्हि लोकत्वाविशेषात् स्वर्गादिवद् भक्तियोग्यानां कदाचिद्विनाशः स्यात् इत्याशंग्याह । न कहिचिदिति । हे शान्तरूपे देवहूति माता शान्तं शुद्धं यत्सत्वं तद्रपे वैकुंठे या मत्पराः कदाचिदपि न नङ क्ष्यन्ति भोगहीना न भविष्यतीत्यर्थः । यतः तत्र कालोपिन . มนุษย์ मात.
प्रभवतीत्याह । अनिमिषः निमेषशून्यः परग्रासे सर्वदा जानद्रूपः मे मम हेतिः अस्त्रं काल- चक्रमित्यर्थः । तान् नो लेढि न असति कुतः । येषामिति । सुत इव स्नेहविषयः सखेव विश्वासास्पदं गुरुरिव हितोपदेष्टा यतः सुहृदिव हितकारी इष्टं देवं इष्टदेवतेव पूज्यः एवं प्रियः विपयवत् । आत्मा देहः तद्वत् नतु आत्मा सरूपं साधारण्यात्तदभिमानस्यत्व त्राविवक्षितत्वात् एवं सर्वभावेन ये मां भजति तान् न कालचक्रं ग्रसतीत्यर्थः । अयंप्रकर- णार्थः यः सकाम भको प्रवृत्तः पश्चात्स्वाद लन्ध्या तान् विहाय भक्तिमेवेच्छति करोतिच। तस्य पूर्वकामान् कदाविद्भगवान् पूरयत्येव । भक्तकामितार्थप्रदातृत्वनियमात् तदिदमु- कमनिच्छतापि यस्तु ध्रुत्वा वा प्रसंगात् अनुभूय भक्तिस्वादं निष्काम एव भगवंतं भजते तस्य भक्तिसुखं सदा भवत्येवेति । अधिकंतु वैकुंठलोके ऐश्वयादिसुखमसाधारणमिति भक्तिः प्रसिद्धसिद्धरप्यधिकेति दिक् ॥ २६ ॥ इमं लोकं तथैवामुमात्मानमुभयायिनम् । आत्मानमनु ये चेह ये रायः पशवो गृहाः ॥ २७ ॥ विसृज्य सर्वानन्यांश्च मामेवं विश्वतोमुखम् । भजत्यनन्यया भक्त्या तान्मृत्योरतिपारये ॥ २८ ॥ नान्यत्र महगवतः प्रधानपुरुषेश्वरात् । आत्मनः सर्वभूतानां भयं तीव्र निवर्तते ॥ २६ ॥ (३।२५। ३१-४० कपिल:) एवंभूतां भक्ति एकांतभक्तेभ्यो ददामि नान्येभ्य इति तद्वाक्येनैवाह द्वाभ्याम् । इममित्याभ्याम् उभयायिन लोकद्वयगामिनं आत्मानं सोपाधिकं आत्मानं अनु ये पुत्र. फलनादयः ये पश्चादयः राया धनानि । अन्यांश्व परिग्रहान् चिसृज्य मां भजति मृत्योः संसारात् अतिपारये अतिपारयामि तादृशक्तिदानेन संसारपारं नयामीत्यति- पदस्यार्थः । अन्येभ्यस्तु निर्वाणादीन् ददामीति भावः । अतो न केवलभक्तमुमुक्षु भत्तयोरप्यविशेष इति स्वतः पुरुषार्था भक्तिरिति द्रष्टव्यम् ॥ २८ ॥ अभक्तानां तु न कथंचिन्मोक्ष इत्याह । तद्वाक्येनैव द्वाभ्याम् । नान्यत्र मत इत्या. भ्याम् ।मत् मत्तो भगवतः अन्यत्र मां विना सर्वभूतानां आत्मनः भगवतः इत्यैश्वर्य प्रधान पुरुपयोरीभ्यरादिति निरपेक्षितत्वं प्रात्मन इति हिनकारित्वं तीवं संसारलक्षणम् ॥ २९ ॥ तस्मात्त्वं सर्वभावेन भजस्व परमोठिनम् । तग्दुणाश्रयया भक्त्या भजनीयपदांबुजम् ॥ ३० ॥ (३ । ३२ । २२ कपिलः) परमेष्ठिन मामेय तान् तान् गुणान् भक्तयात्सल्यादीनधिकृस्य प्रवृत्तया ॥ ३०॥ तपणा . तमेव वत्साश्रय भृत्यवत्सलं मुमुक्षुभिर्मुग्यपदाब्जपहातिम् । अनन्यभावे निजधर्मभाविते मनस्यवस्थाप्य भजस्व पूरुपम् ॥३१॥ पवं श्रीकपिलवाक्यमुपसंहत्य नान्यत्रेत्यत्रैवार्थे धूपं प्रति सुनीतिवाक्यमाह द्वाभ्याम् । तमेव वत्सेति । मृग्या अन्वेपणीया पदाम्जयाः पद्धतिः मार्गो यस्य । तमेवाश्रय शरणं भजस्वेत्यन्वयः। यथा लोकपि भीतः शरणं प्रविश्य सेवां करोति । नान्यस्सिन्मावो यस्य तस्मिन् । निजधम्मै विते शोधिते मनसि संस्थाप्य नित्यं सरन् भजस्व । नान्यथा हितसिद्धिरितियाक्यार्थः ॥ ३१ ॥ नान्यं ततः पापलाशलोचनाद दुःखछिदं ते मृगयामि कंचन । यो मृग्यते हस्तगृहतिपाया श्रियेतरैरंग विमृग्यमानया ॥ ३२ ॥ (४। ८ । २२-२३ सुनीतिः) तमेव इत्यनेन सूचितं सर्वोत्तमत्वं प्रपंचयति । नान्यमिति । हस्तेन तद्विरहताप- शांत्यर्थं तत्पूजार्थं या गृहीतं पद्मं यया हे अंग ध्रुव इतरैर्ब्रह्मादिभिः ॥ ३२ ॥ अथो भजेत्वाखिलपूरुषोत्तमं गुणालयं पाकरेव लालसः । अप्यावयोरेकपतिस्पृधोः कलिन्न स्यात्कृतत्वचरणकतानयोः ॥ ३३ ॥ ननु लक्ष्मीरपिकथं तमेव भजते सकलपीरुपशालित्वेन सर्वोत्तमत्वादिति पृथुवचनेनाह द्वाभ्याम् । अथो भजे त्वा इत्याभ्याम् । अथ स्वप्रकरणक्तहेतास्त्वामेव भज इति साधा- रणम् । एतद् दृष्टांतेन स्पष्टयति पद्मकरा लक्ष्मीरिष यथान्यवरत्यागेन लक्ष्मीः त्वां भजते तद्वत् । नन्वेयं तर्हि तया सह कलहः स्यात् । तत्राह । एकस्मिन्पत्यो त्वयि स्पर्द्धमान- योरावयाः कर्मिणामिन्दादिनेव मे मया सह कलिन्न स्यात् तत्र तुः कृतस्त्वञ्चरणयोरे- कस्तानो मनोविस्तारो याभ्यां त्वचरणमहिनाकलिन स्यादिति भावः । यद्वा । अपि शब्दो वितर्कार्थः तया सह कालर्किन्न स्यादिति वित यति कालेहेतुः एकोत। ननु पर्यायेण सेवायां न स्यात् नेत्याह । कृतैति। अविशेषाधुगपदिति विशेषः ॥ ३३ ॥ :. जगज्जनन्यां जगदीशवैशसं स्यादेव यत्कर्मणि नः समीहितम् । करोपि फलवप्युरुदीनवत्सलः स्वएवधिष्ण्यभिरतस्य किं तया ॥३४॥ (४।२० 1 २७-२८ पृथुः) अथापि मे भयं नास्तीत्याहोजगजनन्यामिति । यत्कर्माणि यस्याः कर्माणि त्वत्सेवा- रूपे नः समीहितं नोऽस्माकं इच्छा भवति । अभयहेतुमाह । करोपि फल्गु तुच्छमपि उरु करोपि यतो दीनवत्सलः । निःस्पृहश्चेत्याह । स्वस्वरूप एव अभिरतस्य तव किं तया प्रयोजनं तां नाट्रियस इत्यर्थः । एवं प्रकृत्यैव भगवता भक्तवात्सल्यं दर्शितं वस्तुनस्तु विष्णुभक्तान् मातेचानुगृहाति लक्ष्मीः तदुक्तं जगजनन्यामिति ॥ ३४॥ २
C
यः परं रहसः साक्षान्त्रिगुणाजीवसंज्ञितात् ।
भगवन्तं वासुदेवं प्रपन्नः स प्रियो हि मे ॥ ३५ ॥
(४।२४ । २८ रुद्रः)
अथ भागवता यूयं प्रियाःस्थ भगवान् यथा ।
न मे भागवतानां च प्रेयानन्योस्ति कर्हिचित् ॥३६॥
(४।२४। ३० रुद्रः).
एवं विष्णुभक्तो रुद्रस्यापि प्रियो भवति इत्यत्र प्रचेतसः प्रति रुद्रवचनमाह
द्वाभ्याम् । यः परमिति यः
सुदेवं प्रपन्नः स हि स एव मे मियः प्रियकदपराधेपि
नाप्रिय इति वा। कथं भूतं रहसः सूक्ष्मात् त्रिगुणात् प्रधानात् जीवसंशितात् पुरुषाद्यः
परं प्रकृतिपुरुपयोनि यंतारमित्यर्थः ॥ ३५ ॥
अतएव यूयं मे प्रियाः । इत्याह । अथेति । भवद्भिरपि मयि प्रीतिः कार्य त्याशये-
नाह । मत्मत्तोरन्यः॥ ३६॥
तत्कर्म हरितोपं यत्सा विद्या तन्मतिर्यया ।
हरिभृतामात्मा स्वयं प्रकृतिरीश्वरः ॥ ३७ ॥
(४।२९ । ४९ नारदः)
एवं रुद्रवाक्यमुदाहृत्य स वै पुंसां परो धर्म इत्यनेनोक्तं सर्वोपायानां भगवत्परत्वं
युक्तमेवेत्याह । तत्कर्मेति हरेस्तोपो येन तस्मिन् हरी मतिर्यया अत्र हेतुहरिरिति हरिह-
भृतामात्मा ईश्वरश्च । तत्र हेनुः स्वयं स्वातन्त्रण प्रकृतिः कारणम् ॥ ३७॥
यस्यास्ति भक्तिर्भगवत्यकिंचना सर्वैर्गुणैस्तत्र समासते सुराः ।
हरावभक्तस्य कुतो महद्गुणा मनोरथेनासति धावतो बहिः ॥३८॥
हरिहि साक्षाहगवान् शरीरिणामात्माझपाणामिव तोयमाप्सितम् । .
हित्वा महांस्तं यदि सजते गृहे तदा महत्त्वं वयसा दंपतीनाम् ॥३६॥
(५। १८ । १२-१३ प्रहादः)
अतएव देवतांतरोपासनमपि भयगताचंतर्भवतीत्यन्वयव्यतिरेकत्वेनाह ।
पस्यास्तीति । अकिंचना निष्कामा मनः शुद्धी हरेर्भतिर्भवति ततश्च तत्प्रसादे सति सर्वे
देवाः सर्वगुणधर्मनानादिभिः सह तत्र सम्यगासते नित्यं वसन्ति। गृहाद्यासक्तस्य तु
हरिभक्तायसंभयात् कुतो महतां गुणाः शानवैराग्यादयो भवंति । असति विषयसुये
मनोरथेन पहिर्धावतः ॥ ३८॥
- ननु* हरिविमुखस्य गृहाद्यासक्तस्यापि लोके महत्त्वं दृश्यते तत्राह हरिरिति । यथा झपाणं मीनानां ईप्सितम् तोयमेवात्मा तेन विना जीवनाभावात् महानिति निखिल गुणप्रसिद्धोपि हरिमीदृशं हित्वा यदि गृहे सजते तदा दंपतीनां मिथुनानां शूद्रादिप्यपि प्रसिद्धं चयसैव केवलं यन्महत्त्वं तदेव तस्य भवति नतु शानादिना । मिथुनेषु पूज्यमानेषु स्त्रीभ्यः पुंसां महत्त्वं बालमिथुनेभ्यश्च वृद्धमिथुनानां महत्त्वं यथेत्यर्थः । तन्महत्त्वमुपहा सास्पदमिति भावः ॥ ३९ ॥ स वै पतिः स्यादकुतो भयः स्वयं समंततः पाति भयातुरं जनम् । स एक एवैतरथा मिथो भयं नैवात्मलाभादधिमन्यते परम् ॥ ४० ॥ (५।१८।२० रमा) . तदेवं सर्वात्मना भगवानेव भजनीयो नत्वन्ये देवादयोपि स्वरक्षायामप्यक्षमत्या- दित्याशयेनाह स वै पतिरिति । स वै एवं भूतः भगवानेक एव नान्यः या भगवान् आत्म- लाभात् परमन्यत् अधि अधिकं न मन्यते इतरथाऽन्याधीनमुखस्य न स्वतंत्रतास्वतंत्राणं नानात्वेन च मंडलेश्वराणामिव मिथो भयं स्यात् ॥ ४० ॥ सुरोऽ सुरोवाप्यथ चानरोऽनरः सर्वात्मना यः सुकृतज्ञमीश्वरम् । भजेत रामं मनुजाकृति हरिं य उत्तराननयत्कोशलान् दिवम् ॥४१॥ (५। १९ । ८ हनूमान् ) अतः श्रीभगवानेव सर्वैः सेव्य पच नतु सत्कुलजन्मादिकं तस्य तापहेतुरित्यत्र हनूमद्वचनमुदाहरति द्वाभ्याम् । सुरोऽसुरो वेति । सुरो देवः असुरो दैत्यः नरो मनुष्यः अनरः मनुप्यादन्यः यः कोपि हरि भजेन स एवोत्कोत्तोपमामोतीति विशेषः। मनुजा कृतिमिति उपासनाभिप्रायं सुकृतज्ञ अल्पीयस्यापि भजने बहुमानिनं उत्तरान् कोशलान् अयोध्यावासिनो दिवं वैकुठं अनयत् ॥ ४१ ॥ 'न जन्म नूनं महतो न सौभगं न वाक् न बुद्धि कृतिस्तोषहेतुः ।। तैर्यद्विसृष्टानपि नो बनौकसश्चकार सख्ये वत लक्ष्मणाग्रजः ॥४२॥ (५। १९ । ७ हनूमान् ) तत्रात्मानमेव दृष्टांतयति न जन्म नूनमिति महतः पुरुषाजन्म महतो रामस्य वा सौभग सौंदर्य प्राकृतिर्जातियत् यस्मात् तैः जन्मादिभिः विसृष्टानपि नो वनौकसः वनचरान् वत अहो लक्ष्मणस्याग्रजोपि सखित्वे कृतवान् अनुगृहीतवानित्यर्थः ॥ ४२ ॥ सत्यं दिशयथितमथितो नृणां नैवार्थदो यत्पुनरार्थिता यतः । स्वयं विधत्ते भजतामनिच्छतामिच्छापिधानं निजपादपल्लवम् ॥४३॥ (५। १९ । २७ देवाः) 30 * भक्तिरहितस्य गृहाद्यासक्तस्य इति पाठान्तरम् ।
तेष्वपि निष्कामाः कृतार्था इत्याह । सत्यमिति। अर्थितः प्रार्थितः सन् अर्थितं ददातीति सत्यं तथापि परमार्थदो न भवति यत् यस्मात् यतो दत्तानंतरं पुनरप्यर्थिता भवति ननु नार्थितश्चेन्न किमपि दद्यात् इत्याशंन्याह । अनिच्छतां निष्कामाना इच्छापिधानं आच्छादकं सर्वकामपूरकं निजपादपलवं स्वयमेव संपादयति यद्वा कामेनापि भजतां कृपया परमया परमहितमेव विधत्त इत्याह । सत्यम् दिशतीति अर्थितः सन् अर्थितं दिशतीति सत्यम् । पुनः पुनर्थितो नैव ददातीति कुतः यतः अर्थदः । विषयाश्वानर्थाः । तर्हि किं ददातीत्यपेक्षायामाह । निजपादपल्लवं इच्छापिधानं तेपामनिच्छतामपि घि- धत्ते । यतः कोपि कामा नोदेति । अनर्थप्रार्थनेपि परमार्थद एवं प्रकृतिः । यथा माता बालानां मुखान् मृदमपनीय रुदतमामनिच्छतां शर्करां ददाति शातरसो बाल मृदं विहाय शर्करायामनुरज्यते । तदुक्तं कारुणिकत्वात् स्वयमिति ॥ ४३ ॥ तत्साधु मन्येऽसुरवयं देहिनां सदा समुद्विग्नधियामसदग्रहात । हिल्लात्मपातं गृहमंधकूपं वनं गतो यद्धरिमाश्रयेत ॥ ४४ ॥ (७१५१५प्रहादः) ननु महान्तोपि कामभोगार्थ भजन्ते सत्यं न ते महांतः किंतु विषयभोगत्यागेनै- तत्साधुकारित्वमित्यत्र प्रह्लादवचनमुदाहरति तत्साधुमन्ये इति । हे असुरवयं असद्ग्रहात् अहं ममेति मिथ्याभिनिवेशात् हेतोः सम्यक् उद्विग्नाधीर्येपाम् । वनं गतः सन् हरिमाश्रयेतेति यत् तदेव साधु मन्ये । कथं भूतं गृहं हित्वा आत्मनः पातं अधःपाते निमित्तं कुतः अंध. कूपवत् माहायहं वनं गता गृहादावनासक्तः सन् हरिमाश्रयेत भजेतेति यत्साधु मन्ये यो हरिमाश्रयेत्स एव चनंगतः अनासग एव गृहपरित्यागः नतु सर्वोपायत्वेन वनगमन मुहुई श्यं वस्तुतस्तु धनगमनं संगपरित्यागो वाद्धव्यः तस्मात्साधूक्त स वै पुसा मिति ॥४४॥ पष्ठे यमवाक्यम् । एतावानेव लोकेस्मिन्पुंसां धर्मः परः स्मृतः । भक्तियोगो भगवति तन्नामग्रहणादिभिः ॥ ४५ ॥ (६।३।२२ यमा) यतो भक्तिद्वारा तेपा परत्व उत्कृष्टत्वम् । भक्तस्तु स्वन एवं परत्वमुत्कृष्ट- त्वम् इत्याह परत्व भक्तपु स्वतएव परत्वमित्याह । एनावानिति । अक्षयफलत्वात् । एतावानेच या भक्तियोगः ॥१५॥ अविस्मितं तं परिपूर्णकामं स्वेनैव लाभेन समं प्रशान्तम् । बिनोपसर्पत्यपरं हि बालिश: श्वलांगुलेनातितितति सिंधुम् ॥४६॥ (६।९।२२ देवा.) * पतन्ते इति पाठान्तरम् । परः उत्कृष्टः अतएव ये भगवत आश्रयं परित्यज्य आश्रयान्तरेण संसारं तमिच्छंति ते न तरतीत्याह अविस्मितमिति । अविलितं तं निरहंकारं कुतः शांतं रागादिशून्यं तच्च कुतः स्वेनैव लाभेन परिपूर्णकामं तय कुतः उपाधिपरिछेदशून्यं श्वलांगूलेन समुद्रमतितर्तु- मिच्छति यथा तेन समुद्रतरणं न भवति तथा निरीश्वराश्रयेण व्यसनार्णवतरणं न भवतीति ॥ ४६॥ नारायणपराः सर्वे न कुतश्चन बिभ्यति । स्वर्गापवर्गनरकेष्वपि तुल्यार्यदर्शिनः ॥ ४७ ॥ (६। १७ । २८ रुद्रः) नन्वेवं देवपित्रादिभ्योऽभजने भयं स्याने त्याह। नारायणपरा इति । सर्व स्त्री- शदादयोपि कुतश्चन कस्मादपि न विभ्यति न काप्यनुरज्यंतेवेति भावः यतः स्वर्गादा एवं तुल्योऽर्थः प्रयोजनमिति दुष्टं शीलं येषां ते तथा ॥ ४७ ॥ वासुदेवे भगवति भक्तिमुद्दहतां नृणाम् । ज्ञानवैराग्यवीर्याणां नेह कश्चिद् व्यपाश्रयः ॥ ४८ ॥ (६।१७। ३१ रुद्रः) अता भागवतानां निस्पृहत्वं उचितमेचेत्याह । घासुदेवेति ज्ञानवैराग्ययार्वीर्य बलं येषां तेषां विशिष्टयुद्धया आश्रयणीयार्थी नास्ति ॥ ४८॥ मतिर्न कृपणे परतः स्वतो वा मिथोभिपद्येत गृहनतानाम् । प्रदान्तगोभिर्विशतां तमिश्रं पुनः पुनश्चर्वितचर्वणानाम् ॥४६॥ न ते विदुः स्वार्थगतिं हि विष्णुं दुराशया ये बहिरर्थमानिनः । अंधा यांधैरुपनीयमाना वागीशतन्त्र्यामुरुदान्नि बहाः ॥५॥ (७।५।३०-३१ प्रहादः) तहि सर्वैर्भगवानेव किमिति न सेव्यते तत्राह मतिर्न कृष्णेति । परतः स्वता वा अन्योन्यता वा नाभिपद्यत न संपद्यत । केषां गृह एव व्रतं संकल्प इति कृत्ययिंता येषां अतएवादान्तैरनुपरतैर्गोभिरिद्रियहेतुभूतैः तमित्र संसारं विशतां तत्र चर्वितस्यैचर्वणं येषां तस्माद्विपयसंगदोपात् सर्वे तं भजंत इति भावः॥४९॥ मनु श्रीकृष्णस्य परमानंदरूपत्वात् तेपि तन्निष्ठा एव किन्न भवंति तदज्ञानादित्याह । न ते विदुरितिये दुराशयाः। विपयवासितान्तःकरणाः तेहि विदुः तन हेतुः स्वस्मिन्न वार्थः पुरुषार्थोयेषां तेषां गति गम्यं । ननु तेपि गुरूपदेशाद्विष्णु शास्यन्ति तत्राह । बहिर्विपयेप्वों येषां ते बहिरास्तानेव गुरुत्वेन मंतुशीलं येषां ते नित्यं विषयासक्तचरितश्रद्धालय इत्यर्थः । अतो अंधैरुपनीयमाना अन्धा यथा पंथानं न विदुः किंतु गर्ते पतन्ति तथा तेपि ईशस्य तन्न्यां दीर्घरज्वां वेदलक्षणायां उरूणि दामानि ब्राह्मणादिनामानि यस्यां तस्यां काग्यैः AHIR *
कर्मभिर्बद्धा एव भवन्तीत्यर्थः । तदुक्तं विपयाविष्टचित्तानां विष्ण्यावेशः सुदूरतः वारुणी
दिग्गतं वस्तु व्रजन्नद्रों किमाप्नुयात् । तस्मात् यावद्विषयवासना नाक्रमति तावदारभ्य
सर्वास्ववस्थासु भगवानेव भजनीय इति समुदायार्थः ॥ ५० ॥
कौमार आचरेत्याज्ञो धर्मान् भागवतानिह ।
दुर्लभं मानुषं जन्म तदप्यध्रुवमर्थदम् ॥ ५ ॥
(७।६।१ प्रह्लादः)
तदेवाह कौमार इति । इहैव मानुषजन्मनि धर्मान् आचरेत् । यत अर्थदमेतत् ।
तत्र च कौमार एव यतस्तदप्यध्रुवम्। न चैवं भूतं जन्मान्तरं यनस्तदुर्लभम् । तत्र धर्माने-
वाचरेत् न सुखार्थे प्रयासान् । तत्रापि भागवतानेव न काम्यान् । कौमार एव कौमार-
मारभ्येत्यर्थः ॥५१॥
न ह्यच्युतं प्रीणयतो बह्वायासोऽसुरात्मजाः ।
आत्मत्वात्सर्वभूतानां सिद्धत्वादिह सर्वतः ॥ ५२ ॥
(७।६। १९ प्रह्लादः)
नच बालवृद्धानां नद्भजनमशक्यमित्यत्र प्रहादवचनमाह । नह्युच्युतमिति हेअसुरा-
त्मजाः । न ह्यात्मभजने प्रयासो भवति न च दुर्लभ इत्याह । सिद्धति ॥ ५२ ॥
कोतिप्रयासो सुरवालका हरेरुपासने स्वे हृदि छिद्रवत्सतः ।
स्वस्यात्मनः सख्युरशेपदेहिनां सामान्यतः किं विषयोपपादनैः ॥५३॥
रायः कलत्रं पशवः सुतादयो गृहा महीकुंजरकोशभूमयः ॥
सर्वेर्थकामाः क्षणभगुंरायुपः कुर्वन्ति मर्त्यस्य कियत प्रियं बलाः॥५४॥
एवं हि लोकाः क्रतुभिः कृता अमी क्षयिष्णवः सातिशयान निर्मलाः ।
तस्माददृष्टश्रुतदूपणं परं भक्त्यैकयेशं भजतात्मलब्धये ॥ ५५ ॥
(७।७।३८-४०)
तथा रेत्यंतरमप्याह । कातीति । छिद्रयत् आकाशवत् सर्वदा वर्तमानस्य विपयाणा•
मुपपादनः अर्जुनैः किं नत्र हेतुः सर्वदेहिनां सामान्यतः साम्यम् ॥ ५३॥
तस्माद्विपयाणं शुफरादिसाधारणत्वात् तनिष्ठत्वे तैरपि विशेषापत्तेः निष्फलं च
विण्यार्जनमित्याद । राय इति । रायः अर्थाः । क्षणं भंगुरमायुर्यस्य येपामादीनां या
अतएय यालाः तदुक्तमितिहासे । धनं हि पुरुष लोके पुरपं धनमेव च । अवश्यमेकं त्यजति
तसातिधनतृप्णया ॥ ५४॥
. एवंहि । अक्षय्यं हि चातुर्मास्ययाजिनः सुरतं भवतीत्यादिना श्रुताः स्वर्गादयोपि न सेवाहर्हा इत्याह । एवंहीति । अमी लोकाः स्वर्गादयः क्षयिष्णुत्वे हेतुः क्रतुभिः कृता इति । तद्यथेह कर्मजिता लोकः क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्यजिता लोकः क्षीयत इति ध्रुतेश्च अतएव पुण्यतारतम्येनसातिशयाः न्यूनाधिकभावापन्नाः तसात् न च निर्मला स्पर्धादि- मत्वात् न विद्यते दृष्ट ध्रुते च दुपणं यस्मिन् तमीशं भस्त्या उक्तया नवविधया भजन प्राधयन ॥ ५५॥ तस्मादर्थाश्च कामाश्च धर्माश्च यदपाश्रयाः। भजतानीहयात्मानमनीहं हरिमीश्वरम् ॥ ५६ ॥ (७।७।४८ प्रहादः) तस्माद्भक्तयर्थमेव भजेत न च धर्माद्यर्थमपि पृथक् यतेतेत्याह । तस्मादिति । यदपाश्रयाः यदधीनाः अनीहया भोगानिच्छया ॥५६॥ नालं द्विजलं देवत्वमृपित्वं वासुरात्मजाः प्रोणनाय मुकुन्दस्य न वित्तं न बहुज्ञता ॥ ५७ ॥ ७।७।५१ प्रहादः) न च धर्माद्यर्थमपि पृथक् यतेतेत्याह । यदपाश्रया यदधीनाः अनीहया भोगा- निच्छया ॥ ५७॥ न दानं न तपो नेज्या न शौचं न व्रतानि च । प्रीयतेऽमलया भक्त्या हरिरन्यविडम्बनम् ॥ ५८ ॥ ७।७।५२ प्रहादा) नन्वेवं दैत्यानामस्माकं कथं ब्राह्मणादिकृत्यै भगवद्गजने अधिकार इति चेत् न । भगवद्भक्तावधिकारिनियमाभावात् इत्याह । नालमित्याभ्याम् । अमलया निष्कामया विडंबनं नटनमात्रम् ॥ ५८ ॥ मन्ये धनाभिजनरूपतप:श्रुतौजस्तेजःप्रभावबलपौरुषबुद्धयोगाः । नाराधनाय हि भवन्ति परस्य पुंसो भक्त्या तुतोप भगवान गजयूथपाय॥५६॥ ७।९।९प्रहादः) इममेवाएं सदृष्टान्तमाह मन्य इति । अभिजनः सत्कुले जन्मरूपं सौंदर्य श्रुतं पांडित्यम् । ओजः इन्द्रियनैपुण्यं तेजः कांतिः । प्रभावः प्रतापबलं शारीरं पौरुपमुद्यमः । बुद्धिः प्रज्ञा योगोऽष्टांगः । एते धनादयो द्वादशापि गुणाः परस्य पुंसः श्रीकृष्णस्य आराध. नाय न भवन्ति हि यतः केवलया भक्त्यैव गजेन्द्राय उकधर्महीनायापि भगवास्तुष्टोऽभवत् तस्मात्साधूक्त कौमार इत्यादि । ५९ ॥
+
( १६ )
चित्रं तवहितमहोमित योगमाया लीलाविसृष्टभुवनस्य विशारदस्य ।
सर्वात्मनः समदृशो विषमस्वभावो भक्तप्रियो यदसि कल्पतरुस्वभावः ॥६॥
41२७ । ८ प्रह्लादः)
नन्यभिजनाभिमतो योग्यान् ना विहाय तद्रहितभक्तमात्रे गजेंद्रे तोपः कथमिति चेत्
भक्तिमात्रमाह्यस्वभावत्वात् भगवतइत्यत्र वामन प्रति प्रह्लादवचनमाह । चित्रमिति तवे-
हितं अहोचित्रं किं तत् सर्वात्मन समदृशः विषमस्वभाव इति यत् सर्वात्मतत्त्वे विचित्र-
चरितत्वे हेतुः अमिता अचिंत्या योगमाया तस्या लीला तथा विसृष्टानि भुवनानि येन तस्य
अहो इत्यत्र संघिरापः समहकत्वे हेतुः विशारदस्य सर्वशस्य अथवाभक्तिप्रियत्वेपि तव वैप-
ग्यं नास्त्येव यतः कल्पतरुस्वभावः सन्भक्तिप्रियासि नहि कल्पतरुराश्रितानामेव कामान्
पुरयन् विषमा भवतीत्यर्थः तस्माद्तौ सर्वधिकारिणः तत्प्रसादेन भक्तिरेव कारणं नत्व-
भिजनादि इति सिद्धम् ॥ ६॥
स्वमातुः स्विन्नगात्राया विश्रस्तकबरस्रजः ।
दृष्ट्वा परिश्रमं कृष्णः कृपबासीत्स्वबन्धने ॥ ६१ ॥
एवं संदर्शिता चंग हरिणा भक्तवश्यता । Lal
स्ववशेनापि कृष्णन यस्येदं सेश्वरं वशे ॥ ६२॥
( १० । ९ । २८-१९ शुकः)
केवलं भक्तिप्रियो भगवान् भक्तवश्योपीति । शुकवास्येनाह चतुर्भिः। स्वमातु.
रित्यादिभिः । स्थमातुर्यशोदाथारर्जुनसधानेन स्विन्नगात्राया अतएव विनस्ताः कव.
रेभ्यः सजो यस्याः कवरनजी विनस्ता वा मदर्थो विश्राम्यतीति कृपया स्वबन्धनार्थमा.
सीत् उलूपले बंधनं कारयामासंत्यर्थः॥ ११ ॥
अंगेति राजसंबधित स्वयशेन स्वतन्त्रेण इदं जगत्संसार. ॥ २ ॥
नेम विरिच्यो न भवो न श्रीरप्यंगसंश्रया ।
प्रसाद लेमिरे गोपी यत्तत्याप विमुक्तिदात् ।। ६३ ॥
नायं सुखापो भगवान् दहिनां गोपिकासुतः ।
ज्ञानिनाञ्चात्मभूतानां यया भक्तिमतामिह ॥ ६४ ॥
(१०।९।२०-२१ शुकः)
भगवत्प्रसादमन्यपि लभंत इदं त्वतिचित्रमित्याह नेममिति । विरिंच्या पुत्रोपि भवः
स्यात्मापि थी यापि । पतं न लेमिरे गोपी यशोदा यत्प्रसादरुपं तत्पूर्वोक्त धन्धनं ततः
एप्पाहा॥३॥
। १७ ) ननु कथमेवं भक्तवश्यत्वादेवेत्याह ॥ नायमिति देहिनां देहाभिमानिनां तापसा- दीनां शानिनां निवृत्ताभिमानानामपि सुखापः शानेनैव तेपां उद्धारः स्यात् भक्ति विना ज्ञानमपि न सिद्धयोदित्याह ब्रह्मवाक्येन ॥ ६४ ॥ श्रेयः स्तुति भक्तिमुदस्यते विभो क्लिश्यंति ये केवलबोधसिहये। तेपामसौं क्लेशलव एव शिप्यते नान्यद्यथास्थूलतुपावघातिनाम् ॥६५॥ पुरेह भूमन बहवोपि योगिनस्तदर्पितेहा निजकर्मलब्धया । विबुध्य भक्त्यैव कथोपनीतया प्रपेदिरेजोऽच्युत ते रतिं पराम् ॥ ६६ ॥ (१० । १४ । ४-५ ब्रह्मा) श्रेयः म तिमिति । श्रेयसां अभ्युदयापवर्गलक्षणनां नु तिः सरणं प्रभावो यस्याः सरस इव निझराणं तां ते तव भक्ति उदस्य त्यक्ताश्रेयसां मार्गभूतामिति वा तेषां लोश- ल क्लेश एवावशिष्यते नान्यत् यथा स्थूलतुपाववातिनाम् । अयं भावः यथा अल्पप्रमाणं धान्यं परित्यज्य अंत:कणाहीनान स्थूलधान्याभासान् तुपान् ये वध्नन्ति तेषां न किंचि- त्फलम् एवं भक्ति तुच्छोकृत्य ये केवल योधाय यतते तेपासपीति ॥ ६५ ॥ अत्र सदाचारं प्रमाणयति पुरेति । इह लोके ये पूर्व योगिनोपि संतः योगैः शानमप्राप्य पश्चात्त्वदर्पितेहाः त्वयि अर्पिता इहालौकिक्यपि चेष्टा यैस्तं निजकर्म- लण्यया त्वदर्पितैनि जैः कर्मभिलब्धया त्वय्यर्पिता ईहा च निजानि कर्माणि च तैः लब्धये- 'त्यंतमेकं पदं या कथोपनीतया कथया त्वत्समीपं प्रापितया त्वत्कथाश्रवणप्रसादादुत्पन्न- त्या भक्त्यैव विबुध्य आत्मानं ज्ञात्वा अञ्जः सुखेनैव ते परां गति प्राप्ताः ॥ ६६ ॥ तस्मिन् भवन्तावखिलात्महेतौ नारायणो कारणमर्त्यमूर्ती । भावं विधत्तो नितरां महात्मन् किंवावशिष्टं युवयोस्तु कृत्यम् ॥ ६७ ॥ (१०। ४६ । ३३ उद्धवः) एवं भक्तस्य न किंचित् कृत्यमवशिष्यते इत्यत्र नंदं प्रति उद्धववाक्यमुदाहरति तस्सिन्निति । अखिलानामात्मा हेतुश्च हे महात्मन् नंद युवयोः यशोदायास्तव च ॥ १७॥ दानवततपोहोमजपरवाध्यायसंयमैः । श्रेयोभिर्विविधैश्चान्यैः कृष्णे भक्तिर्हि साध्यते ॥ ६८॥ (१०।४७ । २४ उद्धवः) अवहेतुमाह दान इति भक्तौ सिद्धायां किं तत्कारणानुष्ठानेन तस्मात्साधूक्त स वै पुंसामिति भावः ॥ ६८॥ केमास्त्रियोवनचरीभिचारदुष्टाः कृष्णे क्व चैप परत्मनिरूढभावः । नन्धीश्वरोनुभजतो विदुपोपि साक्षाच्छ्यस्तनोत्यगदराज इवोपयुक्तः ॥६६॥ (१०।४७१५९ उद्धवः) . .
el एवं जातिव्यापारनैरपेक्ष्येण भगवदनुग्रहे अविद्वदविहितापि भक्तिरेवकारण- माह उद्धववायन क्येमा इति । वनचर्यो गोप्यः कापणेऽधिकरणे एप गोपीविषयः कृष्णस्य तासु स्नेह इत्यर्थः । यद्वा कृष्ण तासां स्नेह इत्यर्थः । ननु कथमेवम् । तत्राह साक्षागजतः पुंसः नु अहो उपयुक्तः सेवितः अगदराजः अमृतं यथेति ॥ ६९॥ नायं श्रियोग उ नितान्तरतेः प्रसादः स्वॉपिता नलिनगन्धरुचां कुतोन्याः। रासोत्सवेऽस्य भुजदंडगृहीतकंठलब्धाशिषांय उदगाइजवल्लवीनाम्॥७०॥ (१०।४७ । ६० उद्धवः) ईश्वरो भक्तान भजत इत्युक्तं तदेवाह नायमिति । अंगे वक्षसि नितान्तरः श्रियापि नायं प्रसादानुग्रहोस्ति नलिनस्येव गंधः रुक्कांतिश्च यासा तासां स्वर्यापितामपि नास्ति अन्याः पुनस्तादृशप्रसादयोग्याः कुतः अस्य कृष्णस्य भुजदण्डाभ्यो गृहीतः आलिंगितः कठस्तेन लब्धा आशिपो थाभिः तासां गोपीना य उदगातु अविर्ब भूव तस्मा इति प्रेमै- कलभ्यो भगानित्यर्थः॥ ७० ॥ आसामहोचरणरेणुजुषामहं स्यां वृंदावने किमपि गुल्मलतौषधीनाम् । यादुस्त्यज स्वजनमार्यपंथं च हित्वा भेजुर्मुकुंदपदवीं श्रुतिभिर्विमृग्याम्॥७१॥ (१०४७।१९६१ उद्धवः) किंच भगवत्याप्त्युपाये दोपापि गुण पवेति दर्शयन्न व प्रास्तां तावद गोपीनां भाग्यं ममत्वे तात्प्रार्थ्यमित्याह । आसामिति । आसां गोपीनां यश्चरणरेणुस्तं भजतां गुल्मादीनां मध्ये अहं किमपि स्याम् । इत्याशास्ते आसां कासामित्याह । आर्याणं मार्ग धर्ममपि हित्वा ॥ ७१॥ न ब्रह्मणः स्वपरभेदमतिस्तव स्यात्सवात्मनः समदृशः स्वसुखानुभूतेः । संसेवतां सुरतरोरिव ते प्रसादः सेवानुरूपमुदयो न विपर्ययोत्र ॥७२॥ (१०१ ७२ । ६ युधिष्ठिर) अत्र भक्तिमाननाद्यत्वे विपर्ययशंका निरसितु युधिष्ठिरवाफ्यमाह न ब्रह्मण इति । स्व. पर इति मंदबुद्धिः अयममुग्राह्योयं नानुमाहा इति तव नास्ति कुतः ब्रह्मणः निरु पार्थः । किंच सर्वात्मनः अतएव समदृशः किंच स्वसुखानुभूतेः अतएव रागाधभावा दिति भाव परंतु भजनान्ते प्रसादी नान्येषाम् । तत्रापि सेवानुरूपमुदयः फलं नत्वत्र भक्तपु सेगनुरूपे प्रसादः । विपर्ययोऽन्यथाभावः । यथा कल्पद्रुमस्य रागादिराहित्ये सेवकेप्नेय फलजनकत्व नान्येपु । ७२ ॥ मयि भक्तिर्हि भूतानाममृतत्वाय कल्पते । दिष्ट्या यदासीन्मत्स्नेहो भवतीनां मदापनः ॥ ७३ ॥ (१०। ८२ ४४ धीरुप्या) 2.
.. किंच भक्तिमानमाहात्ये. भगवढचनमेव प्रमाणमिति युद्धथा भगवद्वचनमाह मयोति । मयि भक्तिहि भक्तिमात्रमेव तावदमृतत्वाय कल्पते । यत्तु भवतीनां मयि स्नेह आसोत् दिष्ट्या अतिभद्रं कुतः मदापनः मत्प्रमाण इति ॥ ७३ ॥ ये वै भगवता प्रोक्ता उपाया ह्यात्मलब्धये । धर्मान् अञ्जः पुंसामविदुपां विद्धि भागवतान्हि तान् ।। ७४ ॥ यानास्स्थाय नरो राजन्न प्रमायेत कर्हि चित् । धावनिमील्य वा नेत्रे न स्खलेन्न पतेदिह ॥ ७५ ॥ कायेन वावा मनसेंद्रियैर्वा बुध्यात्मना वानुसृता स्वभावात् । करोति यद्यत्सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयेत्तत् ॥ ७६ ॥ (११ । २ । ३४-३६ कविः) ननु शानशास्त्रं विना न शानं नच तेन विना अमृतत्त्वम् । सत्यं । शानस्य भक्त- रीपत्करत्वात् इत्यत्र चतुभिः कविवचनमाह ये वै भगवतेति । मन्वादिमुखेन वर्णाश्रमादि- धमानुक्ता अतिरहस्यतया स्वमुखेनैव भगवना शास्त्रं अविदुपामपि पुंसां अञ्जः सुखेनैव आरमलत्रये ये चै,उपाया मोक्तास्तान् भागवतान् धर्मान् विद्धि ॥ ७४ ॥ अञ्जस्त्वं विवृणाति । यानास्थायेति। यानास्थाय आश्रित्य योगादिष्विव न माद्यत चिन्न विहन्येत किंच-निमील्य नेत्रे धावन्नपि इह एपु भागवतधर्मेयु न स्खलेत् । निमीलन नामाशानं । यथा वितिस्मृती उभे नेत्रे विप्राण परिकीर्तिते एकेन विकलः काणे हाभ्या- मंधः प्रकीर्तित इति। अज्ञात्वापीत्यर्थः । तथा पादन्यासस्थानमतिक्रम्य परनः पादन्यासेन गति वनम् । तद्वत् अत्रापि किंचित् अतिक्रम्य शीघ्रमाचरणं धावनं तथा चरन्नपि न स्खलेत् न प्रत्यवायी स्यात् तथा न पतेत् तत्फलात् न भ्रश्येत् ॥ ७९ ॥ ननु के ते भागवता धार्मा ईश्वरार्पितानि सर्वाणि कर्माणीत्याहुः । कायेनेति । आत्मना चित्तेन अहंकारेण वा । अनुसृतो यः स्वभावः । तस्मात् । अयमर्थः । न केवलं विधितः एव कृतमिति नियमः स्वभावानुसारि लौकिकमपि कृतं । तथा चाक्त भगवद्गीतासु । यत्करोपीत्यनेन । यद्वा कायादीनामेव नात्मन इत्याशंक्याह । अध्यासेना- नुएतात् ब्राह्मणत्वादिस्वभावात् यत्करोपोत्यर्थः । तत्सर्व परस्मै परमेश्वराय नारायणा- येति समप्पयेत् तथा सति सकलमपि भागवतो धर्मो भवतीत्यर्थः ॥ ७६ ॥ इष्टं दत्तं तपो जप्त्वं वृत्तं यच्चात्मनः प्रियम् । दारान् गृहान्सुतान् प्राणान्यत्परस्मै निवेदनम् ॥ ७७ ॥ (११ । ३।२८ प्रबुद्धः) एतदेव प्रपंचयति । इष्टमिति इष्टयागः दत्तमित्यादि भावे निष्ठा वृत्तं सदाचारः । आत्मनः प्रियं गन्धपुष्पादिदारादीनप्यालक्ष्य परस्मै परमेश्वराय निवेदनं तत्सेवकतया 1 ( २० ) समर्पणं यत् तच्छिदिति शेषः । तस्मादेवं भूनया भक्तया ज्ञानं स्यादेवेति न किंचिदनुपपन्नमिति भावः ॥ ७७ ॥ भयं द्वितीयाभिनिवेशतः स्यादीशादपेतस्य विपर्ययोऽस्मृतिः । तन्माययातो बुध आ भजेत्तं भक्त्यैकयेशं गुरुदेवतात्मा ॥ ७८ ॥ (११।२।३७ कविः) अत्र युक्तिमाह । भयमिति। यतो भयं संसाररूपं तन्मायाता न भवेत् अतो युद्धो बुद्धिमान् तमेव भजेत ननु भयं देहाभिनिवेशता भवति स च देहाहंकारतः स च स्वरूपास्मरणात् किमन तस्य माया करोति अत आह । ईशादपेतस्येति ईश- विमुखस्य तन्मायया अस्मृतिः भगवतः स्वरूपा स्फूतिः ततो विपर्यययो देहास्मीति तता द्वितीयाभिनिवेशाद् भयं भवति एवं हि प्रसिद्ध लौकिकीयपि मायासु । तदुक्तं भग वता । दैवी हो पेति। देवी पा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते माया- मेतां तरन्ति ते । इत्येकया भक्तया अव्यभिचारिण्या भजेत किंच गुरु देवतात्मा ईश्वरश्च आत्मा प्रेष्ठश्च यस्य यथा दृष्टिः सन्नित्यर्थः । तस्मात्साधूक्तं ये वै भगवतेति भावः ॥७८ ॥ त्वां सेवतां सुरकृताबहवोन्तराया:स्वौकोविलंध्यपरमं व्रजतां पदन्ते । नान्यस्य बहिपि बलीन् ददतः स्वभागान् धत्ते पदं त्वमविता यदि विघ्नमूर्ति ॥७॥ (११।४।१० कामादयः) यदुक्तं न प्रमाघेत तदुपलक्षणं भक्तास्तु विघ्नहेतूनेवाभिभवंतीत्यत्र कामादि- वचनमुदाहरति त्वामिति । त्वां सेवतां सेवमानानां सुरिंद्रादिभिः कृता बहवोन्त- राया विना भवन्ति कुतः स्वीकः स्थानं स्वर्गमतिक्रम्य परमं तव स्थानमनुवजतां नान्यस्य त्वामसेवमानस्य यज्ञादिपरस्यविना न भवन्तीत्यर्थः कुतः बहि पि यज्ञ स्वभागान् करान् कृषिकरा इच राशे इन्द्रादिभ्यः ददतः प्रयच्छतः तर्हि तत्किं मद्भक्तो विघ्नभ्रंश्येत न यदि त्वं अविता तदा विघ्नमूर्ध्नि पदं धत्तं यदीति निश्चये यतस्त्वं सर्वस्याधीश्वरः अविता रक्षका अतासा विघ्नानां मूर्ध्नि पदमनिं धत्ते मोक्षार्थे अन्यो मार्गः विघ्नदूपित एव भक्तिस्तु अप्रतिहता ॥ ९॥ मुखबाहूरूपादेभ्यः पुरुपस्याश्रमैः सह । चत्वारो जज्ञिरे वर्णा गुणैविप्रादयः पृथक् ॥ ८० ॥ य एवं पुरुपं साक्षादात्मप्रभवमीश्वरम् । न भजत्यवजानंति स्थानभ्रष्टा पतन्त्यधः ॥ ८१ ॥ (११।५।२-३ चमसा) आत्मनः ( २१ ) एवं भक्तानां अभितः प्राप्तिमुक्ता अभक्तानामधोगतिमाह द्वाभ्याम् । मुसत्य- नेन गुणैः सत्वेन विप्रः सत्वरजोभ्यां क्षप्रियः रजस्तमाभ्यां वैश्यः तमसा शूद्र इति । एपांमध्ये अज्ञात्वा न भजन्ति ये ये च ज्ञात्वाप्यवजानन्ति ते अधः पतन्ति अत्राज्ञानात् संसारनिवृत्तिनास्तीत्येव अधःपातः अवजानतान्तु महानरकपात इति । प्रभवो जन्म यसादभक्ता गुरुद्रोहिण इतिभावः । ईश्वरं पापकं स्वामिनं तदभक्ताः कृतघ्रा इति भावः स्थानाद्वर्णाश्रमाद् भ्रष्टाः स्वधर्मस्था अपि अभक्ता एवेति भावः ॥८०-८१॥ घोरे कलियुगे प्राप्ते सर्वधर्मविवर्जिते । वासुदेवपरा मास्ते कृतार्था न संशयः ॥ ८२ ॥ संसारकूपपतितं विषयसुपितं क्षणम् । ग्रस्त कालाहिनात्मानं कोऽन्यस्त्रातुमिहेश्वरः ॥ ८३ ॥ (११ ॥ ८॥ ४१–४२ पिङ्गलः) विशेषतस्तु कली भगवता एव कृतार्था इत्याह घोरेति। कालवशेन सर्वे स्वध- र्मभ्रष्टा आपि यदि केचन वासुदेवपराः एतदेव स्पष्टयति संसारेति। आत्मानं जीवं अन्यो भगवतः इह कली। ईश्वरः प्रभुः। ननु विषयानां दुर्ज यत्वात् कथं तन्मुपितेक्षण रक्षणीयः उत्तरोत्तरभक्तयेत्यत्र भगवचनमाह ॥ ८२-८३ ॥ बाध्यमानोपि महतो विषयैरजितेंद्रियः । प्रायः प्रगल्भया भक्त्या विषयैन्नाभिभूयते ॥ ८४ ॥ (११ । १४ । १८ श्रीकृष्णः) बाध्यमानोपीति । प्रगल्भया समर्थया बाध्यमानापि आकृप्यमाणेपि यतः अजि- तेंद्रियः । अजितेंद्रियापि मद्भक्तः तरति किं पुनः परमभक्त इति भावः ॥ ८४ ॥ पुंश्चल्यापहृतं चित्तं कोन्यो मोचयितुं क्षमः । आत्मारामेश्वरमृते भगवन्तमधोक्षजम् ॥ ८५ ॥ (११ । २६ । १५ ऐलः) यः स्त्रैणमपि मोचयति तस्य विषयान्तरलुब्धमोचनमीपत्करमित्याह । पुरूरवो वा- क्येन चल्येति । पुंश्चल्या असाध्वेकरूपया स्त्रिया । यदाम्यानं नास्ति क्षणं नास्ति नास्ति प्रार्थयिता नरः। तेन नारद नारीणं सतीत्वमुपजायते भगवन्त बिना कोऽन्य क्षम इत्यर्थः । यतः। अधोक्षजं अधः कृतं अक्षजं इंद्रियविषयसुखं येन जितेंद्रियमिति यावत् एतत् कुतः यता आत्मारामः । योगिभ्यो विशेषमाह । ईश्वरं सर्वनियंतारम् ॥ ८५ ॥ भक्त्योदवानपायिन्या सर्वलोकमहेश्वरम् सर्वोत्पत्यप्ययं ब्रह्म कारणं मोपयाति सः ॥ ८६ ॥ अध्यय (११ ॥ १८ ॥५५नीकरण) १२५० माना ( २२ ) तस्माद्भगवद्गक्तिरेव भगवत्प्राप्त्युपायः इत्यत्र भगवदुवचनमाह । भक्तयोद्धवेति अनपायिन्या अव्यभिचारिण्या सर्वलोकमहेश्वर इति नियंतृत्वेन स्थितिकारणत्वं दर्शितं सर्वेषां उत्पत्तिः अप्पयो विनाशश्च यस्मात् । कुतः ब्रह्मणेपि कारणं वेदस्य या मा माम् । अतएव तत्कारणं मां ब्रह्मस्वरूपं वैकुंठनिवासिनम् । यद्वा ब्रह्मणा वेदस्य कारणं मां उपयाति सामीप्येन प्राप्नोति ॥ ८६ ॥ यथाग्निः सुसमृद्धाचिः करोत्येधांसि भस्मसात् । तथा मद्विषया भक्तिरुद्धवैनांसि कृत्स्नशः ॥ ८७ ॥ न साधयति मां योगो न सांख्यं धर्म उद्दव । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो यथा भक्तिर्ममोर्जिता ॥८६॥ भक्त्याहमेकया ग्राह्यः श्रद्धयात्मा प्रियः सताम् । भक्तिः पुनाति मनिष्ठा श्वपाकानपि संभवात् ॥ ८ ॥ (११। १४ । १९-२१ श्रीकृष्णः) किंच भक्तस्य प्रायश्चित्तान्तरापेक्षापि नास्तीत्याह यथेति । पाकाद्यर्थ प्रज्व. लिता वह्निः यथा काष्ठानि भस्मीकरोति तथा रागादिवासनापि कथंचित् मद्विपया सती भक्तिः समस्तपापानीति । भगवानपि स्वभक्तिमहिमोश्चर्येण संवोधयति । अहो उद्धवेति ॥७॥ अत एवंभूतं श्रेया नास्त्यन्यदित्याह न साधयतीति। न साधयति न वशीकरोति यथा भक्तिः साधयति अतएव ऊर्जिता योगादिभ्य उत्कृष्टाः ॥८८॥ सर्वपावनत्वाचोजितेत्याह भक्तयोति श्रद्धया भक्तिः तया । संभवात जातिदोषा- दपि यत्र मद्भक्तो जातिचाण्डालत्वं जहाति तत्र कर्मचाण्डालत्वं जहातीति वाच्यम् ॥ ८९ ॥ धर्मः सत्यदयोपेतो विद्या वा तपसान्विता। मद्भवत्या ये तमात्मानं न सम्यक् प्रपुनाति हि ॥ ६ ॥ (११३ १४ । २२ श्रीकृष्णः) भक्तयभावे अन्यत्साधनं स्वनुष्ठितमपि व्यर्थमित्याह द्वाभ्याम् धर्मोत्यनेन । विद्या उपासना आत्मविद्या वा आत्मानं अन्तःकरणं पुनाति नतु सम्यक् सावशेपमित्यर्थः ॥ ९ ॥ कथं विना रोमहर्प द्रवता चेतसा विना । विनानंदाश्रुकलया शुद्ध्यद्भक्त्या विनाशयः ॥६१ ॥ वाग्गद्गदा द्रवते यस्य चित्तं हसत्यभीदणं रुदति कचिच्च । विलज उद्गायति नृत्यते च मद्भक्तियुक्तो भुवनं पुनाति ॥२॥ (११ । १४ । २३-२४ श्रीकृष्याः) Hunt भगवत्युत्तमा भक्तिस्तत्परेषु तथा त्वयि ॥ ६४॥ Relasm ( २३ ) प्रसंगाशक्तर्लिंग दर्शयन्नेतदेव निर्धारयितुमाह कथमिति । रोमहर्षादिकं विना कथं भक्तिर्गम्यते भक्तया च विना कथमाशयः शुद्धयेत् ॥ ९१ ॥ एतादृशी मद्गतिस्त्वाशयं पुनातीति किं याच्यं यतो गदयागादिलक्षणा मदति- युक्तः सर्वलोकं पुनातीत्याह । वाग्गदगदेति । वागदगदा प्रेमभरेण चित्ताव्यस्तत्तन्महामहिमश्रवणेन स्वतन्त्रोपि भक्तिपराधीन इति हसति । एनावंतं कालं तत्सेवां विना पंचितोस्मीति रोदिति । अथ जितं जितमिति गायति नृत्यति च विलज्जत्वं सर्वत्र योद्धव्यम् ॥ १२ ॥ यथामिना हेम मलं जहाति ध्मातं पुनः स्खं भजते च रूपम् । आत्मा तु कर्मानुशयं विधूय मद्भक्तियोगेन भजत्ययो माम् ॥१३॥ (१२ । १४ । २५ श्रीकृष्णः) अपिच न भक्ताव आत्मबुद्धिः नान्यत इति सदृष्टान्तमाह यथाग्निनेति । यथा- निना मातं तापितमेव हेम सुवर्ण अन्तर्मलं जहाति न झालनादिभिः स्वं निजं रूपं च भजते कर्मानुशय कर्मवासनाम् । मां भजते मद्रूपतामापद्यते ॥ ९३ ॥ वरमेकं वृर्णेयापि पूर्णात्कामाभिवर्पणात । yin (१२ । १०॥ ३४ मार्कण्डेयः) एवं भगवद्वचनमुपसंहत्य विशभक्तिरेच प्रार्थ्यते इत्यत्र मार्कण्डेयवचनमुदाह- रति विश्वशं प्रति घरमेकमिति । पूर्णत् कामाभिवर्पणात् सर्वदातुः त्वत्तो विश्वेश्वरात् । त्ययि च वैपणवत्वात् । तत्परेषु भगवद्भक्तपु साक्षात्परंपरया वा भगवत्संबंधिवरत्वेन एकवरत्वं द्रष्टव्यम् । यहा भगवत्युत्तमा भक्तिरित्येको वरः । तद्भक्तपु त्वयि चेति वर- द्वयम् तस्मात्साधूक्त सर्वसाधनश्रेष्टा भक्तिरिति ॥ ९४ ॥ तथापरे चात्मसमाधियोगबलेन जित्वा प्रकृति बलिष्ठाम् त्वामेव धीराः पुरुष विशन्ति तेषां श्रमः स्यान्न तु सेवया ते ॥६५॥ (३।५।४५ देवाः) ननु बहुपु मोक्षोपायेषु सत्सु कथं भक्तिरेव गरीयसीत्याशंक्य महदादिदेयवाक्य. मुदाहरति तथेति । तथा परे योगिनापि त्यामेव विशन्ति । आत्मनो मनसो समाधिः संयमः स एव योगः तद्वलेन तनिष्ठया प्रकृति मायां जित्वा बलिष्टां दुर्जयाम् । तर्हि को विशेष इत्यत्र आह । तेषां योगिनां भक्तया बिना निष्कलो योगाभ्यासः । उभयकरणे च गौरवम् । भक्तिस्तु निरपेक्षसाधनमिति भावः ॥ ९५ ॥ अड्यापृतार्तकरणा निशि निःशयाना नाना मनोरथधिया क्षणभग्ननिद्राः । दैवाहतार्थरचना मुनयोपि देव युप्मत्प्रसंगविमुखा इह संसरंति ॥ ६ ॥ (३।९।१० ब्रह्मा) (२४ ) तहि सर्वे भगवद्भक्तिमेव किमिति न कुर्वति इत्याशंक्य विपयिनामभजनकारणं वक्तुं ब्रह्मवचनमाह अह्नोति । अह्नि आवृतानि व्यापृतानि च आर्तानि निक्लिष्टानि करणानोंद्रियाणि येषां रात्रो विषयसुखलचोपि नास्ति । यता निःशयानाः नाना मनोरथधिया स्वप्नदर्शनेन चक्षणे क्षणे भग्ननिद्राः दैवेनाहताः सर्वतः प्रतिहता अर्थरचना अर्थोद्यमा येषां अतएव युष्म- द्भजनविमुखाः अतएव संसारिण भवंति मुनयोपि बहुशास्त्रमननशीला अपि ॥ ९६ ॥ • येभ्यर्थितामपि च नो नगति प्रपन्ना ज्ञानं च तत्त्वविषयं सहधर्म यत्र । नाराधनं भगवतो वितरन्त्यमुप्य संमोहिता विततया वतमायया ते ॥१७॥ (३।१५। २४ ब्रह्मा) अथ मुमुक्षुसाधारणहेतुं वक्तुं देववचनमाह येभ्यर्थितामिति । नोऽस्माभिः ब्रह्मा- दिभिरर्थितां नृगति मनुष्यजाति प्रपन्नाः प्राप्ताः सन्तो हरेगराधनं भक्तिन कुर्वति। कीदृशी नृगतिं यत्र यस्यां धर्मसहितं तत्त्वज्ञानं भवति । तदुभयसाधकत्वात् ते अमुष्य भवती विस्तृतया मायया संमोहिता वतेति खेदे ॥ ९७ ॥ विश्वस्य यः स्थितिलयोद्भवहेतुरायो योगेश्वरैरपि दुरत्यययोगमायः । क्षेमं विधास्यति सनो भगवास्थ्यधीशस्तत्रास्मदीयविमृशेन कियानिहार्थः।।६८॥ (३।१६। ३५ ब्रह्मा) नन्वेचं भक्तया विना माया न जीर्यते तया मुग्धानां भक्तिदुर्लभेति कथं निस्तारः भगवत्कृपयेत्यत्र ब्रह्मवचनमाह । विश्वस्येति । अधीशः त्रयाणां गुणनामधीशः विमृशेन विचारेण । ९८॥ यदा यस्यानुगृह्णाति भगवानात्मभावितः । स जहाति मतिं लोके वेदे च परिनिष्ठिताम् ॥EE || (४।२९ । ४६ नारदः) पवं भगवदनुग्रहं प्रार्थयमानं त्यक्ताभिमानं भगवान् कदाचिदनुगृह्णाति यतो भक्तिर्भवतीत्याह । यदेति । यस्यायं अनुगृह्णाति अनुग्रहे हेतुः आत्मनि मनसि सर्वकर्तृत्वेन भावितः सन् तदा लेोके लोकव्यवहारे वेदे च कर्मव्यवहारे निष्ठिताम् । मतिं त्यजति एवं- विधत्तकृपया सर्व विहाय श्रवणदिना तं भजत इति भावः ॥ २९ ॥ श्रियमनुचरती तदर्थिनश्च विपदपतीन्विबुधांश्च यः स्वपूर्णः । न भजति निजभृत्यवर्गतंत्रः कथममुमुद्विसृजेत्पुमान् कृतज्ञः ॥१०॥ (४।३१ । २२ नारदः) एपं प्रसंगमुपसंहस्य भगवतो भक्तवश्यतां दर्शयन् अवश्यभजनीयतामाह । धियमिति अनुचरतीमनुवर्तमानां श्रियं तदर्थिनः सकामान् द्विपदपतीन् नरेन्दान् विद्युधान् ( २५ ) देवानपि यो न भजति नानुवर्तते यतः स्वेनैव पूर्णः । तथापि निजभृत्यवर्गतंत्र स्वभक्तगा- घटयधीनो यस्तममुं। अयं भावः । पत्नोत्येन धियं राजत्वेन राशः देवत्वेन देवान्न भजते अनु- चरत्वेनतु सर्वानेव भजत इति भगवता भक्तवश्यतां प्रपंचयने घ एनादृशभक्त दुर्लभत्व दर्शयितुं श्रीशुकयचनमाह ॥ १०॥ राजन्पतिर्गुरुरलं भवतां यदूनां दैवं प्रियः कुलपतिः कच किंकरो वः । अस्त्वेवमंगभजतां भगवान्मुकुन्दो मुक्तिं ददाति कहिचिन्न हि भक्तियोगम् १०१ (५।६।१८ शुकः) राजनिति । राजन् परीक्षित् पतिः प्रभु रुहितोपदेष्टा भवतां पाण्डवानां यदूनां दैवमाराध्यः मुक्ति ददाति परंतु प्रेमसहित भक्तियोगं न ददाति तत्कृपां विना साधना- न्तरैरपि भक्तिदुल भेति भावः ॥ १०१ ॥ • सधीचीनो ह्ययं लोके पंथाः क्षेमो ऽकुतोभयः । सुशीलाः साधवो यत्र नारायणपरायणाः ॥ ५०२॥ (६।१। १७ शुकः) तस्मात्पर्यवसितमाह । सधीचीनेति । अयं पंथाः विष्णुभक्तिमार्गः। सधीचोनत्वे हेतुः क्षेमः नाशरहितः यतः अकुतोभयः । यत्र यस्मिन् पथि वर्तत इति शेपः नारायण- परायणाः न तु सकामाः ॥ १०२॥ ते देवसिद्धपरिगीतपवित्रगाथा ये साधवः समदृशो भगवत्प्रपन्नाः । तन्नोपसीदत हरेर्गदयाभिगुप्तान्नैषां वयं च न वयः प्रभवाम दण्डे ॥१०३॥ (६।३।२७ यमः) अकुतोभयत्वमेव दर्शयितु यमवाफ्यमाह । ते देवेति ये भगवन्त प्रपन्नाः ते देवैः सिद्धैश्च परिगीतपवित्रगाथा वर्णितपवित्रगाथाः । अतस्तन्नोपीदत तत्समीपमपि न गच्छत वयः कालोपि न प्रभवति । यत्र यमकालाभ्यामपि न भयं तत्र कुतोऽज्यस्मादित्य- कुताभयत्वम् ॥ १०३॥ न-तस्य कश्चिदयितः सुहृत्तमो न वा प्रियो द्वेप्य उपेक्ष्य एव च । . तथापि भक्तान भजते यथा तथा सुरद्रुमो यद्वदुपाश्रितोर्थदः ॥ १०४ ॥ (१०।३८।२२ अकरः) ननु भक्तानेव रक्षतीति भगवतो वैपम्यं नेत्याह । न तस्येति दयिता बल्लभः सुहृत् निरपेक्षोपकारकः प्रियः सखा द्वेष्यः शत्रुः उपेक्ष्य उदासीनश्च यद्यपि तस्य कोपि नास्ति समत्वात्तथापि स्वभावात् यद्वत्सुरद्रुम उपासितस्यैवार्थं ददाति तथा भक्तान् भजते अनुगृहाति यथा यथावत् ॥ १०४॥ --
