·श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितं गीताभाष्यम्. (भगवद्गीतायुतम्) OGIDAO- श्रीमद्वनुमझीममध्वान्तर्गतरामकृष्णवेदव्यासात्मकलक्ष्मीहयग्रीवाय नमः ॥ ॐ ॥ देवं नारायणं नत्वा सर्वदोपविवर्जितम् ॥ परिपूर्ण गुरुंचान्गीतार्थ वक्ष्यामि लेशतः ॥ १॥ नष्टधर्मज्ञानलोककृपालुभि- ब्रह्मस्टेन्द्रादिभिरथितो ज्ञानप्रदर्शनाय भगवान्व्यामोऽवततार । तत- थेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारसाधनादर्शनादार्थाज्ञानाच संमारे क्लिश्यमानानां वेदानधिकारिणां स्त्रीशूद्रादीनां च धर्मज्ञानद्वारा मोक्षो भवेदिति कृपालुः सर्ववेदाद्यर्थोपबृंहितां तदनुक्तकेवलेश्वरज्ञानदृष्टार्थयुक्तां च सर्व- प्राणिनामवगाह्यानवगाह्यरूपां केवलभगवत्स्वरूपपरां परोक्षार्थी महा; भारतसंहितामचीलपत् । तचोक्तं । "लोकेशा ब्रह्मरुद्रायाः मंमारे श्रीमद्धनुमट्टीममध्वान्तर्गतरामक्रष्णवेदव्यासात्मकंलक्ष्मीहयग्रीवाय नमः ॥ ॐ ॥ धृतराष्ट्र उवाच ॥ धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेने समवेता युयुत्सवः। मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत संजय ॥१॥ संजय उवाच ॥ दृष्ट्रा तु पांडवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा। आचार्यमुपसंगम्य राजा वचन- मब्रवीत् ॥ २॥ पश्यैतां पांडुपुनाणामाचार्य महतीं चमू । व्यूढां द्रुपद- पुनेण तव शिष्येण धीमता ॥ ३॥ अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि । युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥ ४॥ धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् । पुरजित्कुन्तिभोजश्च शैन्यश्च नरपुंगवः ॥५॥ युधामन्युश्च विकान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् । सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ ६ ॥ अस्माकं तु विशिष्टा ये तानियोघ द्विजोत्तम ।

·श्री सर्वमूलप्रन्थाः [म.. क्लेशिन जनम् । वेदार्धाज्ञमधीकारवर्जितं च स्त्रियादिकम् । अवेक्ष्य प्रार्थयामासुर्देवेशं पुरुषोत्तमम् । ततः प्रसन्नो भगवान्व्यासो भूत्वा च तेन च । अन्यावताररूपैश्च वेदानुक्तार्थभूपितम् । केवलनात्मबोधेन दृष्टं वेदार्थसंयुतम् । वेदादपि परं चक्रे पंचमं वेदमुत्तमम् ॥ भारतं पंचरात्रं च मूलरामायणं तथा । पुराणं भागवतं चेति संभिन्नः शास्त्र- पुंगव" इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे । " ब्रह्मापि तन्न जानाति ईपत्सर्वोपि नायका मम सैन्यस्य संक्षार्थ तान्त्रवीमि ते ॥७॥ भवान्भीप्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिअयः। अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥८॥ अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे सक्तजीविताः। नानाशस्त्रमहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥९॥ अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् । पर्याप्त त्विदमेतेषां बल भीमाभिरक्षितम् ॥ १० ॥ अयनेषु च सर्वेषु यथाभाग- मवस्थिताः । भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ११॥ संजय उवाच ॥ तस्य संजनयन्ह कुरुवृद्धः पितामहः। सिंहनादं विनद्योञ्चैः शंख दध्मौ प्रतापवान् ॥१२॥ ततः शंखाश्च मेर्यश्च पणवानकगोमुखाः। सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ १३ ॥ ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ। माधवः पाण्डवाश्चैव दिव्यौ शंखौ प्रदध्मतुः ॥ १४ ॥ पाञ्चजन्य हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः। पौडू दध्मौ महाशंख भीमकर्मा वृकोदरः ॥१५॥ अनन्तविजय राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। नकुलः सहदेवश्च सुधोपमणिपुष्पको ॥१६॥ काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः। धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥१७॥ द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते। सौभद्रश्च महाबाहुः शंखान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥ १८ ॥ स घोपो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् । ममध पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥ १९ ॥ अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्या धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः । प्रवृत्ते शस्त्रसपाते धनुरुद्यम्य पाण्डयः ॥ २० ॥ इपीकेश तदा यापयमिदमाह महीपते ॥ अर्जुन उवाच ॥ सेनयोरुभयो। मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युन ॥ २१ ॥ यायदेतानिरीक्षेऽहं योद्धकामानव ·३ लो. ३६] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् जानति । बहर्थमृपयस्तत्तु भारत प्रवदन्ति ही"त्युपनारदीये। "ब्रह्माद्यैः प्रार्थितो विष्णुरितं स चकार ह । यस्मिन्दशार्थाः सर्वत्र न ज्ञेयाः सर्वजन्तुभिरिति नारदीये। "भारतं चापि कृतवान्पंचमं वेदमुत्त- मम् । दशावरार्थ सर्वत्र केवलं विष्णुबोधकम् । परीक्षार्थ तु सर्वत्र वेदादप्युत्तमं तु यदि ति स्कान्द। "यदि विद्याचतुर्वेदान्सांगोप- निषदान्दिनः । न चेत्पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः । इतिहास- स्थितान् । कैर्मया सह योद्धव्यमसिघ्रणसमुद्यमे ॥ २२॥ योत्स्यमानान- वेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः। धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धयुद्धे प्रियविकीर्षवः ॥ २३ ॥ संजय उवाच ॥ एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत । सेनयोरुभयोमध्ये स्थापयित्वा ग्थोत्तमम् ॥ २४ ॥ भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम्। उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥२५॥ तत्रापश्यस्थितान्पार्थः पितृनय पितामहान् । आचार्यान्मातुलान्भ्रातः पुत्रान्पौत्रान्सीस्तथा ॥ २६ ॥ श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि । तान्समीक्ष्य स कौतेयः सर्वान्यन्धूनवस्थितान् ॥ २७ ॥ कृपया परया- विष्टो विपीदनिदमब्रवीत् । अर्जुन उवाच ॥ दृष्देमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥ २८ ॥ सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिगुप्यति । वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥२९॥ गाण्डीवं संसते हस्ता- स्वक्चैव परिदद्यते । न च शक्रोम्यवस्थातुं भ्रमतीय च मे मनः॥ ३०॥ निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशच । न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्या वजनमाहवे ॥३१॥ न कांक्षे विजय कृष्ण न च राज्यं सुखानि च। किनो राज्येन गोविंद किं भोगजीवितेन वा ॥ ३२ ॥ येषामर्थे कांक्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च । त इमेऽवस्थिता युद्ध प्राणांस्स्य- क्त्वा धनानि च ॥ ३३ ॥ आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः। मातुलाः श्वशुराः पौत्रा:श्यालाः संपन्धिनस्तथा ॥ ३४॥ एतान्न हंतु. मिच्छामि मतोऽपि मधुसूदन। अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महोरसे ॥३५॥ निहत्य धार्तराष्ट्रामः का प्रीतिः साजनार्दन । पाए.

·-श्री सर्वमूलग्रन्थाः [अ.२ पुराणाभ्यां वेदं समुपहयेत् । बिभेत्यल्पश्रुताउदो मामयं प्रचलि- प्यति ॥ मन्यादि केचिट्ठवते ह्यास्तिकादि तथा परे । तथोपरिचराधन्ये भारतं परिचक्षते ॥ भारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा । देवब्रह्मा- दिभिः सर्वैपिमिश्च समन्वितः ॥ व्यासस्यैवाज्ञया तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम् । महत्त्वाद्धारयवाच महाभारतमुच्यते ॥ निरुक्तमस्य यो वेद मेवाश्रयेदरमाम्हत्वैतानाततायिनः ॥३६॥ तस्मामा वयं हन्तुं धार्त- राष्ट्रान्स्ववान्धवान् । स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥३७॥ यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः। कुलक्षयकृतं दो मित्रद्रोहे च पातकम् ॥ ३८॥ कथं न शेयमस्माभिः पापादस्मानिवर्तितम् । कुल- क्षयकृतं दोष प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥ ३९ ॥ कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः । धर्म नष्टे कुलं करत्नमधोऽभिभवत्युत ।। ४० ॥ अधर्माभि- भवाकृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः। स्त्रीपु दुष्यासु वार्ष्णेय जायते वर्ण- संकरः ॥१९॥ संकरो नरकायैव कुलमानां कुलस्य च । पतन्ति पितरो. होपां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥ ४२ ॥ दोपैरेतैः कुलमानां वर्णसंकर- कारकै उत्साधन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥४३॥ उत्सन- कुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन । नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥४४॥ अहो वत महत्पापं कतुं व्यवसिता वयम् । यदाज्यमुखलोभेन हन्तुं खजनमुद्यताः ॥ ४५ ॥ यदि माममतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः। धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ ४६॥ संजय उवाच ॥ एव. मुक्त्वार्जुनः संरये रथोपस्थ उपाविशत् । विराज्य सशरं चापं शोक- संविनमानसा ॥४७॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योग- शास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादेऽर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ संजय उवाच ॥ तं तथा रुपयाविष्टमथुपूर्णाकुलेक्षणम् । विषीदंतमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ ६॥ श्रीभगवानुवाच ॥ कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् । अनार्यजुएमस्यग्यमकीर्तिकरमर्जुन ॥२॥ व्यं मा म गमः पार्थ नतत्वय्युपपद्यते। शुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ ·श्लो. ११] १. श्रीमद्गीताभाध्यम सर्वपापैः प्रमुच्यते । यदिहास्ति तदन्यत्र यत्नेहास्ति न कुलचित् ।। विराटोद्योगसारवानि "त्यादि तद्वाक्यपालोचनया ऋषिसंप्रदायात् "को हान्यः पुंडरीकाक्षान्महाभारतकद्भवे"दित्यादिपुराणग्रन्थान्तरगत- वाक्यार्थान्यथानुपपत्त्या नारदाध्ययनादिलिङ्गैश्वावसीयते । कथमन्यथा भारतनिरुक्तिज्ञानमालेण सर्वपापक्षयः । प्रसिद्धश्च सोऽर्थः । कथं चास्य न कर्तुं शक्यते । ग्रन्थान्तरगतत्याच नाविद्यमानस्तुतिः । न च कर्तु- रेव । इतरत्रापि साम्यात् । तत्र च सर्वभारतार्थसंग्रहां वासुदेवार्जुन- संवादरूपां भारतपारिजातमधुभूतां गीतामुपनिबवन्ध । तचोक्तम् । "भारतं सर्वशास्त्रेषु भारत गीतिका बरा । विष्णोः सहस्रनामापि ज्ञेयं पाठयं च तद्यमिति महाकौमें । " स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मणः पदवेदन" इत्यादि च । तत्र सेनयोर्मध्ये बांधवादिमोहजालसंवृतं विपीदंतमर्जुनं भगवानुवाच ॥ प्रज्ञावादान् स्वमनीपोत्थवचनानि । परंतप ॥३॥ अर्जुन उवाच ॥ कथं भीप्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन । इपुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजास्वरिसूदन ॥ ४ ॥ गुरूनहत्वा हि महानुः भावान् श्रेयो भोक्तुं भक्ष्यमपीह लोके । हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिव भुजीय भोगान्र धिरप्रदिग्धान् ॥५॥ न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः। यानेव हत्या न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुसे धार्तराष्ट्राः ॥६॥ कार्पण्यदोपोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्म- संमूढचेताः । यच्छेयः स्यानिश्चितं हि तन्मे शिप्यस्तेऽहं शाधि मां त्यां प्रपन्नम् ॥७॥ न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्यच्छोकमुच्छोपणमिन्द्रि- याणाम् । अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥८॥ संजय उवाच ॥ एवमुक्त्या हुपीकेशं गुडाकेशः परंतपः।न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूप्णी यभूव ह ॥९॥ तमुवाच हपीकेशः प्रहसनिव भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः॥१०॥ श्रीभगवानुवाच ॥ अशोच्यानन्यसोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भापसे। गतासूनगता ध.नानु- ·६ श्री सर्वमूलप्रन्थाः [अ.२ कथमशोच्याः ।.गतासन् । किमिति । न त्वेवाहम् ॥ ईश्वरनित्यत्व- स्याग्रस्तुतत्वाद्दष्टान्तत्वेनाह । न त्वेवेति । यथाहं नित्यः सर्ववेदान्तेषु प्रसिद्धः एवं त्वमेते जनाधिपाश्च नित्याः । देहिनो भाव एतद्भवति । तदेवासिद्धमिति चेन। देहिनोस्मिन्यथा कौमारादिशरीरभेदेपि देही तदीक्षिता सिद्धः । एवं देहान्तरप्राप्तावपीक्षितृत्वात् । न हि जडस्य शरीरस्य कौमारायनुभवः संभवति । मृतस्यादर्शनात् । मृतस्य वाय्या- द्यपगमादनुभवाभावः । अहं मनुष्य इत्याद्यनुभवाचैतसिद्धमिति चेन्न । सत्येवाविशेपे देहे सुप्त्यादी ज्ञानादिविशेषादर्शनात् । समचाभिमानो मनसि । काष्ठादिवच । श्रुतेश्च । प्रामाण्यं च प्रत्यक्षादिवत् । न च बौद्धादिवाक्यवत् । अपौरुषेयत्वात् । न ह्यपौरुपेये पौरुषेयाज्ञानादयः कल्पयितुं शक्याः। बिना च कस्यचिद्वाक्यस्थापौरपेयत्वं सर्वसमयाभि- मतधर्माद्यसिद्धिः। यश्च तौ नांगीकुरुते नासौ समयी । अप्रयोजक- त्वात् । मास्तु धर्मोऽनिरूप्यत्वादिति चेन्न । सर्वाभिमतस्य प्रमाणं विना निपेद्धमशक्यत्वात् । न च सिद्धिरप्रामाणिकस्येति चेन्न । सर्वाभिमते- रेव प्रमाणत्वात् । अन्यथा सर्ववाचिकव्यवहारासिद्धेश्च । न च मया श्रुतमिति तय ज्ञातुं शक्यं । अन्यथा चा प्रत्युत्तरं स्यात् । भ्रांतियां तव- स्यात् । सर्वदुःखकारणत्वं वा स्यात् । एको वान्यथा स्यात् । रचितत्वे च धर्मप्रमाणस्य कर्तुरज्ञानादिदोपशंका स्यात् । न चादोपत्वं खवाक्ये- नैव सिध्यति । न च येन केनचिदपौरुषेयमित्युक्तमुक्तवाक्यसमं । अनादिकालपरिग्रहसिद्धत्वात् । अतः प्रामाण्यं श्रुतेः । अत: कुतर्के धीर स्तत्र न मुह्यति । अथवा जीवनाशं देहनाशं वापेक्ष्य शोकः ? । न ताव- जीवनाशं । नित्यत्वादित्याह । नत्वेवेति । नापि देहनाशमित्याह । देहिन इति । शोचन्ति पण्डिताः ॥११॥ न वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः। नव न भविष्यामः स चयमतःपरम् ॥ १२॥ देहिनोऽसिन्यथा देहे

·श्लो. १६]
१. श्रीमद्गीताभाष्यम्
यथा कौमारादिदेहहानेन जरादिप्राप्तावशोकः एवं जीर्णादि-
दहहानेन देहांतरप्राप्तावपि ।। तथापि तदर्शनाभावादिना शोक इति
चेन्नेत्याह । मातास्पर्शा इति । मीयंत इति मात्रा विषयाः तेषां
स्पर्शाः संबंधाः त एव शीतोष्णसुखदुःखदाः। देहे शीतोष्णादि-
सम्बन्धाद्धि शीतोष्णाद्यनुभव आत्मनः । ततश्च सुखदुःखे। न
ह्यात्मनः स्वतो दुःखादिः संभवति । कुतः। आगमापायित्वात् ।
यद्यात्मनः स्वतः स्युः सुप्तावपि स्युः। अतो यतो मातास्पर्शा जाग्रदा-
दावेव ते संति नान्यदेति तदन्वयव्यतिरेकित्वात्तन्निमित्ता एव नात्मनः
स्वतः । आत्मनश्च तैपियविपयिभावसंबंधादन्यः संबंधो नास्ति । न
चागमापायित्वेपि प्रवाहरूपेण नित्यत्वमस्ति । सुप्तिप्रलयादावभावा-
दित्याह । अनित्या इति । अतश्चात्मनो देहाद्यात्मभ्रम एव सुख-
दुःखकारणं । अतस्तद्विमुक्तस्य बंधुमरणादिदुःखं न भवति । अतोऽभि-
मानं परित्यज्य तान् शीतोष्णादीस्तितिक्षस्व ॥ अतः प्रयोजनमाह ।
यं हीति । यमेते मालास्पर्शा न व्यथयति । पुरि शयमेव संतं ।
शरीरसंबंधाभावे सर्वेषामपि व्यथाभावात्पुरुषमिति विशेषणं । कथं न
व्यथयति । समदुःखसुखत्वात् । तत्कथं । धैर्येण ॥ नित्य आत्मे-
त्युक्तं । किमात्मैव नित्य आहोखिदन्यदपि । अन्यदपि तत्किमि-
त्यत आह । नासत इति । असतः कारणस्य सतो ब्रह्मणवाभावो
न विद्यते । "प्रकृतिः पुरुषश्चैव नित्यौ कालश्च सत्तमेति
वचनाच्छीविष्णुपुराणे । पृथग्विद्यत इत्यादरार्थः । असतः कारणत्वं
कौमारं यौवनं जरा। तथा देहान्तरप्राप्तिर्षीरस्तत्र न मुह्यति ॥ १३॥
मात्रास्पर्शास्तु कौतेय शीतोष्णसुखदुःखदाः। आगमापायिनोऽनित्या-
स्तास्तितिक्षख भारत ॥ १४ ॥ यं हिं न व्यथयंत्येते पुरुपं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १५॥ नासतो विद्यते भावो
नाभावो विद्यते सतः। उभयोरपि दृष्टोऽतस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥१६॥

·श्री सर्वमूलप्रन्याः [भ.२ च " सदसद्रपया चासौ गुणमय्याऽशुणो विभुरिति श्रीभागवते । असतः सदजायतेति च । अव्यक्तेश्च । संप्रदायतश्वतसिमित्याह । उभयोरपीति । अतो निर्णयः ॥ किं पहुना। यद्देशतोऽनंत तन्नित्यमेव वेदाधन्यदपीत्याह । अविनाशीति । नापि शापादिना विनाश इत्याह । विनाशमिति । अव्ययं च तत् ॥ भवतु देहस्यापि कस्यचिन्नित्यत्वमिति नेत्याह । अंतवंत इति । अस्तु तर्हि दर्पणनाशात्प्रतिबिंबनाशवदात्मनाश इत्यत आह । नित्यस्येति । शरी- रिण इति ईश्वरच्यावृत्तये । न च नैमित्तिकनाश इत्याह । अनाशिन इति ! कुतः । अप्रमेयेश्वरसरूपत्वात् । न ह्यपाधिषिसन्निध्यनाशे प्रति- विनाशः सति च प्रदर्शके । स्वयमेवान प्रदर्शक: । चित्त्वात् । नित्यश्चोपाधिः कश्चिदस्ति । " प्रतिपत्तौ विमोक्षस्य नित्योपाध्या स्वरूपया। चिद्रपया युतो जीवः केशवप्रतिधिक" इति भगवद्वच- नात् ॥ व्यवहारस्तु भ्रांत इत्याह । य एनमिति । कुतः । उक्त- हेतुभ्यो नायं हंति न हन्यते । न हि प्रतिविषस्य क्रिया। सहि बिक्रिययैव क्रियावान् । ध्यायतीवेति श्रुतेश्च ॥ अत्र मंत्रवों- प्यस्तीत्याह । न जायत इति । न चेवरज्ञानवद्भूत्वा भविना । तद्धि "तदक्षत" "देशतः कालतो योसाववस्थातः स्वतोन्यतः अविलुभावबो- धात्मे"त्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धं । कुतः । अजादिलक्षणेश्वरसरूपत्वात् । शाधतः सदैकरूपः । पुरं देहमणतीति पुराणः । तथापि न हन्यते हन्यमानपि देहे ।। अतो य एवं वेद स कथं कंघातयति हन्ति वा । अविनाशितु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् । विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चिरकर्तुमर्हति ॥ १७ ॥ अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ता शरीरिणः । अनाशिनोऽप्रमेयम्य तस्माद्युभ्यस्य भारत ॥ १८॥ यापनं वेत्ति हन्तार यश्चेनं मन्यते हनम् । उभौ तीन विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥१९॥ न जायते म्रियते वा कदाचिन्नाय भूत्वा भविता या न भूयः। अजो नित्यः शाश्यतोयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥२०॥ वेदाविना. ।

·ग्लो. २४ १. श्रीमद्गीताभाष्यम् अविनाशिन नैमितिकनाशरहितं । नित्यं स्वाभाविकनाशरहित । अथवा अविनाशिनं दोपयोगरहितं । नित्यं सदाभाविनं । इति सर्वत्र विवेकः । दोपयुक्तपुरुषादिपु नष्टशब्दप्रयोगात् ॥ देहात्मविवेकार्थ दृष्टांतमाह । वासांसीति ॥ स्वतः प्रायोनिमित्तैश्वाविनाशिनोपि कैनचिनिमित्त- विशेपेण सात् । ककच्छेदवत् इत्यतो विशेषनिमित्तानि निपेषति । नैनमिति ।। वर्तमाननिषेधात्स्यादुत्तरत्रेत्यत आह । अच्छेद्य इति । वर्तमानादर्शनाद्युक्तमयोग्यत्वमिति सूचयति वर्तमानापदेशेन । कुतोऽ- योग्यता नित्यसर्वगतादिविशेषणेधरसरूपत्वात् । शाधत इत्येकरूपत्व- मात्रमुक्तम् । स्थाणुशब्देन नैमित्तिकमन्यथावं निवारयति । नित्यलं सर्वगतत्वविशेषणम् । अन्यथा पुनरुक्तः । ऐक्योक्तावप्यनुक्तविशेषणो- पादानावरक्ये पुनरुक्तिः । युक्ताश्च विवधर्माः प्रतिक्वेिविरोधे । तत्ता च "रूपं रूपं प्रतिरूपोवभूव आभास एव चेत्यादिश्रुति- स्मृतिसिद्धा । न चांशत्वविरोधः। तस्यैवांशत्वात् । न चैकरूपैवांशता। प्रमाणं चोभयविधवचनमेव । न चांशस्य प्रतिविम्वत्वं कल्प्यम् । गाभ्यादिप्वयंशवाहुरूप्यदृष्टेरितरनाइटेः। स्थाणुत्वेपि तदक्षतेस्थाद्य- विरुद्धमीश्वरस्य । उभयविधवाक्यात् । अचिन्त्यशक्तेश्च । न च माय- यकम् । " त्वयीश्वरे ब्रह्मणि नो विरुध्यते। न योगित्वादीश्वर- त्वात्"। "चित्रं न चैतत्त्वयि कार्यकारण" इत्याद्यैश्वर्येणैव विरुद्ध- धर्माविरोधोक्तेः । महातात्पर्याच । मोक्षो हि महापुरुषार्थः । तत्रापि शिनं नित्य य एनमजमव्ययम् । कथं स पुरुषः पार्थ के घातयति हन्ति कम् ॥ २१ ॥ धासांसि जीणानि यथा विहाय नवानि गृहाति नरोऽप. राणि। तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देहीं ॥२२॥ नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैन दहति पावकः। न चैनं क्लेदयंत्यापो न शोषयति मारुतः ॥ २३ ॥ अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमलेद्योऽशोप्य एवं च । नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ २४ ॥ अव्यक्तोऽय. । “ 2 ·श्री सर्वमूलपन्याः [भ, २ " मोक्ष एवार्थः । “अन्तेपु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे । अन्त- प्राप्ति सुखं प्राहुर्दुःखमन्तरमेतयोः" । " पुण्यचितो लोकः क्षीयत" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । स च विष्णुप्रसादादेव सिधति । " वासुदेव- मनाराध्य को मोक्षं समवाप्नुयात्" । तुष्टे तु तत्र किमलभ्य- मनन्त ईशे"। तत्प्रसादादवामोति परां सिद्धिं न संशयः"। "येपां स एव भगवान्दययेदनन्तस्सर्वात्मना श्रितपदो यदि निळ- लीकम् । ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां नैषां ममाहमिति धीः श्वसृगालमध्ये"। "तस्मिन्प्रसन्ने किमिहास्त्पलभ्यं धर्मार्थकामेरल- मल्पकास्ते"। "ऋते यदस्मिन्भव ईश जीवास्तापत्रयेणोपहता न शर्म | आत्मल्लभन्ते भगवस्तवांधिच्छायांशविद्यामत आश्रयेम"। "ऋते भवत्प्रसादाद्धि कस्य मोक्षो भवेदिह"। "तमेवं विद्वानि" त्यादि- श्रुतिस्मृतिभ्यः । स चोत्कर्पज्ञानादेव भवति । लोकप्रसिद्धः । लोक- सिद्धमविरुद्धमन्यत्राप्यङ्गीकार्यम् । अहल्याजारवाद्यपि 'दोपकृतोपि ते न बहुतरो लेप आसीदि'त्युत्कर्षमेव वक्ति । बहुनरकफलोह्यसौ । तस्स न लोम च न मीयत" इति श्रुत्यन्तराच । “यो मामेव- मसंमूढो जानाति पुरुषोत्तम"मिति तदुक्तेश्च । “सत्यं सत्यं पुनः सत्यं शपथश्चापि कोटिमिः। विष्णुमाहात्म्यलेशस्य विभक्तस्य च कोटिधा। पुनश्वानन्तघा तस्य पुनथापि ह्यनन्तधा। नैकांशसममाहात्म्याः श्रीशेप- ब्रह्मशंकरा"इति नारदीये । अन्योत्कर्ष ऐक्यं च । तथैव सर्व- शास्त्रेषु महामारतमुत्तमम्" । "कोयन्यः पुंडरीकाक्षान्महाभारत- कुवेदि"त्यादिग्रन्थान्तरसिद्धोत्कर्षमहाभारतविरुद्धम् । तत्र हि । "नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति एतेन सत्यवाश्येन सायान्माषयाम्यहम् " "यस प्रसादजो ब्रह्मा द्रश्च क्रोषसंभवः"। "न त्वत्समोस्त्यम्यधिक" इत्यादिपु साधारणप्रश्नावसर एव महान्त- मुत्कर्ष विष्णोक्ति । अन्यत्र यत्किचिदुक्तावप्यसाधारण एवावसरे । “ ·श्लो. २४] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् तद्धि अग्न्यादेरपि वेदादावस्ति । " त्वमग्न इन्द्रो वृपभः सतामसि त्वं विष्णुरुरुगायो नमस्यः"। "विश्वस्मादिन्द्र उत्तर" इत्यादिपु । तद्ग्रन्थविरोधाच । तथा हि स्कान्दे शैवे । " यदन्तरं व्याघहरीन्द्र- योर्चने यदन्तरं मेरुगिरीन्द्रविन्ध्ययोः। थदन्तरं सूर्यसुरेड्यविम्बयो- स्तदन्तर रुद्रमहेन्द्रयोरपि ॥ यदन्तरं सिंहगजेन्द्रयोर्वने यदन्तरं मूर्य- शशांकयोर्दिवि । यदन्तरं जाहविमर्यकन्ययोस्तदन्तरं ब्रह्मगिरीशयो- रपि॥ यदन्तरं प्रलयजवारिविग्रुपोर्यदन्तरं स्तम्बहिरण्यगर्भयोः। स्फु- लिंगसंवर्तकयोर्यदन्तरं तदन्तरं विष्णुहिरण्यगर्भयोः ॥ अनन्तत्वान्महा- विष्णोस्तदन्तरमनन्तकम् । माहात्म्यमूचनार्थाय ह्युदाहरणमीरितम् ॥ तत्समो ह्यधिको वापि नास्ति कश्चित्कदाचन । एतेन सत्यवाक्येन तमेव प्रविशाम्यहमित्याचाह । तव शिव प्रति मार्कण्डेयवचनम् । "संसारार्णवनिर्मग्न इदानीं मुक्तिमेप्यसी"त्यादि । पाने शैवे मार्कण्डेय कथाप्रबन्धे शिवान्निपिध्य विष्णोरेव मुक्तिमाह । "अहं भोगप्रदो वत्स मोक्षदस्तु जनार्दन" इत्यादि । समत्रामविरोधाच । वेदवेति- हासायविरोधेन योज्यः। यदि विद्यादिति वचनात् । अनिर्णया- चन्द्रादिशंकयाऽन्यथा । तत्रापीष्टसिद्धिः । नामवैशेप्यात् । अतो भगव- दुत्कर्ष एव सर्वागमानां महातात्पर्यम् । तथापि स्वतःप्रामाण्यात्सने- वोच्यते । अविरोधात् । न च प्रमाणसिद्धस्यान्यादृष्टयापह्वयो युक्तः। धर्मचिन्यादानाम् । स्वतःप्रामाण्यानङ्गीकारे मानोक्तावप्यदोपत्वं च साधयेदित्यतिप्रसङ्गः । अनन्यापेक्षया च तत्परत्वं मिद्धमागमानां । नारायणपरा वेदाः। 'समें वेदा यत्पदमामनन्ति । 'वासुदेव- परा वेदा' इति । नर्चतद्विरुद्धम् । ईश्वरनियमात् । अनादौ च तत्सिद्धम् । द्रव्यं कर्म च कालथेत्यादौ । प्रयोजकत्वं तु पूर्वोक्तन्यायेन। अतस्मिद्धमेतत् । तचानन्यापेक्षाचिन्त्यशक्तित्व एव युक्तम् । अतो न मायामयमेरुम् । अचलत्वं त्वाहपमनानन्दमदुःखममुखं अप्रनं ·१२ श्री सर्वमूलप्रन्याः [अ. २ असहा इत्यादिवत् । क्रियादृष्टेः । तपो मे हृदयं साक्षात्तनुर्विद्या क्रिया कृतिरित्याद्युक्तेः । अतश्च न मायामयं सर्वम् । ऐश्वर्यादिवाचिभग- शब्देनव संबोधनाच 'तं त्या भगेात्यादौ । स्वरूपत्वाच न मायामयत्वं युक्तम् । 'विज्ञानशक्तिरहमासमनन्तशक्तेः । 'मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे' । 'परास्य शक्तिर्विविधैवं श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया चे"त्यादिवचनात् । अतएवाव्यक्तादिरूपः ॥ अस्त्वेव- मात्मनो नित्यत्वं तथापि देहसंयोगवियोगात्मकजनिमृती स्त एवेत्यत आह । अथ चेति ॥ कुतोऽशोकः । नियतत्यादित्याह । जातस्येति ॥ तदेव स्पष्टयति । अव्यक्तादीनीति ॥ देहयोगवियोगस्य नियतत्वा- दात्मनश्वेश्वरसरूपत्वात्सर्वथाऽनाशानशोकाकार्य इत्युपसंहर्तुमैश्वरं साम- यं पुनर्दर्शयति । आश्चर्यवदिति । दुर्लभत्वेनेत्यर्थः। तद्धि आश्चर्य मचिन्त्योयमविकार्योऽयमुच्यते। तस्मादेवं विदित्वैन नानुशोचितु- मर्हसि ॥ २५ ॥ अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । तथापि त्वं महायाहो नैनं शोचितुमर्हसि ॥ २६ ॥ जातस्य हि ध्रुवो मृत्यु( जन्म मृतस्य च। नस्मादपरिहार्यऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २७ ॥ अव्यक्तादीनि भूतानि व्यकमध्यानि भारत । अव्यक्तानिधनान्येव तत्र का परिवेदना ॥ २८ ॥ आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः। आश्चर्यचञ्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ २९ ॥ देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत । तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ३०॥ स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकंपितु मर्हसि । धाद्धि युद्धाच्छेयोऽन्यरक्षत्रियस्य न विद्यते ॥३१॥ यदृच्छया चोपपनं स्वर्गद्वारमपावृतं । सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लमंते युद्धमीहशम् ११ ३२ अचमिमं धर्य संग्राम न करिष्यति। ततः स्वधर्म कीर्ति च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥ ३३ ॥ अकीर्ति चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् । संभावितस्य चाकीर्तिमरणादतिरिच्यते ॥३४॥ भयाद्रणा- ·लो. ४२] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् १३ - लोके । दुलमोपीश्वरसरूपत्वात्सूक्ष्मत्वाचात्मनस्तद्दष्टा । सांख्यं ज्ञानं । शुद्धात्मतत्वविज्ञानं सांख्यमित्यभिधीयत' इति भगवद्वचनाम्यासस्मृतौ । योग उपायः। दृष्टा योगाः प्रयुक्ताश्च पुंसां श्रेयः प्रसिद्धय' इति प्रयोगाभागवते । नेतरी सांख्ययोगावुपादेयत्वेन विवक्षिती। कुत्र चित्सामस्त्येन । कर्मयोग इत्यादिप्रयोगाच। निन्दितत्वाचेतरयो- मोक्षधर्मपु भिन्नमतत्वमुक्वा पंचरात्रस्तुत्या । वेदानां वेकार्थत्मान विरोधः । पार्थक्यं तु सांख्याधपेक्षया युक्तम् । तत्रैव चित्रशिखण्डि- शास्त्रे पंचरात्रमूले वैदैक्योक्तेश्च । एवमेव सर्वत्र सांख्ययोगशब्द उपायवाचको वर्णनीयः। युक्तेश्च । वानं हि जैवमुक्तम् । उपायश्च वक्ष्यते । युध्यतेऽनयेति बुद्धिः । सांख्यविषयो यथा वाचा बुध्यते सा बागभिहितेत्यर्थः ।। योग इमां बुद्धि पेण्वित्युक्तम् । बढयो हि बुद्धयो मतभेदात् । तत्कथमेकत्र निष्टां करोमीत्यत आह । व्यवमायात्मि- केति । सम्यग्युक्तिनिर्णीतानां मतानामक्यमेवेत्यर्थः ।। स्युवेदिकानि मतानि अव्यवमायात्मकानि न तु वैदिकानि । तेपि हि केचित्कर्माणि स्वादिफलान्यवाहुरित्यत आह । यामिमामिति । यामाहुस्तयेत्यन्वयः। दुपरतं मस्यते त्वां महारथाः । येणं च त्वं बहुमतो भूत्या याम्यसि लाघवम् ॥ ३५ ॥ अवाच्यवादांश्च वहन्वदिप्यन्ति न्याहिताः। निदन्त. स्तब मामय नतो दुम्सनरं नु किम् ॥ ३६॥ हतो या प्राप्स्यसि वर्ग जित्या या भोक्ष्यसे महीं। नम्मात्तिष्ट कौन्तेय युद्धाय कृन निश्चयः ॥ ३७॥ मुसदुन्से ममे कृत्वा लामालामी जयाजयो। ततो युद्धाय युज्यसन पापमयाप्स्यमि ॥ ३८॥ एषा तेऽभिहिता मारये युधियाँगे त्यिमां शृणु। घुया युतो यया पार्थ कर्मयन्य प्रहाम्यमि ॥ ३॥ नेहामिमामनाशोऽस्लि प्रत्यवायो न विद्यते । पल्पमप्यन्य धर्मम्य प्रायने महती भयात् ॥४०n प्ययमायामिका युद्धिरकैद फुरुनन्दन । यहु- शामा नन्तारच धुक्योऽस्यसमापिनाम् ॥ ४॥ यामिमां पुप्पिनां ·१४ श्री सर्वम्लग्रन्थाः [अ. २ मोक्षफलमपेक्ष्य स्वर्गादिपुप्पयुक्तां वाचं प्रबदन्ति । वेदवादरताः। कर्मादिवाचकवेदवादरताः । वेदैर्यन्मुखत उच्यते तत्रैव रताः । नान्य- दस्तीतिवादिनः । 'परोक्षविपया वेदाः' । 'परोक्षप्रिया इव हि देवाः 'मां विधत्तेभिधत्ते मामि'त्यादिभिः पारोक्ष्येण प्रायो भगवन्तं वदन्ति । भोगधर्यगति प्रति । तत्प्राप्ति प्रति तत्प्राप्तिफला एव वेदा इति वदन्ती- त्यर्थः। तेपां सम्यग्युक्तिनिर्णयात्मिका बुद्धिः । समाधौ समाध्यर्थे न विधीयते । सम्यनिीतार्थानां हीश्वरे मनस्समाधानं सम्यग्भवति । तद्धि मोक्षसाधनं । उक्तं चैतदन्यत्र । “न तस्य तत्वग्रहणाय साक्षाद्वरीयसी- रपि वाचस्समासन् । स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेधिसौख्यं न यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यादिति ॥ तां योगबुद्धिमाह । गुण्यविषया इत्यादिनेतर- दपोद्य । वेदानां परोक्षार्थत्वात्रिगुणसम्बन्धि वर्गादि प्रतीतितोऽर्थ इव भाति । " परोक्षवादी वेदोयमि"ति ह्युक्तम् । अतः प्रातीतिकेऽर्थे भ्रान्ति मा कुर्वित्यर्थः। “वादो विषयकत्वं च मुखतो वचनं स्मृतमि". त्यभिधानम् । न तु वेदपक्षो निपिध्यते । “वेदे रामायणे चैव पुराणे मारते तथा । आदावन्ते च मध्ये च विष्णुः सर्वत्र गीयते"। " सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति" | "वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् । आचारश्चैव साधूनामात्मनो रुचिरेव च । वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्यय" इति वेदानां सर्वात्मना विष्णुपरयोक्तेः । तद्विहितस्य तद्विरुद्धस्य च धर्माधर्मत्वोक्तेश्च ॥ तथापि काम्यकर्मिणां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः। वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥ ४२ ॥ कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् । क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्चर्यगति प्रति ॥४३॥ भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहतचेतसाम् । व्यवसायारिमका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥४४॥ वैगुण्यविषया वेदा निबैगुण्यो भवार्जुन । निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो नियोगक्षेम आत्म- वान् ॥ ४५ ॥ यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके । तावान्सर्वेषु वेदेषु ·सो. ४७] श्रीमद्गीताभाष्यम् फलं ज्ञानिनां न भवतीति साम्यमेवेत्यत आह । यावानर्थ इति । यथा यावानर्थः प्रयोजनमुदपाने कूपे भाति तावान् सर्वतः संप्लुतोदकैऽन्तर्भ- वत्येव । एवं सर्वेपु वेदेषु यत्फलं तद्विजानतोपि ज्ञानिनो ब्राह्मणस्य फलेंऽतर्भवति । ब्रह्माणतीति ब्राह्मणः । अपरोक्षज्ञानी । स हि ब्रह्म गच्छति । विजानत इति ज्ञानफलत्वं तस्य दर्शयति ॥ कामात्मनां निन्दा कृता कथम् । एपां स्वर्गकामो यजेतेत्यादी कामस्यापि विहित- वादित्यत आह । कर्मण्येवेति । त इत्युपलक्षणार्थम् । तव ज्ञानिनोपि न फलकामकर्तव्यता किम्यन्येपाम् । नत्वस्ति केपांचिन तेऽस्तीति । स हि जानी नरांश इन्द्रश्च । मोहादिस्त्वभिभवादेः । यदि तेषां शुद्ध- सत्त्वानां न साजानं क्वान्येपाम् ? । उपदेशादेश्च सिद्धं ज्ञानं तेपाम् । पार्थाष्टिपणेत्यादि ज्ञानिगणनाच । कामनिपेध एवान । फलानि हस्वातन्त्र्यण भवन्ति । न हि कर्मफलानि काभावे यत्नतोपि भवन्ति । भवन्ति च काम्यकर्मिणो विपरीतप्रयत्नेप्यविरोधे । अतः कमाकरण एव प्रत्यवायो न तु ज्ञानादिना वाऽकामनया फलाप्राप्तौ । अतः कर्मण्येवाधिकारः । अतस्तदेव कार्यम् । न तु कामेन ज्ञानादिनिषेधेन वा फलप्राप्तिः । कामवचनानां तु तात्पर्य भगवतनोक्तम् । रोचनार्थ फलश्रुतिः। यथा भपज्यरोचनमि"त्यादि भागवते । अतएव कामी यजेतेत्यर्थः । न तु कामीभूत्वैत्यर्थः । “निप्कामं ज्ञानपूर्व चेति वचनात् । वक्ष्यमाणेभ्यश्च "वमन्ते वमन्ते ज्योतिपा यजेते''त्यादिभ्यश्च । अतो मा कर्मफलहेतुर्भूः। कर्मफलं तत्कृतौ हेतुर्यस स कर्मफलहेतुः स मा भूः । तर्हि न करोमीत्यत आह । मा त इति । कर्माकरणे स्नेहो मास्त्वित्यर्थः । अन्यफलाभावेऽपि मत्प्रसादास्यफलमावात् । इच्छा च तस्य युक्ता । " वृणीमहे ते परितोषणाये"त्यादि महदाचा- ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ ४६॥ कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सगोऽस्त्वकर्मणि ॥४७॥ योगस्थः कुरु कर्माणि " ·१६ श्री सर्वमूलग्रन्थाः [अ.२ न रात् । अनिन्दनाद्विशेषत इतरनिन्दनाच । सामान्यं विशेषो वाधत इति च प्रसिद्धम् । सानानय नैकं मैत्रमित्यादौ । “अतो नकात्म्यतां मे स्पृहयन्ति केचित" " भक्तिमन्विच्छन्तः" " ब्रह्मजिज्ञासा" "विज्ञाय प्रज्ञां" " द्रष्टव्य" इत्यादिवचनेभ्यः। स्वार्थसेवकं प्रति न तथा स्नेहः । किं ददामीत्युक्ते सेवादियाचकं प्रति बहुतरः स्नेह इति लोकप्रसिद्धन्यायाच भक्तिज्ञानादिप्रार्थना कार्यति सिद्धम् ॥ पूर्व श्लोकोक्तं स्पष्टयति । योगस्थ इति । योगस्थ उपायस्थः । संगं फल- स्नेहं त्यक्त्वा । तत एव सिध्यसियोः समो भूत्वा । स एव च मयोक्तो योगः ॥ इतश्च योगाय युज्यस्वेत्याह । दुरेणेति । बुद्धि- योगाज्ज्ञानलक्षणादुपायात् । दूरेण अतीव । अतो युद्धौ शरणं ज्ञाने स्थितिम् । फलं कर्मकृतौ हेतुर्येपां ते फलहेतवः ॥ ज्ञानफलमाह । चुद्धियुक्तः इति । सुकृतमप्यप्रियं मानुप्यादिफलं जहाति । वृहत्फलमप्युपासनादिनिमित्तम् । न हास्य कर्म क्षीयते" "अवि- दित्वास्मिँलोके जुहोति यजते तपस्तप्यते यहूनि वर्षसहस्राण्यन्तवदेवास्य तद्भवती"त्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । अतः कर्मक्षयश्रुतिरज्ञानिविपया सर्वत्र । उभयक्षयश्रुतिरप्यनिष्टविपया । न हीष्टपुण्यक्षये किंचित्प्रयोजनम् । न चेष्टनाशो ज्ञानिनो युक्तः । इष्टाश्च केचिद्विपयाः । “स यदि पित- लोककामो भवति संकल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति " "प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपद्ये यशोहं भवानि ब्राह्मणानां" "स्त्रीभिर्वा याना ज्ञातिभिर्या" अस्मायवात्मनो यद्यत्कामयते जते"। "कामानीकामरुप्यनुमञ्चरन् " " स एकथा भवती"त्यादिश्रुतिभ्यः। बहुत्वेप्यात्ममुखस्य पुनरिष्टत्वात्कर्मसुखे न विरोधः । अनुभवशक्तिश्वे- मग त्यक्त्या धनसय । मिद्यसिद्धयोः समो भूत्या समत्वं योग उच्यते ॥४८॥ दूरेण रावरं फर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय । युद्धो शरणमन्विच्छ फषणाः फलहेतयः॥ ४९॥ युधियुक्तो जहातीह उमे मुटतनुष्यसे । ॥ “ ·गे ..] श्रीमद्गाताभाष्यम् थरप्रसादाद । श्रुतेश्च । न च शरीरपातात्पूर्वमेतत् । “स ता पर्यंति"। एतमानन्दमयमात्मानमुपसंगम्ये"त्याधुचरन श्ररणात् । न चंकी- भूत एव ब्रह्मणा सह । “मनस्य हि परेऽजाने कि न दुःखतरं भवेदि"स्यादिनिन्दनान्मोक्षधम । परिहारे पृथग्भोगाभिधानाच । शुकाटीना पृथग्दृष्टश्च । “जगद्व्यापारन मिति ऐचर्यमाटोक्तश्च । " इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागता" इति च । उपाधिनाशे नाशाच प्रतिनिम्बस्य । न चैकीभूतस्य पृथग्ज्ञाने मानं पश्यामः । आसं दुःखी नासमिति ज्ञाननिरोधाचेश्वरस्य । अनेन रूपेणेति च । भेदाभागात् । न च प्रतिविम्बस निम्बैक्यं लोके पश्यामः । उपाधि- नाशे मानं वा । मनस हि परेऽज्ञान" इति दुःसात्मकत्योक्तश्च । यावदात्मभारित्वादित्युपाधिनित्यत्नाभिधानाच । अतोऽन्यरचनं प्रती- यमानमप्यौपचारिकम् । दृष्टाश्च ते भगतो भिन्ना नारदेन । प्रति- शाखं च 'स एकधे'त्यादिपु भेदेन प्रतीयन्ते । निरोधे तु युक्तिमतामेन बलपचम् । युक्तयश्चानोक्ता मनस्य हीत्यादयः। अतो जले जलकी- भाववदेकीभावः । उक्तं च “यथोदकं शुद्ध शुद्ध" यथा नद्य" इत्यादौ । तत्राप्यन्योन्यात्मकत्वे वृद्धसम्भवः । अस्ति चेपत्समुद्रेऽपि द्वारि । महत्वादन्यवादृष्टिः। "ता एमापो ददौ तस्य स कपिः शंसित व्रत" इति महाकौमें समर्थानां भेदज्ञानाच । "नैन तत्प्राप्नुवन्त्येते ब्रह्मेशानादयः सुराः। यत्ते पदं हि कैवल्यमि"ति निषेधाच नारदीये । मविचारच निर्णयः कृतो मोक्षधर्मपु । बलवांश्च सपिचारो निर्णयो वाक्यमानात् । अतो " या नान्यत्पश्यती"त्याद्यपि तदधीनसत्तादि- वाचि । अन्यथा कथमैश्वर्यादि स्यात् १ । न च तन्मायामयमित्युक्तम् । अन्यथा कथं तय स एकधेत्यादि व्या ? । न च न ह वै सशरीरस्ये- त्यादि विरोधः । वैलक्षण्यात्तच्छरीराणाम् । अभौतिकानि हि तानि । नित्योपाधिविनिर्मितानीश्वरशक्त्या । तथा चोक्तम् । “शरीरं जायते 3 ·१८ [अ.२ श्री सर्वमूलग्रन्थाः तेपां पोडश्या कलयव चे"ति नारायणाष्टाक्षरकल्पे। वदन्ति च लौकि काद्वैलक्षण्येऽभावशब्दम् । 'अप्रहर्पमनानन्दं' 'सुखदुःखबाह्य' इत्या- दिपु । निरुक्त्यभावाच न तानि शरीराणि । तथा हि श्रुतिः । 'अशा- रीति तच्छरीरमभवदि "ति। न हि तानि शीर्णानि भवन्ति । “सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति चे"तिवचनात् साम्यात्प्रयोगः । प्रयो- गाच । “अनिन्द्रिया अनाहारा अनिप्पन्दाः सुगन्धिनः"। 'देहेन्द्रिया- मुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिनामि"त्यादि दृष्टदेहेप्येव । न चपाऽन्या गौणी मुक्तिः। बहुनान किमुक्तेन यावच्छेतं न गच्छति । योगी तापन मुक्तः स्यादेप शास्त्रस्य निर्णय"इत्यादित्यपुराणे तदन्यमुक्ति- निषेधात् । ये त्वत्रैव भगवन्तं प्रविशन्ति तेऽपि पश्चात्तत्रैव यान्ति । योग्यत्वं चात्र विवक्षितम् । युधिष्टिरप्रश्न इतरनिन्दनाच । सायुज्यं च ग्रहवत् । तदुक्तेश्च । " भुञ्जते पुरुष प्राप्य यथा देवग्रहादयः । तथा मुक्ताबुत्तमायां बाह्यान्भोगांस्तु भुञ्जत" इति नारायणाष्टाक्षर- कल्पे । अतोऽनिष्टस्यैव मोक्षः। सोऽस्त्येव सर्वात्मना । “अदुःखं" " सर्वदुःखविवर्जिताः" "अशोकमहिमं" यत्र गत्वा न शोच- ती"त्यादि श्रुतिभ्यः । विशेषवचनाभावाच । येषां त्वीपदृश्यते ते न सायुज्यं प्राप्ताः । सामीप्याद्येव तेपाम् । अतः प्रारब्धकर्मशेपभाषा- त्तद्भुक्त्वा सायुज्यं गच्छन्ति । तथोक्तम् । सङ्कर्पणादयः सर्वे स्था- विकारादनन्तरम् । प्रविशन्ति परं देवं विष्णुं नास्त्यत्र संशय " इति च्यासयोगे । अतोऽनिष्टस्य सर्वात्मना वियोगः। "परब्रह्मत्वमि- च्छामि परमात्मञ्जनार्दने"त्यादिना ब्रह्मादिभिरपि प्रार्थितत्वात् । “न मोक्षसगं किश्चिदधिकं वा मुखं कचित् । ऋने वैष्णवमानन्दं वाङ्- मनोगोचरं महदि"त्यादेव ब्रह्मादिपदादप्यधिकतमं सुखं च मोक्ष इति मिद्धम् । अतो योगाय युज्यस्य । ज्ञानोपायाय । तद्धि कर्मकौशलम् । तम्माधोगाय युज्यम्प योगः कर्मसु कौशलम् ॥ ५० ॥ कर्मजं घुद्धियुना ·श्लो. ५२] १. श्रीमद्गीताभाष्यम १९ तदुपायमाह । कर्मजमिति । कर्मजं फलं त्यक्त्वा । अकामनया ईश्व- राय समर्प्य बुद्धियुक्ताः सम्यग्ज्ञानिनो भूत्वा पदं गच्छन्ति । सयोग- कर्म ज्ञानसाधनं तन्मोक्षसाधनमिति भावः ॥ कियत्पर्यन्तमवश्यं कर्त- व्यानि मुमुक्षुणैवं कर्माणीत्याह । यदेति । निवदं नितरां लाभम् । प्रयोगात् “तस्माद्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्ये"त्यादि । न हि तत्र वैराग्यमुपपद्यते । तथासति पाण्डित्यादिति स्यात् । न च ज्ञानिनां भगवन्महिमादिश्रवणे विरक्तिर्भवति । आत्मारामा हि मुनयो निग्राह्या अप्युरुकमे। कुर्वन्त्यहैतुकी भक्तिमित्थम्भूतगुणो हरिरि"ति- वचनात् । अनुष्ठानाच शुकादीनाम् । न च तेषां फलं नास्ति । तस्यैव महत्सुखत्वात्तेपाम् । या निईतिस्तनुभृतां तव पादपद्मध्यानाद्भव- जनकथाश्रवणेन वा स्यात् । सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूफिम्बन्तकासिललितात्पतवां विमानादित्यादि वचनात् । तेपाम- प्युपासनादिफलस्य साधितत्वात् । तारतम्याधिगतेथ । तथाहि । यदि तारतम्यं स्यात् । 'नात्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसादम्' । 'नेकात्म्यतां मे स्पृहयन्ति केचित् । 'एकत्वमप्युत दीयमानं न गृह्णन्तीति मुक्तिमप्यनिच्छतामपि मोक्ष एव फलं तमिच्छतामपि स भवति सुप्रतीकादीनामिति कथमनिच्छतां स्तुतिरुपपन्ना स्यात् ? । वच- नाच । 'यथा भक्तिविशेपोत्र दृश्यते पुरुषोत्तमे। तथा मुक्तिविशेषोऽपि ज्ञानिनां मेदने' । 'योगिनां भिन्नलिंगानामाविर्भूतस्वरूपिणाम् । प्राप्तानां परमानन्दं तारतम्यं सदैव ही ति। 'न वामतिशयिष्यन्ति मुक्तावपि कथञ्चन । मद्भक्तियोगाज्ज्ञानाच सर्वानतिशयिष्यसीति च । साम्यवचनं तु प्राचुर्यविपयं दुःखाभावविपयं च । तथा चोक्तम् । 'दुःखाभावः परानन्दो लिंगभेदः समा मताः। तथापि परमानन्दो हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः। जन्मवन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यना- मयम् ॥५६॥ यदा ते मोहकलिलं बुद्धियतितरिप्यति । तदा ·[अ. ३ श्री सर्वमूलप्रन्याः ज्ञानभेदात्तु भिद्यत' इति नारायणाप्टाक्षरकल्पे । अतो न वैराग्यं श्रुतादावत्र विवक्षितम् । न च संकोचे मानं किंचित् । विद्यमान इतरत्र प्रयोगे। महद्भिः श्रवणीयस्य श्रुतस्य च वेदादेः फलं प्राप्स्य- सीत्यर्थ: । तदेव स्पष्टयति । श्रुतिविप्रतिपन्नेति । पूर्व श्रुतिभिवेद विप्र- तिपन्ना विरुद्धा सती वेदार्थानुकूलेन तत्त्वनिश्चयेन विपरीतवाग्भिरपि निश्चला भवति । ततथ समाधावचला बुद्धिर्ब्रह्म प्रत्यक्षदर्शनेन भेरी- ताडनादावपि परमानन्दमनस्यात् । तदा योगमवाप्स्यसि उपायसिद्धो भवसीयर्थः ॥ स्थिता प्रज्ञा ज्ञानं यस्य स स्थितप्रज्ञः। भाष्यतेऽनयेति भाषा लक्षणमित्यर्थः । उक्तं लक्षणमनुवदति लक्षणान्तरं पृच्छामीति ज्ञापयितुं समाधिस्थस्येति। कं ब्रह्माणमीशं रुद्रं च वर्तयतीति केशवः । तथाहि निरुक्तिः कृता हरिवंशेषु रुद्रेण कैलासयात्रायाम् । 'हिरण्यगर्भ: कः प्रोक्त ईशः शंकर एव च । सृष्ट्यादिना वर्तयति तो यतः केशवो भवानिति वचनान्तराच्च । किमानीत किं प्रत्यासीत । नचार्जुनो न जानाति तहक्षणादिकम् । 'जानन्ति पूर्वराजानो देवर्पयस्तथैव च । तथापि धर्मान्पृच्छन्ति वार्ताय गुह्यवित्तये । न ते गुह्याः प्रतीयन्ते पुराणेवल्पबुद्धिनामितिवचनात् ॥ गमनादिप्रवृत्तिनात्यभिसन्धि- पूर्षिका मत्नादिप्रवृत्तिवदिति 'या निशे'त्यादिना दर्शयिष्यन् तल्लक्षणं प्रथमत आह। प्रजहातीति । एवं परमानन्दवतः किमर्थमेवं प्रवृत्ति करोतीति प्रश्नाभिप्रायः। प्रारब्धकर्मपत्तिरोहितब्रह्मणो वासनया प्रायोऽल्लाभिसन्धि पूर्विका गमनादिवृत्तयः संभयन्तीत्याशययान्परि- निवेदं श्रोतव्यम्य श्रुतम्य च ॥५२॥ थुनिविप्रनिपन्ना ते यदा स्थाम्यति निचला। समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमयाप्स्यसि ॥ ५३॥ अर्जुन उवाच ॥ स्थितप्रतम्य का भाषा समाधिस्थस्य फेशय। स्थितधीः कि प्रमापेत किमासीत प्रजेत फिम् ॥ ५४॥ धीमगयानुवाच । प्रजहाति यदा कामाम्मर्यान्पार्थ मनोगतान् । आत्मन्येवात्मना तुष्टः शितप्रा.

·श्लो. ५८] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् हरति । प्रायः सर्वान्प्रजहाति । शुकादीनामपीपदर्शनात् । त्वत्पाद- भक्तिमिच्छन्ति ज्ञानिनस्तत्वदर्शिन' इत्युक्तेस्तामिच्छन्ति । यदा- विन्द्रादीनामाग्रहो दृश्यते तदाऽभिभूतं तेषां ज्ञानम् । तथोक्तम् । 'आधिकारिकपुंसां तु बृहत्कर्मत्वकारणात् । उद्भवाभिभवी ज्ञाने ततोऽन्येभ्यो विलक्षणा' इति । अत एव वैलक्षण्यादनधिकारिणामा- ग्रहादि चदस्ति न ते ज्ञानिन इत्ययगन्तव्यम् । न चात्र समाधि कुर्वतो लक्षणमुच्यते । 'यः सर्वत्रानभिस्नेह' इति स्नेहनिषेधात् । न हि समाधि कुर्वतस्तस्य शुभाशुभप्राप्तिरस्ति । असम्प्रज्ञातसमाधेः । सम्प्रज्ञा- तेत्वविरोधः । तथापि न तत्रैवेति नियमः । 'कामादयो न जायन्ते ह्यपि विक्षिप्तचेतसाम् । ज्ञानिनां ज्ञाननिधूतमलानां देवसंश्रयादिति स्मृतेः। मनोगता हि कामाः । अतस्तत्रैव तद्विरुद्धज्ञानोत्पत्तौ युक्तं हानं तेपामिति दर्शयति। मनोगतानिति। विरोधश्वोच्यते 'रसोप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तत' इति। न चैत(द)दृष्टयाऽपलपनीयम् । पुरुपवैशेष्यात्। आत्मना परमात्मना परमात्मन्येव स्थितः सन् । आत्माख्ये तस्मिन् स्थितस्य तत्प्रसादादेव तुष्टिर्भवति । 'विषयांस्तु परित्यज्य रामे स्थितिमतस्ततः । देवाद्भवति चै तुष्टिनान्यथा तु कथंचने त्युक्तं हि नारायणरामकल्पे । अतो नात्मा जीवः ॥ तदेव स्पष्टयत्युत्तरैः श्लोकैस्त्रिभिः । एतान्येव ज्ञानोपायानि च। तच्चोक्तम् । 'तद्वै जिज्ञासुभिः साध्यं ज्ञानिनां यत्तु लक्षणमिति । शोभनाध्यासो रागः। 'रसो रागस्तथा रक्तिः शोभना- ध्यास उच्यत' इत्यभिधानम् ॥ सर्वत्रानभिस्नेहत्वाच्छुभाशुभं प्राप्य नाभिनन्दति न द्वेष्टि। न चैतल्लक्षणं ज्ञानमयत्नतोऽपि भवतीत्याहो- स्तदोच्यते ॥ ५५॥ दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेपु विगतस्पृहः। चीतराग भयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥५६॥ यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ५७॥ यदा संहरते चायं कृमोऽगानीव सर्वशः। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थभ्यस्तस्य प्रज्ञा .

