·a अभ्यर्थना 9 १८६ तमे पृष्ठे संशोधनीयम् , इति लिखितं स्तम्भं प्राग् विनिरीक्ष्य ग्रन्थालोचन विधेयं बुधवरैरिति । पृ. ८ प० ११ अनुमानात् (अयं ग्रन्थः प्रयोजनवान् प्रयोजनवदा- न्वीक्षिकीप्रतिपादितसमुदायैकदेशार्थप्रतिपादकत्वात् प्रत्यक्षानुमानेत्या- दिसूत्रवत् इतः)। पृ० १३ प० ४ अप्रमात्मकप्रयोजनवत्त्वज्ञानात् इत्यस्य स्थाने 'अर्थनिश्चयकाले तद्वितीयक्षणे वा यत्र प्रामाण्यसंशयस्तत्रार्थनिश्चय- क्षणे तद्वितीयक्षणे वा प्रवृत्त्यापत्तिवारणाय' इति पाठः । पृ० २० प०२३ षष्ठयर्थस्यान्वयोपगमे इत्यस्यानन्तरं 'घटस्य संशयः घटविषयित्वाभाववानितिशाब्दवोधापत्तिः' इतिपाठः । प० २८ शाब्दवोधापत्तिरित्यस्यानन्तरं 'नचैवमपि घटस्य संशयो ने घटाभावीय इतिधीः ज्ञानं न घटीयमिति वाधनिश्चयदशायां घटाभावस्य संशय इति वोधापत्तिश्चेति वाच्यम ? इष्टत्वात् । अन्यथा प्रथमविपयितायां पश्यर्थान्वयेऽपि तदापयोर्दुरित्वात इति पाठः ।

·. . सम्पादकीयम्। न्यायशास- माननीयास्तर्ककर्कशविचारचातुरीचमत्कृतचेतसस्सचेतसो मर्मज्ञा विद्वांसो गादाधराधारीकृतस्वाध्यायलक्ष्या अन्तेवासिनश्च ! नेदें तत्र भवताम् भवतां विपश्चिदपश्चिमानामालोकपथात्तिरोहितं यदैहिकामुष्मिकाभ्यु- दयस्य निश्शेयसस्य च साधनं तत्त्वज्ञानमेव । यथा च भगवतो न्यायशास्त्रा- बतरकस्य गौतमस्य महर्षेः 'प्रमाणप्रमेयेत्यारभ्य तत्त्वज्ञानानिःश्रेयसाधिगम' इति सूत्रे सिद्धान्तः। तदेव हि तत्त्वज्ञानम् प्रमेति व्यपदिश्यते । अत एवो- दयनाचार्यैः 'तत्त्वानुभूतिः प्रमा' इति कथितम् । खण्डनकृता च तत्त्वानुभूतिः प्रमेति लक्षणमुपादाय तत्त्वशब्दार्थनिर्वचननिराकरणद्वारा प्रमालक्षणं निराकृतम् । तत्र प्रमावृत्ति प्रमात्वं स्वतः परतो वा गृह्यते ? इति विशयमालम्ब्य गुरु- भट्टमिश्राख्यमीमांसकानां नैयायिकैस्सह शास्त्रार्थः प्रवृत्तः। स्वतस्त्वं तदप्रामा- एयाग्राहकस्वाश्रयज्ञानग्राहकसामग्रीग्राह्यत्वम् , परतस्त्वं च संवादिप्रवृत्तिजन कत्वलिङ्गकानुमितिग्राह्यत्वम् । शास्त्रार्थे ज्ञानप्रामाण्यं तदप्रामाण्याग्राहक- स्वाश्रयज्ञानग्राहकसामग्रीग्राह्य न वेति विप्रतिपत्तिस्तत्र भावकोटिमर्मीमांसकानां निषेधकोटिश्च