·WASNMRAJMER श्री नमो गणेशाय । धर्मरत्ने कालविवेक भिरती af तुम्त का प्रथमोऽध्यायः। FAMIONAIRAMANANE त्रिभुवनभवनस्थाप्रलयविधानेषु मूर्तिभेदेन । विधिविष्णरुद्रनामपुरुष: कालो नमस्तस्मै * मापदाचीनयी मनी मुह- मधुनतं धियतिर्वितन्यते । प्रधुञ्चता बौमधुसूदनेन सन- समाहते कालविवेकसंग्रह। অনানিলিয়ন বিৰিনালাম মুনিলাজালকল মানমজল माचरम् शिष्यमा अन्य स्वाभिधवप्रपोजनसम्बन्ध प्रदर्शयन् असा कात् समुद्दिशति त्रिभुवन इत्यादि। पाभिधेयः कालविवेकः प्रयोजना कालनिर्णयाबीनयधाविडिस- राजकत कानन्यच्या खमिवादि। अतएव- गणिताजज्ञायते काखी यत्र सिहनि देवताः । वरमेकाशिः काले नाकारी बचकोटयं इति खरनि । हत्य अन्नन सा शायापकमायः । श्रीकार्य विभुवनेदादि । विभुवनामा बिजगा भवन मुष्टिः या स्थिति: पालन- - ·कालविवेके काल: कैश्चिदबुद्धः कश्चित् सन्तिश्च वचननिबद्धः । इति मन्दमतोनामपि सुबोधकरणी मया क्रियते ॥* मिति यावत् प्रलयो ध्वंस: तेषां विधानेषु तद्रूप कार्यविधानेषु यो मूर्ति भेदः स्तिः शरीर तस्य भेदः विभिनवं तेन मूर्तिभेदेन विधि मा हिरण्यगर्भायः, विश्णुः प्रसिधः, रुद्र संहार: शिव इति नाम यस्य तादृशः यः पुरुषः परमपुरुषः कालः महाकाल स्वरूप अमादीनो कालखरूपत्वमा प्रधागड पुराणं ३२ अध्याये । ब्रह्मा विहाक ज्ञश्च कालस्यैव कलास्वयः सञ्चदे व हि कालेषु चतुर्मति महेश्वरः ।। काल. मुजवि भूतानि पुन: संहरति क्रमान् । इत्यादि। एवं स काली भगवान् देवर्षिपिट दानवान् पुनः पुनः संहरते सृजने च पुनः पुनः ॥ विषापुराणच-अनादिर्भगवान् काली नान्तोऽस्य विज विद्यते। अविचिन्नास्ततस्ते ते स्वर्गस्थित्यन्त संयमाः । गुणसार्य ततलस्मिन् पृथक् पुसि व्यवस्थिते । कालस्वरूपं रूपं तहिशीमैत्रय वर्तते। इत्यायभिधाय ना भूबास्य जगती विसृष्टौ संप्रवर्तते। मुष्टच पात्यनुयुगं यावत्कस्पविकम्पना। सत्त्वभुभगवान् विषारप्रमेयपराक्रमः । तमो की च कल्पान्ते रुद्ररूपी जनाईमः । हतीयाध्याये। -सको कालखरूपाय नमः नमस्कारीऽस्तु । काल: कैथिदिति। विदिति निबन्धकारैः कालः कर्मणां काल : ख निबन्धे मोकः चिनिबन्धकारैश सहितः सपेदीत: उभयचापि सम्पमापति भव- नीति वनितम्। वचननिबहः वचनेन मनुवाक्यानुसार निबद्धः विहारक्रमेशीका सन्दरूपः मन्दमतीनां मुखांनामपि मया सुबोधनी अबोधनः समोधनः शियन सन्द नोध्यः क्रियत इत्यर्थः ।

·प्रथमोऽध्यायः ।
अथ विवेचनम् । कालाधीनत्वात् विधिनिषेधानाम् ।
तदाह व्यासः ।
तिथिनक्षत्रवारादिक
विहितं वा निषिद
ननु विविता एव ज्योति.लावण, प्रतिपदादिद
नक्षत्रादिकञ्च निर्णयार्थवादेव तस्य । अतएव पठन्ति ।
वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः
कालानुपूर्जा विहिताश्च यज्ञाः ।
तस्मादिदं कालविधानशास्त्र
यो ज्योतिषं वेद स वेद वेदम् ॥
यथा शिखा मयूराणां नागानां मण्यो यथा ।
तहहेदाङ्गशास्त्राणां गणितं मूईि संस्थितम् ॥णा
* तिथिनक्षत्रवारादीति। कालविभागेषु कालविशेषु विहितं निषि वा तिथि-
नक्षत्र वारादि यी जनः सदा पालयन् पालयति विहितं करोति निषिइं नाचरति स
विदिई खगं ब्रजेत् गच्छेत् । वारादि इत्यत्र आदिपादन योगादीनां ग्रहणम् ।
+ नन्दित्यादि। तस्य दर्शन कस्य तिथिम्वरूपस्य नक्षत्रादिकस्य च निर्णयार्थत्वादेव
प्रतिपदादिदमस कालाम्वरूपस्तिथिनक्षत्रादिक ज्योति:शस्त्रेण इत्य य: । विविती निर्यात
एच। विविता: विचधानी रूपम् ।
पातरवेति। यतएव ज्योतिःशास्वेण तिथ्याधी निर्माता अतएवेत्यर्थः ।
बंदा होति। हि यतो यज्ञार्थ वंदा अभितः सर्वतीभावेन प्रता: यज्ञाय
कालानुपूजां कालाधीना विक्षिताः वयात् यो जनः इर्द कालाभिधानं काल विधायक
जाति धीतिशास्त्र वेदानाति सजनी वेद वैदशास्त्र वेद जानाति इत्यर्थः ।
यथा शिखेति शिखा यथा मयूराणां मूर्थि संस्थिता एवं मण्यत्र सारा

·कालविवेक अप्रदीपा यथा राषिरनादित्यं यथा नमः । तथासांवत्सरी राजानमत्यन्व इवाध्वनि * मुहर्त्ततिथिनक्षत्राण्यतवश्वायनानि च । सर्वाणि व्याकुलानि स्युन स्थात् सांवत्सरो यदि शाखादिमासाच लोकप्रसिद्धाः, तत् किं विवेचनेन, सत्यम् अहोरात्रव्यापिनि तिथ्यादौ तत्कायासंशयः था डिडासादिना भूद्धि संस्थिताः तथा वेदाङ्गानां शास्त्राणां शिक्षाकलादिकाशास्त्रायां महि अये गणित ज्योति:शास्त्रं स्थितं परिगणितम् । * अप्रदीपा इति । प्रदीपरहिता राबियथा यथा वा बादित्यरहित भूयो नम भाका तथा असांवलरी ज्योतिरहितो राजा अध्वनि पघि इन्ध इव मति । चामर:-सांवत्सरी ज्योतिषिक: दैवज्ञ गया कावपि । + मुहर्त इति । मुहर्ततिथिनक्षत्राणि ऋतवः अयनानि च बाम व्या हा विफलानि च स्युः यदि सांवारी ज्योतिर्वित् न स्यात् न वर्तते । + वैशाखादिमासा इति। यादिपदेन ज्यादिवलीकमसिहा मरादिमाघीम खोकसिद्धाः विशाखानक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी वैशाखौ, सा चास्मिन् मासे बैशाख तथाच पुण्ययुत्ता पौर्णमासी पौषी, मासे तु युव सा नाना सभीष: साधावानी का परे । चकारात् तदृघटकदिनविण्यादयः समुच्चीयन्ते। 5: तत् किमिति । नत् तस्मात् वैशाखादिमासा लोकप्रसिद्धनान् विवेचन मासादिविवेचनेन किं प्रयोजन :खीकृत्य समाधने। प. सत्यमित्यादि। अहीरावच्यापिनि लिथ्यादौ यदा विधिकाराच्यापिनी दा तत्कासिंशयः। तत्तिधिनिमित्त कोपवासादिकायें अप्रायः संशयी नास्ति दिमायापमान उपवासादरहोरावसाध्यात्वा ।

·प्रथमोऽध्यायः। ५ तु दिनदयेऽपि तत्कार्यस्य सम्भवात्, कुत्र तक्रियेति । वैशा- खादिपदार्थश्चान्द्रः सौरो वेति सन्देहादस्ति विवेचनप्रयोजनम् । इयोरपि शास्त्रे निर्देशात् । तथाच पितामहः दर्शाद्दर्शश्चान्द्रः त्रिंशदिवसस्तु सावनो मासः । रविसंक्रान्तिः कचित् चिहं सौरोऽपि निगद्यते तज्ज्ञैः ॥ तथाच ब्रह्मसिद्धान्तः । चान्द्रः शुक्लादिदर्शान्तः सावनस्त्रिंशता दिनैः । एकराशौ रवेर्यावत् कालं मासः स भास्करः ॥ ननु तथाषाढ़ादिपदवाचनिरूपणं वृथा मासविशेषाणां जाति- भेदेनैव व्यवस्थितत्वात् । वृद्धिहासादिना तु इति । यदा तु तिथिई विकासवशात् दिनदयव्यापिनी तदा मस्तिथिनिमिनकका पी दिनईऽपि सम्भवात् + कुत्र तरिक्रयेति । किं पूर्वदिने किंवा परदिने तक्रिया तत्तत्तिथिनिमित्त- कर्मणः कञ्चता, सम्भवादित्यु पलक्षयं खण्डतिथौ अहोरात्र साध्योपवासाटेरसम्भवोऽपि + तथाचति । वैशाखादिमासादेशान्द्रत्वे सौरत्व प्रमाणं दर्शयति । दर्शादर्श इति। दीदनन्तरं शुक्ल प्रतिपदमारभ्य दर्शपयन्तं मासचान्द्रः मुख्य चान्द्र तथा 'aniadian चान्द्र: गुजादिदर्शान्तः सावनस्त्रिंशता दिनः । एकराशी रात्रिकाल मानः स भाकरः ॥ इति । शिदिवसः सावनः सौरसावन: रविसंक्रान्ति चिरं रविसंक्रान्ति चिह्नित राशिमोगावचिन्न तथाच एकराशिरविभीगावनिः कालः सौरमासः ।

·कालविवेक यथा पारस्करः। अमावस्यापरिच्छिन्त्री मासः स्याब्राह्मणस्य तु । संक्रान्तिपौर्णमासीभ्यां तथैव नृपवैश्ययोः ॥* अमावस्यान्तादुपक्रान्तस्तदन्तेनैव समाप्तश्चान्द्रो ब्राह्मणस्यैव । संक्रान्त्युपक्रमः संक्रान्त्यन्तरं यावत् सौरः क्षत्रियस्यैव । पौर्ण- मास्युपक्रान्तस्तदन्तेनैव समाम्यश्चान्द्रो वैश्यस्यैवेत्युक्तत्वात् । तथा कर्मभेदेनैव मासभेदव्यवस्था श्रूयते । KAN ननु तथाषाढ़ादिपदवाच्यनिरूपण मिति । आषादादिपद वाच्यस्य आषाढ़ादिषद- शक्यस्य चान्द्राषाढ़ादी आषादादिपदानां शत निरूपणं वृथा व्यथै मास विशेषागा जाति. भेदैनैव ब्राह्मणादिवर्णविशेषेणैव व्यवस्थितत्वानिय भितत्वात् । तथाच यदि जातिभेदन व्यवस्था स्यात् तदा ब्राह्मणस्यैव चान्द्रमासः न क्षचियादः, क्षत्रियस्यैव मौरमासः न. ब्राह्मणादः, वैश्यस्यैव गौण चान्द्रो मास: नान्यस्य एवं नियमः स्यात्, अपरश चन्द्र एव ब्राझगस्य न सौरादिः, सौर एव क्ष चि यस्य न चान्द्रादिः, गौण चान्द्र एव वैवस्व न मुरा- चान्द्र सौरादिः, एवमपि नियमः स्यात् विनिगमनाविरहात् । तथा सति अपादादिमदान साधारण्येन चान्द्राषाढ़ादौ सौरादौ वा शक्ति को कारी न घटत चान्द्रमौरादिमासान ब्राह्मणादिव विशेषनियन्निवत्वेन साधारण्ये शानियहासम्भवादित्यः । + अमावस्यान्तात् उपकान्त इति। शुक्ल प्रतिपदमारभ्य तदनन अमावस्यान्व समाप्तः शुक्ल प्रतिपदादिदर्शान्त एव चान्द्रः मुख्य चान्द्रः, ब्राह्मणस्यैव एनन् । + संक्रान्त्यु पक्रम इति । एक संक्रान्ते सत्तरकालमारस्य अपर कान्ति कालं यावा रव्ये कराशिभीगावच्छिन्न कालः सौरः, एतत् क्षचियस्यैव । ६ पौर्णमास्युपक्रान्त इति । पौर्णमास्या जई कषाप्रतिपद मारभ्य तदन्तेनैव समारः अपरपौर्णमासीपर्यन्त कालचान्द्रः गौण चान्द्रः, एतत् वैश्यस्य । तथा कर्मभेदनव इति। मासभेदैन मुन्य चान्द्र गौणचान्द्र मौरमामभेदैन ।

·प्रथमोऽध्यायः। ७ यथा पितामहः । आदिक* पिटकार्ये (१) च मासश्चान्द्रमसः स्मृतः । विवाहादौ स्मृतः सौरी यज्ञादौ सावनः स्मृतः (२) ॥ तथा पारस्करः । विवाहोत्सवयज्ञेषु सौरं मानं प्रशस्यते । पार्वण त्वष्टकाबाई चान्द्रमिष्टन्तथाब्दिके बा नैतत् अनयोरेव परस्परव्याहतत्वात्, ब्राह्मणस्य सकलकमखेवा- (१) पिकात्ये इति पाठान्तरम् (२) मतः इति पाठान्तरम् । अब्दे भवम् भाब्दिकं सपिण्डीकरणरूपम् । + पिट कार्य इति । एतत् पाब्दिकविशेषणम् आदिकरूपे सपिण्डीकरणरूपे पिट- काय मासचान्द्रः मुख्य वान्द्ररूपः अथवा भाब्दिके सपिण्डीकरी पिटकाये च समापन- विहितपाच गादी चकार: समुञ्चये चान्द्रमसी मास: मुख्य गौणरूपेण डिविधीऽत्र ग्राह्यः । तथाच पाब्दिकरूपे सपिण्डी करणे मुख्य चान्द्रमास: पिटकाय च कशापक्षविहितपावं की गौ चान्द्रमास: क्या पक्षविहितपार्वणस्य ब्रह्मपुराणोयत्वात् । + विवाहादाविति । आदिना अयनविहितचूड़ाद: रायुले खेन विहितया मानव- यज्ञादय ग्रहणम् । यज्ञादौ सावनः समृत इति । मन्त्राप्युपास्यान्यथ सावनेन इत्यादिविशेषोकिरन मानुकम् अन्धन तु अयनविहितपश्यागाभिप्रायेण समाधयम् । था विवाहोत्सवयोषु इति। विवाहरूपीसव कर्म। यजीऽत्र अयनादिविहित- पशुयागादिपरः। विवाहे सौरमामय सान्तु भाषादे धनधान्य भोगरहिता इत्यादिना सौराषाढादिगणानायां जयम् । नैतदिति । अनयीः नातिभेद कर्मभेदयोः परस्परव्याहतत्वात् परस्परविरुद्ध वात् विमा यति ·कालविवेक मावास्यापरिच्छिन्नमासविधानात् । विवाहादिषु यज्ञादिषु च तस्यैव प्राप्तः। विवाहादौ सौरमासस्य यन्नादौ सावनस्य च विधिन स्यात् ।* तथा क्षत्रियस्य सौरमासनियमात् कम्मभेदेन चान्द्रसावनविधानं व्याहन्येत ! एवं वैश्यस्यापि बोदव्यम् । कम्मभेदेनैव तत्तन्मासप्रतिनियमात्, जातिभेदे मासभेदविधि- व्याहत्येत । मासि मासि वोऽशनमिति श्रुत्या सर्ववर्णाना- मेवामावास्यान्ते चान्द्रे मासि त्राद्धविधानात् । था Aadmin ब्राह्मणस्येति । संकलकर्मा खेत्र अमावस्यापरिचिनमासविधानात विवाहादिसकलकर्म स्वेव मुख्य चान्द्रमासविधानात् अमावास्यापरिनिकालस्यात् बार- स्य च इति विशेश्वचनादिति शेषः तस्यैव चान्द्रमासस्यैव प्राप्तः। विधिन स्यात् ब्राह्मणा- सेति शेषः। + क्षत्रियस्य सौरमास नियमादिति। संकान्तिपौर्णमासीभ्यां तथैव नृपवेशयोरिवि वचनादिति शेष: कर्मभेदेन आब्दि कमिट जायज्ञादिकम भेदेन चान्द्रमाबनविधानम् बादिक पिटकायें चान्द्रविधानं यज्ञादौ साव नविधानं व्याहत्येत विरहात । + एवं वैश्यस्यापि बोतव्यमिति । वैश्यस्य गौण चान्द्र सकल कम्र्मविधानादिति भावः । कन्मभेदेन सपिण्डीकरणपार्वणविवाहादि कर्मभेदैन तत्तन्मासप्रतिपादनात् मुख्य चान्द्रमोह चान्द्रसौरादिमासविधानात् । जातिभेद इति । ब्राह्मणादिजातिभेद मासविधिः मुख्य चान्द्रमामनिधिनाया स्य सौरमासविधिः क्षत्रियस्य गौणचान्द्रमासविधिवैश्य का इत्येवं मासविधियांहलोत विकास । अत्र हेतुमाह मासि मासि वोऽशनमिति श्रुत्या इति। मासि मासि मतिमासि यो युष्माकं पितृणाम् अशनं श्राद्ध मिति शुत्या सर्वांनां ब्राह्मणादिवर्थचतुथ्यानाम् अमावास्यान्ते चान्द्रे मासि शुक्ल प्रतिपदादि-अमावास्यान्तमुख्य चान्द्रमासि इति अन्य करभि. मायः बतुतस्तु अमावास्यान्ते अमावास्या अन्ती यस्य सझिन् कृणाम इत्यर्थः शान्द्र मानि गौणवान्द्र मासि पाजणस्य बापुराणौयत्वात् । नन मासपदस्य मास विभीषण: - ·SPRECAPR प्रथमोऽध्यायः यात्राजसिंहतुरगोपगते वरिठा (१) मध्या शनैश्चरबुधोशनसां गृहेषु । भानो कुलीरझषश्चिकगेति दीर्घा शस्तास्तु देवलमतेऽध्वनि पृष्ठतोऽर्के ।* इत्यादिभिश्च सर्वेषामेव सौरवैशाखमाद्रपौषाणां यात्रार्थ विधा- वरिष्ठ इत्यत्र कान छेति राजमातंगडे पाठः । मुपदिष्टत्वात् मासि मासि वीऽश नमिन्यु ! कथम् अमावस्यान्ते चान्द्र मासि इन सअच्छते इति चेन्न नासि माय परपक्षवापराह: श्रेयानिति शातातपबचनेन पौष्ठ पद्या: परः पक्षः तदापि च विशेषत इति वचनेन अथ श्राद्धममावस्थायां पियो दद्यात् घमौनति वापर पनव इत्यादिवचनेन पक्ष गहराचान्द्रावगते तदेकवाक्यतया चान्द्रमामलामात् । याबाज इति । भानो सूर्य मेषसिंह धनुधि उपगते सति बाबा बरिठा श्रेठा, म करकन्याकुम्भमिथुन तुलाराशिधु भानौ उपगते मध्या यात्रा मध्यमा, कर्कटमौनवृश्चिक राशी मानौ गते अतिदीर्घा चिरप्रवासयात्रा शता, तथा देवलमुनिमते पृष्ठे रबी अध्वनि पयि बाबा आता पृष्ठे रविस्तु चक्रवमणब मन व खां दिशि सूर्यलां दिशं पृष्ठतः कृत्वा गच्छेत् । यथा लग्नेऽके पश्चिमदिशं ग छेत् रवे: पूर्व स्थितत्वात्, चतुर्थस्थर वो दक्षिण दिशं रवेरुत्त- रावस्थित चात्, सप्तमखें पूर्वी दिशं गच्छेत् नः पश्चिमावस्थितत्वात्, दशमस्ये उत्तर मच्छेत् रवैर्दक्षिण वस्थितत्त्वात, एवं विदिच्च पि आग्ने बादिकोणेषु । तथाच द्वितीय वतीय- खग्रस्खे सूव्ये नै क्या गच्छेत् रदेशान्यामजस्थानात्। पञ्चमघर लग्नस्थे सूर्ये आग्नेय्या मच्छेत् स्वाधुकोणावस्थानात् । अष्टमन व मलमले सूय ऐशान्यां गच्छेत् रवेने तकीशाव- स्थानात्। एकादशहादशल मी मूर्ये वाय या गत् रबेरायकोणावस्थानादिति बोध्यम् । तथाच देवल: । अस्य व कुरक्षाशां हिनुकस्य दक्षिणां रवौ यायात् । सप्तमगे पूर्वाशां दशमस्थ सूरे सौम्याम् ॥ हिबिस्थे नैऋत्यां पञ्चषष्ठ भाग्नेय्याम् । ऐशान्याम् अन्तीपान्ने च बायच्यामिति ॥ बाणाशा पशिमदिर्श, हिवुकस्खे चतुर्थस्थे, सोमबासुतराम् ।

·कालविवेक नात्। अजो मेषः। तुरगो धनुः,* शनैश्चरस्य गृह मकरकुम्भौ । बुधग्रहं मिथुनकन्ये । उशनसः वषतुले | + मासोपवासषाण्मा- सिकादिकच्छ्राणां प्रायश्चित्ततया सावनेनैव मासेन साथ विधानान्न जातितो व्यवस्था । तथा यज्ञादी सावनः स्मृतः विवाहोत्सवयज्ञेषु सौरं मानमित्यनयोरपि विरोधात् । किञ्च ब्रामणस्थामावास्यान्त इति नियमविधिरयं न वा यदि नियम- विधिस्तदा कि ब्राह्मणस्यैव दर्शान्तो नान्यस्येति नियम्यते । यहा दर्शान्त एव तस्य नान्य इति यदि प्रथम: कल्पः तदा मासि मासि वोऽशनमिति क्षत्रियादीनां न स्यात् । एवञ्च क्षत्रियस्यैव सौरो वैश्यस्यैव सावन इति। तब सौरसावनयोरपि नियतसखन्या- तुरगो धनुरिति । तथाच दीपिका --असिनी मधमलादी मेघसिंह यादय इत्यादि। भविन्याही क्षेत्रादयः मचादी सिंहादयः मूलादी इयादव इयर्थ: उशनस: शुक्रस्य धतुले इति। कुजबुधन्द क सौम्य शुक्रावनी वाम् । जीवार्किभानुजे ज्यानां चैत्राणि म्बु र जादयः । मासीपवासेत्यादि । उपत्रासस्त्रिरात्र वा मामः पक्षनदईकम् । यहादशाहादि कायं मुद्धिफलार्षिभिरिति विश्वामित्रवचनेन मासीपवासादिकका प्रायशियनया सावनेनैव मासेन विधानात् गणनाविधानादित्य य: । तथाच गायः । माबुदाय विभागाच प्रायश्चित्त क्रियास्तथा। सावनेन तु कर्तव्या मन्त्राणाममुपासना इति : ६ वैश्यस्यैव सावन इति । चान्द्रसावन्तः गौणचान्द्र इत्यय: न तु सरसावन: मंकान्ति पौर्णमासीभ्यां तथैव नृपवैखधोरिति बचनेन पोर्णमास्या उपकान्त तदनी ने छ समाप्यान्ट्री वैश्यस्यैवेति खोक्तव्याल्यानेन च वैश्वस्य गौणचान्द्रमामावगमान् । नयाच साचन विविध सौरसावनः 'चान्द्रसावनः नाचवसावनथ। सौरसायस्त्रिंशद हीराचामक: चान्द्रमावना क्षण प्रतिपदादिपौर्णमासन्तः विंशत्निय्यानका मनसावन । आबुदाय बतं माना ·प्रथमोऽध्याया। दुभयनियम एव स्यात् ब्राह्मणस्यैव दर्शान्ती दर्शान्त एव ब्राह्म- यस्य इति । सौरसावनमासविहितेषु कम तु नाधिकारो ब्राह्म- यस्य स्यात् । एवं क्षत्रियस्यैव सौर. सौर एव क्षत्रियस्य । वैश्यस्यैक सावन: सावन एव वैश्यस्येति जात्यन्तरसम्बन्धिमासग्रहीतेषु कम खनधिकारः स्यात् । शूद्रस्य त्रिविधमासविहितकमी- खनधिकार आपोत । अथ दर्शान्त एव ब्राह्मणस्य नान्य इति। तदपि जातित्रयसम्बन्धिवचनत्रयपयालोचनया पुनरप्युभय- नियमापत्तेःमा प्रातानमेव दूषणं स्यात् । श्रय नायं नियमविधिः । तदा विधेयाभावादिधित्वमेवास्य नास्तीति यथाकथञ्चिदेवास्थ भाष्टिनाडिकाम् इति वचनात् विंशत्पष्टिदण्डदिनात्मकः । माताएव रामप्रकाश यद्यपि कहादिमासे सावनात्मक च युती म्। मल लासटोमाया मोवामिभट्टाचार्ये गणापि सावन सौर सावनः विंशनियामक शान्द्र सावन इत्यादि बीयमित्यु क्रम् । वासयोः सश्चिय- वैभनयी रित्यर्थः । नियमाकार दर्शयति बाहरण सवैधादि * सौरमावन विहितेषु कम मनाधिकार इति सौरसावनविहित कम क्षत्रिय वैहयोरिव नियमाव गमात् । जाहल रस बन्धिमासट होतेषु कर्मसु अनधिकार: स्थादिति। तत्तजातीवनिय- मित कर्मसु जात्यन्त रस अधिकाराभावस्थ स्वत: सिद्धनात् । शूद्रस्य विविधमासविहितकर्मस झापामा नियमित मुख्य वान्द्र-विनियमित सौर-वैसनियमितनौपचान्द्रमासेषु इत्यर्थः । शूद्रस्य अधिकारसम्पादनाय बाह अथेति । तयाच दर्शान्त एव नागस्य नान्य इत्येवं निबने नाया न्य मुख्य कान्द्रमावनिश्मात् । क्षति यस्य. सौरमान नियमात् । वैखस्य नौगवान्द्रमावनियमाञ्च। ताहविविध कम्मन शुद्राधिकार बाधकामाव इति भावः। उभयनियमापरिसि। विभिगमनाविरत नाहशोभयमियमस्थाबस्यकत्वादिति + ·HOMMRAHASune कालविवेक वर्णना कार्या। * अय प्रायशो धर्मकार्येषु अमावास्यान्तमास- सम्बन्धात्तप्रधानत्वात् ब्राह्मणानाममावास्यान्तो मासो दर्शितः । युद्धाद्यर्थच यात्राप्रधानत्वात् क्षत्रियाणां यात्रादेच सौरेणैव विधानात् क्षत्रियाणां संक्रान्तिपरिच्छिन्नः प्रदर्शितः । वैशस्यैव कुशीदप्रधानत्वात् पौर्णमास्याश्च सायं चन्द्रोदयेन सुव्यता ज्ञान- बात्तदन्तेनैव माझेन कुशीदव्यवहारःपा सुकर इति वैश्यस्य साधूको । * यथाकथञ्चित बर्णनां दर्शयति अथ प्रायशी धकाध्यमित्यादि। धर्मका ध्ये जान्द्रायणाजवादिषु अमावस्यान्तमाससम्बन्धात् मुख्य चान्द्रमास सम्वन्यात् । * प्रधानत्वादिति । तत् चान्द्रायणादिवतं प्रधानं यस्य तस्य भाषा सम्मान । नथाच प्रधानत्वेन ब्राहाणस्य चान्द्रावणादिवतविधानादित्यर्थ: तघार विधिक कणादौन व्रते शुक्लादिमेव चेत्यादिवचनादिति शेषः युद्धार्थच याचाप्रधानत्वात् यावी विना युद्ध करणासन्भवेन युद्धमुद्दिश्य गमन स्यैव सुतरी प्रधानत्वात् । + यात्रादेश्य मौरेणैव विधानादिति । तथाच विराधोतरे । अध्यायनच यहवार- कर्म सौरण मासेन सदाध्ययस्येदिति ! अध्यायन अध्वगमन याचामिति यावन् । संक्रान्ति परिच्छिन्न आदित्यराश्यै कभीगावच्छिन्नः कालः सौर इति यावत् । एकराशी रचर्या वन कालं मास: सभास्कर इति ब्रह्मसिद्धान्तात् । 8 कुशीदप्रधानलादिति। कुशीदेति बाणिज्योपलनम् सदैव प्रधान यख सस भावः तस्मात् सुव्यक्त ज्ञानत्वात् चन्द्रोद्येन प्रकाशवेन रावावपि बाणिज्यादि कई : मुख- साध्यत्वात् तदन्त नैव मासेन कण प्रतिपदादिपोमा पन्त मासेन गोपचान्द्रो वेति याचन सुकरः अनायाससाध्य, । १ साधूत इति। ब्राहाणस्य मुख्यचान्द्र व्यवहार: चचियस्य सीरव्यवहारः यस्य गौण चान्द्रमासन कुशीद व्यवहारथ यथाकश्चित् सम्भव पर स्वन उपपादित इत्यर्थः न सु व्यवस्थार्थ: न तु नियमार्थः । इति हेती नियमावभवादित्यर्थः । वायनिक मानपद पथ शक्तिविदे वनं युक्त कतुं युक्तमित्यर्थः तथाच जातिभेदैन यदि मासभेदः शात् सदा मान ·प्रथमोऽध्यायः। तावत्र । न तु व्यवस्थार्थ इति वाच्यनिरूपणं युक्तम् । तत्र प्रयोगमात्रेण वाच्य त्वाध्यवसानं सभवति। देशभेदेन चान्द्रे सौर च प्रयोगदर्शनात् विशेषानवधारणात् न च यववराहवत् प्रयोगानिर्णयःन उभयोरपि तदविशेषात् । पदस्य वाच्य निरूपणमनावश्यक मिति भावः। तत्र कर्मभेद स्थल वाच्यत्वाध्यवसानं पदनिष्ठ- वाचकतानिरूपितवाच्यतानियो न सम्भवतिः । देशभिटेन कर्मभेदेन चान्द्रे सौर च प्रयोगदर्शनात् मासपदप्रयोगदर्शनात् नाना- प्रति कल्यनागौरवमित्यभिप्रेत्याह विशेषानवधारणादिति। तथाच उभयत्र प्रयोगदर्शनेन विनिगमनाभावेन विशेषे मासविशेष अनवधारणात् वाच्यत्वावधारणाभावादित्यर्थः । न च यववराहवच्छात्र प्रयोगानिर्णय इति । तथाच दीर्घशू के प्राणां यवव्यव- झारात् स्ने कानान्तु प्रियङ्गुषु यक्व्यवहाराच एवं शूकर आयाणां वराहत्यवहारात जे छानान्तु का शकुनी वराहव्यवहाराच यवराहपादयोवाचत्वसन्देह अते मोदमाना वीचिन्तीति वराहं गावोऽनुधावन्तीति शास्त्र प्रयोगात् यथा दीर्धशूके यवपदस्य शूकर चा बराहपदस्थ वाच्यत्वनिर्णयः तइदत्राफि शास्त्र प्रयोगान् मासपदस्य वाच्यत्व निर्णयः स्यादिति । न च नहीत्यर्थः। अत्र हेतुमाह उभयोरपि तदविशेषात् उभयोरपि सौरचान्द्रीभयत्रापि तदविक- पात् शास्त्रीयप्रयोगाविशेषादित्यर्थः। यववरायीर्वाच्य त्वनि यमाह अधिकरणमालायो माधवाचार्यः । यथा --- यवादिशब्दाः किंवर्याः नी वार्य साम्यतः दीर्वशू कमियाद्या वेऽभ्यर्धा विकल्पिता: ॥ बनान्या इति शास्वस्थ प्रसिद्धिस्तु बलीयसी । शास्त्रीयधमें तेनाच प्रियङ्गादिन यते ॥ वामयशरभवति बाराही उपानहावुषसुचत इति श्रूयते । तव यवशब्दमाया दोघंशू के प्रयुनते। वाराहशब्दश्च शूकर । ন ফ্রান্ত অন্য চ্ছ শিল্প ব্যবস্থা স্থ कृपशकुनी। तथा सन्ति लोकव्यवहारेण निश्चेतव्येषु शब्दार्थेषु आध्यनेच्छ प्रसिद्धी समान त्यत्वादुमयविधा अभ्यर्थी: विकन्येन खोकाया प्रति माने अमः । शास्त्री याव- ·कालविवेक १४ तथाहि सौरो वैशाखादिरित्याह भागुरिः । वसन्तश्चैत्र वैशाखौ यो तो मधुमाधवी । ज्येष्ठाषाढ़ातुर्मोमः शुक्र शुची च तौ स्मृतौ ।। प्रावट श्रावणभाद्राख्यो नभोनभस्यसंज्ञितौ। मासौ शरदिषोजौं च तावाश्वयुजकार्तिको । सहःसहस्यौ हेमन्तो मार्गपोषौ च ती स्मृतौ । तपस्तपस्यौ शिशिरी मासौ तौ माधफाल्गुनी ॥ तथा विष्णुपुराणे। त्रिंशन्मुहत्तं कथितमहोरात्रन्तु यन्मया । तानि पञ्चदश ब्रह्मन् पक्ष इत्यभिधीयते ॥ मास: पक्षहयेनोतो हौ मासावर्कजातुः । ऋतुत्रयञ्चाप्ययनं हे अयने वर्षसंजिते॥ ॥ पोधे शास्त्र प्रसिद्धिबलीयसी । प्रत्यासन्नत्वात् अविच्छिन्नपारम्पगितत्वाच शासच व्यवविध्यर्थवाद एवं श्रूयते । यत्रान्य औषधयः सायन्ते अथैते मोद माना इवीठिकति । इतरौषधिविनाश काले तिद्धिदौर्षशूकैषु दृश्यते न तु प्रिय लेषामित्रोषधिमाकत पूर्व पच्च मानत्वात् । उपानविध्यर्थवादश्चैवं भवति बराई भावीऽनुधावन्तीति गवामान - धावनं शूकर भवति न तु का शकुनी। तस्मादीर्घशूकादिर्थवादिशब्दार्थः । सौरी वैशाखादिः निरुपपदं वैमाखादिपदं सौरबमाखादिपविभागरिमा तदेवीपपादयति वसन्त थैव वैशाखाविति। + चिंशनमुहत षष्टिदण्डाकाक तानि पञ्चदश पञ्चदश महानि पञ्च मासा ई- मित्यर्थः । मास: सौरमास: पक्षदयेन पञ्चदशाहीरावामकाईमासन विवाद गोति यावत् एतत्तु सारसिकनिय मादुक्तं रविगतमन्दत्वामन्द लाम्य विशारामाधिक- न्यून कालेनापि सौरमासः भवितुमईति । AARALA ·प्रथमोऽध्यायः। तदेवं वसन्तादिपदैर्मीनमेषादिराशिहिक हिकमासभोगावच्छिन्न- भेदेन च षड़तवोऽभिधीयन्ते। तहाचकानान्तेषां चैत्रवैशा- खादिपदहिकहिकसामानाधिकरण्यात् सौरवाचकवं निर्णीयते । अतएव भारते। कार्तिकस्य तु मासस्य प्रवृत्ते प्रथमेऽहनि । त्रयोदश्यान्तु तहत्तं चतुर्दश्यां हतो नृपः ॥ न हि चान्द्रकार्तिकस्य त्रयोदशी प्रथमदिवसो भवति । तथा श्रुतिरपिथा। । था:। सौरमासं स्पटयति मौनमेषादीत्यादि। सौरचैववैशाखादौनां हितयेन हितये- मेत्यर्थः। तथाहि सौरचैत्र वैशाखौ बसन्त ऋतुः एवं सौरज्य छादयः ग्रीष्मादयः ऋतवी बत एव निरुपपदमासपदस्य सौरपरलम् अतएवैत्यर्थः । भारते इति । भारतख सभापर्वणि इत्यर्थः । * चतुर्दश्यां हती नृप इति । नृपो मगधाधिपतिः जरासन्ध इत्यर्थः । मुद्रितमहा- भारतीयसभापर्वणि तु विकलतद्दचनं नास्ति परन्तु पूर्वाईमा किन्तु तत्रापि प्रवृत्ते दूत्यत्र प्रहसमिति विशेषः । कार्तिकस्य तु मासस्य प्रइनं प्रथमेऽहनि । अनाहारं दिवारानमविश्रान्तमवर्तत सइन्तन्तु चयोदश्यां समवेतमहात्मनीः । चतुर्दश्यां निशायान्तु निवृत्ती मागध: क्लमात् ।। s महि चान्द्र कार्तिकस्य त्रयोदशीति । तथाच कार्तिकस्य मासस्य प्रथमेऽहनि प्रडते सति प्रयोदश्यां तिथी तयुद्ध इत्तमित्यर्थः । भौनजरासन्धयोरिति शेषः । प. श्रुत्यापि चतुश्च सौरमास घटित इति साधयति तथा अतिरपौति । तपस्तपस्यौ माघ फाल्गुनी शिशिरी शिशिरसन की स्तुरिति अत्र मासदयस्यै कक नया वेदा; 'प्रमाण मितिवदेकवचनं साधु अतएव प्रथमा व्युत्पतिवाद भट्टाचार्य नियम उक्तः । म वाटत ना

·कालविवेक
चतुः।
तपस्त पस्यौ शिशिराहतु(१)मधुश्च माधवश्व वासन्तिका-
शुक्रश्च शुचिश्च ग्रेभावतुः । अथैतदुदगयनं देवा-
नान्दिनम् । नभो नभस्यश्च (२) वार्षिकावतुः ।
अर्जश्च शारदातुः ।
सहश्च सहस्यश्च हैमन्तिकातुः ।
अथैतद्दक्षिणायनन्देवानां रात्रिरित्यादि।
ऋतुत्रयसम्बन्धिनां मासानां तपस्तपस्यादिपदैरभिधानम् ।
वार्षिकादिऋतुत्रयसम्बन्धिनां नभोनभस्यादिपदैरभिधानम् ।
तेषामेव च गाथा: श्रूयन्ते।
उपयामग्टहीतोऽसि मधवे वा ग्रहामि ।
गृहीतोऽसि माधवाय त्वा राहामीत्यादि।
(१) शैशिराबतुरिति हेमाद्री पाठः ।
(२) नभश नभस्थ व इति हमाद्री पाठः ।
एवं सशसहस्यचरदविका
बघा यत्र विशेष्यवाचकपदीचरविभक्रितात्यविधवाविरुद्ध सहयावा अनियमित
तत्र विशेष्यविशेषणपदयोः समानवचन मिति नियमः । अतएव पुरुरवी मानसी
विश्वेदेवा इत्यादी हित्व विशिष्टयोः पुरूरवमाद्रवःप्रत्यी विशेषगातया विनितलात
तहा चकपदस्थ द्विवचनान्तता। वेदाः प्रमाणमित्यत्र विशेषपदीचरविभक्या बहुत्व
विकुमेकत्वं विवचितमित्यादि।
* तेषामेव चैति । तेषां मधुमाधवादीनां गाथा तसत्पदघटितयजुवेंदी कम भवः नदेव
दर्शयति उपयामग्टहीतोऽसीत्यादि । अब भायं ऋतुहरती दीपा करमर दुपारीती-
ऽसि मधवे खेति हादश प्रतिमन्त्र मध्वोः पूब्बः पूर्ती मन्त्र उतर: उरः प्रतिस्थानमिति
अध्वर्युप्रतिस्थातारातुन है हादशभिरतिहत: उपयामेव्यादयी हादशा मन्त्रा: तम पदभु
मन्त्रयुग्मेषु पूर्वः पूर्बो मन्तीऽध्वयों: उत्तर उत्तरः प्रतिस्थातुः । इदा लिन
ऋतुग्रह त्वं उपयामेन ग्टहीतीऽसि मधवै मधुनाई चैतमासाय त्या त्वई शाम मात्र नाम
-

·प्रथमोऽध्यायः । ७ एवं शुक्राय शुचये नमसे नमस्या येत्यादिनामभिरपरेषां मासा- नामत्रापि मधुमाधवादिपदानां वासन्तादिवाच्चसौरचैत्रवैशा- खादिपायत्वमेव । तपस्तयस्यादिपदैहि उत्तरायणसम्बन्धिन: षण्मासाच सौरा उच्यन्ते । नभीनभस्थादिपदैश्च षण्मासा दक्षिणायनसम्बन्धिनोऽभिधीयन्ते । तथाहि विष्णुपुराणवचनम् । अयनस्योत्तरस्यादी मकरं याति भास्करः । ततः कुम्मञ्च मीनच राशे राश्यन्तरें हिज ॥ विष्वेतवध भुक्तघु ततो वैषुवती गतिम् । प्रयाति सविता कुर्वन्नहोरात्र तत: समम् ॥ सतो रात्रिः क्षयं याति वईतेऽनुदिनं दिनम् । ततश्च मिथुनस्यान्ते परां काष्ठामुपागतः । राशि कर्कटकं प्राप्य कुरुते दक्षिणायनम् ॥ वैशाखाय वां बट हामि मधुमाधवौ बास तौ मधुप्रमुखमन्नं वसन्ते प्रपद्यते । एवं शुक्राय ज्येष्ठाय त्वा स्टहामि इत्यादि यजुर्वेदसंहिता-सप्तमाध्याये विंशमन्वं द्रष्टव्यम् । उपयामः यावविशेषः। विभा पुरा गावच नेनापि ऋतुघटक मासाना सौरवं प्रतिपादयति तद्याहि विष्ण- = হ ক্ষ । अयनस्योत्तरस्थादी उत्तरायण यादी मारकर: सूर्यः मकरं मकरराशिं यादि मा कति ततवनकर संक्रान्तिमारभ्य उत्तरायण प्रतमित्यर्थः । एतदुत्तरायण निरूपणं श्रीत- मानादि कार्य न तु मू य स्टय प्रथमी तरदिगगमनारम्भकालमापनाचे सौर पौषस्य एकादश- दिवसे तदिगगमनस्य नियमितत्वात् । + तत इत्यादि । तती राशेः तस्मात् मकरराशित: कुम्भं मीनञ्च राश्य न्सरं भास्करी यानि दयनुमन्नान्वयः । एतेधु जिषु राशि मकरकुम मीनराशि भुतीषु सत्स ततस्तदन

·कालविवेक
तेन तपस्तपस्यादिपदानां सौरमासादिवचनत्वावधारणात् तप.
तरम् अहीराचं समं समराविन्दिर्भ कुर्चन् वैषुवती गति मेघराशौ गमन प्रयाति करीती-
स्वार्थः । परन्विदानी चैत्रस्य दशमदिवसे सनराविन्दिवं दृश्यते । विश्वासम्म काली यथा
मृगसंक्रान्तित: पूच्चे पश्चात्तारादिनान्तरे ।
एकवर्षे चतुःपञ्चपलमान क्रमेण तु ।
षट्षष्टिवत्सराने कदिनं स्यादयन रवः ।
एवं चतुःपञ्चदिनमयनारम्भरणं कमात् ।
युत्क्रमेण च तइत् स्यादुदगवान २ वेवम् :
कर्किसंक्रमले तइदलिती दक्षिणायनम् ।
अयनांशक्रामे देव विधुवारम्भ तथा ।
रविसं कान्तिती मेषतुलयोरभितः पुनः ।
विषुर्व मीनकन्याई लेकाक्षीन्द्रशकाब्दके।
दिनमानाय मीनाद्धनिमेषाईपातिक मतम् ।
तो वधाईपर्यातमशीतिपलमाजिनौ।
मिथुनाई चतुस्त्रिंशत् पलानां कई ते कमान
कर्कटाईन्तु षटचिंशत् सिंहाई न्तु हाशीलकम् ।
कन्याईन्तु विनवतिः अमात्यति वासरे।।
कन्या द्रजनीमानं बोध्य पूर्व कसेगा हि ।
दिने दिने भागहारान्यान बीच दिवानिशी
एकमान दाइपष्टया त्यकान्धमाननिर्णयः ।
अटषष्टिवत्सराने तम: स्यात् षोडसके।
पुनस्तइत्सरांस्तहत् एवं सदमादिके
इति यीतिमत्वमा
मेघसंक्रमतः पूर्व पथासारादिनासरे।
माविश्वीम्यानुली म्येन विषुवारम्भ भवेत् ।

·HOHIBHAALI प्रथमोऽध्यायः । १८ स्तपस्यादिपदैरवकृतपर्यायभावानां* माघादिशब्दानामपि सौर- नामवं युतित एवावधाय्यते । यथा य एवं विहानमावास्यायां यजेत इत्यादिवाक्येऽमावास्यादिशब्दस्याग्नेयादिनामत्वेऽवते प्रसिद्धतत्पर्य्यायभावस्य दर्शपदस्याप्यवतमिति दर्शपौर्णमास- वाक्ये प्रवृत्तं नाम तदुच्यते । पयायत्वञ्च लोकस्य प्रसिद्ध (१) कोष (१ ली के सुप्रसिद्धभिति क्वचित् पाठः । लोकस्याप्रसिद्धमिति कचिदादरों पठितम् । त्रयोदश दिने सौर चैत्र नखतिथौ शके। विषुवारम्बल तक सुमं मानं दिवानिशीः ॥ इत्यादि मत कात्य मुकावली ग्रन्थ अनुसन्धयम् । तती राधिः क्षयं याति सति। काष्ठा दिशम्। अवकृतपर्यायभावानामिति । अवतः पर्यायभावः एकार्थकत्वेन सहीचरितत्वं वेषामिति विग्रहवाक्यम् । + अमावास्यायां यजेत इत्यादिवाको अमावास्याबाम् अमावास्या यजित इत्यादि. बाक्ये इत्यर्थः। अमावास्थायामित्यत्र अमावास्यापदं कर्मणः कालपरम् अमावास्य यति अमावास्यापट कमीगो नामधेय परं वतीया अभेदे अमावास्यादिशब्दव आदिना पौर्णमासी- शब्दी सहा ते । तथाच श्रुतिः । अमावास्यावाम् अमावास्थ या यजत पौर्णमास्यां पौर्ण- माखा यजेत इति । तथाहि अमावास्याशब्दस्य अमावास्याख्ययागस्य प्रामेयादि- नामद आदिना ऐन्द्र दध्येन्द्र पवसीग्रहणं तथाच आग्नेयाष्टाकपाली अमावास्यायां पौणमास्यामन्यतो भवति उपांशयाजमन्त रा यजति ताभ्याम् अग्निधौमीयमेकादशकपाल पौर्णमास्यां प्राय छत् ऐन्द्रं दधि मावास्यायाम् ऐन्द्र पयो अमावास्याबाम् तथाहि अमावास्याशब्दस्य अमावास्याग्य यागशब्दस्य आग्नेयादिनामले आग्रेयाटाकपालेन्द्रदध्यैन्द्र- प्रयोनामवे अमावास्याबागस्य निरतायागत्रयात्म कालादिति भावः । : अबते निश्चित प्रसिद्धतत्यप्यायभावस्थ अमावस्या त्वमावास्या दर्शः सूयेन्दुसङ्गम इति कीयात् । $ एकार्थवीपकलेन सहोचरितस्य दर्शपदस्थापि अबधृतमिति आग्रेयादिनाम इति पीपः इति हेवी इति हेतोः दर्शवीगामासाको प्रतनाम उच्यते इत्यर्थः ।

·PAHARITAaw २० कालविवेक । दर्शितम् । तपा माघेऽथ फालाने स्यात्तपस्यः फालनिक इत्या- दिना । भागुरिणापि निबद्धम् । तपस्तपस्यौ शिशिरी तो मासी माधफाल्गुनी इत्यादिना । एवं चान्द्रोऽपि त्रोत: स्मार्तश्च । तथाच विष्णुपुराणम् । मावासित पञ्चदशी कदाचि- दुपैति योगं यदि वारुगोन । ऋक्षेण कालः स परः पितॄणां न ह्यल्पपुण्यैर्नृप लभ्यतेऽसौ ॥ वारुणं शतभिषा तदा कुम्भे चन्द्रः तेन मकरस्थादित्येन एकराशि- स्थितत्वाभावादारुणयुक्तामावास्या मकर न लभ्यते । कुमादित्य तु तदा भवति । न चासो सौरो माघः चान्द्रश्च सः । तथा श्रुतिः सा वैशाखस्यामावास्या या रोहिण्या सम्पाते तस्या- मादधीत। इत्यादिना बादिना-स्याने त्रकी मधुः । པས རྩྭ ༔ ཀྐ ཀྐཱ ཀ ན ་ མི་ शुक्रः शुचिस्वयम् ॥ आषाढ़े श्रावणे तु स्यात् नभाः श्रावणिका सः । स्युन भन्यौपद- भाद्रभाद्रपादाः समाः ॥ स्थादाचिन इषोऽप्यावयुजीऽपि स्यातु कामिक माgat कार्तिकिक इति ग्रहणम् । + सौर मासपदप्रयोग दर्शयित्वा चान्द्रपि नयति चान्द्रीडभिर शेव्यादि। : माघासिते माघक्तपण पक्ष पञ्चदशी श्रमावास्या नदा कु चन्द्रः रति मारकर एव शतभिषानावयुनामावास्या सम्भवति । चन्द्र सुधार कराभित्र स्वनियमात माघः इत्यथः ।

·प्रथमोऽध्यायः । वृषस्थ एव हि सूर्ये रोहिण्यामावास्या भवति। वृषभोग्यत्वा- द्रोहिण्या: न तु मेषस्थे । चन्द्रसूर्ययोभिन्नराशिस्थितापत्तन परः सन्त्रिकर्षः स्यात् यः परः सन्निकर्षः सामावास्या इति तल्लक्षण- करणात्। ननु सूर्याचन्द्रमसोभिन्नराशिस्थ त्वेऽप्यमावास्या दृश्यते। तथा च चतुर्दशोत्तरसहस्त्रशकवत्सरे सिंहस्थे रवौ दित्रिदण्डान् चतुर्दशी परतोमावास्याऽश्लेषानक्षत्रसप्तदण्डान् परतो मघा तेना- श्लेषासमयेऽमावास्यायां कर्कटे चन्द्रः सिंहे चादित्यः । एव धनुस्थे भावारे ज्येष्ठामूलाभ्याममावास्या तेन प्रथमं ज्येष्ठा- समधे वृश्चिके चन्द्रः सूर्यो धनुषि तेनामावास्यायामपि चन्द्र- सूर्ययोभिन्नराशिस्थत्वदर्शनात् कथं मेषस्थ सूर्ये चन्द्रस्य वृषा- वस्थित्यनुपपत्तिः। अमावास्यान्ते नियतमनयोः सहावस्थान- । न तु मेषस्थो न तु सौरवैशाखे रीहिणी युना वैशाखी अमावस्या सन्भवतीति शेषः। यः परः सन्निकर्ष इति। उपबंधीभावापानयी: सूर्याचन्द्रमसी: समभूच फाल- न्यायेन राश्येक शाबछेदन सहावस्थानं यत्र तिथौ य इत्यस्य मुपा सुपा यत्र इत्यर्थः । सूर्यो चन्द्रमसी राश्येकांशावच्छेदन सहावस्थान व्यभिचार दर्शयति नन्वित्यादि। चतुईशी तर सहनश क बत्सर चतुर्दशाधिकसहखशकान्दे सिंहस्थ रवी सौरभाटे वित्रिदण्डान् व्याप्य चतु ईशौ बर्तते इत्यर्थः। तदनन्तरम् अमावास्या सप्त दण्ड मितम् अश्लेषानक्षत्र व्याप्य स्थिता अषामनये अग्नपानक्षत्रस्य का कटरापिघटकत्वात् । तवत्सर एक चतुर्दशीत्तर- सहखवत्सर एक धनी भास्कर सौरपौधे ज्येष्ठासमय ज्ये नक्षत्रस्य वशिकराशिघटकत्वात् । S कयं सेवस्था इत्यादि। तथाच सा वैशाखस्यामावास्या या रोहिण्या सम्पदाले इति शुती वैशाख पदस्य सौरवैशाखपरत्वेऽधि न नतिः विभिन्नराशिस्थयोरमावास्यादर्शना- दवापिसबत् मेषस्थे मूर्ये इषस्य चन्द्रमस्यपि अमावास्या भविष्यतीति भावः ।

·कालविवेक मिति चेन्न तयाण्यादावसम्भवात् मूर्खः खल्वसि नहि सूर्याक्रान्त. राशेः परराशिस्थत्वं चन्द्रस्य भवतीति तस्यार्थः। अमावास्यान्ते सहावस्थाननियमात् । न च प्रथम परराशिस्थस्य चन्द्रस्य व्यावृत्त्य पुनः पूर्वराशिगमनं सम्भवति । व्यभिचारोदाहरणे तु सूर्योकान्तराशेः पूर्वराश्यवस्थानञ्चन्द्रस्य प्रथमं पश्चात् दशान्त समानराशिस्थ त्वमिति कानुपपत्तिः। तदैवम् उभयोरपि चान्द्र- सौरयोः श्रुतिस्मृतिपरिग्टहीतत्वात् । उभयत्र शक्तिकल्पना. गौरवात् विनिगमनाप्रमाणस्थाभावाद्भवति माधादिपदेषु सः ननु माघादिशब्दा योगिकाः। तथाहि नक्षत्रण युक्त: काल इति विहिताणप्रत्ययेन मघायुक्ता माघीति व्युत्पाद्य सास्मिन् पोर्णमासीति संज्ञायामिति विहिताणन्तरण माघी अमावाखान्त इत्यादि। अनयी: मूर्याचन्द्रमसोः अमावास्याने सहाय स्थान वाच्यम्। सूर्थ्याचन्द्रमसीयंत्र तिथ्यन्ते सहावस्थान सामावास्था इति मन बन रहे प्रकले च सप्तदण्डात् परं मघा भवति तदा च मवाना व क्ल सिंहावटकतया अमावास्यान्त चन्द्रोऽपि सिंह तिष्ठति अती नानुपपत्तिरिति । व्यावच्च पराजय । उभयत्र चान्द्र मोरे एकत्र पक्षपातिनी युक्ति विनिगमना सा एन प्रमाणम् । स एव सन्देह; f सौरपरत्वं किंवा चान्द्रपरत्व मिति सन्द हाकारः। + नक्षत्रेण युक्तः काल इति पाणिनिमूत्रम् अत्र वलिकार: जबादित्यः । बोसो युन: कालशेत् स भवति फार्थ पुन: नक्षत्रे युध्यादिना काली युज्यते युधादिसमीपन चन्द्रमसा युक्त इत्यर्थः। पौषी रात्रिः पौषमह: माधी राचि: माघमहः । अनेन मद भरा मघायुक्ता पौर्णमासीति वाक्यादण प्रत्ययेन मावीति सिध्यति । सानिन पी मामीति द्वितीय मूत्रम् । + संज्ञायानिति । समुदायोपाधिः प्रत्ययान्तन चेत् संा गस्थत मामाईमास.

·प्रथमोऽध्यायः। पौर्णमास्यस्मिन्निति माधो मासश्चान्द्र एव सौर तदसम्भवात् । नहि सौराखिनपौषमाघेष्वश्विनीपुष्यामघायुक्ताः पौर्णमास्यः कदाचिदपि सम्भवन्ति। तथाहि यः परो विप्रकर्षः सा पौर्ण- मासीति । सूर्याचन्द्रमसोः परी व्यवधिरन्योन्यं सामराश्य- वस्थानेन भवति । तेन कन्यास्थे भूये मीनस्थेन चन्द्रेणैव पूर्णिमा भवति न मेषस्थेन एवं धनुःस्थे सूर्ये मिथुनस्थेन चन्द्रेणैव न कर्कटचन्द्रेण । मकरस्थे च सूर्ये कर्कटस्थचन्द्रेणैव न सिंहस्थेन । मेषकर्कटसिंहभोग्यत्वादखिनीपुष्यामधानां तदा हि सूर्यादष्टम- रस्त्री चन्द्रः स्यात् । सौरे चायमपरो विशेष: । कार्त्ति कादि- मासानां बिभत्रिमत्वमुताम्मा । संवत्सरागामधा संना पोषौ पौर्णमासी अस्मिन् पौषो मास: पौषोऽई मास: पौषः संवत्सरः। माघौति व्युत्पाद्य माघीति पदं साधयित्वा अणन्तरण द्वितीयसूचविहितापराणप्रत्ययेन । सौर तदसम्भवादिति यदुक्तं तद वोपपादयति न हि सौराश्विनपौषमाधे- वित्यादि या परी विप्रकर्षः इति । य इति सुपा सुपा यत्र विधौ पर: विप्रकर्ष: चरम- जियोग: सप्तमराश्यत्र स्थानरूपः । परी व्यवधि: चरमसीमा। अधीन्यं परस्परम् । है तदैवी पसंहरति तेने त्यादि। कन्यास्थ मूर्थात् मीनस्थ चन्द्र स्यैव सप्तमराशिस्थ त्वं सम्भवति न मेघस्ये न चन्द्र गोति शेषः । कन्वास्थ सूचात् मेषस्थ चन्द्र स्याटमराशिस्थ त्वात् एवं न कर्कटचन्द्रे युमरी तरं बोध्यम् । ६ मेषकर्कटेयादि। अशिधादिनक्षत्रवटितवन मेषादिरापी अश्विन्या रेष- भोग्यचन् एवं ध्याचा कर्कटभी ग्वाला एवं मघानां सिंहभोग्य त्वं यथाकमेगा बोध्यम् । का सौर चामिति । अयं वक्ष्यमापी विशेषः न सम्भवती तशेषः । प्रति कार्तिकादिमासानामित्यादि।

·२४ कालविवेक भवति। धनुस्थे अन्त्योपान्त्यौ त्रिभो ज्ञेयौ फालानश्च त्रिभो मतः । शेषा मासा हिभा जेया: कात्तिकादिव्यवस्थ येत्यनेन न च वृषभोग्यरोहिणीयुक्ता पौर्णमासी कदाचनापि तुलादिन्ये एवं वृश्चिकस्थे रवी न मिथुनभोग्यार्द्रायुक्ता। च रवी न कर्कटभोग्येन पुष्येण ! मकरस्थे रवी न सिंहभोग्य- मघया। कुम्भस्थे च रवी न कन्याभोग्येन हस्तेन । मोनये च न तुलाभोग्य स्वरत्या। मेषस्थे च न वृश्चिकभोग्यानुराधेन । च न धनुर्भाग्येन मूलेन । सिंह च न मीनभोग्येनोत्तरभाद्र- कन्यायाञ्च न मेषभोग्याखिनीभरणीभ्याम् सर्च सूर्य्यावस्थितराशेरष्टमराशी चन्द्रस्यावस्थानात् परविप्रकर्षस्य पौर्णमासीलक्षणस्यानुपपत्तेः । अन्योन्य मुभयो: सप्तमराशिस्त्र - त्वेनैव तत्सम्पत्तेः। तस्माचान्द्र एव योगसम्भवात् तहाच कलमेव माघादिपदानाम्। न च रूढ़ियोगमपहरतीति न्यायस्याय विषयः लप्तरूढ़िविषयत्वात्तस्य । घदेन। अन्योपान्त्य इत्यादि। अन्त्यः श्रानिः उपाय भादवि रेवपिन भरण्य न्यतम नक्षत्रविशिष्टपौर्णमासीयु की भवति एवं भादस शतभिषादिवित ११३८५५४ . नक्षत्र विशिष्टपौर्णमासीयुक्तो भवति । तुलादित्ये सौरकाकिन च इutix इत्यनेन सम्बन्धः । तथाच रोहिण्या इधराभिषटकातया तस्य चन्द्रस्य सुभादिया अष्टमराशिस्थतया सप्तमराज्यवस्थानाभावात् रोहिणी नक्षत्र का पीनामासी मुनादि सौरकार्तिके कदापि न भवितुमहतौति भावः । एवं अधिकारी रवी सीरमाग, नस्य रवी सौरपौषि, मकरस्थे रवौ सौरमाचे च यथाक्रमम् श्राद्रपुष्यामधायुक्त वाममय : कदापि न भवितुमर्हन्ति सूर्याचन्द्रमसी: पटनावस्थानान् । एक कुम्भस्थरत्या सोय. फाल्गुनादि-कन्यास्थ रविपर्यन्तेषु सौराश्विनपथ्य ते ५ यथाक्रम इस स्वात्यनुराधास्ती ५. JHNUARANSITAPAN ·अन्योन्य परस्परम् परन्तु ताहायोगार्थसहकारख व पालावच्छिन्न एव शनि बोधयति अतएवेति । प्रथमोऽध्यायः। तदुतीम् लश्वात्मिका सती रूढिर्भवेद्योगापहारिणी। कल्पनीया तु लभते नात्मानं योगबाधत:* ॥ अत एव प्रोक्षणीशब्दस्य यौगिकत्वमङ्गीकृतं न रूढ़िः । अत्रोच्यते। भाद्रपदभरणीनन वयुक्ताः पौणमास्यः कदापि न भवितु महन्तीत्यर्थः । उभयो; मूर्खाचन्द्र नसी: तत्सम्यते: पौर्णमासी सम्पतेः । तस्मात् नक्षत्रेण युक्त: काल इत्यादि- पाणिनि सूत्रानुसारात् चान्द्र एवं शतप्रतिपदादिदर्शान्त रूपमुख्य चान्द्र एव न सौरादौ यो गम भवान् मवादिनद वयुका पौर्णमासौ योगसम्भवात् तहाच का त्वमेव मुख्य चान्द्र वाच कलक भाघादिपदानां मावादिशब्दानामित्यर्थः । रूढ़िः रूढ़िशनि: योगं योगार्थम् अपहरति अस्य न्यायस्यायं योगरूढिविषयी मचेत्यर्थ: कुत इयत आह लप्तरूढ़िविषयत्वात् शुद्धरूढिविषयत्वादिस्य यः लयामिका सो कविरिति रूदिशतिः नुन्धामिका सतो लौकिकालौकिक प्रयोगबाहुल्येन सुप्रसिद्धा सती योगापहारिणी भवैदित्यवः यथा लौकिकालौकिक प्रयोगबाहुल्येन वृणादिनिम्मित- ग्रहण कस्य मण्डप पदस्य कदिशक्य। मण्डपान क त कास्वरूपयोगार्थस्यापहार कल्वम् । नीया शक्तिस्तु योगं बाधित्वा प्रात्मानं स्वरूपं न लभते । तधाच योगार्थ सहकारणे व शक्या योगरुदयमाविष्करीति । यथा पड जपदं कुमुदादी पझ्यो नि कति त्वरूपयोगार्य सत्वेऽपि न तन शक्ति बोधयति । यत एवं न्याय कमरूढ़िविषयत्वम् अत एवेत्यर्थः । प्रीक्षणीशब्दस्य यौगिकत्वं योगार्थमात्र- मी मतं न दिः न रून्य से: तदैव प्रकटीकरोति अधिकरणमालायां नवनाधिकरण- मारयति । प्रीक्षणीः संस्कृतिनातियोंगो वा सञ्चभूमिधु। तथोक्ती: संस्कृतिनाति: अन्योन्याश्यती नाधीन जाति: कल्याशक्तितः। योग: स्यात् का भकिल्लात् कृतिया करणाइवेत् । दर्शपौर्णमासयोः श्रूयते । मोक्षणी रासादयेति तब प्रीनगणी शब्द स्थानिमन्त्रणामाद नादिम शान्ति: प्रतिनिभिसं कुतः सर्वेषु वैदिक प्रयोग- ·कालविवेक २६ प्रष्टव्योऽत्रभवान् योगवादी किममी पाठकादिवयोगानुसारि- प्रयोगा माघादिशब्दाः । यत्र यत्र योगस्तत्र तत्र प्रवर्तन्ते ।। पजादिवहा योगानुसारियोगव्यवस्थित प्रयोग तत्र योगसद्भा. वायौगिकाः । अत्र न तावदाद्यः कल्पः विरात्रपञ्चरात्रदश- रात्राद्यवच्छिन्नेषु कालेषु सत्यपि तन्नक्षत्रान्वितपौर्णमासीयोग प्रदेशेषु संस्कृतानामेवापां मोक्षणी शारदनोच्यमानत्वादित्य का पक्ष लीके नलकीड़ाया भीक्षणी भिर जिताः स्म इत्य संस्थतास्वभु प्रयोगाइहिरादिशब्दवज्जाती रूढत्वात् उदकन्द- जाति: प्रतिनिमित्त । न च प्रकणीश्चत भाभिरिति योगीऽ शनीया छट: प्रवल त्वादिति पक्षान्तई तत्र न तावत् संस्कारी युक्त: अन्योन्याश्रयत्वात् विहिलेदभिमन्त राष्ट्रा-- दिषु संस्कारष्वनुष्ठितेषु पश्चात् संस्कृतास्वस प्रोक्षणी शप्रतिः तत् प्रवक्ता सत्यां प्रीतगी. शब्दनापोऽनुद्याभिमन्त्र गादिविधिरिति नापि जातिपक्षो युन: उदकजाती मोहमीभावद राव उद्धव्यवहार पूर्वमतृप्तत्वेन इतः परं शके: कन्य नीयत्वात् ततो गोशब्दवदनकादि- शब्दवञ्च रूढ़ो न भवति योगस्तु व्याकरणन कृमः सोपसर्गाडाती: करो ल्युट प्रत्ययेन व्युत्पादनात् समात् प्रीक्षही शब्दी यौगिक: वृक्षादेः प्रीक्षण प्रयोजनम् । पत्र प्रकारइयेन प्रकृति किमनी इत्यादि। कमी माघादिमादा: अत्र दृष्टान्त माह पाउकादिशब्दवदिति। पति पाठक: पचतिपादक श्रन्यादि- शब्दी यथा यौगिक: तहत् किम् अमी माघादिशब्दाः प्रयोगानुसारेण प्रयुज्यले धीगानु- सारिप्रयोग: कैवलयौगिक एवञ्चेत् यत्र यत्र योग: सम्भवति तत्र तत्र वर्तन्ते यौगिकभन्दा दूतिषः। + पङ्घजादिवइति । वाकारीऽयं पक्षातरद्योतनार्थम् । तथाच यथा पहनादि. शब्दा: योगानुसारियोगव्यवस्थिते प्रयोगे योगानुसार योगार्थसहायेन सावित योगसनावात् योगार्थ सहलाते सख्यर्थसनावात् यौगिका योगकढिका इत्यर्थः । श्रीगि का ये ना योगटिकत्वेन च कल्पइये व्यवस्थिते । हु प्रथमकल्यं दूषयति पत्र न तावदाद्यः कल्पः सि माघशादीन यौगिक दूत्यर्थः ।

·प्रथमोऽध्यायः । . माघादिपदप्रयोगादर्शनात् । अतएव सास्मिन्निति सूत्रे जया- दित्येन मासाईमाससंवत्सराणामेषा संजेत्यभिधायोदाहृतम् । पौषो मास: पौषोईमास: पौषः संवत्सर इति इह न भवति । पौषी पौर्णमासी अस्मिन् दशरात्र इति । भृतकमासे च न भवतीत्युक्तम् । भृतकमासः सावनं भृतिगणनार्थत्वात् । सावन- निषेधाचान्द्रसौरयोः प्रयोगोऽभ्यनुज्ञातः । अथ द्वितीयः सज्ञाया- मिति प्रसिद्धप्रपसंग्रहात् यत्रास्य प्रयोगस्तत्र योगो निमित्त पत्र हेतुं दर्शयति बिरावपञ्चराचदशराबाद्यवच्छिन्ने वित्यादि । खण्ड कालेषु तसन्न क्षत्रान्वितपौर्णमासीयोगे मघादिनक्षत्रान्वितपौर्णमासीयोगे सत्यपि माधादिपदप्रयोगादर्शनादिति। तथाहि यत्र यत्र योग: तत्र तत्र यौगिका इत्युक्त: चिराचादिकपखण्ड कालेषु मघादियुक पौर्णमासौधोगस केऽपि माधः त्रिरात्र: माध: पञ्चरात्र इत्यादि प्रयोगदर्शनाभावात् । न माघादिपदानां यौगिकत्वं । यत एव चिरावादिखण्ड- कालेषु माससंजकनक्षत्रयोगसत्त्वेऽपि न माषादिसंज्ञा। + अतएवेत्यर्थः जयादित्येन पाणिनिविहतिकारण सामिनिति सूचे। भवति इत्यत्रीदाहरण इयं स्पष्टयति पौषोत्यादि पुष्थयुक्ता पौर्णमासौ पौषौ अस्मिन् दृशराचे दूत्यत्र पौषादिसंना न भवति एवं भृतकमारी च सावन मासेच पोषादिसंज्ञा न भवति इत्यु जाम् इति जयादित्येनेति पूर्वर सम्बन्धः। ऋतिगणनार्थत्वादिति। तिः कर्मवेतनं तस्य गणना संख्यया स्थिरीकरणं एकमासकर्म करणे इयत्संख्य कमुद्रा प्राप्या एवंरूपा सा एव अवैः प्रयोजनं यस्य तद्रूपत्वात् मासन या स्थति मासेनायास्यति इति नियमेन सावनमासस्य वेतनप्रयीज कसाहित्यर्थः । सावननिषेधात् सावनमासस्य पौष भाषादिसंशा निषेधात् । प्रयोगः पोपमाघादित्वेन प्रयोग: अभ्यनुज्ञातः स्वीकृतः ।

·कालविवेक मासादिषु चास्य प्रयोगो* न दशरात्रिविति। नैतत् सावने मासे सत्यपि योगे प्रयोगादर्शनाञ्चान्द्र एव चेन्न हितीया- तीयाद्यारब्धेषु पूर्वतिथिसमापनीयेषु चान्द्रे ष्व प्रयोगात्। प्रतिपदादिदर्शान्त एव मासीति चेत् नैतत् । मघादिनक्षत्रयोगा- + अथ हितोयः संज्ञायामिति । द्वितीयमूवमित्यर्थः । इति इत्यनेन संज्ञायामिति पाणिनिहितीय सूत्रेण प्रसि छाप संग्रहात् प्रसिई रमरादि कीपनि रु प संग हात् गहरात यत्र चान्द्रे मासि अस्य पौषमाघाद: प्रयोगः तत्र तत्र बीग: पुष्यादिबुना पोगा का साया निमित्तं मासादिषु च मासाईमासवत्सरजे व चोऽवधारी अस्य पौषमाबादः प्रयोग पौषमाघादिपदप्रयोग इत्यर्थः । अब चकारस्वावधारणार्थत्वात् स्वयं व्यात्तिं दर्शयति न दशराअदिग्विसि आदिना विरात्रपञ्चरात्रादिपरिग्रहः * पुष्पलधादियुक्तपौण मासी योगे यौगिक पौषमाधादिपदमिति दूषयित्वा तादृश पौर्णमासौयोग योगरूढ़ि के पौषमाधादिपदमिति दितीय काय पवित विचारमवतारयति नैतदिति । सत्यपि योग युयादियुक्त पौर्णमासीथीन प्रयोगादर्शनात सावने पौषमाघादिरूपसंज्ञाया अभावान् चान्द्र एव चान्द्रमावे व तत् पौषमाधादिसंबर इति चेन्नेति चान्द्रमासी त्रिविश्वः पूर्वतिथिसमायशिविथिसाधारण तिथिचान्द्रः एकः अपर शुक्ल प्रतिपदादिदर्शान्तो मुख्य चान्द्र: कथा प्रतिपदादिपामास्थन्द गौपचान्द्रय तत्र तिथिचान्द्रपदं दूषयति चेवेति । $ विधिचान्द्रः कः तदेव स्पश्यति इितीबारतीयाद्यारम्धेषु इत्यादि। मयादि शुक्ल प्रतिपत्समापनीयः विंशत्तिथ्यात्मकस्तिथिचान्द्रः एवं शुक्रवतीयाद्यारग्धः शुकहितीयादि. समापनौयशिनियामकतिथिचान्द्रः। तथाच ज्योतिर्वचनम् - एका तिथिः कापि तदादिभूता तिथिस्तृतोऽपि तिथिमकन्नः । मासः स चान्द्रस्तिधिनानि यमाच्चान्द्रों कलां माम्य सदा प्रश: । अस्याथः । कापि एका शुक्ल द्वितीया नदादिभूता या तिथिः सा दिवाया बारनयंग एन प्रतियोगिनी भवेत् तथाहि एका गुरुदितीया तदादिभुसत्वेन प्रथम गणनाया ·प्रथमोऽध्यायः। भावे अश्लेषादिनक्षत्रयुक्तपौर्णमासीसम्बन्धेऽपि दर्शान्ते मासि माघादिपदप्रयोगदर्शनात् यौगिकत्वानुपपत्ते :* ! अथा अन्त्योपान्त्यो त्रिभो शेयो फाल्गुनश्च त्रिभो मतः । शेषा मासा हिभा ज्ञेया: कार्तिकादिव्यवस्थया। अत्र कृत्तिकादिव्यवस्खयेत्यभिधानात् । कृत्तिकाद्या हिमा मासा इति सम्भ्रमपाठात् कार्तिकोपक्रमगणनेनान्त्य आश्विनः प्राप्ता प्रतिपत् ततो द्वितीया हतीयावतुर्थ्यादिक्रमेण गणनया कृष्ण पक्षीयप्रतिपदपि पञ्च- दशावेन प्राना भवति ततः कथा दितीयादिक्रममा गणनया शुक्ल प्रतिपदपि चिंशत्तिथि त्वेन पुनः प्राप्ता। ततश्च शुज्ञा दितीयादि कामेण गणनायां प्रतिपत् आदिभूततिधित्वेन एकवारं प्राप्ती पुनहितीयारतीयादिक्रमण गण नया पञ्चदशतिथिपूरणीभूतत्वेन काषणपक्षीयत्त्वेन च प्रतिपदपि पुनः प्रामा अती वारइयं प्राप्ता भवति पुनरपि का माहितीयादिक्रमण विंशतिथि पूरणीभूतत्वेन मासान्त त्वेन च गणनप्रतियोगितया शुक्ल प्रतिपदपि प्राप्ता एवंरीत्या वारत्रय गण न प्रतियोगितया शुनहितीयादि शुक्ल प्रतिपदन्त स्त्रिंशत्तिथ्यात्मक एकस्तिथिचान्द्र- मासी भवति इति वर्गलार्थः । तादृशतिथिचान्द्रमासीत्र न गृह्यते वर है तुमाह अप्रयोगादिति । द्वितीयाद्या- रव्यप्रतिपदादिसमापनीयधुः विंशत्तिथ्यात्म कतिबिचान्द्रेषु पौषमाघाद्यप्रयोगात् प्रतिपदादि- दर्शान्त एव मासि चेत् शुला प्रतिपदादिदर्शान्तरूपमुख्य चान्द्र मासि माघादिपदप्रयोगसम्भवात् योगरूढ़िव सम्भवमिति चेन्न मवादिनक्षत्रयोगाभावे इत्यादि यौगिकत्वानुपपत्तेः। योग दिखानुपपत्तरित्यर्थः । + कृति कादिव्यवस्थया इत्यभिधानादिति । प्रीषा मासा: अन्त्योपान्त फाल्गुन- भिन्नाः मासा: हिना इत्यन्वयः कृनिकादिव्यवस्थया ततश कार्तिकाद्या कार्तिकादि. माधान्ताः चैत्रादिश्रावणान्ताध मासा विभा इत्याद्यभिधानात् कत्तिकारोहिण्यन्ध तरन क्षच.

·कालविवेक त्रिभो रेवत्यखिनीभरणीनामन्यतमयुक्तपौर्णमासीयोगात् उपान्त्यो भाद्रः शतभिषापूर्वोत्तरभाद्रपदाभिः फालानश्च त्रिभः पूर्वोत्तर- फाल्गुनीहस्तैः । इतरे तु कार्तिकादयः कृत्तिकादिनक्षत्रदिक- योगन प्रत्येतव्याः तेन कृत्तिकारोहिणीभ्यां कार्तिकः । मृग- शीर्षाभ्यां मार्गशीर्षः । मार्गशीर्षः । पुनर्वसुपुष्याभ्यां पौषः । স্বপ্ন- मघाभ्यां माघः । चित्राखातीज्यां चैत्रः । विशाखानुराधाभ्यां वैशाखः । ज्येष्ठामूलाभ्यां ज्यैठः । पूर्वोत्तराषाढ़ाभ्याम् आषाढ़ः। । युक्तपौर्णमासौयोगे कार्तिकी मासी भवति । एवं मृगशिरादीन्य तरनक्षत्रयुज पौगामासी- योगे मार्गशीर्षों मासी भवति एवं पुनञ्च सुपुष्यायन्यतरनक्षत्रय तपोशांकासी योग पौषादयों मासाः हिमा भवन्ति । सम्भनपाठाइति। सम्भमेण घूर्णनेन प्रतिलोमक्रमेण इति यावत् पाठात् पठित. त्वात् तदेव व्याकरोति कार्तिकोपक्रमगणनेति। कत्ति कादित्यवस्थ या इयुपक्रमशीलत्वात् कृत्तिकादिनक्षत्रयुक्त पौर्णमासी योगघटितत्वेन कार्तिकोप कामगणना सिद्धिः तनय काति कीपर: मार्गशीर्षः तदुत्तर: पौषः । तदुत्तरी माध इत्याापक्रमेण नया नया पाशिनीइन्यी भवति भाद्र उपान्यो भवति अन्त्यसमौपस्थितत्वात् एष एव सम्म पाठः । माचिनीनर. कार्तिक तु साहजिकः पाठः न तु सम्भमपाठः । अन्य प्राधिनः विभी रेवत्थ श्रिजीमरखी- मामन्यतमयुक्त पौर्णमासीयोगात् भवतीत्यर्थः उपान्ची भाद्र + प्रातभिषापूर्वोचरभाद्रपदाभिरिति शतभिषापूर्वोत्तरभाद्रपदाभिन दवे पौर्णमासीयोगात् विभी भवतीत्यर्थः । फालानश्च विभः पूनों तरफागुनो हमने रिति पूब्द- फाल्गुन्युत्तरफाल्गुनौतनक्षत्रयुनापौर्णमासीयोगात् फाल्गुनीऽपि विभी भवतीत्यर्थः । कृत्तिकादिनक्षत्राहि कयोगेनेति । कत्ति कादिदिकहि कनन नयु कापी मामी यी गेलेयय; । उपसंहरति नेति। तेन बिभनिभावतरान्यतमनक्षत्रयता पौमासीयामेन कार्तिकादिमासविधानेन ।

·प्रथमोऽध्यायः । एवम् प्रा- माघः। हस्तेन फालानः। ज्येष्ठः । AMRI श्रवणाधनिष्ठाभ्यां श्रावणः । तेन रोहिणीयुक्तापि* पौर्णमासी कार्तिकी भवति। तद्योगान्मास: कार्तिकः । योगान्मार्गशीर्षः । पुनर्वसुना पौषः । अश्लेषण खात्या चैत्रः। अनुराधेन वैशाखः । मूलेन धनिष्ठया श्रावणः । शतभिषण भाद्रः। रेवती- भरणीभ्याञ्चाखिन इति कथं न यौगिकः। नैतत् विद्विषामस्य वादस्य हास्यास्पदत्वात् । रोहिणीपदाधि नक्षत्रेण युक्तः काल इति विहितेनाण्प्रत्ययेन रोहिणी पौर्णमासी भवति रोहिणी- पदाच सास्मिन् पौर्णमासीति संज्ञायामित्यणन्तरेण रौहिण- पदनिष्पत्तेः रोहिण: मास: स्यानतु कार्तिक: । एवमा - योगादा मासः । इत्यादयः भवेयुः। अती रोहिण्यादि- योगात् कातिकादिपदानि यौगिकानीति वदतां महाबै * रोहिणीयुक्तापीति । अपि: भिन्नक्रमेण तेन न केवलं कृत्ति कानक्षत्रयुन्न पौर्णमासी कार्तिकी रोहिणीयुक्तापीत्यर्थः । + कधं न यौगिक इति । कृत्तिकादिव्यवस्थया शेषा मासाः कार्तिकादिमासा हिमा इति वचनोपदिष्टत्वात् इति शेषः । * दूषयति नैतदिति । विद्विषां विवादिनाम् अस्य वादस्य वदै व्यक्तायां वाचि इति धात्वनुसारेण निष्पन्नत्वात् कत्तिकानक्षत्राभावे रीहिणी नक्षत्रयुक्त पौर्णमासी योगे रोहियोऽयमिति वक्तव्ये कार्मिकोऽयमिति कथनस्य हास्यास्पदत्वात् अयोग्यले न उप- हसनीयवादित्यर्थः। रीहिणीपदात् रोहिणीपदीचरं नक्षत्रेण युक्तः काल इति भूत्रमाणप्रत्ययात् रोहिणी नक्षत्रयुक्त पौर्णमासी रोहिणी भवति । संज्ञायामिति दितीय- सुत्रिय रीडियो पदो चरम पराणा प्रत्ययेन मासी रोहिणी भवेदित्यर्थः । अनेनास्य योगदित्वं ब्याहन्यते इति भावः । न तु कार्तिक ·জালনি लोकान् संवईयति । (१) कलम्बीत्यन्वयोराहः कृतः पुरस्कृत एव स्यात् । अथोचते। मासानां भित्रिभत्वप्रतिपादनं ताव- दृश्यते तस्य चैतदेव प्रयोजनम् । यत् शत्तिकारोहिण्यन्चतर. युक्तपौर्णमासीति योगात् कार्तिकपदं यौगिकं भवतु । एव- मितरेष्वपि। कथं चैतत् स्यात् यदि कृत्तिकादयो रोहिण्या- दिकमपि ললি तेन शत्तिकारोहिण्योरन्यतरयोगेन कार्तिकपदं यौगिक एवमन्यान्यपीति तदयुक्त नहि दिभत्रिभव- वचनं रोहिण्यादियोगेऽपि कार्तिकादयो यौगिका इत्याह न च पौर्णमास्या विभत्वादिकं किन्तु मासानामेव न च पाणिनिरपि रोहिण्यादियोगेऽपि कार्तिकादिपदानि पौर्णमासीषु अयोगाच कार्तिकादिमामेषु कार्तिकादिपदानि यौगिकानीति आह । (१) कलम्बौ त्यन्वयी हि दृढ़ीक़त्य पुरस्कृत एवं स्वादिति कचिदादर्भ पुस्तके पाठः । अस्व हास्यास्पद व्याकरीति यौगिकानोति वदतामित्यादि। महानि बतीयार्थे सप्तमी महामूल्यत्वेनेथ यः कलम्बी शाकविशेष: याच हिमाधी गमावे रोहिणी नक्षत्रयोग रोहिणोऽयं मास इति बनाये कालि की मास इति वदता निकष्टापि कलम्बी महामूल्य त्वेन यया लोकान् संवर्डयति इल्यवधी हि दही कन्य पुरान: स्यात् इति क्वचिदादर्श पाठः । अहः हात: पुरस्कत, वात् नावित का विनको मन पुरस्कतः स्यात् । + तस्य विभवधिभत्वप्रतिपादनख प्रयोजनं दर्शयति यत अधिकारोहियनतर स्यादि । यौगिकं भवतु योगदिकं भवतु । एजमितरेष्वपि मागंभीषदिवि कथा एतत् स्यात् केन प्रकारमा एतत् रोहिगवादियोंगे कातिकादिपद धारक दिकं स्यात + प्रकार दर्शयति यदीत्यादि। लन यन्ति निकानयनपीमामी न्य कृतिकापदं लनगा या यदि कतिकारीहियोरन्चत राय भवति दूरपथः । न नया ·प्रथमोऽध्यायः । २ न चाभिधीयमानमपि प्रमाणान्तरविरोधन ग्रहणाहं न च प्रकृति- पदस्य मुख्य लाक्षणिकवृत्त्याश्रयणन यौगिकत्वं कचिदपि व्युत्- पत्रं यदि चैवं स्याद्रथ कारपदस्यापि रथमकुर्वत्यपि सौधन्वन- जातीये रथ करणार्हतालक्षणया तदन्यलक्षणया वा यौगिकत्वात् वैवर्णि केऽपि तत्सम्भवाइर्षासु रथकार आदधीतत्यत्र त्रैवर्णिकाधि- कारो दुर्वारः स्यात् । एवं गच्छतीति गौरिति व्युत्पत्ती गमन- जत्तिकापदस्य कृत्तिकारोहिण्य न्य तरार्थकत्वेन बौगिक योगढिक रवनन्यान्यपि मार्ग- शीषीदिपदानि दूत्यर्थः । नहि भित्रिभववचनमित्य नेन आहेत्यस्य सम्बन्धः इत्याह शोधयति वचनस कथनासम्भवात् । न च पौर्णमाया दिमत्वादिकं किन्तु मासानामेबमिति तथाच रीहिणी युक्त पौर्णमासीपचे कृत्तिकायोगाभावात् कार्तिकपदस्य योगरूढ़िवाभावेऽपि मासानां विभत्वादिविशेषणत्वे शुक्ल प्रतिपदादिदर्शान्तस्य मुख्य चान्द्रमासस्य शितिथि- समुदायात्मकतया कदाचिदपि तत्र कात्तिकाविरहस्यासम्भवात् रोहिणी नक्षत्रयुक्तपौर्णमासी- योगपक्षेऽपि निशत्तिव्यात्म कमुख्य चान्द्रमासमध्ये कृत्तिकायोगस्यावश्यभावात् कार्तिकत्व सिद्धी न कदापि योगरूढिलयाघात इति भावः । ननु यद्यपि कार्तिकादिसंज्ञायां वीगरूढित्व- सिद्धौ मासानामेव हिमत्वादिविशेषण दाने दूषणान्तरं न दर्शितं तथापि मासानां डिभत्वादिनिवेश कृतिकानक्षत्रयुक्रमासः कार्तिकः एवं सृगशिरोनक्षत्रादियुक्तमास: मार्ग- शोषादिरपि भवितुमर्हति परन्तु हादशमासेषु निकायोगसम्भवात् हादशमासाः कार्तिक: स्यात् एवं मृगशिरीनचादिबोगसम्भवात् हादशमासा अपि मार्गशीर्थादिरपि स्यात् इत्यु का दोषचाव द्रष्टव्यः । न च पाणिनिरपोत्याह अनेनावावयः तथाच रोहिण्याटि- योगेऽपि पौर्णमास्यां रोहिण्यादिबोगेऽपि पौर्णमासीषु वयोगात् रोहिण्यादियोगात् कार्ति कादिपदानि च कार्तिकादिमासेषु न च यौगिकानि पाणिनिरपि इत्याह । न चाभिधीयमानमपीति । पौर्णमासीषु शिकादियोगाभावेऽपि रोहिण्यादि- योगे कार्तिकादिमासेषु योगरादित्वं विधीयमानमपि प्रमाणान्तरविरोधन मुख्यार्थ बाधक- ·३ कालविवेक - गौणार्थग्राहक प्रमाणान्तरं विना ग्रहणाहं ग्राह्यं न च इत्यर्थः न च प्रकतिपदस्थति खार्थाद्यर्थबोधकलिङ्गरूपक त्तिकादिपदस्य प्रकृतिरुक्ता शब्दशक्ति प्रकाशिकायां यथा- खेतरार्थानवच्छिन्ना यत् स्वार्थस्थावबोधने । यच्छब्दनिश्चयी हेतुः प्रकृतिः सा तदर्थिका। अस्यार्थः। खेतरशब्दार्थविशेषितस्य यादृशस्वार्थस्य अन्वयबोधं प्रति स्वाव्यवहितीत- रत्वसंसर्गेण यादृशशब्दवत्ताया निश्चय एव हेतुः तादृशस्तथाविधार्थे प्रकृतिरित्यर्थः । तथाच यदा कृत्तिकादियोगस्तदा मुख्यया वृत्त्या यदा रोहिणीयोगस्तदा लक्षणया वृत्त्या इत्यर्थः मुख्यलाक्षणिक सत्च्याश्रयणेन शक्तिलक्षणान्यतराश्रयणेन यौगिकत्वं योगरूढ़ि त्वं क्वचिदपि व्युत्पन्नं स्वीकृतं न चेत्यर्थः यदि चैवं स्यात् क्वचिच्छत्या क्वचिल्लक्षणया योगरूढ़ित्वमङ्गी- कतश्वेदित्यर्थः रथकारपदस्य वर्षासु रथकार आदधीत इन्य च रथकारपदस्य रथमकुवति रथकरणानुकूलक विविरहेऽपि सौधन्वनजातीये सुधन्वाचार्यसङ्करजातीये । । तथाच मनः। वैश्याच जायते व्रात्यात् सुधन्वाचार्य एव च । कारुषश्च विजन्मा च मैत्र: खावत एव च ॥ पत्र कुल्लुकभट्टः । वैश्यात् युनात्यात् सवर्णायां सुधन्वाचायकारुषविजन्ममैत्रखाव- ताख्या जायन्ते एकस्य चैतान्यपि नामानि तथा रथकारपदस्य लक्षणया रथमकुव त्यपि सौधन्वनजातीय रथकरणाहता दुर्वारः स्यात् इत्येकवाक्यार्थः तदन्यलक्षणया वा तदन्यस्मिन् सौधम्वजातिभिन्ने रथकारपदस्य लक्षणया वा यौगिकत्वात् योगरूढ़ित्वात् त्रैवणिकोऽपि ब्राह्मणादिवर्णत्रयेऽपि तत्सम्भवात् बक्षणया योगरूढ़ित्वसम्भवात् वर्षासु रथकार आदधीत इत्यत्र वर्षाकालीनरथकारकर्तृकत्वेन विहिताधानकर्मणि चैवर्णिकाधिकारः ब्राह्मण- क्षचियवैश्याधिकारीऽपि दुर्वारः स्यादित्यपरी वाक्यार्थः । तथाच कात्यायनीय श्रौतसूत्र- व्याख्याने प्रवरखामिमतानुसारिकाचार्ययाजिकदेवः । रथकारस्थाधाने अग्न्याधेियकमणि अधिकारी भवति वर्षासु रथकार प्रादधीत इति श्रुतेः । अवेदं सन्दिह्यते । किं त्रैवर्णिकानामन्यतमो रथकरणयोगात् रथकार: आहोखित् नियतं किञ्चिज्जात्यन्तरमिति किन्तावत् प्राप्तं त्रैवर्णिकानामन्यतम एवेति कुतः सोऽपि हि रथं करीतौति योगात् ·प्रथमोऽध्यायः । रथकार इत्युच्यते तस्य च त्रैवर्णिकत्वादाधान प्राप्तमेव ऋतुमा विधेयं तथा सत्ये कार्य- विधानाहाक्यभेदी न भवति लाघवञ्च नात्यन्तरपक्षे तस्थाधानं विधातव्यं पातुसम्बन्ध तथा सति वर्षाखादधीत रथकार बादधीतेत्येवं वाक्यभेद: स्यात् । पिच शूद्रवसामयात् प्रतिषिद्धः तस्मात् चैवर्णिकानामन्यतम एवेति पूर्वपक्षः । सिद्धान्तमाह नियतञ्चेति । ची वार्थे वाशब्दश्च पूर्वपक्षनिरासार्थः । नवर्णिको रथकारः तस्य शिल्पीपजीवनस्य प्रसिद्धत्वात् किन्तु नियतं जात्यन्तरमेव तत्र केचिदेव- माहुः वैश्यायां क्षचियादुत्पन्नी माहिष्यः शूद्रायां वैश्यादुत्पन्ना करणी तस्यां करण्या माहिष्यादुत्पन्नी रथकार इति । तदुक्तं स्मृलौ । "माहिथ्योग्रौ प्रजायते विटशूद्राङ्गनयी- नपात्। शूद्रायां करणी वैश्यादिति ।” याज्ञवल्क्योऽपि। वैश्वाशूद्रग्रीस्तु राजन्यान्माहिष्यीयौ सुतौ स्मृती । वैश्यायां करणः शूद्रात् विनावेष विधिः स्मृतः ।। विनाम विधिना परिणीतास। तथा। "माहिष्धन करण्यान्तु रथकारः प्रजायते" इति । अती रथकारशब्द एवंविधसङ्गरजातौ रूढ़ः रूढिश्च योगाइलीयसीति म्यायात् रथं करोतीति योगं बाधित्वा नात्यन्तरमेव रथकारशब्दनीच्यते। तस्येदमाधान कालविशिष्टं विधीयते विशिष्टविधानाच्च वाक्यभेदोऽपि न भवति । अपरे बाहु: रथकारशब्देनाच सौधन्वनानां ग्रहणम् ऋभूनां वित्याधानमन्ववर्णनात्। सौधन्वनाच ऋभवः। सौधन्वना ऋभव इति ऋक्संहिता सामानाधिकरण्यनिर्देशात् । तथा चाह मनुः। व्रात्यात् तु जायते वैश्यात् सुधन्वाचार्य एव च । कारुषश्च विजन्मा च मैत्र: खावत एव च ॥ इति । अती मनूती यः सुधन्वा व्रात्यवैश्यपुनः तत्युचानां सौधन्वनामामृभूमामेवाचाधिकारः बत याज्ञवल्क्येनोक्ती न तस्याधिकारः सत्यपि रथकारशब्दवाच्यत्वे मन्त्र वर्णनाच्छागन्यायेन ·कालविवेक मगमनमपि लक्षयतीति गच्छत्यगच्छत्यपि यौगिकत्वं स्यात् । एवं प्रासादपदमपि प्रक्षेपणलक्षणया यौगिक स्यात् नायौगिक किञ्चित् स्यात् । तस्मात् प्रकतिपदस्य मुख्यानुयोगादेव यौगिकत्वं नान्यथा यत्र तु मुख्यार्थयोगो नास्ति तत्र रूढ़िरेव । किञ्च सौधन्वनानामेवाधिकार इति । तथाच जैमिनिः। सौधन्वनास्तु हीनत्वान्मन्ववर्णात् प्रतीयेरनिति सौधन्वना नाम जाति: होनाते किञ्चित् चैवर्णिकेभ्यो जात्यन्तरं न च ते शूद्रा न वैश्या न क्षचिया न ब्राह्मणा इति। तेषामिदमाधानं कथं प्रसिद्धेः। मन्त्रवर्णाच मन्त्र वर्णो हि भवति सौधन्वना ऋभव इति ऋभूनां वेति च रथकारस्थाधानमन्त्रः । तस्मात् सौधन्वना ऋभवश रथकाराः अपि च तं नेमिमृभवी यथेति च ये नेमिं नमन्ति ते ऋभक इत्युच्यन्ते रथकाराश्च नेमिं नमन्ति तस्मादत्रैवर्णिकानामशूद्रानामेनदाधानमिति शवर- खामिन इत्यादि। एवं गच्छतौति गौरिति व्युत्पत्ताविति । गमेडौं इति सूत्रात् गमनायें डौप्रत्ययेन गौरिति पदं साधु । अत्र गमनम् अगमनमपि लक्षयति तथाच गच्छति अगच्छत्यामि । अगच्छतीत्यच अकारी निषेधार्थ: न गच्छतीत्यर्थः । न तु न गच्छति नञ्तत्पुरुषादगच्छति इति मुख्याख्यातेन सह समासासम्भवात् । यौगिकलं योगरूढिकलं स्थात् तथाच गीशब्दस्य केवलरूढ़ित्वं सर्वमतसिद्ध व्याहत्येत । + एवं प्रासादपदमपोति । प्रासादी देवभूभुजामिति कोषात् देवम्टहे राजन्हे च रूढ़िः इदं प्रासाद पदं यदि प्रक्षेपणलक्षणया योगढिकं स्यात् तदा सवलीकसिद्धरूढ़ित्क- मस्य व्याहन्यते नायोगिक किञ्चित् स्यात् इति यदि लक्षणया योगरूढ़िवम् अङ्गीक्रियते किञ्चित् किमपि पदं न योगरूढिकं सर्वमेव पदं योगरूढ़िकं पदस्य रूढ़िवं व्याहन्यते । * उपसंहरति तस्मादिति। प्रकृतिपदस्थ लिङ्गपदस्य मुख्यानुयोगादेव मुख्यत्वं शक्याश्रयत्वं तथाच शक्तिलभ्ययोगादेव यौगिकत्वं योगरूढ़ित्वं वा नान्यथा न लक्षाया तथाच पौर्णमास्यां कृत्तिकादियोगादेव योगादित्वेन कार्तिकत्वं मासस्य न पौर्णमास्यां रोहिणीयोगे यत्र तु मुख्यानुयोगी नास्ति शब्दशक्त्या योगार्थों न प्रतीयते तत्र दिरव लौकिकालौकिक प्रयोगमाचुर्येण शब्दशक्या रूढ़ित्वमेव प्रतीयते ।

·MORE प्रथमोऽध्यायः। कृत्तिकादिपदानां रोहिण्यादिलक्षणया यौगिकत्वेऽपि मुख्यकत्ति- कादियोगेन यौगिकत्वस्य शीघ्रमवगमात् कार्तिकादिमासविहितं कम मुख्यनक्षत्रयोग एव व्यवतिष्ठेतन लाक्षणिकयोगे मुख्य- प्रतिबन्धिमाह किञ्चेति । कत्ति कादिपदानाम् आदिना मृगशीर्षादिमाससंज्ञक- नक्षत्रादिपरिग्रहः रोहिण्यादि इत्यत्र आदिना आर्द्रादिनक्षत्रपरिग्रहः मुख्य कात्र्तिकादि- योगेन कार्तिकादिमासघटकमाससंज्ञककृत्तिकानक्षत्रादियोगेन शीघ्रावगमादिति तथाच यत्र मुख्य शत्तिकानक्षत्रयुक्तः तत्र कृत्तिकानक्षत्रयुक्त पौर्णमासीरूपकार्तिकीयोगस्य साक्षा- देवावगते: कार्तिकपदाद्यौगिकत्वस्य शीघ्रप्रतीतिर्भवतीति कार्तिकमास विहितं कर्म मुख्य- नक्षत्रयोग एव मुख्यत्वं शक्त्या श्रयत्वं तथाच मुख्यमाससंज्ञीपयोगिकृत्तिकादिनक्षत्रयुक्ता- पौर्णमासीरूपकार्तिकीयोगयुक्तमासेष्वेव व्यवतिष्ठत विदधीत । + न लाक्षणिकयोग इति । तथाच यत्र तु रीहिणीयोगस्तत्र तु कार्तिकपदात कृत्तिकाप्रतीतो तब कृत्तिकाया अभावात् कत्तिकापदलक्षण या रोहिणीयुक्तपौर्णमासीरूपा- गौणकार्तिक्यादियोगे कार्तिकपदात् यौगिकत्वमतीने विलम्बितत्वात् न तत्र कार्तिकमास- विहितं कर्म व्यवतिष्ठेत। अतएवीतम्। गौणे सदपि सामर्थ्य न प्रमाणान्तरं विना । आविर्भवति मुख्य तु शब्दादेवाविरति तत् ॥ तात्पर्यञ्च तती मुख्ये गौणार्थपरता पुनः । प्रमाणान्तरविज्ञेया तदभावान सिध्यति । अस्यार्थः । गौखे अर्थे गौणार्थविषयकशाब्दबोध सामर्थ्य शब्दस्य तादृशशाग्दबीच- निरूपितानुकूला कासादिमत्त्वं प्रमाणान्तरं विना मुख्यार्थबाधकगौणार्थबोधकप्रमाणं विना नाविर्भवति न गौणार्थबोधीपधानप्रयोजकं भवति मुख्य तु मुख्यार्थबोधे तु शग्दादेव शब्दा- मुख्यार्थीपस्थितादेव एवशब्दात् प्रमाणान्तरापेक्षं व्यवच्छिद्यते। तच्छन्दनिष्ठमुख्यार्थवोप- धायकत्वमाविरस्ति स्फुटौभविष्यति ।

·कालविवेके m लाक्षणिकयोगनिमित्तयोरतुल्यत्वेन तुल्यवद्विधानानुपपत्तेः । मुख्यग्रहण च तस्य नित्यमप्राप्ते (१)+राभाका इत्यादि नित्य व विधानं न स्यात् ।। न च मुख्याभावे लाक्षणिकग्रहणा) वचनान्तरम- (१) नित्यप्राप्ने रिति क्वचिदाद” पाठः । ननु मुख्यार्थतात्पर्यग्रहासत्वे कथं शब्दादेव मुख्यार्थबोधः इत्यत आह तात्पर्यवेति। औत्सर्गिकमिति शेषः तथाच मुख्यार्थबाधकाभावे तात्पर्यग्रहस्य प्राय:सम्भवादिति भावः । गौणार्थपरता गौणार्थतात्पर्य तदभावात् प्रमाणान्तराभावात् न सिद्धाति न विषयोभवति । तथाच मुख्यार्थबाध एव गौणार्थतात्पर्य्यकल्पनादिति तात्पर्य्यरूपकारणस्य मुख्यार्थेऽसले सामग्रौविरहात् न मुख्यार्थबीधस्तत्रैव प्रमाणान्तरसहकारगणनगौणार्धतात्पर्य ग्रहाहौणार्थ- बोधः । मुख्यार्थबोधे तु.न गौणार्थतात्पर्य्यबाधकाद्य पेवेति भावः । अत्र हेतुं दर्शयति मुख्य लाक्षणिकेत्यादि। मुख्यकत्तिकादिनक्षत्रयुक्तपौर्णमासी- रूपमुख्य कार्तिकीयोगरूपस कृत्तिकापदलक्षणीयरीहिणीनक्षत्रयुक्त पौर्णमासीरूपगौमा- कार्तिकीयोगरूपस्य च निमित्तयोः अतुल्यत्वेन मुख्य गौणरूपतया तुल्यबलत्वाभावेन । तुल्य- वत् विधानानुपपत्तेरिति मुख्याभावे गौणार्थग्रहणस्य प्रमाणान्तरगम्यतया समविधानत्वा- भावात्। + मुख्ययोगमात्रस्य ग्राह्यत्वे पुनः प्रतिबन्धिं दर्शयति मुख्यग्रहणे चेत्यादि । मुख्य- ग्रहणे च मुख्यार्थमात्रग्रहणे च तस्य मुख्यार्थमात्रस्य नित्यप्राप्ते: नियमन प्राप्तरित्यर्थः । नित्यमप्राप्तिरिति पाठ तु मुख्यग्रहणे मुख्यार्थमात्रस्य ग्रहणे तस्य च गौणार्थस्य च नित्य- मप्राप्ते: नियतलेनानुपस्थितेः इति तु नित्यव विधानं न स्यादित्यस्य हेतुः । * आभाका इत्यादौति । आमाका सितपक्षेषु मैत्रश्रवणरेवती। आदिमध्यावसानेषु प्रखापावर्तबोधनमिति आभाका सितपक्षेषु' शयनावर्तनादिकमिति वचनदयस्थाना- माभाकापदानाम् श्रादिना आकामावैष्वनन्तकमिति वचने श्राकामावेपदानाच प्रसिद्ध- शब्दैकदेशतया तत्तत्पदलक्षणीयानाम् आषादभाद्रकार्तिकानाम् भाषादकार्तिकमाधवैशाख- मासानां च नित्यव विधानं न स्थादित्यर्थः ।

·प्रथमोऽध्यायः । स्तीति यौगिकत्वव्युत्पादनमप्यफलं स्यात् । यदेव कृत्तिकापदस्य लाक्षणिकत्वे दूषणं तदेव कार्तिकादिपदस्थ रोहिण्यादियुक्त पौर्ण- मासीमध्यके मासि लाक्षणिकत्वेऽपीति हेयमेवैतत् । आषाढ़पद- मात्रन्तु यौगिक वक्तुं शक्यते. पूर्वोत्तराषाढ़योरुभयोरप्याषाढ़- त्वात् । किञ्च यदा योगो निमित्तं पदानां तदा किं कृत्स्ननक्षत्र- योगः कत्नपौर्णमास्या: अईपादादियोगोऽपि वा । तत्र कृत्स्न- ननु वचनान्तरादेव लाक्षणिकार्थ ग्रहणं भविष्यतीति कथमनुपपत्तिरित्याशक्यते न च मुख्याभावे इत्यादि । इतीति इति हेती अव्ययानामने कार्यत्वात् यौगिकत्वव्युत्पादनं यीगरूढित्वकथनम् अन्त्योपान्त इत्यादिवचनेनेति शेषः । तथाहि अन्त्योपान्तः चिभः ज्ञेय इति वचनस्यान्यथानुपपत्तत्रा कल्प्यमानाया लक्षणाया निरूढत्वेन शक्तितुल्यतया तत्कल्पनमपि न दूषणावहमिति भावः । मनु अगत्या लक्षणास्त्रीकारीऽपि मुख्य योगाभावे रुचिकापदस्य कार्चिकपदस्य च उभयलक्षणाखौकार अतीव गौरवम् इत्याशय निराकरोति यदेवेत्यादि । रोहिण्यादियुक्त- पौर्णमासीमध्यके मासि रीहिण्यादियुक्त पौर्णमासौ मध्ये यस्य तादृशे मासि मुख्य चान्द्रमासी- त्यर्थः तथाच शेषा मासा हिमा ज्ञेयाः कृत्तिकादिव्यवस्थया इत्यनेन कृत्तिकादिपदस्य रोहिगयादिलक्षगाथा कृत्तिकारोहिण्यन्यतरनक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी कार्तिकी तद्योगात् कार्तिकः अत्र कृत्तिकापदस्य लक्षणा अथवा रीहिण्यादियुक्त पौर्णमासौमध्ये मासि रोहिणेयमासि लक्षणया कार्निकत्वं हेयमेवैतदिति लक्षणां विना मुनिवचनस्योपपत्त्य- भावात् लक्षणादूषण स्याकिञ्चित्करत्वमिति भावः । + लक्षणां विना उपपत्तिं दर्शयति आषाढ़पदमाचमिति । अत्र माचपदैन आषाढ़- भिन्नज्यैष्ठादिमासानां सर्वदा मुख्ययौगिकत्वत्र्यवच्छेदः । भाषाढ़मात्रस्य मुख्ययौगिकवं साधयति पूर्वोत्तराषाढ़योरित्यादि । आषाढत्वात् आषाढ़पदवाच्यत्वात् तथाच शेषा मासा हिमा ज्ञेया इत्यनेन पूर्वोत्तराषाढमावस्य विभत्वेन तयुक्त पौर्णमासीयोगात् नवाषाढस्य मुख्ययौगिकत्वव्याघात इति भावः । योगनिमित्त ·कालविवेके योगस्तावद नकवत्सरैरेकस्यां कदाचिदिति न तेनाभाका इत्यादि व्यवहारो नित्यवत् शक्यः । एकदेशयोगे तु मासान्तरीयनक्षत्र- योगस्यावश्यम्भावान मूलापूर्वाषाढ़योर्योगे स एव चान्द्रो ज्यैष्ठश्चाषाढ़श्चेति स्यात् । उत्तराषाढ़ाश्रवणयोश्च योगे आषाढ़ः श्रावणश्चेति स्यात् । एवमितरत्रापि माससङ्गरान कर्मणां व्यव- स्थितिः स्यात् । अल्पयोगेनापि यौगिकत्वात् भूयोऽवयवयोगा- योग: तत्तन्नक्षत्रयुक्तपौर्णमासौयोगः कृत्वनक्षत्रयोगः पूर्णनक्षत्रयोगः सम्यूापौर्णनास्या सम्पूर्णत्वं षष्टिदण्ड व्यापित्वम् । बधा स्कन्द पुराणम् । प्रतिपत्प्रभृतयः सा उदयादीदयाद्रवेः। सम्पूर्णा इति विख्याता हरिबासरवर्जिताः ॥ पादित्योदयवेलाया आरभ्य षष्टिनाडिका । तिथि स्तु सा हि शुद्धा खात्सर्वतिथ्यी वयं विधिः ॥ इति नारदीवात्। एकत्र निर्णीत: शास्त्रार्थों बाधकमन्तरण अन्यत्रापि तथा इति ज्यावात् नक्षत्रेऽपि तथा कल्प्यते । तच सर्वदा न सम्भवति इत्याह कत्मयोगतावदित्यादि। अनेकवत्सरैः अनेक- वत्सरात परतः कदाचिदिदं सम्भवतीत्यर्थः । तेन साकल्यथोगयुक्त वे न आमाका आषाढ़- भादकात्तिक इति व्यवहारी नित्यवत् सदा न शक्यः वक्त मिति शेषः । एकदेशयोगे तु तिथिनक्षत्रयोः पादादियोगे तु मासान्तरोयनक्षत्रयोगस्य मासान्तरीयमासमें ज्ञाप्रयोजक- नक्षत्रान्तरयोगस्य अवश्वम्भावात् एकस्वां पौर्णमास्यां सम्भवात् सूलाषाढ़या ठरा श्राषाढ़- शेति । यदा पौर्णमाखां मूलायोग: तदा हे हे चित्रादिताराणां पूर्णपद्धेन्टुसंयुते । मासा- चैत्रादयो ज्ञेया इति वचनेन मूलानक्षत्रयुक्त पौर्णमासी योगात य एव चान्द्रमासः ज्यैष्ठसंज्ञको भवति तस्यां पुनः पौर्णमास्यां पूर्वाषादनक्षत्रयोगात् स एव चान्द्रमास भाषाढसंज्ञकच भवतीत्यर्थः । एवं यस्यां पौर्णमाखाम् उत्तराषाढनच त्रयोगात घ एव चान्द्र आषाढ़नामको * ·PATHI ४१ प्रथमोऽध्यायः । दिति चेत् न उभयोस्तुल्ययोगे एकस्यापि भूयोऽवयवयोगाभावा- विनामकत्वापत्तेः । किञ्च पूर्वमासीयनक्षत्रस्यैकस्यां पौर्णमास्यां भूयोऽवयवयोगेन तन्नामप्रवृत्तावपरपौर्णमास्याञ्च परमासीयनक्ष- त्रस्य भूयोऽवयवयोगेन परमासीयनामप्रवृत्ती मध्यमासो विलु- म्येत । दृष्ट चैतत् तथाहि चतुर्दशोत्तरसहस्रशाकवर्षे लिख्यमाने तुलास्थभास्करे अखिनीभरणीभ्यां व्याप्ता पौर्णमासी तावदा- खिनी। ततस्तत्रैव वत्सरे वृश्चिकस्थे भास्कर कृत्तिकारोहि- णीभ्यां व्याप्ता पौर्णमासी तेन सा कार्तिक्येव । तद्योगाच्चासौ भवति पुनत्तस्यां पौर्णमास्यां श्रवण नक्षत्रयोगात् स एव चान्द्रः श्रावणनामकश्च भवति, एवमितरवापि। एकस्यां पौर्णमास्यां धनिष्ठाशतभिषायोगात् स एव चान्द्रमास: श्रावणी भाद्रश्च भवति । भाससकारादित्यादि । एकस्य चान्द्रमासस्य मासहयात्मकत्वात् सङ्कल्पवाक्ये कस्य वा मासखोल्लेखः स्यादित्यर्थः । अल्पयोगेनापि यौगि कलात् भूयोऽवयवयोगादिति । अल्पयोगेनापि अल्पकाल- वत्तिनक्षत्रयोगेनापि भूयोऽवयवयोगात् अधिककालबत्तिनक्षत्रयोगात् । तथाहि अल्प- झाले नापि यौगि कत्वात् तदपेच या भूयोऽवयवयोगात् भूयोऽवयवयोगानुसारेण मासविहित- कर्मणो व्यवस्था भवतीत्यर्थः । + दूषयति चेन्नेति। उभयोः नक्षत्रयोः तुल्ययोगे समानकालयोगे। तथाहि यत्र पौर्णमासी षष्टिदण्डात्मिका पूर्वार्दै एकनक्षत्रयोग: अपराङे अपरनक्षत्रयोगः तत्र एक- खापि अधिक काल बत्तित्वाभावात् विनामकत्वापत्ते: नामशून्यत्वापत्तेः । * दूषणान्तरमाह किञ्चेति । पूर्वमासौयनक्षत्रस्य पूर्वचान्द्रमासप्रयोज कीभूतस्य नक्षत्रस्य एकखां पौर्णमास्यां भूयोऽवयवयोगेन अधिककालतित्वे नेत्यर्थः । तन्नामप्रवृत्तौ वैशाखाद्यन्यतममासनामप्रसत।। एवम् अपरपौर्णमास्यां परमासीयनक्षत्रस्य वैशाखाद्यन्ध- तमचान्द्र माससंज्ञाप्रयोजकीभूवनक्षत्रस्थाधिककालवत्तित्वेन परमासौयनामप्रवत्तौ पूर्व- माझात् वीयमासस्य नामप्रसक्ती मध्यमासः पूर्वाव्यवहितोत्तरमास इत्यर्थः । 6 ·कालविवेक ४२ कार्तिक एव । भवताम्मते तदनन्तरञ्च धनुःस्थभास्करे पौर्णमास्यां मृगशिरोनक्षत्रं नास्त्येव आर्द्रायुक्ता तु भूयोभिरवयवैः शेषे तु त्रयोदशदण्डा एव परं पुनर्वसुव्याप्ताः । तेन सा मार्गशीर्षी न तु पौषी अल्पयोगात्। मकरादित्ये च पुष्थाश्लेषाभ्याम् अर्हाईव्याप्ता तेन सा न पौषी न च माघीति स्यात् । भवतु वा कथञ्चिदेकदिकदण्डगणननक्षत्राधिकयोगात् सा पौषी तद्- योगाच्च पौषः । माघी वा तट्योगात् माघ:, अन्यतरस्तु विलु- एतच्च दृष्टान्तप्रदर्शनेन दृढ़ीकरोति दृष्टञ्चैतदिति । चतुर्दशीत्तरसहनशाकवर्षे चतुर्दशाधिकसहस्रशकाब्दे तुलास्थभास्करे सौरकार्तिके अश्विनीभरणीभ्यां व्याप्ता युक्ता पाश्विनौ तदयोगादाश्विन इति यथासम्भवक्रमेणोक्तमेतत् । वसुतस्तु अन्त्योपान्तस्त्रिभी ज्ञेय इति नियमात् रेवत्यश्विनीभर गय न्यतमयुक्ता या पौर्णमासी सापि आश्विनौ तद्योगात् स एव चान्द्रमास आश्विन एव भवति । ततस्तदनन्तरं शिकस्थभास्करे सौरमार्गे मासि कत्तिका- रोहिणीभ्यां व्याप्ता युक्ता भवताम्मते पौर्णमास्याम् अधिककालबत्तित्वेनैव नक्षत्रस्य मास. संज्ञाप्रयोजकतेति वादिनाम्मते इत्यर्थः तदनन्तरञ्च सौरमार्गादः परत धनुस्थे भास्कर सौरपौषे भूयोऽवयवैः अधिक कालं व्याप्य आयुक्ता पौर्णमासी भवति तेन अधिक काला- निक्षत्र सम्बन्धेन सा पौर्णमासी मार्गशीर्थैव भवति न पौषौ अल्पयोगात् अल्पकाल पुनसु- सम्बन्धात् । + मकरादित्ये च सौरमाधेि च पुष्याश्लेषाभ्याम् अर्थाई व्याप्ता इति । सा न पौषी म व माघीति तथाच यत्र सौरपौषे पौर्णमास्यां पौषसंज्ञाप्रयोजक पुष्य नक्षत्रस्याई प्राप्तिः एवं माघसंज्ञाप्रयोजकाश्लेषानक्षत्रस्याईप्राप्तिः तत्र अधिकेन व्यपदेशा भवन्ति इति न्याया- स्पर्शात् समन्याप्तिस्थले अधिकव्याप्ताभावात् तेनाई परिमित पुष्य नक्षत्रयोगेन सा पौर्णमासी न पौषी, एवम् अई परिमितानेषनक्षत्रयोगेन सापि पौर्णमासौ न माघौति । तयोर्योग स चान्द्रमासी न पौष: नापि माघति । है अधिकव्याप्तिमयीकृत्य समाधत्ते भवतु वा कश्चिदधिकादगण मनवाधिक ·४३ प्रथमोऽध्यायः । प्येत । कुम्भस्थादित्ये हि पौर्णमास्याः पञ्चदशदण्डा एव परं मघाव्याप्ताः पूर्वफलान्या तु भूयसामवयवानां योगात् सा फा- नीति तद्योगात् स फालानः स्यान्नास्ति माघः। मीनादित्ये तु पूर्णिमोत्तरफालानीहस्ताभ्यां व्याप्ता सोऽपि फाल्गुन एव दिर्भवेत् । अथ प्रथमं येन युक्ता पूर्णिमा तेन व्यपदिश्यते तद्- योगाच्च तन्नामा मास इति नास्ति मासलोपः । नैतदपि तस्मिन्नेवादे वृषसंक्रान्तिदिने प्रथमं खातीयुक्ता पूर्णिमा, असौ चैत्रः, वृषशेषे च पूर्णिमा अनुराधादण्डै कहिकयुक्ता प्रथम, योगात् एक स्य हि कस्य दण्ड स्य गणनेन नक्षत्रस्थाधिकयोगादित्यर्थः इति यदि पुष्य नक्षत्रस्य दण्डै कहिकाधिक्यमङ्गौ क्रियते तदा सा पुष्य युक्त पौर्णमासौ पौषौ भवितुमर्हति । एवं पुष्या- पेक्षया अश्लेषानक्षत्रस्य दण्डै कहिकाधिक्य मङ्गीक्रियते तदा सा माध्यपि भवितुमर्हति । अतस्त योर्योगात् स चान्द्रमासोऽपि पौषो माघी वा भवति । अन्यतरस्तु विलुप्येत इति । यदा पुण्याद्यपेक्षया आदरधिकव्याप्तिस्तदा तन्मासस्य मार्गशीर्ष त्वेन पौषो विलुप्येत यदा वा मघाद्यपेक्षया पूर्व फाल्गुन्यादेाप्ताधिक्यं तदा तन्मासख फाल्गुनतया माघी वा विलुप्येत । + अधिकव्याप्तिं दर्शयति कुम्भस्थादित्ये इत्यादि। पौर्णमास्या: पञ्चदशदण्डाः एवं पञ्चदशदण्डमात्रमेव परं व्याप्ता: न भूयसामवयवानां पौर्णमास्या योग इति शेषः पूर्व- फल्गुन्या भूयसामवयवानां योगात् पूर्वफल्गुन्या व्याप्ता सा पौर्णमासौ फाल्गुन्येव परं भव- तीत्यर्थः नास्ति माघः पौर्णमास्यामल्पकालमघासम्बन्धात् इति भावः । मोनादित्ये तु सौर- चैत्रे पूर्णिमोत्तरफल्गुनौहस्ताभ्यां व्याप्ता उत्तरफाल्गुनौहस्ताभ्यां व्याप्ता पूर्णिमा। सोऽपि सौरचैत्रगत चान्द्रमासोऽपि फाल्गुन एव विर्भवेत्, सौरफाल्गु नगतश्चान्द्रमासोऽपि फाल्गुनः पूर्वफाल्गुन्या: पौर्णमास्यामधिककालयापनात, एवं सौरचैत्रगतचान्द्रमासोऽपि फाल्गुन एव उत्तरफाल्गुनीहस्तयोः पौर्यमास्यां बहुकालव्यापित्वात् ।