केवलेन हि भावेन गोप्यो गावो नगा मृगाः।
येन्ये मूढधियो नागाः सिद्धा मामीयुरंजसा ॥ १०५ ॥
(११ । १२ । ८ श्रीकृष्णः)
भक्तान भजत इत्यत्र भगवद्वचनं प्रमाणयति । केवलेनैवेति । सत्संगलब्धेन केव-
लेनैव भावेन प्रीत्या नगाः यमलार्जुनादयः नागाः कालिया इति । यद्वा तदानी तृणतरु-
लता गुल्मादीनामपि भगवति भावा गम्यते । तदुक्तं भगवतैव । अहो अमी देव वराम-
रार्चितं पादांबुजं ते सुमनः फलाहणम् । नमत्युपादाय शिखाभिरात्मनस्तमोपहत्यै
तनुजन्मयत्कृते (भा० । १० । १५ । ५)। अहो अमीत्यनेन सिद्धाः कृतार्थाः सन्तः ईयुः
प्रापुः तस्मात्साधूक्तं तेषां श्रमः स्यान्नतु सेवया तइत्याह ॥ १०५ ॥
भजंति ये विष्णुमनन्यचेतसस्तथैव तत्कर्मपरायणा नराः।
विनष्टरागादिविमत्सरा नरास्तरंति संसारसमुद्रमाश्रमम् ॥१०६॥
नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरंजनम् ।
कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे न चार्पितं कर्म यदप्यकारणम् ॥१०७॥
(१।५। १२ नारदः)
तथैवानन्यचेतसः तेनैव तदर्पणर्थ श्रौतं सात च कर्म कुर्वतीति तत्कर्मपरायणाः ।
अतएव विनष्टरागादिदोपाः अत एव विमत्सराः आश्रमं संन्यासयोगादिपरिश्रम
विनापि ॥ १०६॥
किंच भक्तिहीन कर्म बन्धनमेवेति कैमुतिकन्यायेनाह । नैष्कर्म्यमपीति । निष्कर्म
ब्रह्म तदेककरणत्वात् । निकर्मतारूपं नैष्कर्म्यम्। अज्यतेनेनेत्यंजनं उपाधिः तनिवर्तकं
निरंजन एवंभूतमपि शानं अच्युते भावा भक्तिः तद्वर्जितं चेत् अलमत्यर्थ न शोभते
सम्यगपरोक्षाय न कल्पत इत्यर्थः। यद्वा शानमलं तन्नैष्कर्म्य अथवा अलं महदशानं तथा
शश्वत् साधनकाले फलपाके अभद्रं दुःखं रूपं च यत् काम्यं कर्म यदप्यकारणमकाम्य
तश्चेति चकारस्यान्वयः । तदपि कम्म । ईश्वरेनार्पितं चेत् कुनः पुनः शोभते बहिर्मुखत्ये
न सत्यशोधकत्वाभावात् । एतायता निरपेक्षसाधनत्वादिना भक्तिगरीयसीयुक्त सिद्ध-
मोक्षादपि गरीयस्त्वं द्रढयति ॥ १०७॥
आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रथा अप्युरुक्रमे ।
कुर्वत्यहैतुकी भक्तिमित्यंभूतगुणो हरिः ॥ १०८ ॥
(१।७।१०स्तः)
आत्मारामेति । निर्मथा ग्रंथेभ्यो निर्गताः । तदुक्तं गीतासु । यदा ते मोहकलिलं
इत्यनेन । यद्वा प्रथिरव ग्रंथः निवृत्तहृदयग्रंथय इत्यर्थः। ननु मुक्तानां किं भस्त्येत्यादि
सर्याक्षेपपरिहारार्थमाह इत्यंभूतगुण इति पस्तुस्वभाव पप तथा तद्विवेकी तव
किमयाधयति इति भावः ॥ १०८॥
( २७ ) न नाकपृष्ठं न च सार्वभौमं न पारमेष्ठ्यं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा समंजस ला विरहय्य कांक्षे ।।१०६॥ (६।११ । २५ वृधः) पवं पुरुषार्थेभ्यो भक्तिवत्तमेत्याशयेन वृत्रासुरवचनमुदाहरति । न नाकपृष्ठमिति नाकपृष्ठं ध्रुवपदं ब्रह्मलोकादिकं च हेसमंजस निखिलसौभाग्यनिधे त्या त्वां विरहय्य पृथक कृत्वा भक्ति हित्वा अन्यन्नेच्छामि ॥ १०९॥ तस्मान्महक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः । न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भविष्यति ॥ ११ ॥ यत्कर्मभिर्यत्तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत् । योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिरितरैरपि ॥ १११ ॥ तत्सर्वे भक्तियोगेन मद्भक्तो लभतेजसा । स्वर्गापवर्गों मद्धाम कथंचिद्यदि वांच्छति ॥ ११२ ॥ न किंचित्साधवो धीरा भक्त्या ह्येकांतिनो मम । वांछन्त्यपि मया दत्तं कैवल्यमपुनर्भवम् ॥ ११३ ॥ नैरपेक्ष्यं परं प्राहुनिःश्रेयसमनल्पकम् । तस्मान्निराशिषो भक्तिनिरपेक्ष्यस्य मे भवेत् ॥ ११४ ॥ न मय्येकांतभक्तानां गुणदोषोडवा गुणाः । साधूनां समचित्तानां बुद्धेः परमुपेयुपीम् ॥ ११५ ॥ एवमेतान्मयादिष्टान्ननु तिष्ठति ये पथः । क्षेमं विंदति मत्स्थानं यद्ब्रह्म परमं विदुः ॥ ११६ ॥ (११ । २० । ३१-३७ श्रीकृष्ण) तदत्र प्रकरणार्थे भगवद्वचनं प्रमाणयन्नुपसंहरत्यासमाप्तेः । तस्मादिति तदात्मनः माय आत्मा चित्त यस्य तस्य श्रेयः। श्रेयः साधनं वा ॥१०॥ तत्र हेतुः । यत्कर्मभिरिति । इतरैस्तीर्थयात्रा व्रतादिभिः श्रेयाभिः थे या साधनैर्यत् यद्भाव्यं सत्वशुद्ध्यादि तत्सर्वमिति ॥ ११९ ॥ अंजसा अनायासेनैव । स्वर्गमपवर्ग व मद्धाम चैकुठं लभत एव बांछा तु नैवा. स्तीति उक्त यदि वांछति ॥ १२ ॥ ।
( २८ ) एतत्सहेतुकं स्पष्टयति न किंचिदिति धीमतः यता मम एकांतिनः मय्येव प्रीति युक्ता अतो मया दत्तमपि न गृह्णाति किं च वक्तुन्न वांछतीत्यर्थः । अपुनर्भव यत्कैवल्यम् ॥११३॥ आत्यन्तिकमपि कैवल्यं तदुपपादयति । नैरपेक्ष्यमिति नैरपेक्ष्यमेव परमुत्कृष्टं अन- ल्पकं महद् निःश्रेयसं फलम् । तत्साधनं वा प्राहुः मे भक्तिनिराशिषः प्रार्थना कारणभूता- पेक्षारहितस्य पुंसो भवेत् यद्वा मे निरपेक्षस्य या भक्तिः सा निराशिपो भवेदित्यर्थः ॥११॥ अनेन च प्रकारेण सिद्धानां न गुणदोपा इति विरोधपरिहारमुपसंहरति । न मयोति गुणदोपैर्विहितप्रतिपिढेरुद्भवो येषां ते गुणाः पुण्यपापादयः। साधूनां निरस्तरागादीनां अतः समचित्तानां अतएव परमीश्वरं प्राप्तानां वुद्धः परमुपेयुपाम् ॥ ११५ ॥ इति श्रीमत्पुरुषोत्तमचरणारविन्दकृपामकरन्दविंदुप्रोन्मीलद्विवेकतैरमुक्तपरमहंस- विष्णुपुरीग्रथितायां भागवतामृताञ्चिलब्ध श्री भगवद्भक्तिरसावल्यां प्रथमं विरचनम्॥ तदेवमुपसंहरति भगवान् एवमिति मे पथः मत्प्राप्त्युपायाननुतिष्ठति ये ते क्षेमं कालमायादिरहितं मम लोकं विंदंति यत्परमं ब्रह्म तञ्च विदुः॥ ११६ ॥ इति श्री भक्तिरतावल्यां टीकायां कान्तिमालायाम् प्रथमं विरचनम् ॥
अथ द्वितीयं विरचनम् ॥ सतां प्रसंगान्मम वीर्यसंविदो भवंति हृत्कर्णरसायनाः कथाः । तज्जोपणादाश्वपवर्गवमनि श्रद्धा रतिर्भक्तिरनुक्रमिप्यति ॥ १ ॥ (३ । २५ । २४ कपिल:) अथ भगवद्भक्तिकारणं निरूप्यते । तत्र परमकृपालुश्रीनारायणकरुणाकल्पवल्लो फलम् सत्संगः प्रधानमिति भागवताभिप्रायः । अतस्तमेव दर्शयितुं प्रथमं तावत् श्री. कपिलवचनमाह । सतामिति । वीर्यस्य सम्यग् वेदनं यासु ताः वीर्यसंविदः । हत्कर्णयाः रसायनाः सुखदाः तासां जोपणात् सेवनात् । अपवर्गः अविद्यानिवृत्तिम यस्मिन् । अवि- धानिवृत्या यः प्राप्यते इत्यर्थः। यद्वा मोक्षदा यस्तसिन् हरी प्रथमं श्रद्धा ततो रतिस्ततो भक्तिः । अनुमामिप्यति क्रमेण भविष्यतीत्यर्थः। न केवलं प्रकृष्ट एव तथा किन्तु स्वल्पापि सत्संगः॥१॥ सत्सेवया दीर्घयापि जाता मयि दृढा मतिः । हित्वावद्यमिमं लोकं गन्ता मजनतामसि ॥ २ ॥ (१।६।२४ श्रीकृष्णः) भक्ति दत्वा नारदं प्रति भगवदाकाशवाणों दर्शयति । सत्सेवया इति । अदीर्घ- यापि सतासेवया अवयं निंद्यं दासीप्रसूनत्वाल्लोकं देहं हित्वा मजनतां मत्पार्षदतां गतासि मद्भक्तो भविप्यस्येव मत्पार्षदस्तु दिव्येन नारदरूपेण भविष्यसीति भावः ॥२॥ तुलयाम लवेनापि न स्वर्ग न पुनर्भवम् । भगवत्संगिसंगस्य मानां किमुताशिपः ॥ ३ ॥ (१।१८ । १३ सूतः) अतएव सत्संगः स्वर्गादिभ्योपि श्रेयानिति शौनकवास्येनाह । तुलयामेति भगव- संगिनी विष्णुभक्ताः तेषां संगस्ययो लयः अत्यल्पकालः तेनापि स्वयं स्वर्गसुखं न तुलयाम । न समं पश्यामः न चापवर्ग संभावनायां लोट् । मर्त्यानां तुच्छाः आशियो राज्याद्यान तुलयामेति किमु वक्तव्यं तस्मात्सर्वतः सत्संगः श्रेयानिति भावः ॥३॥ यत्पादसंश्रया सूत मुनयः प्रशमायनाः । सद्यः पुनन्त्युपस्पृष्टाः स्वर्धन्यापोनुसेवया ॥ ४ ॥ (१।१।१५ऋपयः) -- (३०) अत्र तद्वाक्येनैव हेतुमाह । यत्पादसंश्रया इति । यत्पादः यस्य भगवतश्चरणः संश्रयो येषां अतएच प्रशमः अयनं चर्म येषां ते मुनयः उपस्पृष्टाः सन्निधिमात्रेण सेविताः सद्यः पुर्नति । भक्तिप्रतिबंधकं पापं नाशयंतीत्यर्थः स्वधुनी गंगा तस्या आपः तत्पादानिःसृता नतु तत्रैव तिष्ठति अतस्तत्संबंधेनैव पुनत्यापि अनुसेवया पुनति ननु सद्यः यतः सतां हृदि सर्वात्मना भगवान् वर्तत इति सतामुत्कर्षः तद्युक्तमुक्त सत्सेवया दीर्घयापीति भावः ॥४॥ नष्टप्रायेष्वभद्र' नित्यं भागवतसेवया । भगवत्युत्तमश्लोके भक्तिर्भवति नैष्ठिकी ॥ ५ ॥ (१।२।१८ सूतः) सत्संगस्तु महता पुण्येन लभ्यते एवं सदा सत्संगस्य विष्णुभक्तिप्रदत्वे व्यतिरेक शंकापि नास्तीत्याह । सत्संगो विष्णभक्ति ददाति । नष्टमायेष्विति । अभक्तस्य स्वभा- चाल्लेच्छादिशरीरारंभकं विद्यमानमपि अभद्रं पापं सत्संगे सति भक्तिप्रतिबंधकमित्य- भिप्रेत्य प्रायग्रहणं भक्तिप्रतिबंधकेषु नष्टेष्वित्यर्थः । भागवतानां वैष्णवानां नित्यं सदा सेवया संगेन नैष्ठिकी निश्चला विक्षेपकाभावात् ॥ ५॥ • अहो वयं जन्मभृतोद्यहास्म वृद्धा नुवृत्पापिविलोमजाताः । दौष्कुष्यमाधि विधुनोति शीघ्र महत्तमानामभिधानयोगः ॥ ६ ॥ (१।१८ । १८ सूतः) सायं सत्संगः अधमानपि उद्धरतीत्याह सूतवास्येन। अहो वयमिति । अहो इत्या. श्वर्ये ह इति हर्षे चयमिति श्लाघायां बहुवचनम् । प्रतिलोमजाऽपि अद्यजन्मभृतः सफल जन्मानः आत्मजाताः वृद्धानां भवताम् । अनुवृत्या प्रादरेण ज्ञानवृद्धः शुकस्तस्य सेवो वा यता दुःकुलत्वं तन्निमित्तमाधि पीडां महत्तमानां अभिधानयोगः लोकिकोपि संभा- पणलक्षणसंबंधः विधुनोति अपनयति ॥६॥ येषां संस्मरणात्सुंसां सद्यः शुद्ध्यन्ति वै गृहाः । किं पुनर्दर्शनस्पर्शपादशौचासनादिभिः ॥ ७ ॥ (११ १९३३ परीक्षित) आस्तामभिधानादिसंबंधः सतां सरणमपि शुद्धिहेतुरित्याह । येपामिति । कर्तृ स्वेनविषयत्वेन च सरणसंबंधः यान् साधवः स्मरन्ति साधून वा ये तेषां पुसा गृहाः किं पुनः सन्निहितदेहेन्द्रियादिपादशौचं चरणक्षालनम् ॥७॥ दुरापा ह्यल्पतपसः सेवा वैकुंठवमसु । यत्रोपनीयते नित्यं देवदेवो जनार्दनः ॥ ८॥ (३।७।२० विदुर)
ननु तहि सर्च किमिति साधूनेव न भजंत इत्यत आह । दुरापेति अल्पतपसः
भगवताऽ ननुगृहीतस्येत्यर्थः । दुर्लभी चैकुंठस्य विप्याः सुमार्गभूतेषु महत्सु
यत्र येषु॥८॥
तत्सेवया भगवतः कूटस्यस्य मधुद्धिपः ।
प्रतिरासो भवेत्तीत्रः पादयोर्व्यसनार्दनः ॥ ६ ॥
(३।७।१९ विदुर)
तत्फलमाह सत्सेवयेति । सत्सेवा हरिकथाश्रवणादि ततो मधुद्धिपः पादयोर
तिरासः प्रेमोत्सवः तीवः दुर्वारः स्वाभाविक व्यसनं संसारं अईयतीति तथा ॥९॥
प्रसंगमजरं पाशमात्मनः कवयो विदुः ।
स एव साधुपु कृतो मोक्षद्वारमपावृतम् ॥ १० ॥
तितिक्षवः कारुणिकाः सुहृदः सर्वदेहिनाम् ।
अजातशत्रवः शांताः साधवः साधुभूषणाः ॥११॥
मय्यनन्येन भावेन भक्तिं कुर्वति ये दृढाम् ।
मत्कृते त्यक्तकर्माणरत्यक्तस्वजनबांधवाः ॥१२॥
मदाश्रयाः कथामृष्टाः शृण्वंति कथयंति च।
तपंति विविधास्तापानतान्मद्गतचेतसः ॥ १३ ॥
त एते साधवः साचि सर्वसंगविवर्जिताः।
संगरतेप्वयते प्रार्थ्यः संगदोपहरा हि ते ॥ १४ ॥
(३) २५१ १९-२३ कपिलः)
ननु संगत्वाविशेषादसत्संगवत् सत्संगोपि धेयार्थि मिः हेय एव। नेत्याह । प्रसंगेति।
अजरं दुःच्छा पाशं बंधनं आत्मनो जीवस्य स एव संगः साधुविषयश्चेत् मोक्षद्वार-
मपावृतं निरावरणं स्यादेव । सत्संगी भक्ति दत्त्वा अनायासेन माक्षप्रदमित्यर्थः ॥१०॥
प्रसंगात्साधूनां लक्षणं दर्शयन् अमुमेवार्थं कपिलवचनेनाह चतुर्भिः। तितिक्षय
इति । साधवः शास्त्रानुचर्तिनः साधुसुशीलं भूपणं येपाम् ॥ ११ ॥
किंच मय्यनन्येनेति अनन्येन निष्कामेन दृढामव्यभिचारिणी मते मत्प्री-
..
।
स्यर्थः ॥ १२ ॥
किंच मदाश्रयेति एतान् साधून आध्यात्मिकादयः तापा न तपंति न व्यथयंति यतो
मद्तचित्तान् । यद्वा ये तापै भिभूयंते ते साधव इत्यर्थः ॥ १३ ॥
1
( ३२ )
एवं साधून लक्षयित्वा देवहूतिमुपदिशति । त पत इति । अंतर्वहिः संगशुन्या
अनपवाह प्रार्थ्य इति । कारुणिकस्वभावत्वात् । कृपयिष्यंतीति भावः ॥ १४ ॥
भक्तिं मुहुः प्रवहतां त्वयि मे प्रसंगो भूयादनंतमहताममलाशयानाम् ।
येनांजसोल्वण उरुव्यसनं भवाब्धिं नेष्ये भवद्गुणकथामृतपानमत्तः।।१५॥
तेन स्मरंत्यतितरां प्रियमीशमर्त्य ये चान्वदः सुतसुहृदगृहवित्तदाराः ।
येत्वब्जनाभ भवदीयपदारविंदसौगंध्यलुब्धहृदयेषु कृतप्रसंगाः ॥३६॥
{४।९।११-१२ ध्रवः)
तस्मात्संगत्वाविशेषादित्यपि वचः शून्यं एवं सत्संगः प्राथ्य इत्युक्तमिति । प्रार्थि-
तोपोति ध्रुववाक्येनाह भक्तिमिति । भक्तिं त्वयि प्रवहतां सातत्येन कुर्वतां ननु मोक्षं
किमिति न वांछसीत्यत आह । येन सत्संगेन अंजसा प्रयत्नत एव उरू व्यसनानि
यस्मिन् । तं नेष्ये पारं गमिष्यामि भगवद्गुणकथयैवामृतस्य पानेन मत्तः सन् मोक्षे
त्वत्कथामृतपान नास्तीति भावः ॥ १५॥
धाभूतपानमत्ता
कथामृतपानस्य मादकत्वमाह । ते न स्मरतीति । हे ईश अतितरां प्रियमपि मर्त्य
देहन्न स्मरन्ति नानुसंदधते थे च सुतादयः मर्त्य अनुसंबंधाः तानपि के ते न सरंति ये
कृतप्रसंगाः केषु भवदीयपदारविंदसौगंध्ये लुब्ध हृदयं येषां तेषु । तत्प्रसंगेन हरिक-
थामृतं पीत्वा मत्ताः संता न स्मरन्ति । तु शब्देन अन्येषां केवलं योगयागादिनिष्ठानां देहा-
भिमानिनां निवृत्तिदर्शयति ॥ १६ ॥
तेषामहं पादसरोजरेणुमार्या वहेयाधिकिरीटमायुः ।
नित्यं यदा विभूत आशु पापं नश्यत्यमुं सर्वगुणा भजन्ति ॥ १७ ॥
वार्ता तया पर्धा । २१ । ४३ पृथुः )
प्रास्ता तत्संगः तश्चरणरेणुरपि श्लाघ्या इति पृथुवचनेनाह । तेषामिति । हे आर्या
आ आयुः यावजीव अधिकिरीटं मुकुटस्योपरि वहेयेति प्रार्थनायां लिङ्ग यत् यं रेणु
विनतः पुरुषस्य आशु पापं नश्यति किं पुनः नित्यदा विम्रतः किंच अमुं रेणु सर्वे गुणा
भजति यद्वा अमुं रेणुवाहक रेणुवाहकः सर्वगुणश्रया भवतीत्यर्थः ॥ १७॥
संगमः खलु साधूनामुभयेषां च संमतः ।
यत्संभाषणसंप्रश्नः सर्वेषां वितनोति शम् ॥ १८॥
(४।२२ । १९ सनतकुमारः)
तमिमं सत्संग अभिनंदति सनत्कुमारवचनेन। संगमेति । उभयेप-अच्छकानां
यण च येषां संभाषणसहितः संप्रश्नः सर्वेषां श्रोतृणामपि शं सुसं विस्तारयति सायं
सत्संग प्रार्य इत्युक्तम् ॥ १८॥
( ३३ ) अथानघाङ्ग्रेस्तव कीर्तितीर्थयोरन्तर्वहिः स्नानविधूतपाप्मनाम् । भूतेष्वनुक्रोशसुसत्वशीलिनां स्यात्संगमोऽनुग्रह एप नस्तव ॥ १६ ॥ (४।२४।५८ रुद्रा) परेभ्योपि सत्संगप्रार्थनमुपदेष्टव्यमिति प्रचेतसम्प्रति गद्रोपदेशेनाह । अथेति अधेत्युपदेशे भवद्भिरेवं परमेश्वराच्च प्रार्थ्य मिति किं तत् अनघौ अघहरायंनी यस्य तव कीर्तिर्यशः तीर्थ गंगा तयोः क्रमेणान्तर्बहिः स्नानाभ्यां विधूताः पाप्माना येषां अतएव भूतेषु अनुक्रोशः रुपासु सत्वं च रागादिरहितं चित्त शीलं चार्जवादि विद्यते येषां तेषा संगमाऽस्माकं स्यात् एप नस्त्वदनुग्रहः ॥ १९ ॥ यत्रेड्यंते कथामृष्टास्तृप्णायाः प्रशमो यतः । निर्वैरं यत्र भूतेषु नोबेगो यत्र कश्चन ॥ २० ॥ यत्र नारायणः साक्षान्न्यासिनां परमा गतिः प्रस्तूयते सत्कथासु मुक्तसंगैः पुनः पुनः ॥ २१ ॥ तेषां विचरतां पद्भ्यां तीर्थानां पावनेच्छया । भीतस्य किन्न रोचेत तावकानां समागमः ॥ २२ ॥ (४।३०।३५-३७ प्रचेतसः) तस्माद्युक्तमुक्तम् संगदोपहरः सत्संगः प्रार्थनीय इति प्रचेतसां चास्येन सप्रपंचमाह त्रिमिः यत्र येषु यतः याभ्या कथाभ्यः निर्वैरं वैराभावः स्वाभाविकमपितृष्णाद्यसंगावद्धते सत्संगादेव क्षीयते इति ॥ २०॥ तथा यत्त साक्षात् प्रस्तूयते अत एव ताः सत्कथाः ॥ २१ ॥ पद्भ्यां तीर्थानां पापनेच्छया सत्संगातीर्थान्यपि शुध्यतीत्यर्थः । भीतस्य संसारात् तस्मात्संग विना संसारनिस्तारो न इति भावः ।। २२ ।। महत्सेवां द्वारमा विमुक्तेस्तमोहारं योषितां संगिसंगम् । महान्तस्ते समचित्ताः प्रशान्ता विमन्यवः सुहृदः साधवो ये ॥२३॥ ये वा मयीशे कृतसौहदार्था जनेषु देहम्भरवार्तिकेषु । गृहेषु जायात्मजरातिमत्सु न प्रीतियुक्ता यावदर्थाश्च लोके ॥२४॥ (५।५।२-३ अपभः) नन्वेवं सत्संगः श्रेयानस्तु असत्संगेन किमपराद्ध येन स न मार्य इत्यत्र सत्सं. गस्य असत्संगस्य च फलं दर्शयन् परिचयार्थ साधून लक्षयति द्वाभ्यां । महत्सेवां ये वाम- यीशेत्याभ्याम् तमसः संसारस्य द्वारं योपितां संगिनः तेषां संगम् । महतां लक्षणमाद ५
( ३४ )
साद्धन महान्त इति साधवः सदाचारा मयोशे कृतं साहदमेव अर्थः पुरुषार्थो येषां या
शब्देनान्यत्र निरपेक्षस्यैव अस्य लक्षणत्वं दर्शयति देहं विभीति देहमरा विषयवार्तव न
स्वधर्मा विपया येषु जनेषु तेषु च गृहेषु रातिर्मित्रं धनं घा यायदर्थमेवार्थो येषामिति
मध्यमपदलोपी समासः । देहनिर्वाहाधिकस्पृहाशून्याः ॥ २३-२४ ॥
गुरुर्न स स्यात्स्वजनो न स स्यात्पिता न स स्याजननी न सा स्यात् ।
देवं न तत्स्यान्न पतिश्च स स्यान्न मोचयेद्यः समुपेतमृत्युम् ॥ २५ ॥
(५।५।१८ ऋपभः)-
अत्र गृहादिपु अनुपकारकत्वमप्रीतिवीजमाह गुरुन्न स स्यादिति । समुपेतः
संप्राप्तो मृत्युः संसारो येन तं ततो भक्तिमार्गोपदेशेन यो न मोचयेत् स गुदिन्न भवती-
त्यर्थः । यद्वा यस्त मोचयितुं न शक्नुयात् अतस्तस्य गुर्वादिर्न स्यात् इति निषेधः तेन
गुरुणा न भाव्यमित्यादि ततश्च स पिता न स्यात् इति पुत्रोत्पत्ती यनो न कार्य इत्यर्थः ।
देवं देवता न स्यादिति तेन तस्य पूजा न ग्राह्य त्यर्थः । एवमन्यदपि द्रष्टव्यं भगवद्भकाय
नुपयुक्तं गृहादि तु सुतरामनुपकारकमिति भावः ॥ २५ ॥
मागारदारात्मजवित्तबंधुपु संगो यदि स्याहगवत्प्रियेषु नः ।
यः प्राणवृत्या परितुष्ट आत्मवान् सिध्यत्यदूरात न तथेंद्रियप्रियः ॥२६॥
(५। १८1१० प्रहादः)
अत्रैवार्थे प्रहादवचनमाह मागारेति । यदि भाग्ययोगाद्भगवत्प्रियेवेव संगः स्याना-
न्यत्र यतः भगवत्प्रियसंगी प्राणधारणमात्रेण परितुष्टः यथा दूरात् शीघ्र सिध्यति न तथेंद्रिय
प्रियो गृहाद्यासक्तः सन् सिद्धयत्येवेति भावः ॥ २६ ॥
अहो नृजन्माखिल जन्म शोभनं किं जन्मभिस्त्वपरैरप्यमुमिन् ।
न यदृषीकेशयशः कृतात्मनां महात्मनां वः प्रचुरः समागमः ॥ २७ ॥
ननु असंभावनादिकुत्तो शतसंकुले मनसि कथं सत्संगः प्रभविष्यतीत्याशंक्य किं
बहुना स्वल्पोपि सत्संगः श्रेयानिति रहूगणवचनेनाह द्वाभ्याम् । अहो नृजन्मेति । अखिल
जन्म शोभन नृजन्मैव न परं श्रेष्ठं येभ्यो देवादिजन्मभ्यः तैरपि कि अमुष्मिन् स्वर्गऽपि
जन्मभिः किं न किंचित् यतः येषु जन्मसु यत्र स्वर्ग वा महात्मनां समागमः प्रचुरो न भवति
हपीकेशस्य यशसा कृतः शोधित आत्मा यैस्तेयां का जडभरतादीनां युप्माकम् ।। २७ ।।
नैवाद्भुतं त्वच्चरणाजरेणुभिर्हताहसो भक्तिरधोक्षजेऽमला।
मौर्तिकाद्यस्य समागमान्मे दुस्तकमूलोपगतो ऽविवेकः ॥२८॥
(५। १३ । २१-२२ रहूगणः)
संगफलमाह सततमुपासितैस्त्वत्पदरेणुभिहतमंहो यस्य अधोक्षजे निर्मला भक्ति-
भवतीति नेवाद्भुतं यस्य तव मुहूर्तमात्रभावात् समागममात्रादपि दुस्तर्केण बद्धमूलापि
ममावियेको नष्टः॥२८॥
' नैपां मतिस्तावदुरुकमाप्रिं स्पृशत्यनयोंपगमो यदर्थः । महीयसां पादरजोभिषेकं निर्षिकंचनानां न वृणीत यावत् ॥२६॥ (७१५१३२ प्रहादः) तसाचरणरेणूप्रसादादेव भक्तिर्नान्यथेत्याह ॥ नेपामिति ॥ एषां भगवद्भक्तिमभी- प्सतां अनर्थापगमः दुःखनिवृत्तिर्यदर्थः यस्य भगवचरणस्पर्शस्य अर्थः । न वृणीत न प्राशास्ते ॥ २९॥ ० तस्मादमूस्तनुभृतामहमासिपोज्ञ आयुःश्रियविभवमैन्द्रियमाविरिंच्यात् । नेच्छामि ते विलुलितानुरुविक्रमेण कालात्मनोपनय मां निजभृत्य- पार्श्वम् ॥३०॥ (७१९।२४ प्रहादा) एवं प्रकरणार्थ सविशेष प्रहादवचनेनापसंहरति द्वाभ्यां तस्मादिति । यस्मादेचं तस्मात् आशिपः भोगान् ज्ञः तत्परिपाकं विद्वान् अहं ऐंद्रियं इंद्रियर्भाग्यं ब्रह्माणा भोगमभिव्याप्य किमपि नेच्छामि । ते कालात्मना उरुविक्रमेण विलुलितान् विश्वस्तान् आग. मादीनपीत्यर्थः ॥ ३०॥ एवं जनं निपतितं प्रभवाहिकूपे कामाभिकाममनु यः प्रपतन् प्रसंगात् । कृत्वात्मसातसुरार्पणा भगवन् गृहीतः सोहं कथं नु विसृजे तव भृत्य- सेवाम् ॥३॥ (७१९।२८ महादः) यथा त्वया नु कंपितास्मि एवं नारदेनात्मसात्कृत्वा पूर्वमनुगृहीतः सोहं कथं नु त्वद्भत्त्यसेवां विटजामि कथंभूतो गृहीतास्मि प्रभव एवाहियुक्त. कूपस्तस्मिन्कामानभितः कामयमानं जनं निपतितमनुप्रसंगात्प्रपतन् योऽहं । तु देवं त्वगत्यस्य श्रीनारदस्यानुग्रहेण त्वयात्यंतमनुपितास्मि अयमेवच मे परमानुग्रहः न पुनरिदमतितुच्छं मत्प्राणरक्षादि॥३१॥ * रह गणेतत्तपसा न याति न चेज्यया निर्वपणाद्न हाद्वा) न च्छन्दसा नैव जलाग्नि सूर्य- विना महत् पादरजोऽभिपेकम् ॥ ५। १२ । १२ । जड़भरतः। तदेव जड़भरतवाक्येनाह । महत् सर विना अन्योपायैर्न समर्थः । अतो महत् सः परम फलरूप: * श्रय लोकः कचिदधिकः पारे श्यते ।।
0 r यत्संगलब्धं निजवीर्यवैभवं तीर्थ मुहुः संस्पृशतां हि मानसम् । हरत्यजोन्तः श्रुतिभिर्गतोमलं को वै न सेवेत मुकुंदविक्रमम् ॥३२॥ (५।१८।११ प्रहादः) तस्मात्फलितमाह । यत्संगलब्धमिति । येषां भगवत्प्रियाणां संगालब्धं मुकुंदस्य विक्रमं श्रुतिभिः श्रवणदिभिः संस्पृशता सेवमानानां पुंसां अंतर्गती यो मानसं मलं दुर्वासनां हरति किं तद्विक्रमं निजमसाधारणं वीर्यवैभवं प्रभावो यस्य तीर्थं तु गंगादि मुहः संस्पृशतां अंगजं केवलं पापं हरति तान् भागवतान को वै न सेवतेत्यन्वयः ॥ ३२ ॥ अहं भक्तपराधीनो ह्यस्वतंत्र इव द्विज़ । साधुभिर्मस्तहृदयो भक्तैर्भक्तजनप्रियः ॥ ३३ ॥ ननु किमंतरा साधुसेवया भगवानेव किमिति साक्षान्न सेव्यते स्वतंत्रो हि स इति चेत् न तस्य भक्तपराधीनत्वात् भक्तानुग्रहैकलभ्यत्वादित्यत्र श्रीवैकुंठनाथवचनमाह पड्मिः । अहमित्यादिभिः । हे द्विज दुर्वासः पराधीनः कायेन तदधीनक्रियइति । घचसा अस्वतंत्रः तदधीनवरदानादिग्रस्तहृदयः वशीकृतचित्तः । तदनुरुद्धसंकल्पादिमिः साधुभिर्भ- तय भक्ताः त एव साधव इत्यर्थः॥३३॥ नाहमात्मानंमाशासे महक्तैर्साधुभिविना । श्रियं चात्यन्तिकी ब्रह्मन् येषां गतिरहं परा ॥ ३४ ॥ दारागारपुत्राप्तान् प्राणान्वित्तमिमं परम् । हित्वा मां शरणं जाताः कथं तारत्यक्तुमुत्सहे ॥ ३५ ॥ मयि निर्बद्धहृदयाः साधवः समदर्शिनः । वशं कुर्वति मां भक्त्या सतस्त्रियः सत्पति यथा ॥३६॥ मत्सेवया प्रतीतं च सालोक्यादि चतुष्टयम् । नेच्छंति सेवया पूर्णः कुतोन्यत् कालविप्लुतम् ॥ ३७॥ साधवो हृदयं मह्यं साधूनां हृदयं त्वहम् । मदन्यत्ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपि ॥ ३८ ॥ (१।४।६३-६८ श्रीकृष्णः) न प्राशासे न स्पृहयामि ॥ ३४॥ पतस्पटयति भगवान् ये दारागारेत्यनेन । इमं परं च लोकं हित्वा ॥ ३५॥ ये ฯ(นๆ ( ३७ ) ननु स्वहितार्थ शरणमागतानां कथं व घश्य इत्यत्र सदृष्टान्तमाह मय ति । स्वार्थ- प्रवृत्ता अपि सत् स्त्रियः सत्पतिम् इव । अन्यथा तस्यापि कुपतित्वप्रसंगादित्यर्थः ॥ ३६॥ किंच निष्कामा एवन इत्याह । मत्सेययेति । प्रतीतं प्राप्तमपि अन्यत्स्वर्गादि ।। ३७ ॥ किंबहुना साधयो हदयमिति । मह्यं मम तस्मात्साधूनां अनुग्रहं विना भगवान् दुर्लभ इति समुदायार्थः ॥ ३८॥ भवद्विधा महाभागा निपेव्या अर्हसत्तमाः। श्रेयस्कामैभिनित्यं देवाः स्वार्था न साधवः ॥ ३६ ॥ (१०1४८ । ३० श्रीकृष्णः) ननु देवतांतरमाराध्यैव भगवानेव प्राप्तव्यः किं मनुप्यरिति नेत्यनाकर प्रति भगव. द्वचनमाह । भवद्विधेति । श्रेयस्कामैमनक्तिकामैः स्वार्थाः स्वकार्यसाधनपरा देयाः । साधवस्तु केवलं परानुग्रहपराः परमार्थतस्तुांधव एव सेव्याः त एव देवा इति ॥ ३९ ॥ भवापवर्गो भ्रमतो यदा भवेजनस्य तर्युच्युतसत्समागमः । सत्संगमो यहि तदैव सदगतौ परावरेशे त्वयि जायते मतिः ॥४॥ (१०। ५११५३ मुचुकुन्दः) नित्यं मद्भक्तौ प्राप्तायामपि । देवताराधनापेक्षया सद्यः फलत्वाश्च सत्संग एव श्रेया- निति मुचुकंदवचनेनाह भवापवर्ग इति । भी अच्युत भ्रमतः संसरता जनस्य त्वदनुग्रहेण यदा भयस्य बंधस्य अपवर्गः अंता भवेत् प्राप्तकालीनः स्यात् । तदासता संगमा भवेत् यदा च सत्संगमा भवेत् तदैव नतु विलंबेन सर्वसंगनिवृत्या कार्यकारणनियंतरि त्वयि भक्तिर्भवति । ततो मुमुक्षुर्मुच्यते तस्मात्सत्संग विना न सद्यो भक्तिरिति तात्पर्यार्थः॥४०॥ नाम्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः। . 13 ते पुनंत्युरुकालेन दर्शनादेव साधवः ॥ ४५ ॥ (१०। ४८।३१।१०। ८४ । ११ श्रीकृष्णः) एतदेव सद्यः फलत्यं स्पष्टयति । न ह्यम्मयानीति । अम्मयानि तीर्थानि कि नहि । अपि तु भवत्येव तथा देवा अपि किंतु विलंबशीघ्रत्ये विशेष इत्यर्थः । पुनतीति तथा च क्षीणपापस्य कृष्णभक्तिः सुलभैव ॥ ४१ ॥ अहो वयं जन्मभृतो लब्धं कात्स्न्न तत्फलम् । देवानामपि दुष्पापं यद्योगेश्वरदर्शनम् ॥ ४२ ॥ .. प्राप्तकालः स्यादिति पाठान्तरम् ॥
( ३८ ) किं खल्पतपसां नृणाम यां देवचक्षुषाम् । दर्शनस्पर्शनप्रश्नप्रह्वपादार्चनादिकम् ॥ ४३ ॥ (१०॥ ८४।९।१० श्रीकृष्णः) किं च अलं देवसत्संगयाः कथमपि साम्यशंकयापि यतो देवानामपि दुर्लभः सत्संग इति श्रीकृष्णवचनेनाह द्वाभ्याम् । अहो वयमिति। जन्मभृतः सफलजन्मानः तत्फलं जन्मफलं किं तत् यद्योगेश्वराणां सतां युप्माकं दर्शनादिकं यता युप्माकं दर्शनमेव तावत् देवानामपि दुष्प्रापं अस्माकं तु स्वल्पतपसां तीर्थस्नानादिमात्रेण तपोवुद्धिमतां तथा अळयां प्रतिमायां देवचक्षुपां तेषां योगेश्वरदर्शनादिकमपि घटितमित्यहोभाग्यम् ॥ ४२-४३ ॥ नाग्निर्न सूर्यो न च चंद्रतारका न भूर्जलं खं श्वसनोथ वाङ् मनः । उपासिता भेदकृतोहरत्यघं विपश्चितो नंति मुहूर्तसेवया ॥४४॥ यस्यात्मबुद्धिःकुणपे त्रिधातुके स्वधी:कलत्रादिषु भौमइज्यधीः । यत्तीर्थबुद्धिश्च जलेम कहिचित् अनेप्वभिज्ञेषु स एव गोखरः ॥४५॥ (१०। ८४।१२-१३ श्रीकृष्णः) ननु पापं भक्तिप्रतिबंधकं पापनाशकाश्चान्यादयो देवाः प्रसिद्धा इतितत्राह। नाग्नि रिति वाङ्नसयारुपासनादिविषयत्वं ब्रह्मत्वेन* श्रीतम् । अघं भक्तिप्रतिबंधकं सर्व वा पापं अत्र हेतुः भेदकृतः स्वार्थपरत्वात् कालभेदकर्तारः स्वपदभेददर्शिनी वा विपश्चितस्तत्सर्व- मात्मीयत्वेन पश्यता निरस्तभेदाः मुहूर्तमात्रसेवयैव पापं नंतीति अतापि त एव श्रेष्ठाः॥४४॥ किंच तान् विहाय अन्यत्र आत्मादिवुद्धया सन्जमानोऽतिमंद इत्याह । यस्यात्मबुद्धि- रिति। आत्मबुद्धिः अहमिति वुद्धिः त्रयो धातवो वातपित्तश्लेप्माणः प्रकृतयो यस्य तस्मिन् कुणपे शरीरे स्वधीः स्वीय इति वुद्धिः भौमे भूविकारे इज्यधीः देवतायुद्धिः। जले यस्य तीर्थयुद्धिः अभिशेषु महत्सु तत्त्ववित्सु यस्य ताः वुद्धयो न संति स एव गोष्वपि खरः दारुणः अत्यविवेकी गवां तृणाधिभारवाहः खरो गर्दभ इति वा ॥ ४५ ॥ साधवो न्यासिनः शान्ता ब्रह्मिष्ठा लोकपावनाः । हरंत्यचं तेंगसंगात्तेप्यास्ताघभिद्धरिः ॥ ४६॥ (१।९।६ भगीरथः) ननु सतो पापनाशकत्ये किं सामर्थ्य तत्र गंगां प्रति भगीरथवचनेनाह साधय इति । ते तव अधं हरन्ति ते स्वांगसंगात् हरिप्यतीत्यर्थः। हि यतः तत्संगिनामपि अघभित् हरिस्तेपु भक्तया शुद्धान्तःकरणेपु प्रकट आस्ते ॥४६॥ • यो पाचं महायुपास्ते (पा० ० । २ । २) यो मनी प्रास्युपास्ते (छा० ७ । ३ । २) इति अधिकः पाठः।
भूतानां देवचरितं दुःखाय च सुखाय च । सुखायैव हि साधूनां त्वादृशामच्युतात्मनाम् ॥ ४७ ॥ भजंति ये यथा देवान् देवा अपि तथैव तान् । छायेव कर्मसचिवाः साधवो दीनवत्सलाः ॥४८॥ (११ । २ । ५-६ वसुदेवः) किं च देवा दुःखहेतयोपि साधवस्तु केवलं सुखहेतवाऽतो दुर्लभस्तत्संग इति नारदं प्रति वसुदेववचनेनाह । भूतानांप्राणिनां देवानाञ्चरितं प्रवृत्तिः त्वादृशां नारदादीनाम्॥४७ अत्र हेतुः किं च सुखं कुर्वतापि देवा भजनानुसारेण कुर्वति न तथा साधव इत्याह । भजतीति देवा अपि तथैव भजंति फलं प्रयच्छंतीत्यर्थः । अनुकरण दृष्टान्तः छायेव यतस्ते कर्मसचिवाः तत्तत्कर्मानुरोधिनः साधवस्तु दीनमात्रे वत्सलाः दुर्ग परिजिहीर्पवः ॥४८॥ दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभंगुरः । तत्रापि दुर्लभं मन्ये वैकुंठप्रियदर्शनम् ॥ १६ ॥ (११। २।२९ विदेहा) तस्माजनकवचनेनोपसंहरति । दुर्लभेति । बहवो देहा भवंति येषां ते देहिनो जीवाः तेषां क्षणभंगुरोपि मानुपा देहो दुर्लभः । परमपुरुषार्थसाधनत्वात् वैकुंठः प्रियो येषां वैकुंठस्य वा प्रिया ये तेषां दर्शनं तथा च यो मानुष्यं प्राप्य साधूपासनया भगवद्भक्ति न साधयति स दुर्मतिरिति भावः ॥ ४९ ॥ न रोधयति मी योगो न साङ्ख्यं धर्म एव च । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागी नेप्टापूर्त न दक्षिणा ॥ ५० ॥ व्रतानि यज्ञः छंदांसि तीर्थानि नियमा यमाः । यथावरुन्धे सत्संगः सर्वसंगापहो हि माम् ॥ ५३ ॥ सत्संगेन हि दैतेया यातुधानाः खगा मृगाः। गन्धर्वाप्सरसो नागाः सिद्धाश्चारणगुह्यकाः ।। ५२ ॥ विद्याधरा मनुष्येषु वैश्याः शूद्राः स्त्रियोऽन्त्यजाः । रजस्तमःप्रकृतयस्तस्मिन्तस्मिन्युगे युगे ॥ ५३॥ * तस्माद्दव भजनापेक्षया निरपाधिकारणिकत्वेनापादेयत्वे साधुभजनं श्रेय इति जनकवचनेनोपसंह- रति । इति पाठान्तरम्।
(४०)
बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्रकायाधवादयः ।
वृषपर्वा बलिर्वाणो मयश्चापि विभीषणः ॥ ५४ ॥
सुग्रीवो हनुमान् ऋक्षो गजो गृध्रो वणिपथः ।
व्याधः कुब्जा बजे गोप्यो यज्ञपल्यस्तथापरे ॥ ५५ ॥
ते नाधीतश्रुतिगणा नोपासितमहत्तमाः ।
अव्रता तप्ततपसः सत्संगान्मामुपागताः ॥ ५६ ॥
(११ । १२॥ १-७ श्रीकृष्णः)
अपि च अधिकारिनियमाभावात् सर्वसाधनेभ्यः धेयान् सत्संगः इति सदृष्टान्तं
उद्धवं प्रति भगवद्वचनेनाह सप्तभिः । नरोधयतीत्यादिना । न रोधयति न चशी
करोति। योग आसनादिः । सांख्यं तत्त्वानां विवेकः । धर्मः सामान्यताऽहि सादिः ।
स्वाध्यायो चेदजपातपाकृच्छादि । त्यागः संन्यासः । इप्टापूर्त इष्टचपूतं च तत्रटं अग्नि-
होत्रादिपूर्त कूपारामादिनिर्माणं । दक्षिणाशण्देन सामान्यतो दानं लक्ष्यते ॥ ५०-५१ ॥
किंच भगवतो वशीकरणे सत्संग एव श्रेष्ठ इत्याह । व्रतानीति । व्रतानि एकादश्या-
दीनि । यशो देवपूजा । छंदांसि रहस्यंमंत्रा । अवरुन्धे वशीकरोति ॥ ५२ ॥
तदेवाह सत्संगेति । यातुधाना राक्षसाः ॥ ५३ ॥
त्वाष्टो वृत्रः कायाधवः कयाधुपुत्रः प्रहादः ॥ ५४॥
प्रक्षो जांबभान् । गृद्धो जटायुः । पणिकपथः तुलाधारः । व्याधी धर्मव्याधः । यज्ञ-
पत्न्यो दीक्षितभार्याः ॥ ५५॥
तेषां साधनांतराभावमाह । तेनाधीतश्रुतिगण इति । अनधीतः श्रुतिगणा ये:
तदर्थं च न उपासिताः महत्तमा अध्यापकायैस्ते तथा। किंच । अवता तप्ततपसः न व्रतानि
येपो न तप्तानि तपसि येस्ते च ते च तथा सत्संगादिति । सद्भिः संगो नाम ममैव ।
इति सत्संगादित्युक्तम् सत्संगस्तु तत्र तत्रांतदृष्ट्यानुसंधेयः ॥५६॥
ततो दुःसंगमुत्सृज्य सत्सु सज्जेत बुद्धिमान् ।
संत एवास्य छिंदन्ति मनोव्यासंगमुक्तिभिः ॥ ५७ ॥
(११ । २६ । २६ श्रीकृष्णः)
पयं सत्संगमभिष्ट्रय प्रसंगादसत्संग निन्दन्नुपसंहरति चतुर्भिःतत इत्यादिभिः ।
मनो व्यासंग भक्तिप्रतिबंधिकां वासना उक्तिभिः भक्तिमहिमाप्रतिपादकैर्वचनैः ॥ ५७ ॥
यद्यसद्भिः पथि पुनः शिश्नोदरकृतोद्यमैः ।
प्रास्थितो रमते जंतुस्तमो विशति पूर्ववत् ॥ ५८ ॥
(४१) सत्यं शौचं दया मौनं बुद्धिः श्री हीर्यशः क्षमा। शमो दमो भगश्चेति सत्संगाद्याति संक्षयम् ॥ ५६ ॥ तेष्वशांतेषु मूढेषु योपित्क्रीडामृगेषु च । संगन्न कुर्य्याच्छोच्येषु खंडितात्मस्वसाधुपु ।। ६० ॥ (३ । ३१ । ३२-३४) असद्भिः सह तेषां पथि आस्थितो विषयेषु रमते तमा विशति संसारं । सत्यादियुक्तोपि ना- सत्संगं कुर्यात् ॥ ५८॥ यतः सत्यमिति । भगो भाग्यम्। येपामसतां संगात् ॥ ५९॥ प्रशांतपु क्रोधादिवशेषु योपित्क्रीडामृगेषु शोच्येषु पापबुद्धिपु । संडितात्मसु देहाभिमानिषु सर्वं चैतत्प्रत्येकमसाधुलक्षणं तारतम्येन शेयम् ॥६० ॥ यथोपश्रयमाणस्य भगवन्तं विभावसुम् । शीताइयं तमोप्येति साधून्संसेवतस्तथा ॥ ६ ॥ निमजोन्मजतां घोरे भवाब्धौ परमायनम् । संतो ब्रह्मविदः शान्ता नौमुढेवाप्सु मजताम् ॥ १२ ॥ अन्नं हि प्राणिनां प्राणः प्रार्तानां शरणं वहम् । धर्मों वित्तं नृणां प्रेत्य संतोऽर्वाग्विभ्यतोऽरणम् ॥ ६३ ॥ सन्तो दिशन्ति चक्षूपि वहिरर्कः समुत्थितः । देवता बान्धवाः सन्तः सन्त आत्माहमेव च ॥ ६४ ॥ (११ । २६ । ३१-३४ एवं प्रसंगादसत्संग निंदित्वा सतामुपदेशापेक्षापि तथा नास्ति केवलं तत्सन्नि- धिरेव तारयतीत्याह यथेति । विभावसुमग्निं सेवमानस्य अप्यति नश्यति तथा कर्मा- दिजायं आगामिसंसारभयं तन्मूलमज्ञानं च भक्तिं प्राप्य नश्यतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ किंबहुना निमजोन्मजने संत एव दृढा नौरित्यत आह निमजोन्मजतामिति निम- जोन्मजता उच्चावचयोनीच्छता परमायनं परमाश्रयम् ॥ १२ ॥ * शीतं भयमिति पाठान्तरम् । ६ ( ४२ ) एवमुक्त प्रकरणथं भगवद्वचनेनापसंहरति द्वाभ्याम् । अन्नमिति । यथा अन्नमेव प्राणःजीवनं अहमेव यथाशरणं धर्मएव यथा प्रेत्य परलोके वित्तन्तथा संत एव अक्सिंसारे पतनाद्विभ्यतः पुंसः अरणं शरणम् ॥ ६३ ॥ किं च सन्त इति । चक्षू पि दुर्लभानि स्थूलसूक्ष्ममद्भक्तिकर्त्तव्यताशानानि दिशंति उपदिशन्ति मत्तः । अर्कः पुनः सम्यगुत्थितोपि बहिः स्थलघटादिज्ञानं जनयतीत्यर्थः । तस्मात्तत्सेवैव भगवद्भक्तिप्राप्तौ मूलं कारणमिति ॥ ६४ ॥ इति श्रीमत्पुरुषोत्तमचरणारविंदछपामकरंदविंदुप्रोन्मीलितविवेकतैरभुक्त परमहंस विष्णुपुरीग्रथितायां श्रीभागवतामृताश्चिलब्धश्रीभगवद्भक्ति- रत्नावल्यां द्वितीयं विरचनम् ॥ । .