नैयायिकानाम् । शास्त्रार्थजातमेनमालक्ष्य ग्रन्थस्यास्य प्रामाण्य- वादस्यावतार इति । भावल्युडन्तप्रमाणशब्दनिष्पन्नम् प्रामाण्यम ( प्रमात्वम् ) तस्य वादः अन्तरा मतान्तरखण्डनगर्भत्वेऽपि तदुद्देशेनाप्रवृत्ततया न वादलक्षणम् परिही गम् । चिन्तामणिदीधित्यनुगतस्यास्य व्याख्याता पण्डितमञ्चाननः श्रीगदाधर. भट्टाचार्योऽनेकवादनिर्मातेति विशिष्टवैदुष्यमस्य व्युत्पत्तिवादादिदर्शनेन सर्वतो. मुखमालोच्यते। बङ्गप्रदेशान्तर्गतनवद्वीपलब्धजन्मकर्मधर्मा चैष महानुभावः पडधिकदशशततमवङ्गाब्दे एकविंशत्यधिकपञ्चदशशततमशाके च बङ्गभूमिमलं चकारेति श्रूयते। निमिताश्चैनेन चतुष्षष्टिर्वादा इति प्रसिद्धचरं विद्वद्गोष्ठीषु । ग्रन्थस्यास्य च दुरूहतामेव 'नमः प्रामाण्यवादाय मत्कवित्वापहारिणे' इत्यादिवचोनिकरस्समुपस्थापयति । बहुशो नव्यन्यायशास्त्रीयोत्तमपरीक्षासु निर्धारितस्य तस्यस्यि पठनपाठनसोः काठिन्यविषये विज्ञा एव प्रमाणम् । अद्यावधि स्वस्वगुरुपरम्परावगतलेखा दिरेव प्रचरण-सरणिरासीत् समेषाम् । का कथा परमाणूनां यत्र मजति मन्दर इति लौकिकाभाणकमिहैव चरिता- थति । कदाचित् स्थलविशेषेषु करामलकवदाहितन्यायशास्त्राणामपि, मतिर्न ।

·... [ २ ] रति सुधियाम्। यथा “ भिधेयसम्बन्धज्ञानमपि... पर्याप्तिनिवेशे च थपर्यालोचने लाघवासम्भवात् अत्र मिश्रानुयायिनः तदङकुरप्रकार- निमन्तरेणापि".) ज्ञानविषयकवारणे विना प्रयासं घटत्वादौ विधि- द्धिसम्भवात् ज्ञानत्वे तत्प्रसिद्धिसम्पादकप्रयासवैफल्यादि'त्यादिषु ग्रन्थ- पर्यमात्रस्फोरणायापि समपेक्ष्यते सम्प्रदायः का कथा क्रोडपत्रादीनाम् । अरणा केपाञ्चित् सुहृदां च विशेषतः प्रेरणया विशदटीकाया अभावग्य कर्तुकामेन मया वर्पत्रयात् पूर्वमेव विचारितं यदस्य विशदा काचिट्टीका श्रम्य निबन्धनीयेति । राजकीयविविधनियन्त्रणनिगडनिवद्धतया मषीपत्रादीनाम् व्ययभारवार्द्ध- चि मुद्रका मुद्रितानना नालमभूवन् सन्नद्धलेखानपि समुत्साहयितुमस्मान् । H: परमाराध्यपदपाथोजानां विद्वञ्चक्रचूडामणीनां परमोदारचरितानां स्वविश्रुतयशोराशीनां सर्वतन्त्रापरतन्त्राणां पितृकल्पानां वैद्यसम्राट् प० अत्यनारायणशास्त्रिमहाभागानामाज्ञया गूढग्रन्थरहस्यप्रकाशिकया