·कालविवेक । तेनासौ वैशाख: स्यात्, ज्येष्ठो लुप्येत* । मिथुनादित्यपूर्णिमाया आषाढ़द्दयव्याप्तत्वादाषाढ़त्वस्य, कर्कटस्थसूर्ये च पौर्णमास्याः श्रवणधनिष्ठाव्याप्तत्वेन श्रावणत्वस्य च निर्विवादखात् । वृषशेष- पौर्णमास्याञ्चानुराधायोगाभावे वैशाखो लुम्येत । तथा सिंह- सूर्ये शतभिषापूर्वभाद्रपदाभ्यां व्याप्तत्वादसौ भाद्र एव । कन्या- सूर्ये च प्रथममुत्तरभाद्रपदयोगादसावपि भाद्र एव स्यात् । अवि- शिष्टयोगमात्रस्य निमित्तत्वे तु माससङ्करान कर्मणामनुष्ठान- व्यवस्थितिः स्यात् । तुलास्थे च भास्कर अखिनीभरणीभ्यां युक्त * एतत्पूर्वपचे उत्तरयति अथेति । प्रथम येन माससंज्ञाप्रयोजकीभूतनक्षत्रण संयुक्ता पूर्णिमा भवति तेन नक्षत्रेणैव वैशाखीत्यादिना यथासम्भवं व्यपदिश्यते व्य वहियते, तद्योगाच तनक्षत्रयुक्तपौर्णमासीयोगाच्च यथासम्भवं वैशाखाद्यन्यतममासी भवतीत्यर्थः। अत्र प्राथमिकलेन तत्तन्नक्षत्रयुक्त पौर्णमासीयोगस्यैव तत्त नामकमासव्यवहृतौ नियामकता न तु बहुकालव्यापित्वेनापि । अती मासलीपी नास्ति । तथाच कुम्भादित्ये पौर्णमास्यां मघा- सम्बन्धितया पञ्चदशदण्डकालस्थ स्वल्यत्वेऽपि मचानक्षत्रयोगस्य प्राथम्यात् कुम्भादित्यगत- सान्द्रमासी माघ एव भवति न फाल्गुन इति भावः। नैतदपि प्रथमं खातीयुक्तपूर्णिमा असौ खाती युक्तपूर्णिमामध्यकश्चान्द्रमासश्चैत्र एव, तथाच हे हे चित्रादिताराणामिति वचनेन चिवाखाल्योरन्यतरनवचस्य चैत्रसंज्ञाप्रयोजकत्वात् तदद्योगस्य प्राथम्याच्च। अनुराधा- दण्डकहि कयुक्ता तेन असौ चान्द्रमासः वैशाखः, विशाखानुराधयोरन्यतरनक्षत्रस्य वैशाख- संत्राप्रयोजकत्वात् वयोगस्य प्राथम्याच्च । ज्यैष्ठी विलुप्यते । + तत्साधयति मिथुनादित्ये इत्यादि । सौराषाढ़े पूर्णिमाया भाषाढ़द्दयस्थ व्याप्त- त्वात् आषाढत्वस्य निर्विवादत्वादित्यग्रिमेन सम्बन्धः। कर्कटस्थे सूये सौरश्नावणे श्रवण- धनिष्ठाव्याप्तत्वेन श्रावणत्वस्य च निर्विवादत्वात् । वषशेषपौर्णमास्याम् अनुराधाभावे बैशाखो लुप्येत इति । + पूर्णिमा अनुराधादण्डै कहिकायुक्ता इति प्राक दर्शितम् इदानीन्तु अनुराधाभावे ·प्रथमोऽध्यायः। ह्यसावाश्विनः पूर्वञ्च कन्यायामपि रेवतीयोगादाखिन इति दि. र्भाद्रो हिराखिनश्च स्यात्, तथा त्रयोदशोत्तरसहस्त्रशकाव्द शेष मीनस्थ सूर्ये पूर्वोत्तरफाला नीव्याप्ता पूर्णिमा,तदनन्तरं मेषसूर्ये हस्तचित्राभ्यां युक्ता पूर्णिमा हस्तयोगात् फाला नोऽप्यसौ त्रयो- दशोत्तरसहस्राब्दीयकुम्भादित्यात् प्रभृति चतुर्दशोत्तरसहस्रा- व्दान्तमीनभोगपर्यन्तेन मासहयलोपः । भाद्राश्विनयोरावृत्तवं,* फाल्गुनस्य हिरावृत्तत्वं, मासानाञ्च सङ्करः स्यात् । मासलोपे सङ्करे च सति नियतकमावस्थितचान्द्रहादशमासगोचरो माघा- दिपदप्रयोगो बाध्यते । न च तद्युक्त प्रयोगानुसारित्वात् स्व- * वैशाखीऽपि विलुप्येत इति दर्शयति । अविशिष्टयोगमावस्य अनिय तयोगमावस्य हेतुत्वे तु यद्यपि परस्परविरुद्धानाम् एकत्रावस्थानं सकारः पृथिवीत्वतेजस्वादिना घटत्वं यदि नाना इत्यादिना उदाहृतं तथापि सोऽत्र न ग्राह्यः । अतएव स्वयमदाहृतं भाद्राश्चिनयोरा- वत्तत्वं फाल्गुनस्य हिराहत्तत्वं मासानाञ्च सङ्करः स्यादित्यादि । भाससकरात् मासाना साइय्ये हिवलीपादः सम्भवात् न कर्मानुष्ठानव्यवस्थितिः कर्मानुष्ठानव्यवस्था न स्यात् । हित्वलोपादिकं क्रमेण दर्शयति तुलास्थे चेत्यादि । कुम्भादित्यात् सौरफाल्गुन- मारभ्य मीनभोगपर्यन्तेन सौरवपय्येन्तन । मासयलीपः वैशाखज्यै ठयोर्लोपः भाद्रा- 1/4 रियोराढत्तत्वं हित्वं दिर्भाद्रः बिराश्विनन भवतीत्यर्थः । झाल्गु नस्य बिरादत्त त्वमिति । तथाच सौरफाल्गुनमारभ्य सौरचैवपर्यन्तेषु मध्ये फाल्गुनस्य वारदय प्राप्तत्वात् । त्रयोदशीत्तरसहनशकाब्दीयसौरफाल्गुनगतचान्द्रमासस्य एवं तदब्दीयसौरचैत्रगतचान्द्रमासस्य च फाल्गुनस्वम् इति पूर्वाव्द फाल्गुनस्य बित्वम्, एवं चतुर्दशोत्तरसहस्रशकान्दीयकुन्भमौनगतचान्द्रमालगुनस्य हित्वमिति दिरातत्तत्वम् । * मासससरे लोपे,च दोषं दर्शयति नियतक्रमत्यादि । नियतक्रमावस्थितः वैशा- खोत्तरज्यैष्ठस्तदुत्तराषाढ़ इत्यादिरूपः हादशमासः वैशाखादिचैत्रान्तः । तथाच नियत- कामेणा अवस्थिता ये चान्द्रा चान्द्ररूपाः बादशमासा: तगोचरस्ताविषयः तविषयको यो ·कालविवेक ४६ । निमित्तबाधाक्षमत्वात् सङ्करलोपयोश्च क्रमान्तरापत्तेः। अथोच्यते यस्मिन् दर्शान्ते मासि मघादियुक्त पूर्णिमा, तत्र माघादिप्रवृत्तिः, सूर्यचन्द्रयोहि पूर्णिमान्त एवान्योऽन्यं समसप्तके नावस्थानात् परी विप्रकर्षो भवति । आदौ तु षड़ष्ट केनाप्यवस्थानात् । तथाहि त्रयोदशोत्तरसहस्रशाकान्ते मोनसूयें पूर्णिमा पूर्वोत्तरफाल्गु- नीभ्यां व्याप्ता, तत्र पौर्णमास्याः शेषपञ्चदशदण्डाब्वेव परं कन्या- याञ्चन्द्र: पूर्व सिंह एव,तथा चतुर्दशोत्तरसहस्राब्दादौ मेषसूर्य माघादिपदप्रयोगः स बाध्यते इति वाक्यार्थः। ननु मलमासे सति मासस्य हित्वात् क्रम- भन्ऽपि सति न क्षति: तहदत्रापि भवतु को दीष इति चेन्न, हादशमासाः संवत्सरः क्वचि. त्रयोदशमासा इति श्रुत्या मलमासपाते त्रयोदशमाससंवत्सरस्य श्रौतत्वात् वदितरच हादश- माससंवत्सरस्व श्रुतिप्रतिपादितत्वेन हित्वलीप च श्रुतिविरोधापत्तेः । न च तट्युक्त मिति । मघादिपदप्रयोगबाधो न युक्त इत्यर्थः । योगस्य पौर्णमास्यां नक्षत्रयोगस्य प्रयोगानुसारित्वात् प्रयोगसमनियतत्वात् खनिमित्त बाधाक्षमत्वात् स्वनिमित्त स्य प्रयोगस्य बाधितुमयोग्यत्वात् सशरलोपयोश्च सती: क्रमान्तरापत्तेः क्रमान्यथापत्तेः । सिद्धान्तयति अथोच्यते यस्मिन् दर्शान्ते मासि यस्मिन् मुख्यचान्द्रे मासि मघादियुक्त पूर्णिमा न तु अश्लेषादियुक्तपूर्णिमा तत्र चान्द्रमासि माघादिप्रवृत्तिः माघादिसंज्ञाप्रवृत्तिः । न अत्र हेतुमाह सूथ्य चन्द्रयोहि पूर्णिमान्ते एवान्योऽन्धं समसप्तकैनावस्थानात् अन्योऽन्यं परस्परं समसप्तकेन सूर्यभोग्यराशितश्चन्द्रभोग्यराशिः सप्तमः एवं चन्द्रभोग्य- राशितः सूर्यभोग्यराशिः सप्तमः तेनावस्थानात् परो विप्रकर्षों भवति, तथाच सूर्याचन्द्र- मसोर्यः परो विप्रकर्षः सा पौर्णमासीति गीभिलसूचात् । श्रादौ तु षड़ष्ट कैनावस्थानादिति श्रादौ अश्लेषानक्षत्रयोगे तु तथाच अश्वेषानक्षत्रस्य कर्कटघटकतया तद्राशिस्थे चन्द्रे कुम्मा- दित्ये तु सूर्याचन्द्रमसी: षष्ट के नावस्थानं भवति । + तथाहोत्यादि । भौनसूयें सौरचैत्रे मासि पूर्णिमा पूर्वोत्तरफल गुनौभ्यां व्याप्ता पौर्णमास्याः शेषपञ्चदशदण्डेष्वेव परं कन्यायां चन्द्रः इति पत्र पूर्वीपरफलगुनीभ्यां व्याप्ता ·प्रथमोऽध्यायः । तथा तहसर एव पूर्णिमा हस्तचित्राभ्यां व्याप्ता, तत्र तुलासम्बन्धिनश्चित्रापराई स्य त्रयोदशदण्डा एव परं पूर्णिमान्ते भूताः। तदितरांश तु पौर्ण- मास्या: कन्यायामेव चन्द्रो, मेषे च सूर्यः । वृष सूर्ये,* पूर्णिमा खातीविशाखाभ्यां व्याप्ता, तत्स्वात्यंशे विशा. खापदत्रये तुलायाञ्चन्द्रः वृश्चिकसम्बन्धिविशाखाषैिरष्टाभिरेव दण्डैः परमन्ते व्याप्ता, तेनान्त एव नियतं चन्द्रसूर्ययोरन्योऽन्यं सप्तमराम्यवस्थानं, न पुनरादावपि। तदेवमवच्छिन्नपूर्णिमात्र ये. ऽपि प्रथमं सूर्य्यात् षड़ष्टकेनैव चन्द्रस्यावस्थानम् । इत्यु पादानात् एकस्यां पौर्णमास्यां सम्पूर्णोभयनक्षत्रयोव्याप्त सम्भवात् पूर्व फल्न गुनौशेषा - तर फल मुनीपूर्लान्यां व्याप्ता पौर्णमासीत्युपलभ्यते, सम्भाव्यते च ततशीत्तरफल गुन्या द्वितीय पादः पौर्णमास्याः शेषपञ्चदश दण्ड वेव परमवतिष्ठते तस्य हितोयपादस्य कन्याघटक- तया च क न्यायां चन्द्र इत्युक्त सङ्गच्छते । * पूर्व सिंह एव इति । मघा पूर्व फल्गुन्युत्तर फाल्गु नौपादः सिंह इत्यु पादानादत्र पूर्वफल गुन्या: शेषाईस्य उत्तरफल गुन्या: प्रथम पादस्य च सिंहघटकतया च पूर्व सिंह इत्यपि सङ्गछते । सघाच चतुर्दशसहसादादी मेष सूर्य पूर्णिमा हस्तचित्राभ्यां व्याप्ता दूधादि अत्र तुलासम्बन्धिनश्चिवाशेषाई स्य तुलासम्वन्धिनश्चित्रातीयपादस्य त्रयोदशद गडा एव परं प्रथमत्रयोदश दण्डा एव परं पूर्णिमान्ते पूर्णिमान्त पर्यन्तं व्याप्य भूता अवस्थिता । यद्यप्यदापि पूर्ववत् सम्पूर्ण हस्तचित्राभ्यां व्याप्तासम्भवात् हस्त शेषाई चिचापूर्वाभ्यां व्याता बक्तुमुचिता, तथापि चिचापूर्डिस्य कन्याघटकत या कन्या स्थे चन्द्रे मेषस्थ सूर्ये च षष्टक नावस्थि त्या समसप्तकेनावस्थित्यभावात् परमविप्रकर्षाभावेन पौर्णमास्यपि न घटते, अतोऽगत्याप्यत्र हस्तचतुर्थपाद-किञ्चिन्य न-चित्रापादनयाभ्यां व्याप्ता वक्तव्या, यदि चाच नक्षत्रपादस्य पञ्चदशदण्डात्मकतया त्रयोदशदण्डेति कथनमनुचितं भवति तथापि तदानी- न्स नतिथिपरिमाणमवधार्य ग्रन्थकारण लिखितमती नानुचितं किञ्चित् । तदितरांगे चित्रापूर्डािदौ । अषसूर्ये सौरज्यैठे ।

·कालविवेके ४८ अतएव मार्कण्डेयः । "आदियादाईमात्रेण नक्षत्रस्यान्वयेऽप्यसौ। तिथरन्तेऽपि संयुक्ता विपरीता न सा पुनः ॥” (१) अस्यार्थः । सूर्य्यात् सप्तमराशिसम्बन्धिना नक्षत्रेणान्त एव नियत इति । तदन्ते तु तन्नक्षत्रयोगात् कार्तिकादिपदानि यौगिका- नीति। तदत्र्ययुक्तम् । चतुर्दशोत्तरसहनशाकाब्दे वृश्चिकस्खे धनुस्थे च सूर्ये पौर्णमास्यां मृगशिरोयोगस्याभावात् तदन्त योगस्य सुतरामभावान्मार्गशीर्षमासविलोपापत्तेः । किञ्च विभत्रिभव- मन्तरेणापि प्रतिपदादिदर्शान्ते चान्द्रे मासि कार्तिकादिपद- (१) हेमाद्री तथाच शङ्करगीता इति कृत्वा एतवचनं लिखितं परन्तु तृतीयचरण तिथिरन्तेऽपि इत्यत्र तिथिरडेऽपीति पाठी दृश्यते। खाती विशाखाभ्यां व्याप्ता इति । अत्रापि पौर्णमास्यन्यथानुपपत्त्या सप्तदण्डाव. शिष्ट स्वाती चयःपञ्चाशद्दण्ड मात्रावस्थितविशाखाभ्यां व्याप्ते ति वक्तव्या, तत्स्वात्यंशे स्वातीशेष- सप्तदण्डे विशाखाशिरशभिर्दण्डैः पञ्चचत्वारिंशद्दण्डात् परत: षटचत्वारिंशदण्ड मारभ्य अष्टाभिर्दण्डैरित्यर्थः । तदेवमवच्छिन्नपूर्णिमाचये नत्त नक्षत्रावच्छिन्नमी नमेषषगतपूर्णिमा- बयेऽपौत्यर्थः यतएव अन्तयोगस्य ग्राह्यता अतएवेत्यर्थः । अन्वये सूर्य्यात् सप्तमराशौ अर्थात् स्थितस्य नक्षत्रस्य आदिपादाईमात्रेणापि अन्ते एव संयुक्ता चेत् तदैव अपिरीवार्थे अव्ययाना- मनेकार्थत्वात् असौ पौर्णमासी तिथि: पौर्णमासौतिथिपदवाच्या, विपरीता अन्तभिन्न संयुक्ता चेत् सा पौर्णमासी तिधिन भवतीत्यर्थः। यौगिकानि योगरूढिकानीत्यर्थः । + तदप्ययुक्त मिति । अयोच्यते इत्यारभ्य वषय इत्याद्यन्तं यदुत तदप्ययुक्त- मित्यर्थः । वृश्चिकस्थे धनुस्ये च सूर्ये सौरमार्ग सौरपौषे च मृगशिरीयोगस्याभावात् मृगशिरःपदस्थापलनणतया मृगशिराद्रीयोगस्यात्यन्ताभावादित्यर्थः। अन्यथा मुमशिर- भाद्रीयोगस्य मार्गशीर्ष घटकतया मार्गशीर्षविलीपापले रित्यसकतं भवेत् ।

·प्रथमोऽध्यायः । बहुयोगो वा, प्रयोगदर्शनात् भित्रिभयोगादपि कथं यौगिकत्वम् । किञ्च सकलतिथेः किं योगी निमित्तम् । अथ सकलभस्य योगो वा, आदौ वा, अन्ते वा, योगमा वा, सब व्यभि. चरति । इदन्तु नोपभोगिनि रवावुपक्रान्ते* चतुर्दशोत्तरदशशत. शाकाव्दे कार्तिके चान्द्रे तत्पूर्णिमाश्विनीभरणीभ्यां व्याप्ता । न च कृत्तिकादियुगयोगः । न च नासौ कार्तिक इति निय- मात्तत्र प्रयोगस्य । तथाहि चतुर्दशोत्तरसहस्रशाकाब्दे तुला- प्रतिबन्ध्य न्तरं दर्शयति किञ्चेति । हिमचिभलमन्तरण व्यतिरेकेणापि प्रतिपदादि- दर्शान्ते मासि मुख्य चान्द्रे मासि कार्तिकादिपदप्रयोगदर्शनात् इति । तथाच-"कृष्णपई तृतीयायां मासा जायते यदि । तत्रयोदशी सूर्ये राहुणा ग्रस्यते शशौ ॥" मासा कार्त्तिकादौ कृत्तिकादि। ततश्च क्वतीयायां मासायोमे तत्पूर्वपौर्णमास्यां कृत्तिका- रोहिण्यादिरूपविभत्वादियोगाभावस्य सिद्धिः सुतरामेव । अपिच मासामिव्यस्य कार्तिकादौ कृत्तिकावतव्यवादव कार्तिकादिप्रयोगोऽपि सिद्ध एव । सकलतिधे: सम्यमंतिथैः । सकलभस्त्र सम्पूर्ण नक्षत्रस्य । सबै व्यभिचरति सर्वत्रानुगतत्वेन भित्वादि- योगी न सम्भवति । इदन्तु सबै व्यभिचरति सकलतिधेरियादि यदुक्तम् इदन्तु सबै व्यभिचरतीत्यर्थः उपभोगिनि राश्युपभोगिनि राशिस्थे सूर्ये अर्थात् सौर मासि उपक्रान्छे प्रारब्ध सति दान्ते मासि न भवति । + तदेव दर्शयति चतुर्दशीतरदशशतशाकाब्द इत्यादि । कार्तिके चान्द्रे मुख्य- चान्द्र कार्तिक मासि तत्पूर्णिमा तन्मुख्य चान्द्र कार्तिकमाससम्बन्धिनी पूर्णिमा अश्विनी- भरणीभ्यां व्याप्ता अश्विनीभरणीभ्यामेव व्याप्ता न तु कृचिकायुगयोगः कत्तिकायुगस्य कृत्तिकारोहिण्योोगी न वित्यर्थः । न च नासौ कार्चिकः असौ कार्तिकी न भवति इति न अर्थात् कार्तिकी भवत्येव इत्यर्थः । + अत्र हेतुं दर्शयति नियमात्तध प्रयोगस्य इति । वन अश्विनीभरणौव्याप्त मौर्ण- मासीयुक्त चान्द्रमासि प्रयोगस्य कार्तिकप्रयोगस्य नियमात् शास्त्रेण विहितत्वात् । 17 ·कालविवेक स्थादित्याष्टमदिनोपक्रान्तस्य प्रतिपदादिदर्शान्तमासस्य पौर्ण- मास्यश्विनीभरणीभ्याम् व्याप्ता कृत्तिकारोहिण्योरन्यतरयोगाच्च तथा तदनन्तरितस्य वृश्चिकादित्यसप्तमदिनोप- क्रान्तस्य प्रतिपदादिदर्शान्तमासस्य पूर्णिमा कृत्तिकारोहिणीभ्यां व्याप्ता मृगशिरार्द्रयोश्चान्यतरयोगान्मार्गशीर्षः। एवंविध कार्तिकः । तदेवीपपादयति तथाहीति। तुलास्थादित्याष्टमदिनीपक्रान्तस्य सौरकार्तिका- टमदिभारम्धस्य प्रतिपदादिदशीसमासस्य मुख्य चान्द्रमासस्य पौर्णमास्याम् पग्विनीभर- पौभ्यां व्याप्तायां कृतिकारीहिण्योरन्यवरयोगा। + कार्तिक इति। कृतिकारीहिण्योरन्यतरयोगयुक्ताः स चान्द्रमास इति शेषः चकारात् अश्विनौभरणीव्याप्तपौर्णमासीयुक्तः स चान्द्रमासोऽपि कार्तिकः तथा यथा स चान्द्रमासः कार्तिकः तथा इत्यर्थः । तदनन्त रितस्य तदब्दीयसौरकार्तिकानन्तरमागतस्त्र इश्चिकादित्यसप्तमदिन उपकालस्य सौरमार्गस्य सप्तमदिनारब्बस्य प्रतिपदादिदन्तिमासस्य पूर्णिमायां कृत्तिकारीहिणीभ्यां व्याप्तायां मृगशिराईयोरन्यतरयोगाच । + मार्गशीर्ष इति । मृगशिराद्रीयुक्तः स च धान्द्रमास इति शेषः । चका- राच कृत्तिकारोहिणीयुक्तोऽपि स चान्द्रमास: मार्गशीर्ष एव भवतीत्यर्थः यद्यपि वक्ष्यमाण- पद्मपुराणवचनात् भरणीयुक्तत्वेऽपि चान्द्रमासस्य कार्तिकत्वं वाचनिकम्। पत्र तादृश- वचभाभावात् कथं कृत्तिकारोहिणीयोगे चान्द्रमासस्य मार्गशीर्षलम् इति चेन्न भरणी. मचत्रयोगे चान्द्रमासस्य वाचनिक कार्तिकत्वात् तदनन्तरागतस्य चान्द्रमासस्य तादृश- बचनाभावेऽपि कार्तिकीचरमार्गशीर्ष इति क्रमनियमार्दव तस्य मार्गशीर्षत्वे निर्विवादात् । अत्र क्वचित् पुस्तके पौर्णमास्यश्विनीभरणीभ्यां व्याप्ती कृत्तिकारीहिण्योरन्यतरयोगात्र कार्तिकः तथा तदनन्तरितस्य इत्यादि कृत्तिकारोहिणीभ्यां व्याप्तां मृगशिराईयोरन्यतर- योगाच्च मार्गशीर्ष इति । क्वचिच्च व्याप्तामित्यत्र व्याप्ता इति विन्दुरहितपाठी दृश्यते तदुभय- पाठोऽपि प्रामादिक एव । अन्यथा उत्तरबान्यतरयोगाचेत्य मन्वयापत्ते: व्यामायामित्येव पाठ: समीचीनः। - ·प्रथमोऽध्यायः। ५१ एव कार्तिको हापञ्चाशदधिकमवशतसंख्याते शकाव्दे अन्धु- कादिर्दर्शितवान्(१) । न च तौ कार्तिकमार्गशीषौं न भवत एवेति वाच्यं योरेव(२) तुलावृश्चिकादित्यारब्धत्वाहा । वृश्चिकधनु:संक्रान्तिचिह्नितत्वाहा । कार्तिकमार्गशीर्षपदप्रयोगा- विवादात् । तत्रैव च प्रयोगण योगस्य यन्त्रितत्वात्। अनेनैवं वृते दर्शान्तेऽपि सावनमासेषु प्रयोगात् । अतएव पद्मपुराणम् । कार्तिक्यान्तु यदा ऋक्षमाग्नेयम्भवति क्वचिन् । महती सा तिथिर्जेया नानदानादिकर्मसु । यदा याम्यन्तु भवति तिथौ तस्यां नराधिप । तिथि: सापि महापुण्या ऋषिभिः परिकीर्तिता । (१) अन्धुकादिभिर्दर्शितवान् इति भू पुं पाठः । (२) क्वचिदादर्शपुस्तके इयोरव तुलावश्चिकादिमासेषु च प्रयोगादित्येवमाषमस्ति । तत भतएव इत्यस्ति, तुलाइश्चिकादित्यारब्धवादित्यादिकं नास्ति । पत्र ग्रन्थकारीयसवादं दर्शयति एवंविध एव च कार्तिक इत्यादि। पश्चिमी- भरणीभ्यां युक्त: अन्धुकादिभिः अन्धुकभट्टादिभिः दर्शित इत्येव पाठः साधु: दर्शिसवानिति तु अपपाठः अन्धुकादिभिरित्यनन्वयापत्तेः । + तदुभयो: कार्तिकत्वं मार्गशीर्षत्वञ्च विचारमुखेन साधयति म च सावित्यादि। तौ चान्द्रमासौ कार्तिकमार्गशौर्षों न भवत एवेति वाच्यं न चेत्यर्थः । * तत्साधकं हेतुइयं क्रमेण दर्शयति इयोरेव इत्यादि तुलाहश्चिकादित्यारब्धत्वात् । तथाच तुलास्थरव्यारब्धचान्द्रमासत्वं कार्तिकत्वम्, एवं वृश्चिकस्थरव्यारब्धशुक्ल प्रतिपदादि- दर्शान्त त्वं मार्गशीर्षवमिति लक्षणम् । यदाह व्यास: । मौनादिस्थो रविर्येषामारब्ध प्रथम चणे । भवेत्तेऽब्द चान्द्रमासावैचाद्या बादश स्मृता इति॥ भारग्धप्रथमक्षणे भाद्यकियाघसमये।

·कालविवेक तस्यां कार्तिक्यां याम्यं भरणी तयोगेऽपि कार्तिकत्वमव्या- हतमेव प्रतीयते । अतएव तस्मिन् कार्त्तिके देवोत्थानमविवादम्, अन्यथा वृश्चिके देवोत्थानं क्रियमाणं न चान्द्रे न वा सौर कार्तिक कृतं स्यात् । तुलास्थसूर्यसप्तमदिवसे अमावास्यायां लक्ष्मीप्रबोधस्य भूतत्वात्तदनन्तरितशल्लापक्षे च देवोत्थानस्य तस्मिन् शुल्ले सदा विष्णुरिति नियतत्वात् किञ्च फालान: त्रिभो * वृश्चिकधनु:संक्रान्तिचिह्नितत्वाहेति । मेषगरविसंक्रान्ति: चान्द्रमासे यत्र भवति स चैत्रः । एवं वषादिगरविसंक्रान्तिरित्यादिना वैशाखादयी ज्ञेया इति ब्रह्मगुप्तकतचान्द्रमास- लक्षणाभिप्रायेणीताम् । कार्तिकमार्गशीर्षपदप्रयोगाविवादात् कार्तिकमार्गशीर्षपदवाच्यले विरोधिपचाभवादित्यर्थः । तत्रैव च तुलादित्याष्टमदिनीपक्रान्त वशिकादित्यसप्तमदिनी- पक्रान्तचान्द्रमासयोरेव च प्रयोगेण कार्तिकमार्गशीर्षलक्षणाक्रान्तत्वेन योगस्य पौर्णमास्या नक्षत्रयोगस्य यन्त्रितत्वात् नियमितत्वात् । अनेन निरुक्त प्रकारेणैवम्भूते एवमवधते दर्शान्ते मुख्यचान्द्रमासे सावनमासेषु तिथिसावनमासेषु च गौणचान्द्रमासेषु च इत्यर्थः प्रयोगात् कार्तिकादित्वविधानात् । यतएव पौर्णमास्यां भरणीयोगेऽपि कार्तिकत्वम् अतएवेत्यर्थः । कार्तिक्यां चान्द्र कार्तिकपौर्णमास्याम् आग्नेयम् अग्निदेवताकत्वात् कृत्तिका सा तिथि: सानदानादिषु महती महाफलदा इत्यर्थः । याम्यं यमदेवताकत्वात् भरणी तिथिः सापि मरणीयुक्तपौर्णमासौतिथिरपि । अव्याहतमेव अखण्डितमेव । यतएव तुलादित्यारब्धचान्द्र- भासस्य कार्तिकत्वम् अतएवेत्यर्थः । + तस्मिन् कार्तिके तुलादित्यारब्धचान्द्र कार्तिके देवोत्थानं हररुत्यानम् अविवादम् इति। तबाच्चान्द्रमासस्य कार्तिकत्वेन तत्र हरिबोधने न कस्यापि असम्मलत्वम् । अन्यथा तस्य कार्तिकत्वाखौकार वृश्केि सौरमागें क्रियमाणं देवोत्यानं हररुत्थानम् । न चान्द्र कार्तिक न वा सौरे कार्तिक कृतं भवेत् । तथाच कार्तिके परिबुध्येत शुक्लपचे हरीदिने इत्यनेन विरुध्येत इति भावः । * तुलास्थसूर्यसप्तमदिवसे अमावास्थायां लभीप्रबोधस्य भूतत्वादिस्वादि । मान्यः । अमावास्यां तुलादित्ये लक्ष्मी र्निद्रां विमुक्षति । तस्मिन् शुओं सदा विवा- 4- ·प्रथमोऽध्यायः। मत इति पूर्व सिद्ध फालुनमुद्दिश्य त्रिभत्वं ज्ञेयं । विहितत्रिभ- सम्बन्धादेव फालुनत्वमितरेतराश्रयं स्यात् । न चैकनक्षत्रयोग- निमित्तं फालानमुद्दिश्य नक्षत्रान्तरयोगोऽपि निमित्तत्रयविधान- मिति पूर्वावतनिमित्तविरोधो त्रिभपदे च विध्यनुवाददोषा- मुसुलायामथ वृश्चिके ॥ तस्मिन् शुक्ले सदा विष्णुरिवि नियतत्वात् तस्मिन् शुओ सदा विष्णु- रिति माण्डव्यवचनेन नियमितत्वादित्यर्थः । * प्रतिबन्ध्यन्तरमाह किञ्चेति । फाल्गुनश्च विभी मत इति पूर्वसिद्ध फाल्गुनमुद्दिश्य चिमत्वं विधेयं विहितचिमसम्बन्धादेव फाल्गुनत्वमितरतराश्रयत्वमिति तथाहि पूर्वसिई नक्षत्रत्रितयान्यतमयुक्तपौर्णमासीयोगेन पूर्वसिद्धं फाल्गुनत्वमुद्दिश्व फाल्गुनश्च विभी मत: दूत्यनेन वचनेन यदि त्रिभवं विधेयं स्यात् । + पूर्वप्रसिद्धत्वं दर्शयति विहितचिमसम्बन्धादेव फाल्गुनत्वमिति । ततश्च विभ- वस्य फाल्गुनलक्षणघटकतया नाहीतविशेषणबुद्धिर्विशेष्ये चोपजायते इति न्यायात् लक्षणप्रतीतौ त्रिभवज्ञानमपेचते । पुनः पूर्व प्रसिद्ध फाल्गुनत्वमुद्दिश्य त्रिभवे विधेधे विधेय- त्रिभवप्रतीतौ च विहिवत्रिभवसम्बन्धि फाल्गुनत्वज्ञानमयपेक्षते च । इति विभत्वज्ञाना- पेक्षफाल्गुनत्वज्ञानं फाल्गुनत्वज्ञानापेक्षञ्च त्रिमत्वज्ञानमिति इतरेतराश्रयत्वम्। तल्लक्षणन्तु सग्रइसापेक्षग्रहसापेक्षग्रहकत्वम् इनि + इतरेतराश्रयदोषं परिहर्तुमुपक्रमते न चैक नक्षत्रयोग निमित्तमित्यादि । एक- मक्ष निमित्तं यस्य तं फाल्गुनत्वमुद्दिश्य । तथाच लाघवात् फाल्गुनी नक्षत्रयुक्त पौर्ण- मासौयोग एव निमित्ततया फाल्गुनलक्षणे निवेशनीयो न तु नक्षत्रत्रितयान्यतमयुक्त पौर्ण- मासीयोगी लक्षणशरीरे निवेशनीयी गौरवात् । तादृशफाल्गुनमुद्दिश्य फाल्गुनश्च त्रिभी मत इति वचनेन नक्षत्रान्तरयोगात् अन्यनक्षत्रयोगात् अपिकारात् स नक्षत्रयोग इति । इति निमित्तत्रयविधानं निमित्तीभूतचिभविधानं, नवश्च लक्षणशरीरे विभत्वाप्रवेशात् इतरेतरा- प्रयदोषी न घटते इति भावः । ६ अत्र हेतुं दर्शयति पूर्वावधृतनिमित्त विरोध इति । तथाच फाल्गुनश्च विभी ·कालविवेक ५४ पत्तेः । पूर्वोतविकल्पकलापस्य च पूर्णिमान्तेऽपि मास्यविशेषा- तत्रापि यौगिकवं निरस्तं वेदितव्यम्। अस्मिंश्च दूषणगणे गणित- जेभ्यो यथोक्तं कालक्रममवगम्य विवद्भिः श्रद्धातव्यम्। किञ्च पूर्णि- मान्तो मास: क्वचिदपि अतिस्मृतिगोचरो न वैशाखादिपदै- निर्दिष्टः । यस्तु बणिग्जनमात्रप्रयोगविषयः स चान्यथाप्युप- पन्नः दर्शयातिक्रमण त्वधिमासहिराषाढ़वादिकञ्च वदन्तो मुनयो दर्शान्त एव मासे वैशाखादिपदमिति दर्शयन्ति, तदन्त स्यैव तदानीं नियमेन सूर्यसंक्रान्तिवर्जितवेनाधिमासखात्, । श्री मत इत्यनेन त्रिभानो निमित्तता अवकृता एकनक्षत्रयोगनिमितं फाल्गुनमुद्दिश्य विभले विधेयेऽपि एक नक्षत्र मात्रयोगस्य निमित्तत्वात् त्रयाणां पूर्वावधनिमित्त विरोध इत्यर्थः । विभपद च विध्यनुवादापत्तेरिति । एकनक्षत्रयोगनिमित्तं फागुनमुद्दिश्य फाल्गुनश्च विभी मत इति प्रागुक्तवचनेन विभत्वे विधये त्रयाणां नक्षत्राणां तन्मध्ये अप्राप्त- नक्षत्रांश विधिः । विधिरत्यन्तमप्राप्ताविति स्मरणात् । प्राप्तांश अनुवादः प्राप्तानुसारित्वा- दनुवादस्य । पूर्वोक्तविकल्पकलापस सौरचान्द्र सावननाक्षत्रभेदेन चतुर्विधवेन विकल्पितस्य मासस्य च मध्ये पूर्णिमान्ते मासि गौण चान्द्रे मास्यविशेषात् । चान्द्रत्वेन विशेषाभावात् । यौगिकत्वं तत्तन्न क्षचयुक्त पौर्णमासीयोगेन योगरूढ़िकत्वञ्च निरस्त वेदितव्यम् । अस्मिन् दूषणगणे अस्माभिर्निर्दिष्टे दीपसमूहे इत्यस्य अग्रिमेण श्रद्धातव्यमित्यनेन सम्बन्धः। पूर्णि- मान्ती मास: गौण चान्द्रमासः श्रुतिस्मृतिगोचरः सन् वैशाखादिपदैनं निर्दिष्टः इत्यन्वयः । तथाच श्रुत्था मत्या वा क्षचिदपि कुचापि वैशाखादिनामकत्वेन गौणचान्द्रमासी म विहित इत्यर्थः। + ननु संक्रान्तिपौर्णमासाभ्यां तथैव नृपवैश्ययोरिति पारस्करवचनेन वैश्यसम्बन्धितया पौर्णिमान्ती मास: गौणचान्द्रमासी निर्दिष्ट एव कथम् अनिर्दिष्ट इत्याशक्य निराकरीति यस्तु बणिग्जनमात्रेत्यादि । बणिग्जनी वैश्यः तन्मात्रप्रयोगविषयः तन्मात्रसम्बन्धितया पारस्करणीकः स चान्यथाप्युपपन्न इति। अत्र पारस्करवचने वैशाखादिनामकत्वाश्रवणात् ·प्रथमोऽध्यायः । न तिथ्यन्तरान्तस्य प्रतिपदुपक्रान्तमासदयस्यैव चैकराशिसूर्योप- क्रान्तत्वेन हिराषाढ़ादिप्रयोगविषयत्वात् । तथाहि ज्योतिःशास्त्रम् । "अमावास्याइयं यत्र रविसंक्रान्तिवर्जितम् । मलिम्बुच: स विज्ञेयः उत्तरश्चोत्तमः स्मृत इति ॥ मिथुनस्थो यदा भानुरमावास्यायं स्पृशेत् । हिराषाढ़ः स विज्ञेयः विष्णुः स्वपिति कर्कटे॥" तस्मात् पूर्णिमान्तो न वैशाखादिपदवाचो दूरे यौगिकखानु- अमावास्यान्तेऽप्ययौगिकत्वमेवाह विष्णुः । मार्गशीर्षशक्लपञ्चदश्यां मृगशिरःसंयुक्तायां* चूर्णित- सारः। कोवलपौर्णमास्यन्तमासश्रवणाच्च अन्यथा वैश्यस्य कुशीदप्रधानत्वात् पौर्णमास्याच्च सायं चन्द्रोदयेन सुव्यक्त ज्ञानवादित्यादिना उपपन्न: । दर्शान्त एव मासे मुख्य चान्द्रमास एव म तु पौर्णमास्यन्त गौणचान्द्रमासे। वैशाखादिपदं वैशाखादिपदप्रयोगं दर्शयन्ति । बदन्तस्यैव दर्शान्तमासस्यैव सूर्यसंक्रान्ति वर्जितत्वेन तदानौं नियमन अधिमासत्वात मलमासत्वात्। * न तिथ्यन्त गन्तस्य पौर्णमास्यन्त गौणचान्द्रमासस्य । दर्शान्तमासस्य मलमासत्वं साधयति प्रतिपदुपक्रान्तेत्यादि । खाव्यवहितप्राकक्षणावच्छेदे शुक्ल प्रतिपदमारभ्य दर्शान्त मासस्यैव एक- राशिसूर्योपक्रान्तत्वेन खाव्यवहितप्राक्क्षणावच्छेद एकराशिस्थेन सूर्येणारब्धत्वेन हिरा- पादादिप्रयोगविषयत्वात् एकलक्षणाक्रान्तत्वेन शुद्धाशुद्धभेदेन हिराषाढ़ादिनामकत्वात् हिरा- षाढ़: स विज्ञेयस्तुत्तरोत्तमः स्मृत इत्यादिवचनेनेति शेषः । तत्प्रमाणं दर्शयति ज्योतिषे । अमावास्याइयम् अमावास्थान्तक्षणइयं रविसंक्रान्तिवर्जितं रविक्रियीत्पतिराश्यन्तरसं- योगाभ्यां वर्जितमित्यर्थः तस्मात् मुख्यचान्द्रमासस्य मलमासत्वात् पूर्णिमान्तमास: गौण- चान्द्रमासः म मासपदवाच्यः न मासपद शक्यः । दूर यौगिकत्वानुसार इति कुतो यौगिक- ·कालविवेके लवणस्य सुवर्णतुलाभम् (१) प्रस्थमेकं चन्द्रोदये ब्राह्मणाय प्रतिपादयेत् । अनेन कर्मणा रूपसौभाग्ययुक्ता जायते । पौषी चेत् पुथ्थायुक्ता स्यात् तस्यां गौरसर्षप- कल्कन वर्तितशरीर:(२) गव्यतपूर्णेन कुम्भेनाभिषिक्त: सबौंषधिभिः सर्वगन्धैः सर्ववीजैश्च स्नात्वा कृतन भग- (१) चूर्णितलवणस्य सुवर्णतुलाभमिति विश्णु संहितायां पाठः । (२) उहर्तितशरीर इति विष्णुपुराणे पाठः । त्वानुसरणम् । तथाच गौण चान्द्रमासे मासपदाशक्यत्वात् कल्पनीया तु लभते नात्मानं योमबाधत एतन्यायस्याविषयत्वेन गौणचान्द्रमासे सर्वथा योगरूढ़िवाभाव इति भावः । यौगिकत्वं यौगिकत्व सम्भवम् । पञ्चदश्यां पौर्णमास्यां पञ्चदशक लाक्रियारूपत्वात् । भृगशिरःसंयुक्तायामिति अनेन मार्गशीर्ष पदस्य यौगिकवाभावी विज्ञापितः । चूर्णितलवणस्य सुवर्ण तुलाभं प्रस्थमे कमित्यादि। पत्र विधिमाइ हेमाद्रौ अल- खण्ड़े। मार्गशीर्ष ततः प्राप्य विरात्रीपोषितः शुचिः । संपूज्य देवं प्रद्युम्न हत्त्वाग्नौ वृतमेव च ॥ भोजये ब्राह्मणञ्चात्र भोजनं लवणीत्कटम् । चूर्णितस्य तत: प्रस्थं लवणस्य दिजातये ॥ महाराजतरक्तञ्च वस्त्रयुग्मं तथा गुरोः । दद्याच्च कनकं राजन् कांस्य पात्र तथैव च ॥ मासेन लावण्य करं प्रदिष्टं व्रतोत्तमं नाकगतिप्रदञ्च । न केवलं यादव सर्वकामान् नरस्य दद्यात् पुरुषप्रधानम् ॥ क्वचिदादर्शपुस्तक सुवर्णतुलाभामिति नास्ति । हेमाद्रावपि नास्ति, परन्तु महा- राजतरक्तञ्च वस्त्रयुग्ममेतदस्ति । सौभाग्यलावण्ययुक्ता जायते नारीति शेषः । पौषौ पौष- पूर्णिमा गौरसर्वपकल्केन चैतसर्षपखलिना उच्चासितशरौरः उम्ोषितशरीरः मन्यत- ·प्रथमोऽध्यायः । ५७ वन्तं वासुदेवं स्नापयित्वा पुष्यगन्धधूपनैवेद्यादिभिश्व अभ्यर्चा वैष्णवैः शाकलैर्वार्हस्पत्यैश्च मन्त्रैः पावकं हुवा ससुवर्णेन वृतेन ब्राह्मणं स्वस्ति वाचयेत् वासोयुग्म तदन्ते दद्यात्(१) । अनेन कम्मणा पुष्यति । माघी मघा- युक्ता चेत् स्यात् तस्यां तिलैः श्राद्धं कृत्वा पूतो भवेत् । फाल्गुनी फल्गुनीनक्षत्रयुक्ता चेत् स्यात् तस्यां ब्राह्मणाय संस्कृतं स्वास्तीर्णशयनं निवेद्य भार्या रूपवती मनोज्ञां द्रविणवतीञ्चाप्नोति, नायपि भर्तारम् । चैत्री चित्रायुक्ता चेत् स्यात् तस्याञ्चित्रवस्त्र प्रदानेन सौभाग्यमानोति । वैशाखी विशाखायुक्ता चेत् स्यात् तस्यां पौर्णमास्यां ब्राह्मणसप्तकं क्षौद्रयुक्ततिलैः सन्तर्प्य धर्मराज प्रीणयित्वा पापेभ्यः पूतो भवतीति । ज्येष्ठी ज्येष्ठायुक्ता चेत् स्यात् तस्यां छत्रोपानहप्रदानेन गवाधिपत्य मानोति । भाषा- (१) वासीयुगं का दद्यादिति विष्णुपुराणे पाठः । पूर्णेन कुम्भेनाभिषिक्त: गन्यष्टतपूर्णकुम्भस्थतेन महितसर्वशरीरः सव्वौषधिभिः सव्वौषधि- युक्ताजलैः। सब्बौषधिगण उक्ती वैद्यके । मुरा मांसी वचा कुष्ठ शैलयं रजनौद्ययम् । शठी चम्पकमुस्सच्चे सव्वौषधिगणः स्मृतः ॥ एषां पत्रादीनामपि ग्रहणं कषायावयवग्रहणे मत्स्य पुराणविष्णुधर्मोत्तरयोः । एषां पत्राणि साराणि मूलानि कुसुमानि च । एवमादीनि चान्यानि कषायाख्यगण: स्मृतः॥ 8 ·कालविवेके ५८ व्याम् आषाढ्युक्तायाम् अन्नपानप्रदानेन तदेवाक्षय्य- माप्नोति। श्रावण्यां श्रवणयुक्तायां* जलधेनुं शान्तां * सर्वगन्धैः सर्वगन्धयुक्तजलैः सववीजै: यवादिसर्ववीजयुक्तजलैः अभ्यर्य पूज- यित्वा वैश्णवः विष्णुमन्त्रैः इदं विष्णुर्विचक्रमे इत्यादिमन्वैः शाकलैः देवक्तस्यैनमसौत्यादि सामवेदोक्ताष्टशाकलमन्त्रैः वाईस्य त्यैः वृहस्पते: परिदीया इति वाहस्पत्यमन्त्रैश्च पावक हुत्वा बङ्गौ होमं कृत्वा ससुवर्णेन तेन सुवर्णसहित तदक्षिणया स्वस्ति वाचयेत् स्वस्ति- पदोच्चारणेन स्वीकारं कारयेत् । तदन्ते ससुवर्णतदानान्ते वासीयुगं वस्त्रयुगं दद्यात् । अनेन कर्मणा पुष्यति पुष्टियुक्ती इद्धियुक्ती वा भवति । माघौ माघपौर्णमासी तिलैः तिलादिभिः इत्यादिबहुवचनान्ता गणस्य संसूचका इति स्मरणात् तिलैरिति तिलपदी- पादानं बाडे निलस्य प्राधान्यज्ञापनार्थम्। फाल्गुनी फाल्गुनपौर्णमासौ तस्यां फल्गुनी- युक्त पौर्णमास्यां संस्कृतं संस्कारयुक्त खातीर्णम् आस्तीर्णमिति क्वचित् पाठः आस्तरणयोग्य विस्तृतं शयनं शौयते अस्मिन् शयनं शय्यां निवेद्य दत्त्वा मनोज्ञा मञ्जुलां द्रविणवतौं धनवतीम् । नारी चरेत् तादृशवतं करीति तदा धनिनं भारं प्राप्नोतीत्यर्थः । चैची चैत्र- पूर्णिमा चौद्रयुक्त तिलैः मधुयुक्त तिलैः । धर्मराजानमिति आर्ष धर्मराजः पिटपतिरित्यादि कोषात् । ज्यै ठी ज्येष्ठ पूर्णिमा उपानत् चर्मपादुका गवाधिपत्यं गोस्वामित्वं गोधनं प्राप्नोतीत्यर्थः । आषाढ्याम् आषाढ़पौर्णमास्यां तदेव अन्नपानादिकमेव अक्षयं चयरहितम् । श्रावण्यां श्रावणपौर्णमास्याम् । + नलधेनुमाह-होता उवाच । जलधेनुं प्रवक्ष्यामि पुण्येऽगि विधिपूर्वकम् । गीचर्ममात्रं भूभागं गोमयेनोपलेपयेत् ॥ सत्र मध्ये च राजेन्द्र पूर्णकुम्भन्तु विन्यसेत् । जलपूर्ण सुगन्धाव्यं कर्पूरागुरुचन्दनैः ॥ वासितां गश्वतीयेन तां धेनुं परिकल्पयेत् । यमं तथापरं कल्पा तैम परिपूरितम् ॥

·प्रथमोऽध्यायः।
यूह
वईनौकं महाराज पत्रपुष्पैः समन्वितम् ।
दूवाहुरैरुपस्तीर्य सन्दामैश्च विभूषितम् ॥
पञ्चरवानि नि:क्षिप्य तमिन् कुम्भे नराधिप ।
मांसौमुशौरं कुष्ठञ्च तथा शैलेयबालु कम् ।।
श्रामला सर्षपाश्चैताः सर्वधान्यामि पार्थिव ।
चतुर्दिपि पत्राणि चत्वाय्यय प्रकल्पयेत् ॥
एक वृतमयं पाचं द्वितीयं दधिपूरितम् ।
तृतीयं मधुनश्चैव चतुर्थ शर्कराहतम् ॥
सुवर्ण मुखचडूंषि शङ्ग कणागुरूणि च ।
प्रशस्तपत्रश्रवण मुक्ताफलमयेक्षणाम् ।
तामपृष्ठां कांस्यदेहां दर्भरीमसमन्विताम् ।
पुच्छ सूत्रमयं कृत्वा कृष्णाभरणपण्टिकाम् ।
कम्बले पुष्पमालाच गुड़ास्यां शुक्तिदन्तिकाम् ।
जिह्वां शक्करया कृत्वा नवनौतेन च स्तनम् ॥
इक्षुपादान्तु राजेन्द्र गन्धपुष्योपशोभिताम् ।
कणाजिनीपरि स्थाप्य वस्त्रैराच्छादितान्तु ताम् ॥
गन्धपुष्पैः समन्यचा विप्राय विनिवेदयेत् ।
एवं धेनुं तदा दत्त्वा ब्राह्मणे वेदपारगे।
साधुविप्राय राजेन्द्र श्रोत्रियायाहितामये।
तपोद्धे वयोवृद्ध दातव्या च कुटुम्बिने ।
यो ददाति नरी राजन् यः पश्यति भणीति च ।
प्रतिटकाति यो विप्रः सवें मुच्चन्ति पातकात् ॥
अझहा पिटहा गोनः सुरापी गुरुतल्पगः ।
विमुक्तः सर्वपापैस्तु विष्णुलोकं स गछति ॥
योऽश्वमेधेन यबते समाप्तवरदक्षियः ।
अलधेनुञ्च यो दद्यात् समर्मतनराधिप ।

·कालविवेक वासोयुगाच्छादितां गां दत्त्वा खर्गलोकमाप्नोति। प्रौष्ठ पद्यां प्रौष्ठपदयुक्तायां गोदानेन सर्वपापविमुक्तो भवतीति । आश्वयुज्याम् अश्विनीगते चन्द्रमसि धूतपूर्ण भाजनं सुवर्णयुक्तं विप्राय दत्त्वा दीप्ताग्निर्भवति । कार्तिकी चेत् कृत्तिकायुक्ता स्यात् तस्यां सितमुक्ष्माण- मन्यवर्णं वा शशाकोदये सर्वरत्नगन्धोपेतं ब्राह्मणाय दद्यात्, कान्तारभयं न पश्यतीति वचनम् । अत्र चेदित्यादिपदेभ्यो नक्षत्रयोगस्य पौर्णमास्यां कादाचित्- कत्वावगमात् नित्यवन्मार्गशीर्षादिपदप्रयोगनिमित्त लानुपपत्तेः। भलाहारस्वे कदिनं तिष्ठेच जलधेनुदी- इथवा हविखे कदिने यः पयीव्रतमास्थितः । ग्राहकोऽपि त्रिरान वै तिष्ठेदेवं न संशयः ॥ यत्र चौरवहा नद्यी मधु पायसकमा: । यत्र चासरसां गीतं तत्र यान्ति जलप्रदाः ॥ दाता च दापक व प्रतिग्राही च यो विजः। ते सचे पापनि ता विष्णु लोकञ्च प्राप्नुयुः । इति वाराह जलधेनुमाहात्मनामाध्यायः । * प्रौष्ठ पो भाद्रपौर्णमास्याम् । आश्वयुज्याम् आश्विनपौर्णमास्याम् । भाजन पात्र दीप्ताग्निः अजीर्णरुक्शून्यो भवतीत्यर्थः । कार्तिकी कार्तिक पौर्णमासी । सितं तम् उक्ष्माणं वषम् । अन्य वर्ण कणादिवर्णम् । शशाङ्कोदये चन्द्रोदये। सर्वशस्य रद- मन्धोपेतं धान्धयवादिसर्वशस्ययुक्त रत्नगन्धोपेतं सुवर्णचन्दनयुक्तम् एतद्द्वयम् उमाविशेषणम् । कान्तारभयं दुर्गवर्मभयं कान्नारो वम दुर्गममित्यमरः । + अत्र चेदित्यादिपर्दभ्यः यद्यर्थ कचेदित्यादिशब्दभ्या मार्गशीर्षादिपदप्रयोगनिमि- तखानुपपोरिति । तथापि मृगशिरसा युक्ता पौर्णमासी मार्गशीर्षों सा अस्मिन् मार्गशीर्षः। aakad ·प्रथमोऽध्यायः । अथ विभत्रिभवान्मासानां नक्षत्रान्तरयोगऽपि तत्तत्पदप्रत्ते- श्वेच्छब्दस्योपपत्तिरिति । तन आषाढ्यामाषाढ़युक्तायाम् अन्न- पानदानेन तदेवाक्षय्यमाप्नोतीति न स्यात् आषाढ़हयमन्तरेणा- षाढ़ीपदाप्रवृत्ते*. आषाब्यामित्यभिधायाषाढ़युक्तायामिति पुन- रभिधानानुपपत्ते: आषाढ़योगादेवाषाढ़त्वात् तथा पद्मपुराणम्। कार्तिक्यान्तु यदा ऋक्षमाग्नेयं भवति क्वचित् । महती सा तिथिया स्नानदानादिकम्मसु ॥ आग्नेयं कृत्तिका तयुक्तपौर्णमास्या एव कार्तिकीलात् यदेति भारती भवन पुस्तकात एवंरीत्या यद्ययं मार्गशीर्षादिशब्दो यौगिकः तदा मार्गशीर्षादिपदादेव तत्पौर्णमास्या तत्तन्नक्षत्रयोगस्य प्राप्ते: मार्गशीर्षपञ्चदश्यां मृगशिरसा युक्तायामित्यनुवादापत्तेः। एवं पौषी चदित्यादि यद्यर्थ कचेछब्दप्रयोगानुपपत्तेश्च न नैमित्तिकत्वममीषामिति भावः । तत्तन्माससंज्ञकनक्षत्राभावेऽमि चान्द्रमासशब्दस्य नैमित्तिकत्वं व्यवस्थापयति अथेति । विभविभत्वात् अन्त्योपान्त्य: विमः ज्ञेय इत्यादिवचनेन नक्षत्रहितयनितयज्ञाप नात् नक्षत्रान्तरयोगेऽपि माससंज्ञकभिन्नापरनक्षत्रयोगेऽपि तत्तत्पदप्रवृत्तेः पौषमाधादिपदप्रवत्तेः मासानामित्य नेनास्य सम्बन्धः चेच्छन्दस्यीपपत्तिर्न वैयर्थमित्यर्थः । दूषयति तन्नेति। आषाब्याम् आषाढ़ युक्तपूर्णिमायाम् अक्षय्यम् अक्षयम् आषाढ्यमन्तरेणापाढीपदाप्रवत्तेरिति पूर्वोत्तराषाढ़ाभ्यां नक्षचाभ्यां विना आषाढीपदस्थाव्युत्पन्नत्वात् । तथाच अन्त्योपान्त्य इति बचनेन विभविधानेऽमि आषाढ़पदमहत्तौ पूर्वोत्तराषाढ़योरेव प्राप्तेः आवश्यकत्ल मिति भावः। + तथाचायचान्य नक्षत्र योगेन कामिक्यादिप्रयोगसिद्धी चेदित्यादि शब्दप्रयोगीप- पत्तिसम्भवेऽपि पूर्वोत्तराषाढ़योरन्यतरयोगेनैवाषाढ़ौपदव्युत्पत्ते राधाब्यामित्य ने नैव पूर्वोत्त- राषाढयोगसिद्धेः पुनराषाढ्युकायामित्यस्यानुवाद कतया वैयर्थ्यस्य दुष्परिहार इति भावः ।

·कालविवेक क्वचिदिति वचनं न स्यात् तस्य तत्र नित्यसम्भवात् । तस्मात् कार्तिकादिपदानि निमित्तान्तरादेव न तु यौगिकानि कार्ति- कादेः पौर्णमास्यः कार्तिक्यादिका इति सिद्धम् । भारतेऽपि माससम्बन्धेनैव पौर्णमासीनां महाफलत्वावगमात् । यथा। आषाढ़े कार्तिके वापि माधवैशाखयोरपि । पौर्णमासीषु दातव्यं महादानं युधिष्ठिर ॥ तथा मास्ये। वैशाखपौर्णमास्यान्तु ग्रहण चन्द्रसूर्ययोः । पौर्णमासी तथा माघे तस्यां दानं फलं महत् ॥ तेन माघी चेत् मघायुक्ता स्यादित्यादिश्वपि सन्दिग्धेषु माससम्ब- अत्र हेतुं दर्शयति प्राषाढयोगात् पूर्वोत्तराषाढ़योगात्। यदति क्वचिदिति वचनं न स्वादिति इदन्तु न सम्यक् । शेषा मासा हिमा ज्ञेयाः कृत्तिकादि व्यवस्थया इति नियमन रोहिणीयोगेऽपि कार्तिकौपदप्रहत्तेः यदेति क्वचिदिति वचनस्य सार्थक्य सम्भ- वात् । अत्र प्रागुताम् भाषादीयुक्तायामिति पुनरभिधानानुपत्तरित्यादि दोषमात्र साधीयः । + माससम्बन्धेनैवेति। एवकारण नपत्रसम्बन्धी व्यवच्छिद्यते। पौर्णमासौषु दातव्यं महादानमिति प्राषाढ़ादिमासानां पौर्णमासौषु यत् दातव्यं तन्महादानं महादानतुल्य- फलजनकमित्यर्थः नतु महादानं दातव्यमिति तस्यार्थः । तथाले माससम्बन्धेनैव पोख- मासीषु महाफलवावगमादिति ग्रन्थकारीयलिपेरसंलग्रापत्तेः। ननु ग्रन्थ कारीयलिपः साधुत्वे किं मानमिति चेव महादानं दातव्यमित्यन्वये दाधावाविवचा स्यात् तत्सार्थक्याय मस्यपुराणवचनैकवाक्यतया यत्पदाध्याहारणेव निरुक्त व्याख्यानस्य युक्तियुक्तखात् । पौर्ण- मास्यान्विति तुकारबाथै उक्तासमुच्चयवाची ।

·प्रथमोऽध्यायः। न्धादेव पौर्णमासीनां माघीवादिक निर्णीयते ।* यत्युनः पञ्जिकाकारमिऔः पञ्चशारदीयस्य विषयशुद्धार्थ मुक्त कार्तिक- माससम्भवासु विशाखानक्षत्रयोगिनीष्वमावास्यासु पञ्चभिर्वः पञ्च सुत्या भवन्तीति अत्राविच्छेदेन तावत्तथाविधामावास्या पञ्चसु वर्षेषु न प्राप्यते । तथाहि विशाखानक्षत्रयुक्तामा- वास्या तुलादित्यस्याष्टादशदिनेभ्यः परस्तादेव वृश्चिकादित्यस्य हादशदिनेभ्यः - पुरस्तादेव परभवति । तुलायामष्टादश- उपसंहरति नेति सन्दिग्धार्थेष्विति । तथाच मघायु हा पौर्णमासी माघी उत माघमाससम्बन्धिनौ पौर्णमासौ माघौति अयं सन्देह: माससम्बन्धादेव माघस्य पौर्णमासी माघौति निर्णीयते न तु मधायुक्तपौर्णमासौति । ततश्च माधौपदं रूढ़िकमेव न तु यौगिक- मिति पूर्वपक्षिणोऽभिप्रायः । + मासपदस्य योगरूढ़िवे पुनरपि व्यभिचारं दर्शयति यत् पुनरित्यादि । पञ्चशार- दौयस्य पञ्चशारदीयनामकस्य कस्यचियागविशेषस्य विषयशुद्धाविषयपरिदर्शनार्थ विशाखानक्षत्रानुयोगिनौषु विशाखानक्षत्रयुक्ताम् । सूत्या सूत्यानामसोमकयागविशेष: पञ्चभिर्वरिति सप्तम्यर्थे हतीया पञ्चसु वर्षेष्विव्यर्थः । सूत्या उक्ता श्रोतकात्यायने २४ अ ४ का १सू । यथा तापश्चितं दीक्षाः संवत्सरमपसदश्च तथा सूत्या (१) । अत्र कर्कभाष्यम् । तापश्चितमिति सत्रनाम तत्र दौरं दीक्षावत्सरमित्यर्थः । भवन्ति उपसदः सूत्याच इदानीमहान्याह देवम् । पत्र सूत्था पाह। गवामयने नेयुः (२)। गनमेव गवामयनमेव कर्तव्यमित्यर्थः । अग्निष्टोमेन वा (३)। ईयुः अपूर्वश्चायमग्निष्टोमः नैकाहिकी न बादशादिकः संस्थामाचीप- देशात् (सं) । अग्निष्टोमसंस्थेन अग्निष्टोमसादृश्येनेत्यर्थः ज्योतिष्टोमेन पूरणं कर्तव्यं सूत्या भवन्ति अनुष्ठेया भवन्ति इत्यर्थः। अवविच्छेदन यथाक्रमेण यथा प्रथमवर्षे न तथा हितीयादिवर्षे विशाखानक्षपयुक्ताभावास्था प्राप्यते । * तथाहीति । अमावास्यायां कार्तिकमाससम्बन्धियां प्रतिवर्ष विशाखानक्षत्रयोगा- ·कालविवेक ATH दिनानि चित्राखातीगत: सूर्य इति निर्विवादम् । वृश्चिके तु द्वादशदिनेभ्यः पुरस्तादनुराधाज्येष्ठयोरेव । अतस्तेषु दिवसेषु विशाखायां यदा न चन्द्रः तदा कथममावास्या तदन्ते सूर्या- चन्द्रयोरकनक्षत्रावस्थाननियमात् । तथा त्रयोदशोत्तरसहस्र- शाकादे तुलादित्यस्य सप्तदशदिने चित्राखातीव्यातामावास्या वृश्चिकादित्ये चानुराधाज्येष्ठाभ्यां युक्तति । तहसरे तस्यां विशाखायोगी न वृत्त एवातो दर्शान्ते पौर्णमास्यन्ते वा कार्तिक- पञ्चसु वर्षेषु विच्छेदेन प्राप्तेरभावाबिच्छेदाभिप्रायं पञ्जिकाकार- वचनं ग्राह्यम् । तत्र चेयं युक्ति; यदि वैशाखस्येयमिति भावं दर्शयति । तुलादित्यस्य सौरकार्तिकस्य परस्तात् जई वृश्चिकादित्यस्य सौरमार्गस्य पुरस्तात् पूर्वम् । तुलायां सौरकार्तिके अष्टादशदिनानि प्राप्येति शेषः । चित्राखातीगत: सूर्य इति । तथाच रविास निशानाथ: सपाददिवसइयमिति बचनेनैकमासेन नवनचत्रपादात्मकैकराशिभीगनियमन विंशतिदण्डाधिकत्रयोदशदिनै रविणा एकनक्षत्रं भुज्यते । ततश्च सौरकार्तिकस्याटादशदिनैः चित्राखात्योः नक्षत्रयोः भीग: समाप्यते। + निर्विवादमिति । सौरकार्तिकस्याष्टादशदिनात् परं सूर्याचन्द्रमसोविशाखगत- लेन राखेकांशावच्छेदन सहावस्थानात् विशाखानक्षत्रयुक्तामावाखाया अवश्यम्भावः प्रतीयते इति भावः। वृश्चिकै तु सौरमार्गे तु। पुरस्तात पूर्वम् । अनुराधाज्येष्ठयोरव सूर्य इति शेषः। तेषु दिवसेषु अनुराधाज्येश्यो रविभोगसमनियतदिवसेषु कथममावास्या प्रमा- वास्था न सम्भवतीत्यर्थः । + अवामावाखाया असम्भवे हेतुमाह तदन्ते इत्यादि । अमावास्याशेषयामे इत्यर्थः । एकनक्षत्रावस्थाननियमात् उपर्यधीभावापन्नयोः सूर्याचन्द्रमसोः समसूत्रपातन्यायेन राश्येकांशावच्छेदेन सहावस्थाननियमात् इत्यर्थः । त्रयोदशीत्तरसहस्रशाकाव्द तुलादित्यस्य सौरकार्तिकस्य चित्रास्वातौव्याप्ता चित्राखातीभ्यां युक्ता। वृश्चिकादित्वे तु सौरमागें तु । .

·प्रथमोऽध्यायः। वैशाखी रह्यते तदा वैशाखपदव्युत्पत्तिनिमित्तमण्द्दयमवगम्य पुनरणन्तरेण वैशाखी प्रत्येतव्या*। तथाहि विशाखानक्षत्रयुक्ता तु ए केनैवाण्प्रत्यये नेति शीघ्र शब्दावगतेरविच्छेदस्य - त्वशब्दार्थी- भूतस्यौचित्यमावतोऽवगतेस्तस्य बाध एवेति तेषामभिप्रायः । पौषी चेत् पुण्थायुक्ता स्यादित्यादिषु चेच्छब्दात् पौषस्येति तहसरे त्रयोदशाधिकसहस्रवत्सर तस्याम् अमावास्यायां न हत्त एक न प्राप्त एव । भती- मावास्यायां विशाखायोगाभावात् दर्शान्ते मुख्य चान्द्र। पौर्णमास्यन्ते गौगाचान्द्र। अबि- च्छेदन प्राप्तेरभावात् पञ्चसु वर्षेषु यथाक्रमेण प्रतिवर्ष म् अमावस्यायां विशाखायोगस्याभावात् विच्छेदाभिप्रायं न क्रमनियमार्थमित्यर्थः । अत्र विच्छेदाभिप्रायकत्वे इयं वक्ष्यमाणा युक्ति: तां युक्तिं दर्शयति यदौति । अत्र यद्यपि कार्तिकमाससम्भवासु इत्युपक्रम्य विच्छेदाभिप्रायेण पञ्जिकाकारवचनं गाव. मित्युक्तम् अत्रेयं युक्तिरित्यु नौ तदुदाहरणत्वेन कार्तिकस्सेयमिति मासपदव्युत्पत्तिप्रदर्शनं समुचितमेव न तु वैशाखस्येयमिति । तथात्वे अप्रस्तुताभिधानमपि स्यात् । तथापि पञ्जिकाकारवचने कार्तिकमाससम्भवाखित्यु क्तस्तत्र कार्तिकी पदविरहेण सर्वथा व्युत्पत्ति प्रदर्शनासम्भवमाशय वैशाख्याममावास्यायां सप्तदश मारुतीरित्यादिश्रुतौ वैशाखीपदश्रुतेः । तदेव सर्वथा व्युत्पत्तिकल्पनस्थानमवगम्य प्रदर्शयति यदि वैशाखस्येयमित्यादि । वैशाख- पदव्युत्पत्तिनिमित्तं वैशाखपदयोगार्थसिद्धिनिमित्तम् । अण्डयमवगभ्येति । तथाच विशाखा- नक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी वैशाखौ सा अस्मिन् मासे स वैशाखः इति अगाइयेन वैशाखपदं सिद्धमिति भावः । ননস্ব ভলন মন্ত্রী সম্মা না বলিনি हतीयाणप्रत्ययेन वैशाखौपदं सिद्धमिति भावः । + विच्छेदाभिप्रायं प्रकटीकरीति तथाहौति । विशाखानचचयुक्ता तु एकैन अप्रत्ययेन, तथाच नक्षत्रेण युक्तः कालः इति प्रथमसूत्रविहितेन अणा साधितवैशाखौति- शब्दात् विशाखानक्षत्रयुक्तपौर्णमासीरूपार्थस्यै न झटित्यवगतिमा न तु विच्छेदार्थ स्य अविच्दार्थ स वेति भावः । 9 ·कालविवेक ततः सं- पौषीति वचनार्थः । अथात्राप्यविच्छेदानुरोधः । वत्सरे राजीवा आनयन्ति तांश्चैवोक्षण: इत्यादिवचनबलात् तदा कार्तिके तदसम्भवात् वैशाखस्येयमिति वैशाख्यमावास्था ग्राह्या अविच्छेदार्थ स्याप्राप्ती हेतुमाह अशब्दार्थी भूतस्य प्रथमसूत्र विहितेन अणा साधित- वैशाखी शब्दादप्राप्तस्ये त्यर्थ: । ननु शब्दादप्राप्तस्य कथं बाधाशका दूत्यत आह औचित्य- मात्र तोऽवगते रिति वाक्याथ तात्पर्य मात्र तोऽवगतरित्यर्थः । तथाच अशब्दार्थीभूतस्यापि वाक्यार्थतात्पर्यतोऽवगतिर्भवितुमर्हतौति भावः । तस्य अविच्छेदार्थस्य बाघ एव अवि- वक्षा एवेत्यर्थः । तेषां पञ्जिकाकाराणाम् । पौषस्येति । पौषस्येयमिति इदमर्थे अप्रत्ययः न तु नक्षत्रेण युक्तः काल इति सूत्रानुसारेण पुष्ययुक्त पौर्णमासी पौषौति तथाले पुष्ययुक्ता चेदित्यनुवादापत्ते: चेचन्दवैयापत्तेश्च । औचित्य प्राप्ताविच्छेदार्थस्य विववास्त्वित्य भिप्रेत्याह अथात्रापीति । अवि- छेदानुरोध इति अविच्छेदार्थ स्वीकारोऽस्तु इत्यर्थः । ततः संवत्सर इत्यादिवचनबलादिति तदा कार्तिके तदसम्भवादिति वैशाखस्ये यमित्यादीति च। तथाहि अविच्छेदानुरोध इति तु कार्तिके तदसम्भवादित्यत्र हेतु: तदसम्भवात् कार्तिकमाससम्बन्धिन्यमावस्यायां पञ्चसु वर्षेषु अविच्छेदन विशाखानक्षत्र योगासम्भवादित्यर्थः। ततः संवत्सरे इत्यादि च वैभाखस्यमित्यच हेतुः । है तथाच वैशाख्याममावस्यायां सप्तदश मारुती स्त्रिवर्षा अप्रवीता उपाकरीतीति अतिप्राप्तवत्सतरौविशेषयति ततः संवत्सरे राजौवा आनयन्तीति । संवत्सरे प्रथम- संवत्सरे राजीवा राजीवपृश्वीरित्यर्थः राजीवा राजीवाकाराणि पनवनि पृनौनि मण्डलानि यास ताः । तथाच कात्यायनश्रौतसूत्रभाष्यम् । पृश्नयो विचित्रवर्णा पालभ्यन्ते वत्सतर्यश्च विवर्षा अप्रवीता वृषभेनाभुक्ताः पञ्चवर्णा वत्सतर्य: सन्ति । प्रथम वर्षे राजीव- प्रश्नयः द्वितीये नवनीतम् एवं तीये चतुर्थे पञ्चमे अरुणादयस्त्रयः (का. श्री. मू. २३ अ., ६ का., पृ. १०२१) । अपरञ्च दक्षिणा वत्सतरा: पञ्चवर्षाः पृश्नयः (१३)। पृश्नयी विचित्राः । वत्सतय्यश्च विहावण्योऽप्रवीता: पञ्चवर्ण राजीवपृश्नय: नवनीतप्रश्नयः अरुणा: पिशङ्गयः सारङ्गय इति (१३)। अप्रवीता अप्रकामिता: राजीनयः पद्मपृश्श्रयः नवंन्त्रयः NE ·प्रथमोऽध्यायः। .. अस्ति पञ्च- नवनीत सदृशैश्चिः अरुणा रताः कपिला: पिशङ्गयो मांसवर्णाः सारङ्गयी वर्णान्तरोप- ध्वताः। पृश्यी विचित्रवर्ण वृषभेनाप्रवीता: अभुक्ताः रायः राजीवाकाराणि पद्मवर्णानि पृश्नोनि मण्डलानि यासां ता: नवनौतवर्णाः अरुणा अव्यक्तरागा: पिशङ्गयः कपिला: सारङ्गयः वर्णान्तरोपनीता: कर्वरा: दक्षिणा भवन्ति । (२२ अ., का. १, पृ. १०१२) । उक्तञ्च नौमांसादर्शनस्सैकादशाध्याय द्वितीयपाद शबरस्वामिना यथा। भारदो योऽहीन: मारुतीयः शारदीयो यः कामयेत बहु स्यामिति स एतेन यजेत इति । पत्र श्रूयते । वैशाख्याममावास्यायां सप्तदश मामती स्त्रिवत्सा अप्रवीता उपाकरीतौति । सप्तदश पृश्नोनुक्ष्ण तान् पर्यग्निकतान् प्रीक्षितानितरा आलभन्ते प्रेतरानु मृजन्ति इति । ततः संवत्सरे राजौका पानयन्ति । सांवीक्षण: तान् पथ्य निकतान् पर्थग्नि करणं नाम आहवनीयात् उस के न पशुं पर्थ नकरीति इति इतरा बालभन्ते प्रेतरान् उत्सृजन्ति इति। अत्र सैव चिन्ता, किमुक्षाामुत्सर्ग: भारण्यवत् कर्म शेषः, अथवा प्राजापत्य वत् संस्कारकर्मप्रतिषेधः। तेषाञ्च सुत्यासु प्रतिप्रसवः, नौं स्त्री नुक्षण: एकै कस्मिन् अहनि प्रा. लभन्ते पञ्चीत्तम इति । यदि कर्मशेषप्रतिवेधः प्रतिवर्षम् अन्चे उक्षाण: अथ संस्कारप्रति- षेधः, ततत एव पञ्चवर्षाणि उपरश्यन्ते पुन: पुन: सस्कियन्ते, अन्त्यासु सुत्यासु पालभ्यन्ते. इति पृ. ७२८२६ । कात्यायन श्रौतसूत्रस्य ज्योविंशाध्यायस्य चतुर्थ काण्डिकायां तृतीयसूत्रम् । पञ्चशार- दीयः । ३। इतीयं संज्ञा । चतुर्थ सूचमाह। तेन यक्ष्यमाणाः पञ्चवर्षाण्याश्वयुजीशु नेषु, चतुस्त्रिंशतं पशूनालभते मारुतान् । ४ । तेनेति पञ्चशारदीबीपलक्षणम् । सं । आश्वयुजौ- शुक्लपने सप्तम्याम् अष्टम्यां वा । पञ्चमसूत्रमाह। वैश्वस्तीमदक्षिणालिङ्गनन् । ५। सं। वैश्वस्तीमदक्षिणाया इव लिङ्गानि येषां ते तान् । तानि च दक्षिणा वत्सतरा: (२२।१९४२)। षष्ठ सूत्रमाह । उक्षणी वत्स वरीवर्णानुपूर्वेण । ६ । प्रतिवर्षम् । सं। तत्र प्रतिवर्षम् उक्षणो वृषभान् वर्णानुपूर्वण वर्ण क्रमेण वत्सतरीचालभते । उक्षाणी वषभाः साण्डा: सेचनसमर्थाः पञ्चवर्षाः पृश्नयो विचित्रवर्णा आलभ्यन्ते । वत्सतर्यश्च त्रिवर्षा अप्रवीता वृषभनाभुक्ताः । पञ्चवर्णा वत्सतर्य: सन्ति--प्रथम वर्षे राजौषप्रश्नयः, द्वितीये नवनीतम्. एवं तृतीये चतुर्थे पञ्चमे अरुणादयतयः (१०९१ पृ.) ।

·SHETRIEVINAAMANANEONIBARPANORABIMALARIA कालविवेक तस्याः प्रत्यब्दभावात् * यत् पुनरेतत्साधनार्थमुक्तमन्धुकेन मेषा- दित्यगतामावास्यायां वैशाखीपदं रूढ़ नक्षत्रयुतायान्तु यौगिक तत्पुना रूढ़ितो दुर्बल मिति तदयुक्तम् । वैशाखस्येयं वैशा- अधिकरणमालाया एकादशाध्यायस्य त्रयोदशाधिकरणमाचरयति । "उक्षीत्सर्ग: किमुत्कर्षल्यागी वाद्योऽत्र पूर्ववत् । अन्वहधित्वयोरुत्तमाह पञ्चत्वयोर्विधौ । १६ ॥ वाक्यमेदाहिशिष्टानामन्येषां कर्मणां विधिः । तस्मादारण्यवच्छेषत्याग उत्सर्ग इष्यताम्” ॥ १७ ॥ श्रत्य ही नेषु, पञ्चशारदीयनामकः कश्चित् पच्चाहविशेष: स पञ्चसु वर्षेष्वनुष्ठेयः । तत्र प्रथमे वर्षे विशाखानक्षत्रयुक्तायाममावास्यायां सप्तदश स्त्रीपशवः सप्तदशीचाणश्च विहिता- स्तेषु सब्वेषु प्रोक्षितेषु च सत्म स्त्रौपशूनामालम्मं पुंपशूनामुत्सर्गञ्चान्नायः । पुनर्दितीये तीये चतुर्थे च वत्सरे तथैवानुष्ठानमाम्नायः । पश्चदानायते नौं स्त्रीने कै कस्मिन्नहन्या- लभरन् पञ्चोत्तमेऽहनीति लत्र वत्सर चतुष्टय गतासु तसृषु अमावास्यासु योऽयं पशूना- मुत्सर्गस्तत्र कर्मशेषत्यागी न भवति किन्तूत्कर्षः । त्रौं स्त्री निति वाक्ये नालम्भस्याभिधानात् । यथा पूर्व प्राजापत्यानामालम्भोत्कर्षस्तथात्रापि युज्यते इति प्राप्ते ब्रूमः । त्रीस्त्रीनेक सिन- हन्यालमेरनित्यत्र पर्यग्निकरणानन्तरभाविनं प्राप्तमालम्भमनुद्यैकाहत्ववित्वगुणयोर्विधी वाक्यं भिद्येता तथा पञ्चोत्तमऽहनी त्यत्रोतमाहत्वपञ्चत्वयोर्विधौ वाक्यभेदः । तस्मात्त गुपदयविशिष्टानाम् अन्येषां कर्मणां विधिरभ्युपेयः । तथा सत्यारण्य पशुन्यायेन सप्तदशी- क्षाणः पय॑ग्निकरणप्रीक्षणाभ्यां समापनीया इति माधवाचार्य आह स्म । पृ. ४६१ । वैशाख्याममावास्यायां प्रतिवर्ष प्राप्तिं दर्शयति । तस्याः प्रत्यब्दभावात् अब्दम् अब्दं प्रति प्रत्यब्द तत्र भावात् सत्त्वात् वैशाख सम्बन्धि वैशाख्यमावास्याया: प्रतिवैशाख सङ्का- वात्। + अन्धुकभट्टमवं टूषयितुमुस्खापयति यत् पुनरेतदित्यादि। एतसाधनार्थ वैशाखौपदसिद्धार्थम् । मेषादित्यगतायां सौरवैशाखगतायाम् । वैशाखौपदमिति तथाच बैशाखस्येयमित्यर्थे वैशाखौपदं रूद रूदिशक्ति विशिष्टम् । नक्षत्र युक्तायामिति विशाखा- ·प्रथमोऽध्यायः । खीति पदस्य कृप्तयोगादेव प्रवृत्तिसम्भवे समुदायशक्तिकल्पना- नुपपत्तेः कथं रूढ़िता। प्रोक्षणीशब्देऽप्ययमेव कल्पनीया तु लभते नात्मानं योगबाधत इत्युक्तत्वात्।। ननु वैशाखपदं मास- वाचकं तत्सम्बन्धिनी च तिथि वयवान्तरोपात्ता येनावयवशक्त्या यौगिकत्वमतो रूढिीव उच्यते । अण्प्रत्ययेन सहावयवदयं ॥ नक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी वैशाखौ अत्रैव वैशाखौपदं यौगिक योगरूढ़िकमित्यर्थः । न तु विशाखानक्षत्रयुक्ता वैशाखस्यामावास्था इत्यर्थे वैशाखौ पदं यौगिकम् । तत्र सूर्यस्य मेषगत- लेन चन्द्रस्य तुलाइ चिकान्यत रगतलेन च अनयोरकराशिस्थत्वाभावेज सौरवैशाखसम्बन्धि- न्याममावस्यायां विशाखानक्षत्रयोगासम्भवात् । रूढ़िती दुर्बलमिति “लवात्मिका सती रूढिर्भवेदयोगापहारिणीति” स्मरणात् । * दूषयति तदयुक्तमिति । कृप्तयोगादेव माससम्बन्धित्व रूपक्लुप्तयोगादेव प्रहत्ति- सम्भवे शक्यत्व निर्णयसम्भवे । तथाच वैशाखस्य इयमित्यत्र वैशाखशब्देन मास उच्यते तत्रेदमर्थ विहिततद्धितप्रत्ययेन माससम्बन्धित्वमुच्यते इत्यु भाभ्यामवयवाभ्यां वैशाखौपदं वैशाखमाससम्बन्धित्वबोधकत्वेन यौगिक्रमेव न तु समुदायशतया रूढ़िकमिति भावः । अत्र दृष्टान्तं दर्शयति प्रोक्षणीशब्द अयमेव यौगिकार्थ एव स्वीकृत इति शेषः । + अत्र प्रमाणं दर्शयति कल्पनीया वित्यादि। पूर्वाईन्तु लब्धात्मिका सती रूढ़ि- भवेद्योगापहारिणीति । हढ़िः शक्तिः वैदिकलौकिक प्रयोगबाहुल्येन सुप्रसिद्धा सती योगापहारिणी भवेत् । कल्पनीया शतिस्तु योगबाधती योगार्थ बाधित्वा आत्मानं स्वरूप न लभते परन्तु योगार्थ सह कारणव रूढ्यर्थी लभते । यथा मण्डपपदं मण्डपानकारी त्वरूप- योगार्थी बाधित्वा गृहत्वावच्छिन्नरूपरूब्यर्थ बोधयति । एवं पङ्कजपदं पङ्कजनिक तृत्वरूप- योगार्थसहकार व पद्मवावचिन्नरूपयोगरूच्यच बोधयति । + वैशाख्यादिपदं रूढ़िरेव , इत्याशझते नन्वित्यादि । तत्सम्बन्धि नी. च विधिरिति वैशाखये यमित्यत्र षष्ठया सम्बन्धित्वमात्रबोधकतया तिथिस्तु नावयवान्तरोपात्ता न मासस्य अन्यावयवत्वेन ग्रहीतुं शक्या येन हेतुना यौगिकलं से त्यतीति शेषः । अतः अवयवशत्या मार्थ प्रकाश कलाभावात् । दिरेव एवकारेण योगरूढ़ित्व व्यवच्छेदः ।

·कालविवेक यद्यपि तन्न श्रूयते तथापि वैशाखपदमेव षष्ठीतत्पुरुषवत्सम्ब- न्धिनं लक्षयति । तेन प्रकृतिपदमवयवस्थाने वर्तत इति यौगिकत्वम् । यहा वैशाखीपदमित्यत्र प्रथमाणप्रत्ययेन वृद्धी भूतायामपि पुनरणन्तरेणापि दीर्घस्य स्थाने दीर्घा भवतीति- वदपरापि वृद्धिरणविकारस्तत्सहितं वैशाखीपदं यौगिक लाक्ष- यौगिकत्वं व्यवस्थापयति उच्यते इत्यादि । अण प्रत्ययेन सहावयवदयामिति । तचाच अण्प्रत्यय कावयवः अपरञ्च प्रकृतीभूत वैशाख एव इत्य वयवमित्यर्थः । লন্ত वैशाखीन्यत्र वैशाखस्यमिदमर्थे विहितेन प्रणा साधित वैशाखीत्त विहितेन ङौपा प्रणलीप कथम् अण् प्रत्यये न सहावयवहयमित्याह यद्यपौति । तथापि अण प्रत्ययलोपिऽपि षष्टी. तत्पुरुषवदिति राजपुरुष इत्यत्र षष्ठी लोपेऽपि यथा राजपदं राजसम्बन्धिनं बोधयति तथा वैशाखीत्यत्र वैशाखपदं वैशाखसम्बन्धिनं बोधयति । तेन वैशाखीपदस्य वैशाख सम्बन्धित्व. रूपार्थबोधकवेन प्रकृतिपदं प्रकतिपदमपि अवयवस्थाने अवयव कार्यकारित्वे इति तो यौगिकत्वमिति। तथाच प्रकृतिपदस्य अवयवस्थानीयत्वे न सम्बन्धित्वार्थ बोधकत्वात् यौगिकत्व- मिति भावः। + ननु लुप्त विभतो : स्मारकत्वात् राजपुरुष इत्यत्र राजपदैन राजसम्बन्धित्वार्थसम्भवे. ऽपि लुप्तप्रत्ययस्य स्मारकवाया अदृष्टत्वात् कथं राज पुरुषदृष्टान्ते न वैशाखीपदस्य वैशाख- सम्बन्धित्वार्थ बोधकतासम्भवः लक्षणया चेत् लक्षणया यौगिकत्वं पदस्य कदापि न सम्भ- वति इत्यत आह यहेति । प्रथमाण प्रत्ययेन नक्षत्रेण युक्ताः काल इति सूत्रेण विशाखानक्षत्र- बुक्ता पौर्णमासीत्यर्थे प्रथमाण प्रत्ययेन पुनरणन्तरेणापीति सास्मिन् पौर्णमासौति संज्ञाया- मिति द्वितीयसूबविहितेन द्वितीयेन अणा वृद्धौ भूतायामित्यनुषङ्गणान्वयः । दीर्घस्य स्थाने दी? भवतीति यथा इखस्यैव वडेरौचित्येऽपि प्रकृते वैशाखौ इत्यत्र पाद्यची इस्खाभावे- ऽपि दीर्घस्य इखत्वमुपचयं यथा सूत्रबलात् दीर्घस्थाने पुनी? भवति तहत् अपरा वृद्धिः तौया वृद्धिः अविकार इति वैशाखस्येयमिति इदमर्थ विहितस्य सती यस्याणी विकार: प्रकृतेरन्यथाभाव: टतीयेन अणा साधिता इत्यर्थः विकारशब्दस्य अजहल्लिङ्गत्वात् स्त्रीलिङ्ग- विशेषणत्वेऽपि न स्त्रीलिङ्गता। तत्महितम् अणविकारवृद्धिसहितं योगिकमिति । तथाच ·प्रथमोऽध्यायः । णिकमेव वा वैशाखीपदं स्वसम्बन्धिनि न तु रूढ़म् । सा चेयं लक्षणा* नक्षत्रेण युक्तः काल: सास्मिन् पौर्णमासीति संज्ञाया- मित्यण् द्दयावगमसापेक्षत्वान्नक्षत्रयोगमात्रेणामावास्या-विशेषाव - शीघ्रमिति स एव वचनार्थ: एव वचनार्थ: स्यात् । यहापर- - दधि पश्यतीत्यादी चम्पककु सुमसुवासितवसनादिवत् क्ति जनित संस्कारादेव संख्या कांद्यव- गम इतिवत् अगा लोपेऽपि वडिप्रयोजकीभूताण जनित संस्कारादेव सम्बन्धित्वार्थलाभादयोगि- कवसिद्धिरिति भावः । ननु दधि पश्यति इत्यादी अन्वयानुपपत्त्या निजनितसंस्कार: कन्न्याः प्रकृते तु तथाविधानुपपत्त्यभावात् कथम् अण प्रत्यय जनितमस्कारकल्प नमिल्यत आह लाक्षणिक- मेवेति। खसम्बन्धिनि वैशाखसम्बन्तित्वार्थ बोधकले । न तु रूढ़मिति । तथाच वैशा- खस्येयमिति इदमर्थविहितेन तृतीयेन अणा साधितत्वेऽपि डोपा अण लोप निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपाय इति न्यायात् तादृशाप्रतीतौ वैशाखी त्यच वैशाखौपदस्य स्वसम्बन्धित्व- लक्षण या वैशाखसम्बन्धित्वरूपलाक्षणि कार्य एव प्रतीयते। न तु प्रमाणाभावात् रूझ्यर्थ इति सा चेयमिति। अत्र पञ्चम्यन्तय चत्य दाव्य हरिण न्वयः। तथाच यत: न रूढ़ि: भावा अतः सा चेयं लक्षणा इत्यर्थः । + नक्षत्रयुक्तायान्तु यौगिक मित्यन्धु केनोक्तत्वात् तन्मतेनापि यौगिकत्वं साधयितुं वैशाख्यमावस्यायां परम्परया नक्षत्र योगं दर्शयति नक्षचेगा युक्त: काल इत्यादि । अण्डया- वगमसापेक्षत्वादिति निरुक्त सूचयविहितार हय साधित वैशाखज्ञानसापेक्ष त्वादित्यर्थः । नक्षत्र. योगमावण विशाखान नत्रयुक्त पौर्णमा सौ वैशाखौ सा अस्मिन् वैशाख: तस्ये यमेवम्परम्परया विशाखा नक्षत्रयोगमाचे या अमावास्या विशेषावगमः शीघमिति वैशाखसम्बन्धित्वविशिष्टामा- वस्थायाः झटिव्यवगतिः स एव वचनार्थ: स्यात् परम्परया विशाखानक्षत्रयोगमङ्गीकृत्यैव वचनार्थ: स्यात् न तु साक्षात् विशाखानक्षत्रयोगेन । तथाले चन्द्रस्य वृश्चिकराशिस्थत्वेन सूर्यस्य मेषवषान्यतरराशिस्थतया च एकराशिस्थत्वाभावेन वैशाखस्यामावास्यायां सर्वथैव विशाखानक्षत्रयोगासम्भवात् सा वैशाखस्थामावास्था या रोहिण्या सम्बुध्यते इति श्रुति- ·कालविवेक ७२ मुक्त नक्षत्रेण युक्तः काल इति नक्षत्रयुक्त पौर्णमास्येव वैशा- ख्यादिपदेनोच्यते न कालमात्रमिति तदप्यनागमम् । पौषी रात्रिः पौषमहः । माघी रात्रि: माघमहः इति नक्षत्रेण युक्ताः काल इत्यस्मिन्नेव सूत्रे उदाहृतत्वात् माससम्बन्धेनोदाहरण- त्वानुपपत्तेः।। माससम्बन्धस्यापक्रान्तत्वात् नक्षत्रेण युक्ततयो- दाहरण स्यादेयत्वात् अन्यथा पोषी पौर्णमासीत्येवोदाहरेत् अतएव सूत्रेऽपि काल इति नोचते । नक्षत्रेण युक्ता पूर्णिमे- । विरीधाच्च। यद्यपि लक्षणया योगरूढ़िवकल्पनं न शुक्ति सङ्गतं तथाप्यत्र सर्वथैव रुढ्यथासम्भव इति ज्ञापनार्थमिदं वागाड़म्बरमा मन्तव्यम् । यहापरमुक्तं यदप्य परमुक्तमित्यर्थः अन्धुकभट्टेनेति शेषः तदेवाह नन्नवेण युक्तः काल इनि । नक्षत्रयुक्त कालाथ अण भवति इति सूत्र काल पदैन सामान्यस्य विशेष- परत्वात् पौर्णमासी काल एवीच्यते । तथाच नक्षत्रण युक्ता पौर्णमासीत्यर्थे भवतीति अथमसूत्रार्थः । तदनागमं तत्प्रमाणशून्यम् । + तदेव साधयति पौषी रात्रिः पौषमह इत्यादि। यदि पुष्ययुक्त पौर्णमासी- त्यर्थे अण् भवतीति प्रथमसूत्रार्थः स्यात् तदा पुष्य युक्ता या रात्रिः सा पौषौ एवं पुष्ययुक्त बदहः तत्पौषमित्याद्युदाहरणं कदापि नोपपद्यते । * तदेव दर्शयति उदाहृतत्वात् पौषी रत्रिरित्यादेरिति शेषः । माससम्बन्धेनो- दाहरणत्वानुपपत्ते रिति । पौषौ रात्रिः पौषमहरित्याटेमाससम्बन्धनोदाहरणत्वानुपपत्तेः असम्भवादित्यर्थः। तथाच नक्षत्रेण युन: काल इति प्रथमसूत्रे यदि कालपदेन पौर्णमासी ग्टह्यते एवं सास्मिन् पौर्णमासौति संज्ञायामिति विवीधसूबेऽपि सैव रसाते, तवत्र सूचइयमेव माससाधकं भवेत् । प्रतते पौषौ राचिरित्यादैरुदाइतत्वेन माससम्बन्धेनीदाह- रणमसम्भवौति भावः। -- ·प्रथमोऽध्यायः। लेव ब्रूयात् सास्मिन् पौर्णमासीतिवत् । धर्मशास्त्रेषु च तिथ्य- न्तरेष्वपि प्रायशः प्रयोग: दृश्यते*। तथाच गोभिलः। प्रौष्ठपद्या हस्तेनोपाकरणं तैषीमुत्सृजन्तीति । प्रौष्ठपदी भाद्रपदस्य तिथिरनियता तस्या हस्तेनोपाकरण भाद्र एव तिष्यनक्षत्रयुक्ता कृष्ण त्रयोदश्यादिका तैषीत्युक्त्वा छन्दो- गानामुत्सङ्गकरणाय तिथि: पौर्णमास्येव नक्षत्रयोगात्तथोचते इत्यनागमम्। यच्च वैशाखमासस्य वैशाखीति ग्रहण काला- माससम्बन्ध स्थापक्रान्त त्वादिति । पुष्ययुक्ता मा राचिः सा पौषोत्यादौ उदाहरण- चतुष्टये माससम्बन्धस्याप्राप्त त्वादित्यर्थः . नक्षत्रयु ततया नक्षत्रयुक्त कालसामान्यबोधकतया उदाहरणस्य पौषी रात्रिरित्याधुदाहरणस्थादेय त्वात् अयुक्त त्वादित्यर्थः । अन्यथा काल- पदस्य पौर्णमासीपरत्वे यतएव सूचे स्पष्टार्थत्वेन पौर्णमासीपदविधानव समुचितत्वम् अतएवेत्यर्थः। धर्मशास्त्रेषु गोभिलरयादिस्य तिषु । तिथ्यन्तरेषु पौर्णमासौभिन्नतिथि- ध्वपि प्रायशी भूय एव । + प्रौष्ठपदी भाद्रस्य तिधिरनियता इति। भाद्रपौर्णमास्यां हस्तनक्षत्रयोगस्था- सम्भवादाह भाद्रस्य अनियततिथिरिति । तथाच गोभिलः । “सूर्याचन्द्रमसीर्यः परी विप्रकर्ष: सा पौर्णमासीति" । परी विप्रकर्ष: सप्तमराश्यवस्थानरूपः । ননস্থ দুলাল कन्याघटकतया तस्मिन् चन्द्रमसि सिंह कन्यायां वा तदानीं रविस्थितौ सूर्याचन्द्र मसी: कदापि सप्तमराश्यवस्थानं न घटते । विशेषतस्तु- अन्त्योपान्त्यो विभौ ज्ञेयौ फाल्गुनश्च त्रिभी मतः । शेषा मासा विभा ज्ञेया कृत्तिकादिव्यवस्थया ।" अत्र कृत्तिकादिव्यवस्थया इत्यनेन उपान्यो भाद्रो भवति । सच त्रिभः शत- भिषया पूर्वोत्तरभाद्रपदाभ्याञ्च युक्तः अती भाद्रपौर्णमास्यां सर्वथा हस्तयोगासम्भवः । यत्र पुन ईस्त योगः सन्भवति भासम्बन्धि-तत्तिथिप्राप्तप्रर्थम् अनियता इत्युक्तम् । भाद्र 10 ·कालविवेक हजिति ठत्ययेन वैशाखीति स्यात् इत्युपाध्यायपादानां दूषणं तदपि पोषी चेत् पुष्थायुक्ता स्यादित्यादि। कार्त्तिक्यान्तु यदा ऋक्षमाग्ने यम्भवति क्वचित् । अपरपक्षाष्टकाभिधानाय च प्रौठपद्यष्टकाभ्युदय% इत्यादिभिर्मुनिभिरेव ठञ्प्रत्ययस्यानित्यता- एव तिष्यनक्षत्रयुक्ता पुष्य नक्षत्रयुक्ता क्षण त्रयोदश्यादिका भाद्रगौण चान्द्रीयकमा त्रयोदश्या. दिका तिथिरित्यन्वयः । उक्बा इति । तथाच “सू याचन्द्रमसीर्यः परः सन्निकर्षः सामावास्या" इति गोभिल सूत्रात् पर: सन्निकर्षश्च उपर्यधीभावापन्नयो: मूर्याचन्द्रमसी राश्यकांशावच्छे- देन सहावस्थानरूपः स च दर्शान्तयामाव्यभिचारी। ततच अमावास्याः शेषयामे ताश- सहावस्थाननियमात् सिंहस्थ सूर्ये भाद्रगौणचान्द्रीयकृष्ण त्रयोदश्यादितिथौ कर्कटराशि- घटक पुष्य नक्षत्रयोगः कञ्चित् सम्भवतीति भावः । उत्सङ्गकरणाय अध्ययनविरामाय । तथाच हेमाद्रौ वचनम् । "चयोदश्यादिती वजा दिनानां भवकं भुवम् । माङ्गल्येषु समस्तेषु ग्रहणे चन्द्रसूर्य योः ॥" अपिच तत्रैव कात्यायनः । "उपाक्त्योदगयने तसोऽधीयीत धर्मवित्। उत्सर्गचक एवैषां तैष्यां प्रौष्ठपदेऽपि वा ।" धर्मविज्जनः उदगयने उत्तरायणे उपावत्य वेदानारभ्य अधीयौस अध्ययन कुर्यात् । पौष्ठपदै गौणचान्द्रभाने मासि पुष्य नक्षत्रयुभाकणचयोदश्यादितिथौ एषां वेदानाम् एक उत्सर्गः समापनमेव कर्तव्य इति शेषः । पौर्णमास्येव नक्षत्रयोगात् तिष्यनक्षत्रयोगात् यथा तैषीत्युच्यते सदनागमं प्रमाणशून्यमित्यर्थः भाद्रपौर्णमास्यां तिष्य- योगस्थासम्भवादिति शेषः। यच्चेति उपाध्यायपादानां दूषणमिति अग्रिमेण सम्बन्धः । वैशाखमासस्य वैशाखीग्रहणं वैशाखमाससम्बन्धि-वैशाखौ यदि सद्यते इत्यर्थः । * काला जितीति । कालवाचिभ्यः भवाद्यर्थे ठञ्प्रत्ययो भवतीत्यर्थः । ठञ्प्रत्ययेन वैशाखौति स्यात् तदा उ त्यघि नैव वैशाखौति पदसिद्धिः स्यात् न तु पण प्रत्ययेन । तथाच ·प्रथमोऽध्यायः । ७५ विज्ञापनाददूषणम् । प्रयोगमूलत्वात् व्याकरणस्य तबाधाक्षम- वात् शास्त्र काराणाञ्चैवमादिप्रयोगादर्शनात् । सामान्यतः प्राग्दीव्यतोऽणिति तब जातः तत्र भव इत्याद्यन्यतमविहिता- ण् प्रत्ययेन वैशाख्यादिपदनिष्पत्तिसम्भवात् । क्वचिदपवादविषये- ऽप्यु सर्ग: प्रवर्तत इति पाणिनीयानां व्यवहारादपवादकठञ्- विषयेऽप्यणप्रवत्तेः। किञ्च वैशाखिकी ज्यैष्ठिकीत्यादिप्रयोगस्य सामान्यकालवाचिभ्यो विहितठा साधितपदस्य कदिवमिति उपाध्यायपादानामाशयः । पौषी पौष पूणिमा। कार्तिक्या कार्तिक पौर्णमास्याम् । भाग्नेयं कृत्तिका । अपरपश्चाष्ट- काभिधानाय चतुर्थ्य एकाभिधानाय । पौष्ठ पद्यष्ट का भाद्रमुख्य चान्द्रीयकरणपक्षाष्टमी । तथाच श्राइविवेके । या चाप्यन्या चतुर्थी स्वात् ताञ्च कुयाविशेषतः । वर्षास मध्यशाकेत चतुथ्यामेव सर्वदा। मौष्ठपद्यामतीतायामष्टकालं भविष्यति ।। चतुर्थी चतुर्यटकायामित्यर्थः । ठन प्रत्ययस्यानित्यवा इति । तथाच सामान्यकाल वाचिभ्य एव उज. भवति । यथा मासिकमाईमासिक मित्यादि। विशेष कालवाचिभ्यस्तु भण् इति । यथा पौषी माधीत्यादि । अटूषणमित्यस्य तदपि इत्यनेन सम्बन्धः । + ननु व्याकरणसूत्रानुसारादेव प्रयोगी भविष्यति कथं ठजप्रत्ययस्यानित्यता इत्यत भाह प्रयोगमूलवादित्यादि । प्रयोगी मूलं यख तस्य भावः तस्मात् तथाच सिद्धप्र- योगस्य सिद्धपदस्य साधनार्थमेव व्याकरणस्य पूर्व म तु व्याकरणमूवमेव मूलं सिद्धपदस्यति भावः। एवमादिप्रयोगादर्शनात् उजा साधितवैशाख्यादिप्रयोगादर्शनादित्यर्थः । + प्रागदौव्यतोऽणिति । तेन दौव्यपि इत्यतः पाक अण अधिक्रियते इति काशि- कात्तिः । तत्र जात इति अणादयो घाद यच प्रत्यया: प्रक्तानेषामस:प्रभृत्यर्थाः समर्थ- विभकाय निर्दिश्य से। सति सामी समर्थाजात इत्ये सस्मिन्नर्थ यथाविहितं प्रत्ययो भवति इत्यादि काशिकात्तिः ।

·कालविवेके । लोके शास्त्रे चादर्शनात् कालाढजिति सूत्रे च वैशाखादिपदतत् समानार्थस्य कालविशेषवचनस्य नानोऽनुदाहृतत्वात् अवान्तरभेद- विशेषण(१) तु सकलकालवचनस्य मासाईमासमात्रस्य ठप्रत्य- येन मासिकम् आईमासिकमित्येवोदाहृतत्वात् विशेषवाचिनो वैशाखादिपदात् ठञ्प्रत्ययो नास्त्येवेत्येवावधार्यते । तेन पूर्बोफ- न्यस्तप्रयोगा उपपन्नाः । यद्यपि च वृद्धिर्यस्याचामादिस्तहदमिति सूत्रेण यस्येति समुदाय उच्यते, अचां मध्ये यस्य वृद्धिसंज्ञक आदि- भूतस्तद्रूपं वृदसंज्ञं भवति, हृदसंज्ञा च वैशाखादीनामस्ति तेन च वृद्धाच्छ इत्यण्बाधन छविधानात् वैशाखीयेत्यादि भवेदिति चोद्यं , तदपि परिहृतम् । विष्णुव्यासादिमुनिप्रयोगानुपपत्तितः पूर्वसूत्रत्रयप्राप्तमणमतन्न बाधते । किञ्च वृद्धिर्यस्यादिसूत्रे वा नामधेयस्येति वृद्धसंज्ञा वक्तव्या वक्तव्यत्वेन च विशेषवाचिन: पदस्य पाक्षिकी वृद्धसंज्ञा तेन देवदत्तस्येयं देवदत्तीया दैवदत्ती. (१) अवच्छेदविशेषण तु इति कचिदाद” पाठः । । तच भव इति । कालादिति निवृत्तम् । तति सप्तमी समर्थाद ड्याप् प्रातिपदि- काइव इत्येतस्मिन्नर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति । सत्ता भवत्यर्थों गृह्यते न जना, तत्र जात इति गतार्थत्वादिति काशिकात्तिः। कचिदपवादविषये विशेषविषये उत्सम: सामान्यः । अपवादकठविषये विशेषठविषये। अदर्शनादिति तथाच वैशाखिको ज्येष्ठिकीत्यादि प्रयोगीन व्यवहारिक इति भावः । + अचामिति । जातौ बहुवचनमिति काशिका। वृद्धाच्छ इत्यणबाधेन छविधा- नादिति । बुद्धसंज्ञकाच्चप्रत्ययो भवति प्रणबाधेन अणं बाधित्वा विधानात् छप्रत्यय- विधानादित्यर्थः । चीयं कुतक परिहतं दूषितम् ।

·प्रथमोऽध्यायः। 11 भवता* वा छाणप्रत्ययाभ्यामेषामुदाहृतं तेन वैशाखादीनां कालविशेष- नामवेन पाक्षिकी वृद्धसंज्ञा अतो वैशाखस्येयमिति वैशाखी- त्यणा सिध्यति । अतएव लोके माघीसप्तमी माघीहादश्यादि व्यपदिश्यते । ननु चेट्यौगिकम्, विभत्रिभसङ्कीर्तनं किमर्थ- मुच्यते खयमेव पृच्छन् योगाननु भवतीति साधितमवगतञ्च यद्यस्य प्रयोजनं नोपलभ्यते निरर्थकमेव । इदञ्चास्य प्रयोजनम् । यथाथर्ववेदमुक्षादिराष्ट्राणां विषयाणाञ्च च्यवनादी- नाम्(१) नक्षत्रकीर्तनं तथा तत्तन्मासीयनक्षत्रोपजातदिव्या- न्तरीक्षभौमापत्सूचितशुभाशुभफलविपाकज्ञापनाय नक्षत्रकीर्तनं यन्मासीयनक्षत्रं पीड़यत्यनुकूलयति वा शुभाशुभ- निमित्तं वा भवति तस्मिन्नेव मासि फलविपाकमवधाOनिष्ट- प्रशमनाय नृपतेाह्मणाः शान्तिहोमादौ प्रवर्तन्ते। तथा उप- यामग्टहीतोऽसि मधवे त्वा ग्रह्लामीत्यादिविहितमधुमाधवादि- मासेज्यायां सनक्षत्राः साधिदेवता इज्यन्ते इति मासानां नक्षत्र- कीर्तनप्रयोजनम् अतएव मासः कार्तिकोऽग्निदेवत्य इत्यादिना मासाना- 1. (१) व्यर्थवादिनामिति क्वचित् आदर्शपुस्तके पाठः । * पूर्वसूत्रत्रय प्राप्ठमणं नक्षत्रेण युक्त: काल इत्यादि पूर्वसूत्रत्रयविहितम् अणप्रत्ययम् । एतत् छप्रत्ययः । वा नामधेयस्येति वक्तव्या इति वार्तिकसूत्रम्। देवदत्तीया इति छप्रत्ययन सिद्धं, देवदत्ती इति अणा सिद्धम् । छाणप्रत्ययाभ्यां छप्रत्ययेन अण् प्रत्ययेन चेत्यर्थः । विभत्रिभसशीर्तनमिति अन्त्योपान्त्यौ निमौ ज्ञेयौ फाल्गुनश्च त्रिभी मतः । शेषा मासा हिमा जेया कृत्तिकादिव्यवस्थया इति वचनेनेति शेषः । योगाननु, भवतीति इति योगानुसारण प्रयोगो भवतीति सावितम् अवगतच भवता इत्यन्वयः ।

·कालविवेक मासानान्देवताः कीर्तिता विष्णुना । तस्माच्चान्ने सौरे वा यौगिकत्वानुपपत्ते रूढिीव वाच्या । तत्र सौर एव रुढ्या वाच्य इति जितेन्द्रियः। सौरचान्द्रयोः श्रुतिस्मृतिग्टहीतत्वाविशेषे*- ऽप्यनेक(१)शक्ति कल्पनागौरवापत्तेरेकत्र शक्तिकल्पनायां सकल- जनप्रसिद्दे: सौर विनिगमनाप्रमाणं सौर एव वैशाखादयो मुख्या: तदपि न मनोऽनुगतमिति दीक्षितेन दूषितंग, सर्वजनप्रसिद्धेऽपि राजपदस्य राज्यकर्त्तरि मुख्यत्वानङ्गीकारात् । (१) अनेकत्र इति क्वचिदादर्श पाठः । खयं नक्षत्र प्रयोजनं दर्शयति इदञ्चेत्यादि । इदं वक्ष्यमाणं यथाधर्ववेदम् अथर्ववेदम् अनतिक्रम्य यथाथर्ववेदम् उक्षादिराष्ट्राणां राज्य सम्बन्धितषादिपशूनां विषया- णाञ्च धनसम्पत्यादीनाञ्च च्यवनादौनाञ्च च्यवनप्रभृतीनाम् ऋषीणा नक्षत्र कीर्तनमिति । तथाच अथर्ववेद। राष्ट्र सम्बन्धिवषादीनां धनसम्पत्तत्रादौनाञ्च शुभाशुभ ज्ञापनार्थं च्यवना- दिभिः ऋषिभिः नक्षत्रकीर्तनम्। दिव्यानां स्वर्गीयाणां देवसम्बन्धिनौनामित्यर्थः अन्तरीक्षा- णाम् आकाशसम्बन्धि नीनां भौमानां भूमिसम्बन्धिनौनाम् आपदा आपत्सूचितशुभाशुभानाम् इत्यर्थः । मधुमाधवादिमासेज्यायां चैववैशाखादिमासविहितयागे। सनक्षचाधिदेवता नक्षत्रेण सहाधिदेवताः । मासः कार्तिकीऽग्निदैवत्य इत्यादिनेति तथाच विष्णुः मास: कार्तिकोऽग्निदेवत्यः । . अग्निश्च सर्वदेवानां मुखं तस्मातु कार्तिक मासं वहिःसायी गायत्रीजपनिरतः सक्दैव हविष्याशी संवत्सरकतात् पूती भवतीत्यादि। तस्मात् व्यभिचारात सचदा योगाप्रसक्त: । सौर एव न चान्द्री कन्या वाच्यः निरुपदमासपदशक्यः। युति- भ्भूतिग्रहीतत्वाविशेषेऽपि सा वैशाखस्थामावास्या या रोहिण्या सम्बुद्धाते । मधुश्च माधव वासन्ति काहतुरित्यादिश्रुत्या, इन्द्रानौ यत्र येते मासादिः स प्रकीर्तित: इत्यादिस्मृत्या, सपस्त पस्खौ शिशिरौ इत्यादिस्त्या च चान्द्रसौरयोः परियहाविशेषेऽपि । + अनेकशक्ति कल्पनागौरवा पत्तरिति । सौर चान्द्रे च उभयत्र मासपदशक्ति कल्पने अन्याय्यश्चानेकार्थ इति न्यायेन माभाशक्तिकल्पनागौरवापत्तेः। सकलममप्रसिसिः बहु- ·प्रथमोऽध्यायः । ७४ । तदुक्त * वार्तिककारपादैः। न चाल्पत्वबहुत्वाभ्यां प्रयोक्तृणां विशिष्यते । वाच्यवाचकभावोऽयमक्षपादादिशब्दवत् ॥ विभीतके अक्षशब्दो यद्यप्यल्पैः प्रयुज्यते। तथापि वाचकस्तस्य ज्ञायते शकटाङ्गवत् ॥ “अथ राज्ञः कम्म राज्यमिति” पाणिनिना व्युत्पादितखात् अप्र- सिद्धे च राजनि तत्कन्मनिरूपणात् । क्षत्रियजातिरेव तत्र राज- पदस्यार्थ इति अत्र न कश्चिविरोध: । नैलदत्रापि पाणिनिनैव संवादिलं प्रयोगबाहुल्यं सौरे सौर शक्ति कल्पने विनिगमनाप्रमाणम् । एकच पक्षपातिनी युक्तिर्विनिगमना तदेव प्रमाणं विनिगमकमित्यर्थः । दौहितेन दौक्षितमामा निबन्ध- कारण । सकलजनप्रसिद्धिरिति । सौरशक्ति कल्पने यत् विनिगमनाप्रमाण मुक्तं तत्र व्यभि- चार दर्शयति सर्वजनप्रसिद्धेऽपीति । राज्यकर्तरि राज्ञः कर्म राज्यं तत् करीतीवि राज्य कर्ता तस्मिन् राज्यकर्तरि मुख्यत्वानङ्गीकारात् शक्यत्वास्वीकारात् । तदुक्तं प्रयोग- बाहुल्यं न शक्तियाह कमानमित्य क्तम् । + न चाल्पत्व बहुत्वाभ्यामिति । प्रयोगानाम् अल्पत्व बहुत्वाभ्यां न विशेष्यते न सकीच्या विशेषपरतया न ग्टह्यते । अयं वाच्यवाचकभावः वाच्यवाचकत्वम् । अक्षपादादिशब्दवत् अक्षश्च पादश्च तदादिवत् । अचाक्षशब्दरूपं दृष्टान्त विपीति विभीतक इति । बहड़ा इति ख्याति द्रव्य- विपीधे । तस्य विभीत कशब्द स्य श कटाङ्गवत् श कटाङ्गस्येव । एवञ्च यत्रानुशासनं विना अल्प प्रयोगस्त नैव शती रखीकारण भूरिप्रयोगेण शक्ति कल्पनमिति भावः। तस्य विभी- तकस्य शकटाङ्ग चक्राइयधारणदण्डः । अप्रसिद्धे च क्षत्तियभिन्नेऽपि तत्कर्म निरूपणात् राज्यकर्मदर्शनात राजपदस्थार्थ: राजपदशक्यार्थः । न कश्चिहिरीध इति । तथाच राज्यकर्तरि शक्ति स्वीकार राज्यकर्तुरनियततया कर्तृभिदेन शक्यतावच्छेदकधर्मभेदादननु- ·कालविवेके सास्मिन् पौर्णमासीति संज्ञायां विशाखादिनक्षत्रयुक्त पूर्णिमा योगात् वैशाखादिशब्दानां व्युत्पादनात् सौरेषु आश्विनपौषमाधे- वश्विनीपुष्यमघायुक्तपूर्णिमानां सर्वथैवासम्भवात् । चान्द्रे तु कादाचिल्केनापि योगेनात्यन्तयोगव्यावृत्त्या विशेषणत्वसम्भवात् * गम: स्यात् चचियजाती शक्ति स्वीकारे तु शक्यतावच्छेदकस्य क्षचियत्वस्य जातित्वेनानुगत- तया सञ्चसम्मतं भवतीति भावः । नैतदिति। जितेन्द्रियेण मास पदस्य सौर रूढिशक्तिरुता। तत्र च सकलजन- प्रसिद्धिः विनिगमना प्रमाणं हेतुरित्यु क्रम्, दौक्षितेन तु तत्र सर्वजनप्रसिद्धेः शक्ति ग्राहकले व्यभिचारमा प्रदर्शितम् इदानीन्तु। मूलकारः खमतं परिष्काउँमापाततः सौरशक्तौ प्रति. बन्धि दर्शयित्वा चान्द्रशक्ति प्रमाणयितुं विचारमारभते नैत दहापौति । वैशाखादिशब्दानां वैशाखादिमासपदानां व्युत्पादनात् यौगिकत्वप्रतिपादनात् आश्विनपौषमाधेषु आश्विनपौष- माघमासत्रयमाचेषु सर्वथैवासम्भवादिति । तथाच सूर्याचन्द्रमसोर्यः परी विप्रकर्षः सा पौर्णमासौति गोभिलसूत्रात् सौराश्विने अश्विनी नक्षत्रस्य मेषघटकतया तस्मिन् चन्द्रे कचाराशौ रवौ च एवं सौरपौषे पुष्यनक्षत्रस्य कर्कटघटकतया तस्मिन् चन्द्रे धनुषि रवी च एवं सौरमाधे मधानक्षत्रस्य सिंहघटकतया तस्मिन् चन्द्र मकरराशौ सूर्ये च षडाष्टकेना. वस्थानात् तेषु सौरमासेषु तेषु नक्षत्रेषु च सर्वदैव पूर्णिमायोगस्यासम्भवेन सास्मिन् पौर्ण- भासीति सूत्रस्थाविषयत्वात् सा व्युत्पत्तिर्न घटते इति । अश्विनौनक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी आश्विनीति विशेषणं मासस्य कदापि न सम्भवतीति भावः । + चान्देविति । चान्द्राश्विनादौ कादाचित्केनापि योगेनेत्यादि। तथाच तुलादौ चान्द्राश्विनीयपौर्णमास्याम् अश्विनीयोगः सम्भवत्येव । तत्र तुलास्थे सूर्ये अश्विन्या मेषघटकतया सस्मिन् चन्द्रे सति सप्तमराश्यवस्थानात् एवं चान्द्रपौषौयपौर्णमास्याः मकर सम्भवात् चान्द्र- माघीयपौर्णमास्याच कुम्भे सम्भवाच्च तच मकरस्थे कुम्भस्थे च सूर्ये पुष्य नक्षत्रस्य कर्कटघटक- तया एवं मघानचत्रस्य सिंहघटकतया च तस्मिन् तस्मिन् चन्द्रे सति सूर्याचन्द्रमसी: सप्तम- राम्यवस्थानात् एवमपरापरचान्द्रमासीयपौर्णमास्यामपि वतन्माससंज्ञकनक्षत्रयोगः सम्भव- ·प्रथमोऽध्यायः । ८१ पाणिनिपुरस्काराय मेषाद्युपकान्ताश्च प्रतिपदादिदर्शान्ताश्चान्द्रा एव मुख्या वैशाखादयः । तथा सा वैशाखस्येत्यादि शुल्या चान्द्रस्यैव वैशाखस्य निर्दिष्टत्वात् वाच्चसन्देहे यववराहादि- न्यायेनैव तदवगम इति चान्द्रो वैशाखः । तत्सामान्यादितरेष्वपि तथात्वमिति न्यायात् ज्येष्ठादयोऽपि चान्द्रा एव मुख्या: । सौरस्तु मेषादित्यारअवगुणयोगाहौण इति चेदतिदूषणं तपस्तप- स्यादिश्रुत्या सौराणां माघादिहादशमासानामेव निहि त्वात् । ननु न ते माघादिपदैनिर्दिष्टाः सत्यं तपस्तपस्यादिपदानां स्येव । सतश्च कादाचित्केनापि योगेन अत्यन्कायोगव्याहत्त्या तदत्यन्ताभावाभावलम- योग्यतावलम्बनेनेत्यर्थः विशेषणत्वसम्भवादिति। वैशाख्यादि पौर्णमास्याश्चान्द्रमासविशेषणत्वसम्भवात् तथाच चान्द्रवैशाखादिपौर्णमास्याः विशाखादिमाससंज्ञक नक्षत्रयोगसम्भवात् विशाखानक्षत्र- युक्तपौर्णमासी वैशाखी सा अस्मिन् वैशाखः । अत्र वैशाख्याशा न्द्र मास विशेषणत्वं स्पष्टमव- गम्यते । सौर तु पौषमाघाश्विनपौर्णमास्याः पुष्यादिनक्षत्रयोगस्यासम्भवात् पौम्या माव्या आश्विन्याश्च पौर्णमास्याः पौषादिमासविशेषणत्वं कदापि न सम्भवतीति भावः । पाणिनि- पुरस्काराय पाणिनिसम्मताय । मेषाद्युपकान्ताः मेषादिस्थ रव्यारब्धाः मुख्या मासपदशक्या: । + श्रुत्या उपपादयति सा वैशाखस्येति । सा वैशाखस्थामाशास्था या रोहिण्या सम्बु- डाते इति निर्दिष्टत्वाविधेयत्वात् वाच्यसन्दे है शक्यसन्देहे एव यववराहन्यायस्तु प्राक् प्र- दर्शितः तदवगमः शक्यावधारणं तथाच अत्र श्रुत्यादिभिश्चान्द्र एव मासपदशक्ती निर्णीतायां सत्यां न न्यायावसर इति भावः । चान्द्रो वैशाखः सा वैशाखस्य अमावास्या इति श्रुतौ वैशाखः चान्द्र एवेत्यर्थः या रोहिण्या सम्बुध्यते इत्यनेन वषराशिघटकरीहिणीयोगस्य अमावास्यायां वषराशी सौरज्यैष्ठ एव सम्भवति न तु कदापि भेषराशौ सौरवैशाखे तत्र सूर्याचन्द्रमसी- रेकराश्यवस्थानाभावात् । तथाच गीभितः । सू·चन्द्रमसोयः परः सन्निकर्षः सामावास्या इति । पर: सन्निकर्षच उपयंधीभावाप नयीः सूर्याचन्द्रमसी राश्येकांशावच्छेदन सहावस्था- 11 ·कालविवेक लोकत: भागुरिवचनात् कोषकारस्मरणाच माघादिपर्यायवा- वधारणात् यो हि* रोहिणी लोकसिद्धामेव प्राजापत्य नक्षत्र- वचनतामादाय चान्द्रस्य वैशाखमात्रस्य श्रुत्या परिग्रहणं वदति स कथं लोकशास्त्रप्रसिद्धम् माघादिपर्यायत्वं तपस्तपस्यादीनां बाधते । भूयसामनुरोधेन रोहिणोपदस्यैव प्राजापत्यनक्षत्र- वचनवं कुतो न बाधते । तस्माच्चान्द्रसौरयोरुभयोरपि श्रुति- नम्। तत्सामान्धादितरेष्वपि तथात्वमिति । तथाच वैशाखस्य वैशाखस्य श्रुतौ चान्द्र एव प्रयोगात तत्सामान्यात् तत्साधारण्यात् इतरेषु ज्यैष्ठादिष्वपि मासेषु तथात्वं चान्द्रशक्यत्वम् । मुख्या मासपद शक्या इत्यर्थः । अतिदूषणम् अतिमन्दम् । निर्दिष्टत्वात् विहितत्वात् । भागुरिवचनादिति। तपतपस्यौ शिशिरौ तौ मासौ माघफाल्गुनी। कोषकार- स्मरणादिति । तपा माघेऽथ फाल्गुने स्यात्तपस्यः फाल्गुनिकः स्याच्चैचे चैत्रिकी मधुरित्यादि। माघादिपयित्वावधारणादिति । तपस्त पस्थादिशब्दानां माघफाल्गुनादः पर्यायत्वस्य विभिन्न पदेन एकार्थाभिधायकतया सह पठितत्वस्य निश्चयात् । यो होति यो विरुद्ध- वादीत्यर्थः वदति इत्यनेनास्य सम्बन्धः । + रीहिणीपदस्येति । या रोहिण्या सम्बुध्यते इति श्रुतिस्थरीहिणीपदस्य प्राजापत्य- नक्षत्रवचनतां प्रजापतिर्देवता अस्येति देवतार्थे तद्धितप्रत्ययात्। अश्वियमदहनकमलज इत्याद्यभिधाय ईश्वराभानामिति वचनेन रोहिण्या: प्रजापति देवताकत्वात् प्राजापत्य- नक्षत्रवाचकतामादाय । श्रुत्या सा वैशाखस्थामावास्था या रोहिण्या सम्बुध्यते इति श्रुत्या । वैशाखमावस्येति तत्श्रुतौ ज्यै ठादि पदाश्रवणादिति भावः । स च विरुद्धवादौ । लोक- शास्त्र प्रसिद्धमिति एतत्पशंयत्वविशेषणम् । तपस्तपस्यादी नामिति सम्बन्धे षष्ठी माघादि- पर्यायवमित्यनेनास्य सम्बन्धः बाधते इति कथं वदतीत्यन्वयः । * एतदेव साधयति भूयसामनुरीधेनेति । विरुद्धधर्मसमवाये भूयसां सधर्मकल. मिति चायनेति शेषः । रोहिणीपदस्ये त्यादि। तथाच तपस्तपस्यौ शैशिरावतरित्यादि- श्रुत्या पर्याय द्वारा माघादिद्दादशमासानां सौराणामेव प्रतिपादनात् विरुद्धधर्मसमवाये ·प्रथमोऽध्यायः । परिग्रहीतत्वात् नास्ति यववराह न्यायः । किञ्च वैशाखपद- वाच्यसन्देहे यववराहपदस्येव वैशाखपदस्य भवति नियामिका श्रुति: न तु तदन्येषाम् । न हान्यदीयवाक्यशेषणान्यसंशयो- ऽपनीयते तत्सामान्यादिति न्यायेन च लोकशास्त्र प्रसिद्ध तप- भूयसां सधर्मकत्वमिति न्यायन बहनामनुरोधात् रोहिणीपदस्थैव प्राजापत्य नक्षत्रवचनत्वं कथं न बाधते तथाच पायद्वारा बैशाखादिबादशमासानां सौरत्वावगमात् सौर च वैशाखे अमावास्यायां रीहिणीयोगस्यासम्भवात् बहनामनुरोधात् वरं रोहिणीपदस्य लक्षणया अश्विन्यादिपरत्वमस्तु इति भावः । नालि यववराहन्याय इति। तथाच वाच्यसन्देह एव पववराहन्यायस्य दृष्टान्तत्व- सम्भवात् अत्र सौरचान्द्रयोरप्युभयोरेव श्रुतिपरिग्टहीतत्वेन वाच्यसन्देहाभावात् नात्र यव- वराहन्यायावसर इति भावः । स च न्यायः प्राक् दर्शितः, पश्चादपि दर्शिती भविष्यति । + ननु वैशाखमात्रस्य श्रुतिपरिग्टहीतत्वेन तया शुत्या वैशाखपदस्य उपलक्षणतया ज्य ठादिपरिग्रही न भवितुमर्हति इत्याशङ्कते किञ्चेति । वैशाख पदवाच्यसन्देहे इति वैशाखपदं चान्द्रे शतम् उत सौर इत्येवंरूपवाच्यसन्दे हे इत्यर्थः । यववराहपदस्येव तथाच यवपदस्य दीर्घशूक आर्यव्यवहार: प्रियङ्गुषु म्लेच्छव्यवहारः । वराहपदस्य शूकर प्रायव्यवहारः कृष्णशकुनौ बेच्छव्यवहारः । अती यववराहपदयीर्वाच्यसन्देहे यत्रान्या ओषधयो स्नायन्ते अथैते सोदमाना इवोत्तिष्ठन्तीति बराह गावीऽनुधावन्तौति श्रुती एव नियामिक वाच्यसन्देहनाशिक इत्यर्थः । ततश्च एते यवा: सोदमानास्ति ठन्तीति वाक्यशेषात् यवपदस्य दीर्घशूके वराहं गावोऽनुधावन्तीति वाक्यशेषात् वराहपदस्य शूकर शक्तिग्रहस्तथा वैशाखपदस्य वाक्यसन्देहे सा वैशाखस्थामावास्या इति श्रुतौ वैशाखपदश्रुतेः वैशाखमावस्यैव वाच्यनिर्णये सैव श्रुतिर्नियामिका न तु ज्यैष्ठादीनां बाच्यनिर्णये इत्यर्थः । + अत्र हेतुं दर्शयति न ह्यन्यदौयेत्यादि । वाक्य शेषस्य संशयनिरासकत्वेऽपि यच यो वाक्यशेषः स च तहाक्य गतपदस्यैव वाच्यसंशयमपनयति न तु भिन्न वाक्यौ यस्ये त्याच न धन्य दीयवाक्य शेविणेत्यादि । तत्मामान्यादिति न्यायेन चेति अपनीयते इति प्राक्तनेन ·कालविवेक स्तपस्यादिपव्यतया माघादिशब्दानामवतसौरवचनत्वबाधै यववराहादिषु म्लेच्छप्रसिद्ध गर्वाधादप्येकनियतामरकोषादिष्वपि सम्बन्धः तथाच न्यायस्य शास्त्र ती दुर्बलत्वादत्र शुक्रश्च शुचिश्च यैपाहतुस्त्यिादि श्रुत्या पाय- बारा ज्येष्ठादीनां सौर वाच्यत्वनिर्णयात् सन्देहाभावनाच न्यायानवसर इति भावः । * अन्यदीयवाकाशेषादेरन्यसन्देहनिरासकत्वे प्रतिबन्धिमाह लोकभास्त्र प्रसिद्धेति । लोकशास्त्राभ्यां प्रसिद्धा तपस्तपस्यादा पायता तया अवधतसौरवचनत्वबाधे अवकृत- सौरशक्त बर्बाधस्वीकार इत्यर्थः । तथाच सा वैशाख सामावास्या इति श्रुतौ श्रौततया वैशाख- पदस्य चान्द्र वैशाखपरत्वेन शक्ती निर्णीतायामपि वैशाखपदस्थोपलक्षणतया तपस्लपस्यौ शैथिरानतुरित्यादि श्रु त्या तपस्तपस्यादीनां सौरतया तत्पर्य्यायद्वारा माघादीनामपि प्रतीत- सौरशतो: निरुक्तात्र त्या वैशाखपदस्यीपलक्षणतया बाधा स्वीक्रियते इति भावः । + यववराहादिषु म्लेच्छ प्रसिद्ध बांधादिति । यवपदस्य म्लेच्छ प्रसिद्धेः प्रियङ्गुषुः म्लेच्छानां यवव्यवहारस्य कृष्ण कुनौ च म्लेच्छानां वराहव्यवहारख च अथेते सोदमाना- स्तिष्ठन्तीति बराहंगावीऽनुधावन्तीति श्रीतवाक्य शेषण बाधादपीत्यर्थः। तथाचाधिकरण मालायां माधवाचार्यः । यवादिशब्दाः किंह्यर्था नी वार्य म्लेच्चसान्यतः । दीर्घशूके प्रियङ्गाद्या इयेऽग्यर्था विकल्पिताः ॥ बनान्या इति शास्त्र स्थप्रसिद्धिस्तु बलीयसौ । शास्त्रीयधमें तेनात्र प्रियङ्गादिन ग्टह्यते ॥ १५ ॥ यवमय- श्वर्भवति बाराही उपानहानुपयुञ्जत इति श्रूयते । तत्र यवशब्दमार्थी दौर्घशूकै प्रयुञ्जते वराहशब्दञ्च शूकरे। बेच्छास्तु यवशब्दं प्रियङ्गुषु वराहशब्दं कृष्णा- शकुनौ। तथा सति लोकव्यवहारण निश्चितव्येषु. शब्दार्थेषु, आर्य म्लेच्छ प्रसिद्धयी: समान- बलत्वादुभयविधा अभ्यर्धा विकल्पेन खौका- इति प्राप्ते ब्रूमः । शास्त्रीयधर्मावबोधे शास्त्र प्रसिद्धिर्बलीयसी प्रन्यासन्नत्वात् अविच्छिन्नपारम्प-गतत्वाच्च । शास्त्रे च यव विध्यर्थ- बाद एवं श्रूयते । यत्रान्या श्रीषधयः सायन्ते अथैते सोदमाना इवीतिष्ठन्तीति। द्वितरोपधिविनाशकाले प्रतिवद्धिदीर्घशूके दृश्यते न तु प्रियङ्गषु तेषामितरौषधिमाक- ·प्रथमोऽध्यायः। ८५ बाध्येत। तस्मात्तपस्तपस्यौ शिशिरौ तौ मासौ माधफाल्गुनी । तथा तपा माऽथ फाल्गुने स्यात्तपस्य इत्यादि भागुरिकोष- कारस्मरणालोकतच तपस्तपस्यादिपदसमानार्थतावगतः तैश्च श्रुतावुपनीतत्वात् माघादिशब्दानामपि श्रुतित एव सौरार्थवाव- बहनामनुरोधेन वैशाखादिपदस्यैव अन्यथा वर्णन- गतः । इत्याह । कालात् पूर्व पच्यमानत्वात् उपसविध्यधवादश्चैवं भवति। वराई गावोऽनुधावन्तीति गवामनुधावनं शूकर भवति न तु कृषणशकुनौ । तस्माद्दीर्घशूकादिर्यवादिशब्दार्थः शब्दशक्ति प्रकाशिकायां जगदीशती लङ्कारस्तु यवपदस्य कङ्गप्रभृतौ नेच्छान दीर्घशूके च शिष्टानां व्यवहारात् एकमात्र शत : परिच्छेत्तुमशक्यत्वात् नानार्थत्वस्य चान्याय्य- बात् यवमयश्चर्भवतीति श्रुतौ यवपदस्यार्थसन्देहे- वसन्ते सर्व स्यानां जायते पत्रणातनम् । सोदमानास्तु तिष्ठन्ति यवा: कणिशशालिनः ॥ इति विध्यर्थी कासया प्रवर्तमानात्. वाक्यशेषाहीशूके एव यवपदशक्तिग्रहात् कङ्गप्रस्त भने छानां यव व्यवहारऽपि. शिष्टानां न तद्भवतीत्याह। बाधादपोति। एकनियतामरकोषादिषु इति । तथाच तस्माबाधादपि शक्ति- ग्राहकत्वेन एकनियतामरकोषादिषु, प्रसिद्धसङ्केत बाध्यत इत्यर्थः तथाच यदि एकबस्थिताः- वाक्यशेवादन्यदीयवाच्य निर्णयः स्यात् तदा एकत्र वाक्य शेषात् म्लेच्छप्रसिद्धे बर्बाधादपि अन्यचा मरादिप्रसिद्धसङ्केतबाध: स्यादिव्यापततौति भावः । तज्ञाक्यशेषबलेन एकनियतवयाः अव्यभिचारितथा कोषादिवाक्य बोध्यपदवाच्यत्वं बाध्यत तुल्य युक्त्या इति भावः । तस्मात् कोषादिवाक्यबोध्यशक्तिबाधापत्तेरित्यर्थः भागुरिकोषकारस्मरणात् तो मासौ माघफाल्गुना- वित्यन्तं भागुरिवचनं स्यातपस्येत्यादि कोषवचनम् । लोकतच वृद्धव्यवहारतीत्यर्थः तपस्यादिरित्यादिना फाल्गुनिकः स्वाञ्चैत्रे चैत्रिकी मधुः । वैशाख माधवी राधी ज्येष्ठ शुक्र: मुचिस्वयमित्यादिपरिग्रहः। तपस्यादिसमानार्थताव गतेरिति माघादौनामिति शेषः तैश्च लमतपस्यादिभिश्च सौराणामेव एक्कारेण चान्द्रन्यवच्छेदः । तथाच अयनस्य सौरत्वात् तद्- ·कालविवेक मुचितमिति विपरीतोऽत्र यववराहादिन्यायो युक्तः । घटकतपस्तपस्यादौनां मुतरां सौरत्वं माघादिशब्दानां श्रुतित एव तपञ्च तपस्य शैशिरा- बतुः मधुश्च माधवश्च वासन्तिकावतुः शुक्रश्च शुचिश्च ग्रैमातुः । अथैतदुदगयनं देवानां दिनम् । नभाव नभस्यश्च वार्षिकाइतुः इषश्च उजश्च शारदास्तुः । अथैतद्दक्षिणायन देवानां राविरिति श्रुतितश्चेत्यर्थः । + बहनामनुरोधेनेति । विरुद्धधर्मसमवाये भूयसां सधर्म कत्वमित्यादि न्यायादिति । विरोधी यत्र वाक्यानां प्रामाण्यं तत्र भूयसाम् । तुल्यप्रमाण सत्वे तु न्याय एव प्रवर्तकः ॥ इति वचनाच्चेति शेषः । अन्य थावर्णनं सौरपरत्ववर्णनम् । तथाच एतदुदगयनम् एतद्दक्षिणायनमित्यनेन अयनयोरुतत्वात् सूर्य गत्या अयनस्य सौरत्वस्य सिद्धत्वाच्च तह- घटकानां तपस्त पस्यादिहादशानामेव सौरत्वेन विरुद्धधर्मसमवाये भूयसा सधर्मकत्व मिति न्यायात् भूयसामनुरोधन मासानां सौरपरतया शक्तिसिद्धौ सत्यां सा वैशाखस्थामावास्या या रोहिण्या सम्बुध्यते इति श्रुत्यन्तरस्य अन्यथानुपपत्ता तत्रस्थरोहिणीपदस्य लक्षणया पाश्चिन्यादित्वेनान्वयसम्भावात् वैशाखपदस्य सौरपरत्व मिति भावः। विपरीवयववराहादि- न्यायो युक्तः यववराहादिन्यायस्य व्यतिक्रमी युक्त इत्यर्थः । यच्चात्र स्मातेन दूषणमभिहितं सा बैशाखस्थामावास्या या रोहिण्या सम्बुध्यते इति श्रुत्या चान्द्र औपदेशिकौ शक्तिः कृप्ता सौरे तु तपस्तपस्यादिश्रु त्या पायबारा शक्ति कल्पना सा च ल प्रशक्तिविरोधाभवितुं नाई ति। तन्न चान्द्रे क्लृप्तशक्तिस्तु परमसिद्धैव । तथाच मधुश्च माधवश्व वासन्तिका. बतुरिति श्रुतौ मधुमाधवपदयोरयनघटकतया सौरपरत्वमवश्यं वाच्यम् । सा वैशाखस्था- मावास्या या रोहिण्या सम्बुध्यते इति श्रुतौ रोहिण्या वषघटकतया तद्युक्तामावास्यायाः सौरवैशाखे असम्भवाच्चान्द्र वैशाखपरत्वम् अवश्यं वाच्यम् । ततश्च मधुश्च माधवश्व इति श्रु तौ अयनघटकतया मधुमाधवपदस्य सौरपरत्वात् तदेकवाक्यतया सा वैशाखस्यामावास्या इति अतौ वैशाखपदस्य सौरपरत्वान्यथानुपपत्रा अन्यायश्चानेकार्थत्वमिति न्यायन श्रत्य कवाक्यतया च तत्रत्यरोहिणीपदस्थागत्या लक्षणया अश्विन्यादिपरत्वस्यावश्यकत्वं कथं चान्द्रे कुतशक्तिः सङ्गच्छते ।