- dulf अथ तृतीयं विरचनम् ॥ श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥ १ ॥ इति पुंसापिता विष्णौ भक्तिश्चेन्नवलक्षणा । क्रियते भगवत्यद्धा तन्मन्येऽधीतमुत्तमम् ॥ २ ॥ (७।५।२३-२४ प्रहादः) अथ भक्तर्विशेगन् घक्तुं विचरणमारभते । नत्र नयविधानां भक्तीनां प्राधान्यमभिप्रेत्य ता एव दर्शयितुं प्रथम प्रहादवचनमाह द्वाभ्याम् । श्रवणमिति । श्रवणं तन्नामादिशब्दानां परोक्तानां वा श्रोत्रेण ग्रहणं । कीर्तनं तेषां स्वयं उच्चारणम् । स्मरणं तनामरूपादीनाम् मनसा चिन्तनम् । पादसेवनं परिचर्याप्रतिमादौ साधारणम् । अर्चनं पूजा जलादिषु वन्दनं दण्डवत्प्रणमादिसर्वाङ्गरभिवादनं वा । दास्यं कर्मार्पणम् । सत्यं तद्विभ्यासादि । आत्मनिवेदनं देहसमर्पणम् । यथा विक्रोतस्य गवाभ्यादेर्भरणपालनादिचिंता न क्रियते तथा देहं तस्मै समय तचिंतावर्जनमिति ॥१॥ इतिनवलक्षणानि यस्याः सा। अद्धा साक्षात्तेन चेत् भगवद्भक्तिः क्रियते सा चापिता सती नतु हता तदुत्तममधीतं मन्ये नत्वस्सागुरोरधीतं क्षित चा तथाविधं किंचिदस्तीति भावः ॥२॥ स वै मनः कृष्णपदारविंदयोर्वचांसि वैकुंठगुणानुवर्णने । करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युत, सत्कथादये ॥ ३ ॥ मुकुंदलिंगालयदर्शने दृशौ तमृत्यगात्रस्पर्शासङ्गमम् । घ्राणं च तत्पादसरोजसौरभे श्रीमतुलस्या रसनां तदर्पिते ॥ ४ ॥ पादौ हरेः क्षेत्रपदानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवंदने । कामं च दास्ये नतु कामकाम्यया यथोत्तमश्लोकजनाश्रया मतिः ॥५॥ (९।४। १८-२० शुकः) * अधीतेन चेत् भगवति भक्तिः क्रियेत सा चार्पितव सनी यदि क्रियेत नतु कृता सती पश्चात इति पाठान्तरम् ।
(४४ ) अत्र शिष्टाचारोप्पयामिति शुककवचनेनाह त्रिभिः । स वै मन इत्यादिभिः। श्रुतिः श्रोत्रं अच्युतस्य सत्कथानामुदये श्रवणे चकारेति सर्वत्रान्वयः ॥३॥ तथा मुकदेति । मुकुंदस्य लिंगानामालयानि स्थानानि तेषां दर्शनम् । दृशौ नेत्र श्रीमत्तु लस्याः तत्पादरसांजनेन यत्सौरभ तस्मिन् । तदर्पिते तस्मै निवेदितान्नादौ ॥४॥ किं च* पादौ हरेरिति । कामं लक्चंदनादिसेवां च दास्ये निमित्ते तत्प्रसाद- स्वीकाराय न तु काम्यया विषयेच्छया। कथंचकार उत्तमश्लोकजनाश्रया मतिः यथा भवे- त्तथा। अनेन तद्भक्तपु परममा प्राप्त इति स्फुटीकृतम् । अत्र मंदिरमार्जनादिकं तस्योपेक्षानहत्वं प्रसंगादुक्तम् ॥५॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां यतेः । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ६ ॥ (७। ११ । ११ नारदः) श्रवणादिकमेव प्राधान्येन विवक्षितमित्यभिप्रेत्याह । श्रवणमिति। या पूजा । एत सर्व कर्तव्यमिति शेपः ॥ ६॥ श्रुतः संकीर्तितो ध्यातः पूजितश्चातोपि वा । नृणां धुनोति भगवान् हृत्स्यो जन्मायुताशुभम् ॥ ७ ॥ ( १२ । ३।४६ शुकः) एषां फलमाह श्रुत इति । अयुतपदमुपलक्षणं द्रष्टव्यं । वा शब्दात् श्रवदीना प्रत्यकं पापनाशे सामर्थ्य दर्शितम् ॥ ७॥ शृएवंति गायंति गृणंत्यभीक्ष्णाशः स्मरंति नंदति तवहितं जनाः । तएव पश्यंत्यचिरेण तावकं भवप्रवाहोपरमं पदांबुजम् ॥ ८॥ (१।८।३६ कुन्ती) एवं पापे नष्टे यद्भवति तदाह । शृण्वंतीति । ईहितं लीलां नंदति अन्यैः कीर्त्यमा- नममिनन्दन्ति ये जनाः तावकं त्वदीयं पदांयुजम् त एव पश्यन्त्येव अचिरेणैवेति च सर्यवावधारणम् । कीदृशं भवप्रवाहस्य उपरमा यस्मात् तत् ॥ ८॥ अहं हरे तव पादैकमूलदासानुदासो भवितास्मि भूयः । मनः स्मरेताऽसुपतेर्गुणानां गृणीत वाक् कर्म करोतु कायः ॥ ६ ॥ (६।११।२४ वृत्रा) • तत्पादसरोजेनेति पाठान्तरम् ।
( ४५ ) किंचधवणपराण संसारोपि न दुःखायेति वृषवाक्येनाह अहमिति । तव पादा. चैवैकं मूलं आश्रया येषां दासानां अनुदासो दासदासः भूयः पुनः पुनर्भवितास्मि भविष्यामि भयेयमिति प्रार्थना । असुपतेः प्राणनाथस्य तय गुणानां गुणान्मम मनः मरतु यागपि तानेघ फीर्तयतु । कायस्तवैव फर्म करोतु ॥ ९॥ अशेषसंक्लेशशमं विधत्ते गुणानुवादश्रवणं मुरारेः । कुतः पुनस्तचरणारविंदपरागसेवारतिरात्मलब्धा ॥ १० ॥ (३।७।१४ मैत्रेयः) ननु सांसारिक दुःपम् । तस्यापि संभाव्यत पव नेति फैमुतिकन्यायेनाह । अशे. पेति । अशेपा ऐहिकामुष्मिकानां लशानां शमं नाशं । आत्मनि लब्या मनसि उत्पन्ना तत्सेवा रतिः शं हरतीति किं वक्तव्यम् ॥ १० ॥ नोत्तमश्लोकवार्तानां जुपतां तत्कथामृतम् । स्यात्संभ्रमोन्तकालेपि स्मरतां तत्पदांबुजम् ॥ ११ ॥ (१।१८। ४ सूतः) अत्रापि कैमुतिकन्यायेनाह नेोत्तमश्लोकेति । उत्तमश्लोकस्य वार्ता कीर्तनं येषां तेषां संभ्रमः भयं उद्वेगो वा अंतकाले मरणकालेपि न भवति किं पुनः स्वस्थतायाम् ॥ ११ ॥ मर्त्यस्तयाननुसवमेधि तया मुकुंदश्रीमत्कथाश्रवणवर्णनचिंतयेति । तद्धाम दुस्त्यजकृतान्तजवापवर्ग ग्रामाद्वनं क्षितिभुजोपि ययुर्यदर्थाः॥१२॥ (१०।९०।५० शुकः). एवं जीवन्मुक्तिपरममुक्ती अभिधाय फलांतरमयाह । मयं इति । श्रीमत्याः कथायाः श्रवणकीर्तनयुक्तया चिंतया वर्धितया अनुवृत्त्याननिष्ठत्वेन तस्य धाम लोकमेति लोकत्येपि कालानाकलितत्त्वमित्याह दुस्त्यजेति । दुर्लभपुरुषार्थत्वमाह । ग्रामादिति ॥१२॥ यानीह विश्वविलयोद्भववृत्तिहतुकर्माण्यनंतविषयाणि हरिश्चकार । यस्त्वंग गायति शृणोत्यनुमोदते वा भक्तिर्भवेद्भगवति ह्यपवर्गमार्गे ॥१३॥ (१०।६९ । ४५ शुका) किंचास्तु श्रवणादितदनुमोदनमपि तत्तुल्यमित्याह शुकवाक्येन । यानीहेति । वृत्तिः स्थितिः विलयादिहेतनि कार्माणि । अनंतविपयाणि विचित्राणीत्यर्थः । अंग हे परीक्षित् तस्यैव भक्तिर्भवति अपवर्गस्यमार्ग प्रापके तस्मात्साधूक न तेषां संसारदःखमिति ॥१३॥ कामं भवः स्ववृजिननिरयेषु नः स्याच्चतोऽलिवद्यदि नु ते पदयो रमेत । वाचस्तुनस्तुलसिवद्यदि तेधिशोभाः पूर्यंत ते गुणगणैर्यदि कर्णरंध्रः ॥१४॥ (३।१५। ४९ कुमारः) (४४ ) अत्र शिष्टाचारोप्वमिति शुककवचनेनाह त्रिभिः । स वै मन इत्यादिभिः। श्रुतिः श्रोत्रं अच्युतस्य सत्कथानामुदये श्रवणे चकारेति सर्वत्रान्वयः ॥ ३॥ तथा मुकुंदेति । मुकुंदस्य लिंगानामालयानि स्थानानि तेषां दर्शनम् । दृशौ नेत्रे श्रीमत्तु लस्याः तत्पादरसांजनेन यत्सौरभ तस्मिन् । तदर्पिते तस्मै निवेदितानादौ ॥४॥ किं च* पादा हरेरिति । काम सक्चंदनादिसेवां च दास्ये निमित्ते तत्प्रसाद- स्वीकाराय न तु काम्यया विपयेच्छया। कथंचकार उत्तमश्लोकजनाश्रया मतिः यथा भवे. सथा। अनेन तद्भक्तपु परममा प्राप्त इति स्फुटीकृतम् । अब मंदिरमार्जनादिकं तस्यापेक्षानहत्वं प्रसंगादुक्तम् ॥ ५॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां यतेः । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ६ ॥ (७।११।११ नारदः) श्रवणादिकमेव प्राधान्येन विवक्षितमित्यभिप्रेत्याह । श्रवणमिति । इज्या पूजा । पत सर्व कर्तव्यमिति शेषः ॥ ६॥ श्रुतः संकीर्तितो ध्यातः पूजितश्चातोपि वा । नृणां धुनोति भगवान् हृत्स्यो जन्मायुताशुभम् ॥ ७ ॥ (१२ । ३ । ४६ शुकः) एपां फलमाह श्रुत इति । अयुतपदमुपलक्षणं द्रष्टव्यं । वा शब्दात् श्रवदीनां प्रत्येकं पापनाशे सामर्थ्य दर्शितम् ॥ ७ ॥ शृण्वंति गायंति गृणंत्यभीक्षणशः स्मरंति नंदति तवहितं जनाः । तएव पश्यंत्यचिरेण तावकं भवप्रवाहोपरमं पदांबुजम् ।। ८ ॥ (१।८।३६ कुन्ती) एवं पापे नष्टे यद्भवति तदाह। शृण्वंतीति । ईहितं लीलां नंदति अन्यैः कीर्त्यमा- नमभिनन्दन्ति ये जनाः तावकं त्वदीयं पदांबुजम् त पव पश्यन्त्येव अचिरेणैवेति च सर्वत्रावधारणम् । कीदृशं भवप्रवाहस्य उपरमा यस्मात् तत् ॥ ८॥ अहं हरे तव पादैकमूलदासानुदासो भवितास्मि भूयः । मनः स्मरेताऽसुपतेर्गुणानां गृणीत वाक् कर्म करोतु कायः ॥ ६ ॥ (६।११। २४ वृतः) • तत्पादसरोजेनेति पाठान्तरम् ।
( ४५ ) किंचथयणपराणां संसारोपि न दुःखायेति वृत्रवाक्येनाह । अहमिति । तव पादा- वेवैकं मूलं आथया येषां दासानां अनुदासो दासदासः भूयः पुनः पुनर्भवितास्मि भविप्यामि भवेयमिति प्रार्थना । असुपतेः प्राणनाथस्य तव गुणानां गुणान्मम मनः स्मरतु धागपि तानेय कीर्तयतु । कायस्तवैव कर्म करोतु ॥ ९॥ अशेषसंक्लेशशमं विधत्ते गुणानुवादश्रवणं मुरारैः । कुतः पुनस्तच्चरणारविंदपरागसेवारतिरात्मलब्धा ॥ १० ॥ (३।७।१४ मैत्रेयः) ननु सांसारिकं दुःखम् । तस्यापि संभाव्यत एव नेति फैमुतिकन्यायेनाह । अशे- पेति । अशेपा ऐहिकामुष्मिकानां लोशानां शमं नाशं । आत्मनि लथ्या मनसि उत्पन्ना तत्सेवा रतिः क्लेशं हरतीति किं वक्तव्यम् ॥ १० ॥ नोत्तमश्लोकवार्तानां जुपतां तत्कथामृतम् । स्यात्संभ्रमोन्तकालेपि स्मरतां तत्पदांबुजम् ॥ ११ ॥ (१ । १८॥ ४ सूतः) अत्रापि कैमुतिकन्यायेनाह नोत्तमलोकेति । उत्तमरलोकस्य वार्ता कीर्तनं येषां तेषां संभ्रमः भयं उद्वेगो वा अंतकाले मरणकालेपि न भवति किं पुनः स्वस्थतायाम् ॥ ११ ॥ मर्त्यस्तयाननुसवमेधि तया मुकुंदश्रीमत्कथाश्रवणवर्णनचिंतयेति । तद्धाम दुस्त्यजकृतान्तजवापवर्ग ग्रामादनं क्षितिभुजोपि ययुर्यदर्थाः ॥१२॥ (१०।१०। ५० शुकः). एवं जीवनमुक्तिपरममुक्ती फले अभिधाय फलांतरमप्याह । मर्त्य इति । श्रीमत्याः कथायाः श्रवणकीर्तनयुक्तया चिंतया पर्धितया अनुवृत्त्याननिष्ठत्वेन तस्य धाम लोकमेति लोकत्वैपि कालानाकलितत्त्वमित्याह दुस्त्यजेति । दुर्लभपुरुषार्थत्वमाह । ग्रामादिति ॥१२॥ यानीह विश्वविलयोद्भववृत्तिहतुकर्माण्यनंतविषयाणि हरिश्चकार । यस्त्वंग गायति शृणोत्यनुमोदते वा भक्तिर्भवेद्भगवति ह्यपवर्गमार्गे ॥१३॥ (१०। ६९ । ४५ शुकः) किंचास्तु श्रवणादिनदनुमोदनमपि तत्तुल्यमित्याह शुकवाक्येन । यानीहेति । वृत्तिः स्थितिःविलयादिहेतून कर्माणि । अनंतविषयाणि विचित्राणीत्यर्थः । अंग हे परीक्षित् तस्यैव भक्तिर्भवति अपवर्गस्यमार्ग प्रापके तस्मात्साधूक्त न तेषां संसारःखमिति ॥१३॥ कामं भवः स्ववृजिननिरयेषु नः स्याच्चेतोऽलिवद्यदि नु ते पदयो रमेत । वाचस्तुनस्तुलसिवद्यदि तेंघ्रिशोभाः पूर्येत ते गुणगणैर्यदि कर्णरंध्रः ॥१४॥ (३ । १५ । ४९ कुमारः) (४६ ) एवं श्रवणादिपराणां निरयादियातनापिनोद्वेगायेति । अतएव शानिभिरपि प्राय॑मान- त्वात् शानादिभ्योपि श्रवणादिकमुत्कृष्टमिति सनकादिवास्येनाह काममिति । हे भग- वनितः पूर्वमस्माकं वृजिनं नाभवत् । इदानों सर्वाण्यपि जातानि । यतस्त्वद्भक्तौ शहो। अतस्तैः स्वजिनः निरयतुल्येषु शंकरादिषु नरकेष्वेव वा कामं नोस्माकं भवो जन्म स्यात् । न्विति वितर्के यदि तु न चेतस्ते पदयो रमेत | अलियथा कंटकैराविध्यमानापि पुष्पेषु रमते तद्वद्विघ्नानविगणय्य यदि रमेत अघ्रिभ्यां शोभा यासां यथा च तुलसी स्वगुणनैरपेक्ष्येण त्वदंघिसंबंधेनैव शोभते तथा यदि नो वाचः शोभेरन् यदि च ते गुणगणैः पूर्येन कर्णरंध्र इत्यरूपस्य पूरणमिव याचकरीत्या प्रार्थयते । अयं गूढोभिप्रायः कर्णरंध्रस्या- काशत्वात् गुणगणनां च अमूर्तत्वान्न कदाचित् पूरणम् अतो नित्यमेव श्रवणं फलिप्य- तीति॥१४॥ मनसो वृत्तयो नः स्युः कृपणपादाम्बुजाश्रयाः । वाचोभिधायिनीर्नाम्नां कायस्तत्प्रहनादिषु ॥ १५ ॥ (१०। ४७।६६ नन्दादयः) अतएव विज्ञः श्रवणादिकमेव प्रार्थ्यत इति नंदस्य वचनेनाह । मनस इति । नाम्ना अभिध्यायिनीः अभिध्यायिन्यः तत्पराः ॥ १५॥ गृणतां शृण्वतां वीर्याण्युद्दामानि हरेर्मुहुः । यथा सुजातया भक्त्या शुयेन्नाम्ना व्रतादिभिः ॥ १६ ॥ (६।३।३२ यमः) नन्येवमपि भगवान हृत्स्थो जन्मायुताशुभं धुनातु तथापि न श्रवणादीनामसाधार- णम् । व्रतादिनापि शुद्धिश्रवणाने त्याह । गृणतामिति । सुजातया शुद्धया भक्तया कीर्तनादिरूपयेव यया आत्मा मनः शुद्धयति तथा यतादिना न ॥ १६ ॥ यया ययात्मा परिमृज्यतेसौ मत्पुण्यगायाश्रवणाभिधानैः । तथा तया पश्यति तत्त्वसूक्ष्मं चक्षुर्यथैवांजनसंप्रयुक्तम् ॥ १७ ॥ (११ । १४ । २८ श्री कृष्णाः) मनः शुद्धिफलमाहभगवद्वाक्येन । यथायथेति । आत्मा चित्त परिमृज्यते शोश्यते यस्तुमत् स्वरूपं दिव्यांजनेन संप्रयुक्तं चक्षुः यथा सूक्ष्मं सरेवादि पश्यति ॥१७॥ एवतः श्रद्धया नित्यं गृणतश्च विचेष्टितम् । कालेन नातिदीर्पण भगवान् विशते हृदि ॥ १८ ॥ (२।८।४ परीक्षित्) न ता
(४७)
यथा यथा तथा तथेत्येवं फलाव्यभिचारं वदता सद्यः फलत्वमुक्त स्पष्टयति
परीक्षिदू वचनेन शृण्वत इति । नातिदीर्घण स्वल्पेन । विशते प्रकाशत इत्यर्थः । एवंचो-
पायान्तरेभ्योऽप्येपामुत्कर्पो॥ १८ ॥
संकीर्त्यमानो भगवाननंतः श्रुतानुभावो व्यसनं हि पुंसाम् ।
प्रविश्य चित्तं विधुनोत्यशेषं यथा तमोर्कोभ्रमिवातिवातः ॥१६॥
(१२ । १२ । ४८ सूतः)
एतत्फलमाह संकीयमान इति सूतः शौनकं प्रति द्वादशे इत्यर्थः। चित्तं प्रविश्य
अशेषं व्यसनं दुःखं तदपि सवासनं धुनोति नाशयति यथोदितार्क तमांधकार इति
प्रकाशसन्निधिमारे दृष्टांतः व्यापारे तु अतिवातः प्रबलो वायुः अन मेघमिवेति ॥१९॥
तस्मानारत सर्वात्मा भगवान् हरिरीश्वरः ।
श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताभयम् ॥ २० ॥
(२।१।५ शुकः)
अन्यथा तु व्यसनशान्ति स्तीत्याशयेन पुरुषार्थान्तरे हेतुत्वमप्येषां शुकवाम्येनाह
भारतेति हे भारत परीक्षित् अभयं सर्वतो व्यसनशान्तिं इच्छता पुरुपेण ॥ २०॥
या निवृतिस्तनुभृतां तब पादपद्मध्यानाद्भवजनकथाश्रवणेन वा स्यात् ।
सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथमाभूत् किंत्वन्तकासिलुलितात्पततां
विमानात् ॥२१॥
(४।९।१० ध्रुवः)
वस्तुतस्तु मेाक्षादपि श्रवणसुखं गरीय इति स्वतः पुरुषार्थत्वमेवैपां युक्तमिति ।
नितिः सुखं । भवजनैः कथ्यमानायास्तत् कथायाः। श्रवणेन । स्वमहिमनि स्वरूपभूते
: ब्रह्माण मोक्षावस्थायामपीत्यर्थः।सा निवृत्तिर्माभूत् न भवति यदि तदा अन्तकः काल एवासि
खडस्तेन लुलितात् उपद्रुतात् विमानात् स्वर्गादेः पततां जनानां तत्सुखं न भवतीति किं
चाच्यमिति ॥२१॥
शृण्वन्सुभद्राणि रथांगपाणेर्जन्मानि कर्माणि च यानि लोके ।
गीतानि नामानि तदर्थकानि गायन विलज्जोविचरेदसंगः ॥ २२ ॥
(११। २।३९ कविः)
अतएवात्र लजादिकं न कर्तव्यमित्याह शृण्वन्निति । सुभद्राणि यशसि जन्मा.
दीनि धा सुभद्राण्युत्कृष्टानि तदर्थकानि जन्मादिविपयानि गीतानि नामानि तदर्थकानि जन्मा.
धनुरुद्धानि वासुदेवकंसारीत्यादीनि गायन वंश्च विचरेत् व्यवहरेत् यथासुखं तिष्ठे-
(दित्यर्थ । स च विलन्नोऽसंगः अभयश्च सन्नित्यादि द्रष्टव्यम् ॥ २२ ॥
२-14 न यत्र श्रवणादीनि रक्षोघानि स्वकर्मसु । कुर्वन्ति सात्वतां भर्तुर्यातुधानश्च तत्राहि ॥२३॥ (१०।६।३ शुकः) व्यतिरेके निंदामाह न यत्रेति यत्र गृहे सात्वतां भर्तुः श्रवणादीनि न संति तत्र यातुधान्यः राक्षस्यः चकारादन्येपि विघ्नहेतवः स्वकर्मसु कुर्वन्ति प्रभवंतीत्यर्थः ॥ २३ ॥ जिह्वा न वक्ति भगवद्गुणनामधेयं चेतश्च न स्मरति तचरणारविंदम् । कृष्णाय नो नमति यच्छिर एकदापि तानानयध्वमसतोऽकृतविष्णु- कृत्यान् ॥२४॥ (६।३।२९ यमः) एवं च न केवलमेतन्मात्रं किन्तु परलोकेपि भयमिति यमवचनेनाह । जिद्दति । यंपा जिह्वा येषां मनः येषां शिरश्च एकदापीति सर्वत्रान्वेति अकृतानि विष्णकृत्यानि पूजादीनि येस्तानानयध्वनरकायेति शेषः । कीर्तनादिपरास्तु न द्रष्टव्या इति भावः ॥२४॥ विलेबतोरुक्रमविक्रमान् ये न शृण्वतः कर्णपुटे नरस्य । जिह्वा सती दादुरिकेव सूत न चोपगायत्युरुगायगाथाः ॥२५॥ भारः परं पकिरीटजुष्टमप्युत्तमांगं न नमेन्मुकुंदम् । शावौ करौ नो कुरुतः सपर्या हरेर्लसत्कांचनकंकणौ वा ॥२६॥ वर्हायिते ते नयने नराणां लिंगानि विष्णोर्न निरीक्षितो ये । पादौ नृणां तौ द्रुमजन्मभाजौ क्षेत्राणि नानुव्रजतो हरेय्यौ ॥२७॥ जीवन् शवो भागवतांघ्रिरेणुं न जातु मोभिलभेत यस्तु । श्रीविष्णुपद्यामनुजस्तुलस्याः श्वसन् शवो यस्तु न वेद गन्धम् ॥२८॥ (२।३।२०-२३ शौनकः) किं च श्रवणादिविमुखस्य देहेंद्रियादिसर्व व्यर्थमित्याह शौनकवाक्येन चतुर्मिः । विलेयतेति । यतेति पेदे नशृण्वतः अण्वतः नरस्य कर्णपुटे ते विले वृथारधे न चदुप- गायति तस्य जिता असती दुष्टा दर्दुरो भेकः तजिह्वघ। यद्वा स्वार्थेऽण दाईरिका भेकीवे. स्पर्थः। यदा हपोकेशं न वदतीति असती व्यभिचारिणी उरुभिर्गीयत इत्युरुगाया भगवान तस्य गाथालाकिषयपि धार्ता ॥२५॥ किं च भारु परमिति । पदयरोप्णीपेण किरीटेन जुष्टमपि शिर उत्तमांग यदि मुकुंद म नमेन् ताई केवलं मार एव । शवो मृतकस्तरतुल्यौ । लसंती फांचनकंकणे ययोः या दोप्यर्थे ॥ २६॥ 5 (४९) किं च वर्हायितेति । ये नयने विष्णार्लिंगानि श्रीजगन्नाथादिमूर्तोल निरीक्षतः न निरीक्षते ते वर्हायिते मयुरपिच्छतुल्ये । ती पादौ द्रुमवजन्म भजेत इति तथा वृक्षमूलतुल्या- वित्यर्थः अतएव शरीरकांडस्य वृक्षत्वारोपणेन अवस्तुधिया काष्ठमयत्वं दर्शितम् ॥२७॥ किंच जीवन् शवेति । नाभिलभेत अभितानस्पृशेत् न धारयेत् श्रीविष्णपदलनायाः तुलस्या मनुजो मनुप्यः गन्धं न वेद न जिघ्रति प्रसंगाच्चायनाय नाभिनंदेदित्यर्थः । न फेवलमेतानि व्यर्थानि किंतु असहिपयत्वात् प्रतिकूलान्यपीति भावः॥ २८ ॥ सा वाग्यया तस्य गुणान् गृणीते करौ च तत्कर्मकरौ मनश्च । स्मरेद्वसंतं स्थिरजंगमेषु शृणोति ततपुण्यकथाः स कर्णः ॥ २६ ॥ शिरस्तु तस्योभयलिंगमानमेतत्तुदेव यत्पश्यति तद्धि चक्षुः । अंगानि विष्णो रथतज्जनानां पादोदकं यानि भजन्ति नित्यम् ॥३०॥ A61: अध (१०। ८०।३-४ परीक्षित् ) कथं तर्हि सार्थकानोत्याह । सावाग्ययेति । या वाक् तस्य कृष्णस्य गुणन् गृणीते यो तत्कर्मकरी तो करी सार्थकाविति सर्वत्र बोद्धव्यम् । यन्मनः स्थिरजंगमेपु वसंतं स्मरेत् तन्मनः । यस्तस्य पुण्यकथाः शृणति स कर्ण इति ॥ २९ ॥ अपि च शिर इति यत्तु शिरः उभयलिंगं भक्तरूपं प्रतिमादिरूपं च प्रा नमेत्तदेव उभयलिंग यत् पश्यति तदेव चक्षुर्यानि अंगानि विष्ण. पादोदकं अथवा तजनानां पादो- दकं नित्यमेव भजति ॥ ३०॥ries एकान्तलाभ वचसोनुपुंसां सुश्लोकमौलेर्गुणवादमाहुः । श्रुतेश्च विद्वनिरुपाकृतायां कथासुधायामभिसंप्रयोगम् ॥ ३१ ॥ (३।६। ३३ मैत्रेयः) किं च एकान्तलाभमिति । सुश्लोकमालेः पुण्ययशसः शिरोभूतस्य मुकुटभूतस्य वा गुणवादं गुणदिकीर्तनं च सः एकान्तलाभं परमं लाभमाहुस्तस्य कथासुधायामभि. संप्रयोग विनियोग श्रुतेश्च लाभमाहुः । उपाकृतायां कथ्यमानायाम् ॥ ३१ ॥ तस्माद् गोविन्दमाहात्म्यमानंदरससुंदरम् । शृणुयात्कर्तियेन्नित्यं स कृतार्थो न संशयः ॥ ३२ ॥ (हरिभक्तिसुधोदये ८।६ नारदः) इति श्रीमत्पुरुषोत्तमचरणारविन्दकृपामकरन्दमोन्मीलितविकतैरभुक्तपरमहंसविणापुरी- प्रथितायां श्रीभागवतामृताधिलब्यश्रीभगवद्भक्तरत्नावल्यां तृतीय विरचनम् ॥ एवं प्रकरणार्थमुपसंहरति । तस्मादिति । आनंदरसत्वात् सुंदरम् । शृणुयात्कीर्तये- दिति विधिः । यस्तु कीर्तयेदिति विधिः यस्तु कीर्तयेच्छृणति स कृतार्थ इत्यत्र न संशयो- स्तीति ॥ ३२॥ इति टीकायां तृतीयं विरचनम् ।
अथ चतुर्थ विरचनम् ।
शृण्वतां स्वकांकृष्णः पुण्यश्रवणकीर्तनः ।
हृद्यन्तस्थो ह्यभद्राणि विधुनोति सुहृत्सताम् ॥ १ ॥
(११२।१७ सूतः)
अथ श्रवणं कीर्तनमित्युपदेशक्रमानुसारेणैकैकशी भक्तिनिरूपणय विरचनमारभते
तत्र दुर्वासनामूल पर सर्वोप्यनर्थः । सा च कृष्णकथाथवणेनेच निवर्तत इत्यभिप्रेत्याह ।
शृण्वतामिति । शृण्वतां जनानां । स्वस्य कृष्णस्यैव कथां वार्ताम् । पुण्ये श्रवणकीर्तने
यस्य स श्रीकृष्ण हदि स्थितानि अभद्राणि दुर्वासनारूपाणि विधुनोति नाशयति । यतः
अंतस्थः सतां भक्तानां सुहृत् हितकारीत्यत्त्वयः ॥ १ ॥
पिबंति थे भगवत आत्मनः सतां कथामृतं श्रवणपुटेषु संभृतम् ।
पुनति ते विषयविदूपिताशयं ब्रजन्ति तच्चरणसरोरुहान्तिकम् ॥२॥
(२।२।३७ शुकः)
अभद्रनाशफलमाह । पिवंतीति । सतां आत्मनः प्रात्मत्वेन प्रकाशमानस्य यद्वा
आत्मनः सर्वस्वरूपस्य सता मुखात् कथामेवामृतं ये पिवंति ते विपये पितं तद्वासनामलि.
नोकृतं पाशर्य मनः पुनति शोधयति । ततस्तस्य चरणपद्मान्तिकं विष्णुपदं बर्जति ॥२॥
धर्मः स्वनुष्ठितः पुंसां विष्वक्सेनकथासु यः ।
नोत्पादयेद्यदि रतिं श्रम एव हि केवलम् ॥ ३ ॥
(११२१८सूतः)
ननु स्वधर्मेणापि एनत्सास्यते किं कथाभिः सत्यं तदप्येतद्वारेच इत्याह । यो धर्म
पति प्रसिद्धः स यदि विप्यासेनकथासु रतिं नोत्पादयेत् तहि स्वनुछितोपि सन् श्रमो
सेयः । ननु मोक्षार्थस्यापि धर्मस्य श्रमत्वमस्त्येवेति सोप्यलाध्यः स्यात् इत्यतोवधारयति
केयलं भ्रमः । अयमर्थः भगवत्कथारतिद्वारामाक्षफलपर्यवसायित्वात् स्वधम्मो न श्रम
प्रयं तु न तथेति फेवलं श्रमः । ननु तथापि स्वर्गादिसाधनधर्माय सफलत्वं स्यात् इत्या-
पश्य एवकारः सविणधर्मत्याग्न तत्फलमित्यर्थः । ननु फाप्यक्षम्य स्वर्गादिन उत्पाय.
त्यात दिसवेन साधयति ॥ ३॥
ज्ञाने प्रयासमुदपास्य नमन्त एव जीवति सन्मुखरितां भवदीयवाताम् ध्याने स्थिताः श्रुतिगतां तनुवाङ्मनोभिर्ये प्रायशो ऽजित जितोप्यसितस्त्रि- लोक्याम् ॥४॥: 4नि ! अनि SAIR पाय ખAતો યુવત, વવાતા તનુવાહી, નમન RMINT लाजिNि amal (१०।१४।३ब्रह्मा) अतएव उत्पन्न भगवत्कथारतिना पुंसा ससाधनेपि शाने प्रयत्नमुत्सृज्य कथैव भग- चदशीकरणं श्रोतव्येति ब्रह्मवास्येनाह । ज्ञान इति । उदयास्य ईपदप्यकृत्या सन्मुसरिता सद्भिः क्रियमाणं भवदीयवार्ता श्रुती कर्णे गतां प्राप्तां नमंतः सत्कुर्वन्तः जीवंति त्वत्कथा- श्रवणमेव जीवनं येषामित्यर्थः । यद्वा श्रुतिगतां येदप्रसिद्धमाहास्यां सन्मुखरितां संतो मौन- शीला अपि मुखरिता वाचालीः कृता यया तामित्यर्थः । कथं नर्मति स्थाने स्थिताः तीर्थादि- भ्रमणक्ल शरहिताः। यद्वा स्थानेषु काशीप्रयागादिपु स्थिताः । ततः सत्संगमः । यद्वा स्वस्वधर्मस्थिता अपि । हे अजित त्रिलोक्यामजित स्वतंत्रोपि तैर्जितासि वशीकृतासि । प्रायशः सर्वात्मना ॥४॥ नात्यंतिक विगणयंत्यपि ते प्रसाद किं वन्यदर्पितभयं भुव उन्नयैस्ते । येऽङ्ग त्वदंघ्रिशरणा भवतः कथायाः कीर्तन्यतीर्थयशसः कुशला रसज्ञाः॥५॥ (३।१५। ४८ कुमारः) ननु सथो मोक्षफले झानेपि किमिति प्रयासत्यागः मोक्षादपि श्रवणमुपमधिकमि- त्याह ! सनकादिवाक्येन नात्यंतिकमिति । प्रात्यंतिक मोक्षमपि तव प्रसादं न गणयति नाद्रियंत । किमु अन्यदिंद्रादिपदं । ते ध्रुव उन्नयैः उज्जभणैः अर्पितं भयं यस्मिन् तत् हे अंग भगवन् ये भवतः कथायां रसज्ञाः रसं जानन्ति त एव कुशलाः। कथंभूतस्य भवतः रमणीयत्वेन पावनत्वेन च कीर्तन्य कीर्तनाहं तीर्थ यशो यस्य ॥५॥ को वा भगवतस्तस्य पुण्यश्लोकेड्यकर्मणः । श्रुद्धिकामो न शृणुयायशः कालिमलापहम् ॥ ६ ॥ (१।१।१६ऋपपः) किं च सर्वपापप्रायश्चित्तमपि भगवत्कथाश्रवणमेवत्याह को भगवत इति । पुण्यश्लोकैरीड्यानि कर्माणि यस्य तस्य यशः सर्वात्मना सर्वपापशुद्धिकामो न शृणुयाको वा कतमो नात्मनेहितः नात्मनीन इत्यर्थः ॥ ६॥ प्रविष्टः कर्णरंध्रेण स्वानां भावसरोरुहम् । धुनोति शमलं कृष्णः सलिलस्य यथा शरत् ॥ ७ ॥ (२।८।५ परीक्षित्) । (५२) एतदेव दृष्टांतेन स्पष्टयति। भावसरोरुहं हृदयकमलं कर्णरंध्रेण प्रविष्टः श्रुत इत्यर्थः शमलं हदतं सर्वं मलं धुनोति । सलिलस्येति। द्रव्यान्तरमिश्रणादिना कुंभस्थजले शोधितेपि तदेव केवलं शुध्यति। न तु नदीतडागादिगतं । स च मलः कुंभस्यान्तस्तिष्ठत्येव नतु सर्वथा विलीयते । अतएव किंचिचलने पुनः क्षुभ्यति च । एवं तपादानादिप्रायश्चित्तमपि न सर्वथा सर्वेषां पापं धुनोति । किंतु सावशेषां तच्च कस्यचिदेव हदि प्रविष्टमात्रस्तुश्रीकृष्णः सर्वेषां सर्वपापं निरवशेपं हरतीति अनेन दृष्टान्तेनोक्तं सलिलस्य मलं यथा शरदिति ॥७॥ शुद्धिर्नृणां नतु तथेड्यदुराशयानां विद्याश्रुताध्ययनदानतपःक्रियाभिः । सत्वात्मनामृपभ ते यशसि प्रवृद्धसच्छूडया श्रवणसंभृतया यथा स्यात् ॥८॥ (११ । ६।९ देवाः) एतदेव दृष्टान्ततात्पर्य स्पष्टयति देववाक्येन । शुद्धिरिति । हे ईडा हे ऋषभ दुराशयानां रागिणां विद्याउपासना विद्यादिभिस्तथा शुद्धिन्न भवति । यथा सत्वात्मनां सतां ते तय यशसि श्रवणेन संभृतया परिपुष्टया अभिवृद्धया सच्चद्धया यथा स्यात् । तस्माद्युक्तमुक्तं को वा न शृणुयादिति ॥ ८॥ निवृत्ततरुपगीयमानाद्भवौपधाच्छ्रोत्रमनोभिरामात् । क उत्तमः श्लोकगुणानुवादात्पुमान्विरज्येत विना पशुध्नात ॥ ६ ॥ (१०।१।४ परीक्षित् ) नन्वेवमपि शुद्धिकामः शृणातु। न तु जीवन्मुक्तः कृतार्थत्वात्। न च धंधनान्मुमु. क्षुर्योगादिपरत्वादेव न च रागी विषयासंगित्वाने त्याह । निवृत्ततरिति विगततृष्णैर्जीव- न्मुक्तैरपि उपगीयमानात् एवं मुक्तश्लाध्यत्वमुक्तम् । मुमुक्षुश्लाध्यत्वमाह। भवस्य संसारस्य व्याधेः श्रीपधात् निवर्तकत्वात्। एवं रागिश्लाघ्यत्वमाह । श्रोत्रे विचित्रत्वात् मनसि रसव: त्वात् अभिरामात् उत्तम श्लोकस्य गुणनां अनुवादात् कथातः को विरज्येत कस्तत्कथामृतं न ऋणयादित्यर्थः । पशुघ्नातु चांडालात् विना तथा ये विरज्यंते ते चांडाला एव ज्ञया इति भावः यद्वा । अपगता शुक् यस्मात् स अपशुक वस्तुता निःशोक आत्मा तं हंतीति संसारे पातयतीति यस्तस्मात्स आत्महेति भावः । यद्वा । अपशुक परमात्मा तं हन्ति विष्णुद्रोही- त्यर्थः यद्वा । अपशुच ऋपयः तान् हंति राक्षस इति यद्वा नात्राकारप्रश्लेपः । तथा च पशुघ्नात् यशपुरुषमनाराध्य स्वर्गाद्यर्थ यज्ञ पशून् हन्ति यस्तस्मात् वृथा वधभागिनो विना अन्येप्यत्रोतास वधभागिन इति भावः यद्वा पशवो हन्यन्तेऽनेनेति पशुहा तद् लेाष्टः दंडादिः तस्मात् स लोष्टादिवत् पुरुषार्थशून्य इतिभावः ॥९॥ को नाम तृप्येद्रसवित कथायां महत्तमैकान्तपरायणस्य। नान्तं गुणानामगुणस्य जग्मुर्योगेश्वरा ये भवपायमुख्याः ॥१०॥ (१।१८ । १४ पयः) ( ५३ ) ननु मुमुक्षुरागिणे शृणुतानाम जीवन्मुक्तस्य तृप्तत्वात् किंकथया न रसातिशय- त्वात् जीवन्मुक्तस्यापि तत्कथावणत्तिमाह को नाम तृप्येदिति । रसवित् रसशः मह- समानां एकान्तेन पर अयनमाश्रयो यस्तस्य कथायां । अगुणस्य प्राकृतगुणरहितस्य गुणानां कल्याणगुणानामन्त ये योगेश्वरास्तेपि न जग्मुः। एतापंत इति न परिगणयांचः । भवः शिवः पाद्मो ग्रह्मा मुख्यो येपान्ते ॥ १० ॥ ज्ञानं यदा प्रतिनिवृत्तगुणेोमिचक्रमात्मप्रसाद उभयत्र* गुणेप्वसंगः । कैवल्यसंमतपयस्त्वथ भक्तियोगः को निर्वृतो हरिकथासु रतिं न कुर्यात् ॥११॥ (२।३। १२ शुफा) एवं अन्यानपि श्रवणगुणान् दर्शयन् उक्तमर्थं स्पष्टयति । ज्ञानमिति । यत्र यासु कथासु ज्ञान भवति । कीदृशं । प्रा सर्वतः सुपुप्त्यादिलक्षण्ये न प्रतिनिवृत्तं उपरतं गुणे- र्मीणां रागादीनां चक्रं समूहो यस्मात्तत्तद्धतुरात्मप्रसादश्च यत्र यासु । मनः प्रसादहेतुः गुणेषु विपयेष्वसंगो वैराग्यं च। उभयत्रेति पाठे इहामुत्र च गुणेष्वसंग इत्यर्थः । कैवल्यमि- त्येव संमतः पंथा यो भक्तियोगः । पते भक्तियोगाद्या यता भवन्तीत्यर्थः । निर्वृतः श्रवण मुखेन अनिता वा संसारतापेन तासु हरिकथासु रतिं न कुर्यात् ॥ ११ ॥ आयुर्हरति वै पुंसामुद्यन्नस्तं च यन्नसौ । सायना तस्यर्ते यत् क्षणो नीत उत्तमश्लोकवार्तया ॥ १२ ॥ तरवः किं न जीवन्ति भस्त्राः किन्नश्वसंत्युत । न खादन्ति न मेहन्ति किं ग्रामपशवोऽपरे ॥ १३ ॥ श्वविड्वराहोष्ट्रखरैः संस्तुतः पुरुपः पशुः । न यत्करपथोपेतो यातु नाम गदाग्रजः ॥ १४ ॥ (२।३। १७-१९ शौनकः) व्यतिरेके निंदामाह । आयुरिति । असा सूर्यः उद्यन् उद्गच्छन् अस्तं च यन् गच्छन् यत् येन उत्तमलोकवार्तया श्रयमाणया क्षणा नीतस्तस्य आयुः ऋते वर्जयित्वा वृथैव पुंसामायुहरति । यद्वा यः क्षण इति पाठे। तस्य ऋते ते क्षणं बिनाऽवशिष्टमायुहर- तीत्यर्थः ॥ १२॥ ननु जीवनादिकं एतेषां श्रवणादिविमुखाना आयुः फलमस्ति तत्राह । तरव इति । ननु तेषां श्वासो नास्ति भरनाथर्मकोशाः । ननु तासामाहारादिकं नास्ति तत्राह । नखादन्ति न मेहन्ति मेहनं रेतः सेकः मैथुन न कुर्वन्ति । किं । यथा तर्वादयः तथा अपरेऽश्रोतारः पशव इति भावः ॥ १३॥ उत यन्त्र इति पाठान्तरम् ॥ 1 * । (५४) तदेवाह । श्वविवराहेति । श्यादिभिः संस्तुतः सदृशो निरूपितः। यस्य कर्ण- पथं श्रीकृष्णः कदापि न गतः अवज्ञास्पदत्वात् श्यभिः कश्मलविषयासक्तत्वात् बिड्वरा- है मशूकरैः कंटकवदुःखदविषयासक्तत्वात् उष्ट्रः। भारवाहित्वात् खरैस्तुल्य इत्यर्थः वस्तुतस्तु अधिकारित्वाद्धरिभक्तितः च्युत इति तेभ्योप्यधम इति भावः ॥ १४ ॥ तान् शोच्यशोच्यानविदोनुशोचे हरेः कथायां विमुखानघेन । क्षिणोति देवो निमिषस्तु तेपामायुर्वृथावादगतिस्मृतीनाम् ॥ १५ ॥ (३।५।१४ विदुरः) तस्मात्कथाविमुखाः शोच्यादपि शोच्यतमा इति विदुरवचनेनाह । तान् शोच्येति । ये हरे कथायां विमुखाः न रमन्ते तान् शोच्यान् एतेपामपि शोच्यानहमनुशोचे । कथं भूतान् अविदः सर्वशास्त्राभिप्रायानभिज्ञान् । येपि शात्वाऽधेन दुरदृष्टन विमुखास्तानपि । कथं यो निमिपः कालो देवः सर्वेपामायुः क्षिणति । अत्र हेतुः वृथैव चाग्गतिस्मृतयो वाग्देहमनोव्यापारा येपाम् ॥ १५॥ यन्न व्रजंत्यघमिदो रचनानुवादाच्छृण्वंति येत्यविषयाः कुकथा मतिघ्नीः । यास्तुश्रुताहतभगैर्नृभिरात्तसारास्तांस्तान क्षिपत्यशरणेषु तमःसु हत॥१६॥ (३।१५। २२ ब्रह्मा) न केवलं तेषां वृथायुः हानिः अधोगतिश्चेत्याह । यन्न व्रजन्तीति । ये कुकथाः शृण्वति । कास्ता अघं भिनत्तीति अघभित्तस्यहरेः रचनादृष्टयादिलीला तस्या अनुवादाद- न्यविषयाः कामादिघार्ता मतिघ्नीः प्रतिभ्र शिका यास्ते यत्प्रसिद्ध वैकुंठं न व्रजति तेपाम- बजने हेतुः । यास्तु हतभगैः नरैः श्रुताः सत्यः तान् श्रोतृन अशरणेपु निराश्रयेषु तमस्सु नरकेपु क्षिपति । हंत खेदे । कथंभूता आत्तसारः अर्थो नृणां पुण्यं याभिस्ताः । अतो भगवल्लीलाश्रोतारो वैकुंठं व्रजन्तीति भावः ॥ १६ ॥ पानन ते देव कथासुधायाः प्रवृद्धभक्त्या विशदाशया ये । वैराग्यसारं प्रतिलभ्य बोधं यथाजसान्वायुरकुंठधिष्ण्यम् ॥ १७ ॥ (३।५।४४ देवाः। एवमश्रीतून निंदित्वा तमेव भावं स्पष्टयति । वचनेन पानेन । देवा चैराग्यं सारी बलं यस्य बाँधस्य तं यथावत् लब्ध्या अन्वीयुः प्राप्नुयुः अकुंठधिष्ण्यमु वैकुंठं अंजसा सुखेन ॥ १७ ॥ ये तु त्वदीयचरणाम्बुजकाशगंधं जिधंति कर्णविवरैः श्रुतिवातनीतम् । भक्त्या गृहीतचरणः परयाच तेषा नापैपिनाथ हृदयाम्बुरुहात स्वपुंसाम।१८। (३।९।५ ब्रह्मा ।) ..
( ५५ ) किं च तेषां नित्यं भगवत्सान्निध्यादनापि वैकुंठसुखमिति ग्राह्मवाक्येनाह । ये तु त्वदीयेति । त्वदीया चरणावेव भवुजकोशी तयोर्गन्धं यशः ये फर्णविवर जिवन्ति शृण्वन्ती- त्यर्थः श्रुतिर्वेदः श्रूयते इति श्रुतिः शब्दसामान्यं वास एव चातः तेन नीतं प्रापितं नापैपि नापयासि । ये त्वत्कथाश्रवणं अत्यादरेण कुर्वति तेषां हदि नित्यं प्रकाशस इत्यर्थः । तथा च कितेपामपेक्षितमिति भावः ॥ १८ ॥ अयं त्वत्कथामृष्टपीयूपनद्यां मनो वारणः क्लेशदावाग्निदग्धः । तृषातोवगाढो न सस्मार दावं न नि:कामति ब्रह्म संपन्नवन्नः ॥ १६ ॥ (४।१।३२ सिद्धाः) एतदेव श्रोतन् कृतार्थयन् सिद्धानामनुभवेनाह । अयन्त्विति। अयं मनो रूपो वारणः महामदोन्मत्तो गजः त्वत्कथैव मृष्टं शुद्ध अमृतं तन्मयी या नदी तस्यां अवगाढः प्रविष्टो दावाग्नितुल्यं संसारतापं न स्मरति स्म न च ततो न निर्गच्छति ब्रह्मसंपन्नवत् ब्रह्म क्यं प्राप्त इच । यथा ब्रह्मण न गृथक् भवति तथा नो मनापि त्वत्कथाश्रवणपरमानन्दमनं श्रोतुं प्रौक्यं प्राप्तो न विरमतीत्यर्थः । पतेन मुक्तितुल्यं श्रवणसुखमित्यपि दर्शितम् ॥ १९ ॥ वरान्विभो त्वद्वरदेश्वराबुधः कथं वृणीते गुणविक्रियात्मनाम् । ये नारकाणामपि सन्ति देहिनां तानीश कैवल्यपते वृणे न च ॥२०॥ तदप्यहं नाथ न कामये क्वचिन्न यत्र युप्मच्चरणांबुजासवः । महत्तमांतर्हदयान्मुखच्युतो विधत्स्वकर्णायुतमेष मे वरः ॥ २१ ॥ स उत्तमश्लोकमहन्मुखच्युतो भवत्पदांभोजसुधाकणानिलः । स्मृति पुनर्विस्मृततत्त्ववर्त्मनां कुयोगिनां नो वितरत्यलं बरैः ॥२२॥ यशः शिवं सुश्रव आर्य संगमे यदृच्छया चोपशृणोति ते सकृत् । कथं गुणज्ञो विरमेद्विना पशुं श्रीर्यत्प्रवत्रे गुणसंग्रहेच्छया ॥ २३ ॥ (४।२०।२३-२६ पृथ:) वस्तुतस्तु ततापि अधिकमिति पृथुप्रार्थनेनाह । चतुर्मिः । वरान्निति । हे विभा वरदानां प्रदादीनामीश्चरात् वरप्रदात् त्वत्तः चरं दातुमुद्यतादपि सकाशाद्युधः कथं त्वरान् वृणीते । कीदृशान् गुणेः विक्रियत इति गुणविनियोहंकारः स एवात्मा येषां तेषां ब्रह्मादीनां संवधिन इत्यर्थः । देहाभिमानिना भोग्यानिति वा तेप्वाविष्टो बुध एव न भवतीत्यर्थः सुलभत्वात् जुगुप्सितत्वात् अपीत्याह य इति बुध एवाहमपि न वृणे इति समुच्चयाय चकारः ॥ २० ॥ कैवल्यपते इति सवोधनात् कैवल्य वरिष्यतीति मा शंकीरित्याह । तदप्यहमिति महत्तमानामंत दयात् मुखद्वारेण निर्गता भवत्पदाभोजे मकरंदो यशःश्रवणदिसुन ३ यत्र नास्ति तादृशं चैतत् कैवल्यं तर्हि तत् कचित्कदाचिदपि न कामये । तर्हि किं काम- यसे तदाह यशः श्रवणय कर्णायुतं विधत्स्व । ननु काप्येवं न वृत्तवान् किमन्यचिंतया ममत्वेपएच पर इति ॥ २१॥ मनु फैपल्याभावे रागद्वेपाद्याकुलानां श्रयणसुखमपि न स्यादित्याशंफ्याह । स उत्तम श्लोक इति । भवत्पदांभाजसुधायाः कण लेशः तत्संबंधी योऽनिलः स एव दूरादपि किंचिद्यशः श्रयमानमपि इत्यर्थः । विस्मृतं तस्यवर्त्म यैः कुयोगिभिः तेपामपि पुनः स्मृति आत्मशानं वितरति । अतो न खलु भक्तानां रागादिसंभवः अता नास्माकं सारग्राहिणा- मन्यैर्वरैरलं श्रवणसुखेष्वेव माक्षादिसर्वसुखान्तर्भावादिति भावः ॥ २२ ॥ ननु श्रवणं मुक्तिफलमेव अतः फलं विहाय साधने भवतः कोऽयमग्रहस्तत्राह । यश इति । हे सुश्रवः मंगलकीर्ते ते शिवं यशः सतां संगमे यः सरुदपि यहच्छत्यापि उपटणाति गुणशश्चेत्सः पशुविनाऽन्यः कथं विरमेत् गुणतिशयं सूचयति । श्रीर्यश पव प्रकर्षण ववे वृतवती । गुणानां सर्वपुरुषार्थानां संग्रहः स्वस्मिन्समाहारः तदिच्छया ॥२३॥ तस्मिन्महन्मुखरितामधुभिच्चरित्रपीयूषशेपसरितः परितः स्रवन्ति । ता ये पिवंत्यवितृषो नृपगाढकणैस्तान्न स्पृशंत्यशनतृडूभयशोकमोहाः॥२४॥ एतैरुपद्रुतो नित्यं जीवलोकः स्वभावजैः । न करोति हरेनूनं कथामृतनिधौ रतिम् ॥ २५ ॥ (४।२९ । ४०-४१ नारदः) ननु तेप्वपि क्षुत्पिपासादिकं प्राणिमात्रधर्मः कथममुं भक्तन बाधेत तथा सति कुतः श्रवणसुखं तस्मान्मोक्ष पय निरुपद्रवः श्रेयानिति । नेत्याह नारदवचनेन । तस्मिन्निति । तस्मिन्साधुसंगमे महद्भिर्मुखरिताः कीर्तिता मधुभिदश्चरित्रमेय पीयूपं तदेव शिप्यत इति शेषो यासु असारांशरहिताः ऽशुद्धा मृतवाहित्य इत्यर्थः । अवितृपः अलं बुद्धिशून्याः संतः गाढः सावधानः कणर्य ताः सरितः पिवंति सेवन्ते । अशनशब्देन क्षुल्लक्ष्यते अशनादयस्तान्न स्पृशंति । श्रवणरसिकान्न बाधन्त इत्यर्थः ॥ २४ ॥ तर्हि सर्वे तत्कथामेव किमिति न शृण्वंति तत्राह । एतैरिति । एतैक्षुत्पिपासा- दिभिः उपद्रुतः पीडितः कथामृतमेव अक्षयत्वाद् दुर्लभत्वाद्वा निधिः । तत्रायमर्थः । याव- त्कुतश्चित्कथामहिमानं ज्ञात्वा कथंचिदपि न शृणाति तावत् क्षुधादिभिर्वाध्यत एव श्रवणभासेनापि ज्ञातरसो जातरतिः पश्चान्न बाध्यत इति ॥२५॥ नैषातिदुःसहा क्षुन्मां त्यक्तोदमपि बाधते पिबतं त्वन्मुखांभोजच्युतं हरिकथामृतम् ॥ २६ ॥ (१०।१। १३ परीक्षित् ) एतदेव परीक्षिदनुभवेनाह । नैपेति । त्यक्तोदकस्यापि मम हरिकथामृतपाननिमित्त जीवनं तदुपरमे सद्य एव जीवनं न स्यात् ॥ २६ ॥ .. ।
( ५७ ) तं मोफ्यातं प्रतियंतु विप्रा गंगा च देवी धृतचित्तमीशे । द्विजोपसृष्टः कुहकस्तक्षको वा दशत्वलं गायत विष्णुगाथाः ॥२७॥ (१११९ | १५ परीक्षित् ) किच हरिकथारसिकस्य मरणादपि भयं न भवतीति परीक्षितप्रार्थनेनैवाह । तं मोपयातमिति । तं मा मां उपयातं शरणागतं विप्रा भवंतः प्रतियंतु जानंतु देवी देवता- रूपा गंगा च प्रत्येतु। द्विजोपसृष्टः द्विजप्रेरितः कुहको मायावी तक्षको दशतु या शब्द: प्रतिक्रिया नादरे । कुहकोन्यः सर्पो वा । विष्णुगाथाः कथाः ॥ २७ ॥ अन्येषां पुण्यश्लोकानामुद्दामयशसां सताम् । का उपश्रुत्य भवेन्मोदः, श्रीवत्साङ्कस्य किं पुनः ॥२८॥ (३ । १९ । ३१ सूतः) न चैतदसंभावितमिति कैमुतिकन्यायेनाह । अन्येषां तद्भक्तानामेव उपश्रुत्य फयामिति प्रकरणार्थः । मोदः सर्वतापापरतिपूर्वक आनंदः ॥ २८ ॥ तस्माद्धीमन्कयां पुण्यां गोविंदचरिताश्रिताम् । महत्पुण्यप्रदां यस्माच्छृणुष्वनृपसत्तम ! ॥ २६ ॥ नानुतृप्ये जुषन्युप्मद्वचो हरिकथामृतम् । संसारतापनिस्तप्तो मर्त्यस्तत्तापभेषजम् ॥ ३० ॥ (११।३।२ विदेहः) तदेवं शुकवाक्येनोपसंहरति । तस्मादिति । यस्मात्संसारनिवर्तकं पुण्यं ददातीति महापुण्यप्रदात्तस्मात्ता कथां शृणुष्य नृपसत्तम परीक्षित् ॥ २९ ॥ तदेव महापुण्यप्रदत्व जनकवाक्येन स्पष्टयति । ननु तृप्य इति । संसारतापनि- तरी तप्तोहं तस्य तापस्य भेपज हरिकथामृतरूपं युष्मद्वचा जुपमाण नानुतृप्यामि संसारतापहरणे कारणांतराभावादिति भावः ॥३०॥ संसारसिंधुमतिदुस्तरमुत्तितीर्पोन्नान्यः प्लवो भगवतः पुरुषोत्तमस्य । लीलाकयारसनिषेवनमंतरेण पुंसो भवेद्विविधदुःखदवादितस्य ॥३१॥ (१२।४।४० शुकः) तदेवाह संसारसिंधुमिति । विविधदुःखमेव दयो दावानलः तेनार्दितस्य पीडितस्य अतः उत्तितीर्पाः पुंसो भगवतो याः लीलाः तासां याः कथाः सैव रसः * तस्मादीश इति पाठान्तरम् ।
२८4. तन्निपेवणमंतरेणान्यः प्लवः उत्तरणसाधनं न भवेत्तथा च उपायांतरासंभवात् । तत्कथा- श्रवणमेव यथाशक्ति निषेव्यमित्यर्थः ॥३१॥ कुतोऽशिवं त्वच्चरणाम्बुजासवं महन्मनस्तो मुखनिःसृतं क्वचित् । पिबंति ये कर्णपुटैरलं प्रभो देहभृतां देहकृदस्मृतिछिदम् ॥३२॥ (१०। ८३1३ युधिष्ठिरादयः) ननु अज्ञाननिवृत्या हि संसारनिवृत्तिर्भवति कथं कथाश्रवणमात्रेण । सत्यं अज्ञाननिमृत्युपायांतराणां बहुविन्नमस्तत्वात् सापि श्रवणेनैव सिध्यतीति युधिष्ठिर- वचनेनाह । कुतोऽशिवमिति । महतां मनस्तः सकाशात् मुखद्वारतो निःसृतं क्वचित् कदाचित् देहभृतां देहधारिणां देहकृच्चासास्मृतिश्च अविद्या तां छिनत्तीति तथा । देह- कृदीश्वरः तद्विपयाज्ञानछिदं वा ॥ ३२ ॥ विभ्यस्तवामृतकथोदवहात्रिलोक्याः पादावनेजसरितः शमलानि हंतुम् । आनुश्रवं श्रुतिभिरंघ्रिजमंगसंगैस्तीर्थद्वयं शुचिषदस्त उपस्पृशंति ॥३३॥ (११ । ६। १९ देवः) नन्वज्ञाननिवृत्तिनिसाध्या कथं कथातः स्यात् । सत्यं विमलान्तःकरणे शानो- दयः तद्वैमल्यं कथात इत्याह । देववाक्येन विभ्यस्तवेति । तव अमृतरूपा या कथा तदेव उदं उदकं वहंतीति तथा कीर्तिनद्यः तथा पादावनेजसरिता गंगाद्याश्च विलोक्याः शमलानि हन्तुं विभ्यः समर्थाः । केन प्रकारेण आनुवं गुरोरुच्चारणमनुश्रूयत इत्यनु: श्रवो चेदः तत्र भवं कीर्तिरूपं तीर्थं श्रुतिभिः श्रवणेन्द्रियैः अंघ्रिज गाङ्गं च अङ्गसंगैः एवं शुचिपदः स्वाश्रमधर्मस्थाः तव तीर्थद्वयमुपस्पृशंति सेवन्त इति ॥ ३३ ॥ तव विक्रीडितं ब्रह्मन् नृणां परममंगलम् । कर्णपीयूपमास्वाद्य त्यजत्यन्यस्पृहां जनः ॥ ३४ ॥ (११ । ६।४४ उद्धवः) वस्तुतस्तु कथाश्रवणं साक्षादेवाज्ञाननिवर्तकमित्याह उद्धववाक्येन । द्वाभ्याम् । तयविक्रीडितमिति विक्रीडितं लीलां कर्णपीयूपं आस्वाद्य श्रुत्वा अन्यस्पृहां अन्येषु साध्य साधनेषु स्पृहां त्यजन्ति* ॥३४॥ वयं विहमहायोगिन् भूमंत: कर्मवर्त्मसु । त्वद्वार्तया तरिप्यामस्तावकर्दस्तरं तमः ॥ ३५ ॥ (१२।६।४८ उद्धवः) • अय भारः । यावत्ताबद्रसास्वादरताः पीयूपे प्रास्यादिते यथा सर्प तलवणकदम्लादि रस स्पजन्ति । सद्वदिति । अधिकः पादः ।। स्विजन्त्यन्यस्पृहां जनाः इति पाठअन्तरम् । an . आपाययति गोविंदपादपासवं मधु ॥ ३७ ॥ RAgh कि च वयंत्विति । कर्मवमसु कि कर्म किमकर्मेति तावकैः त्वद्भक्तोः सह त्वद्वा- तया त्वच्छपणेनेत्यर्थः । तमः स विलासमशान तरिप्यामः ॥ ३५ ॥ तावत्कणि कुर्वीत न निर्विघेत यावता । त्वत्कथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावन्न जायते ॥ ३६ ॥ (११ । २०१९ श्रीकृष्णः) ननु विचारेण कर्माकर्मनिर्णयः क्रियता अन्यथा तत्त्यागे दोपः स्यान त्याह । भगवद्वाक्येन तावत्कर्माणति न निर्विद्यत न भोगेभ्यो विरज्येत तावत्स्वर्गादिफलानि कर्माणि कुर्यादेव विरक्तस्तु नित्यनैमित्तिके एव कुर्यादित्यर्थः । यदा तु मत्कथाश्रयणादा आदि- शब्देन नामश्रवणादिश्रद्धा जायते तदा तद्विरोधित्वात् कर्माणि त्यजेदेव ॥ ३६ ॥ कर्मण्यस्मिन्ननाश्वासे धूमधूम्रात्मनां भवान् । (१।१८।२शौनकः) पतदेव विरक्तानां शौनकादीनां वचनेन स्पष्टयति कर्मण्यस्मिन्निति । अस्मिन्कर्मणि सत्रे अनाध्याले अविश्वसनोये वैगुण्यवाहुल्येन फलनिश्चयाभावात् । धूमेन धूम्रो विवर्णः आत्मा देहो येपां तेपामस्माकं तानस्मान् इत्यर्थः । कर्मणि पष्ठी। आसवं मकरंद मधु मधुरम् ॥ ३७॥ श्रुतस्य पुंसां सुचिरश्रवस्य नन्वंजसा सूरिभिरीडितोर्थः । तत्तद्गुणानुश्रवणं मुंकुदपादारविंदं हृदयेषु येपाम् ॥ ३८॥ (३।१३ | ४ विदुर) तस्माद्विवेकिना भगवत्कथाथवणमेव कर्तव्यमितरथा पाठादि व्यर्थ स्यादित्याह । श्रुतस्येति । पुंसां श्रुतस्य अध्ययनस्यायमर्थः प्रयोजन ईडितः कथितः। तत् भगवतः पादार- विदं हृदयेषु येषां तेभ्यो भक्तभ्यो विष्णास्तद्गुणानां अनुश्रवणम् ॥ ३८ ॥ छिन्नान्यधीरधिगतात्मगतिनिरीहस्तत्तत्यजेऽछिनदिदं वयुनेन येन । तावन्न योगगतिभिर्यतिरप्रमत्तो यावद् गदाग्रजकथासु रतिं न कुर्यात ३६ (४।२३ । १२ मैत्रेयः) एवं योगिनामपि इदमेव कृत्यमिति मैत्रेयवचनेनाह । छिन्नान्यधीरिति । छिन्ना अन्यधीदेहात्मबुद्धिर्यस्य यताधिगतात्मगतिः अतएव निरीह प्राप्तामु सिद्धियु निःस्पृहः येन वयुनेन ज्ञानेन इदं संशयपदं अच्छिनत् चिच्छेद नत् तत्यजे त्यक्तवान तत्प्रयत्नादप्युपररा- तस्य योगसिद्धिप्वपि निःस्पृहत्व युक्तमेवेत्याह । योगगतिभिः तावनाप्रमत्तः किंतु प्रमत्तो भवति । यावत् तस्य श्रीकृष्णस्य कथासु न रतिः तासु न लोभी जात इत्यर्थः ॥ ३९ ॥ मेत्यर्थः।