प्रभा- टीकयाऽऽवश्यकटिप्पण्या च प्राचिकाशयिषमेनम् । मदीयशास्त्रार्थमहा- द्यालय-प्रधानसंरक्षकैः काशिकलब्धप्रतिष्ठनागरिकैरस्मत्स्नेहभागभिस्समुदार- रतैः श्रीबाबूलाल ढान्ढनियाँ महोदयैः यावत्कर्गदपत्रव्ययप्रदानेन, प्रागितो- काशितसंस्कृतग्रन्थप्रायैः 'सरला प्रेस' समध्यतैः श्रीपरेशनाथामरनाथघोष- दियैरमूल्यमुद्रणेन च महत्साहाय्यमाचरितमिति समेषामेषामाभारमाविभर्मि । प्राप्तेऽर्द्धप्रकाशनप्राये नियन्त्रणमाहात्म्यात् पुनरपि सुन्दरचिकणपत्रा- भेन मासं यावत् प्रतीक्षापथमातिष्ठन् वैवश्यादनभीप्सितपत्रेष्वेव शेषांश- एमाचरम्। समयलाघवात् कल्यचन सहायकस्य विदुषोऽभावात् कार्याधिक्याचान्ते नामपि संक्षिपन् , यथाभीष्टमेनं नापारयम् मुद्रापयितुम् । प्रकाशनेनानेन माण्यवादस्य समुद्धारो जात इति वदताम् पण्डितप्रवराणामपि केषाञ्चित इदां वचो न विश्वसिमि न वा श्रद्दधे । तदिदन्तु वक्तुमीशे यद् यज्जातन्तद् वितो भवानीपतेः प्रसादाच्छीगुरुचरणानां कृपावशाद् यच्च न्यूनं नवा रितन्तत् प्राणिसहजमामकानववोधादिति कृतसंशोधनेऽपि प्रकाशित- रशिष्टसंशोधनीयपत्रे अन्ताङ्कितक्रोडपत्रेऽपि चात्र सम्भवन्तीस्त्रुटीसंशोधन- राऽनुगृह्यानुग्रहीष्यन्ति मां गुणगृह्या विद्वत्प्रवरा न्यायसहस्यविद इत्याशास्ते । जया दशमी २००८ वि० . सर्वदा विद्वजनानुगृहीत - ·म दीधितिः) गादाधरी) गिरः। * श्री: चिन्तामणि-दीधितिविभूषितगादाधर- प्रामाण्यवादः । गिरं गुरूणां हृदये निधाय विधाय सिद्धान्तसरोऽवगाहम् । संक्षेपतश्श्रीरघुनाथनामा चिन्तामणेधितिमातनोति ।। नत्वा नन्हतनूजसुन्दरपदं स्मृत्वा गुरोरादरा- সিযঙলঙলখিমাহামৗজায়া संक्षिप्तोक्त्यतिदक्षदीधितिकृतः प्रत्यक्षचिन्तामणे, याख्यां व्याकुरुते गदाधरवुधो मोदाय विद्यायनाम् ।। (प्रभा) स्कन्धरोपितरामलक्ष्मणतर्नु मात्रा समं सीतया, हुङ्कारेण समस्तवैवि निकर- ल्यूहमूल क्षयम् । भक्तप्रार्थनया नयन्तमभितो वन्देऽजनीनन्दनं सर्वस्यातिहर हो। प्रयतमं सिद्धिप्रदं कामदम् ॥ १ ॥ बान्धीक्षिकीवीक्षणशिक्षणेषु सर्वस्वमभ्रान्ततयाऽध्यगच्छन् । ये तान् गुरून कर्कशतर्ककोटीन् काशी वसन् प्रेममयान् प्रणौमि ।। २ ।। पूज्यान् पितृन् शाब्दिकलोककोकशोकापनोदोष्णकरान् नमामि । सुतस्नेहवशेन तावद् व्युत्पादितश्शास्त्रमहाणवेऽस्मि ।। चिन्तामणेर्दीधितिकृद्गदाधराभ्यां कृतं वर्णनमुत्तमन्तु । तद्ग्रन्थग्रन्थीन् श्लथयन् प्रभायाम् प्रामाण्यवादं सुपरिष्करोमि ।। ४।। शिष्टाचारपरम्परानुगतम्प्रत्यूहव्यूहनिरासार्थ नमस्कारात्मकम् मङ्गलं शिष्य शिक्षाय निबध्नाति नत्वेति। नन्दतनूजसुन्दरपदमित्यत्र द्वितीयाथों विषयित्वम् , तच्च स्वावधिकोत्कर्षवत्त्वप्रकारक बोधानुकूलव्यापारात्मकनमधात्वर्थैकदेशे वोधेऽन्वेति । उत्तरकालवृत्तित्वं स्क्वाययार्थ:. राश्यन्तस्य गुरुपदार्थे समानविभक्तिकत्वादभेदान्वयः, गुरोः इत्यत्र षष्टयर्थ उच्चरितल्वं गी:पदार्थेनान्वेति, अशेषपदम् प्रकृतोपयोग्यशेषार्थकम् गी:पदार्थेऽभेदान्वयि च । आदरपदो- त्तरपञ्चम्या: प्रयोज्यत्वमर्थः मोदरसुखविशेषः, जनकत्वं चतुथ्यर्थः व्याख्या व विशेषार्थप्र- तिपत्त्यनुकूलो व्यापारः, तत्र प्रत्यक्षचिन्तामरायुत्तरसम्वन्धित्वरूपषष्ठ्यर्थस्यान्वयः। किंवा तदेकदेशे विशेषार्थे प्रतिपादितत्वरूपषष्ठयर्थान्वयः, तथाच नन्दतनूजसुन्दरपदविषय. कस्वावधिकोत्कर्षवत्त्वप्रकारकवोधानुकूल व्यापारोत्तरकालवृत्ति-तादृशयशोराश्यभिन्नगुरूच्चरि- तप्रकृतोपयोग्यशेषवाक्यविषयकादरप्रयोज्यस्मरणोत्तर कालिक - विद्यावत्समवेतसुखविशेषजन येषां -try rrrriTaar ·अत्र किञ्चिद् विचार्यते . ननु जन्यत्वोक्तिरनुचिता "सर्वे नित्याः शाश्वताश्च देहात्तस्य महात्मनः। परमान सन्दोहा ज्ञानमात्राश्च सर्वदा" इत्यादौ भगवद्विग्रहस्य साक्षान्नित्यत्वोक्तेः इति चेन्न ? स्मृ या श्रुत्या युक्त्या च भगवद्विग्रहस्यानित्यत्वसिद्धौ अन्यार्थपरायाः श्रुतेरन्यार्थतात्पर्यकत्वकल्पनानौचित्यात् । तथा हि, भगवद्विग्रहो न नित्यः महत्त्वे सति रूपवत्त्वात् विग्रहत्वात् वा इत्यनुमानम् । नच तदिदमप्रयोजकम् ? महत्त्वसमानाधिकरणरूपस्य जन्यत्वनियमेन प्रयोजकत्वलाभात् । तथाहि, तस्य पाकजन्यत्वं न सम्भवति पाकपूर्व रूपान्तरस्य वाच्यत्वेन श्रीकृष्णविग्रहस्य नानारूपत्वापत्तेः। नहि स कदाचित् नवनीरदश्यामः कदाचित् इन्द्रनीलादिश्यामः अपरजातीयरूपवान् वा, तथासति ध्यानस्य अव्यवस्थितत्वापत्तेः । नच नवनीरदश्यामत्वादिकमेवोपास्यं