·प्रथमोऽध्यायः । याणिनिपुरस्कारः तस्यापि नवसु सौरेषु विशेषात् माघपौषा- खिनेषु हि तत्पुरस्कारः । स चात्यन्तयोगव्यावृत्त्या वाच्यः* सोऽपि न सम्भवति । एकस्या एव हि व्यत: कादाचित्कयोग- नात्यन्तायोगव्यावृत्त्या भवति विशेषणम् । यथा त्रिदण्डी परिव्राजक इति यस्यैव दण्ड त्रयं स एव करस्थेनापि त्रि. दण्डेन त्रिदण्डीत्युच्यते न तु परिव्राजकान्तरम् । अन्यथा परिव्राजकत्वसामान्यादेकदण्डोऽपि त्रिदण्डीत्युच्यते त्रिदण्डी चैक- दण्ड इति । अत्र च कस्याञ्चिच्चान्द्रव्यक्तौ नक्षत्रयोगो नास्त्येव । तेन तत्र नात्यन्तायोगव्यावृत्तिरयोगादेव । यस्याञ्च योग पाणिनिपुरस्कार: नक्षत्रेण युक्तः कालः सास्मिन् पौर्णमासीति सूत्रहयानुसारण मासर्तयुक्त पौर्णमासीयोग: सौरश तौ न च सम्भवतीत्यर्थः । तदेव दर्शयति नवसु इत्यादि। तस्यापि तादृशयोगस्यापि नवसु कार्तिकमार्गशीर्षफाल्गुनचैववैशाख ज्येष्ठाषाढश्रावणमादेषु नवसु सौरमासेषु अविशेषात् अविशेषेण योग प्राप्ते: माघपौषाश्चिनेषु स तत्पुरस्कार: सौरेषु तेषु मासयुक्त पौर्ण मासीयोगः न च सम्भवति षड़ष्ट केनावस्थानादिति शेषः । योग: अत्यन्तायोगव्यावत्तवा तदत्य न्ताभावाभावरूपयोग्यतया वाच्य इत्यर्थः । + निषेधयति सोऽपि न सम्भवतीति । एकस्या एव व्यक्त रिति एव कारण भिन्न व्य - व्यवच्छेद: कादाचित् कयोगेन यदा कदाचित् एकवारयोगेन अत्यन्तायोगव्यावृत्त्या अत्यन्त. योगाभावाभावसत्त्वेन भवति विशेषणमिति अभावविरहात्त त्वं वस्तुनः प्रतियोगिता इनि स्मरणात् तदत्य न्ताभावाभावस्य प्रतियोगिरूपतया विशेषण भवतीति भावः । अन दृष्टान्त माइ यथा दिदण्डी परिव्राजकः स एव करस्थेनापि त्रिदण्डेन कर दण्डवयधारणेन । एतेन विदण्डीति यौगिक इत्युच्यते न तु परिव्राजकान्तरमिति परिव्राजकस्य त्रिदण्डौति संज्ञा न वित्यर्थः । अन्यथा संज्ञाखीकार परिव्राजकत्वसामान्यात् परिव्राजकत्वधर्मवत्वात् एकदण्डोऽपौति अपिकारात् दण्डरहितोऽपि चिदण्डी उच्यते उच्यतामित्यर्थः तथाच एक- ·दद कालविवेक नवापि योगो नित्यो न कादाचित्कः । चान्द्रलेनैकतामा- दायोच्यत इति चेत् न । मासान्तरीयचान्द्राव्यक्तावपि चान्द्रत्व- विशेषात्तत्पदवाच्यता स्यादिति । वैशाखादिपदानामन्योऽन्य- पर्यायवं प्रसज्येत। मेषाद्यारब्धप्रतिपदादिमासतयैकत्वेनात्य- न्तायोगव्यावृत्तिरुच्यते इति चेत् तर्हि मेषादारब्धत्वमात्रे चान्द्र- सौरव्यक्तीनामप्येकत्वात् । सौरऽप्यत्यन्तायोगव्यावृत्त्या विशेष- ण त्वम् अप्रतिहतम् । वैशाखादिप्रयोगविषयत्वे लोकसिद्धे हि पाणिनेरनुशासनम् । अन्यथा तिथ्यन्तरसरब्धेषु सावनेषु चाविशे- षात् । सौराणाञ्च वैशाखादिपदप्रयोगविषयत्वं चान्द्रस्येवा- विशिष्ट लममादे तदप्यविरुद्धम् । किञ्च विशाखानक्षत्रयुक्ता पूर्णिमा कदाचिदस्मिन्मासि भवतीति वैशाखपदप्रवृत्तौ पाणिनि- पुरस्कार वैशाखपदावयवोपात्तस्य विशाखायुक्त पूर्णिमायोगस्य प्रवृत्तिनिमित्रत्वात् । कथमयौगिकत्वं पदावयवोपात्तस्य हि न्टगड घारणात् एकदण्डौ परिव्राजक इति । दण्डपरित्यागात् अदण्ड परिव्राजक इति शिष्ट व्यवहारविरोधः स्यादिति भावः । त्रिदण्डी चैकदण्ड इति तथाच यद्यनयी: परि- ब्रान कस्य संज्ञा दण्डधारी च निदण्डौ त्युच्यतामित्यापततीति भावः । नक्षत्रयोगी नास्त्येव भाससंज्ञक नक्षत्रयोगस्यात्यन्ताभावः । तेन हेतुना अत्र अयोगादेव न अत्यन्तायोगव्यावृत्तिः न नक्षत्रयोगस्य अत्यन्ताभावाभावः । यस्याञ्च चान्द्रव्य तौ च योग: नक्षत्रयोगः । चान्द्रत्वेभै कतामादायेति । ननु कस्याञ्चिच्चान्द्र व्यक्तौ नक्षत्रयोगाभावेऽपि चान्द्र- मासान्धेतत् सत्त्वात् चान्द्रत्व सामान्यधर्मेण अनयोरेक्यात् तादृशधर्ममादाय नक्षत्रयोगाभा- वेऽपि यौगिकत्वमुच्यते इति चेन्न। मासान्तरोयचान्द्र व्यक्ती वैशाखभिन्नज्यै टरुपचान्ट्रव्यक्ती चपदयाच्यता वैशाखपदवाच्यता स्यात् चान्द्र त्वरूपसामान्यधणैयादिति भावः ।

·PYARIANTRA Puccinaksesasartants সনা। प्रवृत्तिनिमित्तत्वेन यौगिकत्वं सम्भवतीति त्रिदण्डीतिवत् । यथा चैकादशाध्याय याद्यपूर्वपक्षे वर्गकामनाया अत्यन्तायोगव्यावृत्त्या विशेषण त्वेऽपि यौगिकत्वमेव स्वर्गकामपदस्य न रूढ़िः कल्पना- * अन्धोऽन्यपर्यायवं प्रसज्येत इति । तथा च यदि बान्द्रवरूपसामान्य धर्म एव अयोजक: स्यात् तदा तादृशसामान्यधर्ममादाय वैशाखी ज्येष्ठपाय: स्यात् ज्यैष्ठोऽपि वैशाखपर्याय: स्यात् एवमपरापरीऽपि अपरापरमासपर्यायः स्यादिति भाव: । मेषाद्यारच. प्रतिपदादिमासतया मेषादिस्थरव्यारब्धशुक्ल प्रतिपदादिदर्शान्तमासलेनैक्यमादाय अत्यन्ता- योगव्यावृत्ति: नक्षत्रयोगात्य न्ताभावाभावरूपयोग्यता उच्यते इत्यर्थः। तर्हि तादृशमासत्व- सामान्य धर्मेणैकत्वमादाय अयन्तायोगव्यात्तिः तदत्य न्ताभावाभावरूपयोग्यतास्वीकार चेत्यर्थः मेषाद्यारध कालौनचन्द्रक्रियाया अव्यभिचारित्वे चान्द्रसौरव्यनी नामप्यैकत्वात् तल्कि या- घटितचान्द्रसौरमास व्यक्तीनामप्यैव्यसम्मवादित्यर्थः । सौरेऽत्यन्तायोगव्यावत्या अपरचान्द्र- वत् सौरऽपि नक्षत्रयुक्त पौर्णमासीयोगात्यन्ताभावाभावरूपयोग्यतासत्त्वात् विशेषणत्वं मासर्त. युक्तपौर्णमासौविशेषणत्वम् अप्रतिहतम् अविरुद्धं सौरमासस्येति शेषः । पाणिनेरनुशासन मासा युक्त पौर्णमासीयोगानुसरणम् अन्यथा तादृशानुशासनास्वीकार तिथ्यन्तरानुरब्धेषु मुख्य वान्ट्रेषु सावनेषु च गौणचान्द्रेषु च अविशेषात् विशेषाभावात् चान्द्रस्येव चान्द्रे यथा वैशाखादिपदप्रयोगः तथा सौरऽपीयर्थ: अस्मिन् मासि भवतीति हेतौ वैशाख पदप्रबत्ती वैशाख जन्यशक्ति प्रतिपादितमुख्यार्थबोधे पाणिनिसूत्रसाधितवैशाखपदस्यावयवीपात्तस्य एक- देशीभूतस्य तत्पुरस्कारस्य पाणिनिमासपदविशेषणत्वेन ग्टहीतस्य प्रतिनिमित्तत्व स्थाभावात् अनियततया शक्यतावच्छेदकत्व स्याभावादित्यर्थः । कथं यौगिकलं मासस्थति शेष: तथाच अतिप्रसक्ताद्यनापाद कनियतलघुधर्मिणि अवच्छेदकत्व स्वीकारात् कादाचिकत्वेनानियततया प्रहत्ति निमित्त त्वाभावात् न मासस्य यौगिकात्वसम्भव इति भावः । पदावयवीपात्तस्य एक- देशोभूतस्य नियत विशेषणत्वेन गृहीतस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वेन शक्यतावच्छेदकधम्मैवत्वेन यौगि- कत्वं भवति सिध्यतीति भावः । 12 ·कालविवेक गौरवात्।। अथ व्यत्यन्तरयोगं विनापि रथमकुर्वति रथकार- यौगिक पदस्य त्रिदण्डौतिवदृष्टान्तमभिधाय पुनदृष्टान्तयति यथाच यथावत्यर्थः । एकादशाशायाद्यपूर्वपले जैमिनिन्यायग्रन्थौयैकादशाध्यायस्य प्रथमपादस्थ पूर्व पक्षे स्वर्गकाम- नाया अत्यन्तायोगव्याच्या अत्यन्तायोगस्य अत्यन्ताभावस्य व्यावच्या अभावेन योगात्यन्ता- भावाभावरूपयोगेन स्वर्गकामनाया विशेषणत्वेऽपि पुरुषविशेषणत्वेऽपि । तथाच दर्श पौर्ण- मासाभ्यां खगकाम: पुरुषी यजत इति विधौ पुरुषविशेषणस्य स्वर्गकामपदस्य यौगिकत्वमेव न रूढ़िः न रूढिशक्तिः। मीमांसकमते शक्तरतिरिक्तपदार्थतया कल्पनागौरवमेव भवतीति भावः । - तयाच मीमांसादर्शनस्य एकादशाध्यायस्याद्याधिकरणं यथा दर्शपूर्णमासयोः प्रधानानि आग्ने यादौनि. तेषां स्वर्ग: फलं श्रूयते,–'दर्शपूर्ण मासाभ्यां वर्ग कामी यजेत' इति स किं तेषां तन्त्र रण भवति, उत भेदैन? इति । एवं चातुर्मास्यादिष्वपि ट्रष्टव्यम् । 'ननु च नैवाच स्वर्ग: फलं अयते,- स्वर्ग कामपदन तावत् पुरुषोऽभिधीयते, यजेतेत्य नेनापि यागनिहत्तिः, तयोर्वा को न सम्बन्धः, केनेदानौं फलमुच्यते ?' अनेनैव खर्गकामपदैने त्याह। 'ननु पुरुषस्य अयं वक्ता' । न खलु कश्चित् पुरुषः खर्गकामी नामास्ति । 'ननु च यस्य स्वर्गे काम: स स्वर्गकाम इति' । एतदेव न जानीमः कस्य खगें काम इति, य एव हि स्वर्गकामः स एवावर्गकामी भवति इति । 'एवं तह कालोप- देशोऽयं भवति.-यदा स्वर्गकामस्त दा यजेत इति। अत्रापि न कश्चित् काल- विशेषोऽस्ति, यस्मिन्नियमन वर्गकाम: स्यात्. सर्वेषु कालेषु सर्वे कामा अनियमेन उत्प- द्यन्ते । तत्र न कश्चित् कालविशेषोऽनेन शक्य ते व्यपदेष्टुम् । 'एवं तर्हि नैवायं पुरुषोप- देशो नापि कालोपदेशः, किं खलु, फल कामी निमित्तं, वर्गविषये कामे उत्पन्ने यजेत इति, यथा कपाले नटे यजत इति । अस्य पक्षस्य सूत्रेणैव परिहार उक्तः,-"फल- कामी निमित्तमिति चेत्” (६।२।८) । "न नित्यत्वात्" (६॥२.१०) इति । नित्यानि अग्निहोत्रादीनि कर्माणि, तानि यदि निमित्त विधीयन्ते, निस्यत्वमेषां विहन्येत । तत्र ·प्रथमोऽध्यायः। 22 पद स्येव दर्शनादयौगिकत्वम् । तदाह पाणिनि: “योगप्रमाणे नित्य चीदना यावज्जीविकाद्या अपरुध्यन्ते, लिङ्गानि च 'अप वा एत्र स्वर्गाल्लोकात् च्यवते यो द पूर्ण मासयाजी सन् पौर्ण मासीम् अमावास्यां वाऽतिपातयेत्' इत्येवमादीनि । परिशेषात् फलसंयोग एवायम् । 'कथं पुनरनेन शक्यते फलं विधातुम् । तदुच्यते, 'स्वर्गकामी यजेत' इति । यदि वा स्वर्ग कामी यागायोपदिश्यते बथा 'लोहितोरणीषा:'; यदि वा यागः स्वर्ग कामाय, यथा मलिन: सायात्, बुभुक्षितोऽनीयात् इति । तत्र यदि खर्गकामः कर्मणे उपदिश्यते, उपदिष्टोऽपि न प्रवत्र्नेत, की हि परार्थ प्रयासमातिष्ठेत् ? तथा कर्म चोदनाऽनर्थि कैव भवति, अथ याग: स्वर्गकामार्थः, ततोऽसौ पुरुषस्योपकरोति, तं पुरुषः स्वार्थेन करीति इति ; तथा कर्म चोदना अर्थवती भवति । अपिच यागविधी शुन्यर्थः परियहोती भविष्यति, खग कामविधौ वाक्यार्थः । तस्माद्यागः स्वर्गकामस्वीप- कारकः । म्वर्गकामस्य अनेक चपशु-यामानाद्यादिलाभकरः, स यदि पुत्वान्नाद्या- दीनामन्यतमं करोति, तत: स्वर्ग कामशब्दोऽविवक्षितार्थः पुरुषमात्रवचनी भवति । तयाच आनर्थ क्य मेव, अन्तरेणापि हि तदनवनं पुरुषमात्रमाख्यातादेव गम्यते। तस्माद- यागात् खगों भवति । तत्राने क कर्म सन्निपाले दर्शपूर्ण मासादिषु भवति संशयः,- किं तन्त्रमेषां फलम्, उत भेदेन ? इति । किं प्राप्तम् ?--भेदन इति । इमानि भाग्ने यादीनि प्रधानानि परस्परानपेक्षाभिश्चीदनाभि: पृथगभूतानि उत्पन्नानि पृथगेव फलमा काङ्ग्रन्ति । तत्सन्निधौ खगोदिफलं श्रूयमार्ण भेदेनाकाशि- नत्वादभेदेनैव सम्बध्यते । तस्मात् प्रति प्रधानं फलभेद इत्येवं प्राप्तम् । * सर्वस्यां व्यक्तौ योगाभावेऽपि यस्यां कस्याञ्चिानौ योगेऽपि यौगिक त्वं मासस्य खादित्याशय निराकुरुते अथेत्यादि । व्यक्त्यन्त रयोगात् विनापीति अन्या व्यक्ति: व्यक्त्यन्तरम् अत्र योगं विना। तद्योगोऽस्ति मास“युक्त पौर्णमासीयोगोऽस्ति इति हेतौ तत्पुरस्कारः सामिन् पौर्णमासौति पाणिनिमूबेण यौगिकत्व सिद्धिः । मेषस्थ सूर्यावयवायां मेषस्थरव्यारब्धायामित्यर्थः । तत्समान जातीयतया चान्द्रमासारब्धकाल सौरमासस्याप्यारध- वया अत्यन्सायोगव्याच्या तादृशपौर्णमासीयोगात्यन्ताभावस्थाभावेन विशेषणले मासा- किं कार- णम् ? ।

·कालविवेक स्यात् इत्यर्थः च तदभावेऽदर्शनं स्यात्” । यौगिकस्य योगाभावे अप्रयोगः न चात्राप्रयोग इति न यौगिकत्वं तन्न अतएव रथकरणस्येव नात्यन्तायोगव्यावृत्त्या विशेषणत्वमपीति कथं पाणिनिपुरस्कारः। कस्याञ्चिच्चान्द्रव्यतो कस्याञ्चिञ्चान्द्रव्यक्तौ तदद्योगो नास्तीति तत्पुरस्कार इति चेन्न मेषस्थ सूर्य्यारब्धायां कस्याञ्चिच्चान्द्रव्यक्ती योगदर्शनादेवं सौरस्थापि मेषस्थादित्यारब्बलेन समानजातीय- तयात्यन्तायोगव्यावृत्त्या विशेषणत्वेन पाणिनिपुरस्कारविरो- धात् । अतएव दीक्षितेन तत्पुरस्कारमभिधायापि तदपरि- तोषण कारणान्तरमेवोतम् । अथ सन्देहस्तथापि वाचसन्दे हे यववराहादिश्रुतितो नेथते (१) “सा वैशाखस्यामावास्था या रोहिण्या सम्पद्यत” इत्यन्तं तदपि च दूषितम् उभयोरपि चौत- त्वात् विपरीतो वा यावहिशेषः। वैशाखादयो बादशैक (१) श्रुतितीपमेष्यते इति क्वचिदादर्श पाठः । युक्त पौर्णमासीयोगस्य सौरमासविशेषणले इत्यर्थः । रथकारपद स्पेव रथम् अकुर्वति रघ-- कारपदस्य यथा न यौगिकत्वम् । सूत्रार्थ स्वयं व्याकरीति यौगिकस्सेत्यादि । न चाच नाव इति हतौ यत एक योगाभावे न यौगिकलं रथकरणस्येव रथकारस्येव अत्यन्तायोगाभावेनापि न विशेषणत्व- मित्यर्थः इति हेतौ। यत एव न पाणिनिपुरस्कारः अतएवेत्यर्थः । यववराहवच्छृतिती नेष्यते इति । यवे वराहे च यथा वाच्यसन्देही नास्ति, तहदनापि श्रुतितो वाच्यसन्द हो न इष्यते। श्रुतिं दर्शयति सा वेशावस्थामावास्था इत्यादौति। उभयोरपि श्रौतत्वात सान्द्रसौरयोरुभयोरपि वाच्यतायाः श्रुतिप्रतिपादितत्त्वादित्यर्थः । एतदपि दूषितमित्य ·प्रथमोऽध्यायः । मासाः सौराः श्रौताः । चान्द्रस्तु वैशाख एव परं श्रौतः । तदेव भूयसामनुरोधन सौरवचनवमवधार्यते। पाणिनेस्तु प्रकृतिप्रत्ययविभागकरणं स्वरमात्रप्रयोजनकम् । नदाह वार्तिककारपादाः । "यदार्थस्य (१) विसंवादः प्रत्यक्षेणोपलभ्यते । स्वरसंस्कारमात्रार्था तत्र स्यात्याणिनिस्मृतिः ॥” * किञ्च मेषादित्योपक्रान्तखोपाधिना चान्द्रवैशाखो वाच्यः । मेषादित्यकाल एक सौरो वैशाखः । तेन सौरावगमसापेक्षा (१) यत्रार्थ स्वोति क्वचिदादणे पाठः । :: उभयच अ त्या मासपदवाच्यमभिधाय विशेषमभिदधाति विपरीती वा इति । कावविशेष इति उच्यते इति शेषः । विशेषं दर्शयति भूयसामनुरोधेनेति । विरुद्धधर्म- समवाये भूयसां सधर्मकत्वमिति न्यायादिति शेषः। सौरवचनत्वं सौरशक्ति: मासपदस्थति भीषः। प्रकृतिप्रत्ययविभागकरणं सास्मिन् पौर्णमासीति संज्ञायामित्यादिसूमोति शेषः । खरमाचप्रयोजक खरसंस्कारमात्रप्रयोजक खरस्य यः संस्कारविशेष: उदातानुदाच नोच्चारणं तन्मात्रप्रयोजकं न तु वाच्यत्वनिर्णयप्रयोजकम् । अर्थस्य तद्धिताद्यर्थस्य विसंवादः बाधित्वं प्रत्यक्षेण प्रत्यक्षादिप्रमाणन प्रादिना शास्त्रपरिग्रहः । तेन कृत्तिकादियोग- व्यभिचारस्य शास्त्र गम्यत्वेऽपि तत्संग्रहः । खरस्य उदात्ताद: कचित् संस्कारस्थ पदसाधुताया:: सिद्धार्थ ज्ञानाथम् । अन्न तहमाश्रये पाणिनिस्मृतिः पाणिनिना विहितप्रत्ययाः । + सौरशक्तौ लाघवं दर्शयति किच्चेति । मेषादित्यीपक्रान्तीपाधिना मेषस्थरव्यारब्ध- शुक्ल प्रतिपदादिदर्शान्तत्वधर्मेण । मेषादित्यकाल: मेषस्थरविकाल एव । सौरावगम- सापेक्षा सौरज्ञानसापेक्षा। नारटहीतविशेषण वद्धिर्विशेष्ये चीपजायते इति न्यायादिति ·कालविवेक चान्द्रावगतिर्जघन्या सौरात् । तन्न तर्हि मेषादिस्थ सूर्योप- क्रान्त त्वमेव । सौरचान्द्रयोरकवैशाखादिप्रवृत्तेनिमित्तमस्तु उभ- यत्र च मुख्यमिति। नैतत् शुक्ल प्रतिपदितरतिथ्यारब्धेषु दर्श- तरान्तेषु सावने च त्रिंशदहोरावकेऽतिप्रसङ्गात् । न च तेभ्यो व्यावृत्तं सौरदर्शान्तचान्द्रमात्राभिधाने शक्तिभेदापत्तेः (१) सौर- वचनत्वमेव । तेन मेषभोगो यावत्कालं स वैशाखः वृषादि. भोगावच्छेदे च ज्यैष्ठादयः सौराः । तत्रैकस्मिन् वत्सरे राशिभोग- तस्मादुभ- (१) तेभ्यो व्याहत्तं सौरदान्त चान्द्रनाचानुमतं किञ्चद्रूपमुपलभामहे । याभिधाने शक्तिभेदापत्तेरिति आदर्शये पाठः । इत्यर्थः । चान्द्रावगतिरिति । तथाच प्रथमोपस्थितत्वात् सौर एव मुख्यश्चैत्रादिशब्दवाच्य ननु तहि सौर शक्तिस्वीकारऽपि मेषादित्ये मेषस्थरवौ सौरवैशाखेऽपि चान्द्रस्य उपक्रान्त त्वम् आरब्धत्वमेव सौरचान्द्रयोरिति इत्तित्वं सप्तम्यर्थः वैशाखादिप्रहत्ते: वैशाखादि- पदशक्तरक निमित्त कारणमस्तु । उभयत्र मुख्य त्वमिति तथाच उभयत्र सौर चान्द्रे च भासपदं मुख्यमिति भावः । + दूषयति नैतदिति । शुक्ल प्रतिपदितरतिथ्यारन्धेषु दर्शतरान्तेषु तथाच यदि सूर्येणारचत्वमेकं निमित्तं स्यात् शुक्लपदितरतिथ्यारधेषु दशैंतरान्तेषु प्रतिपदन्तेषु यत्किञ्चित् विंशत्तिथ्यात्मकतिथिचान्द्रेषु इत्यर्थः । एवं त्रिंशदहोरात्रात्मकसौरसावनेषु च अतिप्रसङ्गा- दतिव्याप्तरित्यर्थः यथाश्रुतन्तु न सङ्गच्छते। वैशाखादिप्रहत्तेरित्युक्त: तादृशमासयोर्वैशाखादि- संज्ञाविरहादतिप्रसङ्गाप्रसक्तः ।। वस्तुतस्तु शुक्लपदितरतिध्यारधेषु कृ णप्रतिपत्तिथ्यारन्धेषु दर्शतरान्तेषु पौर्णमास्यन्तेषु गौणचान्द्रवैशाखादिषु अतिप्रसक्त रित्यर्थः । चकारानवस्थायां पूर्वोक्तदोषमात्र साधीयः। वेभ्यो व्यावत्तं गौण चान्द्रादिभ्यो व्यावृत्तं सौरदर्शान्तचान्द्र- माचानुमवमिति न च नहीत्यर्थः । शक्तिभिदापत्तेः नानाशक्ति कल्पनापत्ते: सौरवचनत्व- मवेति तथाच वैशाखादिपदं सौरभावशक्तमिति भावः ।

·प्रथमोऽध्यायः । स्यावृत्त्यभावात् नाधिमासोऽत्रानुगतं किञ्चिद्रूपमुपलभामहे । तस्मात् उभयविधान न मलिब्लुचो न च द्विराषाढ़ादिकं चान्द्रस्तु गौणः । तथापि संक्रान्तिचिह्निते विराषाढादिकन्नास्ति । यथा ब्रह्मगुप्तः। मेषगरविसंक्रान्ति: शशिमासे भवति यत्र स चैत्र: (१)। एवं वैशाखाद्या वृषादिसंक्रान्तियोगेन न होकस्मिन् वत्सरे मेषादिसंक्रान्तिरावृत्ता भवति । तेनात्रापि न मासा- वृत्तिः । अतोऽस्मिन् वचने मेषगरविसं कात्यादिपदानि मीनाद्युप- क्रान्तलक्षणानि। मीनाद्युपक्रान्तेष्वेव चान्द्रेषु मेषादिसंक्रान्ते- नियतत्वात् । अतएवीपक्रान्तलक्षणाया मुपक्रान्तत्वस्य गौण- वैशाखादिपदप्रवृत्ताविदं प्रमाणम् । "एकसंजौ यदा मासौ स्यातां संवत्सरे क्वचित् । तत्राये पिटकाया॑णि देवकार्याणि चोत्तरे ॥" यथा- (१) तचैत्रम् इति क्वचिदादर्श पाठ: * उपसंहरति तेनेति । मेषभीगी यावत्कालं यावत्कालमेक भेषभीगी भवति स वैशाखः। तथाच मेषस्थरविभोगकाली वैशाख इत्यर्थः । राशिभोगस्य एकराशिभीगस्य आवत्ताभावात् वारहयासम्भवात् । नाधिमास: न मलिम्बुच: सौरमास इति शेषः । न च हिराषाढ़ादिकमिति । तथाच सौरमासस्य हिराषाढ़ादित्वं न सम्भवतीति भावः । तदा कोऽधिमास इत्यत आह चान्द्र स्तु गौणः, तथाच गौणस्तु चान्द्रः अधिको मास: कदाचिभवितुमर्हतीति भावः । संक्रान्ति चिह्निते सौर मासि संक्रान्त्या सौर उच्यते इति मारणात् । + प्राचीनब्रह्म गुप्तमासलक्षणं दर्शयति तथा ब्रह्मगुप्त इति । मेषग इत्यादि । शशिमारी मुख्य चान्द्रे मासि मेषगरविसंक्रान्ति : मीनती मेषराशी रविसञ्चारी भवति स ·कालविवे e चैवनामा मुख्य चान्द्रमासी भवतीत्यर्थः । एवं यब यच मुख्य चान्द्र मासि धादिराशी रवि. सञ्चारी भवति स चान्द्र वैशाखादिर्भवति । नहौति आकृत्या पौन:पुन्थे म एकथिन् मेषादिमीनपर्यन्तसौरसंवत्सरे मेषादिसँ क्रान्ति नहि भवति । तथाच रवेर्वक्रातिचारा- भावात् मेषादिमौनमय॑न्तेषु हादश राशिषु यथाक्रममेव सच्चारी भवति न त्वेकमिन् संवत्सरे पुन: पुनर्मेषादिसंक्रान्तिर्भवितुमर्हतीति भावः । तेन अब न सौरमासाहत्तिः नै कसंज्ञकमासदयम् । अस्मिन् वचने ब्रह्मा गुप्तलक्षणे मेषगरविसंक्रात्यादिपदानि मेघगत- रविसंक्रान्तिः आदिर्येषां तानि पदानि मौनाद्युपकान्तलक्षणानि भौनादिस्थरव्याख्य- लक्षणानि शशिमासपदानीत्यर्थः मौ नाद्युपकान्त षु मीनादिस्थरव्यारबेष्वित्यर्थः। यत एवं मौनायुष कान्तादौ नियतत्वम् अत एवे यर्थः । उपक्रान्त लक्षणायां मेषादिराशिस्थरख्या- रखत्वेन शशिनासलक्षणायामित्यर्थः । उपक्रान्त त्वस्व मेवादिस्थरयारपवरूप धर्मास्य गौण वैशाखादिपद प्रहत्तौ गौणवैशाखादिपदजन्यबोधविषयतावच्छेदकले च इदं ब्रह्मगुप्त- लक्षणं प्रमाणम् । तथाच शशिमासानियत तथा नियतरूपेण मेषादिरविर्मकान्ते तचासम्भ- चात् मौनादिस्थरव्यारब्धवेन शशिमासो विशेषणीयः । ततश्च नाहीतविशेषाद्धि- विशेष्ये चीपजायते इति न्यायात् मीनादिराशिस्थरविकालस्योपस्थिती तत्र शक्यताव- ॐदकत्व क पनालाघवेन चैत्रादिपदस्य शक्यत्व सिद्दी मौनादिस्थरत्यारम्बत्वस्य गुरुधर्मात्या सत्र शक्यतावच्छेदकत्व कल्पनाया अन्याय्यत्वात् सुतरा लक्ष्यतावच्छेदकत्वकल्पनं समुचित- मिति भावः । एकसं ज्ञौ एकनामानौ मासौ मलमासशुद्धमासौ कचित् माधवादिषट्कमध्ये तत्र सधीरावमासे मलमासात् पूर्वमासे न तु एकसंज्ञमासधो: प्रथममासे मल- मासरूपे पिवकार्थायीति कृष्णपक्षकार्यमात्रपर देवकार्याश्चौथि शुक्लपक्षकार्यपरम् । नधाच मलमासाधितं कर्म कृष्णपक्षीदितञ्च यत् । तत् कर्तव्यं पूर्वमासे शतपक्षीदि से परे ॥ अथवा पिट कार्यपदं प्रेतकार्य परम् । तथाच निर्मम मलिनं भास प्रेतानान्तु हिताय वै इति वचनं पूर्वमासपर यथाश्रुत्तमलमासरूपपूर्वमासपरम् । हेमाद्रिस्तु बष्टिभिर्दिवसैर्मासः कथितो बादरायणे: । देवकार्याणि पूर्वेऽस्मिन् पिटकार्याणि चोभयोरिति वचनमधिकं लिखित्वा एवमादीनि मलमासे देवकार्य पिट कार्यप्रतिपादकानि बचनानि आवश्यक देवकाचपिचकाविषयाणि ट्रष्टव्यानीप्ति ध्याख्यातवान् ।

·प्रथमोऽध्यायः। तथा ज्योतिःशास्त्रम् । “दिराषाढ़े दिराद्यम्" इति । इति । संक्रा- तेरनावृत्ततया मासदयस्यैकनामतानुपपत्तेरेकराशिस्थे तु सूर्ये- ऽधिमासे प्रतिपदादिदर्शान्तस्य मासहयत्वोपक्रान्ततया भवति समाननामत्वम् । तन्निर्हेशार्थमेव संक्रान्ति पदं भूयसामनुरोधन वा मुख्यार्थमेव ब्रह्मगुप्तवचनं वर्णयिष्यामः । मेषाद्युपक्रान्तत्वं चान्द्रे गौणत्वं चान्द्रे गौणवैशाखादिपदप्रवृत्ती निमित्तं वाचं तदिना निमित्तान्तरादधिमासयोरकनामत्वानुपपत्तेः । एवाधिमासस्य परभूतमासेन सह षष्टिदिननैकमासत्वमेकत्रोप- क्रान्तत्व साम्यात् न तु पूर्वेण* | संक्रान्तेस्तु निमित्तखे मल- मासस्य संक्रान्तिशून्यत्वात् पूर्वापरयोश्च तदुयोगात् न क्वचि- * विराषाढ़े मलमासे । सानी: एकनामक सङ्कान्ते: अनावृत्त त्या पुन:प्राता- सम्भवेन । मासहयस्य सौरमासदयस्य । प्रतिपदादिदर्शान्तस्य मुख्य चान्द्र स्य । समाननाम- त्वमिति । तथाच मलमासे चान्द्रमासस्य सङ्गान्तिशून्यत्वात् यत्र कशाचतुर्दश्यां मेषसङ्क्रान्ति: तत्परत: शुक्ल प्रतिपदि च वृषसङ्क्रान्तिः तत्र प्रथमचान्द्रमासस्य खाव्यवहितमेषस्थ र. व्यारब्धतया वैशाखत्वम् । एवं प्रतिपदि दुषसङ्घान्तः तदादिदर्शान्तरूपचान्द्रमासस्थापि मेषस्थरव्यारब्धतया च वैशाखत्वं सुतरां समाननामत्व सिद्धिरिति भावः । मेषाद्युपक्रान्तत्वं मेषस्थ रव्यारब्धत्वम् । गौणवैशाखादिपदप्रवती गौणवैशाखादिपदप्रयोग। तदिना मेषा- द्युपक्रान्त त्वस्य निमित्तखाखौ कारे। अधिमासयोः मलमाससुद्धमासरूपैकनामकचान्द्रमास- इयस्य । अतएव चान्द्रमासयोरेकमामलादेव । षष्टिदिनेन षष्टिविधिभिरित्यर्थः । एक- मासत्वमिति । तथाच षट्यादिदिवसासः कथिती बादरायणैरिति । एकत्रीपक्रान्त त्व- साम्यात् एकराशिस्थरव्यारबधत्वेन उभयौरे वाभिशल क्षणाक्रान्त वात् । न तु पूर्वेश मल- मासात् पूर्वमासमा दाय तेन सह षष्टिदिनेनै कमावत्वम् । 13 ·कालविवेक A दप्यत्र विशेत् । उभयत्र वा प्रविशेदविशेषात् । यद्यपि प्रति- पदितरतिथ्यारब्धान दर्शतरतिधिसमाग्यानामपि शशिमासे- नोपादानं भवति, तथापि- "दर्शादर्शश्चान्द्ररित्रंशहिवसस्तु सावनो मास: । रविसंक्रान्तिषु चिङ्गः सौरोऽपि निगद्यते ॥" परतिथ्यन्तरारब्धपूर्वतिथिसमापनीयमात्रस्य चान्द्र त्वात् त्रिंश- त्तिथिकश्चान्द्र इति वक्तव्ये यद्दहियाक्रान्तकोड़ीकृतमात्रस्य कीर्तनं तदेशाखादिपदानां तथाविधमासनामत्वज्ञापनार्थ तस्यानन्य प्रयोजनत्वात् शशिमासग्रहणे वैशाखादिषटमासेषु सौरमासस्य मलमासत्वं खण्ड यति । सङ्गान्ते स्तु निमित्तत्वे सौरमासनिमित्तले मादित्य राशिभीगेन सौरी मास: प्रकीर्तित इति वचनेनादित्य कराशिभीगावच्छिन्न- कालस्य सौरमासत्वात् मलमासस्य सङ्कालिशून्यत्लात् । अमावास्याइयं यत्र रविसङ्क्रान्ति वर्जितम् । मलमासः स विज्ञेयो विष्णु: खपिति कर्कट ॥ इत्यादिवचनात् पूर्वापरयोश्च तद्योगात् शुद्धाशुद्धमासयोः सङ्क्रान्तियोगात् पत्र सौरमासे, न विशेत् सौरमासस्य मलमासत्वं न भवेत् इत्यर्थः । यदि म्वीक्रियते तदा अविशेषात् उभयत्र शुद्धाशुद्धयो: उभयोरपि मलमासत्वं भवेत् । ननु चान्द्रमासस्य मलमासले- एका तिथिः कापि तदादिभूता तिथिस्टतीयेऽपि तिथिप्रबन्धः । मास: स चान्द्रस्तिथिनाम्नि यः स्यात् चान्द्रौं कलां प्राप्य सदा प्रहः ॥ इति वचनेन तिथि चान्द्र स्थापि चान्द्रनामत्वकथनात् तस्यापि मलमासत्वं स्वादित्या- शक्यते यद्यपि प्रतिपदित रतियारधानामित्यादि । द्वितीयाद्यादिप्रतिपदाद्य सानां तिथि- चान्द्रमासानामित्यथः । + Rautari .

·प्रथमोऽध्यायः । प्रतिवत्सरं षड़धिमासा भवेयुः । भवेयुः। तथाहि द्वितीयायां मेष- संक्रान्ती तदनन्तरितद्वतीयारब्धस्य हितीयान्तस्य टतीयाया- चतुर्थी वा वृषसंक्रान्ती मलमासत्वं स्यात् संक्रान्तिशून्यत्वात् । ततः पञ्चम्या मुपक्रम्य चतुर्यन्तस्य सप्तमीषष्ठयोरन्यत्र मिथुन- संक्रान्ती मलमासत्वमिति । मेषाद्युपक्रान्तेषु प्रतिपदुपक्रम- दर्शान्तेषु चान्ट्रेषु गौणा इति सिद्धम् । अतएव ब्रह्माण्ड पुराणम् । "क्षणा मुहर्ता दिवसा निशा: पक्षाश्च कृत्स्नशः । मासा: संवत्सराश्चैव ऋतवोऽथ युगानि च । तदादित्यादृते सर्बा कालसंख्या न विद्यते ॥" इदानौं तिथि चान्द्रस्य मलमासत्व खण्ड्यति तथापीलादि। दर्शाहीचान्द्र इति दर्शादनन्तरं शुक्ल प्रतिपदमारभ्य दर्शान्तश्चान्द्र इत्यर्थ: । श्रतएव विष्णुधम्मोत्तरे । चन्द्रमा: कृष्ण पक्षान्ते सूर्येण सह युज्यते । सन्निकर्षादधारभ्य सन्निकर्षमथापरम् । चन्द्रार्कयोर्बुधैर्मासश्चान्द्र इत्यभिधीयते ॥ चिंशदिवसस्तु इति । अत्र दिवस पदं तिथि परं सौरदिमपरमपि तेन सौरसावन- शान्द्रसावन लभ्यते । रविसंक्रान्तिचित्र प्रादित्यैकराशिभोगावच्छिन्नः कालः सौरमासः । परतिथ्यन्तरारब्धपूर्वतिथिसमापनीयमावस्य द्वितीयाद्यारब्धप्रतिपदाद्यन्तमासमावस्येत्यर्थः । दर्शयान्तक्रीड़ीकतमात्रस्य शुक्ल प्रतिपदादिदर्शान्तमात्रस्य । षड़धिमासा भवेयुः मलमास- षटकं भवेदित्यर्थः । + सदेव दर्शयति तथाझौति । वितीयायां मेषसद्धान्तौ तदनन्तरितरतीयारब्धस्य ·कालविवेक तथा ब्रह्मगुप्तः। "चैत्रसितादेरुदयाह्यानोदिनमासा वर्षयुगकल्पाः । सृष्ट्यादौ लङ्कायां समं प्रवृत्ता दिनेऽर्कस्य ॥" सन्तु वा चान्द्रेष्वपि वैशाखादयो मुख्या: तथाहि साक्षात् वैशाखपदस्य अतावेव चान्द्रे प्रयोगदर्शनम् किन्ले कं तत् । माघा- दिपदानाञ्च बहनामेव श्रुतौ सौरार्थत्वं प्रतीयते किन्तु पर्याय- मुखेन न साक्षात् । तेनैक साक्षात्तेन बलवदपरञ्च भूयस्वेन । तथैकमल्यत्वाच्च दुर्बलम् अन्यच्च व्यवधानादिति । इयोरपि कस्यचित वा हितीयान्तस्या तथाच यत्र शुक्ला हितीयायां मेषसङ्क्रान्तिः इषसङ्गान्तिस्तु शुक्ल प्रति- पदि तदुत्तरारब्धशुक्ल तृतीयादि-शुक्ल दितीयान्तशित्तिथिप्रचवरूपस्य तिथि-चान्द्रमासस्य मध्ये रविसद्वान्त्यभावात् स मासी मलमासो भवितुमर्हति । एवं यत्र शुक्ल चतुर्थी मिथुनसङ्क्रान्तिः कवटसान्तिस्तु तदुत्त र शुक्लटतीयायां चतुर्थी तदुरशुक्लपञ्चम्यादि-शुक्ल चतुर्थ्यन्त शक्तिपिप्रचयरूपस्य कस्यचित् तिथि- चान्द्रमासस्य विसङ्गान्तिशून्यत्वात् मलमास वापत्तिरपि भवितुमर्हति । एवंरीत्या सप्तम्यादि पठान्तमासस्य दशम्यादि-नवम्यन्तमासस्य हादश्यादि-एकादश्यन्तमासस्य पौर्ण- मास्यादि-चतुर्दश्यन्तमास स्थापि मलमासत्वं भवितुमईति इत्येवम् षट्ति थिचान्द्रमासा: भधिमासाः भवेयुः इति वर्तुलार्थः । मेषाद्युपक्रान्तेषु. प्रतिपदुपनामदन्तेिषु मेषस्थ- रव्यारबपतिपदादिदर्शान्तेषु । गौणा: वैशाखादयः मासा इति शेषः । यतएव वैशाखादयः सौर मुख्या चान्द्र गौणा प्रतएवेत्यर्थः । क्षणा इति त्रिंशत्कलारूपा । मुहर्ताः दिवसस्य पञ्चदमाभागाः । नयावानरः। "अष्टादशनिमेषास्तु काठा: शित्तु ताः कलाः । वास्तु त्रिंशत् चणस्ते तु. महर्मों बादशास्त्रियाम् ॥"

·MSRANAME प्रथमोऽध्यायः । १०१ तुल्यत्वावधारणेन विनिगमनाप्रमाणाभावात् उभयत्र शक्तिरक्षा- दिपदानामिव विनिगमनाप्रमाणाभावात् अनेकशक्तिस्वीकारः तदस्तु तावदेकान्त तश्चा द्रवचनत्वं न निर्लोपनीयम् । सौरवचनत्वं तावत्सिई चान्द्रस्य तु मुख्यार्थत्वेऽपीप्सितपूर्वकमीप्सितप्रतीति- वत् । सौरमेषादिभोगावगमपूर्वकत्वाच्चान्द्रवैशाखाद्यवगमस्य जघन्यतया सर्वत्र माघादिपदेभ्यः सौराणामेव शीघ्रावगमः । अतएव च। "माघे मासि चतुर्थ्यान्तु वरमाराध्य च श्रियम् । पञ्चम्यां कुन्दकुसुमैः पूजा कार्या समृद्धये ॥” पुराणस्वः । लथा भविष्ये। "मावे मासि तृतीयायां गुड़स्य लवणस्य च । दानं श्रेयस्करं राजन् स्त्रीणाञ्च पुरुषस्य च ॥" मत्यपुराणे। “यस्मान्मन्वन्तरस्यादौ रथानापुर्दिवाकराः । माघमासस्य सप्तम्यां तस्मात्स्यात् रथसप्तमी॥" आदित्यादृते सूर्यसम्बन्ध विना। चैत्रसितादः चैत्र शुक्ल प्रतिपदः । भानीरुदयात् सूर्योदयमारभ्य लङ्कायां गणनायाम् । भानीरुदयात् अकस्य दिने इत्युपादानात् दिन- मासवत्सरादौनां सौरत्वमिति ग्रन्थ कर्तुराशयः। श्रुतावेव सा वैशाख स्यामावास्था इत्यादि- श्रुतादेव । श्रुतौ तपश्च तपस्यश्च शैशिराबतु रित्यादिश्रुतौ। एक चान्द्रार्थत्वं साक्षात्तेन ऋतौ साक्षात् वैशाखपदनिर्देशन । अपरं सौरार्थ त्वन्तु भूयस्वेन नानाश्रुतौ पर्याय.. हाय माघादौनां निर्देशन बलवदिति अनुसङ्गेनान्वयः । व्यवधानादिति दुर्बल मिति ·कालविवेक तथा स्मृतिसमुच्चये। "सूर्यग्रहणतुल्या हि शुक्ला माघस्य सप्तमी। अरुणोदयवेलायां तत्र स्नानं महाफलम् ॥ माघे मासि सिते पक्षे सप्तमी कोटिभास्करा। तस्यां स्नानार्घ्यदानाभ्यामायुरारोग्यसम्पदः ॥" इत्यादिवचनविहितवरचतुर्थी श्रीपञ्चमी माघीसप्तमीनां मकरस्थ- सूर्य एव नित्यं निर्विवादः परिग्रहः । चान्द्रमात्रवचनले तु कथमनुत्कर्षः। तुल्यवदुभयवचनवे वा सौरपरिग्रहे किं प्रमा- अतएव दीक्षितेन नायमर्थो विसृष्टः कटत्वात् । णम्। अनुसङ्गेनान्वयः। न निर्लोपनीयं न सर्वतोभावेन खण्डयितुं योग्यम् । ईसित पूर्वक मामिष्टम् ईप्सितं तदेव पूच यस्य । सौरमेषादिभोगावगमपूर्वकत्वादित्यादि । तथाच चान्द्रस्य मुख्यार्थत्वेऽपि मुख्यार्थत्व स्वीकारेऽपि ईप्सितप्रतीतौ यथा ईप्सितज्ञानं पूर्वमपेचते तथा चान्द्रप्रतीतौ सूर्यसम्बन्धिमेवादिराशिभोगज्ञानं पूर्वमपेक्षते । तथा च मेषादिराशिस्थ रविप्रारब्ध-शुक्ल- प्रतिपदादिदर्शातत्वमिति चान्द्र वैशाखादिलक्षणे चान्द्रज्ञानस्य सौरज्ञानसापेक्षतथा मेषादि- राशिस्थरविकत्वमिति सौरमासलक्षणस्य लघुतयाँ शक्यतावच्छेदकत्वलाघवेन च सौरशक्तिः वैशाखादीनां प्रतीयते इति भावः । अतएव मासपदस्य सौर शक्तिस्वीकारादेव । चतुर्थो वरदाचतुर्थी। तथाचार्य वचनार्थः। माधे मासि चतुर्थी वरं वरदां दुर्गाम् आराध्य पञ्चम्यां श्रियं प्राप्य समृड्वये कुन्दकुसुमैः पूजा काया । अतएव भविष्योत्तरी माघशुक्ल पक्षमधितात्य- "चतुर्थों वरदा नाम तस्यां गौरी सुपूजिता । सौभाग्यमतुलं कुर्य्यात् पञ्चम्यां औरपि श्रियम् ।"

·RRENTS प्रथमोऽध्यायः ! १०३ "द्विराषाढक्रिया तावद्यावहिष्णोः प्रबोधनम् । विबुद्धे तु हरौ कार्याः सूर्यगत्येतराः क्रियाः ॥" अनेन विबुद्धे हरौ सूर्यगत्या* कम्म विधानात् योगनिद्रास्थे चान्द्रेण कर्त्तव्यताविधिः । शयनात्प्रभृति चान्द्रस्य विरोधाच्च कथमनुल्कर्ष: उत्कर्षाभावः । तुल्य वटुभयवचनत्वे चान्द्रे सौर च उभयत्र तुल्य. वच्छतिस्वीकारे। सौरपरिग्रह सौरमात्रशक्ति परिग्रह किं प्रमाणम् प्रमाणं नास्तीत्यर्थः । अत एव सौरशक्ती प्रमाण वाभावादेव । अयमर्थ: सौरार्थ: विमृष्टः परित्यक्तः न स्वीकृत इत्यर्थः कष्टत्वात् तत्साधने कष्टसाध्यत्वात् । तथाच दीक्षितेन चान्द्र एव मास पदशक्ति: खौकता न सौर इति भावः। हिराषाढक्रिया चान्द्रेण क्रिया सौर हिराषाढत्वासम्भवात् । यावविष्णोः प्रबोधनं हरेरत्थानपर्यन्त मिति यावत् । विबुद्धे जागरिते सूर्यगत्या सौरण । तथाच वचनस्य यथाश्रुतार्थ परतामादाय क्रमेण व्यभिचार दर्शयति उपाक मो- त्यादि । योगनिद्रास्थे हरिशयनमध्ये । चान्द्रेण कर्तव्य ताविधि: चान्द्र मासेन चातुर्मास्य- बताद: कर्नव्यताविधिः । तथाच वराहपुराणम् । आषाढशुमाहादश्यां पौर्णमास्यामथापि वा। चातुम्नास्वत्रतारम्भं कुर्यात् कर्कटसंक्रमे । तदभाव तुलार्केऽपि मन्त्रेण नियमं व्रती। कार्तिक शुक्लहादश्यां विधिवत् तत् समाचरेत् । महाभारते । चतुर्धापि हि तच्चीचं चातुमास्य व्रतं नरः । कार्तिक्यां शुक्लपक्षे तु बादश्यां तत् समापयेत् ॥ यद्यप्यत्र धातुमास्य व्रते हादश्यां पौर्णमास्याम् श्रारम्भपये इयोरिव विध्यो: चान्द्र विहितत्वं सम्भवति नापरयो: कर्कटसंक्रान्ति तुलाारब्धयो: प्रत्यु त सौरविहितलमेव, तथापि कार्तिक शुक्ल द्वादश्यां समापनीतो: समाप्ति कालमादायैव सत्या अतिरिति भावः ।

·१०४ कालविवेके. ततःप्रभृति सौरस्य ग्रहणं वाच्यम्। यत: शयितेऽप्युपाकम्म-रोहिण्य- टमी-श्रवणाडादशी-हरितालिकाचतुर्थी सुखरात्रिप्रभृतीनां सौर- नियमस्य दर्शनात् । विबुद्धे तु हरी बङ्गुयत्सवार्थञ्चान्द्र नियम- दर्शनात् । तथोत्तरत्रिकाधिमासे आगामिवत्सरे कर्कटे शयिने । R * शयनात् प्रति चान्द्रस्य विरोधाचेति । आगामिनि तदा वर्षे कुलौरे माधवः व पेत् इति वचनात् इति शेष: ततःप्रति अध नात् प्रति हरिशयनमारभ्य इत्यर्थः । अत्र उपाकर्म वेदारम्भवेदसमापननामकं कर्म । गहिण्यष्टमी जन्माष्टमी व्रतम् । हरि- मालिकाचतुथी सिंहसम्बन्धिनी शुक्ल चतुर्थी सुखरात्रिका कार्तिकसम्बन्धि प्रतिपद ! तथाच स्मृति समुच्चये। उपाकर्म तु कर्तव्यं ककटस्थे दिवाकरे। हस्तेन शुक्लपञ्चम्यां श्रावण्यां श्रवणेन च । कापरमाह गायः । सिंह रवी च पुष्य में मध्याह्ने विचरहिः । छन्दीगा मिखिता: कुर्युरुत्म्मङ्गः सर्वछन्द सामित्यादि । भविष्योत्तरी। सिंहराशिगते सूय्य गगने जलदाकुले । मासि भाद्रपदेष्ट म्यां कृष्णपक्षेऽईराच के । पाशाङ्के वषराशिस्थे नक्षत्रे रोहिणीयुते । वसुदेवेन देवक्यामहं जावी जना: खयम् ॥ एकैनैवीपवासन कृतेन कुरुनन्दन । सप्तजन्म कृतात् मापात् मुच्यते नात्र संशयः ॥ अथ श्रवगाडादशी भविष्योत्तरी । मासि भाद्रपद शुक्ला द्वादशी श्रवणान्विता । महती हादशी या उपवारी महाफला ।

·INHEREHORahasmokaaritara प्रथमोऽध्यायः। १०५ भगवति श्रीपती शक्रदुर्गाविष्णूत्थानानां सिंहकन्यातुलास्वेव दर्श- नात् । शयिते विबुद्धे च हरौ मन्वन्तरादितिथीनां विहितत्वात् इति भाद्रपदे सिंहस्थरवौ सौरभाटे इत्यर्थः । शुक्ल द्वादश्यां श्रवण नक्षत्रे तदुत्तर- पौर्ण मास्यां शतभिषापूर्वभाद्रपदपादत्रयान्यतरावस्थिते चन्द्र सिंहस्थे रवावेव सप्तमराश्य- वस्थानात् पौर्णमासी सम्भवति। कर्कटस्थे सूर्ये कन्धास्थे वा अन्योपान्त्यौ विभौ ज्ञेया- वित्यादिवचनात् सास्मिन् पौर्णमासौति संज्ञायामिति 'पाणिनिसूत्राच तत्र शुक्ल हादश्यां श्रवण नक्षत्रं न सम्भवति । सिंह गते दिनकर सितचारुपचे हाद्यपादमुपगच्छति वै शशाङ्के । उत्ति ४ ते त्रिदिवमन्दिरवन्दवन्द्यो याम्याङ्गती निशि निषीदति वज्रपाणिरित्यादि ।। तुलाराशिगते सूर्ये अमावास्यां नराधिप । स्नात्वा देवान् पितॄन् भक्त्या संपूज्याथ प्रणम्य च । कृत्वा तु पावणाई दधिक्षीरगुड़ादिभिः॥ ततोऽपराह्नसमये घोषयनगरे नृपः । लक्ष्मीः संपूज्यतां लोका उल्काभिश्चाभिवेष्टयतामित्यादि । तथाच अत्र हरिशयनमध्यकरणीयोपाकमाहौ सौरदर्शनात् योगनिद्रास्थे चान्द्रेण कर्तव्य ताविधिन घटते इति भावः । वात्सवार्थं चान्द्र नियमदर्शनादिति । तथाच स्कन्दपुराणे। फाल्गुन्या: पूर्वतो विप्राश्चतुर्दश्यां निशामुखे । वात्सवं प्रकुर्वीत दोलमण्डपपूर्वतः ॥ फाल्गुन्याः फाल्गुनसम्बन्धिमौर्णमास्याः । अत्र फाल्गुनसम्बन्धिपौर्णमास्यवगतेसान्द्रलं प्रतीयते । उत्तरविकाधिमारी श्रावणादिमासचयमध्ये मलमासपाते आगामिवत्सर इति । तथाच श्रावणादौ मलमासपाते तत्पूर्वाषाढ़े हरिशयनस्य जातत्वात् मलमासात् पर मामबद्धौ आगामिवर्षे चान्द्राषाढ़ः कर्कट एव सौरश्रावण एव समारनीति भावः । 14 ·१०६ कालविवेक सा वैशा- सौरचान्द्रयोरन्यतरावधारणं न स्यात् । तस्मात् सौर एव मुख्य- त्वात् अनुत्कर्षः कर्मणाम् । तेनैतदपि वचनं यथोक्तन्यायबल- वत्त्वेनैव वर्णनीयम् । तेनाशोकाष्टमीमदनोत्सवमदनभञ्जिका- दीनामपि सौरष्वेव चैत्रादित्य विधिः सिध्यति । देवशयनादौ तु जघन्यचान्द्रपरिग्रहे सप्रपञ्चं प्रमाणं वर्णयिष्यामः । तस्मात् सौरो वैशाखादिमुख्यो जघन्यश्चान्द्र इति स्थितम् । तथाच राजमार्तण्डे । कन्यासिंहकुलौरषु यदा दर्शवयं भवेत् । भागामिनि तदा वर्षे कुखौर माधवः खपत् ।। शक्रदुर्गाविष्णूल्यानां शक्रोत्यानदुर्गोत्सव विष्णुप्रबोधानामित्यर्थः । सिंहकन्यातुस्लाम यथाक्रम सिंह शक्रीत्यानं कन्यायां सौराचिने दुर्गोत्सव: तुलायां सौरकार्तिके हररुत्थानञ्च । तथाच पूर्ववत्सरे श्रावणादित्रिके मलमासपाते आगामिनि वत्सरे कर्कटे हरिशयनवत् सिं है शकीत्यानस्थ कन्यायां दुर्गोत्सवस्य तुलायां हरसत्यानस्य चावश्यम्भाव इति भावः । शयिते हरिशयनमध्ये विबुद्धे हरेरुत्थानादूई मन्वन्तरादितिथीनां विहितत्वात् शयनमध्ये श्रावणस्य सणाष्टमी भाद्रस्य तृतीया पाश्चिममानवमी कार्तिक शुक्लहादशी च मम्वन्तरादि- खेम तिथि चतुष्टयमा लभ्यते अपरञ्च उत्यानादूई लभ्यते । सौरचान्द्रयोरन्य तरावधारणमिति । श्रावणकृष्णाष्टमी भाद्रटतीयाविनतनय म्यादयस्तिथयः किं सौरमाससम्बन्धिन्य: उत वा चान्द्रमाससम्बन्धिन्धः एकतरावधारणं न स्यात् । तस्मादिति तस्मात् उभयोः श्रुतिसिद्धतया उभयत्र शक्तिप्रसत्तौ प्रागुत युक्तः सौर मुख्य बात् मासपदस्येति शेषः । + अनुत्कर्षः कर्मणामिति । तथाच माब्दिके पिटकत्ये च चान्दभिष्टमियादि- बचनात् कर्मणाम औत्कर्षेण न चान्द्र मासपदशक्ति निर्णय इति भावः । एतदपि वचन हिराषाढ़ क्रिया तावदित्यादिवचनम् । + यथोक्लन्यायवखवखे नेति । उक्त न्यायमनतिक्रम्य मौरशक्तिनिर्णायकयुक्तिमनतिन म्य दूत्यर्थः । तस्य बलवत्वेन । MARA

·प्रथमोऽध्यायः ।
ख स्यामावास्या इत्यत्र तु मुख्यस्यान्वयाभावात् जघन्यस्यापि
चान्द्रस्य परिग्रह इति । मासशब्दश्च सौरसावननाक्षत्रचान्द्रेषु
त्रिंशगुणितषष्टिनायवच्छिन्नकालरूपतया सर्वत्र वर्तमानो न
उपसंहरति तेनेति । अशोकाष्टमी स्कान्दे ।
मौने मधौ शुक्लपचे अशोकाख्यां तथाष्टमीम् ।
पिवेदशीककलिकाः सायाल्लौहित्य वारिणि ।
मदनोत्सवः भविष्ये ।
चैत्र शुक्लत्रयोदश्यां दमनं मदनात्मकम् ।
कृत्वा संपूज्य विधिवत् वीजयेदव्यजनेन तु ॥
तब सन्धुक्षित: कामः पुत्रपौत्वविवईनः ।
चैत्र शुक्ल त्रयोदश्यां पूजनीयो यथाविधि ।
रतिप्रीतिसमायुक्ती ह्यशोकमणिभूषितः ॥
दमन: दमनहक्षः सन्धुचित: प्रीणितः । ग्रन्थकतन्मते मासपदस्य सौरशतो: अष
चैत्रपदं सौरचैत्र परम् ।
मदनभनिका स्कन्दपुराणसौरागमयोः ।
मधुमासे तु संप्राप्ते शुक्ल पक्षे चतुर्दशौ ।
मोक्ता मदनभनौति सिद्धिदा तु महोत्सवे ॥
पूजयिष्यन्ति ये मा तदङ्गाभवपल्लवैः ।
ते यान्ति परमं स्थानं मदनस्य प्रभावत इत्यादि ।
मधुमासे सौरचैत्रे। जघन्य चान्द्रपरिग्रहे मुख्य चान्द्रपरिग है सप्रपञ्च सविस्तरम् ।
जघन्यः गौणः इति स्थितं व्यवस्थितम् ।
जघन्यस्यापि चान्द्रस्य परिग्रह इति । तथाच सा वैशाखस्य अमावास्या या
रीहिण्या सम्बुध्यते इत्यत्र श्रुतौ रोहिण्या वषघटकतया मुख्य मेषस्थरवौ सौरवैशाख
असम्भवात् अगत्या वैशाखपदस्य चान्द्रपरतेति भावः ।
ननु यदि मासपदस्य सौरे शक्तिस्तदा कथं मासश्चतुर्विधः शास्त्र इत्युक्त सङ्गच्छते ।
*
+

·१०६ कालविवेक पृथक् शक्तिमपेक्षते । चतुर्विधा एव मासाः पुराणे दर्शिताः । "सौर: सौम्यश्च विज्ञेयो नाक्षत्र: सावनस्तथा । मासश्चतुर्विधः शास्त्रे क्रियाभेदान्मनीषिभिः ॥" तत्र षष्टिनायवच्छिन्नलं सावनमासे त्रिंशद्भागस्य नियतमेव । सामान्यधविच्छिन्नानामेव वस्तूनां परस्परविरुद्ध-तद्याप्यधर्मप्रकारेण प्रतिपादन विभागपदार्थत्वात् अतस्त्रिंशगुणितषटिनायवच्छिन्नकालत्वरूपतादृशमासचतुष्टयानुगत- सामान्यधर्ममादाय तेषां विभागं सम्पादयितुं सामान्यधर्म दर्शयति मासशब्दश्चेत्यादि । सौर: आदित्यैकराशिभीगावच्छिन्न: काल: सावन: सौरसावन: त्रिंशदहोरात्रात्मकः नाक्षत्र: आयुर्दाथै स्मृतं प्राज्ञैर्नाक्षत्रं षष्टिनाडिकमिति नाड़ीषघ्या तु नाक्षत्रमहोरात्रं प्रचक्षते, तत्विं- शता भवेन्मास इति वचनोतिषष्टिदण्डात्मकदिनशिदिनरूषोऽच नाक्षत्रमासी ग्राह्यः । न तु सर्वपरिवत्तेस्तु नाक्षत्र मिति चीच्यते इति वचनीतसप्तविंशतिनक्षत्रात्मकनाक्षचमासः तब विंशगुणितत्वासम्भवात्। विंशगुणितषष्टिनायवच्छिन्नकालरूपतया त्रिंशगुणितः त्रिंश- झागेन गुणितः इत्यर्थः एतत्तु सावन नाक्षत्रमासे नियतं सौरमासस्तुः रविगतेमन्दत्वामन्द- त्वाभ्यां विंशद्दिनन्यूनाधिककालेऽपि सम्भवितुमर्हति । षष्टिनाड्यवच्छिन्नकालरूपतया इति पष्टिनाड्यवच्छिन्नेति नाक्षत्रमासे नियतं सौरसावनयोस्तु रविभुज्यमानकालमादाय किञ्चि- दधिकषष्टिदण्डावच्छिन्न कालरूपतया इति बोद्धव्यम् । तथाच रविदिनभोगस्तु लग्नदण्ड- पलानि दिगुणोकतानि पलविपलान्धौत्सर्गिकाणि त्रिशद्दिनन्यूनाधिकवशात्तु किञ्चिदधिक- न्यूनानि च । तथाच दिनं दिनं यानि यानि भुक्तानि तानि रव्युदयलग्नस्थ राविशेष प्रविष्टानि अवशिष्टानि दिवसीयानि एवं तत्सप्तमलग्नपलविपलानि दिनरीषप्रविष्टानि अवशिष्टानि रात्रिसम्बन्धीनि । कालरूपतया यद्यपि दिनतियोर्भेदात् विभिन्नख तथापि सूर्यक्रियापचयचन्द्र. क्रियापचयत्वोपलचितकालत्वेन एकत्वं विवक्षितम् । वर्तमान इति तथाच सौरसावन- नाक्षत्रचान्द्रेषु शिनागगुणितषष्टिदण्डावच्छिन्नकालरूपत्वेन सर्वत्र वर्चमानोऽपि मासश: पृथक प्रत्येक विश्रान्तां शक्तिी नापेचवे इत्यर्थः । शक्तियाहकप्रमाणाभावात् प्रागुक्त युक्त्या ·. प्रथमोऽध्यायः। १०६ चान्द्रसौरनाक्षत्राणां त्रिंशद्भागस्य वृद्धिह्रासादिना यद्यप्यनियतं तथाप्यौत्सर्गिकं षष्टिनाड्यवच्छिन्नत्वमादाय लक्षणकरणमतएव वृदिहासावित्युच्यते। अन्यथा वृद्धिह्रासव्यपदेशानुपपत्तेः । सौर शक्तिसद्भावादत्र लक्षणया तादृश सामान्यधर्ममादाय अर्थबोधकत्वात्। सौम्यः सोम- सम्बन्धी चान्द्र इयर्थः । षष्टिनायवच्छिन्नत्वं सावनमासे त्रिंशद्भागस्य नियतमिति षष्टि- नायवच्छिन्नत्वं किञ्चिदधिकषष्टिनायवच्छिन्नत्वमित्यर्थः । त्रिशद्धागस्येति सावनस्त्रिंशता दिनैरिति वचनादिति शेषः । चान्द्रसौरनाक्षत्राणामिति तु लिपिकरप्रमादः । तथाच चान्द्रस्य चन्द्र कलाक्रिया- प्रचयरूपतया तदुपलक्षितकालरूपतया वा वाणवद्धिरसक्षयनियमात् हासवृद्धी दृश्येते। सौरस्यापि रविगतर्मन्दवामन्दत्वाभ्याञ्च हामवद्धी दृश्येते। नाक्षत्रस्य तु- नाड़ीषथ्वा तु नाक्षत्रमहीराचं प्रचक्ष्यते । तत्विशता भवेन्मास: सावनीऽर्कोदयैतथा ॥ इति सूर्य सिद्धान्तोक्तनाक्षत्रमासस्य तु सावनमासप्रशातितया सावनमासवदत्रापि नि- यतत्वमेव । परन्तु अर्कोट्यैस्तथा इत्युक्तः एकार्कोदयादूर्द्धम् अपराकॊदयपर्यन्त काल स्या रविभुज्यमानकालमादाय षष्टिदण्डात् किञ्चिदधिकत्वम् । अतएव सिद्धान्तसन्दर्भ सावनं दण्डा: षष्टिरहः खलग्नख गुणांशाव्यास्त दैनं भवेत् । अतः सावनसंवत्सरेणैक- दिनाधिकवत्सरी नाक्षत्री भवतीत्यनयोर्भेद इति स्मार्त: आह स्म । औत्सर्गिकमिति । नाडौषष्ठमा तु नाचत्रमहोरात्र प्रचक्ष्यते । तचिशता भवेन्मासः सावनीऽर्कोदयैस्तथा । ऐन्दवस्तिथिभिलइत् संक्रान्त्या सौर उच्यते ॥ इति सूर्य सिद्धान्तवचनादिति शेषः । + अतएव इतिहासावित्युच्यते इत्यादि। तथाच सिद्धान्तशिरोमणौ। मस्यन्ते परिमीयन्ते खकाला वृद्धिहानितः । मासा एते स्मृता मासास्त्रिंशतिथिसमन्विता इति । :

·कालविवेक ११० तथाविधमासस्य चाई पक्षः। हादश मासाः संवत्सरः । यत्तु त्रयोदश वा इत्युक्त तत्र सौरसावनादिषु तावत् त्रयोदशत्वं नास्ति किन्वधिमासपाते चान्द्रस्य, तत्र संवत्सरपदस्यानकशक्तिकल्पना- नुपपत्तेः त्रयोदशमासा अपि हादशैव एकसंज्ञत्वात् । एक एवाभ्यस्तो न पृथगेवासावित्यविरोधः हादशादिमासा इत्यस्य तेन चन्द्रस्य वृद्धिहानितः इतिहासकालाभ्यां परिमिता ये खकाला: चन्द्र सम्बन्धि- काला: चन्द्रक्रियारूपाः तत्र ते मासा: स्मृता इत्यर्थः । लघुहारीतः । चक्रवत् परिवर्तेत सूर्यः कालवशात् यतः । अतः सांवत्सरं श्राद्धं कर्नव्यं मासचिड़ितम् इत्यादि । यतः सूर्यः कालवशात् चक्रवत् गतर्मन्दत्वामन्दत्वाभ्यां गच्छेत् तथा चैकराशिमुप- भुजमानी रविर्मेषादी मन्दगत्या कामप्ये कां तिथिं हिः स्पृशति तुलादौ शीघ्रगत्या काम- प्येकां तिथिं न स्पृशति एतेन चान्द्रसौरयोरव हासद्धी सम्भवतः नान्येषाम् । तथाविधमासस्य चाई पक्ष इति । सावनमासस्य अई पञ्चदशदिनानि पक्षः। सौरमासस्य ह्रासद्धिवशात् यदा त्रिशहिनात्मको मास: तदा तदई पञ्चदशदिनानि पक्षः यदा हात्रिंशद्दिनात्मको मास: तदा तदई षोड़शदिनानि पक्षः इत्यादिक्रमेण कल्पनीयः । चान्द्रमासस्य च त्रिशत्तिथ्यात्मकतया तदई प्रतिपदादिपञ्चदशतिथयः पक्ष इति । + यत्तु त्रयोदश वेत्युक्तम् इति । त्रयोदशमासा वा संवत्सर इत्यर्थः । सावनादिषु आदिना नाक्षत्रमास परिग्रह: । त्रयोदशत्वं नास्तीति तथाच हादश मासा संवत्सरः क्वचित् त्रयोदशमासा इति श्रुतौ कचिदिति मलमासपाते इत्यर्थः । तथाव सौरसावननाक्षत्रमासानां मलमासत्वाभावात् त्रयोदशत्वं न सम्भवतीति भावः । + तत्र वत्सरपदस्थानकशक्तिकल्पनानुपपत्तेरिति । तथाच हादशमाससमुदायलं वत्मरत्वम् एवं मलमासपाते त्रयोदशमाससमुदायत्वं वत्मरत्वम् एवं कल्पने अनेकशक्ति- कल्पना स्यात् । गौरवात्तु तत्कल्पनयोरन्याय्यत्वमिति भावः । 8 ननु श्रुतिप्रतिपाद्यत्वात् नानाशक्तिरवास्तु इत्यत आह त्रयोदशापि हादश एव एक संशत्वादिति । तथाच चैत्रादिवत् मलमासस्य संज्ञानरविरहात् मलमासपाते सत्र सौर- ·१११ प्रथमोऽध्यायः । सौरच वत्सरः षडतवश्व तपस्तपस्यौ शिशिरावतुः इत्यादिश्रुत्या शिशिरवसन्त ग्रीभवर्षाशरत्हेमन्ताख्या: कथिताः । तत्र त्रिभिः शिशिरातुभिरुदगयनम् । तद्देवानान्दिनम् । वर्षादिभिः विभिर्दक्षिणायनं सा रात्रिः । अस्य वचनं प्रारीव लिखितम् । वृातुर्वा संवत्सरो हेमन्त ग्रीष्मवर्षाभि:* । तदाह। "प्रेम हैमन्तिकामासानष्टौ भिक्षुर्विचक्रमेत् । दयाथं सर्वभूतानां वर्षाखेकत्र संवसेत् ॥” तदा च शिशिरस्य हेमन्तेऽन्तर्भावः वसन्तस्य ग्रीष्मे शरदो वर्षासु। तदाह यतिधम्में देवलः । "न चिरमकत्र वसेदन्यत्र वार्षिकात्।। श्रावणादिश्चतु- आषाढ़ादरपि शुद्धत्वाशुद्धत्व भेदन हिरापाढत्वात् षष्ट्या तु दिवसासः कथितो बादराय - रिति व्यासवचनाच त्रयोदभल्वेऽपि एक लक्षणाक्रान्तत्वेन एक संज्ञकत्वात् हादशमासा इत्य स्या अविरोधात् विरोधाभावात् एक एव अभ्यस्त एकमास एव अभ्यस्त: शुद्धत्वाशुद्धत्व भेदन असो मास: न पृथक् न स्वतन्त्रत्वेन प्रतीतस्तथाच हादशमासत्वावच्छिन्नकालत्वं संवत्सरत्वमिति भावः । * सौर संवत्सरः षड़तय: बादशमासात्मकः ऋतुर्मासदयं तदेव प्रमाण यति । समस्त पस्यौ माघफाल्गुनी। ऋतुर्वा संवत्सरः हेमन्त गौण वर्षाभिरिति दृतीया अभेदे। हेमन्त ग्रीष्मवर्षाभिन्नः संवत्सरः । अत्र हेमन्तः मार्गपौषमाधफाल्गुनमासचतुष्टयरूपः । ग्रीष्मः चैत्रबैशाखज्यैठाषाढमासचतुष्टयात्मकः । वर्षाः श्रावणभाद्राश्विनकार्तिकमासचतुष्टय- पः । एतच्च सबलीकप्रत्यक्षसिद्धम् । + एतदेवोपपादयति सदा चेत्यादि। शिशिरस्य हेमन्तेऽन्तर्भावः उभवी: शीत.

·११२ कालविवेके मासिको वार्षिकः कालः। अतो हेमन्तप्रत्यासन्नः शिशिरो हेमन्ततः प्रविष्टः ग्रीष्मे वसन्तः शरवर्षासु ।” चान्द्रादिभिस्तु न ऋतुव्यवस्था* न चायनस्य । किन्तु चान्द्रो मासः पितृणामहोरात्रं तत्र कृष्णपक्षो दिन शुक्लपक्षो रात्रिः । यथा मनुः । "पित्र रात्राहनी मासः प्रविभागस्तु पक्षयोः कम्मचेष्टावहः कृष्णः शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी ॥" इति मासादेनिर्णयः । । प्रधानत्वादिति भावः। न चिरमेकत्र वसे दिवि। अत्र विशेषयति यतिमधिकृत्य काठक- ह्यम् । एकरात्रं वसेत् ग्राम नगरे पञ्चरात्रकम् । वर्षाभ्योऽन्यत्र वर्षासु मासांश्च चतुरो वसेत् ॥ हेमन्त प्रत्यासन्नः शिशिर इति । हेमन्तः शिशिरोऽस्त्रियामिति कीषीतः। चान्द्रादिभिस्त न ऋतुश्यवस्था इति । तथाच वत्सरघटकयोरयनयीर्घटकलेन चान्द्रमासा- दिभिः ऋतुव्यवस्था नास्तीत्यर्थः । न तु सामान्यत ऋतुव्यवस्था नास्तीत्यर्थः । স্পন मुख्य बाई मासि मासि अपर्याप्तावतुं प्रति इति वचनं सङ्गचते। हेमाद्री विशेषेण चान्द्रतुरुक्तः यथा विकाण्डमण्डने । श्रौतस्मार्तक्रियाः सर्वाः कुर्याच्चान्द्रमासर्तषु । चन्द्रः पुन: पुनर्जन्मा तस्माचन्द्रवशादृतुः ॥ हीप्रकरण चन्द्रं प्रकृत्याह तित्तिरिः। स ऋतून कल्पयतौति चान्द्रीऽयं ऋतुकल्पः । + पिता राजाहनीति । मासः गौणचान्द्रमासः पिचेर पिसम्बन्धिनी राचाहनी । कर्मचे साखिति निमित्तार्थे सप्तमौ। कमीकरण निमित्तं कृष्णः कृष्ण पक्षः तथाच पाई- पादिरूपपिसकर्मकरणयोग्यः कृष्ण पक्षः । खप्राय विशेषविहितातिरिक्त कर्मनिषधाय शुक्लाः शुक्ल पक्ष, रानिखरूप इत्यर्थः । इति मासादनिर्णयः ।

·सम्प्रत्यधिमासनिरूपणम् । अधिको मासोऽधिमासः । तस्य वीजमुपदर्शितं ज्योतिःशास्त्रे । "दिवसस्य हरत्यर्कः षष्टिभागमृतौ ततः । करोत्येकमहश्छेदं तथैवैकञ्च चन्द्रमाः ॥ एवमईतीयाणामदानामधिमासकम् । ग्रीमे जनयत: पूर्व पञ्चाव्दान्ते तु पश्चिमम् ॥"* दिवसस्याहोरात्रस्य षष्टिभागं दण्ड मेकं सूर्यः प्रतिदिनं हरति लङ्घ- यति । तेन ऋतौ पध्याहोरात्रैः षष्टिनाद्याकर्षात्तिथिरका सूर्ये- णाकष्टा एवञ्चन्द्रेणापि । तेन चन्द्राकीभ्यां प्रत्युतु दिनहयाकर्षा- दब्देन हादश दिनानि लभ्यन्ते । दिनपदं तिथिपरम् । एवं टतीयाब्देनापि अधिमासा निष्पद्यन्ते । अईतीयानामपि गणनक्रमादौचित्यप्राप्तमिदमुक्त न तु नियतं तिथिद्धिनासादिना मासं निरूप्य तत्प्रसङ्गेनाधिमासं निरूपयितुं प्रतिजामौते सम्प्रत्यधिमासनिरूपण- मिति क्रियते मयेति शेषः। कर्म योग्यमासादधिकसहाक: कर्मानहाँ मास: अधिक. मासः मलमास इत्यर्थः । षष्टिमार्ग षष्टिभागैकभागम् ऋतौ मासह एकमहम्छेदम् एक- तिथेराकर्षणम् । अतीयानाम् अद्धं बतौयं येषाम् । ग्रीमे माधवादिषटके पूठ वैशाखादित्रिकपतितं पञ्चाब्दान्ते तु पश्चिमं श्रावणादिनिकपतितम् अधिमासकं मलमासं चन्द्राकौं जनयत इत्यन्वयः । ननु दिवस स्वाहीरात्रस्य दण्डमेकं रविहरति इत्यन्वये ऋतौ अहम्छेदपदैन कथम् एकतिथ्याकर्षणसम्भव इति चेन्न सावनाधिपस्य रवस्तिथ्येक- दण्डाकर्षणासम्भवात् । अहोरात्रस्य दण्डकाकर्षणेऽपि चान्द्रमासस्य मलमासत्वात् चन्द्रस्य तत्समकालतिथ्येकदण्ड कार्षणात् सावनदिनस्य बझेरसम्भवाच सूर्याकर्षितदण्डैकेनागत्या सत्परिमिततिथ्युत्पत्तेरेव कल्पनीयत्वात् ।

·११४ कालविवेक न्यूनाधिकत्वदर्शनात् । इदन्तु नियतम् एकस्मादधिमासादारभ्य टतीयसंवत्सरे भवतीति । यत्तु। "गतेऽब्दहितये साइँ पञ्चपने दिनहये । दिवसस्याष्टमे भागे पतत्येकोऽधिमासकः ॥” इति । तहणितविद्भिः सुगणितसिद्धार्थमधिमासान्तरमेवोक्तं न तच्छा. स्त्रोपयुक्तमिति न तहिविच्यते । माधवादिषटके चाधिमासपातः तत्रैव रविसंक्रान्तिकृया तस्य दर्शनात्। तेन माधवादित्रिके पतने पूर्व इत्युच्यते। उत्तरात्रिके पाते पश्चिम इत्युचते । अनादित्वात् कालस्य पौर्बाप-नुपपत्तेः पूर्वापरत्रिकभेदेन । अन्यथा ज्योतिषवचनेन साईद्विवर्षीपरि मलमासविधानात् तबिरुद्यतया राजमार्तडीय- वचनस्य विषयव्यवस्थाप्रदर्शनार्थमाशकते यविति । सप्तदशदिनाधिकाष्टमासाधिकवर्ष दया- व्य वहितीचरदिवसाष्टमभागनैयत्यं मलमासस्य यदुनमित्यर्थः खगणितसिमर्थमिति । सौरसंवत्सरस्थान्ते मानन शशिजेन तु । एकादशातिरिच्यन्ते दिनानि भृगुनन्दन । इति विषणुधर्मोत्तरीयवचनपालोचनया वर्षे एकादशतिधिवद्धौ वर्षये वाविंशतितिथि- वृद्धिर्भवति । षण्मासेन तु साई पञ्चतिथिहद्धिर्भवति। ततो दिवामानाधिकसप्तदशाही- रावसहितमासयेन साईदयतिधिवृद्धौ मिलित्वा तादृशकालस विंशत्तिथ्यात्मकाधिमास- योग्य कालत्वेन गणितसिद्धिप्रदर्शनार्थम् अधिमासान्तरम् अधिमाससम्भवयोग्यतामा न तुं वास्तविकाधिकमासान्तरं कालान्तर अधिमासपाते तदानीमधिमासान्तरस्याली कलात् । न तु शास्त्रोपामिति । सूर्याचन्द्रमसोर्गतर्मन्दत्वामन्दत्वाभ्यां कालान्तरौयाधिकमास- पासवेरवेम सब शास्त्रीयस्य यस्याभावादिति भावः ।

·अधिमासनिरूपणम् । ११५ अतएव चाधिमासभेदकीर्तनं कार्यभेदार्थ तच्च वक्ष्यामः । एतदेव सशिप्य परिशिष्टेन प्रदर्शितम् । मध्ये विषुवतो नुर्वईयेत् यान्यहानि तु | तैः सम्भूयाधिको मासः पतत्येवं त्रयोदशः ॥ मेषगविषुवमारभ्य तुलागविषुवपर्यन्ते नेत्यर्थः । "माधवादिषु षट्केषु मासि दर्शवयं यदा। हिराषाढ़: स विज्ञेयः शेते च श्रावणे हरिः ॥ दर्शवयं यदैकस्मिन् भवे विषुवान्तरे । हिराषाढ़स्तदा कार्य: कर्किण्यकें हरिः स्वपत् ॥” हादशमासेष्वधिमासपाते विषुवान्तर इति न विशिष्यात् । यत्तु । "आषाढ़वयसंयुतां पौर्णमासीद्दयं यदा । हिराषाढ़ः स विज्ञेयः विष्णुः स्वपिति कर्कटे॥" भ तदिविच्यते इति गणितमात्रप्रसिद्धतया वास्तविकत्वाभावादिति शेषः । रविसंक्रान्तिमा त्रिशद्दिनाधिक कालेन रविसंक्रान्त्या तस्य चान्द्रमासोल्लङ्घनस्य इत्यर्थः । पूर्व इत्युच्यते इति माधवादिषण्मासस्य प्रनतकालतया माधवादित्रिकस्य सुतरा पूर्वत्वमिति भावः । अन्यथा निरुक्ताभिप्रायं विना। कालस्य सृष्टिकालस्य | कार्यभेदा) हरिशयनादि- कार्यस्य मासविशेषज्ञापनार्थम् । विषुवती महाविषुवनलविषुवती: मेषसंक्रान्तितुला- संक्रान्योर्मध्ये भानुर्यानि अहानि वईयेत् तै द्धिभूतैरहीभिः मिलित्वा त्रयोदशाख्यः अधि- मासः पतति । एकच्मान्मलमासात् तृतीयवर्षमध्ये इति शेषः। मेषतुलासंक्रान्त्योमध्ये दिनद्धिर्यत अतएवेत्यर्थः । हिराषाढ़: हिराषाढ़ादिरित्यर्थः । विषुवान्तर महाविषुव- जलविषुवतीमध्ये । म विशिष्यात् न विशिष्य बूयात् ।

·कालविवेक तदपि मिथुनाधिमासपाते तथा भवतीति तस्यैव चिह्नभूतं, न तु तदपि पृथक् एव विराषाढ़लक्षणम् । यदपि। “वैशाखादितुलान्तेषु यदि पूर्ण इयं भवेत् । द्विराषाढ़ः स विज्ञेयः शयनावर्त्तनादिषु ॥" इति वचनं, तदपि मेषादिषु षण्मासेषु अधिमासपाते सति वैशाखादोनां पूर्णिमानाम् अन्यतमा दिर्भवत्यधिमासस्यैव लक्ष- णम् । न चैकस्मिन् सौरे मासि पूर्णिमाद्यमिति, तस्य पृथग्- लक्षणमिति तस्यार्थः मूलभूतश्रुत्यन्तरकल्पनापत्तेः, किन्तु अधिमासस्तु चेत्तदानौं न पतितः। “दिवसस्य हरत्यक" इत्यादि- नोक्तस्य कारणस्य दृतीयाव्द एव हेतुत्वात् । अथ पूर्णिमा- वयस्यैकनक्षत्रयोगामासहयमिति । तन्वाषाढ़ादिपदप्रवृत्ती भाषाढ़इयसंयुक्नमिति । शुद्धाशुद्धभेदनाघाढवय सम्बन्धि इत्यर्थः । तस्य मत- मासस्य चिङ्गभूतमिति चान्द्रमासस्य हित्वात् मलमासपाते पौर्णमासीद्दयसम्भवादिति भाषः। तस्यैव अधिमासस्यैव चिङ्गभूतं ज्ञापकमाचं न तु तदपि पृथगेव विराषाढलक्षण- मिति यथा अमावास्याइयं रविसंक्रान्तिवर्जितमिति मलमास लक्षण तथा पूर्णिमाइयं रवि. संक्रान्ति वर्जितरूपवासविकपृथमलमासलचा न वित्यर्थः । लक्षणासापकमाचम् । यथा अमावास्याइयं रविसंक्रान्तिवर्जितम् इति मलमासलक्षणं तथा पूर्णिमामयं रवि- संक्रान्तिवर्जितमिति मलमासलक्षणं स्थादित्याशय निराकरीति न चेत्यादि । मलमासस्य । उत्तरत्र तस्येति वचनस्थ । मूलभूतश्रुत्यन्तरकल्पनापोरिति । अमावास्या- यस्य रविसंक्रान्तिवर्जितत्ववत् पूर्णिमाइयस्य रविसंक्रान्तिवर्जितवरूपमलमासलक्षण- स्वीकारापत्तेः पूर्णिमाइयघटितस्य लक्षणपरत्वे व्यभिचारं दर्शयति अधिमासम छत्तदानी न पतित इति । अधिमासस्तु न भवति परन्तु एकस्मिन् सौरे मासि पूर्णिमाइयं भवाम ।

·अधिमासनिरूपणम्। नक्षत्रयोगस्य प्रबन्धेन कारणत्वनिराकरणात् । सौर रविभोगस्य चान्द्रे च तदारब्धत्वस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वात् । अत्र यद्यपि नाधिमासपात: तथाप्येकराशिसूर्ये पूर्णिमायादेव शयनाद्यु- कर्क वचनात् । तन्न, “आभाका सितपने वित्यादिवचनानां बाधापत्तेः । वैशाखादिपूर्णिमाइये सति कर्कटशेषे शयनात् । ननु पूर्णिमाइयस्य रविसंक्रान्तिवर्जितले मलमासो भवत्येव कुतो व्यभिचारः इत्याशङ्का निराकरोति दिवसस्य इत्यादि। तथाच एकस्मान्मलमासात्तृतीयाव्दे एव मलमासनियमात् यत्र तीयाब्दी न भवति परन्तुः एकस्मिन् सौरे पूर्णिमाइयं भवति तत्र व्यभिचारी घटत एवेति भावः। एक नक्षत्रयोगात् मासइयमिति । तथाच मल- मासाभावेऽपि पूर्णिमाइयेऽपि विशाखायेकनक्षत्रयोगात् विशाखादिनक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी सास्मिन्नित्यनेन एकलक्षणाक्रान्तत्वेन मासइयत्वमित्यर्थः । प्रबन्धन पूर्व निर्दिष्ट प्रबन्धनः कारणत्वनिराकरणात् कदाचित् पौर्णमास्यां नक्षत्रयोगाभावेन व्यभिचारात् नक्षत्रयोगमाः कारणत्वासम्भवादित्यर्थः । + तदा मासप्रबत्ती कस्य निमित्तता इत्यत आह सौर रविभोगस्यः इत्यादि। विभोगस्य रविराशिमोगस्य । तथाच आदित्यराशिभोगेन सौरमास: प्रकीर्तित भूलित विष्णुधर्मोत्तरीयात् । तदारब्धस्य रविभुतराश्यारब्धस्य । मोनादिस्थो रविर्यषामारब्धप्रथमक्षणे । भवेत्तेऽब्दे चान्द्रमासाः चैत्राद्या हादश स्मृताः । इति व्यासवचनात् । ननु यद्यपि न प्रकृती मलमासः तथापि यथा मलमासस्थले भाषाढ़ादेहित्वात् मलीभूतप्रथमाषाढ़ादः परतः शयनादिकं भवति । तथा प्रकृतमल- मासाभावेऽपि एकराशिस्थे पूर्णिमाइये सति वचनबलात् हरिशयनाद्यर्थं हिराषाढ़ादिक- मझौलत्य प्रकताषादादः परत: कल्पनीयाषाढ़ादौ हरिशयनादिकं भविष्यति इत्याशयते पत्र यद्यपीत्यादि। दूषयति तन्नेति। भाभाका सितपक्षेषु इत्यादिवचनानां वाधापत्ते- तथाचः।

·SHA कालविवेके न तत्सौरै नापि चान्द्रे आषाढ़े स्यात् । अविचारितवचनार्थ- परिग्रहे च। “मिथुनस्थो यदा भानुरमावास्याइयं स्मृशेत्" इति स्पर्शमात्रावगमात् अतिक्रमणं विनापि शयनोत्कर्षो मलि- म्लु च एव श्रावणे देवशयनं स्यात् । तस्मादेवमादिवचनानाम- मावास्यान्ताधिमास प्रदर्शकत्वमेव(१) न तु पृथग्लक्षणान्तरत्वम् । यतएव मेषादिषट्क एवाधिमासपात: अतएव तुलाविषुवादि- मेषपर्यन्तेन संक्रान्तितिथिवधिभावं दर्शयति । (१) अमावास्याद्यन्ताधिमासप्रदर्शकत्वमेवेति क्वचिदाद” पाठः । रिति । श्राभाका इत्यादि मानावचने आषाढ़ादः हादश्यामेव शयनादिविधानातकल्पनीय- पक्षस्य प्रकताषाढ़ादित्वविरहात्तवाधापत्तरित्यर्थः । तथाच वराहपुराणम्। डादश्यां सन्धिसमये नक्षत्राणामसम्भवे । आभाका सितपक्षेषु शयनावर्तनादिकम् ॥ अपरञ्च । प्राभाकाद्येषु मासेषु मथुरा माधवस्य तु । हादश्यामेव कुब्बीत शयनावनादिकम् । बाधापत्तिं दर्शयति वैशाखादिपूर्णिमाइये सतीत्यादि । कर्कटशेषे इति तथाच प्रकताषाढ़पक्षात् परत: कल्पनीयाषाढ़पक्षस्य कर्कटशेषे सम्भवात् सुतरां तत्पक्षस्य सौरा- षाढ़गतत्वाभावात् चान्द्राषाढ़गतत्वाभावाच्च तत्र हरिशयने तहचनबाधापत्तिरिति भावः । अविचारितवचनार्थ परिग्रहे च तात्पर्य विशेषम् अविचार्य वचनस यथाश्रुतार्थमात्र परिग्रह च अतिक्रमं विना चान्द्रमासोल्लङ्घनं विना शयनोल्कर्षों परः शयनोत्कर्षों यदि स्वीक-व्य इति शेषः ।

·अधिमासनिरूपणम् । “यां तिथिं समनुप्राप्य तुलां गच्छति भास्करः । तयैव तिथ्या संक्रान्ति (१)र्यावन्मेषं न गच्छति ॥” ननु तुलादिषट्केऽपि वक्रातिचाराभ्यां सूर्यस्य संक्रमणे भव- त्यधिमासः । तथाच वक्रातिचारवचनम् । “यदा वक्रातिचाराभ्यां सूर्यसंक्रमणं भवेत् । क्षत्रियाणाममुग्धारास्तदा पिबति मेदिनी ॥ न्यूनातिचारे दुर्भिक्ष राष्ट्र शस्त्रसमाकुलम् । राजपुत्त्रसहस्रासक्से कार्दा चापि मेदिनी ॥" तथाहि पञ्चपञ्चाशदधिकनवशतसङ्ख्यक शकाव्दे तुलासंक्रान्ति- रमावास्यायां भूता। ततोऽतिचारण हश्चिकसंक्रान्तिः प्रति- पदि पुनश्च ऋजुगत्या अमावास्यायां धनुःसंक्रान्तिभूतो दृष्टः तुलादावधिमासपात: अन्धु केन लिखितः। अतएव "लोकस्य फालुने हृष्टी राज्ञो विजयमादिशेत् ।” (१) तवैव सर्वसंकान्तिरिति पाठी ग्रन्थान्तर दृश्यते । * मलिम्बुच एव श्रावणे देवशयनं स्यादिति । अत्र एवकार दूवार्थे अब्ट यानामने- कार्थत्वात् मलिम्बुच इवेत्यर्थः तथाच यत्र सौराषाढ़े अमावास्याइयमात्रं न तु चान्द्रमासोल्लद्धन भवति तत्र यदि यथाश्रुतवचनार्थमादाय हरिशयनी त्कर्षः स्वीक्रियते तदा आषाढमलमासे यथा श्रावणे हरिशयनं भवति तथाचापि स्यादिति भावः। तस्मात् वचनस्य यथाश्रुतस्यार्थ स्या- ग्राह्यत्वात् एवम् आदिवचमानाम् आषाढड्यसंयुक्तं पौर्णमासीयं यदा इत्यादिवचनानाम् अधिमासप्रदर्शकत्वमेव मलमासज्ञापकत्वमात्रम्। मेषादिषट्क एव सौरवैशाखाद्याश्चिम- तुलाविषुवादि तुलासंक्रान्तिरूपजलविषुवादीत्यर्थः । मेषपर्यन्तेन मेष: पर्यन्तं सौमा यस्य तेन कार्तिकादिचैत्रावधिकैनेत्यर्थः । संक्रान्ति तिथिवधिभावं सूर्यस्य पर्यन्त एव ।

·कालविवेक इति फलश्रुतिः। फालाने अधिमासादित्यर्थः । तिथ्यन्तरे च बहुश एव वक्रातिचारदर्शनात् अत्रासम्भवः कथमाशङ्ग्यताम् । तथायमपरी दोषः पूर्वदर्शिततुलाधिमासे तुलास्थरव्युपक्रान्त मासदयम् अपरथ मासो धनुःस्थोपक्रान्त इति वृश्चिकस्थरव्युप- क्रान्तस्य मार्गशीर्षस्य लोप: स्यात् । तथा तस्मिन्नेव वत्सरे अमावास्यायां धनु:संक्रान्तौ भूतायां विषुवपर्यन्तं तस्यामेव संक्रान्तौ वषादिसंक्रान्तेश्चैकहिकतिथिवद्धिनियतत्वात्तत्राप्यधि- मासान्तरमिति साईसंवत्सरहयेनैकोऽधिमास: पततीति न स्यात् । अत्रोच्यते “दिवसस्य हरत्यर्क" इति चन्द्रार्ककताहश्छेदेन साईवत्सरह येन त्रिंशत्तिथीनामेव लाभात्तैरेव सम्भूयाधिमास- पातस्य वाचनिकत्वात् अधिमासह यं कारणाभावादेव न सम्भ- शौघ्रगमनात् न्यूनकालेन संक्रातितिथि इिभावं तिथिवद्धि त्वं सौरमासादधिक कालेन चान्द्र- माससमापनमित्यर्थः । वातिचाराभ्यां रविगतमन्दत्वाभन्दत्वाभ्यामित्यर्थः वस्तुती रवैर्वक्राति- चारासम्भवात् । बसोऽतिचारण रवे: शवगन्या। अन्धुकेन अन्धुकभट्टेन दृष्ट: लिखितच त्यन्वयः । यत एव माधवादिभिन्नेऽपि अधिमास: अतएवेत्यर्थः । फाल्गुने अधिमासात् लोकस्य हृष्टिहर्ष: विजयम् आदिशेत् कधयेत् । तिथ्य न्तरे तुलासङ्गान्य वच्छिन्नतिथिसजातीयतिधिभिन्नतिथी रविगतमन्दत्वा- मन्दत्ववशेन सङ्कान्तिदर्शनात् अत्र तुलादिषण्मासमध्ये असम्भव: अधिमासस्थासम्भवः । दोषान्तरं दर्शयति अधायमपरी दोषः। तदैव निर्दिशति पूर्वदर्शितेत्यादि । तुलास्थरव्यारब्धमासह तुलास्थरव्यारब्धवेन चान्द्र कार्तिकदयम् । धनु:स्थोपक्रान्त धनु:स्थ रव्यारब्धः इतीति इति हेतौ । तथाहि तुलास्थरव्यारब्धवेन चान्ट्रकार्तिकदयानन्तरं धनुस्थरव्यारबवेन चान्द्र पौषत्वात् चान्द्र कार्तिकानन्तरं वृश्चिकस्थयारब्धत्वाभावात् वशिकरपक्रान्तस्य चान्द्रमार्गशीर्षस्य लीप इत्यर्थः ।

·अधिमासनिरूपणम् । वति। ननु कोऽयं दृष्टापलाप:* | सत्यं तुलादित्यादौ दृश्य- मानो नायमधिमास: किन्तू त्यातादधिमाससधर्मायम् । एव प्रतिपदि वृश्चिकसंक्रान्तौ तस्य तुलारब्धत्वेऽपि “यां तिथि समनुप्राप्य” इति शास्त्रतो वृश्चिकारभाईत्वात्तत्रानारम्भेऽपि शङ्खवेलान्यायेन प्रत्यभिज्ञानाद्भवति मार्गशीर्षपदवाच्यता । तस्मिन् वत्सरे इति यस्मिन् वत्सर तुलायाम् अधिमासः तस्मिन्नेव वत्सरे इत्यर्थः । विषुव पर्यन्तं मेषसंक्रान्ति पर्यन्तम् । तस्यामिव अमावास्यायामेज हषादिसंक्रान्तेश्चेति प्रादिना मिथुन कर्कटयोः परिग्रहः । एकदिकनि कतिथि वद्धि नियतत्वात् प्रतिपद्वितीयाटतीयातिथि- डिनियतत्वात्। तथा च यस्मिन् वत्सरे वृषसंक्रान्ति: प्रतिपदि, मिथुनसंक्रान्तिः द्विती. यायां, कर्कटसंक्रान्तिश्च वृतीयायां भूताः, तस्मिन् एव मेष एव अधिमासान्तरं मलमासान्त- रम् एकोऽधिमास: पततीति इति हेतौ न स्यादिति एकवत्सर मलमासहयमिति शेषः । तैरेव चिंशत्तिथिभिरेव सम्भूय मिलित्वा अधिमासस्य एकाधिकमासस्यैव वाचनिकत्वात् अधिमासदयं न सम्भवतीत्यन्वयः । प्रमाणान्तरापेक्ष्या प्रत्यक्षस्य स्वतः प्रमाण वादाश- यते नन्वित्यादि कोऽयं कथमित्यर्थः । दृष्टापलापः दृष्टस्य तुलायां मेरे च दृष्टस्य मल- मासदयस्य कथमपलाप इत्यर्थः । + खीकृत्य समाधत्ते सत्यमित्यादि । दृश्यमानः दृश्यमानोऽपौत्यर्थः । किन्तू- त्पातादधिमासमधमायम् उत्पालेन मलमाससमानधर्मा न तु प्रकृतमलमास इत्यर्थः । तथाच संवत्सरप्रदीप । "उत्पातेन भवेद्यस्तु कालस्यातिक्रम: क्वचित् । न स स्यादृव्यवहाराङ्गामित्याह भगवाञ्छिवः ।" यत एव न प्रताधिमास: अतएवेत्यर्थः तख चान्द्रमासस । * प्रताधिमासत्वाभावे प्रमाणं दर्शयति यां तिथिमित्यादि । तया तिथ्या। शङ्खवेले ति दक्षिणप्रदेश मध्याह्नसमये प्रतिनियतं शङ्कध्वनिर्भवति तत् शुखा बुभुक्षवी लोका: भोजनार्थमागच्छन्ति। अथ कदाचित् तदानीं यदि शङ्खध्वनिन भवति इयं शङ्कवेला इत्यवधायं आगच्छन्ति इति न्यायस्यार्थः । प्रत्यभिज्ञानादिति पूज्वानुभूवपदार्थस्य इदन्ता- 16 ·कालविवेक अतिचारपदाच खस्थानमतीय चरतीत्यमावास्यैव वृश्चिक- संक्रान्तेः स्वस्थानमवसीयते वषादिसंक्रान्तिषु तु पूर्वतिथ्यतिक्रमे- ऽपि नातिचारपदप्रयोगः शास्त्रे । तत्र तिथिविशेषस्य संक्रान्ति- स्थानतया शास्त्रतोऽनधिगमात् । व्यभिचारेण प्रमाणान्तराप्रचा- अतएव यदा कन्यायामधिमासयाते प्रतिपदि तुला- संक्रान्तौ भूतायां वक्रगत्या सूर्योऽमावास्यायां वृश्चिकं याति पुन: ऋजुगत्या प्रतिपदि धनु:संक्रान्तिस्तदा वृश्चिके संक्रान्ति- रात् । वच्छेदनाभदावगाहिज्ञानं प्रत्यभिज्ञानम्। मार्गशीर्षपदवाच्यता इति तथाहि तुलासंक्रान्त- रमावास्थायां जातत्वात् प्रतिपदि इश्चिकसंक्रान्तावपि तस्या इश्चिकसंकान्ते रमावास्यायामेव योग्यत्वात् तदुत्तरशुक्ल प्रतिपदादिदर्शान्तमासस्य तुलास्थरव्यारब्धत्वेऽपि योग्यतया वृश्चिकस्थ. रव्यारब्धत्वात् मुख्य चान्द्रमार्गशीर्षवमित्यर्थः । वदेवीपपादयति अतिचारपदादित्यादि। तत्र मेषादौ अधिमासस प्रकृतत्वा- देवीपादयति वृषादिसंक्रान्तिषु विति । पूर्व तिथ्यतिक्रमऽपि अमावास्यामतिक्रम्य प्रतिपदि बषादिसंक्रान्तिषु सतीषु इत्यर्थः । नातिचारपदप्रयोगः शास्त्रे शास्त्रे अतिचार- पदप्रयोगी नास्तीत्यर्थः । तथाच “यां तिथिं समनुप्राप्य तुलां गच्छतीति" वचनमुत्ता यदा वक्रातिचाराभ्यामिति वचनस्योक्तत्वात् पूर्ववचने “यावत् मेषं न गच्छतौ"त्युक्त वाच्च प्रतिपदि वषादिसंक्रान्तौ भूतायामपि नातिचारपदप्रयोगः सम्भवतीति भावः । तत्र मेषवषादिसंक्रान्तिषु तिथिविशेषस्य अमावास्यादः संक्रान्ति स्थानतया भेषवषादि. संक्रान्तिस्थानतया इत्यर्थः तथाच “यावन्मेषं न गच्छति" इत्युक्तत्वात् । मौनपर्यन्तस्यैव श्रमावास्यायां योग्यता न वषादेरिति भावः । व्यभिचारण अमावास्याभिन्नतिथौ हषादि- संक्रान्तिदर्शनेन प्रमाणान्तराप्रचारात् प्रमाणान्तरसत्ताया अभावात् । यत एव तुलादि- घण्मासे तुलासङ्घान्त्यवच्छिन्नतिथिसजातीयतिथौ मौनपर्यन्त सङ्कान्तेर्योग्यतास्वीकारः अत- एवेत्यर्थः । वक्रगत्या मन्दगल्या सूर्यस्य वकाविचाराभावात् । ऋजुगत्या स्वभावगल्या ·अधिमासनिरूपणम् । शून्यः प्रतिपदादिदर्शान्तो मास: पतति तस्य वृश्चिकारब्धवेन पूर्वस्य च कन्यारञ्चत्वेनाकार्तिकत्वात् चान्द्रकार्तिकलोपा. हेवोत्थानं विफलं स्यात् । तुलादित्य गताखिनशुक्लपक्षस्य दुर्गो- स्थानार्थत्वात् । वृश्चिकसंक्रान्त्यमावास्यायाञ्च लक्ष्मीप्रबोधार्थत्वात्। 'तस्मिन् शुक्ले सदा विष्णुरिति' वचनेन लक्ष्मीप्रबोधनान्तरितशुक्ल- यक्ष एव देवोत्थानं सदेति नियमात् ।। ततश्च वक्रातिचारकत- * वृश्चिके सङ्क्रान्तिशून्यः प्रतिपदादिदर्शान्ती. मास: पततीति । अमावास्थायां वृश्चिक सशान्तर्जातत्वात् तदुत्तरशुक्ल प्रतिपदादिदर्शान्ती मास: वृश्चिकसकान्तिशून्यो भवती- त्यर्थः। तस्य चान्द्रमासस्य इश्चिकारबत्वेन ब्रशिकस्थरव्यारब्बत्वेन । पूर्वस्य च तत्पूर्व. चान्द्रमासस्य च कन्चारब्धवेन कन्यास्थरव्यारब्ध वेन अकार्तिकस्वात् । तथाच तुलासङ्घान्ते : प्रतिपदि जातत्वात् । खाव्यवहितप्राक्क्षणावच्छिन्न कन्यास्थरव्यारब्बतया तुलास्थ रब्या- रब्धत्वाभावेन च तच्चान्द्रमासस्य "मौनादिस्थी रविर्येषामारब्बप्रथमे क्षणे” इति व्यासवचनात् आश्विनत्वेन कार्तिकत्वाभावादित्यर्थः । देवील्यानं हरेकल्यानं, विफलं स्यादिति चान्द्र- कार्तिके तख विधानात् । तथाच । “अमावास्यां तुलादित्ये लक्ष्मीनिट्रां विमुञ्चति । तस्मिन् शुक्ल सदा विष्णु स्तुलायामथ वृश्चिके ।" इति तस्मिन् तदुत्तरशुक्लपचे तुलादित्यगतामावास्योत्तरशुक्ल पक्षस्तु चान्द्रकार्तिकस्यैव भवति अन्यस्यासम्भवात् । ननु "तुलायामथ वृश्चिके" इत्यनेन तुलायां शुक्ल पक्षे हरिबोधनविधानात् तुला- गताश्विनशुक्लपचे हरिप्रबोधनं भवतु इत्यत आह तुलादित्य गताश्विन शुक्ल पक्षस्य दुर्गोत्थाना- थैत्वात् । तथाहि आश्विने दुर्गास्थानविधानात् तत्परत: तुलायाञ्च हरिप्रबोधनविधानाच्च तुलागताश्चिनशक्तपने दुर्गाल्यानमेवोचितं न तु विष्णूत्थानम् ।

·कालविवेक मामलङ्घनेऽपि 'यां तिथि समनुप्राप्य' वचनेन प्रतिपद एव संक्रा- त्यहज्ञापनात्। तुलोपक्रान्त्यर्ह एवासी मास इति तस्य कार्तिकत्वात्तत्रैव देवोत्थानमित्यवश्यं वाच्यम् । अतएवासौ नाधि- मासो न मलिम्बुच:* सार्द्धवत्सरहये त्रिंशत्तिथिभिरेव पतितस्य तथात्वात्। अतएव प्रतिपदि तुलासंक्रान्ती तुलायां वक्रेणामा- वास्यादौ यदि वृश्चिकं रविव्रजति तदैकस्याः कन्यागतत्वादपरस्य वृश्चिकगतत्वात् 'अमावास्यां तुलादित्ये लक्ष्मीनिद्रां विमुञ्च- तीति' नैकत्रापि स्यातदभावाच, तस्मिन् शुक्ल सदा विष्णुरित्येत- दपि, व्याहन्येत । तेन तत्रापि यैवासौ वक्र वृश्चिकगता "कर्किण्य हरौ सुप्त शक्रध्वज क्रियाश्विने । तुलायां बोधयेत् देवौं इशिक तु जनाईन मिति" वचनविरोधः स्यात् । सदेति "तस्मिान् शुक्ल सदा विष्णु"रितिवचनस्थ सदापदेनेत्यर्थः । उपसंहरति ततश्चेति। वक्राविचारकतमासील्लङ्घनेऽपि रवैः मान्द्यन्दनशीघ्रगति- कृत चान्द्रमासोल्लङ्घनेऽपि । सान्त्यहत्वज्ञापनात् वृश्चिकसान्नियोग्यत्वज्ञापनात् । तुली-- पक्रान्ताह एवासौ मासः तुला स्थरव्यारब्ध एका सौ मासः इति हेतौ देवोल्यानं हरेकल्यानम् अतएव योग्यतया तस्य कार्तिकत्व स्वीकारादेव योग्यतावलम्बनेन खीकृत: असौ कार्तिक यती नाधिमास: नाधिकमासप्रयोजक: अती न मलिम्बुचः न मलमास इत्यर्थः । + साईसंवत्सरहये इत्यादि। साईसंवत्सरइये चिंशत्तिथिभिरिव साईसंवत्सरइय- सञ्चितत्रिंशत्तिथिभिरव, पतितस्य आगतस्य चान्द्रमासस्य तथात्वात् मलमासत्वात्। प्रतिबन्धि दर्शयति अतएवेति। क्रमसञ्चितविंशत्तिथिभिः आगतस्य चान्द्रमासस्यः मलमासत्ताक एकस्याः पूर्जामावास्याया: कन्यागतत्वात् प्रतिपदि तुलासङ्गान्तौ सत्यां सुतरां पूर्बामावा- सायाः कन्यागतत्वम् । अपरस्यापरामावास्साया: इश्चिकगतत्वात् अमावाखायां वृश्चिक- सङ्कान्तौ सत्यां सुतरां परामावाखाया: इश्चिकगत त्वम् । इति इति वचनोक्तं तुलादित्ये अमावास्यायां लयात्रा उत्थानम् एकस्यामपि अमावास्यायां न स्यात् अमावास्यायालुला- ·अधिमासनिरूपणम्। सा तुलादित्यस्यैवोत्पाता वृश्चिकस्थेत्यर्हतया तत्रैव सुखरात्रि- रुषः काल इत्यादि* क्रियत इत्य विरोधः । यदा पुनरमावास्या- यामेव तुलासंक्रान्तिभूता न भूतो माधवादिषटकेऽधिमासपातः अनन्तरमतिचारण प्रतिपदि वृश्चिकसंक्रान्तौ वृत्तायामपरा अपि संक्रान्तयो विषुवपर्यन्तं प्रतिपद्येव भवन्ति तदाधिमासान्तरस्या- पतितत्वात् पूर्बाधिमासाच्चाईटतीयवत्सरसञ्चितदिवसैरधिमास- स्थावश्यम्भावात् अन्यस्य चानुपलम्भात् अत्र च बाधकाभावेन :main दित्यगतत्वाभावात् तदभावाच लक्ष्ममा उल्था नाभावाच । व्याहन्थेत लक्ष्ममा उल्यानात परती हरेकल्यानविधानात् । * उपसंहरति तेनेति । तथापि अमावास्थायां वृश्चिकसङ्गान्तावपि या एवासी अमावास्या वृश्चिकगता सामावास्या तुलादित्यस्यैव उपगता वृश्चिकस्था इति हेतोः अहतया प्रतिपदि इश्चिक सङ्घान्तेः स्थानयोग्यतया तव तुलादित्यगतामावास्यायामेव "सुखराचिरूषः काले" इत्यादौति । तथाच भविष्योक्तं यथा- "सुखरात्रिरुषः काले. प्रदीपीज्वलितालधे । बन्धुर्बन्धूनबन्धूश्च वाचा कुशलयार्चयेत् ॥ प्रदीपवन्दनं काय लक्ष्मीमङ्गलहेतवे । गोरोचनाक्षतञ्चैव दद्यादङ्गेषु सर्वतः ।। विश्वरूपस्य भार्यासि पी पद्मालये शुभ । महालक्ष्मि नमस्तुभ्यं सुखरात्रि कुरुष्व में ॥ वर्षाकाले महाघोरे यन्मया दुष्कृतं कृतम् । मुखरात्रिप्रभातेऽद्य तन्मे लक्ष्मीळपोहतु ।। या रात्रिः सर्वभूतानां या च देवेष्ववस्थिता । संवत्मरनिया या च सा ममास्तु सुमङ्गला ॥” इत्यादि।

·कालविवेक १२६ तुलादित्य एव संक्रान्तिशून्यस्य मासस्य पश्चात् कर्तव्यसंक्रान्ति- तिथ्यतिक्रमस्य इदानीमेव कतत्वमवधार्थ्याधिमासत्वं निर्णीयते समाधानान्तरं पुनरन्यन्न पश्यामः अतएव नाशङ्कितमिदं कैश्चित् । कथं पुनरसावधिमासी ज्ञेय इत्य पेक्षायामाह परि- शिष्टः । "तस्यार्को दर्शकश्चैकराशौ दर्शयातिगः । मलिम्लुचः स विज्ञेयः कर्मणां फलनाशकृत् ॥" एकस्मिन्नाशी सूर्यो दर्शद्वयमतिक्रम्य गच्छन्नधिमासं दर्शयति । सहजगत्या न, वक्रातिचाराभ्याम् । एतच्चतुर्दश्याममावास्यायां वा पूर्वसंक्रान्ती प्रतिपदादिके च परसंक्रान्तौ भवति । तदाहि प्रतिपदादिदर्शान्तः सूर्यसंक्रान्तिशून्योऽधिमास एव मलिम्बुचः । अविरोध इति लचीप्रबोधहरिप्रबीधादरविरोध इत्यर्थः । अतिचारण शीघ्रगत्या विषुवपर्यन्तं मेषपर्यन्तम् अधिमासान्तरस्य मलमासान्तरस्य अईटतीयवत्सरसञ्चितदिवसैः बई वृतीयं यस्य इति साई वत्सरदयसञ्चिततिथिभिरित्यर्थः । अन्यस्य माधवादिषट्कपति- क्षस अनुपलभ्यत्वात् अदृष्टत्वात् अत्र च तुलादित्ये च बाधकाभावेन साईवत्सरचय- सञ्चिविंशत्तिथ्याकर्षादिति शेषः। यत एव तुलादिषट्के मलमासस्यावश्यकत्वम् अत- एवेत्यर्थः । + नाशशितमिदं कैश्चिदिति। यद्यपि तुलादरनियतस्थानतया आशङ्का जायते तथापि नियतस्थानेषु माधवादिषटकेषु अधिमासान्तरादर्शनात् एकस्मात् मलमासात् रतीयान्दे मलमासान्तरस्यावश्यम्भावादेव तुलादौ नाशकनीयमिति भावः । कथं पुन- रधिमासी ज्ञेय इति अनियत स्थानतया तुलादौ कथमधिमासी ज्ञातव्य इत्यर्थः । इत्यपेक्षायाम् इत्याकाचामिवृत्तये पाह मलमासज्ञापकलक्षणमिति शेषः ।

·अधिमासनिरूपणम् । १२७ तदाह परिशिष्टः । "अमावास्यापरिच्छिन्नं रविसंक्रान्तिवजितम् । अधिमासं विजानीयात् गर्हितं सर्वकम्मसु ॥" अमावास्यापरिच्छिन्नमाद्यन्तयोरमावास्यान्तहयक्रोडीकृतम् । तथापरमाह। "हौ तिथ्यन्तावेकवारे यस्मिन् स स्यादिनक्षयः । अधिमासः स विज्ञेयः संक्रान्तियंत्र नो रवेः॥" अतएवाह। तस्यार्क इति । एकराशी दर्शयातिग: खाव्यवहितपूर्वत्वस्व घटकवीभय- सम्बन्धन दर्शयान्त्यक्षणइयमतिक्रम्य वर्तमानीऽर्कः तस्य मलमासस्य दर्शक: ज्ञापकः । खपदं मलमासत्वेनाभिधेयमानचान्द्रमासपरं स मलमास: यज्ञानां फलनाशकृत् विजय दूत्वन्वयः । दर्शवयं दर्शयान्त्यक्ष णदयम् । दर्शयति ज्ञापयति । सहजगत्या नेति न भवती- त्यर्थः केन भवतीत्यपेक्षायामाह वक्रातिचाराभ्यां मन्दशीघ्रगतिभ्यामित्यर्थः । एतच्च मलमाससम्पादनं च चतुर्दश्यामिति मलमासस्यावश्यम्भावज्ञापनार्थमुक्तम् । प्रतिपदादि- दन्ति: मुख्यचान्द्र इत्यर्थः । अधिमास एवेति अधिमास एवेत्यर्थः । अन एवकारस्य व्यत्ययेन सूर्यसंक्रान्तिशून्य एव अधिमास: मलिनुच इत्यन्वयः । तथाच पूर्खामावास्यान्त्य- क्षणे क्रियोत्पत्तौ प्रतिपदाद्यक्षणे राज्यन्तरयोगे तच्छुक्ल प्रतिपदादिदर्शान्तमासस्य पूर्व- राशिस्थरव्यारब्धतया पूर्वमासत्वेन भासद्दयाभावात् रविसंक्रान्तिशून्यत्वाभावाच्च न मल- मासत्व मिति भावः | अमावास्यापरिच्छिन्नमित्यस्यार्थमाह आद्यन्त योरित्यादि । आद्यन्त यो- रिति सप्तम्या इत्तित्वमर्थः । अमावास्थान्तइयक्रीड़ीकृतं स्वाव्यवहितपूर्वत्वस्व घटकत्वीभय- सम्बन्धन संक्रान्तिशून्यामावास्याहयान्त्य क्षणइयविशिष्टम् एकराशिवत्तिचान्द्रमासं सर्वकर्मस गर्हितं मलमासं जानौयादित्यन्वयः । यस्मिन् सावनात्मकैकवार । यत्र चान्द्रमासे रवि- संकान्तिनों नातिनी निषेधे ।

·कालविवेक १२८ "वत्सरान्तर्गतः पापो यज्ञानां फलनाशकृत् । नैर्ऋतैर्यातुधानाद्यैः समाक्रान्तो विनामकः ॥" विरुद्ध नामको विनामकः तस्य मलिम्लुचत्वात् न तु नामशून्य- खात् । 'एकसंज्ञौ यदा मासाविति' विरोधात् तस्यापि परमास. स्यैव तद्राशिस्थसूर्य्यारधत्वेन तन्नामत्वात्। अतएवैकनामतया एकत्वमेव स्मरन्ति । "एवं षष्टिदिनो मासस्तदर्धन्तु मलिग्लुचः । त्यक्त्वा तदुत्तरे कुर्य्यात् पिटदेवादिकाः क्रियाः ॥" "षध्या तु दिवसैर्मासः कथितो बादरायणैः । पूर्वमई परित्यज्य मानमुत्तरमाश्रयेत् ॥” सौरत्वे च सनामकत्वमविवादात् । यहा विनामकत्वं नामशून्यत्व. मौपचारिकम् आषाढ़ादिनाना चान्द्रस्य काङ्गतया विधी वस्थाननुप्रवेशात् सदपि नामासदेव पुचोऽप्यपुत्त्व इतिवत्। अतो * विरुद्ध नामकत्वे हेतुमाह मलिम्नु चत्वात् मलिनुचनामकत्वात् एकसंज्ञौ एक- नामको विरोधात् मलमासस्य नामशून्यत्वे एक नामकत्वविरोधात् । यत एवैकराशिसूर्य्या- रब्धवेन एकमासत्वम् अवएवेत्यर्थः । षष्टिदिन: वष्टितिथ्यात्मकः तदईन्तु विंशत्तिथ्या. त्मकः त्यक्त्वा तन्मलमासं त्यक्त्वा उत्तरे शुद्धमासि । दिवसै स्तिथिभिः। सौरत्वे च सनाम- कत्वमविवादात् । अविवादादिति एकनामसौरमासयासम्मवादिति भावः। औपचारिक कनिईलेन गौणं तत्तन्मास विहितकनिहलप्रयोजकम् । विधौ मासविहित कर्म विधाने तस्य मलमासस्य अननुप्रवेशात् मलमासे सावकाशकर्मनिषेधेन वैधकमाङ्गतया प्रवेशा- भावात् सदपि नामेति मलमासस्येति शेषः । असदेव तत्तन्नामकमासविहितकमाप्रयोज- कत्वेन असत्तल्यमित्यर्थः । अत्र दृष्टान्तमाह पुत्वोऽप्यपुत्ववदिति अन्धादिरिति शेषः ।

·अधिमासनिरूपणम् ।
१२८.
मेषगरविसंक्रान्तिः शशिमासे भवति यत्र तच्चैत्रम् । एवं वैशा-
खादि वृषादिसंक्रान्तियोगेन इति वचनम् । काङ्गचैत्रायभि-
प्रायेण मुख्यार्थमेव । अतएव ग्टह्यपरिशिष्टम् ।
"मलं वदन्ति कालस्य मासं कालविदो जनरः ।
नेहेतात्र विशेषेज्यामन्यत्रावश्यकाविधः ॥"
आषाढ़ादिपदैश्चान्द्रमासेषु विशेषेण विहितामिज्याम्। इज्या-
पदं वैदिककर्मोपलक्षणपरम् । तन्नेहेत न चेष्टेत ।
तथा ज्योतिःशास्त्रम् ।
"यदा शशी याति गभस्तिमण्डल
दिवाकरः संक्रमणं करोत्यधः (१)।
तदाधिमासः कथितो विरिञ्चिना
विवाहयात्रोत्सवयनदूषकः (२) ॥"
अमावास्यान्ते चन्द्रस्य सूर्यमण्डलप्रवेशस्ततोऽधः पश्चात् प्रति-
पदीत्यर्थः। स च विवाहादिदूषकः ।
तथा ज्योतिःपराशरः ।
"अम्नमाधयं प्रतिष्ठाञ्च यजदानव्रतानि च ।
देवव्रतबषोत्सर्गचूड़ाकरणमेखलाः ।
(१) हेमाद्रौ करीत्वधः इत्यत्र करोत्यनु इति पठितम् ।
(२) दूषक इत्यत्र दोषकदिति पठितं हेमाद्रौ।
तथाच यथा अन्धपतितादि: पुत्तोऽपि खजन्य पुंस्व वानपि पुत्वकर्त्तव्यश्राद्धादिकमानधि-
कारितया अपुचतुल्य: तडदित्यर्थः ।
17