तव कयामृततप्तजीवनं कविभिरीडितं कल्मषापहम् । श्रवणमंगलं श्रीमदाततं भुवि गृणंति ये भूरिदा जनाः ॥ ४० ॥ (१०।३१।९ गोघः ॥) ननु फस्मादन्यत्र निस्पृहत्वं युक्तं यस्माद्भगवतः कथाश्रवणातिरिक्तो लाभा नास्तीतिगोपीनां वचनेनाह । तप कथेति । कथैवामृतं । अत्र हेतुः तप्तजीवनं प्रसिद्धामृता- दुत्कर्षमाहुः । कविभिब्रह्मविद्भिरपि ईडितस्तुतं देवभोग्यं त्वमृतं तैस्तुच्छोकृतं किंच फल्मपापहं काम्य कर्मनिरसनं तत्त्वमृतं नैवंभूतं । किंच श्रवणमंगलं श्रवणमात्रेण मंगलप्रदं न त्वनुष्ठानापेक्षं किं च श्रीमत् सुशांतम् । तत्तु मादकं । एवंभूतं त्वत्कथामृतं आततं यथा भवति तथा भुवि ये गृणंति निरूपति ते जनाः भूरिदाः बहुप्रदातारः । तताधिको दाता नास्तीत्यर्थः। तथाच यं श्रावति तस्याप्यल्पो लाभो नेति भावः ॥४०॥ नहि भगवन्न घटितमिदं त्वदर्शनान्नृणामखिलपापजयः । यन्नाम सकृच्छवणात्पुक्कशोपि विमुच्यते साक्षात् ॥ ४१ ॥ (६।१६॥ ४४ चित्रकेतुः) अत्र हेतुमाह । नहीति। हे भगवन् त्वदर्शनात् यत् नृणं अखिलस्य पापस्य जया* इदं अघटितं न किंतु युक्तमेव यतः यस्य ते नानः सदपि एकवारमपि श्रवणात् पुक्क शश्चांडालोपि साक्षात्तेनैव शरीरेण विमुच्यते सर्वतः पूता भवति ॥४१॥ नज्म को नाम लोके पुरुषार्थसारवित पुरा कथानां भगवत्कथासुधाम् । प्रापीय कर्णाजलिभिभवापहामहोविरज्येत विना नरेतरम् ॥ ४२ ॥ (३।१३। ४९ मैत्रेयः) नन्वेवमपि सर्वपावनत्वमायातं नतु लामाधिकत्वमित्यत आह को नाम लोके इति । पुरुषार्थानां सारवित् पुरा कथानां पूर्व क्रियमाणानां कथाना मध्ये भगवतः कथा- सुधां भवापहा संसारनिवर्तिकां । नरेतरं पशु विना को विरज्येत को न शृणुयादि- त्यर्थः ॥४२॥ नूनं दैवेन निहता येचाच्युतकथासुधाम् । हित्वा शृण्वन्त्यसद्गायां पुरीपमिव विड्भुजः ॥ ४३ ॥ (३॥ ३२॥ १९ श्रीकृष्णः) किंचये भगवत्कयां हित्वा असद्गाथां टण्वंति ते पशुप्यपि अधमा इत्याह । नून मिति । पकारस्त्यर्थः । ये तु अच्युतकथासुधा हित्वा असत्कयां विपययाती शृण्वंति ते नूनं निश्चितं देवेन विधामा प्रतिकूलं श्रोत्रं दत्वा निहताः यिठयिता तेषां वाधिर्यमेव भेय • पय इति पानन्तरम् ।।
(६१) इति भावः यद्वा निहताः सर्वपुरुषार्थशन्याः कृता असत्कथाश्रयणादरे दृष्टान्तः विड्भुजः शंकरादयः॥४३॥ यस्तूत्तमश्लोकगुणानुवादः संगीयते भीक्षणमंगलघ्नः । तमेव नित्यं शृणुयादभीषणं कृष्णेऽमलां भक्तिमभीप्समानः ॥४४॥ (१२ । ३ । १५ शुका) तस्मादसत्कयां विहाय भगवत्कथा श्रवणमेव कर्तव्यम् । तदेव हि परमाभक्तिरि- त्याह । यस्तूत्तमेति । गुणानुवादः संगीयते केनापि । तु शब्दः असद्वार्तामात्रव्यवच्छे- दार्थः। अभीक्षणं अमंगलनः सकृद्रीतापि वारं वारं। विघ्ननिवत्तं कः। तंणुयादेवनित्यं प्रत्यहं तत्रापि अभीक्ष्णं वारं वारं । अमलां कामादिरहिताम् ॥ ४४ ॥ इत्यं परस्य निजवमरिरक्षयात्तल्लीलातनोस्तदनुरूपविडंबनानि । कर्माणि कर्मकपणानि यदूत्तमस्यश्रूयादमुप्य पदयोरनुवृत्तिमिच्छन् ॥१५॥ (१०। ९०। ४९ शुका) इतिश्रीमत्पुरुपोत्तमचरणारविंदकृपामकरंदविन्दुप्रोन्मीलितविवेकतैरभुक्तपरम- हंसविणपुरीमथितायां श्रीभागवतामृतान्धिलब्धश्रीभगवद्भक्ति- रतावल्यां चतुर्थ विरचनम् । एवं प्रकरणर्थमुपसंहरति । इत्यमिति । इत्य उक्तप्रकारेण निजवर्त्मनः भगवद्धर्म- मारिरक्षया रक्षणेच्छया आता गृहीता लीलातनवः रामकृष्णावतारा येन तस्य भगवतः श्रीकृष्णस्य कर्माणि तदनुरूपाणि तत्तदवतारसदृशानि विडंबनानि अनुकरणनि येषु तानि ध्यात् ऋणुयात् कर्मकपणानि श्रोतुः कर्मनिवर्तकानि | अमुप्य य उत्तमस्य अनुवृत्तौ सेवायां यस्येच्छा। स तत्कथामेव तृणुयादिति भावः॥४५॥ इतिश्रीटीकायो कान्तिमालायो चतुर्थ विरचनम् ॥
अथ पञ्चमं विरचनम् ॥
-
इदं हि पुंसस्तपसः श्रुतस्य च स्विष्टस्य सूक्तस्य च बुद्धिदत्तयोः ।
अविच्युतोऽर्थः कविभिनिरूपितो य उत्तमश्लोकगुणानुवर्णनम् १
(१। ५। २२ नारदः)
अथ कीर्तनं निरूपयितुं विरचनमारभते तत्र सर्वधर्मेषु हरिकीर्तन श्रेष्ठमित्यभि-
प्रेत्याह । इदमिति । श्रुतादयो भावे निष्टा । श्रुतं वेदाध्ययनम्। स्विष्ठं यागादिसूक्त मंत्रादि-
जपो वाकौशलं वा । बुद्धिविचारेण निश्चयसामर्थ्य दत्तं दानं एतेपां इदमेवाविच्युतार्थः
नित्यं फलं किं तत् उत्तमश्लोकस्य गुणनुवर्णनं यये कीर्तयति तैः सर्व जन्मान्तरे कृतमिति
योद्धव्यम् । ये भगवन्तं न कीर्तयन्ति तेषामेतत्सर्वं व्यर्थमिति भावः ॥१॥
मृषा गिरस्ता ह्यसतीरसत्कथा न कथ्यते यद्भगवानधोक्षजः ।
तदेव सत्यं तदुहैव मंगलं तदेव पुण्यं भगवद्गुणोदयम् २
एतदेव कीर्तनफलं दर्शयन् स्पष्टयनि द्वाभ्याम् । मृपा गिरस्ता इत्याभ्यां मृपा गिरः
मिथ्यापवादः असतीः असत्यः असतां याः कथास्ताः यत् यासु उत्तमश्लोकस्य यशोऽनुगी-
यत इति ॥२॥
तदेव रम्यं रुचिरं नवं नवं तदेव शश्वन्मनसो महोत्सवम् ।
तदेव शोकार्णवशोपणं नृणां यदुत्तमश्लोकयशोऽनुगीयते ३
( १२ । १२१४९-५० सूतः)
यत् तदेव सत्यं तदेवहि मंगलं । ह इति हर्षे। भगवद्गुणानां ऐश्वर्यादीनां
कीर्वयितरि अभ्युदयो यस्मात् । नवं नवं यथा भवति तथा रुचिरं रुचिप्रदं महा उत्सयो
यस्मात् ॥ ३॥
पापन्नः संसृतिं घोरां यन्नाम विवशो गृणन् ।
ततः सद्यो विमुच्येत यहिभेति स्वयं भयम् ॥ ४ ॥
(१।१।१४ शौनकादयः)
न चैतानि असंभावितानि यता यन्नाममानकीर्तनेन मुक्तिरपि साध्यत इति । संघ
तिमापनः प्राप्तः विवशोपि गृणन् । ततः संस्तेः । अत्र हेतुः यद्यतो नामः भयमपि स्वयं
धिमेति कालोपि ॥४॥
। ६३ )
न यहचश्चित्रपदं हरेर्यशो जगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हिचित् ।
तहायसं तीर्थमुशन्ति मानसा न यत्र हंसा निरमन्त्यशिकूक्षयाः ॥ ५ ॥
तद्वाग्विसर्गो जनताघविप्लवो यस्मिन्प्रतिश्लोकमवद्धवत्यपि ।
नामान्यनन्तस्य यशोंकितानि यच्छृण्वन्ति गायंति गृणंति साधवः ॥ ६ ॥
(१।५।१०-११ नारदः)
तस्माद्वासुदेवाविषयकत्वाद् वाक्चातुर्यादि व्यर्थमिति युक्तमुक्तमित्याह यद्वच
इति । चित्रपदमपि यद्वचा हरेर्यशो न प्रगृणत तद्वायसं तीर्थ काकतुल्यानां रतिस्थान
उशन्ति मन्यन्ते कुतः मानसा सत्वप्रधाने मनसि वर्तमाना हंसा साधवः यतया यत्र न
निरमन्ति नितरां न रमन्ते । उशिकूक्षयाः उशिक कमनीयं ब्रह्माख्यं क्षया निवासी येषां ते ।
यथा प्रसिद्धा हंसामानसे सरसि चरंतः कमनीयप खंडनिवासाः त्यक्तविचित्रान्नादियुक्ते-
प्युच्छिटगर्ते काकक्रीडास्थाने न रमन्ते इति ॥५॥
विनापि पदचातुर्य भगवत्प्रधानं वचः पवित्रमित्याह । तद्वाग्विसर्ग इति । स
चासौ वाग्विसर्गः वाचः प्रयोगः । जनानां समूहौ जनता । तस्यापं लावयति नाशयतीति ।
तथा यस्मिन् वाग्विसर्गे अवद्धयत्यपि अपशब्दादियुक्त पि प्रतिश्लोकमनन्तस्य यशसा
अङ्गितानि नामानि भवन्ति तत्र हेतुः यत् यानि नामानि साधवो महान्तः बकरि सति
शृण्वंति । श्रोतरि सति गृणति । अन्यदा तु स्वयमेव गायंति कीर्तयंतीति ॥ ६॥
ततोन्यथा किंचन यद्विवक्षतः पृथक्दृशः तत्कृतरूपनामभिः ।
न कर्हिचित् कापि च दुस्थिता मतिर्लभेत वाताहतनौरिवास्पदम् ॥ ७ ॥
(१।५।१४ नारदः)
किं च हरिकीर्तनं विना कस्यापि चित्तं तत्त्वाभिमुखं न भवतीत्याह । ततोन्यथेति
ततः उरुकमचेष्टितात् पृथक दृशः अतएवान्यथा प्रकारान्तरेण यत्किंचिदर्थान्तर विवक्षतः
पुरुषस्य तया विवक्षया कृतैः स्फुरितैरू पर्नामभिश्च वक्तथ्यत्वेनोपस्थितैः दुःस्थिता अन-
पस्थिता सती मतिः कदाचित्वापि विपये आस्पद स्थानं न लभेत चा-तैनाहता आपूर्णिता
नोरिव
प्रगायतः स्ववीर्याणि तीर्थपादः प्रियश्रवाः ।
आहूत इव मे शीघ्रं दर्शनं याति चेतसि ॥८॥
(१।६।३४ नारदः)
हरिकीर्तनाच सद्यो भगवति परमानंद एव मतिः स्थिरा भवतीति नारदानु-
भवेनाह प्रगायत इति । तीर्थपादा भगवान् । प्रियश्रवाः प्रियकीर्तिः चेतसि दर्शनं याति
प्रकाशते आहूतो यथा तद्वदित्यर्थः ॥ ८॥
॥७॥
: या याः कथा भगवतः कथनीयोरुकर्मणः । गुणकर्माश्रयाः पुंभिः संसेव्यास्ता बुभूषुभिः ॥ ६ ॥ (१।१८।१० सूतः) वस्सात्फलितमाह। या या कथेति कथनीयानि उरूणि कर्माणि यस्य संसेव्याः नित्यं कीर्तयितव्या वुभूपुभिः निर्भयीभवितुमिच्छद्भिः अन्यथा भयं न निवर्तत इति भावः ॥९॥ - एतन्निविद्यमानानामिच्छतामकुतोभयम् । योगिनां नृपनिर्णीतं हरेर्नामानुकीर्तनम् ॥ १० ॥ (२।१।११ । शुकः) एतदेव शुकवाक्येनाह । एतन्निर्विद्यमानानामिति । इच्छतां कामिनां तत्फलसा. धनमैतदेव । निर्विद्यमानानां मुमुक्षुण मोक्षसाधनमेतदेव । योगिनां ज्ञानिनां फलं चैतदेव निर्णीत नात्र प्रमाणवमित्युक्तव्यर्थः ॥ १० ॥ एतद्ध्यातुरचित्तानां मात्रास्पर्शेच्छया मुहुः । भवसिंधुप्लवो दृष्टो हरिचर्यानुवर्णनम् ॥ ११ ॥ (१।६। ३५ नारदः) ये तु विषयवासनावद्धा गृहिणः तेषां मोक्षोपि कीर्तनादेव न भवतीत्याह । एत. यातुरिति । मात्रा विषयाः तेपां स्पर्श भागास्तेपामिच्छया आतुराणि चित्तानि येषां हरि चर्यानुवर्णनं यत् एतदेव भवसिंधौ प्लवः न केवलं श्रुतिप्रामाण्येन किंवन्वयव्यतिरेकाभ्यां हए एवेत्यर्थः ॥ ११॥ यस्यावतारगुणकर्मविडंबनानि नामानि येऽसुविगमे विवशा गृणंति । तेऽनेकजन्मशमलं सहसैव हित्वा संयान्त्यपावृतमृतं तमजं प्रपद्ये ॥१२॥ (३।९।१५ ब्रह्मा) अस्तु सदा कीर्तन मंतकालेपि कृतं मोक्षाय भवतीति ब्रह्मवचनेनाह । यस्येति । अवतारादीनां विडंबनमनुकरणमस्ति येषु तत्रायतारविडंबनानि देवकीनन्दन इत्यादीनि गुणविडंचनानि सर्वशो भकवत्सल इत्यादीनि । कर्मविडंबनानि गौवनोद्धारणः कंसारा तिरित्यादीनि । असुपिगमे विवशा अपि गृणत्युश्चारयति । शमलं पापं न केवल पापं किंतु अपावृत्त निरस्तायरणं ऋतं ग्रह्म प्राप्नुवंति ॥ १२॥ अयं हि कृतनिवेशो जन्मकोव्यंहसामपि । यदव्याजहार विवशो नामस्वस्त्वयनं हरेः॥ १३ ॥ -
( ६५ )
एतेनैव ह्यधोनोऽस्य कृतं स्यादघनिष्कृतम् ।
यदा नारायणायेति जगाद चतुरक्षरम् ॥ १४ ॥
स्तेनः सुरापो मित्रधुक् ब्रह्महा गुरुतल्पगः ।
स्त्रीराजपितृगोहन्ता ये च पातकिनोऽपरे ॥ १५ ॥
सर्वेषामप्यववतामिदमेव सुनिष्कृतम् । 112 (२५-१,
नाम व्याहरणं विष्णोर्यतस्ताढिपया मतिः ॥ १६ ॥
न निष्कृतैरुदितैर्ब्रह्मवादिभिस्तथा विशुड्यत्ययवान् व्रतादिभिः ।
यया हरेर्नामपदैरुदाहतैस्तदुत्तमश्लोकगुणोपलंभकम् ॥ १७ ॥
नैकांतिकं तद्धि कृतेपि निष्कृते मनः पुन वति चेदसत्पथम् ।
तत्कर्म निर्हारमभीप्सतां हरेर्गुणानुवादः खलु सत्वभावनः ॥ १८ ॥
अथैनं मापनयतकृताशेषाघनिष्कृतम् ।
यदसौ भगवन्नाम मियमाणः समग्रहीत ॥ १६ ॥
सांकेत्यं पारिहास्यं वा स्तोमं हेलनमेव चा ।
वैकुंठनामग्रहणमशेषाघहरं विदुः ॥ २० ॥
पतितः स्खलितो भग्नः सन्दष्टस्तप्त ग्राहतः ।
हरिरित्यवशेनाह पुमान्नार्हति यातनाम् ॥ २१ ॥
गुरूणां च लघूनां च गुरूणि च लघूनि च ।
प्रायश्चित्तानि पापानां ज्ञात्वोक्तानि महर्षिभिः ॥ २२ ॥
तैस्तान्यघानि पूयन्ते तपोदानव्रतादिभिः । १९५free
नाधर्मजं तइदयं तदपीशांघिसेवया ॥ २३ ॥
अज्ञानादथवा ज्ञानादुत्तमश्लाकनाम यत् ।
संकीर्तितमघं पुंसा दहेदेधो ययानलः ॥ २४ ॥
। यथागदं वीर्यतममुपयुक्तं यदृच्छया । अजानतोप्यात्मगुणं तथा मंत्रोप्युदाहृतः ॥ २५ ॥ (६१२।७-१९ विष्णुदूताः) एतदेव सातिशयं विपणदूतवाक्येन स्पष्टयति । अयमिति अयं अजामिलो ब्राह्मण, यत् यस्मात् विवशोपि हरेाम व्याजहार उच्चारितवान् अतः जन्मकोटिकृतानामपि अहसां पापानां कृतनिवेशः रुतप्रायश्चित्तः न केवल प्रायश्चित्तमा हरे म अपितु स्वस्यन मोक्षसाधनमपीति ॥ १३ ॥ मनु कर्मसाद्गुण्यकरं हरेर्नामेति युक्ती स्वातंत्र्येण तु कथमघनिवर्तकं तत्र आहुः । पतेनैवेति । अघोनः अघवतः यत् आ इति छेदः आईपतु आसमात्रं चतुरक्षरं यन्नाम तजगाद । एतेनैव केवलेनैव चतुरक्षरमित्यनेन आधिक्य च दर्शितं कथं जगाद नारायण आय एहि आगच्छ इत्येवं विक्रोशरूपेण पुत्राबानेन । अयं भावः । यथा प्रमाणबलात् कर्म- शुद्धिहेतुत्वं नाना एवं निरपेक्षप्रायश्चित्तत्वमपि । अतएव इत्यवधारणद्वयम् ॥ १४॥ ननु कामकृनानां बहूनां पातकानां सहस्रशावर्तितानां द्वादशाब्दादिकोदिभिरपि अनिवानामेकमेव प्रायश्चित्तं कथं स्यात्तत्राहुः । द्वाभ्याम् । स्तेन इत्याभ्याम् । सुनिष्कृतं श्रेष्ठं प्रायश्चित्तमिदमेव । अत्र हेतुः यतो नाम व्याहरणत् तद्विपया नामाचारकपुरुष- विपया मदीयायं मया सर्वतो रक्षणीय इति विष्णमतिर्भवति ॥ १५-१६॥ ननु बहूनां पातकानां मन्वादिभिर्यथातथं प्रतिपादितानि कृच्छ्चान्दायणदिवत् कर्माणि प्रायश्चित्तानि सन्ति तत् किमिति केवलं हरिनामैवेत्याशंक्य । इति अधिकः पाठः मुद्रिते पुस्तके दृश्यते ॥ अस्य प्रायश्चित्तस्य श्रेष्ठत्वमेवोपपादयति द्वाभ्याम् । ब्रह्मयादिभिः मन्नादिभिः उक्त प्रतादिभिर्निप्कृतस्तथा न शुद्धयति उदाहतैरुचारितैर्यथा नाम पदैरित्यनेन मां पाही. त्यादि क्रियायोगोपि नापेक्षित इति दशितः। किं च नामपदोचारणं उत्तमश्लोकस्य गुणानां चापलंभकं ज्ञापकं भवति न तु कृच्छचांद्रायणदिवत् पापनिष्कृतिमात्रोपक्षीणमि- त्यर्थः॥ १७॥ नैकांतिक नात्यंतशोधकं तन्निप्नं यस्मिन्कृतेपि असत्पथे पापमार्गे मनी धावति चेत् कर्मणां पापानां निरिं आत्यंतिक नाशमिच्छता हरेगुणानुवाद एव प्रायश्चित्त यतोऽसी खलु सत्वभावनः चित्तशोधकः ॥ १८ ॥ एवमाशंकाः परिहत्य अजामिलनेतन् यमदूनानादिशन्ति । अथेनमिति । अथ तस्मादेनं मा अपमार्गे नयत यतः कृतमशेषाणामघानां निष्कृतं येन यद्यस्मात्समग्रहीत् संपूर्णमुचारितवान् नामैकदेशेनाप्यलमिति भावः । घ्रियमाण इत्यनेन पापांतरासंभव उक्तः । न तु नत्कालीनत्यमेर विवक्षितं तदानी पच्छादिविधियत् नामोच्चारणविधे. रष्यसंमयात् न च रिधि विना काकतालीयनामोशारणं पापहरमित्यवास्ति प्रमाण- मिति ॥ १९॥ - ( ६७ ) नन्वयं पुत्रनामाग्रहीत् न तु भगवन्नाम । तपाहुः । सांकेत्यमिति पारिहास्योपरिह सेन कृतं स्तोमं गीतालापपूरणार्थ कृतं । हेलनं किं विष्णुनेति । सावशमपि चैकुंटनामा- चारणम् ॥ २०॥ ननु नायं संकल्पपूर्वकं वैकुंठनामाग्रहीत् किंतु पुषस्नेहपरवशः सन् तप्राह । पतित इति । अवशेनापि हरिरित्याह । स यातनां नाति पुमानित्यनेन नात्र वर्णाश्र. मादिनियम इत्युक्तम् । अवशत्वमेवाह । पतितः प्रासादादिभ्यः । स्खलितः मार्गे। भग्नो भन्न गात्रः । संदष्टो सर्पादिमिः तप्तो वारादिना पाहता दंडादिना ॥ २१ ॥ ननु महतः पापस्य महदेव प्रायश्चित्तं युक्त न तु अल्पं नामग्रहणमानं पाप- तारतम्येन कृच्छादितारतम्यवत् । तत्राहुः द्वाभ्यां गुरुणमित्याभ्याम् । गुरूणं पापानां गुरुणि प्रायश्चित्तानि लघूनां च लघूनि तारतम्यं ज्ञात्वा मन्वादिभिरुक्तानि अतस्तत्र तथैव व्यवस्था हरिनाम्नां तु नेयं व्यवस्थोक्ता । विष्णः स्मरणमात्रेण मुच्यते सर्वपात- कैरिति वचनात् । न च सुराविंदुपानेन महापातकत्वस्मरणयत् नानस्तत्प्रायश्चित्तत्त्व- स्मरणस्यायमतिमार इति ॥ २२ ॥ किं च नैस्तानीति तेस्तपादानादिभिः तान्ययानि एव पूयन्ते नश्यति अधर्माजातं मलिन तु तस्य हृदयं पापकर्तु। यद्वा तेपामघाना हृदयं मूक्ष्मरूपं संस्काराख्यं न शुद्धयति तदापीशांघिसेवया प्रकरणात् कीर्तनेनैव शुद्धरतीत्यर्थः । अयं भावः महान्याप पापानि समृदुचरितेनैव नाम्ना नश्यति सकृत्प्रवर्तितेन दीपेन गाढध्यान्तमिव । तदावृत्या तु पापान्तरस्यानुत्पत्तिर्दीपधारण इव तांतरस्य । ततश्च वासनाक्षयात् हृदयशुद्धिः एतदर्थमेव तत्र तत्रावृत्तिविधान पापक्षयश्च भवति स्मरनां अहर्निशमित्यादिषु तदेवा- प्राप्युक्त गुणानुवादः खलु सत्वभावनः तदपीशांघ्रिसेवति । अतास्य हरिनाम्मेव पापक्षयः वासनाक्षयस्तु महापुरुपदर्शनादिति भावः ॥ २३ ॥ ननु प्रायश्चित्तमिदमपि इति ज्ञात्वा नौकमिति त्तित्र । अज्ञानादिति । बालकेन अशानादपि प्रक्षिप्तोऽग्नियथाकाष्ठराशि दहति तद्वत् ॥ २४ ॥ नन्वेवमपि परिपदनुपदिष्ट श्रद्धाहीनं च कथं प्रायश्चित्त भवेत्तत्राह यथागद- मिति अगदमौषधं वीर्यवत्तममपि वक्तव्ये वीर्यतममित्युक्त यहच्छ्या श्रद्धाहीनमपि उपयुक्त भक्षितं परिपमुखादजानता स्वगुणमारोग्यं कुर्यात् मंत्रोपि नामात्मक नथा स्वकार्य कुर्यादेव नहि वस्तुशक्ति श्रद्धादिकमपेक्षते ॥ २५ ॥ एवं स विप्लावितसर्वधर्मा दास्याः पतिः पतितो गर्यकर्मा । निपात्यमानो निरये हतवतः सद्यो विमुक्तो भगवन्नाम गृह्णन् ॥२६॥ नात; परं कर्मनिवन्धकृन्तनं मुमुक्षतां तीर्थपदानुकीर्तनात् । न यत्पुनः कर्मसु सज्जते मनो रजस्तमोभ्यां कलिलं ततोन्यथा ॥२॥ (६।२।४५-४६ शुकः) - भसिन
। ६९)
दिव्यतिरकेनायं महाजनोऽतिगुह्यमिदमशात्या द्वादशाव्दादिकं स्मरंति । किं च मायया
देव्या अलं मोहितमतिरयं जनः मधु मधुरं यथा भवत्येवं पुष्पितायां पुष्पसानीयैरर्थ-
वादेर्मनोहरायां प्रय्यां जडीकृता अभिनिविशमतिर्यस्य अता महत्येष फर्माण थदया
युज्यमाना नारूपे प्रवर्तते । दृश्यते हि प्राकृतस्य महति मंत्रादी श्रद्धा अल्पकेनामाक्षरे च न
तस्मादस्य ग्राहको नास्तीति तै!क्तम् । यहा । स्वाधीनसिंहास्तीत्येतावताच गाला.
दिनिवारणाय तं यथा न प्रयुजते तथा अतितुच्छत्वात्पापस्य तन्निरसनाय परममंगलं
हरेर्नाम न स्मरति । यहा । नाममाहात्म्यशाने सर्वमुक्तिप्रसंगादित्येपा दिक जयवित्तर-
भयानातिप्रपंच्यते इति प्रांचः । वयं तु ब्रमः । वेदार्थ विचारकैर्मचादिमिवेदार्थों
भगवन्नाममहिमा शातच बहुपु स्थानेषु निवद्धश्च तथापि द्वादशाब्दादीनां नाप्रामाण्यं ।
यथाहि यागादिकमुत्ता शेने सर्वोपमर्दनेनाद्वैतमुक्त वेदे नवा श्रीहरिनामापि प्राय
श्चित्त पु एवं च यथाद्वैतश्रुतिश्रद्धालुभियागादिपकृतेष्यपि न वेदाप्रामाण्यं तथा नामा.
चारणमहिमाश्रद्धालुभिः प्रायश्चित्तान्तरे अमृतेपि सुकरत्वात् संभावनादीनां चार-
तपक्षतुल्यत्वादिति । तदुक्तं प्रायेणेति एवं श्रवणादिष्वपि द्रष्टव्यम् ॥ ३१ ॥
एवं विमृश्य सुधियो भगवत्यनन्ते सर्वात्मना विदधते खलु भावयोगम् ।
ते मे न दंडमहन्त्यथवा अमीषां स्यात्पातकं तदपि हत्युरुगायवादः ॥३२॥
(६।३।२३-२६ यमः)
तस्मात्सर्वात्मना भगवतः कीर्तनं कर्तव्यमित्याह एवमिति भावयोग भक्तियोग
अमीपां पातक न स्यादेव यदि स्यात् उरुगायस्य चादः कीर्तनम् ॥ ३२ ॥
अथापि मे दुर्भगस्य विबुधोत्तमदर्शने ।
भवितव्यं मंगलेन येनात्मा मे प्रसीदति ॥ ३३ ॥
अन्यथा मियमाणस्य नाशुचेपलीपतेः ।
वैकुंठनामग्रहणं जिह्वा वक्तुमिहार्हति ॥ ३४ ॥
क्कचाहं कितवःपापो ब्रह्मध्नो निरपत्रपः ।
क च नारायणोत्येतद्भगवन्नाम मंगलम् ।। ३५ ॥
(६।२।३२-३४ अजामिलः)
यचोतं बहायाससाध्यद्वादशान्दादिप्रायश्चित्त प्रधान सुकरंतु नामोचारणं न
तयेति । नदतिमंद अनेकजार्जितपरमसुरतसाध्यत्वान्नामोच्चारणस्येति अजामिल-
वचनेनाह त्रिमिः । अथापीति । यद्यप्यहमस्मिन्जन्मनि दुर्भगः पापीयान् तस्यापि
मे नूनं विद्युधोत्तमदर्शने तन्निमित्त मंगलेन महता पूर्वेण पुण्येन भवितव्य येन
दर्शनेन आत्मा प्रसीदति इदानीमपि ॥ ३३ ॥
एवमजामिलप्रकरणमुपसंहरति । एवमिति । विप्लाविनाः सर्व धर्मा येन हतं प्रतं स्वदारनियमादि यस्य स भगवन्नाम गृह्णन् न तत्प्रभायात्सद्यो मुक्ता पापेभ्यः यमपाशेभ्यो वा तस्मात्साधूक्त असुविगम इत्यादि ॥ २६ ॥ तदेवं फलितमाह मातः परमिति । कर्मनिबंधनस्य पापमूलस्य कृन्तने छेदक अतः परं नास्ति कसात्तीर्थपदस्यानुफीर्तनात् । तत्र हेतुः यद्यताऽनुकीर्तनात् । ततोऽनु कीर्तनादन्यथा प्रायश्चित्तान्तः रजस्तमाभ्यां कलिलं मालनमेव तिष्ठति यत् तन्मतः ॥२७॥ 7 . मियमाणो हरेर्नाम गृह्णन् पुत्रोपचारितम् । अजामिलोप्यगाहाम किमुत श्रद्धया गृणन् ॥ २८॥ (६।२१४९ शुकः) अथासंभावनां परिहरति नियमाण इति । नियमाण अवशत्वेन बुद्धद्याविहीनापि । धाम विष्णः । अगात् देहान्तरे ॥२८॥ नामोचारणमाहात्म्यूं हरेः पश्यत पुत्रकाः । अजामिलोपि येनैव मृत्युपाशादमूमुचत् ॥ २६ ॥ एतावतालमघनिर्हरणाय पुंसां संकीर्तनं भगवतो गुणकर्मनाम्नाम् । विकुश्य पुत्रभघवान यदजामिलोपिनारायणेति नियमाणउपैति मुक्तिम् ३० एतदेव यमघाम्येन स्पष्टयति चतुर्भिः नामाचारणेत्यादिभिः । पुत्रका इति दूतस्योधनम् । येनैव हरिनामाचारणमात्रेणैव ॥ २९ ॥ तस्मानिरपेक्षसाधनं हरिनामोच्चारणं पुरुषार्थ इत्याह । तावतालमिति भगवतो गुणानां कर्मणां नानां संकीर्तनमिति यत् एतावता पुंसां अघनिर्हरणाय पापक्षयमात्राय प्रलं उपयोगी नास्ति । अलं शब्दोऽवावधारणे उपयोगाभावमेवाह । अजामिलो महा: पातफ्यपि नारायणेति बिक्रुश्य न तु कीर्तयन् तत्र पुत्र विकश्य न तु हरि अघयानशुचिरपि नियमाण स्वसंचित्तोपि मुक्तिमयाप । न त्वनिर्हरणमात्रं मुक्ति दातुश्च कीर्तनस्यार्थकामादिदानमीपत्करमिति द्रष्टयम् ॥ ३० ॥ प्रायेण वेद तदिदं न महाजनोऽ य देव्या विमोहितमतिर्थत माययालम् । अय्यां जडीकृतमतिर्मधुपुष्पितायां वैतानिके महति कर्मणि युज्यमानः॥३१॥ नन्य नहिं मन्यायुक्ता द्वादशादादिविधयाप्यर्धाः प्रसजेरन् तपायासादि- याहुत्यास् हरिनामाचारणमात्रस्य सुपरत्वात नैव रघुना एनार्थत्वात् पुरुपमायश्चित्तेपु अपत्तिप्रसंगादिति चेचनाद । प्रायेगेति महाजना मयादिः ययामृतजीवनापधिमजानन्तो घेघा रोगनिहरणाय त्रिकटुकनिम्यादीनि सरति तथा स्वयं भूशंभुप्रमुपशादशादा ra ।
दिव्यतिरकेनायं महाजनोऽतिगुखमिदमशात्वा द्वादशान्दादिकं सरंति । किं च मायया
देव्या अलं मोहितमतिरयं जनः मधु मधुरं यथा भवत्येवं पुणितायां पुप्पयानोथैरर्थ-
चादैमनोहरायां प्रय्यां जडोकृता अभिनिविष्टामतिर्यस्य अत महत्येच फांग धद्धया
युज्यमाना नाल्पे प्रवर्तते । दृश्यते हि मारतस्य महति मंत्राी श्रद्धा अल्पकेनामाक्षरे च न
तस्मादस्य ग्राहको नास्तीति तै!क्तम् । यद्वा । स्वाधीनसिंहास्तीत्येतायताश्च शृगाला.
दिनिवारणाय तं यथा न प्रयुजते तथा अतितुच्छत्वात्यापस्य तग्निरसनाय परममंगलं
हरेर्नाम न स्मरति । यद्वा । नाममाहात्म्यशाने सर्वमुक्तिप्रसंगादित्येषा दिक जयविस्तर-
भयानातिप्रपंच्यते इति प्रांवः । वयं तु घूमः । घेदार्थ विचारकैर्मन्यादिभिर्वेदार्थों
भगवन्नाममहिमा शातच बहुपु स्थानेषु निबद्धश्च तथापि द्वादशादादीनां नाप्रामाण्यं ।
यथाहि यागादिकमुत्ता शेरे सर्वोपमर्दनेनाद्वैतमुक्त वेदे तथा श्रीहरिनामापि प्राय-
श्चित्तेपु एवं च यथाद्वैतश्रुतिश्रद्धालुमियागादिप्वकृतेष्वपि न वेदाप्रामाण्य तथा नामा-
चारणमहिमाश्रद्धालुभिः प्रायश्चित्तान्तरे अकृनेपि सुकरत्वात् संभावनादीनां चाचै-
तपक्षतुल्यत्वादिति । तदुक्तं प्रायेणेति एवं श्रवणदिप्वपि द्रष्टव्यम् ॥ ३१ ॥
एवं विमृश्य सुधियो भगवत्यनन्ते सर्वात्मना विदधते खलु भावयोगम् ।
ते मे न दंडमहन्त्यथवा अमीषां स्यात्पातकं तदपि हंत्युरुगायवादः ॥३२॥
(६।३।२३-२६ यमः)
तस्मात्सवात्मना भगवतः कीर्तनं कर्तव्यमित्याह पमिति भावयोग भक्तियोगं
अमोपां पानक न स्यादेय यदि स्यात् उरुगायस्य वादः कीर्तनम् ॥ ३२ ॥
अथापि मे दुर्भगस्य विबुधोत्तमदर्शने ।
भवितव्यं मंगलेन येनात्मा मे प्रसीदति ॥ ३३ ॥
अन्यथा मिघमाणस्य नाशुचेपलीपतेः ।
वैकुंठनामग्रहणं जिह्वा वक्तुमिहार्हति ॥ ३४ ॥
कचाहं कितवःपापो ब्रह्मध्नो निरपत्रपः ।
क च नारायणेत्येतहगवन्नाम मंगलम् ॥ ३५ ॥
(६।२।३२-३६ अजामिलः)
यञ्चोक्तं बहायासलाध्यद्वादशान्दादिप्रायश्चित्त प्रधान सुकरं तु नामाचारणं न
तथेति । तदतिमंद अनेकजार्जितपरमसुतसाध्यत्वान्नामाचारणस्येति अजामिल-
यचनेनाह विभिः । अथापीत । यद्यप्यहमस्मिन्जन्मनि दुर्भगः पापीयान् तस्यापि
मे नूनं विजुधाचमदर्शने तग्निमित्त मंगलेन महता पूर्वेण पुण्येन भवितव्यं येन
दर्शनेन आत्मा प्रसीदति इदानीमपि ॥ ३३ ॥
(७०) अत्रानुमापकमाह । अन्यथेति । अन्यथा पूर्वपुण्यं विना कथंभूतं चैकुंठनाम गृह्यते वशीक्रियतेनेनेति ग्रहणम् ॥ ३४ ॥ अत्र हेतुः क चाहमिति ब्रह्मनः विप्रत्वनाशकः महता पुण्येन विना अत्यंता- संभावितमेतदिति भावः॥ ३५॥ ब्रह्महा पितृहा गोप्नो मातृहाचार्यहाघवान् । श्वादः पुक्कशको वापि शुद्ध्येरन् यस्य कीर्तनात् ॥ ३६ ॥ (६ । १३ । ८ ऋषयः) नस्य नानो मंगलत्वमेवाह । ब्रह्महेति । यस्य भगवतो नाम्नः। तस्मान्नाम- ग्रहणं अनेकसुकृतकृत्यमिति बहायाससाध्यमिति भावः ॥ ३६ ॥ अहो वत श्वपचोऽतो. गरीयान्यस्य जिह्वाग्रे वर्तते नाम तुभ्यम् । तेपुस्तपस्ते जुहुवुः सस्नुरा- ब्रह्मानूचुर्नाम* गृणंति ये ते ॥३७॥ (३ । ३३ । ७ देवहूतिः) तदेवोपपादयति देवहतिवाम्येन । अहो चत इति । अहो वत इत्याश्चर्ये यस्य जिलाने वर्तते तुभ्यं नव नाम स श्वपचापि अतः अस्मादेव हेतोः गरीयान् यद्यस्मात् वर्तते अत इति वा । कुत इत्यत आह । यतस्त एव तपस्तेपुः कृतवन्तः जुहुवुः हामं कृतवन्तः सस्नुः तीर्थेषु स्माताः । आर्यास्त एव सदाचाराः ब्रह्म वेदम् अनूचुः अधीनधन्तः ये ते नाम गृणंतीत्यर्थः जन्मान्तरे तैस्तपो होमादिसर्व सुकृतमिति त्वन्नामकीर्तनेन महाभाग्यो- दयावगम्यते यद्वा ननामकीर्तने तपाहोमाद्यन्तभूतमतस्ते पुण्यतमा इति स्थूलोपसंहा- राभिप्रायेण व्याख्येयम्॥ ३७ ॥ गृहेप्वाविशतां वापि पुंसां कुशलकर्मणाम् । महा यातयामानां न बंधाय गृहामताः ॥ ३८॥ (४। ३० । १९ श्रीकृष्णः) तदेयं हरिकीर्तनस्य सर्वत्रोपकारकत्वमुक्ता सर्वाश्रमाधिकारित्वं कैमुतिकन्या: येन भगवद्वचनेनाह । गृहेप्याविशतामिति । गृहेष्वाविशनां आसक्तानां कुशलकर्मणां अनिषिद्धव्यापाराणां परस्परं मद्वार्तया यातयामानां गतकालानां पुंसां गृहा न पंधाय संसाराप भवंति सतां सम्मताश्च भयंतीति भक्तिसाधनत्वादिति । तथा च यदि विपयि. नामप्यनेन सिद्धिस्तदा सुतरामन्येपामिति भावः ॥ ३८ ॥ तस्मादहं विगतविक्लव ईश्वरस्य सर्वात्मना महि गृणामि यथा मनीपम् । नीचोs जयागुणविसर्गमनुप्रविष्टः पूयेत येन हि पुमाननुवर्णितेन ॥३६॥ (७।९।१२ प्रहादा) महान रिति पालन्तरम् ।
न च फेवलं स्तुतिमानं पतत्सदाचारादिति प्रहादयचनेनाह । तसादहमिति यस्सादेयं भगवान् कीर्तनेनैव तुष्यति तस्मादहं नीचापि विगतविलवः गतशंकः सन् ईश्व- रस्य महिमानं सर्वथा सर्वप्रयत्नेन स्वमगोपानुसारेण अनुवर्णयामि अजानतोपि तत्क- रणे हेतुमा । येनैव महिना अनुचर्णितेन अजया अविद्यया गुणविसर्ग संसार अनु- प्रविष्टः पुमान् शुद्धरत तन्महिम्नेोऽन्यस्य तथा शोधकत्वाभावात् ॥ ३९ ॥ सोहं प्रियस्य सुहृदः परदेवताया लीलाकयास्तव नृसिंहविरिंचिगीताः । अंजस्तितर्म्यनुगृणन् गुणविप्रर्मुक्तोदुर्गाणि ते पदयुगालयहंससंगः ॥४०॥ (७।९। १८ प्रहादः) एवं चाविद्यया मुच्यते इत्युक्तम् । एतत्फलं दर्शयति । प्रहादवाक्येनैव साहमिति । सोहं तव दासः सन् भो नृसिंह तय लीलाकथा अनुगृणन् दुर्गाणि महदुःखानि अंजसा तितर्मिनरामित्यर्थः । अत्र हेतुः गुणैरागादिभिः विशेषेण प्रयुक्त सन् ततः ते पदयुगमेव आलयो येपां भक्तानां त एव हंसाः शानिनः तैः संगो यस्य मम सोहं कथं भूतस्य तव कथाः तबाह । प्रियस्येत्यादि कुतो शाताः। विरञ्चन गीताः तत् संप्रदायप्रवृत्ताः दास्य प्रवृत्तस्य मम भगवदनुग्रहेण सत्संगस्ततो वीतरागतया भगवद्गुणवर्णनं ततश्च न दुःखादिसंभवः स्यादिति वाक्यार्थः ॥ ४०॥ मंत्रतस्तंत्रतः छिद्रं देशकालाईवस्तुतः । सर्व करोति निश्छ्दिं नाम संकीर्तनं तव ॥ ४१ ॥ (८।२३ । १६ शुक्रः) एवं भगवत्कीर्तनं निरपेक्ष श्रेयःसाधनमित्युक्तम् । इदानी कमांतरबैगुण्यपरीहार- समर्थमपीत्याह । शुक्राचार्यवाक्येन । मंत्रतस्तंत्रत इति । मंत्रतः सुरादिभ्रंशेन तंत्रतः व्युत्क्रमादिना देशतः कालतश्च अर्हतः सत्पात्रतः वस्तुतस्तु दक्षिणादिना यच्छिद्रं न्यून तत्सर्व तव नाम्नानुकीर्तनमानमेव निःछिद्रं करोति ॥४१॥ या दोहनेऽवहनने मथनोपलेपखेंखनाभरुदितोक्षणमार्जनादौ । गायंति चैनमनुरक्तधियोश्रुकंट्यो धन्याव्रजस्त्रिय उरुक्रमचित्तयानाः ॥४२॥ (१०॥ ४४ । १५ मथुरापुरयापितः) तस्माद्धरिकीर्तनपरा एच धन्या इत्याह नगरनारीवचनेनाह । यादोहनेति । यादो- हनादिपु एनं गायति ता बजस्त्रिया धन्या। अवहनन धानादेः कण्डनम् । प्रेखेसनं दोला दोलने । उक्षणं सेचनं कथंभूताः उरुक्रमे चित्तं उरुक्रमचित्त तेनैव यानं सर्वविषयप्राप्तिर्यासां ताः पाठान्तरे उरुक्रम चिंतयन्त्यः कुतः अनुरक्तधियः अब लिंग अश्रु कंट्यः ॥४२॥ ॐ चिन्तयाना,इति पाटान्तरम् ।
( ७२ ) क उत्सेहत संत्यक्तुमुत्तमश्लोकसंविदम् । अनिच्छतोपि यस्य श्रीरंगान्न च्यवते क्वचित् ॥ ४३ ॥ (१०।४७१४८ गोप्यः) यत एवं अत आह । क उत्सहेति । संविदं परस्परवार्ताः कः आत्महितार्थी त्यक्तुं त्यागं कर्तुं उत्सहेत यस्य उत्तमश्लोकस्य निजलाभपूर्णत्वात्तामनिच्छ्तापि कचित्स्वभक्त- वरदानसमयेपि तथा भगवत्कीर्तनविमुखं लक्ष्मी नुगृह्णातीति भावः ॥ ४३ ॥ गायन्ति ते विशदकर्मगृहेषु देव्यो राज्ञां स्वशत्रुवधमात्मविमोक्षणं च । गोप्यश्च कुंजरपतेर्जनकात्मजायाः पित्रोश्च लब्धशरणा मुनयो वयं च ४४ (१०।७११९ उद्धयः) अतएव विवेकिनः कीर्तनमेव कुर्वन्तीति नारदवचनेनाह । गायन्ति ते इति । जरा- संधधृताना राज्ञां देव्यः पन्यः ते विशदं कर्म स्वगृहेषु बाललालनादी गायन्ति तत्कर्मस्य- शत्रोर्जरासंधस्य वध आत्मनां च विमोक्षणं च यत्स मा रोदीः श्रीकृष्णः जरासंधं निहत्य तव पितरं माचयित्वा कामान्पूरयिप्यतीत्यत्र दृष्टान्तः गोप्यश्चेत्यादि । यथा गोप्यः शंखचूडवधं स्वमोक्षणं च गायति अवतारान्तरं च कुजरपतेः नकान्मोक्षणं जनकात्म- आयाश्च रावणात् अत्रेव च पित्रोः कंसगृहात् मोक्षणं च नकादीनां च वधं च मुनयः सनकादयः अन्येपि लब्धशरणाः भक्ताः ॥४४॥ जिह्वां लब्ध्वापि यो विष्णुं कीर्तनीयं न कीर्तयेत् । लब्ध्वापि मोक्षनिःश्रेणी स नारोहति दुर्मतिः ॥ ४५ ॥ (हरिभक्ति सुधोदये ८ । ५ नारदः ) पवमन्वयं निरूप्य व्यतिरेके निंदामाह जिह्वामिति । लब्ध्वापि स्वाधीनजिह्वोपि स मोक्षनि श्रेणी मोक्षारोहणसोपानं लब्ध्यापि नारोहतीति दुर्मतिः यः । अत्र मोक्षनिर श्रेणी जिह्वाया दृष्टान्तः आरोहणं कीर्तनस्य ॥४५॥ गां दुग्धदोहामसती च भार्या देहंपराधीनमसत्प्रजाश्च । वित्तं वतीर्थीकृतमंगवाचं हीनां मया रक्षति दुःखदुःखी ॥ १६ ॥ यस्यां न मे पावनमंग कर्मरिथत्युवत्राणनिरोधमस्य । लीलावतारेप्सितजन्म वास्याहंध्यां गिरं तां विभृयान्न धीरः ॥ ४७ ॥ (११।११।१९-२० श्रीकृष्णः।) कथं दुर्मतिः कीर्तनविमुखत्वेन पृथा वाग्व्ययदुःसित्वादिति भगवद्वचनेनाह ! गां दुग्धदोहामिति । दुद्यत इति दोहः पयः। दुग्धोदेही । नोत्तरत्र दोहास्ति यस्यास्तांअर्थ- NIG ( ७३ ). शून्यां असतीभायों कामशून्यां। देहं पराधीनं प्रतिक्षणं दुःखहेतुः असत्मजां दृष्टाहप्रफलशून्य पुत्र । प्रतीर्थोकतं आगतेऽपि पाये अदत्तम् । दुःकीर्तिदुरितापादक अंग हे उद्धय दुःपा- नन्तरं दुःखमेव यस्य सा रक्षति यथा नथा मयाहीनां वाचम् ॥ ४६॥ एतद्भगवद्धीनत्वं विवृणति तस्यामिति । जगतः शोधक चरिन न स्यात् किं तत् अस्य विश्वस्य स्थित्यादिरूपं तद्धतुरित्यर्थः । लीलावतारेषु ईप्सितं जगतःप्रेमास्पदम् । श्रीकृष्णरामादिजम पा न स्यात् ता निम्फलां गिरं धीरो धीमान् न धारयेत् दुःखमात्र- हेतुत्वादिति ॥ ४७॥ कलि सभाजयन्त्यार्या गुणज्ञा सारभागिनः । कीर्तनेनैव कृष्णस्य मुक्तसंगःपरं व्रजेत् ॥ १८ ॥ नह्यतः परमो लाभो दहिना भ्राम्यतामिह । यतो विदेत परमां शांति नश्यति संमृतिः ॥ ४६॥ (११।५।३६-३७ करभाजना) एवं प्रकीर्तने निंदामुत्ता विशेषात् कलियुगे कीर्तनं प्रशस्तमित्याह । फलिमिति फाल कलियुगं सभाजयन्ति प्रशंसति कलेणं जानन्ति यतः सारभाग सारांशं गृहं- तीति सारभागिनः यत्र युगे कीर्तनेनैव कृष्णस्य अतएव सभाजयंतीत्यर्थः ॥ ४८ ॥ अन कैमुतिकन्यायेन स्वार्थलाभं स्पष्टयति न घत इनि । अतः कीर्तनात् अन्यः परमः उत्कृष्ट लाभः अर्थो नास्ति स्वार्थोपायस्य इह संसारे भ्राम्यतां इह साधनोपाय- विचारे या भ्राम्यतां अनिश्चयवतां । यतः कीर्तनात् परमां शांति माक्षं। यदि चैयं तदा धर्मादिकं कीर्तनेनैव प्राप्यत इति किमु वक्तव्यम् । यद्वा नैरु यार्थं शर्कराभक्षणवत्स्वयमा- नन्दप्रदः स्वार्थान्तरहेतुरहेतुश्चति परमो लामः एवं तस्मात्कले प्रशंसा युक्तैवेति ॥४९॥ ते सभाग्या मनुप्येषु कृतार्था नृप निश्चितम् । स्मरन्ति स्मारयन्तो ये हरेर्नाम कलौ युगे ॥ ५० ॥ पवं च कीर्तने परप्रेरणमपि स्वकीर्तनतुल्यमित्याह । शुकवाक्येन ते सभाग्या इति । नृप परीक्षित स्मारयन्ति परान् ॥ ५० ॥ कलेदोपनिधे राजन् अस्ति ह्येको महान् गुणः । कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तबंधः परं व्रजेत् ॥ ५१ ॥ कृते यद्ध्यायतो विष्णुं त्रेतायां यजतो मखैः । द्वापरे परिचर्यायां कलौ तद्धरिकीर्तनात् ॥ ५२ ॥ ( १२॥ ३१५१-५२ शुका) + * यत्र सङ्कीर्तनेनैव सर्वस्वार्याऽभिलभ्यते इति पालन्तरम् ।
( ७४ ) किंच दुष्टस्यापि कलेः कृतादिषु ध्यानादीनां फलानि हरिकीर्तनेनैव ददतः सभाजनं युक्तमेवेत्याह द्वाभ्याम् । फले पनिधेरित्याभ्याम् । दोपनिधेर्दोपबलस्य एतत् सर्व हरिकीर्तनादेव कली भवतीत्यर्थः ॥५१-५२॥ विष्णोर्नुवीर्यगणनां कतमोर्हतीह यः पार्थिवान्यपि कविर्विममे रजांसि । चस्कंभ यः स्वरंहसास्खलतात्रिविष्टं यस्मात्त्रिसाम्यसदनादुरुकंपयानम्॥५३॥ नान्तं विदाम्यहममी मुनयोग्रजास्ते मायावलस्य पुरुपस्य कुतो परे ये । गायन् गुणान् दशशतानन आदिदेवः शेषोऽधुनापि समवस्यति नास्य पारम् ५४ (२।७।४०-४१ ब्रह्मा) ननु तर्हि कति गुणाः कीर्तनीयाः इत्यपेक्षायां आनत्यानियमोऽशस्य इत्याह । यिष्णारिति । पृथिव्याः परमाणूनपि यो विममे गणितवान् तादृशोपि कोऽनुविष्णा:य गणनां कर्तुमर्हति कथं भूतस्य विष्णः त्रिविष्ठं सत्यलोकं च चस्कंभ धृतवान् किमिति चस्कंभ यस्मात् त्रैविक्रमे अस्खलिता प्रतिघातशून्येन स्वरंहसा स्वपादवेगेन त्रिसाम्यरूपं सदनमधिष्ठानं प्रधानं तस्मादारभ्य उरू अधिक कंपयानं कंपेन यानं यस्येति वा । अतः कारगाचस्कंभ । आत्रिविष्टमिति छेदो या सत्यलोकमभिव्याप्य यः सर्व धृतवानि त्यर्थः । यस्येव वामनावतारस्येते गुणाः तस्यानंतावतारस्य गुणा ब्रह्मादिभिरप्यसंख्येया इति ॥ ५३॥ एतदेव ब्रह्मवाक्येनैव प्रपंचयति नान्तमिति । ते तव पुरुषस्य यन्मायाबलं तस्यान्तन्न विदामि नोवेनि दशशतानि मुखानि यस्य सोपि द्विसहस्रजिह्वोपि यस्य गुणान् गायन् अन्तं पारंन समयस्यति न प्राप्नोतीति भावः ॥ ५४ ।। ।
। ७५ ) किं च अन्यपिया अपि वाचा भगवन्नामादिमिश्रिताश्चत् ताः अपि धन्या अन्यथा तु हीना इत्याह । यस्याखिलामिति । अपिलानि अखिलस्य वा अमीचानि पापानिघ्नतीति अखिलामीवहानि ते येरस्य भगवता गुणगणादिभिर्विमिश्रा युक्ता चाचा जगत्मागति जीवयन्ति शुम्भन्ति शोभयंति पुर्नति पवित्रयंति पुनः कथंभूतैः गुणादिभिः विरता रहिताः तास्तु स्वलंता अपि वस्त्राद्यलंकृतशववच्छोभना मताः सतां समताः अत्यंतमनुपास्या इति भावः ॥५६॥ इत्यं हरे गवतो रुचिरावतारवीर्याणि बालचरितानि च शंतमानि । अन्यत्र चेह च श्रुतानि गृणन् मनुष्यो भक्तिं परां परमहंसगतौ लभेत ॥५॥ इति पञ्चमं विरचनम् । (११ । ३१ । २८ शुकः) तस्मात्कीर्तनमेव परमा भक्तिरिति प्रकरणार्थमुपसंहरति रुचिरीः मनोहरी कृष्णावतारः कृतानि वीर्याणि बालचरितानि बाललीलाः शंतमानि परममंगलानि अन्यत्र विष्णुपुराणादा इह श्रीभागवते श्रुतानि विश्न तानि प्रसिद्धानि परमहंस- गतो कृप्या भक्तिं लभेत कीर्तनपरस्य सर्वा भक्ति सिद्धय दिति भावः ॥ १७ ॥ इति पञ्चमं विरचनम् ।
अथ षष्ठं विरचनम् । अहो यूयं स्म पूर्णार्या भवत्या लोकपूजिताः । वासुदेवे भगवति यासामित्यर्पितं मनः ॥१॥ (१०। ४७ । २३ उद्धवः) अथ स्मरण निरूपयितुं विरचनमारभते तत्र भगवत्स्मरणशीलाः कृतार्थी इत्युद्धव- ववचनेनाह । अहो इति । यूयमेव कृतार्था भवत्य एव लोकपूजार्हा इत्यर्थः। इति सर्वात्मना। स्म नूनं । बहुप्रयाससाध्यत्वाद्भगवति मनो निवेशनस्येति योगादिफलमेव भवतीभिः प्राप्त- मिति भावः ॥ १॥ एतावान्योग आदिष्टो मच्छिप्यैः सनकादिभिः । सर्वतो मन आकृप्य मयंडावश्यते यथा ॥ २ ॥ (११। १३ । १४ श्रीकृष्णः ) एतदेव भगवचनेन स्पष्टयति । एतावानिति । यथा यतः मयि मनः आवेश्यते एता- वान् एतत्पर्य्यतः अन्यस्मात् अन्यचिंतां हित्वेत्यर्थः ॥२॥ सकृन्मनः कृष्णपदारविन्दयोनिवेशितं तद्गुणरागियैरिहं । न ते यमं पाशभृतश्च तहटान्स्वपि पश्यंत्यपि चीर्णनिःकृताः ॥३॥ (६।१।१९ शुकः) पतत्फलं कैमुतिकन्यायेनाह । सकृविति । यः सकृदपि किं पुनः सदा कृष्ण पदारविन्दयोरपि किं पुनः सर्वांगे निवेशितं बलादपि किं पुनः स्वतो निविष्ट तद्गुणराग्यपि किं पुनस्तद्गुणज्ञ यत्र कुत्रापि किं पुनस्तीर्थेपु ते केपि यमं न पश्यन्ति किं पुनर्याम्या- यातनाः तद्भटान् दूतानपि । किं पुनस्तदाकर्पणादिदुःख स्वप्नोपि किं पुनः परमार्थतः तावतेवचीर्णनिःकृताः कृतप्रायश्चित्ताः ॥३॥ न भारती मेऽमृपोपलक्ष्यते न वै कचिन्मे मनसो मृषा गतिः । न मे हृषीकाणि पतंत्यसत्पये यन्मे हृदौत्कंठ्यवता धृतो हरिः ॥ ४ ॥ (२।६। ३४ ब्रह्मा) * हरितेत्रादिषु इति पाठान्तरम् ॥
( ७७ ) एवं फलान्तराख्यपि ब्रह्मवाक्येनाह न भारतीति । यस्मात् मे मया पौत्कव्यं भक्त्युका तद्युक्तेन हुदा हरिया॑तः । अंग है नारद अतः मे वामन इंद्रियाणां वृत्तयः सत्यार्था न तु मत्प्रमावेगत्यर्थः ॥४॥ एतावान्सांख्ययोगाभ्यां स्वधर्मपरिनिष्ठया । जन्मलाभः परः पुंसामंते नारायणस्मृतिः ॥ ५ ॥ (२।१।६शुका) तस्माद्भगवनः स्मरणतः परो लाभो नास्तीत्याह । एनावानिति । एतावानेव जन्मतो लाभः फलं तमाह । नाराणयस्मृतिरिति सांख्यादिभिः साध्य इति तेषां स्वतंत्रेण लाभत्वं वारयति । सांस्य आत्मनात्मविवेकः योगाऽष्ट्रांगः । अन्ते तु नारायणस्मृतिः परो लाभः न तन्महिमा वक्त शक्यत इत्यर्थः ॥ ५॥ तस्मात्सर्वात्मना राजन हृदिस्यं कुरु केशवम् । मियमाणोह्यवाहितः ततो याहि* परां गतिम् ॥ ६ ॥ मियमाणैरभिध्येयो भगवान् परमेश्वरः । आत्मभावं नयत्यंग सर्वात्मा सर्वदर्शनः ॥ ७ ॥ (१२ । ३।४९-५० शुकः) पनदेव शुकवास्येन स्पष्टयति द्वाभ्याम् तस्मादिति । हदिस्थं कुरु चिंतय । अव- हितः सावधानः सन् । ततः चिंतनात् परां गतिं भगवद्भावम् ॥ ६॥ स्मरगस्य साधारण्यमाह नियमाणैरिति । कैरपि अभिध्येय. अभिध्यातः आत्मभावं नयति ध्यातारम् । यद्वा । अभिध्येयो भवति यतस्तमात्मभावं नयतीत्यर्थः ॥७॥ अविस्मृतिः कृष्णपदारविन्दयोः क्षिणोत्यभद्राणि च शं तनोति । सत्वस्य शुद्धि परमात्मभक्तिं ज्ञानं च विज्ञानविरागयुक्तम् ॥ ८॥ (१२ । १२ । ५५ सूतः) ननु ज्ञानं चिना स्मरणमात्रेण कथं भगवद्भावप्राप्तिः । सत्यं । ज्ञानस्यैतदधीनत्वा. दिल्याह । अविस्मृतिरिति अविस्मृतिः स्मरणं । अभद्राणि पापानि क्षिणति नाशयति शं कल्याणं नाति । सत्वस्य अंतः करणस्य शुद्धि परमात्मनि कृपणे प्रेमलक्षणां भक्तिम् । शानं शास्त्रीयम् । विज्ञानेन अनुभवेन विरागेण विषयतृष्ण्येन च युक्त तनोति ॥ ८ ॥ विद्यातपःप्राणनिरोधमैत्रीतीर्थाभिपेकवतदानजप्यैः । नात्यंतशुद्धि लभतेतरात्मा यथा हृदिस्ये भगवत्यनंते ॥ ६ ॥ (१२ । ३।४८ शुकः) - * यासि इति पाटान्तरम् । सिर्घसंश्रयः इति पाठान्तरम् ।
. ( ७८ ) ननु शानहेतुः सत्वशुद्धिः विद्यादिभिः साध्या तमाह विद्यातप इति । विद्या उपा. सना तपः स्वधर्माचरणं प्राणनिरोधः प्राणायामः मंत्री भूतेषु भूते रति पभिः अंतरात्मा मनः शुद्धिं लभेत न त्वात्यंतिफीम् । यथा हदिस्थे भगवति सपासनं मनः हरिसरणे. नैव शुध्यतीत्यर्थः ।। ९॥ पुंसां कलिकृतान् दोपान् द्रव्यदेशात्मसंभवान् । सर्वान्हरति चित्तस्थो भगवान्पुरुपोत्तमः ।। १० ॥ (१२ । ३।४५ शुकः) एतदेव स्पटयति पुंसामिति अत्र कलिग्रहणं विशेषाभिप्रायेण। द्रव्यं हिरण्यादि आत्मा मनः द्रव्यादिभिः संभवा येषां चित्तस्थः चित्ते स्फुरितः तेन ॥ १० ॥ यथा हेम्नि स्थितो वहिर्दुर्वर्ण हंति धातुजम् । एवमात्मगतो विष्णुर्योगिनामशुभाशयम् ॥ ११ ॥ ( १२ । ३ । ४७ शुका) एतद् दृष्टान्तेन दृढयति । यथा हेम्नि स्थित इति । धातुजं ताम्रादिसंश्लेपजातं हेलो दुर्वर्ण मालिन्यं तत्र स्थितो बहिरेव दहति न तु तोयादि एवं योगिनामपि विष्णुरेव न तु योगादिकमित्यर्थः । तस्मात्साधूक्त विद्यातप इति ॥ ११ ॥ मन्येऽसुरान् भागवतांस्त्र्यधीशे संरंभमार्गाभिनिविष्टचित्तान् । ये संयुगेऽ चक्षत तार्यपुत्रमंसेसुनाभायुधमापतन्तम् ॥ १२ ॥ (३।२।२४ उद्धवः) किं च यथाकचित् भगवत्स्मरणमात्रमेव पुरुषार्थहेतुरिति उद्धववचनेनाह । मन्ये सुरानिति । सरंभः क्रोधावेशः तेन मार्गेण भगवति अभिनिविष्ट चित्त येषां तानसुरानपि भागवतानेव मन्ये । संयुगे संग्रामे । तायः कश्यपस्तस्य पुत्रं गरुडं अंसे स्कंधेषु सुनाभा- युधश्च त्रायुधो हरिः तमचक्षत अपश्यन् तस्मात्त प्वपि अनुग्रहो युक्त एवेत्यर्थः ॥ १२॥ भजन्त्यथ लामत एव साधवो व्युदस्तमायागुणविभूमोदयम् । भवत्पदानुस्मरणादृते सतां निमित्तमन्यद्भगवन्न विद्महे ॥ १३ ॥ (४।२०।२९ पृथु) एवं फलितमाह भजन्तीति । भजन्ति सरन्तीत्यर्थः । व्युदस्तः मायागुक्षानां विम्रमादयो येन तं त्वां अत एव कुतः अन्यत् निमित्तं श्रेयोहेतुन विद्महे वयं नास्त्येवे- त्यर्थः ॥१३॥ .