·श्री सर्वमूलग्रन्थाः तरः श्लोकः। निराहारत्वेन विषयभोगसामर्थ्याभाव एव भवति । इतरविषयाकासाभावो वा । रसाकाहादिर्न निवर्तते । स त्यपरोक्षज्ञा- नादेव निवर्तत इत्याह । विपया इति । 'इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिणः । वर्जयित्वा तु रसनामसौ रस्ये तु वर्धत' इति वचनाद्भागवते । रमशब्दस्य रागवाचित्वाच ॥ अपरोक्षज्ञानरहितज्ञा- निनोऽपि साधारणयत्नवतोऽपि मनो हरन्तीन्द्रियाणि । पुरुषस्य शरी- रामिमानिनः । को दोपस्तत्तः। प्रमाथीनि प्रमथनशीलानि पुरु- पस्य । तशिक्यान्यवेत्यत आह । तानीति । बहुयत्नवतः शक्यानि । अतो यत्नं कुर्यादित्याशयः। युक्तो मयि मनोयुक्तः। अहमेव परः सर्वस्मादुत्कृष्टो यस्य स मत्परः। फलमाह । वशे हीति ॥ रागादि- दोपकारणमाह परिहाराय श्लोकद्वयेन । संमोहोऽकार्येच्छा । तथा हि मोहशब्दार्थ उक्त उपगीतासु । 'मोहसंज्ञितम् । अधर्मलक्षणं चैत्र नियतं पापकर्मखिति । तथाचान्यत्र 'सम्मोहोऽधर्मकामितेति । स्मृतिविभ्रमः प्रतिषेधादिस्मृतिविनाशः। बुद्धिविनाशः सर्वात्मना दोपबुद्धिनाशः। विनश्यति नरकाद्यनर्थ ग्रामोति । तथा युक्तम् । 'अधर्मकामिनः शास्त्रे विस्मृतिजायते यदा। दोपादृष्टस्तत्कृतेश्व नरकं प्रतिपद्यत' इति ।। इन्द्रियजयफलमाहोत्तराभ्यां श्लोका- प्रतिष्ठिता ॥ ५८ ॥ विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसपर्ने रसोऽप्यस्य परं दृष्टा निवर्तते ॥ ५९॥ यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः। इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥ ६ ॥ तानि सर्याणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः। वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रमा प्रतिष्टिता ॥६१ ॥ ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्नेप्पजायते । सगा. सत्रायते कामः कामाकोधोऽभित्रायते ॥ १२ ॥ क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्म्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशानुद्धिनाशो धुद्धिनाशारमणश्यति. ०६३॥ रागद्वेषवियुक्तम्नु विषयानिन्द्रियश्चरन् । आत्मवश्यविधेयात्मा ·गे. ७० १. श्रीमद्गीताभाष्यम् २३ भ्याम् । विपयाननुभवन्नपि । विधेय आत्मा मनो यस्य सः । जितात्मेत्यर्थः । प्रसादं मनः प्रमादम् । कथं प्रसादमात्रेण सर्वदुःख- हानिः ? । प्रमनचेतसो हि बुद्धिः पर्यवतिष्ठति । ब्रह्मापरोक्ष्येण सम्य- स्थितिं करोति । प्रमादो नाम स्वतोऽपि प्रायो विषयागतिः॥ प्रसादा- भावे दोपमाहोत्तराम्यां श्लोकाभ्याम् । नहि प्रसादामाये युक्तिः चित्तनिरोधः । अयुक्तस च बुद्धिः सम्यग्जानं नास्ति । तदेवोपपाद- यति । न चायुक्तस्येति । शान्तिर्मुक्तिः । 'शान्तिमोक्षोऽथनिर्वाण'- मित्यभिधानात् ।। कथमयुक्तस्य भावना न भवति ? । आह । इन्द्रिया- णामिति । अनुविधीयते क्रियते नन्वीवरेणेन्द्रियाणामनु बुद्धिान- मित्यादिवश्यमाणत्वात् । प्रनां प्रन्नानम् । उत्पत्स्यदपि निवारयतीत्यर्थः उत्पन्नस्याप्यभिमयो भवति ॥ तस्मात्मात्मना निगृहीतेन्द्रिय एवं जानीति निगमयति । तस्मादिति ।। उक्तं लक्षणं पिण्टीकृत्याह । या निशेति । या सर्वभूतानां निशा परमेवरस्वरूपलक्षणा । यस्यां मुमानीव न किचिजानन्ति । तस्यामिन्द्रियमंयमयुक्तो जानी जागर्ति मभ्यगा- परोक्ष्येण पश्यति परमात्मानमित्यर्थः । यसां विपयलक्षणायां भृतानि जाग्रति तस्यां निगायामिव मुप्तः प्रायो न जानाति । मत्तादिबदमनादि प्रवृत्तिः । तदुक्तम् । 'देहं तु तन्नचरमं' 'देहोपि देववशग' इति प्रसादमधिगच्छति ॥ ६४ ॥ प्रसादे सर्वदुःसानां हानिगम्योपजायते । प्रनमतमो शाशु युद्धिः पर्ययनिष्ठते । ६५ । नास्ति बुद्धिरयुनाम्य न चायुक्तभ्य भावना । न चाभारयतः शान्तिरसान्तस्य पुतःमुग्पम् ॥६६ इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते । तदम्य हरति प्रा यायुः नांयमियाम्ममि ॥ ६७ ॥ तम्माधय महायाहो निगृहीतानि मनः। इम्झियाणीन्द्रियाभ्यम्नस्यममा प्रतिष्टिता ॥६८॥ या निता मर्य भूनानां नम्यां जागर्ति मंयमी। या आपति भूनानि मा निशा पश्यतो मुनेः ॥ ६ ॥ आपूर्णमासमयलमनिष्ठं मनुदमापः मयिशालि + ·श्री सर्वमूलप्रन्याः [अ.२ श्लोकाभ्याम् । मननयुक्तो मुनिः । पश्यत इत्यस्य साधनमाह ॥ तेन विषयानुभवप्रकारमाह । आपूर्यमाणमिति । यो विपरापूर्यमाणोऽ- प्यचलप्रतिष्ठो भवति नोत्सेकं प्रामोति न च प्रयत्न करोति न चामावे शुष्यति । न हि समुद्रः सरिन्प्रवेशाप्रवेशनिमित्तवृद्धिशोपी वहुतरौ प्रामोति प्रयत्नं वा करोति । स मुक्ति प्रामोतीत्यर्थः।। एतदेव प्रपञ्चयति। बिहायेति ! कामान विषयान् निस्पृहतया विहाय यश्चरति भक्षयति । भक्षयामीत्यहंकारममकारवर्जितश्च स हि पुमान् स एव च मुक्तिमधि- गच्छतीत्यर्थः । उपसंहरति। एपेति। ब्राही स्थितिः ब्रह्मविषया स्थिति- लक्षणम् । अन्तकालेऽप्यसां स्थित्वैव ब्रह्म गच्छति । अन्यथा जन्मान्तरं प्रामोति । यं यं वापीति वक्ष्यमाणत्वात् । ज्ञानिनामपि सति प्रारब्ध- कर्मणि शरीरान्तरं युक्तम् । 'भोगेन वितर' इति युक्तम् । सन्ति हि बहुशरीरफलानि कर्माणि कानिचित् । 'समजन्मनि विप्रः स्थादि'- त्यादेः । दृष्टेश्च ज्ञानिनामपि पहुशरीरप्राप्तः । तथा युक्तम् । 'स्थित- प्रज्ञोपि यस्तूलः प्राप्य रौद्रं पदं ततः। साङ्कपण ततो मुक्तिमगा- द्विष्णुप्रसादत' इति गारुडे । 'महादव परे जन्मस्तव मुक्तिनिरूप्यत्त' इति नारदीये। निश्चितं फलं च ज्ञानम् । 'तस्य तावदेव चिरं' 'यदुच- नानिपमेवाभिसम्भवती'त्यादिश्रुतिभ्यः। न च कायव्यूहापेक्षा! 'तद्यथै- पीकानूलं' 'तद्यथा पुष्करपलागे 'ज्ञानामिः सर्वकर्माणीति वचनेभ्यः । प्रारब्धे त्वविरोधः। प्रमाणाभावाच । न च तच्छास्त्रं प्रमाणम् । 'अक्ष- पादकणादानां सांख्ययोगजटाभृताम् । मतमालम्ब्य ये वेदं दमयन्त्यल्प- यहत् । नहरकामा यं प्रविशन्ति मर्वे स शान्तिमानोति न कामकामी १७० ॥ विहाय कामान्यः सर्यान्पुमांचरति निःस्पृहः । निर्ममो निरह- कार:म शालिमधिगच्छति ॥ ७॥ पण वाली स्थिति पार्यमनां प्राप्य विमुत्तिा स्थित्वाऽभ्यामन्तकालेऽपि ब्रह्म निर्वाणमृच्छति ॥७२॥ animगपीताम्शनिपन्सु प्र०सागययोगो नाम द्वितीयोऽयायः॥

·ग्लो. ७२] १. श्रीमद्गीतामाध्यम चैतस ' इति वचनान् । यत्र तु स्तुतिः तत्र शिवभक्तानां स्तुतिपरत्वमेव न सत्यत्यम् । न हि तेषामपीतरग्रन्थविरुद्धार्थे प्रामाण्यम् । तथायुक्तम् । 'एप मोहं मृजाम्याशु यो जनान्मोहयिष्यति । लंच रुद्र महावाहो मोहशास्त्राणि कारय अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयख महाभुज । प्रकाशं कुरु चात्मानमप्रकाशं च मां कुर्वि'ति वाराहे । 'कुत्सितानि च मिश्राणि दो विष्णुप्रचोदितः । चकार शास्त्राणिच] विभुपय- स्तत्प्रचोदिताः। दीन्यायाः पुराणानि तच्छास्त्रसमयेन तु । चक्रु- वेदश्य ब्राह्माणि वैष्णवान्विष्णुवेदतः । पंचरात्रं भारतं च मूल- रामायणं तथा । तथा पुराणं मागवतं विष्णुवेद इतीरितः । अतः शैव पुराणानि योन्यान्यन्याविरोधत' इति नारदीये । अतो बानिनां भवत्येव मुक्तिः । मीप्मादीनां तु तत्क्षणे मुक्त्यमावः। स्मरंस्त्यजतीति वर्तमानापदेशो हि कृतः । तचोक्तम् । 'ज्ञानिनां कर्मयुक्तानां काय- त्यागक्षणो यदा । विष्णुमाया तदा तेषां मनो वाह्यं करोतिही ति गारुडे । न चान्येषां तदा स्मृतिर्भवति । 'बहुजन्मविपाकेन भक्ति- मानेन ये हरिम् । भजन्ति तत्स्मृति त्वंते देवो याति न चान्यथे'- त्युक्तेत्राचवते । निर्वाणमगरीरम् । 'कायो वाणं शरीरं चे'त्यमिघा- नान् ! 'एतदाणमवष्टम्येति प्रयोगाच । निर्वाणशुन्दप्रतिपादनम- निन्द्रिया इत्यादिवन् । कथमन्यया सर्वपुराणादिप्रमिद्धाऽऽकृतिमंगवत उपपद्यते । न चान्यद्भगवत उत्तमं ब्रह्म । 'ब्रह्मेति परमात्मेति मगवा- निति शन्यते । 'मगवन्तं परं ब्रह्म परब्रह्म जनार्दनः 'परमं यो मह- ब्रह्म' । 'यस्मात्सरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः। 'योऽसावतीन्द्रिय- ग्रायः' । 'नास्ति नारायणममं न भृतं न भविष्यति' । 'नत्वन्ममोड- स्त्यम्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रय' इत्यादिम्पः । न च तवणो शरीर- वादेतत्कल्प्यम् । तथापि शरीरश्रवणान् ! 'आनन्दरूपममृतम् । 'मुवर्णज्योतिः' । 'दहरोऽम्मिन्नन्तर आकाश' इत्यादिपु । यदि रूपं न ·श्री सर्वमूलग्रन्थाः [अ. २ . . 'विज्ञान- स्यात् । आनन्दमित्येव स्यात् । न त्वानन्दरूपमिति । कथं च सुवर्ण- रूपत्वं स्वादरूपस्य? कथं दहरत्वम् ? दहरश्च 'केचित्खदेहे'त्यादौ रूपवानुच्यते । 'सहस्रशीपा पुरुषः । रुम्मवर्ण कर्तारम् । 'आदि- त्यवर्ण तमसः परस्तात् ' 'सर्वतः पाणिपादं तत्' । 'विश्वतश्चक्षु- रित्यादि वचनात् । विश्वरूपाध्यायादेश्च रूपवानवसीयते । अतिपरि- पूर्णतमज्ञानेश्वर्यवीयानन्दश्रीशक्त्यादिमांश्च भगवान् । 'पराऽस्य शक्ति- विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च । यः सर्वज्ञः।। आनन्दं ब्रह्मणः । एतस्यैवानन्दसान्यानि भूतानि मात्रामुपजी- वन्ति' । 'अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यम् । । 'सहस्रलक्षामितकान्ति- कान्तम् ' । 'मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे ।। शक्तिरहमासमनन्तशक्तेः'। 'तुर्य तत्सर्वक्सदा' । 'आत्मानमन्यं- च स वेद विद्वान् । । 'अन्यतमो मुकुन्दात्को नाम लोके भगवत्प- दार्थः' । 'ऐश्वर्यस्य समग्रस्य' । 'अतीव परिपूर्ण ते सुखं ज्ञानं च सौभगम् ।। 'यचात्ययुक्तं स्मर्तुं वा शक्तः कर्तुमतः पर' इत्यादिभ्यः । तानि सर्वाण्यन्योऽन्यस्वरूपाणि । 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' । यस्य ज्ञानमयं तपः । स मा भग प्रविश स्वाहा । मूर्तिासमेदोऽस्थिसम्भवा'। 'नयोगित्वादीश्वरत्वात्सत्यरूपाच्युतो विभुः। 'सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रम:' ज्ञानज्ञान: सुखमुखः स विष्णुः परमोऽक्षर । इति पैङ्गिखिलेषु । 'देहोऽयं मे सदानन्दो नायं प्रकृतिनिर्मितः । परिपूर्णच सर्वत्र तेन नारायणोऽस्म्य- हमित्यादि ब्रह्मवत्रत । तदेव लीलया चासौ परिच्छिन्नादिरूपेण दर्श- यति मायया ! 'न च गर्भध्वसहेव्या न चापि वसुदेवतः । न चापि राघरातो न चापि जमदमितः । नित्यानन्दोऽद्वयोऽप्य क्रीडते. मोपदर्शन' इति पाये । 'न स आत्माऽऽत्मवतामधीश्वरो भुक्त हि दुःखं भगवान्वासुदेवः' । 'सगदिरीगिताऽजः परमसुखनिधिर्योध- न तस्य प्राकृता . - ·अ. ३-गे. ३] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् - , रूपोऽप्यबोध लोकानां दर्शयन्यो मुनिसुतविहृतात्मप्रियार्थे जगाम' । 'स ब्रह्मबन्धचरणो नरवत्प्रलापी स्त्रीमंगिनामिति रतिं प्रथयंश्चचार। 'पूर्तरचिन्त्यवीयों यो यश्च दाशरथिः स्वयम् । रुद्रवाक्यमृतं कर्तुमजितो जितपस्थितः' 'योजितो विजितो भक्त्या गांगेयं न जधान ह' । 'न चाम्बां ग्राहयामास करुणः कोपरस्तत' इत्यादिम्यश्व स्कान्दे । न तन्त्र संसारसमानधर्मा निरूप्याः । यन च परावरमेदोऽवगम्यते । तत्रानबुद्धिमपेक्ष्यावरत्वम् । विद्यरूपमपेक्ष्यान्यत्र । तच्चोक्तम् । 'परि- पूर्णानि रूपाणि समान्यखिलरूपतः । तथाप्यपेक्ष्य मन्दानां दृष्टिं त्यामृपयोऽपि तु ! परावरं वदन्त्येवं ह्यभक्तानां विमोहनमिति गारुडे । न चात्र किंचिदुपचरितादि वाच्यम् । अचिन्त्यशक्तः पदार्थचिथ्या- वेत्युक्तम् । 'कृष्णरामादिरूपाणि परिपूर्णानि सर्वदा । न चाणुमात्र भिन्नानि तथाप्यस्मान्विमोहसीत्यादेश्च नारदीये। तस्मात्सर्वदा सर्व- रूपेष्वपरिगणितानन्तगुणगणं नित्यनिरस्ताशेपदोपं च नारायणाख्यं परं ब्रह्मापरोक्षज्ञान्यच्छतीति सिद्धम् ।। ।। इति श्रीमदानन्दतीर्थभगव- त्पादाचार्यविरचित श्रीमद्गीतामाप्ये द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥॥॥ ॐ॥ आत्मस्वरूपं ज्ञानसाधनं चोक्तं पूर्वत्र । ज्ञानसाधनत्वेनाकर्म विनिन्द्य कर्म विधीयत उत्तराध्याये ॥ कर्मणो ज्ञानमत्युत्तममित्यभि- हितं भगवता 'दुरेण घबरं कर्मे यादौ । एवं चेत्किमिति कर्मणि घोरे युद्धाख्ये नियोजयसि ? निवृत्तधर्मान्विनेत्याह । ज्यायसीति । कर्मणः सकाशाद्बुद्धिायसी चेत्ते मता तर्हि ॥ ज्यायस्त्वेऽपि युद्धराधिकारि- कत्वाचं कर्मण्यप्यधिकृत इति तत्र नियोक्ष्यामीत्याशयवान्भगवानाह । अर्जुन उवाच ॥ ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन । तत्कि कर्मणि धोरे मां नियोजयसि केशव ॥ १॥ व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुद्धि मोहयसीय मे । तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥२॥ श्रीभगवानुवाच ॥ लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोता मयाऽनघ ।

·२८
श्री सर्वमूलग्रन्थाः
[अ. ३
.
लोक इति । द्विविधा अपि जनाः सन्ति । गृहस्थादिकर्मत्यागेन ज्ञान-
निष्ठाः सनकादिवत् । तत्स्था एव ज्ञाननिष्टाश्च जनकादिवत् । मद्धर्मस्था
एवेत्यर्थः । सावधानां ज्ञानिनां सनकादीनां योगिनामुपायिनां जन-
कादीनाम् । ज्ञाननिष्ठा अप्याधिकारिकत्वादीश्वरेच्छया लोकसंग्रहार्थ-
त्याच ये कर्मयोग्या भवन्ति तेऽपि योगिनः । निष्ठा स्थितिः । त्वं तु
जनकादिवत्सकर्मव ज्ञानयोग्यो न तु सनकादिवत्तत्यागेनेत्यर्थः ।
सन्ति हीश्वरेच्छयैव कर्मकृतः प्रियव्रतादयोऽपि ज्ञानिन एव । तथा
ह्युक्तम् । 'ईश्वरेच्छया विनिवेशितकर्माधिकार' इति । इतश्च नियोक्ष्या-
मीत्याह । न कर्मणामिति । न कर्मणां युद्धादीनामारम्भेण नैष्कर्म्य
निष्कर्मतां काम्यकर्मपरित्यागेन प्राप्यत इति मोक्षं नाभुते । ज्ञानमेव
तत्साधनं न तु कर्माकरणमित्यर्थः । कुतः । पुरुषत्वात् । सर्वदा
स्थूलेन सूक्ष्मेण वा पुरेण युक्तो ननु जीवः । यदि कर्माकरणेन मुक्तिः,
स्यात्स्थावराणाम् । न चाकरणे कर्माभावान्मुक्तिर्भवति । प्रतिजन्मकृता-
नामनन्तकर्मणां भावात् । न च सर्वाणि कर्माणि भुक्तानि । एकस्मिन्
शरीरे वहूनि हि कर्माणि करोति । तानि चैकैकानि बहुजन्मफलानि
कानिचित् । तत्र चैकैकानि कर्माणि भुञ्जन्प्राप्नोत्येव शेपेण मानुप्यम् ।
ततश्च बहुशरीरफलानि कर्माणीत्यसमाप्तिः। तचोक्तम् । 'जीवंश्चतु-
देशादूचं पुरुषो नियमेन तु । स्त्री चाप्यनूनदशकं देहं मानुपमार्जते ।
चतुर्दशोर्घजीवीनि संसारथादिवर्जितः । अतोऽविचा परं देवं मोक्षाशा
का महामुन' इति ब्राझे । यदि सादिः स्यात्संसारः पूर्वकर्माभावादत-
त्प्राप्तिः । अयन्धकत्वं त्वकामेनैव भवति । तच वक्ष्यते 'अनिष्टमिष्ट'-
मिति । ननु निष्कामकर्मणः फलामावान्मोक्षः स्मृतः। 'निष्काम
ज्ञानपूर्व तु निवृत्तमिति चोच्यते। निवृत्तं सेवमानस्तु ब्रह्माभ्यति
मानयोगेन साहयानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥३॥ न कर्मणामनारम्मा.
कम्यं पुरुषोऽनुने । न च संन्यसनादेय सिद्धि ममधिगच्छति ॥ ४ ॥

·लो. ८] श्रीमद्गीताभाष्यम् २९ . सनातनमिति मानवे । अतस्तत्साम्यादकरणेऽपि भवतीत्यत आह । नचेति । संन्यासः काम्यकर्मपरित्यागः। 'काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासमिति वक्ष्यमाणत्वात् । अकामकर्मणामन्तःकरणशुद्धिद्वारा ज्ञानान्मोक्षो भवति। तच्चोक्तम् । ' कर्मभिः शुद्धसत्त्वस्य वैराग्यं जायते हृदीति भागवते । विरक्तानामेव च ज्ञानमित्युक्तम् । 'न तस्य तत्व- ग्रहणाय साक्षाद्वरीयसीरपि वाचः समासन् । खमे निरुक्त्या गृहमेधि- सौख्यं न यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यादिति । न तु फलाभानात् । कर्मा- भावात् । अतो न कर्मत्याग एव मोक्षसाधनम् । यत्याश्रमस्तु प्रायत्यार्थो भगवत्तोपणार्धश्च । अप्रयतत्वमेव हि प्रायो गृहस्थादीनां, इतरकर्मो- द्योगात् । अप्रयतानां च न ज्ञानम् । तथाहि श्रुतिः। 'नाशान्तो नासमाहित' इति । महांश्च यत्याश्रमे तोपो भगवतः । तथा ह्याह । 'यत्याश्रमं तुरीयं तु दीक्षां मम सुतोपिणीमिति नारायणाप्टाक्षरकल्पे । आधिकारिकास्तु तत्स्था एव प्रायत्ये समर्थाः । स एव च महान् भगव- तोपः। तचोक्तम् । 'देवादीनामादिराज्ञां महोद्योगेऽपि नो मनः । विप्णोचलति तभोगोऽप्यतीव हरितोपणमिति पाने । न तु कर्माणि सर्वात्मना त्यक्तुं शक्यानीत्याह । न हीति ॥ तथापि शक्तितस्त्यागः कार्य इत्याह । कर्मेन्द्रियाणीति । मन एव प्रयोजकमिति दर्शयितु- मन्वयव्यतिरेकाबाह । मनसा स्मरन्मनसा नियम्येति । कर्मयोग स्ववर्णाश्रमोचितम् । न तु गृहस्थकर्मवेति नियमः । मंन्यासादिविधा- 'नात् । सामान्यवचनाच ।। अतो नियतं वर्णाश्रमोचितं कर्म कुरु ॥ न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्टत्यकर्मकृत् । कार्यते हवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैगुणैः॥ ५॥ कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् । इन्द्रियान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ ६॥ यस्त्यिन्द्रियाणि मनसा नियम्यारमतेऽर्जुन । कर्मेन्द्रियः कर्मयोगमसक्तः स विशिप्यते ॥७॥ नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः। शरीरयानाऽपि च ते ·श्री सर्वमूलप्रन्थाः [अ. ३ 'कर्मणा वध्यते जन्तुरिति कर्म बन्धकं स्मृतमित्यत आह । यज्ञार्था- दिति । कर्म वन्धनं यस्य लोकस्य स कर्मवन्धनः । यज्ञो विष्णुः । यज्ञार्थ सङ्गरहितं कर्म न वन्धकमित्यर्थः । मुक्तसङ्ग इति विशेषणात् । 'कामान्यः कामयत' इति श्रुतेश्च । 'अनिष्टमिष्टमिति वक्ष्यमाणत्वाच । एतान्यपि तु कर्माणीति च । 'तस्मान्नेप्टियाजुकः स्यादिति च विशेषवचनत्वे समेऽपि विशेषणं परिशिप्यते ॥ अवार्थवादमाह । सह यज्ञा इति ॥ हेत्वन्तरमाह । अन्नादिति । यज्ञः पर्जन्यान्नत्वात्तत्कारण- मुच्यते । पूर्वयज्ञविवक्षायां च तस्य चक्रप्रवेशो न भवति । तथ्यापायं कर्मविधये । न तु साम्यमात्रेणेदानी कार्यम् । मेघचक्राभिमानी च पर्जन्यः । तच यज्ञाद्भवति । 'अग्नी प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुप- तिष्ठति । आदित्याजायते दृष्टिकृष्टेरनं ततः प्रजा' इति स्मृतेः । उभय- वचनादादित्यात्समुद्राचाविरोधः । अतथ यज्ञापर्जन्योद्भवः सम्भवति । यज्ञो देवतामुद्दिश्य द्रव्यत्यागः । कर्मतरक्रिया ॥ कर्म ब्रह्मणो जायते । एप ह्येव(एन)साधु कर्म कारयति' । 'बुद्धिर्ज्ञानमित्यादिभ्यः । न च मुख्ये सम्भाव्यमाने पारम्पर्यणौपचारिक कल्प्यम् । न च जडानां न प्रसिद्धयेदकर्मणः ॥ ८॥ यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मवन्धनः। तदर्थ कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥९॥ सहयनाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः। अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥१०॥ देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः । परस्परं भावयन्तःश्रेयः पर: मवाप्स्यथ ॥ १५ ॥ इशान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यशभाविताः। तैर्दत्तानप्रदायेभ्यो यो भुते स्तेन एव सः ॥१२॥ यशशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्पिः । भुञ्जते ते त्वचं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥ ॥ १३ ॥ अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः । यमाद्भवति पर्जन्यो यशः कर्मसमुद्यः ॥ १४॥ कर्म ग्रहलोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् । तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यो प्रतिष्ठितम् ॥१५॥ एवं प्रयर्तितं च ' .

·'लो. १६] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् ३१ . स्वतः प्रवृत्तिः सम्भवति । 'एतस्य वा अक्षरस्येत्यादि सर्वनियमन- श्रुतेश्च । 'द्रव्यं कर्म च कालश्चे'त्यादेश्च । अचिन्त्यशक्तिथोक्ता । जीवस्य च प्रतिविम्बस्स विम्मपूर्वैव चेष्टा । 'न कर्तृत्वमित्यादि- निषेधाच । अक्षराणि प्रसिद्धानि तेभ्योऽभिव्यज्यते परं ब्रह्म । अन्यथा अनादिनिधनमचिन्त्यं परिपूर्णमपि ब्रह्म को जानाति ? न च रूटिं विना योगाङ्गीकारो युक्तः । परामर्शाच तस्मात्सर्वगतं ब्रह्मेति । न ह्येकशब्देन द्विरुक्तन भेदश्रुति विना वस्तुयं कुत्रचिदुच्यते । तानि चाक्षराणि नित्यानि । वाचा विरूपनित्यया'। 'अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा' । 'अतएव च नित्यत्वमित्यादिश्रुति- स्मृतिभगवद्वचनेभ्यः । दोपश्चोक्तः सकर्तृकत्वे । न चावुद्धिपूर्वमुत्पन्ना- नि । तत्प्रमाणाभावात् । निश्वसितशब्दस्त्वक्लेशाभिप्रायो नाबुद्धि- पूर्वाभिप्रायः । 'सोऽकामयते त्यादेश्च । 'इष्ट हुत'मित्यादिरूपप्रपञ्चेन सहाभिधानाच । महातात्पर्यविरोधाच्च । तच्चोक्तं पुरस्तात् । न ह्यस्वा- तन्त्र्येणोत्पत्तिकर्तुः प्राधान्यम् । अस्वातन्त्र्यं च तदमतिपूर्वकत्वेन भवति । यथा रोगादीनां पुरुषस्य तञ्जत्वेऽपि । उत्पत्तिवचनान्यभिव्य- क्त्यर्थान्यभिमानिदेवताविपयाणि च । नित्येत्युक्त्वोत्सृष्टेतिवचनात् अभिव्यञ्जके कर्तृवचनं चास्ति । 'कृत्स्नं शतपथं चक्र' इति । कथ- मादित्यस्था वेदास्तेनैव क्रियन्ते ? वचनमात्राच निर्णयात्मकशारीर- कोक्तं बलवत् । शास्त्रं योनिर्यस्येति तु शास्त्रयोनित्वम् । जन्माद्यस्ये- स्युक्ते प्रमाणं हि तत्रापेक्षितम् । न तु तस्य जातत्वं वेदकारणत्वं वा । न हि वेदकारणत्वं जगत्कारणत्वे हेतुः । न हि विचित्रजगत्सृष्टर्वेद- सृष्टिरशक्या सृज्यत्वे । नच सर्वज्ञत्वे । यदि दस्रया सर्वज्ञः किमिति न जगत्स्रष्टा ? तस्माद्वेदप्रमाणकत्वमेवात्र विवक्षितम् । अतो नित्यान्यक्षराणि। यत एवं परम्परया यज्ञाभिव्यङ्गयं ब्रह्म तम्मात्त- नित्यं यज्ञे प्रतिष्टितम् । तानि चाक्षराणि भूताभिव्यङ्गयानीति चक्रम् .

·श्री सर्वमूलग्रन्थाः [अ.३ ॥ तदेतजगचक्र यो नानुवर्तयति स तद्विनाशकत्वादघायुः। पाप- निमित्तमेव यस्यायुः सोऽघायुः ॥ तईतीव मनःसमाधानमपि न कार्यमित्यत आह । यस्त्विति । रमणं परदर्शनादिनिमित्तं सुखम् । तृप्तिरन्यत्रालम्बुद्धिः । सन्तोपस्तअनकं सुखम् । 'सन्तोपस्तृप्तिकारण- मित्यभिधानात् । परमात्मदर्शनादिनिमित्तं सुखं प्राप्तः । अन्यत्र सर्वात्मनाऽलम्बुद्धिः । महाच तत्सुखम् । तेनैवान्यत्रालम्बुद्धिरिति दर्श- यति । आत्मन्येव च सन्तुष्ट इति । तत्स्थ एव सन्सन्तुष्ट इत्यर्थः । नान्यत्किमपि सन्तोपकारणमित्यवधारणम् । आत्मना तृप्तः । न ह्यात्मन्यलम्बुद्धिर्युक्ता । तद्वाचित्वं च 'वयं तु न विप्याम उत्तम- श्लोकविक्रमैरिति प्रयोगात्सिद्धम् । अध्याहारस्त्वगतिका गतिः । 'आत्मरतिरेवे'त्यवधारणादसम्प्रज्ञातसमाधिस्थस्यैव कार्य न विद्यते । 'स्थितप्रज्ञस्यापि कार्यों देहादिदृश्यते यदा । स्वधर्मों मम तुष्टयर्थः सा हि सर्वैरपेक्षिते ति वचनाच पञ्चरात्रे । अन्यदाऽन्यरतिरपीपत्सर्वस्य भवति । न च तत्रालम्बुद्धिमात्रमुक्तम् । आत्मवृत इति पृथगभिधा- नात् । कशब्दः कालावच्छेदेऽपि चायं प्रसिद्धः । यो भुंक्ते स तु न व्यादि'त्यादौ । अतोऽसम्प्रज्ञातसमाधावेवैतत् । मानव इति ज्ञानिन एवासम्प्रज्ञातसमाधिर्भवतीति दर्शयति । मनु अवबोधन इति धातोः । परमात्मरतिश्चात्र विवक्षिता । 'विष्णावेव रतिर्यस्य क्रिया तस्यैव नास्ति ही ति वचनात् ॥ तस्य कर्मकाले वक्तव्योऽहमिति कश्चित्प्र- त्युक्त्वा तत्कृतावात्मरत्यधिकः समोऽर्थो वा नास्ति । न च सन्ध्याय- कृतौ कविदोपोऽस्ति । न चैतदपहाय सर्वभूतेषु कश्चित्प्रयोजनाश्रयः। अर्थो येन दर्शनादिना भवति सोऽर्थव्यपाश्रयः । झानमात्रेण प्रत्यवायो नानुवर्तयतीह यः। अघायुरिन्द्रियारामो मोघे पार्थ सजीयति ॥१६॥ यस्वात्मरतिरेय म्यादात्महतच मानवः। आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्य न विद्यते ॥१७॥ नेर तस्य कृतेनायों नारसेनेह कश्चन । न चास्य .

·लो. २३] १. श्रीमद्गीतामाध्यम + यद्यपि न भवति । तदर्जुनस्यापि सममिति न तस्य कर्मोपदेशयोग्ये तद्भवति । ईपत्मारब्धानर्थमूचकं च तद्भवति । महच्चेदृत्रहत्यादिवत् ॥ यतोऽसंप्रज्ञातसमाधेरेव कार्याभावः तस्मात्कर्म समाचर ॥ आचारोऽ- प्यस्तीत्याह । कर्मणैवेति । कर्मणा सह कर्म कुर्वत एवेत्यर्थः। कर्म कृत्वैव ततो जानं प्राप्येति वा । न तु ज्ञानं विना । प्रसिद्ध हि तेषां ज्ञानित्वं भारतादिषु । 'तमेवं विद्वानमृत इह भवती' त्यादि- श्रुतिभ्यश्च । अवापि कर्मपां ज्ञानसाधनत्वोक्तेश्च बुद्धियुक्ता इति । गत्यन्तरं च 'नान्यःपंथा' इत्यस्य नास्ति । इतरेपां ज्ञानद्वाराऽप्य- विरोधः। यत्र च तीर्थाधव मुक्तिसाधनमुच्यते। 'ब्रह्मज्ञानेन वा मुक्तिः प्रयागमरणेन वा अथवा स्नानमात्रेण गोमत्यां कृष्णसनि- धावि' त्यादौ । तत्र पापादिमुक्तिः। स्तुतिपरता च । तत्रापि हि कुत्रचिब्रह्मज्ञानसाधनत्वमेवोऽच्यते। अन्यथा मुक्ति निपिध्य 'ब्रह्मज्ञानं विना मुक्तिन कथञ्चिदपीप्यते । प्रयागादेस्तु या मुक्ति नोपाय- त्वमेव ही' त्यादौ । न च तीर्थस्तुतिवाक्यानि तत्प्रस्तावेऽप्युक्तं ज्ञान- नियमं प्रन्ति । यथा कश्चिदक्ष भृत्यं प्रत्युक्तान्ययमेव हि राजा किं राजे त्यादीनि । यथाऽऽह भगवान् । 'यानि तीर्थादिवाक्यानि कादिविषयाणि च । स्तावकान्येव तानि स्युरजानां मोहकानि वा ।। भवेन्मोक्षस्तु मद्दष्टेनान्यतस्तु कथश्चने ' ति नारदीये । अतोऽपरोक्ष- ज्ञानादेव मोक्षः । कर्म तु तत्साधनमेव ।। स यद्वास्यादिकं प्रमाणं सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपात्रयः ॥ १८॥ तस्मादसक्तः सततं कार्य कर्म समाचर असतो हाचरम्पर्म परमामोति पूरुषः ॥ १९॥ कर्मद हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः। लोकसंग्रहमेवापि सम्पझ्यन्कर्तु- मर्हसि ॥२०॥ यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः। स यत्प्रमाणे कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ २१॥ न मे पार्थास्ति फर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन । नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त पर च कर्मणि ॥ २२॥ यदि छहं न ·श्री सर्वमूलप्रन्याः [म. ३ कुरुते, यदुक्तप्रकारेण तिष्ठतीत्यर्थः ॥ विद्वदविदुषोः कर्ममेदमाह । प्रकृतेरिति । प्रकृतेर्गुणैरिन्द्रियादिभिः। प्रकृतिमपेक्ष्य गुणभूतानि हि तानि । तत्सम्बन्धीनि च । न हि प्रतिविम्बस्स क्रिया ।। कर्म- भेदस्य गुणभेदस्य च तत्ववित् । गुणा इन्द्रियादीनि गुणेषु विपयेषु ॥ प्रकृतेर्गुणेषु इन्द्रियादिपु सम्मूढाः । इन्द्रियाघभिमानाद्विपयादिसङ्गः। गुणकर्मसु विषयेषु कर्मसु च । 'शद्वाद्या इन्द्रियाद्याश्च सत्वाद्याश्य शुभानि च । अप्रधानानि च गुणा निगद्यन्ते निरुक्तिगैरि' त्यभि- धानात् । सत्त्वाद्यङ्गीकारे 'गुणा गुणेष्वि'त्ययुक्तं स्यात् । अतः सर्वाणि कर्माणि मय्येव सन्यस भ्रान्त्या जीवेऽध्यारोपितानि मय्येव विसृज्य भगवानेव सर्वाणि कर्माणि करोतीति मत्पूजेति च । आत्मानमधिकृत्य यच्चेतस्तदध्यात्मचेतः । सन्न्यासस्तु भगवान्करो- तीति । निर्ममत्वं नाहं करोमीति ।। फलमाह । ये म इति । ये वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः। मम वानुक्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥२३॥ उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्या कर्म चेदहम् । सङ्करस्य च कर्ता- स्थामुपहन्यामिमा प्रजाः ॥ २४ ॥ सक्ताः कर्मण्यविद्धांसो यथा कुर्वन्ति भारत । कुर्याद्विद्वांस्तथाऽसक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम् ॥ २५ ॥ न बुद्धि- मेदं जनयेदशानां कर्मसङ्गिनाम् ।जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युल: समा- चरन् ॥२६॥ प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः। अहवार- विमूढात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते ॥ २७ ॥ तत्ववित्त महावाहो गुणकर्म- विभागयो। गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सजते ॥२८॥ प्रकृते- गुणसम्मूढाः सजन्ते गुणकर्मसु । तानकृत्स्नविदो मन्दान्त्वविन्न विचालयेत् ॥२९॥ मयि सर्वाणि फर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा । निरा- शीनिर्ममो भूत्वा युभ्यस्व विगतज्वरः ॥३०॥ ये मे मतमिदं नित्यमनु तिष्ठति मानवाः। श्रद्धावन्तोऽनमूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥३१॥ येत्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् । सर्वज्ञान विमूढांस्तान्विद्धि ·ग्लो. ३७] १. श्रीमद्गीताभाप्यम् स्वेवं निवृत्तकर्मिणस्तेऽपि मुच्यन्ते ज्ञानद्वारा किम्बपरोक्षज्ञानिनः । न तु साधनान्तरमुच्यते । 'निवृत्तादीनि कर्माणि ह्यपरोक्षेशदृष्टये । अपरोक्षेशदृष्टिस्तु मुक्तो किश्चिन्न मार्गते ॥ सर्व तदन्तराऽधाय मुक्तये साधनं भवेत् । न किञ्चिदन्तराऽधाय निर्वाणायापरोक्षद्यगिति ह्युक्तं नारायणाष्टाक्षरकल्पे । अत एव समुच्चयनियमो निराकृतः ।। एवं चेत्किमिति ते मतं नानुतिष्ठन्ति लोका? इत्यत आह । सदृशमिति । प्रकृतिः पूर्वसंस्कारः ॥ तथापि शक्तितो निग्रहः । निग्रहात्सद्यः प्रयोजनाभावेऽपि भवत्येवातिप्रयत्नत इत्याशयवानाह । इन्द्रिय- सेति । तथा झुक्तं 'संस्कारो बलवानेव ब्रह्माद्या अपि तद्वशाः । तथापि सोऽन्यथा कर्तुं शक्यतेऽतिप्रयत्नत' इति ॥ तथाप्युग्रं युद्धं कर्मत्यत आह । श्रेयानिति ।। बहवः कर्मकारणाः सन्ति। क्रोधादयः कामश्च । तत्र को बलवानिति पृच्छति । अथेति अथेत्यर्थान्तरं । तयोर्न वशमागच्छेदिति प्रश्नमापकम् ॥ यस्तु बलवान्प्रवर्तकः स एप कामः क्रोधोऽप्येप एव । तञ्जन्यत्वात् । 'कामात्क्रोधोऽभिजायत' इति युक्तं । यत्रापि गुरुनिन्दादिनिमित्तः क्रोधः तत्रापि भक्ति निमित्तानिन्दाकामनिमित्त एव । ये त्वन्यथा वदन्ति ते सङ्करान सूक्ष्मं जानन्ति । उक्तं च । 'ऋते कामं न कोपाद्या जायन्ते हि कथञ्चनेति । महाशनः । महद्धि कामभोग्यम् । महाब्रह्महत्यादि नष्टानचेतसः ॥ ३२॥ सहशं चेटते म्वस्याः प्रकृतेर्शानवानपि । प्रकृति यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥३३॥ इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे राग- द्वेषी व्यवस्थितौ। तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनी ॥ ३४॥ श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधमोत्स्वनुष्ठितात् । स्वधर्म निधनें थेयः पर- धर्मो भयावहः ॥ ३५॥ अर्जुन उवाच । अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः। अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥ ३६॥ श्रीभगवानुवाच । काम एप क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः। महाशनो ..

·- श्री सर्वमूलप्रन्या: कारणत्वान्महापाप्मा । सर्वपुरुषार्थविरोधित्वाद्वरी । कथं विरोधी सः । इदमनेनावृतम् । यथा धूमेनाग्निरावृतः प्रकाशरूपोऽप्यन्येपा सम्यगदर्शनाय तथा परमात्मा । यथाऽऽदों मलेनावृतोऽन्यामि व्यक्तिहेतुर्न भवति तथान्तःकरण परमात्मादेर्व्यक्तिहेतुर्न भवति कामे नावृतम् । यथोल्वेनावृत्य बद्धो भवति गर्भः तथा कामेनावृतो जीवः ।। शास्त्रतो जातमपि ज्ञानं परमात्मापरोक्ष्याय न प्रकाशते कामेनावृतं ज्ञानिनोऽपि किम्वल्पज्ञानिनः । कामरूपेण कामाख्येन नित्यवैरिणा। दुप्पूरेण दुःखेन हि कामः पूर्यते । न हीन्द्रादिपदं सुखेन लभ्यते । यद्यपीन्द्रादिपदं प्राप्तः पुनर्ब्रह्मादिपदमिच्छतीत्यलंबुद्धिास्तीत्यनलः । उक्तं च । 'ज्ञानस्य ब्रह्मणश्चाग्नेधूमो बुद्धर्मलं तथा। आदर्शसाथ जीवस्य गर्भस्योल्लो हि कामक' इति ॥ वधार्थ शत्रोरधिष्ठानमाह । इन्द्रियाणीति । एतैज्ञानमावृत्य बुध्द्यादिभिर्हि विपयगैनिमावृतं भवति ॥ हृताधिष्ठानो हि शत्रुनश्यति ।। शत्रुहनन आयुधरूपं ज्ञानं वक्तुं ज्ञेयमाह । इन्द्रियाणीति । असङ्गज्ञानासिमादाय तराति- पारमिति युक्तम् । शरीरादिन्द्रियाणि पराणि उत्कृष्टानि । न केवलं बुद्धेः परः श्रुत्युक्तप्रकारेणाव्यक्तादपि । 'अव्यक्तात्पुरुषः पर' इति महापाप्मा विद्धयेनमिह वैरिणं ॥ ३७॥ धूमेनावियते वह्निर्यथाऽदों मलेन च । यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतं ॥ ३८ ॥ आवृतं ज्ञान- मेतेन शानिनो नित्यवैरिणा। कामरूपेण कौन्तेय दुप्पूरेणानलेन च ॥३९॥ इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते । एतैर्विमोहयत्येष शानमावृत्य देहिनम् ॥४०॥ तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ । पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥४१॥ इन्द्रियाणि पराण्याहु- रिन्द्रियेभ्यः परं मनः । मनसस्तु परा धुद्धियों वुद्धः परतस्तु सः॥४२|| एवं बुद्धेः परं वुद्धा संस्तभ्यात्मानमात्मना । जहि शत्रु महाबाहो काम रूपं दुरासदम् ॥ ४३ ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतानूपनिषत्सु नकर्मयोगो

·ग्लो. ६]
३७
१. श्रीमद्गीताभाष्यम्
(हि श्रुतिः) । न च तत्र तत्रोक्तैकदेशज्ञानमात्रेण भवति मुक्तिः ।
सार्वत्रिकगुणोपसंहारो हि भगवता गुणोपसंहारपादेभिहितः। 'आनन्दा-
दयः प्रधानसेत्यादिना | तथा चान्यत्र । 'अपौरुषेयवेदेषु विष्णु
वेदेषु चैव हि । सर्वत्र ये गुणाः प्रोक्ताः सम्प्रदायागताच ये॥
सवैस्तैः सह विज्ञाय ये पश्यन्ति परं हरिम् । तेपामेव भवेन्मुक्ति-
नान्यथा तु कथञ्चने ति गारुडे । तस्मादव्यक्तादपि परत्वेन ज्ञेयः ।
न चात्र जीव उच्यते । 'रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तत इत्युक्तत्वात् ।
'अविज्ञाय परं मत्तो जयः कामस्य वै कुत' इति च । अतः
परमात्मज्ञानमेवात्र विवक्षितम् । आत्मानं मनः आत्मना बुधा॥
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्गीताभाष्ये तृतीयोऽ
ध्यायः ॥३॥
ॐ॥ बुद्धेः परस्य माहात्म्यं कर्मभेदो ज्ञानमाहात्म्यं चोच्यतेऽ-
स्मिन्नध्याये । पूर्वानुष्ठितश्चायं धर्म इत्याह । इममिति ॥ 'मयि सर्वाणी'
त्युक्तं तन्माहात्म्यमादितो ज्ञातुं पृच्छति । अपरमिति। न तनादि-
र्भवानित्यत आह । अजोऽपीति | अव्यय आत्मा देहोऽपीत्यव्ययात्मा ।
'अनन्तं विश्वतो मुखमिति रूपविशेषणमुत्तस्त्र । 'एतन्नानावताराणां
नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ श्रीभगवानुवाच । इमं विवस्वते योग प्रोक्तया
नहमव्ययम् । विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्याकवेऽब्रवीत् ॥ 2 ॥ एवं
परम्पराप्राप्तमिमं राजर्पयो विदुः। स कालेनेह महता योगो नष्टः
परन्तप ॥२॥ स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः। भक्तोऽसि
मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥ ३॥ अर्जुन उवाच । अपरं भवतो
जन्म परं जन्म विवखतः कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥
श्रीभगवानुवाच । वहनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन । तान्यह
वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥ ५॥ अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूताना-
मीश्वरोऽपि मन् । प्रकृति खामधिष्ठाय सम्भवाम्यान्ममायया ॥ ६ ॥

·श्री सर्वमूलप्रन्थाः
[.४
निधानं बीजमन्ययमिति च । 'जगृह' इति तु व्यक्तिः। युक्तयः
स्तूक्ताः । आत्माऽनादित्वं तु सर्वसमम् । कथमनादिनित्यस्य जनिः।
प्रकृति स्वामधिष्ठाय । प्रकृत्या जातेपु वसुदेवादिषु । तयैव तेपां
जात इव प्रतीयत (ये) इत्यर्थः । न तु स्वतंत्रामधिष्ठायेत्याह ।
स्वामिति 'द्रव्यं कर्म चेति ह्युक्तम् । सा हि तत्रोक्ता । ततः
सर्वसृष्टेः । आत्ममायया आत्मज्ञानेन । प्रकृतेः पृथगभिधानात् ।
'केतुः केतश्चितिश्चित्तं मतिः ऋतुर्मनीपा माय त्यभिधानम् । सृष्टि
कारणया तेषां शरीरादिसृष्ट्वा विमोहिकया जात इवाजात एव प्रतीयते
वा । उक्तं च । 'महदादेस्तु माता या श्रीभूमिरिति कल्पिता ।
विमोहिका च दुर्गाख्या ताभिर्विष्णुरजोऽपि हि । जातवत्प्रथते
ह्यात्मचिद्रलान्मूढचेतसामिति । ईश्वर ईशेभ्योऽपि वरः। तचोक्तम् ।
'ईशेभ्यो ब्रह्मरुद्रश्रीशेपादिभ्यो यतो भवान् । वरोऽतईश्वराख्या ते
मुख्या नान्यस्य कस्य चिदिति ब्रह्मवैवर्त । 'समर्थ ईश इत्युक्त
स्तद्वरत्वाचमीवर इति च ॥ न जन्मनैव परित्राणादिकं कार्यमिति
नियमः। तथापि लीलया स्वभावेन च यथेष्टचारी। तथा युक्तम् ।
'देवसैप स्वभावोऽयम्' 1 'लोकबत्तु लीलाकैवल्यम्' । 'क्रीडतो बालक
स्यैव चेष्टां तस्य निशामय' । 'अरिभयादिव स्वयं पुराद्वयवात्सीय-
दनन्तवीर्यः' । 'पूर्णोऽयमस्यात्र न किञ्चिदाप्यं तथापि सर्वाः कुरुते
प्रवृत्तीः। अतो विरुद्धेपुमिमं वदन्ति परावरज्ञा मुनयः प्रशान्ता'
इत्याग्वेदखिलेषु ॥ पृथङ्मुक्त्युक्तिः सर्वज्ञाननियमदर्शनार्थम् । न
तु तावन्मात्रेण मुक्तिरित्युक्तम् । 'वेदायुक्तं तु सर्व यो ज्ञात्वोपास्ते सदा
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भयनि भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदा
ssमानं एजाम्यहम् ॥७॥ परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुपताम्।
धर्मगम्थापनार्थाय मम्मयामि युगे युगे ॥८॥ जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं
यो येत्ति तत्यनः । त्यक्त्या देहं पुनर्जन्म नैति मामेति मोर्जुन ॥९॥

·लो. १३] १. श्रीमद्गीतामाप्यम् हि मां। तस्यैव दर्शनपथं यामि नान्यस्य कस्यचिदि'त्युक्तेश्च महा- कौमें । अत्रोक्तस्यैतज्ज्ञात्वैव जन्म नैतीति गतिः। नान्यस्य कस्यचिदिति विशेषणात् । तत्वत इति विशेपणाच सर्वज्ञानमापतति । यत्रै भवति तत्र तत्त्वत इति विशेषणे न विरोधः । उक्तं च । 'एकं च तत्वतो ज्ञातुं विना सर्वत्रतां नरः । न समर्थो महेन्द्रोऽपि तस्मात्सर्वत्र जिज्ञसेदिति स्कान्दे ।। सन्ति च तथा मुक्ता इत्याह । वीतरागेति । मन्मया मत्प्रचुराः। सर्वत्र मां विना न किञ्चित्पश्यन्तीत्यर्थः । न च मद्भजनमात्रेण सुक्तिर्मवत्यन्यदेवतादिरूपेण । तथापि सर्वेपा मानुरूप्येण फलं ददामीत्याह । ये यथेति । सेवयामि फलदानेन न तु गुणभावेन । कथमयं विशेष इत्यत आह । मम वर्मेति । अन्यदेवता यजन्तोऽपि मम वत्मवानुवर्तन्ते । सर्वकर्मकर्तृत्वानो क्तृत्वाच मम । 'येऽप्यन्यदेवताभक्ता' इति हि वक्ष्यति । यो देवानां नामधा एक एवेति श्रुतिः। भगवानेव च तत्राभिधीयते । 'अजस्य नाभावध्येकमर्पितमिति लिङ्गात् ॥ कुतो मम वानुवर्तन्ते ? क्षिप्रं हि । अतएव हि फलप्राप्तिः । 'तस्माते धनसनया इति हि श्रुतिः ।। अहमेव हि कतत्याह । चातुर्वर्ण्यमिति । चतुर्वर्णसमुदायः। साच्चिको ब्राह्मणः । माविकराजमः क्षत्रियः । राजसतामसो वैश्यः । तामसः शूद्र इति गुणविभागः। कर्मविभागस्तु शमो दम इत्यादिना वक्ष्यते । क्रियायां वैलक्षण्याकर्ताऽप्यकर्ता ! तथा हि श्रुतिः । 'विश्वकर्मा विमना' इत्यादि । 'तनुर्विद्या क्रिया कृतिरिति च । वीतरागभयकोधा मन्मया मामुपाश्रिताः। यहयो शानतपसा पूना मद्भायमागताः ॥ १० ॥ ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्। मम वानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ११॥ काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः। क्षिप्रं हि मानुपे लोके सिद्धिर्मवनि कर्मजा ॥ १२॥ चातुर्वण्यं मया सृष्टं गुणकर्म विमागतः । नम्य कर्तारमपि ·४० श्री सर्वमूलप्रन्थाः [म. ४ साधितं चैतत्पुरस्तात् ॥ अत एव च न मां कर्माणि लिम्पन्ति । इतश्च न लिम्पन्तीत्याह । न मे कर्मफले स्पृहेति । इच्छामानं त्वस्ति न तु तत्राभिनिवेशः। तचोक्तम् । 'आकाङ्क्षन्नपि देवोऽसौ नेच्छते लोकवत्परः। न ह्याग्रहस्तस्य विष्णोनि कामो हि तस्य विति । न च केचिन्मुक्ता भवन्तीति क्रमेण सर्वमुक्तिः। तथा हि श्रुतिः । 'ज्ञात्वा तमेनं मनसा हृदा च भूयो न मृत्युमुपयाति विद्वानिति 'कथं वा इत्यनन्ता इत्यनन्तवदिति होवाचेति ॥ एवं ज्ञात्वापि कर्मकरणे आचारोऽप्यस्तीत्याह । एवमिति । पूर्वतरं कर्म पूर्वभावीत्यर्थः ।। कर्म कुर्वित्युक्तम् । तस्य कर्मणो दुर्विज्ञेयत्वमाह सम्यम्बक्तुम् । किं कर्मति ॥ न केवलं तज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसे ज्ञात्ववेत्याशयवानाह । कर्मण इति । तच्चोक्तम् । 'अज्ञात्वा भगवान्कस्य कर्माकर्म विकर्मकम् । दर्शनं याति हि मुने कुतो मुक्तिश्च तद्विने ति । अकर्म कर्माकरणम् । कर्माकान्यद्विकर्म निषिद्धं कर्म बन्धकत्वात् । ततो विविच्य कर्मादि वोद्धव्यमित्यादि । न च शापादिना कवयोऽप्यन मोहिताः । अशक्यं चतज्ज्ञातुमित्याह । गहनेति ॥ कादिस्वरूपमाह । कर्म- णीति । कर्मणि क्रियमाणे सत्यकर्म यः पश्येद्विष्णोरेव कर्म नाहं चित्प्रतिविम्नः किश्चित्करोमीति । अकर्मणि सुप्त्यादावकरणावस्थायां परमेश्वरस्य यः कर्म पश्यति अयमेव परमेश्वरः सर्वदा सर्वसृष्टयादि मां विद्यकर्तारमव्ययम् ॥१३॥ न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा । इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बयते ॥१४॥ एवं शान्या कृतं कर्म पूर्वरपि मुमुक्षुभिः । फुर फर्मंच तस्मात्त्यं पूर्वः पूर्वतरं कृतम् ॥१५॥ कि फर्म किमकर्मति फवयोप्यत्र मोहिताः। तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्दात्या मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ १६ ॥ फर्मणो हापि योद्धव्ये योद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च योद्धव्यं गहना फर्मणो गतिः ॥१७॥ फर्मण्यफर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः॥ स युधिमान्मनुष्येपुस युक्तः ·श्ले २५] १ श्रीमगाताभाष्यम् करोतीति । म बुद्धिमान् ज्ञानी स एव च युक्तो योगयुक्तः । सर्माकरणात्म एन च कुलकर्मकृत् । कृत्स्नफलवत्चात् ॥ एतदेव प्रपञ्चयति । यसेत्यादि श्लोकपश्चकैन । उक्तप्रकारेण बानाग्निदग्ध- कर्माणम् ।। न च कामसङ्कल्पाभावेनालम् । असङ्गं स्नेहं च त्यक्त्वा । जानवरूपमाह पुनः। नित्यतृप्त इति । नित्यत्मनिराश्रयेश्वरमरूपोऽ हमस्मीति तथानिधः ॥ कामादित्यागोपायमाह । निराशीरिति । यतचित्तात्मा भूत्वा निराशीरित्यर्थः । आत्मा मनः । परिग्रहत्यागो ऽनभिमानं । नर किश्चित्करोतीत्यस्याभिप्रायमाह । नामोति फिलिप- मिति ॥ यतचित्तात्मनो लक्षणमाह । यहन्छालामेति । कथं द्वन्द्वातीतत्वमित्यत आह । समः सिद्धाविति ।। उपसंहरति । गतसङ्गस्येति । गतमङ्गस्य फलस्नेहरहितस्य । मुक्तस्स शरीराध- नभिमानिनः । ज्ञानास्थितचेतमः । परमेश्वरज्ञानिनः ॥ ज्ञाना वस्थितचेतस्त्वं स्पष्टयति । ब्रह्मार्पणमिति । सर्वमेतद्ब्रह्मेत्युच्यते । तदधीनसत्ताप्रतीतित्वात् । न तु तत्स्वरूपत्वात् । उक्तं हि । 'त्वदधीनं यतः समितः सो भवानिति । वदन्ति मुनयः सबै न तु सर्वस्वरूपतः इति पाझे । 'सन तत्प्रज्ञानेत्रमिति च । एतं ह्येन चढचा इत्यादि च । समाधिना सह ब्रह्मैव कर्म ॥ यजभेदानाह । देवमित्यादिना । दें भगवन्तम् । स एव तेषां यज्ञः । भगवदुपासनम् । कृत्स्नकर्मकृत् ॥८॥ यस्य सर्वे समारम्भा कामसङ्कल्पवर्जिता । ज्ञानाग्निदग्धकर्माण तमाहु पण्डित बुधा ॥ १९ ॥ त्यक्त्या कर्मफला सग नित्यतृप्तो निराश्रय । कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नर किञ्चित्करोति स ॥२०॥ निराशीर्यतचित्तात्मा त्यकसर्वपरिग्रह । शारीर फ्रेवल कर्म कुर्व नामोति किल्लिपम् ॥२१॥ यदृच्छालामसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सर। सम सिद्धावसिद्धौ च कृत्वाऽपि न निवद्यते ॥२२॥ गतसङ्गस्य मुक्तस्य शानावस्थितचेतस । यज्ञायाचरत कर्म समग्र प्रविलीयते ॥२३॥ ब्रह्मार्पण ब्रह्महविब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्य ब्रह्मकर्म समाधिना ॥२४॥ देवमेयापरे यश योगिन पर्युपासते । ब्रह्मानावपरे 6 ·४२ श्री सर्वमलग्रन्थाः [अ. ५ यज्ञमितिक्रियाविशेपणं। नान्यत्तंपामस्ति यतीनां पाश्चित् । यज्ञं भगवन्तं । 'यज्ञेन यज्ञ' । 'यज्ञो विष्णुदैवते त्यादि श्रुतिभ्यः । यज्ञेन प्रसिद्धेनैव । यह प्रतिजुह्वतीति सर्वत्र समं तं यज्ञमित्यादौ । उक्तं च । 'विष्णुं रुद्रेण पशुना ब्रह्मा ज्येष्ठेन सूनुना । अयजन्मानसे यज्ञे पितरं प्रपितामह' इत्यादि ॥ आत्मसंयमाख्योपायाग्नौ ।। द्रव्यं जुह्वतीति द्रव्ययज्ञाः । तपः परमेश्वरार्पणयुट्या तत्र जुह्वतीति तपो- यज्ञा इत्यादि । इदं तपो हविः एतद्ब्रह्मानौ जुहोमि तत्पूजार्थमिति होमः । तदर्पण एव च होमबुद्धिः ॥ अपरे प्राणायामपरायणाः प्राणमपाने जुह्वति अपानं च प्रायो। कुम्भकस्था एव भवन्तीत्यर्थः ।। नियताहारत्वेनैव प्राणशोपात् प्राणान्प्राणेषु जुह्वति । 'यच्छेद्वाङ्मनसी प्राजस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनी त्यादि श्रुत्युक्तप्रकारेण वा । अन्यदपि ग्रन्थान्तरे सिद्ध । 'यदस्याल्पाशनं तेन प्राणाः प्राणेषु चै हुता' इति । ब्रह्मपाः परमात्मनो मुखे । 'अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव चेति हि वक्ष्यति । मानसयाचिककायिककर्मजा एव हि ते सर्वे । एवं ज्ञात्वा तानि कर्माणि कृत्वा विमोक्ष्यसे । युद्धं परित्यज्य यन्मोक्षार्थ करिष्यसि तदपि कर्म । अतो विहितम् न त्याज्यमिति यशं यज्ञेनैवोपजुद्वति ॥२५॥ श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निपु जुद्वति । शब्दादीन्धिपयानन्य इन्द्रियाग्निपु जुद्धति ॥ २६॥ सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणफर्माणि चापरे । आत्मसंयमयोगानी जुद्धति ज्ञानदीपिते ॥२७॥ द्रव्ययशास्तपोयशा योगयशास्तथा परे । स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः शंसितयताः ॥२८॥ अपाने जुति प्राण प्राणेऽपान तथा परे । प्राणा- पानगती रद्धा प्राणायामपरायणाः ॥२९॥ अपरे नियताहाराः प्राणा माणेषु जुदति। सर्वेऽप्येसे यायिदो याक्षपितफल्मपाः ॥३०॥ यज्ञ शिष्यामृतभुजो यान्ति प्रहल सनातनं । नायं लोकोऽस्त्ययशस्य कुतोऽन्यः पुगसत्तम ॥३१॥ एवं पादुविधा यमा वितता ब्राह्मणो मुखे। कर्मजान्विद्धि ·श्लो. २] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् ४३ भावः ॥ अखिलमुपासनाद्यङ्गयुक्तम् । ज्ञानफलमेवेत्यर्थः ॥ इदानी- मपि ज्ञान्येव ॥ तथाप्यभिभवान्मोहः । मा तूक्ता । येन ज्ञानेन मय्यात्मभूते सर्वभूतान्यथो तम्मादेव मोहनाशात्पश्यसि ।। करणभृतं ज्ञानं स्तौति पुनः श्लोकत्रयेण ॥ तत्साधनं विरोधिफलं च तदुत्तर- रुक्त्वोपसंहरति ।। इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते गीता भाष्ये चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ ॐ।। तृतीयाध्यायोक्तमेव कर्मयोगं प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन । यदृच्छालाभसन्तुष्ट इत्यादिना संन्यासम् । कुरु कमैवेत्यादिना कर्मयोग तान्सर्वानेयं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ।। ३२ ॥ श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ञानयज्ञः परन्तप । सर्व कर्माखिलं पार्थ शाने परिसमाप्यते ॥३॥ तद्विद्धि प्रणि- पातेन परिप्रश्न सेवया । उपदेक्ष्यन्ति ते नानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥ ॥ ३४ ॥ यज्ज्ञात्वा न पुनमोहमेवं यास्यसि पाण्डव । येन भूतान्योपेण द्रक्ष्यस्थात्मन्यथो मयि ॥ ३५॥ अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापा कृत्तमः । सर्वं ज्ञानष्ठवेनैव वृजिनं सन्तरिप्यसि ॥ ३६॥ यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भसलात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसा. कुरुते तथा ॥३७॥ न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते। तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥ ३८॥ श्रद्धापॉल्भते ज्ञान मत्परः संयतेन्द्रियः। ज्ञानं लब्ध्या पर शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ ३९ ॥ अशश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति। नायं लोकोऽस्ति न परोन सुखं संशयात्मनः ॥ ४०॥ योगसंन्यस्तकर्माणं शानसञ्छिन्नसंशयम् । आत्मवन्तं न कर्माणि निवनन्ति धनञ्जय ॥४१॥ तस्मादशानसम्भूतं हृत्स्थं मानासिनात्मनः। छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ॥४२॥ इति श्रीमद्भगवद्गीताज्ञानयोगो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ॥४॥ अर्जुन उवाच ॥ सन्न्यासं फर्मणां कृष्ण पुनयोग च शंससि । यच्छेय एतयोरेक तन्मे हि सुनिश्चितम् ॥ १॥ श्रीभगवानुवाच ॥ सन्यासः ·४४ श्री सर्वमूलमन्थाः [भ.५ च । नियमनादिना सकललोककर्षणाकृष्णः। तच्चोक्तम् । 'यतः कमि देवेश नियम्य सकलं जगत् । अतो वदन्ति मुनयः कृष्ण त्वां ब्रह्मवादिन' इति महाकौमे । संन्यासशब्दार्थ भगवानेव वक्ष्यति । अयं प्रश्नाभिप्रायः। यदि संन्यासः श्रेयोऽधिक: स्यात्तर्हि संन्यास- सैतद्विरोधि युद्धमिति ॥ नायं संन्यासो यत्याश्रमः । द्वन्द्वत्यागात्तु संन्यासान्मत्पूजैव गरीयसी'ति वचनात् । 'तानि वा एतान्यवराणि तपांसि न्यास एवात्यरेचयदिति च । 'संन्यासस्तु तुरीयो यो निष्क्रियाख्यः सधर्मकः । न तस्मादुत्तमो धर्मो लोके कश्चन विद्यते । तद्भक्तोऽपि हि यद्गच्छेत्तद्गृहस्थो न धार्मिकः। मद्भक्तिश्च विरक्ति- स्तदधिकारो निगद्यते। यदाधिकारो भवति ब्रह्मचार्यपि प्रव्रजेदिति नारदीये । 'ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत् । 'यदहरेव विरजेदिति च । 'संन्यासे तु तुरीये वै प्रीतिर्मम गरीयसी । येपामत्राधिकारो न तेषां कमति निश्चय' इत्यादेश्च ब्राझे । अतो नावाश्रमः संन्यास उक्तः ॥ संन्यासशब्दार्थमाह । ज्ञेय इति । संन्यासस्य निःश्रेयसकरत्वं ज्ञाप- यितुं तच्छब्दार्थ स्मारयति । ज्ञेय इति ॥ संन्यासो हि ज्ञानान्त- रङ्गत्वेनोक्तो 'न तस्स तत्वग्रहणाये त्यादौ । अतः कथं सोऽयम इत्यत आह । साङ्ख्ययोगाविति । उभयोरप्यन्तरङ्गत्वेनाविरोधः । 'अग्निमुग्धो ह वै धूमतान्तः स्खं लोकं न प्रतिजानाति' । 'मा वः पदव्यः पितरम्मदाश्रिता या यज्ञशालासनधूमवर्मनामि'त्यादि काम्य- कर्मविपयमिति भावः । ये त्वन्यथा वदन्ति ते बाला: || एकमपी- कर्मयोगध निन् यसकरायुभो। तयोस्तु फर्मसन्न्यासात्कर्मयोगो विशि- प्यते अशा शेयः स नित्यसन्न्यासी यो न देटिन फाइदति । निद्वन्द्वो हि महायाहो मुखं पन्धात्प्रमुच्यते ॥ ३॥ साइख्ययोगी पृथग्याला प्रयदन्ति न पण्डिताः। पफमप्याशिनः सम्यगुभयोविन्दते फलम् ॥el

·गे. १२]
१. श्रीमद्गीताभाष्यम्
त्यस्याभिप्रायमाह । यत्सालयरिति । योगिभिरपि ज्ञानद्वारा ज्ञान
फलं प्राप्यत इत्यर्थः ॥ इतश्च संन्यासाद्योगो वर इत्याह । संन्यास-
स्त्विति । योगाभावे मोक्षादिफलं न भवति । अतः कामजयादि-
दुःखमेव तस्य ! मोक्षायेव हि फलं अन्यत्फलमल्पत्वादफलमेवेत्या-
शयः। तच्चोक्तं । "विना मोक्षफलं यत्तु न तत्फलमुदीर्यत' इति
पाझे । यत्तु महाफलयोग्यं तस्याल्पं फलमेव न भवति । यथा पद्म-
रागस तण्डुलमुष्टिः । महाफलश्च योगयुक्तश्चेत्संन्यास इत्याह ।
योगयुक्त इति । मुनिः संन्यासी । तच्चोक्तं । 'स हि लोके मुनि-
नाम यः कामक्रोधवर्जित' इति । एतदेव प्रपञ्चयति । योगयुक्त
इति । सर्वभूतात्मभृतः परमेश्वरः। यचामोतीत्यादेः । स आत्मभृतः
स्वस्य समीपं प्रत्यादानादिकर्ता यस्य स सर्वभूतात्मभूतात्मा ।।
संन्यासं स्पष्टयति पुनः श्लोकद्वयेन ।। संन्यासयोगयुक्त एव च कर्मणा
न लिप्यत इत्याह । ब्रह्मणीति । साधननियमस्सोपचारत्वनिवृत्यर्थ
पुनः पुनः फलकथनम् ॥ एवं चाचार इत्याह । कायेनेति ॥ पुन-
युक्त्यादिनियमनार्थ युक्तायुक्तफलमाह। युक्त इति । युक्तो योग-
यत्साख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते । एक सायं च योग च
यः पश्यति स पश्यति ॥५॥ सन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयो.
गतः। योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म न चिरेणाधिगच्छति ॥ ६॥ योगयुक्तो
विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः । सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न
लिप्यते ॥७॥ नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्वचित् । पश्यन्ण्य-
स्पृशजिननश्ननगच्छत्स्वपन्श्वसन् ॥८॥प्रलपन्विएजन्गृहन्नुन्मिपन्नि-
मिपन्नपि । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थपु वर्तन्त इति धारयन् ॥९॥ ब्रह्मण्याधाय
कर्माणि सङ्गं त्यक्त्त्या करोति यः। लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवा.
म्भसा ॥ १० ॥ कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि । योगिनः कर्म-
कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्याऽऽत्मशुद्धये ॥१॥ युक्तः कर्मफलं त्यक्त्या शान्ति
मामोति नैष्ठिकीम् । अयुक्तः कामकारेण फले सको नियद्धयते ॥ १२ ॥

·- श्री सर्वमूलग्रन्थाः [अ. ५ युक्तः ॥ पुनः संन्यासशब्दार्थ स्पष्टयति । सर्वकर्माणीति। मनसेति विशेषणादभिमानत्यागः ॥ च करोति वस्तुत इत्याह । न कर्तृत्वमिति । प्रभुहि जीवो जडमपेक्ष्य || ज्ञानमेवाज्ञाननाशक- मित्याह । ज्ञानेनेति । प्रथमज्ञानं परोक्षं । अपरोक्षज्ञानाव्यवहित- साधनमाह । तद्बुद्धय इति । परमेश्वरस्वरूपाणां सर्वत्र साम्यदर्शनं चापरोक्षज्ञानसाधनमित्याशयवानाह। विद्यति ॥ तदेव स्तौति । इहैवेति ॥ संन्यासयोगज्ञानानि मिलित्वा प्रपञ्चयत्यध्यायशेपेण । पुनर्योगस्याधिक्यं स्पष्टयति । बाह्यस्पर्शविति । कामरहितः आत्मनि यत्सुखं विन्दति स एव ब्रह्मयोगयुक्तात्मा चेत्तदेवाक्षयं सुखं विन्दति । ब्रह्मविषयो योगो ब्रह्मयोगः । ध्यानादियुक्तस्यैवात्मसुखमक्षयमन्यथा नेत्यर्थः।। संन्यासार्थ कामभोगं निन्दयति । ये हीति ॥ तत्परि- त्यागं प्रशंसति । शनोतीति । कामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति । सर्वकर्माणि मनसा सन्न्यस्यास्ते सुखं वशी। नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वनकारयन् ॥ १३॥ न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः। न कर्मफलसंयोग स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ १४ ॥ नादत्ते कस्यचित्पाप न चैच सुरुतं विभुः । अनानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ १५ ॥ शानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः । तेषामादित्यवज्ञानं प्रकाश- यति तत्परम् ॥१६॥ तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्टास्तत्परायणाः । गच्छन्त्य पुनरावृत्ति माननिभृतकल्मपाः ॥ १७ ॥ विद्याविनयसंपने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ १८ ॥ इहैव तैर्जितः म्वगा येषां साम्ये स्थितं मनः । निर्दोष हि समं ब्रह्म तस्मा- इणि ते स्थिताः ॥१९॥ न प्रहप्ये प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चामियम् । स्थिरबुद्धिरसम्मूहो ब्रह्मविदह्मणि स्थितः ॥२०॥ याहास्पर्शप्यसत्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखं । स प्रलयोगयुक्तारमा सुखमदारमनुने ॥ २१ ॥ ये हि मंस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते। आचन्तयन्तः कौन्तेय न सेपु रमते युधः ॥ २२॥ शमोतीहैय यः मोहूँ प्रायशरीरविमोक्षणात् ।।