·कालविवेक माङ्गल्यमभिषेकञ्च मलमासे विवर्जयेत् ॥” दान महादानं यदाह । "वापीकूपतड़ागादिप्रतिष्ठां यज्ञकर्म च । न कुर्य्यान्मलमासे च महादानव्रतानि च ॥' महादानानि तुलापुरुषादीनि% तेष्वेव षोड़शसु महादानैक- अत इति। मलमासस्य कहितया असत्त्वात् । शशिमासे चान्द्रमासे इति वचनं मासलक्षणाभिप्रायकं ब्रह्म गुप्तवाक्यं कङ्गिचैत्राद्यभिप्रायेण वैधकांगीभूतचैत्रादि. मासलक्षणाभिप्रायेण मुख्यार्थमेवेति। तेन मलमासस्य बैध कमाङ्गतया मुख्याथाभावेऽपि न क्षतिरिति भावः । यतो मलमासस्य न कङ्गिखम् अतएवेत्यर्थः । कालख शुक्ल प्रति- पदादिदर्शान्तकालस्य मलमासं वदन्ति इत्यन्वयः । आवश्य का विधेः अवश्य कर्तव्यनित्य- कर्मणोऽन्यत्र इह मलमासे विशेषेच्या विशेषेज्यादिकम् । वैदिक कम्पपलक्षण परमिति वैदिककर्मपदनात्र सम्भवत्तुल्य काल काम्य कम्म प्रातिष्ठि कनिषिद्धकर्म च उच्येते। गभस्ति- मण्डलं सूर्यमण्डलम् । अधः अमावास्यान्ते शुकप्रतिपदि । उत्सव: उपनयनादिः दूषक: दोषजनकः । अग्न्याधिवम् अग्न्याधानं श्रौताम्न्यादिग्रहणं प्रतिष्ठा मठादः । यज्ञदान- व्रतानि काम्ययागमहादानकाम्यत्रतानि । देवव्रतवर्षी सर्ग: देवोद्दिश्य त्यतत्रतरूपहषोत्सर्ग: मेखला उपनयनम् । माङ्गल्यं मुख्य कालाकतान्नप्राशनादिमङ्गलकर्म । अभिषेकः राज्या- भिषेकः । महादानानि तुलापुरुषादीनौति । यथा मल्यपुराणम् । "अधातः संप्रवक्ष्यामि महादानानुकीर्तनम् । आद्यन्तु सर्वदानानां तुलापुरुषसंज्ञितम् ॥ हिरण्यगर्भदानञ्च ब्रह्माण्ड तदनन्तरम् । कल्पपादपदानञ्च गीसहसञ्च पंञ्चमम् ॥ हिरण्यकामधेनुश्च हिरण्याश्वस्त थैव च । पञ्चलाङ्गलक तहद्धरादानं तथैव च ॥ हिरण्याश्वरथस्तबद्धेमहस्तिरथस्तथा । हादशं विष्णु चक्रञ्च ततः काल्पलतात्मकम् ॥

·अधिमासनिरूपाम्। प्रवृत्तिनिमि तस्य कुण्डमण्ड पादीतिकर्तव्यताविशेषस्य सम्भवात् यत्तु । 'कन काख तिला नागा(१) दासीरथमहीग्टहाः । कन्या च कपिला धनुर्महादानानि वै दश ॥" तत् स्तुत्यर्थम् । अन्यथा बहुशक्तिकल्पनापत्तेः सर्वत्रानुगत- स्यैकरूपस्याभावात् । अतो महादाननिषेधेन • सुवर्णशृङ्गिकादेर्वा (१) कनकाच तिला गाव इति ग्रन्थान्तर पठितम् । सप्तसागर दानञ्च रबधेनु तथैव च । महाभूतघट तहत् पीड़श: परिकीर्तितः । महादानैक प्रतिनिमित्तस्य तुलापुरुषादिषोड़शमहादानानुगतशक्यतावच्छेदक- धर्मस्य । कुण्डमण्डपादौतिकर्तव्यताविशेषस्य कुण्डः खातविशेषः मण्डपो ग्रह- विशेषः। आदिना विनायकादिपञ्चाशद्देवताहीमपरिग्रहः। एते इतिकर्तव्यताविशेषा अङ्गविशेषा यस्य ताहशस्य । तथाच कुण्डमण्ङ्पविनायकादिपञ्चाशद्देवताहीमाङ्गकदान- त्वमेव तुलापुरुषादिषोड़शमहादानानुगतै काक्यतावच्छेदक धर्म महादानलक्षणम्। अत्र विनायकादिपञ्चाशद्देवताहीमाङ्गकत्वनिवेशात् कुण्डमण्ड पाङ्ग कलेऽपि मठदानस्य न महादानत्वापत्तिः। तत्र विनायकादिपञ्चाशद्देवताहोमाश्रवणात् स च होमी महादान एव श्रूयते यथा मत्स्य पुराणे "महाभूतघटस्तहत् षोडशः परिकीर्तित: ।” इत्युक्ला- "विनायकादिग्रहलीकपालवखष्टकादित्य मरुङ्गणानाम् । ब्रह्माच्युतेशानवनस्पतीनां खतन्वनी हीमचतुष्टयं स्यात् ॥” इत्युक्तम् । विनायकादिः षट् नव ग्रहा: दश दिक्पाला अष्टौ वसवः हादशादित्याः मरुङ्गणः एक: ब्रह्मादीनां चतुष्टयमिति पञ्चाशत् । तुलापुरुषादिदानानामिव कनकावादिदाना. नामपि महादानवधुतः । + एतेषां महादानवे प्रानिर्दिष्टषोडशसंख्याको रीनं व्यर्थ स्यादित्यत आशयते यविति । कनक सुवर्णनिर्मितरङ्गि नाग: हस्तौ मही भूखण्डम् । स्तुत्यर्थं प्रशंसाथै न ·कालविवेक दानमनिषिद्धमेका । अनादरणन्तु (१) प्रामाण्यैकतया अन्यथा समाधानं कष्टावहम् । तथा नष्टभार्गवादावप्येतविषिवं यथा । "बाल्ये वा यदि वा वृद्धे शुक्र चास्तमुपागते । मलमास इवैतानि वर्जयेहेवदर्शनम् ॥" देवदर्शनं चानादिदेवतायाः। यदाह । "अनादिदेवतां दृष्ट्वा शुचः स्युनष्टभार्गवे मलिम्लुचेऽप्यनावृत्तं तीर्थस्नानमपि त्यजेत् ॥ पूर्बाईन दर्शने दोषमात्रकीर्तनानिषेधकल्पनातोऽनुषङ्गस्य बल- वत्त्वात् त्यजेदित्यनुषज्यते । दर्शनं त्यजेदित्यर्थः । अनावृत्तमिति च न तीर्थस्नानमित्यनेनान्वितम् । इयोरपि कम्मकारकत्वात् (१) अनाकरशान्तु क्वचित्पुस्तके पाठः । तु वास्तविकमहादानम् । अन्यथा महादानखी काहे बहुशक्ति कल्पनापत्ते: नानाशक्ति- कल्पनापत्तेः। ननु वचनबलात् नानाशक्ति कलाना अस्तु को दोषः इत्यत आह सर्वत्रानु- गतवैकरूपस्याभावादिति । कनकावादिदशानुगतै कशक्यतावच्छेदकधर्मस्याभावादित्यर्थः । अत इति कनकावादिदानस्य गौणमहादानत्वात् । अश्वसाहचर्यात् कनकशब्दस्य. कनकनिर्मितसङ्गिकपरत्वेन विकल्पाते सुवर्ण- एङ्गिकार्वेति । ननु कनकाश्व इति समस्तैकपदखौ कारण सुवर्णनिर्मिताश्व एवार्थोऽस्तु, किमिति कनकपदलक्षणया सुवर्ण निर्मितङ्गिकार्थोऽङ्गीक्रियते इति चेन्न; तथाले "महादानानि वै दश" इति दशसंख्याकीनानुपपः। + अनिषिद्धमेवेति । तेषां महादानलाभावात् महादाननिषेधेन तेषां निषिद्धका- असतोरिति भावः। अनादरणन्वित्यादि । तेषां मुख्यमहादानवखण्डनेन गौणमहादान- वकल्पनरूपादरणन्तु । प्रामाण्यैकतया प्रामाण्यैक्येन दशानुगतेकशक्यतावच्छेदकधर्मेण अन्यथा समाधानं गौणार्थ भिन्न प्रकारकसमाधानं कष्टावहं दुष्करम् ।

·TH अधिमासनिरूपणम्। त्यज्ये दित्यनेनैवान्वयः । परम्परान्वयस्त्वेकत्यजतिक्रियान्वयार्थः । चतुरो मुष्टीनिर्वपतीतिवत् । स च देवतादर्शनेऽप्यविशिष्टः । तस्यापि त्यज्येदित्यनेनैवान्वयात्। । अतो वचनान्तरेषु देवता- दर्शनं देवताविलोकनमित्यादिसामान्यपदानामनावृत्तदर्शनपरत्व- मेवानादिदेवताज्ञानार्थमेव तदपेक्षत्वात् । अन्यथा देवतामार- 7 तथेति । यथा मलमासे एषां निषेधस्तथा नष्टभार्गवादावपि शुक्रास्तादावपी- त्ययः। अनादिदेवतायाः श्रीपुरुषोत्तमादः । श्रीविश्वेश्वरस्थानादिदेवतात्वेऽपि “न ग्रहातीदयक्ती दोषी 'विश्वेश्वरालये” इति काशीखण्डौयप्रति प्रसवात् तद्दर्शने न दीषः इति। दोषमात्र कीर्तनादिति शुच: स्युरित्यनेनेति शेषः अनुषङ्गखेति एकत्रान्वितपदस्यान्वयार्थमन्यत्रानुसन्धानमनुषङ्गः । न तीर्थस्नानमित्यनेन न तीर्थस्नानमात्र- मित्यनेन इयोरपि अनाहत्ततीर्थस्नानयोरपि । + ननु इयोरपि कर्मकारकत्वात् त्यजेदित्यनेनैवान्वय इत्युक्तं कथं संगच्छते। धात्वर्थावच्छेदकफलशालिन: एव कर्मत्व नियमात् । प्रकृते वर्जनार्थव्यजधात्वर्थतावच्छेदकी- भूत करणाभावफलस्य प्रतियोगितासम्बन्धेन तीर्थस्नान एव साक्षादन्वयः सम्भवति न तु विशेषणीभूतानावते इत्यत आह परम्परान्वयस्वे कत्यजति क्रियान्वयार्थः इति । एक- त्यजतिक्रियान्वयार्थः एकत्य जतिक्रियाफलान्वयार्थ इत्यर्थः तथाच विशेष्यविशेषणभावस्थले विशेष्यान्वयिक्रियाफलस्य परम्परया विशेषणान्वयखौकारात् अन्यथा सविशेष्यान्वयिना अन्वयित्वं विशेषणत्वमिति नियमभङ्गापत्तेः। अत्र दृष्टान्तं दर्शयति चतुरी मुष्टौनिर्व- पतौतिवदिति मुष्टिविशेषणस्य चतुर इत्यस्य परम्परया निवपणक्रियान्वयात् यथा कर्मत्वं तथा प्रकृतेऽपौत्यर्थः । स च त्यजेदित्यस्यान्वयः । देवतादर्शने अनादिदेवतादर्शने अविशिष्टः अबाधित: तस्य देवतादर्शनस्य । अनावृत्तदर्शनपरत्वमेवेति अत इति अनादि- देवतां दृष्ट्वा इति पूर्वाईस्थित अनादिदेवतादर्शने । मलमासेऽप्यनाहत्तमिति पराधीयाना- वत्तविधीषयात् ।

·MPudindia कालविवेक दर्शननिषेध एव स्यात् । अस्य च विशेषवचननिरपेक्षत्वात्। आवृत्तदर्शननिषेधे च तावत्कालमनादिदेवतानामपूज्यताम्या- पद्यत । विधिनिषेधानुपालकस्यैव शास्त्रतो देवपूजकत्वात्।। धवलेनाप्युक्तं प्राथमिकानादिदेवतादर्शननिषेधोऽयमिति | अन्य स्तु न चिन्तितमिदम् । R वचनान्तरीष्विति । “अस्ते सन्ध्यागते बाल मृगौ मासि मलिम्बुचे । देवतादर्शनं दानं महादानं विवज्ज धेदिति स्मृती- भृगावस्ते गुरौ सिंहे गुवादित्ये मलिम्बुचे । त्यजेदान महादानं व्रतं देवविलोकनमिति लघुहारोतवचने- तीर्थसान विवाहदेवभवन मन्त्रादि देवेक्षणं दूरेणैव जिजीविषुः परिहरेदस्तं गते भार्गवे- दूति सोमशेखराख्य निबन्धकृतवचने च देवतादर्शनं देवविलोकन मित्यादिसामान्यपदानी स्मृतिवचनस्थदेवतादर्शनं लघुहारीतवचनस्थदेवविलोकनं सोमशेखराख्यनिबन्धकृतवचन- स्वादिपदग्राघवेक्षणमिति सामान्य शब्दानाम् अनाहत्तपरत्वम् अनाहत विशेषणविशिष्ट- मरत्वमेवेत्यर्थः । अनादिदेवताज्ञानार्थमेव तदपेक्ष्य त्वादिति अनादिदेवतां दृष्टा शुचः स्यु- रित्यादिवचने देवताया अनादित्वविशेषणात् तदेकवाक्य तया वचनान्तरस्थदर्शनीयदेवताया अपि तदपेक्षासत्त्वात् अन्यथा यथाश्रुतार्थस्खौकारे च देवतामात्रदर्शननिषेधः स्यादिति इष्टापत्तौ प्रागुक्तं देवताया अनादित्व विशेषणं व्यर्थं स्यादिति भावः । अस्य व विशेषणस्य अनावृत्तविशेषणस्य विशेषवचननिरपेक्षत्वात् विशेषवचननिरपेक्षप्रत्तत्वात् । । प्रतिबन्धिं दर्शयति आवत्तेत्यादि । तावत्कालं समयाशुद्धिसत्ताकालम् अपूज्यता आपद्येत इति दर्शनं विना पूजनासम्भवादिति भावः । विधिनिषेधानुपालकस्यैव शास्वती देवपूजकत्वात् इति तु पूजनाभावापत्तौ हेतुः । तथाच विधिनिषेधानुपालकत्वे समनियत- शास्त्राधीनदेवपूजकत्वनियमात्तावल्कालापूजने निषेधानुपालकत्वसमनियतदेवपूजकत्वनियमो व्याहन्धेत इति अन्य कराशयः ।

·अधिमासनिरूपणम् ।
१३५
जालवद्धकालमाह।
"पक्षं वृद्धस्तु पूर्वेण दशाहं पश्चिमेन तु ।
प्रत्युस्थाने दशाहन्तु पूर्वेण तु दिनत्रयम् ॥"
तथा।
"प्राच्यामस्तङ्गमने त्रयोदश चतुर्दशान्यपरे ।
प्रागुदये पञ्च निशा भृगुसूनोः षड़पर ज्ञेयाः ॥”
तथा पठन्ति ।
“जीवे केशरिसंस्थित भृगुसुते नष्टे तथा बालके
वृद्धे दर्शयुगाग्निभ (१) रवियुते जीवे च मासे बुधः ।
विद्या पार्थिवदर्शनं सुरग्रह कूपं मठ मन्दिरं
कुर्य्यान्नैव विवाहनञ्च नगरारम्भन्तड़ागानि च ॥"
तथा।
"रविणा संयुते जीवे सिंहसंस्थे गुरौ तथा ।
अस्तगत तथा शुक्र बाले वृद्ध तथैव च ॥
व्रतं यानं विवाहञ्च विद्या पार्थिवदर्शनम् ।
देवतायतनं कूपतड़ागाराममन्दिरम् ॥
देवादीनां प्रतिष्ठाञ्च यौंग कर्णस्य वेधनम् ।
सर्वथा नैव कुयाच्च करणे मरणम्भवेत् ॥”
"केशरिगै सुरसचिवे व्रतमुद्दाहञ्च वर्जयेत्प्राज्ञः ।
(१) कचिदादर्श दर्शयुगाश्चिमें इति पाठः ।

·कालविवेके व्रतकरण व्रतभङ्गः स्यात् उद्दाहे योषितां मरणम् ॥” . स्वसिद्धान्तस्य प्रामाण्य संस्थापनाय ग्रन्थकारान्तरीयसंवादं दर्शयति धवलना- ऽपीति । पक्ष वृद्धस्तु पूर्वेणेति पूर्वेण प्रात: प्रातः पूर्वदिशि दृष्ट्वा रविकिरणाच्छन्नतया न दृश्यते चेदग्रहः तदा प्रागस्त मितः, अस्तमितकालात् प्राक पक्षं पञ्चदशाहं व्याप्य वृद्धः । पश्चिमेनेति सायं सायं पश्चिमदिशि दृष्ट्वा रविकिरणाच्छन्नतथा न दृश्यते चेद्ग्रहस्तदा प्रत्यगस्त मितः । अस्त मितात् प्राक् दशाहं व्याप्य वृद्ध इत्यर्थः । प्रत्यस्बाल इति पूर्वदिशि अन्ते अत्तादू दशाहं व्याप्य प्रत्यगवाल: उदिती भवति, एवं पश्चिमदिशि अस्ते अस्तादूई दिनत्रयं व्याप्य पूर्वेण पूर्व दिगविशिष्टः सन् बाल: पुनरुदिती भवतीत्यर्थः । प्रागस्ते च वृद्धस्य कालान्तरमाह तथा प्राच्यामित्यादि । एवं प्रागुदये च बालस्य कालान्तरमाह प्रागुदये पञ्चनिशेत्यादि । अस्त कालमाह ज्योतिष । "हाविंशदिवसवास्ते जीवस्य भासवस्य च । हासप्ततिमहत्यस्ते पादास्ते हादश क्रमादिति ।" भडान्तरेणाह। "पक्ष वृद्धी महाते तु बालस्तत्र दशाहिकः । पादास्ते तु दशाहानि वृद्धी बालो दिनत्रयम् ॥” महृत्पादास्त: शुक्रस्य वृहस्पतेस्तनास्ति । जीवस्यास्त काल: द्वाविंशद्दिनानि वृद्धबालयोः कालः पक्षमात्रमिति विशेषः । केशरिसंस्थिते सिंहगते भृगुसुते शुक्र नष्टे अस्तं गते दर्शयुमाग्निभ क्वचित् पुस्तके दर्शघुगाश्चिमै इति पाठवयं दृश्यते तदुभयमपि लिपिकरप्रमादः दर्शयुगान्विते इत्येव पाठः साधुः दर्शयुगान्विते दर्शयान्विते मासे मलमासे इत्यर्थः रवियुते जीवे गुर्बादित्ययोगे। विद्यां विद्यारम्भं पार्थिवदर्शनं राजदर्शनं मठं छात्रावासह मन्दिरं साधारणग्टहं पुरं वा । तड़ागानि वाप्यादिजलाशयान् आराम उपवनम् । ब्रतमङ्गः व्रतफलाभावः । जनामासे इति । न जन्मभास न च चैत्रपौष चौरं विवाही न च कर्णवेध इति । यो जन्ममासे तुरकर्मयानां कर्णस्य वेधं कुरुते च मीहादित्यादि । जन्मोदये जन्मसु तारकासु मासेऽथवा जन्मनि जन्मभे वा। व्रतेन विनी न बहुश्रुती वा ·अधिमासनिरूपणम् । “यात्रा क्षौरविवाहो व्रतकरणकर्णवेधनं विद्याम् । कुर्य्यान्न जन्ममासेऽस्तमिते शुक्रे शशा च ॥" "भृगावस्ते गुरौ सिंह गुर्बादित्ये मलिम्बुचे । त्यजेद्दानं महादानं व्रतं देवविलोकनम् ॥ अस्ते सन्ध्यागते बाले भृगौ मासि मलिन्नुचे देवतादर्शनं दानं महादानं विवर्जयेत् ॥ महागुरौ विपन्ने च भृगावस्ते रवौ गुरौ । महच्छब्दान्वितं कर्म नैव कुर्य्यादिचक्षणः ॥" "कन्यायां कर्किसंस्थे मिथुनहरिग्रह केचिदाहुईिजेन्द्राः चाप मीने च राशी दिवसकतिगत सिंहसंस्थे च जीवे । केचिल्लुप्ते च जीवे दिनकरकिरणैलुंधशुक्रनकाशे विद्यारम्भं विवाह सुरवरभवनं नैव यचं प्रतिष्ठाम् ॥" एतानि पण्डिताः पठन्ति । विवाहस्य-"त्रिदशगुरौ रविभवनमुपेते भृगुतनये रविकिरणविलीने । विबुधविलोकनवरफलदानं भवति न शोभनफल मिति सत्यः ॥" * प्रारम्भ एव व्रतादेनिषिदो न तु समाप्तिः । विद्याविशेषैः प्रथितः पृधिव्यामित्यादिवचनै कवाक्यत्वात् जन्ममासे यात्राक्षौरविवाहकर्ण- वेधानामेव निषेधः न तु व्रतकरणविद्यादः । एवं चीडाहश्च कुमारीणां जन्ममासे प्रशस्यले इति वचनात् विवाहनिषेधस्तु पुरुषस्यैवेति बोध्यम् । शशाङ्के चेति। चन्द्र अस्त मिते नष्टचन्द्र अमावास्थायामित्यर्थः। महागुरी 18 ·कालविवेक तदाह काश्यपः। " ऋकमन्दिरगतौ यदि जीवभानू शुक्रोऽस्तगः सुरवरैकगुरुश्च सिंह। नारभ्यते व्रतविवाहण्टहप्रतिष्ठा- क्षौरादिकम्मंगमनागमनञ्च धीरैः ॥" नन्वधिमासे तत्तकमनिषेधात् षष्टिदिवसत्वाच्च तन्मासस्य षष्टि- दिवसेष्वेव निषेधः स्यात् । महागुरुस्तु पुरुषस्य अदत्तकन्यायाश्च मातापितरौ, दत्ताया भत्ता एव महागुरुः । रवी बस्ने संक्रान्तिशून्ये चान्द्रमासि मलमास इति यावत् वस्तुती रवैः प्रकृतास्तासम्भवात् । मह- छन्दान्वितं कम्मति महादानमहापूजादि कर्म । मिथुनेति हरिशयने सति बोध्यं याम्या- यने हरौ सुले सर्व कर्माणि वर्जयेदित्येकवाक्यत्वात् सर्वकर्माणौति सावकाशकाणीति ज्ञेयानि। हरिग्रह सिंह लुप्ते अस्तं गते प्रकाशे उदये। पण्डिताः पठन्ति विवाहस्य विवाहसम्बन्ध। एतेन एतानि मूल ग्रन्थे न लभ्यन्ते परन्तु निबन्धकारीयग्रन्थे दृश्यन्ते इत्या. याति। निदशगुरौ वृहस्पती रविभवनस्थे सिंहगते भृगुतनये शुक्र रविकिरण विलीने अस्त गते विबुधविलोकनवरफलदानमिति बरं श्रेष्ठं फलं यस्य तत् वरफलञ्च सत् दानश्चेति वरफलदानं महादानमित्यर्थः विबुधविलोकनञ्च वरफलदानञ्च इयो: समाहार: विबुध- विलोकनवरफलदानं शोभनफलं शोभनफलजनकं सम्यक्फलजनकं न भवतीत्यर्थः । ऋक्षकमन्दिरगतेत्यादि । एकस्मिनक्षत्रे गुवादित्य योगे इत्यर्थः । प्रति व्रतपदमिह अविशेषादनन्तादिव्रतपरम् उपनयनादिपरञ्च आरम्भ एव निषिद्धो न तु समाप्तिरित्युक्तम् । अत्रायमाशयः। अनन्त व्रतादौ आरधानन्तरं समाप्ति समये समया- शुद्धावपि । समाप्ने च ते तत्र प्रतिष्ठा तदनन्तरं न कालनियमस्तत्र तत्र विघ्ने पराब्दिके इति वचनात् दीपाभावः । उपनयनादौ च भूकम्पादन दोषोऽस्ति बद्धि पाडे कृते पुनरिति वचनात् अन्तरा समयाशुद्धी दोषाभाव: सुतरामेव । षष्टिदिवसत्वाच मलमासस्येति मल- मासत्वेनाभिमतमासस्य इत्यर्थः विराषाढ़ादिनियमेन षधितिथ्यात्मकत्वात् ।

·अधिमासनिरूपणम् । १३४ नैतदुक्तं हि ज्योति:शास्त्रे । “षध्या तु दिवसासः कथितो बादरायणैः । पूर्वमई परित्यज्य उत्तराई प्रशस्यते । अमावास्यायं यत्र रविसंक्रान्तिवजितम् । मलिम्लुचः स विज्ञेयः उत्तरस्तूत्तमाभिधः ॥' अमावास्याहयसमाप्तिर्यदैकराशिस्थे सूर्य इत्यर्थः । तथा शङ्खधरलिखितवचनानि । "पक्षहयेऽपि संक्रान्तियदि न स्यासितासिते । तन्मासि मासिकं कार्यमुत्तर मासि कारयेत् ॥ एवं षष्टिदिनो मासस्तदईस्तु मलिन्नुचः । त्यत्वा तदुत्तरे कुर्यात् पिटदेवादिकाः क्रियाः ॥ * तदेवमादिवचनैरुत्तराईस्य सकलकर्माहत्वज्ञापनान विरोधः। ननु किं सकलकनिह त्वमेव मलमासस्य नैतत् । अमावास्याइयमिति अमावास्यान्तक्षणइयमित्यर्थः रविसंकान्तिपदैन क्रियीत्पत्ति- राश्यन्तरसंयोगावुच्यते । यति यत्किञ्चिविंशत्तिथ्यात्म कमासपरं तथाच खच गावच्छिन्न- रविराशिभिन्नराशिसंयोगानुकूल क्रियोत्पत्तिशून्य खाव्यवहितामावास्यान्त्य क्षणकत्वे सति ख- प्रथमक्षणावच्छिन्नरविराशिभिन्नराशिसंयोगशून्यखघटकामावास्यान्त्वक्षणकत्वं मलमासत्व- मिति लक्षणपर्याव सितं प्रथमखपदं चान्द्रमासाव्यवहितपूर्वक्षणपरं द्वितीयखपदं चान्द्र- मासपरम् । खत्वमनुगतमतमाश्रित्य एतल्लक्षणं पर्यवसितम् । तन्मासि मासिकं मल- मासत्वेन अभिमती यो मास: तन्मासलेन विहितं मासिकं सावकाश कम इत्यर्थः । तदईस्तु पूज्वाई तु । + न विरोध इति । नन्वधिमारी सर्वकर्मनिषेधादित्यादिना यो विरोध आशशितः तस्य षष्टितिथ्यात्म करस बादरायणायुक्तमासस्य पूर्वार्द्धं त्रिंशत्तिथ्यात्म कमासे ·१४० काल विवेक यदाह वृहस्पतिः। "नित्यनैमित्तिक कुर्थ्यात् प्रयतः सन्मलिम्बुचे । तीर्थस्नानं गजच्छायां प्रेतवान्तथैव च ॥" तीर्थस्नानमनावृत्तं गजच्छाया अमावास्याया अपराह्नः तत्र श्राई यत् प्रेतस्य चतुर्थाहादि । वार्षिकश्राद्धं प्रतिसांवत्सरिकं वा । अथ पुराणम् । "वनस्पतिगत सोम काया या प्रामुखी तदा । गजच्छाया तु सा नेया पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥" * कनिषेध पर्यवसानन उत्तराईस्यु कहितया च स च विरोधः समाहितः इत्यर्थः। अधुना मलमासे कर्म सामान्य स्य निषेधः उत कविशेषस्य इत्याशयते नन्वधिमास दूत्यादि। नित्यनैमित्तिके इति नित्यपदम् अहरहः क्रियमाणकर्मपरं नैमित्तिकपदम् एकोद्दिष्टपरखेन बक्ष्यमाणम् । तीर्थस्नानादिकं खयं व्याकरोति तीर्थसानमनाबत्त- मित्यादि। तत्र अपराहे । प्रेतस्य यत् श्राद्धमिति सामान्ये नोवा वदेव विशिनष्टि चतुर्था हादीति। *चतुर्थे पञ्चमे चैव नबनेकादरी तथा। यदन दीयते जन्तीस्तनवश्राद्धमुच्यते ॥" इति यमीताम् । वार्षिकाई सपिण्डीकरणम् । "असंक्रान्तेऽपि कर्तव्यमाब्दिक प्रथम द्विजैः। तथैव मासिकं पूर्व सपिण्डीकरणं तथा ॥" अतिसांवत्सरिकमिति मलमास मृतविषयम् । "मलमासमतानान्तु श्राई यत् प्रतिवार्षिकम् । भलमासेऽपि तत् कार्यमिति भागुरिभाषितम् ॥" पैठी नसिरपि । “मलमासे मृतानान्तु श्राद्धं यत् प्रतिवत्सरम् । मलमासेऽपि कर्तव्यं नान्येषान्तु कदाचनेति ॥"

·अधिमासनिरूपणम् । "सैहि क्रेयो यदा सूर्य असते पर्वसन्धिषु । हस्तिच्छाया तु सा ज्ञेया तत्र पाइम्प्रकल्पयेत् ॥” आहऋष्यशृङ्गः। “अवषट्कारहोमश्च पर्व चाग्रयणन्तथा । मलमासे तु कर्तव्यं काम्या इष्टीविवर्जयेत् ॥" आह प्रजापतिः। "न कुर्य्यान्मलमासे तु काम्यं कम कथञ्चन । त्यक्त्वा नैमित्तिकं श्राद्धं तद्धि तत्रैव कीर्तितम् ॥ एकोद्दिष्टञ्च यच्छ्राद्धं तन्नैमित्तिकमुच्यते । तत्कायं पूर्वमासेन कालाधिक्येऽपि धन्मतः ॥" आह सत्यव्रतः । "जातकम्मणि यच्छ्राचं नववान्तवैव च । प्रतिसंवत्सरबाई मलमासेऽपि तत् स्मृतम् ॥ यस्मिनाशिगते भानो विपत्तिं यान्ति मानवाः । तेषां तत्रैव कर्तव्या पिण्डदानोदकक्रिया ॥ वर्षे वर्षे तु यच्छ्राद्धं मातापित्रोताहनि । मलमासेऽपि तत्कायं व्याघ्रस्य वचनं यथा ॥"* गजच्छाया अमावास्यापराहू इत्युक्तम्। तत्र प्रमाणं दर्शयति अथ पुराणम् । वनस्पतिः अमावास्या। अतएव- "अमावास्यां गते सोमे छाया या प्रामुखी भवेत् । गजच्छाया तु सा प्रोता तत्र श्राद्धं प्रशस्यते ॥

·कालविवेके तथा प्रचेताः। “अधिमासो न कर्तव्यः श्राद्धे सांवत्सरादिके। वर्षाभिषेकादि कर्त्तव्यमधिकेन तु ॥" अधिमासो न कर्तव्यः त्यजनीयत्वमेवैतदस्य न कार्यम् । सांव- इति वचने अमावास्यामिति स्पष्टमुक्तम् । अवषट्कारहोम इति अग्निहोत्रीपासन- वैश्वदेवादयः पञ्च दर्शपौर्णमासौ पार्वणस्थालीपाकच इति हमाद्रिमाधरी ग्रन्थ कन्मते अमावास्यापार्वणं वक्ष्यमाणम् आग्रायणं नवशस्येष्टिः। नैमित्तिकं काम्य नैमित्तिक काला- धिक्येऽपि मासाधिक्येऽपि मलमासेऽपौत्यर्थः । जातकर्मणि यत् पाई जातकर्म निमित्त- श्राद्धम् । एतच्छन्दीगव्यतिरिक्तपरम् । "नाष्टकासु भवेच्छाई न श्राई श्राद्धमिष्यते । न सोष्यन्ति जातकम्म प्रोषितागतकर्मसु ॥" इति छन्दोगपरिशिष्टनिषेधात् तथाच नाटकासु इति सवाण्येवान्वाहार्यवन्तीति गोभिलसूचात् अष्टकादीनां ग्टह्य कर्मत्वेन,- “यत् श्राई कर्मणामादौ या चान्ते दक्षिणा भवेत् । अमावास्यां द्वितीयं यदन्वाहाय्यं तदुच्यते ।" इति गोभिलसूचान्तरात् श्राद्धप्रसक्तौ निषेधः । श्राद्धे अन्वष्टकाश्राद्धे सीष्यन्ति सूलायन्ति श्रागतप्रसवं ज्ञात्वा होमः । नवश्राई खयं वक्ष्यमाणं प्रतिसंत्सरश्राद्धमिति मलमासमतस्येति शेषः । विपत्तिं यान्ति नाशं प्राप्नुवन्ति । तेषां तचैव कर्तव्या इति तु अन्त्याधिमासविषयं असंक्रान्तोऽपि कर्त्तव्यमाब्दिकं प्रथम दिजैरित्यादि वचनैकवाक्यत्वात् । वर्षे वर्षे तु यत् श्राद्धमिति प्रतिसांवत्सरिकश्रावस्य यन्मलमासकर्तव्यत्वमुक्तं तन्मलमासमतस्य प्रतिसांक- त्सरिक श्राद्धमेव बोध्यं न तु शुद्धमासमतखेति । तथाच कालमाधवधवपैठौनसिः । "मलमासमृतानाच श्राई यत् प्रतिवत्सरम् । "मलमासेऽपि कर्तव्यं नान्येषान्तु कदाचन ।"

·अधिमासनिरूपणम् ।
१४३
सरादिश्राडच्च कर्त्तव्यमेव । आदिशब्देन पुत्त्रजन्मादिनिमित्तं
वृद्धिश्राई नवश्राद्धञ्च भन्यते ।
नवश्राद्धमाह आश्वलायनः ।
"नवश्राद्धं दशाहानि नवमिश्रन्तु षड़तून् ।
अतःपरं पुराणं वै त्रिविधं श्राद्धमुच्यते ॥" *
अधिमासो न कर्तव्य इत्यस्य तात्पर्धिमाह त्यजनीयत्वमेवेत्यादि । एतत् त्यज.
नौयत्वमेव अस्य न कार्यम् । पर्यवसितार्थमाह सांवत्सरिकादिश्राद्धं कर्तव्यमेव ।
हेमाद्रिस्तु । “वर्षे वर्षे च यत् श्राद्धं मातापित्री तेऽहनि ।
मलमासे न कर्तव्यं ब्यानस्य वचनं यथा ।
अधिमासे न कर्तव्यं श्राद्धं सांवत्सरादिकमिति ।"
मलमासमृतशुद्धमासमतभेदन अनयोर्वचनयोविरोधः परिहरणीयः। एतेन उत्तराडे
अधिकेन तु इत्यस्य अधिकै मलमासे वर्षाभिषकादिः स तु कर्त्तव्य इत्यर्थः अवसौयते ।
नवश्राद्धं दशाहानि नवमिश्रन्तु षडतून् इति दशाहानि दशाहपर्यन्तम् । अत्र हेमाद्रौ
विशेष उत्ताः ।
यथा नागरखण्डे भर्तृ यज्ञः ।
"नीणि सञ्चयनस्यार्थे तानि वै एणु साम्प्रतम् ।
यत्र स्थाने भवेन्मृत्युस्तत्र श्राद्धन्तु कारयेत् ॥
एकोद्दिष्टं तती मार्गे विश्वामी यत्र कारितः ।
वतः सञ्चयनस्थान हतीयश्राद्धमिष्यते ॥
पञ्चमे सप्तमे तहदष्टमे नवमे तथा ।
दशमै कादर्श चैव नव श्राद्धानि तानि वै॥"
कात्यायनः । "चतुर्थे पञ्चमे चैव नवमैकादशे तथा ।
यदत्र दीयते जन्तीस्तन्नवश्राइसुच्यते ॥"
व्यासः । "प्रथमे सप्तमे चैव नवमैकादशे तथा ।
यत्तु वै दीयते जन्तीत्तन्नवश्राद्धमुच्यते "

·१४४ कालविवेक ध्येव । “आद्यमेकादशेऽहनीति” वचनात् एकादशाहवाई षोड़शसम्ब- "श्राइमेकं दिनयमिति” वचनाच्च हादशाहश्रावस्या- प्यनुप्रवेशः । अभिषको यौवराज्यस्य । तत्साहचर्य्यात् वर्ष- वृद्धिपदमपि राजवृद्धि परं तत्परस्मिन्मासि कर्त्तव्यम् । दिनन्तु सौर एव नियतम् । ननु तस्याप्युत्कर्षः श्रूयते। यथा रह्यपरिशिष्टम् । "उपाकम्म तथोत्सर्ग: प्रसवाहोऽष्टकादयः । मानवृद्धौ परा कार्व्या वर्जयित्वा तु पैटकम् ॥” प्रसवाहो जन्मदिनम्।। नैतत्सौर एव मासि तिथिवैधे तिथि- । 1 M नवमित्रन्तु षड़तून् षड़तून् संवत्सरं व्याप्य नवमिश्रमिति पारिभाषिक म् मासिकादीनां अतःपरं पुराणमिति एतदपि पारिभाषिकं तथाच संवत्सरादूई यत् सांवत्सरिक- पावणादिकं तदेव पुराणपदवाच्यम् । आद्यमेकादशेऽहनौति वचनादिति । पूर्वप्रतीकन्तु,- "मृतानि तु कर्तव्यं प्रतिमासन्तु वत्सरम् । प्रतिसंवत्सरञ्चैव आद्यमेकादशेऽहनि ॥" अस्थार्थः। संवत्सरं व्याप्य प्रतिमासं मृताहनि मृताई मृताहनौत्याष कर्तव्यं मासिक श्राद्धमिति शेषः । प्रतिसंवत्सरं संवत्सरं प्रति मृताहनीत्यनुषङ्गेणान्वयः सांवत्सरिकमिति शेषः एकादशेऽहनि अशौचान्ताड्वितीय दिने आछ श्राद्धं कर्तव्यमित्य नुषङ्गेणान्वयः । षोड़श- सम्बध्येव षोड़शश्राद्धान्तर्गत मित्यर्थः। हादशाहश्रावस्याप्यनुप्रवेश इति । तथाच बौधायन- सूचना एकादश्यां हादश्यां वा श्राद्धकर्म प्रचक्षते । मत्यपुराणञ्च । एकादशाह- श्राद्धमभिधाय द्वितीयेऽह्नि पुनस्तहत् एकोद्दिष्टं समाचरेत् इति । + साहचर्यादिति अभिषेकपदस्थ यौवराज्याभिषेकपरत्वेन राज्ञ उपस्थितेरिति भावः । वर्षद्धिपदमिति वर्षस्य वयसो इद्धिर्येन इति व्युत्पत्च्या राज्ञो दीर्घजीवित्वन ·अधिमासनिरूपणम् । हद्धापनत्वादस्य वचनस्य उपाकीण, सौर एव नियतत्वात् । तत्सहचरितत्वात् प्रसवाहस्य । तदाह। "दशहरास्वनुत्कर्षश्चतुर्षपि युगादिषु । उपाकम्मणि चोत्सर्गे सत्कर्त्तव्यं वषादितः ॥" अत्र तत्कर्तव्यं वृषादित इति स्थान माध्याञ्चैव विशेषत इति कौश्चित् पठितं तदसङ्गतम् । माधी चेत् मघायुक्ता स्यादिति जनकमङ्गस कर्माभिप्रेत्याह राजवद्धिपरमिति । तत्परस्मिन् मासि कर्तव्यं शुमासे कर्त- व्यम् । अतएव काठकरटवान् । "चूड़ा मौञ्जौबन्धनञ्च अग्न्याधेयं महालयम् । राजाभिषेक काम्यञ्च न कुर्यादधिमासके।" उपाकर्म तथोत्सर्ग: वेदारम्भः वेदसमापनञ्च प्रसवाहो जन्मतिथिकल्यम् अष्टकादयः श्रष्टकादिश्राद्धानि। नैतदिति परमासकर्तव्यतारूपोत्कर्षों नेत्यर्थः । अत्र हेतुमाह सौर एवेत्यादि । तथाच एकस्मिन् सौरमासि जन्मतिथ्यादिकत्यनिमित्तीभूत जन्मतिथेारहयप्राप्तिरूपमानबद्धौ जन्मतिथ्यादिकत्यं परजन्मतिथौ कार्यम् । प्रसवाहस्य सौरमासनियतत्वमित्य थैः । सदाह उपाकर्मण: सौरमासकर्त्तव्यतामाह दशहराखि त्यादि हेमाद्रावपि एतवचनं लिखि- तम् । परन्तु तृतीय चतुर्थचरणम् अन्यथा पठितम् । यथा-उपाकर्म-महाषष्ठीर्येतदुक्त वषादितः। अवार्थः । वषादितः वृषस्थ सूर्य प्रादिना सिंहस्थसूध्ये सुलास्थसूये मकरस्थ- सूर्य मेषस्थ सूर्ये च सौरज्यैष्ठभाद्रकार्तिकमाघवैशाखेषु चैत्यर्थः । दशहरासु ज्येष्ठ शुल- दशम्याम् । चतुर्ध्वपि युगादिषु इति यद्यपि युगादिविधायकवचने राशिस्थसूर्ये इत्याद्यश्रव- पात् मुख्य चान्द्रभाद्रक पात्रयोदशी कार्तिक शुक्ल नवमी-माघपौर्षमासी-वैशाख शुक्लरतीयासु च उपाकर्मणि वेदारम्भे उत्सर्गे वेदसमामौ च अनुल्कर्षों नायाति तथापि इषादित इति 19

·कालविवेक
श्रुतेः तदेकवाक्यतया सौरतिथिबोधनात् अनुत्कर्ष एवं प्रतिभाति ।
तथाच विष्णुपुराणभविष्यपुराणयोः ।
“वैशाखमासस्य तु या हतीया नवम्बसौ कार्तिकशुक्लपचे ।
नमस्यमासस्य तु कषापचे त्रयोदशी पञ्चदशौ च माधे।
एता युगाद्या: कथिताः पुराणे अनन्त पुण्यास्तिथयश्चतसः ॥"
ब्रह्मपुराणञ्च । “वैशाख शुक्लपक्षे तु तीयायां कतं युगम् ।
कार्तिक शुक्लपचे तु वेताच नवमेऽहनि ॥
अथ भाद्रपद कृत्रयोदश्यान्तु हापरम् ।
माघे तु पौर्णमास्याञ्च धीरं कलियुगं बथा।" इति ।
उपाकर्मणि वेदारम्भ। उत्सर्गे वेदसमाप्ती।
याज्ञवलक्यः 'अध्यायानामुपाकर्म श्रावण्यां श्रवणेन तु ।
हस्ते नौषधिभाव वा पञ्चम्यां श्रावणस्य तु ॥"
कात्यायनः ।
"अथातशोपाकर्म धोम श्रावण्यां पौर्णमास्यां वा" इत्यादि।
युगाजवल्क्यः ।
"पौषमासस्य रोहिण्यामष्टकायामथापि वा ।
जलान्ते छन्दसां कुर्य्यादुत्सर्ग विधिवइहिः ॥” इत्यादि ।
उपाकर्मणि थोममें च अनुरकर्ष-वचनविषये हमाद्री विशेष उक्तः ।
यथाकालाहाबुपाकर्मोत्कर्ष: कात्यायनेन दर्शितः ।
"उत्कर्षः काल वृद्धौ स्यादुपाकर्मादिकभरिख ।
अभिषेकादिहद्धीनां न तूत्कर्षों युगादिषु ॥"
यक्षु अनुत्कर्षप्रतिपादक ऋष्यश्यङ्गवचनम् ।
"दशहरासु नोल्कर्षश्चतुर्वपि युगादिषु ।
उपाकर्म-महाषष्ठेवायतदुक्तं वषादितः ॥"
इति छन्दीगविषयम् । तेषां हि कालबद्धावपि सिंहाकें एवं उपाकर्म ।

·अधिमासनिरूपणम् । १४७ विष्णुविरोधात् । न हि मघायुक्ता मकरस्थ सूर्ये सम्भवति । यदाह गायः । “सिंह रवौ तु पुष्य, मध्याहे विचरहिः । छन्दोगा मिलिता: कुर्युकत्सर्ग सर्वछन्दसाम् ॥” इति । अत्र वत् कर्तव्यं वषादित इति स्थाने इति एकपाठस्थाने इत्यर्थः । तदसङ्गतमिति । माधी चेन्मघायुक्ता स्वादित्यादि विष्णुविरोधादिति । ननु माध्याञ्चैव विशेष इति पाठकल्पनेऽपि कथं विणुविरोधः सम्भवति । तथाहि वषादित इति पाठस्थाने माध्याञ्चैव विशेषत इति पाठकल्प ने वषादिपदविरहात् सौरमासावगतिर्न जायते । ततश्च माघी मघायुक्ता चेत् स्यात् तस्यां तिलैः श्राई कृत्वा पूती भवेत् इति विष्णुवचने मघा- युक्तोति विशेषणेन सौरमाघे मघासम्भवात् सौरफाल्गुनादावपि क्षतिविरहात् कथं विष्णुविरोधः सङ्गच्छते इति चेन्मैवम् । तत्कर्तव्यं वषादित इति पाठस्थान माध्या- वैव विशेषत इति पाठकल्पने सौरबोधकवषादि पदविरहात् एतचनेन सौरमासा- प्रतीतावपि- "दशहरासु नोल्कर्षशतुर्ध्वपि युगादिषु । उपाकर्म-महाषयाह्येतदुक्तं वृषादितः ॥" इति हेमाद्रिष्टतेन ऋष्यश्टङ्गवचनेनैकवाक्यतया दशहरादौ सौरज्यैप्टादावेवामुल्कषस्या- वश्यवक्तव्यत्वात् तत्सहचरिततया च माध्याञ्चैव विशेषत इत्यचापि सौरमाधमतीतौ सौर- माघे च माध्यां मघायोगासम्भवेन विष्णु विरोधस्य जागरूकत्वात् वस्तुती विष्णुविरोधस्य उप- लक्षणतया पौनरुक्तिदोषेण असङ्गतकथनस्य युक्तियुक्तत्वाच्च । तथाहि माघे तु पौर्णमा- स्थाच घोर कलियुगं तथा इत्यादिवचनेन माधौपौर्णमास्या युगादित्वेन चतुर्वपि युगादिषु इत्यनेन प्राप्त: माध्याञ्चैव विशेषत इत्यस्य पौनरुक्तत्वं सुतरामव । + नहि. मघायुक्ता मकरस्थ सम्भवतीति । तथाच मघानक्षत्रस्य सिंहघटकतया सतस्थे चन्द्रमसि मकरस्थे सूर्ये षड़ष्ट कैनावस्थानात् सप्तमराश्यवस्थानाभावेन परमविप्रकर्षा- भावात् मूर्याचन्द्रमसीर्यः परी विप्रकर्षः सा पौर्णमासीति गोभिलसूत्रात् मकरराशी मघायुत्ता. पौर्णमासी न घटते इति भावः ।

·१४८ कालविवेक पुष्याश्लेषयुक्ता तत्र भवति। तेन मघायुक्तायाः कुम्भ एच सम्भ- वात् कथमनुत्कर्षः। अतएव । "पौर्णमास्यों भवन्त्यन्याः कामं नक्षत्रयोगतः । माफ एव तु माघी स्यान्मकरस्थे दिवाकरे ॥”* न नक्षत्रमपेक्षत इति वा चतुर्थ सर्वथा बनाकरमेव वृषादित इति सप्तम्यास्तसिः वृषादिष्वित्यर्थः । तेन वृष एव दशहरा। तुलामकरमेषसिंहेषु चतस्रो युगाद्याः । कर्कट- सिंहयोरवोपाकर्मोत्सङ्गाविति(१)। अतो जन्मदिनमपि सौर एव कार्यम् । एवञ्च सति वर्षाभिषेकादि कर्त्तव्यमधिकेन तु (१) उपाकर्मोत्सर्गाविति कचिदाद” पाठः । पुष्याश्लेषयुक्ता तत्र भवतीति । तथाच पुष्याश्लेषयी: कर्कटराशिघटकतया तत्स्थै चन्द्रे मकरराशौ रवौ च सप्तमराम्यवस्थानात् पुष्याश्लेषान्यतरनक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी तत्र घटत एवेति भावः । मघायुक्ता कुम्भ एव सम्भवादिति । तथाच मघानक्षत्रस्य सिंहघटक- तया तत्स्थे चन्द्र कुम्भ राशी रवौ च सप्तमराश्यकस्थानसम्भवादिति भावः। अन्धा: माघी. भौईमासौ.भिन्नाः। + न नक्षत्रयोगमपेक्षते इति मकर राशी माघीपौर्णमासौति शेषः । चतुर्थं माध्याञ्चैव विशेषत इति कल्पितचतुर्थ चरणम्। अनाकरमेव अमूलमेव प्रमाणन्तु प्रागनुसन्धवम् । उपसंहरति देनेति। वृष एव उपस्थे रवी सौरज्यैष्ठ एवेत्यर्थः। ग्रन्थक्कन्मते सौरज्येष्ठसम्ब. धिनी शुक्लदशम्येव दशहरा न त्वाषाढ़गता चान्द्रज्येष्ठ सम्बन्धिनौ दशमीति व्यवस्था । + तुलामकरमेषसिंहेषु चतखो युगाद्या इति । यद्यपि युगादिविधायकवचने तुला- सकरादिपद नास्ति तथापि ग्रन्थकान्मते मासपदस्य सौरशकविधायकवचनस्थकार्तिकादि- ·अधिमासनिरूपणम् । १४३ इत्यत्र वर्षद्धिपदं यदि जन्मदिनाभिप्रायं तदा तस्यायमर्थः । अधिकेनाधिमासेनाधिमासस्यैवाधिकत्वावर्षाभिषेकमपि कर्त- तुशब्दोऽम्यर्थः । निपातानामनेकार्थत्वात्। अभि- व्यम्। गाये। । पदानां सौरपरत्वावगरवश्यम्भावज्ञापनार्थ तुलामकरमेषसिंहेषु इत्युक्तम् । ककंटसिंह- श्रीरव उपाकोत्साविति तथाच निगमः । "श्रावण्या श्रावणी कर्म यथाविधि समाचरेत् । उपाकी, तु कर्तव्यं कर्कटस्थे दिवाकर।" इति। "सिंह रवौ तु पुष्यचे. मध्याह्ने विचरहिः । छन्दोगा मिलिता: कुर्युकत्सर्ग. सर्वछन्दसाम् ॥” जन्मदिनमपि जन्मतिथिकव्यमपौत्यर्थः । सौर एव सौरमास एव । वर्षद्धिपदस्य राजवद्यार्थकत्वे लक्षणापत्तेराह वर्ष तद्धिपदं यदि जन्मदिनाभिप्रायमिति । तथाच जन्म दिनमपि जन्मतिथिकृत्यमपि सौर एव सौरमास एव कार्यम् । अतएव न जन्ममास. न च चैत्रपौष क्षौर विवाहो न च कर्णवेधः इति । यो जन्ममासे तुरकर्म यात्रामिति । जन्माख्यमासं किल भागुरिच इति कुमारीण जन्ममासे प्रशस्यते इति । मासेऽथवा जन्मनि जन्मभ वा व्रतेन विप्रीम बहु- श्रुतोऽपीत्यादि बहुषु वचनेषु सौरार्थो दृश्यते । अधिकैनाधिमासेनाधिमासस्यैत्राधिकत्वात् वर्षहद्धाभिषेकमपि कर्तव्यमिति जन्मतिथेनिरवकाशत्वमेव वीजम् । अतएव भविष्ये । "कुर्य्यात् प्रात्यहिकं कर्म प्रयलेन मलिम्बुचे । नैमित्तिकन्तु कुवौंव सावकाशं न यभवेदित्यादि ।" ननु “जन्मदिनकृत्यस्य सौरमासीयत्वे कदाचित्तत्तिधरप्राप्तौ जन्मदिवसनिमित्त- गुर्जादिपूजनमभिधाय “प्रतिसंवत्सरञ्चैव कर्तव्यश्च महोत्सव” इति वचनस्य “षष्ठीञ्च दधि. भक्तोन वर्षे वर्षे पुनः पुनः” इति वचनस्य च का गतिः । ग्रन्थक्वन्मते एतवचनदयममूलमेव । यदिचा बहुप्रामाणिकपरिग्रहीतत्वेन समूलत्वमस्थानी क्रियते तदा सर्वेथ जन्मदिवसे इत्याच ·१५० कालविवेक षेकोऽपि पुष्थाभिषेकः । पौषे मलमासेऽपि कार्यः इत्यर्थः । - दिवसपदं सावनदिनपरम् । यन्मासीय-यत्संख्यकदिने नातः वर्षे वर्षे तन्मासीय-तत्संख्यक- दिने गुर्बादयः पूजनीयाः । अस्मिन्नर्थे न कुत्रापि व्यभिचारः । अतएव दीपिकायाम् । "जन्मायुक्ता यदि जन्ममासे यस्य ध्रुवं जन्मतिथिर्भवेच्च भवन्ति संवत्सरमेव यावन्नरुज्यसम्मानमुखानि तस्य ।" दूति वचनं सङ्गच्छते । तथाच अत्र समुच्चयायोगात् भवेच्चेति चकारी वार्य तस्य च जन्मतिथावन्वयः । ततश्च यस्य जनस्य जन्ममासे जन्मनक्षत्रयुक्ता चकारवाच्य- वाकारात् कैवला वा जन्मतिथिर्यदि भवेत् तस्य जनस्य संवत्सरं यावत् नैरुज्यसम्मान- मुखानि भवन्ति । अत्र यदिकारात् जन्ममा अनिष्टकरी जन्मतिथ्यमाप्तिपक्षीऽपि ध्वनित: चान्द्रमासीयत्वे तु कदाचिदपि जन्ममासे जन्मतिथ्यभावी न घटते जन्मायुक्तति विशेषोपादानं नैरुज्यादरातिशय्यज्ञापनार्थमिति कल्पनीयम् । * राजाभिषेकस्य मलमासे स्पटनिषेधादाइ अभिषेकोऽपि पुष्याभिषेकः। एष च कालिकापुराणवचनात् स्फुटीभविष्यति । पौष मलमास इति । "दशानां फाल्गुमादीनां प्रायो माघस्य च क्वचित् । नपुंसकत्वं भवति न पौषस कदाचन " भपुंसकल मलमासत्वम् । तथाचा "संक्रान्तो हि यी मासः कदाचित्तिथिवद्धितः । कालान्तरात् समायाति स नपुंसक इप्यते ॥" प्रति वचनेन पौषस्य मुख्यमलमासत्वनिषेधात् पौषे मलमासे इत्यत्र मलमासपद क्षयापरनामगौणमलमासपरम् । संथाच काठकग्यो। "यथिन् मासे न सतान्तिः सङ्क्रान्तियमेव वा । मलमासः स विज्ञेयी मासे त्रिंशत्तमे भवेदिति ॥"

·-- "एणु राजन् ! प्रवक्ष्यामि पुष्य स्नानविधिक्रमम् । अधिमासनिरूपणम् । १५१ अत्र क्षयमाससाधारण्ये मलमासत्व कीर्तनं मलमासवत् सावकाशकर्मनिषेधार्थम् । पौषस्य क्षयमासत्वमाह वाहस्पत्यज्योतिग्रन्थे । “यो कवर्षे त्वधिमासयुग्मं यत् कार्तिकादित्रितये क्षयाव्यम् । तर्जनीयं त्रितयं प्रयत्नाहिवाहयजीत्सवमङ्गनेषु ।" क्षयमासलक्षणमाहतुयॊति:सिद्धान्तभीमपराक्रमी। "असङ्ग्रान्तमासोऽधिमास: स्फुटः स्थात् हिसान्तमासः क्षयाख्यः कदाचित् । क्षयः कार्तिकादित्रये नान्यदा स्थात् तदा वर्षमध्येऽधिमासइयं स्यात् ॥" तथाच क्षयापरनामगौण मलमासरूपे पौषे मरकदुर्भिक्षाद्यनिष्टनिवारकतया निरव- काशत्वेन पुष्याभिषेक: क्षितिपतिनावश्यं करणीयः । वहिधिस्तु कालिकापुराणेऽष्टष्टि- समेऽध्यायेऽनुसन्धेयः । यथा- पुष्याभिषेक: पुष्य स्नानम् । तस्य विधियथा- और्व उवाच । येन विज्ञानमात्रेण विना नश्यन्ति सन्ततम् ॥ पौधे पुष्यर्चगे चन्द्रे पुष्यस्नानं नृपश्चरेत् । सौभाग्य कल्याण कर दुर्भिक्षमरकापहम् ।। विष्यादिदुष्ट करणे व्यतीपाते च वैधृती। वर्च शूले हर्षणादौ योग यदि न लभ्यते ॥ द्वतीयायुक्तापुष्य रविसौरिकुजेऽहनि । सदा समस्तदीषाणां तत् स्नानं हानिकारकम् ॥ ग्रहदोषाश्च जायन्ते यदि राज्येषु चेतयः । तदा पुष्यमात्र तु कुर्य्यान्मासान्तरेऽपि तत् ॥ इयन्तु ब्रह्मणा शान्तिरूद्दिष्टा गुरवे पुरा। शक्रार्थं सर्वदेवानां शान्त्यर्थञ्च जगत्पते ! ॥ तुषकेशास्थिवलीककोटदेशादिवर्जिते । शूर्कराक्कमिभस्मादिदीषण परिवर्जिते ।

·१५३
कालविवेके
।
काकोलूककककैश्च काकोलेटघश्येनकैः ।
वर्जिते कण्टकिवनविभौतकविवजिले ॥
शिशुश्लेष्मात काभ्याञ्च जलौकाद्यैर्विवर्जित ।
सुस्थाने चम्पकाशीकवकुलादिविभूषिते ॥
हंसकारण्डवाकोणे सरस्तीरऽथवा शुचौ ।
पुष्यस्नानाय नृपतिर्टलौयात् स्थानमुत्तमम् ॥
सत्त: पुरीहिती राजा नानावादिबनिःखः ।
प्रदोषसमये मच्छेत्तत्स्थानं पूर्ववासरे ॥
सस्य स्थानस्य कौवां दिशि स्थित्वा पुरोहितः ।
सुगन्धचन्दनैः पानैः कर्पूराद्यधिवासितैः ॥
गोरोचनाभिः सिद्धार्थैर क्षतैश्च फलादिभिः ।
गन्धबारेत्यादिभिस्तु मन्नैः सर्वाधिवासिक ।
अधिवास्य तु तत् स्थानं पूजयेक्षत्र देवताः ।
गणेशं केशवं शकं ब्रह्माणञ्चापि शङ्करम् ॥
उमया सहितं देवं सर्वाश्च गणदेवताः ।
मातृश्च पूजयेत्तत्र नृपतिः सपुरोहितः ॥
मङ्गलान् सकलान् कृत्वा नानानैवेद्यसञ्चयम् ।
प्रदद्यात्यायसं स्वादु फलं मोदकयावकौ ॥
अधिवास्य तु तत् स्थानं टूर्वासिद्धार्थ का क्षतैः
तस्मात् स्थानानु भूतानि:सारयेन्मन्त्र मौरयन् ॥
अपसर्पन्तु ते भूता ये भूता भूमिपालकाः ।
भूतानामविरोधन सानमैतत्करीम्यहम् ।।
ततः करौ पुटौलत्य मन्त्रेणानेन पार्थिवः ।
आवाहयेदिमान्देवान् पूज्यान् पुष्याभिषेकतः ॥
श्रागच्छन्तु सुरा: सवें येऽत्र पूजाभिलाषिणः ।
दिशोऽभिपालका: सर्वे ये चान्येऽप्यंशभागिनः ॥
--

·अधिभासनिरूपणम् ।
१५३
सतः पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा पुनर्मान्त्र पठेदिमम् ।
अद्य तिष्ठन्तु विबुधाः स्थानमासाद्य मामकम् ॥
श्रः पूजां प्राप्य यातारी दत्वा शान्तिं महीभुज ।
तत्र तां नृपती राषिं नयेतु सपुरोहित: ।
खप्ने शुभाशुभं विद्यान्नृपस्तु सपुरीहितः ।
कृत्वा पूजान्तु देवानां रात्रौ स्थाने मृपः स्वपेत् ॥
शुभाशुभफलं स्वप्ने नेयं दोषजसम्पते ।
दुःखप्रदर्शनं चेत् स्यात्तदा पुष्याभिषे चने ॥
होम चतुःशतं कुर्याइंद्यावापि गवां शतम् ।
गोवाजिकुञ्जराणाक्षप्रासादस्य गिरस्तरीः ।।
पारीहणं शुभकरं राज्यश्रीहद्धिकारकम् ।
दधिदेवसुवर्णानां भुजगस्य च दर्शनम् ॥
वीणादूर्वाक्षसफल पुष्पच्छदविलेपनम् ।
शितांशुच्छत्रशङ्गानां पद्मस्य सहदां तथा ।।
लाभ: क्षयकर: शत्रोरलङ्कारस्य भूभृतः ।
दर्शनचीपरागस्य निगड़े मारय बन्धनम् ।।
मांसस्य भोजनञ्चैव पर्वतस्य विवर्तनम् ।
नाभिमध्ये तहत्पत्तिर्मूतं प्रत्यनुरीदनम् ॥
अगम्यागमनं कूपपङ्कगवितौर्णता।
पर्वतस्य तथा नद्याः प्रीत्तारः शत्रुकर्तनम् ॥
खपुचमरणञ्चैव पानं रुधिरमद्ययोः ।
भीजनं पायसस्यापि मनुष्यारीहणं तथा ॥
कल्याणसुखसौभाग्यराज्यशत्रुक्षयांस्तथा ।
एते खपाच कुर्वन्ति नृपस्य नृपसतम ! ॥
खरीष्ट्रमहिषाणान्तु प्रारीही राज्य माशकः ।
नृत्यं गीतं तथा हास्यं पाठशाप्यशभप्रदः ॥
20

·कालविवेक
१५४
रक्तवस्त्रपरीधानं रतामाख्यानुरञ्जनम् ।
रक्त कणां स्त्रियश्चैव कामयन् मृत्युमाप्नुयात् ॥
कूपान्तर प्रवेशश्च दक्षिणाशागतिस्तथा ।
पझे निमज्जनं स्नानं भायापुत्वविनाशनम् ॥
नाभौ यस्य भवेत् स्वप्ने तरूत्पत्ति पस्य च ।
पादाय गर्भनाडौन्तु शकुनी याति खं द्रुतम् ।
स तु राज्यान्तरं प्राप्य महाकल्याणमाप्नुयात् ।
दीर्घ विंशतिहस्तन्तु हस्तषोड़शविस्तृतम् ।
कुर्य्यात्तु लक्षणीपेतं यज्ञमण्डलमुत्तमम् ।
ततोऽपरेऽङ्गि पूर्वाहे मातृणां पूजनञ्चरेत् ॥
कुद्यलग्ना वसोर्धारा बद्धि श्राद्धं तथैव च ।
चन्दनागुरुकसूरीधूपकर्पूरचूर्ण कैः ॥
सम्पूज्य मण्डलस्थानं तस्मिन् हौं शम्भवे नमः ।
अस्त्राव हुँ फडि त्येवं लिखेन्मन्त्रइयं बुधः ।
मन्त्रविन्मण्डल ज्ञश्च सूत्रैः कम्बलसम्भवैः ।
कोषयैर्वा खस्तिकाख्यं प्रथमं मण्डलं लिखेत् ॥
चतुर्हस्तप्रमाणन्तु मण्डलं विलिखेत्ततः ।
हस्त प्रमाणं पभन्तु मण्डलस्य प्रकीर्तितम् ।
वाराणि साई हस्तानि कणिकाकैशरीज्वलम् ।
सितं रक्तञ्च पीतञ्च कणं हरितमेव च ॥
शालिचूर्णैस्तु कौसुम्मैहोरिट्रैहरिदुवैः ।
कुर्यात्तथाञ्जनेचूर्णे राजा मण्डलद्धये ॥
पद्यात्ततः समारभ्य नाला पश्चिमगामिनीम् ।
पश्चिमहारमध्येन शतहस्तां विनिर्दिशत् ॥
प्रत्येकहारमध्ये तु पद्मश्चैवाष्टपत्रकम् ।
कानमण्डलमागे तु चूर्णरेव पृथक पृथक् ॥

·अधिमासनिरूपणम्।
१५५
चूर्णेस्तु मण्डलं कृत्वा सूत्राण्युत्सारयेत्तसः ।
उत्सायं मूत्र प्रथमं मण्डलं पूजये ततः ॥
भवनाय नम इति ततो हुम्तं वियोजयेत् ।
सव्यावलम्ब हस्तस्तु रजःपाचं समारभेत् ॥
मध्यमानामिकाङ्गुरुपरिटायथेच्छया ।
अधोमुखाङ्गलिं कृत्वा पातयेत् सुविचक्षणः ॥
समरेखा तु कर्तव्या विच्छिन्ना पुञ्जवजिता।
अड्डष्ठ पर्व नै पुण्यात् समा कार्या विजानता ।
संसक्तं विषमं स्थूलं विच्छिन्नं कशराउतम् ।
पर्यन्तमर्पितं हस्तमालिन्न कदाचन ॥
संसी कलहं विद्यादूईरखे तु विग्रहम् ।
अतिस्थूले भवेद्याधिर्नित्य पीड़ाविमिश्रित ।
विन्दुभिर्भयमानोति शत्रुपक्षान्न संशयः ।
कशायां चार्थहानिः स्वाच्छिन्नायां मरणं ध्रुवम् ॥
वियोगी वा भवेत्तस्य इष्टद्रव्य सुतस्य वा।
अविदित्वा लिखेदयस्तु मण्डलन्तु यथेच्छया ।
सर्वदोषानवाप्नोति ये दोषाः पूर्वभाषिताः ।
सितसर्षपदाचा रेखा: कार्याः प्रमाणतः ॥
विमलं विजयं भद्रं विमानं शुभदं शिवम् ।
वईमानच्च देवच रताख्यं कामदायकम् ॥
बचक खस्तिकाख्यञ्च हादशैते तु मण्डलाः ।
यथास्थानं यथायज्ञ बोजनीया विचक्षणः।
सागरे मध्यमाने तु पौयूषार्थ सुरासुरैः ।
पीयूषधारणार्थाय निर्मिता विश्वकर्मणाः ॥
कला कलान्तु देवानामसिखा से पृथक् पृथक् ।
यतः कृतास्तु कलसास्वतस्ते परिकीर्तिताः।

·कालविवेक १५६ नवैव कलसाः प्रोक्ता नामवस्तान्निबोधत। गीयोऽपगीही मरुती मयूखच. तथापर:॥ मनीहा त्वसिभद्रश्च विरुजस्तनुशीषकः । इन्द्रियनोऽथ विजयो नवमः परिकीर्तितः ।। तेषामेव कमाझूप ! नव नामानि यानि तु । शणु तान्यपराखेव शान्तिदानि सदैव हि ॥ क्षितीन्द्रः प्रथमः प्रीती हिनौयी जलसम्भवः । पावनानी तती हो. तु यजमानस्ततः परः ।। कोषसम्भवमामा तु षष्ठः स परिकीर्तितः। सीमनु सप्तमः प्रीतचादित्यस्तु तथाटमः ॥ विजयो नाम कलसी योऽसौ नवम उच्यते। स तु पञ्चमुखः प्राती महादेवखरूपधक् ॥ घटस्य पञ्चवको षु पचवताः स्वयन्तथा। यथाकाष्ठास्थितः सम्यक् वामदेवादिना मतः । मण्डलस्य च पनान्तः पञ्चवका घटं न्यसेत् । क्षितीन्द्रं पूर्वती न्यस्य पश्चिमे जलसम्भवम् । वायव्ये वायवं न्यस्य आग्नेये ह्यग्निसम्भव । नेत्यां यजमानन्तु ऐशान्यां कोषसम्भवम् ॥ सोममुत्तरतो न्यस्य सौरं दक्षिणती न्यसेत् । न्यस्यैवं कलसांश्चैव तेषु च तान् विचिन्तयेत् ॥ कलसानां मुख ब्रह्मा ग्रीवायां शङ्करः स्थितः । मूले तु संस्थिती विष्णुर्मध्ये मागणाः स्थिताः । दिक्पाला देवता: सा वेष्टयन्ति दिशी दश । कुक्षौ तु सागराः सप्त सप्तदीपाश्च संस्थिताः॥ नक्षत्राणि ग्रहाः मुब्वें तथैव कुलपर्वताः । गङ्गाद्याः सरितः सा बेदाश्त्वार एव च । BINETRana

·अधिमासनिरूपणम् ।
कलसेषु स्थिताः सचे तेषु तानमिचिन्तयेत् ।
रवानि सर्जवीजानि पुष्पाणि च फलानि च ॥
वञ्चमौक्तिकवैटूर्यमहापद्मेन्द्र स्फाटिकः ।
सर्वधाममयं विल्वं नागरीडुम्बरं तथा ॥
वौजपूरकजम्बीर काश्मीरामातदाडिमान् ।
यवं शालिञ्च नीवारं गोधूमं सितसर्षपम् ॥
कुडुमागुरुकसूरीमदन रोचनं तथा ।
चन्दनच तथा मांसीमेला कुष्ठं तथैव च ॥
कर्पूरं पत्रचण्डञ्च जलं निर्यासकाम्बुदम् ।
पोलियं बदरं जातीपत्रपुष्ये तथैव च ॥
कालशाकं तथा पृक्का देवी पूर्णकमेव छ ।
वची धात्रौं समनिष्ठां तुरुष्क मङ्गलाष्टकम् ॥
दूवां मोहनिकां भद्रां शतमूलौं शतावरीम् ।
पना सवलां क्षुद्रा सहदेवां गजाहयाम् ॥
पूर्णकोषां सिता पाठां गुञ्जां शिरसिकानलौ।
व्यामकं गजदन्तञ्च शतपुष्पां पुनर्नवाम् ॥
ब्रामौ देवौं शिवां रुद्रां सर्वसन्धानिक तथा ।
समाहृत्य शुभानेतान् कलसेषु निधाषयेत् ॥
कलसस्य यथादेशं विधि शम्भुं गदाधरम् ।
यथाक्रमं पूजयित्ला शम्भु मुख्यतया यजेत् ।
प्रासादन तु मन्त्रेण शम्भुतलेण शङ्करम् ।
प्रथमं पूजयेन्मध्ये नानानैवेद्यवेदनैः ।।
दिक्पालानां घटेष्वेव दिक्पालानपि पूजयेत् ।
पूर्वं वहिःस्थापितेषु ग्रहाणां कलसेषु च ।
नवग्रहान् पूजयेत्तु मातृमाघटेषु च ।
सबै देवा घटे पूज्या घटन्तेषां पृथक पृथक् ।।

·कालविवेक
नवैव तत्र पूर्वोना: सदा मुख्यतमा नृप !।
भक्ष्य भोज्यैश्च पेयैश्च पुष्पैर्नानाविधैः फलैः ।
यावकै पायसैश्चापि यथासम्भवयोजितः।
पुष्यमानाय नृपतिः पूजयेत् सकलान् सुरान् ॥
दक्षिणे मण्डलस्याथ कुण्डं निर्माय पायसः ।
समिनिः शालिसिद्धार्थेतैर्दू क्षितैस्तथा ॥
केवलैश्च तथैवाज्यैः पूजयेत् सकलान् सुरान् ।
होमान्ते तोषये नृपः साई पुरोहितम् ॥
श्रीमान्ते मण्डलोदीच्या वेदिकायां सपटकम् ।
रोचनाख्यमलद्धारान् तथा सोनियोजयेत् ॥
वृद्ध्या बङ्गुलमङ्गुष्ठं हिर्दशाङ्गुलयावधि ।
वृत्तं वा चतुरस्र वा पनकविकसंहितम् ।
रत्नेशान पद्ममध्ये तु गीखस्तिकविनायकैः ।
श्रीः श्रीची वरारोहा स्वामी देवी शुभान्विता
रवैः सव्वैरलङ्कारैः पट्ट कार्य विहस्तकम् ।
इस्तविस्तारमुच्छ्रायं कर्त्तव्यन्तु दशाङ्गुलम् ॥
खानार्थ साई हस्तन्तु पढें वृत्तासनान्वितम् ।
शय्या चतुर्गुणा दीर्घा धनुर्मानन्तु पीठकम् ॥
मजसिंहकताटोपं हेमरत्नविभूषितम् ।
सिंहाख्यं साई विस्ताराहण्डासनमथापि वा ॥
ध्याघ्रचिचकपा उपधानानि कारयेत् ।
अन्यैर्वा निर्मितैश्चर्मामृदुतूलकपूरितान् ।
शय्या दैयाई विस्तीर्ण चतुर्हस्ता सुलक्षणा।
वितस्यधिकमिच्छन्ति नृपस्य गुरु विद्यया ।
अर्द्धचन्द्रसमं कुम्यादासनं चतुरसकम् ।
उपधानामि शय्याया; कर्णादिमूलदेशतः ।

·अधिमासनिरूपणम् ।
षोड़शैवात्र कार्याणि वर्थचित्रयुतानि च ।
यानं सिंहासनं पदं शय्यीपकरणादिकम् ।।
राज्ञी नूतनधीग्यं तवैद्या उत्तरती न्यसेत् ।
तेषान्तु पश्चिमे वर्णरत्नोपनिचितेवरी ।।
पायडू यन्नदाझे घनिर्मिते महदास्तरे ।
ऊपिादनसंयुक्त चनिया चतुष्टयम् ॥
वृषभस्य तथीर्णायाः सिंहशार्दूलयोरपि ।
पादपीठ रत्नयुते पादावारीप्य पार्थिवः ।
तस्मिन् पर्यपृष्ठच चर्मखण्डचतुष्टये ।
नानालङ्कारभूषाब्यं नृपति रनमालिनम् ॥
नापयेब्राह्मणैः साई राजानं सुखसङ्गतम् ।
संवीतकम्बलं वयं रनवस्त्रावशोभितम् ॥
कलसैबलिपुष्पाद्यैः शालिचूर्णेश्च सापयेत् ।
अष्टौ षोड़शविंशाशतमष्टाधिकञ्च वा ॥
कलसानां समाख्याता अधिकस्यीचरीत्तरम् ।
जयकल्याण मन्त्र मङ्गलीत्यैश शामवैः ।।
वैश्य वैरथ दिक्पालैहमन्त्र व माटकैः ।
भाज्यं तेजः समुद्दिष्टमाज्यं पापहरं परम् ।
भाज्यं सुराणामाहारमाज्ये लोका: प्रतिष्ठिताः ।
भौमान्तरीक्षं दिव्यं वा यत्ने कलाषमागतम् ॥
सर्व तदाज्यसंस्पर्शात् प्रणाशमुपगच्छतु ।
ततोऽपनीय गावातु कम्बल वस्त्रमेव च ॥
कल सैः सापयेशूपं पुष्यमानार्थपूरितैः ।
एभिमन्न नरश्रेष्ठ ! तत्वतवार्थसाधकैः ॥
सुरास्वामभिषिञ्चन्तु ये च सिद्धाः पुरातमाः।
ब्रह्मा विष्णुश्च द्रश्च साध्याश्च समरुद्गया: ॥

·कालविवेक
पादित्या बसवी रुद्रा आश्विनेयौ भिषग्वरौ।
अदितिवमाता च स्वाहा लक्ष्मीः सरस्वती ॥
कीर्तिलक्ष्मी तिः श्रीश्च सिनीबाली कुहस्तथा ।
दिविश्व सुरसा चैव विनता कद्रुरेव च ॥
देवपनाच याः प्रीता देवमासर एव च ।
सास्वामभिषिञ्चन्तु सब्बै चासरसा गणाः ।
नक्षत्राणि मुहूर्ताच पक्षाहीरात्रसन्धयः ।
संवत्सरी दिवा रात्रिः कलाः काष्ठाः क्षणा लवाः॥
सबै वामभिषिञ्चन्तु कालखावयवाश ये ।
वैमानिकाः सुरगणा मनचः सागरैः सह ।
सरितच महानागा यक्षा: किंपुरुषास्तथा ।
वैखानसा महाभागा दिजा वैज्ञायसास्त था।
सप्तर्षयः सदाराय ध्रुवस्थानानि यानि तु ।
मरीचिरवि: पुलहः पुलत्यो भृगुरङ्गिराः ।।
क्रतुः सनत्कुमार सनकोऽथ सनन्दकः ।
सनातनच दक्षश्च जैगीषव्योऽथ नन्दनः ।
एकतश्च हितश्चैव चिती जाबालिकाश्वपौ।
दुर्वासा दुर्विनीतश्च कण्व: कास्यायनस्तथा ।
मार्कण्डेयी दीर्घतपा: शुन:शेफी विदूरथः ।
औवः संवत कश्चैव च्यवनीऽत्रि: पराशरः ||
वैपायनी यवक्रीती देवरात: सहानुजः ।
एते चान्ये च बहवी देवव्रतपरायणाः ॥
सशिष्यास्तेऽभिषिञ्चन्तु सदाराच तपोधनाः ।
पर्वतातरवी मद्यः पुण्यान्यायतनानि च।
प्रजापतिः चितिश्चैव गावी विश्वस्य मातरः।
वाहनानि च दिव्यानि सवें लीकाचराचराः ।

·अधिमासनिरूपणम् ।
अश्मयः पितरस्तारा जीमूताः खं दिशी जलम् ।
एते चान्ये च बहवः पुण्यसंकीर्तना: शुभाः ॥
तीयैस्वामभिषिञ्चन्तु सर्वोत्पातनिवर्हणाः ।
इत्येवं शुभदैवत्यैर्मन् दिव्य तथापरैः ॥
औवैनारायणे रौद्रैब्रह्मशक्रसमुसवैः ।
आपी हि ठा हिरण्येति सम्भवेति सुरीति च ॥
मानस्तीति मन्त्रण गन्धवारीत्यनेन च ।
सर्वमङ्गलमङ्गल्यैः श्रीश्च ते ग्रहयोगिभिः ।।
इत्येवं स्नानमासाद्य गात्रमावल्य कम्बलैः ।
सर्वमङ्गलमन्त्रेण वस्त्रं कार्पासक ध्रियात् ॥
आचम्य च तती देवान् गुरु विमांश्च पूजयेत् ।
ध्वज छचं चामरञ्च घण्टामश्वान् गजांस्तथा ।
मन्त्र जमा धारयेत्तु तती गच्छेडुताशनम् ।
तत्र गत्वा वह्निमध्ये वह्निश्रीवौक्ष्य पार्थिवः ।
अनिमिनानिमित्तानि लक्षयेत्तत्र विन्दुभिः ।
दैवज्ञकञ्चकामाल्यवन्दिपौरजनैर्वृतः ॥
वादिषधीषैस्तुमुलैस्तथा तौर्यत्रिकैः शुभैः ।
कृत्वा शेषे पुनः शान्तिमाशीर्वाच्य च वै दिजान् ।
पूर्णां विधाय विधिवद्दक्षिणां कनकान्युत ।
धान्यानि चाय वासांसि दवा कुयाबिसर्जनम् ॥
ततः शेषजलैः सर्वानमात्यादीन् पुरोहितः ।
सेचयेच्चतुरङ्गच बलञ्चापि सराष्ट्रकम् ॥
एवं कृत्वा नृपः पश्चाचिरात्रं संयती भवेत् ।
मांसमैथुनहीनश्च कुयान्मङ्गल्यसेवनम् ॥
पुष्य नक्षत्रयुता तु दृतीया यदि लभ्यते ।
तस्यां पूज्या सदा देवी चण्डिका शकरण ।
B
21

·कालविवेक तथा कुथुमिः। "अब्दमम्बुघटं दद्यादन्नञ्चामिषसंयुतम् । संवत्सरे विवृद्धेऽपि प्रतिमासञ्च मासिकम् ॥' "संवत्सरे विबेडपी"त्यधिमासात्तिथिवधा वेति योरपि ग्रह- णम् । तेनैकं मासिकश्राधमम्बुघट श्राद्धानि च त्रिंशदिवईन्ते । पज्ञालिकाविवाहायैः शिशूनां कौतुफैस्तथा । वैवाहिकेन विधिना मीदयच्चण्डिकां शिवाम् ॥ चतुष्यथेषु सर्वेषु देवदेवीग्टहेषु च । पताकाभिरलङ्गुयादेवं कुर्वन्न सीदति ॥ एवं कृत्वा शान्तियागं तथा पुष्याभिषेचनम् । चतुरः सम राजा भार्याभिस्तनवैः सह । राज्यमण्डल संयुक्त: परवेह न सौदति ॥ भानः परतरी यज्ञो नातः परतरीत्सवः । मातः परतरा शान्ति तः परतरं शिवम् । अनेनैव विधानेन नृपतेरभिषचनम् । युवराज्याभिषेकच्च कुर्य्याद्राजपुरोहितः ॥ नृपाभिषेककरणमादौ यदि समाचरेत् । अनेनैव विधानेन स्थिरः स्यान्नृपतिस्तदा । अयं यज्ञ: समुद्दिष्टः शक्रार्थं ब्रह्मणा पुरा । एवं यजं नृपी हया परहन सौदति ॥" इति कालिकापुराणे पुष्याभिषेक: ६८ अध्यायः । अब्दमम्बुघटमिति । अन्दमिति यस्मिन्नन्दे पित्रादेमरणं तदव्दं व्याम्य प्रत्यह संवत्सर विवऽपि मलमासपातेन तिथिबद्धया वा विवईऽपि चयीदशमासात्मक संवत्सर अर्थात् मलमासेऽपि दद्यात् । एतकाम्यं तत्प्रयोगश्च-अमुकगोत्र प्रेत अमुकदेवशर्मान् एत ते अन्न सामिषं सोट्कं खधा इति । संवत्सर विवढे चयोदशमासात्मकसंवत्सरे अधि- ·अधिमासनिरूपणम् । तथा सत्यव्रतः। "संवत्सरस्य मध्ये तु यदि स्यादधिमासकः । तदा हादशके श्राद्धे कायं तदधिकं भवेत् ॥”* अतो यहिष्णुवचनम् । "मासिकानञ्चेदधिमासपाती मासिकार्थ दिनमेक वर्द्धयेत् ।” तत्र यत् वईनं खण्डनमिति व्याख्यातं तत् कुथुमिसत्यव्रतवचनेन, बाधितम् । न च वाच्यम्। “चतुर्थाहे त्रिपक्षे च षण्मासे चाब्दिक तथा । प्रतिमासं तथा तस्य श्राद्दान्येतानि षोड़श ॥" इति निबध्यते ।। सप्तदशत्वापत्ते: यतोऽधिक श्राद्धविधानदर्शना- नासादिति। हादशमासा: संवत्सरः क्वचित्रयोदशमासा इति श्रुतेः । तिथिवा वेति वाकारः समुच्चये दिनहाधिक्रमसञ्चयाभ्यां तिथिहया चैत्यर्थः। इयोरपि ग्रहण मितिः। तथाच औत्पातिकमलमाससमानधर्मभानुलकितनामासक्रान्तमासे तिथिवाभावात् तदया। इत्तये अधिमासात्तिथिमा वेति इयोरपि ग्रहणमित्युक्तम् । उपसंहरति तैनेति । एक मासिक श्राद्धं बीते चिंशदन्बुघट श्राद्धानि विवईन्तः इति लिङ्गव्यत्ययेनान्वयः। तथाच त्रयोदशमासात्स कमलमासयुतवत्सरे प्रतिमासकर्तव्य- तया एक मासिक श्राद्धस्य वृद्धिः प्रत्यहकर्तव्यतया त्रिंशदम्बुधटश्राद्धानां हृद्धिश्च भवतीति भावः। संवत्सरस्य मध्ये एकादशमासाभ्यन्तरी इत्यर्थः । तथाच असंक्रान्तेऽपि कर्तव्य- माब्दिकं प्रथम दिजैरित्यादिवचनात् अत्याधिमासे मासिक विर्नास्तीति भावः । शके श्राद्ध प्रकृतहादशमासे. बादशमासिके कृते अधिकं यन्मल मासात्म कमधिकं भवेत् वन तत् त्रयोदशमासिकं कार्यमित्यर्थः । + अत इति । मलमासपाते मासिकाईरावश्यकत्वं यतः अत दूत्यर्थः । मासिकान- ·कालविवेक दुत्सर्गसिद्धसंख्यानुवादमानत्वात् । अमावास्यायो मृतस्य औना- मासिकं वृद्धौ खण्डनीयमेव । श्वेदिति चेदयदि मलमासपात: एकादशमासाभ्यन्तरे इति शेषः । यत् वईनं खण्डन- मिति वर्धक् छेदनपूरणे इत्यनेन चुरादिवर्धधातीछेदनार्थत्वादाह वईनं खण्डनमिति । कुथुमिसत्यवतवचनेन बाधितमिति कुथुमिवचनम् अब्दमम्बुघटं दद्यादिति वचनं सत्यव्रत- वचनं संवत्सरस्य मध्ये तु इति वचनं बाधितम् तन्मतं खण्डितमित्यर्थः। चतुर्थीह अस्थिसञ्चयनदिने षण्मासे एकाहन्यूनषण्मासे प्रथमषाण्मासिक श्राद्धमित्यर्थः । आदिकै एकाहन्यूनाब्दिके द्वितीयषाण्मासिक श्राद्धमित्यर्थः । अन्यथा प्रतिमासिकमित्यनेन षष्ठ- मासिकादेः प्राप्तकात् षण्मासे इत्यादरनुवादकता स्यात् । प्रतिमासं मासं मासं प्रति प्रतिमासं हादशमासिकानि इत्यर्थः। एतानि षोड़शश्राद्धानि । अतएव हेमाद्रिः। अस्थि सञ्चयने श्राई त्रिपक्षे मासिकानि च। रिक्तयोश्च तथा तिथ्यी: प्रेतश्राद्धानि पीड़श॥ इति। रिक्तयोस्तिथ्योरित्येक नागा न्यने षष्ठे हादशे च मासे इत्यर्थः इत्याह । एतत् मोड़श श्राद्धं शिष्यपर्यन्त रहितस्य साग्नेबोध्यं तस्य सपिण्डीकरणनिषेधात् । एवं निरग्नेरणि शिष्यपर्यन्तरहितस्य सपिण्डनं नास्ति । यथा- लघुहारोतः। "पुत्तेणैव तु कर्तव्यं सपिण्डीकरणं स्त्रियाः । पुरुषस्य पुनस्वन्धे भालपुवादयोऽपि चेति ।" HOME पादिशब्दग्राह्यमाह स एव । "धाता वा मायुची वा सपिण्ड: शिष्य एव वा। सहपिण्डक्रियां कृत्वा कुल्दभ्युदयं ततः ॥" माता वैवि वाशब्दात् भावपेक्षया प्रधानत्वेनः पूर्वाधिकारिणां दौहित्रान्तानां समुच्चयः। चतुर्था हे इति नवश्राद्धीपलक्षणम् । नवश्राद्धन्तु प्रान्दर्शितम् । नवश्राद्धल- सामान्यधर्ममादाय षोड़शत्व संख्यापूतः श्राझान्येतानि षोड़श इत्यनेन न विरोधः । MEANIAN ·अधिमासनिरूपणम् । तथा कुथुमिः । "संवत्सरातिरेको वै मासो यः स्यात्चयोदशः । तस्मिंस्त्रयोदशं श्राई न कुर्यादिन्दुसंक्षये ॥" अमावास्यायां मासिकस्य विशेषेण मलमासे निषेधात्। अपि तिथ्यन्तरकायस्याभ्यनुज्ञानम् । न च अमावास्यापार्वणश्राद्ध- स्यायं निषेध इति वाच्यम् । पुरुषभेदेन तस्यानियतसंख्यत्वाचयो- दशत्वानुपपत्तेः । नन्वत्राप्यन्दशेषेऽधिमासश्रावस्य क्रियमाणस्य त्रयोदशत्वं न पुनहितीयादिमासेषु क्रियमाणानां तेषां द्वितीया- दिसं ख्यत्वात्। नैतत् वार्षिकश्राद्धानि संकलय्य यतः कुतश्चिदा- रभ्य गणने त्रयोदशवं सर्वेषां त्रयोदशा इति गणनवत् पणपुर- णादिवहा। किञ्च पर्व चाग्रयणं तथेति पवीमावास्या तन्नि- ज सप्तदशत्वापत्तरिति । मलमासपाते इति शेषः। उत्सर्गसिद्धसंख्यानुवादमात्र- त्वादिति सामान्यसिद्धसंख्यानुवादमात्रात् । अमावास्यायां मृतस्य औनामासिकम्। औदा- मासिकं मलमाससम्बन्धिमासिकम् । तथाच व्यासः। "मलिन्तुचे तु सन्प्राप्ते ब्राह्मणो मियते यदि । अनाभिधेयो मासीऽसौ कथं कुर्यात्त दाब्दिकम् ॥ इति । वृद्धौ खण्डनीयमेवेति। तथाचामावास्थामृतस्य मलमासपात मासिकवद्धिर्नास्तीति भावः। विथ्यन्तरकायस्थ अमावास्याभिन्नतिधिमृतस्य मलमासनिमित्तकत्रयोदशमासिक- वृद्धिभक्तीत्यर्थः । पुरुषमंदैन नानापुरुषकत कपावणानुष्ठानेन तस्य पार्वणस्य अनियत- संख्यत्वात् नियतसंख्यावाचकशब्देनानभिधानात् । त्रयोदशत्वानुपपवेरिति तथाच मल- मासीयामावास्यायाः पूर्व कस्यापि पावलमेकं भूतं,कस्यापि पावणयं, कस्यापि त्रयं,चतु- स्यादिकं या, इत्यतः अमावास्यायां कर्तव्यस्य पार्वणस्य सर्वेषां चयोदशत्वं न सम्भवतीत्यभि- ·कालविवेक मित्तकस्य प्रतिप्रसवात् कथं तनिषेधः । नन्वेकस्मिम्मासि प्रायः। अथवा पुरुषमेदन इत्युपलक्षणम् । एकस्यापि जीवनपर्यन्तं पार्वणस्य विहित. त्वात्। संख्याया अनियतत्वं, प्रेतश्राइस्य षोड़शत्वं, मलमासपाते सप्तदशत्वं नियतम् । तत्र प्रथमादिभेदोऽपि नियत इति भावः । अब्द शेषे अधिमास श्राइस्येति । तथाच मल- मासपाते बत्सरस्य त्रयोदशमासात्मकत्वात् तत्र क्रियमाणस्य पावणस्य सुतरां त्रयोदशत्वम् पर्वणि यत् इति भावः। अमावास्यापार्वण श्राद्धस्य मलमासकर्त्तव्यताविधायक स्पष्ट वचनं दर्शयति किञ्चेति । पर्व अमावास्या निमित्तकस्येति । यच्चात्र स्मार्तेन दूषणमभिहितं, न तु पार्वण श्राद्ध- परम्, तस्य कृष्णपक्षनिमित्त कत्वेन पर्वनिमित्तकत्वाभावादित्यादि, तन्न । "अमावास्यां यत्क्रियते तत्पार्वणमुदाहृतम् । क्रियते वा पर्वणि यत् तत्पावणमिति स्थिति"रिति वचने अमावास्यां यत् क्रियते इति श्रुतेः, क्रियते इति श्रुतेश्च । अमावास्यापर्वणीनिमित्तले बाधकाभावात् । न चात्र यत्पदव्यश्रुतेः यत्पदेन कृष्ण पक्षनिमित्तकश्राद्धमुच्यते । तयाच यत्वापक्षनिमित्त श्राद्धम् अमावास्यां पर्वणि च क्रियते तदेव पावणमित्यर्थों वाच्य इति बाच्यम् । एतद्दचने कणपक्षनिमित्त वातानुपस्थितः यत्पदैन तच्छ्राद्धकथनस्यायुक्त वात् । न च विधायकवचने अमावास्यापर्वणीरश्रवणात् यत्पदेन सापक्षनिमित्त श्राद्धं सुतरां वाच्यमिति वाच्यम् । “अमायां पिन्थी दद्यात् पूवेंद्युाह्मणान् सन्निपात्य” इति निर- पेक्ष श्रुतिबलात् अमावास्याष्टका कृष्णपक्षपञ्चदशीषु चेत्यभिधाय । "एतच्चानुपनौतोऽपि कुर्यात् सर्वेषु पर्चसु । श्राई साधारणं नाम सर्वकामफलप्रदम् ॥ भाऱ्यांविरहितोऽप्येतत् प्रवासस्थोऽपि नित्यशः । शूद्रोऽप्यमन्त्रवत् कुर्य्यादनेन विधिना बुधः ॥" इति विशेषविधिबलाच्च कृष्णपक्षातिरिक्तामावास्यानिमित्त कस्य पवनिमित्तकस्य च पृथक श्राद्धयस्य श्रवणात्। न च कृष्णपक्षनिमिचस्य श्राइस्य पर्वकरणपचे फलविशेषज्ञापक. मेवेदं वचनं न तु पद्धनिमित्तक श्राद्धविधायकमिति वाच्यम् । एतच्चानुपनौतोऽपि कुा- ·अधिमासनिरूपणम् । तिथिहये सति पूर्वस्मिन्नेव मासि हादशभिर्मासैः सिद्दे संवत्सरे वार्षिकपुनराब्दिकसपिण्डीकरणान्तानान्तत्रैव कृतत्वात् कथं पुनमासिक प्रसक्तिः । नैतत् वार्षिकादीनामेव वचनोत्कर्षात् । दिति एतखेति चकारश्रुतेः पर्वनिमित्तत्वेन पृथक् श्राद्ध स्थावश्यवक्त व्यत्वात् । तथाचार्य वचनार्थः । एतत्प्रागुक्त यादचतुष्टयं, पर्वसु पर्वनिमित्तं साधारणं श्राद्धञ्च, “अनुप- नौतो" जाताग्निः अपि समुच्चितसाग्न्यादिश्च "भार्थ्याविरहितोऽपि" "प्रवासस्थोऽपि नित्यशः" कुर्यात् । श्राइस्य फलाकाकायां “सर्व कामफलप्रदमिति' विशेषणम् । अनेन विधिना” एतच्छाइपञ्चकम् “शूद्रोऽपि" "अमन्त्रवत्” कुर्यादिति। यतु अपरपचे यदहः सम्पद्यते अमावास्यायान्तु विशेषेणेति निगमवचनम् । अस्थार्थः - कृष्ण पक्षे यदहः यां तिथिं प्राप्य सहव्यब्राह्मणादिकं लभ्यते तस्यां तिथौ कृष्णपक्षनिमित्तं श्राइम, अमावास्यायाम् अमावास्यानिमित्तं श्राद्धञ्च कुर्यादिति शेषः। तुश्चार्थे । एतद्रूपेण ग्रन्थ कर्तुराशयवर्णने न स्मानॊक्तदोषावकाशः इति दिक् । अतएव हेमाद्रिणा अवषट् कारहीमाश्च पर्व चाग्रयण- तथा वचनमुवा अवषट्कारहीमा: अग्निहोत्रीपासनवैश्वदेवादयः पर्व दर्शपौर्णमासौ पाचणस्थालीपाकच इति व्याख्यातम् । प्रतिप्रसवात् अमावास्यापाबणस्य मलमासे कर्तव्यताविधानात् । अमावास्यास्तस मलमासे मासिकदिन सम्भवतीत्याह नन्वे कस्मिन्नित्यादि एकस्मिन् मासि सौरमासि विधिदये सति अमावास्याइये सति पूर्व स्मिन्नेव मासि मलमास- रूपपूर्वचान्द्रमास्येव हादशभिर्मासैः पूर्वमृततिथिं विहाय अपरमृततिथिमादाय परि- गणितैः हादशभिर्मासैः सिद्धे समाप्ते संवत्सरे वार्षिक पुनराब्दिकसपिण्डीकरणान्तानां द्वितीयषामासिकहादशमासिकस पिण्डीकरण श्राद्धानामित्यर्थः । “पूर्बेधुराब्दिकं श्राद्धं परेयुः पुनराब्दिकमिति" वचनात् वार्षिकपुनराब्दिकपदाभ्यां द्वितीयषामासिकहादश. मासिके उच्यते। कथं मासिकप्रसक्ति रिति। अमावास्यामृतस्य त्रयोदशे मासि कथं मासिकवधिप्रसक्तिः। सपिण्डनीवर मासिकासम्भवादिति भावः ।

·कालविवेक तथाच विष्णुधर्मोत्तर मार्कण्डेयः । "संवत्सरस्य मध्ये तु यदि स्यादधिमासक, । तदा त्रयोदशे मासि क्रिया प्रेतस्य वार्षिकी ॥" वर्षनिमित्ताया वार्षिकपुनराब्दिकसपिण्डीकरणान्तश्राद्धक्रियाया उत्कर्षात् । यत्तु वदन्ति । "यस्मिन्नाशिगते भानौ विपत्तिं यान्ति मानवाः । तेषां तत्रैव कर्तव्या पिण्डदानीदकक्रिया ॥" इति वचनेन तेषामनुल्कर्षः तन्न। मृततिथिकर्त्तव्यसांवत्सरिक- श्राइविषयलादेवास्य वार्षिकसपिण्डीकरणयोस्तु नैवंरूपत्वात् । इत्यधिमासनिरूपणम् । * * निषेधयति नैतदिति। वचनीकर्षात विशेषवचनेन उत्कर्षात् अमावास्वामतख मलमासे. मासिकनिषेधेन शुद्धमासि अन्धस्यीत्कर्षादिति। विपत्ति विनाशम् । तेषां सचैव तत्सौरमास एव। मृततिथिकर्तव्य सांवत्सरिकविषयत्वात् मलमासमृतस्येति शेषः । शुद्धमासि मृतस्य मलमासे सांवत्सरिक श्राद्ध निषेधात् । इति मलमासनिरूपणम् । ROMANT ·अथ सम्प्रति विराषाढ़ निरूपणम् । तत्र ज्योतिःशास्त्रम् । "व्रजति यदा मिथुनं विहाय कर्कि त्यक्त्वा राजविवर्जितान्तिथिञ्च सूर्यः । भवति तदा नियतं हिराषाढ़ः सुरशयनस्य विधिईितीयमासि ॥”* राजा सोमस्तेन विवर्जिता अमावास्योचते, तां विहाय कर्कट- ममनविशेषणात् ककंटगमन एव तदतिक्रमो न मिथुनगमन- समय इति अमावास्याहयातिक्रमावगतराषाढ़इयमेको मिथुने कर्कटे चापरः। एतदेवापरोऽप्याह। अथ विराषाढ़निरूपणमिति । अधिमा निरुथ्य तत्प्रसङ्गेन विराषाढ़निरूपणम् प्रतिजानौते सम्पति हिराषाढ़निरूपणं विराषाढ़ादिनिरूपसं अथवा मुख्य गौणसाधारण- विराषाढ़निरूपणं क्रियते मयेति शेषः । व्रजति यदेवि वचनार्थ स्वयं विवणीति राजा सीम इत्यादि । तेन विवर्जिता चन्द्रसम्बन्धरहिता। कर्कटगमन एव वदतिक्रमो न मिथुनगमन इति । तथाचायं घचनार्थः । सूर्यः पूर्वामावास्यान्त्यक्षणं विहाय उपान्त्य- क्षणादौ यदा मिथुनं व्रजति सञ्चरति, मिथुनं त्यक्ता राजविवर्जितां सोमसम्बन्धरहिता परामावास्याञ्च विहाय ककिं कर्कटराशिं व्रजवि प्रतिपदादितिथाविति शेषः तदैव विराषाढ़ः विश्वान्द्राषाढ़ी भवति वत्र सुरशयनस्य हरिशयनस्य विधिः द्वितीयमासि कर्कट- गवशुद्धद्वाषाढ़े भवतीत्यर्थः । तथाच पूचीमावास्थाया उपान्त्यक्षणादौ मिथुनसङ्गम तदुत्तरशुक्ल प्रतिपदादिदर्शान्तमासस्य खान्यवहितप्राक्क्षणावच्छिन्नमिथुनस्थरव्यारखतया चान्द्राषाढत्वम् । एवं परामावास्याम् अतिक्रम्य शुक्ल प्रतिपदादौ कर्कटसङ्कम तच्छुल्ला- प्रतिपदादिदर्शान्तमासस्यापि खाव्यवहितप्राक्क्षणावच्छिन्नमिथुनस्थरव्यारब्धतया च चान्द्राषाढत्वमिति हिराषाढत्वं निर्विवाद इति भावः । 22 ·कालविवेके "मिथुनस्थो यदा भानुरमावास्याइयं स्पृशेत् । हिराषाढ़ः स विज्ञेयो विष्णुः स्वपिति कर्कटे॥" अमावास्याहयान्तं स्पृशेदित्यर्थः । पूर्ववचनेन “राजविवर्जिता" त्यत्वा कर्कटगमनश्रुतेः यदि दर्शयमतिक्रमतीति बोदव्यम् । तथा। "अमावास्यामतिक्रम्य कुलीरें याति भास्करः । द्विराषाढ़: स विज्ञेयो विष्णुः स्वपिति कर्कटे ॥" अमावास्यामतिक्रम्यामावास्याधयमित्यर्थः । एकातिक्रमस्य सदा दर्शनात् । न च तामतिक्रम्यैवान्तरं प्रतियदि कर्कटगमन हिरा- षाढ़ इति वाच्यम् । द्वितीयायामपि कर्कटसंक्रान्तौ विरा- बाढस्य निर्विवादत्वात् । तथा। "प्राप्त आषाढ़मासे तु सिनीबालीदयं भवेत् । हिराषाढ़ः स विज्ञेयः पतित चाधिमासके ॥" सिनीबाल्यमावास्यान्तयं भवेनिष्पोत । निष्पत्तिश्च तिधेरन्त- पर्यन्तेनैव । अमावास्याहयान्तं स्पृशेदित्यर्थ इति । तथाच एकस्मिन् राशौ संकान्तिशून्यं पूर्बा- परामावास्यान्य क्षणव्यञ्चत्तदैव अमावास्यायान्त्य स्पर्शनं भवेदिति भावः। यदि दर्शइय- मविक्रमतौति । दयान्त्यक्षणइयमतिक्रम्य सूर्य: राश्यन्तरं सञ्चरतीत्यर्थः । प्राप्ते आषाढ़- मासे तु सौराषाढ़मासे प्राप्ते सतीत्यर्थः । सा दृष्टेन्दुः सिनीवालीति कोषात् चतुर्दशी- युक्तामावाखाया: सिनीबालीत्वात् । तदन्यायस्य एकस्मिन् राशी सत्त्वेऽपि मलमासा- सम्भवादाह सिनौबाल्यमावास्यान्त्ययमिति मिनीबालीयमनामावाखान्यायमित्यर्थः ।

·हिराषाढ़निरूपणम् । १७१ “अमावास्यामतिक्रम्य यदाकः कर्कटं व्रजेत् । विराषाढ़ तदा प्राहुः पतिते चाधिमास के " पुराणस्य। तदेतैमिथुनस्थ सूर्येण यातिक्रम हयातिक्रमे मुख्यश्चान्द्रो हिराषाढ़ी दर्शितः। तस्यैव मिथुनस्थरव्युपक्रान्ततया हिरावृत्तत्वात् सौरस्य नावृत्तिरित्युतम्। न च चान्द्रसौराभ्यां हिराषाढस्तस्य प्रत्यब्द- मेव भावात् । मेषवृषसूर्येऽप्यधिमासे पतिते हिरापादः पतिते चामिासक इति भूतनिर्देशात् । स तु गौणः कर्कट चान्द्राषाढ़लाभनिमित्ततागुणयोगात् । कर्कटादावग्यधिमासपात विराषाढ़माह पारस्करः । प्रथमक्षणाद्यवच्छिन्नामावास्याइयमादाय मलमासापतिवारणाय तिथरतपयन्ते- नैवेति अन्य क्षणापर्यन्तेनैव इत्यर्थः । यदाक: कर्कट ब्रजेदिति पूर्चामावास्यान्त्या- क्षणमतिक्रम्य मिथुनमभिभुज्यमानोऽकः परामावास्यात्य क्षण्मतिक्रम्य यन्दा कर्कटं व्रजेत. सञ्चरेदित्यर्थः । “पतिते चाधिमासके" इत्यनेन पू मावास्याया: परतः शुक्ल प्रतिपदि मिथुनसमेण अमावास्याहयाविक्रमेऽपि हिराषाढ़त्वाभाव बोधयति । सौराभ्यामिति। तथाच चान्द्रत्वेन सौरत्वेन च भाषाढस्य हित्वादिति भावः । निषेध- यति तस्य प्रत्यब्दमेव भावादिति । तस्य विराषाढस्य प्रत्य व्दमेव भावात् अब्दम् अव्द प्रति अत्यव्दम् इत्यव्ययं तस्य भावः तस्मात् । तथाच चान्द्रसौराभ्यां हिराषाढत्व स्वीकार तस्य प्रतिवर्षसद्भावात् मिथुनस्थसूर्ये अमावास्यादयस्पर्शाभावेऽपि दिराषाढत्वापत्त्या "मिथुनस्थी यदा भानुरमावास्याइयं स्पृशेत् । विराषाढतदा ज्ञेयः" इत्यादि विशेषवचनं व्यर्थं स्वादिति भाव।

·कालविवेक "कृष्णपक्षे त्रयोदश्यां* कर्कटं याति भास्करः। द्विराषाढ़ः स विज्ञेयः कुलीरे माधवः स्वपेत् ॥” कुलीरः कर्कटः । कृष्णत्रयोदश्यां दक्षिणायनसंक्रान्तौ नियता एवोत्तरत्रिकेऽधिमासपातः । तथा ज्योतिःशास्त्रम् । “उत्तरमयनमायाते सवितरि पतनं यदाधिमासस्य । भवति तदा हिराषाढ़ः शेते कर्किणि सुरारातिः ॥" उत्तरमयनमायाते दक्षिणायने कर्कटादावित्यर्थः । तदेव सर्वत्राधिमासपाते द्विराषाढ़ इत्युक्ताम् । अतएव परिशिष्टः सामान्येनैवाह । "मेषहषासूयऽप्यधिमासे पतिते” इत्यादि स तु गौण इति। “माधवादिषु षट्- केषु मासि दर्शहवं यदा। हिराषाढ़ः स विजयः” इत्यादिवचनबोधितः । वैशाखादि- मासे दर्शये विराषाढ़ः स तु गौणी गौणीलक्षणायुक्त दूत्यर्थः । तस्य वैिशाखत्वेन मुख्यतिराषाढत्वाभावात् । गुणमाह कर्कटे चान्द्राषाढलाभनिमित्ततागुणयोगादिति । चान्द्राषाढलाभौ निमिती वस्य तस्य भावः चान्द्राषाढ़निमित्तता तदेव गुणं तस्य योगात् । क्याच आषाढ़े मलमासे सति शुद्धचान्द्राषाढस्य कर्कटगतत्वेन मुख्य हिराषाढ़ी भवति तत पाषाढ़ाव्यवहितीत्तरत्वविशिष्टकर्कटगतचान्द्राषाढवावच्छिन्नशक्तस्य हिराषाढ़पदस्य वैशा- खादेर्मलमासत्कपि चान्द्राषाढस्य कर्कटगतत्वेन कर्कटगतचान्द्राषाढस्य कर्कटगतचान्द्रा- बाढ़त्वगुपयोगात् गौणदिराषाढ़त्वमञ्जसमिति भावः। हिराषाढमाह गौणतिराषाढमाह "कृष्णपचे त्रयोदश्या"मिति तु मलमासावश्यम्भाव ज्ञापनार्थम् । न तावन्माननियमः । तेन कणचतुर्दश्याम् अमावास्यान्त्यक्षणप्रागपि संक्रान्ती अपरामावास्थान्त्यक्षणात् अर्द्धमपर- संक्रान्ती मलमासी भवत्येव ।

·द्विराषाढ़निरूपणम् । "यदाधिमासः पतति तदा पूर्वी मलिम्लुचः । कार्यं नात्राभिषेकादि हिराषाढो भवेत्तदा । अमावास्याइयं यत्र रविसंक्रान्तिवर्जितम् । हिराषाढ़ः स विज्ञेयः शेते च श्रावणेऽच्युतः ॥" एतदेव सङ्गिप्योक्तम् । "माधवादिषु षटकेषु मासि दर्शदयं यदा। हिराषाढ़ः स विज्ञेयो विष्णुः खपिति कर्कटे ॥” ननु पूर्ववचने अमावास्याहयस्य रविसंक्रान्तिवर्जितत्वे नाधि- मासपातो दिराषाढनिमित्तमवगम्यते । तच्च चतुर्दश्यां पूर्वसं- क्रान्ती प्रतिपदि च परसंक्रान्तौ* भवतीति कथं दर्शेऽपि पूर्वसं- क्रान्तौ हिराषाढ़वर्णनम् उच्यते "दिवसस्य हरत्यक” इति । तैः स- भूयाभ्यां तृतीयाब्दमध्य एव नियताधिमासपातनिमित्ताभिधा- नात्। संक्रान्तिविरहितामावास्याइयस्य विंशत्यब्दैरपि दुर्लभवात्। एकराशिस्थसूर्यस्य दर्शयातिक्रममात्रं तस्य लक्षणम् । तेन तल्लक्ष्यते अतएव तस्यार्को दर्शकश्चैकराशौ दर्शयातिग इत्युक्तम् । । कुलोरे माधवः खपेदितिः। आगामिवर्षे इति बोध्यम् । एतत् पूर्व: मिथुनाके शुलडादश्यादौ हरिशयनस्य जानत्वात् । उत्तरत्रिके श्रावणादिबिके। उत्तरमयनमायाते गते सति अतीते सति इत्यर्थ माह दक्षिणायने इति। विराषाढ़ः गौणहिराषाढ़ः। शेते कर्किणौत्यपि आगामिवर्षे नेयं सर्वत्र अधिमासपाते विराषाढ़ इत्युतां गौणहिराषाढ़ इत्युक्तमित्यर्थः । अतएव गौणदिराषाढत्वादेव । सामान्येनैवाह मासविशेषमनभिधाव हिराषाढमाधमुक्तम् । चतुर्दश्यां पूर्वसंक्रान्तौ प्रतिपदि च परसंक्रान्ताविति तु अमा बास्याइयं यत्र रविसंक्रान्तिवजितमित्यादि समग्रामावास्यावर्जनरूपयथाश्रुतार्थमादाय ।

·A कालविवेक तल्लक्षणीयमाह । "सूर्येण लवितो मासश्चान्द्रः ख्यातो मलिम्लुचः ।” चान्द्रमात्रस्यापि सूर्यलवितस्य प्रत्यव्दं भावात्तं विशिनष्टि। "अमावास्यापरिच्छिन्नं रविसंक्रान्तिवर्जितम् । अधिमा विजानीयाहितं सर्बकम्मसु ॥" प्रतिपदुपक्रान्तामावास्यान्त इत्यर्थः । तस्यैव मुनिभिर्नानाविध- मुपलक्षणं दर्शितम् । अन्यथा “अमावास्याइयं स्मृशेत् ।” "अमावास्यायं यत्र रविसंक्रान्तिवर्जितम् ।” मतिक्रम्येत्यव्यवस्थितवादान्नार्थो व्यवतिष्ठते। तस्मात्तृतीयाब्द- नियतपतनो यथोक्तोऽधिमासी मिथुने पतने मुख्यं द्विराषाढ़ करोति अन्यत्र गौणम् । इति विराषाढविवेकः । अमावास्या- कथं दर्शऽपि पूर्वसंक्रान्ती हिराषाढ़वर्णनमिति पूर्वपची दृढ़ीकत: "सूर्ये लद्धिती मासश्चान्द्रः ख्याती मलिम्लुच” इत्यादिवत्यमाण वचनात् । तदेवीपपादयति दिवसस्येत्यादि । तैः सम्भूघ अाभ्याम् । तीयाब्दमध्य एवेति । एकस्मात् मलमासात् वृतीय- वर्षमध्ये एवेत्यर्थः । नियताधिमासपातनिमित्ताभिधानात् मलमासान्तरस्यावश्यम्भावात् । विंशत्यब्दैरपि दुर्लभत्वात् । तथाच । एकमात् मलमासात् टवीयवर्षे मलमासान्तरपातस्य नियतत्वात् यत्र यत्र मलमासन्तत्र तत्रैव संक्रान्या अमावास्यासामान्धवर्जितत्वं न सम्भवति इति भावः । दर्शयातिक्रमणमात्रं दर्शयान्त्य क्षण यस्याविक्रमामात्रम् । तस्य मल- मासस । चान्द्रमावस्यापि चान्द्रमावस्यैव न तु खाव्य वहितपूर्वामावास्यान्य क्षणसहितस्य । प्रत्यन्द भावात् केवल चान्द्रमासोलहनस तु प्रायेण प्रतिवर्षसम्भवादित्यर्थः । अती वि- ·सम्प्रति देवशयनादीनि चिल्यते । उत्कर्षानुकर्षचिन्ता तु पश्चात् भविष्यति । तब भविष्यपुराणम् । "मैत्राद्यपादे खपितीह विष्णु- वैष्णव्यमध्ये परिवर्तते च । पोषणावसाने च सुरारिहन्ता प्रबुध्यते मासचतुष्टयेन ॥ आभाकासितपक्षेषु मैत्रश्रवणरेवती। आदिमध्यावसानेषु प्रस्वापावर्तनोत्सवाः ॥" अत्र यथासंख्यमन्वयः । तेन आषाढ़ीयानुराधाद्यपादे भाद्रीय- श्रवणामध्ये कार्तिकीयरेवत्यन्ते भगवतो वासुदेवस्य यथाक्रम शयनपाखपरिवर्तनोस्थानानि भवन्ति । अयञ्च हादश्यां प्राप्ती मुख्यः कल्पः । यथा पुराणम् । शिनष्टि विशेषयति । अमावास्यापरिच्छिन्नं खाव्यवहितवत्व खघटकत्वोभय सम्बन्धेन अमा- वास्याहयान्त्यक्षणहयविशिष्टं चान्द्रमासं सर्व कर्मसु गहितम् अधिमासं मलमासं जानीयात् इत्यन्वयः । प्रतिपदुपक्रान्तं शुक्ल प्रतिपत्प्राक्क्षणमारब्धापरामावास्यान्त्यक्षणपय्यन्तं रवि- वर्जितचेत् मलमासः ज्ञेय इत्यर्थः । उपलक्षणं लक्षणम् । अव्यवस्थितवादात् अनियत- लक्षणत्वेन निर्णयाभावात्, नार्थो न यथार्थार्थों व्यवतिष्ठते व्यवस्थिती भवति । अन्यत्र मिथुनभिन्ने ।

·कालविवेक "आभाकाद्येषु मासेषु मथुरा माधवस्य च | हादश्यामेव कुर्चीत शयनावर्तनादिकम् ॥” तथा। । "निशि स्वापो दिवोस्थानं सध्यायां परिवर्तनम् । अन्यत्र पादयोगेऽपि द्वादश्यामेव कारयेत् ॥" तथा विष्णुधर्मोत्तरे। "विष्णुर्दिवा न स्वपिति न च रात्री प्रबुध्यते । हादश्यामृक्षसंयोगे पादयोगो न कारणम् ॥” तदेव स्पष्टयति । "अप्राप्ते हादशीमचे उत्थानशयने हरीः । पादयोगेन* कर्तव्ये नाहोरात्रं विचिन्तयेत् ॥" हादशीनक्षत्रयोगमात्रेण यथाक्रमेण निशासन्ध्यादिवसेषु शयना- बर्तनोत्थानानि कर्तव्यानि । अस्य पुनरभावे तिथ्यन्तरेऽपि पाद- - * देवशयनादीनि हरिशयनादौनि चिन्त्यते निरूप्यते मयेति शेषः। उत्कर्षानु- स्कर्षचिन्ता सौरचान्द्रविवेचनम् । तत्र भयनादिनिरूपणप्रसङ्गे । वैषण त्र्यमध्ये श्रवणमध्यपाद परिवर्तते पार्थेन परिवर्तते। मासचतुष्टयेन इति विशेषणे हतीया। आषाढशुक्लपक्ष- मारन्ध कार्तिक शुक्लपक्षपर्यन्तमासचतुष्टयविशिष्टः सन् इत्यर्थः । आभाकासितपक्षेषु आषाढ़भाद्रकार्तिक शुक्ल पक्षेषु । मैत्रश्रवणरवती आदिमध्यावसानेषु इति सन्ध्यभाव आर्षः । उत्सव उत्थानम् । अन्यत्र पादयोगेऽपि खापादिविहितनिशादरन्यत्र पादयोगेऽपि इत्यर्थः। हादश्यामेव कारयेत् तत्तनक्षत्रयुक्तडादश्यामेव कारयेदित्यर्थः । द्वादश्यामृक्ष- संयोगे पादयोगी न कारणमिति हादश्यामक्षयोगमात्रमेव शयनादौ हेतुः न पादविशेष- योगः। यद्दा हादश्यामृक्षयोगसत्त्वे अन्यतिथौ विहितनक्षत्रपादविशेषयोगः न शयनादः कारणम् ऋचे मैत्रश्रवणरेवती नक्षत्रे । पादयोगेन दशमीप्रतिपनिन्नतिथौ पादविशेषयीगेन ।

·देवशयनादिचिन्तनम् । १७७ योगमात्रेण दिवाशयनं निशायामुत्थानं न तत्र निशाद्यादरः । अतएव मत्स्य पुराणे सामान्येनैवोक्तम् । "रेवतीऋक्षपर्यन्ते मेषादाववलोकिते । उत्तिष्ठन्तं हृषीकेशं योगनिद्रा विमुञ्चति ॥" निशादिकं हादशीविशेषणम् । यथा। "निशि स्वापो दिवोत्थान सन्ध्यायां परिवर्तनम् । पादयोगादन्यतिथी हादश्यामृक्षसङ्गमात् ॥” पूर्ववचनेन हादश्यां नक्षत्राप्राप्तावहोराभानादरस्य प्रदर्शित- बात्। अर्थाहादश्यान्तस्यादरः कार्य इत्युक्तम् । तेनानन्तरित- वचनेऽपि निशिस्त्रापादिकं हादश्यासक्षसङ्गमादित्यनेन सम्बुध्यते। पादयोगादन्यतिथाविति तु केवलमेव कारणम् । एवम् । "न दिवा स्वपिति गोविन्दो न रात्रौ प्रतिबुध्यते ।" इति । तदपि हादश्यामेवर। यत्तु निशि स्वाप इत्यस्य स्वल्पयोगो नाहीराचं विचिन्तयेदिति । निशि खापो दिवीत्यानमित्यादिविचारी नास्तीति भावः । यथाक्रमणेत्यादि शयने निशा पार्श्वपरिवर्तने सध्या उत्याने दिवस पादरणीय इत्यर्थः । अस्स हादश्यामृक्षयोगस्य । तिथ्यन्तरे दशमीप्रतिपभिन्नैकादश्यादिपञ्चतिथिषु । पूर्ववचनेन अप्राप्ते बादशीमचे इत्यादिवचनेन। सम्बुध्यते रहते। केवलमेव हादश्या- मृक्षाभावे पादविशेषयोगमात्रमेव कारणं शयनादरिति शेषः। बादश्यामव नक्षत्रमात्र- योग एवेत्यर्थः। हादश्यामृक्षाभावे बयोदश्यादौ पादविशेषयोगात् परिवर्तनमात्र कर्म- व्यम् न तु शयनवीधने इति । 23 ·कालविवेक १७८ व्याख्यानं सन्ध्यायां परिवर्तनं पादयोगादन्यतिथौ त्रयोदश्यादौ कर्तव्यम् । न पुन: शयनप्रबोधावपि तिथ्यन्तरे । किन्तर्हि निशि खापो दिवोत्थानञ्च हादश्यामृक्षयोगमात्रेणेति तदसङ्गलम् । "अप्राप्ते हादशीमृक्षे उत्थानशयने हरेः । पादयोगेन कर्तव्ये नाहोरात्र विचिन्तयेत् ॥” अनेन वृहद्योगग्रन्थलिखितेनैव हादशीनक्षत्रयोगाभावे पाद- योगेन तिथ्यन्तरेऽपि शयनोत्थानविधानदर्शनात् एतद्दचनविरोधा- देव पादयोगादन्यतिथावित्यत्रापि निशादेविशेषणलं निरा- कृतम् । “नाहोरात्र विचिन्तये"दित्यस्य निविषयत्वापत्तेः । यतएव तिथ्यन्तरे दिवापि शयनं रात्रावग्युत्थानम्, अतएव सनिमित्ता दोषश्रुतिः । "रात्रौ प्रबोधो विनिहन्ति पौरान् खापो दिवा राष्ट्रकुलं नृभर्तुः । सन्ध्याइये स्वल्पफला धरित्री भवेन्नराणामपि रोगमुग्रम् ॥" हादश्यां निशादिनियमात्तिथ्यन्तर एवैतवर्णनीयम् । * वादिमतमाह यत्तु इत्यादि। किन्त्वहि निशि खापी दिवोत्यानञ्च हादश्या- सूक्षयोगमात्रेणेति हादश्यामृक्षसंयोगमात्रेण न तु परिवर्तनम् इति तस्य मतं दूषयति तसङ्गतम् इत्यादि । निशादेविशेषणत्वं निराकतमिति हादश्यामक्षाभावे नक्षत्रविशेषस्थ पादविशेषधोगेन अन्यतिथौ शयनादविधेयत्व निशादरन्यतिथिविशेषणत्वं नास्ति तथाच मैत्राद्यपादयोगन वीदम्यादौ हरिशयने । यत्र दिवा पादयीगत चैव शयनं रात्री हरि- शयनं न कर्तव्यम् इति भावः। हादश्यां निशादिनियमात् तिष्यन्तर एवैतवर्णनीय- ·देवशयनादिचिन्तनम् । १७८ तथा। दित्यर्थः । "किन्तन्मत्राद्यपादेन दशम्यंशेन यो दिवा । पौष्णशेषन किन्तेन प्रतिपद्यथ यो निशि ॥" इदं विष्णुधर्मोत्तरे । दशम्यां दिवा मैत्राद्यपादेन किं प्रयोजनम् । प्रतिपदि वा पौष्ण शेषेण हादश्यां वा निशागतेन कर्मानङ्गखा- दशमीप्रतिपदोनिषेधात् एकादश्यादिपौर्णमासी- पर्यन्तानान्तिथीनामभ्यनुज्ञानं न चैवं चतुर्दशीपौर्णमास्योरन्यतरत्र रेवतीयोग सत्याखिनत्वादाभाका इत्यस्य बाधः स्यादिति वाच्यम् । यौगिकानामाषाढ़भाद्रकार्तिकानामपरिग्रहात् । रूढ़ियोग- मपहरतीति रूढ़िपुरस्कारात् यौगिकत्वस्य च प्रतिबन्धेन निरा- कतखात् । ननु तर्हि यदा रेवत्यन्त: तिथ्यन्तरे नास्ति किन्तु पूर्वपादत्रयम् अन्त्यपादस्तु हादश्यामेव रात्रौ तत् कथमुत्थानं देवस्य तावड्वादश्यां तत्र दिवानियमात् नापि तिथ्यन्तरे तत्राप्यन्त्य- पादनियमात् उभयत्र चोभयाभावात् । मिति पाठो दृश्यते स तु लिपिकरप्रमाद एव परन्तु तिथ्यन्तरे नैव वर्णनीयमित्येव पाठा साधुः । एतत् रात्री प्रबोधो विनिहन्ति पौरान् इत्यादिदोषश्रवण विथ्यन्तर नैव वर्णनीय. मित्यर्थः । अन्यथा हादश्यां निशादिनियमादित्यसंलग्नापत्तेः । दशम्यां दिवा मैचाद्यपादेनेति । यी मैत्राद्यपादः दशम्यां प्राप्तः तेन किं दिवा वा प्राप्तस्तेन का किम् इत्यर्थः । यौगिकानाम् आषाढ़युक्ता या पौर्णमासी आषाढी सा अस्मिन् इत्यादि व्युत्पत्त्या सिद्धानामित्यर्थः । अपरिग्रहादिति । तथाच अन्योपान्त्यौ विभौ ज्ञेयौ इत्यादिवचनात् रवतीनक्षत्रयुक्तपौर्णमासीयोगेन आश्विनत्वेऽपि. तुलास्थर- व्यारब्ध शुक्ल प्रतिपदादिदर्शान्तमासस्य रूच्या चान्द्र कार्तिकतया बाधाप्रसतोरिति भावः ।

·कालविवेक १८० १७ स्व उच्यते अस्यामिवाप्रतिपत्ती वचनम् । "रेवत्यन्तो यदा रात्री हादश्या च समायुतः। तदा विबुध्यते विष्णुर्दिनान्ते प्राम्य रेवतीम् ॥" एवंविधश्च कालो रेवतीपादत्रयस्यैकादशीव्याप्तत्वे भवति तदा चैकादशीरवतीयोगस्य दिवावश्यम्भावात् तदनादरेण दिनान्त विदधहचनमकादश्यामपि त्रयोदश्यादिष्विव पादयोगादरं नाप- यति । न तु हादश्यामिवैकादश्यामपि पादयोगस्थानादरः । अन्यथा दिवा रेवत्येकादशीयोगस्योत्थानकालतया प्राप्तस्य बाधी- Rhy Pe ननु रूढिवेऽपि योगबलेन आश्विनप्रतीतिर्भवतुः इत्यत आह रूढ़ियोगमपहरतीति । तथाच भट्टवार्तिकम् । लब्धात्मिका सती रूढिर्भवेद्योगापहारिणीति। इति हेतौ रूढ़ि- पुरस्कारात् मासपदस्थ व्यर्थखौकारात्। यौगिकत्वस्य च मासपदस्य यौगिकार्थ स्वीका- रस्य च प्रतिबन्धेन व्यभिचारण निराकृतत्वादित्यस्य यौगिक त्वस्य च इत्यनेन सम्बन्धः । निराकृतत्वात् खण्डितत्वात् । किन्तु पूर्वपादनयं तिथ्यन्तरे एकादश्यामवेति शेषः । तत्र हादश्यां दिवानियमादिति निशि खापो दिवोत्थानमिति वचनेन राचौ प्रबोधी विनिहन्ति इति वचनेन चेति शेषः । तत्राप्यन्त्य पादनियमात् हादश्यामपि अन्त्यपादनियमात् । उभयच उभयाभावात् तिथ्यन्तरे पादयोगस्य कादश्यां दिवा नक्षत्रयोगस्य च अभावा- दित्यर्थः । वचन मिति उच्यते इत्यनेन सम्बन्धः । + तदेव वचनं दर्शयति देवत्यन्त इत्यादि। एकविधश्च काल रात्रौ हादश्यां रव. स्यन्तः रेवत्यन्तपादसमायुवी भवति, एकादशौरवतीयोगस्य एकादश्यां रेवतीप्रथमपाद- अययोगस्य । वदनादरेण दिवोस्थानमिति वचनात् एकादश्यां दिवा रेवतीप्रथमपादत्रय- योगामादरेण इत्यर्थः । दिनान्तं विदधवचनं दिनान्तं प्राप्य रेवतीमिति विशेषवचने दिनान्ने बोधनं विदधहच्चन विशेषवचनं पादयोगादरं ज्ञापयतीति। तथाच योदश्यादी मेवादिनक्षत्रपादविशेषयोगेन यथा शयनादिकं तथा एकाटश्यामपि पादविशेषयोगेनैव भतु नवचमाचयोगेनेति भावः।