( ७९ )
भूयादधोनि भगवहिरकारि दंडो यो नौ हरेत सुरेहलनमप्यशेपम् ।
मा वोनुतापकलया भगवत्स्मृतिघ्नो मोहो भवेदिह तु नौ बजतो-
रघोधः ॥ १४ ॥
(३।१५। ३६ जयविजयो)
यतः भगवत्सरणशीलस्य स्वकर्मजोऽनापि नापतापायेति जयविजयवास्येनाह ।
भूयादिति । अघोनि अघवति य उचिता दंडः स एव भवद्भिः सनकादिभिरकारि मात्र
भवतामपराधः कश्चित् । अतो नै आवयोः भूयात् यः प्रशंपमाप सुरहेलनं ईश्वराशातिक-
मणरूपं पापं हरेत् । किंतु युप्माकं यः कृपानिमित्तोऽनुतापः तस्य लेशेन अधोधो
मूढयोनीर्य जतारपि नी आवयोः भगवत्स्मृतिघातको माहो मा भयेत् । किंतु मोहेोपि
स्मृतिमेव प्रबहतादिति प्रार्थना ॥ १४ ॥
तन्नः समादिशोपायं येन ते चरणाब्जयोः ।
स्मृतिर्यथा न विरमेदपि संसरतामिह ॥ १५ ॥
(१०1७३ । १५ राजानः)
एतदेव स्पष्टयति जरासन्यधुतानां राज्ञां वास्येन । तन्न इति । येनोपायेन यथा
यथावत् ते चरणद्वन्द्वयोः स्मृतिर्न विरमेत् किंतु सदा भवेदित्यर्थः ॥ १५ ॥
शय्याशनाटनालापक्रीडास्नानाशनादिषु ।
न विदुः संत्मात्मानं वृष्णयः कृष्णचेतसः ॥ १६ ॥
(१०।९०। ४६ शुकः)
ननु तथापि संसरणदुःख स्यादेव नेत्याह । शय्येति । शय्यादिषु श्रीकृष्णचे-
तसो वृष्णयः सन्त मय्यात्मानं देहान्द्रियादि न विदुः दुःसं न विदुरिति किं याच्यन-
इत्यर्थः ॥ १६॥
अकिंचनस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतसः ।
मया संतुष्टमनसः सर्वाः सुखमया दिशः ॥ १७ ॥
न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्रधिष्ण्यं न सार्वभौम न रसाधिपत्यम् ।
न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा मय्यपितात्मेच्छति माहनान्यत् १८
(११ । १४ । १३-~१४ श्री कृष्णः)
पत्र भगवद्वचनेन हेतुमाह ! एकादशे उद्धव प्रति त्रिभिः अकिंचनस्यति । अकिंच-
नस्य निप्परिग्रहस्य मया सर्यमाणेनैव संतुष्ट मनो यस्य परमानन्दसमुद्रे ममस्य कुतो
दुम्नानुस्मरणम् ॥१७॥
( ८० ) परिपूर्णतामेवाह । न पारमेष्ठयमिति । रसाधिपत्यं पातालादिस्याम्यम् । अपुनर्भयं मोक्षमपि । मद्विना मां हित्वा अन्यन्नेच्छति अहमेव तस्य प्रेष्ठः तथा च मत्स्मरणीय स कृतार्थः ॥ १८॥ से मय्यपितात्मनः सभ्य निरपेक्षस्य सर्वतः । मय्यात्मना सुखं यहत्कुतस्तहिपयात्मनाम् ॥१६॥ (११ । १४ । १२ श्री कृष्ण) एवं विषयसुयं मत्स्मरणसुपानिकृष्टमिति किंवाच्यमित्याह मयोति । सभ्य हे उद्धच परमानन्दरूपेणात्मना स्वरूपेण स्फुरता ॥ १९॥ वैरेण यं नृपतयः शिशुपालपौंड्रशाल्वादयो गतिविलासविलोकनाद्यैः । ध्यायन्त आहृतधियः शयनासनादौ तत्साम्यमापुरनुरक्तधियां पुनः किम् २० (११ । ५। ४८ नारदः) अत्र च श्रीहरिस्मरणमहिमन्यसंभावना नास्तीति कैमुतिकन्यायेनाह । वैरेणेति । चैरेणापि शिशुपालादयो नृपतयः शयनासनादौ स्थिता विलासाद्यैः प्रकारैर्य ध्यायन्तः तत्र मनमनसः सन्तः तस्य भगवतः साम्ये तुल्यत्वं ऐक्यं आपुः । यद्येयं तदानुरक्त- धियां तत्साम्यप्राप्तिर्भवतीति किं वाच्यम् ॥ २० ॥ तत्व निभृतमरुन्मनोक्षदृढयोगयुजो* हृदि यन्मुनय उपासते तदरयोपि ययुः स्मरणात् । स्त्रिय उरगेन्द्रभोगभुजदण्डविपक्तधियो वयमपि ते समाः समदृशोध्रिसरो- जसुधाः ॥ २१॥ (१० । ८७ । २२ श्रुतयः) तत्राप्यसंभावनां परिहरति वेदवाक्येन । निभृतेति । मरुत्प्राणः अक्षाणि इन्द्रियाणि च निभृतानि संयमितानि यः। ते दृढं योगं युंजंति दृढयोगयुजस्ते तथाभूता मुनयो हृदि यत्तत्त्वमुपासते तदरयापि तव स्मरणाद्ययुः प्रापुः । स्त्रियोपि कामना उरगेन्द्रभागभुजदण्डविषक्तधियः अहीन्द्रदेहसदृशयोर्भुजदण्डयोर्विपक्का धी-सां ताः परिच्छिन्नदृष्टयः सममपरिच्छिन्नं त्वां पश्यन्त्या वयं श्रुत्यभिमानिन्यो देवता अपि ते समा कृपाविपयतया। अंघ्रिसरोजसुधाः अंघ्रिसरोज सुषु धारयन्त्यः ताः । अयं भावः । इत्थंभूत । स्तव स्मरणानुभावः । ये योगिनस्त्वां हृद्यालंबनं उपासते याश्च स्त्रियः कामतः परिच्छिन्नं ध्यायन्ति ये च द्वेपेण सर्वानपि तांस्त्वामेव प्रापयतीति ॥ २१ ॥ । तत्य मनश्च * प्राकृतिधियः इति पाठान्तरम् ।
एनः पूर्वकृतं यत्तद्राजानः कृष्णवैरिणः । जहुस्ते ते तदात्मानः कीट: पेशस्कृतो यथा ॥ २२ ॥ (७।१०। ३९ नारदः) ननु वैरिणां चैरहते पापे विद्यमाने कथं भगवत्प्राप्तिः स्मरणमहिम्न स्याह । एनेति । यत् एनः पापं इदानी पापं कृतं पूर्वकृत तत्सर्व वैरिणपि तदात्मानः कृष्णचेतसो जहुः तत् स्वरूपं घापुः । अत्र दृष्टान्तः यथा कीटः पूर्वरूपं विहाय पेशस्कृता भ्रमरविशेषस्य ध्यानेन तद्रूपतां याति ॥ २२ ॥ विषयान् ध्यायतश्चित्तं विषयेषु विपूजते । मामनुस्मरतश्चेतो मय्येव प्रविलीयते ॥ २३ ॥ (११ । १४ । २७ श्रीकृपाः) यो यस्य स्मर्ता स तद्रूपो भवतीति भगवद्वचनेनाह । विपयानिति । विपजते विप- याकारं भवति मय्येव प्रविलीयते मदाकारं भवति प्रशब्देन ध्याता तन्मयं प्राप्नोतीति दर्शितं तसात्साधूक्तं सर्वतः स्मरण सुख गरीयः स्मत मात्रं कृतार्थमिति ॥ २३ ॥ दृष्टस्तवांघ्रियुगलं जनतापवर्ग ब्रह्मादिभिर्हदि विचिंत्यमगाधबोधैः । संसारकूपपतितोत्तरणावलंबं ध्यायंश्चराम्यनुगृहाण यथा स्मृतिःस्यात् ॥२४॥ (१०। ६९ । १८ नारदः) अतएव कृतार्थेनापि भगवत्सरणं प्रार्थ्यत इति नारदयचनेमाह । इष्टमिति । भक्तजनताया अपवर्गरूपम् । किं च अतिदुर्लभतया ब्रह्मादिभिर्योगेश्वरैरपि हृदि विचिन्त्य । किं च संसारकूपे पतितानां उत्तरणयावलंबमाश्रयं एवंभूतं तवांघ्रियुगलं मया दृष्ट अतः कृतकृत्योस्मि तथापि तव स्मृतियथा स्यात्तथा अनुगृहाण ततस्त्वां ध्यायन व चरा- क मीनि ॥२४॥ आहुश्च ते नलिननाभ पदारविन्दं योगेश्वरैर्हदि विचिन्त्यमगाधबोधैः । संसारकूपपतितोत्तरणावलंबं गेहंजुषामपि मनस्युदियात्सदा नः ॥२५॥ (१०। ८२ ४८ शुकः) एवं च विषयत्यागाक्षमैरपि स्मरणं न त्याज्यमिति गोपीवास्येनाह । हे नलिननाभ ते पदारविन्दं गेहंजुषां गेहसचिनामपि नामाकं मनसि सदा उदियात् आविर्भवेत् स्वन्नेपि तत्पदस्मृतिपिच्छेदा मा भूदिति भावः ॥२५॥ तस्मादसदभिध्यानं स्वप्नमायामनोरथम् । हित्वा मयि समाधत्स्व मनो महावभावितम् ॥ २६ ॥ (११ । १४ २८ श्रीकृष्ण ) (८२) इति श्रीमत्पुरुषोत्तमचरणारविन्दुरूपामकरन्दविंदुनोन्मीलितविवेकसैरभुतपरमहंस- विष्णुपुरीग्रथितायां श्रीभागवतामृताधिलव्यश्रीमद्भक्ति- रतावल्यां पष्ठं विरचनम् । एवं प्रकरणा) भगवद्वचनेनोपसंहरति । तस्मादिति यस्मादन्यत्साधन तत्फलं च स्वपमनोरथपदसदभिध्यानमात्रं तस्मात्तद्विहाय मय्येव मनः समाहितं कुरु मद्भावभावितं मद्भावेन भजनेनैव शोधितं तावतैव सर्वाननिवृत्तिः परमानन्दश्च स्यादिति ॥२६॥ इति श्रीटीकायां पष्ठं विरचनम् । .
अथ सप्तमं विरचनम् । देवो सुरो मनुष्यो वा यक्षो गन्धर्व एव च । भजन्मुकुंदचरणं स्वस्तिमान् स्याद्यथा वयम् ॥ १ ॥ (७१७।५० प्रहादः। अथ सप्तमं विरचनम् ॥ अथ पादसेवन निरूपयितुं विरचनप्रारभते तत्र पादसेवनं नाम परिचर्या प्रतिमादा। तत्र सर्वोपकारक भगवत्पादसेवनमिति प्रहादवचनेनाह । देवेति । भजन्सेवमानः स्वस्ति- मान् इहामुन च ॥१ मत्प्राप्तये पद्मभवादयः* प्रभो तुप्यन्त उग्रन्तप ऐंद्रियधियः । ऋते भवत्पादपरायणान्न मां विंदन्त्यहं त्वद्धृदया यतोऽजित ॥२॥ (५।१८ । २२ रमा) तत्र इह लोके कल्याणं दर्शयति लक्ष्मीवाश्येन । मत्प्राप्तयेति । मत्प्राप्तये ब्रह्मादयः तपस्तप्यन्ते कुर्वन्ति कथंभूताः ऐंद्रिये सुखे धीर्येषां अलुक्समासः। तथापि भगवत्पादपरा. यणाहते न मां विदन्ति मत्कटाक्षविलासिताविभूतीन लभंत इत्यर्थः । त्वय्येव हृदयं यस्याः साहं त्वत्परतंत्रत्वात् त्वदनुवर्तिन एव विलोकयामि नान्यमित्यर्थः ॥२॥ त्वय्यंबुजाक्षाखिलसत्वधाम्नि समाधिनावेशितचेतसके । त्वत्पादपोतेन महत्कृतेन कुर्वन्ति गोवत्सपदं भवाब्धिम् ॥ ३ ॥ (२०१२।३० ब्रदादमः) परप्रापि स्वस्त्याह । त्वय्यंधुजाक्षेति । एके केचिदेव मुख्या वा समाधिना त्वयि समावेशितचेतसोपि त्वत्पादपोतेन त्वञ्चरणरूपेण पोतेन त्वत्सेवयेत्यर्थः । भवाब्धिं गोव- त्सपदं कुर्वन्ति तरन्तीत्यर्थः । कथंभूतेन पादयोतेन महत्यतेन महद्भिरिदादिभिः कृतेन मनसि सेव्यतया संपादितेन ॥३॥ अथापि ते देव पदाम्बुजद्वयं प्रसादलेशानुगृहीत एव हि । जानाति तत्त्वं भगवन्महिम्नो न चान्य एकोपि चिरं विचिन्वन् ॥ ४॥ (१०।१४ । २९ ब्रह्मा) अजेश सुरादयः इति पाठान्तरम् ।
.. ( ८४ ) ननु कथं तत्त्वज्ञानं विना पादसेवनमात्रेण भवाब्धितरणम् । सत्यम् । तदप्यस्मादेवे- त्याह ब्रह्मचाम्येन । अथापीति । अथापि यद्यपितत्त्वज्ञानस्य वहान साधनानितथापि सेव्य: मानस्य ते पदाम्बुजद्वयस्य प्रसादलेशेन अनुगृहीत एव भगवतस्तव यो महिमा तस्य तत्त्वं जानानि अन्यस्तु एक असंगोपि चिरमपि विचिन्वन्नपि योगाभ्यासरतापि न जानातीति त्वत्पादसेवी तु जानात्येवेति हि शब्दस्यार्थः ॥ ४॥ मत्यो मृत्युव्यालभीतः पलायंल्लोकान् सर्वान् निर्भयं नाध्यगच्छत् । त्वत्पादाब्जं प्राप्य यदृच्छयाद्य स्वस्थः शेते मृत्युरस्मादपैति ॥ ५ ॥ (१०।३।२७ देवकी) तत्त्वज्ञानस्य फलं सर्वतोभयनिवृत्तिरपि भगवत्पादसेवा सांध्येयेति देवकीवास्ये नाह । मर्त्य इति । मृत्युरेव व्यालः सपः तस्माद्भीता लोकान् पलायमानः सन् निर्भयं भयाभाव नाध्यगच्छत् सर्वलोकानां कालग्रस्तत्वात् । त्वत्पादान्जंतु यदृच्छया केनापि भाग्योदयेन सेन्यतया प्राप्य है आद्य स्वस्थः शेते । निर्भयो भवतीत्यर्थः । यता अस्मात् त्वत्पादसेवकान् मृत्युरपैति । यद्येवं तदा नरव्याघ्रादिभ्यो भयं न भवतीति किं वाच्यम् ॥ ५॥ तस्माद्रजोरागविषादमन्युमानस्पृहाभयदैन्याधिमूलम् । हित्वा गृहं संसृतिचक्रवालं नृसिंहपादं भजताकुतोभयम् ॥ ६ ॥ (५। १८ । १४ प्रहादः) तदेवाकुतोभयत्यं प्रहादवचनेनाह तस्मादिति रज आदिभियः प्राधिर्मनस्तापः तस्य मूलं हित्वा कथंभूतं गृहं संसृतेः संसारस्य चक्रवालं मंडलं यतः पुनः पुनः संसार- मंडले भ्रमिर्भवतीत्यर्थः । अकुताभयं नृसिंहपादं भजत सेवध्वम् ॥ ६॥ अथात आनंददुर्घ पदाम्बुजं हंसा श्रयेरन्नरविन्दलोचना ॥ सुखं तु विश्वेश्वर योगकर्मभिस्त्वन्माययामी विहता न मायिनः ॥७॥ (११॥ २९३ उद्धवः) न यत् प्रसादायुतभागलेश- मन्ये च देवा गुस्तो जनाः स्वयम् । कर्तुं समेताः प्रभवन्ति (स- म्नमीश्वरं त्वां शरण्य प्रपद्ये ॥ . ८।२४ । १६ सत्यव्रतः । अपि च त्वचरणारविन्दयोः प्रसादस्तस्मात् यद्भवति तत् कुतोऽपि न भवतीति कैमुतिकन्यायेन सत्यवतस्य राज्ञो वचनेनाह । यत् प्रसादस्यायुतभागम्तस्य लेशमप्यन्ये देवादयः सर्व' समेताऽपि स्वयं तनिरपेक्षाः सन्तः कर्तुं न प्रभवन्ति ।।
ननु करसातहि सर्वे तत्पदाम्बुजं न भजन्ते यता मुच्यते तन्मायामोहितत्त्वादेवत्याह उद्धयवाक्येन । अथा इति । यस्मात्पादसेवनादन्यत्र विपीदन्ति अथातः अत पप ये हंसाः सारासारविवेकचतुराते तु आनन्ददुधं समस्तानन्दपूरक तव पदारयुजमेव सुवं यथा भवति तथा नु निश्चित सेवन्ते । अमी तु विपयिणः त्वमाया विहता योगकर्मभिः मानिनः सन्तो न भयंते । यद्वा अमी त्वद्भक्ताः त्वमायया न विहताः अतएव योगकर्मभिः कृत्वा मानिनो न भवन्ति । अन्ये तु त्वन्मायया मोहिताः सत्तो वयं योगशा कर्मकुशला इति केवल गयन्तो भवन्तीति न मुच्यन्त इन्यर्थः ॥ ७ ॥ कृच्छ्रो महानिह भवार्णवमप्लवेशां पड्वर्गनक्रमसुखेन तितीर्पन्ति । तत्वं हरेभगवतो भजनीयमधिं कृत्वोडपं व्यसनमुत्तरदुस्तरार्णम् ॥८॥ (४। २२ । ४० सनत् कुमारः) ननु बहवः श्रेयो मार्गाः सन्ति तत्कथमयमेव सारः तत्राह सनत्कुमारवाक्येन कृच्छो महानिति । अप्लवेशां न प्लवस्तरणहेतुः ई ईशा येषां तेषां महानिहदुस्तरतरणे कृच्छ क्वशः।तेहि असुनेन योगादिना इन्दियपड्वर्गग्राहं भवार्णवं तितीन्ति तत् तस्मात् त्व है राजन् कृत्या उडुपं प्लवं दुस्तरार्णम् दुस्तरार्णवामित्यर्थः ॥ ८ ॥ कस्त्वत्पदानं विजहाति पण्डितो यस्त्वेव मानव्ययमानकेतन: । विशंकयास्मद् गुरुरर्चति स्म यदिनोपपत्ति मनवश्चतुर्दश ॥ ६ ॥ (४।२४ । ६७ रुद्रः) तस्माद्भगवत्पादसेवा न त्याज्येति भवद्भिः नित्यमिदं जप्तव्यमिति प्रचेतसः प्रति रुद्रवाक्येनाह । कस्त्वत्पदाजमिति । कः पंडितः चेतनावान ते तय विपणे पदान त्यजेत् कथंभूतः यस्तवावमानोऽनादरस्तेन व्ययमानं केतनं शरीरं यस्य सः त्यामना- द्रियमानस्य वृथैव देहव्यय इत्यर्थः । त्वत्पदान अस्माकं गुरुब्रह्मार्चति माविशंकया विना शंकया विनोपपत्ति शुद्धविश्वासेन मनवः अर्ध्वन्ति स्म ॥९॥ यत्पादसेवाभिरुचिस्तपस्विनामशेषजन्मोपचितं मलंधियः । सद्यः क्षिणोत्यन्वहमेधती सती यथा पदांगुष्ठविनिःसृता सरित् ॥१०॥ विनिर्मुताशेषमनोमल: पुमानसंगविज्ञान विशेषवीर्यवान् । यदंधिमूले कृतकेतन: पुनर्न संसृर्ति क्लेशवहां प्रपद्यते ॥ ११ ॥ (४।२१। ३१-३२ पृथुः) किं च अस्तु सेवा तदभिरुचिरपि श्रेयसीत्याह । यत्पादसेवेति । यस्य पादयोः सेवायामभिरुचिः तपस्विनां संसारे संतप्तानां अशेपैर्जन्मभिः संवृद्ध धियो मलं सद्यः क्षपति । कथंभूता अहन्यहनि बद्धमाना सती सात्विकी। तत्पादस्यैवैप महिमति दृष्टान्तेनाद्द यथेति । सरित् नदी गंगा ॥ १० ॥ यम ( ८६ ) तत्फलमाह विनिर्द्ध तेति । यस्य विष्णः अंघ्रिमूले कृतकेतनः कृताश्रयः तत्सेवकः सन्नित्यर्थः । विनिर्दू ता अशेषाः मनोमला यस्य । असंगो चैराग्यं तस्य विज्ञानस्य विशेषः साक्षा- त्कार तदेव वीर्य यस्य स संस्मृति न प्रामोतीत्यर्थः । एवंफला मनः शुद्धिः भगवत्पादसेवाभिरुचिमात्रेण भवति न चान्यथेत्यभिसंधिः ॥ ११ ॥ कृपणांघ्रिपद्यमधुलिन्न पुनर्विसृष्टमायागुणेषु रमते ब्रजिनावहेषु । अन्यस्तु कामहत प्रात्मरजःप्रमा?मीहेत कर्म यत एव रजः पुन: स्यात १२ (६।३।३३ यमः) ननु कर्मणपि मनः शुद्धिर्भवति तत्राह । कृष्णांप्रीति ! यः श्रीकृष्णस्य अघिपद्म मधुलिट भ्रमरः तत्सेवक इत्यर्थः स विशेषतः सृष्टा मायागुणा विपया येषु प्रजिना वहेपु वजिनमात्रेषु गृहेषु न रमते । अन्यः कामहतः कामोपप्लुतः आत्मनः रजः प्रमा? फर्मैव ईहेत यतः कर्मणः पुनः रज एव स्यात् तस्मात्पादसेवनमेव श्रेष्ठमिति भावः॥१२॥ तदस्तु मे नाथ स भूरिभागो भवेन्न वान्यन तु वा तिरश्चाम् । येनाहमेकोपि भवज्जनानां भूत्वा निपेवे तव पादपल्लवम् ॥ १३ ॥ (१०।१४। ३० ब्रह्मा।) तदेव ब्रह्मवाक्येन स्पष्टयति । तदस्तु मेति। यत एवं तत्तस्माद्धेतोः स भूरि- भागः तद् भूरिभाग्यं । यद्वा भागः अंशः । अयमर्थस्त्वत्प्रसाददायस्य अन्यैरन्यो गृहीता ममत्वयमेवांशः अत्र भवे ब्रह्मजन्मनि तिरश्वामपि मध्ये यजन्म तस्मिन् वा येन भाग्येन भवदीयानां जनानां एकोपि कश्चिदपि भूत्वा तव पादपल्लवं निषेचे अत्यर्थं सेवे ॥ १३ ॥ समाश्रिता ये पदपल्लवप्लवं महत्पदं पुण्ययशो मुरारेः । भवाम्बुधिर्वत्सपदं परं पदं पदं पदं यद्विपदा न तेषाम् ॥ १४ ॥ (१०। १४। ५८ शुकः) अत्र पुनः पादपल्लवमेव तस्य फलमाह । समाश्रितेति । पुण्यं यशो यस्य स पुण्य- यशाः स चालो मुरारिश्च तस्य पदपल्लव एव प्लवः तं सम्यगाश्रिताः सेवमाना महतां पदमाश्रयम् यद्वा महच तत्पदश्चेति भिन्न पदं । तेषां भवाम्बुधिः वत्सपदमानं भवति । किं च परं पदं श्रीवैकुठाख्यं पदं पदस्थानं भवति,विपदां यत्पदं विषयः कदाचिदपि तेषां तन्न पुनः भवति न ततः पुनरावर्तन्त इत्यर्थः ॥ १४ ॥ लब्ध्वा जनो दुर्लभमत्र मानुपं कथंचिदव्यंगमयत्नतोऽनघ । पादारविंदं न भजत्यसन्मतिहान्धकूपे पतितो यथा पशुः ॥ १५ ॥ (१०। ५१ । ४६ मुचुकुन्दः) - ( ८७ ) एवमन्वयफलमुक्ता व्यतिरेके निंदामाह ! मुचुकंदवाक्येन । लभवति । अत्र कर्म- भूमौ । अव्यंग अविकलांगम्। किंच असति विषयसुखे शूकरादिसाधारगर्मतिर्यस्या गृहमेव अंधकूपः तस्मिन्पतितः यथा पशुस्तृणलुब्धो अंधकृपे पततीति ॥ १५ ॥ विप्राद्विपद्गुणयुतादरविंदनाभ पादारविंदविमुखाच्छ्वपचं वरिष्ठम् । मन्येतदपितमनोवचने हितार्थ प्राणं पुनाति स कुलं न तु भूरिमानः १६ (७। १९ । १० प्रहादः) ननु मा सेवतां भगवत्पादा स्वधर्माचरणेनैव कृतार्थः स्यात् तत्र कैमुतिक- न्यायेनाद । विप्रादिति । विप्रादपि Vधर्मसत्यतपादममात्सयहीतितिक्षाअनसूया. यशदानधूतियतानि ये द्वादशगुणास्तैर्युक्तादपि अरविंदनाभस्य पादारविन्दाद्वि- मुखात् श्यपचं वरिष्ठं मन्ये । कथंभूतं । तस्मिन् अरविंदनामे अर्पिता मन आदयो येन । ईहितं कर्मवरिष्ठत्वे हेतुः। स एवंभूत. श्यपचः सर्वकुलं पुनाति । भूरिः प्रचुरो मानो यस्य स तु विप्र आत्मानमपि न पुनाति कुतः कुलं । यती भगवत्पादसेवाहीन- स्यैते गुणा गर्यायैव भवन्ति न शुद्धये । अतो यस्तद्धीनः स हीन इति भावः ॥ १६ ॥ तानानयध्वमसतो विमुखान्मुकुंदपादारविंदमकरंदरसादजस्रम् । निष्किंचनैः परमहंसकुलैरसज्ञैर्जुष्टात् गृहे निरयवर्त्मनि बद्धतृष्णान् १७ (६।३।२८ यमः) न केवलं हीनः यमयातनापानमपि स एवेत्याह यमवास्येन । तानानयध्यमिति । असतः दुष्टान् तानेवाह मुकंदपदारविदयार्यो मकरंदरूपो रसः सेवासुखें तस्माद्विमु- खान् । कथंभूतात्तसात् हंसैः निष्किंचनैः अजस्रं जुष्टात् । तेषां चिमुखाना शापकमाह रयवर्मनि स्वधर्मशून्ये गृहे बद्धा तृष्णा येस्तान् ।। १७ ॥ देवदत्तमिमं लब्ध्वा नलोकमजितेंद्रियः । येनाद्रियेत त्वत्पादौ स शोच्यो ह्यात्मवंचकः ॥ १८ ॥ (१०१६३ १४१ रुद्रः) किंचजीवनमृता एव ते इत्याह रुद्रवाम्येन । देवदत्तमिति । इमं अव्यंग नृलोकं मानुपशरीरं देवेन त्वयैव दत्तं नाद्रियेत त्वत्पादा ॥ १८ ॥ त्वत्पादुके अविरतं परि ये चरति ध्यायत्यभद्रनशने शुचयो गृणन्ति । विन्दन्ति ते कमलनाभभवापवर्गमाशासते यदि त आशिष ईश नान्ये १६ (१०।७२।४ युधिष्ठिरः) यस्तु त्वत्पादसेवी स छतार्थ इत्याह युधिष्ठिरवाक्येन त्वत्पादुकेति । त्वत्पादुके परि लन्या चरन्तति यच्छन्दव्ययधानमापं ये परिचरन्ति देहेन सेव्यतया ध्यायति मनसा।
( ८८ ) तथा गृणंति वाचा । कथंभूते अभद्रस्य नशने नाशके । ते भवस्यापवर्गे मोक्षं विन्दन्ति यद्याशासते तर्हि आशिपापि ते एव विन्दन्ति नान्ये चक्रवर्तिनापि ॥ १९ ॥ न नाकपृष्ठं न च सार्वभौमं न पारमेष्ठ्यं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा वाञ्छन्ति यत्पादरजः प्रपन्नाः ॥२०॥ (१०।१६। ३७ नागपल्यः) वस्तुतस्तु न वांछन्त्येवेत्याह । न नाकपृष्ठमिति । यस्य विष्णः पादरजाप्रपन्नाः तत्सेवकाः नाकपृष्ठादि न घाञ्छन्तीति ॥ २० ॥ न कामयेन्यं तव पादसेवनादकिंचनप्रार्थ्यतमाद्वरं विभो । आराध्य कस्त्वां ह्यपवर्गदं हरे वृणीत पार्यो वरमात्मबन्धनम् ॥२१॥ (१०। ५१ । ५५ मुचुकुन्दः) तर्हि किं वाञ्छंतीति। तत्राह । न कामयेति । तव पादसेवनादन्यं वरन कामये तय पादसेवनमेव कामये इत्यर्थः । अकिंचना निवृत्ताभिमानाः आर्यो विवेकी ॥ २१ ॥ न वयं साध्वि साम्राज्यं स्वराज्यं भोज्यमप्युत । वैराज्यं पारमेप्ठ्यं वा आनन्त्यं वा हरेः पदम् ॥ २२ ॥ कामयामह एतस्य श्रीमत्पादरजः श्रियः-लहन्य) कुचकुंकुमगंधाढ्यं मूर्ना वो गदाभृतः ॥ २३ ॥ (१०। ८३ । ४१-४२ महिष्यः) ननु आत्मबंधनत्वात् वरान्तरं मा वृणतु मोक्षेण किमपराद्धमिति चेत् न तत्पाद- सेवारसिकस्य तद्विरोधिघु विषयोष्वव तच्छ्न्ये माक्षादावपि वैराग्योचित्यादित्याह द्वाभ्याम् श्रीकृष्णपत्नीवाक्येन । न वयमिति । हे साध्वि द्रौपदि साम्राज्यं सार्वभौमपदं स्वाराज्यं पेंद्रं पदं भोज्यं नदुभयभागभाक्त विविधेन राजत इति विराट तस्य भावो वैराज्यं अणिमादिसिद्धिभाक्तमित्यर्थः । पारमेष्ट्य ग्रहापदं आनत्यं मोक्षं हरेः पदं तत्सा- लोक्यं नतु कामयामहे । यद्वा पूर्वादि दिक्चतुष्प्रयाधिपत्य साम्राज्यादि चतुष्कम् । किंतु एतस्य गदाभृतः श्रीमत्सर्चसंपदाश्रयपादरजो मूर्धा वाटुकामयामहे । तत्सेवामेव वाञ्छाम इत्यर्थः । तत्कि पादरज एव काम्यते अत आहुः। श्रियः कुचयाः कुंकुमस्य गंधेन आढ्य प्रमादिसेन्यया श्रियापि सेवितत्वात् इति भावः ॥ २२-२३ ॥ को राजनिद्रियवान् मुकुंदचरणांबुजम् । न भजेत्सर्वतो मृत्युरुपास्य॑ममरोत्तमैः ॥ २४ ॥ (११।२।२ शुकः)
तस्मात्फलितमाह । शुकवाक्येन को तु राजनिति। हे राजन् परीक्षित् इंद्रियवान्
अविकलेंद्रियः । सर्वतो मृत्युः भयं यस्य स । मुकुंदचरणाम्युजं भजेत तस्यैव अभयत्वा-
दिति भावः ॥ २४॥
मन्ये कुतश्चिद्यमच्युतस्य पादाम्बुजोपासनमन नित्यम् । ०
उद्विग्नबुझेरसदात्मभावाद्विश्वात्मना यत्र निवर्तते भीः ॥ २५ ॥
(११ १ २ ३३ कविः)
एतदेव कविधाक्येनाह । मन्य इति । न कुनश्चिद्भयं यस्य तदकुतश्चिदभयं तव
अप्र संसार असदात्मभावात् असति देहादी आत्मभावात् भावनातः नित्य सर्वदा
उद्विगबुद्धः विश्वात्मना सुर्यथा निःशेपं यत्र पदोघुजोपासने भीः निवर्तते तत् । तस्मात्स्व-
धर्मत्यागेनापि भगवत्पादसेवन कार्यमिति रहस्यम् ॥ २५ ॥
त्यक्त्वा स्वधर्म चरणांबुजं हरेर्भजन्नपक्वोधपतेत्ततो यदि ।
यत्र क वा भिद्रमभूदमुप्य किं को वार्थ प्राप्तोऽभजतां स्वधर्मतः ॥२६॥
(१ । ५। १७ नारदः)
नन्येवमपि भगवत्पादसेवने प्रवृत्तस्य तदपरिपाके स्वधर्मत्यागादनर्थ एव स्यात्त-
वाह । त्यक्त्वेति । ततो भजनात् कथंचिदपि यदि भ्रश्येत म्रियेत पतेढा तथापि भक्तिरसि-
कस्य कर्मानधिकारात् नानर्थशंका अंगीकृत्याप्याह । चा शब्दः कटाक्षे । यत्र व वा नीचयो-
नावपि अमुप्य भक्तिरसिकस्य अभद्रमभूत् किं । नाभूदेवेत्यर्थः । भक्तिवासना सद्भावादिति
भावः । परमेश्वरमभजद्भिस्तु केवलं स्वधर्मनः को या अर्थः प्राप्तः । अभजतामिति षष्ठो तु
संबंधमात्रविवक्षया ॥ २६ ॥
स्वपादमूलं भजतः प्रियस्य त्यक्त्वान्यभावस्य हरिः परेशः ।
विकर्म यच्चोत्पतितं कथंचित् धुनोति सर्व हृदि सनिविष्टः ॥२७॥
(११ । ५। ८२ करभाजना)
परिपकस्य तु (पापमेव पतनमिति पाठान्तरम् ) न भवति कुतोऽनर्थशंका इत्याह
स्वपादमूलमिति त्यक्ता अन्यस्सिन्देहादी देवतांतरे वा भावो येन अत एव तस्य विकर्मणि
प्रवृत्तिरेव न संभवति । यञ्च कथंचित् प्रमादादिना वा उत्पनितं भवेत् तदपि हरिधु-
नोति । ननु यमस्तन्न मन्येन तत्राह परेशः परे कालयमादयः तेपामपि नियंता । ननु श्रुति-
स्मृती ममैवाने इति भगवद्वचनात् स्याज्ञाभंग कथं सहेन तबाह । प्रियस्य पुत्रादिवत् ।
ननु नायं पापक्षयार्थ भजते तत्राह हृदि सन्निविष्ठः सेयतया नहि वस्तुशक्तिरर्थितामपे
क्षत इत्यर्थः । तस्माद् बुद्धिपूर्वकेपि विहितत्यागे प्रामादिके विहिताचरणे च न भक्तस्य
मायश्चित्तांतरमपीति भावः ॥२७॥
कोनु त्वचरणांभोजमेवंवित विसृजेत्पुमान् ।
निःकिंचनानां शान्तानां मुनीनां यस्त्वमात्मदः ॥ २८॥
(२०। ८६॥ ३३ बहुलाश्वः ।
उक्तमर्थं जनकवाक्येन द्रढयति को नु त्वचरणाम्भाजमिति । एवंवित् पूर्वोक्तशाता
विसृजेत् न भजेत भजित्वा वा त्यजेत् नि:किंचनानां त्वां विना न विपद्यते किंचन
येपाम् ॥ २८॥
तावद्भयं द्रविणदेहसुहृन्निमित्तशोकस्पृहापरिभवो विपुलश्च लोभः ।
तावन्ममेत्य स दवग्रह आर्तिमूलं यावन्न तेऽधिमभयं प्रवृणीत लोकः २६
(३।१।६ ब्रह्मा)
कि बहुनाभगवत्पादसेवाबधिरेव सर्वोप्यनर्थ इति ब्रह्मवाक्येनाह । तावदिति ।
द्रविणदौ विद्यमाने भयं गते शोकः पुनश्च स्पृहा ततः परिभवातथापि विपुलो लोभः
तृष्णा पुनः कथंचित् प्राप्ते ममेत्यसदवग्रहः आर्तिमूलं भयशोकादेः कारणं तावदेव यावत्
तेत्रिमूलन प्रवृणीत सेव्यतया नाश्रयेत । तदनंतर सर्घभयनिवृत्तिरेवेति भावः ॥ २९ ॥
ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियोगेन योगिनः ।
क्षेमाय पादमूलन्ते प्रविशत्यकुतो भयम् ॥ ३० ॥
(३।२५। ४२ कपिलः)
एवं योगिनामपि इदमेवाभयं इत्याह कपिलवाक्येन । ज्ञानं पादसेवाकर्तव्यतया
निश्चयः वैराग्य इहामुत्र च । भक्तिरेव योगः तेन प्रविशति सेवन्त इत्यर्थः ॥ ३० ॥
इत्यच्युतांधिं भजतोनुवृत्त्या भक्तिर्विरक्तिर्भगवत्प्रबोधः ।
भवंति वै भागवतस्य राजन् ततः परां शान्तिमुपैति साक्षात् ॥ ३१ ॥
(११।२।४३ कविः)
इति श्रीभक्तिरत्नावल्यां सप्तमं विरचनम् ॥ ७॥
एवं प्रकरणार्थमुपसंहरति इत्यच्युतमिति । अनुवृत्त्यासेवया भजतः भक्तिप्रेमलक्षणा
भगवतः प्रबोधः अंतःकरणे प्रकाशः। हे राजन् जनक ज्ञानादयो भवंति ततः साक्षात्
अविलंवेन पर उत्कृष्टां शान्तिमुपैति प्राप्नोति । भगवत्पादसेवका भगवत्प्रसादादिहामुत्र
कृतार्था भवतीति भावः ॥ ३१॥
इति श्रीटीकायां भक्तिरत्नावल्यां सप्तमं विरवनम् ॥ ७॥
अथाष्टमं विरचनम् ॥ यथा तरोर्मूलनिपेचनेन तृप्यन्ति ततस्कंधभुजोपशाखाः । प्राणोपहाराच्च ययेंद्रियाणां तथैव सर्वाहणमच्युतेज्या ॥ १ ॥ (४।३१ । १४ नारद ) मथार्थनं निरूपयितु विरचनमारभते। तत्रार्थनं नाम पूजा। तत्र भगवत्पूजया सर्पपां पूजा कृता भवतीत्याह । यथेति । मूलात्प्रथमविभागाः स्कधाः तद्विभाग भुजास्तेपामपि उपशासाः। एतत् उपलक्षणं । पत्रपुप्पादयोपि तृप्यन्ति । ननु मूलमेकं विना स्वनिषेवनेन प्राणस्योपहारो भोजनं तस्मादेवेद्रियाणां तृमिर्ननु तत्तदिद्रियेषु पृथक् अन्नलेपनात् तथाच्युताराधनमव सर्वदेवाराधनं न पृथगित्यर्थ ॥ १॥ ययाहि स्कंधशाखानां तरोर्मूलेवसेचनम् । एवमाराधनं विष्णोः सर्वेषामात्मनश्च हि ॥२॥ (८1५। ४९ ब्रह्मा) किंच पूज्यांतरपूजावत् आत्मनापि पूजा स्यात् यथाहीति भगवति पूजिते सात्मक जगदेष पूजितं भवतीत्यर्थ ॥२॥ क्रियाकलापैरिदमेव योगिनः श्रद्धान्विता साधु यजन्ति सिद्धये । भूतेंद्रियान्तःकरणोपलक्षणं वेदे च तंत्रे च त एवं कोविदाः ॥३॥ (४।२४ । ६२ रुद्र.) तथा च भगवतमेव ये पूजयंति त एव येदागमतत्त्वशा इत्याह । क्रियेति । ये कर्मयोगिनः ये च ज्ञानयोगिनः इद् भगवत्स्वरूपमेव पूजयति त एव कोविदाः नतु एतद्नादृत्य केवलज्ञानप्रवृत्ता अपि । तत्रे आगमे । कथंभूतं भगवत्स्वरूपं भूतेंद्रियान्तः करणे. अस्वतंत्रेयंदुपलक्ष्यते तत् नियतृरूप । सिद्धिरत्र यथेष्टा द्रष्टव्या ॥३॥ चित्तस्योपशमोऽ यं वै कविभिः शास्त्रचक्षुपा । दर्शितः सुगमो योगो धर्मश्चात्ममुदावहः ॥४॥ अयं स्वस्त्ययनः पंथा द्विजातेगुहमधिनः । यच्छ्याप्तवित्तेन शुक्लेनेज्येत पूरुषम् ॥ ५ ॥ (१०1८४ । ३६-३७ मुनया) । ( ९२ ) अत्र हेतुमाह द्वाभ्याम् । चित्तस्येति । अयमेव पंथाः चित्तस्य उपशमा यस्मात्पूजन सुगमो । योगो मोक्षोपायः ॥ ४॥ स्वस्त्ययनः स्वस्ति क्षेम ईयतेऽनेनेति तथा । स का यः श्रद्धया निकामतया प्राप्तवि- तेन न्यायापार्जितद्रव्येण अतएव शुक्लन शुद्धेन पुरुपं भगवंतं इज्येन । भगवत्पूजारूप इत्यर्थः ॥ ५ ॥ नैवात्मनः प्रभुरैयं निजलाभपूर्णो मानं जनादविदुषः करुणो वृणीते । यद्यज्जनो भगवते विदधीत मानं तच्चात्मने प्रतिमुखस्य यथा मुखश्रीः ॥६॥ मिथिला (७।१।११ प्रहादः) अत्र द्विजातिपदं गृहमेधिपदं च अग्निष्टोमादि यज्ञरूपपूजाभिप्रायेण भगव- त्पूजायां तु सर्वस्यैवाधिकार इति दर्शयन्न व पूजकः परमेश्वरनिर्विशेषो भवतीत्याह नैवात्मन इति । अयं प्रभुरीश्वरः अविदुपः अल्पज्ञानात् जनात् पूजां आत्मनार्थेन वृणीते प्राकृतवत् धनाद्यर्पणेन सम्मान नेच्छति यतो निजलाभेनैव पूर्णः । तत्किं पूजा नेच्छति । तत्राह करुणः कृपालुः अता वृणीत पव । तत्र हंतुः । यद्यत् यं यं मानं यद्वा । यद्यस्माद्यत् येन धनादिना भगवते मानं पूजां विदधीत । तत् आत्मने तस्यैव भवतीत्यर्थः । तथा च मां पूजयित्वाऽ यमपि पूज्यो भवत्विति कृपया पूजामिच्छतीति भावः । यथा मुपे कृतातिलकादिधीशोभाप्रतिबिस्य भवति । ननु साक्षातस्यैय कर्तुं शक्यते । नथा च भगवत्मानं विना स्वस्यापि मानं न भवतीत्यर्थः ॥ ६॥ नूनं विमुष्टमतयस्तव मायया ते ये त्वा भवाप्ययविमोक्षणमन्यहेतोः । अर्चन्ति कल्पकतरं कुणपोपभोग्यमिच्छन्ति यत्स्पर्शजं नरकेपि तृष्णाम् ॥७॥' (४।९।९ ध्रुवः) यदि च परमेश्वरे कृतो मानः स्वस्यैव तद्वन्मानप्रदो भवति तदा तु स्वर्गादिफल: । कामनापि व्यर्थं त्याह । ६ ववचनेन । नूनमिति । भवाप्यया जन्ममरणे ताटेमोक्षहेतुं त्यो अन्योता कामाद्यर्थ ये अर्ध्वन्ति ते नूनं विमुष्टमतयो वंचितचित्ता यतस्ते कल्पतरुम् । त्यो अर्चितयन्तः कुगापतुल्गेन आन्मदेहेन उपभोग्यं सुसमिच्छन्ति न चेच्छायोग्य तदित्याद । यस्पर्शजं विषयसंबंध सुसं नन्नरकेपि भवति । तथा च स्वर्गसुखमप्य. प्रार्थनीयमिति भावः ॥ ७॥ यत्पादयोरशठधीः सलिलं प्रदाय दुर्वाकुरैरपि विधाय सती सपर्याम् । अप्युत्तमा गतिमसो भजते त्रिलोकी दाश्वानविक्लवमनाः कयमाति- मिच्छेत् ॥८॥ (८।२२ । २३ प्रमा) सगलात अध भगवत्पूजाधा भावशुद्धिरेव परमा सामनी नतु दंभादिदुष्ट बहुधनादि अपि इत्याह प्रावास्येन । यत्पादयोरिति । यस्य तव पादयोः सलिलमानमपि प्रदाय सोपि जना उत्तमां गतिं प्राप्नोति तस्य तुभ्यमसा बलिः विलाकों दाश्वान दत्तवान् प्राति कथं प्राप्नुयात् । तस्मात् शाठ्यं विहाय स्ववित्ताद्यनुसारेण भगवानर्वतीय इति भावः ॥८॥ एवं क्रियायोगपथैः : पुमान् वैदिकतांत्रिकैः अर्चन्नुभयतः सिद्धि मत्तो विंदन्त्यभीप्सिताम् ॥६॥ (१९।२७ ४९ श्रीकृपयाः) इति श्रीमत्पुरुषोत्तमचरणारविंदकृपामकरंदविंदुनोन्मीलितविवेकतैरभुक्तपरम- हंसविष्णपुरीप्रथितायां श्रीभागवतामृतान्धिलवधीभगद्भक्ति रतावल्यां अष्टमं विरचनम् ॥ ८ ॥ एवं भगवद्वाक्येन प्रकरणार्थमुपसंहरति । एवमिति एवं उक्तप्रकारेण मां अर्चयन् उभयतः इहामुत्र च । वैदिकरिति त्रैवर्णिकाभिप्रायेण तान्त्रिकैरिति सर्वाभिप्रायेगति पूजामकरणं स्वमंथगौरवभयान लिख्यते ॥ ९ ॥ इति टीकायां अष्टम विरचनम् ॥
अथ नवमं विरचिनम् ॥ ममाद्यामंगलं नष्टं फलवांश्चैव मे भवः । यन्नमस्ये भगवतो योगिध्येयांघ्रिपंकजम् ॥१॥ (१० । ३८ । ६ अङ्करः) अथ वन्दनी निरूपयितुं विरचनमारभते । तत्र तावद्भगवद्वंदनप्रवृत्तिरपि सर्वतो मंगलमित्याह अक्रूरवाक्येन । ममेति । यत् यतःभगवतो अंघ्रिपंकजं नमस्ये नमस्करिष्यामि अतः इदानीमेव मम अमंगलं नष्ट । भवश्च फलवान् भगवन्नमस्कारसामग्री प्राप्ता ॥ १॥ तत्तेनुकंपा सुसमीक्षमाणो भुंजान एवात्मकृतं विपाकम् । au. हृहाग्वपुभिर्विवदन्नमस्ते जीवेत यो मुक्तिपदे स दायभाक् ॥२॥ (१०।१४। ८ ब्रह्मा) प्रवृत्तिफलमुक्ता नमस्कारफलमाह ब्रह्मवाक्येन । तत्तेनुकंपामिति । यस्मात्तव अनन्तो महिमा तत्तस्मात्त ऽनुकंपां सुसमीक्षमाणः यदा भगवान्स्वयमेव कृपयिष्यति तदा मे श्रेयो भविष्यतीति चिंतयन् स्वकर्मफलं भुंजान एव तप आदिना नातिक्लिश्यन् हृद्वाग्वपुर्भिर्मनोवाफमायैः ते तुभ्यं नमः नमस्कारं विदधत् यो जीवेत स मुक्तिपदे मुक्ती पदे वैकुंठे च दायभाक भागभागी तत् प्राप्नोतीत्यर्थः ॥२॥ पतितः स्खलितो वार्तः क्षुधया विवशो गृणन् । हरये नम इत्युच्चैर्मुच्यते सर्वपातकात ॥३॥ (११ । १२ । ४७ सूतः।) अन असंभावनां निरस्यन् कैमुतिकन्यायेनाह पतित इति। पतितः वृक्षात्। स्खलितो मागें । आर्तः ज्वरादिना क्षुधादिना वा विवशः अनिच्छन्नपि । परैस्तथा वक्तुमास्कंदितापि हरये नम इति गृणन्नपि नतु नमस्कारवुद्धग उच्चैर्महतोपि सर्वपातकान्मुच्यते मुक्तो भयति ॥३॥ खं वायुमग्नि सलिलं महीं च ज्योतीपि सत्वानि दिशो द्रुमादीन् । सरित्समुद्रांश्च हरेः शरीरं यत्किंच भूतं प्रणमेदनन्यः ॥४॥ (११।२।४१ कविः) .८ इति श्रीमत्पुरुषोत्तमचरणारविन्दकृपामकरन्दविंदुभोन्मीलितविवेकतैरभुक्तपरमहंस- विष्णुपुरीमथितायां श्रीभागवनामृताधिलयभगवद्भक्ति- रत्नावल्यां नवमं विरचनम् ॥९॥ नस्मात्कृत्यमुपदिशन प्रकरणर्थमुपसंहरति । खमिति । सं आकाशं ज्योनापि नक्ष- प्राणि सत्वानि प्राणिनः सरित्समुद्रान्सरितश्च समुद्राश्च सरित्समुद्रान् । अलं विशेपितेन । यत्किंचित् भूतं वस्तु । अनन्यः एतेषु भगवतोऽन्यत्वदर्शनशून्यः निष्कामो वा एतानि हरेः भारीरं इति बुद्धया प्रणमेत् इत्यर्थः ॥ ४॥ इति श्रीटीकायां नवमं विरचनम् ।
अथ दशमं विरचनम् ॥ यन्नामश्रुतिमात्रेण पुमान् भवति निर्मलः । तस्य तीर्थपदः किंवा दासानामवशिष्यते ॥१॥ (९.५।१६दुर्वासाः।) अथ दास्य निरूपयितुं विरचनमारभते तत्र तावद्भगवद्दासा एव सर्वनः कृतार्था इत्याह । यन्नामेति । यस्य भगवतो नाम श्रवणमात्रेण पुमान् निर्मलः शुद्धो भवति तस्य दासानां सर्वपुरुषार्थसाधने फले या किं अवशिप्यते अपि तु न किंचित् दास्यनैव तस्य चरितार्थत्वादित्यर्थः ॥ १ ॥ ताबद्रागादयस्तेनास्तावत्कारागृहं गृहम् । तावन्मोहो िनिगडो यावत्कृपण न ते जनाः ॥२॥ (१०।१४।३६ ब्रह्मा) तत्र इह लोककृतार्थतामाह ब्रह्मवाक्येन । तावदिति । रागादयस्तेनाः धैर्य- विवेकादिसर्वार्थापहारकाः गृहं च कारागृह बंधनं स्थानं तावदेव मोहः ममता तायदेव । अधिनिगडः बंधनं । हे कृष्ण यावत् जनाः ते तव न भवंति । त्वदीया दासा न भवन्ति । अयमर्थः । पूर्वविपयेपु रागा धैर्यापहा-सीत् भगवद्दास्यै तु उत्पन्ने स एव रागो भक्ति- साधनेषु भवतीति गुण एव । एवं द्वेपोपि यः परेषु स्थितः सोपि पापद्वपादिष्वेव जातः। एवं गृहं निरर्थककुटुंबपोषणादिमहदुःसफलत्वात् कारागृहं स्थितं । इदानी भक्तिसाधन स्वेन तेध्येय कुना माक्षाय भवतीति नथा च विषयत्यागादिदुःप विनापि दास्यं श्रेय इति इहोपकारकमिति भावः ॥ २॥ किं चित्रमच्युत तबैतदशेपबंधो दासेप्वनन्यशरणेषु यदात्मसत्वम् । योऽ रोचयत्सह मृगैः स्वयमीश्वराणां श्रीमत् किरीटतटपीडितपादपीठः॥३॥ (११। २९ । ४ उद्धघा) परप च भगवत्स्वरूपप्राप्ति सलमाह उद्धयवाक्येन । किं चित्रमिनि । हे अच्युत अनन्यारण्यपु दासपु प्रात्मसात्यं त्वदधीनत्वं त्यन्मयत्यं इति यत्किं चित्रं नाधर्य- मित्यर्थः । यतो या भगवान श्रीरामरूपेण मृगः शानामृगैः सह साहित्य सत्यमिति यायत् प्रोत्या एनयान् कथभूतः ईश्वराणां ब्रह्मादीनां यानि श्रीमति किरीटानि तेषां तटानि प्राणिना पीडितं विलुटिनं पादपीठ यस्य स्वयं नयाभूतोपि सन् अनुचरतामात्रतुष्टः मरानपि सत्ये चकार तम्य मनुप्याण दासभूतानामुखरण किमाधयमिति मायः ॥३॥ ..
( ९७ ) कायेन वाचा मनसेंद्रियैर्वा बुद्ध्यात्मना वानुसृतः स्वभावात् । करोति यद्यत्सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयेत्तत् ॥४॥ (११ । ९।३६ कविः) इति श्रीमत्पुरुषोत्तमचरणारविन्दकृपामकरन्दविंदुप्रोन्मीलितविवेकतैरभुक्तपरमहंस- विष्णापुरीप्रथितायां श्रीभागवतामृताग्थिलथभगवद्भक्ति- रत्नाचल्यां दशम विरचनम् ॥ १०॥ तदेवं सर्वकर्मार्पणरूपं दास्यस्वरूपं दर्शयन्नेव उपसंहरति । कायेनेति । आत्मना चित्तेन अहकारेण वा अनुसृतो यः स्वभावः तस्मादपि यत्करोति । अयमर्थः । न केवलं विधितः कृतमेवेति नियमः स्वभावानुसारि लौकिकमपि । तथा भगवद्गीतासु । यत्करोपोत्यादि । यद्वा कायादीनामेव कर्म नात्मन इत्याशंस्याह । अध्यासनानुसृतात् ग्राह्मणत्वादिस्वभावात् यद्यत्करोपीत्यर्थः । तत्सकलं परस्मै परमेश्वराय नारायणयेति समर्पयेत् तथा च सति सकलकर्मार्पणरूपं दास्यं निर्वहतीति भावः ॥ ४ ॥ इति दशमं विरचनम्।
अथ एकादशं विरचनम् अहो भाग्यमहोभाग्यं नन्दगोपनजौकसाम् । यन्मित्रं परमानंदं पूर्ण ब्रह्मसनातनम् ॥ १ ॥ (११ । १४ । ३२ ब्रह्मा) अर्थ सख्य निरूपयितुं विरचनमारभते तत्र भगवत्सखानां महिमा वक्तुं ज्ञातुं न शस्यते इत्याह । अहोभाग्यमिति । अहोभाग्यमहोभाग्यमिति पुनरुक्तयादरेण भाग्यस्य सर्वथा अपरिच्छेद्यत्वमुक्त नन्दगोपन जौकसामिति सामान्यपदेन गवादीनामपि ग्रहणं तेषामपि कृपणे नन्दादिवत् विश्वासाद्यविशेषात् । यन्मित्रं येषां मित्रं स्वरूपं कृष्णस्तु भगवान् स्वयमिति वचनात्परमानन्दं निरतिशयसुखस्वरूपं तथा च प्राकृतमित्रस्य परस्परोपकारित्वापेक्षया कदाचिद्विपयविरोधान्मैत्रीमंगश्च । कृष्णे तु परमानन्दे न तथा किं तु तेपामानंद एवेति भावः । प्राकृतमिवस्य देशांतरगमनेन विश्लेषदुःखमपि भवति कृष्ण मित्रे न तथोत्याह । पूर्णमिति यथा च गतागतादिरहितमित्यर्थः । अत्र यद्यपि कृष्णस्यापि गोचारणादिना विश्लेषदुःखं भवति तथापि तञ्चितयाप्यानन्दः प्राप्त्यानन्द- नियमः प्राकृतमित्र पु न तथेति भावः । यहा कृष्णस्यापि पूर्णत्वे सर्वव्यापकत्ये ज्ञाते मथुराद्वारकावासिन्यपि कृप्यो तेषां विश्लेपदुःख नाभूदेव प्राकृतमित्रे तु व्यापकता निश्चय एव न भवतीति भावः । यतः पूर्ण अत एव सनातनं नित्यम् । तथा च न प्राकृतमित्रवत् तव्यतिरेकदुःखशंकापीति भावः ॥ १ ॥ एवं मनः कर्मवशं प्रयुक्ते अविद्ययात्मन्युपधीयमाने । प्रीतिन यावन्मयि वासुदेवे न मुच्यते देहयोगेन तावत् ॥ २॥ (५।५।६ऋपभः) इति श्रीमत्पुरुषोत्तमचरणारविंदरूपामकरन्दविन्दुप्रोन्मीलितविवेकतैरभुक्तपरमहंसविष्णु- पुरीप्रथिनायां श्रीभागवतामृताञ्चिलवश्रीभगवद्भक्ति- रत्नावल्यां एकादशं विरचनम् ॥ ११ ॥ अथ सख्यस्य फलं व्यतिरेकमुपेन दर्शयन् उपसंहरति ऋपमदेववाश्येन । एय: मिति । एवं यथा पुनः संसार एप भवति तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तृभूतम् । मनः कर्मभूतं यश प्रयुक्त पुनः कर्मनिष्ठं करोति । जीवन्मुक्तकमव्यावृत्यर्थमाह । अविद्ययेति । अविद्यया. पहितस्य पुंसः पूर्वकर्मणा तय कर्मणि मनः प्रेय्यते यथा संसारी न निवर्तत इत्यर्थः । तहि कथं निस्तारस्तमाह माय मय्येव वासुदेवे सर्वाश्रये यावन्न प्रीतिः सत्यं वायत् । देहयोगेन संबंधेन सति चास्मिन् दुःखेन च न मुच्यते अर्थात् मत्सख्येनैव सर्वानर्थनि- पृत्तिरिति मया सप्यं कुर्यादेचेति भावः ॥ २॥ इति एकादशं विरचनम् । - अथ द्वादशं विरचनम् मयों यदात्यक्तसमस्तकर्मा निवेदितात्मा विचिकीर्पितो मे । तदामृतत्वं प्रतिपद्यमानो मयात्मभूयाय च कल्पते वै ॥ १ ॥ (२१ । २९ । ३४ श्रीकृष्णः ) अथ निवेदन निरूपयितु विरचनमारभते तत्र भगवति निवेदितात्मनस्तकृपया सर्वोपि पुरुषार्थो भवति भगवद्वचनेनाह । मत्यति । यदात्यक्तसमस्तकर्मा सन् मे निवेदि- तात्मा भवति । यथा विक्रीतस्य दत्तस्य वा गवाश्यादेर्भरणपालनादिचिंता न नियते तथा भगवति देहादिकं समय निश्चिता यतिष्ठति स निवेदितात्मासी तदा में विचिकीर्पितः विशिष्टः कमियो भवति नत अमृतत्वं मोक्षं प्रपद्यमानो मयात्मभूयाय मदेक्याय मत्स- मानैश्वर्यायेति यावत् कल्पते योग्यो भवति । वैध्रुवम् ॥ १.१ धर्मार्थकाम इति योभिहितस्त्रिवर्ग ईक्षात्रयी न यदसौ विविधा च वार्ता | मन्ये तदेतदखिलं निगमस्य सत्यं स्वात्मार्पणं स्वसुहृदः परमस्य पुंसः ॥२॥ (७।६।२६ प्रहादः) इति श्रीमत्पुरुषोत्तमचरणारविन्दकृपामकरन्दविन्दुप्रोन्मीलितविकतैरभुक्तपरमहंसविष्णु- पुरोग्रथितायां श्रीभागवतामृताधिलब्धश्रीभगवद्भक्ति- रत्नावल्या द्वादश विरचनम् ॥ १२ ॥ ननु सर्वकर्मत्यागेनात्मनि वेदनमेव चेत् श्रेयः तदा कर्मादिविधानामानर्थक्यं स्यात् तात्तरेणापसंहरति प्रहादवाक्येन। धर्मार्थति। धर्मार्थः कामश्चेति यः त्रिवर्गः। तदर्थं च ये इच्छाद्या अभिहिता । ईक्षा आत्मविद्या प्रयो कर्मविद्या नयदमौ तर्को दंडनीतिश्च विविधा वार्ता जीविका तदेतत्सर्व निगमस्यार्थजातमन्तर्यामिनः स्वसुहृदः परस्य पुंसा- स्वात्मार्पणसाधनं चेत्तहि सत्य मन्ये सत्यपरत्वात् अन्यथा तदसत्यमेव । यद्वा । तदेत- दखिलं निगमस्य वैगुण्यत्रिपयस्य प्रतिपाद्यं मन्ये सत्यं पुनस्त्रगुण्यलक्षणं परस्य पुंस: स्थात्मार्पणमेवेत्यर्थः । तदुक्त भगवता प्रैगुण्यधिषया चेदा निस्त्रगुण्या भघार्जु नेति ॥२॥ इति द्वादशं विरचनम् । -
अथ त्रयोदशं विरचनम्
देवर्षिभूताप्तनृणां पितॄणां न किंकरो नायमृणी च राजन् ।
सर्वात्मना यः शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परिहत्य कर्त्तम् ॥ १ ॥
(११। ५। ४१ करभाजना)
TARनियन
अथेह यथोक्तवैदिकलौकिकस्वविहितसाधनहीनानां भगवञ्चरणप्रवेश एवं शरण
इत्यभिप्रेत्य विरचनमारभते तत्र भगवच्छरणप्रविष्टः देवादिसेवात्यागेऽपि न तेषामभि-
योज्य इत्याह करभाजनवायन । देवाति । प्राप्ताः पाणः कुटुंधिनः इतरे देवादयः
पंचयशदेवताः। देवानां हामे ऋषीणामध्ययने भूतानां बलिदाने पितॄणां श्राद्धादी एव
देवादीनां आराधनादी न किंकरः न दासवनियोज्यः । तदकरणे च न ऋणी न पापीत्यर्थः
देवादीनां भगवदभक्त ऋणी अत एव तेषां किंकरः तदर्थन्नित्यं पंचयज्ञादिकर्ता तथा च
स्मृतिः हीनजाति परिक्षीणमृणार्थं कर्म कारयेत् इति अयं तु न तथा। कोसी सर्वात्मना
यः मुकुदं शरणं गतः। कर्तभेदम् । कृत्यमिति पाठे होमादीत्यर्थः । यद्वा । सर्वात्मना सर्वात्म-
कत्वेन तथा भगवचरणस्य जगदेव प्रीणातीति भावः ॥ १॥
किं दुरापादनं तेषां पुंसामुद्दामचेतसाम् ।
पैराश्रितस्तीर्थपदश्चरणो व्यसनात्ययः ॥ २ ॥
(३।२३ । ४१ मैत्रेयः)
न केवल देवादीनामनभियोज्या सर्वसुखभागी च भवतीत्याह । किं दुरापादन
सर्व सुलभमित्यर्थः । उद्दामचेतसां धीराणां व्यसन इहामुत्र संसारदुःख तस्यात्ययो
यस्मात् ॥२॥
शारीरा मानसा दिव्या वैयाले ये चे मानुषाः ।
भौतिकाश्च कथं क्लेशा बाधते हरिसंश्रयम् ॥ ३ ॥
(३।२२ । ३५ मैत्रेयः)
तत् नेह व्यसनात्ययत्वं दर्शयति मैत्रेयवाक्येन।शारीरा इति । दिव्या प्रान्तरीक्षा
मानुपाः शत्रुप्रभवाः भौतिकाः शीतोष्णादिप्रभवाः फ्लशहेनवः कथं वाधन्ते न बाधन्त
इत्यर्थः। चैयासे व्यासपुत्र हे विदुर परत्रव्यसनात्ययत्वमाद ॥ ३ ॥
47
यत्र निर्विष्टमरणं कृतान्तो नाभिमन्यते ।
विश्व विध्वंसयन् शौर्यवीर्यविस्फुरित वा ॥ ४ ॥
(४।२३ । ५६ गद्रः)
यति । यत्र भगवत्पादमूले अरणं शरणं प्रविष्ट जनं कृतान्तः कालो ममायं
यश्य इति नाभिमन्यते चोयं प्रभाषः शोर्य मुत्साहः ताभ्यां विस्फ़र्जितया क्षुभितया
नृया विश्च विध्वंसयन्नपि ॥ ४॥
अविस्मितं तं परिपूर्णकामं स्वेनैव लाभेन समं प्रशान्तम् । .
विनोपसर्पत्यपरं हि वालिशः श्वलांगुलेनातितितति सिंधुम् ॥ ५ ॥
(६।९।२२ देवाः)
नन्येवमपि देवतांतरशरणादस्य को विशेषताबाह । अविस्मितं निरहंकारं कुतूहल.