·हो. २८] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् शरीरविमोक्षणात्प्राग्यथा मनुष्यगरीरे सोई सुटाकं तथा नान्यत्रेति भावः । ब्रह्मलोकादिस्तु जितकामानामेव भवति ।। जानिलक्षणं प्रपञ्च- यत्युत्तरैः श्लोकः । आरामः परदर्शनादिनिमित्तं सुखं । अत्र तु परमात्मदर्शनादिनिमित्तं तत् । मुखं तूपद्रवक्षये व्यक्तं । अत्र तु कामादिक्षये व्यक्तमात्मसुखं । स्वयं ज्योतिष्ट्वागवतस्तद्वयक्तेरन्त- ज्योतिः। सर्वेपामन्तर्योतिप्वेऽपि व्यक्तविशेषः । असम्प्रज्ञातममाधीनां बाह्यादर्शनात् । दर्शनेप्यकिश्चित्करादेवशब्दः । उक्तं चैतन् । 'दर्शन- स्पर्शसंभापाद्यत्सुखं जायते नृणां । आरामः स तु विजयः सुखं कामक्षयोदितमि ति नारदीये । 'बज्योतिष्ट्वान्महाविष्णोरन्तज्योतिस्तु तत्थित' इति च । अन्तः सुखत्वादेः कारणमाह । ब्रह्मणि भूत इति । पापक्षयातद्भवतीत्याह । लभन्त इति । क्षीणकल्मपा भृत्वा छिन्न- द्वैधायतात्मानः । द्वेधाभावो द्वैधं मंशयो विपर्ययो वा। तच्चोक्तं । 'विपर्ययः संशयो वा यद्देधं त्वकृतात्मनां । ज्ञानासिना तु तच्छित्वा मुक्तसङ्गः परं ब्रजेदिति । छिन्नद्वैधास्त एवाऽयतात्मानो दीर्घमनसः सर्वज्ञा इत्यर्थः । तत एव छिन्नद्वैधाः । तचोक्तं । 'क्षीणपापा महाजाना जायन्ते गतमंशया' इति । छिन्नद्वैधाः यतात्मान इति वा ।। सुलभं च तेपां ब्रह्मत्याह । कामक्रोधेति । अभितः सर्वतः ॥ ध्यान- प्रकारमाह । स्पानित्यादिना । वाह्यान्स्पशान्वहिः कृत्वा । श्रोत्रा- कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ २३ ॥ योऽन्तःसुखोऽन्त- रारामस्तथान्तज्योतिरेय यः। स योगी ब्रमनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधि- गच्छति ॥ २४॥ लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणरुल्मपाः। छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ २५॥ कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् । अभितो ब्रह्म निर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ २६ ॥ स्पर्शान्कृत्वा बहिर्वाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रयोः । प्राणापानौ समी कृत्या नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥२७॥ यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिमोक्षपरायणः।

·४८ श्री सर्वमूलमन्थाः [अ..६ दीनि योगेन नियम्येत्यर्थः । चक्षुर्धवोरन्तरे कृत्वा । भ्रुयोर्मध्य- मवलोकयन्नित्यर्थः । उक्तं च । 'नासाग्रे वा ध्रुवोर्मध्ये ध्यानी चक्षुर्निधापयेदिति । प्राणापानौ समौ कृत्वा कुम्भके स्थित्वेत्यर्थः ।। ध्येयमाह । भोक्तारमिति ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पदाचार्य विरचिते गीतामाप्ये पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥ ॐ ॥ ज्ञानान्तरङ्गं समाधियोगमाहानेनाध्यायेन ॥ विवक्षितं संन्यासमाह योगेन सह। अनाश्रित इति । चतुर्थाश्रमिणोऽप्यग्निः क्रिया चोक्ता देवमेवेत्यादौ । 'अग्निब्रह्म च तत्पूजा क्रिया न्यासाश्रमे स्मृतेति च । तस्मानिरनिरक्रियः संन्यासी योगी च न भवत्येव ॥ संन्यासोऽपि योगान्तर्भूत इत्याह । यं संन्यासमिति । कामसङ्कल्पा- द्यपरित्यागे कथमुपायवान्यादित्याशयः॥ कियत्कालं कर्म कर्तव्य- मित्यत आह । आरुरुक्षोर्मुनेरिति । योगमारुरुक्षोः उपायसम्पूर्ति- मिच्छोः। योगारूढस्य सम्पूर्णोपायस्य । अपरोक्षज्ञानिन इत्यर्थः । कारणं परमसुखकारणं । अपरोक्षज्ञानिनोऽपि समाध्यादिफलमुक्तं । तस्य सर्वोपशमेन समाधिरेव कारणं प्राधान्येनेत्यर्थः । तथापि यदा भोक्तव्योपरमस्तदैव सम्यगसम्प्रज्ञातसमाधिर्जायते । अन्यदा तु भग- वचरितादी स्थितिः। तचोक्तं । 'ये त्वां पश्यन्ति भगवस्त एव विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥२८॥ भोक्तारं यातपसां सर्वलोकमहेश्वरम्। सुहृदं सर्वभूतानां शात्या मां शान्तिमृच्छति ॥१९॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे कृष्णार्जुन- सवादे कर्मसन्यासयोगो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥ श्रीभगवानुवाच ॥ अनाश्रितः कर्मफलं कार्य कर्म करोति यः ॥ स सन्यासी च योगी चन निरनिन चामियः॥१॥ यं सन्यासमिति प्राहुयांगं तं यिदि पाण्डय । न सन्यस्तसझल्पो योगी भयति फश्चन ॥२॥ आररक्षोनेयोगं फर्म कारणमुच्यते। योगारुढस्य तस्येय ·श्लो.] ४९ १. श्रीमद्गीताभाष्यम् सुखिनः परं । तेषामेव तु सम्यक्च समाधिर्जायते नृणां । भोक्तव्य- कर्मण्यक्षीणे जपेन कथयापि वा।। वर्तयन्ति महात्मानस्त्वद्भक्तास्त्व- त्परायणा' इति ।। योगारूढस्य लक्षणमाह । यदेति । सम्यगन- नुपङ्गस्तस्यैव भवति । उक्तं च । 'स्वतो दोपलयो दृष्ट्वा वितरेषां प्रयत्नत' इति ॥ स च योगारोहः प्रयत्नेन कर्तव्य इत्याह । उद्धरेदित्यादिना ॥ कस्य बन्धुरांत्मेत्याह । वन्धुरात्मेति । आत्मा मनः । आत्मनो जीवस्य आत्मना मनसा । आत्मानं जीवं । आत्मैव मनः। आत्मना बुध्या । जीवेनैव वा । स हि बुध्या विजयति । उक्तं च । 'मनः परं कारणमामनन्ति' । 'मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयो । 'उद्धरेन्मनसा जीवं न जीव- मवसादयेत् । जीवस बन्धुः शत्रुश्च मन एव न संशयः' । 'जीवेन बुद्धया हि यदात्मनो जितं तदा बन्धुः शत्रुरन्यत्र चास्य । ततो जये विलो नरस्तद्देवे 'च भक्त्या मधुकैटभारावित्यादि ब्रह्मवयते । अनात्मनः अजितात्मनः पुरुषस्य । अजितमनस्कस्य । सदपि मनोड नुपकारीत्यनात्मा। सन्नपि मृत्यो यस्य न भृत्यपदे वर्तते स ह्यभृत्यः । तसात्मा मन एव शत्रुवच्छत्रुत्वे वर्तते । जितात्मनः फलमाह । जितात्मन इति | जितात्मा हि प्रशान्तो भवति । न तस्य मनः प्रायो विपयेपु गच्छति । तदा च परमात्मा सम्यक् हृद्याहितः शमः कारणमुच्यते ॥३॥ यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मखनुपजते । सर्वसङ्कल्पसन्न्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ ४॥ उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नात्मानमवसादयेत् । आत्मैव हात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥५॥ यन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः । अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥ ६॥ जितात्मनःप्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः । शीतोष्णमुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥७॥ मानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः। युक्त इत्युच्यते योगी समलोप्टाइमकाञ्चनः ॥" . 7 ·श्री सर्वमूलमन्थाः अ.. सन्निहितो भवति । अपरोक्षज्ञानी स भवतीत्यर्थः । अपरोक्षज्ञानिनो लक्षणं स्पष्टयति । शीतोष्पोत्यादिना । शीतोष्णादिषु कूटस्थः । ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा विजितेन्द्रिय इति कूटस्थत्वे हेतुः । विज्ञानं विशेप- ज्ञान। अपरोक्षज्ञानं वा। तचोक्तं । 'सामान्यैर्य त्वविज्ञेया विशेषा मम गोचराः। देवादीनां तु तज्ज्ञानं विज्ञानमिति कीर्तितम्' । 'श्रवणा- न्मननाच्चैव यज्ज्ञानमुपजायते । तज्ज्ञानं दर्शनं विष्णोविज्ञानं शम्भु- रनवीत्। 'विज्ञानं ज्ञानमङ्गादेविशिष्टं दर्शनं तथेत्यादि। कूटस्थो निर्विकारः । कूटवस्थित इति व्युत्पत्तेः । कूटमाकाशः। 'कूटं खं विदलं व्योम संधिराकाश उच्यत'इत्यभिधानात् । योगी योगं कुर्वन् । युक्तो योगसम्पूर्ण एवं भूतो योगानुष्ठाता योगसम्पूर्ण उच्यत इत्यर्थः ।। स एव च सर्वस्माद्विशिष्यते। साधुपापादिपु समबुद्धिः। जीवचितः परमात्मनः सर्वस्य तन्निमित्तत्वस्य च सर्वत्रैकरूप्येण । चिद्रूषा एव हि जीवाः । विशेपस्त्वन्तःकरणकृतः । सर्वेषां च साधुत्वादिकं सर्वमीश्वर- कृतमेव स्वतो न किञ्चिदपि । उक्तं चैतत्सर्व । 'स्वतः सर्वेऽपि चिद्रपाः सर्वदोपविवर्जिताः । जीवास्तेषां तु ये दोपास्त उपाधिकृता मताः । सर्व चेश्वरतस्तेषां न किञ्चित्स्वत एव तु । समा एव ह्यतः सर्वे वैषम्यं भ्रान्तिसम्भवम् । एवं समानजीवास्तु विशेपो देवतादिषु । स्वाभाविकस्तु नियमादत एव सनातनः । असुरादेस्तथा दोपा नित्याः स्वाभाविका अपि । गुणदोपौ मनुष्याणां नित्यौ स्वाभाविको मतौ । गुणैकमात्ररूपास्तु देवा एव सदा मता इति ब्राह्मे । न तु साधुपापा- दीनां पूजादिसाम्यम् । तत्र दोपस्मृतेः। 'समानां विपमा पूजा विपमाणां समा तथा । क्रियते येन देवोऽपि स्वपदादश्यते पुमानि ति पाद्मे । 'वित्तं वंधुर्वयः कर्म विद्याचैव तु पञ्चमी । एतानि मान्यस्थानानि मुद्दन्मित्रायुदासीनमध्यस्यद्वेष्ययन्धुषु । साधुप्यपि च पापेषु समबुद्धि- पिशिप्यते ॥९॥ योगी युञ्जीत सततमान्मानं रहसि स्थितः। एकाफी.

·श्लो. १७] ५१ १. भीमद्गीताभाष्यम् गरीयो छुत्तरोत्तरमिति वामने । 'गुणानुसारिणी पूजां समां दृष्टिं च यो नरः। सर्वभूतेषु कुरुते तस्य विष्णुः प्रसीदति । वैषम्यमुत्तमलं तु ददाति नरसञ्चयात् । पूजाया विपमा दृष्टिः समा साम्यं विदुःखजमिति ब्रह्मवैवर्त । सुहृदादिषु शास्त्रोक्तपूजादिकृतिरन्यूनाs- नधिका या साऽपि समा । तदप्याह । 'यथा सुहत्सु कर्तव्यं पितृशत्रुसुतेपु च । तथा करोति पूजादि समबुद्धिः स उच्यत' इति गारुडे । प्रत्युपकार- निरपेक्षयोपकारकृत्सुहृत् । क्लेशस्थानं निरूप्य यो रक्षा करोति स मित्रं । अरिर्वधादिकर्ता । कर्तव्ये उपकारे अपकारे च य उदास्ते स उदासीनः । कर्तव्यमुभयमपि यः करोति स मध्यस्थः । अवासित- कद्देप्यः । आह चैतत् । 'द्वेष्योऽवासितकृत्कार्यमात्रकारी तु मध्यमः। प्रियकृत्प्रियो निरूप्यापि क्लेशं यः परिरक्षति । स मित्रमुपकारं तु ह्यनपेक्ष्योपकारकृत् । यस्ततः स सुहृत्प्रोक्तः शत्रुश्चापि वधादि- कृदिति ॥ समाधियोगप्रकारमाह । योगी युञ्जीतेत्यादिना । युञ्जीत समाधियोगयुक्तं कुर्यात् । आत्मानं मनः ॥ योग समाधियोगं युद्ध्यात् ।। निर्वाणपरमां शरीरत्यागोत्तरकालीनां ॥ अनशनादि- निषेधोऽशक्तस्य । उक्तं हि 'निद्राशनभयश्वासचेष्टातन्यादिवर्जनं । कृत्वा यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ १० ॥ शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिर मासनमात्मनः। नात्युछितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ११ ॥ तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचिचेन्द्रियक्रियः। उपविश्यासने युज्यायोगमा- स्मविशुद्धये ॥ १२॥ समं कायशिरोमीयं धारयन्नचलं स्थिरस। सम्प्रेक्ष्य नासिकानं स्वं दिशमानवलोकयन् ॥ १३ ॥ प्रशान्तात्मा विगतभील. चारिखते स्थितः । मनः संयम्य मचित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥१४॥ युअग्नेयं सदात्मानं योगी नियतमानसः। शान्ति निर्वाणपरमा मत्संस्थामधिगच्छति ॥ १५ ॥ नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्त. मनश्नतः । न चातिसमशीळस्य जापतो नैव चार्जुन ॥ १६॥ युक्ताहार- ·श्री सर्वमूलग्रन्थाः [अ.६ निमीलिताक्षस्तु शक्तो ध्यायन्प्रसिध्द्यतीति नारदीये ।। युक्ताहार- विहारस्य । सोपायाऽहारादेः। यात्रता श्रमायभावो भवति तावदाहा- रादेरित्यर्थः ॥ आत्मनि भगवति ॥ आत्मनो योगं भगवद्विपयं योगं ॥ आत्मना मनसा । आत्मनि देहे । आत्मानं भगवन्तं पश्यन् ॥ तत्त्वतो भगवद्पात् ॥ दुःखसंयोगो येन वियुज्यते स दुःखसंयोगवियोगः । न केवलमुत्पन्नं दुःखं नाशयति उत्पत्तिमेव निवारयतीति दर्शयति संयोगशब्देन । निश्चयेन योक्तव्यः योक्तव्य एव बुभूपुणेत्यर्थः ।। सर्वान् सर्वविषयान् । अशेषतः एकविषयोऽपि कामः स्वल्पः कादाचित्कोऽपि न कर्तव्य इत्यर्थः । मनसव नियन्तुं शक्यते नान्येनेत्येवशब्दः ॥ बुद्धेः कारणत्वं मनोनिग्रहे आत्मरमणे च॥ यतो यतः यत्र यत्र । 'यतो यतो धावती'त्यादिप्रयोगात् । विहारस्य युक्तचेटस्य कर्मसु । युक्तखप्नाववोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ १७ ॥ यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते । निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ १८॥ यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता । योगिनो यतचित्तस्य युखतो योगमात्मनः ॥ १९ ॥ यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेक्या । यत्र चैवात्मनाऽऽत्मानं पश्य- मात्मनि तुष्यति ॥ २० ॥ सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् । वेत्ति यत्र न चैवाय स्थितश्चलति तत्वतः ॥ २१॥ यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः। यस्मिस्थितो न दुःखेन गुरुणाऽपि विचाल्यते ॥ २२॥ तं विद्याहुःखसंयोगवियोग योगसंशितम् । स निश्चयेन योक्तव्यो योगो निर्विण्णचेतसा ॥ २३ ॥ सङ्कल्पप्रभवान्कामां- स्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः। मनसैवेन्द्रियमामं विनियम्य समन्ततः ॥२४॥ शनैशनेरुपरमैनुद्धा धृतिगृहीतया । आत्मसंस्थं मनः कृत्या न किञ्चि दपि चिन्तयेत् ॥२५॥ यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यतदारमन्येव पशं नयेत् ॥ २६ ॥ प्रशान्तमन ह्येनं योगिनं सुसमुत्तमम् । उपेति शान्तरजसं ग्राभूतमफल्मपम् ॥ २७ ॥.

·श्लो. ३२] १. श्रीमद्गीतामाष्यम् आत्मन्येव वशं नयेत् । आत्मविषय एव वशीकुर्यादित्यर्थः ॥ पूर्व- श्लोकोक्तं प्रपञ्चयति । एवं युञ्जनिति ॥ ध्येयमाह । सर्वभूतस्थ- मिति । सर्वभूतस्थमात्मानं परमेश्वरं । सर्वभूतानि चात्मनि परमेश्वर । तंच परमेश्वरं ब्रह्मणादावैश्वर्यादिना साम्पेन पश्पत्ति । तथोक्तं । 'आत्मानं सर्वभूतेषु भगवन्तमवस्थितं । अपश्यत्सर्वभूतानि भगवत्यपि चात्मनी'ति । 'समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरमिति च ॥ फल- माह । यो मामिति । तस्याहं न प्रणश्यामीति सर्वदा योगक्षेमवहः स्यामित्यर्थः। स च मे न प्रणश्यति सर्वदा मद्भक्तो भवति । सत्यपि स्वामिन्यरक्षत्यनाथः । एवं भृत्येऽप्यभजत्यभृत्य इति हि प्रसिद्धिः । उक्तं च । 'सर्वदा सर्वभूतेषु समं मां यः प्रपति ! अचला तस्स भक्ति:- स्यायोगक्षेमं वहाम्यहमिति गारुडे ।। एतदेव स्पष्टयति । सर्वभूतस्थित- मिति । एकत्वमास्थितः सर्वत्रक एवेयर इति स्थितः । भर्वप्रकारेण वर्तमानोऽपि भय्येव वर्तते । एवमपरोक्षं पश्यतो ब्रानफलं नियत- मित्यर्थः । तथापि प्रायो नाधर्म करोति । कुर्वतस्तु महचेडुःखसूचकं भवतीत्युक्तं पुरस्तात् । आह च । 'कदाचिदपि नाधर्म युद्धिर्विष्णु- दृशां भवेत् । प्रमादातु कृतं पापं स्वल्पं मम्मीभविष्यति । आदि- राजैस्तथादेवषिभिः क्रियते कियत् । बाहुल्यात्कर्मणस्तेषां दुःख- सूचकमेव तदिति ॥ साम्यं प्रकारान्तरेण व्याचष्टे । आत्मौपम्येनेति ॥ युअग्नेयं सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः । सुग्नेन ब्रह्मसंस्पर्श- मत्यन्तं मुपमश्नुते ॥ २८॥ मर्चभूतस्यमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र ममदर्शनः ॥ २०॥ यो मां पश्यति मर्यत्र सर्वच मयि पश्यति । तम्याहं न प्रणश्यामि स च में न प्रणश्यति । ॥ ३०॥ सर्वभूतस्थितं यो मां मजन्येकरयमास्थितः । सर्वथा धन- मानोऽपि स योगी मयि यतते ॥३१॥ आत्मीपम्येन मयंत्र ममं पश्यति योऽर्जुन । मुखं या यदि या दुन्सं म योगी परमो मतः ॥ ३२॥ अजून ·श्री सर्वमूलप्रन्याः एतस्य योगस्य स्थिरां स्थिति न पश्यामि मनसश्चलत्वात् । उक्तं च । 'मनसश्चञ्चलत्वाद्धि स्थितियोंगस्य वै स्थिरा । विनाऽभ्यासान शक्या साद्वैराग्याद्वा न संशय' इति व्यासयोगे ॥ न च कदाचित्स्वयमेव मनो नियम्यते । 'शुभेच्छारहितानां च द्वेषिणां च रमापतौ । नास्तिकानां च वै पुंसां सदा मुक्तिन जायत' इति निषेधाब्राह्मे ॥ अयतिरप्रयत्नः ॥ योगस्य जिज्ञासुरपि ज्ञातव्यो मया योग इति यस्यातीवेच्छा सोऽपि । शब्दब्रह्मातिवर्तते परं ब्रह्म प्रामोतीत्यर्थः ॥ नकजन्मनीत्याह । प्रयत्नादिति । जिज्ञासुर्ज्ञात्वा प्रयत्नं करोति । उवाच ॥ योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन । एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वास्थिति स्थिराम् ॥ ३३॥ चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवदृढम् । तस्याहं निग्रह मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ३४॥ श्रीभगवानुवाच || असंशयं महाबाहो मनो दुनिग्रहं चलं। अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ३५॥ असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः। वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः॥ ३६॥ अर्जुन उवाच ॥ अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाचलितमानसः। योगसंसिद्धि कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥३७॥ कञ्चिन्नोभयविभ्रष्ट- रिछन्नाभ्रमिव नश्यति । अप्रतिष्ठो महावाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥३८॥ एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः । त्वदन्यः संशयस्यास्य छत्ता न धुपपद्यते ॥ ३९ ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते । न हि कल्याणकृत्कश्चिदुर्गति तात गच्छति ॥ ४० ॥ प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुपित्वा शाश्वतीः समाः। शुचीनां धीमतां गेहे योग- भ्रष्टोऽभिजायते ॥ ११ ॥ अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् । एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ४२ ॥ तत्र तं बुद्धिसंयोग लभते पौर्वदैहिकम् । यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ४३ ।। पूर्याभ्यासेन तेनैव वियते हावशोऽपि सः। जिलासुरपि योगस्य शम्द- ग्रहमातियतसे ॥४४॥ प्रयत्नाचतमानस्तु योगी संयुद्धकिल्यिपः। अनेक- अप्राप्य

·लो. २]
१. श्रीमद्गीताभाष्यम्
एवमनेकजन्मभिः संसिद्धोऽपरोक्षजानीभूत्वा परां गतिं याति । आह
च। 'अतीवश्रद्धया युक्तो जिज्ञासुर्विष्णुतत्परः । ज्ञात्वा ध्यात्वा
तथा दृष्ट्वा जन्मभिर्बहुभिः पुमान् । विशेनारायणं देवं नान्यथा तु
कथञ्चने ति नारदीये | जानिभ्यो योगज्ञानिभ्यः। तपस्विभ्यः
कृच्छादिचारिभ्यः । उक्तं च । 'कृयादेरपि यज्ञादेानयोगो
विशिष्यते । तत्रापि शेपश्रीनाझविवादिध्यानतो हरेः। ध्यानं कोटि-
गुणं प्रोक्तमधिकं वा मुमुक्षुणामिति गारुडे । 'अज्ञात्वा ध्यायिनो
ध्यानाजानमेव विशिष्यते । ज्ञात्वा ध्यानं ज्ञानमात्रायानादपि तु
दर्शनं । दर्शनाच्चैव भक्तेश्च न किञ्चित्साधनाधिकमिति नारदीये ॥
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते गीताभाष्ये पष्टोऽ-
ध्यायः
ॐ॥ साधनं ग्राधान्येनोक्तमतीतरघ्यायः । उत्तरस्तु पनि-
भगवन्माहात्म्यं प्राधान्येनाह || आसक्तमनाः अतीवस्नेहयुक्तमनाः ।
मदाश्रयः भगवानेव मया सर्व कारयति । स एव च मे शरणं ।
तस्मिन्नेव चाहं स्थित इति स्थितः । अमंशयं ममग्रमिति क्रिया-
विशेषणं ॥ इदं मद्विपयं ज्ञानं । विज्ञानं विशेषज्ञानं ॥ दौलम्यं
जन्मससिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ ४५ ॥ तपस्विभ्योऽधिको योगी
शानिभ्योऽपि मतोऽधिकः। कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माधोगी भवा-
र्जुन ॥ ४६॥ योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना। श्रद्धावान्भजते
यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥४७॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे कृष्णार्जुनसंवादे अभ्यासयोगो नाम पष्ठोऽ-
ध्यायः ॥६॥
श्रीभगवानुवाच ॥ मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः।
असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥ १॥ शानं तेऽहं सविज्ञान-
मिदं वक्ष्याम्यशेषतः। यज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यमानव्यमवशिष्यते ॥ २॥

·[अ. ७ श्री सर्वमूलग्रन्थाः झानस्थाह । मनुष्याणामिति ॥ प्रतिज्ञातं ज्ञानमाह । भूमिरित्या- दिना । महतोऽहंकार एवान्तर्भावः ॥ अपरा अनुत्तमा । वक्ष्यमाणा मपेक्ष्य । जीवभूता श्रीः । जीवानां प्राणधारिणी । चिद्रूपभूता सर्वदा सती । एतन्महद्भूतमिति श्रुतिः । जगाद च । 'प्रकृती द्वे. तु देवस्य जडा चैवाजडा तथा। अव्यक्ताख्या जडा सा च सृष्टया भिन्नाष्टधा पुनः । महान्बुद्धिर्मनश्चैव पञ्चभूतानि चेति हि । अवरा सा जडा श्रीश्च परेयं धार्यते यया। चिद्रूपा सा त्वनन्ता च अनादि- निधना परा । यत्समं तु प्रियं किञ्चिन्नास्ति विष्णोर्महात्मनः। नारायणस्य महिपी माता सा ब्रह्मणोऽपि हि । ताभ्यामिदं जगत्सर्व हरिः सृजति भूतराडिति नारदीये ॥ न केवलं ते जगत्प्रकृती मद्वशे इत्येतावन्मदैश्चर्यमित्याह । अहमिति । प्रभावादेः सत्ता- प्रतीत्यादिकारणत्वात्तभोक्तृत्वाच प्रभव इत्यादि । तथा च श्रुतिः । 'सर्वकामः सर्वका सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादर' इति । आह च । 'स्रष्टा पाता च संहता नियन्ता च प्रकाशिता । यतः सर्वस्य तेनाहं सर्वोऽसीत्युपिभिः स्तुतः । सुखरूपस्य भोक्तृत्वान्न तु सर्वस्वरूपतः । आगमिष्यत्सुखं चापि तचास्त्येव सदापि तु । तथाऽप्यचिन्त्यशक्तित्वाजातं सुखमतीव चेति नारदीये ॥ अहमेव परतरः। मत्तोऽन्यत्परतरं न किञ्चिदपि। इदं ज्ञानं । रसोऽहमिति मनुष्याणां सहस्रपु कश्चिद्यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां कश्चि- न्मां वेत्ति तत्त्वतः ॥ ३॥ भूमिरापोऽनलो वायुःखं मनो बुद्धिरेव च । अहकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरप्या ॥४॥ अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृति विद्धि मे पराम् । जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥५॥ पतधोनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय । अहं रामस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥६॥ मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय । मयि सर्वमिदं प्रोतं सो मणिगणा इव ॥ ७॥ रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभाऽस्मि शतिसर्ययोः। प्रणयः सर्वयेदेषु शब्दः ये पौरवं नृषु ॥ ८॥ पुण्यो ·को. ११) १. श्रीमद्गीताभाष्यम् विज्ञानं ॥ अपादयोऽपि तत एव ॥ तथापि रसादिस्वभावानां साराणां च स्वभावत्वे सारत्वे च विशेपतोऽपि स एव नियामकः । न त्वयादिनियमानुबद्धो रसादिस्तत्सारत्वादिश्चेति दर्शयति । अप्सु रस इत्यादिविशेपशब्दः। भोगश्च विशेपतो रसादेरिति। उपासनार्थ च । उक्तं च गीताकल्पे। 'रसादीनां रसादित्वे स्वभावत्वे तथैव च । सारत्वे सर्वधर्मेषु विशेपेणापि कारणम् । सारभोक्ता च सर्वत्र यतोऽतो जगदीश्वरः। रसादिमानिनां देहे स सर्वत्र व्यवस्थितः । अवादयः पार्षदा ध्येयः स ज्ञानिनां हरिः। रसादिसम्पत्त्या अन्येषां वासुदेवो जगत्पतिरिति । 'स्वभावो जीव एव च । 'सर्वस्वभावो नियतस्तेनैव किमुतापरम् । न तदस्ति चिना यत्स्यान्मया भूतं चरा- चरमिति च । धर्माविरुद्धः कामरागविवर्जितमित्याधुपासनार्थम् । उक्तं च गीताकल्पे । 'धर्माविरुद्धकामेऽसावुपास्यः काममिच्छता । विहीने कामरागादेवले च बलमिच्छता। ध्यातस्तत्र त्वनिच्छद्धिान- मेव ददाति स' इत्यादि । पुण्यो गन्ध इति भोगापेक्षया च । तथा च श्रुतिः । 'पुण्यमेवामुं गच्छति न ह वै देवान्पापं गच्छति' । 'ऋतं पिवन्तौ सुकृतस्य लोक इत्यादिका । ऋतं च पुण्यं । 'ऋतं सत्यं तथा धर्मः सुकृतं चाभिधीयत इत्यभिधानात् । 'ऋतं तु मानसो धर्मः सत्यं स्यात्स प्रयोगग' इति च । न चा'नश्ननन्यो अभिचाकशीति' । 'अन्यो निरन्नोऽपि बलेन भुयानित्यादिविरोधः । स्थूलानशनोक्तेः । आह च सूक्ष्माशनम् । 'प्रविविक्ताहारतर इवैप भवत्यस्माच्छारीरादात्मन' इति । न चात्र जीव उच्यते । शारीरा- गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चामि विभावसौ। जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ॥ ९॥ बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् । बुद्धि- र्बुद्धिमतामलि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥ १०॥ यलं बलवतामस्मि काम- रागविवर्जितम् । धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽसि भरतर्पम ॥११॥ 8

·श्री सर्वमूलग्रन्थाः
[म..
दात्मन इति मेदाभिधानात् । स्वमादिश्च शारीर एव । 'शारीरस्तु
त्रिधा भिन्नो जाग्रदादिष्ववस्थितेरिति वचनागारुडे । अस्मादितीश्व-
रव्यावृत्त्यर्थम् । 'शारीरी तावुभौ ज्ञेयौ जीवश्वेश्वरसंज्ञितः। अनादि-
बन्धनस्त्वेको नित्यमुक्तम्तथाऽपर' इति वचनान्नारदीये । भेदश्रुतेश्च ।
सति गत्यन्तरे पुरुषभेद एव कल्प्यो न त्ववस्थाभेदः । आह च ।
'प्रविविक्तभुग्यतो ह्यस्माच्छारीरात्पुरुषोत्तमः । अतोऽभोक्ता च भोक्ता
च स्थूलाभोगात्स एव त्वि'ति गीताकल्पे ॥ न त्वहं तेष्विति तद-
नाधारत्वमुच्यते । उक्तं च । तदाश्रितं जगत्सर्व नासौ कुत्र-
चिदाश्रित इति गीताकल्पे ॥ तहि कथमेवं न ज्ञायस इत्यत आह ।
त्रिभिरिति । तादात्म्याथै मयट् । तच्चोक्तं । 'तादात्म्याथै विका-
रार्थे प्राचुर्यार्थे मयट् विधेति । न हि गुणकार्यभूता माया ।
गुणमयीति च वक्ष्यति । सिद्धं च कार्यस्यापि तादात्म्यं । 'तादात्म्यं
कार्यधर्मादः संयोगो भिन्नवस्तुनोरिति व्यासयोगे। भावैः पदाथैः ।
सर्व भावा दृश्यमाना गुणमया एत इति दर्शयति । एभिरिति ।
ज्ञानिव्यावृत्यर्थमिदमिति । गुणमयदेहादिकं दृष्ट्वेश्वरदेहोऽपि तादृश
इति मायामोहित इत्यर्थः। जगाद च व्यासयोगे। 'गौणान्ब्रह्मादि-
देहादीन्दृष्ट्वा विष्णोरपीदृशः। देहादिरिति मन्यानो मोहितोऽज्ञो
जनो भृशमिति । एभ्यो गुणमयेभ्यः । 'गुणेभ्यश्च परमिति वक्ष्य-
माणत्वात् । 'केवलो निर्गुणश्चेत्यादि श्रुतिभ्यश्च। त्रैगुण्यवर्जितमिति
चोक्तम् ॥ कथमनादिकाले मोहानत्ययो बहूनामित्यत आह ।
देवीति । अयमाशयः। माया ।पा मोहिका । सा च सृष्टयादि-
ये चैय मात्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये। मत्त एवेति तान्विद्धि
न त्यहं तेषु से मयि ॥ १२॥ विभिर्गुणमयविरभिः सर्वमिदं जगत् ।
मोहितं नामिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥ १३ ॥ देवीोपा गुण
मयी मम माया दुरत्यया। मामेय ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥१॥

·ग्लो. १९] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् क्रीडादिमद्देवमंवन्धित्वादतिशक्तैर्दुरत्यया । तथा हि देवशब्दार्थ पठन्ति । 'दिवु क्रीडाविजिगीपाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्खमकान्ति- गतिविति । कथं देवी? मदीयत्वात् अहं हि देव इति । अनवीच । 'श्री टुंगति या भिन्ना महामाया तु वैष्णवी । तच्छक्त्यनन्तांशहीना ऽथापि तस्याश्रयात्प्रभोः । अनन्तब्रह्मरुद्रादेनायाः शक्तिकलापि हि । तेपां दुरत्ययाप्येपा विना विष्णुप्रसादत' इति व्यासयोगे । तर्हि न कथञ्चिदत्येतुं शक्यत इत्यत आह । मामेवेति । अन्यत्सर्व परि- त्यज्य मामेव ये प्रपद्यन्ते । गुवांदिवन्दनं च मय्येव समर्पयन्ति । स एव च तत्र स्थित्वा गुर्वादिर्भवतीत्यादि पश्यन्ति । आह च नारदीये । 'मत्सम्पत्या तु गुर्वादीन्मजन्ते मध्यमा नराः । मदु- पाधितया तांश्च सर्वभूतानि चोत्तमा' इति । 'आचार्यचैत्यवपुपा स्वगति व्यनक्षि'इति च ॥ तर्हि किमिति सर्व नात्यायनित्यत आह । न मामिति । दुप्कृतित्यान्मूढाः । अतएव नराधमाः । अपहृत- ज्ञानत्वाच्च मूढाः । अतएवासुरं भावमाश्रिताः । स च वक्ष्यते प्रवृत्ति च निवृत्ति चेत्यादिना । अपहारोऽभिभवः । उक्तं तद्वयासयोगे। 'ज्ञानं स्वभावो जीवानां मायया ह्यभिभूयत' इति । असुपु रता असुराः । तच्चोक्तं नारदीये । 'ज्ञानप्रवाना देवास्तु असुरास्तु रता असाविति ॥ एकस्मिन्नेव भक्तिरित्येकभक्तिः। तचोक्तं गारुडे । 'मय्येव भक्तिर्नान्यत्र एकभक्तिः स उच्यत' इति ॥ बहूनां जन्मना- न मां दुप्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः। माययाऽपहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः ॥ १५॥ चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन । आती जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ १६ ॥ तेपा ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्षिशिप्यते। प्रियो हि शानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥१७॥ उदाराः सर्व एवैते शानी त्वात्मैव मे मतम् । आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥ १८॥ बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते ।

·६० श्री सर्वमूलमन्थाः [भ, ७ मन्ते ज्ञानवान्भवति । तयोक्तं माझे । 'जन्मभिर्बहुभिर्ज्ञात्वा ततो मां प्रतिपद्यत' इति ॥ प्रकृत्या स्वभावेन । 'स्वभावः प्रकृतिव संस्कारो वासनेति चेत्यभिधानात् ॥ यां यां ब्रह्मादिरूपां तनुं । उक्तं च नारदीये । 'अन्तो ब्रह्मादिभक्तानां मद्भक्तानामनन्त'तेति । 'मुक्तश्च कां गतिं गच्छेन्मोक्षश्चैव किमात्मक' इत्यादेः परिहारसन्दर्भाच मोक्षधर्मपु । 'अवतारे महाविष्णोर्भक्तः कुत्र च मुच्यत' इत्यादेश्व ब्रह्मवैवर्ते ॥ को विशेषस्तवान्येभ्य इत्यत आह । अव्यक्तमिति । कार्यदेहादिवर्जितम् । तद्वानिय प्रतीयस इत्यत आह। व्यक्तिमापन्न- मिति । कार्यदेहाद्यापन्नं तचोक्तं । 'सदसतः परं । 'न तस्य कार्य' । 'अपाणिपाद: । 'आनन्ददेहं पुरुष मन्यन्ते गौणदैहिक- मित्यादौ । भावं याथार्थ्यम् । तथाऽनवीच । 'याथातथ्यमजानन्तः परं तस्य विमोहिता' इत्यादि॥ अज्ञानं च मदिच्छयेत्याह । नाह- मिति । योगेन सामोपायेन मायया च । मयैव मूढो नाभि- जानाति । तथाऽऽह पाझे। 'आत्मनः प्रकृतिं चैव लोकचित्तस्य बन्धनम् । स्वसामर्थ्येन देव्या च कुरुते स महेश्वर' इति ।। न च वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा मुदुर्लभः ॥ १९ ॥ कामैस्तैस्तैहतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः। तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥२०॥ यो यो यां यां तनुं भक्तःश्रद्धयाऽर्चितुमिच्छति । तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥ २१ ॥ स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते । लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान् ॥ २२ ॥ अन्तवतु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम्। देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥२३॥ अव्यकं व्यकिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः। परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥ २४ ॥ नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः। मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥ २५ ॥ घेदाहं सम- नीतानि वर्तमानानिचार्जुन । भविष्याणि च भूतानि मां तु घेद न ·लो. ३०] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् मां माया वनातीत्याह । वेदेति । न कश्वनाविसमर्थोऽपि स्वसाम- ात् ॥ द्वन्द्वमोहेन सुखदुःखादि विषयमोहेन । इच्छाद्वेषयोः प्रवृद्धयोः न हि किञ्चिज्ज्ञातुं शक्यम् । कारणान्तरमेतद् । सर्गे सर्गकाले आरभ्यैव । शरीरे हि सतीच्छादयः । पूर्व त्वज्ञानमात्रं ॥ विपरीताश्च केचित्सन्तीत्याह । येषामिति ॥ जरामरणमोक्षायेत्य- न्यकामनिवृत्यर्थ मोक्षे सक्तिस्तुत्यर्थ वा न विधिः । 'मुमुक्षोर- मुमुक्षुस्तु वरो ह्येकान्तभक्तिभागि'तीतरस्तुतेर्नारदीये। नात्यन्तिक- मिति च । 'देवानां गुणलिङ्गानामानुसाविककर्मणां । सत्व एवैक- मनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु या । अनिमित्ता भगवति भक्तिः सिद्धेगरीयसी । जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथेति भागवते लक्षणाच । आह च । 'सर्वे वेदास्तु देवार्था देवा नारायणार्थकाः । नारायणस्तु मोक्षार्थे मोक्षो नान्यार्थ इप्यते । एवं मध्यमभक्तानामे- कान्तानां न कस्यचित् । अर्थे नारायणो देवः मर्वमन्यत्तदर्थमिति गीताकल्पे । त एव च विदुः । 'यमेवैप वृणुत' इति श्रुतेः ।। ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते गीताभाष्ये सप्तमोऽ- घ्यायः ॥७॥ ॥ ॥ ॥ ॥ कश्चन ॥ २६ ॥ इच्छाद्वेषसमुत्येन द्वन्द्वमोहेन भारत । सर्वभूतानि संमोहं सगै यान्ति परन्तप ॥ २७ ॥ येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्य- कर्मणाम् । ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्का भजन्ते मां दृढव्रताः ॥ २८ ॥ जरा- मरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये। ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यान्मं कर्म चाखिलम् ॥ २९ ॥ साधिभूताधिदैवं मां साधियक्षं च ये विदुः । प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युकचेतसः ॥३०॥ इति श्रीमद्भगवद्गीता. सूपनिषत्सु नझविद्यायां योगशास्त्रे ज्ञानविज्ञानयोगोनाम सप्तमोड- ध्यायः ·श्री सर्वमूलप्रन्थाः.. [म. ८ ॐ।। मरणकाले कर्तव्यगत्याद्यस्मिन्नध्याय उपदिशति ॥ परममक्षरं ब्राप्त । वेदादिशङ्कानिवृत्यर्थमेतत् । आत्मन्यधि यत्तद- ध्यात्मम् । आत्माधिकारे यत्तदिति या। तथा हि। जैवः खभावः । स्वाख्यो भावः स्वभाव इति व्युत्पत्या जीवो वा स्वभावः । सर्वदाऽस्त्येवकप्रकारेणेति भावः । अन्तःकरणादिव्यावृत्यर्थो भाव- शद्रः। न टेकप्रकारेण स्थितिरन्तःकरणादः। विकारित्वाद । खशद ईश्वरव्यावृत्यर्थः। भूतनां जीवानां भावानां जडपदार्थानां चोद्भवकरेश्वरक्रिया विसर्गः। विशेषेण सर्जनं विसर्ग इत्यर्थः ॥ भूतानि सशरीरान् जीवानधिकृत्य यत्तदधिभूतम् । क्षरो भावः विनाशिकार्यपदार्थः । अव्यक्तान्तभावेऽपि तस्याप्यन्यथाभावाख्यो बिनाशोऽस्त्येव । तचोक्तं ।' 'अव्यक्तं परमे ब्योम्नि निष्क्रिये सम्प्रलीयत' इति । 'तस्मादब्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तमे तिं च । 'विकारोऽव्यक्तजन्म ही ति च स्कान्दे । पुरि शयनात्पुरुषो जीयः । स च सर्पणो ब्रह्मा या। स सर्वदेवानधिकृत्य वर्तते पतिरित्यधि- देवतम् । देवाधिकारस्थ इति वा। सर्वयज्ञभोक्तृत्वादेरधियज्ञः । अन्योऽधियज्ञोऽग्न्यादिः प्रसिद्ध इति देह इति विशेषणम् । 'भोक्तारं यज्ञतपसां । 'विद्या मां' । 'येऽप्यन्यदेवताभक्ताः । 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि । 'ददतो मनुष्याः प्रशंसन्ति यजमानं देवा' इत्यादेः। 'कुतो ह्यस्य ध्रुवः स्वर्गः कुतो नैश्रेयसं पदमित्यादि- परिहाराच मोक्षध । भगवश्वेित्तद्भोक्तृत्वादेरधियज्ञत्वं सिद्धमिति अर्जुन उवाच ॥ किं नब्रह्म किमध्यात्म किं कर्म पुरुषोत्तम । अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ॥१॥ अधियज्ञः कथं कोत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन । प्रयाणकाले च कथं शेयोऽसि नियतात्मभिः ॥२॥ श्रीभगवानुवाच ॥ अक्षरं ब्रह्म परमं खभावोऽध्यात्ममुच्यते । भूतभावो. द्यकरो विसर्गः कर्मसंशितः ॥ ३ ॥ अधिभूतं क्षरो भावः पुरुपश्चाधि- ·गे ] १. प्रामद्गाताभाष्यम् २३ कथमित्यस्य परिहारः पृथड्मोक्तः। सर्वप्राणिदेहस्थरूपेणाधियज्ञः । अति स्वदेहनिवृत्यर्थम् । न हि तवरस नियन्तृत्वं पृथगस्ति । नात्रोक्तं ब्रह्म भगतोऽन्यत् । ते ब्रह्मत्युक्त्वा साधिभूताधिद मां साधियजं च ये निदुरिति परामर्शात् । तस्यैव च प्रश्नात् । माधि- यज्ञमिति मेदप्रतीतेस्तनिवृत्यर्थमधियज्ञोऽहमित्युक्तं । मामित्यमेठ- सिद्धरक्षरमित्येवोक्तं । आह च गीताकल्पे । 'देहस्थपिप्णुरूपाणि अधियन्न इतीरितः। कमेश्वरस सृष्टयास्यं तचापीच्छाद्यमुच्यते । अधिभृतं जर्ड प्रोक्तमध्यात्म जीव उच्यते। हिरण्यगमोऽधिदनं देवः सङ्कर्षणोऽपि वा । ब्रह्म नारायणो देवः सर्वदेवेश्चरेश्वर इति । 'यथाप्रतीतं वा सर्वमन नैन विरुद्धयत' इति । स्कान्दे च । 'आत्माभि- मानाधिकारस्थितमध्यात्ममुच्यते । टेहाद्राजु गिनातीन बाह्यत्वा- दधिदैवतम् । देवाधिकारगं मई महाभूताधिकारगम् । तत्कारणं तथा कार्यमधिभूतं तदन्तिकादिति । महाकौमें च । 'अध्यात्म देहपर्यन्तं केवलात्मोपकारकम् । सदेहजीनभूतानि यत्तेपामुपकारकृत् । अधिभूतं तु मायान्तं देवानामधिदैवतमिति | मझा मयि सत्ताम् । निर्दुःखनिरतिशयानन्दात्मिकाम् । तच्चोक्तं । 'मुक्तानां च गति- ब्रह्मन् क्षेत्रज्ञ इति कल्पित' इति मोक्षधर्मे ।। स्मरन्पुस्पस्त्यजतीति भिन्नकालीनत्वेऽप्यनिरोध इति मन्दमतेः शङ्का मा भूदित्यन्तति विशेषणम् । सुमतेनर गवाऽनकाशः। स्मरंस्त्यजतीत्येककालीनत्व- प्रतीतः । दुर्मतैर्दुःखान स्मरंस्त्यजतीति भविष्यति शङ्का । 'त्यजन्देह न कश्चित्तु मोहमानोत्यसंशयमिति स्कान्दे । 'तस हैतस्य हृदय- दैवत । अधियोऽहमेचात्र देहे देहमता वर 88 अन्तकाले च मामेव सरन्मुक्त्वा कलेवर । य प्रयाति स मद्भाव याति नास्त्यत्र सशय’ |॥ ५॥ य य वापि सरमाव त्यजत्यन्ते फ्लेर । त तमेति कौन्तेय सदा तद्भावमायित ॥ ६॥ तस्मात्सर्वेषु कालेपु मामनुस्मर ·६४ श्री सर्वमूलप्रन्याः [अ. ८ । - स्याग्रं प्रद्योतते तेन प्रद्योतेनप आत्मा निष्कामती'ति हि श्रुतिः । सदा तद्भावभावित इत्यन्तकाले स्मरणोपायमाह । मावोन्तर्गतं मनः । तथाऽभिधानात् । भावितत्यमतिवासितत्वम् । भावनात्वतिवासने' त्यभिधानाम् ॥ सदा तद्भावभावितत्वं स्पष्टयति । अभ्यासेति । अभ्यास एव योगोऽभ्यासयोगः। दिव्यं पुरुष पुरिशयं पूर्ण च । ‘स या अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिशयो नैनेन किञ्चनानावृतं नैनेन किञ्चनासंवृत- मिति श्रुतेः । दिव्यं सृष्टयादिक्रीडायुक्तम् । दिबु क्रीडेतिधातोः ॥ ध्येयमाह । कविमिति । कविं सर्वज्ञम् । यः सर्वज्ञ इति श्रुतिः। 'त्वं कविः सर्ववेदनादिति ब्राझे । धातारं धारणपोषणकर्तारम् । डु धाञ् धारणपोपणयोरिति धातोः । 'धाता विधाता परमोतसंगिति च श्रुतिः। ब्रह्मा स्थाणुरित्यारभ्य 'तस्य प्रसादादिच्छन्ति तदादिष्ट- फलां गतिमि त्यादि च मोक्षधर्म । तमसोऽव्यक्तात्परतः स्थितम् । 'तमसः परस्तादिति । 'अव्यक्तं वै तमः परस्ताद्धि स तत' इति पिप्पलादशाखायाम् । मृत्युर्वा व तमः 'मृत्युबै तमो ज्योतिरमृत- मिति श्रुतेः ॥ वायुजयादियोगयुक्तानां मृतिकाले कर्तव्यमाह विशेषतः प्रयाणकाल इति । वायुजयादिरहितानामपि ज्ञानभक्ति- वैराग्यादिसम्पूर्णानां भवत्येव मुक्तिः । तद्वतां त्वीपज्ज्ञानाद्यसम्पूर्णाना- मपि निपुणानां तबलात्कथश्चिद्भवतीति विशेषः। उक्तं च भागवते । 'पानेन ते देव कथासुधायाः प्रवृद्धभक्त्या विशदाशया ये । वैराग्य- सारं प्रतिलभ्य बोधं यथाजसा त्वाऽपुरकुण्ठधिष्ण्यम् । तथा परे युध्य च । मर्पितमनोवुद्धिर्मामेवैप्यस्यसंशयम् ॥ ७॥ अभ्यासयोग युकेन चेतसाऽनन्यगामिना । परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानु. चिन्तयन् ॥ ८॥ कविं पुराणमनुशासितारमणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः ।। सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपमादित्यवर्ण तमसः परस्तात् ॥ ९॥ प्रयाण. काले मनसाऽचलेन भक्त्या युक्तो योगयलेन चैव। ध्रुवोर्मध्ये माण- ·लो. १५] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् त्वात्मसमाधियोगवलेन जित्वा प्रकृति बलिष्ठाम् । त्वामेव धीराः पुरुषं विशन्ति तेषां श्रमः स्यान्न तु सेवया त' इति । 'ये तु तद्भाविता लोक एकान्तित्वं समाश्रिताः। एतदभ्यधिकं तेषां तत्तेजः प्रविशन्त्यु- तेति च मोक्षधर्म। 'सम्पूर्णानां भवेन्मोसो विरक्तित्रानभक्तिभिः। नियमेन तथापीरजयादियुतयोगिनाम् । पश्यत्वान्मनसस्त्वीपत्पूर्व- मप्याप्यते ध्वमि ति व्यासयोगे ॥ तदेव सध्येयं प्रपञ्चयति । यदक्षरमित्यादिना। प्राप्यते मुमुक्षुभिरिति पदं स्वरूपम् । पद गताविति धातोः 'तद्विष्णोः परमं पदमिति श्रुतेश्च । 'गीयसे पदमित्येव मुनिभिः पद्यसे यत' इति च नारदीये । ब्रह्मनाडी विना यद्यन्यत्र गच्छति तहिं बिना मोक्षं स्थानान्तरं प्रामोतीति सर्वद्वाराणि संयम्य । 'निर्गच्छथापा सूर्य दिनः श्रोत्रण चैव ही त्यादिवचना- द्वयासयोगे । मोक्षधर्म च । हृदि नारायणे । 'हियते त्वया जग- द्यस्मादृदित्येवं प्रभापस' इति पाने । न हि मूभि प्राणो हृदि मनसः स्थितिः सम्भवति । 'यत्र प्राणो मनस्तत्र तत्र जीवः परस्तधे ति च्यासयोगे । योगधारणामास्थितः । योगभरण एवाभियुक्त इत्यर्थः।। नित्ययुक्तस्य नित्योपायवतः। योगिनः परिपूर्णयोगस्य ॥ तत्प्राप्ति स्तौति । मामिति । परमां सिद्धिं गता हि त इति तत्र हेतुः ।। मावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यं ॥ १० ॥ यदक्षरं वेदविदो यदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः। यदिच्छन्तो ग्रामचर्य चरन्ति तत्ते पदं सड्प्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ११॥ सर्वद्वाराणि संयम्य मनोहदि निरुध्य च। मूांधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥ १२ ॥ ओमित्येकाक्षरं प्राप्त व्याहरन्मामनुस्मरन् । यः प्रयाति स्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥ १३ ॥ अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः। तम्याएं सुलमः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ १४ ॥ मामुपेत्य पुनर्जन्म दुम्पालयमाश्यतम् । नायन्ति महात्मानः संमिदि परमां 9 ·श्री सर्वमूलप्रन्थाः महामेरुस्थब्रह्मसदनमारभ्य न पुनरावृत्तिः। तच्चोक्तं नारायणगोपाल- कल्पे । 'आमेरुब्रह्मसदनादाजनान्न जनिर्मुवि । तथाप्यभावः सर्वत्र प्राप्यैव वसुदेवजमि'ति ।। मां प्राप्य न पुनरावृत्तिरिति स्थापयितु- मन्यक्ताख्यात्मसामर्थ्य दर्शयितुं प्रलयादि दर्शयति । सहस्रयुगे- त्यादिना । सहस्रशब्दोचानेकवाची । 'सा विश्वरूपस्य रजनी ति श्रुतिः ॥ द्विपरार्धप्रलय एवात्र विवक्षितः । 'अव्यक्ताद्वयक्तयः सर्वा' इत्युक्तेः । उक्तं च महाकौ । 'अनेकयुगपर्यन्तमहर्विष्णोस्तथा निशा । राध्यादौ लीयते सर्वमहरादौ च जायत' इति । 'यः सर्वेषु भूतेष्विति वाक्यशेषाच ॥ अव्यक्तो भगवान् । यं प्राप्य न निवर्तन्त इति मामुपेत्येत्युक्तस्य परामर्शात् । 'अव्यक्तं परमं विष्णुमि'ति प्रयोगाच गारुडे । धाम स्वरूपम् । 'तेजः स्वरूपं च गृहं प्राज्ञैर्धामेति गीयत' इत्यभिधानात् ॥ परम- साधनमाह । पुरुष इति ॥ यत्कालायभिमानिदेवतागता आवृत्त्य- नावृत्ती गच्छन्ति ता आह । यत्रेत्यादिना । काल इत्युपलक्षणम् । अग्न्यादेरपि वक्ष्यमाणत्वात् ॥ ज्योतिरचिः । 'तेऽचिपमभि- गताः ॥ १५॥ आब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ १६॥ सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्रह्मणो विदुः । रात्रि युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ १७ ॥ अव्यक्ताद्वयक्तयः सर्वाःमभवन्स्यहरागमे । राध्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञिके ॥ १८॥ भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते । रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥१९॥ परस्तस्मातु भावोऽन्योऽव्यकोऽव्यक्तात्सनातनः। यः स सर्वेषु भूतेपु नश्यत्सु न विनश्यति ॥ २०॥ अन्यक्तोऽक्षर इत्युक्त- स्तमाः परमां गतिम्। यं प्राप्य न नियतन्ते तद्धास परसंमस ॥२१॥ पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्यनन्यया । यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन मर्पमिदं ततम् ॥२२॥ यन फाले त्यनावृत्तिमावृत्तिं चैय योगिनः । प्रयाता यान्ति तं कालं यक्ष्यामि मातम ॥ २३॥ अग्निज्योतिरहः ·ग्लो. २] १. धीमद्गीतामाध्यम ६७ सम्भवन्तीति हि श्रुतिः । तथा च नारदीये । “अनि प्राप्य ततश्चा- चिस्ततश्चाप्यहरादिकमिति । अभिमानिदेवताश्चाग्न्यादयः। कथ- मन्यथा अल आपूर्यमाणपक्षमिति युज्यते ?। 'दिवादिदेयताभिस्तु पूजितो ब्रह्म याति ही ति च ब्राह्म। मासाभिमानिभ्योऽयनाभिमानी च पृथक् । तचोक्तं गारुडे । 'पूजितस्त्वयनेनासौ मासैः परिवृतेन ही ति | अहरभिजिता शुक्लपौर्णमास्या अयनं विपुवा सह ।। तचोक्त ब्रह्मवैवर्त । 'साह्रा मध्यंदिननाथ शुक्लेन च सपूर्णिमा । सविष्वा चायनेनासौ पूजितः केशवं व्रजेदिति ॥ एते सृती सोपाये ज्ञात्वा ऽनुष्ठाय न मुह्यति । तचाह स्कान्दे । 'मृती ज्ञात्वा तु सोपाये अनुष्ठाय च साधनम् । न कश्चिन्मोहमामोति नचान्या तत्र वै गति- रिति ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते गीताभाष्ये अष्टमोध्यायः ॥८॥ ॥ ॥ ॥ ॥ ॐ॥ सप्तमाध्यायोक्तं स्पष्टयत्यस्मिन्नध्याये ॥ राजविद्या प्रधानविद्या । प्रत्यक्षं ब्रह्मावगम्यते येन तत्प्रत्यक्षावगमम् । अक्षे- विन्द्रियेषु प्रति प्रति स्थित इति प्रत्यक्षः । तथाच श्रुतिः । 'यः प्राणे शुक्लाः पण्मासा उत्तरायणं । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ २४ ॥ धूमो रानिस्तथा कृष्णः पण्मासा दक्षिणायनम् । तत्र चान्द्रमसं ज्योतियोगी प्राप्य निवर्तते ॥ २५॥ गुप्तरूणे गती घेते जगतः शाश्वते मते। पकया यात्यनावृत्तिमन्ययाऽऽवर्तते पुनः ॥२६॥ नैते सती पार्थ जानन्योगी मुधति कश्चन । तस्मात्सर्वेपु कालेपु योग- युको भवार्जुन ॥ २७ ॥ घेदेषु यझेपु तपन्मु चैव दानेपु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् । अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाधम् ॥ २८ ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीता अक्षरपरब्रह्मयोगोनामाष्टमोऽ n ॥ श्रीमगयानुयाच ॥ इदं तु से गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनम्यये । ज्ञानं विमानसहितं यज्ञात्या मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥१॥ राजविद्या राजगुहां पवित्रमिदमुत्तमम् । प्रत्यक्षायगर्म पम्य सुसुसं कर्तुमव्ययम् ॥२॥ ध्यायः ॥ ८॥ ॥ ॥ ॥

·श्री सर्वमूलग्रन्थाः [अ.९ तिष्ठन्प्राणादन्तरो यं प्राणो न वेद यस्य प्राणः शरीरं यः प्राणमन्तरो यमयत्येप त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः' । 'यो चाचि तिष्ठन्यचक्षुपि तिष्ठनि'त्यादेः। 'य एपोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यत' इति च । 'अंगुष्ठमात्रः पुरुषोऽगुष्ठं च समाश्रित' इति च । 'त्वं मनस्त्वं चन्द्रमास्त्वं चक्षुरादित्य' इत्यादेश्च मोक्षधर्म । 'स प्रत्यक्षः प्रति प्रति हि सोऽक्षेप्वक्षवान्हि स भवति य एवं विद्वान्प्रत्यक्षं वेदेति सामवेदे वारुणशाखायां । धर्मो भगवान् तद्विपयं धर्म्यम् । सर्व जगद्धत्त इति धर्मः। 'पृथिवी धर्ममूर्धनीति प्रयोगान्मोक्षधर्मे । 'भार- भृत्कथितो योगीति च । 'भर्ता सन् भ्रियमाणो विभीति च श्रुतिः। 'धर्मो वा इदमग्र आसीन्न पृथिवी न वायु काशो न ब्रह्मा न रुद्रो न देवा न ऋपयः सोऽध्यापयदि ति च सामवेद बाभ्रव्य- शाखायाम् । प्रत्यक्षावगमशब्देनापरोक्षज्ञानसाधनत्वमुक्तम् ॥ तज्ज्ञाना- याह । मयेति । तर्हि किमिति न दृश्यत इत्यत आह । अव्यक्त- मूर्तिनेति ।। मत्स्थत्वेऽपि यथा पृथिव्यां स्पृष्टा स्थितानि न तथा मयीत्याह । न चेति । 'न दृश्यश्चक्षुपा चासौ न स्पृश्यः स्पर्शनेन चेति हि मोक्षधर्मे । संज्ञासंज्ञ इति च । ममात्मा देह एव भूत- भावनः । 'महाविभूतो माहात्म्यशरीर' इति हि मोक्षधर्म ॥ मत्स्थानि न च मत्थानीयस्य दृष्टान्तमाह । यथाऽकाशस्थित इति । न झाकाश- स्थितो वायुः स्पर्शायामोति ।। ज्ञानप्रदर्शनार्थ प्रलयादि प्रपञ्चयति । अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप । अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्यु- संसारवार्मनि ॥३॥ मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना। मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेप्यवस्थितः ॥४॥ न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमेश्वरम् । भूतभृन च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः॥५॥ यथाऽऽफाशस्थितो नित्यं घायुः सर्वगो महान् । तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥६॥ सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृति यान्ति ।