·देवशयनादिचिन्तनम् । ऽनपेक्षितविधिश्च स्यात् । अतएव पादयोगादन्यतिथौ “दाद- श्यामृक्षयोगत” इति द्वादशीतोऽन्या एकादश्यप्यभिहिता। तथा “हादशीऋक्षसंयोग पादयोगो न कारणम्” इति वदन् हादशीव्यतिरिक्तौकादश्यादौ पादयोगकारणमाह “अप्राप्ते हाद- शीमृक्ष" इति। एतदपि हादश्यामेव ऋक्षयोगाभावे तिथ्यन्तरे एकादश्यादौ पादादरं दर्शयति । तथा। "शयने परिवर्ते च समुत्थाने तथा हरेः । हादशीऋक्षसंयोग पादयोगो न कारणम् ॥” इत्येतदपि हादश्यामेव पादयोगानादरं वदति । अन्यथा सर्व- वचनेषु हादशीपदमुपलक्षणं स्यात् । पादयोगादन्यतिथावित्य- त्रापि उपात्तहादशीमात्रापेक्षयान्यत्वावगतिः। सामान्येनैका- दश्यामपि भवन्तीति कथं पर्युदसनीयेत्यादिदूषणमापद्येत । यत्तु । * न तु हादग्यामित्यादि। यथा शयनादौ द्वादश्यां नक्षत्रमात्रयोग भादरणीयः तथा एकादश्यां न वित्यर्थः । तथाच शयनादौ एकादश्यां नक्षत्रपादविशेषयोग एक आदरणीय इति भावः । अन्यथा हादश्वामिव एकादश्यामपि पादविशेषयोगमनाहत्यः नक्षत्रमात्रयोगसादरणीयले प्राप्तस्य खोकतस्य । अनपेक्षितविधिश्चति एतहाविशेषणम् अनपेक्षिती विधियंत्र सः । चादश्यामेव एवकारात न तु एकादश्यादौ। सर्ववचनेछु हादश्यामृक्षसंयोग इति हादश्यामृक्षसङ्गमादिति हादशौक्षसंयोग इत्यादिवचनेषु हादशीपदमुपलक्षणं स्यादिति एकादश्युपलक्षणापत्तिः स्थात् खप्रतिपादकत्वे सति खेतरप्रतिपादकत्वमुपलक्षणत्वम् इति वनक्षणात् ।

·१८२ कालविवेक - "एकादश्यां हादश्याञ्च नित्यं सन्निहितो हरिः । तत्र नक्षत्रयोगेन पादयोगो न कारणम् ॥” तत्र पूर्वोक्त न्यायेन, रेवतीवचनविरोधादेकान्तप्रत्यासत्तेश्च । तत्रेति हादशीमात्रपरामर्शः । यदपि नारदपुराणे वचनम् । “यदा चैकादशौं प्राप्य आदिपादो भवेनिशि । तिथौ तस्यां भवेद्रात्रौ शयनन्तु हरेस्तदा ।। ऋक्षादिपादयोग च रजन्यान्तु तिथिहये । त्रयोदश्यां चतुर्दश्यामृक्षादेव तथा हरेः । निशि खापो भवेत्तस्य पादयोगस्य कारणात् ॥” । क अन्यत्वावगतिरिति । पादयोगादन्यविथावित्यत्र बादशौभिन्नत्वावगतिः । सामा- न्येन साधारण्येन एकादश्यां भवन्तीति इति, भवन्तीति लिपिकर प्रमादः, भवत्येव पाठः साधुः। अतः अन्यत्वावगतिरित्यनेनास्य सम्बन्धः सङ्गछते, पर्युदसनीयेत्यादिदूषणं अन्यत्वावगतिरूपपयंदसनीयपदार्थ प्रदर्शनरूपदूषणम् । पूर्वोक्त न्यायेन पूर्वोत सिद्धान्तेन, सिद्धान्तश्च-"बादश्यामृक्षसं योगे पादयोगी न कारणम्"। इति वचनात् पादयोगादन्य- तिथावित्यादिवचनाच्च बादशीमाचे नक्षत्रयोगे न पादयोगस्य कारणता। हादशीमात्र न नत्रयोगाभावे च नक्षत्रविशेषस्य पाद विशेषयोगात् शयनादिकञ्च । रेवतीवचनविरीधादिति। एकादशौडादश्योरन्य तरस्मिन् नक्षत्रमात्रयोगे शयना- दैविधयतास्वीकार तु “वित्यन्ती यदा रात्री हादश्या च समन्वितः । तदा विबुध्यते विष्णु- दिनान्ते प्राप्य रेवतीमिति” वचनस्थ-"रेवत्यन्ती यदा राना"वित्यनेन रात्री रेवत्यन्त - विधानादेव विहितकाले एकादश्यां नक्षत्रयोगस्य सुतरां सिद्धत्वात् दिनान्ते एकादश्या- मुत्थानस्य प्राप्ते: विशेषवचनवैयर्यरूपविरीधादित्यर्थः । एकान्तप्रत्यासत्तेचेति । द्वादश्या- मित्यस्य पश्चानिर्दिष्टत्वेन एकादश्यपेक्षया प्रत्यासत्यविरकाचेत्यर्थः। तति हादशौमात्र- परामर्श इत्यस्य हेतुइयमिदम् । अत्र मात्रपदैन एकादशीव्यवच्छेदः । तथा च-रात्रौं हादस्यां रेवत्यन्त पादयोगे दिनाते दिनशेषभागे रेवती नक्षत्रयुक्ती कादश्यामुल्यानमानसे ·देवशयनादिचिन्तनम् । १८३ तत्तिथि त्रयेऽपि पादयोगस्य कारणतामाह । अतो बादश्यामेव पादयोगस्यानादरो न लेकादश्यामपि । एवं शयनऽपि यदा दिवा द्वादश्यां मैत्राद्यपादः त्रयोदश्याञ्च तदितरपादत्रयं तत्रापि सायंसन्ध्यायां विधानमुक्ताम् । तथाप्युभयोरकाङ्गविकल त्वादेव शयनेऽपेक्षासद्भावात् सामान्येन वचनस्य तात्पर्य्यम् । यद्दिहित- कालदयाभावे विहितनत्तत्रमात्रमादृत्य सायंसध्यायां देवशय- नादिकमाचरणीयमिति । यदा पूर्वोतकालद्दयन्नास्ति सन्ध्या- याञ्च नक्षत्रस्याप्यलाभस्तदाषाढ़भाट्रकार्तिकमासीयशुलहादशी- मात्रादरेण देवशयनादिकं करणीयम्(१) । तदुक्तं वराहपुराणे । “हादश्यां सन्धिसमये नक्षत्राणामसम्भवे । आभाकासितपक्षेषु शयनावर्त्तनादिकम ॥" आदिपदमुत्थानपादग्रहणार्थञ्च(२)। तेन पूर्वोतकालत्रयाभावे (१) तथा पूर्वोक्तकालत्रयाभावे कल्पान्तरमाषाढ़भाद्रकार्तिकमासीयशुक्दादशी- मावादरण देवशयनादि करणीयमिति क्वचिदाद” लिखितमस्ति । (२) सन्धिसमय इति उभयत्रापि सम्बुध्यते । उक्त सन्धिसमये नच्चन संयोगे हादशी- मात्र इति कचिदाद लिखितमस्ति । वाचनिकत्वात् सामान्य मुखपत्तस्य तब "नक्षत्रयोगेन पादयोगी न कारण"मित्यस्य उत्थानमात्रपरलेन सङ्कीचस्थान्याय्यत्वमिति भावः । पादयोगस्य कारणतामाह इति। अनेन निशि एकादशी-चयोदशी-चतुर्दशी- रुपतिथिचयेऽपि पादयोगे प्राशस्यमाचमिति ग्रन्थ कर्तुराशयः । उभयोरेकाङ्गविकलवा- देवेति । तथाच दिवा द्वादश्यां मैत्रायपादयोग निशि खाप इत्यादिवचनबोधित निशा- ·१८४ कालविवेके. द्वादश्यां सध्यायां नक्षत्रासम्भवे हादशीमात्र सायंसध्यायां शय- नादिकं कुर्यादिति वैकल्पिकमिदंश माथुरमिति जल्पन्ति । तथदमपि वचनमस्मिन्नेव विषये योजनीयम् । "पौष्णशेषो यदा नाङ्गि मैत्राद्यमपि नो निशि। द्वादश्यामेव तत्कुर्य्यादुत्थानं शयनं हरः ॥" हादशीयुक्तो रेवतीशेषो निशि । दिवा अपरदिने च हादशी। अनुराधाद्यपादोऽपि हादशीयुक्तो दिवा रात्री हादशी तदा हादशीमात्र एव नक्षत्रमन्तरेण शयनोत्याने भवतः। तथेदमपि वचनमत्रैव बोद्धव्यम्। 4 रूपैकाङ्गस्य विकलत्वम् । रात्री बबीदवाम् इतरपादत्रययोगेऽपि मैत्राद्यपाद खपितीत्या- दिवचनबोधिताद्यपादयोगस्यै काङ्गस्य विकल त्वमिति भावः । यदिहितकालदयाभावे इति । निशादिविहित काले हादशी मैत्रादिनक्षत्रयोग- बादशीवरैकादश्यादिविहितनक्षत्रपादयोगरूपविहितकालइयाभावे इत्यर्थः। आचरणीय- मिवि वधाच हादश्यां सन्धिसमये नक्षत्राणामसम्भव इति वचने नक्षत्राणामसम्भवै सन्धिसमये हादग्यां शयनादिविधानात् नक्षत्रसम्भवे विहितनक्षत्र एव सन्धिसमये शयनादिकमर्थात् सिध्यति इत्यभिप्रेत्य विहितनक्षत्रमात्रमादृत्य सायंसन्ध्यायां देवशयनादिकमाचरणीय- मियत मिति भावः । श्रादिपदं शयनावर्तनादिकम् इत्यादिपदं पूर्वोक्त कालवयाभाव इति । निशादौ हादश्या नक्षत्रमात्रयोग एकः । निशाद्यनादरेण एकादश्यादि-पञ्चसु तिथिषु नक्षत्रविशेषपादविशेषयोग: द्वितीयः । सायंसन्ध्यायां हादश्यां विहितनक्षत्रयोग: उतीयः एतद्रूपपूर्वोक्त कालत्रयाभावे इ.थर्थः । तदभावे सायं सभ्यायां हादशीमानयोगः इति कल्पचतुष्टयमिति व्यवस्थानिष्कर्षः । इत्येवंविधवैकल्पिकमिदमित्यर्थः । + माथुरमिति मथुरामाधवसम्बन्धीत्यर्थः । इदमपि वचनं पौणशेष इति वक्ष्य- माणवचनम् अम्मिन् विषये हादशीमात्र सायंसध्याविषये । रेवत्यन्तपादो नाङ्गीति न दिवा ·देवशयनादिचिन्तनम् । १८५ "आभाकासितपक्षेषु विष्णोरमिततेजसः । स्वापात्तिप्रबोधाश्च हादश्यां क्रमशो मता: ॥" देवशयनादिकर्तव्यता च तनिमित्तपूजादिकर्माचरणम् । तदेव शयनादौ कालचतुष्टयम् । हादश्यां निशादौ नक्षत्रयोगः । तदभावे निशाद्यनादरेण तिथ्यन्तरे पादयोगः। तस्याप्यभावे सन्ध्यायां नक्षत्रमात्रेण । तस्याप्यभावे हादश्यामव(१) विधान- सम्भवात् । होलाकाधिकरण देशभेदेन कम्मव्यवस्थानिराकर- (१) तस्याप्यभावे हादश्यामेव सन्ध्यायामिति अपराण्यपि कैवलडादशीवचनानि अस्मिन्नेव विषये वर्णनीयानि । ननु माथुरकल्पोऽयं हादशीमात्र पृथगेव नैवं पूर्वोक्त काला- भावे विधानात् इति पाठः क्वचिदादर्शपुस्तकै दृश्यते । । दूत्यर्थः। नी निषेध तथाच मै वाद्यपादमपि निशि नास्तीत्यर्थः । रेवतीशेषः रेवत्यन्त पाद: निशि इत्यन्वयः। परदिने हादशी केवखडादशौ। अनुराधाद्यपादो हादशीयुको दिवा इत्यादि । ननु दिवानुराधाद्यपादसम्बन्ध राबावपि अनुराधेतरपादयुक्ता बादशौ सम्भवत्येक कथं रात्रौ केवलहादशी इत्युक्तं सङ्गच्छते इति चेदत्रायमाशयः अत्र दिवापदेन भाक्तदिवा अरुणोदय उच्यते । राजाविति रात्रिपदेनापि चियामा उच्यते । तथाच यत्र पूर्वारुणी- दयस्य दण्ड्यसत्त्वे अनुराधाद्यपादसमापनं परदिने च वाणबद्धी रसमय इति नियमात् घड़दण्डहास: सौराषाढस्य चरमदिनमानं चत्वारिंशत्पलाधिकत्रयस्त्रिंशद्दण्डाः सायंकप- भाक्त दिवा च किञ्चिदधिकदण्ड वयम् । ततश्च बियामात्मिकायां रात्री अनुराधानक्षत्रस्य मुहूर्त लाभाभावात् सा हादशी केवलैव न कर्मयोग्य नक्षत्रयुक्ता न काप्यनुपपत्तिः । मपि वचनम् अनन्तरीक्तम् आभाकासितपत्रेषु इति वचनम् । कालचतुष्टयं दर्शयति हादश्यानिशादावित्यादि । शयनादौ कालचतुष्टयमुक्तम् । एतेन रात्रौ द्वादश्यां रेवत्यन्त पादयोग दिन शेषभागे एकादश्यां रेवती नक्षत्रयोगे उत्थानस्य 24 ·कालविवेके दादर णात् न च पूर्बोतकालानाञ्चतुर्णामप्यसम्भवः सम्भवति आषाढ़- भाद्रकार्तिकानाञ्च चान्द्राणां पक्षचतुष्टयेऽप्यपरित्यागात् । नादिर तथेदर हादर्श अनुर हाद वचन रूपैकाङ्ग दिवचन खतन्त्र कालवऽपि न चतुष्टयत्वव्याघातः तस्योत्थानमात्र विषयत्वात् । केवलडादशीवचनानि विहितनक्षत्रयोगाभावे हादश्यां शयनबोधनबोधक वचनानि । "पौष्ण शेषो यदा नाङ्गि मैत्राद्यमपि नी निशि | हादश्यामेव तत्कऱ्यांदुत्यानं शयनं हरेः।" इत्यादीनि अस्मिन् विषये सायं सन्ध्याविषये । ननु माथुरक ल्योऽयम् । हादशीमाचे वृधगेव इति । तथाच । आभाकाद्येषु मासेषु मधुरामाधवस्य च । हादश्यामव कुचौत शयनावर्तनादिकम् ॥ इति पृथगवचनसामात् केवलडादश्यामेव मथुरामाधवस्य शयनबोधनादः पृथग्. विधिः नैवम् । पूर्वोत कालाभावे इति पूर्वोक्त कालाभावे हादश्यामृक्षसंयोगाद्यभावे एवं सायंसध्यायां विहित नक्षत्रयोगतदभावाभ्यां व्यवस्थितवैकल्पिकैनेत्यर्थः । विधानात् हादश्यां सन्धिसमये नक्षत्राणामसम्भवे इत्यनेन वैकल्पिक विधानात् । होलाकाधिकरणे चेत्यादि। होलाका वसन्तीत्सव: सदधिक्कत्य यत्र विचार्यते तहीलाकाधिकरणं तत्र च देशभेदेन व्यक्तिभेदन की व्यवस्थानिराकरणात् तथाच सामान्यविधिनैवीपपत्ती विशेषविधिर्नाङ्गीक्रियते गौरवात् अतएव तस्मात् यस्मादाचारात् अतिवाक्याहा या श्रुतिरवश्वं कल्पनीया तयैव तहतस्याचारांशस्य स्मृतिपदस्य च उपपत्तेर्न तवाधिककलानेति होलाकाधिकरणार्थ इति दायभागः। तदधिकरणान्तु जैमिनिन्याय- मालायां माधवाचार्य प्राह स्म । अष्टमाधिकरणमारचयति । “होलाकाय वस्था स्यात् साधारण्य मुताग्रिमः । देशभर्दन दृष्टत्वात् साम्यं मूलसमन्ततः ।" होलाकादिशिष्टाचाराणां हारीतादिस्मृतिविशेषाणां चानुवार पुरुषभेदेन व्यवस्थित प्रामाण्यम् कुतः देशविशेषे तेषां दृष्टत्वात् । हीलाकादयः प्राच्चैरेव क्रियन्ते । वसन्तीत्सवः होलाका। आह्रौ नैबु कादयो दाक्षिणात्यैः । ख ख कुलागतं करञ्जाकांदिस्थावरदेवता. छादशौर SAMRAO ·देवशयनादिचिन्तनम् । १८७ यत्तु वचनम् । रेवत्यादिरथान्तो वा हादश्याञ्च विना भवेत् । उभयोरप्यभावे तु सन्ध्यायान्तु महोत्सवः ।। नक्षत्रयुक्ता हादशी दिवा न प्राप्ता न वान्याप्युक्ता रात्री हादशी न च रैवत्यन्तस्तेनोभयोरभावः । यदि हि हादशीं विना(१) रेवत्यन्तस्तदावश्यन्तिथ्यन्तरे तत्प्राप्तिः । तत्र दिनस्थानादरात् विहितकाललाभात् उत्थानं भवत्येवेति राबावेव क्रियाप्राप्ती सन्ध्या कर्मानुष्ठानाय विधीयत इति न तस्यापि विरोधः । तथा पौर्णमास्यामपि शयनोस्थाने । (१) दिवा यदा हि हादशौं विनेति क्वचिदादर्श पुस्तके पाठः । पूजादिकमाङ्गीनैवुकशब्देनीच्यते । उद्दषमयज्ञादय उदीच्यैः । ज्येष्टमासस्य पौर्णमास्यां बलौवनभ्यची धावन्धि । सोऽयमुहषभयनः । एवं हारीतादिस्मृति: काचित् क्वचि- देश विशेष दृश्यते । तस्माद्यवस्थित प्रामाण्यमिति चैत् मैवम् । तन्मूलत्वेनानुमितस्य वैदस्य सर्वसाधारणले न तेषामपि सर्वसाधारणत्वात् । अत्रैव गुरुमतमाह। प्राच्यादि पदयुक्तायाः थुतेरनु मिती पद। अयाबोधादमात्वं चैन सामान्यानुमानतः ॥ पूर्वोक्त कालानां चतुर्णामपौति । डादश्यां निशादौ नक्षत्रमात्रयोगः तदसम्भव निपाद्यनादरण नक्षत्रपादविशेषयोगः तदसम्भवे सायं सन्ध्यायां नक्षत्रमात्रयोगः तदसम्भवे सायंसन्ध्यायां हादशीमानयोगः । सम्भवं दर्शयति आषाढ़भाद्रेत्यादि सौरपरत्वे सर्वदा योगाप्रसाराह चान्द्रागामिति । पक्ष चतुष्टये हादश्यां निशादी नक्षत्र योगादिरूपकल्प- चतुष्टयेऽपौत्यर्थः । नक्षत्रयुक्ता रेवती नक्षत्र युक्ता दिवा न प्राप्ता इति उत्थानविषयमिति दिवोल्यानमिति सारणात् ।

·कालविवेक दादर नादि तथिदा यथा विशुधर्मोत्तरे मार्कण्डेयः । आषाढशक्लपक्षान्ते भगवान्मधुसूदनः । भोगिभोगासनो मायां योगनिद्रान्तमानयन्(१)। शेतेऽसौ चतुरी मासान् यावत् भवति कार्तिकी॥ आषाढश्चान्द्रस्तस्य शुक्लपक्षान्तः पौर्णमासी। तथा यमः। क्षीराब्धी शेषपयेथे आषाब्यां संविशेद्धरिः। निद्रां त्यजति कार्तिक्यां तयोस्तं पूजयेत् सदा ॥ अयञ्च कल्पोऽन्य एव वैकल्पिक: न तु पक्षान्तशब्दः सामीप्यात् हादश्यादिलक्षणार्थः लक्षणाकारणाभावात् । पौष्णशेषेण किन्तेन प्रतिपद्यथ यो निशीत्यनेन पौर्णमास्यामभ्यनुज्ञानादागमा- विरोधात् पक्षान्तशब्द एव वा पक्षस्य त्रिभागेनैकादश्यादितिधि- पञ्चकं पौर्णमासीपर्यन्तमन्तभागमाह तेन पञ्चतिथीनामन्य- । रूपैकाङ्ग दिवचन हाटी (१) भी गिभीगासनासीनो मायां निद्रान्तमानयन् इति क्वचिदाद” पाठः । निधि रेवत्यादिरथान्तो वा इति। रेवत्यादिरित्यस्य भावार्थ व्याचष्टे नक्षत्रयुक्ता बादशी दिवा न प्राप्ता इति न वाप्यन्याप्युक्ता राजाविति च । प्रधान्ती वा त्यस्य विवतिमाह न च देवत्यन्त इत्यादि । तेनीमयाभाव इति दिवा रेवतीयुक्ता हादशौ नास्ति एवं तदन्तपादयुक्त- तिथ्यानरमपि नास्तीत्युभयोरभाव इत्यर्थः । आषाब्याम् आषाढ़पौर्णमास्यां संविशत् शयीत । नयोः आषाढीकार्तिकयोः । हरिम् । अयञ्च कल्पः आषाढ़पौर्णमास्यादौ शयनादि- कल्पः अन्यः हादश्यादिशयनादिकल्पभिन्नः। वैकल्पिकः त्रयोदश्यादिपायोगेन सह व्यवस्थितविकल्पः। तथाच त्रयोदश्यादी नदत्रपादयोगाभावे पौर्णमास्यामधि पादयोसेन यथासम्भवशयनादिर्भवितुमईतीति भावः । उतीया

·देवशयनादिचिन्तनम् ।
तमायां स्वपिति आषाढ़ीकार्तिकीपदमप्येतासामन्यतममाह ।
एतेन किन्तन्मवाद्यपादेनेवनेन पञ्चतिथीनामभ्यनुज्ञानं सुव्यक्तम् ।
सम्प्रति मिथुनस्थे अधिमासे मुख्य हिराषाढ़े चिन्त्यते ।
कर्कटे देवशयनम् ।
तत्र
यथाह।
त्यर्थः ।
सम्पूर्णे मिथुनेऽधिको यदि भवेन्मासस्तदा कर्कटे
शेते बुध्यति वृश्चिक स भगवान्मासैश्चतुभिर्हरिः ।
कन्यायान्तु शचीपति: सुरगणैर्वन्यस्तदोत्तिष्ठते
दुर्गा चैव तुलाधरे समधिके शेषास्तथान्ये सुराः ॥
तुलाधरे समधिक वृश्चिकेऽन्येऽपि धनदादयो देवा उत्तिष्ठन्ती-
तथा मिथुनस्थो यदा भानुः तथा अमावास्यामतिक्रम्ये-
त्यादिवचनैर्मुख्यी हिराषाढ़ उक्तः । तबिमित्तं तु देवशयनं
कर्कटे।
कन्यायां शक्रोत्सवपार्श्वपरिवत्तौ तुलायां दुर्गोत्सवः ।
तथा ग्राह्यपरिशिष्टम् ।
विराषाढ़े समुत्पन्ने(१) कर्कटे शयिते हरौ ।
आखण्डलस्तु कन्यायां तुलायां पार्वती तथा।
अनन्तो वृश्चिके चैव कुम्भे चैव हुताशन:* ॥
.
(१) अधिमासे समुत्पन्ने इति क्वचिदाद” पाठः ।
* मिथुनादौ मलमासे हरिशयनं निरूप्य मिथुनमात्रे मलमासे मुख्य हिराषाढ़े हरि-
शयनादिकं निरूपयितुं प्रतिजानौते सम्मतीति । अधिकी मास: अधिमासी मलमास:
इत्यर्थः । कर्कटे सौर श्रावणे वृश्रित सौरमागे। मासै चतुभिरिति श्राषाढ़ शुक्लपक्षमारभ्य
कार्तिक पर्यन्तम् अष्टसंख्य कापले ण इत्यर्थः । कन्यायां सौराश्विने शचीपतिः शकील्यानम् ।

·कालविवेक १८० १८१ हाद। नादि तथेट समुत्पन्ने सम्यगुत्पन्ने मुख्ये हिराषाढ़ इत्यर्थः। तदा हरिशयनार्धं शक्रदुर्गोत्सवहरिहुताशनानां चोत्थानं चान्द्राणामाषाढ़भाद्राश्विन- कार्तिकमाघानां कर्कटकन्यातुलावृश्चिककुम्भेष्वेव प्रतिलम्भात् । यद्यपिच वगुत्सवः सिते पक्षे माघे मास्याईभे दिवा। हादश्यामथवा पौर्णमास्यां स्यात्सुमहोत्सव: ॥ इति सौरवचनमाधश्रुतिरुत्यानेऽस्ति तथापि माघपदोल्लेखविहि- तान् वरचतुर्थीश्रीपञ्चमीप्रभृतीन् चैत्रविहिताशोकाष्टमीमदन- त्रयोदशीचैत्रावलीमदनभञ्जिकाचतुईशीप्रभृतीन् परभूतांश्च परि- हाय मध्यवर्तिनी हुताशनोत्थानमात्रस्य कुम्भे चैव हुताशन इत्युत्कर्ष बुवाणो यत्रोत्कर्षः श्रूयते तत्रैव अनेकथुतिकल्पनापरि- हाद वचन रूपैका दिवचा दुर्गा चैवेति दुर्गोत्सवः तुलाधर सौरकार्तिके । प्राखण्डल इन्द्रः । अनन्तो विष्णु:। कुम्भे सौरफाल्गुने । हुताशन: वात्सवः । चान्द्राणमित्यादि। तथाच चान्द्राषाढस्य कर्कटे चान्द्रभाद्रस्य कन्यायां चान्द्रा- श्विनस्य तुलायां चान्द्र कार्तिकस्य वृश्चिके चान्द्रमाघस्य कुम्भे च प्रतिलभात् अवश्यम्भावात् । माघे मास्याभे दिवा इति दिवेति भाक्तदिवा इत्यर्थः वात्सवस्य रात्रिकर्तव्यत्वात् । अतएव हेमाद्रौ मारे मास्यामे निशि इत्युक्तम् । शेषाई न्तु हादश्यामथ कर्तव्यः पौर्ण- मास्यां महोत्सव इति विशेषः । सौरवचनमाघश्रुतिरिति सौरवचनेन सह चान्द्रमाघश्रुति- रित्यर्थः। तथाच कुम्भे चैव हुताशन इत्यनेन क्वचिद्दचने सौरश्रुति: माधे मास्याभे दिवा इति वचनेन चान्द्र माघश्रुतिश्च उत्थाने हुताशनोल्याने वयसवे अस्ति इत्यर्थः। वरचतुर्थी वरदाचतुर्थौ । परभूतान् इति वडात्सवस्य परभूतान् चैत्रविहिताशोकाष्टम्यादविशेषणम् । मध्यवर्तिन इति वरचतुर्थोत्यादः परभूतस्य चैत्रविहिताशी काष्टम्यादः पूर्ववर्तिन इत्यर्थः । हुताशनोल्यानमात्रस्य वडात्सवमात्रस्य । VASANA ·देवशयनादिचिन्तनम् । १८१ यदा हाराय गौणस्य चान्द्रस्य शास्त्रार्थता अन्यत्र तु निरपवादो मुख्यः सौर एव वचनार्थ इति दर्शयति तस्मादशोकाष्टमी- प्रभृतीनामुत्कर्षमनुत्कर्ष माघीसप्तमीप्रभृतीनां विशेषकारणमन्त- रेण ब्रुवाणा अवधीरणीया एव मनीषिभिः । तथा ज्योतिःशास्त्रम् । ककिण्यकें हरौ सुप्ते शक्रध्वजक्रियाखिने । तुलायां बोधयेद्देवी वृश्चिके तु जनाईनम् ॥ तथा वैशाखज्येष्ठयोरप्यधिमासपात एवमेव सर्व कार्यम् । प्राप्त आषाद इत्यादिकमभिधाय पतिते चेति ताप्रत्ययात् आषा- दात् पूर्व भूतत्वप्रतीते: मेधे वषे वा पतित इत्यवगतः । तूत्तरत्रिक अधिमासस्तदा मिथुन एव देवशयनं नियतं किन्तु कर्कटे सिंहे अधिमासे शकदुर्गाविष्णुसमुत्थानानि कन्यातुला- वृश्चिकेष्वेव यथाक्रमम् । कन्यायामधिमासपाते शकोत्सवः सिंहे एव । दुर्गा विष्णूत्थाने तुलावृश्चिकयोः । तुलायाञ्च वक्राति. चाराभ्यामधिमासपाते वृश्चिक विष्णूत्थानम् । अतएव सत्यः। शक्रध्वजस्थापनञ्च(१) विष्णोश्व परिवर्तनम् । मासदयेन निर्दिष्टं शयनादाद्यकोविदैः ॥ दुर्गायाश्च त्रिभिर्मासैरधिमासं विनैव तु । अधिमासनिपाते तु क्रमादिन्द्राम्बिकाहरीन् । कन्यातुलावृश्चिकेषु नृप उत्थापयेध्रुवम् ॥ (१) शकध्वजीत्थानञ्चेति क्वचिदादर्श पाठः ।

·कालविवेक १८२ AL A । अनेनैतदुक्तमधिमासं विना शक्रध्वजोत्थानविष्णुपार्श्व परिवर्तने विष्णुशयनान्मासदयेन कर्त्तव्ये दुर्गोत्थानञ्च मासत्रयेणैव । एव- कारोऽत्रैव सम्बुध्यते अन्यथा अनर्थकत्वात् । सति खधिमासे अन्यथेति तुशब्दार्थ दर्शयति । अधिमासपाते पुनरन्यथा कन्यायां शक्रोत्सवपार्ख परिवत्तौँ तुलायां दुर्गास्थानं वृश्चिके देवोत्थान- मिति। अनेनैतद्दर्शितं शयनातिभिर्मासैः शक्रोत्सवः चतुर्भि- र्दुर्गायाः पञ्चभिर्देवोत्थानम् । एवं मासचतुष्टयेनेत्यस्योत्तरत्रि- काधिमासेऽपवादो दर्शित: अन्यथा भावानुपपत्तेः। उत्तर- त्रिकाधिमासे मिथुने देवशयने सत्य यमर्थः सिध्यति । अतोऽधि- मासपाते तु क्रमादिति सम्बन्धो न तु क्रमादिन्द्राबिकाहरीन् । यवोत्कर्षः श्रूयते इति । उत्कर्षश्रुतिस्तु चान्द्रत्वेन सौरत्वेनीभयथा श्रुतिरित्यर्थः । गौणस्य गौणस्यापि दर्शयतीत्यस्य ब्रुवाणा इत्यनेन सम्बन्धः । उत्कर्ष चान्द्र परताम् अशोका- ष्टमौप्रभृतीनामिन्यनेन सम्बन्धः । अनुत्कर्ष सौरपरतां माघीसप्तमीप्रभृतीनामित्यनेन सम्बन्धः अवधारणीया निन्दनीयाः । एवमेव सर्व कर्कटादौ हरिशयनादिकमेव सर्वम् । उत्तरत्रिके श्रावणादिमासत्र ये। मिथुन एव हरिशयनं श्रावणादौ मलमासे मिथुन एव आषाढशुक्लपक्षसमापनात् । वक्रातिचाराभ्यां मन्दशीघ्रगतिभ्याम् । वृश्चिके विष्णूत्थान । मिति शुद्धकार्तिकशुकपक्षीयहादग्यादेशिक अवश्यम्भावात् । विष्णुशयनान्मासहधन विष्णुशयनादूई मासइये नेत्यर्थः। मिथुनार्कगताषाढ़ादूई मासयं भाद्र एव भवति । + विभिर्मासरित्यस्यार्थमाह मास येणेति । तदपेचया आश्विन एव भवति । इन्द्राम्बिकाहरौन् शक्रोत्यानदुर्गोत्सवविष्णूत्थानानि । अधिमासनिपाते तु अधिमासं विनेव तु इत्यनेन व्यवस्थामुक्त्वा अधिमास निपाते तु इत्यत्र व्यवच्छेदार्थक-तुशब्दार्थमाह अन्ध- घेति । तुशब्दार्थ दर्शयति इति अधिमारी पुनरन्यथा अधिमासाभावे शक्रोयानादिक सिंह उक्तम् अधिमासे तु कन्यायामिति सुतरामन्यथात्वम् । शयनाचिभिर्मासैरिति ·देवशयनादिचिन्तनम् । कन्यादिविति इन्द्रादीनाञ्च कन्यादीनाञ्च समसंख्यत्वेन समास- निद्देशन समत्वम् । यथासङ्घयमन्वयस्य सिद्धत्वात् क्रमादिति वैयर्थापत्तेः। तेनोत्तरत्रिकाधिमासोऽपि यदि कर्कटसिंहयो- र्भवति तदा कन्यातुलावृश्चिकेषु “इन्द्राम्बिकाहरीन्” कन्यायां तदा तुलावृश्चिकयोरम्बिकाहरीन् तुलायाञ्च वृश्चिके हरिमुस्थापयेत् इत्यधिमासनिपातक्रमात् । क्रमेण इन्द्रादीना- मुत्थानमिति तस्यार्थः । तत्रैव चान्द्रलाभादित्यभिप्रायः । तस्मात् शयनपार्श्वपरिवर्तनशक्रदुर्गाविष्णूत्यानानि चान्द्रेष्वेवा- पादादिकेषु । ननु यद्याभाका इत्यादिपरिग्रहस्तदेतन्मूलभूतासु अतिषु आषाढ़ादिपदानि चान्द्रेष्वेष्टव्यानि न केवलं वैशाखपदं नैतत् मिथुनसिंहकन्चातुलोपनान्तेषु% प्रतिपदादिमासेषु देव- श्रावणादौ अधिमासे इत्यर्थः। तथाच श्रावणादौ मलमासे मिथुन एव हरिशयनं भवति त विभिर्मासैः सुतरां कन्यावानेव शकीत्सवः भवति । उत्तरत्रिकाधिमासे श्रावणादि. विकाधिमारी। अपवादी विशेषः । अन्यथाभावानुपपत्ते: अन्यथाभावीऽन्यथात्वं तद- नुपपने रित्यर्थः । अयमर्थः शयनात् त्रिभिर्मासैः शक्रोत्यानं चतुर्भिर्मासैद् गोव्यानं पञ्चभि- आँसैदेवील्यानम् एवंरूपोऽर्थ: सिध्यतीत्यर्थः । अतोऽधिमासपाते तु उत्तरविकाधिमासेषु क्रमादिति सम्बन्धः इति क्रमादधिमासपातक्रमादित्यथैः । कन्यातुलावृश्चिकेषु क्रमादिन्द्राम्बिकाहरीन् उत्थापयदित्यन्वये क्रमादिति पदस्थ वैथय दर्शयति ननु क्रमादिन्द्राविकाहरीन् इत्यस्य कन्यातुलाहश्चिकः इत्यस्य च समास- निशेन । 'यथासंख्य मन्वयस्य सिद्धत्वात् इति संख्यामनतिक्रम्य यथासंख्यं सिद्धत्वादिति तथाच इन्दात्पर श्रूयमाणः प्रत्ये केन सम्बुध्यते इत्यनुशासनादिति भावः। विशेषयति तेनी- सरविकाधिमासेऽपौति । यदि कर्कटसिंहयीभवति अधिमास इति शेषः उचरचिकाधि- मासीऽपौति पाठ तु प्रथमासलाइववीत्यनेन सम्बन्धः । न्यायाम अधिमासे शक्रोब्यानस्य 25 ·कालविवेक अनेनेत विष्णुश জাতীs अन्यथे शक्रोत शयनादिकं कुर्यादिति श्रुतयः कल्पया न पुनराषाढ़ादिपदवत्यो- ऽनुपयोगात् अतो नास्ति विरोधः कश्चित् । लक्ष्मीप्रबोधः तुलायामेवेति अलमतिविस्तरेणेति सव्वं सुस्थम् । ननु भवन्मत सौरेष्वेवाषाढ़ादिशब्दानां मुख्यत्वात् चान्द्रे तु गौणत्वादाभाके- त्यादिषु सौरग्रहणमेव युक्तम् यथा वा योग्लौको मन्यते मिथुनाद्युपक्रान्तेषु चान्द्रेषु सौरेषु मिथुनादिषु राशिभोगात्मके- वाषाढ़ादिपदानां रूढ़िणैव वाचकवे सत्यपि शयनादिषु "मिथुनस्थ” इत्यादिनिर्देशादाभाका इत्यादिष्वपि सौरपरत्वमेव निर्णीयते। अतः कथं चान्द्रेषु शयनादिविधिः । तथाहि । "मिथुनस्थे सहस्रांशी स्नापयेन्मधुसूदनम् । तुलाराशिगते तस्मिन् पुनरुत्थापयेच्च तम् ॥ मिति - सिंह विधानात् आह अथ कन्यायां सदत्यादि । तुलायाम् अधिमासपाते तु कन्यायो दुर्गोत्सवस्य समापनादाह तुलायाञ्चेति अधिमासपाते इति शेषः । मिथुनसिंहकन्या- तुलीपक्रान्तेषु मिथुनस्थ सिंहस्थ कन्यास्थतुलास्थरव्यारब्धेष्वित्यर्थः । * श्रुतयः कल्प्या इति । मिथुनस्थरव्यारब्ध चान्द्रमासे हरिशयनं सिंहस्थरव्यारब्धभाने शक्रोत्थानपावपरिवर्तने कन्यास्थरव्यारब्धाविने दुर्गोत्सवं तुलास्थरव्यारब्धकार्तिके हरे- रुत्थानञ्च कुर्यादिति विधयः । न पुनराषाढ़ादिपदवत्यः इति तथाच ग्रन्थ कन्मते निरुप- पदाषाढ़ादिपदानां सौरशक्त: सौराषाढ़ादौ कदाचित्तनिथेरप्राप्ती शेते विष्णुः सदापाढ़े इत्यादः वर्षे वर्षे विधातव्यं स्थापनञ्च विसर्जनमित्यादेश बाधः स्यादिति भावः। यती हरिशयनादौ चान्द्रग्रहणम् अतो विरोधो नास्ति कशित्। तथाच सौरग्रहणे कदाचित् वत्तिथरप्राप्ती शेते विशुः सदाषाढ़े दूत्यादिनियमबाधरूपविरोधी भवेदिति भावः। सर्व मुस्थं निर्बाधमित्यर्थः ।

·देवशयनादिचिन्सनम् । -- “अधिमासेऽपि पतिते एष एव विधिः स्मृतः । नान्यथा स्नापयेद्देवं न चैवोत्यापयेतरिम् ॥” भविष्यपुराण । सौरस्य निर्देशात् मिथुन एव देवशयनमुत्थानञ्च तुलायां कार्यम् । तन्मध्यपतितं पार्श्व परिवर्तनमपि सौर एव भाद्रे 'आभाका' इति साहचर्यात् । नन्वधिमासपावेऽपि मिथुनतुलयोः शयनोल्यान- विधानं कर्कटादावुत्कर्षविधिविरुद्धं, तत्राह-“अधिमासेऽपि पतिते” इत्यस्य सूर्यलचितदर्शान्तमासेतर मणितगम्याधिमासा- न्तरस्य मिथुनादौ पातऽपि शयनाद्युत्कर्षों नास्तीत्येतदर्थत्वात् अतएवोत्कर्षवचनेष्वपि सौरमेव निर्दिशति । यथा-"विष्णुः स्वपिति कर्कटे नथा। "अधिमासनिपाते तु क्रमादिन्द्राम्बिकाहरीन् । कन्यातुलादृश्चिकेषु नृप उस्थापयेध्रुवम् ॥" ननु चान्द्रे सौर वा आषाढ़ादिपदानां शक्तिरस्तु प्रास्ता परन्तु विशेषबचने मिथुनस्थादिपदश्रवणात् आभाकादीनां सौरपरत्वमिति योग्लोकमतमपाकर्तुमवतारयति यथा वा योग्लौकी मन्यते इत्यादि । यीबन्दीक: सन्नामा निबन्धकारः । तन्मध्य पवितमित्यादि तथाच मिथुनस्थे शयनविधानेन तुलायां बोधन विधानेन एतदेकवाक्यतायाम् श्राभाका इति वचने मध्यपठितस्य भाद्रपदस्थ पार्श्व परिवर्तनेऽपि सौरभाद्रपरत्वं. सुतरामवेति भावः । शयनीस्थान विधानं मलमासेऽपि पतिते एष एव विधिः स्मृत इत्यनेनेति शेषः। कर्कटा- दावुत्कर्षविधिविरुद्धमिति तथाच एष एव विधिः स्मृतः इत्यनेन यदि अधिमासपातेऽपि मिथुनादौ हरिशयनं स्यात् तदा हिराषाढ़ः स. विज्ञे यो विषणु: खपिति ककटे इत्यादि- बचनविहितः कर्कटे शयनीकर्षविधिविरुध्येत इति । तत्र समाधानमाह तत्राहेत्यादि सूयल शिवदन्ति तरप्रवतमलीभूवमुख्यचान्द्रमासेतरस्येत्यर्थः ।

·कालविवेक एवमादिवचनैश्च पूर्वत्रिकाधिमासे सत्युत्कर्षः शयनादीनां क्रियते। कर्कटे वधिमासे सति शयनादीनां मिथुनसिंहकन्या- तुलाखेव क्रिया नोत्कर्षः कस्यचित् । सिंहे त्वधिमासपाते तस्य मलिम्लुचत्वात् शक्रोत्सवपार्श्वपरिवत्तौ कन्यायाम् । दुर्गो- सवः कन्यायामेव सौर एव दुर्गोत्थानविधानात् तस्य चादुष्ट- वात् । विष्णूयानं तुलायामेव । कन्यायाञ्च मलिम्बुचे सिंह एव दुर्गोत्सवस्तु तुलायां, देवोत्थानमपि तुलायामेव । तदयमर्थः। उत्तरत्रिकेऽधिमासे मिथुनतुलयोरेव देवशयनो- स्थाने न तु तयोरुत्कर्षः । शयनोत्कर्षहेतोरधिमासस्यापतित- वात् उत्याने च कर्कटशयनोत्कर्षहेतोरभावात् । अतएव माण्डव्यः । "अमावास्यां तुलादित्ये लक्ष्मीन्द्रिां विमुञ्चति । तस्मिन् शुक्ल सदा विष्णुस्तुलायामथ वृश्चिके ॥" शक्रोत्सवः, (4 * गणितगम्याधिमासान्तरस्येति । तथाच यत्र पूर्व माधवादित्रिके अधिमासस्तत्र पञ्चाव्दान्ते तु पश्चिममिति वचनात् पञ्चान्दान्ते श्रावणादिपिके अधिमासस्य शास्त्रीयतया यत्र पञ्चाब्दान्ते मिथुने अधिमासपातः कन्यायां पुनरधिमासान्तरं तत्र कन्यायामधिमासस्य प्रकृततया मिथुने पुनर्गशितगम्यमात्रमधिमाससमानं न तु प्रकृतमधिमासान्तरं तच तत्सत्त्वे- ऽपि मिथुन एव हरिशयनं मिथुन एक प्रकृताषाढसमापनात् न तु कर्कटे तस्योत्कर्षः तस्य प्रकवाषाढ़ाधिमासविषयत्वमिति भावः। यत एव प्रकृतमलमासे शुद्धाषाढस्य कर्कटगतत्वम् अतएवेत्यर्थः। पूर्वत्रिकाधिमासे वैशाखादित्रये प्रवताधिमासे सतीत्यर्थः । उत्कर्ष इति तत्र शुद्धाषाढस्य कर्कटगतत्वात् कर्कट एव शयनीकर्षः। भाद्रस्य आश्विनगतलात् कार्ति- कख वृश्चिकगतलाच यथाक्रमं पार्थपरिवर्जनीत्यानयोरुत्कर्षः ।

·देवशयनादिचिन्तनम् । १८७ "शुक्लपक्षे यदा भानुस्तुलां समधिरोहति । उत्तिष्ठत्यग्रतो विष्णुः पश्चात् कृष्णचतुर्दशी ॥" अस्य वचनदयस्यार्थस्तावदुत्सर्गापवादन्यायेनावधारितः । तुला- यामादित्ये लक्ष्मीप्रबोधो नियतः, तदनन्तरञ्च देवस्य सदेति वचनात्तस्यापि नियतम् । अथ शुक्लपक्षे तुलासंक्रान्तौ चाप- वादः । शुक्लपक्षे च संक्रान्तिर्दिधा मेषादित्रिकेऽधिमासपाताद् वा उत्तरत्रिके वा । तत्र मेषादित्रिकेऽधिमासीयतिराषाढ़े कर्कटे हरिशयनात्- "कर्किण्यकें हरौ सुप्ते शक्रध्वजक्रियाखिने । तुलायां बोधयेद्देवौं वृश्चिके तु जनाईनम् ॥” इति वृश्चिके देवोत्थानस्य उत्कर्षात्तविषयत्वम् तावन्नास्य वच- नस्य । यदप्युत्तरनिकाधिमासेन शुक्लपक्षे तुलासंक्रान्ती चापि चान्द्रं कार्तिकं परिभाव्य वृश्चिक एव देवोत्थानमिति वर्णयन्ति woman * कर्कट बधिमासपाते सतीति । तथाच अधिमासनिपाते तब तहचनस्य पूर्वत्रिका- धिमासमाविषयता तदेव दर्शयति शयनादौनामित्यादि । तथाच कर्कटे अधिमासे मिथुन एव हरिशयनस्य वास्तविकत्वात् कर्किण्य के हरौ सुप्ते इति वक्ष्यमाणवचनात् कार्कटहरि- शयनस्थल एव आश्विनादौ शक्रीत्यानादिनियम इति खयं वक्ष्यति । शयनोल्कर्ष हेवीरधि- भासस्येत्यादि तथाच यत्र पूर्वत्रिकाधिमासः तचैव कर्कटहरिशयनाद्युत्कर्षात् कर्किण्यके इति वचनाच तवत्यमलमासस्य शयनीकर्ष हेतुता नोत्तरत्रिकमलमासस्य शयनोत्कर्षहेतुल- मिति भावः। अस्य वचनदयस्य श्रमावास्यां तुलादित्ये इति वचनस्य शुक्लपक्षे यदा भानुरिति वचनस्य च । उत्सर्गापवादन्यायन सामान्य विशेषन्यायेन । अथ शुक्लपक्षे तुला- संक्रान्तौ चापवाद इति तथा च यत्र वैशाखादिवितयान्यतमाधिमासस्तचैव कापचे तुला- संक्रान्तिसम्भवात् कर्कटे हरिशयनेन कर्किण्य इति वचनविषयसभावाच्च हरिशयना- ·१८८ कालविवेक - सूरयः । तदेतत् दुर्भिक्षकालायाचितवृत्तिबामणवदनर्थकवचन- मिदम्(१)। तस्मादवश्यं तुलासंक्रान्त्यनन्तरमेव देवोत्यानमभि- धेयं, तदनन्तरिते कृष्णपक्षे च तुलायामेव कृष्णचतुर्दशी । तत्- परभूताऽमावास्यायाञ्च लक्ष्मीप्रबोधः, सा च सुखरात्रिरित्युच्यते । इत्युपपन्नमुत्तिष्ठत्यग्रत इति । उत्तरत्रिकाधिमासे चागामिः वत्सरे शुलहादशीतः पूर्व मिथुनसंक्रान्तौ यदि मिथुनादौ तदन्ते चानुराधादादशीप्राप्तिः, तदा मासि संवत्सरे चैव तिथिवैध - (१) दुर्भिक्षकालायाचितवत्तिबा माणबदनार्थ वचनमिदं विपद्यत इति वचित् आदर्श पाठः । ग देरुत्कर्षात् लक्ष्मी प्रबोधानन्तरमेव वृश्चिक एव हररुत्थानम् । यत्र तु श्रावणादित्रितयान्य- तममासे अधिमासपात: तत्र शुक्लपक्षे तुलासंक्रान्ति सम्भवात् ककटे हरिशयनाभार्वन कर्किण्य इत्येतद्दचनाविषयत्वात् शयनादेरुत्कर्षाभावेन शुक्ल पक्षे यदा भानुरित्यादिवचनात् हरल्यानानन्तरमेव लक्ष्मीप्रबोधरूपसुखरात्रिका इति अपवादः विशेष इत्यर्थः। तद्विषयत्वं कविण्य के हरौ सुने इत्येतहचनविषयत्वम् ताव हास्य वचनस्य इत्यन्वयः अत्र नास्य वचन-- स्वेति पाठः प्रामादिकः लिपिकरप्रमादमाचम् । विपर्यायपरत्वन्तावन्नास्य वचनस्येति पाठ व्यक्त एवार्यः । उत्तरत्रिकाधिमासेन श्रावणादितियान्यतममासाधिमासपातेन । शुक्लपचे तुलासंक्रान्ती चापि तुलासंक्रान्तिसम्भवेऽपि । पस्भिाव्य परिकल्प्य । * दुर्भिक्षकालायाचितेत्यादि । दुर्भिक्षकाले अयाचितवत्तिर्यस्य स चासौ ब्राह्मणश्चेति स दुर्भिक्षकालायाचितवृत्तिब्राह्माणः तहदनर्थकवचनमिदम् । तथाच दुर्भिक्षकालायाचित- वत्तिब्राह्मणो यथा अनर्थकः अर्थशून्य: धनशून्यः श्लिष्टपदमिदं तथा इदं वचनं शुक्लपक्षे यदा भानुरिति वचनम् अनर्थ कं निरथ कं तात्पर्य्यशून्यं भवेत् । तथाहि उत्तिष्ठत्यग्रती विषणु- रित्याधुपादानात् उत्तरविकाधिमास पाते शुक्लपक्षे तुलासंक्रान्तौ यदि विष्णू स्थापनात् पूर्व लक्ष्मीप्रबोधरूपसुखराचिका भवेत् तदा अग्रत इत्यस्य पश्चादित्यस्य च पदयस्य वैधा- पातात् वचनमिदम् अनर्थ के भवेदिति भावः । तस्माच वचनानर्थक्यात् इत्यर्थः । ।

·देवशयनादिचिन्सनम् । १८८ ॥ मित्युत्तरप्राशस्त्यान्मिधुनान्त एव शयनविधि:* ! अथ मिथुने तत्प्राप्ति: कर्कटादौ च तथाविधकाल प्राप्तिः, तदा कर्कट एव शयनं वचनात्तदाह सत्यः । "वषं त्यक्त्वा चतुयू ई षड़शीतिः सिते यदा । तदा देवविदा चिन्त्यं हिराषाढ़प्रकल्प नम् कीदृशं तस्य कल्पनमित्यत्राह ज्योतिःशास्त्रे। "शुक्लचतुर्थीमतिक्रम्य यदा संक्रमते रविः । हिराषाढ़ प्रकल्यैवं कर्कटादौ स्वपद्धरिः ॥" एतदेवाह ऋष्यशृङ्गः । "प्रथमेऽह्नि दितीये वा शुल्ले मेषमियाद्रविः । हिराषाढ़मृते विष्णुः परं कर्कटके स्वपेत् ॥" तुलासंक्रान्त्यनन्त रमेवेति । वतीनक्षत्रयुक्त हादश्यादिरूपविहित काले इति शेषः उत्तिष्ठत्यग्रत इत्युपलक्षणं पश्चात् कश्च चतुर्दशीव्याधुपपन्नं मिथुनादाविति। मिथुनस्थे रवौ सति प्रथमे न तु मिथुनस्यादौ तथात्वे हादशीतः पूर्व मिथुनसंक्रान्तावित्य नुपपत्तेः । मासि संवत्सर चैव तिथिमिति सत्यव्रतवचनम् । तथाच । मासि संवत्सर चैव तिधिबैध यदा भवेत् । तत्री सरीत्तमा ज्ञेया पूर्वी तु स्यान्मलिम्बुधः ॥ + वर्ष त्यतीति । वृषस्थरव्यारब्ध शुक्ल प्रतिपदादिदर्शान्त मुख्य चान्द्रमासं त्यक्ता इत्यर्थः । चतुर्थ्य पञ्चम्यादौ षड़शौतिरिति । धनुर्मिथुन कन्यासु मौने च षड़शीतय इति वचनात् हिराषाढू गौणहिराषाढम् । अस्य हिराषाढस्य शुक्ल चतुर्थीमतिक्रम्येति तत्पूर्व शुक्ल प्रति- पदादिदर्शान्तमुख्य चान्द्रमाससहित शुक्ल चतुर्थीपर्यन्तमतिकस्येत्यर्थः । हिराषाढ़े गौणहि- राषाढ़ कर्कटादौ प्रादिना सिंहतुलयोः परिग्रहः अतएव स्वपेदि त्यु पलक्षणं पार्श्वन परिवयेत् उत्यापयेच इत्यपि वीध्यम्। प्रथमेऽगि शुक्ल प्रतिपदि हितीये शुक्ल द्वितीयायां मेष.

·कालविवेक २०० -- एतयाख्यातम् । विष्णुः परं कर्कटके खपिति शेषन्तु शक्रोत्- सवादि यथाकालमेव कार्यम् । तं कालमाह। "हिराषाढ़विकल्पोऽयं वैकुण्ठशयनं प्रति ध्वजस्तु शतयज्ञस्य सिंह एव विधीयते ॥" यदा च सिंहादौ तदन्ते च श्रवणयलाभस्तदा कर्त्तव्यमाह । "द्विराषाढ़े तु सम्प्राप्ते यदि सिंहे हरिदयम् । पर उस्थापयेच्छकं कन्यायान्तु विसर्जयेत् ॥” कन्यायां पुनरन्ते च श्रवणप्राप्तौ कर्तव्यमाह । "सँहे कान्येऽथ पक्षौ चेत् स्यातां हऱ्याद्यसंयुतौ । सैंहे पर शक्रमहः कन्यायामिन्द्रदुर्गयोः ॥" कन्यायां श्रवणदये प्रथमे शक्रोत्थानं द्वितीये तु दुर्गाया इति योगीखरण व्याख्यातो हिराषाढविकल्पः, स पुनरनुपपन्न इति मियात रवि: मेषराशिञ्चरेत् हिराषाढ़मृते मलमासं विनापौत्यर्थः । तथाच शुक्ल प्रतिपदादौ रवेमेषादिसञ्चार तत्शुक्ल प्रतिपदादिदर्शान्तमासस चान्द्र चैत्रत्वात् तस्य च सौरवैशाखे मेषशेष समापनात् तदुत्तरधराशौ चान्द्रवैशाखसमापनात् तदुत्तरमिथुनराशौ चान्द्रज्यैष्ठ- समापनाच कर्कट एव चान्द्राषाढ़ीयहादशौ सन्भवति । तत्र हरिशयनादिति भावः । हिराषाढविकल्पोऽयं द्विराषाढ़परिकल्पनं वैकुण्ठशयनं प्रति मिथुनकर्कटकाल- भेदन हरिशयनज्ञापनार्थं तथाच माधवादित्रिक विराषाढ़ मलमासे सति कर्कट एव हरिशयन, श्रावणादिनिके हिराषाढ़ मलमासे मिथुन एव हरिशयनम्, आगामिवत्सर तु कर्कट एव हरिशयन मिति भेदः । ध्वजस्तु शतयज्ञस्य शक्रोत्थानम् । सिंहे सिंहादौ मलीभूतभाद्रशुक्लपचे तदन्ते च सिंहस्थरव्यारब्धशुद्धभाद्रशुक्ल पक्षे च श्रवणयलाभः श्रवण- नचरयुक्त शुलडादशीलाभः सिंहस्थरव्यारब्धचान्द्रमासइये इत्यर्थः ।

·देवशयनादिचिन्तनम् । २०१ तत्र कीति न्यायात् । मन्यामहे । प्रथमत स्तावदनेकाभिधाय कमाषाढ़ादिपदं रूव्य वेत्यसङ्गतं वचनम् । स्तोकशक्युपपन्नेऽर्थे बहुशक्तिरप्रामाणि- एक एव कल्पनायां सौर विनिगमनाप्रमाणं प्रदर्शितमेव प्राक् । यदपि देवशयनादौ सौरमासग्रहणार्थ वचनमुपन्यस्तं, 'मिथुनस्थे सहस्रांशावित्यादि,' तदपि तदर्थानव- बोधादेव सौरपरिग्रहेऽधिमासेऽपि पतित इति नियमविरोधात् । कर्कटवृश्चिकयोरपि शयनोत्थानोत्कर्षदर्शनात् । न च गणित- मात्रगम्योत्कर्षानुपयुक्ताधिमासान्तराभिप्रायवर्णनया विरोधपरि- हारो वाच्यः । तस्य शास्त्रतो वैदिककर्मोत्कर्षनिमित्तत्वेनापरि- ज्ञातस्य शयनादावुत्कर्षहेतुभावाप्रसक्तौ प्रतिप्रसववचनत्वानुप- तस्मामिथुनस्थे सहस्रांशाविति वचनस्यायमर्थः । पत्तेः ।* हरियमिति । तथाच भाद्रमलमासे यदा मलभाद्रसम्बन्धि अवमानक्षत्रयुक्ता- हादशी शुद्धभाद्रसम्बन्धि-श्रवणनक्षत्रयुक्त शुलहादशी चैत्यर्थः । पर शुद्धभाद्रसम्बन्धि-श्रवण- नक्षवथुन शुक्लहादश्यां कन्यायान्तु विसर्जयेदिति भरण्य न्तपाद इति शेषः । तथाच कालिकापुराणे । अथातः णु राजेन्द्र शकील्यानध्वजीत्सवम् । यत् कृत्वा नृपतिर्याति नो कदाचित् पराभवम् । रवी हरिस्थे हादश्यां श्रवणे सितपक्षके। आराधयेत् नृपः सम्यक्सर्वविघ्नोपशान्तये ॥ श्रवण युतायान्तु द्वादश्यां पार्थिवः खयम् । अन्तपादे भरण्यान्तु निशि शक्र विसर्जयेत् ॥ कन्यायां पुनरन्ते चेति आदावन्ते च इत्यर्थः । शक्रमहः शक्रीत्वानम्। सें है सिंह एव सैं हं तस्मिन् सौरभाद्र इत्यर्थः । कान्ये कन्या एव कान्य : तस्मिन् सौराश्विन इत्यर्थः, 26 ·कालविवेक मिथुनस्थ सूर्य प्रारब्धे चान्द्रे मासि प्रतिपदादिदर्शान्ते मधुसूदन स्नापयेत् । तुलास्थसूर्यप्रारब्धे चान्द्रेषस्थापयेत् । अधिमासे पतितऽपि यदा कर्कटे देवशयनं, वृश्चिके उत्थापनं, तदापि मिथुनतुलोपक्रान्तयोरेव चान्द्राषाढ़ कार्त्तिकयोः शयनोस्थाने 'एष एव विधिः सदा, न पुनरेतस्माद न्यथा कदाचिदपि स्वापः प्रबोधो वा सर्वथायमर्थो न व्यभिचरतीत्यर्थः । सौर तुलाद्यर्थ ग्गृह्यमाणऽधिमाशे कर्कटवृश्चिकयोः शयनोत्थानोत्कर्षादधिमासे- - पक्षी शुक्ल पक्षद्दयम् । पर परभूतश्रवण नक्षत्रयुक्त द्वादश्याम् । कन्यायामिन्द्र दुर्गयोरित्यत्र व्यवस्थामाह कन्यायां श्रवणइये इत्यादि । दितीये कन्यासम्बन्धि-द्वितीय श्रवण नक्षत्रे | दुर्गाया इति विसर्जनमिति शेषः श्रवणेन विसर्जयेदित्येकवाक्यत्वात् । थीगौश्वरण तन्नामा निबन्ध- कारण । व्याख्यात इत्यनेन हिराषाढविकल्प इत्यनेन सम्बन्धः । अनेकाभिधायकम् अनेका- धाभिधायकं रूड्या रूढिशक्त्या । स्तीकशत्युपपन्नेऽर्षे एकत्र शक्तिखीकारणोपपत्तिसम्भवे बहुशक्ति: नानाशक्तिस्वीकारः अप्रामाणि कौति गौरवादिति शेषः । विनिगमनाप्रमाणे तप- स्तपसावित्यादिश्रुतिरेवेति शेषः । तदर्थानवबोधनादेव मुनिषचनतात्पर्य्यापरिज्ञानादेव सौर- परिग्रहे हरिशयनादाविति शेषः । अधिमास पतिते माधवादित्रिक मलमासपात नियम- विरोधादिति तथाच माधवादिविके मलमासपाते कर्कटे हरिशयनीकर्षात् मिथुनस्थे सहस्रांशाविति वचनेन हरिशयनस्य मिथुननैवत्यबाधापत्तेरिति भावः । गणितमात्रगम्यः गणितशास्त्रमात्रबोध्य: उत्कर्षानुपयुक्ताधिमासान्तराभिप्रायवर्णनया मासहयाद्यप्रयोजको- भूतभानुलचितरूपमलमासान्तराभिप्रायवर्णनया विरोधपरिहार इति । तथाच मिथुनादौ हरिशयनादिखीकार कर्कटादौ हरिशयनादौनामुत्कर्षविधायकवचनेन सह यो विरोधः तस्य परिहार: अनया वर्णनया करणीय इति भावः । तस्य गणितमात्रगम्यस्य हेतुभावा- प्रसक्ती हेतुताप्रसक्तौ प्रतिप्रसववचनत्वानुपपत्तेः गणितमात्रगम्यत्वेन प्रतिप्रसवविधाना- नुपपत्तेः।

·देवशयनादिचिन्तनम् । । ऽम्बेष एव विधिर्नान्य येत्यादिकं वाच्येत । सकलपदानुरोधेन वाच्यार्थवचनं युक्तम् । ततश्च मिथुनस्थे सहस्रांशावित्यत्रीपक्रान्ते चान्द्रे इत्यत्राध्याहार्यम् । * सौरपरिग्रहे कल्पनागौरवमिति तथाहि “आभाका” इत्यस्य तावन्मूलभूतञ्चान्द्रसौरयोरन्यतरत्र शयनादिविधानार्थ श्रुतित्रयम् । मतदयेऽपि शक्रदुर्गोत्सवार्थ- मपि श्रुतिहयं निर्विवादम्। सौरवादिना त्वपरा अप्यधिका: * ननु यदि शयनादौ न सौरपरत्वं तदा मिथुनस्थसहस्रांशाविति वचनस्य का गति- रित्यत आह तस्मादित्यादि । अयमर्थः वक्ष्यमाणोऽर्थः । मिथुनस्थ इत्यादिवचनस्य चान्द्र- परतया व्याचष्टे मिथुनस्थ सूर्य प्रारब्ध इत्यादि । मिथुनस्थे सहलांशी इत्यत्र लक्षण या व्याक- रोति मिथुनस्थ सूर्यप्रारब्धे चान्द्रे मासि इत्यादि । मिथुनतुलीपक्रान्तयोरेव मिथुनस्थतुलास्थ- रव्यारब्धयीरव एष एव चान्द्रनियम एव । सदा एतस्मात् चान्द्रात् अन्य था अन्य प्रकारं कदाचिदपोत्यस्य नेति इत्यनेन सम्बन्धः । अयमर्थः चान्द्रमासग्रहण रूपोऽर्थः । तुलाद्यर्थम् आदिना मिथुनपरिग्रहः । तथाच मिथुने चान्द्राषाढ़े अधिमासे तुलायां चान्द्र कार्तिके च अधिमासे कर्कटवश्चिकयोः शयनोत्थानादिति। तथाच मिथुने चान्द्राषाद अधिमासे मिथुन- गतचान्द्राषाढस्य मलमासत्वेन कम्मनिहतया कर्कटगतशुद्धचान्द्राषाढ़ एव हरिशयनम् । एवं तुलागतचान्द्र कार्तिके मलमासे तत्कार्तिकस्य कमान हतया शिकगतशुद्ध कार्तिक एव हररुत्थानम् । एषः एव विधिः कर्कटादिगते शुद्धचान्द्राषाढादौ शयनाद्युत्कर्ष एव विधिः नान्यथा नाधिमासं विना। सकलपदानुरोधेन आषाढादिपदकर्कटादिपदसार्थ- क्यानुरीधेन वाच्यार्थवचनं पदानां शक्यार्थ निरूपणम् । इत्यत्र एतद्दचने उपक्रान्त चान्द्रे इति मिथुनस्थे सहस्रांशी इत्यत्र मिथुन स्थरन्यारब्ध इत्यधिक चान्द्रार्थग्राहक पदमध्याहार्यम् । * सौरपरिग्रहे हरिशयनादौ सौरमासमाचग्रहणे कल्पनागौरमिति वाचनिकत्व- कल्पनागौरवमित्यर्थः तदेव दर्शयति तथाहीति। चान्द्रसौरयारकतरत्र चान्द्रे सौर वा एकतरस्मिन् शयनादिविधानार्थ शयनपरिवर्तनप्रबोधविधानार्थ मूलभूतं श्रुतित्रयमिति तथाच चान्द्रे शयनादिखीकार चान्द्रापा, मयनं भाद्रे परिवर्तनं कार्ति के उत्थानमिति ·कालविवेक ३०४ पञ्चदश श्रुतयः कल्पनीयाः। तथाहि पूर्वत्रिकाधिमासे शय. नादित्रयस्य शक्रदुर्गोत्सवयोरुत्कर्षार्थम् । एवं पञ्चसिंहे चाधि- मासे शक्रोत्सवार्थम् । कन्याधिमासे च दुर्गोत्कर्षार्थम् । तुला- धिमासे च देवोत्थानोकर्षार्थम् । तथोत्तरत्रिकेऽधिमासे आगामि- वत्सरे कर्कटस्यादौ द्वादशीलाभे तत्र देवशयनार्थम् । मिथुनान्ते च तत्प्राप्तौ तत्रैव शयनार्थम् ।* विधित्रयम् । सौरपरत्वेऽपि मिथुने शयन सिंह परिवर्तनं तुलायासुत्थानश्चेति विधि- त्रयम् । मतइयेऽपि चान्द्रवादिसौरवाद्युभयमतेऽपि विधिदयं समानं तथाच चान्द्रवादि- मते भाटे शक्रोव्यानं कुर्यात् आश्रिने दुर्गोत्सवं कुर्यादिति विधियं सौरपचेऽपि सिंह शकोल्यानं कन्यायां दुर्गोत्सवं कुर्य्यादिति विधिदयम् । निर्विवादम् उभयमतेऽपि विधि- कल्पने लाघवगौरवविरहेण विनिगमनाप्रमाणशून्यम् । सौरवादिमते विधिगौरवं दर्शयति सौरवादिना इत्यादि। पञ्चदशप्रकार विधिकल्पनप्रकारं दर्शयति तथाहौत्यादि । पूर्वत्रिकाधिमासे माधवादिविकाधिमासे शयनादित्रयस्य शयनपार्श्वपरिवर्तनोल्यानरूपविधिच यस्य उत्कर्षार्थमित्यग्रिमेन सम्बन्धः शक्र- दुर्गोत्सवयोरुत्कर्षार्थम् उत्कर्षार्थञ्च एवं पञ्च पञ्च विधयः कल्पनौया भवन्तौति शेषः । सिंह अधिमासे भक्रोत्सवाथै भाकोत्सवीत्कर्षायें विधिरक: कल्पनीय इति शेषः । कन्यायामधिमासे दुर्गोत्सवायें दुर्गोत्सवीकर्षार्थमपरी विधिः कल्पनीयः । एवं तुलायामधिमासे च देवोल्यानो- त्कर्षार्थम् अन्यो वा विधिः कल्पनीय इति विधित्रयं मिलित्वाष्टौ विधयी भवन्ति । उत्तर- त्रिकाधिमासे श्रावणादिधिकाधिमास कर्कटादौ शयनादिपञ्चकं कर्कटे हरिशयनं कन्चायां शक्रध्वजपार्थपरिवत्तौं तुलायां दुर्गोत्सवः वृश्चिकै हररुत्वानञ्च, न त्रयोदश विधयी भवन्ति। कन्धाया आदी अन्ते च श्रवणयलाभ प्रथम शनीत्यानं द्वितीय श्रवणनक्षत्र देवौविसर्जन श्रवणेन विसर्जयेदिति श्रवणेन दशम्यान्तु प्रणिपत्य विसर्ज येदिति वचनाभ्यामे कवाक्यत्वात्, तेन पञ्चदश विधयो भवन्तीति व्यवस्थानिष्कर्षः ।

·देवशयनादिचिन्तनम् । "कर्किण्य हरी सुप्ते शक्नध्वजक्रियाविने । तुलायां बोधयेद्देवौं वृश्चिके तु जनाईन" मित्वस्यापवाद- कम् । “ध्वजस्तु शतयज्ञस्य सिंह एव विधीयत" इत्यस्य मूलम् । तथा। "हरिहयं भाद्रपदे यदि स्याद्- यद्यच्युतः कर्कटके प्रसुप्तः । तदा परखें खलु वज्रपाणि- रुत्तिष्ठते प्राणभृतां शिवाय ॥"* इति व्यवस्थार्थम् । तथा। "सैहे कान्येऽथ पक्षी चेत् स्यातां हाद्यसंयुतौ । सैंहे पर शक्रमहः कन्यायान्विन्द्रदुर्गयोः ॥ शुक्लपक्षहये पूजा कल्योऽयमपरः स्मृतः हिराषाढस्य विद्वद्भिस्तत्समाप्तिश्च तावते"ति व्यवस्था- वचन दयम् । हिराषाढ़समाप्तिवचनञ्चेति सौरपरिग्रहेऽधिका: पञ्चदश श्रुतयः कल्पनीयाः । चान्द्रे तु नैतावती कल्पनीया। - अत्र प्रमाणं क्रमेण दर्शयति कर्किण्य के इत्यादि । इत्यस्यापवादकं विशेषक "ध्वजस्तु शतयज्ञस्य” इति वचनम् । तथाच, "शक्रध्वजक्रियाश्विने” इति पूर्ववचने पाश्चिने शक्रध्वजविधिरुतः। “ध्वजस्तु भतवजय सिंह एव विधीयते” इत्यनेन सिंह पुनरपवाद. उता इति भावः । 'अस्य मूलमिति" अस्य अपवादस्य मूलमित्यर्थः, तदेव दर्शयति, “हरिइयमित्यादि,” यदा सौरभाद्रस्यादौ अन्ते च श्रवणयमाप्तिः तदापरस्मिन् श्रवण नक्षत्रे शक्रध्वज विधिरित्य पवादः ।

·कालविवेक तथाहि मेषादित्रिकेऽधिमासपाते मिथुनोपक्रान्तः कर्कटावधि- संक्रान्तिचिन्हितः कहिचान्द्र आषाढ़ः कर्कट एव भवति । मिथुनाधिमासे तु मिथुनोपक्रान्तो मलिन्नुच: संक्रान्तिवि- वर्जितः । कर्मान) द्वितीयोऽप्याषाढ़ो भवति । तेन मिथु. नान्तत्रिकाधिमासे कर्कटगामिन आषाढस्य मिथुनोपक्रान्तस्य मिथुनोपक्रान्तः कर्कटसमापनीयः शुक्लपक्षः। सकलदेवशय- नार्थो विष्णुश्च कर्कटे खपिति । तदा सिंहकन्यातुलारब्ध- मासानां शुक्लपक्षा: सिंहकन्यातुलारब्धास्तेषु यथाक्रमं शक्रदुर्गा- विष्णूत्थानानि चान्द्रेषु भाद्राश्विनकार्तिकेषु भवन्ति । तुलावृश्चिकत्वमप्रयोजकम्। अतएव, मेषऽधिमासपाते प्रति- कन्या- ननु तथावे "शक्रध्वजक्रियाश्विने” इत्यनर्थ कं स्थादित्यत आह व्यवस्था) "सेंह कान्ये” इत्यादि। तथाच यदा सौरभाद्रस्यादौ अन्ते च श्रवणयलाभः तदापरस्मिन् श्रवणनचचे शक्रध्वज विधिरपवादकः । यदा पुनर्भाने न श्रवण नक्षत्रप्राप्तिः कन्याया: पुनरादावन्ते च श्रवणयप्राप्तिस्तदा पूर्वस्मिन् श्रवण नक्षत्र शक्रध्वजविधिः । “शक्रध्वज- क्रियाश्विने" अस्याप्यत्र विषयः इति व्यवस्था । परस्मिन् पुन: अवण नक्षत्र देवी विसर्जन- विधिरिति न कश्चिहिरीधः । व्यवस्थावचनदयं व्यवस्थापरवचनयमित्यर्थः । हिराषाढ़. समाप्तिवचनञ्च मुख्य गौणहिराषाढ़निमित्तकश्यनादिविधायकवचनञ्च सौरपरिग्रहे शय- नादौ सौरमासघटितत्वेन विधायकञ्चेत् तदा अधिका पञ्चदश श्रुतयः कल्पनीया भवेयु- रित्यर्थः । चान्द्रे तु शयनादीनां चान्द्रमासविषयत्वे तु। न एतावती न पञ्चदश श्रुतयः । तदेव दर्शयति तथाहि इत्यादि। मिथुनोपक्रान्त: मिथुनस्थरव्यारब्धः । + कर्कटावधिसंक्रान्तिचिह्नित इत्यादि। तथाच यदा पूर्बामावास्यान्त्यक्षणप्राक- क्षणादौ मिथुनसंक्रान्तिः कर्कटसंक्रान्तिस्तु शुक्ल प्रतिपदि तदा तच्छुक्ल प्रतिपदादिदन्तिस्य मुख्य चान्द्रस्य कर्कटगतस्य मिथुनस्थरव्यारमतया चान्द्राषाढत्वम्, अपिच -"आद्यो मलिलुचः ·देवशयनादिचिन्तनम् । २०७ पदि वृषप्रवेशे टतीयायां मिथुनगमने पञ्चम्यां कर्कटसंक्रान्ती सप्तम्यां सिंहाधिरोहण नवम्याञ्च कन्यागमने एकादश्यां तुलास्थे प्रयोदश्याञ्चातिचारण वृश्चिकसंयोग कर्कटे हरौ सुप्ते कन्यायां प्रथमं शक्रोत्सवो भवति । कन्याशेषे तु दुर्गायास्तुलायाञ्च विष्णु- महोत्सवः कथं स्यात् ? * यदि चान्द्रमत्र प्रयोजकम् अन्यथा "कर्किण्य हरी सुप्ते शक्रध्वजक्रियाखिने । तुलायां बोधयेद्देवी वृश्चिके तु जनाईन"मिति वचनात् मासे। सेयो हित यः प्रकृतः स्मृत' इत्यादिस्मरणात् कहिता च शुद्धत्वमिति भावः। कम्मानह: द्वितीयः प्रकृतभिन्न: अशुद्ध इत्यर्थः । मिथुनान्तत्रिकाधिमासे मेष षमिथुनान्यतमाधि- मिथुनीपक्रान्तस्य मिथुनस्थरव्यारब्धस्य । सिंहकन्यातुलारब्धाः सिंहकन्या- तुलास्थरव्यारयाः, चान्द्रेषु भाद्राचिनकार्तिकेषु भवन्ति । चान्द्रभाने शक्रोत्यानम् । चान्द्राश्विने दुर्गोत्सवः। चान्द्र कार्तिके हररुत्थानञ्च । अप्रयोजक शयनादरप्रयोजक- मित्यर्थः । अतएव कन्यादरप्रयोजकत्वादेव । तृतीयायां मिथुनगमने इत्यादि । एतत्तु प्रदर्शनमात्रपरं न तु मिथुनसक्रान्त्यादी तत्ततिथेनियतत्वम् । कर्कटे हरौ सुप्ते इति तथाच वैशाखादौ मलमासे शुद्धाषाढस्य कर्कटगतत्वात कर्कट एव हरिशयनस्य नियतत्वमिति भावः। कन्यायां प्रथममिति । अत्र कान्यायामित्यप पाठः, कन्या या इत्येव पाठः साधुः, कन्याया इति पञ्चमी । "कन्यायाः प्रथम सिंह" इत्यर्थः । भाद्र तद्दिधानात् । यथा- “शुक्लाष्टम्यां भाद्रपद केतुं वेदौं प्रवेशयेदिति ।" अत्र उत्तरबचान्द्रमप्रयोजकमित्यनेन सौरविधिः स्पष्टमवगम्यते । “कन्याशेषे विति," एतन्मते आश्विनपदस्य सौरपरत्वात् विशुमहोत्सब इति । तथाच "मिथुनस्थे सहस्रांशौ स्नापयेन्मधुसूदनम् । तुलाराशिगते तस्मिन् पुनरुत्थापयेच तम् ॥" तथाच, .. कथमित्यपपाठः आशङ्काया अभावात् ।

·कालविवेके तुलाशेष सुखरात्र: परस्ताद-दुर्गोत्थानं स्यात् वृश्चिकशेधे च वासु- देवोत्थानमिति । "तस्मिन् शुक्ल सदा विष्णुरिति” बाधितं स्यात् । उत्तरत्रिकाधिमासे सिंहोपक्रान्तो भाद्रः कन्योपक्रान्त आखिन: तुलोपक्रान्तः कार्तिकश्चान्द्रः, तेषां शुक्लपक्षा: कन्या- तुलावृश्चिकेषु समाप्यन्ते, तेषु शक्रदुर्गाविष्णूत्थानानि भवन्ती- त्येतदपि वचनपञ्चकानतिरितामूलम् ।* आगामिवत्सरे मिथुनोप- क्रान्तस्य शुक्लपक्षद्वादशीमिथुनान्ते वा कर्कटादौ संक्रान्तिदिन एव वा तत्रैव शयनम् । तदपि चान्द्राषाढ़मूलम् । तदनन्तरं * अन्यथा प्रयोजकत्वे प्रतिबन्धिं दर्शयति “कर्किण्यकें" इत्यादि । परत्वादूईम्। दुर्गोत्थानमिति लिपिकरप्रमादः । कन्याशेष दुर्गाया इति प्रालिखितेन विरोधात् । वस्तुतस्तु विष्णूत्थानमित्येव पाठः । तथाच वैशाखमलमासे वृश्चिक एव सुखरात्र: परती विष्णूत्थानमिति व्यवस्था, तत्र यदि सौरघटितशयनादिविधि: स्यात्, तदा तुलाशेष एव सुखरात्रः परत उत्थानं स्यादित्यापत्ति: पुनर्वृश्चिके शास्त्र सिद्धमुत्यानमपि बाधित- मित्यापत्तियं दर्शितमिति भावः । सिंहीपक्रान्तः सिंहस्थरव्यारबचान्द्रभाद्र इत्यर्थः । कन्योपक्रान्त: कन्यास्थरव्यारब्धः। तुलीपक्रान्त: तुलास्थरव्यारब्धः । तुलीपक्रान्त: तुलास्थरव्यारब्धः। एतदपि कन्वादिषु यथाक्रमं शक्रध्वजदुर्गोत्सवविणत्यानरूपकर्मापि च वचनपञ्चकानतिरिक्तमूलमिति । वचनपञ्चकानतिरिक्तं मूलं यस्य तत् वचनपञ्चकमूल मित्यर्थः । वचनपञ्चकं यथा- "कर्किण्यके हरौ सुप्ते” इति । "अधिमासनिपाते तु क्रमादिन्द्राविकाहरौन् । कन्यातुलावृश्चिके तु नृप उत्यापयेब्रुवम् ॥” "हरिदयं भाद्रपद यदि स्यात् यद्यच्युतः कर्कट एव सुप्तः । तदा परचे खलु वज्रपाणिरुत्तिष्ठते प्राणभृतां हिताय ॥” इति त्रयम् । "श्राभाका" इत्यादि साधारण वचनयमिति पञ्च ।

·देवशयनादिचिन्तनम् । २०४ सिंहशेषे कन्यादी वा श्रवणालाभे यहचनं, तदपि सिंहोपक्रान्त- भाद्रस्य चान्द्रस्य परिग्रहादेव, कन्याशेषे च कन्योपक्रान्तस्य चान्द्राखिनस्यासौ शुक्लपक्षः । कन्योपक्रान्तौ दुर्गोत्थानाय चान्द्राश्विनपरिग्रहादेव कन्यान्तगतैव च तदाष्टमी तुलोप- क्रान्तस्य च हादशी तुलायामिति विराषाढ़समाप्तिवचनमपि न मूलान्तरमाहरतीति सर्वथा कल्पनागौरवाय । यदि 'आभाके'- त्यादिपदानि चान्द्रे गोण्या लाक्षणिक्या वाढत्या वर्तन्ते, तदपि न दोषाय ।* उक्तं हि भाष्यकारण-'लक्षणापि हि लौकिक्ये । RADIO * आगामिवत्सरे इति । एतत्तु श्रावणादित्रिकाधिमासे । मिथुनोपक्रान्तस्य मिथुनस्थ- रव्यारबचान्द्राषाढस्य शुक्लद्दादशी। मिथुनान्ते वा इति वात्र चार्थे । मिथुनान्ते कर्कटा- दाविति, कर्कटस्य आदिसम्बन्थे । तदेव विहणीति; संक्रान्ति दिने । वाकारात् तत्परती वा इति कल्पानरं पूर्ववाकारण समुच्चितम् । यहचनं-“मैं है कान्ये च पक्षौ चे"दिति वचनम्। सिंहीपक्रान्तस्य सिंहस्थ रव्यारब्धस्य । कान्योपक्रान्तस्य कन्यास्थरव्यारब्धस्स। दुर्गोत्यानाय दुर्गोत्सवार्थ चान्द्राश्विनपरिग्रहादिति । तथाच "अहमप्याविने षष्ठयां सायाने बीधयान्यतः" इति । "प्रतिसंवत्सरं कुर्यात् स्थापनञ्च विसर्जनम्” इत्यादि नानावचनेषु प्रति- संवत्सरकर्तव्यत्वश्रुतेः सौरपरत्वे कदाचित्तत्तिधेरप्राप्ती बाधः स्यादिति भावः । न मूलान्तर- मावहतीति तथाच सौरपरिग्रहे गौरवदोषोऽत्र गरीयानिति भावः। गौण्या लाक्षणि- क्येति शक्यस्य सादृश्यात्मक : सम्बन्धी गुणः, तदधौना या लक्षणा सा गौणी तया गौण्यति। पदपदार्थसम्बन्धी वृत्तिः । तथाच भट्टाचार्य:-"सझेतो लक्षणाचार्थे पद- इत्तिः । ननु चान्द्रपरत्वे लक्षणा स्वादित्यताह तदपि न दोषाय इति । तथाच- "शेते विषणुः सदाषाढ़े” इत्यादि । "प्रतिसंवत्सरञ्चैव स्थापनञ्च विसर्जन"मित्यादि नानावचना- नुपपत्तिमूलवादियं लक्षणा न दूषणावहा इति भावः । 27 nepan ·कालविवेक बहवोऽप्रसिद्धकल्प ने ति(१) अतएव 'वेदमधीत्य स्नायात्' न मुख्य- मानपदानुरोधेन इदमदृष्टार्थ स्नानं विधीयते कल्पनागौरवात् । किन्त्वय॑स्नानादिसकलब्रह्मचारिधम्मनिवृत्तिभव लक्षणा ब्रवीति पूर्वपक्षन्यायमूलत्वमुक्तम्, अदृष्टकल्पनाभयादेव, 'धान्यमसी'त्यत्र धान्यपदस्य लक्षणया तण्डुलपरत्वं वर्णितम् । तस्मादमुख्यत्वे- ऽपि चान्द्रेष्वेवाषाढ़ादि ष्वाभाका' इति वचनेन शयनपार्खपरि- वृत्तिदेवोत्थानानि विधीयन्ते । एतविधिमूलान्ये वापराणि पञ्च- दशवचनान्यनुष्ठानं स्पष्टीकत्तुं न पुनरन्यमूलानि । एवं 'सिंह- गते दिनकर' इत्यादिना सिंहस्थभास्करोपक्रान्ते प्रतिपदादिके चान्द्रे भाद्रे शक्रोत्सवः दीक्षितेन उक्त, सिंहगते सति यः सितपक्षे श्रवणाद्यपादः तत्र तदुस्थानं स च कन्यास्थे यः सित- पक्षीयः श्रवणाद्यपादः सोऽपि भणितुं शक्यते । तस्यापि तद- गमनोत्तरत्वादिति तदयुक्त सोऽपि भणितुमित्यन्योऽपीत्यविशेषक स्यात् । राश्यन्तरश्रुतेश्चावगतस्य सिंहस्य बाध एव स्यात् । तथा। "ऋक्षत्रये तु मूलादौ नवम्यामाखिने सिते । चण्डिकामुपहारैस्तु पूजयेद्राष्ट्रवद्धये ॥' अत्राप्याखिनपदं चान्द्रपरम् । * अतो लाघवार्थं "मिथुनस्थे (१) लौकिकी हि लक्षणा हठोऽप्रसिद्ध कल्पनेति मं पुं पाठः । अत्र लक्षणाया अदुष्टले भाष्यकारसंवादमाह-"उक्त हौति” “लक्षगापि हौति" इत्यादि । यत एव प्रामाणिको लक्षणा न दूषणावहा अतएव इत्यर्थः । "वेदमधीय ·पुस्तका देवशयनादिचिन्तनम् । सायात्" इत्यादि। मुख्यस्नानपदानुरोधेन नायादित्यस्य मुख्यार्थीनुरोधन इत्य यः । अष्टार्थनानं वैधनानम् । कल्पनागौरवादिति। वैदमधीत्य इत्यनेन प्राप्त समावर्तन- स्नानमपहाय वैधनान कल्पने गौरवमवेति भावः । लक्षणाफलमाह, "किन्वर्य स्वानादी"- त्यादि, ब्रह्मचारिधर्म नित्तिमेव लक्षणा अवतीति । तथाच गोभिल:- अथासवनम् । अथ व्रतानन्तरम् आप्लवनं खानं कुर्यादिति शेषः । उत्तरतः पुरस्तादाचार्यकुलस्य परिनतं भवति । आचार्य्यग्टहादुत्तरस्था वा खानार्थमावतं खानं कुर्यात् । अत्र प्रागग्रेषु दर्भेषु उदगाचार्य उपविशति । तवावते उदक उदझुखः । प्राक् ब्रह्मचार्युदगग्रेषु । माक् प्रामुख: उपविशतीत्यन्वयः। सर्वीषधिविकोण्डाभिरभिर्गन्धवतीभिः शीतोष्णाभिराचार्यो- ऽभिषिञ्चत् । सवौषधयश्च-बीहयः शालयी मुङ्गा गोधूमा: सर्वपास्तिलाः । यवाचौषधयः सन विपदी घन्ति धारिता: इति छन्दीगपरिशिष्टीताताभिः सह या आपो विकोण्डा विपक्का उणीकृतास्ता: सब्बौषधिविकोण्डास्ताभिर्गन्धवती भिश्चन्दनादिगन्धद्रव्ययुक्ताभिः शीतीदकमिश्रिताभिरिति भदृभाष्यम्। उपयातायायमिति कोहनीयाः । उपयाताया- चार्यसमीपमागतायाध्य देवमिति कोहनीया आचार्या पाहुः । तथाच यथा-"गङ्गायां घोष" इत्यादौ सत्यपावनेत्यादिगङ्गाधर्मप्राप्ताय लक्षणा, तहत् अचापौति भावः । अपरा- शौति शक्रध्वजदुर्गोत्सवादीनि इत्यर्थः । पञ्चदश वचनानि पञ्चदश विधयः । ते प्रागुक्ताः । न पुनरन्यमूलानि सौरार्थबोधमूलानि । सिंहस्थभास्करीपक्रान्ते सिंहस्थरविप्रारधे, मूलादी भूलापूर्वाषाढ़ोत्तराषाढ़ासु, ऋक्षत्रये त्रिषु नक्षत्रेषु.। सिते. शुक्लपचे। नवभ्यां महा- बवमीपर्यन्तेषु । तथाच- "शक्रध्वजात् पक्षयुते दशाह मूलर्च युक्ता सितसप्तमी या। भारभ्य तस्यां दशमौञ्च यावत्प्र पूजयेत् पर्वतराजपुत्तीम् ।" इति । सप्तम्यां मूलयुक्तायां पत्रिकायाः प्रवेशनम् । पूर्वाषाढायुताष्टस्यां पूजाहीमायुपोषणम् । उत्तरेण नवव्यान्तु बलिभिः पूजयेच्छिवाम् ।। अत्र यावच्छब्दः सौमार्ये, नाभिविधौ, तेन नवमीपयन्तं पूजा। चान्द्र पर शुक्लाः प्रतिपदादिदर्शपर्यन्तमुख्य चान्द्र परम् ।

·२१२ कालविवेके सहस्रांशी स्नापये"दित्यादिषूपक्रान्ते चान्द्रे मासीत्यध्याहार एव न्याय्यः । “अधिमासेऽपि पतिते” इत्युत्कर्षनिमित्ते सत्यप्येष एवेति । नान्यथा इति* एतद्दचनानियमहयाविरोधाच्च "तस्मिन् शुले सदेति” नियमोपपत्तिः । किञ्च सौराषाढ़ादिषु शयना- दिकमिति वादिनो मेषवषयोरधिमासे कथं शयनोत्कर्षः, मिथुने शयनस्य विहितत्वात् तस्य चामलिम्लुचत्वात्, “पतिते चाधि- मास” इति वचनाचेत् न तदा कर्कटेऽप्यधिमासे कथं शक्रादी. नामुत्कर्ष ब्रूषे ? पतित इत्यविशेषात् माधवाद्येषु षष्विति वच- नाचेत् । न उत्तरत्रिकाधिमासेऽपि शयनोत्कर्षापत्तेः। कर्कटा. ? HAMARI * उपक्रान्ते चान्द्रे इति । तथाच "मिथुनस्थे सहस्रांशौ” इत्यत्र यथाश्रुतार्थमादाय सौरावगतिसत्त्वेऽपि नानावचनविरोधात् “मिथुनस्थ सहस्रांशौ' इत्यस्य मिथुनस्थरव्यारब्ध- चान्द्र मासि इत्यध्याहारण चान्द्रमासप्रतीतेन कुत्रापि विरोध: सम्भवतीति भावः । अधिमासनिपातेऽपीत्यादि न केवलं मलमासशून्यस्थले शयनादौ उत्कर्षनियमः । मलमास. स्थलेऽपि एष एव शयनादौ उत्कर्षनियम एव। सत्यपि उत्कर्षनिमित्त । तथाच यत्र यचैव- "विष्णु: खपिति कर्कट" इति। "आगामिनि तदा वर्षे कुलीर माधवः खपेदिति।" "कर्किण्य के हरौ मुले शक्रध्वज क्रियाश्विने। तुलायां बोधयेद्देवौं इशिक तु जनाईनम् ॥" इत्यादि विशेषवचनमास्ते, तत्रैव उत्कर्षनिमित्तता, नान्यति भावः । + नियमहयाविरीधान्चति । माधवादित्रिकाधिमासे, कर्कटादौ हरिशयनादि- नियमस्य उत्तरधिकाधिमासे आगामिवर्षे कर्कटादौ हरिशयनादिनियमस चेति नियम. अयस्य अविरीधाचेत्यर्थः ।

·देवशयनादिचिन्तनम् । धिमासे शयनोत्कर्षे मलिम्लुचशयनापत्तेरपेक्षितत्वात्, मलिम्बुचे शयनमापद्यत इति चेत् न, वचनाददोषत्वात् । सिंहकन्ययो- चाधिमासे सति शयनोल्कर्षे मलिम्लु चशयनापत्तेः परिहृत- त्वाच,* "माधवाद्येषु षष्विति” “कृष्णपक्षे त्रयोदश्या"- भाव:। शक्रा- एतच्च --"तस्मिन् शुक्ने सदत्यव" हेतुः । कथं शयनोत्कर्षम् ? शयनीकर्ष न सम्भवतीत्यर्थः । उत्कर्ष प्राप्तिस्तु "शेते विषा: सदा- पाढ़े" इत्यादिवचनात् । तदेवीपपादयति मिथुने शयनस्य विहितत्वात् । तथाच सौर- वादिना "मिथुनस्थे सहस्रांशावित्यादि" विशेषत्रचनेन सौरघटितविधे: मेषवषान्यतरमल- मासे मिथुनगतचान्द्रमासस्य ज्यै ठत्वात् शयनादौ कल्पनीयतया उत्कर्ष निमित्तताप्रसक्ने रिति तस्य चामलिम्बु चत्वात् मेषवषयोरन्धतरस्य मलमासत्वस्वीकारपचे तस्य मिथुनस्य च मलमासाप्रसक्तः। “पतिते चाधिमासके इति," "प्राप्ते आषाढमासे तु सिनीबालीहयं यदा। हिराषाढ़ः स विज्ञेयः पतिते चाधिमासके ॥” इति वचनादित्यर्थः । दौनां शक्रोत्यानादीनाम्। उत्कर्षमिति भाटे तहिधानात् पतिते इत्यविशेषात् पतिते चाधिमासके इत्यविशेषात् । “माधवाद्येषु षटखेकमासि दर्शवयं यदा। हिराषाढ़ः स विज्ञेयः शेतेऽत्र श्रावणेऽच्युतः ॥” इति वचनादित्यर्थः । तथाच माधवादिषण्मासमध्ये अधिमासपात श्रावणे हरिशयनविधानात् श्रावणे हरिशयने च कर्किण्य इति वचनात् पाश्विन शकल्यानविधानादेव उत्कर्षसम्भव इति भावः । + दूषयति उत्तरत्रिकाधिमासे थावणत्रिकाधिमासे इत्यर्थः। शयनीकर्षांपत्ते रिति माधवाद्येषु षट्खेक इति वचनस्य यथाश्रुतार्थमादायेति शेषः । तथाच श्रावण मलमासे आषाढस्य मिथुनगतत्वात् शयने उत्कर्षाप्रसक्त रिति भावः । कर्कटाधिमासे शयनीकर्षे इत्यादि तथाच माधवादिषण्मासमध्ये अधिमासपात माधवाद्येषु षट्खेक इति वचनस्य यथाश्रुतार्थमादाय माधवादिषण्मासमध्ये अधिमासपाते श्रावणे हरिशयनरूपोत्कर्षखौकार विष्णुः स्वपिति कर्कट इति वचनात् मलीय श्रावणे शयनापत्तेर पेक्षासम्भव इति भावः । • वचनाददोषत्वादिति माधवायेषु षट् खेक इति वचने सामान्यती माधवादिषण्मासे मलमासे ·२१४ कालविवेक मित्यादिवचनानां सामान्येन कर्कटशयनमुपदिशतामव्दान्तरीय- कर्कटाभिप्रायेणाप्युपपत्तेः । न प्रथमवर्षीयकर्कटशयनविधाय- कत्वं वचनविरुद्धं युज्येत इति चेत् न। “मिथुनस्थे सहस्रांशौ” "अधिमासेऽपि पतित" इति अनयोर्विरोधस्य मेषवषाधिमास- पातेऽम्यविशेषात् एतनिमित्तस्य शयनोकर्षस्याव्दान्तरेऽपि सम्भ- वात्, अत्रापि न विरोधो विशिष्यत इति चेत् न, उत्तरत्रि- कर्कटे हरिशयन विधानेन वाचनिकत्वात् मलमासे हरिशयनेऽपि दोषाभावादित्यर्थः । सिंहकन्धयोरित्यादि सिंहकन्ययोरन्यतरस्य मलमासले विष्णु: खपिति कर्कटे इति वचनात् शयनीकर्षेऽपि श्रावणस्य मलमासवाभावादेव मलमासशयनाप्रसतो रित्यर्थः । ननु उत्तरधिकाधिमासे हरिशयनीकर्षः सकलशिष्टाचारविरुद्धः कथं श्रावणादी मलमासे शयनीकर्षः ब्रूषे इत्यत थाह माधवाद्येषु घटसु इति । “माधवाद्येषु षटस्वेक- मासि दर्शवयं यदा। हिराषाढ़ः स विजेयः विष्णु: खपिति कर्कटे।" इति कृष्णपद त्रयोदश्यामित्यादि। कृष्णपक्षे त्रयोदश्यां कर्कटं याति भास्करः। हिराषाढ़ः स विज्ञेयः कुलौर माधवः स्वपेदित्यादिनानावचनानां कर्कटे शयनमुपदिशवामिति तु नानावचनानां विशेषणम् अब्दान्तरोयकर्कटाभिप्रायेणाप्युपपतेरिति । "कन्यासिंहकुलौरिषु यदा दर्शवयं भवेत् । आगामिनि तदा वर्षे कुलौर माधवः खपेत् ।" इति वचनात् वचनविरुद्धम् । श्रागामिनि तदा वर्षे इति वचनविरुद्धम् । मिथुनस्थे सहस्रांशाविति “मिथुनस्थे सह- सांशी सापयेन्मधुसूदनम्। तुलाराशिगते तस्मिन् पुनरुत्थापयेच्च तम्" इति एक वचनम् । “अधिमासेऽपि पतिते एष एव विधिः स्मृतः । नान्यथा नापयेद्देवं न चैवोत्या- पयेद्धरिम् ॥” इत्यपरम् इत्यनयो विरोधस्येति । तथाच अधिमासनिपातेऽपि मिथुने हरिशयनविधानात् मेषवषयोरन्यतरमासे मलमासपातेऽपि अधिमासाविशेषात् मिथुने हरिशयनासक्तिः सम्भवतीति भावः । + ननु मेषमान्यतरमासमलमासपातेऽपि, यदि मिथुनहरिशयनं स्यात्, तदा- "माधवाद्येषु षट्स्खे कमासि दर्शवयं यदा । हिराषाढ़: स विज्ञेयी विष्णु: खपिति कर्कटे ॥” इति वचन- ·देवशयनादिचिन्तनम् । । काधिमासेऽप्यविशेषात् । कर्कटशयनविधेरानर्थक्यावश्यं तबाध इति चेत् समानमितरत्रापि अन्यत्राभिनिवेशात् । अथोच्यते । "प्रथमेऽङ्गि हितीये वा शुले मेषमियाद्रविः । द्विराषाढ़मृते विष्णुः परं कर्कटके स्वपेत् ॥" इति ऋष्यशृङ्गवचनं तस्य न्यायतया मेषपदमुपलक्षणीलत्य वृष- मिथुनसंक्रान्तिरपि यदि प्रथमहितीययोरङ्गोरित्यर्थः । महः प्रतिपत्। द्वितीयमहः द्वितीया । तदा मेषे वृष चाधि- प्रथम- बोधिती माधवाद्यधिमासनिमित्तककर्कट हरिशयनरूपीकर्षः कथं सङ्गच्छ त ? इत्यत आह, एतनिमित्तस्य शयनोत्कर्षस्य अदातर सम्भवादिति। एकनिमित्तस्य भेषवषा- द्यधिमासानिमित्तस्य अब्दान्तरै आगामिवर्षे, 'आगामिनि तदा वर्षे कुलौर माधवः खपे'दि- त्य कवाक्यखात्। तथा च, 'अधिमासेऽपि पतिते एष एव विधिः स्मृतः' इति विशेषोत्या मेषतषान्यतरमासाधिमासेऽपि तदन्द एव मिथुनहरिशयनस्थावश्यम्भावितया 'माधवाद्येषु घटस्खे क' इति वचनबोधितस्य शयनीकर्षस्य अगत्या अब्दान्तरविषयत्वमिति भावः । एतत्तु परत्र अत्रापोत्यादौ हेतुः। तथाच कर्कटहरिशयनोत्कर्षस्य आगामिवर्षे चरितार्थत्वात्, अवापि मेषहषान्यतरमासाधिमासेऽपि विरीधः । 'मिथुनस्थे सहस्रांशा विति' वचन- बोधित मिथुनहरिशयनस्वीकार कर्कटहरिशयनीकर्षेण सह यो विरोध इत्यर्थः, सन विशिष्यते न प्राप्यते इत्यर्थः । निषेधयति 'चेन्नेति'। उत्तरचिकाधिमासेऽप्यविभीषादिति विशेषाभावादित्यर्थः । तथाच यदि सामान्यत एव माधवादिमलमासे आगामिवर्षे कर्कटे हरिशयनोत्कर्षः खीक्रियते, तदा 'कन्यासिंह कुलीरेषु' इति विशेषवचनं व्यथै स्वादिति भावः। कर्कटशयनविधेः, 'अमावस्याहयं यत्र' इत्यादिनानावचनबोधितकर्कटशयनीकर्षविधे. रित्यर्थः। 'तडाधः' श्रावणादिमलमासे, "मिथुनस्ये सहस्रांशा विति वचनस्य विषय- सम्भवेन माधवादिमलमासे मिथुनहरिशयनस्यावश्यं बाध: खीकर्तव्यः । 'समानभितर- वापि अन्यत्राभिनिवेशा दिति इतरत्रापि समानम् । वधाच, यथा कर्कटशयन- * ·कालविवेक मासपातात् कर्कटे शयनविधिः । अतएव मेषेऽधिमासे मिथुन- संक्रान्तिः षडशीतिपदवाच्या चतुर्थ्याञ्चतुथूड़े वा भवति । तेन;- "वषं त्यक्त्वा चतुडूंचे षड़शीति: सिते यदा । तदा दैवविदा चिन्त्वं हिराषाढ़प्रकल्पनम् ॥” * कर्कटे शयनकल्पनमित्यर्थः तदेतदसङ्गतम्, उपलक्षणतानिमि- तस्य न्यायस्याभावात् । भवता चानुपन्यासात् उपलक्षणत्वा- नुपपत्तेः । तस्मात् प्रथमे द्वितीये वेति गताखिनेऽधिमासे तदा भवतीति तनिमित्तं कर्कटशयनं ज्ञापयतीति । मेषपदस्य मुख्यानुरोधात् “वृषं त्यत्वा चतुर्वृद्ध” पञ्चम्यादिग्वित्यर्थः । तदपि गतवर्षाखधिमासपात एवेति तदभिप्रायमूर्द्धग्रहणञ्च पञ्चम्यादितिथिग्रहणार्थ, न च मेषवषयोरधिमासे कदापि पञ्च- - विधरानर्थक्यात् तहाधः, तथा तहाधात् कर्कटशयनविधेगनर्थक्यम् इति समानं तुल्य- दोषकरमित्यर्थः। अन्यत्र एकत्रापि अभिनिवेशात् विनिगमनाभावादित्यर्थः । तुल्य- न्यायवयेति मेघपदस्य वषोपलक्षणावौज तुल्यन्यायता च यथा मेषमलमासे कर्कटहरि- शयनं, तथा वधमलमासेऽपौति । हिराषाढमते मलमासं विनापीत्यर्थः। 'प्रथमेऽङ्गि' इत्यत्राहःपदश्रवणादाह, प्रथमडिवीययोरहीरित्यर्थः । अहःपदस्य तिथिपरतामाह, प्रथमाहः प्रतिपदित्यादि । तदाचेति । यदा प्रतिपदि हिनीयायां वा शुक्लायां मेषादिसंक्रान्तिसम्भवः तदेवे- यत एव कर्कटे हरिशयनविधिरतएवेत्यर्थः । मेष इति वृषीपलक्षणार्थः । तथाच -'धनुर्मिथुन कन्यासु मौने च घड़शीतय' इति वचनात् शुक्ल प्रतिपदि द्वितीयायां वा मेषहषान्धतरसंक्रान्त्या अन्यतरमलमासे सति षड़शौतिपदवाच्या मिथनसंक्रान्तिः, चतुर्थ्यां तदुईपञ्चम्यां सम्भवतीत्यर्थः । हिराषाढ़ः गौणहिराषाढ़ इत्यर्थः । कटे हरि- शयनकल्पनमित्वर्यः । इति हिराषाढनिबन्धनकर्कटहरिशयनकल्पनमिल्द थः । त्यर्थः ।

·देवशयनादिचिन्तनम् । म्यादिषु मिथुनसंक्रान्तिसम्भवः। भवति तु प्रतिपदूर्द्धमिति तथैव वक्तुमुचितम्, अतश्चतुर्द्धमिति वदन्* गतोत्तरत्रिकाधि- मासमेव दर्शयति । किञ्च भेषवृषाधिमासविषयलेन वचनहय- वर्णने, “हिराषाढ़मृते विष्णु"रित्यनुपपन्न स्यात् । योग्लोकेन . अधेत्यादि। कर्कट हरिशयनकल्पनमित्यर्थः, इत्यन्तं यदुक्तं तदेतदसङ्गतम् अयौक्तिकमित्यर्थः । तुल्य न्यायस्याभावात् तुल्यन्यायतया इत्यनेनीतस्य न्यायस्याप्रसतो रित्यर्थः। तथाच वचने 'दिराषाढमृते' मलमासं विना प्रथमे हितोये अङ्गि, शुक्ने शुक्रुपचे, रविः यदि मेष मेषराशिमियात् सञ्चरेत्, तदा विष्णु: कर्कटे सौरयामणे स्वपदित्यन्वयी वाच्यः, सम्भवति च । अत्र यदि आदी मलमासस्सीपस्थितिर्भवेत्सदा, यथा,-मैले बैशाखमल- मासे कर्कटे हरिशयनं तत्तुल्य न्यायतया वृषे ज्यै ठमलमासेऽपि 'सधैति' तुल्यन्यायपदस्य सार्थक्यं भवेत् । स एव प्रसिद्धः, मलमासस्य उल्लेखाभावात् । प्रत्युत 'विराषाढते' इत्यनेन मलमासाभाव एवोपस्थितः । गताश्चिने आश्विनान्ते पूर्वान्दीयोचरनिकाधि- मासे इत्यर्थः। तथाच पूर्वाव्दे उत्तरत्रिकाधिमासे सति बदुत्तरशुक्ल प्रतिपदादौ रवे. मेषगमनक्रमेण पाषाढशुक्लपक्षस्य कर्कटे प्रवेशात् वव हरिशयनं निष्पत्यूहमेवेति भावः । 'चतुर्थ्यच' मिति वचनं 'वषं त्यक्त्वा चतुर्थ्यई मिति वचनम् । + गतोचरधिकाधिमासमव दर्शयवि गताब्दीयोत्तरधिकाधिमासमेव दर्शयति । तथाच पूर्वान्दे उत्तरत्रिकाधिमासे सति तदुत्तरं मिथुनसंक्रान्तिः षड़शी ति पदवाच्या चतुर्थ्य ईमेव सम्भवति । इदन्तु न सम्यक, कदाचित्तियसिसः सौरमासही च ज्यैष्ठमलमासेऽपि शुक्लपञ्चम्यां मिथुनसंक्रान्ति: सम्भवितुमर्हति । तथाहि यत्र पूर्वीमावा- स्थान्त्य नणप्राक्क्षणे च वृषसंक्रान्तिः, तत: सौरज्यैष्ठस्योनविंशहिवसे वाहस्पर्शवशात् किञ्चिदमावास्या, ततः शुक्ल प्रतिपत् राविशेषे द्वितीया च, ततस्त्रिंशदिवसे द्वितीयारात्रौ हतीयारम्भश, तत एकविंशहिवसे रतीया, रात्रौ चतुर्थारम्भः, ततो द्वाविंशदिवसे पञ्चमी- क्षणे षड़शीतिपदवाच्या मिथुनसंक्रान्ति च, अती ज्येष्ठ मलमासे शुक्ल पञ्चम्यां मिथुनसंक्रान्ति- नीनुचितेति । वचनइयवर्णने, 'उषं व्यत्वा चतुर्युईमिन्यस्य,' 'प्रधमेऽह्नि दिनीय च' इत्यस्य च वचनदयस्य वर्णने । 28 ·कालविवेक किल हिराषाढ़ो व्याहृतः । एकः सौरो मिथुनराशिभीगामा मुख्य आषाढ़ः, द्वितीयस्तु कर्कटभोग्योऽप्याषाढ़ो देवशयनगुण- योगात्। यदा कर्कटसंक्रान्तिचिह्नितश्चान्द्रो हितीयो मुख्य आषाढ़ इति हिराषाढ़ः । स च यद्यपि प्रतिसंवत्सरं भवति, तथाप्यधिमासे सत्येव देवशयनार्थं ग्टह्यमाणो द्वितीयोऽसावाषाढ़ इति । एवञ्चेत् पक्षहयेऽपि, हिराषाढ़ विनेति न स्यात् कर्कटे शयने तगुणयोगन कर्कटस्थाप्याषाढत्वात् कर्कटसंक्रान्ति- चिह्नितत्वे चान्द्र एव वा शयनमित्युभयथापि हिराषाढ़त्वमेवेति तदिनैवेति न स्यात् । अतएव “हिराषाढ़प्रकल्पन"मित्येतदप्य- नुपपन्नं, तहत्सरेऽपि तद्रूपत्वादेव विराषाढस्य कल्पनाभावात् अनुपपन्नं स्यादिति । तथाच 'हिराषाढ़मृते' इत्यनेन प्रतीती मलमासाभावी न सङ्गच्छते इति भावः। कर्कटभीग्योऽपि कर्कटगतोऽपि । देवशयनगुणयोगादिति । तथाच 'मियुनस्से सहस्रांशी सापयेन्मधुसूदन मिति वचनेन योग्लौ कमते मिथुनस्थ- रविलेन सौराषाढत्वेन सामान्यती हरिशयनविधिः । मुख्य हिराषाढस्थले तु- "मिथुनस्थी यदा भानुरमावास्याइयं स्पृशेत् । विराषाढ़ः स विज्ञेयो विष्णुः खपिति कर्कटे ॥” इति विशेषविधि- महिना कर्कटभोग्योऽपि मिथुनभीग्यत्वाभावेऽपि हरिशयनगुणयोगादगौण आषाढ़ इति भावः। + हरिशयनादिगुणयोगादुगौणताखीकार गौरवादाह यति । कर्कटसंक्रान्ति- चिह्नितः कर्कटसंक्रान्त्युत्तरकर्कटस्थरविगतचन्द्राषाढ़ः, द्वितीयः मुख्याषाढ़ः सौराषाढ़ः । द्वितीयः कर्कटगतशान्द्राबादः। एवञ्चेत् हरिशयनार्थं कर्कटगतचान्द्राषाढस्य ग्रहणञ्चेत् पक्षहये हरिशयनगुण योगयुक्त-कर्कटभोग्यगौणाषाढ़-कर्कटसंक्रान्तिचिह्नितचान्द्राषाढ-रूप- पनये इत्यर्थः ।

·२१९ देवशयनादिचिन्तनम् । अधिमास विनेति वचनार्थ स्तस्मिन् सत्येव प्रथमे द्वितीये चेति व्यवस्थितत्वात् विराषाढ़पदस्य चानर्थत्वापत्तेः । अस्मन्मते तु मिथुनाधिमासे मुख्यो हिराषाढ़ः इयोरेव चान्द्रयोः मिथुनोप- क्रान्तत्वात् तमृतेपि कर्कटे चान्द्राषाढ़े शयनम् । तेनैव कार्येण द्विराषाढ़कल्पनमिति सर्वमुपपन्नम्।। किञ्च- "हिराषाढ़ः स विज्ञेयी विष्णुः स्वपिति कर्कटे।" .. *विराषाढ़ विना मलमासं विना न स्यादिति । द्वितीयमासे हरिशयनमिति शेषः । कर्कटस्वाषाढत्वात् गौणाषाढत्वात् । चान्द्र एव वा कर्कटगतचान्द्राषाढ़ एव । उमय- थापि पक्षयखौकारऽपि हिराषाढप्रकल्पनमित्य नुपपन्न मिति । तथाच यदि भवन्मते 'वषं त्यका' इति वचनं मलमासाभिप्रायकं भवेत्, तदा- "तुषं त्यक्त्वा चतुर्दूई षड़शौति: सिते यदा । तदा दैवविदा चिन्त्य डिराषाढ़प्रकल्पन"मिति प्रकल्पनपदं न सङ्गच्छते। ज्यैष्ठमलमासे हिराषाढस्य वास्तविकत्वादिति भावः । प्रकल्पनाभावात् हिरा- षाढ़स वास्तविकत्वेन प्रकलानासम्भवादित्यर्थः। अधिमासं विनेति वचनार्थः । 'दिरा- पाढमते' इत्यर्थस्येति शेषः । तस्मिन् वचनार्थे सत्यैव प्रथमे प्रतिपदि, द्वितीये च द्वितीया- याच्च, हिराषाढ़पदस्य व्यवस्थापितत्वात् । 'प्रथमेऽह्नि दितीये च शुक्ले मेषमियाद्रविपरित्यनेन मलमासव्यवस्थापनात् । अन्यार्थत्वापत्तेः अन्याय कल्पनापनेश्वेत्यर्थः । + खमतमाह, अस्मन्मते तु इयोरेव चान्द्रयोः एकस्य मिथुनगवस्य भलीभूतस्य, द्वितीयस्य कर्कटगतस्य शुद्धस्य चान्द्राषाढस्य च । मिथुनीपक्रान्त त्वात् मिथुनस्थरव्यारब- त्वात्। तमृतेऽपि तदब्दीयमलमास विनापि पूर्वाव्दीयोत्तरधिकाधिमासपातेऽपि कर्कट कर्कटगतचान्द्राषाढ़े हिराषाढ़कल्पनं गौणद्विराषाढ़कल्पनं, 'वृषं त्यका' इति वचने इति शेषः । सर्वमुपपन्नं विराषाढ़प्रकल्पनमिति 'हिराषाढ़मृते' इति चोपपन्नम् ।

·कालविवेक २२० इति हिराषाढवं विष्णो: कर्कटस्वापनिमित्तमवगम्यते। कर्कट- शयने हिराषाढत्वे विपरीतो हेतुसद्भावः स्यात्, तदा च प्रति- वचनं हिरापाड़कीर्तनं मुनीनामफलं स्यात् । अस्मन्मते तु मुख्य हिराषाढ़ात् कर्कटे चान्द्राषाढ़प्राप्तेस्तत्र शयनम् । एवं मेष- वृषयोरप्यधिमासे तदनन्तरितकर्कटे चान्द्राषाढ़प्राप्तिः। उत्तर- त्रिके चाधिमासे तदादिवत्सरशेषे कर्कटे चान्द्राषाढ़प्राप्तिरिति तद्गुणयोगेन मिथुनेतराधिमासे गौणहिराषाढ़स्तेन मुख्यस्य गौणस्य च कर्कटे चान्द्राषाढ़प्राप्तिमुखेन कर्कटशयनहेतुत्वात् तत्कीर्तनमुपयोगि, यस्मात् कर्कटे चान्द्राषाढ़प्रात्या हिराषाढ़- स्तस्मात् विशुः कर्कटे स्वपितीत्यर्थः। किञ्च सिंह चाधिमासपाते योग्लोकमतेऽपि मिथुन एव देवस्य सुप्तवात् । “ककिण्यकें हरौ सुप्ते शक्रध्वजक्रियाविने।" इत्यस्याप्रवृत्तेरन्यस्य शझोत्सवरचनस्यादर्शनात् कथं तदुत्कर्षः । न च सिंहस्य मलिन्नुचत्वे सकलकम्मानहत्वादुत्कर्ष इति वाच्यम् । । यतः- "सूर्येण लवितो मासश्चान्द्रः ख्यातो मलिम्नुचः । तत्र यहिहितं कम्म उत्तरे मासि कारयेत् ॥” इत्यादि वचनानाञ्चान्द्रमासविहितस्य कम्मण: पूर्वचान्द्रमलिन्नुच- तयोत्तरचान्द्रे व्यवस्थितिपरत्वात्, तत्रेति पूर्वोक्तचान्द्रपरा- मर्शात् । सौर तु विहितस्यानवगतचान्द्रसम्बन्धस्य सोऽपि विधा- तव्यो व्यवस्था चोत्तरत्र कर्तव्येति तदिकल्प: स्यात् । तस्मा- तुलाधिमासे सुखरात्रिरिव उत्कर्षः सिंहाधिमासे शक्रस्य युक्तः ·२२१ देवशयनादिचिन्तनम् । एवं कन्यायामधिमासे दुर्गायास्तुलाधिमासे च देवोत्थानस्य कथ. मुत्कर्षः । यद्येतानि नित्यानि तदा “नित्यनैमित्तिकं कुया"दिति वचनान्मलिम्नुचेऽपि कार्याणि काम्यानि चेत् “काम्या इष्टी- विवर्जयेत्” इति लोप एव स्यात् न तूत्तर एतक्रियावचना- भावात् । अतएव स्वल्प एव ग्रन्थे योग्लोकेनोक्तं सिंहाधिमासेऽपि न शक्रक्रियानिवृत्ति नैमित्तिकत्वेन मलिन्नुचेऽपि तत्प्राप्तिरित्यादि एवञ्च ग्रन्यभेदेन शक्रस्यैवोत्कर्षाभिधानं परस्परविरुद्धत्वाभि- धानमपि योग्लोकस्य यदपि- "अधिमासनिपाते तु क्रमादिन्द्राम्बिकाहरीन् । कन्यातुलावृश्चिकेषु नृप उत्थापयेध्रुवम् ॥” इति वचनं तदपि तन्मते पूर्वत्रिकाधिमासे “कर्कटे शयने वृत्ते" "कर्किण्यकें हरौ सुप्ते शक्रध्वजक्रियाविने" दोषान्तरमाह किञ्चेति । हिराषाढ़ः स विज्ञेय इति, मिथुनस्थी यदा भानु- रमावास्याइयं स्पृशेत् । हिराषाढ़ः स विजयी विषणु: स्वपिति कर्कटे इति, कर्कटशयने हिराषाढत्वे कर्कटशयनमात्रार्थं हिराषाढत्वकल्पने हेतुहेतुमनावः कार्यकारणभावः । तदेव दर्शयति तदाच इत्यादि । तद्गुणयोगेन भाषाढाव्यवहितीत्तरत्वविशिष्ट कर्कटगत- चान्द्राषाढत्वावच्छिन्नशक्तस्य कर्कटगतचान्द्राषाढत्वगुणयोगेनेत्यर्थः । मुखेन हारेण तदुत्कर्षः सिंहाधिमासे आश्विनशक्रध्वजीत्कर्षः। सौर तु विहितस्य सौरवादिमते सौरमासविहितस्य अनवगतचान्द्रसम्बन्धस्य अप्राप्तचान्द्रसम्बन्धस्य सोऽपि उत्कर्षोऽपि । तडिकल्प: स्यात् वचनं विनेति शेषः। एतानि देवशयनादीनि नैमित्तिकत्वेनेति नित्यनैमित्तिकं कुर्यात् प्रयतः सन् मलिखुचे इति वचनात् । लोप एव स्यादिति काम्य कर्मणां मलमासे लीप एव स्यादि- उत्तरत्र उत्तरमासे एतक्रिया एतेषां काम्य कर्मणां करणम् । न शक्रक्रिया. निहति: न शक्रोत्यानकर्मलीपः । त्यर्थः ।

·कालविवेक इत्यनेन समानविषयम् | अन्यथैतवचनबलात् कर्कटेऽप्यधिमास- पाते शक्रोत्सवादीनामुत्कर्ष कुतो न भणसि ? सिंह चाधिमास- पाते दुर्गोत्सवादीनां कन्यायां वाधिमासे देवोत्थानोत्कर्ष कुतो न कुरुषे ? न ह्येतदचनं सिंहाधिमासे शक्रस्यैव न दुर्गायाः कन्याधिमासे दुर्गाया एव न देवोत्थानस्य कर्कटाधिमासे न कस्यचिदुत्कर्ष इत्याह । अतोऽविशेषात् सर्वमेवोत्कर्षत । न वा किञ्चिदपीति “ककिण्यकें हरौ सुप्ते" इत्यनेन समानविषयत्व- मप्यस्य भवतैव वाच्यं मूलश्रुत्यन्तरकल्पनापत्तेश्च । किञ्च सिंहा- धिमासपाते शकोत्सवपार्श्व परिवर्तनयोः कन्यायामुकर्षे प्रथम- मष्टम्यां दुर्गोत्सवः । तदनन्तरं हादश्यां शक्रोत्सवादिकमिति विपरीतक्रमापत्तिः । कन्यायामधिमासे दुर्गातः प्रागेव सप्तमी- पर्यन्ते सूर्यान्तानामुत्थानम् । ततो दुर्गायास्तदनन्तरं हादश्यां तुलायां विष्णूत्थानमिति सर्वत्र क्रमलोप: स्यात् । स्वयमेव * नैमित्तिकत्वेनेति नित्यनैमित्तिक कुर्यात् प्रयत: सन् मलिम्बुचे इति वचनादिति शेषः। उत्कर्षानुत्कर्षाभिधानादिति तथाच चान्द्रवादिग्रन्थ कारमते उत्कर्ष: सौरवादिग्रन्थ- कारमते अनुत्कर्ष इति भावः। समानविषयं समानविषयत्वं अनयोरिति शेषः तथाच क्रमादिन्द्राम्बिकाहरीन् कन्यातुलाश्चिकैषु उत्यापयेत् कर्किण्य के इति वचनेनापि शकध्वज- क्रिया आश्विने तुलायां देवीबोधनं वृश्चिके देवस्योत्थानं सुतरां समानविषयत्वमिति भावः । अन्यथा समानविषयत्वाखौकारी। एतवचनबलात् अधिमासनिपाते तु क्रमादिन्द्राम्बिकाहरी- निति कन्धातुलाइश्चिकेषु नृप उत्यापयेध्रुवमिति वचनबलात् नहीति एतद्दचनं नहि इत्या: इत्यन्वयः। स शक्रदुर्गादिकम् । न वा किञ्चिदपि न किमपीत्यर्थः । अस्य अधिमास- निपाते तु इत्यादिवचनव भवतैव वाचम् अवश्यं वाच्यम् । विपरीतक्रमापचिरिति तथाच दुर्गोत्सवात् पूर्व शकीत्सवपार्श्वपरिवत्तौं सर्चतन्त्र सिद्धाविति भावः । दुर्गात: पाक् दुर्गों- ·देवशयनादिचिन्तनम् । २२३ योग्लोकेनोक्त हरिशयनशक्रोत्सवपार्खपरिवर्तनदुर्गोत्यानविष्णू- स्थानानां पौर्वापर्यनियतत्वात् इत्यन्तस्तदपि स्मृतं वचनावगतच क्रमः। worma तस्य बाधः। तथा--- "शक्रध्वजोत्थापनञ्च विष्णोच परिवर्तनम् । मासइयेन निर्दिष्टं शयनादाद्यकोविदैः । दुर्गायाश्च त्रिभिर्मासैरधिमासं विनैव तु ॥" अनेन शक्रोस्थानात् परतो मासेन दुर्गोत्यानं दर्शितम् । तथा- "अधिमासनिपाते तु क्रमादिन्द्राम्बिकाहरीन् । कन्यातुलावृश्चिकेषु नृप उत्स्थापयेध्रुवम् ॥" इत्यत्रापि कन्यातुलयोः शक्रदुर्गयोरुत्थानप्रतिपादनात् शक्रान्मासे- नैव दुर्गास्थानमवगम्यते । "आखिने पौर्णमास्यान्तु चरेज्जागरणं निशि। कौमुदी सा समाख्याता काया लोकविभूतये ॥" अस्यार्थः। सौराखिने भवन्मते विहितत्वात् कन्यायामधि- मासपाते कथमुकर्षो वचनाभावात् । न च दुर्गोत्कर्षात् पर- भूताया: कौमुद्या अपि तदादिन्यायादुत्कर्षोऽग्निमारुतादूर्द्ध- मनुयाजैश्चरन्तीतिवत् । यतो दुर्गोत्सवकौमुदीकन्यायाः पृथक्फलसम्बन्धेन भिन्नप्रयोगत्वात् क्रमापेक्षाविरहात् अन्योन्य- क्रमकल्पनानुपपत्तेः। अतएव काम्यासु नानेष्टिष्वङ्गवत् ऋतू- त्सवात् पूर्व सूर्यान्तानाम् इति सप्तमी भास्करस्यीक्ता इति वचनात् तदनन्तरं सूर्योत्थाना- नन्तरं दुर्गाया उत्सव द्रवि शेषः। क्रमलोप: स्यात् पूर्वापर्यक्रमलोप: स्थादित्यर्थः ।