शून्य वा अप्रतारकमित्यर्थः कुतः प्रशान्तं रागादिशुन्य नय कुनः स्वेनैव लाभेन
परिपूर्णकामं तच कुतः सममुपाधिशून्यं परिच्छेदशुन्यं पवं भूतं परमेश्वरं विना अपरं यः
शरणार्थमुपसर्पति स हि बालिशी अशः यताला शुने लांगुलेन समुद्रमतितितति
अतिनर्तुमिच्छतीत्यर्थः यथा तेन समुद्रतरणं न भवति तथा निरीश्वराश्रयेण व्यसनार्ण-
चतरगन संभवतीत्यर्थः ॥५॥
बालस्य नेह शरणं पितरौ नृसिंह नार्तस्य चागदमुदन्वति मजतो नौः ।
• तप्तस्य तत्प्रतिविधिर्य इहांजसेप्टस्तावविभो तनुभृतां त्वदुपेक्षितानाम् ॥६॥
(७।९।१९ प्रहादः)
ननु दुःखैस्तप्तस्य तत्प्रतीकारो लोकेन प्रसिद्ध एव घेदेपि तत्तद्देवताभक्तिः
प्रसिद्धा । अतः कथं भगवान् एव शरणं तबाह । महादवायेन बालस्य नेति । भा नृसिंह
तप्तस्य तत्प्रतिविधिस्तत्प्रतीकार इह लेाके योजसा इष्टः सत्वयापेक्षितानां तावदेवक्षण-
मावमेव न त्वात्यंतिकस्तदेवाह । बालस्य पितरी शरणं रक्षकाविह न भवतः ताभ्यो पाल्य-
मानस्यापि दुःखदर्शनात् । क्वचिदजोगादिपु ताभ्यामेव तद्वधर्शनाच्च । प्रातस्य रोगिनः
अगदमीपधं शरणं कृतेप्यौपधे मृत्युदर्शनात् । उदन्यति समुद्र मजतः पुंसो नौः शरणं
तया सह मजनदर्शनात् अतस्त्वमेव शरणमित्यर्थः । अथर्व व्याख्येयं तप्तस्य प्रति-
विधिर्य इह तावत्प्रसिद्धः स त्वदुपैक्षितानां कि अंजसेप्टः अपि नु नेष्ट एव । यद्वा ।
यस्तावदिह प्रतिविधिरिष्टः स कि अंजसा । नेवाजसेति योज्यम् । बालस्येत्यादि पूर्व-
कः पंडितः त्वदपरं शरणं समीयाद्भक्ताप्रियाहतगिरः सुहृदः कृतज्ञात् ।
सर्वान् ददाति सुहृदो भजतोऽभिकामानात्मानमप्युपचयापचयो नयस्य ॥णा
(१०।४८ १२६ अकरः)
।
घदेव ॥६॥
तस्माद्भगवन्तं विहाय यः परमाश्रयेत् स मूर्ख इत्याह अक्रूरवाक्येन का पंडित इति । यत्परं त्वत्तोन्यं का पंडितः सन् अपंडित इत्यर्थः। ऋतगिरः सत्यवाचस्त्वत्तोपरं शरणं कः समीयात् गच्छेत् । कथंभूतात् त्वत्तः । सुहृदः निरपेक्षोपकारकात् यो भवान् भजतः सुहृदः सर्वानमिमतान् कामान् ददाति । किंच आत्मानमपि । यस्य तव उपचया- पचयो न स्तः ॥ ७॥ अहो वकीयस्तनकालकूटं जिघांसयापाययदप्यसाध्वी । लेभे गति धात्र्युचितां ततोन्यं किंवा दयालुं शरणं व्रजेम ॥८॥ (३।२।२३ उद्धवः) ननु परमेश्वरशरणमात्रेण कथमेतावन्निश्रेयांसि दयालुत्वात्समर्थत्वाञ्च भगवत इत्याह उद्धववाक्येन । अहो इति । अहो आश्चर्य दयालुतायाः हन्तुमिच्छ्यापि स्तनयोः संभृतं कालकूट विष यमपाययत् वकी पूतना साध्वी दुष्टचित्ता धाच्या यशोदाया उचितां गति लेभे भक्तवेषमात्रेगा यः सतिं दत्तवान् इत्यर्थः नतोऽन्यं के वा भजेम स एव शरमित्यर्थः ॥ ८॥ तापत्रयणाभिहतस्य धोरे संतप्यमानस्य भवाध्वनीश । पश्यामि नान्यशरणं तवांघ्रिद्वन्द्वातपत्रादमृताभिवर्षात् ॥६॥ (११ । १९ । ९ उद्धवः) तदेव स्पष्टयति उद्धववाक्येन तापत्रयेति । तापत्रयेणाभिहतस्य प्रतएव संतप्त. मानस्य पुंसः नवांघ्रिद्वन्द्वात्तपत्रादन्यच्छरणं न पश्यामि नास्तीत्यर्थः । न केवलं आतपत्रात् किंच अमृतमय्यभिता वति यत् तस्मात् ॥ ९॥ चिरमिह ब्रजिनातस्तप्यमानोनुतापैरवितृषषडमित्रोलिब्धशान्तिः कथंचित् । शरणद समुपेतस्त्वत्पदाज परात्मन्नभयमृतमशोकं पाहि मापन्नीश ॥१०॥ ( १० । ५१ । ४७ मुचुकुन्दः) तदेव मुचुकंदवाम्येन शरणं प्रविशन् ग्रन्थमुपसंहरति चिरमिति हे ईश मापन आपद्ग्रस्त मा मां पाहि यतस्ते पदाम्जं अहं शरणं समुपेतः हे परमात्मन् हे शरणदेति प्रकृतोपयोगि कथं भूताहं संसारे चिरं व्रजिनैः कर्मफला आर्तः पीडितः अनुतापैः वास. नाभिः तप्यमानः। अत एव अवितृपा अवितृप्ताः पट्चक्षुरादयोऽमित्रा यस्य अतएव काप्यलग्यशांतिः कथंभूतं त्वत्पदान्जं अभयं सर्वतोभयशून्यम् । ऋतं अविनाशि । अतएव अशोकम् ॥१०॥ एवं श्रीश्रीरमण भवता यत्समुत्तेजितोहं चांचल्ये वा सकलविपये सारनिर्धारणे वा ।
श्रात्मप्रज्ञाविभवसदृशैस्तत्र यनर्ममेतैः साकं भक्तरगतिसुगते तुष्टिमेहि त्वमेव ॥११॥ तदेयं स्वकर्मग्रथनफलं भगवति समर्पयति । पयमिति । चांचल्ये इदं याल्यकृतं परमार्थनिरूपणम् या तत्तु त्वत्प्रेरणेनैव अतस्त्वदाशापरिपालिता तथा च त्यमेव भक्तसहितः प्रोतो भवत्यर्पयामीत्यर्थः ॥११॥ साधूनां स्वतएव संमतिरिह स्यादेव भक्त्यार्थिना मालोक्य ग्रथनश्रमं च विदुपामस्मिन भवेदादरः । ये केचित्परकृत्युपश्रुतिपरास्तानर्थये मत्कृति भूयो वीक्ष्य वदत्ववद्यामिह चेत्सा वासना स्थास्यति ॥१२॥ स्वग्रंथे सर्वसंमतियोग्यतामाह। साधूनामिति । इह भक्तिरत्नावल्यांसाधूनां भक्तानी संमतिः पाचिंतनादि परिग्रहायस्वीकारस्यादेच यतः भक्तार्थनां यथा विपयिनां तत्पशं. सायां विदुषां युक्तिपरिशीलनशीलानां ताहशभक्तिहीनानामपि अस्मिन् ग्रंथे आदरी भवेदेव। कथंकारं मम नथे नानाप्रकरणश्लोकानां परस्पराकांक्षया लिखने श्रमं आलोच्य विचार्य फचित्प्रमादशंकायामपि आदरो भवेदेव । ये तु फेचित् विरला. परकृतीनां उपभ्र तिपराः निंदापरास्तानहं अर्थये याचे किं तत् । इमां मत्कृति भूयो वारं धार वीक्ष्य भवन्तः इद मत्कृता अवयं दूपणं तदा वदंतु चेत् यदि एतावत् सुभक्तिमहिमसु शातेषु सा वासना परिनिंदेच्छा स्थास्यति । अयमर्थः बहुधैतद् ग्रंथपरिशीलनेन भगवद्भक्तिरेव उदेप्यति ततश्च कुतः परनिंदादिदुर्वासना इति भावः ॥ १२ ॥ एष स्यामहमल्पबुद्धिविभवोप्येकोपि कोऽपि ध्रुवम् मध्ये भक्तजनस्य मत्कृतिरियं न स्यादवज्ञास्पदम् । किं विधाः शरधाः किमुज्ज्वलकुलाः किं पौरुषं किं गुणा- स्तरिक सुंदरमादरेण रसिकै पीयते तन्मधु ॥ १३ ॥ ईदानों स्वदोपमंगीकृत्येव ग्रंथमहिम्नैव सर्योपादेयत्वं ग्रंथस्याह । एप स्यामह- मिति । एपोहं अल्पो बुद्धिविभयो यस्य सोपि एकोपि शिप्यगुर्वादिगोष्ठीमतिष्ठात्यायित्व मपि परदेशाप्रसिद्धकुलशीलादिपि स्यामेव । तथापि इयं भगवद्भक्तिविषया मत्कृतिः भक्तजनसमासु अवज्ञास्पदं उपेक्षाविपया न स्यात् पाहतैव स्यात् स्वमाहात्म्यात् । अत्र हधान्तः सरपाः मधुमक्षिकाः किविद्याः का विद्या यासां किं वा उज्ज्वलं कुल किंवा पारपं पराक्रमः परोपकारादि को या गुणाः शमदमादिर्यासां न किमपीत्यर्थः । तथापि तन्मधु नाभिः संचितं मधु स्वभावतः सुदरं यतः अतपय प्रादरेण अधादिना रसिक- - (१०४ ) विज्ञ पीयते अपि तु पीयते, एवेत्यर्थः । तदेवमौद्धत्यपरीहारोपि द्रष्टव्यमितिसरम- गीयमिति ॥ १३ ॥ इति श्रीभक्तिरत्नावलीटीकाकान्तिमाला समाप्ता || शुभमस्तु ॥ आदर्शपुस्तकलेखसमयः संवत् १६९९ इत्येषा बहुयत्नतः सल्लु कृता श्रीभक्ति-रत्नावली तत्प्रीत्यैव तथैव सम्प्रकटिता तत् कान्तिमाला मया । अत्र श्रीधरसत्तमोक्तिलिखने न्यूनाधिकं यश्वभूत् , तत्क्षन्तं सुधियाऽहत स्वरचना लुब्धस्य मे चापलम् ॥१॥ वारणस्यां महेशस्य सान्निध्ये हरिमन्दिरे । भक्तिरतावली सिद्धा सहिता कान्तिमालया ॥२॥ महायज्ञ-शर-प्राण-शशाङ्कगणिते शके । फाल्गुने शुक्लपक्षस्य द्वितीयायां सुमङ्गले ॥३॥ - .
भक्तिरत्नावली मक्तिरताचली श्रीमद्भागवत की भगवद्भक्ति विपयिणी उक्तियों का संग्रह है । इस संग्रह को विष्णुपुरीनामक संन्यासी ने रचा था । विष्णपुरीजी मिथिलापासी थे, इतना तो उनके अपने कथन से मिलता है। पर उनके समय का निरूपण करना कुछ कठिन है । एक प्रवाद किसी किसी के मुख से सुनने में आता है कि विष्णुपुरीजी श्री चैतन्य प्रभु के समय में थे। चैतन्य प्रभु का नवद्वीप (नदिया) में १४०७ शक में आविर्भाव हुआ था । सो चार सौ वर्ष के लगभग का समय स्वामी जी का इस गिनती से है। कहते हैं कि चैतन्यजी जब फाशी जी को तीर्थयात्रा में गये थे तब विष्णुपुरीजी उसी समय वहाँ वास करते थे। इन दोनों का परस्पर सम्मिलन यहाँ हुआ था। फिर जब का घर्ष पीछे चैतन्यजी जगन्नाथजी की पुरी में वास करने लगे तब काशी के एक यात्री ने जाकर उनसे भेंट की थी। उसने विष्णुपुरी जी का कुशलसमाचार दिया और कहा कि स्वामी जी ने पूछा है कि जो कुछ आप इच्छा करें सो आपके लायक काशी से में भेज दूं । उन्होंने कहा कि मुझको एक रतापली भेज दें। सब वैष्णवमण्डल जो पास बैठे थे विस्मित हो गये कि महाप्रभु जी ने कैसी वस्तु मांगी , खुद संसारत्यागी विरक्त है, और विष्णुपुरीजी भी संन्यासी है । भक्तिरत्नावली का मांगना इनसे कहाँ तक उचित था । खर सब कोई चुप रह गये । यात्री भी विदा होकर काशी को चला आया। कुछ काल पीछे फिर वही यात्री पुरी में जा पहुंचा और प्रभुजी से भेंट की, और भक्ति- रत्नावली की पाथी आगे धर दी। पुस्तक को सिर पर रख बड़े प्रेम से यात्री को प्रभुजी ने आलिङ्गन किया। कहा कि जैसी रत्नाघली मैंने मांगी थी वैसी ही मिली । तब वैष्णव लोग जो पहले प्रभुजी के माँगने से चिढ़े थे अब उनको सराहने लगे और मन में लेजित हुए कि प्रभुजी ने तो ऐसी रत्नापली मांगी थी। हमारी ही समझ में भूल थी। फिर उस पुस्तक को लेकर प्रभुजीने श्रीजगनाथजी के चरणों पर रख दिया। प्योंकि रतावली उन्हीं के लिये मांगी थी। पर यह वार्ता कहाँ तक सच है इसका कोई प्रमाण नहीं मिलता। बनाक्षरों में मुद्रित पुस्तक में अन्त में ३ श्लोक अधिक छपे हैं जो इस संस्करण के आदर्श १६९९ संवत् की लिखी देवाक्षर की पाथी में नहीं हैं । उन श्लोकों में अन्य- रचना का समय दिया है। काशीजी में १५५५ शक में रत्नावली और टोका कान्तिमाला रची गई थी, यह उसमें लिखा है । बङ्गाक्षरी पुस्तक के सम्पादकों की राय है कि यह श्लोक किसी लेखक का है न कि विष्णुपुरीजी का । ऐसी शैली है कि लेखक (नफ़ल- नवीस) अपना लिखने का समय डाल देते हैं । पर श्लोक में "सिद्धा" यह पद दिया है। सिद्धा से रचिता अर्थ सुसङ्गत जान पड़ता है न कि लिखिता। यदि ये तीन श्लोक विष्णुपुरीजी के मान लिये जावें ते श्री चैतन्यदेव से उनके सम्मिलन की कथा असम्भव है । क्योंकि १५५५ शक के पहले ही प्रभुजी का तिरोभाव हो गया था। भागवत के प्रसिद्ध टीकाकार श्रीधरस्वामी जी के समय के पीछे विष्णुपुरीजी ने भक्तिरतावली की रचना की थी, यह भी ठहरता है क्योंकि इन्हीं तीन श्लोकों में से एक श्लोक में श्रीधरस्वामी का उल्लेख भी है । कान्तिमाला टीका के बनाने में विष्णुपुरीजी ने श्रीधरस्वामी की टीका का कुछ न्यूनाधिक्य किया था, उसके लिये क्षमा प्रार्थना की है । उस श्लोक से ऐसा भाव प्रकट होता है । जीव गोस्वामीजी ने अपनी भागवत की "क्रम- सन्दर्भ" नामक टीका में श्रीधर स्वामी का उल्लेख किया है। जीव गोस्वामी चैतन्यजी के प्रशिष्य थे । जब उनके समय में श्रीधरजी की प्रसिद्धि थी तब श्रीधरजी के प्राचीनत्व में क्या सन्देह है ? और जब जीव गोस्वामी ने भागवत की टीका की रचना करते समय श्रीधर की टीका रहने पर अपनी टीका बनाने का कारण दिखाया है तो विष्णु- पुरीजी ने भी कान्तिमाला की रचना करते समय क्षमा मांगी है यह भी संगत मालूम होता है। पर इससे भी कान्तिमाला के समय का ठीक ठीक पता नहीं मिलता। अब रह गई कुछ विद्वान् वनादेशीय वैष्णवों की राय,जो इन श्लोकों को विष्णुपुरी के नहीं मानते। उन्होंने इस बात को सिद्ध करने में यत्न किया है कि चैतन्यजी के बहुत पहले विपुष्णुरीजी काजन्म हुआ था। पर १५५५ शक का स्पष्ट कधन है, इसका अपलाप वे लोग कैसे कर सकते हैं । किसी लेखक का यह श्लोक है, यह कहना ज़बरदस्ती मालूम होता है। विष्णुपुरी जी की प्रसिद्धि नाभा जी के समय में अच्छी होगई थी। क्योंकि भक्तमाल में उनका उल्लेख है, और चैतन्यदेव का भी है । नाभा जी इन दोनों के पीछे हुए थे । इससे विष्णुपुरी के प्राचीनत्व में प्रमाण मिलता है पर ठीक ठीक समय का निरूपण नहीं होता। उनके रचित श्लोकों ही को प्रमाण मानना चाहिये । इन श्लोकों में न केवल तारीख पुस्तकरचना की दी गई है पर स्थान भी लिखा है कि काशीजी में विश्वेश्वर जी के मन्दिर के पास विष्णपुरी जी ने इसे लिखा था । इस कथन का समर्थन भक्ति रताचली के तेरहवें विरचन के अन्तिम श्लोक से होता भी है। कान्तिमाला में इस श्लोक की व्याख्या में सूचित है कि जहाँ ग्रन्ध समाप्त हुआ था वहाँ वे पर- देशी थे । सो यह भी मिलता है कि ये मिथिला के वासी थे। संन्यासी होकर पीछे काशी घास किया था। वहाँ इनको पहिले फौन जानता रहा । प्रसिद्धि तो पीछे भक्तिरतायली की रचना से हुई । यहाँ तक बढ़ी कि भक्तमाल में इनका नाम चढ़ गया। इससे अधिक प्रन्यकर्ता के बारे में या ग्रंथ के समय के बारे में सामग्री नहीं मिली। अब भक्ति के विषय में कुछ कहना उचित समझा जाता है। - भारतवर्ष में भक्तिमार्ग का प्रचार बहुत प्राचीन काल से चला आता है। - डाक्टर प्रियसन साहब विहार में कलेक्टर थे, अब पेन्शेन लेकर विलायत चले गये हैं । यह बड़े भाषाभिश है । हिन्दी में प्रवीण है । तुलसीरत रामायण को तो अच्छी तरह से पढ़ा था और गोसाई जी को तो गुरु करके मानने लगे थे। जिन पण्डितों से ये पढ़ते थे वे तो यही समझते थे कि निर्यसन साहय रामभक्त होगये। पर कुछ दिन हुए इन्होंने एक प्रबन्ध लिप कर रायल एशियाटिक सोसाइटी की सभा में पढ़ा था । उसमें साहब ने यह साबित करना चाहा कि भगवद्भक्ति को भारतवर्ष में ईसाइयों ने फैलाया है। पहले नहीं थी। ईसामसीह के एक शिष्य सेन्ट टामस नामक धर्मप्रचारक भारतवर्ष में आकर दक्षिण देश में मद्रास हाता में पहुंचे थे। वहां उन्होंने अपना मज- हम फैलाया, और भक्तिमार्ग तभी से भारतवर्ष में फैला। पीछे भक्तिमार्ग दक्षिण से तमाम भारतवर्ष में फैल चला । इसके पहले हिन्दुओं में भक्तिमार्ग नहीं जारी था। डाक्टर प्रियंसन के पहले भी ड्राफर लारिनजर नाम एक जरमनी के विद्वान् ने अपने भगवद्गीता के अनुवाद में ऐसी ही बात पहले पहल उठाई थी कि न्यूटेल्टा- मेट के बद्भुत उपदेश गीता में पाये जाते हैं, न्यूटेस्टामेंट प्राचीन है, गीता पीछे रची गई है। एक प्रबन्ध इसी भाव का इण्डियनाटिकरी नामक मासिकपत्र में भी १८८३ अकोबर के नम्बर में छपा था। कोई कोई उस ज़माने के प्रसिद्ध संस्कृतज्ञ साहब लोग इस मत को मानने लगे। पर डाफर जॉन म्युर साहब ने इस बात को स्वीकार नहीं किया। जरमनी के महापण्डित डाकर लासन और विटलिंक और और विद्वान लोगों ने भी डाफर म्यूर का समर्थन किया। ईसामसीह के पहले भक्तिमार्ग भारत में प्रचलित था, यह ग्रीक ऐतिहासिक मेगास्थिनोज के लेख से प्रमाणित होता है । मेगास्थिनीज़ ग्रीक अधिपति सिलूकस का राजदूत (एलची) था और उसने मगधेश्वर चन्द्रगुप्त की राजधानी पटलिपुत्र में बहुत दिन चास किया था। इनके लेख से यह मिलता है कि श्रीवासुदेव की उपासना सौरसेनियों में मथुरा प्रदेश में प्रचलित थी। यह लेख ईसामसीह के करीब तीन सौ वर्ष पहले का है। शिलालिपि से प्राचीनत्व का प्रमाण । कुछ वर्ष हुए आरकियालाजिकल महकमा (Archnological Department) की खुदाई में कई एक मूर्तियों और लेखों का आविष्कार हुआ है जिससे ईसामसीह के पहले वासुदेव की उपासना का स्पष्ट प्रमाण पाया जाता है । एक मुरुडध्वज मुक्ति मिली है जिसको हिलियाहारस नाम के किसी ग्रीक एलची तक्षशिलानिवासी ने बनवा कर स्थापित किया था । यह ईसामसीह के डेढ़ सौ वर्ष पहले की वार्ता है । वह भगवान चासुदेव का उपासक था । इन सब शिला, प्राकार और मूर्तियों को सर्कारी अफसरों ने जमीन से खोद कर निकाला है। यह किसी हिन्दू की कल्पना का जाल नहीं है। अब देखना चाहिए इन ऐतिहासिक लेखों और आविष्कारों से क्या बात । (४) पाई जाती है । विना भक्ति के वासुदेव की उपासना कैसे सम्भव है। अतएव भक्ति- मार्ग भारतवर्ष में ईसामसीह के सैकड़ों वर्ष पहिले प्रचलित था। डाकृर लोरिनज़र और डाकुर निर्यसन की उक्तियाँ निर्मूल हैं। जिन प्रमाणां से यह प्राचीनत्व सिद्ध हुआ वे यूरोपियन विद्वद्वरों के ग्राहय है । इन लोगों के पक्षपात की कोई सम्भावना नहीं । डाकर जान म्यूर जब हिन्दुस्तान में थे तब तो फहर मिशनरी पादडी जैसे थे । भला उनका पक्षपात हिन्दुओं के साथ कैसे हो सकता है ? उन्होंने तो सत्य की दृष्टि से अपनी राय को स्वतन्त्र निर्भय होकर प्रकाश किया है। आरकियालाजिकल महकमे (Archeological Department) के बड़े अफसर अंग्रेज़ होते हैं । उनकी भी जालसाज़ी की सम्भावना नहीं है । वे तो पुराने भीटों को खोद खोद मूत्तियों को और प्रस्तर लेखों को निकालते हैं । सच्ची बात तो यह है कि सत्य का अपलाप नहीं हो सकता। कुछ दिन के लिए चाहे सत्य ढंक जाय, पर अन्त में प्रकट होकर चमकने लगता है। भगवद्गीता ईसामसीह के पहले की है। भगवद्गीता को जिसमें भक्तियोग भाम का स्वतन्त्र पूरा अध्याय दिया है और भग- वत्प्रपत्ति का उपदेश स्थान स्थान में अर्जुन को भगवान् ने सुनाया है, डाकृर लोरिन ज़र ने यूटेस्टामेंट की नकल समझा है । इसका भी डाक्टर जान म्यूर प्रभृति विद्वानों ने स्नगडन किया है। गीता के प्राचीनत्व में एक नूतन प्रमाण मिला है। वहुभाषाभिज्ञ कलकत्ते की इम्पीरियल लाइनरी के भूतपूर्व लाइब्रेरियन विद्वद्वर हरिनाथ दे ने गीता का अनुवाद चीन भाषा में देखा था । वह ईसामसीह के दो सौ वर्ष पहले रचित हुआ था। हरिनाथ जी की इच्छा थी कि उसका अनुवाद अंग्रेज़ी में निकले। पर उनकी अकाल- मृत्यु हो जाने से यह अभिलापा पूर्ण नहीं हुई। अब पाठक देखें कि प्रमाणां के ऊपर प्रमाण गीता के प्राचीनत्वसमर्थक मिलते हैं। भक्तिमार्ग। अघ भक्ति के विषय में दो एक बात कह कर इस उपोद्घात को समाप्त करेंगे। भक्ति की परिभाषा नारद सूत्र में ऐसी है। "सा त्यस्मिन् परमप्रेमरूपा" अर्थात् परमेश्वर में अत्यन्त प्रेम को भक्ति कहते हैं। यही बात शाण्डिल्यसूत्र में लिखी है “सा परानुरक्तिरीश्वरे" अर्थात्-परमेश्वर में परम अनुराग भक्ति है । सो यह भगवत्प्रेम पीर परानुरक्ति आस्तिश्य मत का हृदय है । भगवान् के सहस्र नाम और सहस्र रूप हैं । किसी नाम का जप, किसी रूप का ध्यान- स्तय गान सब भक्ति का सूचक है । ऐसी सूचना का अभाव सनातन समय से मारत. पर्प में नहीं है कि उस अभाव की पूर्ति घाहर से ईसामसीह के उपासकों से हुई हो। यज्ञादि कर्म यिना भकि के नहीं अनुष्ठित हो सकते । हो सकाम होफर ग्रार निप्काम कर भगपदाराधना की जाती है। निष्कामोपासना ही मुख्य है। उसी की स्तुति भक्ति मन्यादि में की है। और फार्मकाण्ड की निन्दा की उक्ति जहाँ कहीं देख पड़ती है यह ६ सकामत्व के कारण से। धैष्णव धर्म में केवल निष्काम दी का स्वीकार है। क्या गीता में क्या भागवत में प्रपत्ति पोर अहेतुकी भक्ति ही उपासकों को उपदिष्ट हुई है । व्यक्त और अव्यक्त उपासना रूप से भक्त लोग भगवान् की उपासना करते हैं । इन दोनों में व्यक्तोपासना सहज है और अव्यक्त उपासना बड़ी कठिन है । यह घात गीता के द्वादश अध्याय में कही गई है । संगुण अथवा साकार रूप से भगवान् की उपा. सना व्यक्तोपासना है। इसमें उपास्य, उपासक-गाय जब तक है तब तक द्वैतभाव अवश्य ही रहता है। पराभक्ति की अवस्था में जब उपासक भक्त उपास्य देवता के साथ तन्मय हो जाता है तब दैत का नाश हो जाता है। उस अवस्था में द्वैताद्वैतवाद का अवसर कहां ॥ यह परमानन्द की अवस्था है। भगवद्भक्त बहुत ऐसे हैं जो उपासक भाव को कदापि त्यागना नहीं चाहते । उनको उसी में महा आनन्द मिलता है। ऐसे भी भक हैं जो मुक्ति की अवस्था में भी भक्ति का आनन्द भागना श्रेय मार्ग समझते हैं। भागवत में विष्णु-भक्ति को ही प्रधान माना है । शैव, शाक्त, गाणपत्य, वैष्णव, सौर, इस पाँच प्रकार की उपासना को पञ्चायतन कहते हैं.। भक इन पांचों में से एक को तो इष्टदेव ग्रहण कर उसकी आराधना विशेष रीति से करते हैं। पर और चार को छोड़ते नहीं । निन्दा तो किसी की नहीं होनी चाहिए। यही उदार मार्ग है। पर साम्प्रदायिक कट्टरपन से परस्पर विरोध भी देखने में आता है। ऐसे भी कटर वैष्णव सम्प्रदाय है कि महादेव के मन्दिर में नहीं प्रवेश करेंगे । और ऐसे शैव हैं जो शालग्नाम की मूर्तियों को शिवमन्दिर के चढ़ने की सीढ़ी के नीचे विछा- कर जमा देते हैं कि चढ़ते समय सब कोई पैर से कचर कर चले । भला ऐसे द्वेष से शान्ति सुख कहाँ १ पर ये भी अपने अपने को महाभक्त ही समझते हैं। भागवत में कई जगह चैदिक कर्मकाण्ड की निन्दा पर उक्तियाँ मिलती हैं। इससे सकाम उपासना से निष्काम की श्रेष्ठता पर जोर दिया गया है, यही समझना चाहिए न कि चेद को हेठी करने के आशय से । यह शास्त्रीय न्याय है कि एक की निन्दा उसके अवमान के अभिमाय से नहीं की जाती, पर प्रतिपाद्य के प्रशंसा के अभिप्राय से की जाती है। ऐसा न किया जाय तो भागवत अवैदिक ठहराया जायगा । और विना वेद की जड़ पुराण ठहर कैसे सकता है। नामसंकीर्तनादि पर भागवत धर्म की विशेष रुचि देख पड़ती है। यहाँ तक कि अजामिल ने अपने बेटे का नाम नारायण कह कर प्राण त्याग किया, उससे चैकुंठ गया । इतनी नाम-माहात्म्य की प्रशंसा की गई है । और हरिभक्तों की जाति पांति की उच्च-नीचता भी नहीं गिनी जाती । हरि को भजे सो हरि का होई। यह असल वैष्णव धर्म का डङ्का है। त्तिरतावली के अंगरेजी अनुवाद के उपोद्घात में जो सब बातें लिखी गई हैं चे प्रायः सब उसी ढंग पर इस हिन्दी अनुवाद के उपोद्घात में भी लाई गई हैं। उद्देश्य दोनों का एक ही है।
श्रीगणोशाय नमः मौर बढ़ाया था। - १-श्रीकृष्णजी की जय । मनुप्यों के हृदय में जिमका वास है, अजन्मा होकर भी जिनकी यह प्रसिद्धि है कि देवकी के गर्भ में जन्म लिया, यदुवंश के बड़े लोग जिनके पार्षद थे, जिन्होंने अपनी भुजायों से ( अथवा घाष्टुरूप अर्जुनादि स्वजनों से) अधर्म का उच्छेद किया और जिनसे चराचर के दुख का नाश हुश्रा । और जिन्होंने अपने शोभायमान श्रीमुख के सित (मुसस्यान ) से बजनारियों के अनुराग को उभाड़ा भागवत २०१९०४८ शुका २-श्रीकृष्णजी को बार बार नमस्कार । उनके सरण, कीर्तन दर्शन, चन्दन, कथाश्रवण और पूजा से मनुष्य के पाप का नाश हो जाता है । और उनके यश का गान मंगलकारी है। भा०२१४११५ शुका ३-श्रीकृष्णजी को बार बार नमस्कार । वे सत्पुरुषों के पाप का नाश कर देते हैं। चे अधर्मियों के ध्वंसकारी है । विश्वरूप हैं। मूर्तिमान सत्व गुण हैं । सत्व गुण के भाण्डार हैं । परमहंस मार्ग में जो चलते हैं उनको आत्मज्ञान देते हैं । जिस प्रात्मशान का लाभ निरन्तर अनुसन्धान से ही होता है। ४-श्रीकृष्ण मुझ पर प्रसन्न रहें । ये लक्ष्मीपति, यज्ञपति, प्रजापति, पृथ्वीपति और लोकपति हैं । वे अन्धक, वृष्णि(१) मोर सात्यता के नायक और शरण हैं । बुद्धि के प्रेरक है, सजनों की गति है। ५- श्रीव्यासजी के पुत्र श्री शुकदेवजी को नमस्कार है। उन्हों ने घोरान्धकार पार निकल जाने के अभिलापी संसारियों पर कृपा कर अति गोप्य अध्यात्म विद्या का प्रका- शक सब वेदों का सारभूत भगवद्भक्ति का दाता भागवत पुराण कहा है। भा०।२।३सूत: ६-दूर से मैंने महिमा को सुना फिर उसके पास पहुँचा । पीछे उस सुख के दाता अमृतसागर भागवत के भीतर पैठकर श्रीकृष्ण की दयारूप मंजन से निर्मल किये गये मानस नेत्रों से भगवद्भजन रूप रन को देखा। ७-हदयस्थ भगवान् के आदेश से इस बहुमूल्य श्रीकृष्ण के भक्तिरन को वैष्णव के प्रीत्यर्थ भागवतसमुद्र से बहुत यन से मैंने निकाला ॥ भा०२।४।१३। भा०२।४।२०। (१) श्रन्धक और वृष्णि और सान्वत यदुवंशी पत्रिय थे । श्रीकृष्ण का जन्म वृष्णि वंश में हुया था।
८-यह उज्ज्वल गुण(१) युक्त भगवद्भक्तिरत्नावली कण्ठस्थ होने से सब शरीर की शोमा होती है। घर में रखा रहे तो सब अन्धकार (२) को दूर करती है। ऐसी रत्नावली को पुण्यवान् मनुष्य धारण करें । ९--जो लोग गृहस्थी के काम काज में व्याप्त रहते हैं और उनको सावकाश नहीं मिलता कि संपूर्ण भागवत श्रवण करें', उनके लिये विष्णुपुरी का इस ग्रंथ रचने का परिश्रम सार्थक होवे। १०-वही मनुष्यों का मुख्य धर्म है जिस से नारायण(३) में निष्काम और निरन्तर भक्ति हो उसी से मन स्वच्छ रहता है । भा०१।२।६सूतः ११-भगवान वासुदेव में भक्ति करने से वैराग्य और आनुभविक प्रौपनिषद् शानशीघ्र उत्पन्न होता है। १२ सत्व, रजः और तमः यह तीनों गुण प्रकृति के हैं। इन गुणों से युक्त होकर एकही परमात्मा नारायण ब्रह्मा शिव इन नामों कोरखते हैं और स्थिति, सृष्टि और संहार कर्म करते रहते हैं। मनुप्यों को परम मंगल ( मेक्षि) सत्व प्रधान शरीरधारी विष्णु ही से प्राप्त होता है। भा०१।२।२३ सूतः. १३-इसी कारण पंडित लोग बड़े हर्ष से मन को स्वच्छ करने वाली भक्ति भगवान् वासुदेव(४) में करते हैं। भा०२।२।२२ सूतः १४-मुक्ति की इच्छा करनेवाले लोग भयानक रूपधारी लोकपालादि देवताओं को छोड़ कर शान्तरूपधारी नारायण (५) के अवतारों को पूजते हैं। परन्तु अन्य देवतामों की निन्दा नहीं करते। १।२।१६ सूतः (१) मूल में गुण शब्द द्वयर्थक है। गुण का अर्थ डोरी जिससे माला गुंभी जाती है। और गुण शब्द दोष का विपरीत उत्कर्ष वाचक है ही। (२) अन्धकार से अज्ञान रूप और पालोक का अभाव दोनों अर्थ लिये गये है। (३) इसी श्लोक से भक्ति स्वावली का प्रकृत विपय ( असल मजमून ) श्रारम्भ हुथा । धर्मशब्द मनुष्य के यावतीय ( तमाम ) कर्तव्य थर्थ लेना चाहिये । सत्र से बड़ा धर्म तो भगवद्भक्ति है। मूल में अधोक्षज शब्द है अधोक्षज शब्द की व्युत्पत्ति कई तरह कोप में देखने में थाती है। अधाकृतं इन्दियन ज्ञानं येन सः । जो चक्षुरादि इन्द्रियों से नहीं देखते सुनते । गोतीत थर्थात् अगइमनसगोचर का भी अर्थ देता है। (४) वासुदेव से वसुदेव का पुन ऐसा अर्थ तो प्रसिद्ध ही है। पर इसकी व्युत्पत्ति इस तरह से भी है । वसति सर्वत्र इति वासुः । वसन्ति सर्वाणि अस्मिन् इति वा पासुः । जो सर में बसे अथवा जिसमें सब यसे वह वासुः यामुश्वासी देवश्च वासुदेवः । विष्णु और विष्णु के द्वापरयुगी अवतार दोनो अर्थ पामुदेव शन्द से याते है। (५) भागरत में विष्णुक्ति प्रतिपाद्य है। इस लिये इसमें पैप्पयों के इष्टदेव का प्राधान्य है। पर अन्य देवों की प्रसूया ( हिंसा, द्वप, दाह) नहीं करना । ।
"देखा। १५-निप्काम अथवा सकाम होकर अथवा मोक्ष की कामना कर विवेकी मनुष्य तीवभक्ति से परमात्मा को भजे। २।३।१०गुका १६-१७-वेदों का तात्पर्य वासुदेव के भजन ही पर है। घेद विहित यशादि भी चासुदेव ही को उद्देश्य कर के विहित हैं। शान, तप, धर्म स्वर्गादि ये सब वासुदेव की प्राप्ति के उद्देश्य से हैं। १।२।२८-२९ सूतः १८-काम और लोभ से व्यथित मन यम, नियमादि योगमार्ग के अनुसरण से पैसा शान्त नहीं होता जैसा नारायण की सेवा से । भा०१६।३६ नारदा १९-जव मतियोग से मन अच्छी तरह निश्चल और निर्मल हो गया तव व्यासजी ने (१) परमात्मा को देना। और माया (लक्ष्मी ) को नारायणजी की सेवा में नियुक्ता ११७१४ सूतः॥ २०-२१-जिन इंद्रियों से शब्दादि विषयों का अनुभव होता है सत्वगुणों के आधार श्रीविष्णु भगवान में उन इंद्रियों की सहजवृत्ति (२) एकचित्तता से लगाने को निष्काम भक्ति कहते हैं। ऐसी भक्ति मोक्ष से भी बढ़ कर है। जैसे जठराग्नि खाये हुए अन्न को भस्म करता है चैसेही यह भक्ति लिंग (३) शरीर को भस कर डालती है ॥ ३1२५) ३१-३२- २२ कोई ऐसे भगवद् भक्त हैं जो मेरे साथ एकात्म होना नहीं चाहते हैं । अर्थात् मुझ में लय हो जाना और पकरूप होकर विष्णु बन जाना नहीं चाहते हैं । ये भक्त जन इकट्ठा हो कर मेरे यश का कीर्तन किया करते हैं । २३-वेभक्त जन मेरे वर देनेवाले स्वरूप का दर्शन किया करते हैं । जो सुन्दर फर्ग: भूषण से शोभित मेरे मुखारबिंद से और गुलाबी लिये हुए मेरे नेत्रों से शोभायमान हैं ये भक्तजन मेरी स्तुति करते रहते हैं । इससे मैं प्रसन्न होता हूँ । मा०३१२५। ३४ कपिल: ३।२५। ३३ कपिलः - (1) व्यास सब रास्ते में चल कर ठोकर खाते भये। तब भारद जी के उपदेश से विष्णुभक्ति दारा इष्टसिद्धि प्राप्त की। मूल में उपाश्रया पाठ रक्खा गया है। पंगदेशीय वैष्णव अपाश्रया पाठ पसन्द करते है। उससे यह अर्थ लेते हैं कि नारायण के पीछे माया पैठी है। कपा यह है कि नारदजी के उपदेश से भ्यासजी जब भक्तियोग में मग्न हुए तबही उनको नारायण का दर्शन हुआ। पहले अन्य उपायों में वृथा फटफटाये थे। (२) सहज वृत्ति भगवान् की थोर ऐसी लगन लगाने का अभ्यास करे कि भक्त की स्वाभाविक भक्ति हो जाय । कोई कठिनता न जान पड़े। श्राप ही होता जाय । यत्न करना न पड़े। (३) मूल में कोप शब्द पाया है। शरीर पांच कोप का बना है, यथा अन्नमय,प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय अानन्दमय । स्थूल शरीर तो मरने के बाद भस्मीभूत कर दिया जाता है। पर एक सूक्ष्म शरीर जिसको लिंग शरीर भी कहते हैं, रहता है । जय लो उसका भी नारा नहीं होता तब लो जीव की मुक्ति नहीं होती। भक्ति से वह मुक्ति साध्य है । २ । २४-चाहे मेरे सुन्दर स्वरूप हसन्मुख चितवन और मधुर वाणी से उनके मन और प्राण के हर जाने से उनकी इच्छा मुक्ति की और तनिक भी न रहे पर उनकी भक्ति उनको मुक्ति दे देती है ३।२५। ३५ कपिल २५–और मेरे भक्तजन चाहे मेरी माया से रचित ऐश्वयादि सिद्धि को वैकुण्ठ में पहुँच कर भोग करना न चाहे परन्तु वहाँ सब उनके पास पहुँचा रहता है (१)। ३।२५।३ कपिलः २६-हे शान्ति की मूर्ति देवहति माता मेरे भक्त जनों का नाश कभी नहीं होगा। मेरा सुदर्शन चक्र उन भक्तों पर कदापि न चोट लगावेगा जो मुझ को अपने लड़कों के समान, सखाओं के समान, सुहृदों के समान, गुरु के समान और प्राण के समान प्यार करते हैं (२)। पुण्य के क्षय हो जाने से स्वर्ग से तो लोग गिर जाते हैं, पर भक्त जन वैकुण्ठ में सदा बने रहते हैं। ३।१५। ३७ कपिल: २७-२८-२९-जो भक्त जन इस लोक और परलोक और दोनों लोकों के रहने वाले अपने जीवन को तथा स्त्री पुत्रादि को धन, धाम, हाथी, घोड़ा, गौ इत्यादि पशु और सब द्रव्यों को छोड़ मुझ को अनन्य भक्ति से भजते हैं उनको हम मृत्यु के भय से बचाते हैं । सिवा मेरे और किसी से मृत्यु का भय नहीं हटता । मैं प्रकृति और पुरुष का ईश्वर हूँ और सब प्राणियों का प्राण हूँ । ३।२५। ३८-४० कपिल: ३०-इस लिये तू एकाग्रचित्त से परम पुरुष नारायण को भज। उनके चरण कमल उनके भक्तवात्सल्यादि गुणों से पुष्ट भक्ति से सेवनीय है (३)। ३।३२।२२ कपिल ३१-हे वत्स ! इस कारण भृत्यों के पार करने वाले पुरुषोत्तम को अपने स्वधर्मा- चरण से पवित्र हृदय में स्थापित कर भजो । मुमुक्षु जन उनके पंथ को खोजते हैं । ४।८। २२ सुनीतिः ३२--बेटा उस कमलनयन नारायण को छोड़ और दूसरे को मैं नहीं देखती जो तेरे क्लेश को काटे। जिनको लक्ष्मीजी अपने तापाको शीतल करने के लिये हाथ में कमल धारण कर ढूंढती हैं, और ब्रह्मादि देवता भी ढूढ़ते हैं। ४।८।२३ सुनीतिः- ३३-भला यदि पद्महस्ता लक्ष्मी की नाई गुण की खान,सब पुरुषों में श्रेष्ठ आप को में भी प्रेम से भजें । तो इस से ऐसा तो न हो कि हम दोनों में (अर्थात् लक्ष्मी से मेरा) झगडा हो जावे। क्योंकि हम दोनों की चाह एकही पति की है। और हम दोनों इनके चरण के तुल्य अनुरागी हैं। '- (१) यहाँ भसि मार्ग का उत्कर्ष दिखाया है। भचि से मुक्ति तो मिलती है। और विभूति का भी प्रभाष नहीं। दोनों का लाभ भक्ति से है। (२) मूल में जो शन भाये है उनका भाव; ससा = विश्वास का पात्र, सुहृद् - हितकारी, गुर. हितोपदेष्टा है। (३) इस ओक तक देवहूति माता को उनके पुग्न कपिल का उपदेश है । प्रागे सुनीति का उपदेश भ्रषजी को॥
(११) ३४-हां जगन्माता लक्ष्मी के साथ झगड़ा हो जाना समय है क्योंकि उनके काम में (नारायण की सेवा में) मेरी भी चेष्टा है। पर आप दीनवत्सल है । तुच्छ जम को भी माप बड़ा करते हैं। चौर आप त निज स्वरूप में खित रहते हैं। उनकी परवाह भी आप को नहीं है। ४।२०।२७-२८ पृथु: ३५-पासुदेव भगवान सूक्ष्म त्रिगुणात्मक प्रकृति पार पुरुप जिनको जीव भी कहते हैं इन दोनों से बड़े हैं। ऐसे वासुदेव की शरण लीन्होंने ली है यह मेरा प्यारा है। ४।२४।२८ रुद्रः॥ ३६-हे भगवद्भक्त लोग तुम वैसे ही मेरे प्यारे हो जैसे भगवान् नारायण (१) प्यारे हैं । सिया नारायण के दूसरा पर कोई न मेरा न भगवद्भक्तों का प्यारा है ॥ ४।२४१३० रुद्रा ३७--वही कर्म है जिससे हार को सन्ताप हो । यही विद्या जिससे भगवान में विश्वास और भक्ति हो । हरि जीवों के परमात्मा है (२) । घे स्वयं कारण और प्रभु है ।। ४।२९।४९ नारदः ।। ३८-जिस भक्त में नारायण पर निष्काम भक्ति है उस भक्त में देवता लोग धर्मादि सकल गुणों के साथ वास करते हैं। जो असद् विषय सुख के पीछे वाहर दौड़ते रहते हैं और हरि के भक्त नहीं हैं उन में बड़ों के गुण कैसे हो सकते हैं। ।।५।१८। १२प्रहादः॥ ३९-भगवान् हरि जीवों के प्राण है । जैसे मछलियों का प्राण जल है । जो 'हरि को छोड़ कर घर गृहस्थी में लगे रहते हैं उनका ज्येष्ठत्य उनके वयस से माना जाता है। दुनिया के व्यवहार में ज्येष्ठत्व श्रायु के आधिक्य से माना जाता है ! ॥५॥१८ । १३ महादः। ४०-वेही (भगवान् ) प्रभु हैं, निर्भय है, एकही है। यदि उनके सिवाय दूसरा भी हेर तो परस्पर भय है। ये आत्मज्ञान से और कुछ बड़ा नहीं समझते हैं । ॥५।१८१२० रमा । ४१-चाहे सुर (३) हो, चाहे असुर हो, चाहे मनुष्य हो, चाहे दूसरा जीव हो- (१) महादेवजी के मुख से नारायण की स्तुति भागवत में इस उद्देश्य से डाल दी गई है ताकि शैव लोग वैष्णों से होप न रक्खें । पर शैवों की और वैष्णवों की लड़ाई अभी तक चली जाती है। हरिद्वार में एक समय की बात है कि दस बीस हजार कट मरे थे । (२) यह श्लोक यहुत प्रसिद्ध है। वैष्णव पण्डिनों के मुख से सुनने में आता है। (३) सुर शब्द का अर्थ देवता । असुर का अर्थ दैत्य ।। इस असुर शब्द के व्याख्यान में विद्वानां ने यही बहस की है ॥ न+सुरः = असुरः यह नो सहज ध्युत्पत्ति है । पर वेद में 'असुर शब्द वीर्यवान् वली इस अर्थ में पाया है और देवों के विशेषण रूप से कहीं कहीं प्रयुक्त हुआ है। असु प्राण वाचक शब्द है । जिसको प्राग्य अर्थात् यल है वह असुर है। प्राचीन काल के असीरियन (Assyrian) जाति के आदशाहों के नाम के अन्त में असुर शब्द का प्रयोग देखने में पाया है । येही कदाचित् असुर जाति के थे। और देव जाति के आर्यों के साथ विरोध रखने से असुर लोग घृणित समझ गये । तर से "असुर लौकिक संस्कृत में दुष्ट दैत्यों का बाचा गया यहां तक कि भाषा में यह बदमारा का भी अर्थ देता है। यथा यह तो पढ़ा असुर पैदा हुआ। ।
( १२ ) सब कोई मनुष्यशरीरधारी राम जी को भनें जिन्होंने अयोध्यावासियों को स्वर्ग में पहुँचा दिया। ॥५।१९।८ हनूमान् ॥ ४२-न बड़ों के कुल से, न सम्पदादि सौभाग्य से, न वाग्मिता से न तीक्ष्ण बुद्धि से, न देह के सौंदर्य से राम जी की प्रीति है । देखो इन सब गुणों से रहित हम वन के पशु के साथ उन्हों ने मैत्री की। ॥५। १९ । ७ हनूमान् ॥ ४३-इस में संदेह नहीं कि जो उनसे मांगता है उसका अभीष्ट वे पूर्ण कर देते हैं । पर वे ऐसी वस्तु नहीं देते जिसके पाने के पीछे फिर भी कोई कुछ मांगे । जो निष्काम हो कर उनको भजता है। उस को नारायण अपने चरणकमल को वरदान करते हैं जिसके पाने से सब इच्छा चली जाती है । ॥५। १९ । २७ देवाः। ४४-हे दैत्याधिपति जीव मिथ्या विषय को पकड़ कर सदा अस्थिरबुद्धि रहते हैं। उन को चाहिए कि गृहस्थी के, अन्धकूप जिसमें लोग गिरा करते हैं उसको छोड़ कर वन (१) में जाकर नारायण की शरण लेवें। ॥५। १९ । ८ हनूमान् ॥ ४५-इतनाही इस लोक में मनुष्यों का प्रधान धर्म शास्त्र में विहित है कि भगवनामस्मरणादि से उनकी भक्ति करनी चाहिये । ॥६।३।२२ यमः॥ ४६-वह महा मूर्ख है जो सिवा भगवान् के किसी और दूसरे की शरण लेता है । भगवान् अपनी महिमा से विस्मित नही हैं । वे पूर्णमनोरथ हैं। अपने लाभ से सन्तुष्ट हैं । जो इनको छोड़ दूसरे को पकड़ता है वह कुत्ते की पूंछ पकड़ कर समुद्र के पार उतरना चाहता है। -जो नारायण की भक्ति में डूबे हैं ये किसी से भय नहीं रखते । वे मोक्ष स्वर्ग और नरक को समान भाव से देखते हैं। ॥६॥ १७॥ २८॥ ४८-जो मनुष्य भगवान् वासुदेव में भक्ति करते हैं और शान और चैराग्य में घल रखते हैं उनको ऐसा कोई दूसरा नहीं है जिस का आश्रय घे ग्रहण करें। ॥६।१७। ३१ रुद्रः॥ ४९-जो संसारासक्त हैं उनकी, मति न अपनी ओर से न दूसरों के कहने से श्री कृष्ण में लगती है । चे इंद्रिय को जीतते नहीं। बार बार विषयसुख का पागुर करते रहते हैं । वे नरक में चूड़ते हैं ॥१।५।३०॥ ५०-घे नहीं जानते हैं कि विष्णु परमार्थ गति हैं। वे दुष्टबुद्धि बाह्य विषयों के मानने वाले हैं। जैसे अन्धे अन्धों से चलाये जायें वैसेही वे वैदिक कर्मकाण्ड ॥१।५।३१॥ ५१-चुद्धिमान् अपने लड़कपनही से भागवत धर्मका आचरण करे । मानुप जन्म दुर्लभ और क्षणिक है । अतएव इससे काम निकाल लेवें। ७।६।१प्रहाद ४७- 1 की बड़ी डोरी से बंधे हैं। (७) वन-गमन से उसका अर्थ भवरार्थ नहीं लेना चाहिये । तात्पर्य यह कि विविधसेवी हो कर भजन करना चाहिए। विविक्तसेवी लब्ध्वाशी इत्यादि गीता ।
- ५२-हे दैत्यबालक, नारायण के भजने में बहुत परिधम ना है। ये सबके आत्मीय है और सर्वत्र विराजते है॥ ७१६११९मलाद ५३-हे असुरबालक, हरि की उपासना में बहुत परिश्रम नहीं है । ये आकाश की नाई व्यापक है और सब के हृदय में वास करते हैं। ये तुम्हारे भार सय जीवों के सना हैं । विषयभोग त सब प्राणी मान को तुल्य है (अर्थात् शूफर कुरों में भी है) तो उस में क्यों मासक रहे। ५४-स्त्री, पुत्र, राज्य, भूमि, भयन, धन यह सब मनुष्य के किस काम के हैं। ये तो अस्थिर, है एक क्षण में नष्ट होने वाले हैं। इसी तरह मनुष्य का आयुपरिमाण भी क्षणिक है। ५५-स्वर्गादि भी जो यज्ञादि के फल है उनका भी क्षय होता है । गर्यादि दोप से भरे हैं । मैले हैं। अतएव भगवत्प्राप्ति के लिये भक्ति से नारायण को भजे जिनका दोष किसीने न देखा न सुना। ७।७१३८-४० माहद: ५६ इस लिये निष्काम हे कर प्रभु परमेश्वर को भजो जिस के अधीन धर्म ७१७१४८ महादा ५७-हे असुरवालक, नारायण की प्रीति के लिये न ब्राह्मणत्व, न देवत्व, न बहु शास्त्रज्ञान, न धन पर्याप्त है। ७।७।५१ ५८-न दान से, न तप से, न यज्ञ से, न शुचिव से न बत से, केवल शुद्ध भक्ति से चे रीझते हैं । और सब दूसरे उपाय व्यर्थ हैं। ७।७। ५२ प्रदाद ५९--मैं समझता हूँ कि धन कुल सुन्दर स्वरुप तप विधा तेजप्रभाव बल पौरुष बुद्धि और योग सिद्धि परमात्मा को खुश करने में समर्थ नहीं हैं | नारायण गजेन्द्र (१) की भक्ति ही से उस पर रीझे थे। ७१९१९प्रहादा- ६०-अति विचित्र आप की चैटा होती है। आप सब के आत्मा भार समदर्शी होकर भी विषम स्वभावयुक्त हैं । आप भक्तों को प्यार करते हैं। आप उनके कल्पवृक्ष हैं। आप ने निज अखंड योग माया की लीला से विश्व को रचा है। आप निपुण हैं। ८।२७।८प्रहाद। ६१-अपनी माता यशोदा का परिश्रम देख कर जो पसीना से तर हो गई थी मौर जिनका जूरा खुल कर बिखर गया था और फूल की माला गिर गई थी-श्री १०।९।२९ शुकः। कृष्णाजी (२) कृपा कर आप ही आप बन्धन में आगये ॥ अर्थ और काम है। (१) इसकी कथा गजेन्दमौत में है। जो एक प्रसिद्ध विष्णु स्तोत्र है। भक्त लोग जिस का नित्य पाठ करते हैं। एक शापभप्ट हाथी को मगर ने पकड़ा था । बहुस खींचा ग्वींची भई अाखिर को मगर हाथी को जल में लिये जाता था। तत्र हाथी ने विष्णु को स्मरण किया और स्तव किया । नारायण ने इसे छुड़ाया। (२) इसी से कृष्णजी का नाम दामोदर हुशा । यह बालचरित्र की कथा है ।
। ( १४ ) ६२-इसी तरह कृष्णजी ने अपना प्यार अपने भक्तों पर दिखाया था । जो विश्व के ईश्वर है वे भक्त के वशीभूत हुये थे। २०।९१ २९ शुक ६३--न ब्रह्मा न शिव नलक्ष्मी जो उनके अङ्क में लगी रहती है-इन सभों ने उस प्रसाद को पाया जो गोपी यशोदा ने मुकुन्द श्रीकृष्ण से पाया था ॥ ६४-यशोदा के पुत्र (श्रीकृष्ण) तपस्वियों के और ज्ञानियों के सुख लभ्य नहीं है जैसे भक्तों के हैं। ६५-जो मनुष्य कल्याण की धारारूप भक्ति को त्यागकर केवल विद्या के लोभ के लिये क्लेश करते हैं उनके हाथ केवल क्लेश ही रह जाता है जैसे भूसी के कूटने वाले के हाथ कुछ नहीं लगता। ६६ हे विश्वव्यापक नारायण प्राचीन काल में बहुतेरे योगी आपकी कथा श्रवण कर स्वकर्म प्राप्त भक्ति से ज्ञान लाभ कर आप पर अपना कर्मफल अर्पण कर आपके प्रेम का लाभ किया है। १८।१४।४-५ ६७-हे महात्मन् नन्द ! आप दोनों (यशोदा और आप) उस नररूपी नारायण पर जो जगत् के आत्मा हैं, अनुराग करो। अब आप का कौनसा धर्म करना बाकी रह गया है। १०। ४६।३३ उद्धवः ६८-दान, व्रत, तप, होम, जप, वेदादि का पाठ, और इन्द्रियों के संयमसे कृष्ण में भक्ति पैदा होती है। १०।४७ । २४ उद्धवः। ६९-कहा वे वन में रहने वाली भ्रष्ट गार लुगाई और कहां पुरुषोत्तम श्रीकृष्ण का इनपर प्रेम, इस में सन्देह नहीं कि प्रभु अपढ़ भक्तों का कल्याण करते हैं । जैसे सेवन से अच्छा औषध काम करता है (नीच ऊँच रोगी का विचार नहीं करता) '१०। ४७१ ५९ उद्धवः। ७०-जो अनुराग गोपियों पर श्रीकृष्ण का हुआ था जब रासलीला में थे अपने भुजाओं को उनके गले में लगाकर नाचे थे। वह प्रसाद लक्ष्मी पर भी नहीं हुआ जो नारायण पर इतना अनुगग करती हैं। पद्म के सुगन्ध से मोहने वाली देवकन्याओं की तो कोई बात ही नहीं। १०।४७६० उद्धवः ७१-मेरी ऐसी इच्छा होती है कि इन वृन्दावन (१) के लता झाडों में एक मैं भी घन जाता जिन पर गोपियों के घरण का रज लगा रहता है। जिन गोपियों ने अपने घर को छोड़ पार शिष्टाचार को बर्ज कर श्रीकृष्ण के चरणों को पकडा था। घेद भी जिस को ढूंढता रहता है। १०.४७। ६१ उद्धध। (१) यह श्लोक वैष्णव पण्डितो में बडा प्रसिद्ध है। ऐसी भागयतीय प्रशंसा से माहारम्य पढ़ गया है । यह तमाम हिन्दुस्तान वैष्णव धर्म का केन्द्र हो गया है । यह देश के चैतन्य प्रभु के समय से गौड़ीय सम्प्रदाय के घेणव हज़ारों वास करने लगे। मुसलमानों ने बड़ा उपद्रव किया 'पा । मन्दिरों को साद ताद का मधुरा वृन्दारन को ध्वंस कर दिया था। पर उनकी पादशाहत के खतम होने पर मधुरा, वृन्दायन फिर से समृद्ध हो गये है। इस नई श्रादी के करने से रूप गोस्वामी, सना. सन गोस्वामी, जीव गोस्वामी प्रभूति श्री चैतन्यजी के शिष्य प्रशिष्य गाडीय पैप्पयों ने यही मदद दी थी। - , . । वृन्दारन का -- - ७२:-ग्राप ग्रहा है । आप को अपने पराये की भेदयुद्धि नहीं है। आप सब के प्रात्मा है, समदर्शी हैं, अपने आनन्द का अनुभव किया करते हैं। जो आप की सेवा करता है उस पर आप अनुग्रह करते हैं। जैसे कल्प वृक्ष मांगने वालों को अनुग्रह करता है। जैसे जिसकी सेवा वैसा उसका फल । इसमें कोई उलट पलट नहीं होती। १०१ ७२ ॥ युधिष्ठिरः ७३-मेरे पर भक्ति जीवों के लिये अमृत तुल्य है । आप की बड़े भाग्य की बात है कि आप ने मुझ पर स्नेह किया है । यह स्नेह आप को मेरे पास ले आयेगा ॥ १० । ८२ | २४ श्रीकृष्ण se-भगवत् प्राप्ति के लिये जिन उपायों को भगवान ने कहा है जिस से अपढ़ लोग भी सहज हो से उन के पास पहुंच सकते हैं। यह उपाय भागवत धर्म है । अर्थात् भगवद्भक्ति है। ७५-उन उपायों को अवलम्ब कर (मनुष्य) कमी चूकता नहीं । अखि मूद कर दौड़े भी तो न फिसलेगा, न गिरेगा। ७६-शरीर से, चाश्य से, मन से, इन्द्रिय से, बुद्धि से, या स्वभावानुसारी अह- कार से कुछ करे सो नारायणाय यह कर भगवान को अर्पण करे ॥ ११ । २१३४-३६ कविः । ७७-यज्ञ, दान, तप, जप, सदाचार, स्त्री, पुत्र, गृहादिक और प्राण भी भगवान् १११ ३.२८ प्रबुद्ध ७८-~-मिथ्या भेदबुद्धि से भय होता है। जो भगवान से छूटा है उसको विपरीत बुद्धि (देह ही में हु ऐसी बुद्धि ) अथवा विस्मरण (भूल जाना, भगवत् स्वरूप का न फुरना) होता है। यह प्रमाद उनकी माया से होता है। अतएव ज्ञानवान् उनको एकान्त भक्ति से भजे । गुरु को भगवान् के तुल्य श्रेष्ठ माने (१) । ७१-आप के भजन में भक्तों को देवता लोग बहुत यिन करते हैं। कारण यह है कि आप के लोक में (वैकुंठ ) पँहुचने के लिये उनके लोक का (स्वर्ग लोक ) नांधना पड़ता है । जो देवतापों को यश-भाग अर्पण करता है उसकी चे नहीं छेड़ते । पर आप के भक्त जन विनों (२) के सिर पर पैर रख कर चले जाते हैं । पाप उनकी रक्षा ११।४।१०कामादयः। को अर्पण करे। - करने वाले हैं। (१) द्वितीयाद् वैभयं भवति (वृहदारण्या ११२) इस श्रुति की छाया इस श्लोक में है ॥ वेदान्त में इस भय का प्रोप थत ज्ञान है। भागवत में भगवद्भक्ति से पद भय निवृत्त हो जाता है, यह कहा गया है । (२) देवता लेग जो विघ्न डालते है उसके बहुन से उदाहरण पुराणों में मिलते है। देवताओं को भय होता है कि कदाचित् यज्ञ करने वाला स्वर्ग में प्राफर इन्द्रत्व छीन न ले ॥ वर्तमानकाल में भी प्राच्य और प्रतीच्य विजित और विजेताओं में भी ऐसे ईपा-जन्य विरोध भारत वर्ष में देखने में श्राते हैं। वर्तमान वर्ष के Pubhe Service Commission के धयान (Evidence) से कुछ कुछ मालूम देता है।