·श्लो. ११] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् सर्वभूतानीत्यादिना । प्रकृत्यवष्टम्भस्तु यथा कश्चित्समर्थोऽपि पादेन गन्तुं लीलया दंडमवष्टभ्य गच्छति । 'सर्वभूतगुणैर्युक्तं नवं त्वं बातु- महसी ति मोक्षधर्मे । 'मर्यभूतगुणयुक्तं देवं मां ज्ञातुमर्हमी'ति च । विदित्वा सप्तमक्ष्माणि पडझंच महेश्वरम् । प्रधानविनियोगस्यः परं ब्रह्माधिगच्छती ति च । 'न कुत्रचिच्छक्तिरनन्तरूपा विहन्यते तस महेश्वरस्य । तथापि मायामधिरह्य देवः प्रवर्तते सष्टिविलापने- विसृग्वेदखिलेषु । 'मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रह' इति भागवते । 'अथ कम्मादुच्यते परं ब्रह्म वृहति हयति चेत्यथर्वणे । 'पराज्य शक्तिर्विवियव श्रूयत' इति च । 'विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्रबोचं यः पार्थिवानि विममे रजांसि । न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमापे'त्यादेश्च । प्रकृतेर्वशाढवशं । 'स्वमेव- तत्मर्जने सर्वकर्मण्यनन्तशतोऽपि स्वमाययव । मायावशं चावशं लोकमेतत्तम्मात्सत्यस्यत्मि पासीय विष्णो' इति गौतमरिलेषु ।। उदासीनवनतूदासीनः । तदर्थमाह । असक्तमिति । 'अवास्यनादर' इति हि श्रुतिः । 'द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभागो जीव एव च । यदनुग्रहतः मन्ति न सन्ति यदुपेक्षयेति भागबने । यस्यामन्यव मर्वकर्मशक्तिः कुतस्तस्य मर्वकर्मवन्ध इति भावः । 'न कर्मणा वर्धते नो कनीयानिति हि श्रुतिः । यः कर्मापि नियामयति कथं च तत्तं वनाति ? ॥ उदमीनवदिति चेत्स्वयमेव प्रकृतिः मूयत इत्यत आह । मयेति । प्रकृतिमतिद्रष्टा कर्ताहमेवेत्यर्थः । तथा च श्रुतिः । 'यतः प्रसूता जगतः प्रमती तोयेन जीवाव्यममर्ज भूम्यामिति ।। तर्हि मामिफाम् । कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ पिसृजाम्यहम् ॥७॥ प्रति स्थामवएभ्य रिरजामि पुनः पुनः। भूतग्राममिमं रुत्लामयशं प्ररते- घशात् ॥ ८॥ न च मां तानि पर्माणि नियन्ति धननय। उदासीन- पदासीनमसकं तेपु फर्मम् ॥ ९॥ मयाऽभ्योप प्रकृतिः मूयते मचग चरम् । क्षेतुनाऽनेन कौन्तेय जगतिपरिवर्तते ॥ १०॥ अयजानन्ति मां ·श्री सर्वमूलप्रन्या [अ. ९ केचित्कथं त्वामवजानन्ति । का च तेषां गतिरित्यत आह । अवजानन्तीत्यादिना । भानुपी तनुं मूढानां मानुपवत्प्रतीतां न तु मनुष्यरूपां । उक्तं च मोक्षधर्म । 'यत्किञ्चिदिह लोके – देहबद्धं विशां पते । सर्व पञ्चभिराविष्टं भूतरीश्वरवुद्धिजैः । ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुनारायणो विराट् । भूतान्तरात्मा वरदः सगुणो निर्गुणोऽपि च । भूतप्रलयमव्यक्तं शुश्रूपुर्नृपसत्तमे ति । अवतार- प्रसङ्गे चैतदुक्तं । अतो नाचताराश्च पृथक्क्याः। 'रूपाण्यनेकान्य. सृजत्प्रादुर्भावभवाय सः । बाराह नारसिंहं च चामनं मानुपं तथेति तत्रैव प्रथमसर्गकाल एवावताररूपविभत्स्युक्तेः। अतो न तेषां मानुपत्यादिविना भ्रान्तिम् । भूतं महदीवरं चेति भूतमहेश्वरम् । तथा हि बाभ्रव्यशाखायाम् । 'अनाद्यनन्तं परिपूर्णरूपमीशं वराणा- मपि देववीर्यमिति । 'अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमिति च । 'ब्रह्मपुरोहित ब्रह्मकायिक महाराजिके ति च मोक्षधर्म ॥ तेषां फल- माह । मोघाशा इति । वृथाशाः । भगवपिभिराशासितमामुष्मिक न किञ्चिदाप्यते । यज्ञादिकर्माणि च तेषां वृथैव । ज्ञानं च केनापि ब्रह्मन्द्रादिभात्याद्यपायेन न कश्चित्पुरुषार्थ आमुश्मिकस्तराप्यत इत्यर्थः । वक्ष्यति च । 'तानहं द्विपतः ऋरान्संसारेष्वि'त्यादि । मोक्षधर्मे च । 'कर्मणा मनसा वाचा यो द्विष्याद्विष्णुमव्ययम् । मजन्ति पितर- स्तस्य नरके शाश्वतीः समाः । यो द्विप्याद्विबुधश्रेष्ठं देवं नारायण हरिम् । कथं स न भवेद्देष्य आलोकान्तस्य कस्यचिदिति । 'सर्वोत्कृष्टे ज्ञानभक्ती हि यस्य नारायणे पुष्करविष्टराधे । सर्वावमो द्वेषयुतश्च तस्मिन्म॑णानन्तमोऽप्यस्य समो न चैवेति सामवेदे शाण्डिल्य- शाखायाम् । 'द्वपाञ्चद्यादयो नृपाः' । 'वरेण यन्नृपतयः शिशुपाल- मूढा मानुषी तनुमाश्रितम् । परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥ ११॥ मोघाशा मोधकर्माणो मोघशाना विचेतसः। राक्षसीमासुरी ·लो. १४] १. श्रीमद्गीतामाप्यम् ७१ पौंडूसाल्वादयो गतिविलासपिलोकनायः । ध्यायन्त आकृतधियः शयनासनादौ तत्साम्पमीयुरनुरक्तधियः पुनः किमित्यादि तु भगवतो भक्तप्रियत्वज्ञापनार्थ । नित्यध्यानस्तुत्यर्थ च । स्वभक्तस कदाचि- च्छापत्रलादेपिणोऽपि भक्तिफलमेव भगवान्ददातीति । भक्ता एव हि ते पूर्व शिशुपालादयः शापवलादेव द्वेषिणः । तत्पश्ने पूर्वपार्षदत्व- शापादिकथनाचतज्ज्ञायते । अन्यथा किमिति तदप्रस्तुतमुच्यते ? । भगवतः साम्यकथनं तु द्वेपिणामपि द्वेपमनिरूप्य पूर्वतनभक्तिफलमेव ददातीति ज्ञापयितुम् । 'न मे भक्तः प्रणश्यतीति वक्ष्यति । न च भावो भवकरणमित्यादिविरोधः। द्वेपमाविनां द्वेप एव भवतीति हि युक्तम् । अन्यथा गुरुद्वेपिणोऽपि गुरुत्वं भवतीत्यायनिष्टमापद्यते । न चाकृतधीत्वे विशेषः । तेपामेव हिरण्यकशिप्वादीनां पापप्रतीतेः । 'हिरण्यकशिपुश्शापि मगनिन्दया तमः । विविक्षुरत्यगात्मनोः प्रहादस्यानुभावत' इति । 'यदनिन्दत्पिता मां(मे लां) त्वद्भक्ते मयि चाघवानि'त्यारभ्य 'तम्मात्पिता मे पूर्यत दुरन्तादुस्तरादयादिति प्रहादेन भगवतो बरयाचनाच । बहुषु ग्रन्थेषु निषेधः। कुत्रचिदेव तदुक्तिरिति विशेषः । यम्मिस्तदुच्यते तत्रैव च निषेध उक्तः। महा- तात्पर्यविरोधश्चोक्तः पुरस्तात् । अयुक्तिमद्भयो युक्तिमन्त्येव बलवन्ति वाक्यानि । युक्तयथोक्ता अन्येषां । न चैतेषां काचिद्गतिः । साम्येऽपि वाक्ययोर्लोकानुकूलमेव वलयन् । लोकानुकूलं च मक्त- प्रियत्वं नेतरत् । उक्तं च तेषां पूर्वमक्तत्वम् । 'मन्येऽमुरान्मागवतां- स्न्यधीशे संरम्भमागाभिनिविष्टचित्तानित्यादि । अतो न भगव- पिणां काचितिरिति मिद्धम् । उपकारणमाह । राक्षसीमिनि ॥ नेतरे द्विपन्तीति दर्शयितुं देवानाह। महात्मान इत्यादिना ॥ श्रय प्रकृति मोहिनी भिताः १२॥ महात्मानस्तु मां पार्थ देवी प्रति- माश्रिताः। भजन्त्यनन्यमनमो प्रात्या भूनादिमन्ययम् ॥ १३॥ सनतं ·श्री सर्वमूलप्रन्थाः [अ. ९ सर्वत्रेक एव नारायणः स्थित इत्येकत्वेन । पृथक्त्वेन । सर्वतो वैलक्षण्येन । 'बहुधा हि तस्यरूपमाभाति । शुक्लमिव लोहितमिवाथो नीलमथार्जुनमिति हि सनत्सुजाते । देवमेवापर इत्युक्तप्रकारेण पहयो वा बहुधा ॥ प्रतिज्ञातं विज्ञानमाह । अहं क्रतुरित्यादिना । ऋतवोऽग्निष्टोमादयः । यज्ञो देवतामुद्दिश्य द्रव्यत्यागः । 'उद्दिश्य देवान्द्रव्याणां त्यागो यज्ञ इतीरित' इत्यभिधानात् ॥ गम्यते मुमुक्षुभिरिति गतिः। तथा हि सामवेदे वासिष्ठशाखायाम् । 'अथ कस्मादुच्यते गतिरिति ? । ब्रमव गतिस्तद्धि गम्यते पापविमुक्त'- रिति । साक्षादीक्षत इति साक्षी। तथाहि वाकलशासायां। 'स साक्षादिदमद्राक्षीद्यदद्राक्षीत्तत्साक्षिणः साक्षित्वमिति । शरणमाश्रयः संसारभीतस्य । परमं यः परायणमिति युक्तम् । 'नारायणं महाज्ञेयं विश्वात्मानं परायणमिति च । संहारकाले प्रकृत्या जगदत्र निधीयत इति निधानम् । तथा झुग्वेदखिलेषु । 'अपश्यमप्यये मायया विश्वकर्मण्यदो जगन्निहितं शुभ्रचक्षुरिति । सत्कार्य असत्कारणम् । 'सदभिव्यक्तरूपत्वात्कार्यमित्युच्यते बुधैः । असदव्यक्तरूपत्वात्कारणं चापि शब्दितमित्यभिधानात् । 'असच सचैव च यद्विश्वं सदसतः परमि'ति च भारते ॥ तथापि मद्भजनमेवान्यदेवताभजनाद्वरमिति कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः। नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ॥ १४ ॥ ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते। एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतो मुखम् ॥ १५ ॥ अहं तुरहं यशः स्वधाऽह- महमौषधम् । मन्त्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम् ॥ १६ ॥ पिताऽह- मस्य जगतो माता धाता पितामहः । वेद्यं पवित्रमोकार ऋक्सामयजु. रेव च ॥ १७ ॥ गतिः प्रभुः साक्षी निवासः शरण सुहृत् । प्रभवः प्रलयः स्थान निधानं बीजमन्ययम् ॥१८॥ तपाम्यहमहं वर्ष निगृहा- म्युत्सृजामि च । अमृतं चैव मृत्युश्च सदसचाहमर्जुन ॥ १९ ॥ त्रैविद्या ·ग्लो २९] १: श्रीमद्गीताभाष्यम् दर्शयति । विद्या इत्यादिना ॥ अनन्याः अन्यदचिन्तयित्वा । तथा हि गौतमखिलेषु । 'सर्व परित्यज्य मनोगतं यद्विना देव केवलं गुद्धमायं । ये चिन्तयन्तीह तमेव धीरा अनन्यास्ते देवमेवाविशन्तीति। 'कामं लोकन(कालेन)महता एकान्तित्वात्समाहितः । शक्यो द्रष्टुं स भगवान्प्रभासन्दृश्यमण्डल' इति मोक्षधर्म । नित्यमभितः सर्वतो युक्तानाम् ॥ तहं ऋतुरित्याधमत्यमित्यत आह । येऽपीति ॥ कारणमाहाविधिपूर्वकत्वे । अहं हीति ।। फलं विविच्याह । यान्तीति ।। दुर्वलैस्त्वं पूजयितुमगक्यो महत्त्वादित्याशङ्कयाह । पत्रमिति । न त्वविहितपत्रादि । तस्यापराधत्वोक्ताराहादौ । भक्त्यवाहं तुष्ट इति भावः । 'भक्तप्रियं सकललोकनमस्कृतं चेति भारते। 'एतापानेव लोकेऽस्मिन्पुंसः सार्थः परः स्मृतः । एकान्तभक्तिर्गोपिन्दे यत्सर्वत्रात्म- दर्शनम्' ।। अतो यत्करोपि ।। तर्हि स्नेहादिमत्वादल्पभक्तस्यापि कसंचिद्बहुफलं ददामि । विपरीतस्यापि कस्यचिद्विपरीतमित्यत आह । मां सोमपाः पूतपापा यौरिष्ट्वा स्वर्गति प्रार्थयन्ते । ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमन्नन्ति दिव्यान्दिवि देवमोगान् ॥२०॥ ते ते भुक्त्या स्वर्ग: लोक विशाल क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति । एवं प्रयोधर्ममनुमपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते ॥२१॥ अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्यु- पासते। तेषां नित्याभियुकानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥२२॥ येऽप्यन्यदेयता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥२३॥ अहं हि सर्वयमानां भोता च प्रभुरेय च । न तु माममिजानन्ति तत्त्वेनातरच्यवन्ति ते ॥ २४॥ यान्ति देययता देयान् पितृन्यान्ति पित मत्ताः भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥ २५॥ प पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदएं मपरयुपहतमन्नामि प्रया तात्मनः ॥ २६ ॥ यत्करोपि यदनासि यन्जुदोपि ददासि यत् । यत्त. पस्यसि कौन्तेय तत्कुरुप्य मदर्पणम् ॥२७॥ गुमाशुमफलरेयं मोट्यसे कर्मपन्यनः। संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैयसि ॥२८॥ समोर ·श्री सर्वमूलग्रन्थाः [भ.. समोऽहमिति । तर्हि न भक्तिः प्रयोजनमित्यत आह । ये भजन्तीति । 'मयि ते तेषु चाप्यहमिति मम ते वशास्तेपामहं वश इति । उक्तं च पैङ्गिखिलेषु । 'ये वै भजन्ते परमं पुमांस तेषां वशः स तु ते तद्वशा- श्थे'ति । तद्वशा एव ते सर्वे सर्वदा । तथापि बुद्धिपूर्वकत्वावुद्धिपूर्वकत्वेन भेदः । उद्धवादिवच्छिशुपालादिवच । तच्चोक्तं तत्रैव । 'अबुद्धिपूर्व योऽवंशस्तस्य ध्यानात्पुनर्वशो भवते युद्धिपूर्वमिति ॥ न भवत्येव प्रायस्तद्भक्तो दुराचारस्तथापि बहुपुण्येन यदि कथञ्चिद्भवति तर्हि स साधुरेव मन्तव्यः । कुतः ? क्षिप्रं भवति धर्मात्मा। देवदेवांशादिम्वेवं चैतद्भवति । उक्तं च शाण्डिल्यशाखायाम् । 'नाविरतो दुश्चरिताना- भक्तो नासमाहितः । सम्यग्भक्तो भवेत्कश्चिद्वासुदेवेऽमलाशयः । देवर्षयस्तदंशाश्च भवन्ति क च ज्ञानत' इति । अतोऽन्यः कश्चिद्भवति चेदाम्भिकत्वेन सोऽनुमेयः । साधारणपापानां तु सत्सङ्गान्महत्यपि कथश्विद्भक्तिर्भवति । साधारणभक्तिर्वतरेपाम् । 'स शठमतिरुपयाति योऽर्थतृष्णां तमधमचेष्टमवैहि नास्य भक्तमिति हि श्रीविष्णुपुराणे । 'सा श्रद्दधानस्य विवर्धमाना विरक्तिमन्यत्र करोति पुंसामिति च । वेदास्त्वधीता मम लोकनाथ तप्तं तपो नानृतमुक्तपूर्वम् । पूजा गुरूणां सततं करोमि परस्य गुह्यं न च भिन्नपूर्वम् । गुप्तानि चत्वारि यथागमं मे शत्रौ च मित्रे च समोऽस्मि नित्यम् । तं चापि देवं शरणं प्रपन्न एकान्तभावेन भजाम्यजस्रम् । एतैविशेपैः परिशुद्धसत्त्वः सर्वभूतेषु न मे द्वेप्योऽस्ति न प्रियः। ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेपु चाप्यहम् ॥२९॥ अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाफ् । साधुः रेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥ ३० ॥ क्षिप्रं भवति धर्मात्मा साध्वच्छान्ति निगच्छति । कौन्तेय प्रतिजानीहिन मे भकः प्रणश्यति ॥ ३१॥ मां हि पार्थ ध्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः। स्त्रियो धेश्या- स्तथा शदास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥३२॥ किं पुनर्माह्मणाः पुण्या ·लो. ४] १. धीमद्गीतामाष्यम् कम्मान्न पश्येयमनन्तमेनमिति मोक्षधर्म आचारस्य च साधनत्यो- क्तेश्व । ज्ञानाभावे च सम्पम्भक्त्यभावात् । तथा हि गौतमखिलेषु । 'बिना ज्ञानं कुतो भक्तिः कुतो भक्ति विना च तदिति । 'भक्तिः परे स्वानुभवो विरक्तिरन्यत्र चैतव त्रिकमेककालमिति भागवते ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते गीताभाष्ये नवमोऽध्यायः ९॥ ॐ ॥ उपासनार्थ विभूतीविशेषकारणत्वं च केपाश्चिदनेना- ध्यायेनाह ॥ प्रीयमाणाय । श्रुत्वा सन्तोयं प्राप्नुवते ॥ प्रभवं प्रभावम् । मदीयां जगदुत्पत्ति वा । तद्वशत्वात्तस्येत्युच्यते । यद्यस्ति तर्हि देवा- दयो जानन्ति सर्वज्ञत्वादतो नास्तीति भावः । 'अहमादिही ति तूत्पति- रपि यस वशा कुतस्तस्य जनिरिति ज्ञापनार्थम् । 'अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथेति चोक्तम् । उक्तं चैतत्सर्वमन्यत्रापि । 'को अद्धा वेद क इह प्रबोचत्कुत आजाता कुत इयं विसृष्टिः । अर्वाग्देवा अस्य विसर्जनेनाथा को वेद यत आवभूवे'ति । 'न तत्प्रभावमृपयय देवा विदुः कुतोऽन्येऽल्पकृतिप्रमाणा' इत्यृग्वेदखिलेषु । अन्यस्त्वों 'योमाम- जमिति वाक्यादेव ज्ञायते ।। अनश्चेष्टयिता सर्वस्येत्यनादिः । अजत्वेन सिद्धेरितरस ॥ तत्प्रथयति । बुद्धिरित्यादिना । कार्याकार्यविनिश्चयो भक्का राजपयस्तथा। अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम् ॥३३॥ मन्मना भव मद्भको मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवष्यसि युफ्त्वंय. मात्मानं मत्परायणः ॥ ३४॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासुपनिपत्सु राज. विद्याराजगुह्ययोगोनाम नवमोऽध्यायः॥९॥ श्रीभगवानुवाच ॥ भूय एच महायाहो शृणु मे परमं यचः। यत्तेऽहं प्रीयमाणाय यक्ष्यामि हितकाम्यया ॥१॥ न मे विदुः मुरगणाः प्रभयं न महर्पयः । महमादिदि देयानां महीणां च सर्वशः ॥२॥ यो मामजमनादि च येति लोकमहेश्वरम् । असम्मूदाम मत्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥३॥ युदिानमसम्मोद दामा सत्यं दमः शमः । सुसंदु 11 M ·श्री सर्वमूलपन्थाः [म. १. बुद्धिः । ज्ञानं प्रतीतिः । 'ज्ञानं प्रतीतिर्बुद्धिस्तु कार्याकार्यविनिर्णय' इत्यभिधानं । दम इन्द्रियनिग्रहः। शमः परमात्मनिष्ठता 'शमो मनिष्ठता बुद्धेर्दम इन्द्रियनिग्रहः इति भागवते ॥तुष्टिरलम्बुद्धिः । 'अलम्बुद्धिस्तथा तुष्टिरित्यभिधानात् ।। पूर्व सप्तर्पयः। 'मरीचिरच्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । वसिष्ठश्च महातेजा' इति मोक्षधर्मोक्ताः । ते हि सर्व पुराणेपूच्यन्ते । चत्वारः प्रथमाः स्वायम्भुवाद्याः । तेषां हीमाः प्रजाः न हि भविष्यतामिमाः प्रजा इति युक्तम् । विभागः प्राधान्यं च प्राथमिकत्वादेव भवति । गौतमखिलेषु चोक्तम् । 'स्वायम्भुवं रोचिपं च रैवतं च तथोत्तमम् । वेद यः स प्रजावानिति । पूर्वेभ्यो झुत्तरा जायन्त इति च तेषां प्राधान्यम् । अजातेपु च ज्यैष्ठयम् ।. तापसस्य भगवदवतारत्वादनुक्तिः। तच्च भागवते प्रसिद्धम्। मानसत्वं च सर्वेषां मन्नामुक्तं भागवते । ततो मनून्ससान्ते मनसा लोकभावनानि'ति । अन्यपुत्रत्वं त्वपरित्यज्यापि शरीरं तद्भवति । प्रमाणं चोभयविधवा- क्यान्यथानुपपत्तिरेव । पूर्व इति विशेषणाचैतत्सिद्धिः। मत्तो भावो येषां ते मद्भावाः । (ये) एते ब्रह्मणो मनसा जातास्ते मत्त एव जाता इति भावः ।। सन्ति च भजन्तः केचिदित्याह । अहमित्यादिना ॥ब्रह्म भयो भावो भयं चाभयमेव च ॥४॥ अहिंसा समता तुप्टिस्तपो दानं यशोऽयशः । भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥५॥ महर्षयः सप्त पूर्वं चत्वारो मनवस्तथा । मद्भाया मानसा जाता एषां लोक इमाः. प्रजाः ॥६॥ एतां विभूति योग च मम यो वेत्ति तत्त्वतः। सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥७॥ अहं सर्वस्य प्रभयो मत्तः सर्वे प्रवर्तते । इति मत्या भजन्ते मां युधा भावसमन्विताः॥८॥ मचित्ता मदतप्राणा योधयन्तः परस्परम् । फययन्तश्च मां नित्यं तुप्यन्ति च रमन्ति च ९॥ तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्यफम् । ददामि बुद्धियोग तं येन मा. मुपयान्ति ते॥१०॥ पामेवानुकम्पार्थमहमशान तमः । नाशयाम्या- ·ग्लो. २२] . . श्रीमद्गीताभाष्यम् परिपूर्णम् । 'अथ कस्मादुच्यते परं ब्रह्म वृहति हयति चेति श्रुतिः। बृह वृहि वृद्धाविति पठन्ति । 'परमं यो महद्रह्मेति च । विविधः मासीदिति विभुः । तथा हि वारुणशाखायाम् । 'विभु प्रभु प्रथमं मे- हनावत' इति 'स ह्येव प्राभवद्विविधोऽभवदिति । 'सोऽकामयत बहु सांप्रजायेये त्यादेश्च ।। विभूतयो विविधभूतयः ।। न जायतेदयति च संसारमिति जनार्दनः । तथा च वाभ्रव्यशाखायाम् । स भूतः स जनार्दन' इति 'स ह्यामीत्स नासीत्सोऽर्दयतीति ।। विष्णुः सर्वव्यापित्व- प्रवेशित्वादेः । विप्न व्याप्ती विश प्रवेशन इति च पठन्ति । 'गतिश्च सर्वभूतानां प्रजानां चापि भारत । व्याप्तौ मे रोदसी पार्थ कान्तिश्था- भ्यधिका मम । अधिभूतनिविष्टश्च तदिच्छुश्वास्मि भारत । क्रमणाचाप्यह स्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥ ११ ॥ अर्जुन उवाच ॥ परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् । पुरुष शाश्वतं दिव्यमादिदेवमज विभुम् ॥ ॥१२॥ आहुस्त्वामृपयः सर्वे देवपि रदस्तथा । असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीपि मे ॥१३॥ सर्वमेततं मन्ये यन्मां वदसि केशव । न हि ते भगवन्न्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ॥१४॥ स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्य त्वं पुरुषोत्तम । भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥ १५॥ वक्तु- महस्यशेपेण दिव्याह्यात्मविभूतयः । याभिविभूतिभिलोंकानिमांस्त्व च्याप्य तिष्ठसि ॥१६॥ फथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् । केपु केषु च भावपु चिन्त्योऽसि भगवान्मया ॥ १७॥ विस्तरेणात्मनो योग विभूतिं च जनार्दन । भ्यः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ॥ १८॥ श्रीभगवानुवाच ॥ हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या. धात्म विभूतयः। प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ मास्न्यन्तो विस्तरस्य में ॥ १९ ॥ अहमात्मा गुडापेश सर्वभूतारापस्थितः । महमादिश मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥ २०॥ आदित्यानामहं विष्णुज्योति रयिर. शुमान् । मरीचिर्मरतामस्मि नक्षत्राणामदं राशी ॥ २५ ॥ येदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि थासयः। इन्द्रियाणां मनचास्मि भूताना.

·७८ श्री सर्वमूलप्रन्याः [अ. १० . पार्थ विष्णुरित्यभिसंज्ञित' इति मोक्षधर्म ।। सुखरूपः पाल्यते लीयते च जगदनेनेति कपिल । 'प्रीतिः सुखं कमानन्द' इत्यभिधानात् । 'प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति च । 'ऋषि प्रसूतं कपिलं यस्तमग्रे ज्ञानविभर्ति(ज्ञा)जायमानं च पश्येत्' । 'सुखादनन्तात्पालनालापनाच यं वै देवं कपिलमुदाहरन्तीति वाभ्रव्यशाखायाम्॥आनन्दरूपत्वात्पूर्ण- त्वाल्लोकरमणत्वाच रामः। 'आनन्दरूपो निष्परिमाण एप लोकश्चै- तस्माद्रमते तेन राम' इति शाण्डिल्यशाखायां । रथामश्चेति व्युत्पत्तिः। मस्मि चेतना ॥ २२॥ रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसां। वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥ २३ ॥ पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् । सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ॥ २४॥ महीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् । यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः॥ २५॥ अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः। गन्धर्वाणां चित्ररथ सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥२६॥ उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवं । ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥ २७ ॥ आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुफ् । प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥ २८ ॥ अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहं । पितॄणामर्यमा चास्मि यमः सम्यमता- महम् ॥ २९॥ प्रहादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् । मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥ ३०॥ पवनः पयतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहं । झपाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥ ३९ ॥ सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन। अध्यात्मविद्या विद्यानां चादः प्रवदतामहम् ॥३२॥ अक्षराणामकारोऽस्मि इन्द्रः सामासिकस्य च । अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतो मुसः ॥ ३३॥ मृत्युः सर्वहर. थाहमुद्भयश्च भविष्यतां । कीर्तिः धीक्चि नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥ ३४॥ वृहत्साम तथा सानां गायत्री छन्दसामहम् । मासानां मार्गशीपोऽहमृतूनां कुसुमाकरः ॥ ३५॥ तं छलयतामस्मि तेज-

·ग्लो. ४१]
१. श्रीमद्गीताभाष्यम्
आच्छादयति सर्व वासयति वसति(च)सर्वत्रेति वासुः । देवशब्दार्थ
उक्तः पुरस्तात् । 'छादयामि जगद्विश्वं भूत्वा सूर्य इवांशुभिः । सर्व-
भूताधिवासश्च वासुदेवस्ततो ह्यहमिति मोक्षधर्मे। विशिष्टः सर्वस्मा-
दासमन्तात्स एवेति व्यासः । तथा चानेयशाखायाम् । 'स व्यासो
वीति तमबै विः सोऽधस्तात्स उत्तरतः स पश्चात्स पूर्वस्मात्स दक्षिणतः
स उत्तरत इती'ति । 'यच्च किञ्चिजगत्सर्व दृश्यते श्रूयतेऽपि वा ।
अन्तर्वहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थित' इति च ॥ मया विना
यद्भुतं स्यात्तन्नास्ति । 'विश्वरूप अनन्तगति(ते)रनन्तभाग अनन्तग
अनन्त' इत्यादि मोक्षधर्मे । यद्यद्विभूतिमदिति विस्तरः। विष्ण्वादीनि
तत्स्वरूपाण्येव । अन्यानि तु तेजोयुक्तानि । तथा च पैङ्गिखिलेषु ।
'विशेषका रुद्रबैन्येन्द्रदेवराजन्याद्या अंशयुता अन्यजीवाः । कृष्ण-
व्यासौ रामकृष्णौ च रामकपिलौ यज्ञप्रमुखाः स्वयं स' इति । 'स
एवैको भार्गवदाशरथिकृष्णाद्यास्त्वंशयुता अन्यजीवा' इति गौतम-
खिलेषु । 'ऋषयो मनवो देवा मनुपुत्रा महौजसः । कलाः सर्वे हरेरेव
सप्रजापतयः स्मृताः। एते स्वांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान्स्त्रय-
मिति भागवते ऋप्यादीनंशयुतत्वेनोत्ता वराहादीन्खरूपत्वेनाह ।
तुशब्द एवार्थे अन्यस्तु विशेपो न कुत्राप्यवगतः । अंशत्वं तत्राप्यव-
स्तेजस्विनामहम् । जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥
॥ ३६॥ वृष्णीनां यामुदेयोऽस्मि पाण्डयानां धनजयः। मुनीनामप्यहं
व्यासः कवीनामुशना कविः ॥३७॥ दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि
जिगीपताम् । मौनं चैयास्मि गुयानां मानं मानायतामहम् ॥ ३८ ॥
यशापि सर्वभूतानां योज तदहमजुन । न तदस्ति यिना यत्स्यान्मया
भूतं चराचरम् ॥ ३९॥ नान्तोऽस्ति मम दिय्यानां विभूनीनां परन्तप ।
एष सूहेशतः प्रोक्तो विभूतेपिस्नरो मया ॥ ४० ॥ यपद्विभूतिमत्सत्त्वं
श्रीमर्जितमेय पा। तत्तदेयायगच्छ त्यं मम तेजोऽशसंभयम् ॥ ४ ॥

·'८०
श्री सर्वमूलग्रन्थाः
[म. ११
गतम् । 'उद्भवात्मनः केशाविति । मृडयन्तीति बहुवचनं चा-
युक्तम् । न ह्यन्तरान्यदुत्का पूर्वमपरामृश्य तत्कियोच्यमाना दृष्टा
कुत्रचित् ॥ किमिति वक्ष्यमाणप्राधान्यज्ञापनार्थम् । न तूक्तनिष्फलत्व-
ज्ञापनाय । तथासति नोच्येत । 'अज्ञात्वनं सर्वविशेपयुक्तं देवं परं को
विमुच्येत बन्धादि ति च ऋग्वेदखिलेषु । त्वं तु बहुफलप्राप्तियोग्य
इति तवेति विशेषणम् । अन्यस्तुत्यर्थत्वेन प्रसिद्धचकत्र किंशब्दः ।
'रागद्वेषौ यदि स्यातां तपसा कि प्रयोजनम् । तावुभौ यदि न स्यातां
तपसा कि प्रयोजनमि'त्यादौ । प्राधान्यं च प्रसिद्धमेकत्र दर्शनासर्वत्र
भगवदर्शनस 'यो मां पश्यति सर्वत्रे त्यादौ ॥ ॥ इति श्रीमदानन्द-
तीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते गीताभाष्ये दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥
ॐ ॥ यथा श्रुते ध्यानं शक्यं तथा स्वरूपस्थितिरनेनाध्याये-
नोच्यते ।। प्रभुः समर्थः। 'नास्ति तस्मात्परं भूतं पुरुपाद्वै सनातना-
अथवा यहुनतेन किं मातेन तवार्जुन। विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन
स्थितो जगत् ॥ ४२ ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु विभूतियोगो-
नाम दशमोऽध्यायः ॥१०॥
अर्जुन उवाच ॥ मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् ।
यत्त्वयोक्तं घचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥१॥ भवाप्ययौ हि भूतानां
श्रुतौ विस्तरशोमया । त्वत्तःकमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥२॥
एवमेतद्यथाऽऽन्य त्वमात्मानं परमेश्वर । द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं
पुरुषोत्तम ॥३॥ मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो ।
योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ॥ ४॥ श्रीभगवानुवाच ॥
पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः। नानाविधानि दिव्यानि
नानाथारुतीनि च ॥ ५॥ पश्यादित्यान्वसनुदानश्विनौ मस्तस्तथा ।
यहन्यदरपूर्याणि पश्याथर्याणि भारत ॥६॥ इदकस्य जगत्कृसं
पदयाघ सयराचरम् । मम देहे गुडाकेश यद्यान्यष्टुमिच्छसि
॥
॥
॥
॥७॥

·41511 लो. १] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् दिति मोक्षधर्मे । 'प्रभुरीशः समर्थश्च'त्यभिधानम् ॥ हरिः सर्चयज्ञादि भागहारित्वात् । 'इडोपहूतं गेहेषु हरे मागं ऋतुप्वहम् । वर्णो मे हरितः श्रेष्ठस्तस्मादरिरिति स्मृत' इति मोक्षधर्म ॥ सर्वाश्चर्यमयं सर्वा- श्यात्मकम् ।। सहस्रशब्दोऽनन्तवाची । तदपि पाकशासनविक्रम इत्या- दिवत्प्रत्यायनार्थमेव । तथायग्वेदखिलेषु । 'अनन्तशक्तिः परमोऽनन्त- वीर्यः सोऽनन्ततेजाच ततस्ततोऽपी'ति । महातात्पर्याच प्रावल्यम् । न च परिमाणोक्त्या किश्चित्प्रयोजनम् ।। अनेकशब्दोऽनन्तवाची । अनन्यवाहुमिति च वक्ष्यति । 'सर्वतः पाणिपादन्तदि'त्यादि च । 'विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतो मुसो विश्वतो बाहुल्त विश्वतस्पात् । सम्बाहुभ्यां धमति सम्पतत्रैवाभूमी जनयन्देव एक'इत्युग्वेदे । 'विश्वतश्चक्षुस्त- विश्वतो मुखो विश्वतो हस्त उत विश्वतस्पात् । सम्बाहुभ्यां नमति सम्पतर्यावापृथिवीजनयन्देव एकाइति यजुर्वेद । विवशब्दयानन्त- वाची । “सर्व समस्तं विश्वं च अनन्तं पूर्णमेव चेत्यभिधानात् । न तु मां शस्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुपा। दिव्यं ददामि ते चक्षुः पदय मे योगमैश्वरम् ॥८॥ सञ्जय उवाच॥ एवमुक्त्या ततो राजन्महायोगेश्वरी हरिः। दर्शयामास पार्थाय परम रूपमैश्वरम् ॥९॥ अनेकयानयन- मनेकाद्भुतदर्शनम्। अनेकदिव्याभरणं दिव्याने मोद्यतायुधम् ॥१०॥ दिव्य माल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् । सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतो मुखम् ॥११॥ दिवि सूर्यसहस्रस्य मवेयुगपदुत्थिता। यदि भाः सदृशी सा स्थादासस्तम्य महात्मनः ॥१२॥ तत्रैकस्य जगत्रमं प्रविमक्तमनेकया। अपश्यदेवदेवम्य दारीरे पाण्डवस्तदा ॥ १३॥ ततः म रिस्लयाविष्टो हटरोमा धनलयः। प्रणम्य शिरमा देयं एनालिरमापत ॥ १४ ॥ अर्जुन उवाच ॥ पश्यामि देवांस्ता देय देहे सगम्नया भूतविशेष- समान् । प्रामाणमी कमलासनस्यमृध मर्यानुरगांव दिप्यान् ॥१५॥ अनेकादिरपाले पश्यामि स्यां मर्यतोऽनन्तरूपम् । नान्तं न मन ·८२ श्री सर्वमूलप्रन्याः [म. ११ 'अनन्तपादं तमनन्तवाहुमनन्तवकं पुरुषे रूपमेकमि ति बाभ्रव्य- शाखायाम् । महत्त्वाद्युक्तिस्तु तदात्मकत्वेनापि भवति । अन्यथाऽना- दिमत्परं ब्रह्मे'त्याद्ययुक्तं स्यात् । एकत्रानन्तान्यस्य रूपाणीत्यनन्तरूपः । अन्यत्र त्वपरिमाण इति । उक्तं ह्युभयमपि । 'परात्परं यन्महतो महान्तं यदेकमव्यक्तमनन्तरूपमिति यजुर्वेदे । अव्यक्तस्थानन्तत्वादेव महतो महत्वेऽपरिमेयत्वं सिद्धति । 'महान्तं च समावृत्य प्रधान समवस्थितम् । अनन्तस्य न तस्यान्तः सङ्ख्यानं चापि विद्यत' इत्या- दित्यपुराणे । तानि चैकैकानि रूपाण्यनन्तानि चैकत्र भवन्ति । 'असङ्ख्याता ज्ञानकास्तस्य देहाः सर्वे परिमाणविवर्जिताश्चे'त्युग्वेदखि- लेषु। यावान्वा अयमाकाशस्तावानेपोंऽतर्हृदय आकाशः उभे अस्मि- न्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते। उभावग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसा- वुभाविति । 'कृष्णस्य गर्भजगतोऽतिभरावसन्नपाणिप्रहारपरिरुग्णफणा- तपत्रमिति च भागवते । न चैतदयुक्तम् । अचिन्त्यशक्तित्वादीध- रस्य । 'अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण योजयेदिति श्रीविष्णु- पुराणे । 'नेपा तर्केण मतिरापनेयेति च श्रुतिः । अतिप्रसङ्गस्तु महा- तात्पर्यवशाद्वाक्यालाचापनेयः। न हि घटवत्कश्चिदपि पदार्थो न दृष्ट इत्येतावता प्रमाणदृष्टः स निराक्रियते । केचित्पदार्थेपु वाक्यव्यवस्था अचिन्त्यशक्तित्वाभावादङ्गीक्रियते । 'गुणाः श्रुताः सुविरुद्धाश्च देवे सन्त्यश्रुता अपि नैवात्रशङ्का । चिन्त्या अचिन्त्याश्च तथैव दोषाः श्रुताश्च नाहिं तथा प्रतीताः । एवं परेऽन्यत्र श्रुताश्रुतानां गुणागुणानां च क्रमाद्यवस्थेति जापालखिलश्रुतेश्च । उपचारत्वपरिहाराय न मध्य- मिति । अन्यथाऽऽद्यन्ताभावेनव तसिद्धेः । विश्वरूपः पूर्णरूपः । 'स विश्वरूपोऽनूनरूपो यतोऽयं सोऽनन्तरूपो न हि नाशोऽस्ति तस्ये ति शाण्डिल्यशाखायाम् । अनलाद्युतिमित्युक्ते मितत्वशङ्कामपाकरोति । न पुनस्तयादि पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूपम् ॥ १६॥ किरीटिनं गदिनं चमिणं च तेजोराति मर्यतो दीप्तिमन्तम् । पश्यामि त्यां ·लो. २४] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् अप्रमेयमिति ।। शशिमूर्यनेत्रमित्यप्यहं ऋतुरित्यादिवत् । 'तदङ्गजाः सर्वसुरादयोऽपि तस्माचदनेत्यूपिभिः स्तुतास्त' इत्यूग्वेदखिलेषु । 'चन्द्रमा मनसो जातचक्षोः सूर्यो अजायते'त्यादि च । वहुरूपत्वादहा- श्रयत्वं च तेषां युक्तम् ॥ 'मातापित्रोरन्तरङ्गः स एकरूपेण चान्यैः सर्वगतः स एक'इति वारुणश्रुतेः एकेनैव रूपेण द्यावापृथिव्योरन्तरं व्याप्तो भवति । पश्य मे पार्थ रूपाणीति बहूनि रूपाणि प्रतिज्ञातानि । मातापितरौ च पृथिवीद्यात्रौ । 'मा नो माता पृथिवी दुर्मती धात्' । 'मधु द्यौरस्तु नः पिते' त्यादि प्रयोगात् । न तु नियमतो भयप्रदं तत्स्वरूपम् । नारदस्य तदभावात् । केपाश्चित्तथा दर्शयति भगवान् । 'प्रीयन्ति केचित्तस्य रूपस दृष्टौ बिमेति कश्चिदम्यसे सर्वतृप्तिरिति वारुणशाखायाम् । न तु तं सर्वे पश्यन्ति । अदृष्ट्रापि तनिरूप्यभये द्रष्टुस्तथा प्रतिभाति । तथा च गौतमखिलेषु । 'दृष्टा देवं मोदमाना अदृष्टाऽप्येतद्भयाद्विभ्यतो दृष्टवत्ते । पश्यन्ति तन्न्यस्तचक्षुर्मुखांस्तु दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कातिमप्रमेयम् ॥ १७ ॥ त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । त्वमव्ययः शाश्वतधर्म- गोप्ता सनातनस्त्वं पुरुपो मतो मे ॥ १८ ॥ अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य- मनन्तवाहुं शशिसूर्यनेत्रम् । पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवत्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥ १९॥ धावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः। दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥ ॥२०॥ अमी हि त्वां सुरसा विशन्ति केचिद्गीताःप्राअलयो गृणन्ति । स्वस्तीत्युफ्त्या माइपिसिद्धसवाः स्तुपन्ति त्यां स्तुतिभिः पुष्कलामिः। ॥२॥ रुद्रादित्या यसयों ये च साध्या विध्येऽश्विनी मस्तयोमपाय। गन्धर्वयक्षामुरसिद्धसबा पीक्षन्ते त्यां विस्मिताधेय सर्वे ॥ २२॥ रूपं महत्ते यहुयानेत्रं महायाहो यदुपारम्पादम् । यदरं यहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रध्यथितास्तथाऽहम् ॥ २३ ॥ नमः स्पृशं दीप्तमनेकवर्ण Mum ·[अ. ११ . श्री सर्वमूलमन्थाः तस्मिन्नेवते मनसों गतत्वादिति ॥ धर्मान्तरज्ञानार्थमेव को भवानिति पृच्छति । यथा कश्चित्किञ्चिन्नामादिकं जाननपि जातिज्ञानार्थ पृच्छति कस्त्वमिति । यदि तमेव न जानाति तर्हि विष्णवित्येवं सम्बोधनं न स्यात् । त्वमक्षरमित्यादि च ।। कालशब्दो जगद्वन्धनच्छेदनज्ञानादि- सर्वभगवर्द्धर्मवाची । कल वन्धने, कल च्छेदने, कल ज्ञाने, कल काम- धेनुरिति च पठन्ति । प्रसिद्धश्च स शब्दो भगवति । 'नियतं काल- पाशेन बद्धं शक्र विकत्थसे । अयं स पुरुषः श्यामो लोकस्य हरति प्रजाः । वध्वा तिष्ठति मां रौद्रः पशूत्रशनया यथेति मोक्षधर्मे । व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् । दृष्ट्वा हि त्वां प्रन्यथितान्तरात्मा धृति न विन्दामि शमं च विष्णो ॥ २४ ॥ दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्दैव कालानलसन्निभानि । दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ २५॥ अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सदैवा. यनिपालसङ्घः। भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योध- मुख्यैः ॥२६॥ चक्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि । केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु संदृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः॥ ॥ २७ ॥ यथा नदीनां वहयोऽम्वुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति । तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति चक्राण्यभिविज्वलन्ति ॥२८॥ यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतझा विशन्ति नाशाय समृद्भयेगाः। तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्तवापि यत्राणि समृद्धवेगाः ॥२९॥ लेलिहासे प्रसमानः समन्ताल्लोकान्समयान्वदनचलदिः । तेजोभिरापूर्यजग- त्समग्र भासस्तयोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ॥ ३०॥ आख्याहि मे को भवानुप्ररूपो नमोऽस्तु ते देवघर प्रसीद । विक्षातुमिच्छामि भवन्तमाचं न हि प्रजानामि तय प्रवृत्तिम् ॥ ३१ ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ कालोऽस्मि लोकक्षयरुत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। प्रातेऽपि त्यां न भविष्यन्ति मर्वे येऽयस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ॥३२॥ तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्य जित्वा शम्भुष्क्ष्य राज्यं समृद्ध । मयैवैते निहताः पूर्वमेय ·ग्लो. ३६] १.श्रीमद्गीतामाप्यम् विष्णुना बद्धो बलिर्वक्ति । 'विष्णौ चाधीश्वरे चित्रं धारयन्कालविग्रह इति भागवते । प्रवृद्धः परिपूर्णोऽनादिर्या । 'ऋतं च सत्यं चाभीद्धादि' ति हि श्रुतिः। 'एतन्महद्भतमनन्तमिति च । 'प्र विष्णुरस्तु तव- सस्तवीयांस्त्वेपं ह्यस्य स्थविरस नामेति च । न तु वर्धनम् । 'नासौ जजान न मरिप्यति नैधतेऽसाविति भागवते । 'यस्स दिव्यं हि तद्रूपं क्षीयते वर्धते न चेति मोक्षधर्मे । न कर्मणेति तु कर्मणापि न, किमु खयमिति । लोकान्समाहर्तुमिह विशेपेण प्रवृत्तः । भ्रात्रादीश्चत इत्य- पिशब्दः। प्रत्यनीकलं तु परस्परतया । सर्वेऽपि न भविष्यन्ति । अक्षौहिण्यादिभेदेन बहुवचनं च युक्तम् ॥ योऽस्य शिरश्छिन्नं भूमौ पातयति तच्छिरो भेत्स्यतीति तपितुर्वराजयद्रयोऽपि विशेपेणोक्तः । (प्रोसबरा वासवी शक्तिरिति कर्णः॥ यदेतद्वक्ष्यमाणं तत्स्थाने युक्तमेवे- त्यर्थः । अग्नीपोमाद्यन्तर्यामितया जगद्धर्पणादेईपीकेगः । केगत्वं त्वंशूनां तनियतत्वादेः। प्रमाणं तु शशिसूर्यनेत्रमित्यत्रोक्तम् । हपीकाणामिन्द्रि- याणामीशत्वाच हृषीकेशः। तेषां विशेषत ईशत्वं च 'य: प्राणे तिष्ठन्नि'- त्यादौ सिद्धम् । 'न मे हपीकाणि पतन्त्यसत्पथ' इत्यादिप्रयोगाच्च । इतरोऽर्थो मोक्षधर्मपु सिद्धः। 'सूर्याचन्द्रमसौ शश्वत्केगमें अंशुमंजितः । योधयंस्थापयंश्चैव जगदुत्पद्यते पृथक् । बोधनात्म्यापनाचैव जगतो हर्ष- सम्भवात् । अनीपोमकृतैरेभिः कर्मभिः पाण्डुनन्दन । हृषीकेशोऽहमी- शानो वरदो लोकमावन' इति ॥ कयं स्थान इति तदाह । कस्मादि- निमित्तमानं भव सन्यसाचिन् ॥ ३३ ॥ द्रोणं च भीष्मं च जयद्रयं च कर्ण तथान्यानपि योधमुण्यान् । मया इतांस्त्यं अदि मा व्यथिष्टा युद्यम्य जेताऽसि रणे संपलान् ॥ ३४॥ मनप उवाच । पतच्या यचनं फेशयम्य एतालिवपमानः किरीटी। नमस्टन्य भूय एयाद कृष्णां सगद्दं भीतभीतः प्रणम्य ॥ ३५॥ अर्जुन उवाच । स्थाने हुपी देश तयं प्रकीयां जगत्लरप्यत्यनुरज्यते च । रक्षामि भीतानि दियो दयन्ति सधै नमस्यन्ति च मिदसहार॥ ३६॥ फलाय में - ·८६ श्री सर्वमूलप्रन्याः [." त्यादिना । पूर्णश्वासावात्मा चेति महात्मा। आत्मशब्दश्वोक्तो भारते। 'यचामोति यदादत्ते यचात्ति विषयानिह । यच्चास्य सन्ततो भावस्त- स्मादात्मेति भण्यत' इति । तत्परं सदसतोः परम् । 'असच्च सञ्चैव च यद्विश्वं सदसतः परमिति च भारते। एकस्त्वमेव कारयिता नान्योऽ नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकः। अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ॥ ३७॥ त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणस्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानं । वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्व- मनन्तरूप ॥ ३८॥ वायुर्यमोऽग्निवरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपिता- महश्च । नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ॥ ॥ ३९ ॥ नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व । अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्व समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः॥ ४० ॥ सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति । अजानता महिमान तवेदं मया प्रमादात्प्रणयेन वापि ॥ ४१ ॥ यच्चापहासार्थ- मसस्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु । एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्ष तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ॥ ४२ ॥ पिताऽसि लोकस्य चराचरस्य त्यमस्य पूज्यश्च गुरुगरीयान् । नत्यत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यमतिमप्रभावः॥४३॥ तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कार्य प्रसादये त्यामहमीशमीड्यम् । पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोदुम् ॥४४॥ अदृष्टपूर्व दृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे । तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगनिवास ॥ ४५ ॥ किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तमिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव । तेनैव रूपेण चतुमुंजेन सहस्रपाहो मव विश्वमूत ॥ ४६॥ श्रीभगवानुवाच ॥ भया प्रमानेन तपार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् । तेजोमयं विश्यमनन्त- मा यन्मे त्वदन्येन न रापूर्वम् ॥ ४७ ॥ न घेद्यसाध्ययनैर्न दानन चप्रियामिन तपोमिरुनः। पयं रूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन पुरमयीर ॥४८॥ मा ते व्यथा मा च यिमूदभायो दृष्टा रूपं धोरमीटह +

·ग्लो.५५]
८७
।
१. श्रीमद्गीताभाष्यम्
स्त्यथापि ॥ वकं रूपं तु भ्रान्तप्रतीत्या । अन्यथा तदपि खकमेव ।
प्रमाणानि तुक्तानि पुरस्तात् ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थमगवत्पादाचार्य-
चिरचिते गीताभाष्ये एकादशोऽध्यायः॥ ११॥ ॥ ॥ ॥॥॥
ॐ ॥ अव्यक्तोपासनाद्भगवदुपासनस्योत्तमत्वं प्रदर्श्य तदुपायं
प्रदर्शयत्यस्मिन्नध्याये । तदुपासनमपि मोक्षसाधनं प्रतीयते । 'श्रियं
वसाना अमृतत्वमायन्भवन्ति सत्या समिथा मितद्राविति । 'अनाद्य-
नन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तन्मृत्युमुखात्प्रमुच्यत' इति च ।
अव्यक्तं च महतः परम् । 'महतः परमव्यक्तमि'त्युक्तपरामर्शोप-
पत्तेः । 'उपास्य तां श्रियमव्यक्तसंज्ञां भक्त्या मत्यों मुच्यते सर्व-
वन्धैरिति सामवेद आनिवेश्यशाखायाम् । महच माहात्म्यं तस्या
वेदेपुच्यते । 'चतुप्कपर्दा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका वयुनानि
वस्ते । तस्यां सुपर्णा वृषणा निपेदतुर्यत्र देवा दधिरे भागधेयमिति ।
'चतुःशिखण्डा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका वयुनानि वस्त' इति च ।
ममेदम् । व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ॥४॥
सञ्जय उवाच ॥ इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्या स्वकं रूपं दर्शयामास
भूयः। आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ॥५०॥
अर्जुन उवाच ॥ दृष्टेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन । इदानीमसि
संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ॥ ५१ ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ सुदुर्दशमिदं
रूपं दृष्टवानसि यन्मम । देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाक्षिणः॥
॥५२॥ नाहं वेदैन तपसा न दानेन न चेज्यया। शक्य एवं वियो
द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥ ५३ ॥ भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेयं
विधोऽर्जुन | ज्ञातुं द्रष्टुं च तवन अटुंब पल्तप ॥५॥
मत्कर्मसन्मत्परमो मतः समयर्जितः। निरः सर्वभूतेषु यः स
मामेति पाण्डव ॥ ५५ ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतास्पनिपत्सु विश्वरूप.
दर्शनयोगोनामकादशोऽध्यायः ॥११॥

·८८ श्री सर्वमूलमन्याः [अ. १२ . 'अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चराम्यहमादित्यैरुत, विश्वदेवैरित्यारभ्य 'अहं राष्ट्री सङ्गमनी वसूनां चिकितुपी प्रथमा यज्ञियानाम् ।' तां मा देवा व्यदधुः पुरुवा भूरिस्थात्रां भूपविशयन्तीम् । मया सो अन्नमत्ति यो विपश्यति यः प्राणिति य ई शृणोत्युक्तं । अमन्तवो मां त उपक्षियन्ति श्रुधि श्रुत अद्धिवं ते वदामि। यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृर्पि तं सुमेधाम् । अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विपे शरवे हंतवा उ । अहं सुचे पितरमस्य मूर्धन्मम योनिरप्वं १ न्तः समुद्रे । परो दिवा पर एना पृथिव्यैतावती महिना सम्बभूवे'त्यादि च । 'त्वया जुष्टः स ऋपिर्भवति देवि त्वया ब्रह्मा गतश्रीस्त त्वयोति च । इति शङ्का कस्यचिद्भवति । अतो जानन्नपि सूक्ष्मयुक्तिज्ञानार्थ पृच्छति । एवमिति । एवंशब्देन दृष्टश्रुतरूपं मत्कर्मकृदित्यादिप्रकारश्च परा- मृश्यते । अव्यक्तं प्रकृतिः । 'महतः परमव्यक्तमिति प्रयोगात् । 'यत्तत्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानं प्रकृति प्राहुर- विशेषं विशेषवदिति भागवते । अक्षरं च तत् । 'अक्षरात्परतः पर' इति श्रुतेः। परं तु ब्रह्म न हि भगवतोऽन्यत् । 'आनन्दमानन्दमयेऽ वसाने सर्वात्मके ब्रह्मणि वासुदेव' इति भागवते । रूपं चेदृशं साधितं पुरस्तात् । उपासनं च तथैव कार्य । 'सहस्त्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपादि'त्यारभ्य 'तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यत' इति हि साभ्यासा। आदित्यवर्णत्वादिश्च न थोपचारत्वे- नाङ्गीकार्यः । तथाच सामवेदे सौकरायणश्रुतिः। 'स्थाणुर्ह वै प्राजा- पत्यः स प्रजापति पितरमेत्योवाच । मुमुक्षुभिः साधुभिः पूतपापैः किमु ह य तारकं तारवाच्यम् । ध्यानं च तस्याप्तरुचेः कथं स्याये- यश्च कः पुरुषोलोमपाद इति । तं होवाच । एपविष्णुस्तारको मन उयाच ॥ एवं मततयुक्ता ये भक्तास्त्यां पर्युपासते। ये चाप्यक्षरमव्यवं. तेषां के योगयित्तमाः ॥ १॥ धीमगवानुयाच ॥

·ग्लो.५] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् ८९ ऽलोमपादो ध्यानं च तस्याप्तरुचेर्वदामि । मोऽनन्तशीपों बहुवर्णः सुवर्णों ध्येयः स वै लोहितादित्यवर्णः। श्यामोऽथ वा हृदये सोऽष्ट- बाहुरनन्तबीयोऽनन्तबलः पुराण' इति । अरूपत्वादेस्तु गतिरुक्ता पुरस्तात् । पुरुषभेदश्च प्रश्नादौ प्रतीयते । 'त्वां पर्युपासते ये चाप्यक्षर- मित्यादौ ।। भवन्तु त्वदुपासका एवोत्तमाः। इतरेषां तु किं फल- मित्यत आह । ये वित्यादिना । अनिर्देश्यत्वं चोक्तं भागवते मायायाः । 'अप्रतक्यांदनिदश्यादिति केवपि निश्चय' इति । ईश्वरस्तु देवशब्देनोक्तो देवमन्ये पर इत्यत्र । उक्तं च सामवेदे कापायणक्षुती । 'नासदामीनो सदासीत्तदानीमिति 'न महाभृतं नोपभृतं तदासी- दि'त्याधारभ्य तम आमीत्तमसा गूळ्हमन' इति । 'तमो ह्यव्यक्तमजर- मनिदेश्यमेपा ह्येव प्रकृतिरिति । सर्वगाऽचिन्त्यादिलक्षणा च मा । तथा हि मोक्षधर्मे । नारायणगुणाश्रयादजरादतीन्द्रियादग्राह्यादस- म्भवतः अमत्यादहिस्राहलामाद्वितीयप्रवृतिविशेषादवैरादक्षयादमराद्- क्षरादमूर्तितः सर्वस्याः सर्वकर्तुः शाश्वततमस' इति । 'आसीदिदं तमो- भृतमप्रजातमलक्षणम् । अप्रतय॑मविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वत' इति मानवे । 'कूटस्थोऽक्षर उच्यत' इति वक्ष्यति । कूट आकाशे स्थिता कूटस्था । 'आकाशे संस्थिता ।पा ततः कूटस्थिता मते त्यग्वेदखिलेषु । 'मा सर्वगा निश्चला लोकयोनिः सा चाक्षरा विश्वगा विरजम्के ति सामवेदे गौपवनशाखायाम् ।। कथं तर्हि त्वदुपासकानामुत्तमत्वमित्यत आह । क्लेश इति । अव्यक्ता गतिर्दुःखं हवाप्यते । गतिर्गिः । अव्यक्तो- मय्यावश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते । श्रद्धया परयोपतास्ते में युक्ततमा मताः ॥२॥ ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते । सर्वत्र- गमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥ ३॥ सन्नियम्येन्द्रियग्राम सर्वत्र समयुद्धयः। ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहितेरताः ॥ ४॥ क्लेशोऽ धिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसां । अव्यक्ता हि गतिदुंसं देहयद्भिर- 12 ·श्री सर्वमूलमन्थाः [ष. १२ पासनद्वारको मत्प्राप्तिमार्गो दुःखमाप्यत इत्यर्थः । अतिशयोपासन- सर्वेन्द्रियातिनियमनसर्वत्रसमबुद्धित्वसर्वभूतहितेरतत्वातिसुष्ट्वाचारसम्य ग्विष्णुभक्त्यादिसाधनसन्दर्भमृते नाव्यक्तापरोक्ष्यम् । तहते च न विष्णुप्रसादः। सत्यपि तस्मिन्न सम्यग्भगवदुपासनमृते । नते च तं मोक्षः । विनाऽव्यक्तोपासनं भवत्येव भगवदुपासकानां मोक्ष इति क्लेशिष्ठोऽयं मार्ग इति भावः । तथाप्यपरोक्षीकृताव्यक्तानां सुकरं भगवदुपासनमित्येतावत्प्रयोजनम् । तत्रापि योऽव्यक्तापरोक्ष्ये प्रयासः तावता प्रयत्नेन यदि भगवन्तमुपास्ते ऊनेन वा तदा भगवदापरोक्ष्य- मेव भवतीति द्वितीयमधिकम् । इन्द्रियसंयमानभावे सत्युपासक- स्थापि देवी नातिप्रसादमेतीति । देवस्तु तानि साधनानि भक्तिमत- स्वयमेवाप्रयत्नेन ददातीति चातिसौकर्यमिति भक्तानां भगवदुपासने इतरत्र क्लेशोऽधिकतरः । तदेतत्सर्व पर्युपासते सनियम्याधिकतर इति परि-सं-तरप्शब्दैः प्रतीयते । सामवेदे माधुच्छन्दसशाखायां चोक्तम् । भक्ताश्च येऽतीव विष्णावतीवजितेन्द्रियाः सम्यगाचारयुक्ताः । उपा- सते तां समबुद्धयश्च तेषां देवी दृश्यते नेतरेषाम् । दृष्टा च सा भक्ति- मतीव विष्णौ दत्वोपास्तो सर्वविनांछिनत्ति । उपास्य तं वासुदेवं विदित्वा ततस्ततः शान्तिमत्यन्तमेतीति । उक्तं च सामवेदे अयास्य- शाखायाम् । प्रसन्नो भविता देवः सोऽव्यक्तेन सहैव तु । तत्प्रसादो हि तावतच न संशयः । न तत्प्रसादमात्रेण प्रीयते स महेश्वरः । तस्मिन्प्रीते तु सर्वस्य प्रीतिस्तु भवति ध्रुवम् । यद्यप्युपास- नाधिक्यं तथापि गुणदो हि सः । मुक्तिदश्च स एवैको नाव्यक्ता- दिस्तु कश्चन ति । 'ममात्ममावमिच्छन्तो यतन्ते परमात्मन' इति च मोक्षधर्म श्रीवचनम् । 'धर्मनित्ये महायुद्धौ ब्रह्मण्ये सत्यवादिनि । प्रश्रिते दानशीले च सदैव निवसाम्यहमिति च । महतः परं तु ब्राव । तथा हि भगवता सयुक्तिकमभिहितम् । 'वदतीति चेन्न यावता ·श्लो. १२] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् प्राज्ञो हि! । 'त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नवेत्यादि । तमिति पुल्लिङ्गाचेतत्सिद्धिः । महतः परत्वं त्वव्यक्तपरस्य भवत्येव । तथाचा- निवैश्यशाखायाम् । 'अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुयमि'ति । 'परो हि देवः पुरुहूतो महत्त' इति । न चाव्यक्तस्वरूपं भगवता निपिद्धम् । भारतादौ साधितत्वात् । 'शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेरि त्यादौ साङ्ख्य- प्रसिद्धं प्रधानं निपिध्य वैदिकमव्यक्तमेवोक्तम् । तथाच सौकरायण- श्रुतिः । 'शरीररूपिका साऽशरीरस्य विष्णोर्यतः प्रिया सा जगतः प्रमूतिरिति । सुव्रतानां क्षिप्रं महदैश्चर्य देवी ददाति न देव इति विशेषः । 'सुवर्णवर्णा पद्मकरां च देवीं सर्वेश्वरीं व्याप्तजटां च बुध्वा । सैवेति व सुव्रतानां तु मासान्महाविभूति श्रीस्तु दद्यान्न देव'इत्यृग्वेद- खिलेषु ॥ मदुपासकानां भक्तानां न कश्चिक्लेश इति दर्शयति । ये त्वित्यादिना । उक्तं च सौकरायणश्रुतौ । 'उपासते ये पुरुष वासुदेव- मव्यक्तादेरीप्सितं किं नु तेपामिति । 'तपामेकान्तिनः श्रेष्ठास्ते चैवा- नन्यदैवताः । अहमेव गतिस्तेषां निराशीः कर्मकारिणामिति मोक्ष- धर्मे ॥ अज्ञानपूर्वादभ्यासाज्ज्ञानमेव विशिष्यते । ज्ञानमात्रात्सज्ञानं ध्यानम् । तथा च सामवेदे अनभिम्लानशाखायाम् । 'अधिकं केवला- वाप्यते ॥५॥ ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः । अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥ ६॥ तेपामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसार- सागरात् । भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥७॥ मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धि निवेशय | निवसिप्यसि मय्येव अत ऊध्य न संशयः॥८॥ अथ चित्तं समाधातुं न शकोपि मयि स्थिरं । अभ्यास. योगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय ॥९॥ अभ्यासेऽप्यसमोऽसि मत्कर्मपरमो भव । मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिद्धिमयाप्स्यसि ॥१०॥ अर्थतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः। सर्वकर्मफलत्यागं ततः फुरु यतात्मवान् ॥ ११ ॥ श्रेयो हि सानमभ्यासाझानाध्यानं विशिष्यते।

·श्री सर्वमूलमन्थाः [अ. १२-श्लो. १९ 1 भ्यासाज्ज्ञानं तत्सहितं ततः। ध्यानं ततश्चापरोक्ष्यं ततः शान्तिर्भवि- प्यतीति । ध्यानाकर्मफलत्याग इति स्तुतिः। अन्यथा कथमसमर्थोऽ. सीत्युच्येत ? । 'तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यत' इति चोक्तम् । 'सर्वाधिक ध्यानमुदाहरन्ति ध्यानाधिके ज्ञानभक्ती परा- स्मन् । कांफलाकाङ्कमथो चिरागस्त्यागश्च न ध्यानकलाफलाई । इति कापायणशाखायाम् । वाक्यसाम्येप्यसमर्थविषयत्वोक्तेस्तात्पर्या- भाव इतरत्र प्रतीयते । ध्यानादिप्राप्तिकारणत्याच त्यागस्तुतियुक्ता । केवलध्यानात्फलत्यागयुक्तं ध्यानमधिकम् । ध्यानयुक्तस्त्याग एवा- त्रोक्तः । अन्यथा कथं त्यागाच्छान्तिरनन्तरमित्युच्यते । कथं च ध्यानादाधिक्यम् ? । तथा च गौपवनशाखायाम् । 'ध्यानात्तु केवला- त्यागयुक्तं तदधिकं भवेदिति । न हि त्यागमात्रानन्तरमेव मुक्ति- भवति । भवति च ध्यानयुक्तात् । केवलत्यागस्तुतिरेवमपि भवति । यथाऽनेन युक्तो जेता नान्यथेत्युक्ते । सर्वारम्भपरित्यागी शुभाशुभ- परित्यागीत्यादेः सामान्यविशेपथ्याख्यानव्याख्येयभावेनापुनरुक्तिः॥ हर्षादिभिर्युक्त इत्युक्ते कादाचित्कमपि भवतीति यो न हृप्यतीत्यादि । ध्यानाकर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥ १२॥ अद्वेष्टा सर्व- भूतानां मैत्रः करुण एव च। निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखमुखः क्षमी ॥ १३ ॥ सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः। मर्पित- मनोबुद्धियों में भक्तः स में प्रियः॥ १४ ॥ यस्मानोद्विजते लोको लोका. ग्नोद्विजते च यः। हर्षामर्पभयोद्वेगैर्मुक्तो यः म च मे प्रियः ॥ १५ ॥ अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः। सर्यारम्भपरित्यागी यो मदतः स में प्रियः ॥ १६॥ यो न हप्यति न द्वेष्टि न शोचति न काहति । शुभाशुमपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः ॥ १७ ॥ ममः रात्री च मित्रे च तथा मानापमानयोः। शीतोष्णसुखदुम्पेषु ममः सहविर्जितः ॥१८॥ तुल्यनिन्दाम्नुतिमांनी सन्तुष्टो येन ·१३ अ १३-लो ८] १ श्रीमद्गीतामाप्यम् उपचारपरिहारार्थ पूर्वम् । आधिक्यज्ञापनार्थ भक्त्यम्यासः । ये तु मर्माणि कमाणीत्यादेः प्रपञ्च एपः ॥ पिण्टीकृत्योपसंहरति । ये तु धामृतमिति । धर्मो विष्णुस्तद्विपयं धर्म्यम् । धर्म्य मृत्यादिसंमार- नाशकं चेति धामृतम् । अटास्तिस्यम् । 'श्रन्नामास्तिक्यमुच्यत' इत्यभिधानात् । तद्दधाना: श्रद्दधानाः ।। इति श्रीमदानन्दतीर्थभगरत्पा- दाचार्यविरचिते गीताभाप्ये द्वादशोऽध्यायः ॥ १२॥ ॥ ॐ ॥ पूोक्तज्ञानजेयक्षेत्रपुस्पान्पिण्डीकृत्य निविच्य दर्शय- त्यनेनाध्यायेन ॥ यद्विकारि येन विकारेण युक्तम् । यतश्च यत् यतो याति प्रार्तते । स च प्रवर्तकः । यतश्च यदित्यस्मात्प्रवर्तते । क्षेत्रमिति- चनम् । म च य इति स्वरूपमात्रम् ।। ब्रह्ममूलाणि शारीरस्मूत्राणि ।। इच्छादयो विकाराः ॥ म च यो यत्प्रभावश्चति वस्तुं तज्ज्ञानमाधना- न्याह । अमानित्वमित्यादिना । आत्माल्पलं बालाऽपि महत्त्वप्रदर्शनं केनचित् । अनिकत स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नर ॥ १९ ॥ ये तु घामृतमिद यथोक्त पर्युपासते। श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तऽनीय मे प्रिया ॥२०॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासुपनिषत्सुभक्तियोगोनाम द्वादशोऽध्याय ॥१२॥ अर्जुन उवाच ॥ प्रति पुरप चव क्षेत्र क्षेत्रनमेय च । एतद्वे दितुमिच्छामि शान ज्ञेय च केशव ॥ १॥ श्रीभगवानुवाच ॥ इट शरीर कौन्तय क्षेत्रमित्यभिधीयते । एतद्यो वेत्ति त प्राहु क्षेत्रा इति तद्विद ॥ ॥२॥ क्षेत्रन चापि मा विद्धि सर्वक्षनेपु भारत। क्षेत्रक्षेनक्षयोनि यत्तज्नान मत मम ॥३॥ तत्क्षेत्र यच्च यापच यद्विकारि यतथ्य यत् । सच यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मेणु ॥४॥ ऋषिभिर्वहुधा गीत छन्दोभिर्विविधै पृथक । ब्रह्मसूनपदैश्चय हेतुमद्भिर्विनिश्चित ॥५॥ महाभूतान्यहवारो बुद्धिरव्यरमेव च । इन्द्रियाणि दशैक च पञ्च चेन्द्रियगोचरा ॥ ६॥ इच्छा द्वेष मुख दुन्स सवातश्चेतना धृति । एतत्क्षेत्र समासेन सयिकारमुदाहृतम् ॥ ७ ॥ अमानिन्यमदम्मित्व || M ·श्री सर्वमूलप्रन्थाः [अ. १३ . दम्भः । 'ज्ञात्वाऽपि स्वात्मनोऽल्पत्वं दम्भो माहात्म्यभावनमिति झभिधानम् । आजब मनोवाकायकर्मणामवपरीत्यम् ।। सक्तिः स्नेहः । स एवातिपक्कोऽभिष्वङ्गः । 'स्नेहः सक्तिः स एवातिपक्कोऽभिष्वङ्ग उच्यत' इत्यभिधानम् ॥ तत्वज्ञानार्थदर्शनम् । अपरोक्षज्ञानार्थ शास्त्र- दर्शनम् ॥ परं ब्रह्मेति स च य इति प्रतिज्ञातमुच्यते । अन्यच्च प्रभाव इति । आदिमद्देहादिवर्जितमनादिमत् । अन्यथाऽनादीत्येव सात् ॥ सर्वेन्द्रियाणि गुणांश्चाभासयतीति सर्वेन्द्रियगुणाभासम् । इन्द्रियवर्जित- वाद्यर्थ उक्तः पुरस्तात् । विकारान्तर्भावाज्ज्ञानसाधनं प्रथमत उक्तम् । बहुत्वात्साधनात्युपयोगात्प्रभावः॥ यतश्च यदिति वक्तुं प्रकृतिविकार- पुरुषान्सक्षिप्याह । गुणाः सत्वादयः। तेपामल्पो विशेपो लयात्सर्गे महिंसा शान्तिरार्जयं । आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥८॥ इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहकार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःख- दोषानुदर्शनम् ॥ ९॥ असक्तिरनभिप्वगः पुत्रदारगृहादिपु । नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥३०॥ मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभि. चारिणी। विविक्तदेशसेविन्यमरतिर्जनसंसदि ॥ ११ ॥ अध्यात्मज्ञान- नित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनं। एतज्ज्ञान मिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥ ॥१२॥ क्षेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्शात्याऽमृतमश्नुते । अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तनासदुच्यते ॥१३॥ सर्वतः पाणिपाद तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखं । सर्यतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १४ ॥ सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । असतं. सर्वभृश्चय निर्गुणं गुणभोक्तु च ॥ १५ ॥ पहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च। सूक्ष्मत्वात्तदविधेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥१६॥ अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितं । भूतभर्ट च तज्नेयं असिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १७ ॥ ज्योतिषामपि सज्योतिस्तमसः परमुच्यते । सानं मेयं भानगम्यं हदि मर्यस्य विप्ठितम् ॥ १८॥ इति क्षेत्र तथा सानं मेयं चोक्तं समासतः । मद्का पतदिनाय मदापायोपपद्यते ॥ १९॥ प्रकृति पुरवं चेय विस्यनादी ·लो. २४] १ श्रीमद्गीताभाष्यम् इति विकाराः पृथगुक्ताः । 'कार्याकार्यगुणास्तिस्रो यतः स्वल्पोद्भवा जनानिति माधुच्छन्दसशाखायाम् ।। कार्य शरीरम् । 'शरीरं कार्य- मुच्यत' इत्यभिधानम् । कारणानीन्द्रियाणि । भोगोऽनुभवः । स हि चिद्रूपत्वादनुभवति । प्रकृतिश्च जडत्वात्परिणामिनी । 'कार्यकारण- कर्तृत्व कारणं प्रकृतिं विदुः । भोक्तृत्वे सुखदुःसाना पुरुष प्रकृतेः परमिति भागरते ॥ यतश्च यदित्याह । उपद्रष्टेति । अनुमन्ता अन्वनुपिशेपतो निरूपकः ॥ पुरुषः सुखदुःखानामिति जीव उक्तः । पुरुष प्रकृति चेति जीवेधरी सहैवोच्यते । अन्यत्र महातात्पर्यविरोधः । उत्पे हि महातात्पर्यम् । तथा हि सौकरायणश्रुतिः । 'अपाच्यो- केपे महत्त्वात्सगाचा सन्यायानां च महत्तत्परत्वम् । विष्णोरनन्तस्य परात्परस्य तचापि ह्यस्त्येव न चात्र शङ्का । अतो निरुद्धं तु यन्त्र मानं तदक्षजादावथनापि युक्तिः । न तत्प्रमाणं कवयो वदन्ति न चापि युक्तिधूनमतिर्हि दृष्टेरि'ति । अतो युक्तिभिरप्येतदपलापो न युक्तः । अतो यया युक्त्या विद्यमानत्वादि कल्पयति साऽप्याभाम- रूपेति सदेव माहात्म्यं वेदैरुच्यत इति सिद्धयति । अपान्तरं च तात्पर्य तत्रास्ति । उक्तं च तव । 'अपान्तरं तत्परत्वं च सत्वे महद्वाप्येकत्वात्तु तयोरनन्त' इति । श्यामत्वाद्यभिधानाच । युक्तं च पुस्पमतिकल्पितयुक्त्यादेराभासत्वम् । अज्ञानसम्भवात् । न तु स्वतः प्रमाणस्य वेदस्याभासत्वम् । अदर्शनं च सम्भवत्येव पुंसा बहूनामप्य- उभावपि । विकाराश्च गुणाश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥ २०॥ कार्य कारणकर्तृत्वे हेतु प्रकृतिरुच्यते । पुरष सुखदुःखाना भोस्तृत्वे हेतु रुच्यते ॥२१॥ पुरुष प्रकृतिस्थो हि भुडक्ते प्रकृतिजान्गुणान् । कारण गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ २२ ॥ उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वर । परमात्मेति चाप्युत्तो देहेऽस्मिन्पुरुष पर ॥ २३ ॥ य एव वेत्ति पुरुष प्रकृति च गुणे सह । सर्वथा वर्तमानोऽपि न स