·- २२४ कालविवेक नामानुपूर्वामिति क्रमकल्पनामाशय न वाऽसम्बन्धादिति सूत्रेण जैमिनिना निराकृतम्। तथापि यदि स्यादिति भणसि शकोत्थानादीनां क्रमनियतत्वं वचनेनाऽपि साधयति शक्रध्वजस्थापनञ्चेत्यादि । अत्र मासइयेन त्रिभिर्मासै रित्याद्युपादानात् पौवापर्यक्रमनियतत्वं स्पष्टमवगम्यते । विहित- वात् कौमुद्या विहितत्वात् कथमिति तथाच वचनाभावात् विशेषवचनाभावात् कथम् उत्कर्षः शुद्धाश्विनकर्तव्यता इति भावः । दुर्गोत्कर्षात् आश्विनमलमासे शुद्धाश्विनकर्तव्यता. रूपदुर्गोत्सवोत्कर्षात् । परभूताया दुर्गोत्सवात् परभूताया कौमुद्या: कोजागरपूर्णिमायाः तदादिन्यायात् स आदिर्यस्य तदादिः स एव न्यायः तदादिन्यायः तस्मात् । अग्नि- मातादूचमनुयाजैश्चरन्तीतिवदिति मीमांसादर्शनस्य चतुर्याध्यायीय सतीयपाद। अनुयाजा- दीनामग्निमारुतीई कालताधिकरणं निर्णीतम्। अनुत्पत्तौ तु कालः स्यात् प्रयोजनेन सम्बन्धात् (३६) । ज्योतिष्टोमे श्रूयते अग्निमारुतादूचम् अनुयाजैश्चरन्ति । प्रहृत्य परिधीन् जुहोति हारियोजनम् इति । तत्र सन्देहः किम् अझं विधीयते उत काल इति । अङ्ग- विधाने श्रुतिः, कालविधाने लक्षणा, तस्मादङ्गविधानमिति प्राप्ने ब्रूमः अनुत्पतिवाक्ये काल: स्यात् अग्निमारुतं सीमाङ्गम् अनुयाजाः पचह्न, तत्र न तयोः परस्परीण सम्बन्धः । तथा परिधयः पश्वङ्ग हारियोजनम् अन्यदेवप्रधानम् । अनुयाज: आनिमारुतञ्च प्राप्तम्, आनन्तर्य- मेव तयोन प्राप्तं तत् विधीयते। तथा हारियोजनस्य परिधिमहरणस्य च । एवञ्च सति न हारियोजनस्य परिधिप्रहरणेन कश्चित् उपकारः क्रियते हारियोजने न वा परिधि- प्रहरगास्या ननु परिधिप्रहरणस्य उपरिटागावेन तस्य उपक्रियेत इति । उच्यते न हि उपरिभावार्थ परिधिप्रहरणम् अनुष्ठेयं विद्यते एव एतत्पश्वर्थ तस्मिंश्च सति तस्य उपरिभावी विद्यते एव इति तस्मात् कालार्थः सम्बन्ध इति । ४ । ३ । १५ अं। ३६ श्लो.! पृ. ५०६ । पृथक्फलसम्बन्धन विभिन्न फलतया तयोः विभिन्नफलकामाधिकारिणा क्रियमाणत्वेन । भिन्न प्रयोगत्वात् अपूर्बभेदेन पृथनियोज्यानुठेयत्वात् । अन्योन्यक्रम कल्पनानुपपत्तेः परस्परक्रमाभिधानानुपपत्तेः । यत एव पृथक्फलसम्बन्धन भिन्नप्रयोगत्वेन क्रमकल्पना अतएवेत्यर्थः काम्यासु नानेष्टिषु अङ्गवदिति क्रतूनां सोमरससाध्ययज्ञविशेषाणाम् आनुपूर्य पूर्व मनुक म्य इत्यर्थः । VEERENTIANE ·देवशयनादिचिन्तनम् । किञ्च A सदा सिंहाधिमासे शक्रोकर्षादुर्गोत्थानोत्कर्ष कुतो न भणसि ? कन्याधिमासे दुर्गोत्कर्षाद्देवोत्थानोत्कर्षे कथं न स्वीकुरुषे ?, कुतः प्रतीतकमबाध: १४ "प्रतिपद्धनदस्योता पवित्रारोहणे तिथिः । श्रिया देव्या द्वितीया तु तिथीनामुत्तमा स्मृता ॥ बतोया तु भवान्याश्च चतुर्थी तत्सुतस्य च । पञ्चमी सोमराजस्य षष्ठी प्रोता गुहस्य च ॥ सप्तमी भास्करस्योता दुर्गायाथाष्टमी मता। मातृणानवमी प्रोक्ता दशमी वासुकैः स्मृता । एकादशी ऋषीणान्तु हादशी चक्रपाणिनः । चयोदशी वनङ्गस्य शिवस्योता चतुर्दशी। मम चैव मुनिश्रेष्ठ पौर्णमासी तिथिः स्मृता ।" एतैर्वचनैः पवित्रारोहणे यास्तिथयस्तत्तवसम्बन्ध्योऽवगता- स्तासु शयनादि। “यस्य यस्य तु देवस्य यनक्षत्र तिथिव याः। तस्य देवस्य तस्मिंस्तु शयनावर्तनादिकम् ॥" क्रम कल्पनाम् भाशय निषेधयति नवेति । निषेधकल्पने हेतुं दर्शयति सम्बन्धा- दिति सूत्रेणेति । तथाच नैमिनिसूत्रं पञ्चमाध्यायस्य प्रथमपादीय सूत्रं यथा,- 'अस- म्बन्धात नोकत'।२२। पत्र भाष्यम् । न अग्निहोत्रस्य सान्तपनीया अङ्गन सान्सपनीयाया वा अग्निहीचम् । तेन नासावग्निहोत्रस्य परस्तात् कर्तव्या । अती न अग्निहोत्रं उत्क- टव्यम् । तथाच पृथकफलसम्बन्धे क्रमनियमी नास्तीति सूचस्य तात्पर्य्यम् । प्रती तक्रमबाघ इति, तथाच शकान्मासेन दुर्गोत्यानमवगम्यते इत्यनेन यः प्रतीतकामः तस्य बाध इति भावः। 29 ·कालविवेक ततश्च पद्मपुराणवचनेन नियमाञ्चान्द्रसौरयोरन्यतरस्यापि मासविशेष- स्थेतरदेवशयनाद्यर्थमनिर्देशान्मासविशेषापेक्षायां "नापयेन्मधु- सूदन"मित्यादिषु मधुसूदनादिपदमुपलक्षणीकृत्य देवमात्रस्य शयनादौ मिथुनादिमासविधिर्वाच्यः। उत्कर्षेऽप्येवं मेषवषयोरधिमासे विष्णुशयनस्योत्कर्षादन्येषामपि कर्कटे शयन वाच्यं तदा चतुर्थीपञ्चम्योरन्यतरतिथौ प्रथमं वृश्चिके हादश्यादि- लाभात्(१) विष्णुप्रभृतीनामुत्थानं वृश्चिकशेषपक्षे च सूर्यान्ताना- मुत्थानमिति देवशयनपक्ष उत्थानपक्ष इत्यादिषु प्रसिद्धिरपि यथोक्तयुक्त्या बाध्यते । तस्मात् सर्वमाकुलितं कालजमन्येन । किञ्च प्रतिवचनं मुनीनां हिराषाढपदप्रयोगोऽपि शयनादौ चान्द्र- परिग्रहान्न एव प्रयोजनान्तरानुपलम्भात् सौराषाढस्य चानावृत्त- (१) सदाच चतुर्थीपञ्चम्यारन्यतरतिथौ कर्कटसंक्रान्ती कर्कटसंक्रान्ति: षष्ठीसप्तम्यो- रन्थतरवेति पाठ आदर्शइये दृश्यते वस्तुतस्तु तदा च चतुर्थीपश्च म्योरन्यतरतिथौ मिथुन- संक्रान्तौ कर्कटसंक्रान्तिः षष्ठीसप्तम्यारन्यतरचे ति पाठी युक्त: निरुक्त पाठइयं प्रामादिकम् । मास- धनदस्य कुवेरस्य । श्रिया: लक्ष्मयाः । तीया तु भवान्याशेति टतीयायां यने- इयों शकरण समन्वितामित्यादि । सासु तिथिषु । तस्मिन् नक्षत्रे तिथौ च । इतरदेव- शयनाद्यर्थं धनदादिदेवशयनाद्यर्थम् । अनिदेशात् मासविशेषस्य निर्देशाभावात् । विशेषापेक्षायां धनदादीनां शयनादिकं कदा कर्तव्यमिति मास विशेषाकासाथाम् । स्वापयेन्मधुसूदनमित्यादिषु मिथुनस्थ सहस्रांशी नापयेन्मधुसूदनमित्यादिषु । देवमात्रस्य धनदादिदेवमात्रख। + उत्कर्षे ऽप्येवमिति मधुसूदनपदमुपलक्षणीकृत्य अन्येषामपि देवानां शयनादि. कल्पनम् । उत्कर्षस्थलं दर्शयति ततश्चेति । तदा चतुर्थीपञ्चम्योरन्थ व रतिथौ प्रथमं इशिक हादग्यादिलाभात् विष्णुप्रभृती नामुल्यानमिति एकस्मिन् आदर्श पुस्तके पाठो दृश्यते । एतत्- ·देवशयनादिचिन्तनम् । खात् हेतुमन्निगदोऽयं(१) यस्मादिरावृत्त आषाढस्तस्मात् पूर्वी मलिम्लुचः । पूर्वमलिम्लुचत्वमन्तरेणाभावात्। तेन कर्कटस्य चान्द्राषाढस्य प्रशस्तत्वात्तत्रैव देवशयनमिति वाच्यम् । “विष्णुः स्वपिति कर्कट” इति कर्कटपदेन मुनयो निर्दिशन्ति । "हिराषाढ़ः स विज्ञेयो विष्णुः स्वपित्या”षाढ़ इत्यु तो : कर्कटगत. चान्द्राषाढ़ावगतिर्भवतीति कर्कट इत्युक्त सुव्यक्तीकरणाय तेनाय- (१) है तुमन्निगद इति लिपिकरममादपाठः वस्तुती हेतुवन्निगद इत्येव पाठः साधुः । पाठस्वीकार अन्यतरतिथौ इत्यंशस्य कुत्रापि अन्वयी न भवितुमर्हति। अपरादइये तु सदाच चतुर्थीपञ्चम्योरन्यतरतिथी ककटसंक्रान्तो कर्कटसंक्रान्तिः षष्ठीसप्तम्बीरन्यतरचेति प्रतिपदादितिथिधु विहितं धनदादीनां शयन ककटशेषपचे स्यात् । तदा शुक्लाष्टमी- मतिक्रम्य इथिक संक्रान्तौ प्रथम चिके छादश्यादिलाभात् विष्णुप्रभृतीनामुत्थानमिति पाठी दृश्यते । अत्रापि चतुर्थीपञ्चम्योरन्यतातियो कर्कटसंक्रान्तौ कर्कटसंक्रान्तिः षष्ठीसप्तम्यो- रन्यवेति इत्यन्वयो नोपपद्यते यतोऽन्यतरतिथौ मिथु मसंक्रान्तौ कर्कटसंक्रान्ति: षष्ठी- सप्तम्योरन्धतरत्रेति इत्येव पाठ: साधुः निरुता पाठन्तु प्रामादिकः । धनदादीनां कुवेरादीनां ककटशेषपचे कर्कटगनदेवशयनपक्षीतरपचे प्रतिपद धनदस्योता इत्यादिवचनादिति शेषः। तदा शुक्लाष्टमीमतिक भ्येति शुजनवम्यादावित्यर्थः चिकसंक्रान्ती सत्याम् । चिके सौरमागें। बादशादिलाभात् रेवती नक्षत्रयुक्त हादशीदिवालामे तत्रैव देवोल्यानं तदसम्भव दिवाद्यनादरेण बादशी भित्रैकादश्यादिपौर्णमास्वन्ततिथिषु. रेवती शेषपादयोगनीत्यानम् । अधिकशेषपचे च सूर्यान्तानामुख्यानमिति प्रसिद्धिरपि बाध्यते. अमसिद्ध एवेत्यर्थः । सधाच सौर कदाचित्तिथरमाप्तमा शेते विष्णुः सदाषाढ़े इति प्रसिद्धिबाधः सुघट एवेति भावः। कालजमन्येन कालं जानाति कालचं मन्यते इति कालजमन्न । सर्वमाकुलित भावधारितम् । प्रतिवचनं वचनं वचनं प्रति प्रतिवचनम् । शयनादौ चान्द्रपरिग्रहार्थमेव चान्द्राषाढ़ादौ शयनादिविधानार्थमेव । प्रयोजनान्तरामुपलभात् अन्यत् प्रयोजन प्रयो अमाचरं तदमुपसभा प्रदर्शनात् ।

·कालविवेक मस्यार्थः। कर्कटे योऽयमाषाढश्चान्द्रस्तत्र विष्णुः स्वपिति कन्यातुलाधिकेष्वित्येवमादिष्वपीत्यमेव योजना कार्या। कर्कटादिभिरमलिम्लुचानामाषाढ़ादीनामुपलक्षितत्वात् मिथु- नादिष्वपि तन्मासीयैकदेशतिथिषु शयनादिकमविरुद्धमेवं न कल्पनागौरवं न व्यतिकमो न च देवशयनादिपक्षप्रसिद्धिबाधः । . सौराषाढस्य चानावचत्वादिति तथाच सौरमासस्य रव्ये कराशिभोगात्मक- कालवया हिवासम्भवात् विराषाढ़त्वं न सम्भवतीति भावः । हेतुवन्निगदोऽयमिति हेतुवन्नि. गद्यते इति हेतुवनिगदः । वदधिकरणन्तु प्रमाणलक्षणे यथा शूण जुहोति तेन धन्न क्रियते इत्यादि । भट्टवार्तिकऽपि हेतुवन्निगद्यन्ते हि शब्दादिभिनं तु परमार्थ हेतव इत्युक्तम्। भत्र यन्मतुब्लिखितं तत्प्रमादकृतमिति मलमासतत्त्वे रघुनन्दन पाह स्म। तदुपपादयति यस्मादित्यादि । तेन कर्कटस्य चान्द्राषाढस्य कर्कटगतस्य चान्द्राषाढस्य प्रशस्तत्वात् पूवों मलिन्नुचो यो दितीयश्चोत्तमः स्मृत इत्यनेनीत्तमत्वेन शुद्धत्वाभिधानात्। कर्कटपदैन मुनयो निर्दियन्ति कर्कटगत चान्द्राषाढमिति मेषः । पाषाढ़ इत्युत्तोः इति विराषाढ़पदेन भाषाढ़ इत्युक्तोऽपि । कर्कटगतचान्द्राषाढ़ावगतिर्न भवतीति नहि इत्यनेन सम्बन्धः तथाच 'विराषाढ़ः स विज्ञेय' इत्यनेन भाषाढ़ावगतिमात्र नहि कर्कटगतापाढावगतिभवति इति हेतोः कर्कट इत्यु कम् । सुव्यक्तीकरणाय कर्कटगतचान्द्राषाढव्य नीकरणाय । अयं बक्ष्यमाणो अर्थ: कर्कटे योऽयमाषाढ़ः चान्द्रः कर्कटगती योऽयं चान्द्राषाढस्तत्र विष्ण: खपिति । इत्यमेव योजना कार्या चान्द्रमासे योजना कार्या। तथाच कन्यागतचान्द्रमाने शक्रोत्थानं तुलागत चान्द्राचिने दुर्गोत्सवः इशिकगतचान्द्रकार्तिक हरकत्यानच । कर्कटादिभिः विष्णुः खपिति कर्कटे इत्यादिकर्कटादिपदैः। धमलिम्बुचानां शुद्धानाम् आषाढ़ादीनामुपलक्षितत्वात् बीधितत्वात् । मिथुनादिष्वपि तन्मासी यैकदेशतिथिषु मिथुनस्थे सहस्रांशाविल्यादिवचनबोधित मिथुनादिष्वपि तक्षान्द्रमासौयहादश्यादिरूपखण्ड- विधि इत्यर्थः । न व्यतिक्रम इति तथाच शयनाद: सौरघटितले कदाचितिधेरणाधी व्यतिक्रमी भवतीति भाषः ।

·देवशयनादिचिन्तनम् । तत्र सङ्घहनीका: पाषाढ़ादिपदानां यद्यपि रविमासमात्रवचनवं चान्द्रधु गौणत्वं सौरो न तथापि शयनादौ गौणस्य हि सौम्यस्य ग्रहणे सति मूलकल्पना लघी सौरे पुनरतिगुब्बी श्रेयान् गौणस्ततो मुख्यात् । सौरे शयनादिविधी कल्प्या विधयो भवन्ति पञ्चदश । चान्द्रमतादम्यधिका इति शयनादौ न सौरः स्यात् । धनदादीनां प्रतिपत्प्रभृतिषु नियतक्रमं हि शयनादि। सौरे तहाधः स्यात् । प्रसिदिबावश्च पक्षस्य । चान्द्रे शयना- द्यर्थं सुरपतिदुर्गोत्सवार्थमिति पञ्च श्रुतयः सौरसमाना नापर- मेकं किमप्यधिकम् । चान्द्रे न क्रमबाधः । प्रसिद्धिबाधो न . न च देवशयनादिपक्षप्रसिद्धिबाध इति तथाच चान्द्राषाढ़ादौ सर्वदैव शयना. दितिथेः प्राप्तिसम्भवात् सौर इव कदाचिदप्यमाप्तिशङ्काविरहात् शेते विष्णुः सदाषाढ़े इत्यादी प्रसिद्धिवाधीन घटते इति भावः । सूर्थ्यान्तानामुत्थानमिति देवशयनपच उस्मानपच इत्यादिषु प्रसिद्धिरपि यथोक्तयुत्या बाध्यते इति प्रागुक्तम् इदानीन्तु चान्द्रपचे कच देवशयनादिप्रसिद्धिबाथ इत्युक्तम् । रविमासमाचवचनत्वं सौरमासमात्रवाचकत्वम् । सौरे न इति पाठ: सौर न गौणत्वं सौरीन इति पाठ तु सौरी न गौण इत्यर्थः । गौणस्य हि सौम्यस्य ग्रहणे गौणस्य हि सौम्यस्य सोमसम्बन्धिनः चान्द्रस्य अहणे सति। सौर पुन- रतिगुब्बौंति पञ्चदशश्रुतिकल्पनापत्तेरित्युक्तं प्राक् पश्चादपि । चान्द्रमतादम्यधिका इति शवनादौ न सौर खादिति चान्द्र शयनादिविधिकल्पनादपि अधिका श्रुतिकल्पना सौर इति शेषः । इति हेतौ भन्मात् कारणात् शयनादौ न सौरः कल्पनीयः स्यादित्यर्थः । चनदादौनां कुवेरादीनाम् । प्रतिपत्प्रभृतिषु विधिषु नियतक्रमं हि शयनादि हि यत: शयनादि नियतक्रमं चान्द्रमासे शयनादिविधी सर्वदा तिथिमाया क्रमबाधो नास्तीति भावः। सौर तहाथ: स्यात् तथाच सौर मिथुनादौ शयनादिविधौ कदाचितिधेरप्राप्ती कमबाध: स्यात् । क्रमतु मैचनपचयुक्तापाढहादश्यां शयनं ततः श्रवणनक्षत्रयुन्नाभाद्ध- बादश्यां पार्थपरिवर्तनं ततः रेवतीनचत्रयुनकातिक हादग्याम् उस्थानच। सौरविधी तु ·कालविवेक २३० देवपक्षस्य इत्याविरोधाचान्द्रो गौणोऽपि हि मुख्यतो बलवान् । ये पुनरुभयं वाचं ब्रूते चान्द्रोऽथ केवलस्तेषाम् सुतरां सौम्य- ग्रहणं मुख्यत्वात् कल्पनाल्पत्वात् । तदयमर्थः सम्पद्यते यस्मि- न्मास्यधिमासस्तत्प्रभृत्यैवोत्तरसौरेषु पूर्वपूर्वचान्द्रप्राप्तेस्तत्रैव चान्द्रमासविहितानि कार्याणि,* तेन पूर्वत्रिकाधिमासे शयना- - मिथुनादित्ये मैवनक्षत्रयुक्त शुक्ल बादश्यां शयनं ततः सिंहादित्ये श्रवण नक्षत्रयुक्त शुक्ल हादश्यां पार्श्वपरिवर्तनम् तत: तुलादित्ये रखतौनक्षत्रयुक्त शुक्ल बादश्याम् उत्यानञ्च । मच यदि रविगतिवशात् न्यू नदिने सौरमाससमाप्ती कदाचित् शुशहादशौ न लभ्यते तदा शयना- देरभावात् क्रमबाध: स्यात् । क्रमबाधादेव कदाचिच्छयनादेरभावात् पक्षस्य देवपक्षस्य प्रसिद्धिबाधः सुतरामेव यथाक्रमेण शयनादरभावे कुत्रापि देवपक्षस्य प्रसिद्धिनं भवितु- मईति। चान्द्र शयनाद्यर्थं शयनपा परिवर्तनोत्थानार्थमिति वितयार्थम् । सुरपति- दुर्गोत्सवाय शक्रोत्थानदुर्गापूजाइयार्थसिति पञ्च श्रुतयः सौरसमानाः इति चान्द्रे यथा पञ्च श्रुतयः सौरऽपि तथा इत्यर्थः । नापरमेकं किमप्यधिक मिति तथाच शयनपा- परिवर्तनीयानेषु शकील्यानदुर्गोत्सवयीश चान्द्रत्वेन सौरत्वेन वा विधिकल्पने समाना: पञ्चैव विधयो भवन्ति नापरं किमप्यधिकं न्यून वेति भावः । • चान्ट्रे न क्रमवाध इत्यादि तथाच चान्द्रस्य शित्तिथिघटितत्वेन सर्वदैव शयनादौ तिथिसम्भवात् क्रमबाधी न घटते क्रमबाधाभावादेव प्रसिद्धिवाधीऽपि नास्तीवि भावः। ये पुनरुभयं वाच्यं ब्रुवते सौरशक्यत्वचान्द्रशक्यत्वमित्युभयं ब्रुवते मासादिपदस्थेति शेषः । चान्द्रोऽथ केवल इति पथवा केवलचान्द्र शक्यत्वं ब्रुवते प्रति पूणानुषनः । तेषां मते सौम्यग्रहणं चान्द्रग्रहणं मुख्यत्वात् चान्द्रशक्तिवादिनां मते इति शेषः । कल्पनाल्पत्वात् मास- पदस्य चान्दै शक्तिकल्पनायां लघुत्वात् । तदयमर्थः पय वक्ष्यमाणोऽर्थः । तत्प्रमत्येव मख- मासप्रमत्येव उत्तरसौरेषु तन्मलमासीत्तरसौरमासेषु । पूर्वपूर्व चान्द्रप्राप्ने रिति तथाच यच आषाढ़े मलमासस्तदुत्तरसौरेषु मलीयाषाढ़ोत्तरकर्कटे चान्द्रशुद्धाषाढस्य मतत्वात् । सबैक बापांडगमवाधार एव चान्द्रमासपिहिमानि हरिशयनादीनि माथ्याणि कर्तव्यानीव्यर्थः ।

·२३१ देवशयनादिचिन्तनम् । द्युत्थानान्तं कर्कटादिवृश्चिकान्तेषु कार्यमुत्तरत्रिकाधिमासे तु शयनं मिथुन एव अधिमासाप्रभृत्युत्कर्षः यत्पुनरमोधास्त्रबुद्ध्या तेन पूर्वत्रिकाधिमासे- "अमावास्यां तुलादित्ये लक्ष्मीर्निट्रां विमुञ्चति । तस्मिन् शुक्ले सदा विष्णुस्तुलायामथ वृश्चिके ॥ शक्लपक्षे यदा भानुस्तुलां समधिरोहति । उत्तिष्ठत्य ग्रतो विष्णुः पश्चात् कृष्णचतुर्दशी ॥" तदपि स्वविरोधिप्रथमवचनेन लक्ष्मीप्रबोधार्थममावास्यानन्तरित- शुक्लपक्षे तुलां गते रवौ वृश्चिकगते वा विष्णुर्निद्रां सदैव विमुञ्च- तीति नियमात् कथं सदापदार्थस्य बाधः नियमे सति सदापदार्थो- पपत्तिः न च शुक्लपक्ष इत्यस्य तर्हि का गतिरिति वाच्यं कृष्ण- पक्षचतुर्दश्युत्कर्षविधानार्थत्वाचनस्य न ह्येतहचनं देवोत्थानपर- भावितां सुखरात्रेराचष्टे । येन विरोधः स्यात्। अतो विभिन्न- विषयत्वानोत्सर्गापवादन्याय: प्राथमिकस्य सुखरात्रिदेवोत्थानयोः तदेव स्पष्टयति तेनेत्यादि। पूर्वत्रिकाधिमासे वैशाखाद्याषाढ़पर्यन्ताधिमासे । ककंटादिवश्चिकान्तेषु कर्कट हरिशयनं कन्यायां पार्थपरिवर्तनं हथिके उत्थानञ्च । उत्तर- विकाधिमासे तु श्रावणाद्याम्विनपर्यन्ताधिमासेषु हरिशयनं मिथुन एवेति श्रावणादिमल- मासे मिथुन एव चान्द्राषाढ़समापनादिति भावः । अधिमासात्प्रभृत्कर्षः मलमासोत्तर- क्रियमाणमा परिवर्तनादीनाम् उत्कर्ष एव चान्द्रभाद्रादौ विधानात् । अमोधास्त्रबुद्धया भव्यर्थ युक्त्या तेन योग्लोकेन पूर्वत्रिकाधिमासे वैशाखादित्रिकमलमासे । तस्मिन् शुक्ल लमीप्रबोधाधिकरणीभूतामावास्याया अव्यवहितीत्तरशुक्ल पचे। स्व विरोधिप्रथमवचनेन शुजपचे यदा भानुरित्याद्युतरवचनविरोधिना प्रथमवचनेन अमावास्यां तुलादित्ये इत्यादि- ·३३२ कालविवेक पौर्वापर्यनियमप्रतिपादकत्वात् । द्वितीयस्य च विष्णूत्थानाचतु- दृश्यां नैमित्तिकपरभावप्रतिपादकलादाधकाभावात् । अतो विल्वफलं वर्तुलं वंशो दीर्घतर इत्येतत्समानो विरोधः । न च कृष्ण चतुई श्युत्कर्षात् सुखरावेरप्युत्कर्षों नियतक्रमत्वादेतयोरिति शास्त्रेण क्रमनियमाभावात्। आर्थस्वसौ स च तस्मिन् शुले सदा विष्णुरिति' वचनेन सुखरात्रिपरभूतशक्लपक्षे देवो- स्थानस्य नियमाहाध्यः । बाधं विना तावदस्य वर्णनमशक्यम् । वाच्यं; प्रथमवचनेन। तुलां गते रवौ सौरकार्तिक हकिगते रवी सौरमागे। तहीति सदा- पदार्थस्य सार्थक्याय लोपयोधानन्तरितशुक्लपक्षस्य विष्णूत्थाननियमपरत्वे शुक्ल पक्ष इत्यस्य शुक्लपचे यदा भानुरिति वचनबोधितस्य हररुत्थानानन्तरं लक्ष्मीप्रबोधकथनस्य का गतिः कुत्र सार्थक्यम् । वचनस्य 'शुक्लपक्षे यदा भानुरिति' वचनस्य; एतद्दचनं 'शुक्लपक्षे यदा भानुरिति' वचनम् । देवोल्यानपरभावितां हरल्यानानन्तरभाविताम् । तथाच एतद्दचनं सुखरावः हररुत्थानानन्तरभावितां नाचष्टे न कथयतीत्यर्थः । विभिन्न विषयत्वात् अमावास्या तुलादित्ये इत्यादिप्रथमवचनेन लक्ष्मीप्रसोधानन्तरशुक्लपचे विष्णु प्रबोधस्यीकत्वेन 'शुक्लपचे यदा भानुरिति' वितीयवचनेन कषाचतुर्दश्या विष्णुप्रबोधानन्तरभावित्वकथनेन च विभिन्न विषयत्वात्। नोत्सर्गापवादन्यायः तथाच एकविषय एव सामान्य विशेष न्यायावसर: यथा निराहारपदमुपवासपरम् । प्राथमिकस्य अमावास्यां तुलादित्ये इति प्रथमवचनस्या सुखरात्रिदेवीस्थानयोः लक्ष्मीप्रबोध जदुतरं शुक्लपक्ष नियत विषा त्यानञ्च तयोः पौर्वापर्यनियमप्रतिपादकत्वादित्यस्य प्राथमिकस्य इत्यनेन सम्बन्धः । द्वितीयस्थ शुक्लपचे यदा भानुरित्यादि दितीयवचनस्य च विष्णूत्थानात् चतुर्दश्यां नैमित्तिकपरभावप्रतिपादकत्वादिति उत्तिष्ठत्यग्रती विष्णुः पश्चात् कणचतुर्दशोत्यनेन विष्णू स्थानाटूई चतुर्दश्यां वाचतुर्दश्याम् । नैमित्तिकपरभावप्रतिपादक- त्वात् नैमित्तिक उत्तिष्ठत्यग्रती विष्णु: पश्चात् कृष्ण चतुर्दशोत्यनेन प्रतिपादितः यः परभाव: परलं कृष्ण चतुर्दशी इत्ति विश्णत्थानोत्तरवर्तित्यं तत्प्रतिपादकत्वादित्यस्य द्वितीयस्य चेति ·देवशयनादिचिन्तनम् । पत्ते। तत्र सदेति शब्दयन्वितं नियमं न बाधितुं शक्यते प्रमाणबाधा- न चार्थोऽपि नियमः कथं बाध्यतामस्यापि प्रमाण- प्रतीतत्वादिति वाच्यं शब्दमूलवादर्थस्य शब्देन हि कार्तिककृष्ण- चतुर्दश्यां तत्कायविधानात् तुलादित्यामावास्यायां सुखरात्रि- विधानाच्चतुर्दश्यमावास्याकम्मणोरर्थोऽयं क्रमो न शाब्दः । यदा पुनः शुक्लपक्षे तुलासंक्रान्तिनिमित्तेन चान्द्रकार्तिकचतुर्दश्यां तद्विहितं कम्म तदार्थप्रमाणस्याप्रवृत्तेः कस्य बाधः । प्रायिकमेव हि पौर्वापर्य्यमर्थरूपप्रमाणात् सिध्यति न च तस्यास्ति बाधः । सम्बन्धः । बाधकामावादिति पूर्ववचनस्य लक्ष्मीप्रबोधविष्णू स्थानयोः पौर्वापर्यनियामकत्वेन द्वितीयवचनस्य च कृष्ण चतुर्दशी मात्रस्य विष्णूल्यानात्पश्चाइतित्वमात्रप्रदर्शनेन च एकविषय- लाभावेन पूर्वापरयोर्वाध्यबाधकत्वाभावादित्यर्थः । विभिन्न विषयतां दृष्टान्तेन दृढ़यति अत इति । समानी विरीध इति तथाच वर्तुलत्वस्य दीर्घतरत्वस्य च विरोधिपदार्थत्वेऽपि वर्नुलत्वस्य विलफलगतत्वेन दीर्घतरत्वस्य च वंशगतत्वेन च विभिन्न विषयतया यथा न विरीधस्तथा प्रहतेऽपीति भावः । कृष्णचतुर्दश्युत्कर्षात् विश्णूत्थानोत्तरकर्तव्यतारूपी- कर्षात् । सुखरात्रेरप्युत्कर्ष इति तथाच चतुर्दश्युत्तरतिथौ अमावास्यायां सुखरात्र: कर्तव्य- तया चतुईया उत्कर्षे सुखरात्रैरपि विणूत्थानोत्तरकर्त्तव्यतारूपोत्कर्षः सुतरां सिद्ध इति भावः । एतयोः चतुर्दश्यमावास्थयोरिति क्रमनियमाभावादिति पश्चात् कृष्णचतुर्दशीत्यनेन विष्णूत्थानादुत्तरवर्तित्वेन प्राप्तायाः कृष्णचतुर्दश्या: अमावास्यां तुलादित्ये लक्ष्मीनिंद्रां विमुच्च- वीति वचनबोधितामावास्यायाच शास्त्रेण केनापि शास्त्रेण पौपियंक्रमनियमस्यादर्शना- दित्यर्थः । आर्थवसाविति अग्रतः पश्चादिति शब्दइयस्वरसलब्धः असौ आर्थः विष्णूल्यानात् परकर्त्तव्यः सुखराबुप्रकर्षरूपः स च बाध्य इत्य ग्रिमेनास्य सम्बन्धः। बाधं विनेति द्वितीय- वचनबोधितस्य विष्णूत्यानात् परतः लक्ष्मीप्रबोधरूपसुखरात्रुवत्कर्षरूपार्थस्य वाधं विनेत्यर्थः । अस्य वर्णनं प्रथमवचनबोधितलमी प्रबोधानन्तरविणत्यानरूपनियमितार्थस्य निर्णय इत्यर्थः । 30 ·२३४ कालविवेक ततश्च यदि तुलास्थ एव चतुर्दशीविहितं तस्यापि नैमित्ति- कोत्कर्षवचनदर्शनान्नैमित्तिकेतरविषयत्वेन सामान्यशब्दस्योप- संहार: “सदेति” पदस्य नियमप्रतिपादकत्वात् सर्वथैव बाध: स्यात् । बाधाञ्चोपसंहारः श्रेयान् । किञ्च सिंहऽधि- मासे शक्रस्य दुर्गानन्तरबादश्यामुस्थानं भणसि ? कन्याधिमासे तुलायां दुर्गाष्टमीपूर्वसप्तम्यामेव सूर्योत्थानमित्यादिव्युत्क्रमाभि- तत्र सर्दति तस्मिन् शुक्त सदा विचारिति शब्दयन्त्रिवं साक्षाच्छब्दसाधितं नियम लक्ष्मी प्रबोधानन्तरमेव विष्णस्थानं कुर्यादित्येवंरूपम् । प्रमाणबाधापत्तरिति तथाच प्रमाण- सिइस्य बाधीऽन्याय्य इति भावः । ननु यथा तस्मिन् शुक्ने सदा विष्णु रित्यत्र सदापदात् खमी प्रयोधानन्तरं शुक्त पचे विशू थाननियमः तथा उत्तिष्ठत्यग्रतः पश्चात् कणचतुर्दशीति शब्द वयस्वरसलब आर्थो नियम एव तत्कथं बाध्यताम् इत्याशझ्यते नचेति । प्रमाण प्रतीत- त्वात् प्रमाणसापेक्षत्वात् । शब्द मूलत्वात् शब्दाधीनत्वात् । शब्देन होति पश्चात् कृष्ण- चतुर्दशौति शब्देन होत्यर्थः । कार्निकलशाचतुर्दश्यां कृष्णचतुर्दशी युतामावास्यायाम् । “अमावास्या यदा रात्री दिवा कणचतुर्दशी । पूजनीया तदा लक्षौर्विज्ञेया सुखरात्रिका " इति वचनात् । एतदेव स्पष्टयति तुलादित्ये सुखरात्रिविधानात् । चतुर्दश्यमावास्याकी- णीरर्थोऽयं क्रमः, चतुर्दशीयुक्तामावास्थाकर्मणोरर्थोऽयं पश्चात् कषाचतुर्दशौति शब्दतात्- पार्थ कमो न शाब्दः न शाब्दमोऽयम् । 'उत्तिष्ठत्य गती विष्णु रितियत् विष्णु प्रबोधात অলী লক্ষ্মীবীয় গুনীলন: चान्द्र कार्तिकचतुर्दश्यां चान्द्र कार्तिक- सम्बन्धिचतुर्दशीयुक्तामावास्यायाम् । तद्विहितं कर्म लक्ष्मी प्रबोधरूप कर्म विहितम् । तदा अर्थ प्रमाणस्य पश्चात् कृष्ण चतुर्दशीयुक्तामावास्था-लक्ष्मीप्रबोधरूपार्थप्रमाणस्य । अप्रवृत्तेरिति तथाच यदा शुक्लपचे तुलासंक्रान्तिः तदा आदौ लगौप्रबोधः, पश्चात् वृश्चिकै हररुत्थानम् । पश्चात् कृष्ण चतुर्दशी त्यर्थ क्रमस्य सुतरामप्रवतिरिति भावः । पौवा पर्थं लक्ष्मीप्रबोधानन्तरं हर: प्रबोधस्य हरे: प्रबोधानन्तरं लक्ष्मी प्रबोधस्य च पौर्वापर्यम् । तस्य पौवापर्यस्य ।

·देवशयनादिचिन्तनम् । धायिनः कथं कृष्णचतुर्दशीकम्मलक्ष्मीप्रबोधयोः पौर्बापौर्येऽर्थ- ग्रहः ? सर्वेषामर्थसिदत्वेनाविशेषात् । किञ्च "शुक्लपक्षे यदा भानु"रित्यस्य सामान्यप्रवृत्तत्वात् मेषवषयोरधिमासेऽपि तुला- संक्रान्ते: शुक्लपक्ष एव भावात् तहिषयत्वमेवास्य कुतो नेष्यते ? तयोरधिमासे कर्कटे देवशयने- "कर्किण्यकें हरौ सुप्त शक्रध्वजक्रियाखिने । तुलायां बोधयेद्देवीं वृश्चिके तु जनार्दनम् ॥" इति वचनेन वृश्चिके देवोत्यानस्य विधानात् सौरकार्तिकचतु- ईश्यां तत्कम्म विधानानास्त्यस्य विषय इति चेत् नाविधित्वादस्य वचनस्य उत्तरत्रिकेष्वधिमासे मिथुन एव शयने सति भवन्मते कर्कटशयनस्य वृश्चिकोत्थाननिमित्तस्याभावात् तुलायामेव तुलास्थ एव तुलास्थसूर्य एव सौरकार्तिक एवेत्यर्थः । तस्यापि चतुर्दशीयुक्तामावास्थाकर- णीयलक्ष्मी प्रबोधरूपकर्मणोऽपि नैमित्तिकोत्कर्षवचनदर्शनात् विष्णुप्रबोधोत्तरकव्यरूप- वाचनिकोल्कर्षदर्शनात्। नैमित्तिकेतरविषयत्वेन बाचनिकेतरविषय त्वेन । सामान्य शब्दस्य 'तस्मिन् शुक्ल सदा विपणु' रिति सामान्य शब्दस्य । उपसंहार: पश्चात् कृष्णचतुर्दश्यसन्त्वपक्ष एव लक्ष्मीप्रबोधानन्तरशुक्र पक्षनियतत्वेन हररुत्यानस्य सङ्कीचः । सदापदस्य नियमपरत्वे प्रतिबन्धिं दर्शयति सर्वथैव बाधः स्यात् । बाधाञ्चोप- संहार: श्रेयान् इति तथाच बाधखौकार "उत्तिष्ठत्य यती विष्णु"रित्यादिमुनिवचनान्तर- वैयर्थ स्थात् तदपेक्षया सामान्य शब्दस्य निरुक्तविशेषपरत्वेन सङ्कोच इति भावः। शक्रस्य शक्रध्वजस्य दुर्गानन्तरबादश्यां दुर्गोत्सवात् परतो हादश्याम्। व्युत्क्रमाभिधायिनः यथार्थ- क्रममन्यथावत्याभिधायिनः । तथाच शक्रोत्यानात् परती दुर्गोत्सव: दुर्गाष्टम्याः परत: सप्तम्यां सूर्योत्थानञ्चेति यथार्थक्रमः वृश्चिकशेषपक्षे सूर्यान्तानामुत्थानमिति प्रामुक्त रिति भावः ।

·कालविवेक देवोत्थानात्तत्परभूता चतुर्दशी प्राप्ता एव किमनेन विधीयते ? हेधा हि विधित्वमस्य भवति। वृश्चिके वृश्चिके देवोत्थानस्य प्राप्तस्य कृष्ण चतुर्दशीकर्मलक्ष्मीप्रबोधयोरिति । कृष्ण चतुर्दशीकर्म, शिवालये दीपदानं जाह्नवौनानं चतुर्दशशाकभीजनादि च । यथा कृत्यचिन्तामणौ- "तथा कृष्ण चतुर्दश्यां तुलायां संस्थिते रवी । दीपं दत्त्वा महेशाय महेन्द्रले प्रजायते ॥ कुत्र चित्रगता भूता असिता या तु कार्निके तस्यान्तु नागवीनानात् सर्व तरति दुष्कृतम् ॥ राकपचे यदा भानुस्तुलां समधिरोहति । उत्तिष्ठत्यग्रतो विष्णुः पशात् कृपणचतुर्दशीत्यादि ॥" पौर्वापये अनुग्रहः, कृष्णचतुर्दशीकर्मलक्ष्मीप्रबोधयोः पौर्वापर्यस्खौ कारः। तथाच- 'अमावास्था यदा रात्री दिवाभागे चतुर्दशी। पूजनीया तदा लमौर्विज्ञेया सुखरात्रिका ॥" इति वचने दिवातिचतुर्दशीयुक्तामावास्थायां रात्रौ सुखरात्रिकाविधानात् चतुर्दशौकर्म- शिवालयदीपदानादिलच्यौप्रबीधरूपसुखरात्रिकयोः पौपियं सुतरां सिद्धमिति भावः । "शुक्लपचे यदा भानुरित्यस्य," “शुक्लपचे यदा भानुस्तुलां समधिरीहति । उत्तिष्ठत्यग्रती विष्णुः पश्चात् कृष्ण चतुर्दशौति" वचनस्य सामान्य प्रवत्तत्वात्, शुक्लपचे तु रवस्तुलारोहया- माविण प्रवत्तत्वात् । भावात् सत्वात् । तद्दिषयत्वमेव मेषहषयोरधिनासविषयत्वमेव । अस्य वचनस्य । तल्कर्मविधानात् विष्णूल्यानानन्तरितक्ष्णाचतुर्दशीकर्मविधानात् । विषयत्वं "शुक्लपचे यदा भानु"रित्यख वचनस्य विषयत्वं नास्तीत्यन्वयः। अविधित्वात् विधिप्रत्ययाभावेन विधेयत्वाभावात् । तथाच अधिरोहति, 'उत्तिष्ठती' त्याद्यर्थ- वादघटितत्वेन विधिन सम्भवतीति भावः । उत्तरत्रिक धिमासे श्रावणादित्रिकाधिमासे । मिथुन एव शयने सति मिथुने चान्द्रमाससमापनात चिकोल्याननिमित्तस इति कर्कट• शयनस्य विशेषणम्। तथाचsiltodanatruster ·देवशयनादिचिन्तनम् । । तुलायामपकर्षविधानात्तुलायां वा प्राप्तायाश्चतुर्दश्या उत्कर्ष- विधानात् । तत्र योगीश्वरमते वृश्चिके चोत्थानप्रसक्त : नापकर्ष- विधिः नापि चतुर्दश्युत्कर्षविधिः । शुक्लपक्षे तुलासंक्रान्ती तस्मिन्नेव देवोत्थानाभिधानात् अस्मन्मते तूत्तरत्रिकाधिमासे तुलोपक्रान्तचान्द्रकार्तिक शुक्लपक्षे वृश्चिकसमापनीये प्रहरति तन्मत एव दुर्भिक्षकालायाचितवृत्तिब्राह्मणवदनर्थकं वचनम् । तत्पश्चाद्भावेन चतुर्दश्याः प्राप्तत्वात् सोऽयमान्मीय एव वाणी भवन्तं प्रहरति । अस्मन्मते उत्तरविकाधिमासे तुलोपक्रान्त- चान्द्रकार्तिक शुक्लपक्षे वृश्चिकसमापनीये “आमाका"वचनेन देवोत्थानस्य प्राप्तौ तस्यापकर्षी विधातुं न शक्यते, "आभाका" इत्यस्य बाधात्। "नान्यथा स्वापयेद्दवं न चैवोत्यापयेतरि मिति "तस्मिन् शुल्लो सदेति" नियमस्य बाधापत्तेः। कोजागरपर- भावेन देवोत्थानावगतस्य पूर्वभावः स्यात् । दुर्गातश्च परभावे- नागतस्य सूर्योस्थानस्य पूर्वभावः स्यात् इत्यादिबहुतराणां शब्दादयंतश्च प्रतिपन्नानां बाधापत्तेः चतुर्दश्या एवोकर्षविधिः। अतो योग्लौकीयममोधास्त्रं तमेव विनिहन्ति। यत्तु दीक्षितस्यात्र समाधानं यद्यपि चतुर्दश्याः परत एव वृश्चिके देवोत्यानं तथाम्य- "कर्किण्य हरौ सुप्ते शक्रध्वजक्रियाश्विने । तुलायां बीधयेद्देवी इश्केि तु जनाईन मिति वचनेन कर्कटहरि- शायनमेव इश्केि हररुत्याने निमित्तं, युने शयने सति इश्चिकै विष्णूत्याननिमित्तत्वं न सम्भवतीति भावः।

·कालविवेक ग्रत इति वहिवादेव प्रबोधः ततः पृष्ठेकानीत्यर्थः । अयं ग्राम: पश्चादग्रतोऽसावित्यादेरिव चरमार्थस्यैव प्रतीतेस्तस्यैव न्यायाव- गतेः तदयुतीम्। नित्य वादेवंविधानपश्चाद्भावस्य “शुक्लपक्षे सदेति" कादाचित्कावगतिविरोधात् तस्माञ्चतुर्दश्युत्कर्ष एवात्र समाधिः । तुलागतचतुर्दशीवचनमात्रस्य निमित्तवशादुफ- संहार इति अनुवादः पुनरनर्थक एव स्यात् । ततश्चास्तामुत्तर- त्रिकाधिमासे विषयत्वं किन्तु षट्वेवाधिमासपाते शुक्लपचे तुलासंक्रान्तौ वृश्चिके देवोत्थानाच्चतुर्दशी सौरकार्त्तिकगतत्वेन * दीति। इंधा हि विधित्वमस्य भवतीति यदुक्तं तदेव दर्शयति, वृश्चिके देवोत्यानस्येत्या- तस्मिन्नेव तुलास्थरवावेव। तुलोपक्रान्त चान्द्र कार्तिकशुक्ल पक्षे तुलास्थरव्यारब्ध. चान्द्रकार्तिक शुक्लपक्ष। कोजागरपरभावेन कोजागरोत्तरकर्तव्यत्वेन पूर्वभावः स्यात् । कोजागरात् प्राक् देवोल्यानं स्यात् अती बाधापत्तेः योग्लौकीयममीधास्त्रं तं विनिहन्ति इत्यस्य चतुर्दश्य। एवीकर्ष विधिरित्यनेन सम्बन्धः। अमीघास्त्रम् अव्यर्थप्रमाणं विनिहन्ति दूरीकरोति । दीक्षितमतमपाकर्तुमाह यत्त्वित्यादि । कष्ण चतुर्दश्या: परतः, कृषणचतु. ईशोयुतामावास्या क्रियमाणलक्ष्मीप्रबोधरूपसुखरात्रिकायाः परतः । पृष्ठ कानी वर्तिनौ। अयं ग्रामः पश्चात् पशाइौं, असौ अग्रतः पूर्ववत्तौ । चरमार्थस्य प्रतीते- रिति पश्चाच्छब्देन चरमार्थस्य उत्तरवर्तित्वार्थस्य प्रतौतेः । नित्यत्वात् विष्णुप्रबोधस्य नित्य- वात्। एवं विधायपश्चाद्भावस्य उत्तिष्ठ त्यग्रती विष्णु: पश्चात् कृष्ण चतुर्दशीति वचनबीधिव- विष्णु प्रबोधलक्ष्मीप्रबोधयोरग्रपश्चाभावस्य । शुक्ल पक्षे सदेति लक्ष्मीप्रबोधमभिधाय तस्मिन् शुक्त सदा विष्णुरिति वचनेन विष्णु प्रबोधस्य लक्ष्मीप्रबोधानन्तरशुक्लपक्षनियतत्वेन । कादा- चित्कावगतिविरोधादिति तथाच तस्मिन् शुक्ल सदा विष्णुरित्यत्र सदापदश्रुतेः लक्ष्मी- प्रबोधानन्तरशुक्ल पक्षनियतवेन कदाचित् लक्ष्मीप्रबोधात् पूर्व कदाचिदा तत्परत इति कादाचित्कावगतिविरोध इति भावः ।

·देवशयनादिचिन्तनम् । २३८ पूर्वतया प्राप्तापि निमित्त विशेषेण चान्द्राधिकर्तव्यतया पश्चा- विधीयत इतीत्यमेव सार्थकवचनं यथा भवन्मते सौराषाढ़ादि- विहितानामेव शयनादीनान्नैमित्तिकचान्द्रे विधिः । एवं “शुक्लपने यदा भानुरिति” सामान्ये नावगरम्यनुग्रहो भवति । अन्यथो- त्तरत्रिकाधिमासविषयत्वं सामान्यावगतिबाधेन वर्णनीयम् । यहा योग्लोकमतेऽपि चेत् पूर्वोतन्यायेन विधित्वमस्य न सम्भवत्येव तदानी दीक्षितव्याख्यानेन चानुवादतास्य भवतु | यदेति पद- .. तस्मात् कादाचित्कावगतिविरोधात चतुर्दश्युल्कर्ष एवात्रति अत्र चतुर्दशी पर्दन प्रबोधात् परतः सम्भाव्यमानकषाचतुर्दश्युत्कर्ष एबोच्यते न तु लक्ष्मी प्रबोधाधिकरणीभूता- मावास्थायाः अव्यवहितपूर्ववर्ति कृष्ण चतुर्दश्युत्कर्षः तत्परभूतशुक्लप विष्णुप्रबोधस्य निय- मितत्वेन पश्चात्पदवैयापत्ते रिति भावः । निमित्त वशादुपसंहार इति कालविशेष निमित्तत्वेन सामान्य विधे: सकीचः, तथाच यदा मार्गशीर्षोऽधिमासस्तदैव प्रबोधात् परतः कण चतुर्दश्यास्तु लागतत्वेनोल्कर्षसम्भव इति भावः । पूर्वतया विष्णु प्रबोधस्य पूर्वतया, तथाच वृश्चिके विष्णु प्रबोधविधानात् चतुर्दश्याः सौर कार्तिकगतत्वेन सुतरां पूर्वत्वम् । निमित्त विशेषण लक्ष्मीप्रबोधभिन्नचान्द्र कार्तिक कृष्ण पक्ष करणीयकर्म विशेषनिमित्त त्वेनेत्यर्थः । पश्चात् विष्णुप्रबोधादूचम् । नैमित्ति कश्चान्द्रे विधिरिति चान्द्रे नैमित्तिकविधिरित्यन्वयः । तथाच शेने विषणुः सदाषाढ़े इति वचने शयने सदापदश्रुते: सौरपरत्वे कदाचिच्छयन- निमित्ततिधेरप्राप्ती कमलोपः स्यादतश्चान्द्रे नैमित्तिक विधिरित्युक्तम् । एवमित्यादि, तथाच यथा चान्द्रे नैमित्ति कविधिः तथा 'शुक्ल पक्षे यदा भानुस्तुलां समधिरोहति । उत्तिष्ठत्यग्रती विष्णु: पश्चात् कमा चतुर्दशी'ति वचने शुक्ल पक्षे तुला संक्रान्ति मात्र सामान्य - तोऽग्रे विष्णोरुत्यानविधिः पश्चात् कृष्णचतुर्दशी विधिरिति, नतु उत्तरविकाधिमासमात्रे उतविधिरिति भावः । ननु उत्तरत्रिकाधिमासविषयत्व सिद्धान्तो व्याहन्थेत इत्यत आह अन्यथेत्यादि, तथाच सामान्धावगतिबाधेन उत्तरत्रिकाधिमासविषयत्वम् अन्यथा वर्णनीय- मिति भासत्तिक्रमणान्वयः ।

·२४० कालविवेक स्थाप्य नुवादता । यदा शुक्लपक्षे तुलासंक्रान्तिस्तदा विष्णूत्थानस्य परभावमनुवदति । अन्यदापि परभाव एवेति चेत् विधित्वे ह्यन्य- निवृत्तावनर्थवत्त्व(१)मनुवादे तु नायन्दोषः। तस्माट्योग्लोकेनोप- दर्शितो हिराषाढ़ोऽवगाढ़ न्यायापोढ़तयाऽनतिदृढ़(मूढ़)स्यैवेति प्रतिभाति । सम्प्रति सम्भमभट्टकल्पितो दिराषाढ़ उपन्यस्यते । तट्यथा। "माधवायेषु षट्ष्वेकमासि दर्शवयं यदा । हिराषाढ़ः स विज्ञेयो विष्णुः स्वपिति कर्कटे॥" अत्र षष्विति वचनात् कर्कटादित्रिकेऽप्यधिमासे कर्कट एव देवशयनं कायं, न चागामिकर्कटापक्षं वचनवर्णनम् उक्तम्, अधिमासपाततत्कार्ययोः समानसंवत्सरगोचरावगतः । "द्विराषाढ़विकल्पोऽयं वैकुण्ठशयनं प्रति ।" इत्यादिवचनैश्चागामिवत्सरकर्कटशयनस्य विहितत्वात् । तथाच स्मृतिः ;- "सिनीबालीमतिक्रम्य यदा सञ्चरते रविः । युक्तः शेषैस्तदा मासैः कालस्तत्रोत्तरः स्मृतः ॥” "सर्वमज्ञानतिमिरमञ्जनेन हत"मित्यभिधायोता “युक्तः शेषै- स्तदा मासैरिति ।” येऽपि मासाः पूर्व गतास्तेऽपि काल- (१) विधिहे वन्यस्य निमित्तमनुवत्वमिति कचिदाद” पाठः ।

·देवशयनादिचिन्तनम् । २४१ वृद्धिमग्रे भाविनी वीक्ष्य उत्तरा एव ग्राद्या इत्यर्थः । तेनैव- मादिवचनपयालोचनया दक्षिणायनात् पूर्व परेण वा दर्शहये विराषाढ़ एव स्यात् तस्मादुत्तरत्रिकाधिमासेऽपि प्राक्तन- शयनमुत्क्रष्टव्यम् । कर्कटे चाधिमासे देवशयनं मलिम्लुचेऽपि, "विष्णुः स्वपिति कर्कट" इति वचनात् नास्ति वचनस्यातिभार इति न्यायविदां व्यवहारात्, आखिने चाधिमासे कर्कट एव हरे: सुप्तवात्, “ककिण्यकें हरौ सुते शकध्वजक्रियाखिन" इति वचना- न्मलिम्बुचेऽपि शक्रोत्सवः । तुलायाञ्चाधिमासे तत्रैव दुर्गोत्सवः । तदेवमुत्तरत्रिकाधिमासे वत्सरहये कर्कट एव देवशयनम् । * सम्भमभट्टमतमपाकर्तुं तन्मतमुपन्यस्यति सम्प्रतीत्यादि । माधवायेषु षटम वैशाखाद्याश्विनान्तषण्मासमध्येषु इत्यर्थः । एकमासि एकसौरमासि । अच खिति वचनात् माधवादिषण्मासमध्ये अधिमासे सामान्यतः कर्कटे हरिशयन विधामादित्यर्थः, नच आगामिकर्कटापेक्षायामिति । "कन्यासिंहकुलीरेषु यदा दर्शयं भवेत् । आगामिनि तदा वर्षे कुलोरे माधवः खपेत् ॥" इति वचनात् श्रावणादित्रिकमलमासे आगामिवर्षीयकर्कटमाचापेचं हरिशयने सामान्य- वचनवर्णनं नच युक्तमित्यर्थः । अधिमासपाले तत्कायवी: अधिमासपातजन्वतिराषाढ़- कुलौरविषाशयनयोः समानसंवत्सरगीचरत्वावगते: यस्मिन् संवत्सरे अधिमासपातः तस्मिन्ने व संवत्सर सामानाधिकरण्येन विषयत्वावगतः, न वागामिसंवत्सरमागीचरत्वेनेत्यर्थः । वि- राषाढविकल्पोऽयं त्रैकुण्ठशयनम्प्रति इत्यादिवचनैरिनि। मादिपदैन "ध्वजस्तु शवयज्ञस्य सिंह एव विधीयते” इत्युत्तरप्रतीक परिग्रहः । 31 ·कालविवेक भाविनि चोत्तरत्रिकाधिमासे यदि मिथुन एव देवशयनं तदो- त्तिष्ठते मासचतुष्टयेनेति बाध्येत, तहसरे वृश्चिकोत्थानस्य निर्वि- वादत्वात् । तदेतदतिगहनाज्ञानतिमिराक्रान्तान्तःकरणतया प्रज्ञाप्रदीपकप्रकाशप्रत्यस्तमयेन सम्यग्नान्तस्य सश्चमस्याभि- धानम्। तथा “प्राभाकासितपक्षेविति” चान्द्राषाढ़परत्वस्य महता प्रबन्धेन पूर्वप्रतिपादितत्वात् न चोत्तरत्रिकाधिमासे कर्कटे चान्द्राषाढ़ः सम्भवति । न च तस्य बाधो न्याय्यः, उपसंहरति तस्मादिति। उत्तरत्रिकाधिमासे श्रावणादिधिकाधिमारी, प्राक्तन- शयनं मिथुन करणीयहरिशयनम्, उत्क्रष्टव्यं कर्कट कर्त्तव्यम् । वचनादिति, तथाच वाचनिकलात् मलमासोऽपि न दूषणावह इति भावः । तदेव प्रमाण यति नास्ति वचन- स्वेत्यादि । कर्कटे हरैः मुतत्वादिति माधवाद्येषु षट वे क इत्यादिप्रागुक्तवचनादिति शेषः । तत्रैव दुर्गोत्सव: मलमासेऽपि तुलायामेव । कर्किण्य के इति प्रागुतवचनादिति शेषः । विशेषाभिधानाय पुनरुपसंहरति तदेव इत्यादि, वत्सरहये कर्कटे एव देवशयनमिति । तथाच "माधवायेषु षटखे क इत्यादिप्रागुक्तवचनात् श्रावणादित्रिकाधिमासे कर्कटे हरिशयनं वाचनिकम्। एवम्- "कन्धासिंहकुलौरेषु मलमासी यदा भवेत् । आगामिनि तदा वर्षे कुलीर माधव: स्वपेत् ॥" इति वचनात् आगामिवर्षीय कर्कटेऽपि देवशयनं वाचनिकमिति भावः। उत्तरविकाधि- मासे कर्कटहरिशयनानगी कार वचनान्तरविरीधं दर्शयति, भाविनि चोत्तराधिमासे इत्यादि । उत्तिष्ठते मास चतुष्टये नेत्युपलक्षणम्, 'पञ्चमासान् हरौ सुन्ने देश तत्र भयं भवेत्' इत्येतदंचनविरोधीऽपि द्रष्टव्यः । तथाच श्रावणादिमलमासे मिथुनहरिशयनस्वीकार वृश्चिक हररुत्याने च पञ्चमासहरिशयनात् मासचतुष्टयेनेति वचनविरोधः, देशे तत्र भय सबैदित्यादिदीषच स्यादिति भावः ।

·देवशयनादिचिन्तनम् । ? अबाधेनाप्युपपत्तेः । न च वाच्यमधिमासस्य शयनाद्युत्कर्षहेतु- खात्, तस्य च तहत्सरे पातात् कथमनुत्कर्षः ? यतो नायमुत्कर्षस्य हेतुरसिद्धस्य पश्चद्भाविनी हेतुत्वाभावात्, तस्मात् “माधवाद्येषु विति” वचनेन यदुत्तरत्रिकाधिमासस्य कर्कटशयनहेतुत्व- मुक्त तदागामिशयनोत्कर्षाभिप्रायम्, न च निमित्तनैमित्ति- कयोरकवत्सरगोचरखावगमबाध: । कर्कटाधिमासेऽपि चान्द्र- श्रावणाधिमासगणनयागामिकर्कटगतचान्द्राषाढ़पर्यन्तेनैव हा- इदानी सम्भमभमतमपाकर्तुमुपक्रमते तदेतदित्यादि। अतिगहनाज्ञानतिमि- राकान्तान्तःकरणतया अतिदुरवगाहाज्ञानान्धकाराच्छन्न हृदयतया । प्रज्ञा एव प्रदीपकः प्रदीपः तस्य यः प्रकाश: ज्योति: तस्य प्रत्य स्तमयेन निर्बा पणेन । सम्भमशब्दस्य सम्यक भ्रमी भ्रान्तिर्यस्येति व्युत्पत्तिमङ्गो कल्याह सम्यगमान्तस्येत्यादि । महता प्रबन्धन अतिविस्टत. सन्दर्भेन, नचेति नहीत्यर्थः । चान्द्राषाढ़ इति, तथाच शेते विष्णु: सदाषाढ़े इत्यादिवचने सदापदममभिव्याहताषाढ़ पदाच्चान्द्राषाढ़ एव प्रतीयते । अन्यथा सौरपरत्वे कदाचिट्रवे: शीव्रगत्या न्यूनकाले माससमाप्तौ शय नतिधेरलाभात् सदा शेते इत्यनुपपन्नं स्यादिति भावः । अबाधेनाप्युपपत्ते रिति, तथाच शयने चान्द्राषाढ़ स्वीकार सर्वदैवाबाधेनोपपत्तिः सम्भवतीति भावः। अधिमासस्य उत्कर्ष हेतुत्वात् शयनीकर्ष हेतुत्वात् इत्यर्थः कथमन्यथा मिथुनमल- मासपाते कर्कटे हरिशयनं स्यात् । नच वाच्यमिति, कथम् अनुल्कर्ष इति वाच्यं न च इत्यर्थः । अब हेतुमाह यती नायमित्यादि, यती यस्मात् अयं मलमासी न हेतुः। अहेतुखे हेतुमाह असिद्धस्स पश्चादाविनी हेतुत्वाभावादिति । तथाच-“अन्यथासिद्धिशून्यस्य नियता पूर्ववर्तिता। कारणत्वं भवेत्तस्य” इत्यादिस्मरणात् कार्याव्यवहितपूर्ववर्तिन एव कारण त्वनियमात् मलमासस्य पश्चादावित्वेनासिद्धतया अकारणत्वमिति भावः। यद्यपि मलमासे प्रारब्धे सति तदीयहादश्यादौ हरिशयनविधानेन तस्य पूर्ववर्तित्वमस्ति, तथापि दर्शयातिक्रमणाभावेन असम्पूया असिद्धत्वमुक्तं सङ्गच्छते । तस्मात् असिद्धस्य तस्य कारणलाभावात्। निमित्तनैमित्तिकयोः कार्यकारणयोः ।

·कालविवेक दशभिर्मासैः संवत्सरनिष्यत्तेरेकवत्सरगोचरत्वाविरोधात्। न च वत्सरगणनया मासं प्रति नियमोऽस्ति वर्षवद्यादावनियमात्, न च समानवत्सरगोचरत्वमप्यनयोरवगम्यते तहाचकशब्दाभावात्, न च “हिराषाढ़ः स विज्ञेय” इति वत्सर हिराषाढ़ इति वच- नार्थः । विराषाढ़वचनत्वात् पदस्य दर्शयोपलक्षिताधिमास. स्यैवाषाढस्य 'स' इति निर्देशात् विराषाढस्येवर हिर्वैशाख. विश्रावणादेरपि शयनाद्युत्कर्षहेतुत्वात् गौणः । स हिराषाढ़ी विज्ञेय इत्यभिधानान्न तु संवत्सर इति । तस्मात् पूर्वसिद्धस्य हेतुल्लात् परभाविनश्च हेतुमत्त्वात् “पतिते चाधिमासक” इति भूतनिर्देशाच्च खपरभूतकर्कटशयननिमित्तमेवाधिमासानाम् । अतएव "यदाधिमासः पतति तदा पूर्बो मलिन्नुचः । कार्यन्नात्राभिषेकादि हिराषाढ़ो भवेत्तदा ॥" यदा पतति तदा विराषाढ़ो न तु पतिष्थतीत्याह । तथा- “उत्तरमयनमायात सवितरि पतनं यदाधिमासस्य । भवति तदा हिराषाढ़ः शेते कर्किणि मुरारातिः ॥" ननु माधवादीषु षटलेक इत्यादिवचने एकवष मध्ये हरिशयनोपपत्तिरिति चेत् तदुपपादयति कर्कटाधिमासे इत्यादि। श्रावणाधिमासगणनया इति तथाच चान्द्रमासस्य मलमास वात् तस्य शुद्धाशुद्धत्वभदिन मासइयत्वेऽपि षष्टचादिदिवसैमासः कथिती बादरायो- रिति वचनेन धावणले नै शात् तमादाय गणनया चान्द्राषाढ़पयन्तस्य एकवर्षवसिद्धिरन्तु सौ- बेति भावः । अनयीरधिमास इरिगयनयोः, विराषाढ़सव मुख्यतिराषाढस्येव ।

·PRIMANSH देवशयनादिचिन्तनम् । २४५ यदा पतनं सम्भवति तदा वाषाढ़ो नतु पूर्वमेव । किञ्च शयनाट्युत्कर्षनिमित्तस्य सकदुपनिपातान्नैमित्तिकानामपि सक्क- देव युक्तं तत्र च पूर्वत्रिकाधिमासस्य परभूतकर्कटे शयन- निमित्तत्वात् उत्तरत्रिकाधिमासस्यापि तथात्वमेव युक्त "माधवा- येषु षट्विति” षस्मामेवाधिमासानां, "विष्णुः स्वपिति कर्कट" इति तुल्यरूपनिमित्ताभिधानात् । अतएव कचिद्भाविनोऽधि- मासस्य क्वचिद्भूतस्य निमित्तत्वं नैकं वचनमवगमयितुं प्रभवति वैरूग्यात् । अथ कथमुत्तरत्रिकाधिमासे भाविनि भूते च कर्कटे शयनं, कथञ्च देवशयनकम्मण्येव कदाचिद्भावितया कदाचिच्च भूततयोत्कर्षनिमित्ततावर्णनं, मेषादित्रिकाधिमासस्य भूतत्वेनैव निमित्तत्वविधानादुत्तरत्रिकाधिमासस्यापि भूतत्वेनैव युक्तम् । "उत्तिष्ठते मासचतुष्टयेनेति” तु प्रायिकानुवादमात्रम् । विधिले तु किमनेन विधीयते ? न तावञ्चतुर्थश्चान्द्रो मास:। हादश्यां हि शयने तत्तिथ्यारधानाञ्चतुणी मासानामकादश्यां पूरणात् हादशी पञ्चमासस्येति तत्रोस्थानं न स्यात् । अथ चतुष्टयेन समाप्तेन तेन पञ्चम इत्यर्थः । तनिष्पत्तिश्चैकादश्यन्ते तत्र उपसंहरति तस्मादिति । परभाविनश्च हेतुमत्वात् कार्यत्वात् । स्वपरभूतकर्कट- शयननिमित्तमवेति अत्र खपदेनाधिमास उच्यते । खस्य परभूतं खपरभूतं खपर- भूतञ्च तत् कर्कटशयनञ्चेति खपरभूतकर्कटशयनं तस्य निमित्तत्वं परभूततादृशकाओं प्रत्येव खस्य कारणत्वमित्यर्थः। उत्तरायणम् आयाते सवितरि सवितरि सूर्य उत्तरायणम् आयात गते सति दक्षिणायने इत्यर्थः। तदा तदैव पतनसमानकालीन एव नतु पूर्वमेव पतनात् पूर्वमेव असम्पर्णपतनसमानकालीन एवेत्यर्थः ।

·कालविवेक निष्पन्नस्य हादश्यां समुत्थानकारणतेति नैतदस्वार्थपरतापत्तेः । हादशीप्रथमक्षण एवोस्थानं स्यात्, न नक्षत्रमपेक्षते, त्रयोदश्यादौ क पूर्वत्रिकाधिमासस्य वैशाखादित्रिकाधिमासस्य । परभूतकर्कटे शयननिमित्तत्वात् खोत्तरवर्तिकर्कटगतचान्द्राषाढसम्बन्धि शयनं प्रति निमित्त त्वात् निमित्तत्वदर्शनात् । उत्तरत्रिकाधिमासस्य श्रावणादिचिकाधिमासस्यापि तथात्वमेव स्वीत्तरवर्तिकर्कटगत- शुद्धाषाढसम्बन्धि शयनं प्रति निमित्तत्वमेव युक्त, नतु कर्कटाधिमासे मलीयश्रावण शुक्ल- हादश्यामसम्पूर्णत्वेन तदाधिमासस्य निमित्तत्वासम्भवात् “शेते विष्णु: सदाषाढ़े” इति सदा. पदबोधितनियमवाधापत्तेश । क्वचित् भाविन इति कचित् कर्कटाधिमासे मलीय- श्रावणसम्बन्धिशुलहादश्यां वाचनिकशयनखीकारी। एक वचनमिति अवगमयितुं बोधयितुं न प्रभवति इत्यन्वयः । वैकण्यात् पूर्वत्रिकाधिमासखेव एकरूपत्वाभावात् । प्राधिकानुवादमात्रमिति पत्र प्रायिकत्वं मलमासधुवाद भिन्नत्वेन बोद्धव्यम् । अनुवाद- मात्रमिति तु असायमाशयः मास विशेषमनुले ख्य सामान्यतो मास चतुष्टयेन इत्युक्तौ किम- पेक्षया मास चतुष्टयत्वमित्यनध्यवसायः स्यात् विशेषतस्तु कस्मिन् मासे कस्मिन् पक्षादौ मैत्रायपादयोगेन शयनं वैणयमध्येन पार्श्वपरिवर्तनं पौणशेषेण उत्यानञ्चेति पुनरनध्य- वसाय: स्यात् । अत: "श्राभाकासितपक्षेषु मैत्रश्रवणरवती । आदिमध्यावसानेषु प्रतापी- इतनोत्सवाः॥” इति वचनेन सामान्यतोऽभिधाय मैत्राद्यपाद खपितौह इत्यादिना मास- चतुष्टयत्वेनानुद्य विशिष्यते इति सुतरामनुवादमा सिध्यति । विधित्वे तु नियमविधिले नु किमनेन मैत्राद्यपाद खपितीत्यादिना विधीयते नियम्यते । चतुर्थः मासचतुष्टयेन इत्यनेन प्राप्तऋतुर्थों मास: चान्द्रः एका तिथिः कापि तदादिभूता इत्यादिवचनबोधिततिथि चान्द्र इत्यर्थः। एकादश्यां पूरणात् शयनाद्यारम्भ कद्दादशीमादाय गणनया एकादश्या- स्त्रिंशत्तिपित्वेन तिथिचान्द्रमाससमापनात् । सुतरां . हादशी पञ्चमासस्येति एकादश्यां तिथिचान्द्रमाससमापनात् मुतरां हादशी पञ्चममाससम्बन्धिनी भवति। तबील्यानं न स्वादिति मासचतुष्टयनियमात् । चतुष्टयेन समाप्तेन तेन पञ्चम इत्यर्थ इति चतुष्टय- समाप्तुरचरलविशिष्टेन पञ्चमेनेत्यर्थः । अखार्थपरलापत्ते: स्वार्य हान्या अन्यार्थकल्पनापत्ते- ।

·KamaARMARPriya देवशयनादिचिन्तनम् । सर्बया न स्यादेव मासचतुष्टयस्य चिरातीतत्वादेकादश्याञ्च नोस्थानं स्यात् । चतुर्थमासस्यानिष्पन्नस्य कारणत्वानुपपत्तेः एकादश्यन्ते च तत्समाप्तिः । तथाच पादयोगादन्यतिथावित्या- दिकमपहस्तितं भवेत् । नाक्षत्रमासचतुष्टयमिति चेत् नैत- दप्यनुराधानक्षत्रमादिभूतमादाय चतुर्थमासीयरेवतीगणने नैको- नविंशत्युत्तरशतेन मासचतुष्टयस्य एकोनस्यापत्तेरभिजिद्- गणने रेवत्युत्तरस्येति कथं मासचतुष्टयेनेति विधि: विधेयस्या- परिज्ञाने विधानासम्भवात् । न च रेवत्यामपि नियतमुत्थानम्, उभयोरप्यभावे विति, हादशीमात्रस्यापि विधेः । न च सौरा- पेक्षं चतुर्थत्वमाषाढ़ात्. कार्तिकस्य पञ्चमात्, प्रतिपदादि- दर्शान्तश्चान्द्रोऽपि पञ्चम एवेति । यथाकथञ्चिदेवानुवादतया वर्णनं प्राप्तिपरतन्त्रत्वादनुवादानामतएव मैत्राद्यपादादिभिर्व्यभि- चरितैः सहचरितं व्यभिचार्येव युक्तम् । "शक्रध्वजोत्थापनञ्च विष्णोश्च परिवर्तन"मित्यादिना च पञ्चभिरपि मासैरुत्थानस्य रित्यर्थः । द्वादशीप्रथमक्षण एवोल्यानं स्यादिति एकादश्यां चान्द्रमाससमापनेऽपि हादशी- प्रथमक्षणे उत्थानारन्मे एकादश्यन्तरूपकारणस्य प्राक सत्वात् । ननु रेवती नक्षत्रयुक्त हादश्यामुख्यानविधानात् हादश्याद्यक्षणे तट्योगस्य कादा. चिल्कत्वात् कथसुपपत्तिरित्याशयाह न नक्षत्रम पेक्षते । चिरातो तत्वादिति त्रयोदश्यादौ उत्थाने हादश्यादिव्यवधानेन एकादश्यन्त रूप कारणस्य प्राक् सत्तासम्भवात् । अपहस्तितं भवेदिति पादयोगादन्यतिथौ इति वचनं व्यर्थ स्थात् तथाच बादश्यां नक्षत्रयोगाभावे पादविशेषयोग न अन्य तिथौ उत्थानव्यवस्था न स्यादिति भावः ।

·कालविवेके दर्शितत्वात् । तस्मादुत्तरत्रिकाधिमासव्यतिरेकेण यथाकथञ्चित्- नाक्षत्रमासचतुष्टय मिति पादयोगादन्यतिधावित्यादिवचनस सार्थक्याय सप्त- विंशतिनक्षत्रैः नक्षत्रयुक्तमासचतुष्टयमिति चेदित्यर्थः । अनुराधानक्षत्रमादिभूतमादा. येति “मैवाद्यपाद खपितीह विषाणु वैष्णव्यमध्ये परिवर्नत च । पौषाावसाने च सुरारि- हन्ता प्रबुध्यते मासचतुष्टयेने ति वचनादिति शेषः । अब यद्यपि नाक्षत्रतिथि चान्द्रमासस्य विंशत्तिथिनक्षत्रात्मकवधा तच्चतुष्टयस्य विंशत्युत्तरशतेन समापनमुचितं, तथापि पौणाव- सानेन सुरारिहन्ता प्रबुध्यते मासचतुष्टय नेत्यनेन पौणावसानमासचतुष्टययोः सामानाधि- करण्यदर्शनेन पौषणावसानरूपरेवती शेषभाग स्यापि अनुराधामादाय गणने एकोनविंश्यत्यु- तरशतेन समापनात् तादृशमासचतुष्टयस्यापि एकोनविंशत्युत्तरशतेन समापनापत्तिः सुतरामेव सिशति। तथाहि, अनुराधामादाय गणने त्रिंशत्पूरणीभूतमूलनक्षत्रेण प्रथम- तादृशतिथि चान्द्रमास: समाप्तः । ततः पूर्वाषाढ़ामादाय गणने विंशत्पूरणीभूत श्रवण- नक्षत्रेन द्वितीयस्तादृशमास: समानः । ततः धनिष्ठामादाय गणने त्रिंशत्पूरणीभूतपूर्व- भाद्रपनक्षत्रन वाहशतीयी मास: समाप्तः । तथाच उत्तरभाद्रपन्नक्षत्रमादाय विंशत्पूरणी- भूताश्विनी नक्षत्रेन चतुर्थों मास: समाप्यते च। ततश्च रेवती नक्षत्रे प्रबोधे एकोनत्वं सुतरामेव सिद्धम् । हादशीमात्रस्यापि विधेः “हादश्यां सन्धिसमये नक्षत्राणामसम्भवे । आभाकासित- पक्षेषु शयनावर्तनादिक" मिति वचनात् । न च सौरापेक्षं चतुर्थत्वमिति मासचतुष्टयेनेति मासचतुष्टयस्य सौरमासचतुष्टयत्वं न च नहीत्यर्थः । प्रतिपदादिदर्शान्तश्चान्द्रोऽपौति मुख्य चान्द्रीऽपीत्यर्थः । पञ्चम एव उत्तरत्रिकमलमासे सति श्रावणादित्वात् । अनुवाद- तयेति खयमये वक्ष्यति । प्रातिपरतन्त्रत्वादनुवादानामिति प्राप्ते: पुन:कथनमनुवाद इति स्मरणात् । मैत्राद्यपादादिभिर्व्यभिचरितै रित्यादि तथाच “मैनाद्यपाद स्वपितीह विष्णु: वैषणव्यमध्ये परिवर्त्तते च, पौष्णावसाने च सुरारिहन्ता प्रबुध्यते मासचतुष्टयेने ति, “दादश्या- मृक्षसंधीगे पादयोगी न कारण"मिति, “हादश्यां सन्धिसमये नक्षत्राणामसम्भवे । आभा- कासितपचे"श्चित्यादि-व्यभिचरितैः प्राप्त कादाचिल्कसम्बन्धै; मैत्राद्यपादादिभिः सहचरितं तयोगेन व्यवस्थापितम्। इत्यादिना इति आदिना तु मासइयेन निर्दिष्टम् । “शधना- दाद्यकीविदैः। दुर्गाथाथ विभिर्मासैः अधिमासं विनैव तु। अधिमासनिपाते तु क्रमा- .

·२४९ देवशयनादिचिन्तनम् । एत- - प्राप्तस्य चतुष्टयस्य चतुष्टयेनेत्य नुवाद इति यत्किञ्चिदेतत् । च्चाधिमासस्य शयनोत्कर्षनिमित्ततामभ्युपगम्योक्तम् । परमार्थत- स्त्वधिमासे पतिते एकस्य हिरावृत्तवात् ततः प्रभृत्युत्तरोत्तरसौर- मासेषु प्राप्तिरिति(१) चान्द्रमासोत्कर्षनिमित्तमधिमास इत्यर्थः । यत्तु अज्ञानतिमिरदहनार्थमञ्जनवर्तिरूपवचनमुपन्यस्तम् । "सिनीबालीमतिक्रम्य यदा संक्रमते रविः । युक्तः शेषैस्तदा मासै: कालस्तत्रोत्तरः स्मृतः ॥" इति व्याख्यातञ्च, सर्वमज्ञानतिमिराञ्जनेनानेनोपहतं तत्र काल उत्तरो योऽसौ परिवृद्धः स एव ग्राह्यः । अथ किं यत्र मासे वृद्धिदर्शनं तदधिक एव उत्तरः कालो ग्राह्यः पूर्वस्तु यथावस्थित एव ग्रहीतव्य इत्यत्राह “युक्त: शेषैस्तदा मासैरिति” | येऽपि पूर्व गतास्तेऽपि कालवृद्धिमग्रे भाविनों वीक्ष्योत्तरा एव ग्राह्या इत्यर्थः । तस्मादेवमादिवचनपOलोचनया दक्षिणायनात् पूर्व परेण वा दर्शये हिराषाढ़ एव बुध्यत इत्यन्तम् । तत्र जनी. गतान्धव्याधिप्रशमनार्थपृष्टकुवैद्यकथितविपरीतफलौषधप्रयोगात् दिवापि न पश्यतीतिवदाभाणकोऽयम् । अस्यापि विपरी- (१) एव पूर्वपूर्खचान्द्रप्राप्तेः तत्र तत्र विहिता क्रिया उत्तरोत्तरेष्वेव क्रियते इति प्राप्तं वचनैः खव्यतिक्रियते । एतदुक्तं भवति यत्राधिमासः पतित: तदादिचान्द्राणा- मुत्तरीत्तर इति क्वचिदादणे पाठः । दिन्द्राम्बिकाहरीन् । कन्यातुलाहश्केिषु नृप उत्थापये बमिति प्रतीकपरिग्रहः । पञ्चभिर्मासैरिति अस्मिन् वचने मलमासे सति वृश्चिके उत्थानविधानेन चान्द्र कार्तिक- पक्षस्य वृश्चिकप्रदेशेऽपि आषाढ़ापचया चान्द्र कार्तिकस्य पञ्चमखात् । 32 ·कालविवेक तत्पर तार्थप्रसाधकत्वात् । तथाहि यदाधिमास: पतति तदैक- नामानौ चान्द्रौ भवतः तत्र चान्द्राषाढविहितकानुष्ठानाय को ग्राह्यः इत्यपेक्षाया“मुत्तरः स्मृत" इति विधिः । भाविनोऽपि चान्द्रमासा: परमासेष्वेव प्राप्यन्त इति परभूतै- मौसैर्युक्तः स्मृतः न तु पूर्वेरिति, तेषां शेषपदानभिधेयत्वात्, वयःशेषे पुत्रपौत्रमायुःशेषे यच्छेषन्दशरात्रस्येत्यादिषु परभूत एव काले शेषपदप्रयोगनियमात् । कर्कटाधिमासे च देवशयने तत्र चान्द्रे न वा सौराषाढ़े शयनं स्यात्। तदानीं विश्रावणत्वाचान्द्रा- षाढस्यापि कर्कटप्रथमदिन एव समाप्तत्वात् “आभाका" इति "मिथुनस्थेऽपि सहस्रांशा'विल्यादिचान्द्रविधिपरं वा सौरपरं वा * परमार्थतः यथार्थतः । एकस्य हिराबत्तत्वात् अधिमासरूपस्य आषाढ़ादिनामकत्वेन हित्वात् । तत: मलमासात् । तत्र सच मलमासमध्ये । अञ्जनेन ज्ञानाञ्जनेन, उपहते नष्टम् । तत्र मलमासे सति योऽसौ उत्तरकाल: परिवद्धः शुद्धत्वेन विहितः । जनौगतान्ध- व्याधिप्रशमनार्थमिति अत्र जनोगताव इत्यपपाठः, रजनीगतान्ध इत्येव पाठः साधुः । तथाच रात्रान्वतारोगप्रशमनार्थमित्यर्थः पृष्टः जिज्ञासितः । विपरीतफलम् उद्देश्यविरोधिफलम्, एतदौषधविशेषणम् । दिवापि न पश्यतीति, तथाच राचान्धतारोगनिवृत्तिरे प्रास्ता, प्रत्युत पुनर्दिवान्धोऽपि भवतीति भावः । आभासलोकोऽयमित्य पपाठः, आमाणकोऽयं विपरीतार्थ प्रकाश कोऽयमित्यर्थः । तत्सदशवे हेतुमाह तस्यापोत्यादि । परमासेष्वेव परसौरमासेष्वेव । शेरै सैरिति दर्शयति परभूतैरित्यादि । तेषां पूर्वेषां, शेषपदान- भिधेयत्वात् शेषपदवाच्यत्वाभावात् परभूतमास एव । शेषपदाभिधेयतां दृष्टान्तन दर्शयति वयःशेषे इत्यादि, शेषे वयसि इत्यर्थः । पुत्रपौत्रं पुत्चश्व पौत्रश्च इयो: समाहार: पुत्रपौत्र समाहारी लीवलिङ्गत्वम् । आयुःशेषे आयुषोऽवसाने यच्छेषं दशरावस्येति तावदेवाशुचि- भवेदित्युत्तरप्रतीकम् । दशरावस्य यः शेषः अन्तोऽवसानी वा तं प्राप्य तावत्कालपर्यन्तम् अशुचिर्भवेदिति । शेषशब्दस्य पुलिङ्गत्वेऽपि न बतिः ।

·देवशयनादिचिन्तनम् । २५१ अव्यव- सर्वथा बाधितं स्यात् । किञ्च शेषैरित्यधिमासस्य पाते पूर्व- कालाभिप्रायेण वर्णने पूर्वावधेरनिर्देशात् पूर्वाषाढ़ादिविहि तानामपि शयनादीनामुत्कर्षः स्यात्, तेषां वत्सरान्तरगीचरत्वा- बोत्कर्ष इति चेत् न समानवत्सरग्रहणप्रमाणाभावात् । स्थितग्रहणे सर्वदैव शयनादुत्कर्षापत्तराषाढ़ादिविधैर्निर्विषयत्वं स्यादिति। समानवत्सरग्रहणमिति चेत् समानवत्सरग्रहणेऽपि वत्सरादिमासापरिज्ञानाद्दषणस्य तदवस्थत्वात्, अधिमासावधि- वत्सरगणने उत्तरत्रिकाधिमासे तत्पूर्वाषाढस्य तदत्सरानन्त:- प्रविष्टत्वात् कथं तत्र कर्तव्यशयनोत्कर्षः । तदन्तवत्सरगणने मेषवषयोरधिमासे(१) तत्पूर्व भूतराषाढादिभिरैकवारत्वात् प्राक्तनमेव शयनादिकमुत्कष्थेत, नतु परभूतमिति विपरीता- पत्तेः। पूर्वोत्ताभाणकसिद्धिः मासान्तरस्य चाद्यन्तग्रहण विनि. (१) तदन्तप्रवेशेन वत्सरगणने उत्तरत्रिकाधिमासे तत्पूर्वाषाढस्य तु मेषवषवषयो- रधिमासे च इति क्वचिदादर्भ पाठः। तदानौं कर्कटमलमासे। कर्कटप्रक्मदिन एव ककटप्रथमदिनसम्बन्धितिथावक । चान्द्रमासस्य विथिघटितत्वेन सौरदिने तदसम्भवात् 'अमावास्यायं यत्र' इति वचन- स्थामावास्याइयख यथाश्रुतसाकल्यामावास्यापरत्वमभिप्रेत्यीक्तं, तथाच चतुर्दश्यां कर्कट- संक्रान्ती अमावास्याया: कर्कटप्रथमदिने विद्यमानत्वात् तब चान्द्राषाढसमाप्ति: सुलभति भावः । सर्वथा बाधितं स्वादिति, तथाच आमाकासितपक्षे तु मैत्रश्रवणरेवती । श्रादि- मध्यावसाने तु प्रखापोहर्तनोत्सवा' इति वचने शयनादौ आषाढ़भाद्र कार्तिक नियमात कर्कटमलमासे यदि मलीयथावणे हरिशयनं स्यात् तदा आभाकासितपदबोधिताषाढ़ादः चान्द्रत्वे सौरत्वे वा उभयथापि बाध: स्यात् । ।

·कालविवेक गमनाप्रमाणाभावात् । तस्माच्छयनादौ चान्द्राषाढ़ादिपरि-. ग्रहमूलानि वचनानि, अतएवोल्कर्षस्य पूर्वोऽवधिन केनाप्युक्तः । अधिमासात् प्रभृत्येव परस्मिन् सौरे पूर्वचान्द्रमासप्राप्तेस्तदाये- वोत्कर्षस्य प्राप्तत्वात् । यदा तु चान्द्राषाढ़भाद्रकार्त्तिकादयः सौराषाढ़भाद्रकार्त्तिकादिष्वेव प्राप्यन्ते ततःप्रभृत्यनुत्कर्षोऽपि प्राप्त एव । चान्द्रसौरयोर्मेल के प्रायशः क्रियमाणस्य परस्मिन् सौरे पूर्वचान्द्रप्राप्तादिक्रियमाणतयोत्कर्ष इत्युच्यते । उभयमलके त्वनुत्कर्ष इति । परमार्थस्तु चान्द्रे विहितानां चान्द्र एव सदा करणानोत्कर्षापकर्षों मलिम्लुचापेक्षयापि नोत्कर्षः, तत्प[दस्त एव चान्द्रे विधानात् । अतएव शयनाद्यर्थञ्चान्द्राषाढ़परिग्रहेऽधि- मासे सत्यसति वा 'आभाका' इत्यादेः न कस्यचिदपि वचनस्य ** दोषान्तरमाह किञ्चेति । शेषैरिति, 'युक्तः शेरै स्तदा मासैरिति' वचनस्थशेषपद इति इत्यस्य, मलमासपाते पूर्वावधेरनिर्देशात् अनियतत्वात् । वत्सरान्तरगोचरत्वात् अन्यो वत्सरः वत्सरान्तरं तदृगोचरत्वात् । वत्सरादिमासापरिज्ञानात् वत्सरस्य आदिभूतमासस्य अपरिज्ञानात् । अधिमासावधिवत्सरगणने अधिमासम् आदिभूतं परिकल्पा वत्सरगणने । सइत्सरानन्त:प्रविष्टत्वात् तदत्सरमध्यप्रविष्टत्वाभावात् । वदन्तवत्सरगणने अधिमासान्त- वत्सरगणने । मेषडषयोरधिमासे तत्पूर्वभूतैः अधिमासाक्रान्तमेषहधान्धतरगतवैशाख- ज्यैष्ठान्यतरमासपूर्वभूतैरित्यर्थः । एकवत्स रत्वादिति तथाच मेषाधिमासे पूर्वज्यैष्ठमास. मादाय गणने मेषगतमलौयचान्द्रवैशाखपर्यन्तस्य वषाधिमासे पूर्वाषाढ़मादाय गणने हषगतमलीय चान्द्रज्य ठपर्यन्तस्य चैकवत्सरत्वमिति भावः। प्राक्तनमेव शयनादिकमल- मासात् पूर्वाषाढ़ादिविहितशयनादिकमेव । न तु परभूतमिति मलमासोत्तराषाढ़ादि- विहितशयनादिकं न तु इत्यन्वयः मलमासान्तस्य तन्मते एकवत्सरत्वात् । आमाणकसिद्धिः विपरीतार्थप्रकाशकतासिद्धिरित्यर्थः ।

·देवशयनादिचिन्तनम् । बाधः। तस्मात् सम्भ्रमवादोऽपि सम्भ्रमवाद एव निरर्थक विन्दु- दानम्(१)। जितेन्द्रियस्तु मन्यते । "मिथुनस्थो यदा भानुरमावास्याइयं स्मृशेत् ।” तथा। "प्राप्ते आषाढमासे तु सिनीबालीहयं यदा । हिराषाढ़ः स विज्ञेयः पतिते चाधिमासके ॥" तथा। "अमावास्यामतिकस्य यदाक: कर्कट ब्रजेत् । हिराषाढ़े तदा प्राहुः पतिते चाधिमासके । तथा । “सम्पूर्णे मिथुनेऽधिको यदि भवेन्मासस्तदा कर्कटे शैते" इति वचनैमिथुनाधिमासोऽयमेव द्विराषाढस्तदैव कर्कटे देव- शयनं नान्यदा। तहत्सरे च कन्यायां शक्रोत्सवः, तुलायां दुर्गो- त्सवः, वृश्चिके च देवोत्थानम् । 'सम्पूर्णे मिथुनाधिक' इति वचनात्, एवंविधश्च संसर्गचिरतरकालं विना न भवतीति चिरेणैव च दिराषाढ़ोऽधिमासः । माथुरैश्चायमेव द्विराषाढ़ोऽनुष्ठीयते । यत्तु संवत्सरमध्ये घट्सु मासेषु रविचन्द्रभोगवट्या प्रतिमासं दिनहया- धिक्यात् साईवर्षदये त्रिशद्दिनवृयाधिमास: पतति । गणितविदः ‘गतेऽब्दे हितय' इति, स यत्रैव पतति स एव तथाच (१) वित्त्वज्ञानमिति कचिदादर्श पाठः ।

·कालविवेक । दिरित्यु व्यते। तेन सिंहाधिमासे कन्यायां शक्रोस्थानपार्श्वपरि- वर्त्तने । कन्याधिमासे तुलायां दुर्गास्थानम् । हिराषाढ़त्वञ्च सौर- मानेन न सम्भवति । एकस्मिन् वत्सर मिथुनभोगावृत्तेरभावात् खरूपतश्च कार्यतश्च वाच्यम्। सृध्यादौ हि मधुमास: प्रथम प्रवृत्तः प्रतिपदादिरिति, तथैव तस्या इज्या विहिता, तक्रियानु- रोधाच मासान्तराणामपि इज्या प्रतिपदुपक्रमविधिबलादेव । तत्र यदि मिथुन एव रवौ प्रतिपद्दयं भवति, तदा “मासि संवत्सरे चैव तिथिवैधं यदा भवेत्” इति वचनेनोत्तरप्रतिपदः प्राश- सम्भमवादोऽपि सम्भमभट्टकल्पित शास्त्रार्थोऽपि सम्भमवाद एव सम्भ्रमी भ्रान्तियुक्ती बादी यत्र सः । विन्दुदानम् अञ्जनशलाकादानं निरर्थकमिति पूर्वेणान्वयः । तथाच सर्व मज्ञानतिमिरमञ्जनेनानेनोपहतमिति सम्भमभद्देन प्रागुक्तं तस्योपरि कटाक्षोऽयमिति भावः । जितेन्द्रियमतमपन्यस्यति जितेन्द्रियस्तु मन्यते इत्यादि । अमावास्याइयं अमावास्या- त्य क्षणव्यम् । आषाढ़मासे तु सौराषाढमासे तु । सिनीबालीहयमिह पूर्वापरामावास्या- न्त्य क्षणदयीपलक्षणार्थ मेव ग्रह्यते, न तु चतुर्दशीयुक्तामावास्यामात्रम् । हिराषाढन्तथा प्राज्ञ इति आहेति क्रियाध्याहारणास्यान्वयः । मिथुनाधिमास: मिथुनस्थरव्यारब्ध चान्द्रा- पाढ़ाधिमासः । अयमेव हिराषाढ़ः हिराषाढ़प्रयोजक इत्यर्थः । तत्रैव भाषाढ़ाधिमास एव । कर्कटे देवशयनं कर्कटगतशुद्ध चान्द्राषाढ़ एव देवशयनम्, नान्यदा। कन्यायां कन्या. गत चान्द्रभाने। तुलाया तुलागत चान्द्राश्विने । वृश्चिके वृश्चिकगतचान्द्र कार्तिक । एवंविधः संसर्ग: आषाढ़ाधिमासरूपः । हिराषाढ़ीऽधिमास: हिराषाढ़प्रयोज कोऽधिमासः । माथुरैः मथुरावासिपण्डितैः । गतेऽन्दे हितये इति, 'गतेऽन्दे हितये साइँ पञ्चपक्षे दिनइये । दिवसस्थाष्टमे भागे पतत्येकोऽधिमासक: ॥' स यचैव पतति यस मलमासत्वं स द्दिरित्यु- तथाच यस्य चान्द्र चैत्रादमलमासत्वं स विश्चान्द्र चैत्रादिर्भवतीति भावः। तेन मलमासस्यै कनामकमासहयात्मकत्वेन । हिराषाढत्वञ्च सौरमानेन न सम्भवतीति सौरमासस्य दिरावृत्त्या हिराषाढवं न सम्भवतीत्यर्थः । - -- च्यते।

·देवशयनादिचिन्तनम् । स्त्येनाषाढ्यागाथं ग्रहणात्तस्य विंशत्तिथिसमाप्तत्वात् आषाढशेषा. रञ्चस्य कर्कटशेषेणैव समापनात् तत्काऱ्यांनुवृत्तिपर्यन्तं कार्यत आषाढ़ इत्येकः, स्वरूपतोऽपरश्च कार्य्यत इति भवति हिराषाढ़ः । अत एवंविधस्य मासस्य षष्टिदिनत्वं परिशिष्टेन निर्दिष्टम् 'षध्या तु दिवसैर्मास' इत्यादिना । तदेवंविधशास्त्रपौवा॑पालो. चनानवहितैरभियुक्तांमन्यैर्माधवाद्येष्वित्यादि कथमुपनिबद्धम् ? अन्यान्यप्येवंविधानि सम्भमभट्टकल्पितान्युपेक्षणीयानि इत्येतदन्तं, तदयमतिमन्दतमो वादः कथं सुन्दरमतिना जितेन्द्रियेणाभि- नन्दितः ? * तथा 'ह्यामावास्यामतिक्रम्येति' खोपन्यस्तवचने- रेव पूर्वार्द्धन विराषाढमेकमभिधाय, पुन: 'पतिते चाधिमासके' इत्यनेनापि प्रयोगेन हिराषाढ़ान्तरस्य मेषवषयोरप्यधिमास- तदेवीपपादयति एकस्मिन्नित्यादि । स्वरूपतश्च खभावसिद्धः, कार्यत कार्यानु- रोधात् । सृथ्यादाविति, मधुमास: प्रथमं प्रवृत्तः प्रतिपदादिरिति, वथाच “चैत्रसिताद- रुदयाझानोदिनमासवर्षयुगकल्पा:। सृथ्यादौ लङ्कायां समं महत्ता दिनेऽर्कस्य ॥” तस्य प्रतिपदादः। इज्या यागविशेषः। 'मासि संवत्सरे चैव तिथिईधं यदा भवेत् । तचीतरोत्तमी जेबी पूर्जा तु स्वान्म लिम्बुचः ॥ इति सत्यव्रतवचनेन, आषाढ़यागार्थम् आषाढत्वेन विहितागार्थ, तस्य च आषाढस्य च । भाषाढोषारब्धस्य सौराषाढशेषारब्धस्य । काय्यानुत्तिपर्यन्तं कार्यसमाप्तिपर्यन्तम् । पौर्वापालोचनानवहितैः पौवापालोचनरहितैः। अभियुक्तं मन्यैः आत्मानं पण्डित मन्यमानैः । इत्ये तदन्तमिव्यस्य जितेन्द्रिय स्तु मन्यते इत्यनेन प्राक्तनेन सम्बन्धः । अतिमन्द- तमो वादः अतिनि कष्टव्याख्या, मिथुनाधिमास एव हि राषाढ़स्तदैव कर्कट देवशयनं नान्यदा इत्येवरूपः। अभिनन्दितः पुरष्कृतः ।

·२५६ कालविवेक निमित्तस्याभिधानात् कथन्तस्यानादरः ? 'पतिते चाधिमासक' इत्येतावत् एवानर्थकत्वापत्तेः । कथञ्च बहनामेव विराषाढ़- प्रक्रमलिखितानामुत्तरत्रिकाधिमासेऽपि वत्सरान्तरीयशयनाद्युत्- कर्षवचनानां, 'प्रथमऽह्नि द्वितीये वेति,' 'उत्तरमयने याते सवि- तरि' इत्यादीनां सकलप्रामाणिकपरिग्रहीतानां सम्भ्रमकल्पितत्वं युक्त मुत्सहामहे। किञ्च मिथुनाधिमासे शयनादीनामुत्कर्षों भवतामपि निर्विवाद एव । तदा च किं सौर शयनादिविधा- यिका शुतिं परिकल्प्याधिमासनिमित्तोल्कर्षार्था अपरापि* परि. कल्प्यतामाहोखिदाषाढ़ादिपदस्य लाक्षणिकत्वं कल्पनालाघवा- आषाढ़मात्र यथिराषाढ़त्वमुक्तं तद्दूषयितुमुपक्रमते तथाहीत्यादि । पूर्वार्द्धन इति, "प्राप्ते आषाढ़मासे तु सिनौबालोदयं यदा । हिराषाढ़ः स विज्ञेयः' इति, 'अमावास्यामति- क्राम्य यदाक: कर्कटं व्रजेत् । विराषाढ़स्तदा प्रान' इति पूनाईन । तप्रयोगेण अतीतार्थ- क्तप्रत्ययसाधित पतिते इति शब्देन । विराषाढ़ान्तरस्य अन्धी हिराषाढ़ः हिराषाढ़ा- न्तरम्। अधिमासनिमित्तस्य अधिमास: निमित्तं यस्य, एतद्दिराषाढ़ान्तरस्य विशेषणम् । एतावत एव पतिते चाधिमासके एतद्भागस्यैव । वत्सरान्तरीय शयनाद्युत्कर्षवचनानां, 'कन्या- सिंहकुलौरेषु मलमासी यदा भवेत्। आगामिनि तदा वर्षे कुलौर माधवः खपेत्' इत्यादि- वचनानाम् । प्रथमेऽगि हितोये चेति, 'प्रथमेऽगि हितीये वा शुक्ले मेषमियाद्रविः । दिरा- षाढमृते विषणुः परं कर्कटके स्वपेदिति । उत्तरमयने याते सवितरि इति, 'उत्तरमयने यात सवितरि पतनं यदाधिमासस्य । भवति तदा विराषाढ़ः शेते कर्किणि सुरारातिः' इति । सम्भमकल्पितत्वं युक्तमुत्महामहे सम्भमभट्टसम्मतहिराषाढ़त्वमपि युक्तम, उत्महामहे खौकुर्म है । निर्विवादः अवश्यं स्वीकार्य: । तदा च सौरे शयनादिविधायिकां श्रुतिं परि- कल्पाति, तथाच तदैव कर्कटे देवशयनं नान्यदेति खयमुक्तात्वादिति भावः। अपरापीति अपरा श्रुतिरपौत्यर्थः ।

·TUMHIYA देवशयनादिचिन्तनम् । दङ्गीक्रियताम् । तत्र कल्पनातो लक्षणैव श्रेयसी। तेन शक्रो- त्सवादिषु चान्द्रपरिग्रहे सति न्यायमूलान्येव वचनानि कथ- मन्यथा क्रियन्ते? यञ्च हिराषाढत्वसमाधानमुक्तं स्वरूपतः कार्यतश्चेति तदयुक्तम् । मिथुने अधिमासपाते उत्तरप्रतिपद्या- षाढ़ेज्यायाः प्रवृत्त्यनुपपत्तेः। सृध्यादौ हि चैत्रज्यायाः प्रतिपदि प्रवृत्तवादाषाढ़े ज्यायाः प्रतिपदि प्रवृत्तिं प्रामाणिको वदति। तत्रासौ प्रष्टव्यः चैत्रेज्यायाः प्रतिपदि प्रवृत्तिः किं चैत्रादित्वात् प्रतिपद्रूपत्वाहा ? चैत्रादिप्रतिपद्रूपत्वाहा ? तत्र यदि प्रथम- स्तदा प्रतिपदोऽविधिसंस्पर्शात्, अर्थसिद्दत्वात्तिथ्यन्तरस्यापि चैत्रादित्वे तत्र कम्मण: कार्यत्वात् कथमाषाढ़ीयहितीयप्रति- पद्यनादिभूतायां तदिज्यारम्भसम्भावना ? यथा त्रिः प्रथमा- मन्वाहेति, निरुत्तमामन्वाहेति स्थानधर्मत्वाग्विशेषस्यानादरों- स्वमतमाह पाहीखित् उत वा इत्यादि। आषाढ़ादिपदस्य विराषाढ़ान्तर्गता. षाढ़ादिपदस्य, लाक्षणिकत्वकल्पना गौण मुख्यत्वेन श्रावणादिसाधारण्येन लाक्षणिकत्व- कल्पनालाघवात् अङ्गीक्रियतामित्यन्वयः । तत्र कल्पनात: श्रुतिहयकल्पनात: श्रेयसी लघुत्रा। दूषयति तदयुक्त मिति | उत्तरप्रतिपदि शुद्धाषाढ प्रतिपदि, आषाढ़े ज्या आषाढविहित- यागविशेषः । तत्र प्रवृत्त्यनुपपत्तेरिति, तथाच मिथुन एव रवी शुक्ल प्रतिपदयं भवतीत्यादिना कार्यानुवृत्तिपर्यन्तः कार्यत आषाढ़ इत्येकः इति जिलेन्द्रियेण प्राक् उतां, ततश्चास्य प्रकृताषाढलाखी कार कार्यमात्रार्थ स्वीकारेऽपि प्रकृताषाढ एव पुरुषस्य प्रहच्या कार्यानुप- योग्याषाढ़े खतः प्रवृत्तिन भवितुमर्हतीत्याशय इति भावः । सृध्यादौ हौति चैत्रसिताद- रुदयावानीरित्यादिवचने चैत्रसम्बन्धिशुक्ल प्रतिपदि युगाद्यारम्भात् । इज्याया अपि तत्रैवा- काशितत्वेनाइ, चैत्रज्यायाः प्रतिपदि प्रवृत्तवादित्यादि । 33 ·कालविवेक ऽर्थसिद्धत्वात् । प्रतिपद्रूपत्वाञ्चेत् तदा चैत्रत्वस्याप्रयोजकत्वात्. । तत्र चैत्रज्यादौ प्रष्टव्यविषयं व्याकरीति चैत्रे ज्यायाः प्रतिपदि प्रवतिरिति तव विधा विकल्पयति चैत्रादित्वादित्यादि । तथाच चैत्रादित्वेन विधिः उत प्रतिपत्लेन किंवा चैत्रादिसम्बन्धि प्रतिपत्वेन । प्रथमः यदि चैत्रादित्वेन विधिः । प्रविधिस्पर्शात् विधिस्यर्थाभावात् अविधेयत्वादित्यर्थः । अर्थसिद्धत्वात् चैत्रादिसम्बन्धिलेन प्रयोजन- सिद्धत्वात् । तत्र तिष्यन्तरेऽपि कर्मण: इज्यादिकम् ण: कार्यत्वात् करणीयत्वात् । कथ- भाषाढी येत्यादि, तथाच चैचादित्वादित्य नेनाषाढ़ग्रहणेऽपि तदीयप्रथमप्रतिपदग्रहणामय समुचितमेव प्रघमीपस्थित परित्याग प्रमाणाभावादिति भावः । अब दृष्टान्तं दर्शयति, यथा भि: प्रथमामित्यादि । अन्वाह अभ्य सेत, स्थानधर्मत्वात् प्राथम्यधर्मत्वात् । 'त्रि: प्रथमामन्वाह' इत्यादिषु स्थानधर्म ताधिकरणम् । सू. अभ्यासः सामिधेनौनां प्राथम्यात् स्थानधर्म: स्यात् ॥ ३३ ॥ भा. स्तो दर्श पूर्णमासौ, तत्र सानिधेनौः प्रकृत्योच्यते, 'वि: प्रथमामन्वाइ' चिरुत्तमा- मन्वाह इति। तचैषोऽर्थ : सांशयिकः,-किम् ऋग्धर्म एषः, यत्र-तत्रस्था 'प्र वो वाजा' विरभ्य सितव्या, उत स्थानधर्मः,-या अन्याऽपि प्रथममुच्यते, सा बिरभ्यसितव्या ? इति । कुत: संशयः ? उभयधीपपत्तेः,~ यद्येवम् अभिसम्बन्धः क्रियते,-या असो उच्चारितानां साभिधेनौनां प्रथममुच्चारिता, सा बिरभ्यसितव्येति, तत: प्र वो वाजाया ऋची धर्मः । अथैवं विज्ञायते प्राथस्य संयुक्तं त्रि: ब्रूधादिति तती वचनस्य स्थानधर्मता, किन्तावत् प्राप्तम् ? ऋची धम्म इति । कुतः ? प्राथम्यस्य व्यत्या सम्बन्धात्, व्यक्तिरभ्यासेन । कथमवगम्यते ? स्त्रीलिङ्गनिर्देशात्. व्यक्तिविशेषी हि स्त्री नाम, यदि तहिशेषणं प्राथम्यं स्यात्, ततो लिङ्गविशेषनिर्देशोऽव कल्पते, साऽपि स्त्री अभ्यासेन सम्भयते ; अथ प्रथममनुब्रुवता त्रिरम्यसितव्यमिति तती व्यक्ति विशेषो न विवक्ष्येत, तत्र स्त्रीलिङ्ग- विशेषनिर्दैशी नीपपद्यते। अपि च वाक्यभेदः प्रसज्येत। प्रथममुक्तं निरभ्य सितव्यं, प्रथममुक्ता ऋक् चिरभ्यसितव्ये ति; सत्यक्षे पुनः प्राथम्यलक्षिताया ऋची धर्मा उच्यते, तत्रैककार्यविधाने न भवेद्वाक्यभेदः । अपिच शुल्या प्राथम्येन स्त्री सम्बध्यते, वाक्येनाभ्यासः तस्मात् ऋग्धर्मी यत्र-तत्रस्था 'प्रवी वाजा' विरभ्यसितव्येति । एवं ·देवशयनादिचिन्तनम् । २५० मासान्तरीय प्रतिपद्यपि मासान्तरेज्याप्रसते स्तन्मासेज्यात्वव्या- क , प्राप्ने द्रूमः,-योऽयं सामिधेनौनां प्रथमायास्त्रिरभ्यास उच्यते, स प्रथमस्थाननिमित्त धर्म:, न ऋचः कस्याश्चित् जातिनिमित्तः । कुत: ? न हि कृत्वेऽपि ऋग्वेद प्रथमा नाम काचित् ऋक् विद्यते, या त्रिरभ्यस्यैत, तब प्राथम्यम् ऋग्ल क्षणार्थं स्यान, इतर मिन् श्रुतिर्न लक्षणा, श्रुचिश्च ज्यायसी लक्षणायाः, तस्मात् अस्मत्यक्षः । अथ यदुनी- स्त्रोलिङ्गसम्बन्धादचात्पक्ष एव श्रुतिः, वाक्यं च न भिद्यते, स्त्रीलिङ्गीपपत्तेश्चेति । अत्री- च्यते, गुणवचनानां हि शब्दानामाश्रयती लिङ्गवचनानि भवन्तौति अविशेष्यमाणायामपि व्यक्ती यदवश्यं प्राप्त लिङ्ग, तत् पाश्रयभूतं गुणस्य भवति ; अविधिसितेऽपि तस्मिन् लिङ्गविशेषनिहेंशीऽनुवादभूती भवत्येव ; यथा, शुक्ल: पुमान्, शुक्ला स्त्री, शुक्लं नपुंसकं ; शुक्ल एकः, शुक्लौ हौ, शुक्ला बहव इति ; शुक्लां शाटीमानयेति यद्यपि शायाद्यानयन न विधीयते, शुक्ल सम्बन्धमावविधित्सा भवति, न तत्र खिड्नेन विशेषणं क्रियते, तथापि अनुवादभूतः स्त्रीलिङ्गनिर्देशो भवत्येव,-शुक्लामानयति अनुवादभूतत्वाञ्च न वाक्यमदी भविष्यति । एवं च सति, यद्यपि प्राथम्यस्य स्त्रीलिङ्गसम्बन्धः श्रौतस्तथापि प्राथम्यस्यैवा- भ्यासन सम्बन्धी न लिङ्गस्य; यदि लिङ्गाखेतेन सम्बन्धीऽभिधीयते, प्राथम्यस्यानुवादता कल्पात। प्राथम्यसम्बन्धेऽप्यभिधीयमाने वाक्यं भिद्येत । अपिच, नैवान विवदितव्यं, प्रातिपदिकविशेषणं हि स्त्रीशब्दः, स्त्रियां यत् प्रातिपदिकं वर्तते, ततः टाबादय इति, न विशेषणस्य पदान्तरेच सम्वन्धो भवति, यथा राजपुरुषी गच्च तीति । यदा तु प्राथम्य- स्थाम्यासेन सम्बन्धः, तत्र प्राप्तमनुद्यते स्त्रीत्वं, यानि सामिधनौषु वचनानि, ऋचस्ताः, स्त्रीलिङ्गच ऋक्शब्दः, तत्र यत् प्रथमं वचनं, तस्याश्रयऋक्, गुणवचनानाञ्च शब्दानामा- श्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्ति, इत्यविशेषितायामप्यचि स्त्रीलिङ्गं भविष्यतीति यत्प्रथम- वचनं, तत् चिराहेति, स्त्री च सा ऋक सामिधेनौ । तस्मात् 'त्रि: प्रथमामन्याह' इति मानस्य लिङ्गवानुवादः,-'चि: प्रथमामन्वाह विरुत्तमान्ता: पञ्चदश सम्पद्यन्ते' इति पञ्च- दशानां सामिधेनीनां सम्पत्त ये चिर्वचनम् उच्चमानं परिपूर्णाया ऋची भवति, न ऋगवय- वस्य, परिपूर्णा च समिन्धनवती न ऋगवयवः । तस्मात् प्राप्तानुवादी लिङ्गस्येति प्राथम्यस्य घमौन ऋषः । (1) ·कालविवेक हतिः । चैत्रे हि क्रियमाणा चैबेज्या भवति । चैत्रादिप्रति- पद्रूपत्वाचेत् नैतदपि तिथ्यन्तरस्य चैत्रादित्वे क्रियालोपापत्तेः, यथैव हि फाल्गुनऽधिमासस्तदैव चैत्रादिः प्रतिपद्भवति, तेन पूर्वमधिमासे सति परमासेज्या प्रतिपदि प्रवर्तत इति । मिथुनाधिमासे श्रावणेज्यायाः प्रतिपदि प्रवृत्तिरिति । षाढ़े ज्याप्रसक्तिस्तदादित्वाभावात् । न चैवंविधो विधिरप्यस्ति अनुपन्यासात् । अथ चैत्रे या प्रतिपत् तत्रारम्भ इति चेत् तत: चान्द्रचैत्रारब्धा तत्रैव च समापनीयेति तदिज्यैव स्यान्न सौरे, चैत्रेज्या सौर एव हि मासे प्रारम्भसमाप्तिभ्यां कर्मणस्त- मासीयत्वं भवति नान्यथा सूर्यग्रहादिनिमित्तस्यैव कर्मणः । द्वितीयकल्पं दूषयति प्रतिपद्रूपत्वादित्यादि । चैत्रस्याप्रयोनकत्वादिति, तथाच प्रतिपटूपलेन इज्याविधौ चैत्रपदा श्रवणात् सुतरामप्रयोजकत्वमिति भावः । सुट्यादौ प्रथमप्रवृत्त चैत्रस्य इज्याविधावप्रवेशे दीवं दर्शयति, मासान्तरी येत्यादि । व्याहृति: व्याघातः। + तृतीयकल्प दूषयति चैत्रादिप्रतिपद्रूपत्वाञ्चेदित्यादि । तथाच यहि चैत्रस्य प्रथम- दिनजातप्रतिपत्त्वेन विधिः स्यात्, तदा तिथ्यन्तरस्य चैत्रप्रथमदिनजातत्वे चैत्रज्या न स्यादित्याह तिथ्यन्त रस्येत्यादि । चैचादिप्रतिपद्भवति चैत्रस्य प्रथमदिने प्रतिपत् सम्भवति । पूर्वाधिमासे सति अव्यवहितपूर्वमासस्याधिमासत्वे सतीत्यर्थः । प्रतिपदि वर्तते तन्मा- सौयप्रथमदिनजातप्रतिपदि वर्तते इत्यर्थः । अनुप.न्यासात् एतद्रूपत्वेन विधिवाक्याचव- गात् । चैत्र या प्रतियत् तत्रैवारम्भ इति, तथाच प्रथमप्राप्तिन विवक्षितेति भावः । चैचे या प्रतिपत् चैत्रसम्बन्धिनी वा प्रतिपत् तत्र प्रतिपदि आरब्धा इज्येति चेन्न तत्रैव चान्द्रचैत्र एव समापनीय इति, समापनीया इति चेत् तदिज्यैव स्यात् । तदैव चान्द्र- चैत्रज्या न सौरचैत्रेया न सा सौरचैत्रज्या। तन्मासीयत्वं सौरचैत्रमासीयलं नान्य था, तथाच चान्द्रचैत्रारब्बा सौरचैवसमापनीया सौरचैवेज्या न भवतीत्यर्थः ।

·देवशयनादिचिन्तनम् । यच्च, मासि संवत्सरे चैवेति वचनं तत्तिथिविशेषविहिते कम्मणि तिथिईधे उत्तरग्रहणार्थमस्य च सौरमासयागत्वात् नान्तरीय कः प्रतिपत्सम्बन्धो न विवक्षितः । यत्र तु त्रि:परिवृत्तत्यूनीका विधी भागकम्मत्वपचे ऐन्द्रवायवाग्रं प्रथममाहुरिति श्रुतमम्यहो न विवक्षितं कथं तत्राश्रुतैव प्रतिपत्तिथिर्विवक्ष्यताम् । किञ्च प्रति- पवैध भवतूत्तरग्रहणं तिथ्यन्तराणान्तन्मासे वैधाभावात् मिथुनस्थानामेव ग्रहणात् कर्कटे कथं तिथिकायाणि ? न च प्रतिपदुत्कर्षात् तिथ्यन्तरकाऱ्याणामुत्कर्ष इति वाच्यं, क्रमानु- रोधन कालबाधापत्तेः। प्रतिपन्मात्रानुरोधेन च सकल तिथि- अत्र दृष्टान्तं दर्शयति सूर्यग्रहादीत्यादि, आदिना चन्द्रग्रहणपरिग्रहः । तथाच ग्रहणनिमित्तकमीणः ग्रहणेतरकाले समापनमनुचितमेवेति भावः। सौरमासयागत्वात् सौरमासकरणीययागत्वात् । नान्तरीयक: उद्दिश्यतासम्बन्धन प्रहत्त्वभावत्वे सति प्रवृत्ति- जन्यफलशालिवे, यथा :श्रीदनं पक्तु कामयीदनसहमाषपाकः । प्रकृते दृष्टान्तार्थमाह, वि:परिहत्तत्यनौकाविधौ भागकर्मत्वपक्षे ऐन्द्रवायवाग्रं प्रथममहरिति । त्यूनीकाधिकरणं विस्वत मौमांसादर्शनस्य दशमाध्यायस्य पञ्चमपाद उक्तं संक्षिप्य प्रकतीपयोगिमात्रमभि- धीयते त्रिः परिवृत्त इति । अथेतरषां नवानामहामैन्द्रवायवाग्रं प्रथममहः । अथ शुक्रायम् अधाग्रयणाग्रम् अथैन्द्रवायवाग्रम्, अथ शुक्रायम् अथाग्रयणाग्रम् अथैन्द्रवायवायम्, अथ शुक्रायम् अथाग्रयणाग्रम् अथैन्द्र वायवाग्रमित्यनेन त्रिः परिवृत्त इत्यर्थः । त्य नौकाविधी चौणि अनौकानि अग्राणि ऐन्द्रवायवशुक्राग्रयणरूपाणि यस्यां सा त्यनौका तत्र विधी विधित्वखीकार। भागकर्मवपचे ऐन्द्रवायवाग्रं प्रथममहः अथ शुक्रायम् अथाग्रयणान- मित्यादिना कर्मणो विभागकल्पने। श्रुतमप्यह: प्रथममहः न विवक्षितमिति अन्यथा कर्मविभागानुयपत्ते रिति भावः । कथं तवैवेत्यादि तत्र अश्रुतैव प्रतिपत्तिथिः कथं विवक्षितेत्यन्वयः । तथाच मासि संवत्सर चैव तिथिइधमित्यादिवचने तिथित्वेन सामान्यतः श्रुतापि विशेषरूपेण प्रतिपत्तिथिरश्रुतैव इति भावः ।

·कालविवेक कार्याणां कालबाधः स्यात् । 'अग्निमारुतादूईमनुयाजैश्चर- न्तीति तत्रापि कालबाधेनैव क्रमानुरोधानुकर्षः । न त्वनङ्ग- क्रमानुरोधेनाङ्गकालबाधः । अङ्गत्वपक्षेऽपि क्रमस्य ज्जघन्यत्वात् । वचनस्यैकतिथिकायमात्रगोचरतयाप्युपपत्तेः । काला- ननु तिथिदेवमित्यनेन सामान्यत: श्रुतापि प्रथमीपस्थितत्वात् श्रुतैव कथमश्रुतैवे- त्युक्त सङ्गच्छते इत्यत आह किश्चेति । उत्तरग्रहणम् उत्तरप्रतिपदग्रहण भवतु इत्यन्वयः । तिथ्य न्तराणां प्रतिपकिन्नतिथीनां तन्मासे मिथुनमलमासे मिथुनस्थानां तिथीनां तिष्यन्तर- कार्याणामुत्कर्ष इति भावः । सांदृष्टिक न्यायादिति शेषः । सकलतिथिकार्याणां कालबाध: स्यादिति तथाच केवल प्रतिपदनुरीधेन सकलतिथिकालबाघोऽन्याय्य इति भाव: । अत्र दृष्टान्तं दर्शयति अनिमारतादूईमनुयाजैश्चरन्तीत्यादि । तथाच तदधिकरणं मीमांसादर्शनस्य चतुर्थाध्यायोयटतीयपाद उक्तं यथा- अनुयाजादौनामानिमारतोई कालताधिकरणम् । सू.-अनुत्पत्तौ तु काल: स्यात्प्रयोजनेन सम्बन्धात् । भा.-ज्योतिष्टोमे श्रूयते-“आग्निमारुतात् अर्द्धम् अनुयाजेश्चरन्ति,” “प्रहृत्य परिधौन् जुहीति हारियोजनम्” इति । तत्र सन्देह:- किम् अङ्गम् विधीयते, उतः कालः ? इति । अङ्गविधाने श्रुति: कालविधानेन लक्षणा, तस्मात् अङ्गविधानम् इति प्राप्त भा.-ब्रूमः, अनुत्पत्तिवाक्ये “कालः स्थान," अग्निमारुतं सीमाङ्गम् अनुयानाः पश्वङ्ग, तब न तयोः परस्परेण सम्बन्धः । तथा परिधयः पश्वई हारियोजनम् अन्यदेव प्रधानम्। अनुयाज: आग्निमारुतञ्च प्राप्तम् । आनन्तर्यमेव तयोर्न प्राप्तं, तत् विधीयते ; तथा हारियोजनस्य परिधिप्रहरणस्य च । एवञ्च सति, न हारियोजनस्य परिधिप्रह- रणेन कश्चिदुपकारः क्रियते, हारियोजनेन वा परिधिमहरणस्य । ननु परिधिप्रहरण स्य उपरिष्टाहावेन तस्य उपक्रियते इति । उच्यते, न हि उपरिभावार्थ परिधिमहरणम् अनुष्ठेयम् विद्यते एव, एतत् पश्वर्थ, तस्मिंश्च सति तस्य उपरिभावो विद्यते एव इति । तथात् कालार्थ : सम्बन्धः इति । (१५ अ.)

·देवशयनादिचिन्तनम् । । तस्मात् कथं प्रतिपट्ये दितीयप्रतिपदो ग्रहणम् ? न च शयना- देरिव मासेज्यायाः पूर्वस्य मलमासत्वादुत्तरक्रिया तथाविध- विधानाभावात् लक्ष्मीप्रबोधादीनामिव मलिम्बुचेऽपि तक्रिया स्यात्। अननुष्ठानमेव प्रतिष्ठादेरिव, तस्मान्न कार्यतो दितीय आषाढ़ः । न च शयनादिकार्यसम्बन्धादेरिव द्विराषाढ़ता। सति दिराषाढ़े तद्दिधानात् अन्योन्याश्रयापत्तेः । किञ्च यदामावास्यामतिक्रम्य रात्री प्रतिपदि कर्कटसंक्रान्तिस्तदा परदिनप्रतिपदः कर्कटसम्बन्धा मासि संवत्सरे चैवेत्येतद्विषय- वाभावान्मिथुन एवाशुचौ शुचिमासेज्येति। अमावास्याति- क्रमेऽपि हिराषाढ़वाभावात् स्वापावर्त्तप्रबोधानाञ्च सङ्कल्प- * अत्र यथा कालबाधी न स्वीक्रियते तथा प्रकृतेऽपौति इत्याह कालबाधेनेत्यादि। न चेति न होत्यर्थः, अस्य तु उत्तरक्रियायामन्वयः; तथाच शयनादीनां मलमासे निषेधात् यथा उत्तरमासे कर्तव्यता नात्र मासेज्यायां तथा । पत्र हेतुमाह तथाविध- विधानाभावादित्यादि । लमीप्रबोधादीनामिव-'अमावास्यां तुला दिये लनोनिद्रा विमुञ्चति' इति वचने तुलादित्यगतामावास्यायां प्रबोधश्रुतेः यथा लक्ष्मीप्रबोधस्य मलमासे कर्तव्यता तन्मास ज्याया अपि मलमासे कर्तव्यता; किंवा प्रतिष्ठादेरिव अननुष्ठानं, तथाच-'मासे मलिम्बुचेऽप्येवं यजेदेवौं सशङ्खराम्। किन्तु नीयापन कार्यमित्याह भगवान् शिवः ॥' न चैति न हीत्यर्थः । अन्योन्याश्चयापत्तेरिति, तथाच- 'हिराषाढ़ः स विज्ञेयः विषणु: स्वपिति कर्कटे' इत्यादिवचनेन कर्कटादौ हरे: शयनाद- विधानादेव हिराषाढ़ी वा स्यात् । तदा सत्येव विराषाढ़े तहिधानमुपपद्यते इति शय- नादिविधानज्ञानसापेक्ष्यहिराषाढ़ज्ञान, हिराषाढज्ञानसापेक्ष्यशयनादिविधानमित्यन्योन्या- श्रयापत्तिरिति भावः । + दोषान्तरमाह किश्चेति । 'अमावास्यामतिक्रम्ये त्यादि'; 'मासि संवत्सरे चैव' - ·कालविवेके -- रूपत्वेन मलिलु चेऽपि निषेधात्। उत्तरत्र हिराषाढ़त्वे सति विधानाहेवशयनं लुम्येत । यच्च सरूपकार्याभ्यां हिराषाढमभि- धाय षष्टिदिनत्व मुतां तदसम्बद्धम् ; षध्या तु दिवसर्मास इत्य- नेनाहोरात्रपरो वा दिवसशब्दस्तिथिपरो वेत्युभयथापि न षष्टि- संत्यतानियमः। चान्द्रस्य नियतत्रिंशत्तिथिसंख्य वेऽपि सौरस्य तदूनाधिकाहोरात्रसंख्यस्य सम्भवात् । वैशाखादिषु हात्रिंश- त्तिथिभिरहोरात्रैर्वा प्रायशः सौरमासदर्शनात् । तस्माज्जितेन्द्रियो- तोऽपि हिराषाढ़ोऽसन्दरतया मन्दैरिवाभिनन्दनीयः । विवद्भिस्तु यथोतसकल पथ्यालोचनेनास्मटुपदर्शितद्विराषाढ़कल्पो निर्विकल्प- मादरणीयः । अयमेवार्थों दीक्षितधवलैरप्युक्त इति * । HTS तथाच- इत्येतदविषयत्वादिति । तथा चायमाशयः- रात्रौ प्रतिपदि कर्कटसंक्रान्ति रित्यनेन, 'आसुरी रात्रिरन्यच' इत्यादिवचनेन विशेष विहितेतर कर्मणि रात्रे : प\दस्ततया रात्रि- वृत्ति प्रतिपदः कर्म योग्यता नास्तीति प्रतिपादितम् । 'मासि संवत्सरे चैव तिथिईधं यदा भवेत् । सत्रीत्तरोत्तमा ज्ञेया' इति वचने यत्तिथिधमुक्तं तट्विविध, शुद्धाशुद्धभेदेनै कविधं, खण्ड हयेनापरविधञ्च । खण्ड इयमभिप्रेत्य निषेधयति एतद्दिषयत्वा- भावादिति । राचित्तिप्रतिपद: कमायीग्यतया वैधानुदयात् । मिथुन एवाशुचौ मिथुनमलमास एवेत्यर्थः, शुचिमासेज्या आषाढ़मासेज्या, 'ज्येष्ठ शुक्ल: शुचिस्त्वयमाषाढ़े' इवि कोषात् । हिराषाढ़वाभावादिति । तथाच कार्यत एव जितेन्द्रियेण हिराषाढ़- त्यागी कारात् सौरमासचाया: मलमासे निषेधाभावेन उत्तरमासि कर्तव्यत्वाभावात् मलमासे सत्यपि तत्कर्मणि हिराषाढत्वाभाव: सुतरामवेति भावः । * हिराषाढत्वाभावे चापरमपि दोषं दर्शयति 'स्वापावर्त्तप्रबोधादौनाञ्चेत्यादि। सङ्कल्परूपत्वेन वैधरूपल्वेन। देवशयनं लुप्यत इति, हिराषाढत्वाभावादिति, प्रागुक्त.