८०-परम पुरुष के मुख, बाहू, जांघ और पैर से चारों वर्ण ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र और चारो आश्रम अपने २ गुणों के तारतम्य से बनाये गये हैं। ८१-जो स्वयम्भू भगवान् परमेश्वर को नहीं भजता और उनका तिरस्कार करता है । वह स्थान भ्रष्ट हो कर नीचे गिर जाता है। ११।५।२-३ चभसः। ८२-सकल धर्मरहित भयानक कलियुग में जो मनुष्य वासुदेव के उपासक हैं वही कृतार्थ है, इस में संशय नहीं। ८३--सिवाय वासुदेव के और कौन विषयग्रस्त इस संसाररूपी कुए में गिरे हुये को और काल रूप सर्प से ग्रस्त जनों को बचाने को समर्थ है ॥ ११ । ८।४१-४२ पिङ्गलः। ८४–यदि मेरा भक्त विषयों से आकर्षित हो कर इन्द्रियों के वशीभूत हो जाय सब मेरी दृढ़ भक्ति के बल से वह विपयों से पराजित नहीं हो सकता। ११।२६। १५ ऐलः। ८६ हे उद्धव सतत भक्ति से मनुष्य मुझ को पहुँचता है । सकल लोक की उत्पत्ति और नाश का कारण ब्रह्मरूप परमेश्वर (१) में हूं ॥ ११।१८।४५ श्रीकृष्णः। ८७-हे उद्वव ! जिस तरह जलती आग ईधन को भस्म करती है उसी तरह मेरी भक्ति पापों को अच्छी तरह फूक देती है ॥ ८८-न योग से, न सांख्य से, न वेदविहित धर्म से, न वेद पाठ से, न तप से, न दानादि से मैं सधता हूं जैसे कि दृढ़ भक्ति से सधता हूँ ॥ ८९-मैं सजनों का प्यारा प्राण हूं। एक भक्तिही से और विश्वास से लोग मुझे पा सकते हैं । कुत्ते के मांस खाने वाले चांडाल को भी उनके जन्म और कर्म के दोषों से मेरी भक्ति शुद्ध कर देती है। ११ । १४ । १९–२१ श्रीकृष्णः । ९०-सत्य और दया से युक्त धर्म और तपश्चर्या से युक्त । विद्या मनुष्य को नहीं पवित्र करती जब ल मेरी भक्ति में न लग जावे । ११ । १४ । २२ श्रीकृष्णः। ९१–विना भक्ति, विना रोमाञ्च, विना आर्द्रचित्त, विना आनन्दाश्रु हृदय की शुद्धि नहीं होती। ९२-जिस की बोली गद्गद् हो गई हो, जिसका चित्त भाव से पिघल गया हो. जो खुब हँसता है । और कभी रो भी देता है और निर्लज हो कर चिल्ला कर गाता है । और नाचता है। ऐसा भक्तियुक्त मनुष्य इस लोक को पवित्र करता है। ११ । १४ । २३-२४ श्रीकृष्णः । ९३-जैसे आग से तपा सोना मैल छोड़ देता है। अपने निज शुद्ध रूप को धारण करता है । इसी तरह जीवात्मा मेरीभक्ति योग से कर्मवासना को निकाल फर मेरे स्वरूप को प्राप्त होता है। ११ । १४ । २५ श्रीकृष्णः । (१) ग्रझकारणं समस्त पद मान कर वेद का कारण ऐसा भी अर्थ किन्हीं किन्हीं टीकाकारों ने किया है । प्रा शन्द वेदवाचक भी है।
( १७ ) ९४-एक वरदान आप से मांगता है। आप तो संपूर्ण घरों के बरपाने वाले हैं। वह वर यह है कि नारायण में उत्तम भक्ति और भगवद् भक्तों पर भक्ति पार आप पर भक्ति। १२ । १०।४५ मार्कण्डेयः। महादेवं प्रति ।। ९५-इसी तरह पौर भी धीर साधक अपने समाधियोग के बल से बलवती माया को जीत कर आप में लय हो जाते हैं। आप की सेवा से ते उनके फल- प्राप्ति में श्रम नहीं पड़ता। ३।५।४५ देवाः। ९६-हे देव शास्त्र के मननशील विद्वान् लोग भी आप के भजन से विमुप होने के कारण संसार के आवागमन में पड़े रहते हैं । दिन में तो हर एक प्रकार के व्यापार में क्लिष्ट रहते हैं । रात में स्वप्नों से क्षण क्षण उनकी नींद खुल जाती है । जो मनोरथ रचते रहते हैं सो सब देच दुर्वि पाक से भंग हो जाता है। ३।९।१० प्रया। ९७-जिन्होंने प्रार्थनीय मनुष्य-जन्म को पाया है जिस में धर्म और तत्वज्ञान की प्राप्ति हो सकती है परन्तु नारायण की पाराधना जो मनुष्य जन्म पाकर नहीं करता वह आप की महामाया से भूल जाता है। ३।१५। २४ ब्रह्मा। ९८-जो जगत् सृष्टि, स्थिति और संहार का आदि कारण है, जिन की योग माया को योगेश्वर लोग भी नहीं काट सकते वह त्रिलोकपति हमारा कल्याण करेंगे। उस के लिये हम को चिन्ता करने का प्रयोजन नहीं है ३।१६।३५ ब्रह्मा । ९९-भगवान् जिस पर जब अनुग्रह करते हैं वह लौकिक व्यवहार और वैदिक अनुष्ठानादि कर्म की आसक्ति को त्याग देता है। १००-स्वयं परिपूर्ण भगवान् अनुगामिनी लक्ष्मी के याचक पृथ्वीपति और देव. लोक के अधिपतियों की परवाह नहीं करते ॥ वे अपने सेवकों के वशीभूत हैं। कृतज्ञ जन ऐसे भगवान् को कैसे परित्याग करें। ४।३१। २२ नारदः। १०१-हे राजा परीक्षित् । भगवान् श्रीकृष्ण आप पाण्डवों के और यादयों के प्रिय प्रभु गुरु और इष्टदेव हैं। वे कभी आप के भृत्य भी बन जाते हैं। यह सब सम्बध से मुक्ति भी देते हैं । पर भक्ति कम देते हैं। ५।६।१८ शुकः । १०२-इस लोक में यह भक्तिमार्ग श्रेष्ठ है कारण यह कि इस मार्ग में कल्याण है, कोई भय नहीं है । सुशील साधु नारायण के भक्त इस मार्ग में चलते हैं । ६।१।१७ शुकः। १०३-जो साधु लोग समदी और भगवान के शरणगत हैं उनका पवित्र यश देवता और सिद्ध लोग गाते हैं उनके निकट मत जाना । उनकी रक्षा भगवान अपनी गदा से करते हैं। न मेरा न काल का उन पर दंड देने का अधिकार है ।। ६।३।२७ यम का आदेश यम दूतों पर ॥ १०४-श्रीकृष्ण का कोई बड़ा स्नेही नहीं है । न कोई सुहृत्, न प्यारा, न मित्र, न शत्रु, न उदासीन । पर जैसा जो उनको भजता है वैसी चे भी उस पर कृपा करते हैं। जैसे कल्पतरु आश्रित को अर्थ देता है। १० । ३८ ! २२ अकरः।
( १८ ) १०५ -केवल अनुराग ही से गोपी, गौ, वृक्ष, पशु और सर्पादि (१) नीच जन्तु मुझको पाकर कृतार्थ हुए। ११ । १२ । ८ श्रीकृष्णः। १०६–जो लोग एकचित्त से विष्णु का भजन करते हैं। और जो विष्णु प्रीत्यर्थ यज्ञादि कर्म करते हैं उनका राग द्वेषादि दूर हो जाता है। वे संसारसमुद्र को बिना योगाभ्यामादि परिश्रम के ससा समुद्र के पार उतर जाते हैं। १००-विष्णु के अनुरागरहित ब्रह्मज्ञान में शोभा नहीं है। भला वह कर्म कैसे शोभायमाना है ना अपने सुखों के लिये किया जाय और ईश्वर को अर्पित न हो ॥ १।५। १२ नारदः। १८-यात्मनिष्ठ मुनि लोग जो संसार के बन्धन से छूटे हैं वे भी निष्काम भक्ति करते है (२) । नारायण की ऐसी महिमा और ऐसे गुण हैं । १।७। १० सूतः। ५०९-हे सौभाग्य के दाता! आपके सिवाय और किसी वस्तु की आकांक्षा नहीं करता, न स्वर्ग की, न पृथ्वी की न चक्रवर्ती राज्य की, न पाताल की, न ब्रह्मलोक की, न योग सिद्धि की, न मुक्ति की आकांक्षा करता हूँ । ६।११। २५ वृतः ।। ११०-जो योगी मेरी ओर भक्ति से चित्त लगाये रहता है उसको न ज्ञान से, न वैराग्य से कोई लाभ है। १११-जो कुछ शुभ फल कर्मकाण्ड से, तपश्चर्या से, शान से, वैराग्य से, योग से, दान से, धर्म स, पोर अन्य प्रकार के सुश्त से प्राप्त हो सकता है वह सब मेरी भक्ति से मिल सकता है । स्वर्ग, वैकुण्ठ, माक्ष जा कुछ चाहत हो सब मिलता है । ११२-मेरे एकान्त भक्त धीर साधु लोग कुछ भी आकांक्षा नहीं करते चाहे मैं उनको मुक्ति भी देऊँ । ११३–निरपेक्ष होना अर्थात् किसी की ओर न निहारना यही बड़ा सौभाग्य है । इसी हेतू जो निरपेक्ष है और किसी बात की इच्छा नहीं करता उसी की मुझ पर भक्ति होती है। ११४-जो साधु मेरे एकान्त भक्त हैं, समबुद्धि हैं और माया के बाहर हैं उनको धर्माधर्म के पुण्य पाप नहीं लगते ।। ११५-मैंने जो ये उपाय बताये उनको जो करेगा उसका कल्याण होगा, प्रह्मज्ञान होगा और यह मेरे पद को पावेगा। ११ । २०३१-३७ श्रीकृपयाः । ॥ इति प्रथम विरचन ।। (१) भागवत में यमलार्जुन वृत और कालिय सर्प की कथा प्रसिद्ध है। (२) यह श्लोक वैष्णव पण्डितों के मुख से बहुत सुनने में आता है। जब जीवनमुक्तों को मनि मार्ग प्रशम्न है तव चारों को तो अवश्य ही है।
अथ द्वितीय विरचन। सत्संगप्रकरण। १ सत्पुरुषों के संग से जो मेरी कथा सुनने वालों के हृदय पार कर्ण को सुरत देती है उस कथा में मेरे पराक्रम का व्याख्यान होता है। उसके श्रवण से श्रद्धा, अनुराग और भक्ति क्रमशः उपजती है । ये मोक्ष के पथ को शीघ्र पहुंचा देती है । ३।२५। २४ कपिलः। २-धोड़े समय के भी सत्संग से मुझ पर हढ़ श्रद्धा हो जाती है । इस निंध (१) देह को छोड़ कर मेरे भक्तों के बीच मेरा पार्षद घन कर रहेगा । १।६।२४ श्रीकृष्णा ३-भगवद्भक्तों के सत्संग के लेश के तुल्य भी न स्वर्ग, न मोक्ष है। मनुष्य के सम्पदा की कौन सी तुलना । २।१८।१३सूनः। ४-शान्तिपथ के चलने वाले भगवचरणाश्रित मुनियों के समीप पहुँचने से लोग तुरन्त पवित्र हो जाते हैं। परन्तु गंगा के जलस्पर्श से पार नानादि से शुद्धि १।१।१५ऋषयः। ५-भगवद्भक्तों की सेवा से जब पाप दूर हो जाता है तब नारायण में दृढ़ भक्ति उपजती है। १।२। १८ सूतः। ६-बड़े हर्ष की बात है कि आज मेरा मनुष्य जन्म सफल हुआ कि यद्यपि में विलोम जाति होने से नोच गिना जाता हूँ तथापि आप सरीने बड़े से आदर सत्कार मुझ को मिला। बड़ों के संलाप और सत्संग ने मेरे नीच कुल होने के मनोमालिन्य (:) । को नष्ट कर डाला ॥ १ । १८ । १८ सूतः। होती है। - । (१) नारद से यह कहा गया था। नारद का जन्म दासी के गर्भ से हुआ था। (२) इस श्लोक में सूत ने अपनी हीन जाति का परिचय दिया है । ये विलोम जाति के थे । अनुलोम और प्रतिलोम ( विलोम ) ये दो प्रकार के असवर्ण विवाह शास्त्र में गिनाये गये है। पिता का वर्ण ऊँचा, माता का नीचा इस विवाह को अनुलोम कहते है । पिता का नीचा, माता का उचा वर्ष यह प्रतिलोम विवाह है। अनुलोम विवाह के सन्तान पिता से नीचे और माता से अंचे मिश्र वर्ण में गिने जाते हैं। प्रतिलोम ( विलोम) विवाह के सन्तान बहुत निकृष्ट माने जाते हैं। माता पिता दोन वर्ण से हीन गिने जाते है । सूतजी ने विलोम जाति के होन पर भी अपन पौराणिकता के गुण से ऋपियों का आदर पाया था। क्षत्रिय पिता ब्राह्मणी माता से सूत का जन्म हुआ था । वर्तमान. काल में भी कहीं कहीं ऐसा देखने में आता है। अंगरेज़ और काले' प्रादमियों में विवाह प्रायः इसी तरह से गिना जाता है। कोई साहब "काले " श्रादमी की धारत से विवाह करे तो वह साहब उतना खराब नहीं समझा जाता जितना कि कोई मेम किसी काले' श्रादमी से विवाह कर ले। अमरीका में भी श्वेत वण साहब और कृष्ण वर्ण हब- शियों में भी ऐसेही विवाह की च नीचता गिनी जाती है ।
. ( २० ) ७-जिनके संस्मरण से लोगों का घर तत्क्षण शुद्ध हो जाता है ऐसे महात्माओं के दर्शन से, उनके देह के स्पर्श से, पैरे के धोने से और घर में आसन पर बैठने से तो वह अवश्य पवित्र होता है। १। १९ । ३३ परीक्षित्। ८-थोड़ा पुण्य वाले को महात्माओं की सेवा दुर्लभ है जो सब देवों के श्रेष्ठ नारायण की सदा स्तुति करते रहते हैं। ॥३।७।२० विदुरः। ९-सन्तों की सेवा से भगवान मधुसूदन के चरणों में अनुराग का उत्सव होता है । उससे सब पाप और दुःख दूर होते हैं। । ३७ । १९ विदुरः। १०-पण्डितों ने कहा है कि संग तो बड़ा कठिन बन्धन का है । पर सन्तों का संग ता मुक्ति का खुला दरवाज़ा है । सन्त द्वन्द्व सहिष्णु होते हैं, जीवों पर मित्रता करते हैं किसी से शत्रुता नहीं रखते और उनका शील उनका आभूषण है । १२--सन्त किसी दूसरे से प्रीतिभाष नहीं रखते । मेरे ही पर उनका अनुराग है। मेरे निमित्त सकल कर्म को छोड़ते हैं, अपने इष्ट मित्रों को त्याग देते हैं । १३--सन्त मेरी पवित्र कथा सुनते हैं और मेरी कथा कहते हैं । इनको किसी प्रकार के ताप दुःख नहीं पहुँचाते। १४-हे माता ! ऐसे साधुओं का संग देोपरहित होता है। आप ऐसे साधुओं के संग की प्रार्थना करें। वे अन्य संग के दोप के काटने वाले हैं । ॥३।२५। १९-२३ कपिलः। १५-हे अनन्त ! आशीर्वाद दीजिए कि आप के शुद्धचित्त भक्त महात्माओं के साथमेरा संगहो। हे शक्तिमान प्रभा, आपकी कथा अमृत पी कर मैं महा सङ्कटमय संसार-समुद्र को नाँघ जाऊँ ॥ १६-हे प्रभो पद्मनाभ (विष्णु) जो लोग आपके चरण कमल में आसक्तचित्त भक्तों का सत्संग करते हैं वे अपने शरीर की चिन्ता नहीं करते और न शरीर से सम्बन्ध रखने वाले स्त्री-पुत्र-मित्र धनधाम की चिन्ता करते हैं । ४।९।११-१२ ध्रुवः १७--हे मान्यवर ! मैं जब तक जियूँगा तब तक भक्तों की चरणरेणु को अपने माथे के मुकुट में धारण करूँगा ॥ जो इस पैर की धूर को नित्य सिर पर धारण करता है उसका पाप शीघ्र नष्ट हो जाता है । सब अच्छे गुण उसके पास जा पहुँचते हैं । ४।२१। ४३ पृथुः १८-साधुओं का सत्सम दोनों के लिये लाभदायक हैं। उनके परस्पर प्रश्न और उत्तर से सब का कल्याण होता है। १४|११ १९ सनत्कुमार १९-यह आपका अनुग्रह है कि सन्तों का समागम हो जिनका पाप आपके यश के श्रवण से और आपके चरणात्पन्न गङ्गा तीर्थ के स्नान से धो जाता है । जीयों पर उनकी दयालुता है, और घे रागादि रहित और आर्जयादि गुणयुक्त हैं । ४।२४।५८ रुद्रः। ।
( २) २०-२२-माप लोगों का सत्संग किसको नहीं पसन्द है, जिनको संसार से भय है । आप लोग पचित्र कथा का आदर करते हैं। आप से तृष्णा ( लाभादि) की शान्ति पहुंचती है। आप जीवों से पैर नहीं रखते । मापसे किसी को खेद नहीं पहुँचता । संन्यासियों की परम गति नारायण की कथा आप लोग विरक्तों से किया करते हैं । आप तो जगत् के पवित्र करने के लिये जंगम तीर्थ रूप विचरते रहते हैं । ४१३०३५-३७ प्रचेतसः। २३-विद्वानों ने सन्तों की सेवा को मुक्ति का द्वार कहा है । और स्त्रीसङ्गियों के सङ्ग को नरक का द्वार कहा है । महन्त वे हैं जो समदी शान्त-फ्रोध-शुन्य मंत्री. युक्त पौर परहित साधक है। २४-वे दुनियवी बातों में जो लोग लगे रहते हैं उनसे प्रीति नहीं करते । न स्त्री से, न पुत्र से, न धन से, न इन सबसे भरी हुई गृहस्थी से। जितना आवश्यक है उतने से अधिक की चाह नहीं करते ।। ५।५।२-३ऋपमः। २५-जा संसार से नहीं छुड़ा सकता यह गुरु नहीं है, न वह स्वजन है, न यह पिता है, न माता, न वह पति है, न यह देव है। ५।५।१८ ऋपभः। २६-भगवद्भक्तों से मेरा संग होये, धन, धाम, स्त्री, पुत्र, बन्धुजनों पर मेरी आसक्ति न हो। जो संयमी लोग केवल जीवन धारण योग्य जीविका से सन्तुष्ट रहते हैं वे ही सिद्धि को प्राप्त होते हैं न कि इन्दियासक्त लोग। ५।१८।२० प्रहाहादः। २७-सब जीयों में श्रेष्ठ मनुष्य जन्म धन्य है। देवादि अन्य जन्म से क्या लाभ ! जब ऐसे देवादि जन्म पाकर महात्माओं का पचित्र संग न हुआ। २८---यह आश्चर्य की बात नहीं है कि जिसका पाप आपके चरण की धूर से नष्ट होगया है उसकी निर्मल भक्ति नारायण में हो । क्षणमान के संग से मेरा अज्ञान दूर होगया जिस अज्ञान की जड़ कुतर्क पर जमी थी। ५। ।३।२१-२२ रहूगण । २९-अब तक ऐसे निष्किञ्चन महापुरुषों के चरणरज को धारण न करेगा तब तक मनुष्य की युद्धि नारायण की ओर नहीं पहुँचगी। उसी से दुःख का नाश होता है। १।७।५।३२ महाद: ३०-मैं ब्रह्मा से लेकर सब जीवों के अभिलापित आयु, धन, संपदादि विषय- सुखो को नाशमान्जानता हूँ। इन सब को बलवान् काल धूर में डाल देता है। इस लिये मैं इनको नहीं चाहता। अपने सेवकों के बीच मुझ को रखिए, यही चाहता हूँ। ७.९.२८ प्रवादः। ३१ हे नारायण, नारदजी ने मुझ कामी को अपना समझ कर जन्म-मरणरूप सयं-पूर्ण संसार-कूप में गिरने बचा लिया। भला कैसे में आपके भृत्यों की सेवा का ७।९।२८ महाद। त्याग कर सकता हूँ॥
( २२ ) ३२-भक्तों के सत्संग से नारायण के यश की कथा सुनने में आती है । उन कथाओं के सुननेवालों के हृदय में प्रवेश कर नारायण उनके मन के मैल को दूर कर पुनः पुनः तीर्थ करने से केवल देह का मल धो जाता है। सो भक्तों की सेवा किसको न करनी चाहिए ॥ ५।१८।११ प्रह्लादः। ३३-हे ब्राह्मण, मैं भक्तों के वश में रहता हूँ। मैं स्वतन्त्र नहीं हूँ । भक्त साधुओं ने मेरे मन को जीत लिया है । मैं उनका प्रिय हूँ। वे मेरे प्रिय हैं । ११।४।६३ श्रीकृष्णः । ३४-विना मेरे भक्तों के मुझको आनन्द नहीं, लक्ष्मी से भी उतना मानन्द नहीं मिलता, जिनका अनुराग मेरे ऊपर सदा रहता है ॥ भक्तजन मुझको अपनी परम गति मानते हैं। ३५-जो अपने स्त्री पुष, धन, धाम और प्राण को भी छोड़ मेरे शरणागत है उनको मैं कैसे तनँ ॥ ३६-जैसे सती स्त्री अपने पति को वश में लाती है वैसे समदर्शीसाधु मुझ पर चित्त लगा कर मुझे अपने वश में कर लेते हैं । ३७-मेरी सेवा से इतना उनका मन भरा रहता है कि सालोक्य, (१) साष्टि, सामीप्य सारूप्य ये चारों ऋद्धियाँ मिल भी जाँय तो भी नहीं स्वीकार करते । अन्य नाशमान स्वर्गादि की क्या कथा । ३८–साधुजन मेरा हृदय हैं, मैं साधुओं का हृदय हूँ। सिवा मेरे वे और कुछ नहीं जानते, न उनको छोड़ में और किसी को जानें ॥ ९।४।६३-६८ श्रीकृष्णः । ३९-अपना कल्याण जो चाहें वे आप ऐसे भाग्यवान् पुरुषों की सेवा करें। देवता तो स्वार्थी होते हैं। पर साधु स्वार्थी नहीं होते ॥ १०1४८१३० श्रीकृष्ण । ४०-हे नारायण, सन्तों के सत्संग से संसार से छुटकारा होता है। और जब सत्संग हुआ तब आप में भक्ति होती है। आप सब छोटे बड़े के प्रभु हैं और सन्तों की गति हैं। १०। ५१ । ५३ मुचुकुन्दः। (6) सालोक्य - भगवान् विष्णु के साथ एक ही लोक में वास करना यथा वैकुंठ में। साष्टि = भगवत् सम्पत्ति का लाभ कर विभूतिमान् होना। सामीप्य - भगवान् के समीप रहना । सारूप्य = भगवान् का रूप चतुर्भुजादि प्राप्त करना । सायुज्य - भगान् में मिल जाना-इसमें भक्त का पृथक् भाव नहीं रह जाता । उपासक और स्पास्य एक हो जाते है । इस सायुज्य को वैष्णव भक्त नहीं चाहते । ये इष्टदेवता विष्णु से पृथक रह फर सदा सपासना करना चाहते हैं। । - ( २३ ) ४१-जलमय नधादि (१) तीर्थ नहीं है पार न मिट्टी पर न पत्थर की मूर्तियां देवता हैं । वे बहुत दिनों में पवित्र कर देते हैं पर साधू तो दर्शन ही से पवित्र कर १०। ४८॥३१॥१०1८९ ११ श्रीकृष्ण । ४२- हमारा जन्म सफल हुआ कि योगेश्वर का दर्शन मिला जो कि देवताओं को दुर्लभ है ॥ - ४३-जिनके नपश्चर्या का पुण्य थोड़ा है। जो लोग मूर्चि में देग्युद्धि' रखते हैं और उनको पूजते हैं ऐसे क्षुद्र तपस्वियों को सन्तों का दर्शन, स्पर्शन, नमस्कार, चरगा. पूजा यह सब सौभाग्य कहां से मिले। १०१८४-९-१० श्रीकृपणः । ४४-न सूर्य की उपासना से न चन्द्र, तारा, पृथ्वी, जल, आकाश, वायु, वाक, मन, इन सब की उपासना से भेद बुद्धिवालो का पाप दूर होता है। पर विद्वान् सन्त जन के क्षण भर की सेवा से वह भेदबुद्धि का दोष मिट जाता है । ४५-यात, पित्त, श्लेष्मात्मक देव में जिस की आत्मवुद्धि है। स्त्री पुत्रादि में स्वथुद्धि, मिट्टी की मूर्ति में देवबुद्धि, और जल में तीर्थ-बुद्धि है पर जिसकी भावना शान पूर्ण सन्तों में ऐसी नहीं है यह बड़ा गधा है। १०।८४।१२-१३ श्रीकृष्णः । ४६-शान्त ब्रह्मनिष्ठ विरक्त पवित्र साधु पाप को हर लेते हैं । उनके अङ्ग के स्पर्श पाप नष्ट होता है क्योंकि उनके हृदय में पाप के नाश करने वाले नारायण ९/११६ भगीरथः। ५७-जीवों के साथ देवनापों का बर्ताव उनके सुख और दुःख दोनों के लिये होता है । पर आप सरीखे साधुनों का बर्ताव तो केवल सुख ही के लिये होता है उन्होंने अपने प्रात्मा को भगवान को अपण कर दिया है ।। ४८-जो मनुष्य देवतामों की जैसी सेवा करेगा वैसे ही चे उनके साथ बर्ताव करेंगे। जैसे छाया घटती बढ़ती है वैसा देवतामों का अनुग्रह और निग्रह की घटती बढ़ती पूजकों के कर्मानुसार होती है । पर साधु ता दीनदयाल होते हैं । - विराजते हैं। दुर्लभ भगवान के प्रिय भक्तों का दर्शन है । ४१-क्षण भर में नाशमान मनुष्य-देह बड़ा दुर्लभ है । और उससे भी बड़ा ११।२।२९विदेहः॥ ५०-५६-~म योगकिया, मसापयशान, न धर्माचरण, न घेदपाठ, नतपश्चा, न वैराग्य, न तलाव बापली इत्यादि का खुदवाना, धर्मशालादि का बनवाना, पानादि (१) इस श्लोक का दूसरा अर्थ ऐसा भी किया जाता 1 क्या जलमय नद्यादि तीर्थ नहीं है। (अर्थात् ही है ) क्या मिट्टी और पाषाण की मूर्तियां देवता नहीं है (हां है ) पर वे विलम्ब में पवित्र करते हैं । साधु तो दर्शन मात्र ही से पवित्र करते है । साधुयों की स्तुति पर वह श्लोक है न कि तीथ' की निन्दा पर। शास्त्रियों का सिद्धान्त यह है कि जब एक की स्तुति से दूसरे की उपेक्षा की जाती है तब यह न समझना चाहिए कि दूसरे की निन्दा की गई है किन्तु पहले की प्रशंसा ही का उद्देश्य है।
( २४ ) बागों का लगवाना, न व्रत, न यज्ञ, न मन्त्र यन्त्र, न तीर्थ, न यम नियम, मेरे चित्त को खाँचता है जैसा कि सकल संग नाशक सत्संग खींचता है। सत्संग हो से दैत्य, यक्ष, राक्षस, पक्षी, पशु, गन्धर्व, अप्सरा, सिद्ध, नाग, चारण, विद्याधर और मानुप जातियों में वैश्य, शूद्र पौरनीच जाति तथा स्त्रियां और रजोगुण और तमोगुण स्वभाव के हर तरह के जीव सबयुग में मेरे चरण को पहुंचते हैं। वृत्रासुर, प्रह्लाद, वृषपर्वा, बलि, बाणासुर, मय दानय, विभीषण, सुग्रीव, हनुमान, जाम्यवान् , गजेन्द्र, जटायु, बनिया तुलाधार, व्याध, कुबजा, व्रज की गोपियां, ब्राह्मण की स्त्रियाँ, और और सब लोग, इन्होंने न वेद पाठ किया था न पण्डितों से विद्या पढ़ी थी, नतपस्या की थी, ये सत्संग ही से मेरे पास पहुंचे थे। ११ । १२ । १-७ श्रीकृष्णः । ५७--अतएव बुद्धिमान को चाहिये कि दुःसंग को तजे, सत्संग को लेधे । सन्त ही अपने उपदेश से मन के भक्ति के विरोधभाव को काट सकते हैं। ११।२६ १२६ श्रीकृष्णः । ५८–यदि कोई जीव कामी और लोभी दुष्टों के राह में चले तो नरक को जायगा ॥ ५९-जिन के संग से सत्य, शौच, दया, मौन, बुद्धि, लक्ष्मी, लजा, यश, क्षमा, शम, दम और सौभाग्य का नाश होता है। ६०---ऐसे अशान्त मूढ़ स्त्रियों के वशीभूत, शोचनीय, देहाभिमानी, असाधु के साथ संग न करे। ३। ३१ । ३२-३४ श्रीकृष्णः । ६१-जैसे अग्निदेव के आश्रय करने से शीत का भय और अन्धकार दूर हो जाता है वैसे ही साधुओं की सेवा करने वाले को संसार-भय और अज्ञान का अन्धकार नष्ट हो जाता है। ६२-जैसे जल में वूड़ते हुए के लिये अच्छी नौका वैसे ही संसार-समुद्र में बूड़ते हुए को शान्त ब्रह्मज्ञ सन्त बड़ा आश्रय होते हैं । ६३-अन्न जीवों का प्राण है, दीनों का शरण में हूं', मरने के पीछे मनुष्यों का धन धर्म है। और सन्त संसार से भय खाये लोगों के शरण हैं। ६४-सन्त आंख को अन्तष्ठि देते हैं । सूर्योदय से तो बाहर की वस्तु का प्रकाश होता है । सन्त तो देवता हैं, मित्र है आत्मा हैं और परमात्मा भी हैं । ११ । २६ । ३१-३४ श्रीकृष्ण । इति द्वितीय विरचन। - अथ तृतीय विरचन। भक्ति-विभाग प्रकरण । १-२-विष्णु का यश श्रवण, कीर्तन, स्मरण, चरणसेवा, पूजा, चन्दन, दास्य, सत्य, आत्मार्पण यह नौ प्रकार की भक्ति विष्णु में अर्पण की जाये तो उसको में अच्छा अध्ययन समझता हूँ। ७।५।२३-२४ प्रहादः।
( २५ ) ३-उसने (राजा अपभ देव ने) कृष्ण के चरण-फमल में अपने मन को लगाया नारायण के यश के वर्णन में अपने पाप्य को लगाया । विष्णु मन्दिर की सफाई में अपने हाथ को लगाया । नारायण की शुभ काथा के श्रवण में अपने कानों को लगाया ॥ ४-५-नारायण की मूर्ति और मन्दिर के दर्शन में नेत्रों को लगाया । नारायण के सेवकों की सेवा में अपने देश को लगाया । नारायण के चरण कमल के सुगन्ध के सूंघने में अपनी नासिका को लगाया | उनके नवेद्य के तुलसी में जिता को लगाया। नारायण के मन्दिर की यात्रा में अपने पैरों को लगाया। विष्णु के चरण यन्दन में अपने शिर को लगाया। माला चन्दनादि फा धारण दास्य के कारण से किया न कि भोगेच्छा से, इस प्रकार किया कि जिससे उसकी भक्तिभगवद्भक्तों की नाई निष्काम है ॥ ९।४। १८-२० शुकः । ६-नारायण का स्मरगा, कीर्तन, कथा श्रवण, सेवा, पूजा, चन्दना, दास्य, सत्य, आत्मार्पण, यह नै प्रकार की भक्ति करनी चाहिये । ७।११। ११ नारदः। ७-हृदयस्थ भगवान् असंख्य जन्म का पाप नष्ट कर देते हैं जब उन के यश का श्रवण, उनका ध्यान पूजा या सत्कार होता है । ८-जो जन तुम्हारी लीला को सुनते हैं, कीर्तन करते हैं, गान करते हैं और इन सब बातों से आनन्द उठाते हैं, वे शीघ्रही तुम्हारे चरण कमल का दर्शन पाते हैं। और फिर उनका संसार का आवागमन छूट जाता है । ९-हे नारायण ! मैं आप के चरण कमल के सेवकों का दास वारंवार होऊँ । आप प्राणनाथ हैं, आपके गुणों का मेरा मन सरण करता रहे । मेरी वाणी उनका कीर्तन करती रहे और मेरा देव आपकी टहल (सेवा) करे ॥ ६। ११ । २४ वृत्रः। १०-श्रीकृष्ण के यश के श्रवण से असंख्य संकटों का नाश होता है। और उनके चरण कमल की सेवा का अनुराग तो अवश्य ही मेरे दुःखों को नष्ट कर देता है । ३।७।१४ मैत्रेयः। ११- नारायण के गुण गान करते हैं अथवा सुनते हैं या नारायण के चरण को हृदय में रखते हैं । उनको मरण काल में भी भय नहीं होता । १। १८१४सूतः। १२-नारायण की शुभ कथा के श्रवण, कीर्तन और मनन को अनुक्षण बढ़ाने से से 'मनुष्य चैकुंठ को जाते हैं । वे अजेय यम को भी पराजय कर मोक्ष लाभ करते हैं। राजा लोग भी इसी लाभ के कारण अपने महल छोड़ कर वनयासी होते थे। १०।९०१५० शुकः। १३--नारायण ने जो असंख्य सृष्टि, स्थिति और संहार की लीला की है उनको जो श्रषण करता है और आनन्द पाता है उससे उसकी भक्ति भगवान् में होती है। और मोक्ष होता है। १०। ६१।४५शुका। १४-क्या डर यदि आवागमन हो, या अपने पाप से नरकवास हो । यदि आप के चरणकमल में मेरा चैसा चित्त लगे जैसा भैारा फलों में रमता है । और यदि ( २६ ) मेरी वाणी की शोभा तुम्हारे गुणगान से वैसी बढ़े जैसी तुलसी की शोभा आप के चरण पर रखने से बढ़ती है। और यदि आप के गुणों से मेरे कान भर जाया करें। ३।१५। ४९ कुमारः। १५-हमारे मन की वृत्ति कृष्ण के चरण-कमल में लगी रहे। हमारी पाणी उनके नामों का कीर्तन करे और हमारा शरीर उनके वन्दनादि कामों में लगे॥ १०।४७।६६ नन्दादयः । १६-हरि के यश को गाने से और सुनने से जो भक्ति पैदा होती है उस भक्ति से आत्मा की शुद्धि जितनी होती है उतनी व्रतादि से नहीं होती। ६।३।३२ यमः। १७-मेरी पवित्र कथा के श्रवण से और कीर्तन से ज्यों ज्यों मन की शुद्धि होती है त्यो त्यों मन अति सूक्ष्म आध्यात्मिक वस्तु देख सकता है। जैसे अंजन के लगाने से नेत्र सूक्ष्म पदार्थों को देख सकता है । ११ । १४।२८ श्रीकृष्णः । १८-नारायण के यश के सुनने से और गाने से अल्पकाल में भगवान् भक्त के हृदय में प्रवेश करते हैं। २। ८।४ परीक्षित् । १९-जैसे सूर्य अन्धकार को दूर कर देता है और वायु मेघ को, वैसे नारायण के गुणगान करने से वे मनुष्यों का पाप दूर कर देते हैं। १२ । १२॥ ४८ सूतः। २०-अतएव हे परीक्षित् जो अभय को चाहता है उसको चाहिए कि सब जीवों के आत्मा परमेश्वर के गुणों का श्रयण करे, कीर्तन करे और स्मरण करे॥ २।१।५ शुकः। २१-जो आनन्द आप के चरण-कमल के ध्यान से होता है या कीर्तन के श्रवण से होता है वह आनन्द ब्रह्मशान की दशा में नहीं होता। भला वह आनन्द उनको क्योंकर मिल सकता है जो यम के खड्स के काटे गये विमान पर से गिर जाते हैं (१) २२-चक्रपाणि (नारायण) के शुभ लीला कम्मा को सुन कर और लजा को छोड़ उनके विभूत वाचक नामों का संकीर्तन करते हुए असंग विचरे ॥ ११।२।३९ कविः। २३-जहाँ यदुपति श्रीकृष्ण की कथा का श्रवण नहीं होता जिस से राक्षसों का नाश होता है वहाँ विघ्नकारी राक्षसादि उपद्रव मचाते हैं। १०।६।३शुकः। २४-है दूतगण उनको ! पकड़ लामो जिनकी जिह्वा भगवान् का नाम नहीं लेती और जिनका चित्त भगवान् के चरण-कमल का ध्यान नहीं करता। जिनका शिर कृष्ण का नमस्कार एक बार भी नहीं करता। ६।३।२९ यमः। २५ हे सूत, मनुष्य के दोनों कान केवल बिल हैं जो हरि-गुणगान नहीं सुनते पौर जिता में ढकी की नाई है जो हरि की कथा नहीं गाती॥ (१) जो मनुष्य दानादि पुण्य फर्म से स्वर्ग में जाते है उनका स्वर्गवास कुछ दिन के लिये होता है। उनको फिर स्वर्ग से गिर जाना पड़ता है । पर भमों का चैकवास सदा के लिये होता है ।
( २७ ) २६-और माधा एक घोझा ही है जो प्राध्या को नमस्कार नहीं करता। भार हाय तो मुर्दे का है जो राणा का टहल न करे, चाहे सोने के कड़े से शोभायमान क्यों न हो। -- और माँ तो मार के पंख की चांद का सा है जो विपशु की मूर्तियों का दर्शन नहीं करता पीर पर तो काठ का सा है जो विष्णु मन्दिरों की यात्रा नहीं करते। २८-जो मनुष्य विष्णु के चरण की रेणु को मत्तया पर धारण नहीं करता यह जीता तो है पर मुर्दा है। और जो विष्णु के चरण की तुलसी का गन्ध नहीं सूंघना वह भी जीता हुआ मुर्दा है। २।३।२०-२३ शौनकः । २९-चाणी तो वही है जो उसके गुणों को गाती है। और हाथ यही जो हरि की सेवा करे । और मन ही जो चराचर के अधिष्ठाता का स्मरण करता हो । पौर कान यही जो उनकी पवित्र कथा सुने । ३०--और मत्तक भी वही है जो हरि के दोनों प्रकार के स्वरूप का नमस्कार करे । अर्थात् विष्णु मूर्ति को पौर विष्णु भक्तों को। और अखि वही जो विष्णु का दर्शन करे । और देह के अङ्ग यही हैं जिन में विष्णु के अधया भत्तों के चरणामृत का १० । ८०1३-४ परीक्षित् । ३१-नारायण के गुण गाने से मनुष्य का बड़ा लाभ है । विद्वानों से कही गई भगवद् कथा का सुनना महाफलदायक है । ३२-इस लिये गोविन्द का सुन्दर माहात्म्य सुने और गाये। उससे आनन्द मिलता है । सुनने वाला रातार्थ होता है इसमें कुछ सन्देह नहीं । हरिभक्ति सुधादये । ८।३ नारदः। इति तृतीय विरचन॥ सेधन हो। ३।६।३३ मैत्रेयः। अथ चतुर्थ विरचन भगयत्-कथा-श्रवण-प्रकरण १-श्रीकृष्णजी जो सत्र के हृदय में घास करते हैं और सत्पुरुषों के सुहृदू हैं अपने यश की कथा के सुनने वालों के पाप को दूर कर देते हैं। उनकी कथा का श्रवण और कीर्तन पवित्र कर देता है । ११२।१७ सूतः। २-जो जन सन्तों के प्राणस्वरूप भगवान् श्रीकृष्ण के कथाअमृत से अपना कान भरलेते हैं घे अपने विषयवासनादूपित हृदय को पवित्र करते हैं। और हरि के चरण कमल को पहुंच जाते हैं । २१२।३७ शुकः। ३- जो धर्मानुष्ठान नारायण के यश की कथा में अनुराग पैदा नहीं करता यह वृथा परिश्रम है॥ १।२।८ सूतः।
४-यद्यपि अजित आप को दूसरा कोई तीनों लोक में जीत नहीं सकता तथापि ज्ञानलाम करने में परिश्रम त्याग कर जो लोग अपने स्थान में बैठ कर सन्तों के मुख से आपकी कथा के श्रवण में कर्म, वचन और हृदय से लगे रहते हैं वे आप को वशीभूत कर लेते हैं । १०।१४।३ब्रह्मा। ५-हे भगवान्, जो आप के चरण का शरण लिया है और जिनको आप के कीर्तन में रस मिला है वे सन्त मोक्ष को भी कुछ नहीं गिनते । और अन्य पद की कौन बात जिससे आप की प्रसन्नता न हो। ३।१५। ४८ कुमारः। ६-ऐसा कौन है जो आत्मशुद्धि की इच्छा करता है पर भगवान् के यश का श्रवण न करे जिनके सबकर्म प्रशंसनीय है। इससे कलियुग का पाप नष्ट हो जाता है ॥ १।१।१६ ऋपयः। ७-कान के रास्ते से प्रवेश कर भक्तों के हृदय-कमल में पहुंच कर श्रीकृष्ण सब काम क्रोधादि मलों को ऐसा साफ कर देते हैं जैसा शरद ऋतु जल साफ़ कर देता है। २।८।५ परीक्षित् । ८-हे पूज्य ऋपभदेव दुष्ट मनुष्यों के हृदय की शुद्धि विद्या, वेदाध्ययन, दान, तप, योग, क्रियादि, से वैसी नहीं होती जैसी कि आप के यश के श्रवण से भक्ति के बढ़ने से ।। २।८।५ परीक्षित् । ९-सिवाय हत्यारा चण्डाल के और कान मनुष्य नारायण के गुणों के श्रवण से मुँह मोड़ेगा। ऐसे कान के सुख देने वाले गुणों को निष्काम सन्तजन गाया करते हैं । संसार से छुड़ाने का यही पौषध है । १०।१।४ परीक्षित् । १०-ऐसा कौन रसज्ञ है जो सन्तों के शरण दाता हरि-की-कथा से अघाय जावे ॥ शिव ब्रह्मादि योगेश्वरों ने भी जिस निर्गुण के गुणों के अन्त का पार नहीं पाया। १।१८। १४ ऋषयः। ११-किस संसार के दुःस्त्र से क्लिष्ट मनुष्य को हरि कथा श्रवण में अनुराग न होगा। हरि-कथा-श्रवण से ऐसा ज्ञान होता है जिससे मनुष्य संसार-समुद्र के भंघरों को पार हो सकता है। चित्त प्रसन्न हो कर चिपयों का संग नहीं करता, मोक्ष का मार्ग जो भक्तियोग है उसको प्राप्त होता है। २।३।१२ शुकः । १२-सूर्य उदित होकर पौर अस्त होकर मनुष्य के आयु को घटाते हैं । जो समय नारायण की कथा-श्रवण से नहीं बीतता वह वृथा ही नष्ट जाता १३-क्या वृक्ष नहीं जीकर खड़े रहते, क्या लोहार की भाथी हवा भरकर उसे बाहर नहीं फेंकना, क्या ग्राम के पशु नहीं खाते और मैथुन नहीं करते ॥ १४-जिस मनुष्य के कान में श्रीकृष्ण की कथा का प्रवेश नहीं हुआ वह कुत्ता, शूफर, ऊँट, गधा पेसे पशुओं के समान है। २। ३ । १७-१९शौनकः । १५-में उन अशानियों के लिये शोक करता हूं जो पापी हरि-कथा-श्रवण से विमुग रहते हैं। घे शोचनीय हैं (उनके लिये शोक करना चाहिये) क्योंकि ये वृथा चलने में योलने में और चिन्तन में लगे रहते हैं । उनके प्रायु को हर क्षण काल दररदा ॥ ३।५।१४ विदुर । ॥
। (२९) १६-जो लोग हरि की लीला को नहीं सुनते पर मसि-मष्ट फरने वाले कथा को सुनते हैं। वे वैकुंठ को नहीं जाते। उन पुण्यघातक कथा के सुनने से दुर्भाग्य मनुष्य नरक के अन्धकूप में गिरते हैं । ३११५/२२ ग्रहा। १७-है भगवा, आपके कथामृत के पीने से मनुष्यों की मति स्वच्छ होती और भक्ति बढ़ती है। और शान वैराग्य प्राप्त होकर धैकुंठ को सहज ही पहुँचते हैं । ३1५।४४ देवाः। १८--जो मनुप्य आपकी कथा से भरे हुये कान से आपके चरण-कमल का रस पीते हैं और भक्ति से आपके चरण की सेवा करते हैं उन अपने भक्तों के हृदय से आप नहीं निकल जाते ॥ ३।९।५ प्रहा। १९- जैसे कोई हाथी दावानल से जरा हुआ पियासा होकर नदी में घुल जाता है और नहीं निकलता वैसे यह संसार-ताप से जरा हुआ तृपित मन आपके कथामृत की सरिता में प्रवेश कर और प्रदानन्द को पीकर संसार के ताप को छोड़ कर नहीं निकलना चाहता है २०-हे प्रभो! आप ऐसे बढ़े दाता से विवेकी जन उन चीज़ों को क्यों मांगे जो नारकी देहाभिमानी जीयों का भी है । हे मोक्ष के दाता मैं उन घरों को नहीं मांगता॥ २१-मैं तो उस मोक्ष को भी नहीं चाहता जहां आपके चरण-कमल का सुगंध नहीं है, जो सन्तों के हृदय से निकल कर उनके मुख के राह से बाहर होता है । मुझ को तो यह वर दीजिये कि मेरे हज़ार कान है कि मैं आपके यश को सुना २२-आपके चरण-कमल का सुगन्ध वायु सन्तों के मुख से निकल कर कुयो- गियों को याद दिलाता है जो सत्य मार्ग भूले हैं । मुझको आपके यश श्रषण को छोड़ दूसरे वर का प्रयोजन नहीं । २३-हे सुयश ! जो मनुष्य एक बार भी सन्तों के संग आपके शुभ यश को सुनता है यह यदि पशु न हैतो फिर उसे छोड़ नहीं सकता। जिस यश को लक्ष्मी ने सकल गणेां को अपने पास इकट्ठा करने के लिये पसन्द किया था । ४।२०। २३-२६ पृथुः । २४--उस सन्तों के समागम में भक्तों के मुख से ध्वनित हरि के यश की धारा चारों और बहती है। उस धारा को जो अपने कानों से एक चित्त से अधाय के पीता है उनको भूख पियास, भय और शोक नहीं छूने पाते । २५-इस स्वाभाविक क्षुधादि उपद्रवों से दुःखी होकर मनुष्य नारायण के कथा- मृत में अनुराग नहीं करते। ४।२९।४०-४१ २६-यह असह्य भूख और प्यास मुझको नहीं सताती है जब मैं आपके मुखा- रविन्द से टपकता हरि कथामृत को पी रहा । (१) १० ११ । १३ परीक्षित् । (१) अर्जुन के पौध राजा परीक्षित ने सात दिन तक अन्न जल छोड़ कर भागवत श्रवण किया भा। उसी के अनुकरप से भागवत का सप्ताह-पाठ थान सा इस देश में चला पाता है। 1 २७-है विग्रगण ! आप और गंगा माई जाने कि मैं नारायण के शरणागत होकर उनको हृदय में धारण करता हूँ। मुझको कुछ परवाह नहीं चाहे ऋषि का भेजा हुआ कोई छली तक्षक (१) मुझको काटे । आप विष्णु की कथा गाइये ॥ १। १९ । १५ परीक्षित् । २८-जब कि यशस्वी सन्तों के गुणों की कथा श्रवण कर आनन्द होता है तब श्रीवत्सधारी नारायण की कथा का क्या कहना। ३।१९।३१सूतः। २९--इस लिये हे महाराज ! गोविन्द की पवित्र कथा श्रवण करो ।। ३०-आपके मुख से निकला हरि-कथा-मृत के सेवन से मेरी तृप्ति नहीं होती। यह कथामृत संसार के दुःख से तपे हुए मनुष्य के लिये महापध है। ११ । ३।२। विदेहः। ३१-नाना दुःख से क्लिष्ट होकर जो अपार संसार-समुद्र के पार जाना चाहते हैं उनके लिये और दूसरी नाव नहीं हैं सिवा नारायण के यश श्रवण के ॥ १२।४।४० शुका ३२-जो सन्तों के हृदय से मुख की राह से निकला आपके चरण-कमल का रस अपने कानों से पीता है उनको भला अशुभ कहां। हे प्रभो! यह जीवों के जन्म मरण, पैदा करने वाली अविद्या को ध्वंस कर देता है। १०। ८३ । ३ युधिष्ठिरः। ३३–आप की अमृत कथा और आप के चरण से निकली धारा (गंगा) तीनों लोक का पाप का नाश करने में समर्थ हैं। पुण्यात्मा लोग इसी कारण कानों से तो वेदोक्त आपके यश को श्रवण करते हैं । और गंगा को अंगों से स्नानाचमनादि से दोनों तीर्थों का सेवन करते हैं ११। ६ । १९ देवाः। ३४-हे ब्रह्मन् ! आपकी लीला मनुष्यो को कल्याणकारी है। लोग उस लीला के कथामृत को पीकर दूसरी इच्छा नहीं रखते ॥ ११।६।४४ उद्धवः। ३५-हे योगीश्वर ! हम कर्ममार्ग में भटक रहे हैं। तुम्हारी कथा से तुम्हारे भक्तों के साथ चार अज्ञानान्धकार के पार उतर जायेंगे। १२।६।४८ उद्धवः । ३६-तब तक कर्मकाण्ड करे जब तक वैराग्य का उदय न हो। अथवा जब तक तुम्हारी कथा के श्रवण में श्रद्धा उत्पन्न न हो । ११ । २०१७ श्रीकृष्णः । । ॥ (१) राजा परीक्षित् मृगया करने को किसी समय गये थे। थके पियासे राजा ने वन में एक मपि को देखा। वे ध्यान में मग्न थे। ऋषि से राजा ने जल मांगा। वे नहीं बोले। राजा ने मारे क्रोध के उनके गले में एक मरे पि को, जो वहां पड़ा था, माला की नाई पहिरा दिया। नपि को कुछ सबर नहीं। उस आश्रम के लड़कों ने उस ऋपि के बेटे से जाफर वहा कि तेरे दाप की यह दुर्दशा हुई है । ऋपि- पुग्न ने शाप दिया कि जिसने मेरे पिता का यह अपमान किया है उससे सात दिन में तक्षक सांप काटेगा। इस बात को सुन राजा गगा के तट पर पेठ निजल उपवास कर भागवत सुनते हुए प्राण छोड़ने में तयार रहे । अन्त में तक के काटने से चैकुठ सिधारे ॥
(३१) ३७-इस यज्ञकर्म में जिस के करने से हमारा शरीर धूम से धूमिल हो गया है पर जिस की सफलता का निश्चय नहीं है गोविन्द के चरण-कमल का मीटा रस हम लोगों को आप भर पेट पिलाते हैं। १११८१२शौनकः। ३८-जो मनुष्य बहुत दिन परिश्रम करके घेदादि का अध्ययन करते हैं उस का प्रयोजन यही कहा गया है कि भगवद्भक्तों के मुख से नारायण के गुणों का श्रवण ३।१३।४ विदुरः। ३९--उसने ( राजा पृथ) देह को आत्मा समझ फर इस अशान को नष्ट कर डाला । तब उसे प्रारमशान हो गया। सिद्धियों की कुछ इच्छा न रह गई। और जिस तर्कादि विचार से अपने संशयों को काटा था उस को भी छोड़ बैठे। तब तक योगादि सिद्धि से प्रमाद ही है जन तक कृष्ण कथा में अनुराग न किया है। (१) । ४। २३ । १२ मैयः। ४०-आप का कथामृत दुःपियों को जिला देता है । पाप को नष्ट करता है । सुनने सेकल्याण होता है। कवि लोग घेसी प्रशंसा करते हैं। इस को पाकर पृथ्वी में जो फैलाते १०1३१ । ९ गोप्यः। ४१-यह कुछ असम्भव नहीं है कि आप के दर्शन से सब पाप का नाश हो जाता है जब केवल नाम के एक घार श्रवण करने से चाण्डाल भी मुक्त हो जाता है । ६११६ । ४४ चित्रकेतुः । ४२-इस लोक में सिवाय पशु के और ऐसा कौन है जो पुरुषार्थ के तत्त्य को जान कर सब प्राचीन कथाओं में संसार का छुड़ाने वाला भगवत कथामृत को कानों से पीकर फिर उससे मुंह मोड़ ले ॥ ३।१३। ४९ मैत्रेयः। ४३-जा विष्णु के कथामृत को छोड़ असत् कथा सुनते हैं उनकी अहष्ट फूटी है । ये अच्छे पदार्थ को छोड़ कर सूकर की नाई विष्ठा खाते हैं । ३॥ ३२॥ १९ फपिला । ४४-हरिकथा के अनुक्षण गाने से अमंगल का विंस हो जाता है। जो कृष्ण में शुद्ध भक्ति को चाहता है वह उनकी कथा को सुना करे । १२।३। १५ शुकः। ४५-जो मनुष्य भगवत् पद पाने की चाह रखता है उस को चाहिये कि भग- वान् ने जो धर्मरक्षा के लिये शरीर धारण किया है उस श्रीकृष्णावतार की लीला को सुना करे। जिस के सुनने से कर्म छूट जाता है । १०।१०। ४९ शुकः। है ये बड़े दाता है। इति चतुर्थ विरचन॥ (१) राजर्षि पृथु के वर्णन में मैत्रेय जी की उक्ति ।
( ३२ ) । अथ पञ्चम विरचन । भगवत्-कीर्तन-प्रशंसा प्रकरण । १-कवियों ने यही निश्चय करके कहा है कि नारायण का गुण कीर्तन मनुष्यों के तप, शास्त्राध्ययन, यज्ञ, स्वाध्याय, पाण्डित्य और दान का अवश्यम्भावी फल है। १।५।२२ नारदः। २ वह वाणी किस काम की जो नारायण के गुणवर्णन में न बोली जाय, ऐसी वाणी बड़ी निकृष्ट है । वही कथा सत्य, मंगलकारी और पवित्र है जो भगवान् के गुण को प्रकाश करे॥ ३-नारायण का यशोगान रमणीय है । नित्य नूतन सदा मन का उल्लासकारी है । शोकसागर का सुखाने वाला है । १२ । १२॥ ४९-५० सूतः। ४–चार संसार में गिरा हुआ मनुष्य जब विवश हो कर नारायण का नामाचा रण करता है तब उसी समय बन्धन से छूट जाता है। उस नाम से तो यम भी डरते हैं। १।१।१४ शौनकादयः । ५-चाहे सुन्दर रचना से रचित कथा कैसी भी क्यों न हो यदि उसमें नारायण के जगत् के पवित्रकारी यश का वर्णन न हो तो उस अपवित्र काकतीर्थ में मानसरोवर के हंस नहीं रमते (१)। वे तो सुन्दर स्थान के वासी हैं ।। १५। १०-११ नारदः। ६-वही वाक्योच्चारण लोगों को पापनाशक है जिसमें हरि के नाम और गुण आते हैं। चाहे वह वाक्यरचना असंस्कृतादि दोपयुक्त भी हो तो क्या। उसी को साधु लोग सुनते हैं, रटते हैं, गाते हैं । -जो भगवद गुण कथन को छोड़ दूसरी बातों को कहना चाहता है और नाना नाम रूप का वर्णन करता है उसकी बुद्धि एक ठिकाने नहीं लगती जैसेझड़ तूफान की मारी नाव एक जगह नहीं ठहरती ॥ १। ५। १४ नारदः। ८-नारायण ( जिनका चरणही तीर्थ है ) अपने यश का सुनना बहुत प्रिय समझते हैं। जब मैं गान करता हूँ तब मानों गुहराये गए की नाई शीघ्र हृदय में उप- स्थित होकर दर्शन देते हैं । १।६।३४ नारदः। जो मनुष्य निर्भय होने की इच्छा करता है अर्थात् मुक्त होना चाहता है वह नारायण के बल, वीर्य और और:गुणों की कथा सुना करे । १। १८। १० सूतः। १०- हे राजन! हरि का नाम गान इन सभी के लिये विहित है जो सकाम है पार भय से मुक्त होना चाहते हैं, जो संसार के दुःख से खिन्न हुए हैं और योगी और शानी हैं। २।१।११ शुका। (१) अलङ्कारादि से परिपूर्ण परन्तु भगवद् गुणगान जिपमें नहीं है ऐसी कविता सन्तों को नहीं रुचता ॥ . ९- (३३ ) ११-विषय-भागेच्य में जिनका चित्त व्याकुल रहता है उनके लिए परिलीला- कीर्तन संसार-समुद्र के उतरने की नौका है। ११६।३५ नारदः। १२-जो लोग मृत्यु समय मै विवश होकर नारायण के गुण और फार्म के पाचक नामों का कीर्तन करते हैं घे घदुत जन्म के पापों से छूट कर ग्रह को पहुँचते है। मैं उस अजन्मा देव का शरण लेता हूँ। ३।१।१५ प्रह्मा। १३-यह अजामिल कोटि जन्म के पापों का प्रायश्चित्त कर चुका है। जब कि मरते समय विवश होकर उसने फाल्याणकारी हरि नाम का उच्चारण किया है । १५-जम इसने नारायणाय (२) इस चाफ्योधारण में हरि के चतुरक्षरी (१) नाम को लिया था तभी इस पापी का पापनाशक प्रायश्चित्त हो चुका था। १५-चोर, शराबी, मित्रद्रोही, ग्रहायाती, गुरुनोगामी, स्त्रीहत्या, राजहत्या, पितृहत्या, और गोहत्या के करने वाले पौर सम तरह के पातकी भगवान् का नाम लेनाही इन सब पापियों का प्रायश्चित्त है। कारण यह है कि उच्चारण करने वाले की और हरि का चित्त झुक जाता है । १७-न वेदोक्त प्रायश्चित्तों से, न प्रतादि से पापी उतना गुद्ध होता है जितना हरिनामोच्चारण से। प्योंकि नामाधारण से भगवद् गुण का ज्ञापन प्रचार होता है। २८-प्रायश्चित्त सम्पूर्ण रूप से शोधक नहीं होता। क्योंकि प्रायश्चित्त के करने के पीछे फिर भी कदाचित् कुमार्ग को मन दौड़ता है। अतएव जड़ से पाप नष्ट करना चाहे तो हरि गुण गावे । हरि नाम हृदय को शुद्ध कर देता है। १९-इस अजामिल को मत ले जाओ। इसने मरते समय हरिनाम का उच्चारण किया था। २०-किसी के नाम लेकर पुकारने से या हँसो से या गीत गाते समय पद के भर देने से या किसी को तिरस्कार में भगवान् विष्णु का नामोच्चारण सब पापों को हरता है । यह शास्त्रोक्ति है ।। २१-गिरने पर फिसलने पर या देह के किसी अंग के टूट जाने पर किसी अन्तु से काटे जाने पर या ज्वरादि से दुःखी होकर या चाट खाकर विवश होकर हरि का नाम बोल उठे तो मनुष्य पाप का क्लोशन पायेगा। । {१) अजामिल की संप कथा यह है कि वह जाति का बाहाण था पर दुराचारी था। चोरी और डकैती करता था। शूद्ध औरत के गर्भ से उसका लड़का भी हुश्रा या जिसका नाम नारायण रस्सा था (२) मरते समय अजामिल ने लड़के को उसका नाम पुकार कर गुहराया । प्राण छूटने पर यम- दूतों ने उसे ले जाना चाहा पर नारायण इस शब्द के उच्चारण के कारण वह यमदूतों के हाथ से छूटा । श्रष्टाचरी मन्त्र में नारायणाय चतुर्थ्यन्त पद पाया है। नारायण श्राप ऐसे दो पद भी निकाल सकते हैं उसका यह अर्थ है कि हे नारायण श्राथो! इस घास्य में चतुरदरी मन्त्र भी श्राही गया।