·[अ. १३
।
धी सर्वमूलप्रन्थाः
ज्ञानात् । तस्मिदनधीतश्रुत्यादौ विपर्ययोऽपिस्यादिति वाच्यम् ।
यतस्तत्रैवाह । 'नैतद्विरुद्धा वाचो नैतद्विरुद्धा युक्तय इति ह प्रजापति-
रुवाच प्रजापतिरुवाचे'ति । तद्विरुद्धं जीवसाम्यम् । आभास एव चेति
चोक्तम् । 'जनमेजय उवाच । वहयः पुरुषा ब्रह्मन्नुताहो एक एव तु ।
को ह्यत्र पुरुषश्रेष्ठस्तं भवान्वक्तुमर्हति । वैशम्पायन उवाच । नैतदि-
च्छन्ति पुरुपमेकं कुरुकुलोद्वह । बहूनां पुरुपाणां हि यथैका योनिरुच्यते ।
तथा तं पुरुपं विश्वमाख्यास्यामि गुणाधिकमिति मोक्षधर्म । न चैत-
सर्व स्वप्मेन्द्रजालवत् । 'वैधाच न स्वमादिवदिति भगवद्वचनम् ।
न च स्वमादिवदेकजीवकल्पितत्वे मानं पश्यामः । विपर्यये मा तूक्ता
द्वितीये । उक्तं चायास्यशाखायाम् । 'स्खमो ह वा अयं चञ्चलत्वान्न-
च स्वमो न हि विच्छेद एतदितीति । नायं दोपः। नहीश्वरस्य
जीवैक्यमुच्यते । जीवस्य हीश्वरैक्यमिति ध्येयम् । तदपि न निरुपा-
धिकम् । अतो न प्रतिविम्बत्वविरोध्यैक्यम् । तथा च माधुच्छन्दस-
श्रुतिः । 'ऐक्यं चापि प्रातिविम्ब्येन विष्णोर्जीवस्यैवैतद्धृयपयो वदन्ती'
ति । अहंग्रहोपासने च फलाधिक्यमाग्निवेश्यश्रुतिसिद्धम् । 'अहंग्रहो-
पासकस्तस्य साम्यमभ्याशो ह वा अश्नुते नात्र शङ्केति । 'तदीयोऽह-
मिति ज्ञानमहंग्रह इतीरित' इति घामने । 'तद्वशत्वात्तु सोऽम्मीति
भृत्यरेव न तु स्वत' इति च। प्रातिविम्ब्येन सोऽस्मि भृत्यश्चेति
भावना । तथाह्ययास्यशाखायाम् । 'भृत्यश्चाहं प्रातिविम्ब्येन सोऽस्मी-
त्येवं ह्युपासः परमः पुमान्स' इति । प्रातिविम्व्यं च तत्साम्यमेव ।।
साहयेन वेदोक्तभगवत्स्वरूपज्ञानेन । कर्मिणामपि श्रुत्वा ज्ञात्वा
ध्यान्या दृष्टिः। श्रावकाणां च ज्ञात्वा ध्यात्वा । साङ्ख्यानां च ध्यात्वा ।
भूयोऽभिजायते ॥२४॥ ध्यानेनात्मनि पदयन्ति केचिदात्मानमात्मना।
अन्ये सायेन योगेन फर्मयोगेन चापरे ॥ २५॥ अन्ये स्वयमजानन्तः
भृत्याऽन्येभ्य उपासते । मेऽपि चातितरल्येय मृत्यु भुतिपरायणाः ॥२६॥

·प्लो. ३५] १७ १. श्रीमद्गीताभाष्यम् तथा च गौपवनश्रुतिः। 'कर्मकृच्चापि तच्छ्रुत्वा ज्ञात्वा ध्यात्वाऽनु- पश्यति । श्रावकोऽपि तथा ज्ञात्वा ध्यात्वा ज्ञान्यपि पश्यति । अन्यथा तस्य दृष्टिहिं कथञ्चिन्नोपजायत' इति । अन्य इत्यशक्तानामप्युपायदर्श- नार्थम् ।। पुनश्च प्रकृतिपुरुपेश्वरस्वरूपं साम्यादिधर्मयुक्तमाह । याव- दित्यादिना ॥ आत्मानं चाकर्तारं यः पश्यति स पश्यति ।। एकम्थ- मेकस्मिन्नेव विष्णौ स्थितम् । तत एव च विष्णोविस्तारम् ॥ न च व्ययादिस्तस्येत्याह । अनादित्वादिति । सादि हि प्रायो व्ययि गुणा- त्मकं च । न करोतीत्यादेरर्थ उक्तः पुरस्तात् । न लौकिकक्रियादि- स्तस्य । अतो 'न प्रजमि' त्यादिवदिति ॥ भूतेभ्यः प्रकृतेश्च मोक्ष- साधनम् अमानित्वादिकम् ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्य- विरचिते गीताभाप्ये त्रयोदशोऽध्यायः ॥१३॥ ॥ ॥ यः यावत्सजायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् । क्षेत्रक्षेत्रासंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ।। २७ ॥ समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरं । विनइयत्व- विनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ २८॥ समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् । न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम् ॥ २९ ॥ प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वश, । पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ ३० ॥ यदा भूतपृथग्भाव- मेकस्थमनुपश्यति । तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ ३१ ॥ अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्माऽयमव्ययः। शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ ३२ ॥ यथा सर्वगतं सौक्षम्यादाकाशं नोपलिप्यते। सर्वत्रावस्थितो देहे तथाश्मा नोपलिप्यते ॥ ३३ ॥ यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः। क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ ॥ ३४॥ क्षेत्रक्षेत्रायोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुपा। भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ ३५ ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सुक्षेत्र क्षेत्रमयोगो नाम प्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ ॥ 13 ·९८ श्री सर्वमूलग्रन्थाः [अ. १४ ॐ॥ साधनं प्राधन्येनोत्तरैरध्यापैवक्ति ॥ महद्ब्रह्म प्रकृतिः । सा च श्रीभूदुर्गेति भिन्ना । उमासरस्वत्याद्यास्तु तदंशयुता अन्य- जीवाः । तथा च कापायणश्रुतिः । 'श्री र्दुर्गा भगवती तु माया सा लोकमतिर्जगतो वन्धिका च । उमा वागाद्या अन्यजीवास्तदंशा- स्तदात्मना सर्ववेदेषु गीता इति । मम योनिरिति गर्भाधानार्थी योनिः । न तु माता । वाक्यशेपात्। तथा हि सामवेदे शार्कराक्ष- श्रुतौ । 'विष्णोोंनिर्गर्भसन्धारणार्थी महामाया सर्वदुःखैविहीना । तथात्मानं दुःखिवन्मोहनार्थ प्रकाशयन्ती सह विष्णुना सेति । अतः सीतादुःखादिकं सर्व भृपाप्रदर्शनमेव । तथा कूर्मपुराणे । 'न चेयं भूः' । तथा च सौकरायणश्रुतिः । 'अन्या भूर्भूरियं तस्य छाया- भूताऽवमा सा हि भूतैकयोनिरि'ति । 'अवाप स्वेच्छया दास्यं जगतां प्रपितामही त्याद्यनभिम्लानश्रुतिः । मत्स्यपुराणोक्तमपि स्वेच्छयैव । महद्ब्रह्मशब्दवाच्याऽपि प्रकृतिरेव । 'महती ब्रह्मणी द्वे तु प्रकृतिश्च महेश्वर इति तत्रैव ॥ बन्धप्रकारं दर्शयति साधनानुष्ठानाय सत्व- मित्यादिना ॥ रज इति तृष्णासङ्गयोः समुद्भवम् । तयोः कारणम् ।। श्रीभगवानुवाच ॥ परं भूयः प्रवक्ष्यामि शानानां ज्ञानमुत्तमम् । यज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः॥१॥ इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः। सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ ॥२॥ ममयोनिमहब्रह्म तस्मिन्गर्भ दधाम्यहम् । सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥ ३॥ सर्वयोनिपु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः। तासां ब्रह्म महद्योनिरहं यीजप्रदः पिता ॥ ४॥ सत्यं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः । नियन्ति महायाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥५॥ तत्र सत्य निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन पनाति झानसङ्गेन चानय ॥६॥ रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासनसमुद्भयम् । तषि- वभाति कौन्तेय फर्मसनेन देहिनम् ॥ ७॥ तमस्यज्ञानजं विवि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमाालस्पनिद्रामिस्तत्रियभाति भारत n८॥ सत्त्यं ·सो. २२] १. श्रीमद्गीताभाष्यम 'अज्ञानं जायते यतस्तदज्ञानजम् । 'प्रमादमोहौ तमस' इति वाक्यशेपात् ।। रजसस्तु फलं दुःखमित्यल्पसुखं दुःखं । तथा हि शार्कराक्षशाखायां । 'रजसो ह्येव जायते मात्रया सुखं दुःखं तस्मात्तान्सुखिनो दुःखिन इत्याचक्षत' इति । अन्यथा दुःखस्यातिकप्टत्वात् । तमोऽधिकत्वं रजमो न स्यात् ॥ परिणामिकर्तारं गुणेभ्योऽन्यं न पश्यति । अन्यथा 'यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिमिति श्रुतिविरोध इति । 'नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभु- रिति मोक्षधर्मे ॥ प्रायो न द्वेष्टि न काङ्क्षति । तथा हि सामवेदे सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत । शानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जय- त्युत ॥९॥ रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत। रजःसत्वं तम. श्व तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ १०॥ सर्वद्वारेपु देहेऽस्मिन्प्रकाश उप- जायते। ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥१२॥ लोमा प्रवृत्ति रारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा । रजस्येतानि जायन्ते विवृद्ध भरतर्षभ। ॥१२॥ अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च। तमस्येतानि जायन्ते विवृद्ध कुरुनन्दन ॥ १३ ॥ यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् । तदोत्तम विदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥ १४॥ रजसि प्रलयं गत्या कर्मसनिपु जायते। तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिपु जायते ॥ १५ ॥ कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मल फलम् । रजसस्तु फलं दुःख- मज्ञानं तमसः फलम् ॥ १६॥ सत्त्वात्सायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च। प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ १७ ॥ ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः। जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १८॥ नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टाऽनुपश्यति । गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भाचे सोऽधिगच्छति ॥ १९॥ गुणानेतानतीत्य प्रीन्देही देहसमुद्भवान् । जन्ममृत्युजरादुःखैविमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥ २०॥ अर्जुन उवाच ॥ कैलि खीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो। किमाचारः कयं चैतास्त्रीनगुणानतिवर्तते ॥ २१ ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ प्रकाशं च प्रवृत्रि ·श्री सर्वमूलप्रन्याः [अ.१५ + भालवेयशाखायां । 'रजस्तमःसत्वगुणान्प्रवृत्तान्प्रायो न च द्वेष्टि न चापि काङ्क्षते । तथापि सूक्ष्म सत्त्वगुणं च काळेद्यदि प्रविष्टं सुतमश्च जह्यादिति । न हि देवा ऋषयश्च सत्त्वस्था नृपसत्तम । हीनाः सत्वेन सूक्ष्मेण ततो चैकारिका मताः। कथं वैकारिको गच्छेत्पुरुषः पुरुषोत्तममिति मोक्षधर्मे । 'सात्विकः पुरुषव्याघ्र भवेन्मोक्षार्थ- निश्चित' इति च ॥ तुल्यत्वार्थ उक्तः पुरस्तात् ॥ ब्रह्मवत् प्रकृतिवत् भगवत्प्रियत्वं ब्रह्मभूयं । न तु तावत्प्रियत्वं । किन्तु प्रियत्वमात्रं । 'बद्धो वाऽपि तु मुक्तो वा न रमावत्प्रियो हरेरिति पाझे । भूयाय भावाय ॥ ब्रह्मणो मायायाः । इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्य- विरचिते गीताभाष्ये चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ ॥ ॐ ॥ संसारस्वरूपतदत्ययोपायविज्ञानान्यस्मिन्नध्याये दर्श- यति ॥ ऊो विष्णुः । 'ऊर्ध्वपवित्रो. वाजिनी वस्वमृतमस्मि च मोहमेव च पाण्डव । न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥ ॥२२॥ उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते । गुणा वर्तन्त इत्येवं योऽवतिष्ठति नेगते ॥२३॥ समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्ठाश्मकाञ्चनः। तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ २४॥ मानापमानयो. स्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः। सर्यारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥ २५॥ मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते। स गुणा न्समतीत्यतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ २६ ॥ ब्रह्मणो हि प्रतिष्टाऽहममृत. स्याव्ययस्य च । शाश्यतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥२७॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिपत्सु गुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोऽ. ध्यायः॥१४॥ श्रीभगवानुवाच ॥ ऊर्ध्वमूलमघाशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् । छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं घेद स वेदवित् ॥१॥ अघचोय प्रस्ता. स्तस्य शाखा गुणप्रवृदा विपयप्रयालाः । अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि । ॥ ॥ ॥ 1॥

·श्लो. ४] १०१ १. श्रीमद्गीताभाष्यम् 41517 द्रविणसवर्चसमिति हि श्रुतिः । ऊर्ध्वः उत्तमः सर्वतः। अधो निकृष्टं । शाखा भूतानि । श्वोऽप्येकप्रकारेण न तिष्ठतीत्यश्वत्थः । तथापि न प्रवाहव्ययः । पूर्वब्रह्मकाले यथा स्थितिस्तथा सर्वत्रापीत्य- व्ययता । फलकारणत्वाच्छन्दसां पर्णत्वं । न हि कदाप्यजाते पर्णे फलोत्पत्तिः ॥ अव्यक्तेऽपि सूक्ष्मरूपेण सन्ति शरीरादौ च भूतानीत्यधश्चोर्च च अमृताः । गुणैः सत्वादिभिः। प्रतीतिमात्र- सुखत्वात्प्रवालाः विषयाः । भूलानि भगवद्पादीनि । भगवानपि कर्मानुबन्धेन हि फलं ददाति । तथाच मालवेयशाखायां । 'ब्रह्म वा अस्य पृथड्मूलं प्रकृतिः स मूलं सत्त्वादयो चीनमूलं । भूतानि शाखाः छन्दांसि पत्राणि देवनृतिर्यञ्चश्व गावाः । पत्रेभ्यो हि फलं जायते । मात्राः शिफाः । मुक्तिः फलममुक्तिः फलं। मोक्षो रसोऽमोक्षो रसः। अव्यक्त च शाखाः व्यक्ते च शाखाः । अव्यक्ते च मूलं व्यक्त च मूलं । एपोऽश्वत्थो गुणालोलपत्रो न स्थीयते न न स्थीयते । न झेप कदाचनान्यथा जायते नान्यथा जायत इति ॥ यथास्थितस्तथा नोपलभ्यते । अन्तादिर्विष्णुः । 'त्वमादिरन्तो जगतोऽस्य मध्यमिति भागवते । 'अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा ऋपयो विदुरिति मोक्षधर्मे । असङ्गशस्त्रेण सङ्गराहित्यसहितेन ज्ञानेन। 'ज्ञानासिनोपासनया सिते- नेति भागवते । छेदश्व विमर्श एव । ततश्च तस्यैवावन्धकं भवति । तथा हि । मूलस्थं ब्रह्म प्रतीयते । तच्चोक्तं । तच्छूतावेव 'विमर्शो ह्यस्य छेदः स तं न बध्नाति वनाति चान्यानि'ति । तदर्थ च तमेव प्रपद्ये प्रपद्येत । तच्चोक्तं तत्रैव । 'स तं वै प्रपद्येत यं वै प्रपद्य न शोचति न हृष्यति न जायते न म्रियते तद्ब्रह्ममूलं तच्छित्सुरिति । 'नारयणेन कर्मानुवन्धीनि मनुष्यलोके ॥२॥ न रूपमस्येह तयोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा । अश्वत्थमेनं सुविरुढमूलमसनशस्त्रेण दृदेन छित्त्वा ॥३॥ ततः परं तत्परिमार्गितव्यं यस्लि गता न निवर्तन्ति भूयः।

·श्री मर्वेमूलप्रन्थाः [अ. १५ दृष्टश्च प्रतिबुद्धो भवेत्पुमानि ति मोक्षधर्म। छेदनोपायो ह्यत्राकाक्षितः। न च भगवतोऽन्यः शरण्योऽस्ति ॥ साधनान्तरमाह । निर्मानेति ।। स्वरूपं कथयति । न तदित्यादिना ॥ कर्पतीत्युक्त जीवस्य स्वातन्त्र्यं प्रतीतं तन्निवारयति । शरीरमित्यादिना । यत् यदा शरीरमवाप्नोति उत्क्रामति च जीवस्तदेश्वरः एतानि गृहीत्वा संयाति । 'यत्र यत्रैव संयुक्तो धाता गर्भ पुनः पुनः। तत्र तत्रैव वसति न यत्र स्वयमिच्छ- ती'ति हि मोक्षधर्मे । 'भावाभावाबपि जानन गरीयो जानामि श्रेयो न तु तत्करोमि । आशासु हासु हृदासु कुर्वन्यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामीति च । 'हत्वा जित्वापि मघवन्यः कश्चित्पुरुषायते । अकर्ता त्वेव भवति कर्ता त्वेव करोति तदिति च । 'तद्यथा हानः सुसमाहितमुत्सर्जद्यायादेवमेवायं शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनान्वारूढ उत्सर्जद्याती'ति च श्रुतिः। 'वाङ्मनसि सम्पद्यते' मनः प्राणे 'प्राण- स्तेजसि' तेजः परस्यां देवतायामिति च । गन्धानिव सूक्ष्माणि ।। भोगोऽयापि साधितः पुरस्तात् । इन्द्रियद्वारा हि सोऽपि भुङ्क्ते । 'तो इमे वीणायां गायन्त्येतं ते गायन्तीति च श्रुतिः । गुणान्वित- मेव भुङ्क्ते । 'न ह वै देवान्पापं गच्छतीति श्रुतिः। तर्हि किमिति न दृश्यत इत्यत आह । उत्क्रामन्तमित्यादिना ।। यतन्तो ज्ञानं प्राप्य । अकृतात्मानो अशुद्धयुद्धयः ॥ पूर्वोक्तमेव ज्ञानं प्रपञ्चयति । तमेवचाधं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिःप्रस्ता पुराणी ॥en निर्मानमोहा जितसंगदोश अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः । द्वन्द्वैर्विमुक्ता सुखदुःख संमगच्छन्न्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥५॥ न तद्भासयते सूर्यो न शशाको न पायकः । यद्गत्या न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥६॥ ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः। मनः पाटानीन्द्रियाणि प्रतिस्थानि फाति ॥७॥ शरीरं यदयानोति यथाप्युत्कामतीश्वरः। गृहीत्वैतानि संयाति यायुगन्धानिवाशयात् ॥८॥ श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राण- मेय च । अधिष्ठाय मनधाय विषयानुपसेयते ॥९॥ उदकामन्तं स्थितं ·लो. २०] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् १०३ यदादित्यगतमित्यादिना ॥ गां भूमिम् ॥ वेदनिर्णयात्मिका मीमांसा वेदान्तः । तथा च सामवेदे प्राचीनशालश्रुतिः । स वेदान्तकृत्म कालक' इति ‘स ह्येव युक्तिसूत्रकृत्म कालक' इति । क्षरभूतानि ब्रह्मादीनि । कूटस्थः प्रकृतिः। तथा च शार्कराक्षश्रुतिः । 'प्रजापतिप्रमुखाः सर्वजीवाः क्षरोक्षरः पुरुषो वै प्रधानं । तदुत्तम चान्यमुदाहरन्ति जालाजालं मातरिश्वानमेकमि'ति ।। इति श्रीमदानन्द- तीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते गीताभाप्ये पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥ चापि भुसानं वा गुणान्वितं । विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति प्रान. चक्षुपः ॥१०॥ यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्यात्मन्यवस्थितं । यतन्तोऽ- प्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥१९॥ यदादित्यगतं तेजो जगदास- यतेऽसिल । यञ्चन्द्रमसि यच्चानौ तत्तेजो विद्धि मामकं ॥१२॥ गामा- विश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा । पुष्णामि चौपधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥ १३ ॥ अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः । प्राणापानसमायुक्तः पचाभ्यन्न चतुर्विधम् ॥ १४॥ सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिनिमपोहनं च । वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तद्वेदविदेव चाहम् ॥ १५ ॥ द्वाविमौ पुरपी लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ १६ ॥ उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य विमर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ १७ ॥ यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः। अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ १८॥ यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ १९॥ इति गुह्यतम शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ । एतद्बुद्धा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ २० ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु पुराणपुरुषोत्तमयोगो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५॥ ॥

·१०४ श्री सर्वमूलप्रन्याः [अ. १६ ॥ॐ ॥ पुमर्थसाधनविरोधीन्यनेनाध्यायेन दर्शयति ॥ तपो ब्रह्मचर्यादि। 'ब्रह्मचर्यादिकं तपाइत्यभिधानं ॥ पैशुनं परोपद्रय- निमित्तदोषाणां राजादेः कथनम् । 'परोपद्रवहेतूनां दोपाणां पैशुनं वचः । राजादेस्तु मदादीतरदृष्टिदप उच्यते इत्यभिधानं । लौल्यं रागः । 'रागो लौल्यं तथा रक्तिरित्यभिधानात् । अचापलं स्थैर्य । 'चपलश्चञ्चलोऽस्थिर' इत्यमिधानात् ॥ क्षमा तु क्रोधाभावेन सहाप- कर्तुरनपकृतिः । 'अक्रोधदोपहच्छत्रोः क्षमावान्स निगद्यत' इत्यभि- धानात् ॥ दैवीं सम्पदमभिजातः । प्रतिजातः ॥ जगतः सत्यं प्रतिष्ठा ईश्वरश्च विष्णुस्तद्वैपरीत्येनाहुः। 'तस्योपनिपत्सत्यस्य सत्यमिति प्राणा वै सत्यं तेपामेप सत्यमिति हि श्रुतिः। 'द्वे वा व ब्रह्मणो रूपे मूर्त चामूर्त च मयं चामृतं च स्थितं च सच्च यच त्यच्चेति । तस्योपनिपत्सत्यस्य सत्य- मिति । 'एपोवैतत्सादयति यामयति चेती ति प्राचीनशालश्रुतिः। पर- स्पर सम्भवो युक्तः अन्नाद्भवन्तीत्यादिना ॥ दुप्पूरो हि कामः । 'पाताल श्रीभगवानुवाच ॥ अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः। दानं दमश्च यशश्व स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥१॥ अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपगुनम् । दया भूतेप्चलोलुत्वं मार्दवं हीरचापलम् ॥ २॥ तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता। भवन्ति सम्पदं देवीमभिजा- तस्य भारत ॥ ३॥ दम्भो दोऽभिमानश्च क्रोधः पारुप्यमेव च । अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् ॥ ४ ॥ देवी सम्पद्विमोक्षाय निवन्धायानुरी मता। मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव॥५॥ द्वौ भूतसौ लोकेऽस्सिन्दैव आसुर एव च । दैयो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु ॥६॥ प्रवृत्रि च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराग न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ॥ ७ ॥ असत्यमप्रतिष्टन्ते जगदाहुरनीश्वरम् । अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम् ॥८॥ एतां दृष्टिमयष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः । प्रभवन्स्युग्रकर्माणः क्षयाय जग.

·श्लो. २४] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् १०५ इव दुप्पूरो मां हि क्लेशयते सदेति हि मोक्षधर्मे ॥ मामात्मपरदेहे- विति। न कस्यचिद्विष्णुः कारयिता यदिस्यान्मामपीदानीं कारयत्वि- त्यादि । 'ईश्वरो यदि सर्वस्य कारकः कारयीत मां । अद्येति वादिनं यात्सदाऽधो यास्यसीति हेति सामवेदे यास्कश्रुतिः ॥ इति श्रीमदा- नन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते गीताभाष्ये पोडशोऽध्यायः ॥१६॥ तोऽहिताः॥९॥ काममाश्रित्य दुप्पूरं दम्भमानमदान्विताः। मोहाद्: गृहीत्वाऽसद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः ॥ १०॥ चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः । कामोपभोगपरमा एतापदिति निश्चिताः ॥ १९॥ आशापाशशतैर्वद्धाः कामक्रोधपरायणाः। ईहन्ते कामभोगार्थमन्याये- नार्थसञ्चयान् ॥ १२ ॥ इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् । इद- मस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥१३॥ असौ या हतः शत्रुहनिप्ये चापरानपि । ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ॥ १४ ॥ माढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया। यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः ॥ १५ ॥ अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजाल- समावृताः। प्रसका कामभोगेपु पतन्ति नरकेऽशुचौ ॥ १६ ॥ आत्म- सम्माविताः स्तब्धा धनमानभदान्विताः। यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेना- विधिपूर्वकम् ॥१७॥ अहङ्कारं वलं दर्प कामं क्रोधं च संश्रिताः। मामा- त्मपरदेहेपु प्रद्विपन्तोऽभ्यसूयकाः ॥ १८ ॥ तानहं द्विपतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजसमशुभानासुरीप्वेच योनिषु ॥ १९ ॥ आसुरी योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि । मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्य धमा गतिम् ॥ २० ॥ त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः। कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्वयं त्यजेत् ॥ २॥ एतैर्विमुक्त कौन्तेय तमो- द्वारैस्त्रिमिनरः । आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥ २२॥ यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामचारतः। न स सिद्धिमवानोति न सुखं न परां गतिम् ॥२३॥ तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ। ज्ञात्या शास्त्रविधानोकं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥२४॥ इति श्रीमद्भगवद्गीता. सूपनिपत्सुण्दैवासुरसम्पद्विभागयोगो नाम पोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥ 14 ·१०६ श्री सर्वमूलप्रन्या [भ. १७ ॐ॥ गुणभेदान्प्रपश्चयत्यनेनाध्यायेन ॥ शास्त्रविधिमुत्सृज्य अज्ञात्वैव । 'वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मने'तिविधि- रुत्सृष्ठो हि तैः । 'ये वै वेदं न पठन्ते न चार्थ वेदोज्झितांस्तान्विद्धि सानुनयुद्धीनि ति माधुच्छन्दसश्रुतिः । अन्यथा तामसा इत्येयोच्येत । न तु विभज्य । यदि साचिकास्तर्हि नोत्सृष्टशास्त्राः । न हि वेद- विरुद्धो धर्मः । 'वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदामि ति हि स्मृतिः । 'वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्यय' इति च भागवते ॥ अतो विभज्याह । त्रिविधेत्यादिना ॥ सत्त्वानुरूपा चित्तानुरूपा । यो यच्छूद्धः स एव सः। सात्त्विकश्रद्धः सात्त्विक इत्यादि । कः साविक- श्रद्ध इत्यादि विभज्याह । यजन्त इत्यादिना ॥ भगवत्कर्शनं नामा- ल्पत्वदृष्टिरेव । 'यो वै महान्तं परमं पुमांस नैवं द्रष्टा कर्शकः सोऽति- पापीति हनभिम्लानश्रुतिः ॥ आसुरो निश्चयो येषां त आसुरनिश्चयाः। 'देवास्तु सात्त्विकाः प्रोक्ताः दैत्या राजसतामसा' इति ह्यामिवेश्यश्रुतिः ॥ प्रीतिरानन्तरिका । हृद्यत्वं दर्शने। स्थिराश्च न तदैव पक्का भवंति । अर्जुन उवाच ॥ ये शास्त्र विधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः। तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ॥१॥ श्रीभगवानुवाच ॥ विविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा । सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु ॥२॥ सत्यानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत । श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छद्धः स एव सः ॥ ३॥ यजन्ते सात्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः। प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥ ४॥ अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः। दम्भाहकारसंयुक्ताः कामरागवलान्विताः ॥ ५॥ फर्षयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः। मां चैवान्तः शरीरस्थं तान्विख्यासुरनिश्चयान् ॥६॥ आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः। यशस्तपस्तथा दानं तेषां मेदमिर्म शृणु ॥ ७॥ आयु सत्त्वयलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः। रस्याः निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥८॥ कटम्ललयणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः।

·श्लो. २३] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् १०७ तथा ह्याज्यादयः ।। सौम्यत्वमक्रौर्य । 'अक्रूरः सौम्य उच्यत' इत्यभिधानं । मौनं मननशीलत्वं । 'वाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिरिति हि श्रुतिः । एतेन हीदं सर्व मतं यदनेन हीदं सर्व मतं तस्मान्मुनिस्तस्मान्मुनिरित्याचक्षत' इति भाल्लवेयश्रुतिः । कथं चान्यथा मानसं तपः स्यात् ॥ पुनश्च कर्मादीतिकर्तव्यताविधानार्थमर्थवादमाह। ओं तत्सदित्यादिना । परस्य ब्रह्मणो ह्येतानि नामानि । 'ओवं जगद्यत्र स्वयं च पूर्णो वेदोक्तरूपोऽनुपचारतश्च । सधैः शुभैश्चापि युतो न चान्यरों तत्सदित्येनमथो बदन्ती'ति पुग्वेदखिलेषु । द्वितीयपाद- आहारा राजसस्येप्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥ ९॥ यातयामं गतरसं पूति पर्युपितं च यत् । उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥ १० ॥ अफलाकाक्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते । यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ॥ ११॥ अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् । इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञ विद्धि राजसम् ॥ १२ ॥ विधिहीनमसृष्यानं मन्त्रहीनमदक्षिणम् । श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥ १३ ॥ देवद्विजगुरुनाशपूजनं शौचमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥ १४ ॥ अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् । स्वाध्याया- भ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥ १५॥ मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौन- मात्मविनिग्रहः । भावसंगुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥१६॥ श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः । अफलाकाक्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परि चक्षते ॥१७॥ सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्मेन चैव यत् । क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ॥ १८ ॥ मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः। परस्योत्सादनार्थ वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १९ ॥ दातव्यमिति यहान दीयतेऽनुपकारिणे। देशे काले च पात्रे च तहानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥ २०॥ यत्तु प्रत्युपकारार्थ फलमुद्दिश्य वा पुनः। दीयते च परिक्लिष्टं तहान राजसं स्मृतम् ॥ २१॥ अदेशकाले यदानमपात्रेभ्यश्च दीयते । असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ २२॥ ओं तत्सदिति ·श्री सर्वमूलप्रन्थाः [अ. १८ स्तच्छब्दार्थः । 'सदेव सोम्येदमन आसीदिति च । 'ओमिति ब्रह्मेति च । तेन ब्रह्मणा । आत्मपूजार्थम् । वेदविधिळञ्जनम् । मा तूक्ता पुर- स्तात्॥ तत्फलं मे स्यादित्यनभिसन्धाय ॥ सद्भावशब्देन प्रजननं सूचितं । ओमित्युक्त्वाऽनभिसन्धाय फलं यज्ञदानतपआदिकृतामतिप्रीतेनाम- साम्याब्रह्मैव निष्पादितं भवतीत्याशयः । तथा च ऋग्वेदखिलेषु । 'ॐ यज्ञाद्या निष्फलं कर्म तत्स्यात्सद्वै तदर्थ कर्म वदन्ति वेदाः । तच्छब्दानां सन्निधेब्रह्मप्रीतेस्तद्रूपत्वाजनितं ब्रह्म तस्से' ति ॥ ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते गीताभाष्ये सप्तदशोऽध्यायः ॥१७॥ ॐ ॥ पूर्वोक्तं साधनं सर्व संक्षिप्योपसंहरत्यनेनाध्यायेन ॥ फलानिच्छयाऽकरणेन या काम्यकर्मन्यासः संन्यासः । त्यागस्तु फल- त्याग एव । तथा हि प्राचीनशालश्रुतिः । 'अनिच्छयाऽकर्मणा वापि काम्यन्यासो न्यासः फलत्यागस्तु त्याग'इति ॥ मनीपिण इति विशे- निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः। ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥ २३ ॥ तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपाक्रियाः। प्रवर्तन्ते विधा. नोक्ताः सततं ब्रह्मचादिनाम् ॥ २४ ॥ तदित्यनभिसन्धाय फलं यशतपः- क्रियाः। दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाक्षिभिः ॥ २५ ॥ स- द्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते। प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छन्दः पार्थ युज्यते ॥ २६ ॥ यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते । फर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते ॥ २७ ॥ अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥२८ ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीता० श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ अर्जुन उयाच । संन्यासस्य महायाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् । स्यागस्य च हपोकैश पृथशिनिपूदन ॥१॥ थीभगवानुवाच । काम्यानो कर्मणां न्यासं संन्यासं फययो विदुः। सर्वकर्मफलत्याग स्याग प्रालुमनीषिणः ॥२॥ त्याज्यं दोषयदित्येके कर्म प्रामनीषिणः । ॥

·ग्लो. १३] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् पणात्पूर्वपक्षोऽपि ग्राह्य एव । फलत्यागेन त्यागो विवक्षितो यज्ञादेस्त- त्पक्षे । 'यस्तु कर्मफलत्यागी ति च वक्ष्यति । अत एक एवायं पक्षः॥ तत्प्रकारं चाह । निश्चयमित्यादिना । यज्ञभेद उक्तो द्रव्ययज्ञ इत्या- दिना । दाने त्वभयदानमन्तर्भवति । एतेषां मध्ये यत्किञ्चिद्यज्ञादिक कर्तव्यमेवेत्यर्थः । अन्यथा 'ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थो यतिस्तथा । यदीच्छेन्मोक्षमास्थातुमुत्तमाश्रममाश्रयेदि'त्यादिव्यासस्मृतिविरोधः ज्ञानयज्ञविद्याऽभयदानब्रह्मचर्यादितपसो हि ते । अतो यद्वयोऽन्यथा प्रतीयते अधिकारिमेदेन तद्योज्यं । अन्यथेतरेषां गत्यभावात् ।। अन्यस्त्यागार्थो न युक्तइत्याह । न हीति ॥ त्यागं स्तौति अनिष्ट- मिति ॥ पुनः संन्यासं प्रपञ्चयितुं कर्मकारणान्याह । पञ्चेत्यादिना । साहये कृतान्ते ज्ञानसिद्धान्ते ॥ अधिष्टानं देहादिः । कर्ता विष्णुः । यज्ञदानतप कर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥३॥ निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम । त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ॥ ४॥ यक्ष- दानतप.कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् । यशो दान तपश्चैव पावनानि मनीपिणाम् ॥ ५॥ एतान्यपि तु कर्माणि सगं त्यक्त्वा फलानि च । कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चित मतमुत्तमम् ॥ ६॥ नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः॥७॥ दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्यजेत् । स कृत्वा राजस त्यागं नैच त्यागफलं लभेत् ॥ ८॥ कार्यमित्येव यत्कर्म नियत क्रियतेऽर्जुन । सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः॥९॥ न द्वेष्टयकुशल कर्म कुशले नानुपजते । त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः॥ १०॥ नहि देहमृवा शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेपतः। यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥११॥ अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥१२॥ पञ्चैतानि महा- वाहो कारणानि नियोघ मे । साहये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये मर्यकर्मः ·श्री सर्वमूलग्रन्थाः [अ. १० स हि सर्वकर्तेत्युक्तं । जीवस्य चाकर्तृत्वे प्रमाणमुक्तं । करणमिन्द्रि- याणि । चेष्टाः क्रियाः । हस्तादिक्रियाभिर्हि होमादिकर्माणि जायन्ते । ध्यानादेरपि मानसी चेष्टा कारणं । पूर्वतनी चेष्टाऽपि संस्कारकारणत्वेन भवति । दैवमदृष्टं । तथा चायास्यश्रुतिः। 'देहो ब्रह्माथेन्द्रियाद्याः क्रियाश्च तथाऽदृष्टं पञ्चमं कर्महेतुरिति ॥ केवलं निष्क्रियं । 'एनं केवलमात्मानं निष्क्रियत्वाद्वदन्ति ही ति तत्रैव ।। तज्ज्ञानं स्तौति । यस्येति । यस्त्वीपदध्यते स ईपदहङ्कारी च ॥ एवं तर्हि न पुरुषमपेक्ष्य विधिः। अकर्तृत्वादित्यत आह । ज्ञान- मिति । त्रिविधा कर्मचोदना। एतत्रिविधमपेक्ष्य कर्मविधिरिति त्रिविधेत्युच्यते । कारणानि सक्षिप्याह । करणमिति । कर्मसङ्ग्रहः कर्मकारणसङ्केपः । अधिष्ठानादि करण एवान्तर्भूतम् । तथा दृग्वेद- खिलेषु । 'ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानिनं चाप्यपेक्ष्य विधिरुत्थितः। करणं चैव कर्ता च कर्मकारणसङ्ग्रह' इति । अकर्तृत्वेऽपि विधिद्वारेश्वर- प्रसादादिच्छोत्पत्योक्तकारणैः कर्मद्वारा पुरुषार्थों भवतीति । ईश्वरा- धीनत्वेऽपि विधिद्वारा नियतस्तेनैव । यदि चेच्छादिर्जायते तर्हि कारितमेवेश्वरेण । फलं च नियतं । वस्तुतोऽकर्तृत्वेप्याभिमानिकं कर्तृत्वं तस्यैव । वातन्त्र्यं च जडमपेक्ष्येति न प्रवृत्तिविधिवैयर्थ्य सर्व चैतदनुभवोक्तप्रमाणसिद्धिमिति न पृथक्प्रमाणमुच्यते ॥ पुनः णाम् ॥ १३॥ अधिष्ठान तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवान पञ्चमम् ॥ १४॥ शरीरवाइमनोभिर्यत्कर्म प्रार- मते नरः। न्याय्यं या विपरीत धा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ १५॥ तत्रैवं सति कर्तारमान्मानं केवलं तु यः । पश्यत्यहतबुद्धित्वान स पश्यति दुर्मतिः ॥१६॥ यस्य नाहतो भायो युद्धिर्यस्य न लिप्यते । हत्यापि समाल्लोकान दन्ति न नियध्यते ॥१७॥ शानं शेयं परिशाता त्रिविधा फर्मचोदना । फरणं कर्म कर्तेति विविधः कर्मसङ्ग्रहः ॥१८॥ ज्ञानं कर्म ·ओ. ३४] १. श्रीमद्गीताभाष्यम् १११ साधनप्रथनाय गुणमेदानाह । ज्ञानमित्यादिना । गुणसङ्ख्याने गुण- गणनप्रकरणे ॥ एकं भावं विष्णुं । परकृतं दोपं दीर्घकालकृत- मप्यनुचितं यः सूचयति स दीर्घसूत्री। 'परेण यः कृतो दोपो दीर्घकालकृतोऽपि वा । यस्तस्य सूचको दोपाद्दीर्घसूत्री स उच्यत'- इत्यभिधानात् ॥ यथार्थत्वनियमाभावो राजस्याः। अन्यथा तामस्या च कर्ता च निधैव गुणमेदतः । प्रोच्यते गुणसहयाने यथावच्छृणु तान्यपि ॥ १९॥ सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीयते । अविभक्त विभ- कंपु तानं विद्धि सात्त्विकम् ॥ २०॥ पृथक्त्वेन तु यज्ञानं नानाभा- चान्पृथग्विधान् । वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ २१॥ यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्य सक्तमहतुकम् । अतत्त्वार्थवदल्प च तत्ताम- समुदाहृतम् ॥२२॥ नियतं सद्गरहितमरागद्वेपतः कृतम् । अफलप्रेप्मुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥ २३॥ यत्तु कामे सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः। क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥२४॥ अनुवन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् । मोहादारभ्यते कर्म तत्तामसमुदाहृतम् ॥२५॥ मुक्तसङ्गोऽमहंवादी धृत्युत्साहसमन्धितः । सिद्यसिद्ध्यो- निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥२६॥ रागी कर्मफलप्रेप्सुलुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः। हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥२७॥ अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नेप्कृतिकोऽलसः। विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥२८॥ बुद्धभेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु। प्रोच्यमानमशेपेण पृथक्वेन धनञ्जय ॥२९॥ प्रवृत्ति च निवृत्तिं च कार्याकायें भयाभये । बन्धं मोठं च या वेत्ति वुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥३०॥ यया धर्ममधर्म च कार्य चाकार्यमेव च । अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥३१॥ अधर्म धर्ममिति या मन्यते तमसावृता। सर्वार्थाविपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥३२॥ धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः। योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥३३॥ यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेऽर्जुन । प्रसङ्गन ·श्री सर्वमूलप्रन्थाः [म.१० । स हि सर्वकतेत्युक्तं । जीवस्य चाकर्तृत्वे प्रमाणमुक्तं । करणमिन्द्रि- याणि । चेष्टाः क्रियाः । हस्तादिक्रियाभिर्हि होमादिकर्माणि जायन्ते । ध्यानादेरपि मानसी चेष्टा कारणं । पूर्वतनी चेष्टाऽपि संस्कारकारणत्वेन भवति । दैवमदृष्टं । तथा चायास्यश्रुतिः । 'देहो ब्रह्माथेन्द्रियाद्याः क्रियाश्च तथाऽदृष्टं पञ्चमं कर्महेतुरिति ॥ केवलं निष्क्रिय । 'एनं केवलमात्मानं निष्क्रियत्वाद्वदन्ति ही ति तत्रैव ॥ तज्ज्ञानं स्तौति । यस्येति । यस्त्वीपद्वध्यते स ईपदहङ्कारी च ॥ एवं तर्हि न पुरुपमपेक्ष्य विधिः । अकर्तृत्वादित्यत आह । ज्ञान- मिति । त्रिविधा कर्मचोदना। एतत्रिविधमपेक्ष्य कर्मविधिरिति त्रिविधेत्युच्यते । कारणानि सक्षिप्याह । करणमिति । कर्मसङ्ग्रहः कर्मकारणसङ्केपः । अधिष्ठानादि करण एवान्तर्भूतम् । तथा झुग्वेद- खिलेषु । 'ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानिनं चाप्यपेक्ष्य विधिरुत्थितः । करणं चैव कर्ता च कर्मकारणसङ्ग्रह' इति । अकर्तृत्वेऽपि विधिद्वारेश्वर- प्रसादादिच्छोत्पत्त्योक्तकारणैः कर्मद्वारा पुरुषार्थो भवतीति । ईश्वरा- धीनत्वेऽपि विधिद्वारा नियतस्तेनैव । यदि चेच्छादिर्जायते तर्हि कारितमेवेश्वरेण । फलं च नियतं । वस्तुतोऽकर्तृत्वेप्याभिमानिकं कर्तृत्वं तसैय। स्वातन्त्र्यं च जडमपेक्ष्येति न प्रवृत्तिविधिवैयर्थ्य । सर्व चैतदनुभवोक्तप्रमाणसिद्धिमिति न पृथक्प्रमाणमुच्यते ॥ पुनः णाम् ॥ १३॥ अधिष्ठान तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवान पञ्चमम् ॥ १४॥ शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रार- भते नरः। न्याय्यं वा विपरीतं चा पञ्चैते तम्य हेतवः ॥ १५॥ तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः । पश्यत्यकृतबुद्धित्वान स पश्यति दुर्मतिः ॥१६॥ यस्य नाहद्धृतो भायो युद्धिर्यस्य न लिप्यते । हत्यापि स इमाल्लोकान हन्ति न नियध्यते ॥१७॥ ज्ञानं शेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना । करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः ॥१८॥ ज्ञानं फर्म ·शे. ३४] १. भीमद्गीताभाष्यम् साधनप्रथनाय गुणभेदानाह । ज्ञानमित्यादिना । गुणसङ्ख्याने गुण- गणनप्रकरणे ॥ एक भावं विष्णुं परकृतं दोपं दीर्घकालकृत- मप्यनुचितं यः सूचयति स दीर्घसूत्री। 'परेण यः कृतो दोपो दीर्घकालकृतोऽपि वा । यस्तस्स सूचको दोपादीर्घसूत्री स उच्यत'- इत्यभिधानात् ॥ यथार्थत्वनियमाभावो राजस्थाः । अन्यथा तामस्या च कर्ता च विधैव गुणमेदतः। प्रोच्यते गुणसङ्ग्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥ १९॥ सर्वभूतेषु येनके भावमव्ययमीक्षते । अविभक्त विभ- क्तेपु तज्ज्ञानं विद्धि सात्विकम् ॥ २०॥ पृथक्त्वेन तु यज्ञानं नानाभा- वान्पृथग्विधान् । वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ २१ ॥ यत्तु कृत्यदेकस्मिन्कार्य सकमहतुकम् । अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्ताम- समुदाहृतम् ॥२२॥ नियत सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् । अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥ २३॥ यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः। क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥२४॥ अनुवन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुपम् । मोहादारभ्यते कर्म तत्तामसमुदाहृतम् ॥२५॥ मुक्तसद्गोऽमहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः । सिद्यसिद्ध्यो. निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥ २६॥ रागी कर्मफलप्रेप्सुलुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः। हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥२७॥ अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नेप्कृतिकोऽलसः। विषादी दीर्घसूची च कर्ता तामस उच्यते ॥२८॥ बुद्धभेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु। प्रोच्यमानमशेपेण पृथक्त्वेन धनञ्जय ॥२९॥ प्रवृत्तिं च निवृत्ति च कार्याकार्य भयाभये । वन्धं मोक्षच या वेत्ति वुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥३०॥ यया धर्ममधर्म च कार्य चाकार्यमेव च । अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥३१॥ अधर्म धर्ममिति या मन्यते तमसावृता। सर्वार्थाविपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥३२॥ धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः। योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ ३३॥ यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेऽर्जुन । प्रसङ्गेन ·११२ श्री सर्वमूलप्रन्याः [म. १८ भेदाभावात् ॥ नैष्कर्म्यसिद्धिं । नैष्कर्म्यफलां योगसिद्धिम् । यथा येनोपायेन सिद्धि प्राप्तो ब्रह्मामोति तथा निबोध । या सिद्धिर्ज्ञानस्य फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥ ३४ ॥ यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च । न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥३५॥ सुखं त्विदानी त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ । अभ्यासाद्रमते या दुःखान्तं च निगच्छति ॥३६॥ यत्तदने विपमिव परिणामेऽमृतोपमम् । तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥ ३७॥ विषयेन्द्रियसंयोगाद्य- तदनेऽमृतोपमम् । परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥ ३८ ॥ यदने चानुवन्धे च सुखं मोहनमात्मनः। निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्ता- मसमुदाहृतम् ॥ ३९ ॥ न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यातिभिर्गुणैः ॥ ४० ॥ ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप । कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥४१॥ शमो दमस्तपः शौचं शान्तिरार्जयमेव च । मानं विमानमास्तिक्यं बल- कर्म स्वभावजम् ॥४२॥ शौर्य तेजो धृतिक्ष्यिं युद्धे चाप्यपलायनम् । दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म खभावजम् ॥४३॥ कृषिगोरक्षवाणिज्य वैश्यकर्म स्वभावजम् । परिचर्यात्मक कर्म शूद्रस्यापि खभावजम् ॥४४॥ खे खे कर्मण्यभिरतः संसिद्धि लभते नरः। खकर्मनिरतः सिद्धि यथा विन्दति तच्छृणु ॥ ४५ ॥ यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । वकर्मणा तमभ्यर्य सिद्धि विन्दति मानवः ॥ ४६॥ श्रेयान्वधर्मों विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् । स्वभाव कर्म कुर्वन्नामोति किल्वि- पम् ॥ ४७ ॥ सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् । सर्वारम्भा हि दोपेण धूमेनाग्निरियावृताः ॥४८॥ असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगत- स्पृहः। नैष्कर्म्यसिद्धि परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥४९॥ सिद्धि प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाऽमोति निवोध मे 1 समासेनैव कौन्तेय निष्ठा शानस्य या परा ॥ ५० ॥ बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽत्मानं नियम्य च । शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥५१॥ विविक्तसेवी ·सो ६७] १. श्रीमद्गीतामाप्यम् परा निष्ठा ॥ ब्रह्मभूयाय कल्पते । ब्रह्मणि भाो ब्रह्मभूयं । ब्रह्मणि स्थितिः । सर्वदा तन्मनस्कनेत्यर्थः ।। पुनरन्तरङ्गसाधनान्युक्त्योप- संहरति । सर्वकर्माणीत्यादिना | परोक्षवचनं तु द्रोणं प्रति भीम- वचनवत् ॥ धर्मत्यागः फलत्यागः। कयमन्यथा युद्धविधिः । यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयत इति चोक्तम् ॥ लघ्याशी यतवाकायमानसः। ध्यानयोगपरो नित्य पराग्यं समुपाथितना ॥ ५२ ॥ अहवारं यल दर्प फार्म ग्रोधं परिप्रहम् । विमुच्य निर्ममः शान्तो ग्रामभूयाय कल्पते ॥ ५३॥ ग्रामभूतः प्रसनात्मा न शोचति न फाइक्षति । समः सर्वेषु भूतेषु मद्राकिं लभते पराम् ॥ १४॥ भास्या मामभिजानाति यायान्ययास्मि नत्त्यतः। ततो मां तत्त्वतोपाग्या पिशत तदनन्तरम् ॥ ५५॥ मर्वकर्माण्यपि सदा पुर्याणी मद्यपाध्यः । मत्प्रसादादयानोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ ५॥ पेतमा मयंकमाणि मयि मंन्यम्य मत्परः। युनियोगमुगामित्य मचित्तः सततं भय ॥ १७ ॥ मधित्तः सर्वदुर्गाणि मप्रसादातरिष्यति । अप पेयमशागन घोप्यसि पिनत्यमिता गदपारमाधिन्य न योरम्प इति मन्यसे। मियर प्यपसायरने प्रतियां नियोहानि..... समायजेन फौन्तेय नियाम्पेन फमंगा। फर्नु नेच्छमियन्मादायरिणम्पति तत् ॥ ६॥ine मर्यभूतानां रोऽर्शन तिष्ठति । भ्रामयामपं. भूनानि यन्नामानि मायया ॥ नमेय शरणं ग सभापन मारत | ताप्रसादापरा शान्ति ग्यान प्रापयमिताभ्यनम् ॥ १२ : इति ने शानमापातं गुहा मपा। पिगृापान पनि मया पुर ॥६३॥ गगुलम भर में परमं प| Tastri समिनिसतो पदयामि दिसम् । १५६ मम्मना भप मनोमपात मो नमार। मामेप्पमि गा प्रतिमा पर में.. मांपमापगिपाप मामे या गगन in. विप्लामिमा समान माण-.- ·११४ श्री सर्वमूलप्रन्थाः पूर्णादोपमहाविष्णोर्गीतामाथित्य लेशतः । निरूपण कृतं तेन प्रीयतां मे सदा विभुः॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते गीता- भाष्ये अष्टादशोऽध्यायः ॥१८॥ गीताभाप्यं सम्पूर्णम् ॥ ॥ चाशुश्रूपवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥ ६७ ॥ य इदं परमं गुह्य मद्भक्तेप्यभिधास्यति । भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैप्यत्यसंशयः ॥६॥ न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमा भविता न च मे तस्मादन्या प्रियतरो भुवि ॥ ६९॥ अध्येप्यते च य इमं धयं संवादमावयोः । ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः॥ ७० ॥ श्रद्धावाननसूयश्चे शृणुयादपि यो नरः। सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान् प्राप्नुयात्पुण्य. कर्मणाम् ॥ १॥ कच्चिदेतच्छृतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा । कच्चि- दशानसम्मोहः प्रणटस्ते धनञ्जय ॥ ७२ ॥ अर्जुन उवाच ॥ नष्टो मोहः स्मृतिर्लधा त्वत्प्रसादान्मयाऽच्युत । स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥७३॥ सञ्जय उवाच ॥ इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः। संवाद मिममश्रौपमद्भुतं रोमहर्पणम् ॥ ७४॥ व्यासप्रसादा- च्छृतवानेतद्गुह्यमहं परम् । योगं योगेश्वराकृणात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥ ७५ ॥ राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् । केशवा- र्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ।। ७६ तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः। विस्मयो मे महान् राजन् हृप्यामि च पुनः पुनः ।। ॥७७ ।। यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः। तत्र श्रीविजयो भूतिधंधा नीतिर्मतिर्मम ॥७८॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे संन्यासयोगो नामाष्टादशोऽ- ध्यायः॥१८॥ ॥ 11 ॥ ॥ ।

·श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः श्रीमद्धनुमझीममध्यान्तर्गतरामकृष्णवेदव्यासात्मकलक्ष्मीहय- ग्रीवाय नमः ॥ हरिः ॐ ॥ समस्तगुणसम्पूर्ण सर्वदोपरिवर्जितम् । नारायणं नमस्कृत्य गीतातात्पर्यमुच्यते ।। 'गास्त्रेषु भारतं सारं तत्र नामसहस्रकं । वैष्णवं कृष्णगीता च तज्ज्ञानान्मुच्यतेऽञ्जसा । न भारतसम शास्त्रं कुत एवानयोः समम् । भारतं सर्ववेदाच तुलामारो- पिताः पुरा । देवब्रह्मादिभिः सपिभिय समन्वितः। व्यासस- वाजया तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम् । महत्त्वाधारवत्त्वाच महाभारत- मुच्यते । निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते । स्वयं नारायणो देब्रह्मरेन्द्रपूर्वकैः। अर्थितो ध्यासतां प्राप्य केवलं तत्त्वनिर्णयम् । चकार पञ्चमं वेदं महाभारतमंजितमि ति ब्रह्माण्डे । तत्र साक्षादिन्द्रा- चतारमुत्तमाधिकारिणमात्मनः प्रियतममर्जुनं क्षत्रियाणां विशेपतोऽपि परमधर्म नारायणद्विट्तदनुवन्धिनिग्रहं वन्धुस्नेहादधर्मत्वेनाशवथ ततो निवृत्तप्राय स्खविहितवृत्त्या भक्त्या भगवदाराधनमेन परमो धर्मस्त- द्विरुद्धः सर्वोऽप्यधर्मो भगवदधीनत्वात्सर्वस्येति बोधयति भगवा- नारायणः । सर्व चैतदबावगम्यते । “अथ चेचमिमं धर्म्य सङ्ग्राम न करिष्यसि । ततः स्वधर्म कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्ससी'त्यादिना युद्धस्स स्वधर्मत्वम् । 'यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्पमिदं ततम् । वकर्मणा तमभ्यर्य सिद्धि विन्दति मानरः । श्रेयान्वधर्मो रिगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् । स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः । गुह्यतमं भूयः भृणु मे परमं वचः । इष्टोऽमि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् । मन्मना मव मद्भक्तो मयाजी मां नमस्सुरु ।

·११६ [अ.. श्री सर्वमूलप्रन्थाः मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे । सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज। अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच'- इत्यादिना स्वधर्मेणैव भगवदाराधनस्यैव कर्तव्यत्वं तदन्यस्य त्याज्यत्वं च । 'नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया। शक्य एवं विधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा । भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवं विधोऽ- र्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तपेत्यादिना विष्णुभक्तरेव सर्वसाधनोत्तमत्वं परोक्षापरोक्षज्ञानयोज्ञानिनोऽपि मोक्षस्य तदधीनत्वं च । 'मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गयर्जितः। निवरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डवेत्यादिना भक्तस्यापि तत्कर्म विकर्मत्यागश्च । 'कुरु कर्मव तस्मात्त्वं पूर्वः पूर्वतरं कृतमित्यादिना ज्ञानिनोऽपि भगवत्कर्म । 'सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम | देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः । इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् । दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता । मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव । महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः । भजन्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् । (दर्शयात्मानमव्ययं) दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरमित्यादिना ऽर्जुनस्योत्तमाधिकारित्वमपरोक्षज्ञानित्वं च । 'न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्पयः । अहमादिहि देवानां महीणां च सर्वशः यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् । असम्मूढः स मत्र्येषु सर्व- पापैः प्रमुच्यते । बुद्धिर्ज्ञानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः । महर्षयः सप्त पूर्वे । एतां विभूति योगं च । अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वे प्रवर्तते । इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः । तेपामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः। नाशयामि। तेपामहं समुद्भर्ता मृत्युसंसारसागरात् । भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति । ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं ·उपो.] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः ११७ वक्ष्याम्यशेषतः। यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते । अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा । मत्तः परतरं नान्यत्किश्चिदस्ति धनञ्जय । मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव । इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनमूयवे । ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्य- सेऽशुभात् । राजविद्या राजगुह्यम् । मया ततमिदं सर्व जगदव्यक्त- मूर्तिना। मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः। भूतभृन्न च भूतस्थः । न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यः। परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भ दधाम्यहम् । सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत । ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहममृत- स्थाव्ययस्य च । शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखसैकान्तिकस्य च । द्वाविमौ पुरुषी लोके क्षरथाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते । उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रय- माविश्य विमर्त्यव्यय ईश्वरः । यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः । यो मामेत्रमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्धजति मां सर्व- भावेन भारत । इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ । एतदुध्या बुद्धिमान्यात्कृतकृत्यश्च भारत । न मे पार्थाऽस्ति कर्तव्यं त्रिपु लोकेपु किञ्चन ! नानवाप्तमवाप्तव्यमित्यादिना सर्वस्माद्भगवतो भेदः सर्वस्य सदधीनत्वं, तस्यानन्याधीनत्वं, सर्वोत्तमत्वं, सर्वगुणपूर्णत्वं, सर्वशास्त्राणां तत्परत्वं, तथा तज्ज्ञानादेव मोक्ष इत्यादि। 'अधा ते विष्णो विदुपा चिदयः स्तोमो यज्ञय राध्यो हविष्मता' । 'पश्यन्नपी- ममात्मानं कुर्यात्कर्माविचारयन् । यदात्मनः सुनियतमानन्दोत्कर्ष- माप्नुयात् । भक्त्या प्रसन्नः परमो दद्याज्ञानमनाकुलम् । भक्तिं च भूयसी ताम्यां प्रसन्नो दर्शनं व्रजेत् । ततोऽपि भूयसी मक्तिं दद्या- चाभ्यां विमोचयेत् । मुक्तोऽपि तद्वशो नित्यं भूयो भक्तिसमन्वितः ।

·११८ [अ. १ श्री सर्वमूलमन्याः साध्यानन्दस्वरूपैव भक्ति यात्र साधनम् । ब्रह्मरुद्ररमादिभ्योऽ- प्युत्तमत्वं स्वतन्त्रताम् । सर्वस्य तदधीनत्वं सर्वसद्गुणपूर्णताम् । निर्दोपत्वं च विज्ञाय विष्णोस्तत्राखिलाधिकः । स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तः सर्वोपायोत्तमोत्तमः । तेनैव मोक्षो नान्येन दृष्टयादिस्तस्य साधनम् । अधमाधिकारिणो मा मुक्तावृष्यादिकाः समाः । अधिकार्युत्तमा देवाः प्राणस्तरोत्तमोत्तमः। नैव देवपदं प्राप्ता ब्रह्म- दर्शनवर्जिताः । तिरोहितं तथाप्येते शृण्वन्ति क्रीडयाऽथवा । बहुवार- तदभ्यासातिरोभावोऽपि नो भवेत् । यथा ध्यासानुशिष्टानां देवानां क्षत्रजन्मनाम् । पार्थानामतिरोधानं ज्ञानं सुस्थिरतां गतम् । 'अस्स देवस्य मीडपो बया विष्णोरेपस्य प्रभृथे हविभिः । विदेहि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं पर्तिरश्विना वि रावत्' । 'एको नारायण आसीन ब्रह्मा न च शङ्करः । स मुनिर्भूत्वा समचिन्तयत्तत एते व्यजायन्त विधो हिरण्यगर्भोऽनिर्यमो वरुणरुद्रेन्द्रा' इति । 'एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशान'। 'वासुदेवो वा इदमग्र आसीन ब्रह्मा न च शङ्करः' । 'यं यं कामयते विष्णुस्तं ब्रह्माणं च शङ्करम् । शक्रं सूर्य यमं स्कन्दं कुर्यात्कर्ताऽस्य न क्वचित्' । 'सर्वोत्कर्षे देवदेवस्य विष्णोर्महातात्पर्य नैव चान्यत्र सत्यम् । अवान्तरं तत्परत्वं तदन्य- सर्वांगमानां पुरुषार्थस्ततोऽत' इति पैनिश्रुतिः। 'परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्रुवन्ति' । 'अनन्तगुणमाहात्म्यो निर्दोषो भगवान्हरिः। न समो वाऽधिको वापि विद्यते तस्य कश्चन । 'नासीन्न च भविष्यो वा परतः स्वत एव चेत्यादि श्रुतेश्च । 'यस्त्वा- स्मरतिरेव स्थादित्यादि तु मुक्तविपयं । 'यस्त्वेवात्मरतो मुक्तः कार्य तस्यैव नास्ति हि। तम्मात्पुर्वीत. काणीन्याह कृष्णोऽर्जुनं. म्मयनिति च स्कान्दे । ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानामित्यादि तु बाह्य- कर्मसोचापेक्षया । 'न हि कविक्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।