·अथ शयनादिनिमित्ता क्रियोच्यते । तत्र विष्णुधर्मोत्तरे मार्कण्डेयः । "हिंसात्मकैश्च किन्तस्य यज्ञैरन्यैर्महात्मनः । प्रस्वापे च प्रबोधे च पूजितो येन केशवः ॥" अनेन विशिष्टा पूजा विहिता। तथोपवासविधिः काश्यपपञ्चरात्रे। "मदुत्याने मच्छयने मत्पार्श्व परिवर्तने । अत्र यो दीक्षितः कश्चिदैष्णवो भक्तितत्परः ॥ निनिमित्तमदीक्षायां न च क्षुद्व्याधिपीड़ितः । अन्नं वा यदि भुञ्जीत फलं मूलमथापि वा ॥ अपराधमहन्तस्य नक्षमामि तु कश्यप । क्षिपामि नरके घोरे हच्छत्यं जायते मम ॥" निमित्तं प्रारब्धचान्द्रायणादिव्रतविरोधी* रविशुक्रवारदेवराजका- हतीरिति शेषः। खरूपका-यां खरूपतः कार्यतचे व्यर्थः । हिराषाढमभिधाय पष्टि- दिनत्वमुक्तमिति । कार्यानुवृत्तिपर्यन्तं कायंत आषाढ़ इत्येकः, खरूपतः अपरश्च कार्यत इति भवति। मासस्य षष्टिदिनत्वं परिशिष्टेन निर्दिष्टं, 'षष्ट्या तु दिवसास' इत्यादिना इत्यनेनोक्तां षष्टिदिनत्वम् । तटूनाधिकाहीराचसंख्यस्येति रविगतमन्दत्वामन्दत्वाभ्यां विंशद्दिनन्यूनाधिक काले सौरमाससमापनात् निर्विकल्पमिति क्रियाविशेषणम् । अथ शयनादिनिमित्त क्रियोच्यते। शयनादिकालं निरूप्य प्रसङ्गात् तन्निमिन- क्रिया अभिधीयते । प्रखाप प्रायनकाले, प्रबोधे च उत्थाने 'च, चकारात् पार्थपरिवर्तन- कालपरिग्रहः, येन जनेन केशवः पूजितः तस्य महात्मनो जनस्य हिंसात्मकैः कर्मभिः 34 ·कालविवेके दिविरोधश्च, सूतकमृतकादिकञ्च अशुचेरनधिकारात्। दीक्षा- किम् ? अथवा हिंसात्म कैरिति यज्ञविशेषणम्, पशुयागादिभिरित्यर्थ: । निनिमित्तमित्या- दीनां सार्थक्यं स्वयं दर्शयति, प्रारब्ध चान्द्रायणादिव्रतविरोध इत्यादि । यणादौ भोजननियमात् तन्निमित्तकभोजने दोषाभावज्ञापनार्थं निर्निमित्तमित्युक्तम् । तथाच चान्द्रा तथाच याज्ञवल्काः। "तिथिमा चरेत् पिण्डान् शुक्त शिख्य ण्ड सम्मितान् । एक हासयेत् कृष्णे पिण्डं चान्द्रायणं चरन् । इन्दुक्षये न भुञ्जीत एष चान्द्रायणी विधिः।" पिण्डान् ग्रासान् । एतत्तु न मातादिमतं, तन्मते चान्द्रायणे भोजनस्य परिसंख्या न नियमः । निनिमित्तमित्यत्र निमित्तम् अवश्य कर्तव्यत्वम् । तथाच । “अष्टाब्दादधिको मत्या ह्यपूर्णाशौतिवत्सरः । यी भुंक्त मानवी मोहात् एकादश्यां स पापक"दित्यादिवचन- बोधित निमित्तं नेयम् । रविशुक्रवारीति, यथा मत्स्य पुराणे । "संक्रान्त्यां कृष्ण पक्षे च रविशुक्रदिने तथा। एकादश्यां न कुवौत उपवासच पारणम ॥" एतत्तु काम्योपवासनिषेधक,न तु नित्योपवासस्य । हेमाद्रिततकात्याय नस्मृतौ। "संक्रान्ती रविवारी वा एकादश्यां यदा भवेत् । उपीधा सा महापुण्या सर्व पापहरा तिथि: ।" इत्यादि। सूतक मृतकादि कञ्च अशुचेरनधिकारादिति यदुक्तं तत्पूजायामनधिकारज्ञापनार्थम्, न तूपवास। तथाच कूर्मपुराणम् । "काम्योपवास प्रक्रान्त त्वन्तरा मृतसूतकै । तत्र काम्यव्रतं कुर्यात् दानाचनविवर्जितम् ।"

·शयनादिनिमित्ता क्रिया। याञ्चरुशेषप्राशनस्य विहितत्वात् अदीक्षायामित्युक्तम् । क्षुधाधि- नानारोगादिना वा पीड़ितः, सर्वमेतत् प्रदर्शनमात्रम् । शुचिः शतो निर्विरोध इत्यर्थः । तथा अन्नादिकमुपलक्षणम्, तेन तथाविधोऽयमुपवासं न कुर्यात्, तदा दोषं दर्शयित्वोपवासकर्त- व्यतापरं वचनम् । पुचवता ग्रहिणा च वारादिविरोधपरिहारो यावन्मात्रेण वायुजलान्यतराशनेन कर्तुं शक्यते तावदेव तेन कार्य, न पुनर्वारादिदूषितायामितरैकादश्यामिवेच्छातो नक्तं हविष्यानादिक्रियेति । एतदर्थमन्नं वा यदि भुञ्जीत फलं मूल'मित्याद्युती, तेन च लोकसिद्धोपवासविधिरयं लोकसिद्धश्च जलवायाहारोऽप्युयवासीत्युच्यते । अतएव शास्त्रेऽप्येकादशी- विषणुरहस्यम् । “परमापदमापन्ने हर्षे वा समुपस्थिते । सूतके मृत के चैव न त्याज्यं हादशीव्रतम् ॥" वराहपुराणञ्च । "सूतके तु नरः स्नात्वा प्रणम्य मनसा हरिम् । एकादश्यां न भुञ्जीत व्रतमेवं न लुप्यते ।' पुचवता ग्रहिणा चेत्यादिवारादिविरोधपरिहारः । "आदित्येऽहनि संक्रान्तौ ग्रहणे चन्द्र मूर्ययोः । पारणं चोपवासच न कुर्यात् पुत्रवान् टही" त्यादिवचनबोधितनिषे- धानुपालनम्। वाघुजलान्य तराशनेन यावन्मात्रेण कर्तुं शक्यते, तेन पुत्रवता रहिणा ताव- देवेति । एवकारस्थान्धयोगव्यवच्छेदं दर्शयति न पुनरित्यादि। तथाच, शयनीबोधनी- भिनेकादश्यां रविशुक्रवारादियोगे पुत्रवता ग्टहस्थेन ननहविष्यान्नभीजनादिना यथा दोषपरिहारः क्रियते, नात्र शयनीपार्श्वपरिवर्तनीबीधनीवेकादशीषु रविशुक्रवारादियोगे- ·कालविवेक मुपवसन्ति निरम्बुभक्षा इति । अम्बुभक्षो निरम्बुभक्षश्च उपवासो विविधः, अन्यथा निरम्बुभक्षा इति विशेषणानुप- पत्तेः। तेन पार्थिवस्य यस्य भक्षणासस्य निष्पत्तिस्तस्याभक्षण- मुपवासः; सलिलसमीरणनिगरणाद्रसनिष्पत्तिः शरीरे न कदाचिदिति, न तद्भक्षणादुपवासपदार्थबाधः । ततश्चोपवास- मात्रविधानात् रविवारादौ च पुचवतो रहिणो वायुजलाहार- शून्योपवासव्यक्ति विशेषविरोधात् वायुजलाहारात्मकमेवोपवास- मसौ कुर्य्यादिति निर्णीयते। यदि चैकेन विधिना एतवयं न ऽपि तथा; परन्तु ताखेकादशीषु रव्यादियोगेऽपि विशेषवचनात् वायुजलान्यतरभोजनेन दोषपरिहारः कार्य इति ग्रन्थकर्तुराशय इति भावः । लोकसिद्धश्च जलवायाहारी- ऽप्युपवासौत्युच्यते इति । जलवायाहार इति, जलं वायुर्वा आहारी यस्य । पाने यदुपयासीत्युच्यते इत्युक्तं तन्मरणसम्भावनायाम् । तथाच- “प्रत्यये चाम्बुपाने च उपवासी न दुष्यति ।" ग्रन्थ कन्मते तु जलस्थाशिवानशितत्वेन पुचवती ब्रहस्थस्य जलपाने अशिततया रव्यादिदोषपरिहारः सिद्धाति, अनशिततया च उपवास: सिद्धाति चेति समाधानम् । तथाच-आपी वै सर्वरसा: तासामशनेनाशितोऽनशितश्च भवतीति । यत एव जलवायशने उपवाससिद्धिलौ कमावसिद्धा, अतएव इत्यथैः । निरम्बु- भक्षा इति निर्नास्ति अम्बुभक्षः जलपर्यन्तभक्षणं येषां ते निरम्बुभक्षाः। उपसंहरति नेत्यादि। पार्थिवस्य पृथिवीसम्बन्धिनः रसस्य निष्पत्तिरिति, रसख देहस्थधातुविशेषस्य नियत्तिवृद्धिरित्यर्थः । अतएव-'अञ्जनं रोचनञ्चापि गन्धान सुमनसस्तथा। पुण्य के चोपवासे च नित्यमेव विवजयेदिति ॥' 'गाचाभ्यङ्ग शिरोऽभ्यङ्ग ताम्बूलं चानुलेपनम् । व्रतस्थो वर्जयेत्रित्यं यच्चान्यदलरागक'दित्यादि वचनेन बलरागतहस्तुमात्रम् उपवासे निषिद्धम् । सलिलसमौरणनिगरणात् जलवायोर्भक्षणात् । न कदाचिदिति रस- निष्पपिरिति शेषः । ताक्षणात् जलवायोर्भवणात् ।

·अयनादिनिमित्ता क्रिया। सम्भवति, तदा वैष्णवविधिद्वयम्, एकः निरम्बूपवासविधिरपरश्च रविवारादौ तदितरोपवासविधिः । यद्दायमत्र परमार्थः, रवि- वारादिनिषेधो नात्र प्रवर्त्तते, तस्यैकादश्युपवासविषयत्वात् अस्य चातद्रूपत्वादिति सबै सुस्थम् । तनिमित्तोपवासस्य* कालमाह स्मृतिसमुच्चये । “पूर्बेदुरुपवास: स्यात् पूर्वाह्ने स्वापबोधयोः । अपराह्ने यदा तौ तु तदहनियमं विदुः ॥ रात्रावुदयमापन्ने कृष्णे च गरुड़ध्वजे । पूर्बेधुरुपवास: स्यात् न परे धम्ममाचरेत् ॥" 40 उपसंहरति ततश्चेति । उपवासमात्रविधानात् निरम्बुत्वसाम्बुत्वौदासीन्येनीपवास- विधानात् । वायुजलाहारशून्योपवासव्यक्तिविशेषविरोधादित्यादि । तथाच-'श्रादित्य- ऽहनि संक्रान्ती असितै कादशीदिने। पारणञ्चीपवासच न कुयात्पुचवान् रही। इति सामान्यनिषेधस्वासकोचनीपपत्तेरावश्यकतया जलपानस्याशितानशितवया च वायुनला- हारात्मकीपवासः सिद्धातीति भावः। वैष्णवमात्रगतदोषख्यापनादिति । तथाच काल- माधवीये नारदः --'नित्यं भक्तिसमायुक्तर्नरैर्विष्णु परायणैः । पचे पचे च कर्तव्य- मेकादश्यामुपोषणाम् ॥' 'पुत्ववांश्च सभार्यश्च खजनैर्भक्ति संयुतः । एकादश्यामुपवसेत् पचयोरुभयोरपि ॥ रहिणश्च वैशवातिरिक्तरहिणचे त्यर्थः । विधियं विवणीति एकश्चेत्यादि । 'शयनीबीधनीमध्ये या लोकादशी भवेत् । सैवीपास्या ग्रहसन नान्या कृष्णा कदाचन ॥' इत्यादिनानावचनैः शयनीबोधनीमध्यवर्तिनीषु धोकादशीषु पुत्रवती ग्रहस्थस्य उपवासदर्शनात् 'बहूनामेकधाणामकस्यापि यदुच्यते । सर्वेषामेव तत् कुर्यादेकरूपा हि ते स्मृताः ॥' इति वचनात् शयन्यादौ रविवारादियोगेऽपि पुचवती ग्रहस्थस्य उपवासी विधीयते। लाघवादिति विभाव्याह यद्देत्यादि । तस्य शयनादि- निमित्तोपवासस्य । अतद्रूपत्वात् एकादशीनिमित्तलाभावात् । वनिमित्तीपवासस्य स्वापादिनिमित्तीपवासस ।

·कालविवेक दिनं विधा विभज्याङ्गः पूर्वभागः प्रहरदयं पूर्वाह्नस्ततस्त्वपरभूत- मपरम् प्रहरइयमपराह्नः । तेन यदि दिनस्य पूर्वार्द्ध देवस्य वापः प्रबोधो वा, तदा पूर्व दिने तूपवासः कार्यः । दिनोत्तरभागे तु तद्भवने तस्मिन्नेव निमित्तवति दिने उपवासक्रियेति वचनार्थः । त्रिधाविभागेन तु पूर्वाह्नापराह्नग्रहण मध्याहस्त्रापप्रबोध- निमित्तक्रियाकलापोपदेशो न स्यात्। पूर्ववचनेन च दिनस्य पूर्वापराईभेदेन खापप्रबोधनिमित्तस्योपवासस्य कालविशेषनिय- मात् रात्री तनिमित्तस्य कः काल इत्यपेक्षायां राबावुदयमापन इत्युदयपदं स्वापप्रबोधपरम्। तेन रात्रौ शयने प्रबोधे वा तस्या एव रात्रः पूर्व यद्दिनं, तत्रैवोपवासक्रिया, न तु तस्या रात्रे: परेऽहनि। यथा रात्रौ पराई सूर्यसंक्रमण परस्मिन्नहनि तन्नि- मित्तकर्माचरणम्, न तथात्र, किन्तु निमित्तवत्येव दिन इत्यर्थः । तेनोदयात् प्रभृति प्रहरहयपर्यन्तं स्वाप वा प्रबोधे वा पूर्वदिन उपवासक्रिया । तदूर्द्धन्तु सूर्योदयान्तरं यावच्छयने उत्थाने वा तदहरेवेति । अतः पूर्वाईसामीप्यात् रात्रिशेषो लक्ष्यत इत्यप्रमाण कमप्रयोजकञ्च हेयम् । न च दिवाशयनस्य रात्री चोत्थानस्य निषेधात्तदनुपपत्ता लक्षणा वाया। “पादयोगे न कर्तव्ये नाहोरात्र विचिन्तये"दिति दर्शनात् । अतएव- "रात्री प्रबोधो विनिहन्ति पौरान् स्वापो दिवा राष्ट्रकुलं नृभर्तुः । सन्ध्याहये अल्पफला धरित्री भवेन्नराणामपि रोगदुःखम् ॥” ement ·शयनादिनिमित्ता क्रिया। २७१ इति दोष श्रुतिः । यच्च वचनम्। “सञ्चिन्त्य तु ततः पश्चात् पौष्णावसानमुत्तमम् । अध्याहार्य तदोत्थानमेकादश्यान्तु कारयेत् । ततश्चोत्यापयेहेवं चतुर्भुजमरिन्दमम् ॥” व्याख्यातञ्च तत्. उत्थानमुखेन विहितं पूजादिकं तेन यत्र कचि- नक्षत्रवशेन भवतु शयनादिकम्, तथाप्येकादशीहादश्योरेव शयनादिनिमित्तं चोदितं कम्म सम्पादनीयमिति शास्त्रार्थोऽव. धार्यते, तदेतदनुपपन्नम्। 'पूर्बेदुरुपवासः स्यात्' इत्यादि- 'पूर्वेारुपवास: स्यादित्यादि वचनं स्वयं व्याकुरुते दिनं हिधा विभज्य इत्यादि। तनवने स्वापादौ जाते निमित्तवति दिने खापाद्यधिकरणीभूतदिने । विधा विभाग तु दिनं विधा विभज्य पूर्वाह्लादिग्रहणे तु। तस्या रात्रे : पूर्व यद्दिनं सूर्यकिरणावच्छिन्न- चतुर्यामरूपं दिनमित्यर्थः । उपवास क्रिया इति उपवासस्य अहीरात्रसाध्यत्वात् उपवासा- रम्भक्रियेत्यर्थः । निमित्तवति निमित्तीभूत स्वापाद्यधिकरणीभूते दिने इति, दिनपदस्या- होरात्रपरत्वात्। उपसंहरति तेनेति, उदयात् प्रभृति उदयमारभ्य पूर्वदिने खाप- प्रबोधाधिकरण दिनपूर्व दिने इत्यर्थः । 'पूर्वेद्युरूपवास: स्यात् पूर्वाहे वापबीधयी रिति वचनात् । तदूर्द्धप्रहरइयादूचे सूर्योदयान्तरं यावत् अपरोदयपर्यन्तम् । तदहरैवेति निमित्तीभूतखाप प्रबोधाधिकरणदिनर्मवेत्यर्थः राविशेष उत्तरप्रभात इत्यर्थः । रात्रि- शेषलक्षणां साधयति, न चेत्यादि । लक्षणा वाच्या रात्रिशेषलक्षणा वाच्या । यत एव पादविशेषयोगेन नाहीरात्रचिन्तनम् अतएवेत्यर्थः । दीपश्रुति: मैत्राद्यपादादियोगादितरत्र दोषयुतिः। सचित्य संप्राप्य । पौणावसानं रेवतीशेषभागम् । अध्याहार्य आरोग्य । उल्यानमुखन उत्थान विधानद्दारा विहितं प्राप्तम् । यत्र क्वचित् यद्यपि नक्षत्रवर्शन नक्षत्र- तत्पादविशेषयोगबलेन। एतदनुपपन्न मिति एकादशौहादश्योः शयनादिनिमिचीपवासादि- कर्म अनुपपन्नमित्यर्थः ।

·हादश्या अश्रवणात् । “न विधौ परः शब्दार्थ:" कालविवेक वचनविरोधात् एकादश्यामुत्थानमारोप्यैकादश्यामेव तनिमित्तं पूजोपवास कार्यमित्यवगमात्। कथमेकादशीहादश्योरेवेति व्याख्यानम् ? इति न्यायेन च विधेयार्थस्यैकादशीपदस्य लक्षणानुपपत्तेः । कथञ्चोस्थानमात्रश्रुतौ शयनपार्श्वपरिवर्तनयोरेतहर्त्तनं तयोरश्रुत- वात् । “पूर्वेद्यु"रिति वचने च शयननिमित्तकम्मणि काल- विशेषस्य विहितत्वात् अपेक्षाविरहेण लक्षणानुपपत्तेः विकल्प- भयाच्च। ततश्चोत्थानमात्रनिमित्ते कम्मणि कालयोर्विकल्यो न शयननिमित्तेऽपि न चोत्थाने कालयोर्विकल्पः । शयने च नित्यवदेकस्य विधर्वैरूप्यम् । शयनोत्थाननिमित्तभेदेन तबिमित्त- कम्मविधिभेदात् । किञ्चोत्थानस्याध्याहारस्तनिमित्तकर्मा- तथाच अनुपपत्ती हेतुमाह, 'पूर्वेारुपवास: स्या'दित्यादिवचनविरोधादिति । शयनादिनिमित्त कर्मणः पूर्वे द्युविधानात् कथम् एकादशीद्दादश्योतत्कर्म करणमिति भावः । पूर्वोक्तवचनं खयं व्याकरोति एकादश्यामित्यादि। पूजीपवासं पूजा च उपवासश्च इयोः समाहारः पूजीपवासं समाहारइन्दत्वादेव क्लोवलिङ्गम् । 'न विधौ पर: शब्दार्थः, न विधी लक्षणा। एवर्तनं एकादशौखीकरणम्। 'सञ्चिन्त्य तु' इति वचने शयनविधानाभावेऽपि 'पूर्वेद्यु'रिति वचने शयनविधानादेकवाक्यतया शयनलाभ इत्याकाका निराकरीति 'पूज्युरिति वचने चेत्यादि। शयननिमित्तकर्मशीति शयनपदं प्रबोधसाप्युपलक्षणम् । 'पूर्वेधुरुपवास: स्यात् पूर्वाह्ने स्वापबोधयो' रिति विधानात् । कालविशेषस्य पूर्वदिनरूप- कालविशेषस्य । ननु सञ्चिन्त्य तु' इति वचने एकादशीमात्रविधावपि, 'वित्यन्ती यदा रात्रौ हादश्या च समायुत' इत्यादिप्रागुतवचने हादशीश्रुतेस्तदेकवाक्यतया 'सञ्चिन्त्य तु' इति वचनेऽपि हादशीलाम इति विभाब्याह सतश्चेत्यादि । कालयी: एकादशी- हादश्योः । वैवप्यं क्वचित्सापेक्ष्यविधायकत्वं, क्वचिनिरपेक्ष्य नित्य व विधायकत्वं विधिभेदरूपं ·शयनादिनिमित्ता क्रिया। ३७३ चरणमेव तेनैकत्वात्। कर्मणोऽध्याहार्यङ्गुादित्य नुपपत्तेः । किञ्च कम्मणो भेदेन शयनादिनिमित्तं कम्म एकादश्यां कुर्या- दित्येवं वक्तुं युक्तम्। पराईरात्रसंक्रान्तिनिमित्तकर्मोपदेशवत् न पुनरध्याहार्यत्व नुपयोगात् । किञ्चाध्याहार्यतदोत्थानमित्यने- नैव उत्थानस्य कर्त्तव्यतया ज्ञापितत्वात् । “ततश्चोत्थापयेहेव"- मित्यनर्थकं कथमयमध्याहारः ? शब्दस्यान्विताभिधानार्थमशब्दो- पात्तस्याधिकस्याध्याहरणमध्याहारो न चायं तथा उपदिष्टा- नुष्ठानकालस्यारोपणात् । तस्मान्मूर्खाधार्मिक कल्पितं योग्लो- कस्य वृहद्ग्रन्थे प्रक्षिप्तम् । अस्यैव खल्यग्रन्थे अन्येषु च निबन्धेषु दर्शनात् योग्लौकीयवृहद्ग्रन्थपुरातनपुस्तीवभावात्। तस्मात् स्वयमेवैतत् योग्लोकेनापि वृहद्ग्रन्थे लिखितम् । अग्टहीतैका- दशीव्रतानां शयनादिकालस्यातिप्रशस्तत्वात्तत्रैवानुष्ठानस्य युक्ता- वात्। यदि तु नानुतिष्ठन्ति किं कुम्भस्त एवोपालभ्याः किमिति सातिशयं पुण्यकालमुपेक्ष्य पुण्यकालमात्रे कर्माचरन्तीति शयनादिविधिः *। विधिवैरूप्यलक्षणमित्यस्य न चेत्यनेन सम्बन्धः । कर्मविधिभेदादिति । तथाच एकास विधेः सापेक्ष्यनिरपेक्ष्यविधायकतया विधिवैरूप्यात्, अत्र विधिमैदान विधिवैरूप्यसम्भव दूति भावः । किश्चेति उत्थानस्याध्याहारः परिकल्पनम् अध्याहार्यतदील्यानं 'एकादश्यान्तु कारये'दिति वचने उत्थानपरिकल्पनं तेनोत्थानाध्याहारण सह, कर्माणः तनिमित्त कर्मण: एकत्वात् अध्याहार्य तनिमित्त कर्माचरणमेव कुयादित्यन्वयः । कर्मणी भेदन शयनी- व्यानयोः कालभेदात्, शयनोत्यानकर्मणी भेदेन कर्मणो भदेऽपि इति पाठ तु शयनीस्थान- 35 ·अथोत्सर्गापाकीणी। तत्राधिमासपातऽपि कर्कटसिंहयोरेव कर्तव्ये श्रावण- भाद्रादिपदस्वार्थ ग्रहण बाधकप्रमाणाभावात् । तदाह मनुः । "श्रावण्यां प्रौष्ठपद्यां वा उपाकृत्य यथाविधि । युक्त श्छन्दांस्यधीयीत मासान् विप्रोऽईपञ्चमान् ॥" "पुष्थे तु छन्द सां कुर्याइहिरुत्सर्जनं दिजः ।" श्रावणनौष्ठपदौ सौरौ तहाचकत्वात् । श्रावणादिपदानां तदीया तिथिः श्रावणी प्रौछपदी च । वाशब्दो व्यवस्थितविकल्यवाची, तेन वाजसनेयिनभृतीनां श्रावणी, छन्दोगानां प्रौष्ठपदी तिथि- रनियता। - कर्मणो मैदखीकारपौत्यर्थः । पराई रात्रसंक्रान्ति निमित्त कर्मोपदेशवदिति । यथा रात्र: मराद्धे संक्रान्ती निमित कप: परदिनकर्तव्यता। न पुनरध्याहाय्येतीति । शयनादिक परिकल्पा तन्निमित्तं कर्म कुर्यादित्यर्थः । अत्र हेतुमाह अनुपयोगादिति । उत्थानस्य उत्थानमात्रस्य । ततश्चोत्थापयेहेर' मिति, ततश्चोत्थापयेद्देवं चतुर्भुजमरिन्दम मिति । वचनम् अनर्थक मिति । तथाच पूर्ववचनेन उत्थानस्थ ज्ञापितत्वात् परवचनमनर्थ कमित्यर्थः। अन्विताभिधानार्थम् आकाशितशाब्दबोधनि हार्थम् अशब्दीपात्तस्य कल्पित स्य अध्याहरणं खौ कारः। अयम् उत्थानस्याध्याहारः। अत्र हेतुमाह उपदिष्टेत्यादि। उपदिष्टस्य उत्थानस्य यः अनुष्ठान कालः तस्यैवारीपणादित्यर्थः । प्रक्षिप्तमिति । तथाच एतन्न योग्लौकसम्मातं, किन्तु केनचित् भूखीधार्मि के ण योग्लोकीयमिति कृत्वा वृहद्ग्रन्थमध्ये प्रक्षिप्तं ख कल्पितं निवेशित मिति भावः । अत्र हेतुं दर्शयति, अस्यैव खल्पग्रन्थे इत्यादि योग्लौ कौयग्रन्थच यस्यादर्शनात् । तस्मानमूर्खाधाम्भिक कल्पितमित्यादि पुण्य कालमाचे कया. चरन्ति इति यलिखितं तस्य निगूढतत्त्वम स्फुटमेवावतिष्ठते ।

·उत्सर्गोपाकमाणी। २७५ तथा याज्ञवल्करः। "अध्यायानामुपाकर्म श्रावण्यां श्रवणेन तु । हस्तेनौषधिभावे वा पञ्चम्यां श्रावणस्य तु ॥ पौषमासस्य रोहिण्यामष्टकायामथापि वा। जलान्ते छन्दसां कुर्यादुत्सगं विधिवहहिः ॥" पौर्णमास्याञ्च श्रवणाभावे हस्तयुक्तपञ्चमी विधानम् । तदुक्तं स्मृतिसमुच्चये (१)। "उपाकम च कर्तव्यं कर्कटस्थे दिवाकरे। हस्तेन शुलपञ्चम्यां श्रावण्यां श्रवणन च ॥" श्रावणीशब्दः कर्कटीयपौर्णमासीपरः । तिथिमात्रपरत्वे न चेदित्यनुपपत्तेः । ततश्च कर्कटपौर्णमास्यां श्रवणाभावे हस्त- योगिन्यां कृष्णपञ्चम्यामित्यर्थः । ओषधिभावः शुक्लपक्षः, यहा ओषधीः शस्यं भावे त्वौ तासाम् ओषधीनामृद्धिभवनात् । "कर्कट य” इत्यविप्रतिपन्नसौरपरिग्रहो दर्शित उत्सर्गस्तेषां पौषे मासि रोहिण्यष्टकयोरकत्र, छन्दोगानान्तु सिंह एवोत्सर्गो- पाकमणी। तदाह गोभिल: "प्रौष्ठपद्यां हस्तेनोपाकरणं तैषीमुत्सृजन्तीति ।" प्रौष्ठपदी तिथि प्राप्य हस्तेनोपाकम्म प्रौष्ठपदीमेव च तैषीं तिष्थनक्षत्रयुक्तां प्राप्योत्सर्ग: कार्य:। उत्सर्गपूर्वकञ्चोंपाकर्म । (१) स्मृतिसमुच्चये इत्यत्र निगम इति हेमाद्रौ मदनपारिजाते च पाठः ।

·खयमुक्तमसङ्गतं स्यात् । एवं कृष्ण पञ्चम्यामित्यपपाठः शुक्ल पञ्चम्यामित्येव साधु: अन्यथा हस्तेन कालविवेक यथा लोकगोतमः। "अथ पौष्ठपदे मासि तिष्ययुक्तो च संस्थिताः । छन्दोगाः सहिताः कुर्युः प्रातरौत्सर्गिकी क्रियाम् ॥ अतःप्रभृति सर्वेषां छन्दसामनुदीरणम् !* हस्तेन यावत् संयुक्तमुपाकरणवासरम् । तस्मिनहनि तेनैव विधिना स्नानमाचरेत् ॥" तेनैवोत्सर्गोक्तविधिना। अनुदीरणं वेदस्यापठनम् । “हस्तेन यावदित्यत्रापि” प्रौष्ठपदे मासीत्यनुषज्यते अपेक्षासद्भावात् । तेन पौष्ठपद एव पुष्यनक्षत्रेणोत्सर्ग कला तदनन्तरितहस्तेनोपाकर- प्रकरणान्तरमाह अथेति। विस्तृत विवत्या ग्रन्थ बाहुल्यतया कपक्षासन्तोषात् अतःपरं सझेपेण विविविधीयते। उत्सर्गोपाकर्मणी वेदसमापनारम्भौ । श्रावण भाद्रादिपद खार्थग्रहणे श्रावणभाद्रादिमासपदानां सौरपरत्वरूपस्वार्थ ग्रहणे इत्यर्थः। उपा- कृत्य भारभ्यः । अईपञ्चमान् अर्द्ध: पञ्चमी येषां तान् । . समाप्तिकालमाह पुष्ये वित्यादि। श्रावणी सौरश्रावणसम्बन्धिनी तिथिः। प्रौष्ठपदी सौरभाद्रसम्बन्धिनी तिथिः । अध्या- यानां वेदसंहितानाम् । श्रवणनक्षत्रयुक्तसौरश्रावणसम्बन्धितिथौ। औषधिभावे शस्य- पाककाले शुक्लपचे। जलान्ते जलसमौ फे, नदीतीरे इति यावत् । उन्सर्ग লালন श्रावण्यां श्रवणेन चेत्यपपाठः श्रवणेन चेदित्येव पाठः साधुः अन्यथा नदित्यनुपपत्ते रिलि शुक्लपञ्चम्यामिति प्रमाणवचनविरोधापत्तः । मदनपारिजातादिबहुग्रन्थेषु शुक्लपञ्चम्यामित्येव पाठी दृश्यते । श्रीषधीः शस्यम्, 'पोषध्यः फलपाकान्ता' इति कोषात् । नासाम् औषधीनां वृद्धिभवनात् वृद्धेः सद्भावात् । अप्रतिपन सौरपरिग्रहः सौरपरिग्रह विरोधाभाव इत्यर्थः । उत्सर्ग: समापनम् । श्लोकगीतमः पद्यात्मकगीतमसंहिता। सहिताः मिलिता: सन्तः । श्रोत्सर्गिकौं क्रियां समापनक्रियाम् । न उदौरणम् अनुदौरणमिति व्युत्पत्तिलभ्यार्थमाइ, अनुदौरणं वेदस्थापठनम् ।

·उत्सगोपाकीणी। णम् । न च कदाचिदम्यस्मिंश्चान्द्रे भाद्रे पुष्यपूर्वी हस्तः प्राप्यते । प्रतिसंवत्सरञ्च वेदाध्ययनाङ्गतयोत्सर्गोपाकमणी विधीयेते। तस्मात् सौरभाद्रके छन्दोगानामुत्सर्गोपाकमणी। तदाहागस्त्यः (१)। "सिंहे रवौ च पुष्थः पूर्वाधे (२) विधिवहहिः (३)। छन्दोगा मिलिताः कुर्युरुत्सर्ग सर्वछन्दसाम् (४)। शुक्लपक्षे च (५) हस्ताया(६)मुपाकर्मापराह्निकम् ॥" अत्रापि कृष्णपक्षे उत्सर्ग कवा शुक्लपक्षे उपाकम्मविधानात् न चान्द्रे विधिः, शुक्लपक्षपूर्वत्वाचान्द्रस्य । “सिंहे रवाविति च" सुव्यतीः सौरपरः । अतएव। "दशहराखनुत्कर्षश्चतुर्षपि (७) युगादिषु । उपाकम्मणि चोसमें तत् कर्तव्यं वृषादितः ॥** (१) अगस्त्य इत्यत्र गार्य इति हेमाद्रौ मदनपारिजाते च पाठः । (२) पूना हे इत्यत्र मध्याह्ने इति हेमाद्रौ पाठः । (३) विधिवदहिः इत्यत्र विचरसहिः इति हेमाद्रौ मदनपारिजाते च पाठः। (४) सर्वछन्दसामित्यच व स्वछन्दसामिति भदनपारिजात पाठः। (५) च इत्यत्र तु इति हेमाद्रौ मदनपारिनाते च पाठः । (६) हस्तायामित्यच हस्तेन इति हेमाद्री मदनपारिजाते च पाठः। (७) दशहराखनुत्कर्षश्चतुष्यपि इत्यत्र दशहरास नोकर्षश्चतुर्वपि इति मदन- पारिजात पाठः। * हस्तेन यावदित्यादि। अनुपज्यते इति तथाच प्रौष्ठ पद मासि इस्तेन संयुक्तम् ·२७८ कालविवेक "तस्माषादिराशिस्थे सूर्ये तत् कर्त्तव्यं वृषादितः ।" तस्मान्नोत्कर्ष इति वदतोत्कर्षः कालवृद्धौ स्यादुपाकर्मादि- कम्मणामिति कालवृद्धिपदं तिथिवैधवृद्धापेक्षमिति व्यक्त- मुक्तम् । तिथिवृद्धौ च कर्थिं परतिथिग्रहणं वाजसनेयि- प्रभृतीनां न छन्दोगानां तेषामपराहविधानात् । अत्र च “दश- हरास्वनुत्कर्ष” इति वचने “चतुर्थपदं” “माध्याञ्चैव विशेषतः" इति कैश्चित् पठितं व्याख्यातञ्च। छन्दोगानां भाद्रपदीयो- पाकम्मसमारब्धस्य वेदाध्ययनस्य पौषीमुत्सृजन्तीति। पौषे मास्युत्सर्गः कार्यः । उदगयने वृत्ते माध्यामुपाकम् कृत्वा । उपाकरणवासरं वेदाध्ययनदिनं यावदित्यर्थः । अत्र यावच्छब्दस्य सीमावचनत्वं, 'दशमीच याव दितिवत्, उपाकरण दिनपूर्व दिनपर्यन्तं वेदस्थापठनमिति प्रतीयते । चान्द्रे भाद्रे मुख्य चान्द्रभाने। पुष्यपूर्वः पुष्यनक्षत्रात् पूर्व इति पञ्चमीतत्पुरुषः प्राप्यते इत्यस्य न कदाचिदिति प्राक्तनेन सम्बन्धः, तथाच मुख्य चान्द्रमासस्य शुक्ल प्रतिपदादि- दर्शान्तवया कणपक्षे पुष्य नक्षत्र वेदसमापनं कृत्वा शुक्ल पक्षे हस्त नक्षत्रे वेदारम्भस्य विहित- तया हस्त नक्षत्रस्य परभावितया च न कदाचिच्चान्द्रे पुष्यपूर्वभावित्वेन हस्त नक्षत्रप्राप्तिः सम्भवति । प्रौष्ठपदपदस्य सौरभाद्रपरत्वे च कृष्णपक्षात् परत: शुक्ल पक्षस्य प्राप्तिसम्भवात् कृपचे पुष्य नक्षत्र वेदसमापनं कृत्वा शुक्लपचे परभाविनो हस्त नक्षत्रस्य प्राप्ति: सम्भवतीति भावः। वेदसमापनारम्भयोः प्रतिवर्षकर्तव्यतां दर्शयति प्रतिसंवत्मरञ्चेत्यादि । सिंह रवौ सौरभाद्रे सर्वछन्द सां वेदानाम् उत्सर्ग समापनं कुर्युरिति कृष्णपक्षे इति शेषः । दशहरासु सौरज्यै ठशुक्ल दशमी हस्त नक्षत्रयुक्त सौरज्यै ठ शुक्ल दशमी कुजवाराधिकरणहस्तयुक्ता- सौरज्येष्ठ शुक्लादशमीषु अनुत्कर्षः, न ज्येष्ठ पदस्य चन्द्रापरतया सौराषाढ़वत्तिचान्द्रज्यैठशुक्ल- दशम्यादााता। दशहरासु इति वचनस्य व्याख्याविशेषः १४५११४६।१४७ पृष्ठ- प्टीकायां द्रष्टव्यः ।

·उत्सर्गोपाकमणी। २७८ रिति। आरण्यकाध्य यनं भाद्रपदीयपुष्थानक्षत्रं यावत् । अतस्तस्योत्सर्ग कत्ला तदनन्तरितहस्ते पौषमासपरित्यक्ताध्ययनारम्भ इति । हैमन्तिकोत्सर्गोपाकम्भणी विहिते तयोर्माध्यामिति। तयोरनुल्कर्ष इति । तस्यार्थः । उत्कर्षवचनन्तु कर्कटसिंहस्थ सूर्यविहितयो. तदसङ्गतम् “तत् कर्तव्यं वृषादित” इति पाठस्य बहुसम्मतत्वात्। भवतु "माध्याञ्चैवेति पाठः । तथापि माध्यामुत्सर्गस्य विहितत्वात् कथं तस्यां विहितयोरुत्सर्गोपाकर्म- पोरनुत्कर्षार्थत्वेन व्याख्यायते ? किञ्चोपाकम न माध्यां विहि- तम् । किन्तूदगय ने वृत्ते इत्येतावन्मानं गोभिलेनोक्तम्-“यथो- दगयने चोपाकम सावित्रमहः काङ्गति” | सावित्रं हस्तः । तेन "माघ एव तु माघी स्यात्" इति येन कल्पितं तेनेदं तत्समानार्थ तिथि धबद्धापेक्षामिति । तथाच एकस्मिन् सौरमासे यदैव एकायास्तिथैवारहय - प्राप्तिस्तदैव भवति, नतु खण्डहयप्राप्ती परखण्ड प्राप्ताय तिथिदैधमपेक्ष्यते । अपराह- विधानादि-शुक्ल पक्षे च हस्तायामुपाकपिराहि कमिति गाङ्गावचनात् । तथाच छन्दो- गा मिलिताः कुर्युरित्यु पक्रम्य आपरालि कमित्यनेन विशिष्यापराहविधानेन उत्कर्षः । कालबद्याविति सामान्य वचनस्य सुतरां छन्दीगेतरविषयत्वमिति भावः। 'माव्याञ्चैव विशेषत' इति कल्पितपाठस्यानु गुण्यं व्याख्यानं दर्शयति, छन्दोगानामित्यादि । 'पौषों प्राप्य' इति, इति बचनेन उत्सर्ग समापनमित्यस्य प्राक्तनवेदाध्ययनस्य इत्यनेन सम्बन्धः । व पारखे। उपकर्म करवा पारस्य । भारण्य काध्ययनं पारण्य कभागस्याध्ययनम् । तदनन्तरितहस्ते पुष्यानन्त रितहस्त नक्षत्रे । पौषमासपरित्यक्ताध्ययनारम्भ इति । पौष- मासे परित्यक्ताः अध्ययनारमी येन सः । सहश्च सहस्वच हैमन्तिकऋतुरिति श्रुत्या मार्ग- पौषयो मन्ति कसंज्ञा। उत्सगोपाकर्मणी वेद समापनवेदारम्भौ । अनुत्कर्ष इति 'माध्याच्चैव विशेषते' इत्युपादानात् ।

·कालविवेक पठितं हेयमेव । तत्रोत्स! वेदाध्ययनस्य त्यागः। उपाकरण- मुपसमीपजलाग्नयोः स्वशाखिनां वेदाध्ययनस्यासमन्ताकारण करणं खीकरणमारम्भ इति । यदा सौरभाद्रपदे पुष्यपूर्वी हस्त: न लभ्यते तदा कथं कर्त्तव्यमित्यपेक्षायामाह छन्दोगपरिशिष्टम् । "मासि प्रौष्ठपदे हस्तस्तिष्यपूर्वो भवेन्न चेत् । तदा प्रौष्ठपदे कुर्युरुत्सर्ग विधिवविजाः ॥" श्रावण इति तु पठितं योग्लोकेन पठितं तहहुष्वदर्शनान्न भव- तीति दीक्षितनोक्तम्। उत्सर्गस्य प्रथमभावित्वात् तत्कालानु- ग्रहो युक्तो न तु जघन्यस्योपाकम्मणः। तस्मात् सौरे प्रौष्ठपदे उत्सर्ग समाप्य कन्यायामुपाकरण कार्यम् । तञ्चैवम् । "गौतमादीऋषीन् सप्त क्त्वा दर्भमयान् पुनः । पूजयित्वा यथाशक्ति पूजयेदृचमुच्चरेत् ॥” (१) एतच्च रजोयुक्तायामपि नद्यां कर्तव्यमेव । तदाह छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः । "उपाकम्मणि चोत्सर्गे प्रेतस्नाने तथैव च । चन्द्रसूर्यग्रहे चैव रजोदोषो न विद्यते ॥" वेदाश्छन्दांसि सर्वाणि ब्रह्माद्याच दिवौकसः । जलार्थिनो हि पितरो मरीच्याद्यास्तथर्षयः ॥ (१) गीतमादीऋषीन् सप्त कृत्वा दर्भमयान् पुरः । पूजयित्वा यथाशक्ति तर्पयशमुद्धरेत् ॥ इति आदर्शपुस्तके पाठः ।

·उत्सर्गोपाकमणी। २८२ "उपाकम्मणि चोत्सर्गे मानार्थ ब्रह्मवादिनः । पिपासवस्तु गच्छन्ति संहृष्टा ह्यशरीरिणः ॥ समागमश्च यत्रैषां तत्रान्ये बहवो मला:। नूनं सर्वे क्षयं यान्ति किमुतैकं नदीरजः ॥" स एव कात्यायनी नदीनां रजोयोगमाह । "पक्षद्वयं (१) श्रावणादि सवा नद्यो रजखलाः । तासु स्नानं न कुर्वीत वर्जयित्वा समुद्रगाः ॥" * पक्षहयात्मको मासः, स च श्रावण आदिभूतः, पूर्वभूतो यस्ये- (१) बव्यहयमिति रघुनन्दनादिसम्मत पाठः । ननु उत्कर्षः कालबद्धौ स्थादित्याद्युत्कर्षबोधकवचनस्य का गतिरित्यत पार उत्कर्ष वचनन्तु इत्यादि । दूषयति तदसङ्गतमित्यादि। बहुसम्मतत्वादिति एतेन 'सत्कर्तव्य उषादित' इति पाठखैव समूलत्वं सूचितम् । तनु 'तत्कर्तव्यं षादिक्ष' इतिवत्, 'माध्याञ्चैव विशेषत' इति पाठस्यापि नानाग्रन्थधतत्वेन बहुसम्मतत्वमस्ति इति विभाव्याह भवतु वैत्यादि। प्रथमभावितत्वात् प्रथमोक्तत्वात् । तत्कालानुग्रहः उत्सर्ग कालखीकारः। जघन्यस्य पश्चाङ्गाविनः । उपसंहरति तस्मादिति । उत्सर्ग समाप्य पाठसमापनं कृत्वा कन्यायां सौराश्विने उपाकरणं पुनर्वेदारम्भम् । गीतमादीन् इति गीतमादीन् सप्त ऋषीन् दर्भमयान् कला कुशपबेण निर्माय । सप्तर्षयी यथा,-मदनपारिजाते गीत- मादीनिति खखशाखीक्तर्षि प्रदर्शनार्थम् ऋचमृग्वेदं पूजयेत् तथा उच्चरेत् पठेत् । एतेन गोतमगोभिलाश्वलायनशौनकपारस्करापस्तम्बबौधायना: सप्तर्षयः प्रसिद्धाः । वंशमुद्धरदिति पिटवंशं मातामहवंशञ्च । एतचेति वेदसमापनाद्युत्तरस्नानादिकम् । यियासून् इति पाठे तु स्नानार्थं यियासून् जिगमिषून, ब्रह्मवादिन: वेदपाठिनी जनानिति शेषः । अनुगच्छ- तीस्य स्य तथर्षय दूयन्तेन सम्बन्धः । मला: पापानि। पक्षयं श्रावणादि इति घव्यायं श्रावणादि इति ग्रन्थान्तर पठितम् । यत्यो मासः समकः संवत्सर इति शतपथश्रुतिः । 36 ·२८२ कालविवेक त्यर्थः । अत्र भाद्र इति वक्तव्ये यत् श्रावणादीत्य भिधानं तत् श्रावणस्यापि ग्रहणार्थ, न च श्रावणस्यादिमादाय पक्षद्वयम् ; श्रावण एव इत्यस्यार्थो भवविति वाच्यम् ; पक्षदयपदादिपदयो. रानर्थक्यापत्तेः । श्रावणपदादेव तत्सिङ्घः। उत्सर्गस्य रजो- युक्तायां प्रतिप्रसवानुपपत्तेः । न हि श्रावणे बढचां वाजसनेयि. नाञ्च उत्सर्गोऽस्ति, तेषां, “पौषस्य रोहिण्यामष्टकायामथापि वैति” विधानात् छन्दोगानां भाद्र एवेति कथं प्रतिप्रसवः ? तस्मात् श्रावणे भाद्रे च नदीनां रजोयोगः । तथा। "दिमासं सरितः सर्वा भवन्तीह रजस्वलाः । अप्रशस्तन्ततः स्नानं वर्षादौ नववारिणि ॥" इदम्मार्कण्डेयनाम्ना धवलेन लिखितं, नान्यत्रास्ति, एतदेव केन- चिन्निबद्धम् । "नभोनभस्ययोर्मध्ये सर्वा नद्यो रजस्वलाः । तासु स्नानन्न कुर्चीत देवर्षिपिटतर्पणम् ॥” इदं यद्यपि मुनिवचनं न तथापि समूलं, निमलं पुनरेतत् प्रसिद्ध- वचनविरोधात्। भाद्र इति वक्तव्य इति । श्रावण: आदिः आदिभूती यस्य इति बहुव्रीहिणा भाद्र एव ग्टह्यते । बहुत्रौ हेजघन्यत्वात् तत्पुरुष एव वक्तव्य इत्याशङ्ग्य निषेधयति नचेत्यादि । श्रावण एव श्रावण पर्यन्त एव, एवकारेण भाद्रव्यवच्छेदः । प्रतिप्रसवानुपपत्तिं दर्शयति, नहि श्रावणे इत्यादि । बडचाम ऋग्वेदिनां, वाजसनेयिनास यजुर्वेदिनाच्च । भाद्र एवं एवकारेण श्रावणव्यवच्छेदः । कथं प्रतिप्रसव इति। तथाच.--- THE ·उत्सर्गोपाकर्मीणी। २८३ यथा। “सङ्गता या भवेद्गला समुद्रेण नदेन वा । सा नदी सा च सलिला(१) या योजनशतङ्गता ॥" कात्यायनेन नदीनां रजस्व लत्व विधौ समुद्रगाणां पर्युदस्तत्वात् तासां रजोयोगविधायकं कल्पितमेव भवति । न च निवन्धेऽपि कुत्रचिल्लिखितम् । किञ्च लक्षणमेतदतिव्यापकं लौहित्यादि- नदेष्वपि दर्शनात् । नदत्वाभावे सतीति चेत् न विशेषणस्यानु- पात्तत्वात् यथोक्तस्य चालक्षणत्वात्। नदत्वाभावे सतीति विशेषणेऽपि नदलक्षणस्याभावात् नदीलक्षणमपि न स्यात् । (१) मलिना इनि कचिदादशे पाठः । 'मासि प्रौष्ठपद हस्तस्तिष्यों भवेनु चेत् । तदा प्रौपदे कुर्युरुत्सर्ग विधिवादिजाः ।। इति छन्दोगपरिशिष्टवचनात् भाद्र उत्सर्गविधानेन तदङ्कवानख सौरभाद्र एव प्राप्ता, उपाकर्मणि चीत्सर्गे इत्यादिना तस्यैव रजोयोगे प्रतिप्रसवसम्भवात् । पक्षइयं श्रावणादि इति, तदीयवचनस्थ श्रावणादि इत्यत्र श्रावण आदिः आदिभूतः यस्य इति बहुव्रीहिणा भाद्रग्रहणमेव युक्त, नतु श्रावणस्यादिपक्षयमिति तत्पुरुषाश्रयणमिति भावः । प्रति- प्रसववचनविरोधादिति। वर्जयित्वा समुद्रगा इति सर्व पदवैयापत्तिरव अमूलत्वा- शङ्कावीजमिति भावः । * समुद्रगानां पर्युदस्तत्वादिति । तासां समुद्रगाणां रजीयोगविधायकं रनीयोग- विधायकं वचनं कल्पितमेवेति । अन्यथा सामान्यशास्त्र प्राप्तप्रभावात् पर्युदासासऋतिरिति भावः । “पक्षयं श्रावणादि सर्वा नधो रजखलाः । तासु स्नानं न कुव्वौत वर्जयित्वा समुद्रगा: ॥ इति वचनेनेति । लक्षणमेतत् नदौलक्षणमेतत् । दर्शनात् नदी लक्षणदर्शनात् । 'या योजनशतकता' इति द्वितीयनदौलक्षण दर्शनादित्यर्थः । नदवाभावे सतीति, तथाच - ·नदोशब्द इति वाच्यम् ? कालविवेक नदलक्षणाभावेऽपि नदावगममुपगम्य एव समानप्रमाणावम- तत्वानदीनां ग्रहणे सम्भवति, कथं जघन्यावगमनदीपरिग्रहः । न च लक्षणापेक्षा। नदीषु गङ्गा गण्डकी गोमती गोदावरी कावेरी कौशिकी सरयू सरखती हतीया वितस्ता विपाशा यमुना नम्मंदा नन्दा नन्दावरी चन्द्रभागा रेवा देविका बाहुदा प्रभृतीनां नदीनां शास्त्रतोऽवगमत्वात् । न च कथमेतास्वभिन्नरूपाखेको तयाऽवगतासु रजोविधौ लक्षणापेक्षाभावात् । यद्येकं निमित्त- मताख स्ति, तदाल्पीयसी कल्पना भविष्यति । नास्ति चेत् नदा नदशब्दवन्मन्त्रशब्दवहा भविष्यति । उत्तरावदा न चोत्तर- काण्डपठितत्वमेकमुत्तरार्थनिमित्तमिति वाचं सापेक्षतापत्तः । निरपेक्षतया च काण्डाधीतोत्तराग्रहणस्य दर्शितत्वात् । योन्या- वधिकोत्तराग्रहणस्य सापेक्षत्वादुत्तराधिकरणराद्धान्तव्याकोप: नदभिन्नत्वे सति योजनशतङ्गता या भापः सा नदीति, नदीलक्षणमिति चेन्न, विशेषण स्थानुपात्तत्वात् नदभिन्नत्व विशेषगस्य विधायकवचने अदर्शनादित्यर्थः। यथोक्तस्य नद- भिन्नत्वे सति योजनशतङ्गतसलिलरूपस्य अलक्षणत्वात् नदौलक्षणत्वासम्भवात् । नदलक्षण- खाभावात् खातत्य हा बदलक्षणादर्शनात् । नदीलक्षणमपि न स्यादिति । तथाच- 'सङ्गताया भवेद्गत्वा समुद्रण नदेन वा' । 'सा नदी या योजनशतङ्गता' इति वचने शतथोजनान्यूनानामपां नदसङ्गतत्वेनैव नदीलक्षणस्य वक्तव्यत्वेन नदलक्षणाभाव तत्परिचयाभावेन तत्सङ्गामापरिज्ञानात् नदी- लक्षणमपि दुर्वच इति भावः । यद्यपि 'समुद्रण नदेन वा' इति वाकारात समुद्रसङ्गतत्वेन नदौलक्षणं भवितुमर्हति, तथापि 'वजयित्वा समुद्रगा' इति कात्यायनेन रजीयोगविधी प[दस्तत्वात् रजीयोगीपयोगिनदौलक्षणं समुद्रसङ्गतत्वेन न सम्भवति ।

·उत्सर्गोपाकमणी। । स्यात् । किञ्चोत्तरासमूहसम्बन्धादेवोत्तरकाण्डवमान्वकाण्डवत्, प्रायणीयशब्दहत्तिवहा शास्त्रीयनदीशब्दप्रयोगविषयत्वमुपाधि- रस्तु । यस्मादिदमदूषणम् । यच्च छन्दोगपरिशिष्ट, कात्यायनः । "धनुः सहस्राण्यष्टौ च गतिर्यासां न विद्यते । न ता नदीशब्दवहा गस्तेि परिकीर्तिताः ॥" तद्गर्तलक्षणम् यासां सरितामित्यर्थः । सरित्शब्दश्च गर्त- प्रस्रवणनदीसाधारण:, सरणयोगाविशेषात् । ननु “न ता नदी- शब्दवहा” इति वदता तदन्यथाभूता नदीशब्दार्थी इति ज्ञापि- तम्। नैतत् प्रस्रवणाभावप्रसक्त: । न च गर्तप्रस्रवणयोः पर्यायत्वं, स्नानं समाचरेन्नित्यं गर्त्तप्रस्रवणेषु चेति, इत्यन्यतरपद- न च लक्षणापेक्षा, नदीषु. नहि लक्षणापेक्षा, नदौष्वित्यर्थः । अत्र हेतुमाह गनेत्यादि, शास्त्रतोऽवगमत्वादिति । तथाच 'सर्वा नद्यो रजस्खला' इत्यभिधाय, 'वर्ज- यित्वा समुद्रगा' इत्यनेन समुद्रगाणां गङ्गादिबाहुदान्त प्रभृतीनां शास्त्रत एव नदीत्वेनावगम्य- मानत्वात् लक्षणापेक्षा. नास्तीति भावः । एतासु, गङ्गादिषु भिन्नरूपासु गङ्गात्वादिना कि- भित्ररूपासु इत्यर्थः । एको. नदौशब्द: एकनदीशब्दवाच्यत्वम् । एकानेकशक्तिसाधारणे- त्यादि नदीशब्दवाच्यतया बीधितासु. इत्यर्थः । लक्षणापेक्षा नातीति । तथाच सर्वानु- गतनदौलक्षणाभावेऽपि लोकप्रसिद्धासु नदीषु रजोयोगविधौ गङ्गादीनां पर्युटस्तत्वात् समुद्रगगङ्गादिभिनास नदीवेन लोकप्रसिद्धासु श्रावणादिमासये रजोयोगात् स्नानं न कर्तव्यम् । यद्येकं. निमित्तं समुद्रगत्वेन निमित्तता इत्यर्थः । सरणयोगाविशेषात् सृ गती इति धात्वनुसारात् । तदन्यथाभूता धनु:सहस्राष्टाधिका नदौशब्दार्था नदीशब्दवाच्या। प्रस्रवणाभावप्रसतोरिदि। तथा च तस्या नदीसंज्ञात्वे प्रस्रवणलक्षणं न स्यादिति भावः ।

·२८६ कालविवेक प्रयोगाभावप्रसतेः। न च गतप्रस्रवणमित्येक नामेति वाच्यम् । "गर्तास्ते” इत्यप्रयोगापत्तेः । तथा। "सर्वे प्रस्रवणाः पुण्याः सर्वे पुण्या: शिलोचयाः।" तथा स्नायानदीप्रस्रवणदेवखातसरोवरेषूतात् भूमिष्ठमुदकं पुण्यं सरस्तस्मान्नादेयम्। तस्माद्गाङ्गमित्यादिषु प्रस्रवणमात्र- प्रयोगात् । गदिन्यदेव प्रस्रवणमित्यवगम्यते । तेन किं रूपम् ? तदित्य पेक्षायां नदीनां शास्त्रप्रसिद्धत्वात् । गतं लक्षणस्यापि कृतत्वादुभयव्यतिरिक्त प्रस्रवणमिति सिध्यति । अतएव कात्याय- नेन प्रस्रवणलक्षणं न कृतम् । गर्त लक्षणेनैव तदितरलक्षणस्यापि सिद्धेरित्यभिप्रायः । “न ता नदोशब्द वहा" इत्यर्थवादमात्रमेव । तस्मान्मयूरवृद्धमयूरप्रभृतयः प्रस्रवणा नद्य इति नास्ति रज:- सम्भावना। नदीनामपि समुद्रगाणां मासहयरजोयोगविधी पर्युदस्तानान्न तावत्काल रजोयोगः। ताश्च गङ्गा दक्षिणसमुद्र गामिनी, कैलासप्रागुदकास्थाच्छोदसरोनिर्गता। अच्छोदा नदी पूर्वसागरगामिणी, तस्यैव पूर्वस्थितमन्दसरीनिर्गतास्तिस्रो मन्दाकिन्यलकनन्दानन्दाख्याः पूर्वसागरगाः । कैलासपश्चिम स्थितशिलोदसरोविनिर्गता, शैलोदा नदी पश्चिमसागरगामिणी- त्येवमाद्याः समुद्रगास्तासां पर्युदासः। ननु तासु किं नास्त्येव रजोयोग इत्यत्राह स्मृतिसमुच्चये। "आदी कर्कटके देवी ब्राहं यावद्रजस्वला । चतुर्थेऽहनि संप्राप्ते शुद्धा भवति जाह्नवी ॥"

·उत्सर्गोपाकम्भणी। २८७ 'देवी' भगवती गङ्गोचते, न तु देवीनाम्नी काचिदस्ति नदी । न च 'देविकैव' 'देवी'पदोपात्तकावर्ण लोपकल्पनापत्तरप्रसिद- त्वात्। जाङ्गवीपदस्य जाह्नवीवत् 'शुद्धा भवतीति' व्याख्याने वत्पदाध्याहारापत्तेः। यच। । "तपनस्य सुता गङ्गा गोमती च सरिहरा। रजसा न प्रदूष्यन्ति ये चान्ये नदसंज्ञकाः ॥” इति स्मृतिसमुच्चयस्य वचनं, तद्वैमासिकरजोयोगनिषेधार्थम् । तपन: सूर्यः, तस्य दुहिता यमुना। गोमती च समुद्रगा, तेन च तत्पर्युदासार्थमिदं(१) वचनम् । समुद्रगावेन गङ्गापर्युदासे सिद्धे गङ्गाग्रहणं यमुनादीनां गङ्गासमवेन त्रिरात्ररजोयोगव्यास्य- र्थम्। नदग्रहणन्तु नदीत्वेनैव रजसोऽप्रसक्तौ शोणनदीत्यादि- लोकप्रयोगमूलभ्रमनिरासार्थम् । यहा नदसंज्ञकाः पुंलिङ्ग का ये मयूरनिपुण्डदेवमण्डलप्रभृतयस्तेषां पर्युप्रदासार्थम् अनुवाद एव वा, ननु 'रजसा न प्रदूष्यन्ती त्यनुपपन्नम्। न हि रजोयोगः स्त्रीधर्मो नदानामस्त्रीणां सम्भवति, किन्वदृष्टार्थकम्मस्व नह- (१) गौतमौ च न समुद्रगा, तेन च पर्युदासार्थमिदम् इति क्वचिदाद” पाठः । अन्यतरपदप्रयोगाभावप्रसक्तः इति । एकपक्यत्वे एकार्थकतया पौनरुता. पत्तरिति भावः । उभयन्यतिरिक्त नदीगर्तव्यतिरिक्तं जलाधारत्वं प्रसवणं प्रसवणु- लक्षणम् । यत एव नदीगर्तव्यतिरिक्तजलाधारत्वं प्रस्त्रवणलक्षणम् अतएवेत्यर्थः । लक्षणस्यापि सिरित्यभिप्राय इति, तथाच न ता नदीशब्दवहा इत्यतेन तदधिकजला- धारत्वं नदौलक्षणं तन्यनजलाधारवं प्रसवणलक्षणम् । मयूरवद्धमयूरप्रमतयः मय रभट्ट- ·२८८ कालविवेक त्वम् । यथा-'तासु स्नानं न कुर्वीत देवर्षिपिटतर्पणम् । 'ताविति' तदन्तर्गतेन न सातव्यम् । तत एवोदकाञ्जली गृहीत्वा न तर्पणं कार्यम् । 'उद्धृतेन जलेन तु,' तत्कालेऽपि स्नानतर्पणादिक क्रियमाणं न दोषाय । अतो यदि रजोयोगो- ऽनहवं तदा कथं न दृष्यति ? उच्यते अतएव तर्हि नायमर्थः । किन्तु मासइयं यावद् रजोयोगदोषो ज्ञाप्यते। असौ तासा- बास्तीत्यर्थः । एवम् । "प्रतिस्रोतो रजोयोगो रथ्याजलविसर्पणम् । गङ्गायान्न प्रदूष्यन्ति सा हि धम्मंद्रवी स्मृति"रिति स्मृतेरपि वर्णनं कार्यम् । गङ्गावच्चान्यासामपि समुद्रगाणान्त्रि- रात्ररजोयोगो गङ्गावद्देदितव्यः । यथा पद्मपुराण "सर्वाः पुण्या: सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः।" वृद्धमयूरभट्टप्रभृतय इत्यर्थः । इत्यचाहुरिति अग्रिमेणास्य सम्बन्धः। हैमासिकरजीयोगनि- बेधार्थ पक्षयं श्रावणादि सबा नद्यो रजस्वला इति वचनोकश्रावणादिमासइयरजीयोग- निषेधार्थ मित्यर्थः । न तु आदौ कर्कटके देवौ चाहं यावदित्य तत्राहरजीयोगनिषेधार्थं पक्षद्वयमिति वचनोत्तरार्द्ध वजयित्वा समुद्रगा इत्यनेन समुद्रगावेन गङ्गादीनां रजीयोग- विधौ पर्युदासदर्शनात् तदेकवाक्यतया तपनस्य सुता गङ्गा इत्यादिवचनस्थयमुनादौना- मपि श्रावणादिमास इयरजीयोगनिषेधस्य युक्त वात् । अन्यथा “ये चान्ये नदसंज्ञका" इत्यनर्थकत्वापत्तेः। नदीलेनैव इत्यपपाठः नदत्वेनैव इत्येव साधुः अन्यथा रजसीऽप्रसक्ती इत्पपतेः। स्त्रौधौं रजोयोगः अस्त्रीणां नदानां नहि सम्भवति इत्यन्वयः ।

·उत्सर्गीपाकम्मणी। । सा: समुद्रगा नद्यो गङ्गावहेदितव्याः । कर्कटस्थादी त्राह तासां रजोयोग: परतः शुद्धिरित्यर्थः । यास्तु कैलासप्राग्दक्षिणस्थ- लौहित्यसरोविनिर्गतदक्षिणसमुद्रगामिण्यो लौहित्यनदप्रवेशिन्यः त्रिस्रोतःसन्ध्याप्रभृतयः शास्त्रस्थाश्च शोणादिनदप्रवेशिन्यो वा शास्त्रावगतनदीभावाः। या हिमवत्पादप्रभवा गङ्गाप्रवेशिन्यो गण्डकीकौशिकीटतीयाप्रभृतयः! या च कैलासदक्षिणमानस- सरोविनिर्गता हिमवत्पादं भित्त्वा गङ्गाप्रवेशिनी सरयूनदी तासां मासइयमेव रजोयोगस्तासामपर्युदस्तखात्। शास्त्रेण च नदीभावेन कीर्तितत्वात् । किन्तु रजस्खलावविधौ लक्षणान- पक्षशास्वावगतनदीनामेव निरपेक्षतया नदीपदाच्छीघ्रमवगमात् नदीगञ्जप्रस्रवणानाञ्च स्रोत:खिन्यविशेषात् । प्रवेशे नदीत्वावधारणस्य सापेक्षत्वात् । सापेक्षनिरपेक्षयोर्निर- पेक्षं बलीयस्तथान्यां तदुत्तरयोगङ्गावधिकमुत्तरात्वं, किं तूत्तरा. काण्डपातिनाम् । अतएवोत्तरापदार्थतयावगतानामुत्तराणां ग्रहणमिति न्यायसिद्धलादत्राप्यन्यानपेक्षनदीभावानामेव ग्रहणम्। तथाभूतानामेव च गङ्गायमुनागोमतीप्रभृतीनां पर्युदासदर्शनात्, शास्त्रकीर्तितानामेव नदीनां पर्युदस्तेतराणां मासद्दयं यावत् रजोयोगो न पुनरगस्त्योदयं यावत् पक्षहयं, श्रावणादीति द्वितीयातोऽत्यन्तसंयोगावगमात्, अविप्रतिपन्नकात्यायनवचन- विरोधाच्च । यत् कैश्चित् पठितम्- “यावन्नोदेति भगवान्दक्षिणाशाविभूषणः । तावनेतोवहा नद्यो वर्जयित्वा तु जाह्नवी"मिति ননদ- 37 ·२८० कालविवेके. । तदनादेयम् । किञ्च अगस्त्योदयस्य देशभेदेनानियतकाल- त्वात् । तथाहि राढ़ादिषु सप्तदिनावशिष्टे भाद्रे तस्योदयः । उज्जयिन्याञ्च दिनचतुष्टयावशिष्ट इत्यनन्तरमेव वाच्यम् । तेन हिमवत्पादप्रभवाणां सरयूगण्डकीकौशिकीरतीयादीनामसमुद्र- गाणां मूलदेशे चिरेण शुद्धिरप्रदेशे च तीरभुक्तिवरेन्द्रीप्रभृतिष्व- चिरेणैव स्यात् । किञ्च सप्तदिनावशिष्टोदयदेशस्य यः पूर्बो- ऽवधिर्नासावेवानुदयदेशस्यापि परोऽवधिरिति। अङ्गुलिवि- तस्तिमात्रेणेव शुद्धाशुद्धी स्याताम्। किञ्च रजस्वलाया रज:- प्रवाहो वाच्यः, कथं रेतोवहावमुच्यते ? रेतोरजसोभिन्नखात् । न च रजोवहात्वमप्युत्पादकत्वापत्तेः । रेतोरजस्वलाखम- दृष्टार्थकमानहतया गौणम् । किञ्चागस्त्योदयः परोऽवधिरने- नोतो न पूर्व इति। तदपेक्षायां पक्षहयं श्रावणादीत्येतद- धीनत्वात् पूीवध्यवगमस्य न तदन्यथाकरण प्रभवति। किञ्च 'वजयित्वा समुद्रगा' इति वक्तव्ये जागवीपदस्य तु शब्द स्या- नर्थकस्य प्रयोगो वचनकल्पकस्याधम्मंगलग्रहं ज्ञापयति । तस्मात् सर्वप्रकारकमिदं वचनमनुसन्धीयमानमसङ्गतार्थम् । अतएव भोजदेवदीक्षितप्रभृतिभिर्न लिखितः। तेनापि मूल- शून्यः। 'यावबोदेती'त्यसन्मूलमिति योग्लोकेनोक्तम् । तस्मात् श्रावणादिभाद्रसमाप्तवन्तमेव नदीनां रजोयोग इति सिद्धम्।

·अथागस्त्योदयास्तमयकालः ।
यथा खण्डखाद्यम् ।
"राशिचतुष्केण यदा खात्यंशयुतेन भवति तुल्योऽकः ।
उदयोऽगस्त्यस्य पुनश्चक्राद्धाच्छोधितेऽस्तसमयः ॥"
तथा वराहः।
"संख्याविधानात् प्रतिदेशमस्य
विज्ञाय सन्दर्शनमादिदेश ।
तथोज्जयिन्यामगतस्य कन्या-
म्भागैः स्मराख्यैः स्फुटभास्करस्य ॥"
सन्दर्शनमुदयम् । एतद्दचनद्दयावलोचनेन ज्योतिर्विद्भिरयमर्थः
स्थिरीकतो विष्णुरहस्ये च दर्शितः ।
"अप्राप्ते भास्कर कन्यां सत्रिभागैस्त्रिभिर्दिनैः।
अध
दयुरगस्त्याय ये वसन्ति महोदये।"
महोदय उज्जयिनी तस्यां त्रिभिर्दिनैः सत्रिभागैः तृतीयो
भागो दिनत्रयस्य दिनमेकं तत्सहितैः। कन्यामगते सूर्ये
सिंहस्य षडूविंशतिदिनेषु गतेष्वगत्योदयः, तदनन्तरम?
राढ़ादिषु तु सिंहस्य त्रयोविंशतिदिनेषु गतेषूदयो
भवति ।
तविषयं भविष्योत्तरवचनम् ।
"कन्यायामगते सूर्ये पूज्यो वै सप्तमे दिने ।
कन्यायां समनुप्राप्ते सूर्येऽर्घः सन्निवर्त्तते ॥"
देयः।

·RE २८२ कालविवेक कन्यागतेऽ? निवर्त्तते, इत्यनेनावशिष्टानि सप्तदिनान्यस्य काल इति विवक्षितम् । तथा मत्यपुराणम् । "आसप्तराचादुदयोऽर्धमस्य कर्तव्यमेतत् सकलं नरेण ।” सप्तरात्रादवशिष्टादस्योदयास्तत: संप्रति संक्रान्तिं यावदर्घकाल। तेन संक्रान्ति पूर्वदिनेऽर्घदानम् । यथा। “यस्तु भाद्रपदस्यान्ते उदेति कलसोद्भवे । अर्घन्दद्यादगस्त्याय सर्वान् कामान् लभेत सः ॥" अस्तमयमपि देशभेदेन भिन्नकालमेव, 'चक्रा च्छोधितेऽस्तमय" इति वचनात् । तेनोज्जयिन्यां वृषादित्यस्यांशकचतुष्टये सप्त- दशकलाधिकऽस्तमयः, राढ़ादिषु वृषस्य सप्तमांशके हाविंशति. कलाधिके गत इति। "ईषत्प्रभिन्नेऽरुणरश्मिजालै- निश्यन्धकार दिशि दक्षिणस्याम् । सांवत्सरावेदितदिग्विभाग भूपोऽर्घमुलं प्रयतः प्रयच्छेत् ॥” "कालोत्तरैः सुरभिभिः कुसुमैः फलैच रत्नश्च सागरभवः कनकाश्मरैश्च । धेन्वा वृषेण परमात्रयुतैश्च भक्ष्यैः दध्यक्षतैः सुरभिधूपविलेपनैश्च ॥”

·अगस्त्योदयास्तमयकालः । २८३ "नरपतिरिदमघे श्रद्दधानो ददान: प्रतिगतगददीषो निजितारातिपक्षः। भवति यदि च दद्यात् सप्तवर्षाणि सम्यग्- जलनिधिरसनायाः स्वामितां याति भूमेः ॥” "हिजो यथालाभमुपाकताघः प्राप्नोति वेदान्, प्रमदा च पुत्लान् । वैश्यश्च गां, भूरिधनञ्च शूद्रो, रोगक्षयन्धम्मफलञ्च सर्वम् ॥" इत्यगस्त्यार्घदानकालः । - अथागस्त्योदयास्तमयकाल: कथ्यते इति शेषः । उज्जयिन्यां तन्नामक देश कन्या- मगतस्य स्फुटभास्करस्य स्मराख्यैः पञ्चमैर्भाग: सन्दर्शनमुदयमित्यनुषङ्गेणान्वयः । सविभाग: विभागकभागसवितः त्रिमिर्दिनै शतभिर्दिनैरित्यर्थः । सप्तमे दिने सप्तमदिनपर्यन्त- मित्ययः । रघुनन्दनस्तु-"अप्राप्ते भास्कर कन्यां शेषभूस्त्रिभिर्दिनैः । अध्यं दद्युरगत्याय गौड़देशनिकासिनः" इति विशेषमुक्तवान् । तेन संक्रान्ति पूर्वदिनेऽयं दानमिति । "कन्यायां समनुप्राप्त सूर्योऽयः सन्निवते" इति प्रागुक्तवचनादिति शेषः । स सर्लान् कामान् लमत इत्यन्वयः। वृषादित्यस्य सौरज्यैष्ठस्य । वृषस्य वषादित्यस्य । अरूणरश्मिजालैः अरुण- किरणैः निभ्यन्धकार ईषत्मभिन्ने सतीत्यर्थः। सांवत्सरावेदितदिग्विभागे ज्योतिर्विभिः कथितदिशि इत्यर्थः । द्विजो यथालाभमिति अत्र दिजः ब्राह्मण: क्षचियच, वैश्यस्य पृथ- मुपादानात् धर्म फल मिति ।

·अथ शक्रोत्थानम् । तत्र- चान्द्रे भाद्रपदे सुरपतिरुत्थापनीय इति सिद्धे, तिथिनक्षत्र- विशेषः सम्प्रति चिन्त्यः प्रवासे वा। "वैष्णवादिगते चान्द्रे शकमुत्थापयेद्दिवा । भरण्यामन्तपादे च निशि सुप्ते विसर्जयेत् ॥ निशायामन्तपादे च भरण्यां समसप्तके । शक्र प्रवासयेद्देवं यथा राजा न पश्यति ।" वैष्णवं श्रवणा। अथ वराहः । "गुड़पूपपायसाद्यैविप्रानभ्यर्च दक्षिणाभिः । श्रवणेन हादश्यामुत्थाप्योऽन्यत्र वा श्रवणे ॥" अन्यत्र तिथ्यन्तरेऽपि श्रवणाद्यपादे सति शक्रमुत्थापयेदित्यर्थः । अथान्यत्र श्रवणादिति पाठः। व्याख्यातञ्चोपलेन श्रवणादन्यत्र नक्षत्रान्तरे हादण्यामुत्थापयेदिति । तथाच वराहः। "हादश्यान्तु सिते पक्षे मासि प्रौष्ठपदे तथा। शक्रमुत्थापयेद्राजा विश्वश्रवणवासरे ॥" विश्खमुत्तराषाढ़ा, वासरो धनिष्ठा, तदपि तिथ्यन्तरे दिवा श्रवणा- द्यपादस्याप्राप्ती हादश्यां नक्षत्रान्तरेऽपीति तस्यार्थः । नक्षत्रस्य बहुसम्मतत्वात् । 'वैष्णवादिगते चान्द्रे' इत्यादिभिश्च हादश्यनपेक्षस्य विधानात् तिथ्यनपेक्षभरण्यन्तसाहचर्याच । श्रवणा- ·NHABIPICHARIHARATAAN शक्रोल्यानम् । २८५ तथापरं वचनम्। "सिंहे गते दिनकरे सितचारुपये हाद्यपादमुपगच्छति वै शशाङ्के । उत्तिष्ठति त्रिदिवमन्दिरवन्दवन्द्यो याम्यान्ततो निशि निषीदति वचपाणिः ॥" सिंह गते सति यः शुक्लपक्ष प्रारब्ध इत्यर्थः । स च सिंह एव वा समाप्यतां, सिंहकन्ययोर्वा उभयविधौ इति धोयते। कर्कट- सिंहसमापनीयस्तु न तथा। सिंहमगतेऽपि पक्षकदेशस्य सिद्ध- खात् न सिंहगतऽसौ पक्षः। यहा सिंहगते सति प्रारब्धचान्द्र- मासस्य शुक्लपक्ष इत्यर्थः । अत्रापि तिथ्यनपेक्षस्योपादानम् । तथा। "मैंहे कान्येऽथ पक्षी चेत् स्यातां हऱ्याद्यसंयुतौ । सैंहे परे शक्रमहः कन्यायान्विन्द्रदुर्गयोः ॥" अव हादश्यनपेक्षत्वं (१) व्यक्तीकृतम् । एकस्मिन्मासि सिंहे कन्यायां हर्य्याद्ययप्राप्तौ विशेषपरत्वादस्य, नचैकस्मिन्मासे वारद्वयं द्वादशीयुक्त श्रवणाद्यप्राप्ति: सम्भाविनी नक्षत्रस्य सप्तविंशतिदिन- स्तिथेश्च त्रिशभिः पुनरपरावृत्तेः, तस्माद्दादश्यनपेक्षश्रवणाद्य- पादस्य दिवाप्राप्तिमात्रेण शक्रोत्थापनं कार्यम् । दिवा तु तद- प्राप्तौ विखवणवासराणामन्यतमेन तत्कार्यम् । तत्रापि श्रव- णस्य मुख्यत्वं, तस्यैव बहुभिरुपदर्शितत्वात्। 'हरियं भाद्रपदे यदि स्यात्,' तथा 'यदि सिंह हरिद्वयम्' । (१) हादश्वनापेक्षत्वं क्वचिदादर्श पाठः ।

·कालविवेक । तथा भविष्योत्तरे व्यासः "श्रवणात् भरणों यावत् पूजां कृत्वा विधानतः । रात्री विसर्जयेहेवं मन्त्रेणानेन पाण्डव ॥ ॐ वज्रहस्त सुरारिन बहुनेत्र पुरन्दर । क्षेमार्थं सर्वलोकानां पूजयं प्रतिग्राह्यताम् ॥” अयं पूजामन्तः । "साई सुरासुरगणैः पुरन्दर शतक्रतो । उपहारं एहीवेमं महेन्द्रध्वज गम्यताम् ॥” विसर्जनमन्त्रः । च विश्वश्रवणवासरवचनमनादेयमिति दीक्षितवचनमादेयम् । दीक्षितेनैव परमप्रामाणिकवराहवचन- त्रयोपन्यस्तस्य निर्मलत्वानुपपत्तेः। अल्पयोग्लोकेन तु ब्रह्म- पुराणस्येदं वचनमित्युक्तम् । लग्नादिशुद्धिश्च यथोक्तकालापरी. हारे ग्राह्याऽन्य काले दोषश्रुतेः । तदाह ब्राह्मे। "वचनाप्राप्तकाले तु शकमुत्थापयेयदि । राज्ञो राष्ट्र विनश्येत प्रजा चैव निपीयते ॥ काले तूस्थापिते शक्रे चिरं जीवति पार्थिवः । प्रजा निरुग्भवेदेवं भवेत् शस्थवती क्षितिः ॥" यत्तु ज्योतिःशास्त्रम् । "तारापतौ त्रिदशदानवमन्त्रिभाग सौम्यग्रहे च नवपञ्चमसप्तमस्थे ।

·शको ज्यानम् । लग्नेषु दैत्यसचिवन्नवृहस्पतीना- मुत्यायनं शुभकरं भुवि शक्रकेतोः ॥" तदप्ये कान्ततः शुभकरं शास्त्रोतकालावच्छेदेन यदि लभते, न तु लग्नानुरोधेन श्रवणाद्यपरीहारार्थम् । विसर्जनन्तु । "निशायामन्तपादे च भरण्या: समसुप्त के । शक प्रवासयेहेवं यथा राजा न पश्यति ॥" समसुप्तिकायां भूतायामिति । अत्र विशेषमाह। “अन्तकस्यादिमध्यान्तं यदि स्यादष्टमे दिने । शक्रं प्रवासयेत्तत्र नो चेभीरष्टमात् परम् ॥ अन्तकं भरणी। तथाष्टमदिवसीयरानावन्तपादस्यालामे पादा- नुरोधेऽपि विसर्जन कार्यम् । अष्टमातिक्रमे दोषश्रुतेः । यदि पुनरष्टमे दिने भरणी न प्राप्येत नवमे तु लभ्यते, तदा तत्रैव विसर्जनं काय॑म् । यदि स्यादष्टमे दिन इति प्राप्तौ सत्यान्त- दतिक्रमदोषश्रुतेः । तेनोत्तराषाढधनिष्ठयोरुत्यानेऽखिन्यां कत्ति- कायां वा विसर्जनमिति कल्यनमशास्त्र भरणीमात्रस्य विधानात्। भरण्यास्तु भौमवारादिदूषितत्वे तापगमे दिनान्तरे विसर्जनम् । तथा ज्योति:शास्त्रे । सौरिभूमिजयोर्वारे सूतके मृतकेऽथवा । भूमिकम्पादिकोत्याते शक्रं नैव प्रवासयेत् ॥ 38 ·कालविवेक न च भाविभौमादिदिनप्रतिसन्धानेन पूर्वदिन एव पात: क्रिय- तामिति वाच्यम् । "स्वर्गात् समेत्य भुवि सप्तदिनान्युषित्वा स्वगं प्रयाति हरिरन्तपदे भरण्याः।” इति । हरेरिन्द्रस्य भरणीपर्यन्तावस्थानश्रुतेस्तहाधस्यान्याय्यत्वात्। सूतके मृतके च राजसम्बन्धिन्यतिक्रान्ते विसर्जनं कार्यम् । भूमि- कम्पादौ तु सारावातिक्रमे विसर्जनम् । तेषां सप्तराजदूषक- खात्। तथाच स्मरन्ति । “अनिष्टे त्रिविधोत्पाते सिंहिकासुतदर्शने (१) । सप्तरात्रं न कुर्वीत यात्रोहाहादिमङ्गलम् ॥" अथोत्थानं दर्शयति वराहः । "भाद्रपदशुक्लपक्षेऽष्टम्यां नागरजनैर्वृतो राजा। दैवज्ञसचिवकञ्चुकिविप्रप्रमुखैः सुवेशधरैः ॥ अर्हतासुरसखीतां यष्टिं पौरन्दरौं सपौरजनैः । स्रग्गन्धमाल्ययुक्तां प्रवेशयेच्छसतूर्यरवैः ॥” इत्यादि। उत्थापन प्रकारमाह मिहिरः । "अच्छिन्नरज्जु दृड़काठमाटक मुश्लिष्टयन्त्राकुलपादतोरणम् । उत्थापयेलक्षसहस्रचक्षुषः शालट्ठमालम्नकुमारिकान्वितम् ॥ (१) सिंहिकासूनुदर्शने इति रघुनन्दनादिसन्मतः पाठः ।

·शक्रोत्यानम् ।
२८८
नातिद्रुतन्त्र च विलम्बितमप्रकम्यं
मध्यस्थमन्यपिटकादिविभूषणञ्च ।
उत्थानमिष्टमशुभं यदतोऽन्यथा स्यात्
तच्छान्तिभिनरपतेः शमयेत् पुरोधाः ॥"
पक्षिपतने दोषमाह।
"क्रव्यादकौशिक कपोतककाककथा:
केतुस्थिता महदुशन्ति भयं नृपस्य ।
वर्षेण वापि युवराजभयं वदन्ति
श्येनो विलोचनभयं नियतङ्करोति ।"
“केतुभपतने नृपमृत्यु-
न्तस्करान्मधु करोति निलीनम् ।
हन्ति चाप्यथ पुरोहितमुल्का
पार्थिवञ्च महिषीमशनिः ॥
राज्ञीविनाशं पतिता पताका
करोत्यष्टिं पिटकस्य पातः ।
मध्यानमूलेषु च केतुभङ्गो
निहन्ति मन्विक्षितिपालपौरान् ॥”
विस्तरभयान बहु लिखितम् ।
इति शक्रोत्सवः । *
अथ शक्रीस्थानमुच्यते। चान्द्रमासे भाद्रपद मुख्यचान्द्रभाने। वैषणवादिगने
श्रवणाद्यश्विन्यन्त सप्तनचत्रगते । सुप्ते सर्वजनसुप्ते । सम्भाविनी सम्भविष्यति ।
रपरावृत्तेरिति नक्षत्रस्य सप्तविंशतिसंख्यकत्वात् तिथेस्तु विंशत्संख्यकत्वाञ्च सप्तविंशति-

·अथापरपक्षाधम् । यदपरपक्षश्राद्धं कन्यागत एव भास्कर कार्यम् । दैवान्मलमासादा तत्राकरण तुलायान्तत् ॥ स्थित एतस्मिन् ये तु ब्रुवते सिंहेऽपि पञ्चमे पक्षे । श्राद्धं कार्य कृतिनस्तेषामेतन्निराकरणम् । तत्र भविष्यपुराणम् । "कन्यां गते सवितरि पिटराज्ञोऽनुशासनात् । तावत् प्रेतपुरी शून्या यावदृश्चिकदर्शनम् ॥ ततो वृश्चिकमायाते निराशा: पितरो नृप । पुनः स्वभवनं यान्ति शापं दत्वा सुदारुणम् ॥” तथा जातूकर्णः । "हस्तक्षस्थे दिनकर पिटराजानुशासनात् । तावत् प्रेतपुरी शून्या यावहश्चिकदर्शनम् ॥ दिनात्परं नक्षत्रस्य बिंश दिनात्परं तिथे तु पुनःप्राप्तिः सम्भवतीति भावः । विश्व श्रवणवासा- राणामन्यतमन उत्तराषाढ़ावणाधनिष्ठानामन्यतमनक्षत्रेण । लग्नेषु दैत्यसचिवज्ञवहस्पती- नामिति सप्तम्यर्थे षष्ठीबहुवचनं तेन लग्नेषु शुक्रबुधवहस्पतिषु सत्सु इत्यर्थः । अन्त कस्यादि- मध्यान्तं भरण्या आदिमध्यान्तम् । प्रवासयेत् विसर्जयेत्। नागरैतः नगरस्थजन- सहितः । दैवज्ञसचिवकञ्चुकिविप्रप्रमुखैः ज्योतिर्जमन्त्रि नाटकप्रसिद्धकञ्चुकिनामकविप्रा- दिभिः। सुदेशधरैः सुन्दरखखपरिच्छदयुक्तः । यष्टिं केतुम् । केतुभङ्ग पतन भग्नकेतुपतने इत्यर्थः । उल्का पुरोहितं पार्थिवञ्च इन्ति इति पूर्वेणानुषङ्गः। महिषौं नृपपत्नौम् अश- निर्वत्रम् । मध्यागमूलेषु च केतुभङ्गः मध्ये मध्यदेशावच्छेदे केतुभङ्गः मन्त्रिणम्, अग्रदेशाव- ल्छेदे क्षितिपालं, मूल देशावच्छेदै चेत् पौरान् निहन्ति ।

·अपरपक्षश्राद्धम्। वृश्चिक समतिक्रान्ते पितरो दैवतैः सह । निःश्वस्य प्रतिगच्छन्ति शापन्दत्त्वा सुदारुणम् ॥"* वाक्यान्तरे उत्तरादित्रयोपादानादस्त शब्दः कन्यापरः। समति- क्रान्ते समाकान्तेऽत्र गते सूर्येऽपि पितॄणामागमनज्ञापनं प्राग- चनार्थम् । वृश्चिकदर्शनाच गमनज्ञापनं, तुलासमाप्ताव-नार्थ- मन्यथानर्थक्यात, तेन वचनचतुष्टयं कन्यादितुलान्तकोड़ीकृत- मासहयग्रहणार्थ, तब श्राद्दाकरण "शापन्दत्त्वा सुदारुणमिति” । अक्रियायां दण्डात् क्रियानियमसिद्धिः । तत्रापि कन्याया मुख्यत्वम् । यथा भविष्यपुराणम् । "हंसे वर्षासु कन्यास्थे शाकेनापि रहे वसन् । पञ्चम्या उत्तरे दद्यादुभयोवंशयोर्कणम् ॥” पिटमा कुलस्येदमवश्यमृणं शोधनीयम् । हंसः सूर्यः । तथा। अथ कन्यागतापरपक्षश्याधम् । देवादिति कायान्सरव्यासङ्गादपाटबाहेत्यर्थः । तद करणे. कन्यास्थरविनिमित्तश्राद्धाकरण । तुलायां तुलास्थ रवी तच्छाई कर्तव्यमिति शेषः। ये तु कृतिनी ब्रुवते इत्यन्वयः । पञ्चमे, पाषाकाा: पञ्चमपचे । सिंहऽपि कन्यामलमासे तत्पञ्चमपक्षस्य सिंहे समापने सति तत्र श्राई कार्यमित्यर्थः । पिटराज्ञ इत्या पिटराजस्या यमस्य इत्यर्थः । निराशा इति कन्वास्थरविनिमित्त श्राद्धाकरणे इति शेषः । खभवनं यमपुरम् । हस्तक्षस्थे दिनकर इति कुञ्जरच्छाययोगज्ञापनार्थमुक्तम् । तथाच ---योगी मघात्रयोदश्यां कुञ्जरच्छायसंज्ञितः। भवेन्मघायां संस्थे च शशि न्य करस्थिते ॥ इति ।

·३०२ कालविवेक “सूर्ये कन्यास्थिते श्राद्धं यो न कुर्याद्ग्रहाश्रमी। धनं पुत्राः कुतस्तस्य पिटनिखासपीड़नात् ॥” तदेवं पौन:पुन्येन कन्यायामवश्यकर्त्तव्यताप्रतिपादनं, तदति- क्रमे दोषभूयस्त्वार्थ शाकादिनाप्यवश्यं सम्पादनार्थ, अन्यथैक- वचनसाध्येऽनेकाभिधानमनर्थकं स्यात् । तेन कन्यायां यथा- कथञ्चिदपि करणशक्तौ तुलायां सम्पादयिष्यामीति कृत्वा नाति- क्रमणीयम् । दैवादेव मृतकादिना मलमासतया वाऽकरणे तुलायान्तत्किया। तदाह प्रचेताः। "कन्याराशी महाराज यावत्तिष्ठेविभावसुः । तस्मात् कालाद्भवेद्देयं वृश्चिके यावदागतः ॥" कन्याराशौ यावदस्ति तावच्छ्राइन्देयं, परतोऽपि वृश्चिकगमनं यावत् । व्यक्त भविष्यपुराणे । "येयं दीपान्विता राजन् ख्याता पञ्चदशी भुवि । तस्यान्दद्यान्न चेहत्तं पितॄणान्तु महालये ॥” पूर्व भविष्य कन्याया एवादरणीयत्वेनोपन्यासात् अपरैरपि मुनिभिः कन्यायामेव महाफलत्वेन श्राइस्य कीर्तितत्वात् महा- लयः कन्यैव, तेन कन्यायामदत्ते श्राद्धे दीपान्विता तुलायां पञ्चदश्यपि ग्राह्या, तिथ्यन्तरेभ्योऽधिकफलं नतु तत्रैव परं कायं ; भविष्य एव वृश्चिकप्राप्तेरवधिलेनाभिधानात् कार्तिकं सकलं वापीति विष्णुवचनाच्च ।

·अथ कन्याय काम्यकल्पाः । तत्र वृहन्मनुः। "कन्यां गते सवितरि यान्यहानि तु षोड़श । क्रतुभिस्तानि तुल्यानि समाप्तवरदक्षिण: " वायुपुराणम् । "कन्यां गते सवितरि तिथिषोड़शकञ्च यत् । क्रतुभिस्तानि तुल्यानि तत्र दत्तमथाक्षयम् ॥ तथा शाट्यायनः। "नभस्य स्थापरे पक्षे तिथिषोड़शकञ्च यत् । कन्यागतान्वितञ्चेत् स्यात् स कालः श्राद्ध कम्मसु ॥" कन्यागतान्वयः षोड़शतिथीनामेव न पुनरेकतिथ्यन्वयादेव सर्वस्य पुण्यता, एकस्य तिथिषोड़शकावयविनोऽभावात् । অনন षोड़शब्राह्मणसमुदायस्य मध्ये एकस्य भगवत्पुरुषोत्तमस्य स्पर्शन सर्वेषां पुण्यभागिता । एतन्यायमूलमेवैतद्वचनम् । “कृत्तिकादिभरण्यन्तं वारावारविसप्तकम् । नैते संयोगमात्रेण पुनन्ति सकलां तिथिम् ॥” एकस्य तिथ्यवयविनोऽभावात् इत्यर्थः । इतरथा हि पूर्वदिन- रात्रौ चतुर्थी भौमवारयोगे बुधवारऽपि भौमवारयुक्तचतुर्थी- विहितनानदानाद्यापद्येत, तस्मात्तिथिषोड़शकस्यैव कन्यायोगो. ऽत्राभिमतः। अनन्तरोपन्यस्तवचनदयविरोधाच । अथ मत्स्यपुराणम् ।

·३०४ कालविवेक "उत्तराहम्तचित्रवें गत तीक्ष्णांशुमालिनि । योऽर्चयेत्खपितॄन् भक्त्या तस्य वासस्त्रिपिष्टपे ॥” उत्तरादित्रयं कन्यानक्षत्रकम् । अतएव कौत्स्यवचनम् । "उत्तराहस्तचित्रासु कन्यायां भास्वति स्थिते । कृष्णपक्षो गजच्छायासमान: पिटकम्मसु ॥ राजसूयाखमेधाभ्यां य इच्छेदुर्लभं फलम् । अम्यम्बुशाकमूलान्नैः पितॄन् कन्यागतेऽचयेत् ॥” अथ मत्स्यपुराणम् । "कन्यां गते सवितरि दिनानि दश पञ्च च । पार्वण नेह विधिना तत्र श्राद्धं विधीयते ॥ दिव्यान्तरीक्षभौमानि स्थावराणि चराणि च । पिण्ड मिच्छन्ति पितरः कन्याराशिगते रवौ ॥" अथ दिवस्पतिसंग्रहस्य । "रेवत्यादीनि ऋक्षाणि स्वात्यन्तानि यदा शशी। अके नभस्यकन्यास्थे श्राद्धकाल उदाहृतः ॥” नभस्यः चान्द्रमासः । कन्यास्थ इत्यविरोधात् । इति षोड़श- भिर्वचनैः कन्यागत एव बोधिताङ्गतया पिढयज्ञे मुख्यं संप्रति पञ्चमपक्षस्य वचनानि । यद्यपि भोजराजविश्वरूपगोविन्द- राजैहेयतया न लिखितानि, तथाप्युपन्यस्य व्याख्यायन्ते । तत्र कार्णाजिनिः। । ARRB- ·कन्यायां कास्यका ल्याः । "शक्रध्वजनिपाताको य: स्यात् पक्षस्तु पञ्चमः । स विज्ञेयोऽपरः पक्षस्तत्र श्राई विधीयते ॥ पुत्वाणां वर्द्धनं धान्य मारोग्यं भूतिमेव च । प्राप्नोति पञ्चमे दत्त्वा बाई कामांस्तथापरान् । एतानेव हि हिंसन्ति पञ्चमं यो व्यतिक्रमित् । तस्मानातिक्रमे दिवान् पञ्चमे पैलक विधिम् ॥" अव हि पुत्वादीनां पञ्चमपक्षधाइदानफलत्वेन कीर्तितत्वा- देतच्छन्दस्य च प्रकृतवाचिल्लात्, तेषां पञ्चमपक्षश्राद्धाकरणे तत्- साध्यानामसिद्धत्वात् “हिंसन्ती" व नुपपत्तेरप्रातिपरो हिंसाशब्दः । तस्मात् पुत्लादिप्राप्त्यर्थों पञ्चमे पैटकविधिनातिक्रमेत् । अतिक्रमे तत्तत्फलानवाप्तेः। न त्वनर्थान्तरमन श्रूयते-"पिढनिश्वास- पीड़नादिति”वत् येनावश्यकर्त्तव्यता स्यात् । तथा शाबायन: । अक्रियावां याडाकरणे, दण्डात् शार्प दत्त्वा सुदारुणमिति दण्ड विधानात् । क्रियानियमसिद्धिः कन्यास्थरविनिमित्त श्राद्धस्यावश्यकर्तव्यत्वरूपनियमसिद्धिः। नतु वचैव परं कायं दीपावितामावास्यामाचे कर्तव्यं नवित्यर्थः । नभस्यस्य मुख्यचान्द्रभाद्रस्य, अपर पञ्चे कषो पक्ष, षोड़श कमिति पञ्चदशमित्यर्थः । पञ्चदशतिथिमावस्य पक्ष वात् षोड़शग्रहणं भौजङ्गीतिथिमासाद्य इतिवत् अव्यवहितपौर्णमास्यां संयमनविधानार्थम् । कृत्तिकादिभरण्यन्तं सप्तविंशतिर्नचत्राणीत्यर्थः । रविसमकं रविप्रभृतिसप्तकं, वारा: एते नच नवारा:। संयोगमात्रेण एकदेशसंयोगमात्रेण । इतरथा अन्यथा। शक्रध्वजनिपा- वासः शक्रध्वजपातचिह्नितः । पञ्चमः आषाढ्यपेक्षया पञ्चमः । यी व्यविक्रमेत् आषाढ़ीय- पञ्चनपचे अश्वयु कक्णपक्षे यो जनः श्राई न कुर्यात् । 39 ·कालविवेके "आकाशन्ति पितरः पञ्चम पक्षमाश्रिताः । तस्मात्तत्रैव दातव्यं दत्तमन्यत्र निष्फलम् ॥" तत्रैव दातव्यं न तु तत्र दातव्यमेवेति कथं तत्रावश्यकर्त्तव्यता- गमः ? अन्यत्र निष्पाल मिति । तादृक्फललाभार्थ, नत्यन्यत्र निष्फलमेव, वृश्चिकदर्शनावधि श्राद्धविधानात् । किञ्चास्मा- हचनात्, कन्याशून्य एक पञ्चमोऽवगम्यते । न च तत्र भवन्तोऽपि श्राद्धं वदन्ति, तेन कन्यागतमवश्यापेक्षणीयम् । तेन 'तस्मा- 'बातिक्रमेदिति,' 'तस्मात्तत्रैव दातव्यमिति' वचनवयं यदि नित्याधिकारार्थ, तदावश्यापेक्षणीयम्, कन्याविशिष्ट एव पञ्चम- पक्षांशेऽनतिक्रमणीयम्मन्वितम् । "कन्यां गते सवितरीति" “पञ्चमं पक्षमाश्रिता” इति वचनयोरिकवाक्यतयाऽस्यैवाङ्गस्य अथ कन्यामन्तरेणापि श्राद्धाङ्गत्वमेव । तदाह जातुकर्णः। "आषाढीमवधि क्लत्वा यः स्यात् पक्षस्तु पञ्चमः । तत्र श्राद्धं प्रकुर्वीत कन्यां गच्छतु वा न वा ॥” नैतत् “हस्तक्षस्थे दिनकर” इति जातुकर्णेनैव पूर्वमुक्तत्वात्, "गच्छतु वा न वेति” स्तुतिरेवेयम् । शङ्खधरेणापि स्तुतित्वेनैव व्याख्यातम् । अस्मिन् पक्षे कन्याविमुक्तोऽपि यावच्छाई स्यात्, किं पुनस्तस्मिन्नेव पक्षे संक्रान्तौ सत्यामित्यन्तेन ग्रन्थेन । सिद्धेः। हिंसन्तीय नुपपत्ते रिति । प्राण वियोगफल कव्यापारस्य हिंसापदार्थत्वात् धन- धान्यादीनां तदसम्भवादाह अप्राभि परी हिंसाशब्द इति । पैट कविधि पिटाई, नाति.

·कन्यायां कास्यकल्या: । युक्त चैतत्, “तत्र श्राद्धं प्रकुर्वीतेति” तच्छब्देन प्रकृतस्य पक्षस्य परामर्शात्, तत्र पक्षे, “कन्यां गच्छतु वा न वेति” प्रतीयते । न तु तत्पक्षीयतिथी कन्या भवतु न वेति प्रतीतिः, पूर्व तिथेरनुपात्तत्वात् । न च कन्यासम्बन्धशून्यस्य पञ्चमपक्षस्य श्राद्धाङ्गतेति वाच्यम्भवतामप्यनभिधानत्वात्, वयमपि दर्शयि- ष्यामः। तस्मात् स्तुतिरेवैषा । किञ्च यद्ययं “गच्छतु न वेति" विधिः, तदा किम् अनेन विधीयते ? किं कन्यान्वितः पञ्चमः पक्षा, अनन्वितो वा? उभयविशिष्टो वा ? पञ्चमपक्षमात्र वा ? यदि प्रथमः कल्पः, तदा कन्यान्वितस्याङ्गतया विधानात् कथं सिंहान्वितांश पिढयज्ञक्रिया न वेत्यानर्थक्याच्च । अनन्वितश्चेत् श्रूयते इत्यर्थः । क्रमेत् अवश्यमेव कुर्यादित्यर्थः । नत्वनान्तरम् अन्योऽनः अनान्तरम् अनर्थाभावः, न तु अन्यत्र निष्फलं अल्पफल मित्यर्थः । तस्मानातिक्रमैदिति तस्मान्नातिकमेट- विद्दान् पञ्चम पटक विधिमित्येकवचनं, तस्मात्तत्रैव दातव्यमिति तस्मात्त चैव दातव्यं दत्त- मन्यत्र निष्फल मिति दितीयवचनमिति वचनद्यमित्यर्थः । कन्या विशिष्ट एव कन्यागत एव । पञ्चमपक्षस्य अश्वयुकवणापक्षस्य । अंश अवयवे तिथिरूपे । अनतिक्रमणीयत्वम् अवण्या- पक्षणीयत्वम् । कन्यां गते सवितरीति कन्यां गते सवितरि दिनानि दश पञ्च च । पार्वणेनेह विधिना तत्र थाई विधीयते ॥ इति वचनयोः इत्यनयीर्वचनयोरित्यर्थः । अस्यैव कन्याविशिष्टस्यैव । अस्य अङ्गत्वस्य । हस्तस्थे दिनकर इति हस्तक्षस्थे दिनकर पिटराजानुशासनात् । तावत् प्रेतपुरी शून्या यावद्वश्चिक दर्शनम् ॥ इश्चिके समतिकान्ने पितरी दैवतैः सह । निःश्वस्थ प्रतिगच्छन्ति शापं दत्त्वा सुदारुणमिवि बचनेन जातु कणेन पूर्वमुक्त त्वात्, हस्तर्वस्खे इत्यनेन कन्यास्थपञ्चमपक्षस्य पूर्वमुक्तवादित्यर्थः । कन्यां गच्छतु वा न वा इति पाठस्थाने स्वपोषकतया शशधरसम्मनपाठं दर्शयति गच्छतु वा न चेदि । इत्यन्तेन ग्रन्थेन शडधरण व्याख्यातमित्यन्वयः ।

·३०८ कालक्वेिक । कन्यान्वितस्यैवाग्रहणापत्ते:, कन्यागतं पञ्चमञ्चेत्यादिविरोधाच्च, कन्याङ्गच्छत्वानर्थक्याच कर्कटसिंहयोरक चाधिमासपाते कन्यानन्वितस्य पञ्चमस्य सिंह सम्भवात् । तदा च कन्यायामेव चान्द्रभाद्रलाभे शक्रोत्थानापरपक्षयोर्निविवादत्वात्. “अन्ते वा यदि वा मध्य" इति विरोधाच न च “षध्या तु दिवसास" इति कन्यागत एव तदानों पञ्चम इति वाच्यम्, औपचारिकत्वा- झासशब्दस्य । उत्ती मनुना। "पित्रे रात्राहनी मासः प्रविभागस्तु पक्षयोः । कर्मचेष्टामहः कृष्णः शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी॥" मानुषो मास: पितॄणां रात्राहनी, तत्रापि कृष्णपक्षोऽहः, शुक्लः शर्वरी। अनेन प्रतिपदाद्यमावास्यान्तः कृष्णपक्षः, प्रतिपदादि- पौर्णमास्यन्तश्च शुक्ला इत्युक्तम् । तथा 'पक्षान्ते स्रोतसी स्मृतौ,' 'पक्षस्ते दश पञ्च चेत्यभिधानरुताम् । अतएव 'एकसंज्ञौ यदा मासौ,' 'अधिमासः स विज्ञेयः, 'मलमासं विजानीयात्,' अन्यथा मासाविति न स्यात् । हिराषाढ़त्वञ्चैकत्वान्मासस्याधिपक्ष: स विज्ञेयो मलपक्ष विजानीयादित्यादि। तथा त्रयोदशमासाः संवत्सर इति श्रुतिर्नोपपद्यत। एकराशिस्थ सूर्य्यावच्छिन्नत्वेन तु दर्शान्तमासयोरेक नामतया एकमासत्वमौपचारिकम्, पक्षत्व- मौपचारिकमिति न श्रूयते । न हि तवचनं, “त्रिंशद्भिर्दिवस: पक्ष” इति भणति, न चार्थालभ्यते । मन्वाद्यविरोधेन चतुर्भिरेव पक्षरसौ मास इत्युपपत्तेः। सत्यपि च पक्षशब्दे गौणवादस्व ।

·कन्यायां काम्यकल्पाः। पञ्चमपक्षवचने सकृदुचरितपक्षशब्देन गौणमुख्यग्रहणानुपपत्तेः, अतएव योग्लोकेन 'एक एवासी मास' इति काशकुशावलम्बनं, तस्माच्छ्रावणभाद्राधिमासपाते कन्यासम्बन्धीयपक्ष: सप्तम एव । अतस्तहत्सरे कन्यान्वितस्य पञ्चमस्याभावात्, कन्यामाने वा विधिना श्राद्धं न स्यात् * | अथ कन्यानिमित्तं “हंसे वर्षासु कन्यास्थे सूर्ये कन्यास्थिते” इत्यादिष्ववश्यकर्तव्यतावगतः । तदा पञ्चमपक्षे सिंहांशेऽपि कृते श्राद्धे कन्यानिमित्तं केन वार्यते ? कन्यां गच्छतु, वा न वेति पाठस्यापि समीचीनतां दर्भवति तत्र पक्षे इत्यादि । तथाच तत्र पचे आषादीयपञ्चमपदं साकल्यं व्याप्य कन्यां गच्छतु वान वेत्यनुषङ्णान्वय इत्यभिप्रायः इति भावः । कन्या भवतु वा न वा इति पञ्चमपक्षसम्बन्धियत्किञ्चितिथी कन्यासम्बन्धी भवतु न वा इति, न तु इत्यर्थः। पूर्व तिथैरनुपाचवादिति तथाच पक्षवे- नैवीपात्तवं न तु पनसम्बन्धियत्किञ्चित्तिथित्वेनीपातत्वमिति भावः। कन्यान्वितः कन्या- मात्रान्वितः । अनन्वित: कन्धामाचसम्बन्धशून्यः । उभयविशिष्टः कन्यासम्बन्धस्तदभावीभक- विशिष्ट इत्यर्थः । श्रुतिर्नोपपद्यत इति श्रुतौ त्रयोदशमासैवसरको र्तनविरीधात् षष्टिदिनै- हेको गौणी मास: प्रतिभाति । दर्शान्तमासयोर्मुख्य चान्द्रमास इययोः, एकनामतया आषाढ़ायेक नामकनगुणयोगेन, लक्षणया एकमासत्वेन, औपचारिक गौणमित्यर्थः । पक्षात्वन्तु नौपचारिकमित्यत्र प्रमाण दर्शयति नहीत्यादि। तवचनं षध्या तु दिवसैर्मास इति वचनम् । अर्थात् साक्षात् शब्दादेव, न च लभ्यते त्रिंशद्भिर्दिवसैः पक्ष इति न ज्ञायते । मवाद्य विरीधन पिराचाहनी मास इति मन्वादिवचनाविरीधन। असौ मास एकी मासः, इत्युपपत्तेः पक्ष चतुष्टये नै कमासत्वीपपत्तेः । पक्षशब्दे विंशत्तिथि भिरेव पक्षशब्दप्रयोने सत्यपि चैत्यर्थः । मामधन एकगौणभासप्रयोग दृष्टान्तमाह काश कुशावलम्बन मिति । काशकुशावलम्बनेन एक कुशासनमुच्यते । कन्यासम्बन्धीयपक्षः सप्तम एव आषाब्यपक्षया कन्यागतापरपक्षः सप्तम एवेत्यर्थः । पञ्चमस्याभावात् कन्यान्विताश्वयुक्तापक्षस्य सप्तमत्वेन पञ्चमत्वाभावादित्यर्थः ।

·कालविवेक । निमित्तभेदात् संक्रान्तिनिमित्तं दर्शनिमित्तकवत् युगपनिमित्तो. पनिपाते तु तत्वानुष्ठानं भवतु । न च पञ्चमपक्षे दैवादकरण कन्यागते विधानमिति । तथाऽश्रवणातु, यथा कन्यायामकरण तुलाश्रुतिः पूर्वमुक्ता। यथा वा कन्यायां मलमासे। "मासि कन्यागते भानुरसंक्रान्तो भवेदयदि । दैवं पित्र तथा कम्म तुलास्थे कर्तुरक्षयम् ॥” पितामहस्य । "यातुधानप्रियो मास: कन्या जायते यदि। दैवं पित्र तथा कम्म उत्तरे मासि कारयेत् ॥" शङ्खधरसमुच्चयस्य न तथा अतिरस्ति। अभावविधिलं चाभाव- श्रुतिव्याप्तम् । तदत्र व्यापकभूता अभावऋतिनिवर्तमाना व्याप्यमभावविधित्वमपि निवर्तयति । यच्च षट्त्रिंशन्मतम् । "सिनीबालीमतिक्रम्य यदा कन्यागतम्भवेत् । तदा कालस्य वृद्धलादतीत्यैव पिटक्रिया ॥ सदपि यदि कन्यागतम्भवेनिष्पद्यते, शुक्ल प्रतिपदि तुलासंक्रान्ती तद्भवतीति । कन्याधिमास एव तुलाविधानार्थम् पूर्ववचनद्दय- मूलश्रुत्यैवास्याप्युपपत्तेः, मूलान्तरकल्पनानुपपत्ते: । भाद्राधि- अथ मा भूदश्वयुकनिमित्तं कन्वास्थरविनिमित्तं भवत्येव इत्याह अथ कन्यानिमित्त प्रमाणं दर्शयति हंसे वर्षासु इत्यादि। अवश्य कर्तव्य पावगतः कैवलकन्यास्थरविनिमित्त. श्रावस्यावश्यकव्यत्वावगतः। निमित्त मेदादिति वयाचाश्वयुक्तणपक्षनिमित्तं कन्यास्थ- ·कन्यायां कास्यकल्पाः । अन्यथा मासपचे चैतहर्णने पञ्चमवादिमतेऽतीत्येत्यप्यनुपपत्तेः सिंहस्या- विधानात् । पञ्चमस्य तन्मते कन्यायामेव भावात् । श्रावणाधिमासपाते सिंह श्राइप्रसक्तः । न च भवत्येव तत्रेति वाच्चं, तन्मते तृतीयखात्तस्य । अस्मन्मते तु केवलस्य पञ्चम- स्थानङ्गत्वात् । किञ्च कन्यागतपञ्चमयोर्युगपत् सम्भवात् । प्रति- पक्षतासम्भवात् सम्प्रधारणानुपपत्तेः, कथमभावविधिः? न हि शुक्लमानयेति, तदभावे पटमिति परस्परपरीहारस्थितयोरेवान्य- रविनिमित्तञ्च श्राद्धयमित्यभिप्रायः । तन्त्रानुष्ठानं भवविति तथाच यथा संक्रान्ति- निमित्तं दर्शनिमित्तकञ्च श्राद्धयं यदा एकदिने भवति तदा यथा तन्त्रानुष्ठान तथा अश्युक्तचापक्षस्य कन्यास्थरवौ पासे तन्त्रानुष्ठानम् । न चैति नहीत्यर्थः । तथाश्रवणादिति तथाच यथा कन्यायो मलमासादिना श्राद्धाकरणे तत्वाइस्य तुलास्था के करण श्रुतिरस्ति, न तथा पञ्चमपचे दैवाद करणे कन्यास्थाके कर्त्तव्यतातिरस्तीति भावः। व्याप्याभाव- साधने व्यापकाभावस्स हेतुत्वादत्र श्रुत्यभावात् विधिवाभावोऽप्यनुमीयते । वत्प्रकार दर्शयति अभावविधित्वमित्यादीति । अभावविधिवम् अभावे यी विधिस्तस्य भावः अभाव- विधित्वम्, प्रभावश्रुतिव्याप्तम् अभावे प्रकरणे अन्यत्र कर्तव्यताबोधिनी या श्रुतिः तद- व्याप्यम् । व्यापकनिवृत्ती व्याप्यस्यापि निवृत्तिं दर्शयति व्यापकभूतेत्यादि । निवर्तमाना वचनाभावात् तत्राकरणे अन्यत्र करणबोधनानिवर्तमाना सती अभावतः अन्यत्र करण- बोधकविधित्वमपि निवर्तयतीत्यर्थः । सिनीबालीम् अमावास्याम् । कालस्य मुख्य चान्द्रमास- रूपकालस्य । वृद्धत्वात् शुद्धाशुद्धभेदेन हित्वात् । शुक्ल प्रतिपदि तुलासंक्रान्तौ तद्भवतौति तथाच खाव्यवहितपूर्चामावास्याया: पूचीमावास्थान्त्य क्षणप्राक् कन्यासक्रान्ती तदुत्तरामा- वास्यान्त्यक्षणमतिक्रम्य शुक्ल प्रतिपदि च तुलासंक्रान्तौ आश्विनमलमासो भवति । तुलाविधा- नार्थ तुलास्थरवौ आश्विनकर्म विधानार्थमित्यर्थः । पूर्ववचनयमूलथुत्या अमावास्यामनि- क्रम्य इति यातुधानप्रियी मास इति च वचनइयरूपमूलश्रुत्यै कवाक्यत्वात् । अस्यापि सिनीवालीमिति वचनस्यापि। ।

·कालविवेके पत्तेः। पक्ष- तराभावेऽन्यतरविधिदर्शनात् । सोमाभावे पूतिके विधिरिव पूर्वपक्षे न च वैजात्यात् । सिंहगत एव पञ्चमी विहितः, तद. भावे च कन्येति वाच्यम्, कन्यागतसम्बन्धेन पुण्यतमश्रुत्व नुप- न हि यो यदभावे स एव ततः श्रेयानिति युक्तम् । नाप्युभयं वाक्यभेदापत्तेः, विकल्पपाताच । न चोभयविशिष्टस्य युगपदभावात् । अथैकदेशदारणानयोः संभवाविधानमिति तन्न, एकदेशहयस्यैव तदा विधानापत्तेः । तत्र चोक्तदोषः। पदस्य चैकदेश हयलक्षणापत्तेः। अथ पञ्चमपक्षमात्रविधानं तन, “कन्याङ्गच्छतु वा न वे" त्यानर्थक्यात् । अनादरार्थमिति चेन्न, अनादरार्थमिति कोऽर्थः ? यदि कन्या नादत्तव्येति विधि- स्तदा पञ्चमविधिरनादरविधिश्चेति वाच्यं भिद्येत, कन्यान्वित- स्यैव प्रतिनियमेनार्थग्रहणापत्तेः, कन्यापञ्चममेलकस्य च पुण्य- तमश्रुतिविरोधात् । कन्यानादरविशिष्टपञ्चमविधानेन वाक्य- भेदादितरं दूषणं, तदवस्थमेवासिद्धवदनादरप्रतिपादनञ्च न सम्भ- वति, कार्येकनियतत्वात् । शब्दप्रमाणभावस्य न चानुवादः, पूर्वसिद्धस्य वचनादरस्याभावात् । तस्मात् फलार्थिनां श्राडा- भ्यासार्थ पञ्चमवचनं “गच्छतु वा न वेति” । न च विधेयविशे षणं, किन्तु स्तुत्यर्थम् । तत्र च कन्यानिमित्ताधिकार सति तत्तत्फलार्थिनाञ्च तत्तत्तिथिषु श्राद्धाभ्यासे विहिते एकस्य पक्षस्य सिंहकन्याभ्यामपरस्य च कन्यातुलाभ्यां समापनीयत्वात्, कुत्र क्रियतामित्यपेक्षायां कन्यापञ्चमयोगप्रशस्त तमत्वेन कन्याधि- कारस्य तत्र प्रवृत्ती फलार्थमप्यभ्यासः । तस्मिन्नपि सिंहांशे कार्य । ।

·कन्यायां कास्यकल्पाः । ३१३ एवेति विधिः । विखण्डतिथो युग्मतिथिविधिवत्, अतएव "गच्छतु वा न वेत्युक्तम्” । लदेवोक्तं जाबालिना। "अगतऽपि रवी कन्यां पाई कुर्वीत यत्नतः । आषाढ्याः पञ्चमः पक्ष: प्रशस्त: पिटकम्मसु ॥" कन्यागते तावत् काम्यो नित्याधिकारश्च कार्यः । तदधिकार- प्रवृत्तौ च प्रमाणसिद्धायान्तस्मिन् पक्षे कन्यागतेऽपि फलार्थ श्राद्धमभ्यस्येत। धवलेन, “चान्ते वा यदि वा मध्य” इति वचनस्य चतुर्थं पदं, श्राद्धषोड़शकं प्रतीति पठितम् । तेनैकस्मिन् श्राद्धे कन्यवादरणीयेति योग्लोके नाप्युक्तम् । यः शरीरधनादे- रस्थिरतां कन्याप्रत्यवेक्षया शकते, पञ्चमं पक्षमादद्यात् सः । यस्तु नैवं, स कन्यागतमेव प्राधान्यादवतिष्ठतीत्यन्तेन ग्रन्थेन कन्यागत- सम्भवात् । पञ्चमे विधिरिति विपरोतोऽभावविधिरक्तः । किनेद- मत्र विचार्यताम् । अकरणे दोषश्रुतेरवश्यकर्त्तव्यत्वात्, जीवनं तावदधिकारिविशेषणं, तदपि नावशिष्टं नित्यमधिकारापत्तेः। अर्थात् कस्यचित् कालस्य तविशेषणमुररीकरणीयम् । तेन किं निरपेक्षमुभयं, कन्या च पञ्चमश्च विशेषणम् ? तेन नित्याधि- कारद्वयमेतत् । किंवा केवल एव पञ्चमः, कन्योपलक्षित: पञ्चमो वा? न तावनिरपेक्षमुभयमधिकारहयस्यानिष्टत्वादेव पञ्चम- पने कृतेऽपि श्राद्धे कन्यायां पुन: अकरणप्रसङ्गात् । एतान्येव हि हिंसन्तीत्य स्थाओं वर्णितः। अथैत इचनं पञ्चमेऽवश्यकर्त्तव्य- तार्थम् । तेन पञ्चम एव केवलो निमित्तमिति तन्त्र, मिथुने 40 ·२१४ कालविवे के भगवति सुप्ते कर्कटसिंहयोरन्यतराधिमासे सिंह पञ्चमे श्राद्ध- क्रियाप्रसक्तिः, कन्याया अवश्यापेक्षणीयत्वात् । कन्यागतस्य तु शक्रपातासितस्य सप्तमत्वेन पञ्चमस्य व्यभिचारात् कन्यावचना- नर्थक्याच्च, कन्यायामकरण च दोषश्रुत्यनुपपत्तेः । अथ कन्यायाः पञ्चमस्य च दर्शनादुभयत्रोपसंहारान्मिलितमुभयं निमित्तं तन्त्र, तथापि सिंहे श्राद्धप्रसक्त्या युभदभिमतस्यासिद्धेः, विशिष्टस्य तदानीमभावात् कन्योपलक्षितपञ्चम इति चेन्न । सति विशेष- णले उपलक्षणवायोगात् । श्रावणभाद्राधिमासपाते चोपलक्षण- भावेऽपि शङ्खवेलान्यायेनोपलक्ष्यस्य प्रत्यभिज्ञायमानतया श्राद्धाधि- कारस्य दुवारत्वापत्तेः। प्रतिसंवत्सरं चैकत्वात् । पञ्चमस्य व्यावृत्त्यभावाटुपलक्षणवैफल्यात् कर्कटसिंहाधिमासवत्सरीय- पञ्चमव्यावृत्त्वर्थमिति न वाच्यं, तहत्सरे कन्योपलक्षितपञ्चमस्या. निमित्तत्वस्यानुपजातत्वेन तनिमित्तस्य श्रावस्याभावप्रसक्तः उपलक्षणभावेऽपि चोपलक्ष्यस्य तथावानिवृत्त्यनुपपत्तेः । तस्मात् कन्याया विशेषणस्यावश्यम्भावान्मृष्यामहे । हविषा विशेषण इति न्यायात् निरपेक्षतया कन्यामात्रमेव जीवनस्य विशेषणम् । तावतैवाधिकाझोपरमात्, न चैवं कृष्णपक्षोऽपि न विशेषणं स्यादिति वाच्यम् । पित्र_नरूपत्वात् श्रावस्य जाग्रतश्चान- सम्भवात् । “कम्मचेष्टामहः कृष्णः शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी"ति मनुना शुक्लपक्षे पिटनिद्राभिधानाविधेयभूतश्राद्धसामर्थ्यात् कृष्ण- पक्षस्यापि विशेषणत्वात् तदेवं कन्याया एव निमित्तत्वात्तस्या- वैकत्वात् । नैमित्तिकमपि सक्कदेव सिध्यति, प्रमाणसिद्धामेव - ·कन्यायां काम्यकल्पाः । । । परी वा। च कन्याधिकारप्रवृत्तिमुपजीव्य तत्तत्फलार्थिना तत्तत्तिथिषु श्रावस्याभ्यासो गुणफलाधिकारवविधीयते, तेन यस्मिन् कृष्णपक्षे काम्यनित्याधिकार तत्पक्षोयतिथिष्वभ्यास: फलार्थः । कन्यायामेव वा कन्याधिकारप्रवृत्तस्य वा सिंहांशेऽपि सिध्यति । तदर्थ मुक्त कन्यागतान्वितञ्जेत् स्यादिति नायं कन्यान्वयोऽदृष्टार्थ: येन रजनीमात्रयोगेऽपि ग्रहणं, किन्तु काम्यनित्याधिकार- प्रवृत्त्यर्थम् । “अतएवान्ते वा यदि वा मध्य” इत्येतदपि कन्या- श्राद्धाहकालप्राप्तयं वचनम् । न पुनरन्तमध्यावेव विवक्षितो, तद्विवक्षायामन्तमध्यशब्दो अमावास्यान्ताष्टमीमध्यक्षणपरी । किंवा अमावास्याष्टमीपरौ एकादश्यादिषष्ठयादितिथिपञ्चकइय- तत्र प्रथमद्वितीयपक्षहयेऽष्टम्यमावास्ययोरेव संक्रान्ती पक्षस्य पूज्यता स्यान्न,तिथ्यन्तरे तदा भवतामपि नाभिमतलाभः, महाजनविरोधश्च । अथ टतीयः तदा प्रतिपदादितिथिपञ्चक संक्रान्तौ श्राद्धं न स्यात् । अथ तत्पक्षकन्यासंक्रान्तिमात्रपरी, न स्वार्थमात्रपरौ। नैतत् कन्यासम्बन्धस्यादृष्टार्थत्वे मध्यान्तशब्द- योरविवक्षायां हेत्वभावात् । शब्दमूलत्वाददृष्टसिद्धेः । तस्मा- वचनान्तरविहितश्राबाहकन्याकालसम्बन्धात् काम्यनित्याधिकार- प्रास्यथं वचनं दृष्टार्थम् । तेन यत्र कन्यासम्बन्धिकाम्यनित्याधि- कारप्राप्तिः स पक्ष: सकल एव गुणफलाधिकारवदनेन विधीयते । यत्र पुनरमावास्यायां रजन्यां कन्यागमनं भानोस्तत्र कन्यानित्या- धिकारस्याप्रवृत्तेः । तत्प्रत्युपजीवी गुणफलाधिकारः अनुवर्तते । अतएवाह।

·कालविवेक उभया- “पुण्यं कन्यागतन्तावत् पुण्यः पक्षस्तु पञ्चमः । कन्यागतं पञ्चमन्तु पुण्यात् पुण्यतमं स्मृतम् ॥ अत्र कन्यागते तावत्पदं प्रयुञ्जानः, कन्यागतं निमित्तमिति, तावत् प्रसिद्धोऽर्थ इति दर्शयति । पञ्चमे तुशब्दप्रयोगात् पञ्चमः पुनर्यथोक्तगुणफलाधिकारन्यायेनाकन्यांशेऽपि पुण्यः । मेल कस्तु पुण्यतमो गुणफलाधिकारवत् फलभूयस्त्वात् कन्यामात्र एव वा, उत्तराहस्तचित्रर्षे राजसूयाश्वमेधाभ्यामित्यादिवाक्य- विहितस्य काम्य कम्मणः फलातिरेकात् नित्याधिकारेऽपि वा, पञ्चमयोगे पिटटप्राधिक्यात्ते हप्तास्तपयन्येवमिति । टप्ति- गरीयस्त्वात्तल्लभ्यं फलमपि गरीयो भवति । अतस्तत्प्राप्ती तन्नातिक्रमणीयं, तदलामे कन्याकृष्णपक्षी नातिक्रमणीयः । "धनं पुत्राः कुतस्तस्य पिटनिवासपीड़ना"दिति श्रुतेः । तुला- पर्यन्ते त्वधिकरण, विश्वेदेवाः पितरश्च पिटमाटकुलस्य निश्वस्य नैराश्यमानस्यातिदारुणं शापं दत्त्वा ब्रजन्ति । अकरणे दोषश्रुतेः, तत्परीहारक्रियास्वरूपादेव सिध्यतीति। न नियोज्यविशेष- णम्, किन्तु कन्यावच्छिन्नजीवनमेव । कन्यायामकताहस्य तु तुलावच्छिन्नम् । किञ्चासतां दूषणान्तराणि कन्याया- मधिमासे तुलायां श्राद्धोत्कर्षकारकमेव वचनत्रयं पञ्चमपक्षा- नादरे प्रमाणं, चतुर्दश्यमावास्ययोरन्यतरतिथौ कन्यासक्रान्ती हि सम्भवति, तदा च पञ्चमपक्षस्य कन्यान्वितस्य शक्रपाताङ्कि- तस्य सिंहे प्राप्तखात् तस्यैव च श्राद्ध कालत्वात् कन्यायामेक प्रथमं कन्यापञ्चमपक्षीयामावास्यायोगस्य पुण्यतमस्य लब्धत्वा- ·कन्यायां काम्यकल्पाः । तथा - टुत्कर्षवचनं न स्यात् । न च पञ्चमे देवादलतथास्य कन्यायां प्रसक्तावुत्कर्षवचनमिति वाच्यम् । तथाश्रवणात् श्रुतेनैव चोत्- पत्तौ पञ्चमेऽक्तश्रावस्येत्यध्याहाय्यानुपपत्तेः। पञ्चमपक्षे चा. करणे कन्याविधिरिति प्रारीव निरस्तम्। यत एव पञ्चमस्य न मुख्यकालता. अतएव तदभावे न किञ्चिदपि श्रूयते । कन्याभावे तुला, तम्मात् कन्यायामिव काम्यस्य नित्याधिकारस्य वा प्रवृत्तिमुपजीव्य पञ्चमपक्षे गुणफलाधिकारन्यायेन विधानम् । यदा च कृष्ण चतुर्दश्यां कन्यासंक्रान्तिस्तदा तदनन्तरितामावास्था- तिथिवैधान्मलिम्नुचतया न कन्यागतश्राबारे अमावस्यायाञ्च कन्यासंक्रान्तौ यद्यमावास्यायाः श्राद्धयोग्यकालः कन्यायान्तदासौ मलिम्बुचः । अथ सिंहे तदा न कन्यागतश्राबाहः दुपजीविनी गुणफलाधिकारस्य सुतरामप्रवृत्तिः । अथ नित्य- नैमित्तिके कुयादिति, मलिम्बुचे नित्यस्य कन्याधिकारस्य प्रवृत्तिः सम्भवतीति नैतत्। “गर्हितः पिटदेवाभ्यां सर्वकम्मसु तं त्यजे- दिति” सर्वकम्मसु तस्य निषेधात् तदुपजीविनो नित्यनैमित्तिक इति प्रतिप्रसववचनस्य केवल नित्यनैमित्तिकगोचरतया व्यवस्थितः। काम्यव्यावृत्त्या विशेषणत्वेनासाधारणरूपतया केवल नित्यनैमित्ति- करूपस्यैव प्रथममवगतः, न पुनरपरपक्षश्राद्धस्य नित्यकाम्योभय- रूपत्वात् । अतएवासाधारणरूपस्यैव तत्र कीर्तनम् । गजच्छायां प्रेतश्राद्धमिति, गजच्छायामावास्यापराह्नकालः । अत्र यच्चाई प्रेतवाडमिति केवल नित्यनैमित्तिकदर्शनार्थमेवोक्तम् । अन्यथा नित्यनैमित्तिकपदाभ्यामेवानयोरुपात्तत्वाद्गजच्छायादिपदमनर्थ- ।