(३४) २२-महर्पियों ने भारी पापों का बड़ा प्रायश्चित्त और छोटे पापों का हलका प्रायश्चित्त समझ बूझ कर रक्ता है । २३-उन प्रायश्चित्तों से तपश्चर्या और व्रतादि से वे पापछूट जाते हैं। पर अधर्म से दूपित हृदय साफ़ नहीं होता। वह तो नारायण के चरण की सेवा ही से पवित्र होता है । २४-जैसे आग इंधन को जारती है वैसे नारायण के नाम का कीर्तन चाहे जान कर करे चाहे अनजान कर करे मनुष्य के पाप को भस्म कर देता है ॥ २५-जैसे कोई वीर्यवान् औषध किसी मनुष्य को एकाएक दिया जाय जो उसके गुण को नहीं जानता तब भी उसका फल होता है ऐसेही मन्त्र की भी शक्ति कही गई है। ६।२।७-१९ विष्णुदतः। २६-इस तरह सब धर्म के भङ्ग करने वाला निन्दिताचारी भ्रष्ट दासीभर्ता अजामिल नरक में गिराया जाता ही था कि नारायण के नामोच्चारण से बच गया । २७-नारायण के नाम-कीर्तन से बढ़ कर मुक्ति की इच्छा करनेवाले को कर्म काटनेवाला हथियार दूसरा कोई नहीं है । रजोगुण से और तमोगुण से कर्मियों का मन दूपित रहता है। पर नामोच्चारण से सत्त्वगुण द्वारा शुद्ध मन कर्म में नहीं फँसता। ६।२।४५-४६ शुकः । २८-मरते समय लड़के को पुकारते हुए नारायण इस नाम का उच्चारण कर अजामिल भी वैकुंठ को गया । दूसरे की क्या वात, जो श्रद्धा के साथ हरिका नाम लेवे- ६।२।४९ शुकः। २९--देखो प्यारे लड़के, हरिनाम लेने का माहात्म्य कि अजामिल भी यम के फंदे से छूटा ३०-हरि के गुण और कर्म और नाम के संकीर्तन से पाप क्षय होना है । इतना ही कहना पर्याप्त नहीं है । देखो पापी अजामिल ने मरते समय बेटे को पुकारते हुए नारायण का नाम लेकर मुक्ति को पाया ॥ ३१-बड़े स्मृति ग्रन्थकार लोग इस तत्त्व को नहीं जानते थे। उनकी बुद्धि माया से जाती रही। वे वेद की सुहावनी वाणी से विमोहित होकर यज्ञादि कर्मकाण्ड (१) में ॥ लग गए। (१) इस रलोक में कर्मकाण्ड की अपेक्षा भक्ति मार्ग की महिमा कही गई है। गीता में भी द्वितीय अध्याय के ४२ और ४५ श्लोक में कर्मकाण्ड पर कुछ बातेप है। "यज्ञानां जप यज्ञोऽस्मि" ( गीता १०म अध्याय २५ श्लोक) इससे भी जप का श्रेष्ठत्व उक्त- हुआ-चैदिक कर्मकाण्ड का पर्तमान हास कदाचित् इन्हीं उपदेशों से हुआ है। भागवत धर्म के प्रादुर्भाव के पीछे हिंसामिश्रित यज्ञ द्वारा भगवदाराधनो की रुचि कम होती गयी। हां शात लोगों की प्रजावलि तो देवी को चढ़ती ही है। पह तो वैदिक कर्मकाण्ड का अङ्गी- विधि नहीं है तान्त्रिक है। पर अय तान्त्रिक वन देश के बहुत से प्रसिद्ध पण्डितों ने व्यवस्था दी है कि विना पशु यलि के भी दुर्गा जी की पूजा हो सकती है। कलकत्ते के एक बड़े जमींदार के प्रयन्न से यह व्यवस्था हासिल हुई है । न जाने भगवती इस राय से तुष्ट होंगी या रष्ट । दुर्गासप्तराती के द्वारा अध्याय के १६ वें श्लोक का शेपार्द्ध यह है, "पशुपुष्पापंधूपैश्च गन्धदीप. म्त्योत्तमः।" वयं भगवती के मुसप्रोक्त इस विधान पर हरताल मार कर प्ययस्था दी गयी होगी।
। - नाम । ३२-इस प्रकार से विचार कर सुधोध मनुष्य भगवान में एकचित्त होकर भक्ति करें। मैं उनका दण्ड नहीं करता पार कदाचित् उनमें पाप हो तो हरिगुण कीर्तन से यह नष्ट हो जाता है। ६।३। २३-२६ यमः। ३३-मुझ हनभाग्य को जब पुरुषोत्तम का दर्शन हुआ तो अवश्य पूर्व जन्म के पुण्य से हुआ। जिस दर्शन से मेरा आत्मा अभी तक प्रसन्नता से भरा है ।। २४-नहीं तो इस अधि शूद्रीगामी की जिला से मरते समय विष्णु नामोच्चा- रण नहीं निकल सकता। ३५-कक्षा में पेसा ठग, पापी, ब्रह्मघाती, निर्लज्ज और कहाँ भगवान् का शुभ ६।२।३२-३४ अजामिलः । ३६ - नारायण के गुणकीर्तनसे ग्राघाती, पितृधाती, गोधाती, भ्रातृघाती, गुरु- घाती और कुत्ते का मांसभाजी चाण्डाल भी अपने अपने पाप से शुद्ध हो जाता है । ६।१३।८पयः। ३७-अहा जिस कुत्ते के मांसाहारी चाण्डाल के मुख से आप का नामोच्चारण होता है यह भी श्रेष्ठ है। ३ । ३३ । ७ देवहुतिः। ३८-चाहे घर में वास कर गृहस्थी का काम अच्छी तरह क्रिया करे। पर उसका समय यदि मेरे फीर्तन में वीतता है तो उसको गृहस्थी का बन्धन नहीं होता ।। ४।३०। श्रीकृष्ण । ३९-इसी कारण निःशंक होकर सब प्रयत्न से अपनी बुद्धि के अनुसार ईश्वर की महिमा का कीर्तन करता हूँ। नोच पुरुष भी अविद्या के कारण संसार में आकर उनके कीर्तन से पवित्र हो जाता है। ७।९।१२ प्रहाद। ४०-हे नृसिंह ! ब्रह्मादि देवताओं ने जिन को गाया है आप की लीला की उन कथाओं को मैं आप के चरणकमलवासी भक्तों के सत्संग में कीर्तन करके संसार से मुक्त हो कर सब संकटों के पार उतर जाऊँगा। ७।९।१८ महाद। ४१-जो कुछ न्यूनता मन्त्रोच्चारण की सामग्री में कसर हो गई है। यह आपके नाम कीर्तन से पूरा पड़ जाता है (१) ॥ ८।२३।१६ शुक। ४२-धन्य हैं व्रज्ञ की स्त्रियाँ जो श्रीकृष्ण की चिन्ता में प्रारूढ होकर गद्गद, आँसू भरे, गाय दुहते समय दही मथते समय पीसते समय कूटते समय पलना डोलाते (१) यद साग कृत फर्म जानतावाप्यजानता । साहं भवतु तत् सर्वं श्री हरेर्नामकीर्तनात् ॥ धी हरिः श्री हरिः श्री हरि' यह मन्त्र और हरिस्मरण जो श्राद्धादि कम्मों के अन्त में पढ़ा जाता हैउस का समर्थक यह भागवत वचन है॥
( ३६ ) समय लड़कों के रोते समय, पेड़ सींचते समय, बुहारते लीपते समय, कृष्णचरित गाया करती हैं। १०। १४ । १५ मथुरापुरयोपितः । ४३-ऐसा कौन है जो नारायण की कथा को छोड़ना चाहै । जब लक्ष्मी उस निरपेक्ष प्रभु के अंग का संग नहीं छोड़ती। १०। ४७१४८ गोप्यः। ४४-आप के चरित को रानियाँ गृहस्थी के काम करते समय गाती हैं आप ने जरासंध को मारकर जिनके पति को कैद से छुड़ाया ॥ और गोपियों भी शंख चूड़ादि शत्र वध और गजेन्द्र मोक्ष की कथा को गाती हैं । और जानकी का और आप के माता पिता का कैद से छुड़ाना भी गाती हैं ॥ ओर मुनि लोग और हम भक्त जन भी संसार से अपनी मुक्ति की कीर्तन करते हैं । १०। ७९ । ९ उद्धवः। ४५-जो जिह्वा पाकर पुण्य श्लोकविष्णु का गुणगान न करे वह मूढ़ भक्ति की सीढ़ी पाकर भी उस पर नहीं चढ़ता ॥ हरिभक्तिसुधोदये ८।५। नारदः । ४६ हे उद्धव [ जो ऐसी गाय पालता है जिस में दूध नहीं। ऐसी स्त्री रखता जो व्यभिचारिणी है । जिसका देह पराधीन है । पुत्र दुष्ट हैं । जिसने अपना धन कुपात्र को दे दिया है । और जिसकी जिह्वा मेरा नाम नहीं लेती। ऐसे लोग बड़े दुर्भाग्य और महादुःखी हैं । -हे उद्धव! जिसकी जिह्वा इस विश्व के सृष्टि स्थिति और संहारकी कथा अथवा लीलाचतारों की कथा नहीं उच्चारण करता ऐसी व्यर्थ जिह्वा को मनुष्य न रक्खे तो अच्छा॥ ११।११। १९-२० श्रीकृष्णः। ४८--मान्य, गुणज्ञ सारग्राही जन कलियुग की प्रशंसा करते हैं । क्योंकि श्रीकृष्ण के कीर्तन ही से संसार का संग त्याग कर मनुष्य परमधाम को सिधारते हैं । ४९—संसार में भटकनेवाले जीवों को इस कीर्तन से बढ़ कर लाभ और कौन सा हो सकता है । क्योंकि इस से बड़ी शान्ति मिलती है, और संसार से छुटकारा हो जाता है। ११ । ५। ३६-३७ करभाजनः । ५०-हे राजन् ! मनुष्यों में वे सुभाग्य और धन्य हैं जो कलियुग में हरि नाम सुमिरते हैं और सरण करावते हैं ।। ५१ कलियुग दोषों से भरा है । पर उस में एक बड़ा गुण यह है कि श्रीकृष्ण के कीर्तन से मनुष्य बधन से छूट कर परमधाम को चला जाना है। ५२-जो कुछ फल सत्ययुग में विष्णु के ध्यान करने से और प्रेतायुग में यश के करने से और द्वापर में सेवा से मिलता है सो सब फल कलियुग में हरिकीर्तन से मिलता है। १२।३१५१-५२ शुकः । ५३--ऐसा कौन विद्वान् है जो विष्णु के बड़े बड़े चरितों की गिनती कर सके। चाहे उसने पृथ्वी की धूल के किनके को गिन डाला है। विष्णु ने अपने चरण के वेग से सब भुवन का सत्यलोक तक कंपाय कर ठहरा रक्खा था। ५५-न तुम्हारे बड़े भाई सनकादि ऋपि न हम (प्रझा) उस पुरुष की शक्ति को वूझ सकते हैं। दूसरे की कान घात, सहन मुस्त्र अनन्त भी उनके गुण को गाते हैं पर अब तक पार न पाया॥ २।७।४०प्रहा।
५५-जो अनन्त के असंख्य गुणों के गिनने में प्रयता करता है चाह मूर्य है । चाहे कोई पृथ्वी के गुणों को गिन डाले पर विष्णु के गुणों को गिन नहीं सकता। ११ । ४ । २ द्रमिला। ५६-जो याक्य भगवत् अवतारों की कथा से भरा है यह जगत् को तरोताज़ा करता है, शोभित करता है, पर पवित्र करता है। जो चापय उन कथायों से शून्य है वे वस्त्रादिकों से शोभित मुर्दो की नाई हैं । १०।३६ । १२॥ ५७-श्रीकृष्णादि अवतारों के परम मंगल चालचरित जिस में भगवान के सुन्दर और बड़े वीर्यवान् कर्मों का वर्णन है । जो मनुप्य इन को भागवत में और अन्य ग्रन्थों में बाँचता है वह परा भक्ति प्राप्त होकर परम हंसों की गति को पहुँचता है । ११॥ ३१॥ २८ शुकः। इति पञ्चम प्रकरण ॥ अथ षष्ठ विरचन । भगवत्स्मरण करण। १-हे गोपी । आप लोग कृतार्थ हैं और लोक मान्य हैं । क्योंकि भगवान वासु- देव में आपलोगों ने अपने मन को अर्पण किया है। १०। ४७। १३ उद्धवः । २-इतनी ही योग की विधि मेरे भक्त सनकादि ऋपियों ने कही है कि मनुष्य मन को सब ओर से खोंच कर मुझ पर लगावे ॥ ११। १३ । १४ श्रीकृष्णः । ३-जिन्हों ने एक बार भी कृष्ण के गुणों से अनुरक्त चित्त को उन पर लगाया है वे यमराज को और उनके पाशधारी दूतों को स्वप्न में भी न देखेंगे । उनका प्रायश्चित्त पूरी तौर से यही हो गया है। ६।१। १९ शुकः। ४-मेरा मन हरि को बड़ी भावना से पकड़े है। अतएव मेरी वाणी वृथा नहीं प्रयुक्त होती है । न मेरा चिच वृथा किसी और दौड़ता है । न मेरी इन्द्रियां कुमार्ग में जाती है। २।६।३४ ब्रह्मा। ५-सांख्य योग के ज्ञान से और स्वधर्म में लगे रहने से यही जन्म लाभ का परम फल है कि अन्त में मरण समय नारायण का स्मरण होवे ॥ ३।१।६शुकः। ६-अतएव हे राजन् ! एक चित्त से हरि को हृदय में रक्खो कि मरते समय सावधान होकर स्मरण कर परमधाम को पहुंचा। ७-मरते समय नारायण का ध्यान करना उचित है। हरि सब के आत्मा हैं। सब के आश्रय हैं ये अपने भक्तों को अपने स्वरूप में लवलीन कर लेते हैं। १२।३१४९-५०शुकः । 4--श्रीकृष्ण के चरण-कमल का स्मरण अमंगल को दूर करता है और कल्याण को करता है; परमात्मा में भक्ति और ज्ञान विज्ञान और वैराग्य पैदा करता है। १२। १२॥ ५५ सूतः।
करने से॥ । . ( ३८ ) -विद्या से, तप से, प्राणायाम से, जीवों पर मित्रभाव से, तीर्थ स्नान से, व्रत दान जप से, मन की शुद्धि सम्पूर्ण नहीं होती है जैसा कि भगवान् को हृदय में धारण १२।३।४ शुका। १०-कलियुग के कारण मनुष्य का जो पाप होता है द्रव्य की अशुद्धि से, स्थान की अशुद्धि से और चित्त की अशुद्धि से वह सब नष्ट हो जाता है ।।१२।३ । ४५ शुकः । ११-जैसे सुवर्ण पर आग रक्खी जाय तो आग सुवर्ण का मैल नष्ट कर देती है। वैसे ही विष्णु भगवान् जब योगियों के हृदय में धारण किये जाते हैं तब उनके कुभावों को भस्म कर देते हैं। १२।३।४७ शुकः। १२-मुज्ञको समझ पड़ता है कि असुर लोग भी भागवत होते थे। चे क्रोध के मारे त्रिभुवन के नाथ हरि की चिन्ता में लगे रहते थे। उन्होंने देखा था कि गरुड़ पर सवार होकर चक्र धारण किये भगवान् युद्ध में उनकी ओर धावते चले आते हैं । ।२।२४ उद्धवः। १३-इसी कारण सन्त लोग आपको भजते हैं । आप माया के आधीन नहीं है । हे भगवन् आपके चरण कमल का स्मरण छोड़ कर साधुओं को और कोई कल्याणकारी उपाय नहीं देखता हूँ॥ ४।२०।२९ पृथुः। १४-जो दण्ड भगवान् ने हम पापियों को दिया है वह हमको होवे। उससे देवाशाभङ्ग करने के अपराध का क्षय हो जायगा। पर पश्चात्ताप के कारण आपकी . कृपा से ऐसा मोह न होवे कि हम नीच गति को पाकर आपको भूल जावें ॥ ३।१५। ३६ जयविजयौ। १५-सो अब ऐसा उपाय बतलाइये कि आपके चरण-कमल को मैं किसी जन्म में न भूलू॥ १०।७३।१५ राजानः। १६-वृषिण कुल के सब लोग सोते, बैठने, चलते, चोलते, खेलने, नहाते, स्वाते कृष्ण की चिन्ता में इतना मगन रहा करते थे कि अपनी सुध नहीं रखते थे। १० । ९०।४६ शुफा। १७—जो धन की चाह नहीं रखते, अपनी इन्द्रियों को वश में रखते हैं, दान्त और समदृष्टि होकर मेरे स्मरण में सन्तुष्ट रहते हैं उनको सब ओर आनन्द छाये रहता है। १८–जिसने अपना अर्पण मुझको कर दिया है वह मुझको छोड़ न पृथ्यो का चक्रवर्तित्व, न पाताल का राज्य, न इन्द्र लोक, न ब्रह्म लोक, न मोक्ष, कुछ भी नहीं चाहता ॥ ११ । १४ । १३-१४ श्रीकृपणः । १९-हे उद्धव, जैसा सुप उसको होता है जिसने अपना अर्पण मुझको कर दिया है और किसी का मुंह नहीं निहारता पैसा सुख विषयी लोगों को कहाँ मिले । ११ । १४ । १२ श्रीकृष्णः ।, २०-जब शिशुपाल पाण्डू शाल्वादि राजा पैर भाव से श्रीकृष्ण का चलना, चितवन, विलासादि, शय्या पर लेटना, आसन पर बैठना इत्यादि की चिन्ता करते हुये. -शान्त तत्स्व रूप हुए थे, तब जो लोग अनुराग से उनका ध्यान करते हैं ये क्यों कृष्णरूपता कोन पावें॥ १११५१४८ नारदः। २१-जो मुति लोग प्राणायाम फर इन्द्रियों को मार मन को रोक कर योगारूद होकर आपका ध्यान कर जिस पद को पाये उसको आपके शत्रु भी आपकी सतत चिन्ता से पाये हैं । गोपियां भी आपके वासुकी के सदृश भुजाओं से आलिङ्गन फर तन्मय हो जाती थों। हम भी आपके चरण कमल के रस को भोग करते हैं। आप समदर्शी हैं। १०1८७ । २२ धुतयः । २२--कृष्ण के धैरी राजा लोगों ने उनकी चिन्ता से अपने पूर्व जन्म के पापों को छोड़ा जैसे कीट भ्रमर का ध्यान करते करते अपना रूप छोड़ फर तरूप हो जाता है। २३--विषयों की चिन्ता करने वालों का चित्त विपय में लिपटता है, मेरे ध्यान करने वाले का चित्त मुझमें लीन हो जाता है । ११ । १४ । २७ श्रीकृष्णाः। २४-मैंने आपके युगल चरण को देखा जिससे लोगों को मोक्ष होता है । जिनकी चिन्ता ब्रह्मादि बड़े शानी भी करते हैं। जो संप्तारान्ध कूप में गिरे हुये को उठा कर उनका आश्रय होता है । उस युगल चरण का ध्यान करते हुए मैं विचरता रहता हूँ। कृपा कीजिये कि स्मरण बना रहे ॥ १०।१९। १८ नारदः। २५ है विष्णु आपके चरण कमल को बड़े ज्ञानी योगीश्वर भी ध्यान करते हैं। यह संसार-कूप में गिरे हुए को उठाता है। और उनको आश्रय देता है । हम गृहस्थों के में उसका स्मरण होता रहे यह आशीर्वाद दीजिये। १०। ८८।४८ शुकः। २६-अतएव धुरी बातों की चिन्ता मत करो। ये स्थान के मनोरथ के तुल्य झूठी और अनित्य हैं । उनको छोड़ दो और मेरे ध्यान में चित्त लगाओ। ११। १४ । २८ श्रीकृष्णः । इति पछ विरच। । मन ७१७.५०महादः अथ सप्तम विरचन । भगवान की चरण-सेवा का प्रकरण । १-देव, दैत्य, यक्ष, गन्धर्व, मनुष्य नारायण की चरण-सेवा कर इस लोक और परलोक में कल्याणभागी होते हैं। २-हे प्रभा । ब्रह्मादि देयता जिनकी बुद्धि इन्द्रिय सुख की इच्छा करती है मेरे लिये कठिन तपस्या करते हैं। परन्तु बिना आपकी चरण-सेवा से मेरा अनुग्रह नहीं पाते हैं। क्योंकि हे अजित, में तो अपना हृदय आपको अर्पण कर धुका हूँ। ५।१८।२२रमा ।
(४०) ३-हे कमलनयन ! जो विरले कोई समाधि लगा कर सत्व गुण के आश्रय आप पर चित्त को लगाते हैं। वे आपके चरणरूप नौका पर चढ़ संसार-सागर को तर जाते हैं जैसे सब बड़े लोगों ने किया है। २०१२।३० ब्रह्मादयः। ४-हे देव ! जो आप के चरण-कमल के किञ्चित् प्रसाद का अनुग्रह पाते हैं वही आप की महिमा के तत्व को समझते हैं। न कि और कोई, चाहे वह कितना ही दिन खोजता रहै ॥ १०।१४।२९ ब्रह्मा। ५-मनुष्य मृत्युरूप नाग से भय खाकर चाहे सब लोक में भागा फिरै पर निर्भय नहीं हो सकता। पर जो सौभाग्यवश आप के चरण-कमल का आश्रय लेता है यम- राज उसके पास से हट जाते हैं (१) ॥ १०1३।२७ देवकी। ६-अतएव संसार का भँवर जो गृहस्थी है। उसे छोड़ो वह बहुत रजोगुण राग, विषाद, क्रोध, काम, भय. दोनता और मनोव्यथा का जड़ है ॥ नृसिंह भगवान् के चरण को भजो॥ ५।१८।१४ प्रहादः। ७-हे कमलनयन ! इसी कारण परमहंस लोग पाप के आनन्द देनेवाले चरण कमल का आश्रय लेते हैं । जो योग या कर्म का अनुसरण कर आप की माया में अटक जाते हैं वे मुक्ति को नहीं पहुँचते ॥ ११ । २९ । ३ उद्धवः। ८-निन का काम क्रोधादि ६ शत्र मों से भरा संसार-सागर के तरने की नारा यणरूप नौका नहीं है उनको बड़ा कष्ट है । अतएव हरि के चरण कमल की नाव पर बैठ दुस्तर दुःख समुद्र के पार उतर जाग्रो । ४। २२ । ४० सनत्कुमार: १-ऐसा कौन विद्वान् हैं जो आप के चरण कमल को छोड़ धृथा अपने शरीर का ह्रास करेगा। हमारे पिता ब्रह्मा आप की अर्चा करते हैं । और चौदह मनु भी बेखटके, विना तर्क कर आपकी पूजा करते हैं। ४।२४।६७ रुद्रः। १०--जैसे विष्णु चरण से निकली हुई गंगाजी मनुष्यों के पाप को क्षीण करती हैं उसी तरह से आप के चरण कमल की सेवा की रुचि संसार-दुःन से पीडित मनुष्यों के हृदय के मैल को धो डालती है। ११-जन नारायण के चरण कमल का आश्रय लेकर सब मन के मैल को धो डालता है और संग त्याग कर विज्ञान से बल का लाभ करता है। फिर क्लेश देनेवाला जन्म मरण को नहीं पाता ॥ ४।२१। ३१-३२ पृथुः । १२-श्रीकृष्ण के चरण कमल का भ्रमर (भक्त) दुःख देनेवाले विपय सुख में नहीं रमते । दूसरे लोग तो वासनामों से धका स्नाकर अपने मन का मैल धोने के लिये कर्म ही करना चाहते हैं । उस से फिर मैल ही पैदा होता है। ६।३।३३ यमः। १३-हे नाथ! चाहे इस जन्म में चाहे अन्य नीच योनि के जन्म में यह मेरा बड़ा भाग होये कि आप के मक्कों में मैं भी एक होकर आपके चरण कमल की सेवा करूं ॥ १०।१४।३० ब्रह्मा । (१) यहाँ एक अधिक श्लोक भी किमी किमी पुम्न्क में मिलता है ॥ "मैं आपका शरण लेता हूँ। पाप के दश हजार का एकाश प्रसाद भी और कोई देव या गुरु मिलकर भी नहीं दे सकते हैं"। । २४ । सत्यमतः ।
॥ १४-जो लोग मुरारि के चरण कमल का अवलम्बन करते हैं जो कि सन्तों का आश्रय स्थान है ये लोग संसार-समुद्र को गाय के बछड़ा के खुर के गड्ढे की नाई सहज ही लांघ जाते हैं । वे परमपद को निःशङ्क पहुँच जाते हैं । १०। १५1५८ शुकः। १५-दुर्लभ सकलाष्ट्र पूर्ण मानुष देह को पाय जो मनुष्य मुकुन्द के चरण कमल को नहीं भजता यह संसार-कुप में गिरता है, घद पशु है ॥ १०। ५१ ॥ ४६ मुकुन्दः। १६-धर्मादि द्वादश गुणयुक्त (१) परन्तु भगवत् पदारविन्द से विमुख ब्राह्मण से यह चाण्डाल श्रेष्ठ है जिसने भगवान में मन वचन और जीवन अर्पण किया है । पैसा चाण्डाल तो अपने कुल का उद्धार करता है। परन्तु वह ब्राह्मण तो अपने को भी बचा नहीं सकता। ७।१३।१० प्रहादः। १७. उन दुष्टरों को पकड़ लामो जी श्रीकृष्ण चरण कमल के रस पान से विमुप रहते हैं। और नरक के लेजाने वाली गृहस्थी में आसक्त रहते हैं । श्रीकृष्ण के चरण कमल रस के चाग्ननहार तो अर्थ त्यागी परम हंस ही होते हैं ६।३।२८ यमः। १८-जो भगवत् कृपा से प्राप्त इस मनुष्य जन्म को पाकर इन्द्रियों के वशीभूत हो कर आप के चरण कमल का आदर नहीं करता उसने अपने को ठगा है। उसके लिये शोक करना चाहिये। १७) ६३।४१ रुद्रः। १९--जो आप के अशुभ नाशक चरण की पूजा करते हैं, जो आप का ध्यान और कीर्तन करते हैं वे पवित्र है। चे मोक्ष को पाते हैं और यदि वे समदादि का आशीर्वाद भी चाहते हैं तो उसको भी पाते हैं। सिवाय उनके और कोई नहीं पाता। १०। ७२ । ४ युधिष्ठिरः। २०-भगवान के चरण का शरण जिन्होंने लिया है, वे न स्वर्ग चाहते हैं, न प्रक्ष लोक, न पृथ्वी, न पाताल का चक्रवर्तित्व, न योगसिद्धि, न मोक्ष चाहते हैं । १०११६। ३७ नागपत्न्यः। २१-आप की चरणसेवा को छोड़ जिसको निष्किंचन परम हंस सबसे अधिक प्रार्थनीय समझने में दूसरा वर मैं नहीं मांगता । ऐसा कोन विवेकी आप के मोक्ष देने घाला चरण कमल की आराधना करके दूसरा घर मांगेगा जिससे अपना ही बन्धन हो १०। ५१ १ ५५ मुचुकुन्दः। २२-है सति द्रौपदी । हम न पृथ्वी का, न स्वर्ग का, न ब्रह्म लोक का, न पाताल का, न सालोक्य का न अणिमादि सिद्धि का अमिलाप करती हैं। २३- हम तो गदाधर के चरण कमल का रज जो लक्ष्मी जी के स्तन के केसर से सुन्धित है उसी को अपने मस्तक में धारण करना चाहती हैं । १०१ ८३।४१-४२ महिप्यः। (१) धर्म, सत्य,तप, दम, लज्जा, इन्द्रसहिष्णुता, अनसूया, यज्ञ, दान, धैर्य, विद्या-येद्वादश गुण गिने गये हैं।
( ४२ ) २४-हे राजा ! ऐसा कौन बुद्धिमान है जो बड़े बड़े देवताओं के उपास्य हरि के चरण को न भजे । जब मृत्यु (यम) उसको चारों ओर घेरे है ॥ २५-मैं समझता कि नारायण के चरण-कमल की सेवा नित्य करना चाहिए इसमें कहीं से भय नहीं हो सकता। अनित्य देह में आत्मवृद्धि करने से बड़ा बड़ा उद्वेग होता है। पर विष्णु चरण की सेवा में किसी प्रकार का भय नहीं ॥ ११ । २ । ३३ अपिः। २६-यदि वर्णाश्रम धर्म छोड़ नारायण के चरण कमल को भजे और कपन ही में पतित न हो जाय तो उसको अमंगल का क्या भय है। जो नारायण को नहीं भजते उनको वर्णाश्रम धर्म ही से क्या लाभ ॥ १।५।१७ नारदः। २७-अन्य उपासना को छोड़ जो मनुष्य हृदयस्य नारायण के चरण-सेवक हैं ऐसे प्रिय भक्तों के सब आचार विहित कम्र्मो की त्रुटियों को और दोषों को नारायण नष्ट कर देते हैं। १११ ५। ८२ करभाजनः। २८-शानी होकर कौन आप के चरण-कमल को छोड़ देगा जब आप सर्व- त्यागी, निस्पृह, शान्त मुनियों को आत्मार्पण कर देते हैं। १०। ८६ । ३३ वहुलाश्वः । २९-जब लों मनुष्य आप के चरण का अभय को नहीं ग्रहण करता तब लोधन, देह, मित्र के नष्ट होजाने का भय, पराभव का तिरस्कार, पीछे शोक, फिर आकांक्षा- इन सब का मूल अहङ्कार यही लगा रहेगा। ३।९।६ ब्रह्मा। ३०-ज्ञान-वैराग्य-युक्त भक्तियोग से योगी लोग निर्भय होकर आप के चरण के आश्रित होते हैं। और इसी से उनको कल्याण होता है । ३।१५। ४२ कपिलः। ३१--हे राजन् ! इस प्रकार जो भगवद् भक्त अच्युत के चरण की सेवा सतत करते हैं उनको वैराग्य, ज्ञान और भक्ति होती है। तब वह शीघ्र सम्पूर्ण शान्ति को पाता है। ११।२।४३ कविः। इति सप्तम विरचन ॥ . । अथ अष्टम विरचन। - अर्चना प्रकरण। . १-जैसे वृक्ष की जड़ में सींचने से उस का सब अंश ताजा रहता है और जैसे भोजन के द्वारा प्राण को आहार देने से सब इन्द्रियों की तृप्ति होती इसी प्रकार विष्णु की पूजा से सब देवों की पूजा होती है। ४।३१। १४ नारदः। २-जैसे वृक्ष के स्कन्ध शाखादिकों का सौचना जड़ के सींचने से होता है वैसे विष्णु की पूजा से सब देवों का तथा आत्मा का भी होता है ।। ८1५। ४९ प्रहा। ३-हे भगवन् ! यद्यपि आप भेदरहित परग्रह हैं तथापि सब योगी श्रद्धा से सिद्धि के लिये अर्चना की क्रिया से आप की उस साकार रूप की उपासना करते हैं ।
॥ ( ४३ ) जो पञ्चभूत इन्द्रिय और अन्तःकरण का नियन्ता है घही निगमागम में पण्डित है न कि जो केवल मानमार्गी है ४।२४। ६२ रुद्रः। ४-गृहस्य द्विजों का यही कल्याणकारी पन्य है कि शुद्ध वृत्ति से उपार्जित धन से नारायण का यश फरें।। ५-पण्डितों ने शास्त्र की दृष्टि से कहा है कि यह चित्त की शान्ति करने वाली है। यह सुलभ मोक्षोपाय है और आत्मा का आहादकारी धर्म है ॥ १०। ८४।३६-३७ मुनयः। ६-प्रभु परमात्मा परिपूर्ण-काम है। चे अशानियों से मान नहीं चाहते। लोग भगवान् को जो सम्मान देते हैं वह अपने ही को मिलता है । जैसे मुख की शोभा दर्पण में प्रतिविम्बित होती है। ७।१।११ महादः। ७-आपकी माया से उनकी बुद्धि सचमुच मारी गई है जो आप की पूजा दूसरे उद्देश्य से करते हैं, न कि मोक्ष के लिये । आप तो जन्म मरण से छुटकारा देनेवाले हैं। वे शव तुल्य देह के भाग्य सुख कल्पतरु से मांगते हैं । ऐसासुस्न तो नारकी जीवों को बिलोक भी होता है ।। ४।९।९ध्रुवः। ८-जब स्वच्छ चित्त से मनुष्य पैर धोने का जल देकर दुब से भी शुद्ध भाव से पूजाकर उत्तम गति को पाता है । तब बलि को दुर्गति कैसे होगी जिसने कि सन्तोप से का राज्य आपको दे दिया । ८।२२।२३ ग्रह्मा। ९-इसी तरह से जो मनुष्य चैदिकी और तान्त्रिकी क्रिया से पूजा करते हैं ये दोनों लोक में हम से अभीष्ट सिद्धि को पाते हैं । ११ १२७ । ४९ श्रीकृष्णः । इति अष्टम विरचन॥ अथ नवम विरचन। १--आज मेरा अमङ्गल नष्ट हुआ, मेरा जन्म सुफल हुआ। क्योंकि योगियों के ध्यानयोग्य नारायण के चरणकमल को मैं नमस्कार करूँगा॥ १० ॥ ३८॥ ६ अक्रूरः । २--आपकी कृपा की ओर निहार कर और अपने किये हुए कर्म को भोग कर चाश्य, कर्म, मन से जो आप को नमस्कार करते हैं, वेही मोक्ष का अधिकार रखते हैं। ३-गिरते, फिसलते, दुःखादि से पीड़ित होकर जो हरये नमः इतना उच्च स्वर से बोले वह सब पाप से मुक्त होता है ।। ४--आकाश, पवन, आग, जल, पृथ्वी, सूर्य, चन्द्र, नक्षत्रादि, जीवजन्तु आदिक वृक्षादि, नदी, समुद्र इन सब को नारायण के शरीर समझ भेदबुद्धि छोड़ कर प्रणाम करे। ११।२१४१ कविः। इति नवम प्रकरण ॥
अथ दशम प्रकरण । दास्य प्रकरण १-जिन भगवान् के नाम श्रवण से ही मनुष्य निर्मल हो जाता है उसी तीर्थ- चरण ( जिसके पैर से गंगादि तीर्थ की उत्पत्ति है ) के दालों को किस बात की कमी ९।५।१६ दुर्वासा । २-हे कृष्ण ! जब तक लोग आप के दास नहीं होते तब तक रागादि उनके लुटेरे हैं । घर जेलखाना है और माह पैर की वेड़ी हैं । १० । १४१३६ ब्रह्मा । ३-हे नारायण ! आप सब के बन्धु हैं । कौन से आश्चर्य की बात है कि आप अपने शरणागत दासों के साथ एक हो जायेंगे । आपने तो चक्रवर्ती राजाओं के मुकुट से अपने चरण की पूजा पाकर भी पशुओं से ( वानरों से) मित्रता की थी। ११ । २९।४ उद्धवः। ४---जो कुछ कार्य शरीर से, वाक्य से, मन से, अहङ्कार से, इन्द्रियोंसे, बुद्धि से या स्वभाव से प्रेरित हो कर करे सो सब नारायणाय कह कर भगवान् को समर्पण ११।९।३६ कविः। इति दशम विरचन। करे। अथ एकादश विरचन । सख्य प्रकरण। १-अहोभाग्य नन्दगोप और वनवासियों का है कि पूर्णब्रह्म आनन्दमूर्ति श्रीकृष्ण उनके मित्र हैं। ११ । १४ । ३२ ब्रह्मा । २–इसी रीति से पूर्वकार्माधीन हो कर फिर नूतन फर्म करता है । माया से जीव आवृत्त रहता है । जब तक वासुदेव में प्रेम नहीं उपजता तब तक संसार में देह- धारी बन कर रहना पड़ता है। ५।५।६ऋषभः। इति एकादश विरचन ॥ अथ द्वादश विरचन । १-जब मनुष्य सघ कर्म छोड़ कर अपना अर्पण मुझ को कर देता है तष मेरी कृपा उस की भलाई के लिये होती है। तय यह मेरे साथ एक हो जाता है और मोक्ष पाता है। ११॥ २१॥ ३४ श्रीकृष्णः ।
(४५) २-धर्म, अर्थ, काम इस को त्रिवर्ग कहते हैं । आत्मविद्या कर्मकाण्ड और दण्ड- नोति पार पाती (खेतीवारी पनिज व्यापार इत्यादि जीविका की विविध विद्या) यह सब गुण्य विषय वेद का प्रतिपाद्य है। यह सब सत्य है। पर जब अपने सुहद् पर- मारमा पुरुषोत्तम को प्रात्मार्पण किया जाये ।। ७१६१२६ प्रहाद। इति द्वादश विरचम ॥ अथ त्रयोदश विरचन। भगवञ्चरणशरण प्रकरण। १- हे राजन् ! जो सब तरह से एक चित से रक्षाकर्ता नारायण की शरण लेना है और अन्य कत्त व्य को छोड़ देता है वह देव, पितृ, भूत ( पशु पक्षी) इन का न दास है न ऋणी है (अर्थात् यज्ञ, श्राद्ध, बलि इत्यादि कार्य न करने से उसको पाप नहीं)॥ १११५१४१ फरभाजनः । २-जिन्हों ने दुख दूर करने वाले तीर्थचरण ( जिनका चरण तीर्थ है अथवा गङ्गाजी जिनके चरण से पैदा हुई हैं) नारायण के चरण का आश्रय लिया है ऐसे उदारचित्त पुरुषों को कौन वस्तु दुर्लभ है ३।२३।४१ मैत्रेयः। ३-हे विदुर । नारायण की जिसने शरण ली है उसको शारीरिक, मानसिक पञ्चभूतजन्य अथवा मानुपजन्य दुःख नहीं सताता ॥ ३/२२ । ३५ मैत्रेयः। ४-यम जो अपनी शूरता से और बल से गर्व के मारे विश्व को नाश करता रहता है यह भी भगवान के शरणागत को अपना अधीन नहीं समझता। ४१२४/५६ रुद्रः। ५- नारायण अपनी महिमा से विस्मित नहीं होते। वह पूर्णकाम हैं। अपने लाभ से सन्तुष्ट हैं, निरुपाधि अपरिच्छिन्न और धीर हैं। ऐसे भगवान को जो छोड़ कर दूसरे के पास जाता है वह मूर्ख है । वह कुत्ते की पूछ पकड़ समुद्र को तरना चाहता है। ६१९१२२ देवाः। ६-हे नृसिंह, मा बाप लड़के की रक्षा नहीं कर सकते हैं न औषध सब रोगी को आराम कर सकता है। न जहाज़ समुद्र में डूबते को बचा सकता। जो उपाय दुःस्त्र दूर करने के कहे गये हैं वे उनके काम नहीं देते जिनको आपने त्याग दिया है। ७।९।१९ प्रहाद। ७-माप बढ़ते घटते नहीं । वह पण्डित नहीं जो आप को छोड़ दूसरे की शरण ले। आप ऐसे भक्तों पर प्रोति रखने वाले, सत्यवादी, सुहृद् और कृतज्ञ आप अपने भक्त मित्रों को सब कुछ अभीष्ट देते हैं। यहाँ तक कि अपने को भी अर्पण कर देते हैं । १०[४८२६ अकर।
( ४६ ) ८-अहा! पूतना बड़ी भाग्यवती है। इस दुष्याने स्तन में विष लगाकर कृष्ण को मारने के लिये पिलाया। दाई के योग्य गति को इसने पाया। भला कौन इनसे बढ़ कर दयालु है जिन की शरण हम लें ॥ ३।२।२३ उद्धवः। ९-हे प्रभो ! इस घोर संसार के पथ में आधिभौतिक, आधिदैविक और आध्या- त्मिक तीनों दुःख से सन्तप्त मुझको दूसरी शरण नहीं देख पड़ती सिवा आपके अमृत बरसाने चरण कमल रूप छत्र के॥ ११ । १९। १९ उद्धवः। १०-में बहुत दिनों से पापों से पीड़ित हूँ। पश्चात्ताप से क्लिष्ट हूँ। मेरे ६ शत्रु चक्षुरादि अभी तक तृप्त नहीं हुए। मुझ को शान्ति कहाँ मिले । शरण के दाता मैं आपके अभय अमृत और अशोक दाता चरण कमल के पास आया हूँ ॥ मुझ दुखिये की रक्षा करो (१)॥ १०। ११ । ५७॥ ११-हे लक्ष्मीकान्त ! आप से उत्साहित होकर मैंने यत्नपूर्वक अपने अपने भक्त भाइयों को सहायता से इस भक्तिमाला को गूंथा है। चाहे अपनी लड़कई की चञ्च- लता से चाहे तत्वनिरूपण के उद्देश्य से। हे अशरण-शरण । आप प्रसन्न होकर इसको स्वीकार करें। १२-भक्ति के अभिलापी साधुओं की संमति इस भक्तिरतमाला में तो आपही आप होगी। और पण्डित लोग इसके गूथने में मेरे परिश्रम को देख कर इसका आदर करेंगे। जो कोई और लोग दूसरे की रचना में निन्दा करने का अभ्यास रखते हैं उनसे मेरी यही प्रार्थना है कि बार बार इस को देख कर फिर कुछ कहें यदि देखने पर भी कुछ कहने की इच्छा रह जाय ॥ १३-मुझे आशा है कि मुझ अल्पबुद्धि अल्पसम्पत्ति और परदेशी अकेले असहाय की इस माला पर भक्त लोगों का अनादर न होगा। भ्रमरों की कौन सी विद्या है। कौनसा उज्ज्वल कुल है । कौनसा पोरुप, कौनसा गुण है । पर रसिक जन उनका शहद फ्या आदर से नहीं पीते ॥ इति भक्तिरनावली॥ संवत् १६९९ की लिखी पोथी से लिखा कर यह छापा गया । कलकत्ते के मुद्रित पुस्तक में कुछ अधिक श्लोक अन्त में पाये जाते हैं उनका अनुवाद नीचे दिया जाता है। (१) श्रीधर (नारायण) की भक्तिविपयणी सूक्तियों के इस संग्रह करने में जो घट बढ़ गया हो सो विजन क्षमा करें। मैंने अपनी रचना में लोभी हो कर चपलता की है। (२) इस तरह से मैंने पहुन यन से भगवान् के प्रीत्यर्थ भक्तिरताचली रची ॥ पौर कान्तिमाला नाम की टीका भी बनायी। (१) इस श्लोक तक भगिरसायनी का संग्रह है। ग्यारहे श्लोक मे विष्णुपुरीजी के निज के रचित पप६॥ ।
(४७) ३-वाराणसी में विश्वेश्वर के समीप विष्णु मन्दिर में भक्तिरतायली पीर टीका कान्तिमाला समाप्त हुई ॥ ४-शक १५५५ फाल्गुन माघ शुक्ल पक्ष द्वितीया तिथि मंगलबार में समाप्त हुई। - (१) श्रीधर शब्द नारायण याचफ है। भागवत के टीकाकार प्रसिद्ध श्रीधर स्वामी का उल्लस इस पद से माना जाय तो यह अर्थ होगा कि कान्तिमाला टीका में यदि श्रीधर स्व मीजी की भागवत की टीका से कुछ न्यूनाधिक्य हुधा हो तो पण्डित लोग मेरी स्वरचना की चपलता पमा करें ।। (१) ये शोक विष्णुपुरीजी के हैं या किसी लेखक ( नकल नवीस) के हैं इस का भी निर्णय करना उचित है । मूल में सिद्धा यह पद का प्रयोग हुआ है। सिद्वा से केवल नकल करना ऐसा अर्थ न मान कर "रचना समाता" ऐसा अर्थ उपयुक्त माने तो विष्णुपुरीजी के समय निरूपण में झगड़ा न रहा ॥ याज से २० वर्ष पहिले यह भक्तिरबावली रची गई थी।
Alphabetical Index to the Verses. ... अकिञ्चनस्य दान्तस्य अशानादथवा शानात् अतो वै फययो नित्यम् अथ भागवता यूयम् ... ... अथापि ते देव पदारगुजद्वय अथापि मे दुर्भगत्य अथो भजे त्वाखिलपुरुषोत्तम ... ... अथैन मापनयत ... ... १०४ अन्न हि प्राणिनां प्राण ८ ... ... पृष्ठ पृष्ठ अकामः सर्वकामाचा ५ अहगतात करण्या निशि निःशयाना ६५/ आत्मारामाश्च मुनयो आपन्नः संसृति धारा १० आयुहरति वै पुंसां अथात आनन्ददुर्घ पदाम्पुर्ज ८४, आसामहो चरणरेजुपामहं प्रथानधास्तव कीर्तितीर्थयोः ३३ ) आहुश्च ते मलिननाभपदारविन्द ८३ ) इति पुंसार्पिता विष्णो ६९ इत्थ परस्य निजवमरिरक्षयाच ९ इत्थं हरेभगवती रुचिरावतार ६५ | इत्यच्युताङ्गिं भजताऽनुवृत्या प्रथी विभूति मम मायिनस्ताम् ७ | इत्येपा बहुयत्नतः खलु कृता अनिमित्ता भागवती ६ इदं हि पुंसस्तपसः श्रु तस्य च ४१ / इमं लोकं तथैयामु अन्यथा नियमाणस्य ६९ / इदत्तं तपो जप्त ५७ / पकान्तलाभं वचसोनु पुंसां ४९ अयं त्वत्कथामृष्टपीयूपनद्या ५५ / पतध्यातुराचत्तानां ६४ प्रय स्वस्त्ययनः पन्था ९१ | एनन्निविद्यमानानां अयं हि कृतनिव्वशो ६४ पत्रावतालमधानहरणय पुंसां अविस्मितं तं परिपूर्णकामं V१२, १०१ | एतावानेव लोकेऽस्मिन् ૨૨ अविस्मृतिः कृष्णपदारविन्दयाः एनावान योग प्रादिष्टो ७६ अशेषसंश्लेशशमं विधत्ते ४५ | एतावान् साश्योगाभ्यां अहं भक्तपराधीनो ३६ / एतेनैव धानोऽन्य अहं हरे नव पादेकाल ४४ | पौरुपद्रुता नित्य अहो नजन्माखिलजन्मशोभन एनः पूर्बकतं यद्यत् अंदा भाग्यमदा भाग्य ९८/एवं क्रियायोगपथैः ९३ अहो यूयं स्म पूर्णा ७६ ) एवं जन निपतितं प्रभवाहिकूपे अहा वकीयं स्तनकालकृटं १०२ | एवं मनः कर्म वशं प्रयुक्त अहो वत श्यपचारतो गरीयान् एवं विमृश्य सुधियो भगवत्यनन्ते अहो वयं जन्मभृताऽध हाल ३० एवं श्रोश्रोरमण भवत १०२ अहो घयं जन्मभृता लम्धं ३७ । एवं स विप्लायितसर्वधर्मा ६७ ... अन्येषां पुण्यश्लोकानां ... ... ... ... ७७ ७७ ... .... ... ... ...
( ख ). पृष्ठ पृष्ठ ... ६५ ... ... ... ७२ ... १०२ ... ... ... १ ४८ ७२ ४८ ... ... ... एवं सन्दर्शिता धङ्ग हरिणा १६ गुरुर्न स स्यात्स्वजनो न स स्यात् एवं हि लोकाः क्रतुभिः १४ गुरूणञ्च लघूनाञ्च पवमेतान् मयादिष्टान् २७ । गृणतां शृण्वता पप स्यामहमल्पबुद्धिविभयो १०३ | गृहेष्वाविशतां घापि क उत्सहेत सन्त्यक्त घोरे कलियुगे प्राप्ने का पण्डिनस्त्वदपर शरणं १०१ चित्तस्योपशमोऽयं वै कन्ठे कृता कुलमशेपमलङ्करोति ३ चित्रं तवेहितमहोऽमितयोगमाया कथं विना रोमहर्पम् २२ | चिरमिह व्रजिनात्तस्तप्यमानो ... कर्मण्यस्मिन्ननाश्वासे ५९ | छिन्नान्यधीरधिगतात्मगतिनिरीह... कलि सभाजयन्त्यार्या ७३ जगजनन्यां जगदीश वैशसम् कलेोपनिधे राजन् ७३ | जयति जननिवासो देवकीजन्म कस्त्वत्पदान विजहाति ८५ जिह्वा न वक्ति भगवद्गुणनाम / कामं भवः स्वजिननिरयेषु ४५ जिहां लपवापि यो विष्णुम् कामयामहप्तस्य ८८ जीवन् छवो भागवताघ्रिरेणून . कायेन वाचा मनसेन्द्रिया १९,९७ शानं यदा प्रतिनिवृत्तगुणार्मि कि चित्रमच्युन तवैतदशेषबन्धो ९६ | शानचैराग्ययुक्त न किं दुरापादनं तेषां १०० शाने प्रयासमुदपास्य नमन्त एव कि स्वल्पतपसां नृणामञ्चीयां ३८ त पते साधवः साधि कुतोऽशिव त्वचरणाम्बुजासवं ५८ तं नः समादिशोपायम् छच्छो महानिह भवार्णवमप्लवेशाम् ८५ तं मोपयातं प्रतियन्तु विप्रा कृते यद्धनायता विष्णुम् ७३ | तत् कर्म हरिताप यत् कृष्णाधिपममधुलिन पुनर्विष्ट ८६ तत् साधु मन्येऽसुरवयं देहिनाम्.. केवलेन हि भावेन २६ तत्सर्वे भक्तियोगेन कोऽतिप्रयासोऽसुरबालका १४ । तत् सेवया भगवतः को नाम तृप्येदवित् कथायां ५२ ततो दुःसङ्गमुत्सृज्य को नाम लेोके पुरुषार्थसारवित् ६० ततोऽन्यथा किञ्चन यावेवक्षता, को नु त्वचरणाम्भोज ९० | तत्तऽनुकम्पा सुसमीक्षमाण को नु राजनिन्दियवान् ८८ तथापरे चात्मसमाधियोग को घाभगवतस्तस्य ५१ | तदप्यहं नाथन कामये परचित् . कीमार ग्राबरेत् प्राशो १४ तदस्तु मे नाथ स भूरिमागो क्रियाकलापरिदमेव योगिनः ११ तदिदमतिमहा भक्तिरता फ्य चाई शितयः पापो ६१ तदेय रम्यं रुचिरनयन पवमा खियो यनचरीयभिचार १७ ताग्यिसों जननायविप्लयो पायुमति सलिल महीञ्च ९४ तमेव यत्साश्रय भृत्ययत्सलं गां.दुग्धोदामसतीच मार्यो ७२/ तरयः किन जीयन्ति गायन्ति ते विशदकर्म गृहेषु ७२ / तय कथामृतं तसजीयन ... ... ... ... ... ४० ... ... ... ... ... ३ ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... ... ... ... ... ... ७ ८८ ... ... ... ... पृष्ठ तव विक्रोड़ितं प्रक्षन् ५८ | दुरापा घल्पतपस: ३० तस्मात्त्व सर्वभावेन ८ | दुर्लमा मानुपा देहो तस्मात् सात्मना राजन् ७७ दूरानिशम्य महिमानमुपेत्य ३ तस्मादमूतनुभृतामहमाशियो ३५ | दृष्टं तवाङियुगलं जनतापवर्गम् ८१ तस्मादाश्च कामाश्च १५ | देवदत्तमिमं लन्या ८७ तस्मादसदभिध्यानम् ८१ | देवर्पिभूनासनृणां पितृणाम् तसादहं विगतविजय ईश्वरस्य ७० देवानां गुणलिङ्गानाम् तसादीशका पुण्यां ५७ देवोऽसुरो मनुप्यो चा तस्माद्गोविन्दमाहात्म्य ४९ | धर्मः सत्यदयोपेता ૨૨ तस्माद्भारत सर्वात्मा धर्मः स्वनुष्ठितः पुंसां तस्माद्जोरागविपादमन्यु ८४ | धर्मार्थकाम इति योऽभिहित तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य २७ न कहि चिन्मत्पराः शान्तरूपे तस्मिन् भवन्तावम्बिलात्महेता १७ | न कामयेऽन्य तव पादसेवनात् तस्मिन्महन्मुखरिता मधुभिश्चरित्र... न किञ्चित् साधवो धीरा २७ तान् शोच्यशोच्यानविदा न जन्म नूनं महतो न सौभगं तानानयध्वमसतो विमुखान् मुकुन्द न तस्य कश्चिदयितः २५ तापत्रयेणाभिहतस्य घोरे १०२ न ते विदुः स्वार्थगति हि विष्णु १३ तावत् कर्माणि कुर्वीत न दानं न नपो नेज्या १५ नावद्य द्रविणदेहसुदृ निमित्तम् न नाकपृष्ठन च पारमेष्ठ्यं ८८ तावदागादयः स्तेना न नाकपृष्ठं न च सार्वभौम २७ तितिक्षवः कारुणिकाः ३१ न निष्कृतैरुदितैब्रह्मवादिभिः तुलयाम लवेनापि २९ न पारमेष्ठ्य न महेन्द्रधिष्य ते देवसिद्धपरिगीतपवित्रगाथा २५ तिन सरन्यतितरां प्रियमीश न ब्रह्मणः स्वपरभेदमतिस्तव ३२ न भारती मेष मृपोपलक्ष्यते ७६ ते नाधीतश्रुतिगण न मय्येकान्तभक्तानां ते सभाग्या मनुष्येषु ७३ तेष्वशान्तेपु महेषु न यत्र श्रवणदीनि ६३ तेषां विचरतां पद्भ्यां ३३ न यद्वचश्चित्रपदं हरेर्यशो ३९ ३२ न रोधयति मां योगो तेपामहं पादसरोजरेणु ८८ न वयं सावि साम्राज्यम् तैर्दर्शनीयावयवैरुदार २२ ६५ न साधयति मां योगो तैस्तान्यघानि पूयन्ते त्यक्ता स्वधर्म चरणाम्युज न हि भगवन्नघटितमिदम् न बन्युत प्रीणयतो १४ ८३ नह्यतः परमो लामो ૭૨ २० न हम्मयानि तीर्थानि ३७ त्वां सेयतां सुरता बहवो ३० १७ | नएमायेप्यभद्रपु दानयततपोहोम ... ... . ४० ... ... ... ... ... ... ... ८७ ... त्वत्पादुके अविरत परि ये त्वय्यम्मुजाक्षाखिलसत्त्वधाग्नि ... ...
(घ ) पृष्ठ ... ... ... ३१ ... ... ... ... ... ७० .. .. ... ३२ ६ ... ... २२ २१ ... ७८ ... नाग्निर्न सूर्यो न च चन्द्रतारका नातः परकम्र्मनिबन्धकृन्तनम् 'नात्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते नानुतृप्ये जुपन् युष्मद्वचा नान्त विदाम्यहममी मुनयो नान्यं ततः पद्मपलाशलोचनात् नान्यत्र मद्भवतः नामोच्चारणमाहात्म्य नाय श्रियोऽत उ नितान्तरतेः नाय सुखापा भगवान् नारायणपराः सवें नाल द्विजत्वं देवत्व नाहमात्मानमाशासे निखिलभागवतश्रवणालसा निभृतमहन्मनोऽसदृढयोगयुजो निमज्योन्मजतां घारे निवृत्तनरुपगीयमानात् नूनं देवन निहता नूनं विमुष्टमतयस्तव मायया ते नेम विरिञ्चा न भवा नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति नैकान्तिकं तद्धि कृतेऽपि नैरपेक्ष्य परं प्राहुः नैवाद्भुतं त्वचरणालराभिः नैवात्मनः प्रभुरय निजलाभ नेपा मतिस्तावदुरुक्रमाडि. नेपातिदुःसहा पुन्माम् नैष्कर्याप्यच्युतभाववर्जितम् नोत्तमःश्लोकवार्तानाम् पतित: स्खलिता भग्नः पतितः स्खलिता वाचः पश्यन्ति ते मे रुचिरायतं पाद हर क्षेत्रपदानुसर्पणे पानेन ते देय कयासुधायाः पियन्ति ये भगवत आत्मनः पृष्ठ ३८ / पुंसां कलिकृतां दोषान् ६७ पुरेह भूमन् बहवोऽपि ५१ | प्रगायतः स्वायणि ५७ प्रविष्टः कर्णरन्ध्रण ७४ | प्रसङ्गमजर पाश ९ प्रायेण वेद तदिदं न महाजनोऽयं ८ बहवो मत्पद प्राप्ताः ... ६८ बाध्यमानोऽपि १८ | बालस्य नेह शरणं पिनरी १६ | ब्रह्महा पितृहा गोप्नो १३ | भक्ति मुहुः प्रवहतां त्वयि मे १५] भक्तियोगेन मनसि ३६ भन्याहमेकया ग्राह्यः ... ३ | भक्तोद्धवानपयिन्या ८१ | भजन्ति ये यथा देवान् ४१ | भजन्ति ये विष्णुमनन्यचेतसः भजन्त्यथ त्वामत एव साधवो ६० | भय द्वितीयाभिनिवेशतः ९२ भवविधा महाभागा १६ भवापवर्गो भ्रमता यदा भवेत् ६. भारः परं पट्टकिरीटजुष्ट ६५ | भूतानां देवचरित २७ | भूयादघोनि भगवद्भिरकारि ३४ भूयो नमः सद्गृजिर्नाच्छदे ९२/ मतिर्न कृपणे परतः स्वता वा ३५ | मत्प्राप्तये पद्मभवादयः ५६ मत्सेचया प्रतीतन्ते २६ | मदाश्रयाः कथा मृष्टाः ४५ मनसो वृत्तयो नः स्युः ६५ मन्त्रतस्तन्त्रतश्छिद्रं ९४ मन्येऽतश्चिद्यमच्युतस्य ७. मन्ये धनाभिजनरूपतपः ४३ मन्येऽसुरान् भागवतास्थ्यधीशे ५४ ममाद्यामङ्गल नष्टम् मयि निर्वद्धहृदया: २१ मयि भक्तिहि भूतानाम् २० ... ... .. ३९ ७९ २ १३ ... ... ४६ ... ७८ ... ... .. पुंश्चल्यापहत चित्रं ...
पृष्ठ ... ... ... ... ... ६४ ... ... ७१ ४५ ५४ ... २ ... मय्यनन्येन भावेन मर्पिनात्मनः सम्य मय॑त्तया ननु समेधितया मो मृत्युव्यालभीतः मयो यदा त्यक्तसमस्तकमा महत्सेवा द्वारमाहुर्वि मुक्त माऽगारदारात्मजवित्तबन्धुपु मुकुन्दलिनालयदर्शने शो मुखबाहरुपादेभ्यः मुमुक्षको घोररूपान् मृपागिरस्ता हसतीरसत्कथा नियमाणैरभित्ययो नियमाया हरेनीम य एवं पुरुष साक्षात् यः परं रहसः साक्षात् यः स्वानुभावमखिलश्रुति यत्कर्मभिर्यत्तपसा यत्कीतनं यत्सरणम् यत्पादयारशउधीः सलिलम् यत्वादसंश्रयाः सून यत्पादसेवाभिरूचिस्तपस्विनाम् यत्र नारायणः साक्षात् या निर्विष्टमरणम् यडात कथा मृष्टा यत्सगुलब्धम् निज नीयमवं यथाऽगदम् वायतम याग्निः सुसमिद्धात्रिः ययासिना हेममलम् यथा तरोमूलनिषेचनेन यया यथात्मा परिमृज्यते यथा हि स्कन्धशाखानाम् यथा हेम्नि स्थिती बहि यधोपययमाणस्य यदा यस्यानुगृहाति यद्यद्भिः पथि पुनः यन्न व्रजन्त्यभिदा पृष्ठ ३१ यन्नाम भूतिमात्रेण ८० यमादिभिर्योगपथैः यशः शिव सुश्रव आर्य ८४ यस्तूत्तमः श्लोकगुणनुयादा ९९ यस्यां न मे पावनमा फर्म ३३ / यस्याखिलामीबहुभिः सुमालैः ३४ यस्यात्मधुद्धिः कुणपे प्रिधातु ४३ | यस्यावतारगुणकर्मविडम्बनानि २० | यस्यास्ति भक्तिभंगवत्यकिम्चना या दोहनेश्वहनने ६२ यानास्थाय नरो राजन् या निवृतिस्तनुभृतां तव ६८ यानीह विश्वविलयोद्भयवृत्ति २० या या कथा भगवतः १० ये तु त्वदीयवरणाघुजकोप ये दारागारपुषाप्तान २७ / येऽभ्यर्थितामपि च नो १ ये मुक्तावपि निस्पृहाः ९२ ये वा मयीशे कृतसहिदार्था २९ | ये वै भगवता प्रोक्ता ८५/ येषां संस्मरणात्पुंसां ३३ | यो वा अनन्तस्य गुणाननन्तान् १०१ / रहगणनत्तपसा न याति ३३३ राजन पतिगुरुरलं रायः कलत्रं पशवः ६६ लब्या जनो दुर्लभमत्र मानुष २२ वयन्त्विह महायोगिन् २३ वरमेकं वृणेऽथापि ११ धरान् विभो त्ववरदेश्वरायुधः ४६ | बर्दायिते ते नयने नराण ११ धागगद्गदा इवते यस्य चित्रं ७८ बासुदेवपरशानं ४६ वासुदेवपरा वेदा २३ धासुदेवे भगवति भक्ति वासुदेवे भगवति भक्तियोगः ५४ विद्यातपःप्राणनिरोधमैत्री २४ १ ... ३० ... ... ८६ ... ... .. २३ ... २२ ... ... ४ ...
पृष्ठ ३ ४३ ... ... ... ... ... ... ७६ ... ... ३२ २९ ... ... ४ (च.) पृष्ठ ३९ स वै पुंसां परो धर्मो वै मनः कृष्णपदारविन्दयोः ८७ | संसारकूपे पतितम् ५८ | संसारसिन्धुमतिदुस्तर ४८ सन्मनः कृष्णपदारविन्दयोः २४ | सङ्घीय॑मानो भगवाननन्तः ८१ सङ्गमः खलु साधूनाम् ७४ | सता प्रसङ्गान्मम वीर्यसंविदो ८ सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेगुणा ८० सत्यं दिशयर्थितमर्थिता ३९, सत्य शोचं दया मौनं ७९ सत्सङ्गेन हि देतेयाः १०० सत्सेवयाऽदीर्घयापि ४९ सध्रीचीनो ह्ययं लोके ५२ | सन्तो दिशन्ति चक्ष पि ४६ | समाश्रिता ये पदपल्लवप्लवम् ५० सर्वेषामप्यघवताम् सा वागयया तस्य गुणान् ४४ साङ्केत्य पारिहास्य वा ४३ | साधवा न्यासिनः शान्ता ४४) साधव हृदयं मद्य २ साधूनां स्वत एव सम्मतिरिह २४ | सुग्रीवो हनुमानृक्षो ४४ सुरोऽसुरो वाप्यथवा नरो ५९ सोऽहं प्रियस्य मुहृदः १७ | स्तनः सुरापो मित्रभुग ५३ | स्वपादमूल भजनः प्रियस्य ५५ / स्वमातुः स्विन्नगात्राया १९ | हरिहि साक्षाद्भगवाञ्छरीरिणाम् ... विद्याधरा मनुष्येषु विनिधुताशेपमनामल: विमाद्विपड्गुणयुतादरविन्द विभ्यस्तवामृतकथादवहा विले वतारुक्रमविक्रमान् ये विश्वस्य यः स्थितिलयोद्भवहेतु विषयान् ध्यायतश्चित विगार्नु पौर्यगणना कतमा विसृज्य सवीनन्यानश्च वैरेण यं नृपतयः शिशुपाल भ्रतानि यशश्छन्दान्सि शय्यासनाटनालापकीड़ा शारीरा मानसा दिव्या शिरस्तु तस्याभयलिङ्गम् शुद्धिर्नृणाम् न तु तथेझ शृण्वतः श्रद्धया नित्यम् ऋण्वताम् स्वकथाः कृष्णः शृण्वन् सुभद्रान रथाङ्गपाणे शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्षणशः श्रवणं कीर्तन विष्णः श्रवणं कीर्तनञ्चास्य श्रियः पतिर्यशपतिः श्रियमनुचरती तदनिश्च श्रुतः सङ्कीर्त्तितो ध्यातः श्रुतस्य पुंसांसुचिरश्रवस्य श्रेयानुति भक्तिमुदस्य भ्यविड वराहोष्ट्रखरैः स उत्तमाश्लोक महन्मुखच्युता स वै पतिः स्यादकुतोभया ४१ ३९. २९ २५ ४१ ... ... .. ... .. ... ३८ १०३ ... ... ७१ ... १६ १०
BL 17
BHAVAN'S LIBRARY
BOMBAY-400 007
NB --Thuis book is issued only for one week till
This book should be returned within a fortnight
from the date last marked below
Date
Date
Date
SFB 1979
7 MAR 1989
2 NO, 1981
31 MAR 1982
આદિકવિ મહામુનિ વાલ્મીકિ વિરચિત
विकि रामायण
શુદ્ધ ગુજરાતી ભાષાંતર
भाग २ जो
Aિસુ ઠાકડાતલી પ્રસાદ
adોહિત્યgઈકાલય
દેouસે અમદાવાદ અને પ્રિન્સેસ સ્ટ્રીટ મુંબઈ
એ ભાગના રૂપિયા ૧૬)