·अ २ श्लो. १६] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णय शरीरयात्राऽपि च ते न प्रसिध्येदकर्मणः । एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च। कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मत- मुत्तमम्।। 'ज्ञानी च कर्माणि सदोदितानि कुर्यादकामः सततं भवेत । न सर्वकर्मणां त्यागः कस्यचिद्भवति क्वचित् । त्यागिनो यतयोऽपि स्युः सङ्कोचाद्वाह्यकर्मणामित्यादि । 'उपदेश्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिन' इत्यादि चोत्पन्नज्ञानतिरोभावनिवृत्त्यर्थम् ।। (इत्यु- पोद्घातः) प्रकण जानन्तीति प्रज्ञाः तदवादः प्रज्ञावादः। प्राज्ञमत- विरुद्धवादं वदसि । कथं १ । गतामन् ॥११।। बन्धुस्नेहाद्धि त्वया स्वधर्म- निवृत्तिः क्रियते । तत्र देहनाशभयात्कि या चेतननाशभयात् । देहस्य सर्वथा विनाशित्वान्न तत्र भये प्रयोजनम् । न च चेतननाश- भयात् । तस्याविनाशित्वादेव । न तावत्परमचेतनस्य मम नाशोऽस्ति । एवमेव तवान्येषां च । 'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामानि'त्यादिश्रुतेः। 'स्वदेहयोगविगमौ नाम जन्म- मृती पुरा । इप्येते ह्येव जीवस्य मुक्तेर्न तु हरेः क्वचिदिति स्कान्दे । ईश्वरस्यापि युद्धगतत्वान्मोहात्तस्याप्युभयविधानित्यत्वशङ्काप्राप्तौ तदपि निवार्यते । न त्वेवाहमिति । यद्यप्येषा शङ्कार्जुनस्य नास्ति तथापि प्राप्तलोकोपकारार्थ भगवता निवार्यते । एकान्ते कथयन्नपि व्यास- रूपेण तदेव लोके प्रकाशयिष्यति हि ॥१२॥ मम स्वकीयदेहान्तरप्राप्ति- रपि नास्तीति दर्शयितुं देहिन इति विशेषणं । भवदादीनां सा भविष्य- तीत्यपि शोको न कर्तव्यः । देहस्येदानीमप्यन्यथात्वदर्शनात् ॥१३॥ तददर्शनादिनिमित्तं सोढव्यमित्याह । मात्रास्पर्श इति । विषयसम्बन्धाः ॥ १४ ॥ फलमाह । यं हीति । न केवलमव्यथामात्रेणामृतत्वं किन्तु पुरुषम् । 'पुरु ब्रह्म गुणाधिक्यातज्ज्ञानात्पुरुषः स्मृत' इति प्रवृत्ते । पुरु सरणात्पुरुष इत्यर्थः॥ १५॥ न च युद्धात्परलोकदुःखमिति गोका।

·१२० श्री मर्वमूलप्रन्थाः [भ. २ असत्कर्मणः सकाशादायो नास्ति सत्कर्मणः सकाशादभावो नास्तीति नियतत्वात् । 'सद्भाववाचिनः शब्दाः सर्वे ते सुखवाचकाः । अभाव- वाचिनः शब्दाः सर्वे ते दुःखवाचका' इति शब्दनिर्णये । 'सद्भावे साधु- भावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते । प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यत इति वक्ष्यमाणत्वात् । 'असन्नेव स भवति असद्ब्रह्मेति वेद चेदि'- त्यादेश्च । अन्तो निर्णयः । न चाविद्यामानविद्यमानयोरुत्पत्तिनाश- निषेधकोऽयं श्लोकः । प्रत्यक्षविरोधात् । सनितिव्यवह्नीयमाणमेव पदार्थस्वरूपमुत्पत्तेः प्राङ्नाशोत्तरं च नास्तीति सर्वलोको व्यवहरति । न च विपर्यये किञ्चिन्मानम् । इदं तु वाक्यमन्यथासिद्धम् । 'आद्यन्तयोः सर्वकार्यमसदेवेति निश्चितम् । यद्यसन्न विशेपोऽत्र जायते कोन जायते । व्यक्तावपि समं ह्येतदनवस्थाऽन्यथा भवेत् । एवं नाशेपि बोद्धव्यमतो सन्नेव जायते । तथाप्यभेदानुभवात्कार्यकारणयोः सदा । भेदस्य चाविशेषेण देहोभाक्षितितामिति। व्यवहारो भवेद्यस्मा- द्वल्येवानुभवः सदे'ति ब्रह्मतर्के । न च सदसद्विलक्षणं किञ्चिदस्ती- त्यत्र किञ्चिन्मानम् । न चासतः ख्यात्ययोगात्सतो वाधायोगादुभय- विलक्षणं भ्रान्तिविपयम् । असतः ख्यात्ययोगादितिवदतोऽसतः ख्यातिरभून वा । यदि नाभन्न तत्ख्यातिनिराकरणम् । यद्यभूत्त- थापि । न चासतोऽसत्वेन भ्रान्तौ सत्वेन च ख्यातिनास्तीत्यत्र किश्चिन्मानम् । असद्वयवहारलोपप्रसङ्गाच । यदविद्यमानं रूपं तस्य सत्वेन प्रतीतेरेव भ्रान्तित्वाच । अनिर्वचनीयत्वपक्षेपि सदिदं रजत- मित्यविद्यमानसत्यप्रतीति विना न हि भ्रान्तित्वम् । भ्रान्तिसत्या- गीकारेऽप्यभ्रान्तं सदिदं रजतमित्यविद्यमानसत्वप्रतीतो हि प्रवर्तते । तम्मादुमयविलक्षणं न किञ्चित् । 'विश्वं सत्यं । 'यचिकेत सत्यमित्' । 'कविमनीपी परिभः स्वयम्भूर्याथातथ्यतोऽान्व्यदधाच्छावतीभ्यः समाम्य' इत्यादि श्रुतेश्व॥१६॥ यद्यपि नित्यत्वं जीवस्याप्यस्ति । तथापि ·लो. १० २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णय १२१ सर्वप्रकारेणाविनाशित्वं विष्णोरेवेति तुशब्दः। 'अनित्यत्वं देहहानि- १ःखप्राप्तिरपूर्णता । नाशश्चतुर्विधः प्रोक्तस्तदभावो हरेः सदा । तदन्येषां तु सर्वेषां नाशाः केचिद्भवन्ति ही ति महावाराहे । 'देशतः कालतचैव गुणतच त्रिधा ततिः । सा समस्ता हरेरेव नह्यन्ये पूर्ण- सद्गुणा' इति परमश्रुतिः॥१७॥ शरीरिणां तु देहहान्यादिनाशो विद्यत एव । 'येन सर्वमिदं ततमि ति तस्यैव लक्षणकथनात् । न जीवानां देशतो गुणतश्च पूर्णता । अनिच्छया देहहान्यादेरेव दुःखावाप्तिः मिद्धा तस्मादनाशिनोप्रमेयस्य विष्णोः पूजार्थ युध्यस्व । तत्प्रसादाधीनत्वा- दुःखनिवृत्तः सुखस्य च । 'ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः । तेपामहं समुद्धते'त्यादेः। जीवपक्षे नित्ययोक्ता इत्युक्त- त्वादनाशिन इति पुनरुक्तिः। 'अविनाशि, येन सर्वमिदं ततमि'त्युक्त- स्वानाशिनोऽप्रमेयस्येति प्रत्यभिज्ञानाच । 'इमे देहा' इतिविशेपणा- नित्यश्चिदानन्दात्मक: स्वरूपभूतो देहो मुक्तानामपि विद्यत इति ज्ञायते । 'न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्वं च मिश्रं न च काल- विक्रमः। न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः। श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशमः । सर्व चतुर्वाहव उन्मिपन्मणिप्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चमः । प्रवालबर्य- मृणालचर्चसां परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनाम् । भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनां । विद्योतमानप्रमदोत्तमामिः सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभ' इति हि भागवते । 'चिदानन्दशरीरेण सर्वे मुक्ता यथा हरिः । भुञ्जते कामतो भोगांस्तदन्तर्व हिरेव चेति परमश्रुतिः। न च जीवेश्वरैक्यं मुक्तावपि । 'इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च। 'यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोऽनुते सर्वान्कामान्सह ·[अ. ३ १२२ श्री सर्वमूलप्रन्थाः ब्रह्मणा विपश्चिता । 'एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । इमा- लोकान्कामानीकामरूप्यनुसञ्चरन् । एतत्सामगायनास्त' । 'सर्वे नन्दन्ति यशसा गतेन सभासाहेन सख्या सखायः । किल्विपस्पृत्पितुपणि- ोपामरं हितो भवति वाजिनाय' । 'ऋचां त्वः पीपमास्ते पुपुप्वान् गायत्रं वो गायति शक्करीपु । ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्वः । 'परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्खेन रूपेणाभि- निष्पद्यते स तत्र पर्येति जक्षन्क्रीडन्नममाणः' । 'सदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति । 'मुक्ताः प्राप्य परं विष्णुं तद्देहं संश्रिता अपि । तारतम्येन तिष्ठन्ति गुणैरानन्दपूर्वकैः । भृपा मनुष्पगन्धर्वा देवाः पितर एव च। आजानेयाः कर्मदेवास्तवदेवाः पुरन्दरः। शिवो विरिश्च इत्येते क्रमाच्छतगुणोतराः । मुक्तावपि तदन्ये ये भूपाच्छतगुणावराः। न समो ब्रह्मणः कश्चिन्मुक्तावपि कथञ्चन । ततः सहस्रगुणिता श्रीस्ततः परमो हरिः। अनन्तगुणि- तत्वेन तत्समः परमोऽपि न । 'अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः । कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधी'- त्यादि मोक्षानन्तरमपि मेदवचनेभ्यः। न च 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवा- भूत्तत्केन कं पश्येत्' । 'यद्वै तन पश्यति पश्यन्वै तन्न पश्यति । 'न हि द्रष्टुद्दष्टेविपरिलोपो विद्यते । 'अविनाशित्वान्न तु तद्दितीय- मस्ति । ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्' । 'परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति । 'तत्वमस्यहं ब्रह्माम्मीत्यादि श्रुतिविरोधः। 'संज्ञानाशो यदि भवेतिक मुक्त्या नः प्रयोजनम् । मोहं मां प्रापयामास भवानति चोदितः। यानरल्ल्यः प्रियामाह नाहं मोहं प्रवीमि ते । भूतजज्ञानलोपः स्थानिजं ज्ञानं न लुप्यते । न च ज्ञेयविनाशः सादात्मनाराः कुतः पुनः । स्वभावतः पराद्विप्णोविच मिन्नमपि स्फुटम् । अस्वातन्त्र्या- निम्नमिव स्थितमेव यदेशम् । तदा घाणादिमोगः स्यात्स्वरूपज्ञान- ·लो. १८] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः १२३ गक्तितः । तदात्मानुभवोऽपि स्यादीवरज्ञानमेव च। यदाऽन्यं न विजानाति नात्मानं नेश्वरं तथा । पुरुषार्थता कुतस्तु स्यात्तदभाशय को यतेत । तस्मात्स्वभावज्ञानेन भिन्ना विष्णुसमीपगाः । भुञ्जते मर्वभोगांश्च मुक्तिरेपा न चान्यथा। यन्न पश्येत्परो विष्णुद्धितीयत्वेन सम्वतः। तद्वितीयं न भवति प्रादुर्भावात्मकं वपुः। प्रधानपुरुषा- दन्यद्यत्तस्माद्भिन्नमीश्वरः। विभक्तत्वेन नियतं यम्मात्पश्यति सर्वदा । पश्यन्नेव यतो विष्णुस्तदभेदं न पश्यति । चेतनाचेतनस्यास्य नाभेदोऽस्ति ततोऽमुना । न हि ज्ञानविलोपोऽस्ति सर्वज्ञस्य परेशितुः । ब्रह्माणि जीवाः सर्वेऽपि परब्रह्माणि मुक्तिगाः। प्रकृतिः परमं ब्रह्म परमं महदच्युतः। नैव मुक्ता न प्रकृतिः क्वापि तद्विष्णुर्वभवम् । प्राप्नुवन्यपि तज्ज्ञानानिजं ब्रह्मत्वमाप्यते । यद्यस्य परमेशित्वं तदा सादुःखिता कुतः । दुःखी चेत्कुत ईशत्वमनीशो ह्येव दुःखभाक् । कुतः सर्वविदोनत्वं क भ्रमोऽप्यनतां विना । तम्मानवधरो जीव- स्तत्प्रसादात्तु मुच्यते । अहेयत्वादहनामा भगवान्हरिरव्ययः । ब्रह्मासी गुणपूर्णत्वादस्म्यसाबसनान्मितेः। असनादमिनामाऽमौ तेजस्त्वाच्य- मितीरितः। संवः क्रियापदेवं मर्द्रव्यपदरपि । सर्गुणपदेशव वाच्य एको हरिः स्वयम् । युप्मत्पदैः प्रातियोग्यात्तद्युतश्च क्रियापदः । अस्मत्पदैरान्तरत्वात्नियाथैव तदन्वयः । परोक्षत्यात्तत्पश्व मुख्यवान्यः स एव तु । सर्वान्वेदानधीत्येव प्रज्ञाधिक्येन हेतुना । श्वेतकेतुरहट्कारा- प्रायशो नास्मि मानुपः। देवो या केशवांगो वा नपा प्रज्ञाऽन्यथा मवेत् । एवं महत्त्वयुद्धथैव दर्पपूर्णोऽभ्यगापितुः । मकारामकृताचार तं दृष्टा स्तब्धमजयन् ! पितोवाच कुतः पुत्र स्तब्धता त्यामुपागता । प्रायो नारायणं देवं नैव त्वं पृष्टवानमि। यस्मिन्नाने त्वविज्ञात- झानादीनां फलं भवेत् । प्राधान्यान्महालाच तदधीनमिति स्फुटं । तत्सृष्टं चेति विनानं फलवद्धि भवेजगन् । म्वातन्त्र्येगास्य 16 ·१२४ श्री सर्वमूलप्रन्थाः [भ. २ विज्ञानं मिथ्याज्ञानमनर्थकृत् । यथाचैवैकमृत्पिण्डज्ञानादेः सदृशत्वतः । मृन्मयं तदकार्य च ज्ञातं मृदिति चै भवेत् । यथैव मृत्तिकेत्यादि नित्यनामप्रवेदनात् । वाचाऽरब्धमनित्यं तु ज्ञातं तन्मूलमित्यपि । एवं कारणभूतोऽसौ भगवान्पुरुषोत्तमः । प्रधानश्च स्वतन्त्रश्च तन्मूलमखिलं जगत् । तदाधार विमुक्तौ च तदधीनं सदा स्थितम् । स सूक्ष्मो व्यापकः पूर्णस्तदीयमखिलं जगत् । तस्मात्तदीयस्त्वमसि नैव सोऽसि कथञ्चन । यथा पक्षी च सूत्रं च नानावृक्षरसा अपि । यथा नद्यः समुद्रश्च यथा वृक्षपरावपि । यथा धानाः परश्चव यथैव लवणोदके। यथा पुरुपदेशौ च यथाऽज्ञज्ञान- दावपि । यथा स्तेनापहार्यों च तथा त्वं च परस्तथा । भिन्नौ स्वभा- वतो नित्यं नानयोरेकता कचित् । एवं भेदोऽखिलस्यापि स्वतन्त्रात्पर- मेश्वरात् । परतन्त्र स्वतन्त्रेण कथमैक्यमवाप्नुयात् । स जीवनामा भगवान्प्राणधारणहेतुतः । उपचारेण जीवाख्या संसारिणि निगद्यते । तदधीनमिदं सर्व नान्याधीनः स ईश्वरः । जीवेश्वरभिदा चैव जडेश्वर- भिदा तथा ! जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा । जडभेदो मिथश्चेति प्रपञ्चो भेदपञ्चकः । विष्णोः प्रज्ञामितं यस्माद्वैतं न भ्रान्ति कल्पितम् । अद्वैतः परमार्थोऽसौ भगवान्विष्णुरव्ययः । परमत्वं स्वतन्त्रत्वं सर्वशक्तित्वमेव च । सर्वज्ञत्वं परानन्दः सर्वस्य तदधीनता । इत्यादयो गुणा विष्णोर्नवान्यस्य कथञ्चन | अभावः परमद्वैते सन्त्येव ह्यपराणि तु । विकल्पो विनिवतेत कल्पितो यदि केनचित् | अद्वैतं ज्ञानिनां पक्षे न तस्माद्विद्यते कचिदि'त्यादिश्रुतिभ्योऽर्थान्तरस्यैवावगत- लात् । एकपिण्डनामधेपेतिगब्दानां वैयर्थ्य चान्यथा । न चैक विज्ञानेन सर्व विज्ञानं तत्पशे। न हि शुक्तिनो रजतज्ञ इति व्यवहारः । नात्योऽपि भेद एवं दृष्टान्तोक्तेय । तस्मादतत्त्वमसीत्येयोन्यते । ऐतदात्म्यमित्येतदात्मगम्बन्धि । तत्स्वामिकम् । त्वमपि तदेतदात्म्य- ·प्लो. २०] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः १२५ + मेवासि न सोऽसीति वा । तदिति लिङ्गसाम्यं चात्र । अविद्यमानमेवे- श्वरं सृष्टयादिकं चाप्राप्तमेवात्मनो भिन्नत्वेन प्रापयित्वा तन्निपेधे कथं श्रुतेरुन्मत्तवाक्यत्वं न स्यात् ।। अनुवादोऽपि यदिदं वदन्ति तन्न युज्यत इत्यादिवाक्यं परिहार विशेषयुक्तिं च विना न दृष्टः । अति- प्रसङ्गश्चान्यथा । अभेदानुवादेन भेदोपदेशः किमिति न स्यात् । सर्वशाखान्ते भेदोक्तश्चैतदेव युक्तम् । 'नासंवत्सरबासिने प्रत्यात् नाप्रवक्र इत्याचार्या आचार्याः'। अहं विश्वं भुवनमभ्यभवाम् । 'अनन्ते स्वर्ग लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ब्रह्मविदो विदुः । 'नमो विष्णवे महते करोमि।। पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितमित्यादि । नचेश्वरस्तद्भेदो वा प्रत्यक्षादिसिद्धः । तत्पक्षे त्वैक्यादेरपि मिथ्यात्वा- त्वरूपस्य च सिद्धत्वायथैव श्रुतिः । लक्षितस्वरूपस्यापि न स्वरूपा- द्विशेपः । निर्विशेषत्वोक्तेः। मिथ्याविशेपोक्ती चाप्रामाण्यं श्रुतेः । मिथ्यात्वं च मिथ्यैव तेपाम् । अतः सत्यत्वं सत्यं स्यात् । उपाधिकृत- भेदेऽप्युपार्मिथ्यात्वे त्प्राप्तमेवोपाधिभेदं प्रापयित्वा पुनर्निपिध्यत इति स एव दोपः। सत्योपाधिपक्षेपि हस्तपादाद्यपाधिभेदेऽपि भोक्तुरेकत्वदृष्टेरेकनवेश्वरेण सर्वोपाधिगतं सुखं दुःखं भुज्यतेत्येवमा- दयो दोपाः समा एव । अचेतनानामनुभवाभावान तत्साम्यम् । अतो जीवेश्वरयोर्भेद एवेति सिद्धम् ॥ १८ ॥ य एनं जीवं वेत्ति हन्तारं स्वातन्त्र्येण । अन्यथा मया हता- स्त्वं जहीत्यादिविरोधः। चेतनं प्रति य एनमिति परमात्मनोऽपि- समम् ॥ १९ ॥ जीवेश्वरयोर्नित्यत्वे मन्त्रवर्णोऽप्यस्तीत्याह । न जायते म्रियत इति । अयं ना परमपुरुषो भूत्वा विद्यमान एव देह- सम्बन्धरूपेणापि भविता न । मरणं तु देहवियोग इति प्रसिद्धमेव । न हि घटादीनां मरणव्यवहारः । स्वरूपानाशः कमुत्येनव सिद्धः । अयं जीवोऽप्यजो नित्यश्च । अन्यथा पुनरुक्तेः । शाधतय । न ·श्री सर्वमूलप्रन्थाः [भ. २ कदाचिदस्वातन्त्र्यादिकं जीवस्वरूपं जहाति । 'अल्पशक्तिरसार्वज्ञं पार- तन्त्र्यमपूर्णता । उपजीवकत्वं जीवत्वमीशत्वं तद्विपर्ययः । स्वाभाविक तयोरेतन्नान्यथा स्यात्कथञ्चन । वदन्ति शाश्वतावेतायत एव महाजना' इति महाविष्णुपुराणे । पुराण्यणति गच्छतीति पुराणः ॥ २० ।। 'अविनाशिनं शरीरापायादिवर्जितम् । नित्यं स्वरूपतः । एनं परमेश्वरं। 'कर्तृत्वं तु खतन्त्रत्वं तदेकस्य हरेर्भवेत् । तच्चाव्ययं तस्य जानन्कथं कर्ता स्वयं भवेदिति परमश्रुतिः। अन्यथा अविनाशिनं नित्यमिति पुनरुक्तिः॥२१॥ जीवस्यापि शरीरसंयोगवियोगावेव जनिमृती यतस्ततो न दुःखकारणमित्याह । वासांसीति ॥२२॥ कारणतोऽपि नेश्वरस्थान्यथा- त्वमित्याह । नैनं छिन्दन्तीति ॥ २३ ॥ अच्छैद्यत्वादिकं जीवस्यापि तत्सममित्याह । अच्छेद्योऽयमिति । नित्यं सर्वगते स्थितः अणुश्चायमिति सर्वगतस्थाणुः । सर्वगतो विष्णुस्तदधीनत्वादिकं तत्स्थत्वम् । हेतुतोऽपि तत्स्थत्वान्न चलतीत्यचलः । नादेन शब्देन सह घर्तत इति सनादन एव सनातनः। 'नित्यं सर्वगते विष्णावणुर्जीवो व्यवस्थितः। न चास्य तदधीनत्वं हेतुतोऽपि विचाल्यते । निपेविधिपात्रत्वात्सनातन इति स्मृत' इति महाविष्णुपुराणे । अच्छेद्योऽयमित्यादिपुनरुक्तिथान्यथा । यस्मिन्नयं स्थितः सोऽव्यक्ताचिन्त्यादिरूपः । एवं ज्ञातः परमेश्वरः सर्व- दुःखनाशं करोतीति नानुशोचितुमर्हसि । 'तेपामहं समुद्धत त्यादेः । 'न त्वेवाहं जातु नासं न त्वमित्युभयोरपि प्रस्तुतत्वात् । देहिनः शरीरिणः देहीतिविशेपितत्याच जीवस्य तत्र तत्र । 'अविनाशि तु । येन सर्वमिदं ततम् । अनाशिनोऽप्रमेयस्य । न म्रियते । भूत्वा भविता न 1 अविना- शिनम् । अव्ययम् । अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमि'त्यादि परमात्मनश्च । न हि जीवन ततं सर्वम् । न च मुख्यतोऽप्रमेयोऽसौ । न च न म्रियते । न चाविनागिनं नित्यमिति नित्यत्वातिरिक्तमवि- नाशिवं तस्य । न चाव्यक्तत्वमविकार्यत्वं च मुख्यम् । न च भूत्वा ·श्लो २५] १२७ अचिन्त्यगक्तित्वात् । न च सा शक्तिः कदाचिदन्यथा मानि। यषि- कार्यत्वात् । यानि यान्यस्य रूपाणि तानि मायया मृतानीनि दर्शयितुमेनमयमित्यादिपृथमचनम् । जीवे तु मजीवष्वनुगमाथम् । देहवाचकः प्रोच्यते परमेश्वरः । अप्राकृतगर्गग्वाह नि कन्यते । मिरचरणवाहादिनिग्रहोऽयं म्बयं हरिः। मग्मानान्या निग्रहाख ततयादेह उच्यते । स्वयं बम्पान्यम्माहवांयान्यन नतः । मिर- २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णय भविता वा नेति देहस्याप्यनुत्पत्तिः । परमात्मनस्तु देहवियोगादिक- मपि नास्तीत्यविनाशि वित्यादिविशेषणम् । यम्मादेवभूतस्तस्मात्स एव स्वतन्त्रः। तदधीनमन्यत्सर्वम् । अतः स एव सर्वपुरुषार्थदः । अतस्तत्पूजा सत्कर्मव । अतस्तदर्थ युध्यख । अन्येपां त्वन्तवन्त एव देहाः । प्राकृतदेहिनश्च । अतोऽस्वतन्त्रत्वान्न हन्तुं तेषां सामर्थ्यम् । नित्यत्वान हन्यते च । तस्माद्धन्ता हत इति मन्यमानौ न विजानीतः। यस्मादयमेव परमेश्वरः शरीरवियोगरूपणापि न म्रियते तत्मयोग- रूपेणापि न जायते जीववत्कदापि । अतः म एव स्वतन्त्रत्वात्सर्वस्य हन्ता । जीवस्तु तेन शरीरे हन्यमाने स्वयं न हन्यत इत्येतावत् । अतएवमविनाशित्वादेः स्वातन्त्र्यात् सर्वकारं परमात्मानं यो वेद स कथं घातयति हन्ति वा ? । वाममो जरावत्स्वशरीरजरादावस्वातन्त्र्य. दर्शनात्सर्वत्रास्वातन्त्र्यं ज्ञातव्यं जीवस्य । ईश्वरस्य तु देहस्यापि छेदा. देरभावात्स्वातन्त्र्यम् । नैनं छिन्दन्तीति च्छेदनाद्यमावः माक्षादय दर्शयितुं शक्यते स्वदेहम्येति वर्तमानापदेशः। छेदनादिकं त्वीयगे मोहाय मृपेव दर्शयति ॥ २४ ॥ सर्पगतथेरपरमात्मा किमिति तथा न दृश्यत इत्यतो बक्ति । अव्यक्तोऽयमिति । कथमेतयुज्यने ।। मां चैतच्छृतिमिद्धम् । —सदेहः सुसगन्धव ज्ञानमाः मन्पगठमः । शानज्ञानः सुससुराः स विष्णुः परमोक्षर'इति पैनिश्रुतिः । 'अहो अरणवाहादिः मुसन्नानादिरूपकः । म च रिप्लान बन्योले

·१२८
श्री सर्वमूलप्रन्थाः
यस्मात्सोऽचिन्त्यशक्तिमान् । देहयोगवियोगादिस्ततो नास्स कथञ्चन ।
गुणरूपोऽपि भगवान् गुणभुक्च सदा श्रुतः। अहमित्यात्मभोगो
यत्सर्वेपामनुभूयते । अभिन्नोऽपि विशेषोऽयं सदाऽनुभवगोचरः ।
विशेषोऽपि हि नान्योऽतः स च स्वस्यापि युज्यते । नानवस्था ततः कापि
परमैश्वर्यतो हरेः । युक्तायुक्तत्वमपि हि यदधीनं सदेष्यते। प्रमाणाव-
गते तत्र कुत एव ह्ययुक्तते'त्यादि परमश्रुतिः। 'गुणाः श्रुताः सुवि-
रुद्धाच देवे सन्त्यश्रुता अपि नैवात्र शङ्का । चिन्त्या अचिन्त्याश्च तथैव
दोपाः श्रुताश्च नाज्ञर्हि तथा प्रतीता' इत्यादि चर्चेदे सौपर्णशाखायाम् ।
'एकमेवाद्वितीय' 'नेह नानास्ति किञ्चन' । 'मृत्योः स मृत्युमामोति य
इह नानेव पश्यति' । 'यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेपु विधावति । एवं
धर्मान्पृथक्पश्यंस्तानेवानुविधावति' । 'मत्स्यकूमादिरूपाणां गुणानां
कर्मणामपि । तथैवावयवानां च भेदं पश्यति यः कचित् । भेदाभेदो च
यः पश्येत्स याति तम एव तु । पश्येदभेदमेवैषां बुभूपुः पुरुषस्ततः ।
अभेदेऽपि विशेषोऽस्ति व्यवहारस्ततो भवेत् । विशेषिणां विशेपस्य
तथा मेदविशेषयोः । विशेषस्तु स एवायं नानवस्था ततः कचित् ।
प्रादुर्भावादिरूपेषु मूलरूपेषु सर्वशः। न विशेपोऽस्ति सामर्थ्य गुणेष्वपि
कदाचन । मत्स्यकूर्मवराहाच नृसिंहवटुभार्गवाः । राघवः कृष्णबुद्धौ च
कल्किव्यासतरेयकाः । दत्तो धन्वन्तरियज्ञः कपिलो हंसतापसौं।
शिंशुमारो हयास्यच हरिः कृष्णश्व धर्मजः । नारायणस्तथेत्याद्याः
साक्षान्नारायणः स्वयम् । ब्रह्मरुद्रौ शेपविपा गाद्या नारदस्तथा ।
सनत्कुमारः कामभवोऽप्यनिरुद्धो विनायकः । सुदर्शनाद्यायुधानि
पृथ्याद्याश्चक्रवर्तिनः । इत्याद्या विष्णुनाऽविष्टा भिन्नाः संसारिणो हरेः।
तेवर लक्ष्मणाधेपु त्रिप्वेवं च रलादिषु । नरार्जुनादिषु तथा पुनरावेश
उच्यते । स्वल्पस्तु पुनरावेशो धर्मपुत्रादिषु प्रभोः । एतज्ञानाति
यस्तम्मिन्प्रीतिरभ्यधिका हरेः। सङ्करशानिनस्तत्र पातस्तमसि च
वमि' त्यादि महापराहे ॥२५॥

·लो. ३९] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः १२९ तिष्ठतु तावदयं विस्तारः। यावन्मो जीवस्य जन्ममरणे स्वयमेव मन्यसे न तु नियमेन । तथापि तायन्मात्रेणापि ज्ञानेन शोचितुं नाहसि । 'नित्यं मनातनं प्रोक्तं नित्यं नियतमेव चेति शब्दनिर्णये । अत्र तु नियतम् । 'जातस्य हि ध्रुव'- इति प्रकाशनात् ।। २६ ।। तस्मान्नात्राश्चर्यबुद्धिः कर्तव्या ॥२७॥२८॥ किं ताश्चर्यो भगवानेवेत्याह । आश्चर्यवदिति | आचर्यमेव सन्तमेन- माश्चर्यवत्पश्यति न पुनरनाश्चर्यम् । 'गगनं गगनाकारं सागरः साग- रोपमाइत्यादिवत् । 'आश्चयों भगवान्विष्णुर्यस्मातादृशः क्वचित् । तस्मात्तद्गोचरं ज्ञानं तद्द्वोचरवदेव विति ब्रह्मतर्के । अनाचर्यवदप्य- सुरादयः पश्यन्तीति कश्चिदिति विशेषणम् ।।२९॥ देही कुतोऽवध्यः ? यस्मादयमीश्वरः मर्वस्य जीवस्य सूक्ष्मे स्थूले च देहे रक्षकन्वेनावस्थितः अत एवावध्यः । न स्वसामर्थ्य कस्यापि । 'द्रव्यं कर्म च कालच स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहतः सन्ति न मन्ति यदुपेक्षयेति हि भागवते तत्र तत्र स्थितो विष्णुर्नित्यं रक्षति नित्यदा । अनित्य- दैयानित्यं च नित्यानित्ये ततस्ततः । भावाभावनियन्ता हि तदेकः पुरुषोत्तम' इति पाझे ॥३०॥३६॥ जित्या म्वर्ग महीं च । 'ये युध्यन्ते प्रधनेषु शूरास' इति श्रुतेः॥३७॥३८॥ मम्यक ख्यातिज्ञानं साङ्ख्यम् । युज्यतेऽनेनेति योगस्तदुपाय: । 'मम्यक्तत्वशिः साडस्यं योगस्त- साधनं स्मृतमिति शब्दनिर्णये । 'ब्रह्मतर्कस्तर्कशास्त्रं विष्णुना यत्ममीरितम् । अक्षपादकणादी च माङ्ग्व्ययोगौ च हेतुकाः । बौद्ध- पाशुपताधास्तु पापण्डा इति कीर्तिताः । मीमांसा त्रिविधा प्रोक्ता वाली देवी च कार्मिकी। ब्रह्मतर्क च मीमांमां सेवेत ज्ञानमिद्धये । चदिकतानसप्यान्नान्यत्सेवेत पण्डित'इत्यन्यमाइन्ययोगयोनिपिद्ध- त्वानारदीये। माङ्ग्लयस निरीधरत्वादुक्तचापेश्वरम्य । माइग्योंगय हितहिंसाया अप्यनर्थहेतुत्यागीकागद । अब तु युद्धविधानाच ·१३० . श्री सर्वमूलप्रन्थाः [भ. २ मोक्षार्थत्वेनैव कर्मबन्ध प्रहास्यसीति । परमसाङ्ख्ययोगयोश्वोक्तार्थ- त्वेनैव न विरोधः ॥ ३९ ॥ 'प्रारम्भमात्रमिच्छा वा विष्णुधर्मे न निष्फला । न चान्यधर्माकरणादोपवान्विष्णुधर्मकृदि'त्याग्नेये। 'सोचि- तेनैव धर्मेण विष्णुपूजामृते क्वचित् । नाप्रवृत्तिः प्रवृत्तिा यत्र धर्मः स वैष्णवः । एनं धर्म च देवाद्या वर्तन्ते साचिका जनाः । एप कार्त- युगो धर्मः पाश्चरात्रश्च वैदिकः । तत्प्रीत्यर्थं विनान्यस्मै नोदविन्दु न तण्डुलम् । दद्यानिराशीश्च सदा भवेद्भक्तश्च केशवे । नैतत्समेऽधिके वाऽपि कुर्याच्छङ्कामपि क्वचित् । जानीयात्तदधीनं च सर्व तत्तत्त्व- वित्सदा । यथाक्रमं तु देवानां तारतम्यविदेव च । एप भागवतो मुख्यत्रेतादिषु विशेषतः । एष धर्मो तिफलदो विशेषेण पुनः कलौ । एवं भागवतो यस्तु स एव हि विमुच्यते । विद्यस्त्वपरो धर्मों नाना- दैवतपूजनम् । तत्रापि विष्णुर्ज्ञातव्यः सर्वेभ्योऽभ्यधिको गुणैः । समर्पयति यज्ञाद्यमन्ततस्त्वेव विष्णवे । त्रैविद्यधर्मा पुरुषः स्वर्ग भुक्त्वा निवर्तते । पुनः कुर्यात्पुनः स्वर्ग याति यावद्धरेवंशे । सर्वान्देवान्प्रवि- ज्ञाय तत्कर्मैव सदा भवेत् । सम्यक्तत्वापरिज्ञानादन्यकर्मकृतेरपि । स्वर्गादिप्रार्थनाच्चैव रागादेवापरिक्षयात् । सदा विष्णोरस्मरणाविद्यो नाप्नुयात्परम् । क्रमेण मुच्यते विष्णौ कर्माण्यन्ते समर्पयन् । यदि सर्वाणि नियमाजन्मभिर्बहुभिः शुभैः । परं विष्णुं न यो वेत्ति कुर्वाणोपि त्रयीक्रियाः । नासौ त्रैविद्य इत्युक्तो वेदवादी स उच्यते । वादो विवादः सम्प्रोक्तो वादो वचनमेव च । वेदोक्त विष्णुमाहात्म्ये विवादात्पठनादपि । अथवा निरर्थकारपाठावेदवादी स उच्यते । वेदवादरतो न स्थान पापण्डी न हेतुकी । तेभ्यो याति तमो घोर- मन्धं यम्मान चोस्थितिः। अनारम्भमनन्तश्च नित्यदुःखं मुखोज्झितम् । यत्रं यद्वेदगदितं यत्र यान्त्यमुरादयः । बुद्धिनिर्णीततत्वानामेका विष्णुपरायणा । बहुगाखाएनन्ताश्च युद्धयोऽव्यवसायिनामिति ब्रह्म- ·लो. ४५] १३१ १. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः वैवर्ते ॥४०॥४१॥ अव्यवसायबुद्धिः केपाम् ? । यां वाचमविपश्चितः प्रवदन्ति । तया पहृतचेतसाम् । बुद्धिर्व्यवसायात्मकत्वेन समाधानेन वर्तते । 'यथावस्तु तथा ज्ञानं तत्साम्यात्सममीरितम् । विपमं त्वन्यथा- जानं समाधानं समस्थितिः। न तद्भवत्यसद्वाक्यैर्विपमीकृतचेतसाम् । स्वर्गादिपुप्पवाद्येच बचनं यदचेतसाम् । न मन्यन्ते फलं मोक्षं विष्णु- सामीप्यरूपकम् । फलदं च न मन्यन्ते तं विष्णुं जगतः पतिम् । भोगेश्वर्यानुगत्यर्थ क्रियाबाहुल्यसन्तताम् । बहुसंसारफलदामन्ते तमसि पातिनीम् । यां वदन्ति दुरात्मानो वेदवाक्यविवादिनः । तया सम्मोहितधियां कथं तत्त्वज्ञता भवेदिति च । 'इष्टापूर्त मन्यमाना वरिष्टं नान्यच्छेयो वेदयन्ते प्रमूढाः । नाकस्य पृष्ठे सुकृते तेऽनुभृत्त्वा इमं लोकं हीनतरं वा विगन्तीति चाथर्वणीयश्रुतिः । 'वेदवादरतो न स्थान पापण्डी न हेतुकी'ति हि भागवते । 'ये न जानन्ति तं विष्णुं याथातथ्येन संशयात् । जिज्ञासाथ नितरां श्रद्धावन्तः सुसाधवः । निर्णतृणामभावेन केवलं ज्ञानवर्जिताः । ने याज्ञिकाः स्वर्गभोगक्षये यान्ति मनुष्यताम् । यनिश्चितं परत्वं तु विष्णोः प्रायो न यातनाम् । ब्रह्महत्यादिभिरपि यान्त्याधिक्ये चिरं न तु । विशेष एव तेषां तु तदन्येषां विपर्ययः। ये तु भागवताचार्यः सम्यग्यज्ञादि कुर्वते । यहि- मुसा भगवतो निवृत्ताच रिकर्मणः । दक्षिणातर्पितानां तु ह्याचार्याणां तु तेजसा । यान्ति स्वर्ग ततः क्षिप्रं तमोऽधं प्रामुवन्ति च । तदन्ये नव च स्वर्ग यान्ति विष्णुवहिर्मुखा' इति नारदीये ॥ ४२ ॥४४॥ गुण्याख्यं विपं पापयन्ति अपगमपन्तीति गुण्यविषयाः 'आश्रित्य वेदांस्तु पुमांसगुण्यविषहारिणः । निर्वगुप्यो भवेन्नित्यं वासुदेवकमंश्रय' इति च । 'मचं साधुगुणाद्विष्णुरात्मा मन्ततिहतुत' इति च। मन्ततविष्णुम्मरणं नित्यमत्त्वम्यत्वम् । परमात्मा मम म्वामीतिज्ञानमात्मवन्चम् । नैनस्यशानं निवारयति । विद्धयोग- ·- [भ. २ 1. श्री सर्वमूलप्रन्थाः क्षेमेच्छावर्जितः। अन्यथोत्थानादेरप्ययोगात् ।। ४५॥ 'उद्रेका- त्पातराहित्यादनत्वाचाखिलस्य च । प्रलयेऽप्युदपानोऽसौ भगवान्हरि- रीश्वरः । प्रकृतिर्युदरूपेण सर्वमावृत्य तिष्ठति । प्रलयेऽतो लयं प्राहुः सर्वतः संप्लतोदकमिति च । 'यावत्प्रयोजनं विष्णोः सकाशात्साधकस्य च। धर्ममोक्षादिकं तावत्सर्ववेदविदो भवेत् । वेदार्थनिर्णयो यस्मा- द्विष्णोर्ज्ञानं प्रकीर्तितम् । ज्ञानात्प्रसन्नश्च हरिर्यतोऽखिलफलप्रद' इति च । सर्वतः संप्लुतोदकेऽप्युद्रिक्तः पालकवर्जितः। कालाधनश्च यो विष्णुस्तस्माद्यावत्फलं तावत्सर्ववेदेषु विशेषज्ञस्यैव भवतीत्यर्थः। सर्वे हि विष्णोरन्ये प्रलयकाले नोद्रिक्ताः । ये चोद्रिक्ता मुक्ता रमा च तेऽपि न पालकवर्जिताः, विष्णुपाल्यत्वात् । न च मुक्ताः कालादि- चेप्टकाः । नचोदिक्तत्वं तेपां तद्वत् । अत उदपानो विष्णुरेव । प्रलये विशेपतोऽपि । 'आनीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न परः किश्वनाऽस । तम आसीत्तमसा गूहुमग्रे प्रकेतं सलिलं सर्वमा इदम्' । 'आपो वा इदमग्रे सलिल आसीत्सलिल एको द्रष्टाऽद्वैतो भवती'त्यादिश्रुतिभ्यः॥४६॥ कर्माधिकारिण एव त्वदादयो जीवाः । फलं तु मदायत्तमिति भावः । मा कर्मफलहेतुर्भूः नेवरोऽहमिति भावं कुरु । 'एप उ एव शुभाशुभैः कर्मफलैरेनं संयोजयति न स्वयं संयुक्तो भवति यदेनं कर्मफलैः संयोजयति न स्वयं संयुक्तो भवति तम्मादन्य एवासी भगवान्वेदितव्य' इति पैङ्गिश्रुतिः ॥ ४७ ॥ सङ्गं फलनेहम् ॥ ४८॥ बुद्धौ जातायामपि विष्णुमेव शरण- मन्विच्छ । 'अज्ञानां ज्ञानिनां चैव मुक्तानां शरणं हरिः। तं ये वैक्येन मन्यन्ते सर्वभिन्नं गुणोच्छ्यात् । कृपणास्ते तमस्यन्धे निपतन्ति न संशयः । न तेपामुत्थितिः कापि नित्यातिशय- दुःसिनाम् ! गुणमेदविदा विष्णोर्मेंदामेदविदामपि । देहकर्मादिषु तथा प्रादुर्भावादिकऽपि या। सोद्वित्तानां तदीयानां निन्दां कुर्वन्ति ·लो..] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णय १३३ येऽपि च । सर्वेपामपि चैतेषां गतिरेपा न संशय' इति नारदीये ॥ ॥४९॥ यथावद्विष्णुं ज्ञात्वा तदर्थत्वेन कर्मकरणमित्येतत्कर्म- कौशलमेव योगः। भगवज्ज्ञानमेव बुद्धिः॥५०॥५१॥ निवेंदें नितरां लाभम् । 'बुद्धिमोहो यदा न स्यादन्यथाज्ञानलक्षणः । श्रोतव्यश्रुतसाफल्यं तदा प्राप्नोति मानवः । श्रुतिमार्ग प्रपन्ना तु तदर्थज्ञाननिश्चला । समाधानेन तु पुनरापरोक्ष्याच निश्चला। विष्णी प्राप्यति तद्योगं मुक्तो भूत्वा तदश्नुत' इति च । श्रुतौ विशेपेण प्रतिपन्ना ॥५२॥५३॥ का भाषा ? । कथं भाष्यते ? । कैर्गुणैः । समाधिस्तस्स विषमवुद्धिवर्जितस्य ॥ ५४॥ 'सर्वकामनिवृत्तिस्तु जानतो न कथञ्चन । अनिपिद्धकामितवातो ह्यकामित्वमितीर्यते । अपरोक्षदृशोऽपि साद्यदा नास्त्यपरोक्षदृक् । क्वचिद्विरुद्धकामोऽपि यथाऽयुध्यद्धरो हरिम् । अतोऽनभिभवो याबद्दशस्तावन्निगद्यते । स्थितप्रज्ञस्तथाप्यस्य कादाचित्क्यपि या दृशिः। नियमेनैव मोक्षाय भवेद्योग्या भवेद्यदि । अयोग्या भक्तिजाता चेत्क्रमान्मुक्त्यै भवेत्तथेति च । आत्मनि विष्णो, आत्मना विष्णुना। तत्प्रसादादेव तुष्टः ॥५५॥ रसो रागः ॥५९।। संमोहान्मिथ्याज्ञानात् । ज्ञातमप्यन्यथा मर्यते । वाक्यार्थानामन्यथा स्मरणान्नितिं ज्ञानमपि नश्यति ॥६॥६३॥ शान्तिर्भगवन्निष्ठा । 'शमो मनिष्ठते'ति हि भागवते ॥६४–६६॥ 'देवेभ्योऽन्ये यदा ब्रह्म पश्यन्त्यन्यन्न दृश्यते । निशायामिव मुव्यक्तं यथान्यैर्ब्रह्म नेयते । आश्चर्यवस्तुदृग्यद्वन्धक्तमन्यन्न पश्यनि । ऐकाग्रथादा सुसोद्रेकाद्देवाः सूर्यवदेव च । प्रायशः मर्मवेत्तारस्तवापि द्युत्तरोत्तरमिति ब्रह्मतर्के ।।६९॥ ‘भुजानोऽपि हि यः कामा- न्मर्यादां न तरेत्क्वचित् । समुद्रबद्धर्ममयीं नामौ कामी म उच्यते । कति कुत्सितवाची स्यात्कृत्मितं मानमेन तु । कामो मोक्षविरोधी स्यान्न सच्छा विरोधिनी'ति च । न च सर्वेच्छाभावे जीपनं भाति । , ·श्री सर्वमूलप्रन्थाः [म. ३ । ॥ 'शान्तिमोक्षो यतो ह्या विष्णुनिष्ठा भवेद्धवेति च ॥ ७० ॥ निपिद्धस्पृहाभावमात्रेण सर्वविपयान्विहाय । अखरूप स्वरूपत्वमति- रेव ह्यहंकृतिः । त्याज्या सर्वत्र ममता ज्ञात्वा सर्व हरवंश' इति च। ॥ ७१ ॥ ब्राह्मी ब्रह्मविपया । ज्ञानिनामप्यन्तकालेऽन्यमनसां प्रारब्धकर्मभावाजन्मान्तरम् । प्रारब्धकर्मनाशकाले नियमेन भगव- स्मृतिर्भवति । ततो मोक्षश्च । 'यं यं वापि स्मरन्भावमिति हि वक्ष्यति । वाणं शरीरम् । 'अभावाजडदेहस्य विष्णुर्निर्वाण उच्यते । मिन्नदेहाभावतो वा स सहस्रशिरा अपी'ति च ॥ ७२ ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ ॥ ॥ हरिः ॐ। ज्ञानं योगश्चोक्तौ। तत्र कर्मयोग विशेषतः प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन । दरेण ह्यवरं कर्मेति प्रश्नबीजं । ज्ञानप्रचुरो योगो ज्ञानयोगः । कर्मप्रचुरोज्यः। 'साङ्ख्या ज्ञानप्रधानत्वा- देवाश्च यतयस्तथा । मुख्यसाङ्ख्यास्तत्र देवा ज्ञानमेषां महद्यतः । बहुकर्मकृतोऽप्येते ततोऽपि बहुवेदनात् । मुख्यसाङ्ख्या इति ज्ञेया- स्तदन्ये कर्मयोगिनः । ज्ञानिनोऽप्यतिबाहुल्यात्कर्मणः कर्मयोगिनः । नोभयं तद्विना कश्चित्पुमान्हि पुरुषार्थभाक् । न हि कश्चित्क्षणमपि आतु तिष्ठत्यकर्मकृत् । न च ज्ञानं विना कर्म पुरुषार्थकरं भवेदिति ब्रह्मवैवर्ते । निष्ठा पर्यवसितिर्मुक्तिः । 'ज्ञानिनो मोक्षनियमस्तथापि शुभकर्मणा । आनन्दवृद्धिरन्येन हासो ज्ञानं तु कर्मणेति परमश्रुतेने कर्मणा न प्रजया धनेने त्यादिविरोधो न । अन्यथा 'न कर्मणा- मनारम्भादि'त्याधुभयसमवास्यशेपविरोधश्च । “समत्वं च 'न हि कविदिस्यादेः । 'नान्यः पन्था' इत्यपि ज्ञानमृते न मोक्ष इत्येवाह ।। ॥शामा 'फतवं द्विविधं प्रोक्तं विकारथ स्वतन्त्रता। विकारः प्रकृतेरेव विष्णोरेव स्वतन्त्रतेति पंझिश्रुतेः 'कार्यते पवश इत्यत्रावशो ·लो, १५] २. श्री गीतातापर्यनिर्णयः विष्णुवशः । 'अः इति ब्रह्म'त्यादि श्रुतेः ॥५॥ कर्मणा वध्यते जन्तुरित्यादिकमप्यवैष्णवकर्मविषयमित्याह । यत्रादिति । 'जो नाम भगवान्विष्णुस्तं यात्युद्देश एप यः। स यझ इति सम्प्रोक्तो विहिते कर्मणि स्थित इति वर्कश्रुतिः ॥९॥ जननात्परसस्वादेः पर्जन्यो मेघसन्ततिः। स यज्ञात्कर्मणः सोऽपि समस्तं कर्म केशवात् । स नित्योऽप्यक्षरततिरूपाद्वाक्यादि गम्यते । बाक्यमुच्चार्यते भूत- स्तान्यन्नात्तच मेघतः। तस्मात्सर्वगतो विष्णुर्नित्यं यत्ने प्रतिष्ठितः । एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः। स पापो विश्वहन्तृत्वान्नरके मजति ध्रुवम् । वाचिको मानसो यत्रो न्यासिनां तु विशेषतः । वनस्थस्याक्रतुर्यज्ञः ऋत्वादिहिणोऽखिलः। शुश्रूपाद्यात्मको यज्ञो विहितो ब्रह्मचारिणः । विद्याऽभयादिदानं च संपामपि सम्मतम् । गृहिणो वित्तदानं तु वनस्थस्सान्नपूर्वकम् । सर्वैः कार्य तपो थोरमिति सर्वे त्रिकर्मिण'इति नारदीये । ब्रह्माक्षरगब्दार्थयोय॑त्यासे 'तम्मा- सर्वगतं ब्रह्मेति प्रत्यभिज्ञाविरोधचक्रका प्रवेशश्च ॥१४--१६ ॥ तृप्तिसन्तोपशब्दयोः पर्यायत्वेऽपि परमात्मना तृप्तः परमात्मनि तृप्त- इति विशेषः । 'विष्णुप्रसादाद्रतिमांस्तृप्तो विष्णुप्रसादतः। विष्णा- वैवातिवप्तश्च मुक्तोऽसौ विध्यगोचर' इत्याग्नेये। रतिरानन्द उद्दिष्ट- स्तृप्तिस्तु कृतकृत्यता । प्रीतिस्तु द्विविधः स्नेहः कर्मजो निज एव चेति शब्दनिर्णये 'सन्तोपस्तृप्तिरापूर्तिः प्रीतिः पर्यायवाचका' इत्यभिधानम् ।। १७॥ यम्मादमुक्तस्य कार्यमम्न्येव तम्मादसक्तः । असक्त आचरन्नेव यम्मात्परमामोति । मुत्तसंच कार्य नाम्नीत्येव- कारार्थोऽपि यस्त्विति तुगब्दनावगतः। 'तम्मात्कर्म समाचारे'त्युप- संहारविरोधश्चान्यथा । ब्रह्मनिष्टा ब्रमरता ब्रह्माजानमुतपिताः । पाण्डवानां च मुक्तानामन्नरं किञ्चिदेव ही ति मरिष्यत्पर्यवचनाग नार्जुनस्सामुग्याधिकारिता। आत्मरतिरेव सादित्येवशन्न मुक्ता- ·१३६ [म. ३ श्री सर्वमूलप्रन्याः नामेभ्यो विशेषो दर्शितः । एषां कदाचिहुःखाभासस्थापि भावात् ॥ ॥१९॥ 'सहैव . कर्मणा सिद्धिमास्थिता जनकादयः। ज्ञाननिष्ठा अपि ततः कार्य वर्णाश्रमोचितमिति च । 'अज्ञानां ज्ञानदं कर्म ज्ञानिनां लोकसङ्ग्रहात् । अद्धैव तुष्टिदं मह्यं सा मुक्तानन्दपूर्तिदा ॥२०॥ ममैव केवलं नास्ति केनाप्यर्थस्तथाप्यहम् । कर्मकल्लोकरक्षाय तस्मात्कुर्वीत मत्पर' इति कृष्णसंहितायाम् । 'रक्षया वाथ सृष्टया वा संहृत्यादेन तु कचित् । अर्थों विष्णोस्तथाप्येप स्वभावात्सर्वकर्मकृत् । मत्तो नृत्तादिकं यद्वत्कुर्यात्सुखविशेषतः। परमानन्दरूपत्वात्कुर्या- द्विष्णुस्तथैव विति बर्कश्रुतिः ॥२२॥ 'नाहं कर्ता हरिः कर्ता तत्पूजा कर्म चाखिलम् । तथापि मत्कृता पूजा तत्प्रसादेन नान्यथा । तद्भक्तिस्तत्फलं मह्यं तत्प्रसादः पुनः पुनः । कर्मन्यासो हरावे विष्णोस्तृप्तिकरः सदा। यस्मात्स्वतन्त्रकर्तृत्वं विष्णोरेव न चान्यगम् । तदधीनं स्वतन्त्रत्वं वावरापेक्षयैव तु । जीवस्य विकृति म कर्तृत्वं जडसंश्रयम् । पुमान्दोग्धा च गौदर्दोग्ध्री स्तनो दोग्धेतिवत्क्रमादिति ब्रह्मतर्कवचनादीश्वरजीवप्रकृत्यादीनां कर्तृत्वमकर्तृत्वं च विभागेन ज्ञातव्यं सर्वत्र । 'कचित्स्वभावः प्रकृतिः क्वचिच त्रिगुणात्मिका । क्वचित्प्रकृष्टकर्तृत्वाद्भगवान्प्रकृतिहरिरिति शब्दनिर्णये । 'स्वभावत- स्त्रिधा जीया उत्तमाधममध्यमाः। उत्तमास्तत्र देवाद्या मर्त्यमध्यास्तु मध्यमाः । अधमा असुराद्याश्च नैपामस्त्यन्यथा भवः । शरीर- मात्रान्यथात्वे स्वजाति पुनरेप्यति । उत्तमा मुक्तियोग्यास्तु सृति- योग्यास्तु मध्यमाः । अपरेऽन्धतमोयोग्याः प्राप्तिः साधनपूर्तितः । प्रत्यभावेन सर्वेषामनादिः संसृतिः स्मृता। नैव पूर्तिश्च सर्वेषां नित्यकालहरीच्छया । अतोऽनुवर्तते नित्यं संसारोऽयमनादिमान् । अतोऽधमानां जीवानां मिथ्याज्ञानादयोऽसिलाः । स्वाभाविका गुणा ज्ञेया मध्यमर्येषु मिश्रिताः । तत्वज्ञान विष्णुभक्तिरित्याद्या देवतादिपु ।

·'लो. ४१] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः ये कार्यते ह्यवशः कर्म सस्तः प्राकृतैर्गुणः । स्वाभाविकगुणानेतान्हेतुं कृत्वैव विष्णुना । कर्मसु क्रियमाणेषु कर्ताऽहमिति मूढधीः । मन्यते तत्वविद्विप्णोर्गुणा इच्छादयस्तु । स्वाभाविक जीवस्य कामायेषु सर तु । प्रेरकत्वेन वर्तन्ते स्वातन्त्र्यं मम न क्वचित् । इति मत्वा न मक्तः सात्तीतोऽस्य भवति प्रभुः। स्वभानगुणमम्मूटा जानादिगुणवत्तरम् । स्वातन्त्र्येणैव कारं चात्मानं प्रतिजानते । तान्गुणाकर्म तचैव विप्ण्यधीनं न ते विदः। तेप्चयोग्येषु तत्वज्ञस्तत्वं नातिप्रकाशयेत् । वद्विवादरूपेण नोपदेशात्मना कचिद् । मभारूपेण वा यात्पृष्टेऽव्यक्तिकदेव वा । युद्धाप्यमौ यतो नित्यं स्वभावानुग- चेष्टितः। स्वभावं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यती'त्यादि प्रकाशसंहितायाम् ॥ २७ ॥३५॥ परमेधरादेवेभ्यश्चाक्तिनप्रेरकं पृच्छति । अथ केनेति ॥३६॥ अखिलप्रेरको विष्णुब्रह्माद्या- स्तदवान्तराः । असुरा अशुभेष्वेव कामादेरभिमानिनः । तत्र कामः कालनेमिः सर्व धूममलोल्लवत् । शुभमध्याघमजन क्रमादारत्य तिष्ठति । महागनस तस्येदं नालं तेनानलोऽग्निवत् । भुजान इन्द्रियाविष्टो बानास्रणव हन्यत' इति ब्रह्मत। ज्ञानापरणपणे- दमावृणोतीत्यातं ज्ञानमिति पुनराह । न केवलं दुप्पूगे नालमिति मन्यते चेत्यनलः । 'अनरप्यनलः कामो यन्नालमिति मन्यत' इति च ॥३७॥४१॥ 'सम्यः प्रारा देवा इन्द्राचा इन्द्रियात्मकाः। तेभ्यो मनोभिमानी तु स्वस्तम्मात्मरन्बती। बुधात्मिका तनो प्रमा महानात्मा परः स्मृतः। अव्यक्तम्पा लक्ष्मीय वरानोऽतो हरिः म्ययम् । न तत्समोअंधको वेति यानुपूर्वी प्रक्रीनिता । यथाक्रम- प्रबोधेन नाझ्याः कामादिगानः । प्राप्यते च परं म्यानं विष्णोरतुल- मासेति च । न 'पेट्रियम्यः परा पयाग्दोऽहंकृतिम्पा' इत्यादि- विरोधः । 'माभिमानिनो देवाः मॉपि पुनरोनग्म् । आपियं ·[म. ४ ॥ श्री सर्वमूलप्रन्थाः वक्तुमेवैषां पृथक्स्थानमुदीर्यते । आधिक्यक्रम एवात्र शास्त्रतात्पर्य- मिष्यते । स्थानेषु त्ववरेपां च परे सन्ति न चेतरे । तथापि पितुरों यः पुत्रस्याप्युपर्यते । अव्यक्तादिपदार्थानां सर्वे तदभि- मानिन' इति च । 'यत्र ह क च पुत्रस्य तत्पितुर्यत्र वा पितु स्तद्वा पुत्रस्येत्येतदुक्तं भवत्ती'त्यादि श्रुतेश्च । 'बहवाचिनां शब्दानां लिङ्ग- प्रकरणादिभिः । प्रवृत्तिहेतोश्चाधिक्यान्निर्णयोऽर्थेपु गम्यत' इति शब्दनिर्णये । 'लिङ्गादिसाम्यं यत्र स्यात्प्रयोगाधिक्यमेव तु । निर्णायक भवेत्तत्र तेन स्यात्सुबहुश्रुत' इति ब्रह्मतर्के ॥४२॥ इति श्रीमदानन्द- तीर्थभगवत्पादागीतातात्पर्यनिर्णये तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ हरिः ॐ ॥ उक्तयोानकर्मणोरुभयोर्विशेषविस्तरात्मकोऽय- मध्यायः । 'ब्रह्मरुद्रेन्द्रसूर्याणां यद्दत्तं विष्णुना पुरा । पञ्चरात्रात्मकं ज्ञानं व्यासोऽदात्पाण्डवेषु तत् । तेपामेवावतारेषु सेनामध्येऽर्जुनाय च । प्रादाद्गीतेतिनिर्दिष्टं सक्षेपेणायुयुत्सवे । यथा कुर्वन्ति कर्माणि यथा जानन्ति देवताः । सर्वे कार्तयुगाश्चैव नृपाश्च मनुपूर्वकाः । ज्ञातव्यं चैव कर्तव्यं यथा सर्वमुमुक्षुभिः । त्रेतादित्रिपु जातेश्च गीतायां तदुदाहृतम् । पाण्डयाद्याः क्षेमकान्ताः करिष्यन्ति च जानते । तथैव तेन गीताया नास्ति शास्त्रं समं कचित् । वेदार्थपूर्वकं ज्ञेयं पञ्चरात्रं यतोऽखिलम् । तत्सङ्क्षेपश्च गीतेयं तस्मान्नास्याः समं क्वचिदिति ब्रह्मवैवर्त ॥१॥ 'जानन्तोऽपि विशेपार्थज्ञानाय स्थापनाय वा। पृच्छन्ति साधयो यम्मात्तेन पृच्छसि पार्थिव त्यानेयवचनानार्जुनो भगवन्तं न जानाति॥४॥ आत्ममायया आत्मेच्छया। प्रकृति स्वामधिष्ठाय स्वभावम् । 'देवस्यैप स्वभावोऽयमित्यादिश्रुतेश्च । अत एव स्वशब्देन विशेषणं 'प्रकृति स्वामवष्टम्ये त्यादिषु । 'मयाs- ध्यक्षेण प्रकृति' रित्यादिपु तु न म्यगन्दः । 'प्रकृति विद्धि मे परामित्यादिपु सम्बन्धित्वेन प्रतीतेरन्या। अत्र तु स्वशब्दः स्वरूप- ·ग्लो १८] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णय १३९ वाची । स्वभाव इत्यत्रापि स्वाख्यो भावः स्वभावः भाशब्दस्तु सम्बन्ध्याशङ्कानिवृत्तये। स्वस्वभाव इति तु स्वस्वरूपमितिवदुपचार- त्वाशकां निवर्तयति । 'सश्त्यादिखभावत्वात्स्वेच्छया विष्णुरव्ययः। सृष्टयादिकं करोत्यद्धा स्वयं च बहुधा भवेदिति नारायणश्रुतिः ।।६।। 'येषां गुणानां ज्ञानेन मुक्तिरुक्ता पृथक्पृथक । वेदेषु चेतिहासेषु सा तु तेषां समुच्चयात् । एवमेव शमादीनां नान्यथा तु कथचने ति ब्रह्मवर्तमचनाजन्म कर्म चेत्यादिषु न तारन्मात्रेण मोक्षः ॥ ९ ॥ 'मयं प्रधानमुद्दिष्टं प्राधान्यं यैहरेर्मतम् । भगवन्मयास्ते विज्ञेयास्ते मुच्यन्ते न चापर' इति च । मयि भागो मद्भावः ॥ १०॥ तथैव भजामि । तदनुसारिफलदानरूपेण अन्यदेवतायाजिनामपि मत्समर्पणेन वैष्णवमार्गानुनर्तनेनैव सम्यक फलं भवति । 'अन्यदैवतपूजाऽपि यस्मिन्नन्ते समर्पिता । स्वर्गादि फलहेतुः स्थानान्यथा तं भजेद्धरि- मित्यानेये ॥११॥ 'सत्वसत्वाधिकरजोरजोभिस्तमसा तथा । वर्णा विभक्ताश्चत्वारः सात्विका एव वैष्णया' इति च । कर्मविभागं शमो दम इत्यादिना वक्ष्यति । 'वैष्णवाः सात्विका एव तामसा एव चापरे। दौर्लम्यमुलभत्वेन तेषां वर्णादिभिन्नते ति च । 'स्वाभानिको ब्राह्मणादिः शमाद्यैरेव भिद्यते । योनिभेदकृतो भेटो ज्ञेय औपाधिकस्त्वयम् । विष्णुभक्तिश्चानुगता सवर्णेपु विश्पतिम् । आरभ्य हीयतेऽथापि भेदः स्वाभाविकस्तत' इति नारदीये । 'कर्ताऽपि भगवान्विष्णुरकर्तेति च कथ्यते । तस्य कर्ता यतो नान्यः स्वतन्त्रत्वात्परात्मन' इति च । अपिशब्दो गुणसमुच्चयार्थः। कर्ता मे नास्तीत्यपि रिद्धीति ॥१३॥ जीनामेदानिवृत्यर्थ मामिति विशेषणम् ॥ १४॥ कपि नो मन इति योद्धव्यमित्यादि ॥ १७॥ कर्मणि जीवे अस्वातन्त्र्यादकर्म । कर्मविधिफलयोरभावात् । अकर्मणि विष्णौ । सातच्या कर्तृत्वम् । 'करोऽम्मिन्मीयत इति कर्म जीव उदाहृतः । विधिशन्देनामितत्वा- - ·१४० । [म. ५ ब्रह्माख्यानो श्री सर्वमूलप्रन्याः दकर्म भगवान्हरिरिति नारदीये । करइति सकारान्तोऽदृष्टवाची । क्रियावाची या। तदधीनत्वात् । प्रसिद्धश्च जीवे कर्मशब्दः पञ्चरात्रे । कृत्सफलत्वात्कृत्मकर्मकृत् ॥ १८॥ अनिराश्रयो भगवदाश्रयत्वात् । मुक्तस्य स्वातन्त्र्याभिमानात् ॥१९-२३॥ कथमभिमानत्यागः १ । ब्रह्मार्पणमित्यादि । ब्रह्मण्यर्पणं ब्रह्मार्पणम् । ब्रह्मणो हविः । ब्रह्म- णोऽनौ। ब्रह्मणः कर्मसमाधिना सह । समाधिरपि तदधीनइत्यर्थः । 'एकः स्वतन्त्रो भगवांस्तदीयं त्वन्यदुच्यत इति भारते ॥ २४ ॥ दैवं विष्णुमेव यज्ञ इत्युपासते । स्वभोग्यत्वात्स्वयमेव यज्ञः। क्रियायज्ञं तेनैव यज्ञाख्येन विष्णुना समर्पयन्ति ॥२५॥ तत्पूजात्वेन श्रोत्रादिसंयम कुर्वन्ति । तत्पूजात्वेन विषयान्भुजते ॥ २६ ॥ तत्पूजात्वेनेन्द्रियादिसंयमं कुर्वन्ति । यज्ञेनैवेति सर्वत्राप्यन्धीयते । 'तेनैव तं पूजयेद्वा विहितैर्वाऽन्यसाधनः स्यान्मानसो वा सबाह्यक' इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ २७ ॥ श्रोत्रादीनित्यादि- विज्यानुक्तेरिज्योऽन्य इति शङ्कां निवारयति । वितता ब्रह्मणो मुख इति । 'सर्वयज्ञैः परब्रह्म याज्यं विष्ण्याख्यमव्ययमिति च ॥३२॥ सर्व काखिलमासमन्तादल्पं ज्ञाने परिसमाप्यते ज्ञाने जाते पूर्यते । 'समाप्तविद्यान्धनुपि श्रेष्ठान्यांत्सप्त मन्यस' इतिवत्समाप्तिशब्दोऽत्र पूर्तिवाची। ज्ञानासिनाऽऽत्मनः । 'छिचैन संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठति पुनर्योगकथनात् ॥ ३३॥ 'ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिति वक्ष्यमाणत्वा- स्वयमेवोपदेश्यति ॥ ३४ ॥ आत्मनि व्याते मयि । अथो तस्मा- याप्तत्वादेव ॥३५॥ आत्मपन्तं परमात्मभक्तम् ।। ४१॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥ हरिः ॐ।। योगसंन्यासयोलक्षणं स्पष्टयत्यनेनाध्यायेन । योगसंन्यस्तकर्माणमित्यादौ न्यासशब्दः सर्वकर्मत्यागविषय इत्याशय स एव विष्णोर्यज्ञः । ॥