·काम्य फलाथं विधानमेकमेवास्तु, किं नित्याधिकारार्थं श्रुत्यन्तर- कालविवेक कम्भवेत् । किञ्च कन्यागतापरपक्षश्राद्धस्य राजसूयाश्वमेधा- भ्यामिति । “तस्य वासस्त्रिपिष्टप” इति, “क्रतुभिस्तुल्यानी”- त्यादिवचनैः काम्यत्वतावनिर्विवादम् । तस्यैव तु कन्या- न्वित इत्यादिवचनैरकरणोऽनथै प्राप्तिदर्शनात्तदनुष्ठानादनर्थपरीहारः नियत एवेति अकरणनिमित्तानर्थपरीहारसाधनस्य श्राद्दकम्मणः कल्पनेन काम्यनित्याधिकारयवादिनापि श्राद्धं सकदेव अतो- ऽकरणनिमित्त प्रत्यवायपरीहारं कुरुते ? अपूर्वहारेण तु काम्यं साधयतीति खीकर्तव्यम् । अकरणस्यानर्थहेतुत्वेन श्रुतेः। “धनं पुत्त्राः कुतस्तस्य पिटनिखासपीड़ना'दिति दोषतिमूलत्वाद- वश्य कर्तव्यतायास्तेनाकरणस्यानर्थपरीहारार्थ फलार्थकामनामन्त- रेणापि श्रावस्यानुष्ठाननियमश्रुतिरिति । व्यर्था अत्यन्तरकल्पना, प्रत्यक्षश्रुत्याधिकारश्रुतिदये तु नायं प्रकारः सम्भवी, स्वतन्त्रप्रवृत्त- वादुभयोरेतस्मिंश्च पक्षे पृथगजीवनाधिकाराभावात् कन्यादीनां जीवनविशेषणत्वेऽपि विकल्याः, प्राचीनास्तेऽकरणं प्रति विशेष- णवे योजनीयाः। अत: काभ्यतया यथाप्रचारं वा काम्यनित्यो. भयरूपतया केवल नित्यनैमित्तिकगोचरप्रतिप्रसववचनाविषय- वात्। कन्यायां मलमासे सति श्रावस्याप्रसक्तवाहिहितकाल- लाभेन च प्रसक्ताधिकारस्य "न चेद्दत्तं पितॄणान्तु महालय” इति वचनन कादाचिकलवाचि-चेच्छब्द प्रयोगेण कथञ्चिदकरणे तुला- विधानान्मलिम्बुचेऽपि नित्यमेवाकरणार्थास्य तुलायामपि कर्तव्य- तहसरे कमलोयप्राप्ती “यातुधानादि"वचनैस्तुलादि- तति ।

·कन्यायां कास्यकल्पाः । । त्यस्य विधानं योग्लोकेनाप्युक्तम् । तनातील्य कन्यागतं तुलागते पिटक्रियेति वचनार्थः । तेन कन्यायामपरपक्षश्राइमिति मुख्यः कल्पः । तनासम्भवे तुलायामिति स्थितम् । कन्यापञ्चममेल- कश्च पुण्यतमः उभयमेलक एव च, कन्यानिमित्तकाम्यनित्याधि- कारे सति फलभूयार्थिनो गुणफलाधिकारवत् कृष्णपक्षे थाद्ध- विधानात् सिंहांशेऽपि श्राद्धक्रिया। नित्यन्तु कन्यायामेवेति सिडम् । तथा यमः। "प्रौष्ठपद्यामतीतायां मघायुक्तां त्रयोदशीम् । प्राप्य श्राद्धं हि कर्तव्यं मधुना पायसेन च ॥ तथा। “यजेदः पिटदैवत्ये हंसश्चैव करे स्थितः । तिथिर्वैवस्वती नाम पितृणान्दत्तमक्षयम् ॥" पिटदैवत्वं मघा, हंसः सूर्यः, करो हस्तः, वैवस्वती त्रयोदशी। नित्ये काम्ये चापरपचे धुरिलोचनसंज्ञका एव विखेदेवाः । तथाच भागुरिणा पुराणवचनं लिखितम् । "पार्वणन विधानेन कुर्यादापरपक्षिकम् । विश्वेदेवाः परञ्चात्र कीर्तितौ धुरिलोचनौ ॥ निर्णीतेऽपरपक्षे कृतिना जीमूतवाहनेनास्मिन् । श्राद्धे श्रद्धावद्भिविहद्भिः कार्यमवधानम् ॥” इति पारिभाद्रोपाध्याय श्रीजीमूतवाहनकृतौ धर्ममरत्नेऽपरपक्ष: समाप्तः । ।

·शस्त्रहतानाञ्चतुर्दश्यां श्राई कर्तव्यम् ।
वृहन्मनोः ।
"
सता अरण्यैर्वा कुम्भीरैश्च गर्वृषैः ।
उत्पातेन च वज्रश्च श्राद्धे तेषां चतुर्दशी ॥"
भगवतीपुराणस्य ।
“पक्षिमत्स्यमृगैर्ये तु शृङ्गिदंष्ट्रिनरर्हताः ।
पतनानशनप्रायैर्वजाग्निविषबन्धनैः ॥
मृता जलप्रवेशन ते वै शस्त्रहताः स्मृताः ॥”
एते पारिभाषिकाः शस्त्रहताः ।
“एकादशाहे प्रेतस्य यस्य चोत्सृज्यते वृषः ।
प्रेतलोकं परित्यज्य स्वर्गलोकं स गच्छति
आद्यश्राद्धे त्रिपक्षे वा षष्ठे मासि च वत्सर ।
वृषोत्सगं प्रकुब्बौंत परस्तादुक्तकालिकम् ॥
आद्यश्राद्धे त्रिपक्षे वा षण्मासे चाब्दिके तथा ।
वर्षात्सर्गस्तु कर्तव्यो यावत्र स्यात्सपिण्डता ॥
सपिण्डीकरणादूई कालोऽन्यः शास्त्रचोदितः ।
कात्र्तिक्यामथ फालुन्यामाह कात्यायनो मुनिः ॥
आषाढ्यामथ कार्तिक्यां जातुकर्ण उवाच ह ।
'रेवत्यामाखिने मासि ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ॥
इयोरयनयोश्चैव मुनि: शाट्यायनोऽब्रवीत् ।
पूर्वोतोवथ कालेषु विषुवत्यपि शौनकः ॥

·पुण्यकालः ।
वैशाखे कार्तिके चापि हषभं यः समुत्सृजेत् ।
प्रेतत्वान्मोचितस्तेन पिता पुत्रेण धीमता ॥
चतुर्णामपि वर्णानां वृषलक्षणमुच्यते ।
विप्रस्य नोलकपिलौ क्षत्रस्य नीलपुण्ड कौ ॥
वैश्यस्य चामरखेतौ शूद्रस्य खेतपुण्डको ।
कृष्णो वा लोहितो वापि खेती वा कपिलोऽथ वा।"
भाहयाजावरकाः।
“देशकालउपायेन द्रव्यं श्रद्धासमन्वितम् ।
पात्रे प्रदीयते यत्तत् सकलं धमलक्षणम् ॥"
अथ मत्स्यपुराणे दानकालाः ।
"अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपातदिनक्षये ।
युगादिपरागेषु तथा मन्वन्तरादिषु ॥
संक्रान्तिवैतिदिने चतुर्दश्यष्टमीषु च ।
सितपञ्चदशी सर्वा हादशीष्वष्टकासु च ॥
यज्ञोत्सवविवाहेधु दुःखनाद्भुतदर्शने ।
द्रव्यब्राह्मणलाभ वा अशा वा यत्र जायते ॥"
अथोचावचेन पुण्यकाल: कथ्यते ।
।
तत्र पुराएन् ।
"शनैश्चरस्य वारेण वारेणाङ्गारकस्य च ।
कृष्णाष्टमीचतुर्दश्यौ पुण्यात्पुण्यतमे स्मृते ॥
41

·कालविवेक
।
सोमवारे त्वमावास्या आदित्ये या च सप्तमी।
चतुर्थ्यङ्गारवारण अष्टमी च वृहस्पती।
आसु यत्क्रियते पापमथवा पुण्यसञ्चयः ।
षष्टिवर्षसहस्राणि प्रतिजन्म तदक्षयम् ॥
पुण्ये च जन्मनक्षत्रे व्यतीपातेऽथ वैधतौ।
अमावास्यां नदीनानं हरते जन्मदुष्कृतम् ॥”
अथ भगवतीपुराणम् ।
"शुक्लपने द्वितीयायां चतुर्थ्याञ्चैव भारत ।
पञ्चम्यां कृष्णपक्षस्य स्नात: किमनुशोच्यते ॥
त्राहस्मृग्दिवसश्चैव महापुण्यतमः स्मृतः ।
तिथित्रयस्य संस्पर्शात् तत्र दत्तमनन्तकम् ॥
यस्मिनिरंशकः सूर्यास्तदहःस्नानमाचरेत् ।
मानञ्चैवाक्षयं प्रोतमंशकं प्राप्य मध्यमम् ॥”
तथोमासंवाद।
"पौर्णमास्याममावास्थामष्टमीवष्टकासु च ।
चतुर्दश्यां कृतं कृत्स्नमनन्तं शिवसविधौ ॥
वे चाष्टम्यौ तु मासस्य चतुर्दश्यौ तथैव च ।
अमावासीपौर्णमास्यौ सप्तमीहादशीदयम् ॥
संवत्सरमभुञ्जानः सततं विजितेन्द्रियः ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यः स्वर्गलोके महीयते ॥
ब्रह्मचर्यफलं यच्च यत्फलं पर्चयाजिनाम् ।
ऋतुगामिफलं यच्च तदवाप्नोत्यसंशयः ॥”
E

·पुण्यकाल:।
अथ यमः।
“कार्तिकों पुष्कर स्नातः सर्वपापैः प्रमुच्यते।
माघों स्नातः प्रयाग तु मुचते सर्वकिल्विषैः ॥"
पौर्णमासीमित्यर्थः ।
तथा "गयाशीर्षवटे सातः माघकृष्णाष्टमीन्तथा ।
नम्मेदाम्भसि च स्नात: पौषकृष्णाष्टमी शुभाम ॥
शालग्राम तथा चैत्रौं शरभे च चतुर्दशोम् ।
शुक्लदशम्यां स्नात्वा तु पुण्डरीके तथैव च ॥
सनिहित्याममावास्यां प्रभासे वा तथा पुनः ।
तैजसे तु नरः सात्वा मुच्यते सर्वकिल्विषैः ।
यमुनायां तथा स्नात्वा माघे वष्णचतुर्दशीम् ॥"
"मुच्यते सर्वकिल्विषै”रित्यनुयुज्यते ।
"पौषमासस्य या शुक्ला विशेषेण त्रयोदशी।
तस्यां सात्वा वितस्तायां मुच्यते सर्वकिल्विषैः ।
चन्द्रभागाभसि स्नातो माघपौषत्रयोदशीम् ।
अष्टमी रेवतीयोग तथा वैगवताम्भसि ॥"
वेगवती नद्यादेरम्भो वैगवतं तस्मिनभसीत्यर्थः ।
भारतस्य।
"आषाढ्यां सरयूतोये श्रावण्यां सततन्तथा ।
श्रवणक्षमनुप्राप्य यत्र वचन सङ्गमे ।।
सर्बाञ्चतुहशीं पुण्ये देविकायान्तथाम्भसि ।
महागङ्गामुपस्पृश्य कृत्तिकाहारके तथा ॥

·३२४
कालविवेक
त्रयोदश्यामखयुजे विपाशायान्तथैव च ।
अभ्यर्थ धम्बराजानं भरणीषु तथा सदा।
चतुर्दशीभरणीयोगे शनैश्वरदिने यदा ।
तदाभ्ययं यमं देवं मुद्यते सर्वकिल्विषैः ।
शुक्ले वा यदि वा कृष्ण चतुर्थी च चतुर्दशी।
भौमवारेण पुण्यासौ सोमवार कुडुयंदा ॥"
अथ विष्णुः।
"मासः कार्तिकोऽत्यग्निदैवत्योऽग्निश्च सर्वदेवानां मुखं,
तस्मात् कार्तिक मासं वहिःस्नायी गायत्रीजपे निरतः
सकदेव हविष्याशी संवत्सरकतात्यापात् पूतो भवति ।"
भारतस्य।
"कार्तिकं सकलं मासं नित्यनायी जितेन्द्रियः ।
जपन् 'इविथभुम्दान्तः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥"
तथा लिखन्ति ।
"यथाखमेधो यज्ञानां मासानां कार्तिकस्तथा ।
तस्मात्तत्र प्रयलेज लियती धम्माचरेत् ॥
आमिषं सैथुनञ्चैव कार्तिके मासि यस्त्यजेत् ।
सर्वकालकृतं पापं दुष्कृतचापकर्षति ।
वर्षासु कार्तिकः पुण्यः कार्तिके भीमपञ्चकम् ॥"
अथ भविष्ये।
“यभीमपञ्चकमिति प्रथितं पृथिव्या-
मेकादशीप्रभृति पञ्चदशीनिवदम् ।
-

·पुण्यकालः ।
३२५
मुन्यन्त्रभोजनपरस्य नरस्य तस्मिन्
इष्टं फलं दिशति पाण्डव शार्ङ्गधन्वा ॥"
अथ गद्यव्यासः ।
"कार्तिके पुष्येण मासपुण्यानि घृतेनाश्नीयात् ।”
अथ भविष्यपुराण ।
"यः कुर्य्याकार्तिके मासि शोभनां दीपमालिकाम् ।
सप्तम्यामक्ष षष्ठयां वा अमावास्यामथापि वा ॥
भास्करातपसङ्काशस्तेजसा भासयन्दिशः ।
दिव्यासरणसम्मले कुलं प्राप्नोति सर्वतः ॥
यावदीयसंख्यानं कृतेनापूर्य वैदितम् ।
तावहर्षवरज्ञाणि सूर्य लोके महीयते
अजें खापि प्रदीपञ्च ये नरा विष्णुसन्निधौ ।
आकाशे दापयन्त्येव तेऽपि चाक्षयमाप्नुयुः ॥
उच्चैः प्रदीपमाकाशे यो दद्यात् कार्तिके नरः ।
सवं लोक समुद्धृत्य विष्णुलोकमवाप्नुयात् ॥
यस्तु केशवमुद्दिश्य दीपन्दद्याच्च कार्तिक ।
आकाशस्थं जलस्थञ्च शृणु तस्यापि यत्फलम् ॥
अन्योन्यभोजनपरस्य इति कचिदादरों पाठः ।
+ पुष्येण इति क्वचिदाद” पाठः ।
* मासपूर्णानीति क्वचिदादर्श पाठः।
सबकुल मिति ग्रन्थान्तर पठितम् ।

·कालविवेक
धनधान्यसमृद्धिस्तु पुत्त्रवानीखरो गृही।
लोचने च शुभ तस्य विद्वानपि हि जायते ॥”
श्रथ दानमन्त्रः ।
दामोदराय नभसि तुलायां लोलया सह ।
प्रदीपन्ते प्रयच्छामि नमोऽनन्ताय वेधसे
अथापरम्।
"विप्रवेश्मनि या नारी कार्तिके मासि दीपकम् ।
अग्निष्टोमफलन्तस्याः प्रवदन्ति मनीषिणः ॥"
दद्यादित्यर्थः।
"चतुष्यथेषु रथ्यासु ब्राह्मणावसथेषु च ।
वृक्षमूलेषु गोठेषु कान्तारगहनेषु च ।
दीपदानाद्धि सर्वत्र महाफलमुपाश्रुते ॥"
अथ लिखन्ति।
"कार्तिक मासि यो दीपं दद्यादुद्दिश्य देवताम् ।
पितरं वा दिने तस्य सदा भासत् फलं लभेत् ॥
घृतेन दीप प्रज्वाल्य तिलतैलेन वा पुनः ।
दीर्घायुर्वपुषा युक्त: चक्षुषा च न हीयते ॥
दीपदानपरो नित्यं ज्ञानदीपन दीप्यते ।
स्पष्टबुद्धीन्द्रियश्चापि न कदाचित् प्रमुच्यते ॥
दीपन्ददाति यो नित्यं देवतायतनेषु च ।
चतुष्यथेषु रथ्यासु रूपवान् सुभगो भवेत् ॥"
तथा श्रीविष्णुः ।

·पुण्य कालः। "आखिने सकलं मासं ब्राह्मणेभ्यः प्रत्यहं तं प्रदाया. श्विनी प्रीणयित्वा रूपवान् भवति । तस्मिन्नेव प्रत्यहं गोरसैब्राह्मणान् भोजयित्वा आरोग्यभाग्भवति । प्रति- मासे रेवतीयुते चन्द्रमसि मधु घृतं परमानं ब्राह्मणान् भोजयित्वा रेवतीं प्रीणयित्वा रूपभाग्भवति। मासि मास्यग्निं हुत्वा प्रत्यहं तैलस्थं वा सकृतं कुलााषं ब्राह्म- णान् भोजयित्वा दीप्ताग्निर्भवति ।" कुल्माषो माषपिष्टकप्रकारः । “यदीच्छेदिपुलान् भोगांश्चन्द्रसूर्यग्रहोपमान् । प्रातःस्नायी भवेन्नित्यं दो मासौ माधफाल्गुनी ॥' "कार्तिकं सकलं मासं प्रातःस्नायी सदा भवे"दिति वा पाठः । "प्रातःस्नायी च सततं मासौ हौ माधफागुनो। देवान् पितॄन् समभ्यर्च सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥" अथ पुराणे। "तुलामकरमेषेषु प्रात:स्नायी सदा भवेत् । हविष्यं ब्रह्मचर्यञ्च महापातकनाशनम् ॥” सर्वत्र प्रात:स्नानं प्राचीसन्ध्योपक्रमसमये किञ्चिदरुणप्रकाश कार्यम् । तदाह विशुः । "न राहुदर्शनवज न वा रात्रौ न सन्ध्यायां प्रातःस्नाय्य- रुणकिरणग्रस्तां प्राचीमवलोक्य स्नायात् ।" न रात्रौ न सन्ध्यायामिति निषिध्यारुणकरग्रस्तामिति विदधान ·कालविवेक उभयोः सन्धि सन्ध्याप्रवेशकालमेव विदधाति । यमुषःकाल- मिति ब्रुवते । अतएव,-"उषस्युषसि यत्नानं प्राजापत्येन तत्सम"मित्याहुः । यथा। । "माधे मासि रटन्त्यापः किञ्चिदभ्युदिते रवी। ब्रह्मनमपि चाण्डालं कं पतन्तं पुनीमहे ॥" इदमेव तूदये। कं जनम् । "माघस्नानं सदा पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् । ऋषयस्तेन धर्मेण प्राप्ता ब्रह्मसमाश्रयम् ॥" स्नानञ्च परकीयनिपानेषु न कार्यम् । यथा मनुः। "परकीयनिपानेषु स्नायात्रैव कदाचन । निपानकर्तुः सात्वा हि दुष्कृतांशेन लिप्यते ॥" अत्र परकीयत्वमप्रतिष्ठितत्वं न बोदव्यम्, किन्तु परकतत्वन्तञ्च प्रतिष्ठितेऽपि साधारणम् । न हि परकीयत्वं सम्बन्धादेव परं मदीयास्ते पिटव्याः, अस्मदीयो नृपतिरित्यादिष्वपि छप्रत्ययस्य दर्शनात्। तथा विनिगमनाकारणं किमवेति चेत्, निपान- कर्तुरिति शेषश्रुतेः । अतएव पैठीनसिः । “परकृतनिपानकूपांश्च वर्जयेदंशभाक् तत्र सेतो: त्रीन् पिण्डानुवृत्य स्नायात् ।" सेतो; कत्त्यर्थः।

·पुण्यकालः ।
तथा बौधायनः।
"सवन्तीष्वनिरुद्धासु त्रयो वर्णा द्विातयः ।
प्रातरुत्थाय कु.रन् देवर्षिपिटतर्पणम् ॥
निरुद्धासु न कुज़रनेशभाक् तत्र सेतुकृत् ।
तस्मात् परकतान् सेतून् कूपांश्च परिवर्जयेत् ॥”
इत्यन्यथाप्युदाहरन्ति ।
"उद्धृत्य चापि त्रीन् पिण्डान् कुर्य्यादापत्सु नो सदा ।
निरुद्धासु च मृत्पिण्डान् कूपादम्बुघटांस्तथा ॥"
तथा विष्णुः।
"परनिपानेषु न स्नानमाचरेदाचरेद्दा पञ्च पिण्डानुवृत्या-
पदि।"
न केवलं स्नानाथं पिण्डोदरणं किन्वदृष्टकम्ममात्रार्थम् ।
आहतुः शङ्खलिखितौ।
नेष्टकचिते* पितृ स्तर्पयेद्दापीतड़ागोदपानेषु सप्त पञ्च
चीन् वा पिण्डानुवृत्य देवपितृ स्तर्पयेत् ।
यथासंख्यं सप्तााधरणम्।
यतएव परकर्तृकनिपानमात्रस्य निषेधः अतएव याज्ञवल्काः ।
“पञ्च पिण्डाननुवृत्य न स्नायात्परवारिषु ।
मायान्नदीदेवखातगर्तप्रस्रवणेषु च ॥"
मनुरपि परखातनिपानं निषिध्याह ।
इष्टकारचिते इति स्मार्चसम्मतः पाठः ।

·कालविवेक "नदीषु देवखातेषु तड़ागेषु सरःसु च । नानं समाचरेन्नित्यं गतप्रस्रवणेषु च ॥" हावपि प्रतिष्ठितनिपानं स्नानाथं नोतवन्तौ। तथा। "अभावे देवखातानां सरसां सरितान्तथा । उद्धृत्य चतुरः पिण्डान् पारक्ये स्नानमाचरेत् ॥” अप्रतिष्ठितार्थले पारक्यपदस्य प्रतिष्ठितस्याभाव इत्यपि वक्तव्यं स्यात्। तस्मात् पारक्यमप्रतिष्ठितमिति व्याख्यानमप्रतिष्ठित- स्यैव । अथ श्रीविष्णुः । "स्त्रायात् प्रस्रवणदेवखातसरोवरेषु उद्धृताभूमिष्ठमुदक पुण्यं प्रस्रवणं तस्मानादेयम् । तस्मादपि साधु परिग्टहीतं सर्वत एव गाङ्गमिति ।" देवखातमाह विष्णुपुराण । "ऋषिभिर्देवताभिश्च पुराणैर्नृपसत्तमैः । कृतेषु कूपखातेषु सायात्तेषु विशङ्कितः ॥" अथ मार्कण्डेयः। “अवमानेषु तोयेषु सरसीषु नदीषु च । पुण्यार्थमाचरेत् स्नानं तेन काम्यफलं लभेत् ॥” पाहात्रिः । "अहोरात्रस्य यः सन्धिः सूर्यनक्षत्रवर्जितः सा हि सन्ख्या समाख्याता तस्यां नानं समाचरेत् ॥” -

·पुण्यकालः।
अथ मरीचिः।
"उपासीत प्रत्यहं सन्ध्यां यथाकालं यथाविधि ।
सप्ताहमनुपासंस्तां स्वस्थः सन् पतितो भवेत् ॥”
"नानं मध्यन्दिने कुर्यात् मृदोऽन्ते त्वनिरामयः ।
न तङ्कालसतो रोगी नाज्ञातऽम्भसि नाकुले ॥"
तथा योगियाज्ञवल्करः ।
"विरात्रफलदा नद्यो याः काश्चिदसमुद्रगाः ।
समुद्रगाश्च पक्षस्य मासस्य सरितांपतिः ॥"
तथा।
“उभ सन्ध्ये तु स्नातव्यं ब्राह्मणैश्च गृहावितैः ।
तिसृष्वपि च सन्ध्यासु नातव्यं तु तपखिना॥"
"उभे सन्ध्ये तु कर्तव्ये” इति पाठोऽनाकरः।
सानाशक्तावाह जाबालिः ।
"अशिरस्कं भवेत् स्नानं स्नानाशक्तौ तु कर्मिणाम् ।
आद्रेण वाससा वापि माजनं दैहिकं विदुः ॥"
आह योगियाज्ञवल्करः ।
"मान्वं भौम तथाग्नेयं वायव्यं दिव्यमेव च ।
वारुणं मानसञ्चैव सप्तस्नायी प्रकीर्तितः ॥
आपो हि छेति वै मान्वं मृदालम्भस्तु पार्थिवम् ।
आग्नेयं भस्मना स्नानं वायव्यङ्गोरजः स्मृतम् ॥
यचु सातपवर्षेण स्नानं तद्दिव्यमुच्यते ।

·कालविवेक
वारुणञ्चावगायन्तु मानसं विष्णुचिन्तनम् ॥
शस्तं स्नानं यथोद्दिष्टं मन्त्रस्नानक्रमेण तु ।
कालदोषादसामर्थ्यात् सव्वं तुल्यफलं स्मृतम् ॥
कैश्चित्तु मानसं भौमं हित्वा पञ्चविधमुक्तम् ।
यथा पराशरः।
"आग्नेयं वारुणञ्चैव तृतीयं ब्राह्ममेव च ।
चतुर्थञ्चैव वायव्यं पञ्चमं दिव्यमुच्यते ॥”
अप्रायत्ये तु वारुणमेव कार्यम् ।
तदाह योगियाज्ञवल्करः ।
"अप्रायत्वे समुत्पन्ने स्नानमेव समाचरेत् ।
पूर्बोद्दिष्टैस्तथा मन्त्रैरन्यथा माजनं स्मृतम् ॥"
नानं यथा लोकसिद्ध वारुणमित्यर्थः
तथा श्रीविणुरहस्ये।
"आशाब्यादिचतुर्मासं प्रातःस्नायी भवेन्नरः ।
विप्राय भोजनं दत्त्वा कार्तिक्यां गोप्रदो भवेत् ।
स वैधावपदं याति विष्णुव्रतमिदं स्मृतम् ॥
आषाढस्थ सिते पक्षे एकादश्यामुपोषितः ।
चातुर्मास्यव्रतालान्तु कुर्चीत परिकल्पनम् ॥
एकादश्यान्तु ग्रहीयात् संक्रान्यां कर्कटस्य च ।
आषाब्यामानतो भक्त्या चातुर्मास्यां व्रतक्रियाम् ॥”
चातुर्मासिकव्रतग्रहणे कालचतुष्टयम् ।
आषाढ़ी पौर्णमासी शक्ला एकादशी बादशी कर्कटसंक्रान्तिश्चेति।

·निषिद्धानि।
अथव्रतग्रहणमन्त्रः ।
"इदं व्रतं मया देव ग्टहीतं पुरतस्तव ।
निविघ्न सिद्धिमाप्नोति प्रसन्ने त्वयि केशव ॥
एहीतेऽस्मिन् व्रते देव यद्यपूर्णे म्रियाम्यहम् ।
तन्मे भवतु सम्पूर्ण तत्प्रसादाजनाईन ॥"
वासुदेवमभ्यर्च तदने चातुर्मासिकं व्रतं मधुमैथुनतेलमांसादि-
वर्जनरूपं ग्राह्यम् ।
अथ निषिदान्युच्यन्ते ।
तन मनु:।
"मांसाशने पञ्चदशी तैलाभ्यङ्गे चतुर्दशी।
अष्टमी ग्राम्यधन्में च कुलन्तमपि पातयेत् ॥"
आह बौधायनः।
"पर्वसु नाधीयीत न मांसमश्नीयान्न स्त्रियमुपयात् ।
पर्वसु हि रक्ष:पिशाचा अभिचारवन्तो भवन्तीति ॥"
आह वसिष्ठः ।
"न पर्वसु तैलं रं मांसं स्त्रियमुपेयान्नामावास्यायां
हरितानि विन्द्यात् ।"
अथ स्मृतिसमुच्चये।
अहं निये इति स्मादिसम्मतः पाठः

·कालविवेक
"अमावास्यां न तु विन्यात् कुशांश्च समिधस्तथा।
सवित्रेऽवस्थिते सोमे हिंसायां ब्रह्महा भवेत् ॥
कुशाः शाकाश्च पुष्पञ्च काष्ठानि च णानि च ।
अमावास्याञ्च चिनुयान दुष्यति कदाचन ॥"
आह हारीतः।
"तैलं मांसं भगं क्षौरं पर्वकाले प्रवर्जयेत् ।
एतेष्वलक्ष्मीर्वसति तैले मांसे भगे तुरे ॥"
अत्र यमः।
"श्लेभातक तथालक्ष्मीनित्यमेव कृतालया।
भगे मांसे चुरे तैले नित्यं पर्वसु तिष्ठति ॥
आसप्तमकुलं हन्ति शिरोऽभ्यङ्ग चतुर्दशी।
मांसाशने पञ्चदशी ग्राम्यधर्मे तथाष्टमी॥
षष्ठयष्टमी अमावास्या उभौ पक्षौ चतुहशी।
अत्र सन्निहितं पापं तैले मांसे भग क्षुरे ॥"
।
अत्र शातातपः।
“न तु काष्ठममावास्यां मैथुनञ्च चतुर्दशीम् ।
हन्ति सप्तकुलन्तस्य तैलग्रहणमष्टमीम् ॥
षडाष्टमी पञ्चदशी उभौ पक्षौ चतुर्दशी ।
अत्र सन्निहितं पापं तैले मांसे भगे चुरे ॥
षष्ठ्यान्तैलमनायुष्थमष्टम्यां पिशितन्तथा।
उभे पचे इति स्मादिसमसः पाठः।

·निषिद्धानि।
क्षुरकम्म चतुर्दश्यान्तथा पर्वणि मैथुनम् ॥”
आहव्यासः।
"क्षौर शनैश्चरादित्यभौमाहो रात्रिमेव च ।
तिथिं प्रतिपदं रिक्तां विष्टिञ्च परिवर्जयेत् ॥
अमावास्यापरभूता प्रतिपत् प्रत्येतव्या।
तथा ज्योतिःशास्खे।
“नाभ्यङ्ग भुक्तरणकामसमुद्यतानां
न स्नानमत्र गमनोत्सुकभूषितानाम् ।
सन्ध्यानिशार्ककुजसौरिदिने नराणां
क्षौरं हितन्त्र नवकऽङ्गिन चापि विध्याम् ॥"
नवकमहः शुक्ल प्रतिपत् ।
श्राहव्यासः।
“षष्ठाष्टमी अमावास्या उमे पक्षे चतुर्दशी।
अत्र सन्निहितं पापं तैले मांसे भरी हुरे ॥
षष्ठयान्तैलमनायुष्यमष्टम्यां पिशितन्तथा ।
कामभोगश्चतुर्दश्याममावास्यां चुरक्रिया ॥
अथ स्मृतिसमुच्चये।
"सायंसन्ध्यां परान्नञ्च पुनर्भोजनमैथुनम् ।
तैलं मांसं शिलापिष्टममावास्यां विवर्जयेत् ॥
तथा।
"सायंसन्ध्यां परान्नञ्च शिलापिष्टन्तथैव च ।
अमावास्यां न सेवेत रात्री भोजनमैथुने ।

·कालविवेके
सूर्यऋक्षगते सोमे परान्नं यो हि भक्षयेत् ।
तस्य मासकृतं पुण्यं यस्यान्नं तस्य तद्भवेत्
दन्तकाठे त्वमावास्या मैथुने च चतुर्दशी ।
हन्ति सप्तकुलं पुंसां तैलस्य ग्रहणेऽष्टमी ॥
अमावास्यां न गच्छेत्तु प्राप्तकालामपि स्त्रियम् ।
तैलञ्च न स्पृशेदामं वृक्षादींश्छेदयेन तु ॥
प्रतिपत्सु नवम्याञ्च तथा पञ्चसु पर्वसु ।
अभ्यङ्गस्पर्शपानायैस्तै लन्तु म स्मृशेन्नरः ॥
पक्षादौ च रवौ षष्ठयां रित्तायाञ्च तथा तिथी।
तैलेनात्यज्यमानस्तु चतुभिरपि हीयते ॥
उपोषितस्य व्रतिनः कत्तकेशस्य नापितैः ।
तावच्छ्रीस्तिष्ठति प्रीता यावत्तेलं न संस्पृशेत् ॥
नखे कत्ते कृते श्मश्रुशिरोरुहप्रकल्पाने ।
न च नायाबर: शेषे तैलस्नानं समाचरेत् ॥
कषायेण शिरः स्नात्वा अभ्यतोन च केनचित् ।
तावत्स्यादशुचिर्विप्रो यावनिर्णीयते न तत् ॥
न चाभीक्ष्णं शिरःस्नान कार्य निष्कारणं बुधैः ।
शिरःस्नातच तैलेन नाङ्ग किञ्चिदपि स्मृशेत् ॥"
अथ वृहहसिष्ठः।
"दिवा कपित्थच्छायाने रात्रौ च दधिशक्तुषु ।
धात्रीफले च सप्तम्यामलक्ष्मीर्वसते सदा ॥"
अत्र देवलः।
।

·निषिद्धानि। "अष्टम्याञ्च चतुर्दश्यां पञ्चदश्यां विशारदः । तैलं मांस व्यवायञ्च शुरञ्च परिवर्जयेत् ॥" देवलेन कालत्रयमुपादाय निषेध्य चतुष्टयोपादानान्न यथासंख्य- मन्वयः। तथा भविष्ये। "अमावास्याष्टमी चैव पूर्णमासी चतुर्दशी । पाण्येताणि राजेन्द्र रविसंक्रान्तिरेव च ॥ तैलस्त्रीमांससेवी च पखेतेषु मानवः । विण्मूत्रप्राशनं नाम नरकं प्रतिपद्यते " अत्रापि पञ्चपाणि निषिध्यानि तैलादीनि च त्रीणि न यथा- सङ्ख्यसम्भवः । यत्रापि समसङ्ख्ययोरुपादानम्, तत्रापि मुनिभि- रैव नियतक्रमणोपचास्थाहरनिरस्तः । अथ भविष्थे। “सप्तम्यान्न स्पृशेत्तैलं नीलं वस्त्रं न धारयेत् । न चामलकैः स्नायान्न कुर्यात् कलहं नरैः ॥" अत्र सप्तम्यामिति केचिच्चाष्टम्यामिति पठन्ति । नील्या रक्तं नीलं वस्त्रम् । "निम्बस्य भक्षणन्तैलं तिलस्तर्पणमञ्जनम् । सप्तम्यान्नैव कुर्वीत ताम्रपात्रेषु भोजनम् । शिरः कपालमन्त्राणि नखचम्मतिलांस्तथा । एतानि क्रमशो नित्यमष्टम्यादिषु वर्जयेत् ॥” क्रमशो यथासङ्खयम् । अत्र शिरो नारिकेलमष्टम्यां, कपाल.

·३३८
कालविवेक
मलावू नवम्याम्, अन्न कलम्बिकां दशस्यां, नखं शिम्बिका-
मेकादश्यां, चर्मेति पूतिका हादश्यां, तिलं वार्ताकुं त्रयोदश्यां
न भक्षयेत् ।
अथ वकपञ्चकम् ।
"एकादश्यां समारभ्य राकां केशवबोधने ।
वकोऽपि तत्र नाश्रीयान्मत्यं मांसच किं जरः ॥"
आह बौधायनः।
"अमावास्यानवम्यान्तु सप्तम्याञ्च विशेषतः ।
धात्रीफलानि यत्नेन दूरतः परिवर्जयेत् ॥
वीर्यहानिः प्रजाहानिर्यशोहानिस्तथैव च ।
हन्त्येतत्रितयं यस्मात्तस्माद्धात्रीं विवर्जयेत् ॥"
धात्रीफलमामलकीम् ।
अथ षट्त्रिंशन्मतम् ।
"नवम्यां दर्शसप्तम्यां संक्रान्तौ रविवासरे ।
चन्द्रसूर्योपरागे च स्नानमामलकैस्त्यजेत् ॥
सप्तम्यामप्यमावास्यां संक्रान्तिग्रहतिसृषु ।
धनपुत्वकलत्रार्थी शिलापिष्टच न स्मृशेत् ॥"
अथ गायः ।
"मोहाप्रतिपदं षष्ठी दग्धं रितां तिथिं तथा ।
तेलेनाभ्यङ्गयेत् यस्तु चतुर्भिः स हि हीयते ॥"
गाग्र्येणैव पूर्व पञ्चम्बादिषु धनापत्यबलायुषां डेरुतात्वाद्धानि.
रपि तेषामेव प्रतीयते ।

·निषिद्धानि।
आह गायः।
"कत्ताप कीर्तिमरणं धनं सौभाग्यमेव च।
दारिद्रय सबकामाप्तिरभ्यङ्गादास्करादिषु ॥"
भास्करादिवारेषु कत्तापादयो यथाक्रममभ्यङ्गाभवन्तीत्यर्थः ।
अथ षटत्रिंशन्मतम् ।
"संक्रान्त्यां पञ्चदश्याञ्च द्वादश्यां श्राद्धवासरे।
वस्त्रं न पीड़येनैव क्षारणापि च योजयेत् ॥
दर्शनानं गयाबाई तिलैश्च पिटतर्पणम् ।
न जीवपिटकः कुयात् कुबंश्च पिटहा भवेत् ॥
दर्श खानं न कुर्चीत मातापित्रोस्तु जीवतोः ।
नवम्याञ्च न चेत्तत्र निमित्तान्तरसम्भवः ॥"
यादृच्छिकस्नाननिषेधोऽयम् ।
"भोगार्थं क्रियते यत्तु सानं यादृच्छिकं नरैः ।
तनिषिद्धं दशम्यादी नित्यनैमित्तिकं न तु॥"
तथा जाबालिः।
"क्रियते खेदबाहुल्यात् हस्तयन्वजलादिना ।
मलव्यापीहनफलं स्नानं यादृच्छिकन्तु तत् ॥
न तत् कुर्यात्तृतीयायां त्रयोदश्यान्तिथी तथा ।
शाश्वती भूमिमन्विच्छन् दशम्यामपि पण्डितः ॥"
आह कखः।
"दशमी नवमी चैव प्रतिपञ्च त्रयोदशी।
द्वतीया च विशेषेण स्नाने चैतानि वर्जयेत् ॥"

·कालविवेक
मानदोषमाह वशिष्ठः ।
“प्रतिपद्यनपत्यं स्यात्तृतीयायामपत्नीकः ।
दशम्याममनः स्नाने सबं हन्ति त्रयोदशी।"
आह गायः।
"नवमी पुत्वनाशाय नाशाय त्रयोदशी।
टतीया भर्तृनाशाय स्नाने ता वर्जयेदतः ॥"
वै
तथा।
"हादश्यां कृष्णपक्षे तु न स्नातव्यं कदाचन ।
शतसन्तानमिच्छनिरपवर्गपरैरपि ॥"
अथ जाबालिः ।
“वयोदश्यां ढतीयायां दशम्याच विशेषतः।
शूद्रविट्क्षचियाः स्नानं नाचरेयुः कथञ्चन ॥"
अनेन ब्राह्मणस्यानुज्ञातम् ।
आह मनुः ।
"न स्नानमाचरेद्भुक्त्वा नातुरो न महानिशि ।
न वासोभिनवाजलं नाविज्ञाते जलाशये ॥"
आह गायः।
"नानुलिप्ती न चाजस्रं सम्बन्धिव्यागतेऽपि च ।
गृहमागत्य न मायान्न महानिशि नातुरः ॥”
पाहव्यासः।
"न सायावत्सरेऽतीते निर्वापि च मङ्गलम् ।
अनुव्रज्य मुहबन्धून पूजयित्वेष्टदेवताम् ॥"

·निषिद्धानि। शाह मृगुः। “धर्मविनाचरेत्स्नानमाङ्गिकन्तु पुनः पुनः । तर्पणं ब्रह्मयज्ञञ्च वैश्वदेवञ्च नाचरेत् ॥ नावर्तयेत् पुन: कम्म तर्पणादिकमन्वहम् । काम्यनैमित्तिके हित्वा एक छकत्र वासरे " तथा। "संसज्य चाष्टम भागमुदयादयत्र कुत्रचित् । तिथ्योर्युग्मेऽम्ययुग्मे वा सकृदाह्निकमाचरेत् ॥” प्रतिप्रसवमाह वशिष्ठः । "पुत्रजन्मनि संक्रान्यां याद्दे जन्मदिने तथा । नित्यनाने च कर्तव्ये तिथिदोषो न विद्यते ॥" आह वैवखतः । "दर्भ पुष्याणि समिधमौषधञ्च विशेषतः । निषेधेनापि रहीयादमावास्याहनि हिजः ॥" तदहमात्रीपयुक्तं दर्भादिकं ग्रहीयादप्राप्तावित्यर्थः, वशिष्ठादिभिः निषिदत्वात् । पद्यव्यासः। नायाहा चतुर्थी सप्तमी दशमी पौर्णमासीषु श्रीकामः तैलाभ्यङ्गं कुर्यात् । स्मशेदमावास्या षष्ठयष्टमी हादशी चतुर्दशीषु कृष्णत्रयोदश्याञ्चतुर्दश्यां वा यमाय धम्म- राजाय मृत्यवे चान्तकाय वैवस्वताय कालाय सर्व- भूतक्षयाय एतेभ्यः सप्तभिनमस्कारान्तर्मन्वैः समो- RAPAHARASHMIRE

·३४२
कालविवेक
दकान्जलीन् दद्यात् । सर्वपापेभ्यो विमुच्यते ।
अथ गद्यव्यासः।
"पञ्चमी दशमी चैव पूर्णमासी त्रयोदशी ।
एकादश्यां रतीयायां यस्तैलमुपसेवते ॥
अभ्यगात्स्पर्शनादापि भक्षणाञ्च तथैव च ।
चतुर्थी तस्य वृद्धिः स्यादनापत्यबलायुषाम् ॥"
तथा गायः ।
"पञ्चमी दशमी चैव दृतीया च त्रयोदशी ।
एकादशी द्वितीया च पक्षयोरुभयोरपि ॥
স্বয়ড় মলাৰ নৰ লিম্বিন।
चतुर्था तस्य वृद्धिः स्यादनापत्यबलायुषाम् ॥”
अत्रान्धकेन टतीयाश्याने पौर्णमासीति पठितम् ।
"दशम्यान्तैलमस्पृष्ट्वा यः स्नायादविचक्षणः ।
चत्वारस्तस्य नश्यन्ति आयुः प्रज्ञा यशो बलम्
आह वृहन्मनुः।
"आहारं मैथुनं निद्रां सन्ध्यायां परिवर्जयेत् ।
कम वाध्ययनं वापि तथा दानप्रतिग्रही।
आहाराह्याधिमाप्नोति गर्भो रौद्रश्च मैथुनात् ।
खप्नत: स्थादलक्ष्मीकः कम्म चैवात्र निष्फलम् ॥
अध्येता नरकं याति दानाबानोति तत्फलम् ।
प्रतिग्रहे भवेत्यापी तस्मात्सन्थ्यां विवर्जयेत् ॥"
महानिशायामपि निषेधमाह महापुराणम् ।
"

·निषिद्धानि।
३४३
"महानिशा तु विज्ञेया मध्यमं प्रहरदयम् ।
स्नानन्तत्र न कुर्वीत नित्यनैमित्तिकाहते ॥"
तथा विश्वामित्रः।
"महानिशा तु विज्ञेया रात्री मध्यमयामयोः ।
तस्यां स्नानं न कुर्वीत काम्यमाचमनन्तथा ॥"
षट्त्रिंशन्मतम् ।
"अपेयं हि सदा तोयं रात्री मध्यमयामयोः ।
नानं तत्र न कुर्चीत तथैवाचमनक्रियाम् ॥
मूत्रोच्चारं महारानी कुयान्नाचमनन्तु यः ।
प्रायश्चित्तीयते विप्रः प्रायश्चित्ताईमहति ॥"
आह मार्कण्डेयः ।
"महानिशे हे घटिके रात्री मध्यमयामयोः ।
अत्र नैमित्तिकं कुर्यात् काम्यन्तु न मनागपि ॥
महानिशा तु विज्ञेया सा च मध्यमरात्रकम् ।
तस्यां स्नानं न कुर्बीत स्वाध्यायं पिटतर्पणम् ॥”
मध्यस्थघटीयमिति निर्णीतम् ।
तथाच षट्त्रिंशन्मतम् ।
"चत्वारि यानि कर्माणि सन्ध्यायान्तु विवर्जयेत् ।
आहारं मैथुनं निद्रां खाध्यायाध्ययनन्तथा ॥
आहाराज्जायते व्याधिगर्भो रौद्रश्च मैथुनात् ।
स्वामतः स्यादलक्ष्मीक: स्वाध्यायादायुषः क्षयः ॥"
अकालवृष्टावपि नाध्येतव्यमित्याह ।
।

·३४४
कालविवेक
“चातुर्मासे निवृत्ते तु चक्रपाणौ समुत्थिते ।
अकालवृष्टिं जानीयायावहिष्णुमहोत्सवम् ॥"
महोत्सवः फालानपूर्णिमा ।
तथा।
"मार्गान्मासात्प्रभृति मुनयी दक्षवाल्मीकिशिष्या-
चैत्रं यावत्प्रवर्षणविधौ नेति कालं वदन्ति ।
नाड़ीजङ्घः सुरगुरुमुनिर्वक्ति वृष्टरकालौ
मासावेतौ वदति नियतं पौषमाधौ न शेषान् ॥"
अथ षट्त्रिंशन्मतम् ।
"तैलैः स्नानं महापुण्यं कुर्यादामलकैः श्रिये ।
अष्टमीनवमीदर्शरविसंक्रमणाहते ॥
तुष्थत्यामलकैर्विष्णुरेकादश्यां विशेषतः ।
सर्वकालं तिलैः स्नानमिति व्यासोऽब्रवीन्मुनिः ॥
सर्वोषध्या तिलैर्वापि पुण्यैर्वामलकोदकैः ।
शिरःस्नानं तटे कत्ला मज्जेदप्सु यथारुचि ॥”
आह शातातपः ।
तिलोहततॊ तिलस्नायी शुचिनित्यं तिलोदकी।
होता दाता च भोक्ता च षट्तिली नावसीदति ॥
माघादिमासषट्के च मेखलाबन्धनं यतः ।
चूड़ाकरणमञ्च श्रावणादौ न शस्यते ॥
यावन्न सुप्यते हरिरिति चतुर्थचरणं स्मातादिभिः पठितम् ।
। व्यासवायौकिगई इति प्रथमचरणं तैरव पठितम् ।

·नाडिकादिनिरूपणम् ।
३४५
सिंहे धनुषि मीने च स्थिते सप्ततुरङ्गमे ।
क्षौरोहाहं न कुर्वीत गृहकन्म विवर्जयेत् ॥
माघ एव यदा माघी सिंहे चैव यदा गुरुः ।
व्रतं क्षौरं तथोहाहं रहकम्म च वर्जयेत् ॥
आद्यक्षौरस्य श्रावणादिषट्क एव निषिद्धत्वात् सिंहे धनुषि
हितोयक्षौरनिषेधो बोद्धव्यः ।
तत्तत्कालनिषिद्धं कम्मासङ्खय श्रुतिस्मृतिपुराणैः ।
तत्कथमसहस्रायुः शतोऽहं वक्तु मेकाकी ॥
तस्मात् कतिपयवचनैराकरदृष्टैनिबन्धुभिलिखितैः ।
यदवगतं तदभिहितमपरमपरे विलिखियन्ति ॥
अथ नाडिकादिनिरूपणम् ।
नाडिकादिज्ञानोपायः स्मृतो भारते ।
करेणात्यधिकैः षड़ भिः पलैस्तानस्य भाजनम् ।
त्रिंशदङ्गुलविस्तारं द्वादशाङ्गुलमुच्छ्रितम् ॥
स्वर्णमासेन कल्वा तु चतुरङ्गुलकाठिकाम् ।
मध्यभागे तया विद्धं नाड़ी काया घटी स्मृता ॥
ततस्तेनाम्भसा पूर्णा यावत्कालेन जायते ।
स कालो नाडिका तस्याः षष्टिभागो विनाड़िका ॥
नाड़ीइयं मुहर्तन्तु ते पञ्चदश वासराः ।
एवं रात्रिरतः पक्षमासवयनवत्सराः ॥
नाडिकादिनिरूपणमिति ।
4
BETHARIESTANTANGIAS

·अथ पौर्णमासीनिरूपणम् । तत्र ब्रह्माण्डपुराणम् । राका चानुमतिश्चैव पूर्णिमा द्विविधा स्मृता। पूर्णोदित कलाहीने पौर्णमास्यानिशाकरे । पूर्णिमानुमतिर्जेया या चास्तमितभास्करा ॥ यस्मात्तामनुमन्यन्ते पितरो दैवतैः सह । तस्मादनुमति म पूर्णिमा प्रथमा स्मृता ॥ यदा चास्तमिते सूर्ये पूर्णचन्द्रस्य उद्गमः । रज्जनाच्चैव चन्द्रस्य सकेति कवयो विदुः । तथा शङ्करगीतायाम् । पक्षान्ते पौर्णमास्यान्तु स्रोतस्येवोत्तरामुखे । स्नाला प्रेतपुरी हित्वा विष्णुलोकं स गच्छति ॥ पक्षान्ते स्त्रोतसि स्नातस्तेन नायाति महम् । आषाढ़ी कार्तिकी माघी वैशाखीषु तन्तु यत् । तदनन्तफलं प्रोतं स्नानदानजपादिकम् ॥ आषाढी कार्तिकी माघी वैशाखी श्रेष्ठपूर्णिमा । आकामावैधिति ख्याता दत्तं यत्राक्षयम्भवेत् ॥ अथ भारतम्। माससंत्रे यदा ऋक्षे चन्द्रः सम्पूर्णमण्डलः । गुरुणा याति संयोगं सा तिथिमहती स्मृता ॥ माससंज्ञम् ऋक्षं चित्राविशाखाज्येष्ठादयः, तेषु नक्षत्रेषु सम्पूर्ण- ·पौर्णमासीनिरूपणम् । मण्डलश्च द्रः पूर्णिमायां भवति, तेन तस्यान्तिथौ यद्ये कस्मिन्नक्षत्रे माससमानसंज्ञके गुरुचन्द्रयोगो भवति तदा महाचैत्री महा. वैशाखी महाज्यैष्ठीत्यादिका हादश पौर्णमास्यो भवन्तीत्यर्थः । तथा। "सहितौ यत्र दृश्येते दिवि चन्द्रबहस्पती। माससंजे तु नक्षत्रे सा तिथिमहती स्मृता पूर्ववचने सम्पूर्णमण्डलोपादानात् पौर्णमास्ये वात्रापि प्रत्येतव्या। अतएव ज्योतिःशास्त्रे । "सहितौ यत्र दृश्येते दिवि चन्द्रवहस्पती। पौर्णमासी तु महती प्रोता संवत्सरे हि सा ॥" सहितयोदर्शनमे कत्रावस्थितयोरेव भवति, नैकराशिमात्राक- स्थाने। तेन एकराशिगतौ स्यातां यदा गुरुनिशाकरौ । पौर्णमासी तु महती सर्वपापहरा तिथिः ॥ एकनक्षत्रावस्थितिपरं सबैकवाक्यत्वात् । तथा ब्रह्माण्डपुराण । "पौर्णमासी व्यतीपाती यदेतां परस्परम् । यस्मिन् काले समौ स्यातां तौ व्यतीपात एव सः ॥" तौ चन्द्रगुरुसमौ यदाकाशे तिष्ठतः। तदेव स्वयं व्याकरोति । “चन्द्रमा एकऋक्षञ्च देवाचार्यस्तथैव च । वसन्ति बादशाब्दान्ते तन्महत्त्वं तिथेः स्मृतम् ॥"

·कालविवेक ऋक्षपदं माससंज्ञकज्येष्ठादिनक्षत्रपरम् । माससंज्ञकवचनेनैक- वाक्यत्वात् तिथिपदच पौर्णमासीपरं, तिथिनक्षत्रमात्रपरत्वे हादशाव्दान्त इति विरोधात् । प्रतिमासं तस्याभावात् न च हादशाव्दान्तेऽप्यवश्यम्भावः, किन्तु ततः प्राङ्ग भवतीति तस्यार्थः । तदेव हादशपौर्णमासीनामेव महत्त्वम् । गुरुचन्द्रयोर्माससंज्ञक- नक्षत्रावस्थिती भवतीत्युक्तम् । सौराणान्तु मासानान्नात्र विव- चितवं वचनैरनुपादानात् महामाध्यादिषु वा सम्भवात् । महाज्येष्ठयान्तु विशेषः । "ऐन्द्र गुरुः शशी चैव प्राजापत्ये रविस्तथा । पूर्णिमा ज्येष्ठमासस्य महाज्यैष्ठी प्रकीर्तिता ॥" ऐन्द्रं ज्येष्ठानक्षत्रं, प्राजापत्यं रोहिणी। एवंलक्षणं प्रकीर्तिता प्रकर्षणवती कथिता फलभूयस्त्वात्, महत्त्वन्तु साधारणलक्षणा- यत्तु पठन्ति । वृहस्पतिः । "पौर्णमास्यां सिते पक्षे ज्येष्ठे मासि गुरोदिने । वृषादित्ये शशी चैन्द्र महाज्यैष्ठी प्रकीर्तिता॥" अत्रापि गुरुवारबषादित्याभ्यां फलभूयस्त्वम् । वृषादित्यं व्याकरोति । "प्राजापत्येऽथ सौम्येऽ ऐन्द्र जीवनिशाकरौ। पूर्णिमा गुरुवारेण महाज्येष्ठी प्रकीर्तिता ॥ ऐन्द्र शशी सुराचार्यश्चन्द्र धातरि वा रविः । पूर्णिमा ज्येष्ठमासस्य महाज्यैष्ठी प्रकीर्तिता ॥" देव। ।

·पौर्णमासीनिरूपणम् । सौम्यचन्द्रपदाभ्यां मृगशिरो भण्यते । धाता तु रोहिणी, चन्द्र धातरि वा रविरित्थमवक्तृप्तिदर्शने वृषादित्यमानं फलभूयस्त्व- प्रयोजकं ब्रूते, महत्त्वन्तु ज्येष्ठानक्षत्रे गुरुचन्द्रयोरवस्थानमात्रेणैव, प्राजापत्ये रविस्तथेति च ततोऽपि फलातिरेकार्थम्, अन्यथा महाज्यैष्ठया बहुतरं लक्षणं स्यात् । यदपि पठन्ति । "वृश्चिकस्थो यदा जीवी वृषस्थश्च यदा रविः । पूर्णिमा गुरुवारण महाज्यैष्ठी प्रकीर्तिता ॥" पूर्णिमा सेन्दुशक्रस्थेति ढतीयपदं वचनान्तरे । तच्च वृश्चिकपदं ज्येष्ठापरं सर्वैकवाक्यत्वात् । वृषपदं फलभूयस्त्वार्थम् । यथा। "मासाख्यर्षे चन्द्रगुरू तत्पञ्चदशके रविः । पूर्णिमा ज्येष्ठमासस्य महच्छब्दान्विता तिथिः । मासाख्यर्षे चन्द्रगुरू तत्पञ्चदशक रविः । पूर्णिमा गुरुवारण महाज्यैष्ठी प्रकीर्तिता ॥" अत्र तत्पञ्चदशके रविरिति विवक्षायां ज्येष्ठानक्षत्राचतुर्दशत्वा- द्रोहिण्यास्तत्रादित्ये न स्यात् । अथ चतुर्दशेऽप्यादित्ये वा भवति, तदा पञ्चदशकमविशेषकम् । च तत्फलभूयस्त्वार्थम्, रोहिण्यामपि फलभूयस्त्वात् । ततः पञ्चदशकपर्यन्ते रवीन षोड़शके आायामपोत्यर्थः । तथा। "ऐन्द्र शशी सुराचार्यों वृषे अग्नेऽथवा रवौ। पूर्णिमा गुरुवारण महाज्यैष्ठी प्रकीर्तिता।" न ।

·कालविवेके । अग्ने मिथुने, तेनास्थेऽपि रवौ प्रसक्तिः । तन्निराकरणा) पञ्च- दशकपर्यन्ते भवति, न षोड़शक इति तात्पर्यम्, ज्येष्ठात आद्रीयाः षोड़शकत्वात् । न तु चतुर्दशकस्य रोहिणीनक्षत्र- स्यापि नित्तिः, तस्य विधानात् । यानि तु वचनानि । “ऐन्द्र मैत्रे यदा जीवस्तत्यञ्चदशके रविः । पूर्णिमा शक्रचन्द्रेण महाज्यैष्ठी तिथिस्तदा । प्राजापत्येऽथ सौम्येऽ ऐन्द्र शशी गुरुस्तथा । मैत्रे वा पूर्णिमायुक्ता महाज्यै ठी प्रकीर्तिता ॥ वृश्चिकस्थो यदा जीवो नक्षत्रहितये भवेत् । ऐन्द्र शशी महाज्यैष्ठी वृष युग्मेऽथवा रवौ ॥" ऐन्द्रे मैत्रे च गुरौ यदि महाज्यैष्ठी स्यात् तदा तत्पञ्चदशकविशे- षणादनुराधास्थे जीवे रोहिण्यामेव रवौ न मृगशिरसि, ज्येष्ठा- याञ्च गुरी मृगशिरस्येव रवौ न रोहिण्यामिति स्यात्, एतच्च प्राजापत्ये रविस्तथेति सर्वसम्मतवराहवचनं विरुद्धम् । तस्मात्त- त्यञ्चदशक रविरित्यनेनैवाकुलितत्वात् मूलस्य चानुपलम्भात् हादशभिवंचनैः ऐन्द्रस्य एव गुरौ महाज्यैठीप्रतिपादनात् महा- ज्यैष्ठीलक्षणस्य च भेदापत्तेः तस्य चान्यायत्वान्निबन्धुभिश्चालि- खितत्वात् पौर्यमास्यन्तरेषु च माससंज्ञकनक्षत्र एव गुरुचन्द्रयो- मलकेन महत्त्वदर्शनादत्रापि तथा वस्यैव युक्तालादित्यनाकराणि । यदि पुनः मैत्रवचनान्याकरस्थान्येव तदा नास्ति वचनस्यातिभार इति न्यायात् सब्बं पूर्वोक्तं दूषणमदूषणमेव, किन्तु गुरुवारस्तदा न योज्यः । यच्चापरं वचनम् ।

·पौर्णमासोनिरूपणम् ।
३५१
मेषपृष्ठे यदा सोरिः सिंहे च गुरुचन्द्रमाः ।
भास्करे श्रवणामध्ये महामाघीति सा स्मृता ॥
श्रवणामध्ये हि भास्करी मकरे भवति । न च मकरस्थादित्ये
पौर्णमास्यां सिंहे चन्द्रः सम्भवति । कुम्भस्थादित्ये तत्सम्भवः,
तत्रापि 'भास्कर श्रवणामध्य' इति विरोधात् । तस्मात् पौर्णमासी-
व्यतिरिक्ततिथ्यन्तराभिप्रायम् ।
पौर्णमासीनाञ्च तीर्थविशेषेषु महाफलमाह ।
"महामाघी प्रयागे तु नैमिषे फाल्गुनी तथा ।
शालग्राम तथा चैत्री कृताः स्युश्च महाफलाः ॥
गङ्गाहारे तु वैशाखी ज्येष्ठी तु पुरुषोत्तमे ।
आषाढ़ी वै कनखले केदारे श्रावणी तथा ॥
महाभाद्री बदUञ्च कुन्नाग्रेषु महाश्विनी।
पुष्कर कार्तिकी रम्या कुब्जे मार्गशीर्षी तथा ।
अयोध्यायां महापौषी कृताः स्युश्च महाफलाः ॥"
महच्छब्दोऽनुषज्यते ।
अथ ब्रह्माण्डपुराणे।
“पौर्णमासी व्यतीपातो यदेतां परस्परम् ।
तस्मिन् काले समौ स्यातां तौ व्यतीपात एव सः ॥"
तो चन्द्रबृहस्पती यदाकाशे समो, एकनक्षत्रावस्थाने च तयो-
राकाशे समता।
तथा।
"तत्रैव चन्द्रमाश्चैव देवाचार्यस्तथैव च ।

·३५२ कालविवेक वसति हादशाब्दान्ते तन्महत्त्वं तिथेः स्मृतम् ॥ तिथावस्यान्तु यत्पुण्यं तीर्थेष्वायतनेषु च । तड्वादशगुणं कृत्स्नमृषिभिः परिकीर्तितम् ॥” यच्च विष्णुवचनम् “मार्गशीर्षे पञ्चदश्यां मृगशिरोयुतायां चूर्णित- लवणस्य प्रस्थमेकम् सुवर्णतुलाभमित्यादि” हादशपौर्णमासी- प्रतिपादकम्, तस्मात् सनिर्णयावसरे लिखितम् योग्लोकेन तु वैशाख्यामिति श्रीविष्णुवचनस्यादौ पठितं, तदनाकरम् । अथ लिङ्गपुराणम् । "फालुने पौर्णमास्याञ्च सदा बालविलासिनी। जेया फालानिको सा च कायऱ्या लोकविभूतये ॥" बालवज्जनविलासिन्यामित्यर्थः । तथान्या अपि तिथयो महत्यः । "दुर्गोत्थानस्य नवमी विष्णूत्थानस्य हादशी । वङ्गिखापस्य षष्ठी च महत्यो माघसप्तमी॥" पाश्चात्यैर्महासप्तमीत्युच्यते । अथाष्टका:। तत्राश्वलायनः। "हेमन्तशिशिरयोश्चतुर्णामपरपक्षाणामष्टमीष्वष्टकाः ।" हेमन्त शिशिरयोरित्यभिधानात् सौरमासाश्रयणनाष्टकाः कार्या। यच्च चतुरष्टको हेमन्त इति वचनम्, तत्र तु संवत्सर इति

·अष्टका:।
।
पक्षावलम्बनेन शिशिरस्थापि हेमन्तपदवाच्यत्वात् ।
अथ गोभिलः ।
“आग्रहायण्या अझं तिस्रोऽष्टका: ।"
एतच्च गोभिलोतत्वात् छन्दोगानाम् ।
अतएव यदृष्यशृङ्गवचनम् ।
"तितोऽष्टकास्तु कर्तव्याश्चतुर्थीन्तु न कारयेत् ।
अधिमासेष्वासुरी स्यात्ता पित्रर्थकारयेत् ॥”
तिसृभ्योऽधिको मासश्चतुर्थस्तन्मासीयाञ्चतुष्टयीमष्टकां न कुर्य्या-
दित्यर्थः । इति छन्दोगस्योपदेशः । अथवा चतुर्थे मास्यधिमासे।
तत्र चतुर्थीमष्टकां न कुर्य्याट्यत्र तु कुर्यादेव तिस्रस्वष्टका:,
सत्यप्यधिमासे कर्तव्याः । अतएव पार्वणाश्रयणाष्टका इत्यनुत्-
कर्षः, प्रसवाहोऽष्टकादय इत्युत्कर्ष उपपन्नः ।
अथानध्ययनप्रक्रमे गोतमः।
“कार्तिकी फाल्गुन्याषाढ़ी पौर्णमासी तिस्रोऽष्टकाः,
त्रिरात्रमनध्याय इत्यनुषज्यते ।”
त्रिरात्रञ्च पूर्वपरदिनाभ्यां सह ।
पुनस्तेनैवोक्तम् ।
“अन्यामके ।”
एके बहृचादयः । तेषाञ्चतुरष्टकत्वात् ।
तथापरपक्षस्याष्टकास्तु ।
"संक्रान्ते भास्कर कन्यां कृष्णपक्षे विशिष्यते ।
अष्टमी साष्टका काया शाकेनापि न हापयेत् ॥"

·३५४ कालविवेक तथा। "अष्टकान्यपि तत्रैव पक्षे वै पञ्चमी स्मृता।” इति । अथामावास्याविवेकः । एक- तत्र हि श्राद्धमुक्त मनुना। "पिढयजन्तु निवत्वं विप्रांश्च भक्षयेत् प्रियान् । पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्य्यान्मासानुमासिकम् ॥" तत्र ब्रह्माण्डपुराणम् । "अमा वसेतामृक्षे तु यदा चन्द्रदिवाकरौ । एकां पञ्चदशीरात्रिममावास्या ततस्तु सा ॥" ऋक्षे नक्षत्रे, न तु राशी, चतुर्दश्यामपि तत्सम्भवात् । नक्षत्रनिवासश्च कृष्णायां पञ्चदश्याम्भवतीति क्वष्णत्वमर्थसिद्धम् । रात्रिमित्यमावास्यापरभाग उच्यते । अमाशब्दं व्याकरोति गोभिलः । "अमाशब्द: सहार्थे, सह वसतः सूर्याचन्द्रमसावस्यामित्य- मावसी ।" दर्शलक्षणमाह ब्रह्माण्डपुराणे । "व्युच्छिद्येताममावास्यां पश्यतस्तो समागतो। अन्योऽन्यं चन्द्रसूर्यो तु यदा तद्दर्श उच्यते ॥" अन्योऽन्यदर्शनाद्दर्श इत्यर्थः । देवोपुराणे । । - ·अमावास्याविवेकः । ३५५ "अमा नाम रवे रश्मिः सूर्यलोके प्रतिष्ठिता। तस्मात् सोमो वसेत्तस्याममावासी ततः स्मृता ॥" तस्यां तिथावमा रश्मि चन्द्रो वसतीत्यर्थः । तत्र सम्पूर्णीयां तिथी न चिन्तावसरः। यदा तु हिखण्डा, एका चतुर्दशीयुक्ता, अपर- स्मिंश्च प्रतिपयुक्ता व्रतोपवासादावित्युक्तम् । किन्तु श्राबादी का ग्राह्योति चिन्त्यते। अतएव प्रचेताः । "सिनीबाली कुहश्चैव श्रुत्युत्तोऽपि च कम्मणि । स्याताओत्ते तु मध्याह्ने श्राद्धादिः स्यात् कथन्तदा । तिथिक्षये सिनीबाली तिथिवृद्धी कुहर्मता । साम्येऽपि च कुहनेंया वेदवेदाङ्गवेदिभिः ॥” मध्याह्ने वृत्ते यदि भवतीत्यर्थः । तदा च परा भवति, अपराह्न एव भवतीत्युभयदिनेऽप्यपराह्नप्राप्ती हडिडासादिना व्यवस्थे- न तु मध्याह्वात् परतो मध्याह्नस्योपरीति पञ्चम्यर्थे षष्ठयर्थे वा सप्तमीवर्णना, अशब्दार्थस्वीकारापत्तेः। अनो नैषा पदयोजना, प्रमेये तु विशेषो नास्त्येव । सिनीबालीमाह जाबालिः । "दृष्टचन्द्रा सिनीबाली नष्टचन्द्रा कुहर्मता । सिनीबाली सदा पित्य दैवे च सततं कुहः ॥” अमावास्यायां चन्द्रस्यादृष्टवात् दृष्टचन्द्रत्वञ्चतुर्दशीक्षण भवति, तेन तद्दिवसीयामावास्येत्यर्थः । ननु या परा सा अमावास्येति श्रुतिः, पराभूताया ग्रहणमाह | 'सिनीबाली सदा पित्रा' त्याह।

·कालविवेक इति च पूर्वग्रहणम् । प्रचेतसा वृद्धिह्रासादिना व्यवस्थेत्युक्तेऽपि परस्परविरोध उच्यते। शुत्या तावन्न विरोधः । न हिसा श्राद्धे ग्राह्या परित्याह तेन देवकार्यविषयत्वं श्रुतेर्भवि- ष्यति। तथा। "अमा या प्रतिपयुक्ता सर्वपापहरा च सा । चन्द्रसूर्यग्र हैस्तुल्या नानदानजपादिषु ॥" अविशेषेण श्रुतिः कथं स्मृत्योपसंङ्गियत इति चेत् न । 'अप- राह्नः पितृणामिति' श्रुत्यैवोपसंहारात् । एतच्छ्रुतिमूलमेव वचनम् । “ययास्तमति सविता पितरस्तामुपासते । तिथिन्तेभ्योऽपराहो हि स्त्रयन्दत्तः स्वयम्भुवा ॥” 'सिनीबाली सदा पित्यु' इत्यादेश्चायमर्थः । प्रतिपयुक्ताया- मपराह्नस्यालाभे सिनीबाली ग्राह्या । उभयत्र तु प्राप्ती 'या परा सामावास्येति' श्रुतिः। तिथिक्षये सिनीबालीति पूर्वदिने अपराह्नस्याप्राप्तिः, अपरदिने नापराहे तिष्ठतीति सा क्षीणा, तदा पूर्वैव ग्राया। यदा उभयत्रापराह्वव्यापिनी सा समा, यदाधिकमपि व्याप्नोति तदा वईमाना, उभयत्रापि परैव ग्राह्ये- त्यर्थ इति सवाविरोधः । न पुनरपराह्नस्यालामेऽपि वृद्धिासा- दिना व्यवस्था, अपराह्नबाधापत्तेः । अतएव छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः । “वर्धमानाममावास्यां लक्षयेदपरेऽहनि। ।

·अमावास्याविवेकः । यामांस्त्रीनधिकानापि पिटयज्ञस्ततो भवेत् ॥ पन्नादावेव कुर्वीत सदा पक्षादिकञ्चरुम् । पूवाहू एव कुर्वन्ति विद्देऽप्यन्ये मनीषिणः ॥” अतएव 'सिनीबाली सदा पित्य' इति जाबालिना व्याख्यातम् । "प्रतिपत्सा त्वमावास्या पूर्वाह्वव्यापिनी यदि । भूतविद्वैव सा कार्य्या पित्य कम्मणि सर्वदा ॥” पूर्वाह्वव्यापिनी न पराह्न इत्यर्थः । नत्वपराप्राप्तावपि सदैव सिनीवालीति बोद्धव्यम् । अतएव बौधायनः । "मध्याङ्गात्परतो यत्र चतुर्दश्यनुवर्तते । सिनीबाली तु सा जेया पिटकार्येष्वनिष्काला" मध्याहात् परतोऽपराहू इत्यर्थः । "एवंविधा सिनीबाली निष्फला न तु सर्वदा।" तथा । "भूतविद्धासमावास्यां मोहादज्ञानतोऽपि वा। श्राइकम्मणि कुर्बोरन् तेषामायुः प्रहीयते ॥” उत्तरदिने अपराह्नप्राप्तावेतदपि । अप्राप्तौ च । “यस्यां सन्ध्यागतः सोमी मृणालमिव दृश्यते । अपराह्ने क्षयस्तस्यां पिण्डानां करणं ध्रुवम् ॥” अपरदिने अपराले यद्यमावास्याया अभावस्तदा पूर्वदिना- मावास्यापराह्न एव पिण्डादिक्रिया । शङ्खधरलिखितमेतद्वचन- वयम् ।

·कालविवेक . एतदाह गोभिलः । “यदहस्त्वेव चन्द्रमा न दृश्येत ताममावास्यां कुर्वीत, दृश्यमानेऽप्येकदा मताध्वा भवतीति।" एकदा परत्रापराप्राप्ती। तथाच श्रुतिः । "तदा बाध एव तन्मासि पिटभ्यो ददतो यदैवैष पुर- स्तान परस्ताद्ददृशे अथैतेभ्यो दद्यादेष वै सोमो राजा यदेवाममन्नं यच्चन्द्रमाः स एतां रात्रि क्षीयते, तस्मिन् क्षीण ददाति, अर्थतेभ्योऽसम्प्रदं करोति ; अथ यदक्षीणे दद्यात्, सम्मदं कुर्यात् ; देवेभ्यश्च पिटभ्यश्च तस्माद- यदेष वै पुनः पुरस्तान परस्तादृशे, अथैतेभ्यो ददाति।" सम्मदः सङ्घामः । चतुर्दशी कला देवभोग्या, पञ्चदशी कला पिटभोग्या । तेन चतुर्दशीयुक्ताया दाने देवानां पितृणाञ्च सङ्घामः स्यादिति निन्दा ; अपरदिनामावास्याऽपराविधानाहा। यदा तु दिनदयेऽप्यपराह्नो न लभ्यते तदा निगमः । “पूर्वाह्ने चेदमावास्या नापराहे भवेद्यदि । प्रतिपद्यपि कर्त्तव्यं श्राद्धं श्राद्धविदो विदुः ॥” प्रतिपदोऽपि चन्द्रादर्शनस्याविशेषादमावास्यात्वम् । तथाहि श्रुतिः । "हे पौर्णमास्यौ हे अमावास्ये।” इति । प्रतिपदप्यमावास्यैव, तेन तदपराह्ने कर्त्तव्यमेतत् साग्नेरेव ।

·अमावास्याविवेकः ।
तथाहि श्रुतिः ।
"अमावास्यायामपराहे पिण्ड पिटयज्ञेन चरन्तीति ।"
तथाच कात्यायनः ।
"अपराह्ने पिण्ड पिटयज्ञश्चापराहे अमावास्यायाञ्चन्द्रा-
दर्शने पिण्डपिटयज्ञो विहितः । तदनन्तरञ्च श्राइम् ।”
तदाह छन्दोगपरिशिष्टं कात्यायनः ।
"पिण्डान्वाहार्यकं श्राई क्षीण राजनि शस्यते ।
वासरस्य तृतीयांश नातिसन्ध्यासमीपतः ॥
यदा चतुर्दशीयामं तुरीयमनुपूरयेत् ।
अमावास्या क्षीयमाणा तदैव श्राद्धमिष्यते ॥
यदुक्तं यदहस्त्वेव दर्शनन्नति चन्द्रमाः ।
तत् क्षयापेक्षया ज्ञेयं, क्षीणे राजनि चेत्यपि ॥"
पूर्वमस्यार्थी व्याख्यातः । तृतीयांश इति दिनं त्रिधा विभज्य
टतीयांश:, सन्ध्यापर्यन्तमेव । अन्यथा 'नातिसन्ध्यासमीपत'
इत्यप्रसक्तपयुदासानुपपत्तेः । पूर्वाह्नमध्याह्नापराह्णानाञ्च तुल्यो
भागः । अत: सन्ध्यापर्यन्तमेवापराहू इति सिध्यति । पिण्ड मनु
पिण्ड पिटयज्ञमन्वाहियत इति, पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं तेन
साग्नेरपराह्ने श्राद्धविधानम् । निरग्नेस्तु कथ्यते ।
"आदित्यस्योदये यत्र अमावास्यानुवर्तते ।
अपराह्नः स विज्ञेयः पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥”
अन्धुकेन तु कथितम् ।
"अरुणोदयवेलायाममावास्या यदा भवेत् ।
-

·कालविवेक स कालः परमो ज्ञेयः पितॄणान्दत्तमक्षयम् ॥” उदयवेलोहमनवेला उगमनचोर्द्धगमनं वर्द्धमानता सा चाई- दिनपर्यन्तम् । तदुक्त वामनपुरायो । "उदयादईमानैश्च मध्याह्न भावयेद्रविः । ततः परं इसन्तीति ज्योतिरस्तं स गच्छति ॥" ततश्चाईदिनात् पूर्वम् । अत्राङ्गः पूर्वभागे पूर्वाह्नमात्रेणापराह्न इत्यर्थः । तेन पूर्बाह्नस्याप्यपराह्नकार्यकारितया तद्रूपत्वा- दपराह्नः स विज्ञेय इति ज्ञापयति । अपराह्वानुवृत्त्यभिप्रायेण एतद्दचनवर्णनेऽपराह्नस्य तद्रूपतया ज्ञापकस्य ‘स विज्ञेय' इति जायकानुपपत्तेः। तथा बौधायनः। “घटिकैकाप्यमावास्या प्रतिपत्सु न चेत्तदा । भूतविद्यापि सा कार्या दैवे पित्य च कम्मणि ॥” घटिकैका कार्ये त्यपि शब्देन घटिकायामनादरं दर्शयन् श्राडादावईप्रहरादिप्राप्तिपरत्वं ज्ञापयति । तेन प्रतिपद्दिन- पूर्वाह्ने श्राइयोग्यामावास्याकालप्राप्तौ भूतविद्धामावास्याग्रहण- म्मदनप्राप्तौ सत्यामपराह्लादरेण परदिन एव श्राद्धक्रियां दर्शयति। व्यतामाह प्रचेताः। "मुहूर्तमप्यमावास्या प्रतिपद्येव चेद्भवेत् । तहानमुत्तमं ज्ञेयं पर्वशेषन्तु पर्ववत् ।” दानं पितॄन् समुद्दिश्य विप्रेभ्यो दद्यात् पिलभ्यः प्रयतो मनुष्य ·अमावास्याविवेकः । इत्यादी प्रयोगात् । अत्रापि मुहर्त पदेन घटिकोपादानम् । पर्व- शेषस्तु पव्ववदिति' तदुभयदिनेऽप्यपराह्नाप्राप्ती साग्नेः प्रतिपद्य- पराह्ने श्राद्धविधानं, प्रतिपदो दर्शरूपत्वादपराह्ने च पिण्डपिट- यज्ञविधानात्। अतो मुहर्तमपीति घटिकैकापीति । 'आदित्य- स्योदय इति' 'अरुणोदयवेलाया'मित्यादिवचनजातविरोधात् । "प्रतिपत्सु त्वमावास्या पूर्वाह्न व्यापिनी यदि । भूतविद्वैव सा काया पित्ये कम्मणि सर्वदेति" वचनमग्निहोत्रविषयं वर्णनीयं सर्वेषां वानपरित्यागात् । अतएव। “अमा स्यात् प्रतिपद्युक्ता सर्वपापहरा तिथिः । चन्द्रसूर्य ग्रहैस्तुल्या स्नानदानजपादिषु ॥" अत्रापि दानपदेनादिपदेन वा चन्द्रसूर्यग्रहतुल्यताविधेर्वा श्राद्ध- प्राप्तिः । यद्योग्लोकेन व्याख्यातं आदित्य स्योदयात् प्रभृति यद्यप्यपराव्यापिन्यमावास्या अत्र 'पितृणान्दत्तमक्षयमिति' वचनार्थो न तु प्रातरेव श्राद्ध क्रिया । यथा शखः । "रात्रौ श्राद्धं न कुर्बोत राक्षसी सा प्रकोर्तिता। सन्ध्ययोरुभयोश्चैव सूर्ये चैवाचिरोदिते ।" अचिरोदितसूर्ये निषेधादित्यन्तं, तदसङ्गतम्। न ह्ययनिषेधः कलञ्जभक्षणादिष्विव रागतः प्रवृत्त्यभावात्, तत्काले क्रिय- माणस्य समीहितसाधनतानवगतः। विधितस्त्वपराह्लादिष्वेव नियतत्वात्, प्रातरादिकाले प्रसत्यभावात् । तस्मादपराह्लादिवि- सरकार का 46

·कालविवेक
,
।
शेषोऽयं चतुष्टयनिन्दानुवादः। पूर्वोक्तवचनजातपालोचनया
वाग्निहोत्रिण एवापराविधर्नाग्ने रिति ; तस्य निषेधोऽनुवादः ।
किञ्च वायत्तेऽपराह्नपदप्रयोगे कर्तव्ये 'आदित्यस्योदयेत्यादि'
अर्थान्तरवाचकप्रयोगो मुनीनां केन हेतुनेति न विद्मः । किञ्च
हिखण्डतिथौ तावदिदं वचनम् ।
तत्र च बौधायनेनैव।
"मध्याह्वात्परतो यत्र चतुर्दश्यनुवर्तते ।
सिनीबालीति सा ज्ञेया पिलकत्येषु निष्फलेति"
वचनेन चतुर्दशीदिने अपराह्नलाभेऽपि परदिनापराव्यापिन्या
ग्रहणस्योक्तत्वादिदं पुनरुक्तं स्यात् । तस्मात् यथोतामेव साधीयः ।
अतएव छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायन: । 'पक्षादाववेत्यादि'वचनेन
पूर्वाह्न स्यैव विधानात् अन्धूसंचमाभ्यामपीस्थमेव वर्णितम् ।
अमावास्यायाञ्च विहितं श्राद्धादिकं यथा।
"दर्श स्नात्वा पिल्टभ्यस्तु दद्यात् क्षणतिलोदकम् ।
श्राइन्तु विधिवद्दद्यात् सन्ततिस्तेन वईते ॥"
तथा।
"नीलभद्रविमोक्षेण अमावास्यान्तिलोदकैः ।
वर्षासु दीपदानेन पितॄणामतृणो भवेत् ॥
न वर्तयति यः श्राद्धं प्रमीतपिटको हिजः।
इन्दुक्षये मासि मासि प्रायश्चित्तीयते तु सः ॥
मासि मास्यसिते पक्षे पञ्चदश्याबरेश्वर ।
अष्टकासु च कुर्बीत काम्यानन्यान् शृणुष्व मे ॥"

·अमावास्याविवेकः।
।
देवन्तु तिथिनिर्णय एवीत, अपरास्त्वमावास्यायां विशेषाः ।
यथा हारीतः।
"तुलामकरमेषेषु कन्यायां मिथुने तथा ।
भूतविद्वाप्यमावास्या पूज्या भवति यत्नतः ॥"
देवकार्यविषयमिदन्तु वचनं बहुभिर्न लिखितम् ।
अथ कारादियोगैः पुण्यतमत्वम् ।
तत्र व्यासः ।
“अमावास्यां यदा वारो भवभूमिसुतस्य च ।
मोसहस्रफलन्दद्यात् मानमात्रेण जाह्नवी ॥
सिनीबाली कुइर्वापि यदि सोमदिने भवेत् ।
गोसहस्रफलं दद्यात् मानं यन्मौनिना कृतम् ॥
अमावास्यां यदा मैत्रविशाखावातियोगिनी।
श्राद्दे पिटगणस्तृप्तिं तदाप्नोत्यष्टवार्षिकीम् ॥
अमावास्या यदा रौद्रे पुष्यत्रं च पुनर्वसौ।
हादशाव्दं तदा टप्तिं प्रयान्ति पितरोऽर्चिताः ॥
वासवाजैकपादः पितॄणां प्तिमिच्छताम् ।
वारुणेन त्वमावास्या देवानामपि दुर्लभा ।"
मैत्रमनुराधा, रौद्रमार्दा, वासवो धनिष्ठा, अजैकपादः पूर्वभाद्-
पदा, वारुणं शतभिषा।
"नवस्तृक्षेष्वमावास्या यदा स्यादपराह्निकी।
श्राद्धे मूलफलेनापि पितॄणामुत्सवाय सा ॥
माघासिते पञ्चदशी कदाचि-

·कालविवेके
दुपैति योगं यदि वारुणेन।
भटक्षेण कालः स पर: पितृणा-
मत्यल्पपुण्यैर्नृप लभ्यतेऽसौ ॥
काले धनिष्ठा यदि नाम तस्मिन्
भवन्ति भूपाल तदा पितृभ्यः ।
दत्तं जलाथं प्रददाति तृप्तिं
वर्षासु तं तत्कुलजैर्मनुष्यैः ॥
तत्रैव चेद्भाद्रपदास्तु पूर्वाः
काले पितृभ्यः क्रियते तदा भैः ।
श्राद्धं परां तृमिमवाप्नुवन्ति
स्वगं समग्रं पितरः समस्ताः ॥
"श्रवणाश्विधनिष्ठा नागदैवतमस्तक ।
यद्यमा रविवारेण व्यतीपातः स उच्यते ॥"
श्रवणाश्विनीधनिष्ठाऽश्लेषाणां मस्तके प्रथमपाद ।
मस्तकं मृगशिरो लोकशास्त्रतोऽप्रसिद्धेः । तथा इन्दसमासं
कला समाहारपरत्वं वाच्यम्, अन्यथा मस्तकमित्येकवचनं न
स्यात् । तथाचास्त्रार्थपरत्वं सर्वपदानां स्यात्, षष्ठोसमासे तु
मस्तकपदस्यैव स्वार्थपरत्वं भवेत् ।
“पञ्चाननस्थौ सुरुभूमिपुत्त्री
मेष रविः स्याद्यदि शुक्लपक्षे ।
पाशाभिधाना करमेण युक्ता
तिथिव्यतीपात इतीह योगः ॥"
।

·पूर्वाह्लादिविवेकः । अयन्तु बादशीव्यतीपात: । योग्लोकेन तु स्वल्पवृहद्ग्रन्यभेदेन इयमेवोक्तम्, बलाबलनिरूपणाक्षमत्वात् । नक्षत्रयोग वर्तमान एव तन्निमित्ता क्रिया काया। तदाह मार्कण्डेयः। "कृत्तिकादिभरण्यन्तं वारावारविसप्तकम् । नैते संयोगमात्रेण पुनन्ति सकलान्तिथिम् ॥" अथ कात्यायन:। "स्वधनवदमावास्यां स्रोतःसु वेति"। इति तिथिगोचरबहुविधविवादतमसा तिरोहितो विद्वान् । तिथितत्त्वं सुव्यक्तं चकार युक्तिप्रदीपशतैः ॥ अथ पूर्वाह्लादिकं विविच्यते । तदा विधाविभक्ताङ्गः पूर्वी भागः पूवाहः, अपरों भागो- ऽपराहू इति कालहयं यदाश्रित्य- पूर्बेधुरुपवास: स्यात् पूर्वाहे वापबोधयोः । अपराह्ने यदा रात्रौ तदहनियम विदुः ॥ अत्र हि पूर्वाह्नपदेनाङ्गः पूर्वार्द्धस्य ग्रहणम्, अपराह्नपदेन चाप- राई स्य, अन्यथा मध्यन्दिने वापप्रबोधयोः तनिमित्तक्रियाकाली नाभिहितः स्यात् । न च पूर्वाहापराह्नपदयोरन्यतरन्मध्याह्नोप- लक्षणमिति वाचं विनिगमनाकारणाभावादनुष्ठानानध्यवसाया- पत्तेः। रात्रौ तु खापादिषु रात्रावुदयमापन्न इत्यनेनैवोदय- SHA ANDHARPATNA

·कालविवेक
मुपलक्षणीकृत्य रात्रिकालस्य निर्दिष्टव्रते तथा विनिगमः ।
'पूर्वाह्ने चेदमावास्या नापराह्ने भवेद्यदी'त्यत्रापि कारणहर्य
निद्दिष्टम् । तथा 'प्रतिपत्सु त्वमावास्या पूर्वाह्नव्यापिनी यदी'-
त्येतदपि पूर्वाह्ने व्याप्तिमपराह्ने व्याप्तिञ्च बददगो विधैव
विभागं दर्शयति । अन्यथा 'मध्याह्नव्यापिनी'त्युक्तं स्यात् ।
तथा कात्यायनः ।
"सभास्थाने तु पूज्वाह्ने कार्याणां निर्णयं नृपः ।
कुर्य्याच्छास्त्रप्रणीतेन मान्येनामित्रकर्षणः ॥
दिवसस्याष्टम भागमङ्गो भागत्रयन्तु यत् ।
स कालो व्यवहाराणां शास्त्रदृष्टः परः स्मृतः ॥"
दिवसमष्टधा विभज्याष्टमं, प्रथमाईप्रहरं विहायापरभागत्रये
पूर्वाह्वरूप कुर्य्यादिति दिनाईस्य पूर्वाहृतां दर्शयति ।
तथा मनुः।
“यथा चैवापरः पक्षः पूर्वपक्षादिशिष्यते
तथा श्राइस्य पूर्वाह्लादपराह्नो विशिष्यते ॥"
दिनस्य त्रिभागखे पूर्वाह्नमध्याह्नाभ्यामपराह्नो विशिष्थत इति
ब्रूयात, पूर्खापरपक्षदृष्टान्ताच। तहदेव पूर्वाह्वापराह्वपक्षयो-
रम्यवच्छेदादवस्थितिरित्यवगम्यते ।
व्यक्ताञ्च ब्रह्माण्डपुराणे ।
"शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्ने श्राद्धं कुर्यादिचक्षणः
कृष्णपचे पराहे तु रोहिणन्तु न लवयेत् ॥”
रोहिणं नवमघटिका। तत्पर्य्यदासात् प्रहरहयादूईमपराह्न

·पूर्वाह्लादिविवेकः । इति ज्ञापयति । अतएवोतं जितेन्द्रियेण,-"पूर्वापराह्नौ च यद्यपि विष्णुपुराणादिषु नाड़ित्रयं पूचीपराह्नश्च तावानित्युक्तम् । तथापि पूर्वाह्न कत्यस्य मध्याह्नं यावत् खकाललाघव एव च । अपराहस्य च मध्याहापराह्णानन्तरं प्रवृत्तस्य सूयानुवृत्तिं यावदिति तत् प्रत्येतव्यम्। श्रुतौ स्मृतौ च पूर्वापराह्वाभ्यामपि दिनविभागादित्यन्तम् । तस्माद्रात्रेः पूर्वापराईराबविभाग- बदङ्गोऽपि पूर्वापराह्नविभागेनैव विधा विभागः। यत्तु क्वचि- विधा विधानं तत् पूर्वापरावयोरेकैकदेशाभ्यां मध्यन्दिनं पृथक्वत्यैकोद्दिष्टादिश्राद्धविधानार्थम् । “पूर्वाह्ने दैविकं कार्यमपराहे तु पैटकम् । एकोद्दिष्टन्तु मध्याह्ने प्रातहद्धिनिमित्तकम् ॥ आमयात्रन्तु पूर्बोहे सिद्धान्नेन तु मध्यमे । पार्वणञ्चापराहे तु वृद्धिश्रावन्तु नाग्निकम् ॥" वृद्धौ तु काचिप्रातः कचिन्नाग्निकमिति विधानं तत्पूर्वावगत- विवाहादिनिमित्तं प्रातः, पुत्त्रजन्मादिनिमित्तन्तु नाग्नि कमिति । व्यवस्था। पराशरेण च पञ्चधा विभक्तमाह। "लेखाप्रभृत्यथादित्ये त्रिमुर्तगते रवौ । प्रातस्तनः स्मृतः कालो भागश्चाङ्गस्तु पञ्चमः ॥ सङ्गवस्त्रिमुहर्तस्तु मध्याह्नस्तत्समः स्मृतः । ततस्त्रयो मुहर्ताश्च अपराह्नः प्रकीयते ॥ पञ्चमोऽथ दिनांशो यः स सायाङ्ग इति स्मृतः ।

·कालविवे के मध्यान्ह । यदयदेतेषु विहितं तत्तत्काये विजानता ॥" दिवसस्य पञ्चदशांशो मुहर्तः । तदाह वराहमिहिरः । "अङ्गः पञ्चदशांशी रात्रेश्चैव मुहर्त इति संज्ञा । स च विजेय स्तजन्तै श्छाया यत्राम्बुभियुक्ता ॥ तेनोदयादित्यमण्डल रेखादर्शनात् प्रभृति मुहर्तत्रयं यावत् प्रातःकालस्ततः परं तावानेव सङ्गवः । ततोऽपि परं तावानेव ततः परं तावानेव अपराहः । स च व्यतीपात. नामश्राद्धक्रियायां व्यतीपातवत् बहुफलप्रदाटत्वात्। ततोऽपि परस्तावानेव सायाङ्गः । सोऽपि चापराहावयव एवाल्पफललेन पृथग्दर्शितः । अतएव छन्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः । "पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं क्षीण राजनि शस्यते । वासरस्य दृतीयांश नातिसन्ध्यासमीपतः ॥ यदा चतुर्दशी यामं तुरीयमनुपूरयेत् अमावास्या क्षीयमाणा तदैव श्रामिष्यते।" तीयांशोऽपराह्नः सायाह्नसहितोऽन्यथा अपराह्ने श्राद्धविधी समीपपयुंदासो न स्यात् । तदा च दिवसस्य चतुर्थप्रहर- ञ्चतुर्दशी अनुपूरयेत्सम्यक् परयेदित्यमावास्यापरदिने क्षयगामि- तया व्यतीपातापरनामापराह्नांशं न व्याप्नोति तदा परस्मिन्नहनि श्राद्धमिष्यते । कर्त्तव्यतया चतुर्थे प्रहरे अमावास्याप्राप्तावपि न चतुर्थयामम् अनु पश्चात् दृतीयं यामं पूरयेट्यदोति योग्लो- ।

·पूर्वाह्लादिविवेकः । कीयव्याख्यानमादरणीयम्। श्रुतहान्यश्रुतकल्पनापत्तेः तुरीय- मिति कम्मतया अवगम्यमानं परिहाय द्वितीयां कर्मप्रवचनीय- योगेनोपपदविभक्तितया वर्णयित्वा कम्मतया हितीयस्याध्याहा- रात्। अनुपूरणञ्चासम्यक पूरणं लोकप्रसिद्धम् । यञ्चोक्तं वायुपुराण । "चतुर्थे प्रहरी प्राप्ते यच्छ्राद्धं कुरुते नरः । आसुरन्तद्भवेच्छाई दाता च नरकं व्रजेत् ॥" यच्च मत्स्यपुराणम् । "सायाङ्गस्त्रिमुहर्तः स्यात् श्राद्धं तत्र तु निन्दितम् । राक्षसी नाम सा वेला गर्हितं पिटकम्मसु ॥" अयमप्येतत्तु निन्दयतीति यत् पूर्वमुहर्तहयप्रशंसायं न तु कर्तव्यतार्थम् । तथा वायुपुराणे। "दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीभूते दिवाकरे । वृथाश्राद्धं हि कुर्वाणो दाता च नरकं ब्रजेत् ॥" मुहर्तयार्थं यामैकभागेनाष्टधा विभक्तस्याङ्गोऽष्टमभागो दिनाई. प्रहरः । यदभिप्राययुक्तमष्टमे लोकयात्रा वहिः सन्ध्या ततः पुन- रिति पूर्ववचनेन चतुर्थप्रहरप्राप्तिमात्र एव निषिध्यते । पुन- रष्टमभाग निषेधानुपपत्तिः ततश्चोत्तरोत्तरजघन्यायं वचनम् । अतएवाष्टम इत्यभिधाय पुनर्मन्दीभूत इति विशेषणादतिसध्या- समीपस्यैव निषेधः। तथाच । 47

·कालविवेक
“वनस्पति गते सोम च्छाया या पूर्वगामिणी ।
गजच्छाया तु सा प्रोक्ता पितॄणां दत्तमक्षयम् ।
नरस्य द्विगुणच्छाया गजच्छायेति कीर्तिता।
अपराहे खमावास्या तत्र दत्तं न पश्यति ॥”
शास्त्रानतिक्रमणमा भवतीत्यर्थः ।
अतएव ।
“पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्ध क्षीणे राजनि शस्यते ।
वासरस्य हतीयांश नातिसन्ध्यासमीपतः ॥"
इति पयुंदासो न स्यात् ।
यदपि उत्त मत्यपुराणे ।
“जड़े मुहूर्तात् कुतपाद्यन्मुहूर्त्तचतुष्टयम् ।
मुहर्तपञ्चकं चैतत् खधाभवनमिष्यते ॥"
कुतपन सह पञ्चकम् । एतत् स्वधाभवनमिति एतदपि प्राशस्त्यर्थं
तत्रापि पञ्चके कुतपरौहिणाख्यं मुहर्तयमेकोद्दिष्टार्थं ततः परन्तु
मुहर्तत्रयमपराह्नस्य प्रशस्ततरमित्यर्थः ।
।
अतः।
।
“पूर्वाह्न दैविकं थाइमपराहे तु पैटकम् ।
एकोद्दिष्टन्तु मध्याह्ने प्रातहिनिमित्तकम् ॥"
एतदपि तथैव वर्णनीयम् ।
अतएव जितेन्द्रियेण ।
"रौद्रश्चैत्रश्च मैत्रश्च तथा सारभट:* स्मृतः ।
शाल कटः स्मृत इति काल माधवौथे पाठः ।
*

·पूर्वाह्लादिक्वेिकः। सावित्री विजयश्चैव* गान्धवः कुतपस्तथा । रोहिणे यो विरिञ्चिश्च जयोऽथ नैऋतस्तथा। महेन्द्रो वारुणश्चैव भटः पञ्चदश स्मृताः ॥" एतान् मत्स्य पुराणोक्तानेकैकमुहूर्तपरिमितान् यावन्नियतक्रम- संज्ञानभिधाय दर्शितम् । ये रौद्रादयो भटान्ता: पञ्चदश मुहूर्तास्तत्र रौद्रादिरोहिणेयान्ताः पूर्बाहूसाध्यदेवकार्याय विहिताः । विरिञ्चिप्रभृतयश्च भटान्ताः पिटक्रियायाम् । तत्रापि पार्वणपिण्डान्वाहाादिषु विरिञ्चिजयनैऋतमपराहृव्यती- पातापरनामकं. प्रशास्तम् । यमधिकृत्यामावास्यायामपराझे पिण्डपिढयज्ञेनाचरन्तीत्यादि श्रुतिस्मृतयः। यस्तु माहेन्द्रवारण- भटत्रिमुहारब्धः सायाङ्गः सोऽपराह्नसम्भवे सति निन्दितः पिटक्कत्य इत्यन्तम् । अत्र तु यत् जितेन्द्रियेणोक्तम् रोहिणेयोऽपि पूर्वाह्नकार्यविहित इति तत्परं नानुमन्यामहे। दिनस्य विधा विधा पञ्चधा दशधा भागेषु रौहिणस्य पूर्वाह्नेऽनुप्रविष्टत्वात् । अतएव रात्री श्राद्धं न कुर्वीत इत्यनेन रात्रिसन्ध्ययोरकान्त- पर्युदासः। अन्यथापराह्नविधिना सायाङ्गादेः पयुदस्तत्वा- द्रविरित्यनर्थकं स्यात् । ततश्च सायाङ्गस्य नातिनिन्दितत्वम्, किन्तु व्यतीपातनाम्नः सकाशात् रात्रिसध्ययोस्तु सर्वथैवेति विशेषः । तथान्धुकेनापि परमार्थतस्तु त्रिधा दिवसं विभज्य यः सावित्रश्च जयन्तश्च कालबाधवीये. पाठः। + विजयी नै वस्तथा कालमाधवौये पाठः ।

·कालविवेक पूर्वो भाग: स पूर्वाह्नो मध्यो मध्याह्नोऽन्योऽपराहू इत्यभिधाय उत्तमपराहस्य पूर्वभागे श्रादकरणे शती सत्यां परभागस्य निन्दितत्वम् । प्रमादादिना तु तत्राकरणे परभागऽप्यदोष इत्यर्थः । एकोद्दिष्टन्तु मध्याह्न इत्युक्तम् स च गान्धर्बकुतप- रोहिणेयैस्त्रिभिस्तत्रापि रोहिणेयस्य प्राशस्त्यम् । यथा वायुपुराणोक्तम् । "खं यत्र गोपतिर्गोभिः कात्नेन तपति क्षणे । स काल: कुतपो नाम पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥” खं यत्र गोपतिर्गोभिः कात्नेन तपति क्षिताविति वा पाठः। गोभी रश्मिभिः। यथा भविष्यपुराणम् । "दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीभूते च भास्करे । स कालः कुतपो ज्ञेयः पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥" तमेव स्पष्टयति आपस्तम्बः । "सप्तमात् परतो यस्तु नवमात् पूर्वतः स्थितः । उभयोरपि मध्यस्थः कुतपः स उदाहृतः ॥” अशक्तौ तु तत्रारम्भोऽपि कार्य: । तबाह श्लोकं गोतमः । "आरभ्य कुतपे श्राद्धं कुर्यादारौहिणं बुधः । विधिज्ञो विधिमास्थाय रोहिणन्तु न लङ्घयेत् ॥" मध्याह्नग्रहणञ्च सति सम्भवेऽप्राप्तौ तु दिनमात्रादरः । अन्नव याज्ञवल्करः। । H ·पूर्वाह्लादिविवेकः । "मृताहनि तु कर्त्तव्यं प्रतिमासन्तु वत्सरम् । प्रतिसंवत्सरीवमाद्यमेकादशेऽहनि ॥" अत्र प्रतिसंवत्सरमिति श्रुतेः मृताहनि मृततिथाववश्यकर्त्तव्यता- प्रतीतेः । नित्यवत् कुतपादिकालस्याप्रवृत्तेः तहिरोधेन कुत- पादौ फलभूयस्त्वमेव वाच्यम् । आह सत्यव्रतः । “यस्मिन् राशिगते भानौ विपत्तिं यान्ति मानवाः । तेषां तत्रैव कर्तव्याः पिण्डदानोदकक्रियाः ॥” तथा प्रचेताः। "प्रेतमासस्य यः पक्षः तत्तिथौ प्रतिवत्सरम् । यावत् स्मरति पौत्तोऽपि एकमुद्दिश्य दापयेत् ॥" कार्तिकादिमासषट्के च कुतपादिव्यभिचारस्य बहुशः दर्शनात् प्रतिसंवत्सरश्रुतिविरोधात्। न च पतितत्वेन कालान्तरे तत्- क्रियापाताभावात् विहितकालप्राप्तौ सूतकादिनाऽकरण पातो भवति । अन्यथा नित्यं पातापत्तेः। अतएवाह। "श्राद्धविघ्ने समुत्पन्ने मृताहाविदिते तथा । एकादश्यां प्रकुर्वीत कृष्णपक्षे विशेषतः ॥" एकोद्दिष्टन्तु सिद्धान्नेनैव कार्यम् । तदाह। "एकोद्दिष्टन्तु यच्छ्राद्धं पक्वान्नेनैव कारयेत् । पार्बणे वाथ संप्राप्ते शृतं वा यदि वाशृतम् ॥"

·कालविवेक । शृतं पक्वम् । शृताशृतयोः पावणे विकल्पः । एतच्च साग्नेः। निरग्नस्त्वाह शातातपः । "आमश्राद्धप्रदोऽनग्निः सर्वत्रैव मनीषिणः । तेनाग्नौकरणं कुर्यात् पिण्डांस्तेनैव निर्वपेत् ॥” एकोद्दिष्टे तु पाकाशक्ती अपक्कमपि तथा । "अपत्नोकः प्रवासी च यस्य भार्या रजस्वला । आमश्राद्धं हिजो दद्यात् शूद्रो दद्यात् सदैव हि ।" अपत्नीकत्वादिकमसामर्थ्योपलक्षणम् । तेनासति पक्वान्ने आम- पात्रेण कुर्यात् । शूद्रेण सदैवामपात्रेण देयम् । आमपात्रेण तु विजन श्राद्धे करणे पूर्वाह्ने कर्तव्यम् । आमपात्रन्तु पूर्वाह्ने सिद्धान्नेन तु मध्यमे । पार्वणञ्चापराहे तु वृद्धिवाइन्तु नाग्निकम् ॥ ननु शूद्रस्यामपात्रक्रियाकतो न पूर्वाह्ने । एकोहिष्टन्तु मध्याह्ने इत्यस्य बाधापत्तेरिति चेन्न, विजानामप्यविशेषात् दृश्यते । विधिहयं तावच्छूयते । तत्र सिद्धान्नेन क्रियायान्तावत् एको- द्दिष्टन्तु मध्याह्ने इति निर्विवादम् । । नैमित्तिकन्तु आमपानं हिजानां विहितम्। तत्र एकोद्दिष्टन्तु मध्याह्ने इति न प्रवर्तते । पूर्वाह्नविधेनिविषयत्वापत्तेः। शूद्रविषयत्वमस्यास्त्विति चेन्न, मध्याहविधेरनित्यवसिद्धान्नविधिना नैमित्तिकामपात्रविधिना चैकवाक्यत्वे वैरूम्यापत्तेश्च । पूर्बाहेऽधिकृतशूद्रविषयामपात्र- विध मित्तिकेन द्विजसम्बन्ध्यामपात्रविधिना चैकवाक्यत्वे तदेव दूषणम् । तस्मात् पूर्वाह्नविधेर्नैमित्तिकदिजसम्बन्ध्यामपात्र- Ansuriya ·जन्ममासादिविवेकः । - गोचरी मध्यान्हविधिस्तु शूद्रस्यापीति सिद्धम् । किञ्चामं शूद्रस्य पक्वान्नमिति पक्कान्नधर्मतया विहितत्वात् । पक्वान्नेन च मध्यान- विधानात् शूद्रस्यापि तथैव युक्तम् । ननु यस्मिन् राशिगते भानाविति विरुद्धम् । "आदिके पिटक्कत्ये च चान्द्रमानं प्रशस्यते" इति चान्द्रमिष्टम्, तथाब्दिक इत्यादिना चान्द्रे विहितत्वात् । उच्यते, चान्द्रमानेनैकवत्सरे पूर्णे आब्दिकश्राद्धकरणात् नहि सदाशिस्थसूर्ये मृततिथौ क्रियमाणं बाई सौरेण वत्सरेण क्रियते। प्रथमं सौरमासस्योपक्रमात् प्रभृति हादशमाससमाप्तौ सौर- वत्सरो भवति । न च नियमन सौरमासस्थादौ नराणां मरणं भवति। न चैकस्यापि सौरादौ मृतस्य सौरहादशमासान्ते सा तिथिर्भवति, वत्सरेण हादशतिथिवः। तस्माद्यद्राशिस्थे मृतं तद्राशिस्थ एव सूर्ये श्राद्धक्रिया चान्द्रमानेन संवत्सरेणैव भव- तीति चान्द्रमिष्टन्तथाब्दिके इत्युक्तविधिविरोधाच्च । अथवा प्रथमाव्दसमाप्तिपर्यन्तं श्राद्धमाव्दिकं तच्च प्रतिमासञ्चान्द्रमानव क्रियते इत्यविरोधः । इत्यपराह्लादिविवेकः । अथ जन्ममासादिविवेकः । जन्मोदये जन्मनि वासरे वा मासे तथा जन्मनि जनाभ वा । HIANA ·कालविवेक अल्याल्पविद्योऽपि नरः सभायां प्रख्यातविद्यो भवति व्रतेन ॥ “जन्ममासं हितं श्राद्धे विवाहे व्रतबन्धने । प्रतिष्ठाय॑क्रियारम्भप्रवेशे नववेश्मनः ॥ यो जन्ममासे तुरकर्मयात्रां कर्णस्य वेधं कुरुते च मोहात् । नूनं स रोगी धनपुत्चनाशं प्राप्नोति मूढ़ो वधबन्धनानि ॥” "जन्ममासे न कर्तव्यं सततं हितमिच्छता । क्षौरयात्रावतोहाहं यहाध्यमशुभं जगुः ॥" अत्र निषेधानुपालनं विवियते। तत्र मांसाशने पञ्चदशीत्यादिदोषश्रुतिसामर्थेन यो ब्राह्म- णायावगुरेत्तं शतं • यातयेदितिवन्निषेधविधौ क्लुप्तश्चिन्त्यते । कालानुवृत्तिपर्यन्तं वा न वा, तत्र यत्कालीननिषिध्यमान- क्रियाप्रवृत्तिमतो निषेधविधावधिकारात्तत्तिथ्यनुवृत्तिपर्यन्त- मेव तस्याधिकारोऽवगम्यते । न हि कलअभक्षणोद्यतः कुतश्चित् कारणात् सवानिवृत्तस्य निषेधानुपालनं सकहत्तमिति कलञ्ज- * नूनं स रोग इति क्वचिद्ग्रन्थे पाठः । + शतेन इति स्मादिग्रन्थे पाठः ।

·निषेधानुपालनम् । भक्षणनिषेधो न पुनस्तनिवर्तयति किन्तहि भक्षणप्रवृत्ति- मात्रमधिकारिविशेषणं यदा यदा भवति तदा तदैव निषेध- विधिरपि तन्निवारयति । तहदवापि कालविशेषावच्छिन्न- मांसभक्षणमपि प्रवृत्तिमात्रनिमित्तस्याधिकारण विशेषणत्वात् -तत्कालपर्यन्तमेव निषिद्धं निवारयति। नैमित्तिके तु श्राद्धादि- विधौ अमावास्याविशिष्टजीवनस्याधिकारिविशेषणस्यैकवाक्य- त्वात् । सवत्करणेनैव शास्त्रस्य सफलत्वाकामावास्थायामेव पुनः पुन: क्रियार्थविधौरवापत्तेः । न हि तत्र सलत्करण- मेव शास्त्रं विना सिध्यति । अमावास्याभेदे तु पुनस्तदव- च्छिन्नजीवनभेदादधिकारव्यावृत्त्या शास्त्रार्थोऽप्यावर्तते। अत्र तु यद्यमावास्यानिषेधं विनापि तप्राप्तः न जमावास्यायां मांसभक्षणक्षणात् प्रभृति तदन्तपर्यन्तं भक्षयति, ततश्च भक्षणे- तरकाले निवृत्तिः, अप्रवृत्तस्य प्रवृत्त्युपपत्तेः । सत्वं प्रवृत्त्यु- पाधिना प्रागभाव एव साध्य माना निवृत्तिरुच्यते, न तु प्रवृत्ति- रपि साध्यतयोपदिश्यते, तहत एवाधिकारात् । अत: प्रागभाव एव कालान्तरतया साध्यभावेनोपदिश्यते । स चाप्रवृत्तस्यापि भक्षणकारणमननुतिष्ठतः सिध्यत्यवच्छिन्नतया जीवनमिव प्रवृत्तिरपतकामेवाधिकारिविशेषणं तथापि तनिमित्तासनत्- निवृत्त्यनुपपत्तेरिति स्माससम्मत पाठः । + प्रनत्त्युपाधिना विनाशं प्राप्मान् प्रागभाव एव स्वनिवत्तिनिराकरणादिवि अधिकम् एकादमीतत्वे स्मार्तेन लिखितम् । * कालान्तरसम्बन्धितया साध्यत्वेनोपदिश्यते इति च तव तेन लिखितम् । 48 ·कालविवेक क्रियात्रेति सकक्रियापर्यवसायित्वे विफलो विधिः । तस्मात् विधिनिषेधेश्वधिकारिविशेषणीभूतायाः प्रवृत्तावत्कालमनुवृत्तिः तावत्कालमनुवृत्तौ साफल्यं न पुनर्निमित्तान्तरवत् सक्दनुष्ठाने- नैव शास्त्रार्थसम्पत्तिः । ततश्च कृत्स्नामावास्यायामेव निषेध इति नास्त्यपक्षा। कस्मिन्नमावास्याक्षणे निषेधोऽनुमन्यताम् । नात्र युग्मविधिः । तन्यायमूलमेव व्याख्याटवचनम् । "तत्र पूज्ये विधेत्तिनिषेधः कालमात्रके । निमित्तं कालमादाय वृत्तिविधिनिषेधयोः ॥ तिथीनां पूज्यता नाम कर्मानुष्ठानतो मता। निषेधस्तु निवृत्तात्मा कालमात्रमपेक्षते ॥" अथ तैलनिरूपणम् । तब तैलपदेन विधौ वा निषेधे वा तिलभवं तैलम् इति योगेन तिलभव एव स्नेहविशेषोऽभिधीयते न तु सर्षपादि, समुदायशक्ति कल्पनानुपपत्तेः । वीजप्रभवस्नेहसामान्याभिधानं हि तदा वाच्यम्। न च सामान्येन योगः सम्भवति, अतएव योगिकैः शब्दैव्यक्तिरेवाभिधीयते । व्यक्तयश्च नानाजातीयवीज- सम्भवाः परस्परं भिद्यन्ते । न चैकव्यक्तियोगेऽत्यन्तायोगव्यावृत्त्या * * तम्मानिषेधविधिषु काकवन्ती देवदत्तस्य स्टहा इतिवत् तटस्थत्वेनाधिकारिविशे- षणीभूतायाः प्रहत्तेर्यावत्कालमनुत्तिस्तावत्कालमेव निवृत्तौ साफल्यम् इति च तचैव ग्रन्थे पठितम् ।

·तैलनिरूपणम् । । व्यत्यन्तरेऽपि यौगिकत्वम्। रथकारपदस्याप्येकस्यामेव व्यक्ती योगेन सर्वत्र यौगिकापत्तेः । ननु तैलपदस्य यौगिकत्वे मोदकादिष्वपि प्रयोगः स्यात् । स्नेहलमुपाधेरिति चेन्न, उपाधिकल्पना चेहरं समुदायशक्तिरेव कल्प्यतां, वीजप्रभवस्नेह- मात्र प्रयोगदर्शनात् । उच्यते, रूढ़िवादिनापि वीजप्रभवत्वस्यो- पाधेरेव स्यात् । अन्यथा प्राणिभवस्नेहेऽपि प्रयोगापत्तेः । अतोऽत्र यौगिकत्वमेव उपाधितो युक्तं न रूढ़िः । न च वीज- प्रभवमात्रेऽपि निरुपपदतैलप्रयोयः । करज्जैरण्डतैलादिष्वपि दर्शनात् । सार्षपेऽस्तीति चेन्न, तथाप्युभयत्रार्थगतैकरूपाभावात् अनेकार्थतापत्तेः। योगस्तु तिलसम्भवस्नेह स्थाने प्रचुरसादृश्यात् सार्षपऽपि प्रयोगो वर्णनीयः । सोपपदप्रयोगस्य च प्राणिभवस्नेहे. ऽपि गोतैलं शिशमारतेलमिलिशस्य तैलमित्यादिषुः दर्शनाददुग्ध- सम्भवस्नेहसामान्यवचनत्वमेव कुतो नाङ्गीक्रियते ? किच्च नारिकेलादिवोजसम्भवेऽपि स्नेहे तैलशब्दो न प्रयुज्यते। किन्तु नारिकेलस्य वृतमिति कथं वीजसम्भवस्नेहवचनताश्रयणम् ? किञ्च तैलपदस्य योगानपक्षस्य सर्षपादिष्वपि मुख्यले सर्षयस्य तैलं सर्षपतैलमिति सिद्धे, यदेतत्सिद्दार्थ मेहतैलमिति वक्तव्यं कात्यायनस्य तदनर्थकं स्यात् । यौगिकत्वे सार्षपतैलमिति कलायस्य भतशरावमितिवहिरोधात्तदर्थं तैलवत्प्रत्ययार्थशासन- मुपपन्नम् । तेन सार्षपतैलमित्य स्य पदस्य तैलेन च प्रत्ययान्त- स्यैकदेशस्तैलशब्दः सर्षपादिस्नेहेषु एकदेशिलक्षणया प्रयुज्यते । उरूकं मन्यमाना च निष्टमानाविष्टे त्यत्र कशब्दोऽनवकाशलक्षणा

·कालविवेक
न तु तिलभवं तैलमिति यत् साधितं तदेव वा गौणम् ।
तस्मात् सर्वत्र तैल विधी निषेधे च तिलभवः स्नेहस्तैलपदेनोपा-
देयः, तस्याप्यपक्कस्यैव निषेधः ।
"अमावास्यां न गच्छेत्तु प्राप्तकालामपि स्त्रियम् ।
तैलञ्च न स्मशेदामं वृक्षादींश्छेदयेन तु ॥"
एवम् ।
"कुहपूर्णेन्दुसंक्रान्त्याञ्चतुर्दश्यष्टमीषु च"
इत्यत्रापि तैलपदमपकपरमिति । पूर्ववचने आममिति
विशेषात् ।
तथा षट्त्रिंशन्सतञ्च लिखति ।
"मूर्यशकादिवारेषु निषिद्धासु तिथिष्वथ ।
नाते वा यदि वास्नाते पक्कतैलं न दुथति ॥”
सार्षपत्वामेऽपि न निषेधो निषेधाविषयलादिति सब्बं सुस्थम् ।
विदबियामनालोच्य अबोधकरणीमिमाम् ।
निरूपयन्ति ये कालं मुधा क्लिश्यन्ति ते बुधाः ॥
जितेन्द्रियशङ्खधरान्धकसम्भ्रमहरिवंशधवलयोग्लोकः ।
कृतमपि कालनिरूपणमधुना नि:सारतां याति ॥
करतलगतामल कमिव कालं बालोऽपि वीक्षते येन ।
जीमूतवाहनक्षतः कालविवेकः परं जयति ॥
mms

·अथ संक्रान्तिनिरूपणम् ।
तत्र ज्योतिःशास्त्रम् ।
"अयने हे विषुवे हे चतस्रः षड़शीतयः ।
चतस्रो विष्णुपद्यश्च संक्रात्यो हादश स्मृताः ।
मृगकर्कटसंक्रान्ती हे तूदग्दक्षिणायने ।
विषुवती तुलामेषे गोलमध्ये तथापरा: ॥"
मृगो मकरस्तहमनञ्चोत्तरायणम् । कर्कटगमनं दक्षिणायनम् ।
तुलामेषगमनञ्च विषुवम् । विषुवायनयोस्तु मध्ये विष्णुपदीषड़-
शीतयः।
एता हादश संक्रान्तयो गोलमध्ये चकमध्ये भवन्ती-
त्यर्थः ।
तयोरविशेषलक्षणमाह।
"धनुर्मिथुनकन्यासु मीने च षड़शीतयः ।
वृषवृश्चिककुम्भेषु सिंह विष्णुपदी तथा ॥"
धनराशिषु संक्रमणमित्यध्याहार्यम् ।
संक्रान्तौ च स्नानदानादिकं श्रूयते भगवतीपुराणे ।
"रविसंक्रमणे पुण्ये न स्नायाट्यस्तु मानवः ।
सप्तजन्मन्यसौ रोगी निईनश्चोपजायते ॥
संक्रान्तौ यानि दत्तानि हव्यकव्यानि मानवैः ।
तानि तस्य ददात्यर्कः पुनर्जन्मनि विस्तरम् ॥”
तथा ज्योतिःशास्त्रे
"अयने कोटिपुण्य न्तु लक्ष विष्णुपदीफलम् ।

·कालविवेक । षड़शीतिसहस्राणि षड़शीत्यां स्मृतं बुधैः ॥” यद्यत् स्नानादिकं तत्तत् संक्रान्त्यादिषु यथोक्तगुणितं फलम् । "शतमिन्दुक्षये दानं सहस्रन्तु दिनक्षये । विषुवे शतसाहस्रम् आकामावैष्वनन्तकम् ॥" आषाढी कार्तिकी माधी वैशाखी पूर्णिमास्वित्यर्थः । यद्यत् स्नानादिकं तत्तत्संक्रात्यादिषु यथोक्तगुणितं फलं ददातीत्यर्थः । तत्र संक्रान्तिकालो भगवतीपुराणे दर्शितः । "सुस्थे नरे सुखासीने यावत् स्पन्दति लोचनम् । तस्य विंशतमो भागस्तत्परः परिकीर्तितः ॥ तत्परायुतभागस्तु त्रुटिरित्यभिधीयते । बुटेः सहस्रभागाई तत्कालं रविसंक्रमः ॥" तदैतस्यातिसूक्ष्मकालस्य कमायोग्यतया तत्र विहितस्य कथ- मनुष्ठानमित्यपेक्षायामाहतुः शातातपजाबाली। अवाक् षोड़श नायस्तु परस्तादपि षोड़श । पुण्यकालोऽर्कसंक्रान्त्यां धम्म विनिरुदाहृतः ॥ तथा वैवस्वतः । नाद्यः षोड़श पूर्वेण संक्रान्तेस्तु परेण च । राहोदर्शनमात्रेण पुण्यः कालः प्रकीर्तितः ॥ तस्य सूक्ष्मसंक्रान्तिकालस्य पूर्वाः षोड़श परा: षोड़श कर्मार्थ- मित्यर्थः । इदं सामान्येन संक्रान्तौ उक्तं, विशेषेण पुनराहतु- स्तावेव । । * चुटेः सहसभागो यः स काली रविसंक्रमः इति रघुनन्दनादिसम्मतः पाठः ।

·संक्रान्तिनिरूपणम् । ३८३ त्रिंशत्कर्कटके नाद्यो मकरे विंशतिः स्मृताः। वर्तमाने तुलामेषे नाड्यस्तूभयतो दश ॥ षड़शीत्यामतीतायामष्टिकताच नाड़िकाः । पुण्याख्य विष्णुपद्याञ्च प्राक् पश्चादपि षोड़श ॥ सामान्येन तु संक्रान्तेः पूर्वापरकालयोः षोड़शनाडोनां पुण्यत्वा- भिधानं विणुपद्यामुपसंगियते विष्णुपदीपदानर्थक्यात् । उभयत इति पदं त्रिंशत्कर्कट इत्यादिषु प्रमाणाभावात् विरोधाच्च । यथा। पूर्णे चेदर्द्धरात्रे तु रविसंक्रमणं भवेत् । प्राहुर्दिनहयं पुण्यं त्यक्त्वा मकरकर्कटो॥ त्रिंशत्कर्कटके पुण्यं मकरे विंशतिस्तथा । भविष्थे दक्षिण पुण्यमतीते चोत्तरायणे ॥ पूर्णा ईरात्रसंक्रमणे दिनदयस्य पुण्य त्वविधानात् मकरकर्कट- संक्रान्तिपर्युदासस्य अवयवं व्याचक्षते । यस्मादनागतं दक्षिणा- यनं वृत्तं चोत्तरायणं पुण्यं तस्मान्न तत्र दिनदयं पुण्यं किन्तूत्त- रायणे परदिनं दक्षिणायने च पूर्वदिनं पुण्यमित्यर्थः अस्तं गते यदा सूर्ये झषं याति दिवाकरे । प्रदोषे चाईरात्रे वा तदा पुण्यं दिनान्तरम् ॥ झषो मकरः। दिनान्तरं परदिनम् । अत्रैव विषये त्रिंशत्कर्कटके पुण्यं मकरे विंशतिरिति दर्शयति । इदमन्धूकेनत्यं पठितम् । भविष्यत्ययने पुण्यं त्रिंशदेव तु दक्षिणे । अतीते उत्तर नाड्य इति प्राहुः पुराविदः ।

·३८.४ कालविवेक षड़शीत्यामतीतायाम ष्टिनाड्यस्तु नाड़िकाः ॥ अष्टिः षोड़शपायः। अन दक्षिणाय ने भविष्यत्त्रिंशबाड़ीनां वृत्ते चोत्तरायणे नाड्य इति विंशतिनाडोनामेव विशेषविधाना- त्रिंशन्नाड़ीसाहचावगतानां व्यवस्थापितत्वात् उभयत इत्यनु- षङ्गबवगताविरोधः। किञ्चासम्भवोऽप्यु भयतः त्रिंशविंशति- नाडोनां पुण्यतमत्वस्य रात्रिकालस्थासम्भवात् दक्षिणायनदिनस्य सम्भवात् दक्षिणायनदिनस्य चतुस्त्रिंशत्पलोयपलाधिकत्रय स्त्रिंशद्दगडाः, उत्तरायणदिनस्य च षडू विंशतिपलाधिकषड़- विशदण्डाः । न च दिनान्तरापेक्षसम्भव इति वाचं, पूर्वापराई रात्रयकोड़ोकतकाले संक्रमणस्य दिनै कमात्र पूज्यत्वात् सम्यू- णाईरात्रसंक्रमणे दिनदयस्य पूज्यत्वेऽपि मुक्ला मकरकर्कटावि त्यनयोः पर्युदस्तत्वात् । एतदतिरिक्तविषयन्तत्, तस्मादुभय इत्यस्य सर्वत्रानुषङ्ग इति दीक्षितवचनस्यार्थं न विद्मः । ननु दक्षिणायनात् पूर्व चिंशनाडोनाम् उत्तरायणाच परतः विंशति- नाड़ीनाम् अप्राप्तौ पुण्यता कथं वचनाधीनत्वादस्याः संख्याव- च्छिन्नविषयत्वाचनस्य । उच्यते, अवध्यर्थत्वाचनस्य तावत्- संख्यनाड़ीपर्यन्तं पुण्यतमत्वं वदता तत् क्रोडीलतानां यथा- सम्भवं सर्वासामेव उक्तमिति न विरोधः । उत्तरायणवच्च षड़शीत्यामपि वृत्तायां पुण्यत्वाभिधानात् पूर्वाईरात्रसंक्रमणेऽपि, परमेव दिनं ग्राह्यम् । अतीतया पुण्यत्वस्य हेतोरविशेषात दिनदयविधिस्तु विष्णुपद्यां विषुवद्दये च व्यवतिष्ठते । पुण्याख्यविष्णुपद्यां च प्राक पवादपि षोडश