नवनीरद- श्याममित्यादिगौतमीयतन्त्रादौ तथोक्तत्वात् तथाच श्रीकृष्णादिविग्रहे एकैकजातीयरूपमेवो. पास्यमिति प्रतिविग्रहं पाकजनानारूपस्वीकारे ऽपि नोपासनाव्यवस्थेति वाच्यम् ! एवमपि पूर्वरूपनाशकरूपान्तरोत्यादकरतेजस्संयोगविशेषरूपः पाको भगवति श्रीकृष्ण जायते इत्यत्र नियामकाभावात् । तस्मात् विग्रहकारणगतरूपजन्यत्वस्यावश्यं वाच्यतया जन्य ताशरूपस्य भगवद्विग्रहे जन्यत्वसम्पादकत्वात् । एवम् महत्त्वस्यापि रूपसमानाधि करणस्य जन्यत्वनियमात् जन्यमहत्त्वे च स्वाश्रयावयवस्य महत्त्वं बहुत्वं प्रचयो वा हेतु घटादौ कपालादिमहत्त्वेन त्रसरेणौ द्वथणुकबहुत्वेन तूलपिण्डादाववयवप्रचयेन च महत्त्व दर्शनात् । तथा च भगवद्विग्रहे तादृशमहत्त्वं प्रति तावदन्यतमहेतुत्वावश्यकतया साव यवत्वेन जन्यत्वसिद्धेः । नचोक्तानुमाने प्राकृतत्वमुपाधिः, दृष्टान्ते साध्यव्यापकत्वस्य पर साधनाव्यापकत्वस्यं च सत्त्वादिति वाच्यम् ? भगवद्विग्रहे प्राकृतत्वस्य सन्दिग्धत्वे अनुकूलताणामत्र सत्तेन पक्षीयव्यभिचारसम्भवस्य सन्दिग्धोपाधिरूपकार्याप्रयो जकत्वात् ।। एवञ्च नित्यत्ववोधकत्वेनाभिमतश्रुतेः अर्थान्तरप्रतिपादकत्वमेव। तथा नित्याः शाश्वता' इत्यनेन उपासनातिशयेन तत्तज्जातीयदेहाः सर्वदा द्रष्टुं शक्याः पूर्वोत्पन्नश्रीकृष्णादिदेहस्व नष्टत्वेऽपि भक्तवात्सल्येन भगवता तज्जातीयदेहान्त जनयित्वा प्रदश्यते इति वोध्यते। परमानन्दसन्दोहाः इत्यनेन च दुःखभोगायतनत ज्ञानमाला इत्यनेन चं आवरणशून्यत्वं विवक्षितम् । रघुनाथादिशरीरे च आवरणका रोदनादिकं यद् दृश्यते तद् ब्राह्मणशापावैयर्थ्यसूचनायेति । अत एव च ब्रह्मण्यो देवर्क पुत्रो ब्रहाण्यो मधुसूदनः। चिन्मयेऽस्मिन् महाविष्णौ जाते दशरथे हरौ ॥ रघोः कु खिलं राति राजते यो महीक्षितः।" इत्यादिश्रुतयः, प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात मायया-धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि-तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम्-जन्मकर्माभिधानानि सनि मेऽथ सहस्रशः, बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन' ईत्यादिस्मृयश्चोपपद्यन्ते । एतेन अतिबलात् सावयवोऽपि नित्यः इत्येपास्तम् । .