·श्लो..] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः १४१ योगसंन्यासयोभिन्नपुंनिष्ठत्वाभिप्रायेण पृच्छति । संन्यासमिति ॥१॥ एकर्पुयोग्यावेतौ तयोर्मध्ये योग एव विशिष्ट इति परिहाराभिप्रायः । उभी समुचितौ । 'संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमातुमयोगत' इति वक्ष्यमाणत्वात् ॥ २ ॥ द्वेपादिवर्जनमेव संन्यामशब्दार्थो न यत्या- श्रमोवाभिप्रेत इत्याह । जेय इति । न च 'काम्यानां कर्मणां न्यासमि'त्यनेन विरोधः। तेनापि सहितस्य न्यासत्वात् । नच त्यागस्य पृथग्वचनाद्विरोधः । कुरुपाण्डववन्यासावान्तरभेदत्वात्यागस्य ||३|| वालास्तु न्यासशब्देन यत्याश्रममेव स्वीकृत्य तत्स्थानामेव माय- शब्दोदितज्ञानाधिकारी गृहस्थानामेव योगगन्दोदितकर्माधिकार इति मन्यन्ते । तन्न पण्डिता मन्यन्ते । कुतः १ यम्माज्जानमार्ग कर्ममार्ग च सम्यगास्थित उभयोरपि फलं प्रामोति ॥ ४ ॥ तम्माज्ञानिनां कर्माप्यनुष्ठेयम् । कर्मिणामपि गृहस्थानां ज्ञातव्यो भगवान् । न हि ज्ञानं विना कर्मणः मम्यगनुष्ठानं भवति । 'निष्कामं ज्ञानपूर्व च निवृत्तमिह चोच्यते । निवृत्तं सेवमानस्तु ब्रह्माभ्येति सनातनम् । बुदयाऽविहिंसन्पुष्पा प्रणयेन समर्चयेत् । वासुदेवात्मकं ब्रह्म मूल- मन्त्रेण वा यतिः। मुक्तिरस्तीति नियमो ब्रह्मदृग्यस विद्यते । तस्या- प्यानन्दवृद्धिः स्यादष्णवं कर्म कुर्वतः । कर्म ब्रह्मदृशा हीनं न मुख्यमिति कीर्तिनम् । तम्मात्कौति नत्प्राहुर्यत्कृतं प्रदर्शिना । एतम्मान्न्यासिनां लोकं संयान्ति गृहिणोऽपि हि । मानमार्ग: कर्ममार्ग इति मेदस्तनो न हि । सम्मादाश्रममेटोऽयं कर्ममोच. सम्मवा इति ज्यामम्मृतः ॥ ५॥ 'मोसोपायो योग इति तदपो न्याग एव तु। वियर्पिततपा भद्रो नान्यो न्यानः कयाने त्यामेये विष्यर्पितत्वादियोगरूपत्वं चिना फेलकर्मत्यागो नरफरल एर । 'यं मंन्यामिति प्राहुयोगं तं रिद्धि पाण्डयेति यापमानवाद । योगविशेषत्वान्यामस पृथगुक्तिः ॥६॥ गांभूनान्मभूनामनि ·१४२ अ. ५ श्री सर्वमूलप्रन्याः मुख्ययोगः । 'आदानात्सर्वभूतानां विष्णुरात्मा प्रकीर्तितः। सर्व- भूतात्मभूतात्मा तत्र भूतमनाः पुमानि ति च ॥ ७॥ यथा न्यासस्य योगरूपत्वं तथाऽह नैव किञ्चिदित्यादिना । 'विष्णुनाऽर्थेष्वीरितानि मन आदीनि सर्वशः । वर्तन्तेऽन्यो न स्वतन्त्र इति जानन्हि तत्वविदिति च ।। ८॥९॥ तत्पूजात्मकानि तत्कृतानि मम शुभार्थमिति ब्रह्मण्याधानम् । स्वातन्त्र्याभावापेक्षयैव जीवस्याकर्तृत्वम् । 'स्वबन्दनं यथा पित्रा कारित शिशुकर्तकम् । एवं पूजा विष्ण्यधीना भवेजीवकृतेत्यपी ति प्रवृत्तः । अतो मनसैव कर्मन्यासोऽस्वातन्त्र्या- पेक्षया ॥१०॥ १३॥ यथा पितृदत्तं पालकत्वं राजपुत्राणां एवं परमात्मद क्रियावातन्त्र्यलक्षणं कर्तृत्वम् । क्रियानिप्पन्नधर्मादि- रूपमणि स्वातन्त्र्यं च जीवानामप्यस्तीत्याशङ्कां परिहरति । न कर्तृत्वमित्यादिना। क्रियायामदृष्टोत्पादने फले च स्वातन्त्र्यं लोकस्य न सृजतीश्वर इत्यर्थः। अन्यथा लोकस्येति विशेषणं व्यर्थम् । जनपदे निवसतां तद्वित्तभोजिनामप्याधिपत्यादानान दत्ता जनपदा राज्ञा स्वपुत्राणामितियत्कर्मफलादिसंयोगिनामपि तत्स्वातन्त्र्यादानान्न सृजतीति युज्यते । स्वयमेव भवति भावयति चेति स्वभावो भगवान् । स्वभावत्वात्स्वयमेव कर्तृत्वादिषु प्रवर्तते । 'स्वातन्च्याद्भगधान्विष्णुः स्वभाव इति कीर्तितः । तत्स्वातन्त्र्यं कदाप्येष नान्यस्य सृजति कचित् । स्वातन्त्र्यादेव पापादिसम्बन्धः कुर्वतोऽपि न । अज्ञानावृत्तयुद्धित्यादीदृशं तं न जानत' इति महाबाराहे । 'अहं सर्वस्य प्रभवः' । 'तपाम्यह- महं वर्ष निगृहामि' । 'पराऽस्य शक्तिर्विविधय श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया । 'न माने त्वक्रियते किचनारे' । 'देवस्यैष म्वभावोऽयम् । 'लोकवतु लीलाकैवल्यमित्यादर्नास्यास्वाभाविक फतृत्वमकत्वं था। विपरीनप्रमाणाभावाश । अनिवाच्यनिरासादेव च निरस्तोऽयं पक्षः। न च सर्वविशेपरादित्यवादिनां शून्यवादा- ·म. ६ श्लो. १४३ १] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णय कश्चिद्विशेषः । न हि सर्वविशेषरहितमित्युक्ते तदस्तीति सिध्यति । वाच्यत्वलक्ष्यत्वास्तित्वादीनामपि विशेषत्वात् । अन्यथाऽस्ति ब्रह्म- त्यादीनां शब्दानामपि पर्यायत्यादयो दोपाः। व्यावर्त्य विशेपश्च व्यावृत्तविशेपनिवन्धन एव । अन्यथा चैयर्थ्यमेव सात् । न च सर्व- शब्दावाच्यस्य लक्ष्यत्वम् । न च मर्वप्रमाणागोचरमस्तीत्यत्र किञ्चि- न्मानम् । नास्तित्वं तु सप्तमरसादिवददर्शनासिध्यति । स्वप्रकाशत्वं च नामानं सिध्यति । स्वयं प्रकाशत्वं च ततोऽतिरिक्तं चेद्विशेपाङ्गीकारः । न चेत्तदेव प्रमाणगोचरम् । तत्प्रमाणभावे परप्रकाशत्वमात्रनिरासे खप्रकाशत्व प्रमाणाभावादप्रकाशत्वमेव स्यात् । अर्थतः सिद्धिरित्यर्था- पत्तितः सिद्धिस्तत्प्रमाणतः सिद्धिर्वा । उभयथाऽपि प्रमेयत्वमेव स्यात् । खप्रकाशशब्देन स्वमितत्वानङ्गीकारात्परमितत्वानङ्गीकाराचासिद्धिरेव । प्रकाशइत्युक्तेऽपि स्वमन्यं वा किञ्चित्प्रकाश्यं विना न दृष्ट एव भोजना- दिवत् । कर्तृकर्मविरोधश्चानुभवविरुद्धः। ज्ञानं च ज्ञेयं ज्ञातारं च विना न दृष्टम् । अतः शून्यवादान्न कश्चिद्विशेषः । अतोऽनन्तदोपदुष्टत्या- दुपरम्यते । 'हरिः स्वभावतः कर्ता सर्वमन्यत्तदीरितम् । कर्तृता तस्य न कदाचिद्विनश्यतीति पैङ्गिश्रुतिः॥१४॥ 'विपमेष्वपि जीवेषु समो विष्णुः सदैव तु । यत्तृणादिगतस्यापि गुणाः पूर्णा हरेः सदेति च ॥१८॥१९॥ इदानीमपि परमात्मनि स्मृतमात्रे सुसं विन्दतीति यत्तदा स एव सम्यगुक्तः किमु ब्रह्मणि भृतः । पुनर्बह्म गच्छतीति विरोधाच । अन्तस्सुसादिकं च ब्रह्मदर्शनात् ॥२४॥ 'अमुक्तो मुक्तसादृश्यान्मुक्त एव हि तत्वहक । किमु मुक्तिगतस्तम्मा- ज्ज्ञानमेवाधिकं नर' इति नारदीये ॥२७॥२८॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थ- भगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये पञ्चमोध्यायः॥ हरिः ॐ॥ ध्यानमगोच्यते। ' स ब्रह्मनिष्ठस्तु यतिमहात्मा अतः सा अन्यथा ॥ ॥ ॥ ॥

·१४४ श्री सर्वमूलप्रन्थाः [अ.६ शारीरमग्निं च मुखे जुहोती'त्यादेन यतेरप्यनमित्वम् । आत्म- समारोपणाच ॥१॥ योगविशेप एव संन्यास इत्यर्थः ॥२॥ सम्पूर्णोपायो योगारूढः । 'नानाजनस्य शुश्रूषा कर्माख्या करवन्मितेः । योगार्थिना तु सा कार्या योगस्थेन हरौ स्थितिः। तेनापि स्वोत्त- मानां तु कार्याऽन्यैरखिलेप्वपि । शक्तितः करणीयेति विशेपोऽसिद्ध- सिद्धयोः । प्राप्तोपायस्तु सिद्धः सात्प्रेप्सुः साधक उच्यते । तस्य प्राण्युपकारेण सन्तुष्टो भवतीश्वरः। सिद्धोपायेन विष्णोस्तु ध्यान- व्याख्यानादिकम् । कार्य नान्यत्तस्य तेन तुष्टो भवति केशव' इति प्रवृत्तवचनान्न विरोधः । 'शमो मनिष्ठता बुद्धेर्दम इन्द्रियनिग्रह' इति भागवते ॥ ३॥ कथं नानुपञ्जते सर्वसङ्कल्पसंन्यासी ? । मयि सर्वाणि कर्माणीत्युक्तत्वात् । 'मदधीनमिदं ज्ञात्वा मत्संन्यासीति चोच्यत' इति च ॥४॥ 'उद्धरेतैव संसाराजीवात्मानं परात्मना । विष्णुबन्धुः सतां नित्यं परात्मा ह्यसतामरिः। तत्प्रसादजया भक्त्या जितो यस्य वशे त्विव । वर्तते तस्य मित्रं स तदन्यस्य च शत्रुचदिति च । परमात्मा समाहित इति वाक्यशेपात् ॥५॥६॥ 'सर्वत्र विष्णो- रुत्कर्पज्ञानं ज्ञानमितीर्यते । तद्विशेषपरिज्ञान विज्ञानमिति गीयत' इति च ॥७॥ ८॥ 'यस्य यत्र यथा वृत्तिर्विहिता वर्तनं तथा । ज्ञानं वाऽपि समत्वं तद्विपमत्वमतोऽन्यथेति महाविष्णुपुराणे । 'अनिमित्तस्नेहवांस्तु सुहृज्ज्ञात्वोपकारकृत् । मित्रं पधादिकृदरिद्वेष्य- स्त्वप्रियमात्रकृत् । उदासीनः स्नेहवतोऽप्यस्नेही तत्कृतानुकृत् । मध्यस्य इति विज्ञेयः मुहदेपु विशिष्यत' इति नारदीये ॥९॥ आत्मानं विष्णुम् । आत्मना तत्प्रसादेन ॥२०॥ ब्रह्मणि भूतम् ॥२७॥ सर्वभूतेषु स्थितं परमात्मानम् ॥२९॥ सर्वत्र विष्णुरेक इति स्थितः ।। ॥३१॥ अतो विष्ण्वनुवर्तिषु स्ववत्संहः कर्तव्यः ॥ ३२ ॥ अपतिरप्रपनः । प्रयत्नावतमानस्त्विति वाक्यशेपा । योगशब्द- ·अश्लो.] १४५ विरोधः ॥ ३८॥ १. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः खोपायार्थत्वेप्यत्रोपायविशेष एव ध्यानयोगादिविवक्षित इति न 'मोक्षोपायस्य जिज्ञासुरपि केवलपाठकात् । विशिष्टः किमु तद्विद्वान्कि पुनर्यस्तदास्थित' इति परमयोगे ॥ ४४ ॥ 'तपसश्चैव यज्ञादेध्यानमेव विशिष्यते । अज्ञानिध्यानतो ज्ञानं ध्यान सज्ञानमप्यतः। तत्रापि मय्यभक्तस्य नान्यध्यानं प्रयोजकम् । अन्य- सामान्यविद्यो मे यश्चान्यं नेति पश्यति । अवरत्वगुदासीनो विद्वेपी चेत्यभक्तयः । मद्भक्तोऽपि हि कार्यार्थ यो ध्यायेदन्यदेवताम् । परिवारतामृते तस्मात्केवलं मदुपासकः ! बरोऽन्यान्मदधीनांश्च सर्वान् जानन्विशुद्धधी रिति दत्तात्रेयवचनम् ॥४६॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थ- भगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्य निर्णये पष्ठोऽध्यायः ।। हरिः ॐ॥ भगवन्महिमा विशेपत उच्यते। 'अनन्तानां तु जीवानां यतन्ते केचिदेव तु । मुक्त्यै तेषु च मुच्यन्ते केचिन्मुक्तेषु च स्फुटम् । केचनैव हरिं सम्यग्ब्रह्मरुद्रादयो विदुः। अन्येपां यावता मुक्तिस्तावज्ज्ञानं हरौ परमि'ति पाने । 'मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः । सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिप्वपि महामत' इति भागवते । 'सर्वे मुक्ता हरौ भक्तास्तेपु ब्रह्मैव मुख्यतः । विष्णोः परमभक्तस्तु तस्माजीवधनो मत' इति सचत्त्वे ।। ३ ॥ 'अचेतना चेतनेति द्विविधा प्रकृतिर्मता । त्रिगुणाऽचेतना तत्र चेतना श्रीहरि- प्रिया । ते उभे विष्णुवशगे जगतः कारणे मते । पिता विष्णुः स जगतो माता श्रीर्या त्वचेतना | उपादानं तु जगतः सव विष्णुवले- रिते'ति च । मत्तोऽन्यत्परतरं नास्ति परतरस्त्वहमेवेत्यर्थः । अन्यथाऽन्यदिति व्यर्थम् । 'अवरा दुःखसम्बन्धाजीवा एव प्रकीर्तिताः । नित्यनिर्दुःसरूपत्वात्परा श्रीरेकलंय तु । दुःखासम्पीडि. तत्वातु मध्यमो वायुरुच्यते । अनन्याधीनरूपत्वादसमाधिकमाख्यतः । तत्तत्रत्वाच सर्वस्य विष्णुः परतरो मतः । अमावादन्तराऽन्यस्य ·७ श्री सर्वमूलप्रन्थाः १४६ त्विहैकार्थों तरसमौ । यस्याः सम्बन्धयोग्यत्वाञ्जीवा अप्यवरा मताः। तस्या जडायाः प्रकृतेरवरत्वे व संशयः। अथावरतरा ये तु विमुखा- चेतना हरेः। नित्यदुःखैकयोग्यत्वान ह्येतत्स्थादचेतने। अतः परतरं विष्णुं यो वेत्ति स विमुच्यते । मुक्तस्तु स्यात्पराभासः सुनित्यसुख- भोजनात् । तत्रापि तारतम्यं सात्तेषु ब्रह्माधिको मतः । विष्णो- राधिक्यसंवित्तिः सर्वस्माज्ज्ञानमुच्यते । एवं बिविल्य तज्ज्ञानं विज्ञान- मिति कीर्तितम् । एतच्च तारतम्येन वर्तते केशवादिषु । मुख्य- विज्ञान्यतो विष्णुः किञ्चिद्विज्ञानिनोऽपरे ॥ ७॥ सोऽप्सु स्थित्या रसयति रसनामा ततः स्मृतः । सूर्यचन्द्रादिपु स्थित्वा प्रमानामा प्रभासनात् । वेदस्थः प्रणवाख्योऽसावात्मानं यत्प्रणौत्यतः। खे स्थितः शब्दनामाऽसौ यच्छन्दयति केशवः ॥८॥ पुण्यापुण्यं गन्धयति स्वयं पुण्यो धरास्थितः । तेजयत्यग्निसंस्थः सन्भूतस्थो जीवनप्रदः । तपस्विस्थस्तपयति ।। ९ ।। व्यञ्जनाद्वीजसंज्ञितः । बोधनाद्बुद्धिनामासौ बुद्धिमत्सु व्यवस्थितः ।।१०।। नित्यपूर्णवलस्वातु वलं कामविव- जितम् । अरागजबलश्चैव स्थानेभ्योऽन्येष्वयोजनात् । एतादृशवला- स्मासौ वलिनां वलदः स्वयम् । वेति पूर्णत्वयाची स्यात्तद्रतेलमुच्यते । प्रायो हि कामिता अर्था धर्म हन्युर्हरिः पुनः । न धर्महानिकृर्तिक तु कामितो धर्मवृद्धिकृत् । धर्माविरूद्धकामोऽतो विष्णुर्भूतेषु संस्थितः । एवं स सर्वतश्चान्यः स्वतन्त्रथैव सर्वगः । व्यवस्थयव सर्वेषां सर्वदा सर्वदः प्रभुः ॥११॥ ये चैव सात्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये। तत एव न चान्यस्मात्तदायत्तमिदं न सः। अन्यायत्तः ॥ १२ ॥ अचेतनया तन्मयत्वानु मायया । लक्ष्म्या ॥१३॥ वशगया लोको विष्णु व निमोहितः। ये तु विष्णुं प्रपद्यन्ते ते मायां तां तरन्ति हि । लक्ष्मीः मा जडमाया या देवता ते उमे अपि । विष्णोर्वशे ॥१४॥ नतोऽनन्यभक्त्या तं शरणं व्रजेत् । यादृशी नत्र भक्तिः स्यात्तादृश्य. - ·को. २६] २. श्री गौतातापनियः न्यत्र नैव चेत् । अनन्यभक्तिः सा ज्ञेया विष्णावेव तु सा भवेत् । अन्येषु वैष्णवत्वेन लक्ष्मीब्रह्महरादिषु । कुर्याद्भक्ति नान्यथा तु तदशा एव ते यतः ॥१७॥ एवं जानस्तमामोति नान्यथा तु कथञ्चन ।। १८॥ पूर्ण वस्तु यतो ह्येको वासुदेवो न चापरः । एवं विदुर्लभो लोके ॥१९॥ यत्सर्वे मिश्रयाजिनः । विष्णुं तत्परम- जात्वा रमाब्रह्महरादिकान् । यजन्नपि तमो घोरं नित्यदुःसं प्रयाति हि। अनानां तु कुले जातो यावद्विष्णोः समर्चनम् । विष्णुतत्वं न जानीयात्तावत्सेवा पृथक्कृता । विद्यायैहिकभोगाय यदि बुद्ध्वा पुनर्न तु। परिवारतामृते कुर्यादन्यदेवार्चनं क्वचित् । अजानता कृतं त्यक्तं न दोपाय भविष्यति । जन्मादिप्रदमेव स्यात् ॥ २० ॥ अत्यागे पुनरेव तु । तिनं च ज्ञापयत्येव भगवान्स्वयमेव तु । यदि जन्मान्तरे स्त्रीयो निमित्तीकृत्य कञ्चने'त्यादि च ॥ २२ ॥ मत्त एवेति तान्विद्धीत्युपसंहाराच्च । तत्तत्कारणत्वात्तत्तन्नामेत्यवसीयते । 'मयि सर्वमिदं प्रोतमिति मेदेनवोपक्रमाच ॥८-१२॥ आमोति विष्णुमित्येवात्मशब्दो ज्ञानिनि । 'यच्चामोति यदादत्त' इत्यादेः । आस्थितः स हि मां प्रपद्यते इत्यादिवास्यशेषाञ्च ॥ १८ ॥ यहूनां जन्मनामन्ते जानवान्भवति । ततो मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति पूर्णमिति जानन् । प्रपद्यन्तेऽन्यदेवता इति वाक्यशेपे मेददर्शनाच । 'देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपी'ति च ॥ १९ ॥ 'ज्ञात्वा परत्वं विष्णोस्तु पृथग्देवान्यजन्नरः । याति देवांस्तदज्ञात्वा तम एव प्रपद्यते । तथापि यावदन्यैस्तु साम्यं हीनत्वमेकताम् । निश्चिन्यन्ति जायन्ते संसारे ते पुनःपुनरि'ति च ॥ २३ ॥ 'अव्यक्तः परमात्माऽसौ व्यक्तो जीव उदाहृतः । मन्यते यस्तयोरक्यं स तु यात्यधरं तम'इति च ॥ २४ ॥ 'यथात्मानं हरिवेत्ति तथाऽन्ये नै तं विदुः । जानन्ति किश्चित्क्रमशो रमाद्यास्तत्प्रसादत', इति च ॥ न 19 ·१४८ [भ.. श्री सर्वमूलग्रन्थाः ॥ २६ ॥ द्वन्द्वमोहो मिथ्याज्ञानम् । 'तमस्तु शाबरं विद्यान्मोहश्चैव विपर्यय' इति च भारते । जीवेश्वरादिकं द्वन्द्वं तद्विपयो मोहो इन्द्वमोहः। संमोहस्तदाग्रहः । तदाग्रहो महामोहः क्रोधस्तामिस्र उच्यत' इत्युक्तत्वात् । सँगै सर्गकाल एवः। 'जीवधर्मानीश्वरे तु यो जीवेष्वैश्वरानपि । विद्याजीवेश्वरैक्यं वा द्वन्द्वमोही स उच्यत' इत्यानेये ।। २७ ॥ तद्ब्रह्मेत्युक्तेऽन्यत्वशङ्कां निवारयति । साधि- भूताधिदैवमिति ॥ २९ ॥३०॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादा- चार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये सप्तमोध्यायः ॥ ७ ॥ हरिः ॐ ॥ उक्तव्याख्यानपूर्वकं ब्रह्मप्राप्तिरुच्यते । तदिति- विशेषणाब्रह्मेत्युक्तमन्यदेव । प्रकृत्यादीनां मध्ये यत्किञ्चित् । उपरि साधियज्ञं चेति चशब्दादधिभूतादिसहितत्वेन विष्णुज्ञानमन्यदेवेति संशयः किन्तब्रह्मेतिप्रश्नकारणम् । परमाक्षरं विष्णुरेव मुख्यतः प्रसिद्धत्वात्तथैव परिहरति । अज्ञानां तदपि ज्ञापयितुं तथैव परिहारः। पुनरहमिति नोक्तमित्याशङ्कयाऽव्यक्तं व्यक्तिमापन्नमिति विष्णावेव प्रयुक्तेनाव्यक्तशब्देनाव्यक्तोऽक्षर इत्युक्त इति परिह्रियते । चाप्यक्षरमव्यक्तमित्यत्र तु पृथक्प्रश्नादुपासकयोः फलतारतम्यकथना- स्कूटस्थोऽक्षर उच्यत इत्युक्ताक्षरादपि चोत्तम इति विष्णोरुत्तमत्व- कथनाचान्यदेवेत्सवसीयते । अधियज्ञोऽहमेवेति साधियज्ञमित्युक्त्या प्राप्तमेदनिवृत्यर्थ, तस्यैव सर्वप्राणिदेहस्थितरूपान्तरापेक्षया सहितत्वं युज्यते । 'प्राणिनां देहगो विष्णुरधियज्ञ इतीरितः । व्याप्तरूपेण ब्रह्मेति परिकीर्त्यते । तैस्तैरधिकयाज्यत्वाद्वंहितत्वाच हेतुतः । अध्यात्म तत्स्वभावो यदधिकः परमात्मगः । पुंसां सजडमावानां सर्गः कर्म हरेः स्मृतम् । भूताधिकत्वतो जीवा अधि- भूतमितीरिताः । अधिको दैवतं विष्णुरेव यस्यास्तु सा रमा । पुरुषाणाधिदैवाख्या वितिज्ञयमिदं नरैरिति तत्त्वविवेके । कथं ये स एवं ·सो २३] २. श्री गीतासापर्यनिर्णयः रूपोऽधियन्न इतिप्रश्नस्त्वहमेवेत्युक्तत्वानलक्षणोक्त्यैव परिहृतः ।। ॥१॥४॥ मद्भायं मयि भावम् । सदा तद्भावभावितानामेव स्मरस्त्यजतीति केवलं तत्कालस्मरणं भवति । न चेत्स्मरतोऽपि समाधिस्वस्खलनवत्पूर्वकर्मानुसारिस्मृत्या तत्प्राप्तिरेव भवति । अपरोक्ष- ज्ञानिनां प्रारब्धकारमाने स्मरस्त्यजतीति भवत्येव । 'प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुरित्युक्तत्वात् । युक्तचेतस इति विशेषणान्नित्यं स्मरतामेवापरोक्षजानं जायते । 'भक्त्या ज्ञानानिषिद्धानां त्यागान्नित्यं हरिस्मृतेः । अरागाद्विहितात्यागादित्येतेरेव संयुतैः । अपरोक्षदर्शनं विष्णोर्जायते नान्यथा कचिदिति सत्तत्वे ॥ ५॥ ६ ॥ तमसः परस्तादप्राकृतदेहः ॥९॥ मन आदीनां ब्रह्मणि चरणं ब्रह्मचर्य । ॥११॥ एकाक्षरवाच्यत्वादेकाक्षरं परं ब्रह्म ॥१३॥ 'नियमाजन्मनो- मावो मुक्तस्यैव तथापि तु । महर्लोकमतीतानां न जन्मांशलयो विना। तत्राप्यवश्यं तत्स्थानं तैः क्षिप्रं पुनराप्यत' इति पाझे ॥१६॥ सहस्त्रमिति बहेव । ब्रह्मणः परब्रह्मणः । 'अव्यक्ताद्यक्तयः सर्वाः प्रभवत्यहरागमे । राव्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञक' इति वाक्य- शेपात् । न हि विरिश्चाहन्येव सर्वव्यक्तिलयः। 'नित्यस्यापि हरेः कालो द्विपरार्धात्मकस्त्वयम् । अहश्चासौ निमेपश्चेत्यप्रवृत्त्योपचर्यत' इति च ॥१७-२२॥ यत्र कालाभिमानिदेवतासु मृत्यनन्तरं प्रयाताः। अग्निज्योतिधूमानामकालाभिमानित्वेऽपि कालप्राचुर्यात्काल इत्युच्यते । 'अग्निज्योतिरिति द्वेधा बढेः पुत्रो व्यवस्थितः। तं प्राप्य याति ब्रह्मिष्ठो दिवसायभिमानिन' इति सत्तत्वे । तत्कालमरणविवक्षाया- मग्निज्योतिधूमानामयोगः । 'अथ यो दक्षिणे प्रमीयते पितृणामेव महिमानं गत्वा चन्द्रमसः सायुज्यं सलोकतामामोत्येतो वै सूर्याचन्द्र- मसोमहिमानौ बामणो विद्वानभिजयति तम्माद्ब्रह्मणो महिमान- मामोतीति विदपो दक्षिणायनमरणेऽप्यपुनरावृत्या ब्रह्मप्राप्तिश्रुतेः । :

·१५० श्री सर्वमूलप्रन्याः /- 'विद्वान्ब्रह्म समामोति यत्र तत्र मृतोऽपि सन्निति पाझे ॥२३-२६।। 'मार्गों ब्रह्म च यः पश्येत्साक्षादेवापरोक्षतः ॥२७॥ सर्वपुण्यातिगोऽ- मुह्यन्यात्यसौ ब्रह्म तत्परमिति च ॥२८॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थ- भगवत्पादा० गीतातात्पर्येऽष्टमोऽध्यायः॥८॥ ॥ ॥ ॥ हरिः ॥ सप्तमोक्तं प्रपञ्चयति । 'विष्णुगान्यप्यतत्स्थानि भूतान्येप झसङ्गत' इति च । ममात्मा मम देह एव । तदनन्यत्वात् । देहस्याचेतनत्वशङ्कानिवृत्तये ममात्मत्याह ॥४-५।। 'अध्यक्षोऽधिपतिः प्रोक्तो यदक्षाण्यस्य चोपरीति शब्दनिर्णये ॥१०॥ मानुपी मनुष्य- सदृशीं। 'तन्वा विष्णुरनन्योऽपि स्वाधीनत्वात्तदाश्रित' इति च । 'ब्रह्मरुद्ररमादीनां साम्यदृष्टिरनन्यता । प्रादुर्भावगतस्यापि दोपदृष्टि- रपूर्णता । धर्मदेहावतारादेर्भेददृष्टिश्च सङ्करः। अवतारेविति ज्ञेय- मवज्ञानं जनार्दने ॥ ११॥ सर्व मोघं शुभं तस्य योऽवजानाति केशवम् । अधरं याति च तमः प्रादुर्भावगतोऽप्यतः । ज्ञेयः केवलचिदेहो निर्दोषः पूर्णसद्गण' इति भविष्यत्पर्वणि ॥ १२ ॥ 'एकमूर्तिश्चतुर्मूतिरथवा पञ्चमूर्तिकः । द्वादशादिप्रभेदो चा पूज्यते सजनहरि रिति च ।। १३--१५॥ 'अय॑त्वादृक्समत्वाच निजरूपेषु साम सः । याज्यत्वात्स यजुर्यज्ञः सार्वज्ञात्पुरुषोत्तमः । क्रतुः कृति- स्वरूपत्वात्स्वधाऽनन्यधृतो यतः । मानालातीति मन्त्रोयमुष्टानां निधिरौपधम् । आज्यायस्त्वादाज्यनामा दर्भो दरधरो यतः । आहूतत्वाचुतं चायमग्निर्नेताऽगनेर्यत' इत्यादि च । 'तत्तत्पदार्थ- भिन्नोऽपि तत्तन्नामवमच्युतः । स्वातन्त्र्यात्सर्वकर्तृत्वाद्गणानन्त्याच केवलमिति च । 'ओमित्याक्रियते यम्मादोकारो भगवान्हरिरिति च। 'पातीति स पिता मानान्माता यत्स पितुर्महान् । पितामहो निघातृत्वानिधानं भीतरक्षणाद । शरणं व्यञ्जनाचैव वीजमित्युच्यते प्रभुरि ति च। प्रलयकाले संहर्तृत्वात्प्रलयः। अन्यदाऽपीति मृत्युः।

·अ. १० ग्लो. ४] १५ भगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्य नवमोऽध्यायः ॥९॥ २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः 'प्राणगः प्राणधर्ता यदमृतं प्रविलापयन् । विश्वं प्रलय इत्युक्तो मृत्युरन्यत्र · मारणादिति च । 'सत्साधुगुणपूर्णत्वादस्मान्नान्यो गुणाधिकः। यतोऽतो सदितिप्रोक्तं विष्ण्वाख्यं परमं पदमिति शब्दनिर्णये ॥१६-१९॥ अनन्यदेवतायागाद्भक्त्युद्रेकादकामना । सदा योगाच वैशिष्टयं त्रविद्याद्वैष्णवादपि । स्यादि भागवतस्यैव तेन ब्रह्मादयोऽखिलाः । अश्वमेघादिभिर्यजैरपि केशवयाजिनः । वैष्णवा इति बुधैव मानयन्त्यन्यदेवता' इत्याग्नेये । 'सम्यन्गुणगणनाना- दुपासा पर्युपासनेति च । मामिष्टा प्रार्थयन्त इत्युक्तत्वाजानन्तोऽपि नामितो जानन्ति तत्वेन । 'सर्वदेववरत्वेन यो न जानाति केशवम् । तस्य पुण्यानि मोघानि याति चान्धं तमो ध्रुवमिति च । 'मोघाशा मोधकर्माण' इत्युक्त्याच न केवलाज्ञविषयं मिथ्याज्ञानिविषयं वाच्य- यन्ति त' इत्यादि । अतः सर्वाधिक्यं विष्णोत्विाऽपि ब्रह्मादीनां तत्परिवारत्वादिकमजानतामिदं फलम् ।।२०-२४॥ 'नास्य भक्तोऽपि यो द्वेप्यो न चाभक्तोऽपि यः प्रियः। किन्तु भक्त्यनुसारेण फलदोऽतः समो हरिरिति पाने। प्रीत्या मयि ते ॥ २९ ॥ 'पापादिकारिताश्चैव पुंसां स्वाभाविका अपि । विप्रत्वाद्यास्तत्र पुण्याः स्वाभाच्या एव मुक्तिगाः । यान्ति स्त्रीत्वं पुमांसोऽपि पापतः काम- तोऽपि वा । न खियो यान्ति पुंस्त्वं तु स्वभावादेव याः त्रियः। पुंसा सहैव पुंदेहे स्थितिः स्याद्वरदानतः। वजन्मनि वराः पाप- जाताम्यो निजसत्त्रियः। सर्वेषामपि जीवानामन्त्यदेहो यथा निजः । मुक्तौ तु निजमावः स्यात्कर्मभोगांस्ततोऽपि चे'तिभविष्यपर्ववचना- पापयोनयः पुण्या इति विशेषणम् ॥३२-३३॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थ- TRॐ ॥ उपलक्षणार्थ सुरगणा इत्यादि ।।२।। अनस्याप्यादि- रनादिः ॥ ३॥ 'युद्धिर्बोधनिधित्वानदन्तःकरणमुच्यत' इति शब्द- ·श्री सर्वमूलप्रन्याः [भ.१० निर्णये ॥४॥ 'मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । वसिष्ठश्च महातेजाः पूर्वे सप्तर्पयः स्मृता' इति ब्राह्मे । 'मनवो बोधवैशेष्यादेवा ब्रह्मादयः स्मृताः। विप्रादिवर्णभेदेन चत्वारो यहवोऽपि ते । दीनत्वाद्देवनामानस्त्वन्ये ब्रह्मादिनामकाः । अवैष्णवकृतो यज्ञो दीनवस्तु भुज्यते । वैष्णवैस्तु कृतो यज्ञो देहि मनुनामकैः । मरीच्याद्यास्तु तत्पुत्रा मानवा नामतः स्मृताः । तत्पुत्रपौत्रा मुनयस्तथा मानवमानवाः । तेभ्यो मनुष्या इत्येषा सृष्टिविष्णोः समुत्थिते'ति महाविष्णुपुराणे ॥ ६॥ 'युज्यते येन योगोऽसावुपायः शक्तिरेव चेति च । विशिष्टभवनं विभूतिः। महत्त्वं विविधभवनं वा । योगः सामर्थ्यम् ।।७।। भजन्ते मामित्यनेन जीवेश्वरैक्यशङ्कां निवर्तयति ॥ ॥८॥ मद्गतप्राणा मद्विषयचेयाः ॥ ९॥ येषां विष्णुस्वरूपाणां सन्निधेरन्यवस्तुषु । विशिष्टत्वं खजानेः स्याद्विभूत्याख्यानि तानि तु । ब्रह्मनामा ब्रह्मगतः सर्वदेवतसञ्चयात् । आधिक्यहेतुर्भगवान्सामस्थः : सामनामकः । आधिक्यहेतुर्वेदेभ्यस्तथाऽश्वत्थस्थितो हरिः। उत्कर्ष- हेतुक्षेभ्यो य एवाश्वत्थनामक' इत्यादि विभूतितत्वे । केषु केषु च भावेष्वित्युक्तत्वाच्च ब्रह्मादिजीवेभ्योऽन्यदेव विभूतिरूपम् । 'द्विविध वैभवं रूपं प्रत्यक्षं च तिरोहितम् । कपिलव्यासकृष्णाचं प्रत्यक्षं वैभवं स्मृतम् । भिन्नं ब्रह्मादिजीवेभ्यो जडेभ्यश्चापि तद्गतम् । स्वजा- त्याधिक्यदं तेषां तत्तिरोहितवैभवामि'त्यादि च । 'आत्मा ततगुणत्वेन रवज्ञेयो यतो रविः । उदयन्मेघचलनान्मरीचिः साम साम्यतः । सुखासुखत्वातु शशी वेदो वेदनतो हरिः । वासवर्ती चासयोऽसौ चेतो नेता तु चेतना । पालकैर्वननीयत्वात्पवनो वोधनान्मनः । पावकः शोधनान्मेरो यन्मास्य सागरः। सारस्य गरणात्स्कन्दो जगतः स्कन्दनाभृगुः । भर्जनाअपयज्ञश्च जातपो याज्य एव च । अथाकारस्थितोऽश्वत्थ परं श्रीश्च तदाश्रयः। ऐरावतो नराणां ·ओ. १२) १५३ । वर्मत्वादरिभिर्वजो बैनतेयो नतास्पदः। वासुकिर्वाससुखदः कन्दर्पः नाद्विभुः । प्रल्हादः स महानन्दो मृगेन्द्रो मृगयत्पतिः । जाह्नवी जहतां स्थानमध्यात्म चात्मनां पतिः। विद्या ज्ञप्तिस्वरूपत्वाद्वादो वाच्यत्यतो हरिः। कीयों वक्ताऽश्रयः कीर्तिवाक श्रीरिति च नामकः । स्मरणीयः स्मृतिमंधा क्षमारूपस्तधैर्यते। द्यूतं क्रीडापर- त्वाच गायत्री प्राति गायकान् । सत्वं साधुगुणत्वाच दण्डनाद्दण्ड रानयन् । मार्गाणामन्तगत्यात्तु मार्गशीर्षः प्रकीर्तितः। पिवल्लीलयैव कपिलो च्यास एव च । विशिष्टत्वाद्विष्णुनामा विशिष्ट- प्राणमौख्यतः । एवं नानागुणो विष्णुनानानामभिरीरितः। नाना- २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णय यद्दद्यात्सर्व स नारदः । हीथीसमाश्रयत्याच हिमालय इतीरितः । सुखमेदपः । अर्थमा ज्ञेयमातृत्वात्काल आकलनादपि । वरुणो चरणान्दो विरूपोऽन्तर्बहिर्यतः । मकरो मानकर्तृत्वाद्यमः संयम- उच्यते । वृहत्सारोऽप्यमेयश्च वृहत्सामोशनोशतेः। शुभाशुभज्ञान- करः कुसुमाकर ईरितः । ज्ञान ज्ञानात्मतो मौनं मुनीड्यो नीति- सुखं पाण्यादिसंस्थश्च विभूतिरितिशब्दितः। शश्यादिपु विजातीयवाम्पदः सारदः कचित् । शादिषु सजातीयौष्ठयदत्वेन संस्थितः। शक्रोश- नार्जुनायेषु सजातीयकदेशतः । देवेप्रप्यधिको ब्रह्मा यतो विष्णो- रनन्तरः। कवित्वादिगुणेष्वेव यत्समो नास्ति कथन । तया भीमश्च पार्येषु ज्ञानं च ज्ञेषु चोत्तमम् । सुदर्शनं चायुधेषु वेदेदृग्वेद उच्यता इत्यादि विभूतितत्वे । क्वचित्सान्न आधिक्यमभिमान्यपेक्षया। 'ऋचः श्रीस्मिाद्याश्च साम्नःप्राणशिवादय' इत्यादमिमानिदाद । तत्रापि यथायोग्यम् ।। २१-३८॥ मम तेजोऽशेन संयुक्तं भवति ॥१॥ किं ज्ञातेनेति वक्ष्यमाणस्याधिकालत्वज्ञापकमेव । अन्ययोतेरेख यात् । 'अन्याधिक्यज्ञापनार्थ शुमं चामिप्यते कचित् । न NASA निन्यत्वं झेपैवान्यवरिष्टता । उमयं मिलितं च ततोऽ.

·श्री सर्वमूलप्रन्थाः { अ. ११ 32 प्यधिकशोभनमिति च ॥४२॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्य- विरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये दशमोऽध्यायः ॥१०॥ हरिः ॐ ॥ आत्मानमव्ययम् । परमं रूपमैश्वरम् । 'सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतो मुखमित्यादिरूपविशेषणाच रूपस्येश्वर- साक्षात्स्वरूपत्वं नित्यत्वं तत एव चिदानन्दाद्यात्मकत्वं च सिद्धम् । मम देह इत्युक्तत्वाचादित्यादीनां भेदः सिद्धः। 'मे रूपाणि' 'सर्वतोऽनन्तरूपं' 'द्रघुमिच्छामि ते रूपामित्यादेश्चैकस्यैवामिन्नानन्त- रूपत्वं च ॥ 'एकं रूपं हरेनित्यमचिन्त्यैश्वर्ययोगतः। बहुसङ्ख्या- गोचरं च विशेषादेव केवलम् । अभावो यत्र भेदस्य प्रमाणावसितो भवेत् । विशेषो नाम तत्रैव विशेपव्यवहारवान् । विशेषोऽपि स्वरूपं स स्वनिर्वाहक एव च। द्रव्यात्मना स नित्योऽपि विशेषात्मैव जायते । नित्या एवं विशेषाश्च केचिदेवं द्विधैव सः। वस्तुस्वरूप- मस्त्येवेत्येवमादिप्यमेदिनः । विशेषोऽनुभवादेव ज्ञायते सर्ववस्तुपु । न चाविशेषितं किञ्चिद्वाच्यं लक्ष्यं तथा मितम् । विशिष्टस्य स्वतोऽ- न्यत्वे स्वस्यामेयत्वहेतुतः । नैव ज्ञेयं विशिष्टं च मानाभावाच्च नो भवेत् । स्वयमित्यपि हि खत्वविशेषेण विवर्जितम् । न ज्ञेयं तद्विशेष्यं च तथैवेत्यनवस्थितिः। अभेदे न विरोधोऽस्ति ज्ञाताज्ञातं यतोऽखिलम् । तदेव ज्ञातरूपेण ज्ञातमज्ञातमन्यथा। अभिन्नस्य विशिष्टत्यान्न दोपद्वयमप्युत । एकत्वानुभवाचैव विशेपानुभवादपि । तज्ज्ञानानुभवाचव न दोपद्वयसम्भवः । भेदाभेदौ च तो नैव कर्ट- भोक्तविशेषणे । मदन्य इत्यनुभयो यतो नैवास्ति कस्यचित् । भेदो विशेषणस्यापि नान्तरस्य , कचिद्भवेत् । शुद्धस्वरूपइत्यादायमेदस्यैव दर्शनात् । अपृथग्दृष्टिनियमावलज्ञानादिकस्य च । ऐक्यं वाह्य- विशेषाणां पृथकदृष्टयव तन्न तु । विशेषहेत्वमावेऽपि वैविध्य कल्प्यते यदि । कल्पनागौरवाद्यास्तु दोषास्तवातिसङ्गताः । नैकत्वं नापि ·स्थावगम्यते । उपाधिरप्येकदेशसम्बद्धः सन्तमेव हि । ज्ञापयेतेंद- क्वचित् । भावाभावव्यवहृतेविद्यमानेऽपि वस्तुनि | भेदाभेदी श्री. १६] १५५ चात्मनि विशेषोऽत्र दृष्टान्तत्वं गमिष्यति । शुद्धोऽहंप्रत्ययो यम्मा- तत्राभेदप्रदर्शकः । अत्रावयवभेदेन स्यादेव हनवास्थितिः । चानवयवं वस्तु क्वचित्स्यान्मानगोचरम् । पूर्वापरादिभेदेन यतोऽशोs- त्याशइक्य त्वया ततं विश्वामित्याह । अन्यत्वात्पर्यज्ञापनायाम्पाम- रूपम् । 'सर समामोपि ततोऽसि सब इति मर सल्विदं ब्रह्मेत्यादिषु १. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः नानात्वं नियमादस्त्यचेतने। मेदामेदावनुभवादतस्तत्रान्यथागतेः । व्यवस्थिती। मेदामेदौ चेतनेषु तम्मानक्यकारता । एकामित्येव यज्जातं बहुत्वेनैव तत्पुनः । पटाचं ज्ञायने यस्माद्भेदामेदौ कुतो न तत् । तन्तुभ्योऽन्यः पटः साक्षात्कस्य दृष्टिपथं गतः। अनन्यश्चत्तन्तुमावे पटाभावः कुतो भवेत् । न एकोऽहमन्यतोऽन्यश्चेत्येवमेव न मखिलं ग्रमन्स विमजेत्कथम् । तस्माद्गुणादिकमपि नास्त्यनंशतया गुणादेश्व जडे वस्तुनि संस्थितौ । चेतने शक्तिरूपेण गुणादेर्भाव इप्यते । सुप्तोऽयं वलवान्विद्वानित्यादिव्यवहारतः । न च शक्ति- रूपेण जडे व्यवहतिः क्वचित् । एकमेवाद्वितीयं तन्नेह नानास्ति किञ्चन । मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यति । यथोदकं दुर्गे पृष्टं पर्वतेषु विधावति । एवं धर्मान्पृथक्पयंस्तानेवानुविधायति । इत्यादिश्रुतिमानाच परमैश्वर्यतस्तथा । सर्व तु घटते विष्णो यत्कल्याणगुणात्मकमि'त्यादि ब्रह्मतः ॥ १-१४ ॥ कमलामने ब्रह्मणि स्थितं रुद्रम् । 'विष्णुं समाश्रितो ब्रह्मा ब्रह्मणोऽङ्कगतो हरः। हरस्याङ्गविशेषेषु देवाः सर्वेऽपि संस्थिता इति पाझे ॥ १५॥ धाना- पृथिव्योरन्तरमेकेनैव रूपेण व्याप्तम् । नान्तं न मध्यमित्युक्त- त्वात्पुनरनादिमध्यान्तमिति गुणानन्त्यापेक्षया । त्वया ततं निव- मनन्तरूपति कालापेक्षया । खयमन्तं विद्यमानमपि न पश्यती- 20 ·१५६ श्री सर्वमूलप्रन्थाः [म. ११ सर्वशब्दव्याख्यानरूपम् । 'त्रिलोकेषु स्थितैर्भक्तरर्जुनाय प्रदर्शितम् । दृष्टं विष्णोविश्वरूपं वयोग्यत्वानुरूपतः। प्रायः सहैव पार्थेन प्रायो भीताश्च तेऽखिलाः । दर्शनाभ्यासतो दृष्टिरानन्दोद्रेकदा भवेत् । तस्मिन्काले तु भूमेश्च भारहारार्थमुयमात् । उग्रत्वमिव सर्वत्र न भीतिब्रह्मदर्शिनाम् । अर्जुनादधिका ये तु तेषां भीतिर्न चाभवत् । श्रीब्रह्मरुद्रपूर्वाणां कृष्णाया भीमरामयोरि त्याग्नेयवचनावाद्भुतं रूप- मित्यादि युज्यते । मुक्ताः सुरसङ्घा विशन्ति । 'प्रवेशो निर्गमश्चैव मुक्तानां स्वेच्छया भवेदिति ब्रह्माण्डे । अन्यचेष्टां कुर्वतामपि भगवचेष्टयैव प्रलयोदके प्रजानां प्रवेशवत्प्रवेशो युज्यते । सेना- मध्यतो भगवन्मुखानामुभयाभिमुखत्वाञ्चोमे सेने तत्र प्रविशतः । ये तु तस्मिन्मुहूर्ते मरिष्यन्ति तेषां दशनान्तरे चूर्णितमपि शिर: सूक्ष्मदृष्टिगोचरत्वान्मानुपदृष्ट्या तथा न दृश्यते । यथा भिन्नमपि घटादिकं यावत्पृथत पतति तावन्मन्ददृष्टीनां न ज्ञायते । यथा पुरुरवसो जराऽश्विभ्यामेव दृष्टा ॥१९--२७॥ विशेषगुणकर्मविषय एव प्रश्नः। विष्णविति सम्वोधनात् ॥३१॥ 'कालः कलित- सम्पूर्णसद्गणत्याजनार्दनः । संहारात्सर्वविच्चाद्वा सर्व विद्रायणेन वेति महावाराहै । अपिशब्देन भ्रात्रादीनप्यते ॥ ३२ ॥ जयद्रथस्य पितुर्वरादेव विशेपः । निहता निहतप्रायाः। पश्चादर्जुनेऽपि स्थित्वा स एव हनिष्यति ॥३३--३४ ॥ 'वायुर्वलज्ञानयोगाच्छशाहोति- मुखादितः । इन्द्रः स परमैश्वर्यादिति नानाभिधो हरिरिति च । एकः सर्वोत्तमोऽप्यसत्कृतः। 'एकः सर्वाधिको ज्ञेय एक एव करोति यदिति च ॥४२॥ तेनैव रूपेण भवेत्यनन्तरूपगोपनेन तदेव -प्रकामयेत्यर्थः । पञ्चाननं चिन्त्यमचिन्त्यरूपं पद्मासनं गोपितविश्व- रूपमि ति यहायससंहितायाम् ।। ४६॥ 'विद्यनामा स भगवान्यतः गुणः प्रसुरिति पाये । त्वदन्येन न दृटपूर्वमित्यनेन तेनैवेन्द्र- .

·त्यां पर्युपासने' 'ये चाप्यतरं' 'तपां के योगविचमाइति मैदेन अ. १२ श्लो. १] १५७ 'अव्यक्तं प्रकृति प्राहुः कूटम्यं चामरं च ताम् । प्रधानमिति च प्राहुर्महापुरुष इत्यपि। तां ब्रह्म महदित्याहुः परं जीवं परां चितिम् । पासनान्मोक्षारक्या पृच्छति । फूटम्योऽक्षर उच्यत इत्युत्तरवचना- वस्थास्तु परमो विष्णुर्यो प्रम परमं महदितिब्रह्माण्डवचनाचाव्यक्तो- तूटस्थमचलमित्यप्राप्युक्तरव्यक्तरादवित्प्रकृतिवाची । अन्यथा 'ये २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः शरीरेण दृष्टमिति ज्ञायते । त्वदन्येनेति त्वदवरापेक्षया । तैरपि तद्वन्न दृष्टमित्येव । 'विश्वरूपं प्रथमतो ब्रह्मापश्यचतुर्मुखः। तच्छतांशेन दस्तु तच्छतांशेन वासवः। यथेन्द्रेण पुरा दृष्टमपश्यत्सोऽर्जुनोऽपि सन् । तदन्ये क्रमयोगेन तच्छतांशादिदर्शिन'इति ब्रह्माण्डे ॥४७॥ वेदादिभिरपि त्वदवरेणैवं द्रष्टुमशक्यम् । अन्यथा दृष्याऽद्भुतं रूप- मित्यादिविरोधः ॥४८॥ स्ववत्कियत इति खक रूपम् । विश्व- रूपमज्ञानां स्वरूपवन दर्शयति । एतदज्ञानामपि तथैव दर्शयतीति विशेषः । अन्यथा द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमिति विरुद्धं स्यात् । 'परावरविमेदस्तु मधष्टिमपेक्ष्य तु । प्रादुर्भावस्वरूपाणां विश्वरूपस्य च.प्रमोः। अन्यथा न विशेपोस्ति व्यक्तियज्ञव्यपेक्षयेति च ॥५०॥ किश्चिन्मनुष्ययदृश्यमानत्वान्मानुपम् ॥ ५१॥ ये दर्शनकाहिण- स्तरपीदानी दृष्टं प्रायः ॥५२॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थमगवत्पादा- चार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये एकादगोऽध्यायः॥११॥ हरिः ॐ ॥ साधननिर्णयोध। 'श्रिये जातः श्रिय आ निरियाय श्रियं वयो जरितम्यो दधाति । श्रियं वसाना अमृतत्व- मायन्भवन्ति सत्या समिथा मितद्रौ' । 'उपासिता मुक्तिदा सद्य एवं वस्येशाना जगतो विष्णुप्ती । या श्रीलक्ष्मीरोपला चाम्बिकति हीयेत्युक्ता संविदया सुविधे'त्यादिश्रुतिभ्यः । 'श्रीः सुतुष्टा हरेनो जनसिपमेव तु । अतुष्टा तदतुष्टिं च तस्माथेयेच सा सदा। ।

·१५८ श्री सर्वमूलप्रन्थाः [अ. १२ प्रश्नानुपपत्तिः । 'परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवानिति तेनैवोक्तत्वात् । ये तु 'ते मे युक्ततमा मता:' 'मय्येव मन आधत्स्खे - त्यादौ भगवतोक्तेऽप्यन्यक्तोपासकानामाधिक्यं वदन्ति ते त्वपलापक- त्वादतीवसाहसिका इति सुशोच्या एव । 'न चलेत्स्वात्पदाद्यस्मा- दचला श्रीस्ततो मते त्याग्नेये । 'सूक्ष्मत्वादप्रसिद्धत्वाद्गुणबाहुल्यत- स्तथा । अनिर्देश्यौ तथाऽव्यक्तावचिन्त्यौ श्रीश्च माधव' इति नारदीये ॥१॥ 'अविष्णुऊरतद्भक्तैस्तदुपासाविवर्जितैः । शपेदुपासिताऽ- प्येषा श्रीस्तास्तद्धरितत्ववित् । तद्भक्तस्तमुपास्यैव श्रियं ध्यायीत नित्यदा। तेन तुष्टा तु साच्छिद्रं दद्याद्विष्णोरुपासनम् । तत- स्तदर्शनान्मुक्तिं यात्यसौ नात्र संशयः। तथापि सर्वपरमां सर्वदोप- विवर्जिताम् । ज्ञात्वा श्रियं तत्परमं तत्पतिं पुरुषोत्तमम् । विज्ञायो- पासते नित्यं ते हि युक्ततमा मताः । यतः क्लेशोऽधिकस्तेषां पृथक् श्रियमुपासताम् । विष्णुना सहिता ध्याता सा हि तुष्टिं परां व्रजेत् । अन्यथा तु पुनर्विष्णोः श्रीपतित्वेन चिन्तनम् । अच्छिद्रमेव कर्तव्य- मिति मुक्तिश्चिराद्भवेत् । तस्मादक्लेशतो मुक्तिः क्षिप्रं विष्णुमुपासता- मिति परमश्रुतिः। युक्ततमाः साधकतमाः। 'विष्णोरन्यं न स्मरेद्यो विना तत्परिवारताम् । तदधीनतां वाऽनन्ययोगी स परि- कीर्तितः इति च । अन्तवत्तु फलं तेपामित्यादिनाऽन्यदेवतोपासनायाः पूर्व निन्दितत्वालक्ष्म्यास्त्वतिसामीप्याद्विशेपमाशङ्कय तदुपासनाविषय एव प्रश्नः कृतः ॥२-६॥ 'वैष्णवान्येव कर्माणि यः करोति सदा नरः। जपा_मार्जनादीनि स्वाश्रमोक्तानि यानि च । स तत्कर्मेति विज्ञेयो योऽन्यदेवादिपूजनम् । कृत्वा हरावर्पयति स तु तद्योग- मात्रवान् । तत्र पूर्वो विशिष्टः स्यादादिमध्यान्ततः स्मृतेः। अवान्तरे च नियमाद्विष्णोस्तदासताऽस्य यत् । मनसा वर्ततेभ्योऽपि यथा- शक्ति हरिस्मृतेः। पूर्वोक्त योग्यो भवति यदि नित्यं तदिच्छति ।'

·म. १३ लो. १] द्वेपः सुखं दुःखं देहोऽव्याप्तिश्च चेतसः। तद्विकारा इति ब्रेया- विपेच्छादिमिश्रिताः। विकारेच्छादिनिर्मुक्तचिन्मात्रेच्छादिसंयुतः। देहो मिथ्यागात्मकः। निपिद्धेच्छा च यत्र स्युर्नित्या सा मुक्ति- मुक्त इत्युच्यते जीवो मुक्तिश्च द्विविधा मता | चिन्मात्रद्वपापे च रासुरी। चिन्मात्रा चैष्णवी भक्तिदेहः सम्यम्हगात्मकः । मिच्छाऽनुकूला च धूर्तिदेवीति सा मते ति नारायणश्रुतिः । 'क्षत्रनो भगवान्विष्णुर्न बन्यः क्षेत्रमअसा | वेश्यसो भगवान् यो च्यत्ता- व्यक्तविलक्षणः । स तु जीवेषु सर्वेषु वहिवेव च्यवस्थितः । विलक्षणश्व २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः ॥८-११॥ असम्यग्ज्ञानिनो ध्यानाज्ज्ञानमेव विशिष्यते । ज्ञात्वा ध्यानं ततस्तस्मात्तत्फलेच्छाविवर्जितम् । तस्माज्ञानाद्भवेन्मुक्ति- स्त्यागाद्यानयुता स्फुटमिति च । शान्तिर्मुक्तिः ॥१२॥ अवैष्णव- सर्वारम्भपरित्यागी। सर्वारम्भाभिमानत्यागेन फलत्यागेन भगव- समर्पणरूपेण च त्यागी। 'सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणा" । 'मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसे त्यादेः । 'भक्ति ज्ञानं च वैराग्यमृते यो नेति कचित् । शुभाशुभपरित्यागी विद्वद्भिः कीर्तितो हि स' इति च । 'प्रायः सुखादिपु समः प्रायो हर्पादि- वर्जितः । तथोच्यते यथाऽल्पस्यो निःस्व इत्युच्यते जनैः। न हि मुख्यतया साम्यं कस्यचित्सुखदुःखयोः । न च हांदिसंत्यागो यावन्मुक्तिः कुतश्चनेति च । 'हृतिर्मदादधर्माय हर्षो नाम प्रकीर्तित इति शब्दनिर्णये । व्यस्तेन प्रियाः समस्तेनातीवप्रियाः । भक्तिस्तु व्यस्तेष्वप्युक्तैव । 'यस्मानोद्विजत ' इत्यत्रापि स चैत्यनेन भक्ति- रनुपज्यते । धर्मसाधनं धर्म्य तदेवामृतसाधनममृतं धामृतम् ॥२०॥ इतिश्रीमदानन्द श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये द्वादशोऽध्यायः ॥१२॥ हरिः ॐ॥ सर्वार्थसझेपोऽयम् । 'हिंसाहेतुय जीवस्य परेण प्रर्यते च यत् । अव्यक्तादिशरीरं तु तत्क्षेत्रं क्षीयतेच यत् । इच्छा मुप- ·श्री सर्वभूलपन्थाः [अ. १३ जीवेभ्यः सर्वेभ्योऽपि सदैव च । सर्वतः पाणिपादादिर्यतः पाण्यादि- शक्तिमान् । केशादिष्वपि सर्वत्र कृष्णकेशो हि यादवः । अणो- रणुतर रूपैः पाणिपादादिसंयुतैः । सर्वत्र संस्थितत्वाद्वा सर्वतः पाणि- पादवान् । सर्वेन्द्रियाणां विषयान्वेत्ति सोप्राकृतेन्द्रियः। यतोऽतोऽ- निन्द्रियः प्रोक्तो यन्न मिन्नेन्द्रियोऽथवा । गुणः सत्वादिभिहीन: सर्वकल्याणमूर्तिमान । अन्यथाभावरहित्यादचरश्चर एव च, चरणात्सर्वदेशेषु व्याप्तोऽणुमध्यमस्तथा । सर्वगत्यात्समीपे च दूरे चैवान्तरे च सः। अनन्ताव्ययशक्तित्वात्तदन्यत्र विरोधिनः । सन्ति सर्वे गुणास्तत्र न च तत्र विरोधिन' इति च । न च जीवस्य क्षेत्रज्ञ- नाम । 'क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूतीर्जीवस्य मायारचिता अनित्याः । आविहिताचापि तिरोहिताश्च शुद्धो विचष्टे ह्यविशुद्धकर्तु रिति भागवते । अत एतद्यो वेत्तीत्युक्ते जीवस्यापि किञ्चिज्ज्ञानात्तत्प्राप्तस्तन्निराकरणार्थ क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धीत्याह । अन्यथैतद्यो वेत्तीत्युक्तेनैव सिद्धत्वा- क्षेत्रनं चापीति व्यर्थम् । भेदपक्षे तु नामनिरुक्त्यर्थमेतद्यो वेत्तीति । साभेदमपि केचिद्वदन्तीति क्षेत्रं च शश्वेति व्युत्पत्ति निवारयति । क्षेत्रनं मां सर्वक्षेत्रेषु स्थितत्वेन विद्धीत्यर्थः । तत्पक्षे तु यो वेत्तीत्युक्त ईश्वरस्यापि क्षेत्रज्ञत्वं सिद्धमेव । साभेदविवक्षायां च सर्व क्षेत्रमिति वक्तव्यं क्षेत्रेष्विति व्यर्थम् । न च तत्पक्षे मामित्यस्य कश्चिद्विशेषः । किं स्वेक एव क्षेत्र इति वक्तव्यम् ॥३॥ यतश्च यत् । यतः परमेश्वरानुमतेरिदं याति प्रवर्तते स चानुमन्ता यः । अनुसारिणी मतिरनुमतिः प्रेरणरूपा । 'प्रेरणानुमतिः प्रोक्ता कचित्संवाद उच्यते। प्रेरकत्वातु भगवाननुमन्ता प्रकीर्तित' इति च । उपद्रष्टानुमन्ता पेलनेनवानुमतिरनुमन्ता चोक्तः । क्षेत्रं यत्तदित्यादिना यत्प्रभार इत्यपि ॥४॥ चेतना चित्तव्यासिः । 'सङ्घातो देह उद्दिष्टश्चित्त- च्याप्तिस्तु घेतने ति च ॥७॥ तत्वज्ञानविपयस्य विष्णोरपरोक्षदर्शनं ·देव्या अल्पप्रवृत्तिरिति दर्शयितुमुच्यत इति स्थानद्वयेऽप्युक्तम् । श्लो. २१] १६१ २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णय तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानम् । ज्ञप्तिर्ज्ञानमिति व्युत्पत्त्या एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमिति ज्ञानसाधनं ज्ञानं चोक्तम् ॥१२॥ अनादीत्युक्त स्वयं कारणं न भवतीत्याशवा स्यादिति तन्निवृत्त्यर्थ- मनादिमदित्याह । 'मुख्यतो गुणपूर्णत्वात्परं ब्रह्म जनार्दनः । मूर्तामूर्तव्यतीतत्वान्न सन्नवासदुच्यत' इति च । 'मूर्त सदबगम्यत्वा- दशेयत्वादसत्परम् । पुंसामर्थ्यांदगम्यत्वात्सर्ववेदप्रसिद्धितः । विलक्षणः सदसतोभंगवान्विष्णुरव्यय' इति च ॥१३॥ ज्ञानेन मुक्ती प्राप्य- स्वाज्ञानगम्यम् । 'स्वयमेवात्मनाऽऽत्मानं वेत्थेति खज्ञेयत्वाज्ज्ञेयम् । अन्यज्ञेयत्वस्य ज्ञेयं यत्तदिति पूर्वमेवसिद्धत्वात् । कर्तृकर्मविरोध- वादिमतं निराकरोत्युत्तरज्ञेयशब्देन। 'स्ववेत्ता वेदनं च खं खेन वेद्यश्च केशवः । परस्य वेत्ता वित्तिश्च वैद्यश्च स्यात्परैः क्वचित् । तत्प्रसादं विना कश्चिनैर वे हि शक्नुयात् । खवेदनेऽन्यवित्तौ वा नामानन्यदपेक्षते । खप्रकाश इति प्रोक्तस्तेनैकः पुरुषोत्तमः । जीनानां स्वप्रकाशत्वं तत्प्रसादात्ववेदनमिति च ॥१८॥ मद्भावाय मयि भावाय ॥१९॥ प्रकृति पुरुष चेत्यत्र पुरुषशब्देन जीनपरयोः प्रकृतिशब्देन चेतनाचेतनप्रकृत्योः स्वीकारायोमारपीति । विकाराणां सत्यादीनां चोपादानत्वविवक्षया प्रकृतिसम्भवत्वम् । स्वातन्त्र्यं तु परमेश्वरस्यैव । उपद्रष्टानुमन्ता चेत्यादि वक्ष्यमाणत्वाद । गुणानां च विकारत्वेऽप्यधिकविकारत्वनिरक्षयाऽन्येषां निकारांश्च गुणांश्चेति पृथगुक्तिः ॥ २० ॥ 'स्वदेहेन्द्रियहेतुत्वं यजीवस्य स्वकर्मभिः । आवृत्य विष्णुतत्वं तद्धेदृश्चित्प्रकृतिर्मता । जीवस्य सुखदुःसानां भोगशक्तिप्रदः सदा । परमः पुरुषो विष्णुः सर्पकर्ताऽपि सन्सदा। विशेषकर्ता केपाश्चिदुक्तो यद्वद्विषुण्ठपः। उच्यते पालोऽपि विशेषेण खकर्मणेति च। परमेश्वरस्यैव सर्वकर्तृत्वेऽपि मोक्तृत्वदाने ·१६२ श्री सर्वमूलप्रन्याः [अ. १३ न हि कर्तृत्वेऽपि स एव मुख्यहेतुः । तथापि भोक्तृत्वापेक्षया तस्या अधिकप्रवृत्तिरिति कर्दत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यत इति सर्वहेतुत्वेऽपि विष्णोः प्रकृतेर्जीव प्रति भोक्तृत्वदानेऽल्पप्रवृत्तिरिति पुरुपो भोक्तृत्वे हेतुरुच्यत इति विशेपहेतोरेयमुच्यते । मुख्यतस्तु सर्वहेतुत्वं विष्णो- रेवेति भावः । पुरुषः प्रकृतिस्थ इत्यत्र पुरुषशब्दो जीवे । उभयोरपि पुरुषशब्देन पूर्व प्रस्तुतत्वात् । यथायोग्यमुपपत्तेः ॥२१॥ कार्य- कारणसम्बन्धं भोगं च मिथ्येतिवदतां निराकरणायाह । पुरुषः प्रकृतिस्थो हीति । हीत्यनुभवविरोध दर्शयति तेयाम् । ज्ञानाज्ञानसुखदुःखादिविपयस्पान्तरानुभवस्य भ्रान्तित्वं कचिदृष्टम् । न चास्य मिथ्यात्वे किञ्चिन्मानम् । शरीरमारम्यैव ह्यपरोक्षप्रमो दृष्टः । तत्रापि वलवत्प्रमाणविरोधादेव भ्रान्तित्वं कल्प्यम् । साक्षि- सिद्धस्यापि भ्रान्तित्वाङ्गीकारे येन सर्वस्य भ्रान्तित्वमभ्रान्तित्वं चात्मनोऽवगतं तदपि प्रमाणमात्मैव । व्यवहारतोऽप्यस्तीत्यत्र प्रमाणाभावात् । भ्रान्तिरभ्रान्तिर्वा न किञ्चिसिध्यति । अनुभवो भ्रान्त इत्युक्ते भ्रान्तत्वे प्रमाणं तत्प्रामाण्यं च कुतः सिधेत १ । व्यवहारतः सर्वमङ्गीकुर्म इत्युक्ते व्यवहारो व्यवहर्ता च कुतः सिद्धः १ । प्रतीतित इत्युक्ते सैव कुतः १। स्वत इत्युक्ते स्वस्य भ्रान्तित्वे प्रतीति विनैव प्रतीतिरस्तीति भ्रान्तिः स्यात् । स्वाभावोऽपि स्यात् । स्वयमस्मीति च भ्रमः स्यात् । निरालम्बनो भ्रमो नोप- पद्यत इत्यस्यापि भ्रमत्वोपपत्तेः। तत्पमाणमप्यप्रमाणमेव । प्रमाण- स्वप्रम इति न किञ्चिसिध्यति । भ्रम इत्यस्यैव भ्रमत्वेन्यस्या- भ्रमत्वमेव भवति । सुखदुःखादिविषयं ज्ञानमात्मस्वरूपमेवेति तस्य भ्रमत्व छाना विनय शून्यवादो भवति । न हि वृत्तिज्ञानविषय- मज्ञानादिकं तेपामपि । प्रमस्य चाविद्याकार्यत्वाङ्गीकारादात्म- सम्पस्याप्यविद्याकार्यत्वं स्यात् । दुर्घटत्वं भूपणमित्युक्ते दुर्घटत्वं ·येषां ध्यानमृते दृष्टिस्तेपां ध्यानेऽपि दर्शनम् । स्थादेव माइग्य. तयाज्येभ्यः सब भुत्वानुमत्य च। उपासर तु पश्यन्ति नान्पया श्लो २६] स्वातन्त्र्या- २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णय सुघटत्वं चोभयं भूषणमस्माकमित्युत्तरम् । न हि प्रमाणसिद्धस्य दुर्घटत्वे सुघटत्वेवाऽपवादो दृष्टः । दुर्घटत्वं भूपणमिति वदद्भि- रात्मनोप्पविद्यात्वमङ्गीकृत्य तदयुक्तमित्युक्ते तत्रापि भूपणत्वं किमिति नाङ्गीक्रियते ।। अतिसुकरत्वात् । न चात्मनोऽप्यविद्यात्वं वदतां तेपामुत्तरम् । अतोऽनन्तदोपदुष्टत्वाद्धीति प्रसिद्ध्यैव भगवता निराकृताः । अस्य जीवस्य सदसद्योनिजन्मसु कारणं सत्वादिगुण- सङ्गः ॥२२॥ स्वतन्त्रकारणं तु परमेश्वर एवेत्याह । उपद्रष्टाऽनु- मन्तेति । 'सर्वेभ्य उपरि द्रष्टा यदुपद्रष्टनामकः । खानुकूलेन मत्या प्रेरयति स्म यत् । अनुमन्तेति कथितः स्वयं प्रभुरजो हरिः। महाशक्तिर्यतो विष्णुमहेश्वर इतीरितः। परमत्वाच तस्यैव धनुमन्तृत्वमुच्यते । स एव सर्वदेहेपु देहिनोऽन्यो व्यवस्थित इति च । मां विद्धि सर्वक्षेत्रेष्विति देहेऽप्युक्तः । तेनाहमेव स इति दर्शयति ॥२३॥ 'द्विविधं पुरुष चैव प्रकृति द्विविधामपि । सह तत्तद्गुणैः सम्यग्ज्ञात्वा पश्यति यः पुमान् । सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते । अनादियोग्यतामेदात्पुंसां दर्शनसाधनम् । नानव तत्र विष्णोस्तु प्रसादाद्वैष्णवं वपुः । स्वयं विज्ञायते किञ्चिच्छयते फिश्चिदन्यतः ॥२४॥ तथा ज्ञात्वा हरि ध्यात्वा खान्तः पश्यन्ति केचन । ऋपयः केचिट्पयो नारदाद्या बहिस्त्यपि । देवा विष्णुप्रसादेन लब्धसत्प्रतिभारला । स क्रमेण पिताय प्रतिभास्पष्टताक्रमात् । पश्यन्ति बहिरन्तश्च विष्णुं ध्यानमृतेऽपि तु । योगास्ते देवा ब्रह्माधिकोज च । केचित् क्षत्रियवरा अअमेधादि- कर्मभिः । यजन्तो भक्तिमन्तथ यामागार्थमागतम् । प्रतिमाम्यां च स्मरन्तः पुरुषोतमम् । पश्यन्ति ॥ २५॥ अन्ये श्ररण. । 21 ·१६४ श्री सर्वमूलप्रन्या: [अ. १३ तु कथञ्चन । ऋषीत्राज्ञस्तथाऽऽरभ्य प्रतिभाऽभ्यधिका क्रमात् । यावह्मा ब्रह्मणस्तु प्रायो नाप्रतिभासितम्। विष्णोः प्रीत्यर्थमेवास्य श्रोतव्यं प्रायशो हरेः। अन्येषां श्रवणाज्ज्ञानं क्रमशो मानुपोत्तरम् । अत्यल्पप्रतिभानत्यान्मानुपाः श्रुतवेदिनः। सर्वे ते दर्शनात्तस्मा- स्वयोग्यान्मुक्तिगामिन' इति च । अन्येपामपि किञ्चिच्छ्रवणे विद्यमानेऽपि मनुष्याणामत्यल्पप्रतिभानत्वाच्छ्रत्वाऽन्येभ्य विशेषणम् । मनुष्याणां प्रतिभामूलप्रमाणापेक्षा प्रायो न सम्यगु- त्पद्यतेऽल्पा चेति श्रुतिपरायणा इति । 'अश्रुतप्रतिभा यस्य श्रुति- स्मृत्यविरोधिनी । विश्रुता नृषु जातं च तं विद्यादेवसत्तमम् । यश्च स्वमुखमानेन नवाधो देहवान्पुमान् । अष्टमानवती स्त्री च पण्णव- त्यंगुली पुनः । दशतालौ सप्तपादौ विद्यात्तौ च सुरोत्तमौ । यावत्पश्चाङ्गुलोनं तद्देवमानं क्रमात्परम् । पादे त्वङ्गलमात्रोनं तदून चतुरङ्गुलम् । यावदेवोपदेवानां पादे चोनाङ्गुलं पुनः । तावन्मनुष्य- मानं स्यात्ततोऽधस्त्वासुरं स्मृतम् । द्विचत्वार्यधिकं तस्मात्पण्णव- त्यङ्गलादधः । ज्ञेयमङ्गलमानं तदुपदेवादिषु स्फुटम् । देवेष्ववर- वज्जयमपीणां चक्रवर्तिनां । यावद्यावत्प्रियो विष्णोस्तावत्स्त्रीपुंखरू- पिणः । हरेः सादृश्यमस्य स्यादनादिक्रमसुस्थिरमिति च ॥२६॥ क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगादित्यत्र क्षेत्रं श्रीः । 'मम योनिर्महब्रह्म तस्मिन् गर्भ दधाम्यहमिति वक्ष्यमाणत्वात् । 'अव्यक्तं च महब्रह्म प्रधान क्षेत्रमित्यपि । उच्यते श्रीः सदा विष्णोः प्रिया निर्दोपचिद्धना । सा हि न व्यज्यते विष्णुरत्र क्षेतिमहागुणा। जीवोत्तमा च तेतैः शन्दरेकाऽभिधीयते । महान्ब्रह्मा जीवमहान्परात्मप्रेरिताः क्रियाः। आई रति ना ही मंसत्यसौ शिरः। अहंकार इति प्रोलो जीवाईमविकयतः । उमा बुद्धिरिति शेया शब्दादिज्ञानदा यतः । मतिदो मन उदिष्ट इंद्रः स्कन्दोऽपि तत्सुतः। थोत्रं तु श्रावयंचन्द्रः ·हानिलामयोः । पादौ तु विष्णुनाऽऽविष्टौ यजशंभू शचीसुतौ । पदना- शरीरमित्यादिश्रुतेथेतनस्या 'पीदं शरीरं कौन्नेयेति भरीरत्वोक्तियु- पिप्पलं स्वाइतीति सत्चमि'नि च पनियुतिः । उनी प्रादुर्भार इति. १६५ सो. २] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णय स्पों वायुसुतो मल्लू शब्दनात्स्पर्शनादपि प्रवराव- चक्षुः मूर्यचक्षयति जिह्वा वारिपतिहतेः। अचिनो प्राणमाघातेोगनिर्वचनादपि । हस्तौ वायुसुतौ ज्ञेयौ मस्तौ देव पायुश्च भुक्तस्यैवाप्ययाधमः । संतत्युपस्थितिकृतरुपम्यः स शिवो मनुः । विनायकस्तथाकाशो निरावृत्या प्रकाशनात् । प्रधानवायुजो भूतवायुनाना मरीचिकः। अग्निश्च प्रथिवी चैव प्रसिद्धौ वरुणो जलं। अदनात्प्रथनाजन्मलयहेतोस्तथाऽभिधाः । शब्दाद्याः पञ्च शिवजाः । रूपणादसनाचैव गन्धनाच तथाऽभिधाः । सुखं वृतिश्चेतना च सुखनाद्विधतेरपि । चेतोनेतृत्त्वतश्चैव मुख्यवायुः सरस्वती । श्रीश्चच्छा चैव सा वायोः पत्नी त्वेवं धृतिर्मता । इच्छा- दाना सवेच्छा स्थानभेदात्तु देवताः । पृथक्पृथक्च कथ्यन्ते लक्ष्म्याचा उदिता अपि । दुःखद्वेषौ कलिश्चैव द्वापरौ ब्रह्मणः सुतौ । मुराणां तो संघातश्चेतनाः परे । एतरभिमतं यच्च तत्तन्नाम्नाऽभिधीयते चेतनाचेतनं त्वेतत्सर्व क्षेत्रमितीरितं । क्षितिरेतद्भगवदो यदतः क्षेत्र- मीर्यते । क्षिणोति प्राति चैतदतो वा क्षेत्रमुच्यते । क्षिति कृत्वा वाति चैतदतो वा क्षेत्रमीरितं । एतस्मात्क्षीणमेतेन वातमित्यथा पुनः । इच्छायानां क्षेत्रनाम्नामपि नामान्तरं स्मृतं । सिकार इति यम्मात विशेषविकृतिस्थिताः। विशेषाक्रियते यम्माद्विकारः कार्य- मन्तिम। विगतं करणं चात्र पुन शमृते यतः। तत्सम्बन्धा- द्विकाराख्या इच्छाया अभिमानिनः। एतत्सरं मदेव निदपिणेर चक्षुपा। प्रेरयनेर जानाति तत्क्षेत्रलो हरिस्तत ' इति च । 'यस्यान्मा ज्यते । 'सत्वं जीवः कचिन्प्रोक्तः कचिन्मत्वं जनार्दनः। मन्यं नाम गुणः कापि कचित्माधुत्वमुच्यत' इति शब्दनिर्णये। 'नयोरन्यः ·श्री सर्वमूलप्रन्या [अ. १३ धातोर्जीवस्यापि शरीरे व्यक्तथपेक्षया जनियुज्यते ॥२७॥ जीवेषु दुःखयोगादिरूपेण विनश्यत्स्वप्यतथाभूतं । 'दुःखयोगादिरूपेण जीवेपु विनशस्वपि । दुःखयोगादिरहितः सर्वजीवेष्यवस्थितः। गुणैः सर्वैः समो नित्यं न हीनो हीनगोऽपि सन् । इति पश्यति यो विष्णुं स एव न तमो बजेदिति पाझे ॥२८-२९ ॥ प्रकृत्य स्वयमेव प्रारभ्य विष्णुना क्रियमाणानि । विष्णोर्नान्यः पूर्वप्रेरक इति। 'पूर्व तु बादरायणो हेतुव्यपदेशादिति भगवद्वचनात् । 'द्रव्यं कर्म च कालवेति च । 'स्वयं प्रकृत्या भगवान्करोति निखिलं जगत् । नैव कता हरेः कश्चिदकर्ता तेन केशवा इति च स्कान्दे। तेनेति प्रस्तुत- त्वादेव सिद्धं । 'अहं सर्वस्य प्रभवः । स हि कर्ता'। 'कर्तारमीशं पुरुष ब्रह्मयोनिम्' । 'जन्माघस्य यतः' । 'मत्त एवेति तान्विद्धी'त्यादि सकलप्रमाणविरोधश्चान्यथा । प्रकृत्यैव चेति चशब्दात्तेनैवेति सिध्यति । 'प्रकृतेन क्रियायोगं चशब्दः क्वचिदीरयेत् । क्वचित्समुच्चयं ब्रूया- त्वचिद्दौलभ्यवाचक' इति शब्दनिर्णये । प्रकृतेः कर्तृत्वं 'रचनानुप- पत्तश्च नानुमानमित्यादिभगवद्वचनेन निरस्तं । 'न ऋते त्वक्रियते किञ्चनार' इति च । कंवलप्रकृतेः कर्तृत्वाङ्गीकारे चशब्दो व्यर्थः । 'तत एव च विस्तारमिति वाक्यशेषविरोधश्च । 'अहं बीजप्रदः पिते'ति वक्ष्यमाणमवापि क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगादिति प्रकृतमिति तेनापि विरोधः । अचेतनं करोतीति स्वोक्तिविरोधश्च । 'इच्छापूर्व क्रियादानं कर्तृत्वं मुख्यमीरितमिति पैङ्गिश्रुतिः । विकारलक्षणं कर्तृत्वं तु प्रकृतेरङ्गी- कृतमेव । तथापि लक्ष्मीपरमेश्वरमुक्तचेष्टासु तदभावात्सर्वश इत्यस्य सङ्कोचप्राप्तिः। 'अचेतनाश्रितं कर्म विकारात्मकमीरितं । यतु केवलचित्संस्थं प्रत्यभिज्ञाप्रमाणतः । अधिकारात्मकं ज्ञेयं तन्न तत्प्राकृतं भवेदिति च ॥३०॥ 'एकविष्ण्वाश्रितानां तु जीवानां भेदमेव यः। ततः परस्परं चैव तारतम्येन पश्यति । विष्णोरेव च विस्तारं जगत:

·अ. १४ो. ५] यत् । तस्यास्तु त्रीणि रूपाणि सत्वं नाम रजस्तमः । सृष्टिकाले विभज्यन्ते सत्वं श्रीः सद्गुणप्रभा । रजो रखनकर्तृत्वानः सा सृष्टिकरी २. श्री गीतानात्पर्यनिर्णयः स विमुच्यत' इति च ॥३१॥ गरीरस्थो जीवः । 'स्वमेन शारीर- मभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीती' ति श्रुतेः। 'शरीरस्थस्तु संसारी शरीरामिमतेर्मतः। विष्णुः शरीरगोऽप्येप न शरीरस्थ उच्यते । शरीराभिमतिर्यम्मान्नेवास्यास्ति कदाचन । तद्गतानां तु दुःखानां मोगोऽभिमतिरुच्यते । तदभावान्नाभिमानी भगवान्पुरुषोत्तम' इति च । अनादित्यान्निर्गुणत्वात्परमात्मा जीयोऽपि न किमुत जडं न भवतीति । शरीरोत्पत्तिलक्षणमप्यादिमचं परस नास्तीति विशेषः । जीवस्य हि तदस्तीति । सत्वादिगुणसम्बन्धश्च । सर्व करोति परमात्मा तथापि न लिप्यते । वादिप्रसिद्धत्वादेवेष्टापूर्त मन्यमाना वरिष्टमित्या- दिवनिषेधः । 'कुर्वाणोऽपि यतः सर्व पुण्यपापन लिप्यते । जन्ममृत्या- दिरहितः सत्यादिगुणवर्जितः । विष्णुस्तद्विपरीतस्तु जीवोऽतस्तो पृथक्सदेति च ॥३२॥ स एष नेति नेती' त्यादि च । जीवा- नामचेतनप्रकृतेर्मोक्षं भूतप्रकृतिमोक्षं ॥ ३५॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थ- भगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये त्रयोदशोs- ध्यायः॥१३॥ हरिः ॐा क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगस्पष्टीकरणपूर्वकं त्रैगुण्यं विविच्य दर्शयति । योनिर्भायां तथा स्थानं योनिः कारणमेव चेति शब्दनिर्णये । अत्र योनिर्भार्या । 'तस्मिन् गर्भ दधाम्यहमिति वाक्यशेपा ॥३॥ एतेभ्यः सत्वादिगुणम्योऽन्यं कर्तारमीशं यदा पश्यति तदैवायं ना पुरुषः । अन्यथा पशुसमः। न केवलमन्यत्वेन पश्यन्ना । तं कर्तारं विष्णुं किं तु गुणेम्य उत्तमत्वेन च । कथं स एव ना ? यस्मान्मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥१९॥ 'महालक्ष्मीरिति परा भार्या नारायणस्य या । प्रकृति म सा ज्ञेया प्रकर्षण करोत ॥ ॥ ॥

·श्री सर्वमूलमन्थाः [अ. १४ यतः । यदावेशादियं पृथ्वी भूमिरित्येव कथ्यते । जीवानां ग्लपना- दुर्गा तम इत्येव कीर्तिता । एताभिस्तिसृभिर्जीवाः सर्वे वद्धा अमुक्तिगाः ॥५॥ सर्वान्वधन्ति सर्वाश्च तथापि तु विशेषतः । श्रीदेववन्धिका नृणां भूर्दैत्यानां तथाऽपरा । एताभ्योऽन्यं परं चैव विष्णुं ज्ञात्वा विमुच्यते । सामर्थ्यातिशयादासां नैताभ्यो विद्यते परः। इति यायद्विजानाति तावत्तं नृपशुं विदुः। तस्मादाभ्योऽधिकगुणो विष्णु- ज्ञेयः सदैव चेति महाविष्णुपुराणे ॥६-१८॥ रजसस्तु फलं दुःखामित्यत्र दुःखमिति दुःखमिथं सुखं । 'दुःखं दुरिति संप्रोक्तं खं नाम सुखमुच्यत' इति शब्दनिर्णये । 'कर्मणो राजसस्योक्तं दुःख- मिश्रं सुखं फलं । अज्ञानजं तामसस्य नित्यदुःखं फलं विदुरि'ति स्कान्दे ॥१६॥ 'लोकस्थितान्प्रकाशादीन्प्रायो न द्वेष्टि नेच्छति । स्वयं प्रकाशी मोहोज्ज्ञस्तथापि पुनरिच्छति । विष्णोः प्रकाशं तं चापि नित्यभक्त्याभिसेवते । सुखदुःखादिभावेऽपि विष्णुभक्तौ समः सदा । अर्थार्थ वा नियार्थ वा निन्दादीनां भयादपि । न विष्णुभक्तिह्रासोऽस्य किंतु साम्यमथोन्नतिः । अवैष्णवारम्भवी विष्णुं याति न संशय' इति च । उदासीनवदित्युक्तेश्च न केवलोदासीनत्वं । नङ्गत इत्युदासीन- वृत्तिनिपेधः। सर्वारम्भपरित्यागीति विशेषप्रयोजनापेक्षयाऽपि ना- वैष्णवारम्भ इति । 'इङ्गानं क्षणिक कर्म दीर्घमारम्भ उच्यत' इति शब्दनिर्णये । 'लक्ष्म्यादिभिः कृतो बन्धो योऽनादिः पुरुपस्य तु । तमत्येतीह यो विद्वान्स विज्ञेयो गुणात्ययी ति च प्रवृत्त । तत्कृत- वन्धात्ययात्तदधिकविष्णुप्राप्तश्च तदत्ययीत्युच्यते । मतीत्य राजानं गच्छतीति । ब्रह्मणि भूयं ब्रह्मभूयं । ब्रह्मेति प्रकृता महालक्ष्मीः। 'अतीत्य त्रीणि रूपाणि महालक्ष्मी प्रपद्यते । तया त्वनुगृहीतोऽसौ चप्णयो विष्णुगो भवेदिति च ।।२२-२६ ॥ प्रमप्राप्तो मत्प्राप्त एव भवतीत्याह । ब्रह्मणो हीति. मदवियोगात्तस्या यथा द्वारपाल- ·अन्योन्यसंयुताः शाखा मूलानि तु सदैव तु | विषयादर्शनीयत्वात्प्रवा- म. १५ो. १३] वत्तद्धारम॒द्वदचेतना । उत्तमत्वात्तु मूलानामूर्ध्वमूलस्त्वयं स्मृतः । नीचास्ततो महदहयुद्धयो भूतसंयुताः। शाखाश्छन्दांसि पर्णानि काममोक्षफले ह्यतः। कारणेपु स्थितं कार्य व्याप्तं कार्येषु कारणं । प्रबाहेण ॥१-२॥ स्वसक्तज्ञानहेतिना । विष्णोः सम्यक्पृथग्दृष्टिनाम- च्छेदनमाक्सदा । अव्यक्तादिसमस्तं तु नेति नेत्यादिवाक्यतः । बोधेनैव पृथग्विष्णोः कृत्वा मृग्यः स केशवः ॥३॥ तमेवाचं प्रपद्येत यदंशामासको ह्ययं । जीवराशिः समस्तोऽपि ब्रह्मरुदेन्द्रपूर्वका ॥४॥ किश्चित्सादृश्यमात्रेण मिन्नोऽप्यंश इवोच्यते । ईश्वरस्तु यदा त्वस्य शरीरं विशति प्रभुः । मनः पष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्पति | शब्दादीन्प्रत्यथ यदा जीवमादाय यात्यतः । गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥७-८॥ भुक्के हरिः शुभान् एव तु ॥९-१०॥ सौम्यत्वात्सोमनामासौ सोममण्डलगः सदा। भोगानिन्द्रियेषु व्यवस्थितः। पूर्णानन्दोऽपि भगवान्क्रीडया भुङ्क्त स एवाग्निस्थितो विष्णुर्नाम्ना वैश्वानरः सदा । सर्वेषां स नराणां यदुपजीव्यः सदैव च । स एव व्यासरूपेण वेदान्तकृदुदाहृतः। ब्रह्मरुद्रादयः सर्वे शरीरक्षरणाक्षराः । श्रीरक्षरात्मेत्युदिता नित्य- चिदेहका यतः। चेतनाचेतनस्यास्य राशेः संस्थापकत्वतः। कूटस्थ १. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः अपि मत्स्थ एव भवतीत्यर्थः । तथापि मत्प्राप्तिकमविवक्षया तदुक्तिः। एकांतिकस्य सुखस्य मोक्षस्य ॥२७॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादा- चार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये चतुर्दशोऽध्यायः ॥१४॥ हरिः ॐ॥ त्रयोदशोक्तं विविन्य दर्शयति । 'पृथङ्मूलं जगवृक्षस्य भूमिवत् । सत्वादियुक्त चिदचित्प्रकृती मूल- भागवत् । अत्रापि चिदचिद्योगो वृक्षवत्सम्प्रकीर्तितः । पृथिवीदेवता- हरिस्तस्य लसदृशा मताः। जगदृक्षोऽयमश्वत्थो ह्यश्ववचञ्चलात्मकः । अव्ययोऽयं ·श्री सर्वमूलग्रन्थाः [अ. १५ ॥ आत्मा सा ज्ञेया परमात्मा हरिः स्वयं । क्षराक्षरात्मनोर्यस्मादुत्तमःस सदाऽनयोः । पुरुषोत्तमनाम्नाऽतः प्रसिद्धो लोकवेदयोरिति नारायण- श्रुतिः ।।१३-१८॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगव० गीतातात्पर्यनिर्णये पञ्जदशोऽध्यायः ॥ १५॥ ॥ ॥ हरिः ॐ।। देवासुरलक्षणं । 'येऽतिमानेन मन्यन्ते परमेशोs- हमित्यपि । मिथ्या जगदिदं सर्व भ्रमजत्वान्न तिष्ठति । मिथ्या- त्वानेश्वरोऽस्यास्ति परेभ्योऽपि न जायते । स्वस्मिन्नपि तथान्यस्मिन्नि- यन्ताऽन्य इतीरिते । प्रद्विपन्त्यसुरास्ते तु सर्वे यान्त्यधरं तमः । अयोग्येशत्वकामाच लोभायात्मसमर्पणे । तत्ववेदिपु कोपाच तमस्तेषां न दुर्लभं । अक्षागमानुमानां च स्वोक्तेरपि विरोधिनः । यस्मात्ततोs- सुरा ज्ञेया एवमन्येऽपि तादृशाः ।।८-२१॥ ये तु विष्णुं परं ज्ञात्वा यजन्ते नान्यदेवताः। प्रत्यक्षायविसंवादिज्ञानादेव विमुक्तिगा' इति ब्रह्मवैवर्ते ॥१॥ निबन्धाय नीचस्थानेन्धतमसि बन्धाय । 'सर्गाणां सुबहुत्वेपि शुभाशुभफलाधिको । देवासुराख्यौ द्वावेव गंधर्वाद्यास्त- दन्तराः । मुक्तिगा एव विज्ञेया देवा एव विमुक्तिगा' इति च । विमोक्षायेत्यत्र वीत्युपसर्गादेव मोक्षनानात्वं ज्ञायते । 'देवासुरनरत्वाद्या जीवानां तु निसर्गतः । निसर्गो नान्यथा तेषां केनचित्कचिदेव वा । देवाः शापवलादेव प्रल्हादादित्वमागताः । अतः पुनश्च देवत्वं ते यांति निजमेव तु । हेतुतः सोऽन्यथाभावो रक्तता स्फटिके यथा । अतो नित्यश्च नाप्येप स्वभावविनिवर्तकः । किंत्याक्रम्यैच तं तिष्ठदेव- सर्गस्ततो हि सः । अशोच्य एव विज्ञेयो मोक्षयोग्यो हरेः प्रिया इति च ॥५-६॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये पोडशोऽध्यायः ॥१६॥ ॥ ॥ हरिः ॐ ॥ सदसत्कर्मविवेकः । सत्वानुरूपा जीवानुरूपा । अतो ये सात्विकथदास्ते सात्विका इति ज्ञेया अन्येऽन्य इति।

·लो. २३] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः श्रद्धामयः श्रद्धारूपः ॥३॥ 'श्रद्धा स्वरूपं जीवस्य तस्माच्छदा विमेदतः । उत्तमाधममध्यास्तु जीवा जेयाः पृथक्पृथक् । स्वरूपभृता अद्वैव तमोगानां विमोक्षिणाम् । शिष्यते संमृतिस्थानां श्रद्धारूपं मनोऽपरम् । तत्र स्वरूपश्रद्धव व्यज्यते प्रायशः क्वचित् । सात्विकस्स तमोरूपा श्रद्धान्तःकरणात्मिका । सात्विकी तामससापि भूयस्त्वा- तद्विविच्यते । श्रद्धेत्यास्तिक्यनिष्टोक्ता सा येषां देवतोत्तमे । विष्णो तद्भक्तयुचंच रमाब्रह्मादिकषु च। ते सात्विका इति जेयास्तरिष्टं विष्णुरेत्र तु । श्रीच साध्यक्षविद्याख्या ब्रोन्द्राद्याश्च देवताः । विबुधत्वातु मन्वाख्या भुञ्जते प्रीतिपूर्वक्रम् । व्यामिश्रयाजिनो ये तु विण्याधिक्ये ससंगयाः। स्वरूपमात्रे देवानां श्रद्धायुक्ताय सर्वदा । राजसास्ते तु विनेयास्तरिष्टं यक्षराक्षसाः । दीनत्वाद्देवनामानो ब्रह्मेन्द्रादिमनामकाः । गृह्णन्ति ये हरिं त्वन्यदेवादिसममेव तु । नीचं ब्रह्माद्यनन्यं या मन्यन्ते नेति चाखिलं । तत्तच्छद्धायुतास्ते तु ताममाः परिकीर्तिताः । भूतप्रेतास्तु तरिष्टं शिवस्कन्दादिनामकाः । माक्षा- च्छिवपरीवारा भुञ्जते ह्यतितामसाः । मोक्षः माङ्कल्पिकः स्वर्गो भूता- दित्वं फलं क्रमात् । त्यक्त्वाऽपि शास्त्रविहितं मिथ्याज्ञानविवर्जिताः। भक्त्या विष्णुं यजन्ते ये निषिद्धाचरणोदिताः। तेऽपि यान्ति हरि गास्त्रविधानम्याः कुतः पुनः ॥४॥ अगास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः । दम्भाहकारमंयुक्ताः कामरागवलान्विताः । अकृया- नपि लभम्यादीन्देवान्विष्णुपरायणान् । विष्णुं च मर्वदेहम्यं कृश- त्वेन विजानते । तेषामल्पगुणन्वेन कल्पनाते तमो ध्रुवं । यान्ति जेयाय ते दैत्याः पिशाचा बाथ राक्षमाः ॥५-६ ॥ अनयवाय यन्नाद्यः प्रायो नेया इमे नगः । मात्विका: माविकान्र्युर्यम्मादन्ये तवैतरान् ॥ ७-२२!! ॐ तत्मदिति यद्विष्णोनामत्रयमुदाहृतम् । प्रमिदं वैदिकं तम्मान्कर्म तद्विपयं हि मन् । नवायदाातं तम्मादम- ·१७२ श्री सर्वमूलप्रन्थाः म. १७ दित्येव कीर्त्यते। विप्रा वेदाश्च यज्ञाश्च यस्मादोताः परस्परम् । चिहिता विष्णुना तेन विष्णुरोमिति कीर्तितः। ओतमस्मिन्निदं सर्वमिति चोक्तः स ओमिति । तस्मादोमिति यज्ञादीन्प्रवर्तन्ते हि वैदिकाः । अनोंकृतं ह्यासुरं स्वायत्तस्मादोंकृतं त्वपि । ॐकारार्थ- हरेः सम्यगज्ञानादासुरं भवेत् । फलं त्वनभिसन्धाय तब्रह्म स्यान्ममास्पदम् । इति यत्क्रियते कर्म तन्नामाऽतो जनार्दनः । अभिसन्धितं हि तत्प्रोक्तं ततं वा स्वगुणैः सदे'त्यादि च ॥२३--२८॥ 'मयं प्रधानमुद्दिष्टं स्वरूपं कार्यमेव चेति शब्दनिर्णये । शास्त्रविहित- मपि भगवच्छ्रद्धाविहीनमसदेवेति वक्ष्यति । अश्रद्धया हुतमिति । भगवच्छ्रद्धाविरहितत्वादेव चाशास्त्रविहितं भवति । 'विष्णुभक्ति- विधानार्थ सर्व शास्त्रं प्रवर्तत' इति पैङ्गिश्रुतिः ॥३॥ स्थिराः स्थिरगुणा घृतादयः । कदादीनामप्यारोग्यरसाद्यर्थत्वेन सात्विकत्वमेव । रस्यादीनामपि राजसत्यमनारोग्यादिहेतुत्वे । 'दुःखशोकामयप्रदा' इत्युक्तेः । सत्वं साधुभावः । भवति हि सोऽपि शुच्यन्नात् । 'हृद्यं पश्चान्मनोहारि प्रियं तत्कालसौख्यदम् । सुखं तु दीर्घसुखदं रस्यमभ्याससौख्यदमि'ति शब्दनिर्णये ॥८॥ रूक्षं नीरसं तीक्ष्णं सर्पपादि ॥९॥ 'यामान्तरितपाकं तु यातयाममितीर्यते । क्वचिच गतसारं स्थानियम्यं यातमस्य यदिति च । पूर्व स्वादु पश्चादन्यथा- जातं गतरसम् । 'शुद्धभागवतानां तु स्वभावापेक्षयैव तु । स्वादुत्वादि विजानीयात्पदार्थानां न चान्यथेति सूदशास्त्रे ॥१०॥ 'यागात्तु राजसात्स्वर्गः साङ्कल्पिक उदाहृतः । लोकः स दीनदेवानां सनानां वासवादिभिः। विष्णावश्रद्धयाऽयोग्यकामाचैषां पुनर्भवेत् । नरकं च विना यज्ञ राजसं नरलोकगाः । निपिवं कर्म कुर्युवेदीयुस्ते नरकं ध्रुवम् । कदाचित्सात्विकाः कुर्युः कर्म राजसतामसम् । अन्येऽन्यच्च तथाप्येषां स्थितिः स्वाभाविकी पुनः । खं खं कर्म तु सर्वेषां सदैव ·अ. १८ लो. १०] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः १७३ स्थान्महत्फलम् । अन्यदल्पफलं चैव वाहुल्यं तेषु लक्षणमिति पाझे ॥ ॥४॥ मौनं मननम् ॥१६॥ युक्तैर्भगवदर्पणादियुक्तः । युक्तैरिति दानादिपु सर्वत्र समम् ॥ १७ ॥ सत्सम्बन्धित्वादेव कर्मादि सत् । ॐतत्सदितिनाम्नां विष्णौ प्रसिद्धत्वात् । 'सवत्यनोंकृतं ब्रह्म परस्ताव विशीर्यते' । 'अनोंकृतमासुरं कर्मे ति श्रुतेरनोंकृतस्यासुरत्वप्रसिद्धः । 'अनर्थज्ञोदितो मन्त्री निरर्थस्वाति मानतः । यन्मन्त्रस्तेन कथितो मन्त्रार्थो ज्ञेय एव तदिति पैङ्गिश्रुतेश्च। तदर्थत्वेन फलानभिसन्धि- पूर्वककर्मण एव सात्विकत्वाच । तद्भक्त्या तत्स्मरणपूर्वकमेव कर्म सदन्यदसदेवेति भावः ॥२३॥ राजसस्थाप्यसदन्तर्भाव एव । विष्णुश्रद्धारहितत्वात् । 'सात्विक मोक्षदं कर्म राजसं सृतिदुःखदम् । तामसं पातदं ज्ञेयं तत्कुर्यात्कर्म वैष्णवमित्याग्नेये ॥२८॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये सप्तदशोऽध्यायः ॥१७॥ ॥ हरिः ॐ॥ सर्वाध्यायोक्तवर्मस्य समासतो निर्णयात्मकोs- नुक्तत्रगुण्यवादी चायम् । मनीपिण इत्युक्तत्वात्तेऽप्यनिन्द्याः। अत- स्त्याज्यं दोपवदित्यस्यार्थः 'सङ्गं त्यक्त्वा फलं चेति ॥३॥ द्रव्य- यज्ञादीनां मध्ये स्वोचितो यज्ञो विद्यादानादिषु खोचितं दानं स्रोचितं तपश्च सर्वाश्रमिभिरन्यैश्च कार्यमेवेत्यर्थः। विष्णुनाम स्वाध्यायोऽन्त्यानां सत्योपवासादि तपश्च ॥ ५॥ सङ्गफलत्यागमृते स्वरूपत्यागः कार्य इति मिथ्याज्ञानाख्यमोहान् । 'स्वयज्ञादीपरित्यज्य निरयं यान्त्यसंशयमिति पाने ॥७॥ मोहं विना दृष्टदुःखमित्येव । दुःखशब्देन केवलं मानसम् । कायक्लेशस पृथगुक्तेः । 'दुःखं तु मानसं ज्ञेयमायासो बाह्य उच्यते । विशेषस विवक्षायामन्यथा सर्वमेव विति शब्दनिर्णये ॥ ८॥ 'न द्वेष्टयकुशलं कर्म केवलं दृष्ट- दुःखदम् । जन्मान्तरकृते पुण्ये न सजेत्सात्विकश्चले। यः सम्यक्त- ॥ ॥ .

·श्री सर्वमूलपन्थाः [अ.१८ त्वविद्विष्णोस्तदर्पणधियैव तु । फलेच्छावर्जितः ॥१०॥ तस्य कर्म बन्धाय नो भवेत् । बहुलं चेदल्पदोपं यावदेवापरोक्षदृगिति च । अन्येषामिष्टम् । अस्य तु त्यागित्वादेव नेष्टम् । 'ज्ञानादेर्मोक्ष- भोग्याच नान्यत्स्यात्कर्मणः फलम् । त्यागिनस्तत्वसंवेचुरन्येषां तहते फलमि ति च । केवलकाम्यकर्मणां परापेक्षयाप्यकरणमित्येतावां- स्त्यागात्संन्यासस्य विशेप इत्यत्यागिनां प्रतियोगित्वेन न्यासिन उक्ताः । त्यागित्वं तेपामपि ह्यस्ति । 'परेच्छयापि ये काम्यं कर्म कुर्युनं तु कचित् । न्यासिनो नाम तेऽन्येभ्यः फलत्यागिभ्य उत्तमा' इति च ॥१२॥ 'कथितं परमं साङ्ख्यं कपिलाख्येन विष्णुना । सेश्वरं वैदिकं साक्षाज्ञयमन्यदवैदिकमिति च । अधिष्ठानं शरीरादि ॥ ॥ १३--१४ ॥ 'स्वातन्त्र्यमीश्वरे वेत्ति नैवात्मनि कदाचन । ईश्वराधीनमेवात्मन्स्वातन्त्र्यं तु जडान्प्रति । तारतम्येन लक्ष्म्यादै- जीवान्प्रति च सर्वशः। यस्तदर्थ समुत्पन्नो यथा रुद्रो यथा यमः । हत्वाऽपि स इमांल्लोकान हन्ति न निबध्यते । अज्ञस्तदर्थ जातोऽपि- वध्यते दैत्यवद्धवम् । अपरोक्षङ्ग जातो यस्तदर्थ मुक्तिगं सुखम् । हसेत्तस्य परोक्षज्ञः किश्चिदोपेण लिप्यत' इति च । अस्वातन्त्र्य- ज्ञानाद्धन्मीति भावोऽज्यस्य नास्तीति न हन्ति अन्यस्य भावोऽस्तीति विशेषः । बुद्धिर्यस्य न लिप्यत इति । रागान हन्ति किन्तु धर्मवुया । 'स्वातन्त्र्यं मन्यमानस्य रागाद्धर्म च कुर्वतः । तनिमित्तस्तु दोप: स्थाद्गुणस्तु स्यात्स्वकर्मज' इति च । 'सम्प्रेरयतुरीशस्य कर्मस्खखिल- चेतना । ज्ञातज्ञेयज्ञानरूपा प्रेरणा सा स एव यत् । स्वरूपेणैव नित्या सा विशेषात्मतया भवेत् । विशेपोऽपि स्वरूपेण नित्यश्च स्याद्विशेषतः । स्वनिर्वाहकता यस्मानानवस्था विशिष्टवत् । विशेष्यस्य विशिष्टस्याप्य- मेदेऽप्यविवादिनि । विशेपोऽस्त्येव नात्रास्ति धनवस्था कदाचन । ज्ञातुरन्योऽहमिति तु कस्याप्यनुभवो न हि । अस्मि ज्ञातवाहमिति .

·ग्लो २१] १ श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः १७५ भेदस्तस्मात्तयोः कुतः । पश्यामीति विशेपोऽयमिदानी मे समुत्थितः । इत्याद्यनुभवाद्भेदो न विशेष्यविशिष्टयोः। विशेषणं तु द्विविधं विशे- पाख्यं तथेतरत । विशेषमणयेयेन प्रोक्तं तेन विशेषणम् । विशेपोऽपि- विशेषस्य स्वस्यैव गमको भवेदित्यादि तत्वविवेके ॥ १७॥ सडग्रहः पञ्चकारणानां सडक्षेपः। अधिष्ठानस्य करणेऽन्तर्भावात् । दैवशब्दो- दितेश्वरस्यैव मुख्यकर्तृत्वात्स्वतन्त्रास्वतन्त्रकोः कर्तृशब्देनयोक्ते- विध्यम् । कर्म चेष्टा ॥१८॥ एवं गुणसवयाने परमसाङ्खयशास्त्रे ॥१९॥ 'अस्तित्वातनामभ्यः सर्वजीवेभ्य एव च । मुक्तेभ्योऽपिपृथक्त्वेन विष्णोः सगस्य च । ऐक्येन च स्वरूपाणां प्रादुर्भागादिकात्मनाम् । तारतम्येन जीवानां भेदेनैर परस्परम् । जडेभ्यश्चेर जीवाना जडानां च परस्परम् । तेभ्यो विष्णोश्च सम्यक्तल्लक्षणज्ञानपूर्वकम् । ज्ञानं सात्विकमुद्दिष्टं यत्साक्षान्मोक्षकारणम् ॥ २० ॥ विष्णोरन्यस्य याथा- र्थ्यज्ञानं राजसमुच्यते । यदि विष्णुं न जानाति यदि का मिश्रतत्व- वित् ।। अन्यथाकरणीयत्वात्कार्याख्यं जीवमेव यः । अकार्य ब्रह्म जानाति स एवासिलमित्यपि । एकजीवपरिज्ञानात्कृत्स्नज्ञोऽस्मीति मन्यते । युक्तिविज्ञानराहित्यात्स्वपक्षस्याप्ययुक्ततः। अयुक्ततामेव गुणं मन्यते चाल्पदर्शनः । अतत्त्वार्थ जगते तत्वार्थज्ञानवर्जनात् । स मुस्यतामसज्ञानीत्येकैकेनापि किं पुनः। सपरेतैर्विशेपश्च युक्तः पापत- माधिक' इति पाझे। पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानमित्यस्य व्याख्या नाना- भावानित्यादि । सांगतमेकमीश्वरं न जानातीत्येतावतैव राजसत्वम् । एकस्य कृत्स्नमज्ज्ञानमेव तामसम् । मुक्तत्वादिरूपेणान्यथाकरणीयत्वा- पराधीनत्वेनाल्पस्य जीवस्य स्वातन्न्यादिगुणपूर्णत्वात्कृत्स्नेन ब्रह्मणे- क्यज्ञानं च महातामसम् । किं पुनस्तावन्मानं सर्पमिति ज्ञानम् । किं पुनस्तत्राप्येकजीवादन्यत्किमपि नास्तीत्यहेतुकं ज्ञानं सर्वमपि तामसम् । किमु तदेवोक्तलक्षणम् । अतत्वार्थवत्सदसलक्षण्याद्यन्यथार्थकल्पना- ·श्री सर्वमूलग्रन्थाः [अ. १८ युक्तमेव तामसम् । किमु तदेवोक्तविशेषणैर्युक्तम् । प्रायोऽल्पज्ञानमपि तामसम् । अज्ञानबहुलत्वारिकम तदेवोक्तमिथ्याज्ञानवहुलमित्यपुन- रुक्तिः । एकस्मिन्सर्वज्ञानं कार्य जीवे पूर्ण ब्रह्मेति सक्तं ज्ञानं नियुक्तिकं च। अतत्वार्थकल्पनायुक्तं अल्पज्ञानं च पृथक्पृथक्तामसानीति वा । मायावादे त्वेतानि समस्तानि । अन्यत्रापि त्यहैतुकत्यादिकं विरुद्ध- वादेषु समं सर्वेषु ॥२१-२२॥ 'मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्म- चेतसे'त्युक्तत्वात् 'ये मे मतं' 'ये त्वेतदिति च तस्य मोक्षसाधनस्या- करणे प्रत्यवायस्य चोक्तेभगवदर्पितत्वेन सर्वकर्मकरणं तस्य विष्णोः सर्वपरमत्वज्ञानं च नियतमेवेति ज्ञायते । अध्यात्मचेतसेत्युक्तत्वात्त- स्वरूपयाथार्थ्यज्ञानादि । 'ये तु सर्वाणि कर्माणी'त्येतमिच्छलोकेऽध्या- त्मचेतस्त्वस्य मत्पराः अनन्येनैव योगेन ध्यायन्त इति व्याख्या- तत्वात् । एवं सर्वमपि भगवद्भक्तियुक्तमेव सात्विकम् ॥ २३ ॥ सर्वस्य भगवदधीनत्वज्ञानादेवानहंवादी ॥२६॥ 'भगवद्भक्तिसाम- र्थ्यात्प्रकृष्टो नः कृतो हि यः । स प्राकृतो दीर्घसूत्री कुर्यां पश्चादिति स्मरनिति शब्दतत्त्वे । प्राप्तकालस्य कर्मणो दीर्घकालेनैव कृति सूच- यन्दीर्घसूत्रीत्यर्थः। 'अलसो दीर्घसूत्री च सत्वयुक्तामसो मतः । अयुक्तो राजसः स्तब्धः प्राकृतो नैतिकः शठः। एककेनैव दोपेण प्रोक्तस्तामसतामसः। दुर्नरत्वं च तिर्यक्त्वं तमचैतत्फलं क्रमादिति च ॥२८॥ 'किञ्चिद्यथावद्धर्मादीनयथावच्च पश्यति । यया युद्धा राजसी सा मिथ्यादृक्त्वेव तामसी'ति च । 'वैष्णवो भक्तियोगो यस्त- धुक्ता सात्विकी धृतिरिति च । विहितविपर्यवेत्यव्यभिचारिणी। स्वप्नं भयमित्यादि सर्वनिपिद्धोपलक्षणं । 'तत्तत्सात्विकमेव स्थायद्य- वृद्धाः प्रचक्षते । निन्दन्ति तामसं तत्तद्राजसं तदुपेक्षितमिति भागवते । 'महात्मानम्तु मां पार्थ । 'अमयं सत्यसंशुद्धिरित्यादिना वृद्धायोक्ताः ॥३०-३५ ।। 'विष्णोः प्रसादात्समनाप्रसादात्यात्विकं मुखमिति ·टो. ४.] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णयः पाझे ॥३७॥ सत्वं जीवजातम् । मुक्तानां गुणातीतत्वात्पृथिव्यां दिवि देवेषु चेति शेषः । 'यथेष्टं सञ्चरन्तोऽपि मुक्ता भूम्यादिगा न तु। ग्रामस्था अपि न ग्राम्या वैलक्षण्याद्धि सजनाः। नराधमा- स्तामसेफ सात्विकास्तत्र राजसाः। दैत्यभृत्या महादैत्या मुख्यतामस- तामसाः। राजसास्तु नरास्तत्र विप्रा राजससात्विकाः । तत्रस्थ शुद्धसत्वास्तु परहंसाः प्रकीर्तिताः । हंसो वहूदः कुटिजो वनस्थो नैष्ठिको गृही। क्रमाद्रजोऽधिका बाह्यं कर्मपामधिकं यतः । धर्माः परमहंसानां ब्राह्मा एव शमादिकाः । देवादेः कर्मवाहुल्यं न लिङ्गं रजसः क्वचित् । नहि विष्णोश्वलेतेपां मनः कर्मकृतामपि । अन्येषां चलचित्तत्वात्प्रायः स्यात्कर्म राजसम् । यदि तत्स्मारक विष्णोविद्यात्सात्विकमेव तु । धर्मार्थहिंसनाग्निश्च विशेपो ब्रह्मचारि- णः । पैतृकं चापि यतितो दारास्तु गृहिणस्ततः। असङ्गो ग्राम्यसं- त्यागः पश्चहिंसा गृहस्थतः। वनस्थस्य विशेपोऽयं सर्वामितरत्सम- मिति च । सात्विकाः स्वल्परजसः क्षत्रियाः सत्वराजसाः। वैश्याः शू द्रा अतिस्वल्पसत्वाधिक्येन तामसाः। ये तु भागवता वर्णास्तेषां भेदोऽयमीरितः। सत्वाधिकः पुल्कसोऽपि यस्तु भागवतः सदा । विद्यमात्रा विष्णोर्ये सर्वाधिक्ये ससंशयाः । अन्याधिक्यं न मन्यन्ते श्रीशाद्राजसतामसाः । अज्ञा विष्णौ द्वेषहीनाः सर्वे राजसतामसाः । पितृ- गन्धर्वपूर्वाश्च मुनयो देवता इति । सात्विकास्त्रिविधास्तत्र श्रेष्ठा एवोत्तरो- त्तराः। देवा इन्द्रो विरिश्चाद्या इति त्रेधैव देवताः। क्रमोत्तराः शिवो वाणी ब्रह्मा चैवोत्तरोत्तराः । सत्वसत्वमहासत्वसूक्ष्मसत्वचतुर्मुखः। यस्माद्या- वद्विमुक्तिः स्यान्मुक्तावेवं सुखक्रम' इति च । विष्णौ किञ्चित्प्रीतियुक्ता- तामसमध्ये सात्विका नराधमा इत्यर्थः । राजसानां मध्ये सात्विका एवं भागवता विप्रादयः। राजसस्थ सात्विकेष्वेव शुद्धसात्विकाः किञ्चिद्रजो- युक्तसात्विकाः समरजोयुक्तसात्विका: सत्वात्किञ्चिदूनतमोयुक्तसात्विका ।

·१७८ [अ. १८ + श्री सर्वमूलप्रन्या इति वर्णभेदः। सत्वप्रधानत्वादेतानारभ्योत्तरोत्तरं सर्वेऽपि मोक्ष- योग्याः। सत्वात्सञ्जायते ज्ञानमित्यादेः। 'सत्वाधिको मोक्षयोग्यो योग्योऽन्धतमसस्तथा । तम उत्तरो रजोभूयान्त्समो वा सृतिपात्रक' इति ॥४०॥ 'शमो दमस्तपः शौच क्षान्तिरार्जवमेव च । ज्ञान-विज्ञान- मास्तिक्यं विप्रकर्म स्वभावजम् । एते गुणाः किञ्चिदना विप्रात्क्षत्रिय एव च । अधिका वा ब्राह्मणेभ्यः केपुचिच्चक्रवर्तिपु। ऋपयस्त्वेव विज्ञेयाः कार्तवीर्यादयो नृपाः । शौर्य तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्य- पलायनम् । दानमीश्वरभावश्च क्षत्रियेऽन्ये गुणा अपि । क्षत्रियोनब्रह्म- गुणो वैश्यः कृष्यादिजीवनः । तत ऊनः शमाद्यर्यः शुश्रूपुः शूद्र उच्यते । अधिकाश्चेद्गुणाः शूद्रे ब्राह्मणादिः स उच्यते । ब्राह्मणोऽप्यल्पगुणका शूद्र एवेति कीर्तितः । नरोऽपि यो देवगुणो देवो ज्ञेयो नृतां गत' इति च । 'स्वकर्मणा तमभ्यय'ति वचनात्क्षत्रियादिष्वपि शमायनुवृत्ति- ज्ञायते । न हि शमादिकं विना तस्याभितोऽर्चनं भवति । सम्यक्- शमादिभिरर्चनं ह्यभ्यर्चनम् । न च शमादीन्विना सिद्धिं विन्दति । 'यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमित्युक्तत्वाच । 'शमो मनिष्ठता बुद्धे- दम इन्द्रियनिग्रह' इति भागवते । न क्षत्रियादिभिरपि शौचतपः- शमादिमिनिर्भवितव्यमिति तत्तद्धर्मेपूच्यते । युक्ता होतैः सर्वगुणे- जनकतुलाधारादयः। अतो युद्धेऽपलायनमैश्वर्य च क्षत्रियस्य विशेष- गुणा । तौ च कृप्यादयो जीवनार्थ शुश्रूषा याजनं जीवनाथ प्रतिग्रहश्चेत्येत एवान्येषां परधर्माः । 'शौर्य तेजो धृतिर्दाक्ष्यं दानं च क्षत्रियऽधिकाः। तद्धीना ब्राह्मणे तम्मावश्ये शूद्रे ततोऽल्प- काः । अध्यापनं च शुश्रूषा जीवनार्थमृते सताम् । विप्रादिपु क्रमा- ज्जेयाः शूद्रस्याध्यापनं चिना । तम्माच्द्रोऽल्पशुश्रूपुः स्वभावाजीवनं विना । एने नैसर्गिका मावाः स्याद्भायोऽन्योऽपि कुत्रचित् । बलाद्वि- रुद्धमावस्तु हेयः सामाविकोऽपि यः। अनिसर्गोऽपि हि शुभो ·लो. ४३] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णय वर्धनीयः प्रयत्नतः । याजनैश्वर्यपूर्वास्तु नान्यैः कार्याः शुभा अपि । अपलायनं च शूद्राणां ब्रह्मक्षत्रार्थमिप्यत इति च । 'प्रसह्य वित्ताहरणं गारीरो दण्ड एव च । अशिष्याणां शासनं च तथैवार्थविनाशनम् । एप ईश्वरभाषः स्यान्न कार्यः क्षत्रियेतरैः । सर्वे विधर्मिणः शास्याः क्षत्रियैर्यत्नतः सदा । अङ्गाद्यहानिकृद्दण्डः शिष्येपु ब्राह्मणादिभिः । कार्यो देहेऽपि शिष्यश्च स्वामिना स्वेन वार्पितः । पुत्रानुजादयः सर्वे शिष्या एव निसर्गतः । गुरवश्चैव मित्राणि सखिसब्रह्मचारिणः । सम्बन्धिनश्च सर्वेऽपि तचद्योग्यतयाऽखिलः। शिक्षणीयेपु भावेषु शिक्षणीयाः प्रयत्नतः । उन्मादे वैर्वा ताडनं न गुरोः क्वचित् । पापं चरन्तस्त्वन्येऽपि सर्वे दृष्टिपथं गताः । शक्तितो वारणीयाः स्युदेशकालानुसारतः । तदुत्तमविरोद्धारः संत्याज्या गुरखोऽपि तु । यथाशक्त्यनुशास्यैव कालतोऽपि न चेच्छुभाः । विष्णौ परमभक्तस्तु न त्याज्यः शास्य एव च । शिक्षयंश्च गुरूञ्छिप्यो गुरुवन्नैव शिक्षयेत् । महान्तो नानुशास्याश्च विरुद्धाचरिता अपि । यदि च स्वाधिकानां ते 'विरोधं नैव कुर्वत' इत्यादि च । 'आपत्सु विप्रः क्षात्रं तु विशां का धर्ममाचरेत् । क्षात्रासिद्धौ न शूद्रस्तु विप्रक्षत्रिययोः कचित् । क्षत्रियो ब्राह्ममापत्सु तदापत्सु विशामपि । क्षत्रियो विप्रधर्मोऽपि नैव भैक्ष्यप्रतिग्रही । वैश्य आपत्सु शौद्रं तु धर्ममेकं न चापरम् । शूद्र आपत्सु विड्धर्मा तदापत्सु च कारकः । शूद्रस्तु वैश्यधर्माऽपि नैव वेदाक्षरो भवेत् । अत्यापदि क्षत्रियोऽपि पादशुश्रूपणं विना । गौद्र- धर्म चरन्विप्रक्षत्रियेपु न दुष्यति । येषु कर्मसु यान्यः स्यात्स्वामि- नापि न याचिता । शौद्राण्यपि स्वधर्मत्वे क्षत्रियस्थापदो यदि । आत्मनवेदलाधिक्यं सानुबन्धादपि प्रभोः। धर्मार्थ सेवतो विप्र- धर्मादिकाद्वरः । प्रभुणा याच्यवृत्तिस्तु विशेषेणापि धर्मभाक् । वाहो- चलाधिको यः स्यात्क्षत्रियो विद्ययाऽधिकः । विप्रो भागवती चैती 23 ·१८० श्री सर्वमूलमन्थाः [अ. १८ सेशा लोकास्तयोरिम' इत्यादि व्यासस्मृतौ ।। ४२-४८॥ नैष्कर्म्य- सिद्धिं अनिष्टसर्वकर्मनाशाख्यसिद्धिम् ॥ १९॥ वक्ष्यमाणप्रकारेण वर्तमानस्तदनन्तरं नैष्कर्म्यसिद्धि प्राप्तो भूत्वा ब्रह्माख्याया महालक्ष्म्याः सकाशं यथाऽऽमोति तथा निवोध । 'मम योनिमहद्ब्रह्म ।' 'ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहमित्युक्तत्वात् । 'ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मे'त्युक्त्वा मद्भक्ति लभते परामिति वक्ष्यमाणत्वाच्च । 'सर्वपापक्षयादेहं त्यक्त्या देवान् क्रमाद्रजन् । प्राप्य लक्ष्मी तत्प्रसादात्पुनः स्वृद्धा हरौ यदा। भक्ति- स्तया पुनज्ञाने स्वृद्धे विष्णु प्रपद्यते । अपरोक्षदृशो विष्णोः शरीरेऽपि सतः पुरा । त्यक्तदेहादिकस्यापि यावद्विष्णुं प्रपद्यते । तावद्गुणा विवर्धन्ते स्थिताः स्युः प्राप्य केशवमिति महावाराहे ॥५०॥ विमुच्य. निर्ममः शान्तो नैष्कम्यसिद्धि प्राप्तो भूत्वा ब्रह्माणि भूयाय भवतीत्यर्थः ॥५३॥ विहितानि सर्वकर्माप्यपि मद्यपाश्रयो भूत्वा सदा कुर्वाणः । न हि यथेष्टचरणे तात्पर्यमत्र । तथासति विहितकरणेऽपि समत्वात् मामनुस्मर युध्य च। ततः स्वधर्म कीर्ति चेत्यादिप्रस्तुतविरोधः। अपिशब्दस्त्वेकमपि कर्मातदाश्रयेण न कार्यमित्यर्थे ।। ५६ ।। भगव. संश्रितस्य त्रैविद्यस्य च मनसैव विशेप इत्याह । चेतसा सर्वकर्माणीति । स एव सर्वस्मात्परम इति भावोऽस्येति मत्परः । तत्र चित्तवृत्तिनिरो- धोऽपि । बुद्धियोगः प्रत्याहारादिः ॥५७॥ प्रकृतिरीश्वरेच्छा । प्रकृतिर्वासनेत्येव तवेच्छाऽनन्त कथ्यत' इति वचनात् । एषा तु. प्रकृत्यैव च कर्माणीत्यादिप्वपि युज्यते । तस्या एव हि मुख्यतो नियोक्त्वृत्वम् । स्वभावकादिभिर्वद्धा । तदेवाह । ईश्वरः सर्वभूताना मिति ॥५९॥ 'निश्चितार्थः स तु ज्ञेयो यत्रात्मैव परोक्षतः । उच्यते विष्णुना यद्वत्तद्ब्रह्येत्यादि कथ्यत' इति शब्दनिर्णये । मन्मना इत्युप- संहाराच ।। ६१ ॥ शाश्वतं स्थानं चैकुण्ठादि । 'श्रीरेव लोकरूपेण विष्णोस्तिष्ठति सर्वदा। अतो हि वैष्णवा लोका नित्यास्ते चेतना ·श्लो ४४] २. श्री गीतातात्पर्यनिर्णय १८१ . + अपी'त्याग्नेये। 'न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्वं चेत्यायुक्तम् ॥६२॥ तत्वसारकथनं द्वाविमौ पुरुषावित्यत्रैवोपसंहृतम् । तत्त्वप्रशंसार्थमेव • तद्बुद्धिप्रशंसा कृता । अत्र तु साधनसारोपसंहारः सर्वगुह्यतममिति । मन्मना इत्यादेः पूर्वमेवोक्तत्वाद्य इति । अर्थतस्त्वत्रापि विष्ण्वा- धिक्यमेवोक्तं भवति ॥ ६४ ॥ अन्यसर्वधर्मान्परित्यज्येत्युक्तशेपत्वेन सर्वधर्मानितिवचनम् । मामेकं शरणं व्रजेत्यपि । मन्मना इत्याधुक्त- निगमनात्मना तयाख्यानम् । 'सर्वोत्तमत्वविज्ञानपूर्व तत्र मनः सदा। सर्वाधिकप्रेमयुक्तं सर्वस्यात्र समर्पणम् । अखण्डा त्रिविधा पूजा तद्रत्यैव स्वभावतः । रक्षतीत्येव विश्वासस्तदीयोऽहमिति स्मृतिः। शरणागति- रेसा स्थाद्विप्णौ मोक्षफलप्रदे'ति महाविष्णुपुराणे। अनादिजन्मकृत- सर्वपापेभ्यः । अत्र प्राप्त्यभावात् । धर्मपरित्यागे पापपरित्यागस कैमुत्येनैव सिद्धत्वात् ।। ६६ ।। अतपस्कायैव न वाच्यम् । अशुभपवे पुनश्चेति दोपाधिक्यमशुश्रूपोर्दर्शयितुं चशब्दः । एवमभक्ताय कदापि न वाच्यम् । कदाचिदल्पतपसोऽल्पशुश्रूषोरपि भक्त्याधिक्ये वाच्यं भवतीति कदाचनेतिशेपः। अभक्ताच न वाच्यमसूयोरिति तत्रापि चशब्दः 'समुच्चये तथाधिक्ये न्यूनत्वे चः प्रयुज्यत' इति शब्दनिर्णये। 'अभक्तादपि पापः स्यादर युदर्दोषदृग्यत' इति च पाझे ।। ६७ ॥ सोऽपि मुक्तः। न च तस्मान्मनुप्येष्वित्युक्तेश्च मुक्तानां महत्तारतम्यं ज्ञायते । मनुप्येप्विति विशेषणात्तत्रापि देवानामाधिक्यं च । 'मुक्ति- ज्ञात्वाऽपि विष्णुं स्थाच्छास्त्रं श्रुत्वा ततोऽधिकम् । मुक्तौ सुखं तत्पठत- स्ततोऽप्यधिकमिप्यते । व्याख्यातुस्तु समं मुक्तौ सुसं नान्यस्य कस्य- चित् । ततोऽधिकं तु देवानां मुख्यव्याख्याकृतो यत' इति च ।। ॥६७-७१ ॥ यथेच्छसि तथा कुर्वित्याक्षेपपरिहाराय करिष्ये वचनं तत्यनुसरति भगवन्तम् ॥ ७३ ॥६॥ नमस्ते वासुदेवाय प्रेयसां मे प्रियोत्तम । समस्तगुणसम्पूर्ण निर्दोषानन्ददायिने ॥ यस्य त्रीण्यु- .

·१८२ श्री सर्वमूलप्रन्याः . [अ. १८ दितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं बट्तदर्शतमित्थमेव निहित देवस्य भर्गो महत् । वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षों द्वितीयं वपु- मध्वो यत्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशचे ॥ निःशेपदोप- रहित कल्याणाशेपसद्गुण । भूतिस्वयम्भुशादिवन्धं त्वां नौमि मे प्रियम्।। इति श्रीमदानन्दतीर्थभंगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीता- तात्पर्यनिर्णयेऽष्टादशोऽध्यायः ।।१८॥ ॥ ॥ ॥ श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयः समासः ॥ RATIYA IBOMEAY-7 BHA, MAR