·गुरुकीर्त्तनरूपं मङ्गलं कुर्वाण एव स्वीयान् प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यर्थं तदुत्कर्ष दर्शयति गिरमिति । हृदये = मानसे। निधानम् सम्बन्धसम्पादनम् । मनसि गुरुगिरस्सम्बन्धः स्वार्थज्ञाने जननीय तहकारित्वम् । सहकारित्वं चात्र परम्परया फलोपयोगित्वम् । तथाच गुरुवाक्याधीनशाब्दवोधजन्यसंस्कारस- श्रीचीनेन मनसा निबद्धव्यमितरापरिशीलितमर्थं निश्चित्येति फलितोऽर्थः। सिद्धान्ताविरुद्ध एवार्थो वर्णनीय इति सूचयति विधायेति । सिद्धान्तः = मूलकवा महर्षिणा तदुपजीविपूर्वपूर्वनिवन्धकारपरम्परया चाभ्युपगतोऽर्थनिकरः, स एव सरः, तदवगाहनस्य निबन्धनीयार्थं सिद्धान्तापसिद्धान्तसन्देहाहितचे- तस्सन्तापसन्तानोपशान्तिसाधनत्वात्, तत् अवगाह्य । अवगाहनम् अन्त:- प्रवेशः, स च प्रकृते निगूढतत्त्वाकलनरूपः । विशेषलीलाविग्रहस्य तेजोराशेः नन्दगृहस्थलीलाविग्रहे तेजःपुजविशेषे तदानीमन्तः प्रवेशात् वासुदेवस्यापि नन्दतन जत्वोक्तौ शङ्कानवकाशात् । नन्दतनूजत्वारोपनिबन्धनलोक व्यवहारेण तथोक्तेश्च । गुरुकीर्तनेति । कीर्तनं च तद्बोधतात्पर्येण तन्नामोच्चारणम् । तदुत्कर्षमिति । उत्कर्षत्वं च अयमेदतपेक्षया उत्कृष्ट इत्याकारकप्रत्ययसि जातिविशेषः । स्वार्थज्ञाने = वाक्यार्थज्ञाने । तत्सहकारित्वम्= गुरुवाक्यसहकारित्वम् । त च तदसमवधानप्रयुक्तफलोपधायकत्वाभाववत्स्वकत्वम् । यत्र यत्सामानाधिकरण्याभावप्रयुक्त फलोपधायकत्वाभावस्स तस्य सहकारीति यावत् । यथा दण्डचक्रयोः । ननु प्रह गुरुवाक्यजन्यशाब्दवोधस्यातीतया ब्याख्यानिर्माणेऽनुपयोगादुक्तसहकारित्वं कथमित्यत अ सहकारित्वंचेति । परम्परया संस्कारद्वारेत्यर्थः । फलम् = स्मरणम् । तथा च गुरुवाक्य न्यशाब्दबोधस्यातीतत्वेऽपि तदधीनसंस्कारस्य तदानीमपि सत्त्वादुपयोगित्वसिद्ध संस्कारेति = उद्बुद्ध इति शेषः। सध्रीचीनेन = सहकृतेन । वस्तुतस्तु संस्काराधीन निश्चयस्यैव उपयोगितेत्यनुसन्धायाह तथाचेति । मनसा-तृतीयार्थो जन्यत्वम् । तस्य ल्यप्पत्ययप्रकृतिभूते निश्चयेऽन्वयः । ताहरामनोजन्यार्थनिश्चयश्च स्मृतिर्मानसर्व वा। परिशीलनम् सम्यग्ज्ञानम् । सिद्धान्ताविरुद्धेति । एतेन मिश्रप्रभृतीनां तत्त्व रूपणं सिद्धान्तविरुद्धमपीति व्यज्यते । तदुत्कर्षान्तरमाह सिद्धान्तेति । मूलकृता गौतमे सरस्साहश्यं च -----...ततया बोदयम । सरोवोक्षणामात्रेण सन्तापानिवृत्ते ·- --- (दी०) प्रेक्षावत्प्रवृत्तये- (गा०)संक्षेपतः = संक्षिप्तोतः चिन्तामणेः= चिन्तामणिनामकग्रन्थस्र दीधितिम् = अर्थप्रकाशम् । आंतनोति = विस्तारयति । विवरणग्रन्थनिर्माण बहुतरजनसाबद्धं करोति । चिन्तामणिग्रन्थतत्त्वार्थान् भूयसःशिष्या वोधयतीति फलितोऽर्थः । श्रिया युक्तो रघुनाथनामा श्री रघुनाथनामे मध्यमपदलोपिसमासः, रघुनाथइति नाम (रूपम् । यस्येतिबहुव्रीहिगर्भो । श्रीरघुनाथेति नाम (रूप) यस्येत्येकस्समासः, श्रीशब्दस्य नामानन्तर्गतत्वात तथा सति हादिपदानां द्वयनरत्वानुपपत्तेः । नचास्यैव नाम श्रीघटितमित्य शङ्कनीयम् ? रघुनाथकवेरिति विरोधात् । प्रमाणतत्त्वे निरूपथितव्ये महर्षेः प्रमाणादितत्त्वप्रतिपादकशारू प्रणेतृत्वाद्यभिधानस्य सफलत्वं दर्शयति प्रेक्षावदिति । प्रेक्षावताम् = विवेर कानाम्, प्रकृष्टफलोदेशमन्तरेण शास्त्राध्ययनेऽप्रवर्तमानानामिति यावत् । तेर स्वीयग्रन्थाध्ययने 'प्रवृत्त्यर्थमित्यर्थः । (प्रभा) श्रिया युक्त इति । अायुष्मता स्वनाम श्रीघटितमेव प्रयोक्तव्यमि व्यवहारस्थ बङ्गे मिथिलायाञ्च प्रसिद्धत्वात् । संज्ञाशब्दाना नावयवार्थो भासतेऽन्यर द्वे दले यस्मिन्निति विगृह्य बहुव्रीहिणा निष्पन्नस्य द्विदलशब्दस्य दलद्वयविशिष्टार्थप्रति पादकतया प्रत्येकत्र दले चलतो द्विदलत्वव्यहारस्य हानिरेव प्रसज्ज्येतेति भवत्यखणः व संशाशब्दो न समासाय विवदनीयनिति मनसिकृत्य नचेति । प्रेक्षावदिति । जनकत्वं चतुर्थ्यथैः तस्य च ज्ञानानुकूलब्यापाररूप-आद पदार्थकदेशे ज्ञानेऽन्वयः, फलवच्छास्त्रोपकरणवेनेति तृतीयार्थो ज्ञाप्यत्वम् , प्रयोजनवत्वेऽन्वयः । तथा च प्रेक्षावत्प्रवृत्तिजनकफलवच्छात्रोपकरणत्वज्ञानज्ञाप्यप्रयोजन वत्त्व ----अभिधेयसम्बन्धविषयकज्ञानानुकूलस्त्रीयग्रन्थाभिन्नव्यापारानुकूलकृतिमान् चिन्ता मणिकारइति वाक्यार्थः। ननु प्रमाणतत्त्वनिरूपणावसरे 'प्रमाणाधीना सर्वेषां व्यवस्थितिरिति प्रमाणतत्त्वम विविच्यते' इत्यनेनैव सामञ्जस्ये अथेत्यारभ्य असूत्रयत्पर्यन्तचिन्तामणेः किम्प्रयोजना चेन्न? प्रेक्षावत्प्रवृत्तये प्रयोजनवत्त्वाभिधेयसम्बन्धज्ञापनार्थन्तदावश्यकत्वात् । तदा प्रमाणतत्त्वे इत्याधुपक्रम्य गदाधरः। M 'विना विषयसम्बन्धौ तथैवार्थाधिकारिणौ । अव्याख्येयो भवेद् ग्रन्थःस्याद् ग्रन् तंश्चतुष्टयम् इति रीत्या सम्बन्धश्चाधिकारीच विषयश्च प्रयोजनम् । विनानुवन् ग्रस्थानी कनि- merrn ·(चिन्तामणिः) अथ 'जगदेव दुःखपङ्क निमग्नमुदिधीपुरष्टादशनि- धास्थानेष्वभ्यहिततमामान्वीक्षिकी परमकारुणिको मुनिः प्रणिनाय । तत्र प्रेक्षावत्प्रवृत्यर्थम् 'प्रमाणादीनां तत्रज्ञानानिःश्रेयसाधिगमः' इति श्रादौ असूत्रयत् । तेष्वपि ( तत्र ) प्रमाणाधीना सर्वेषां व्यवस्थितिरिति प्रमाणतत्वमत्र विविच्यते । ( दी. ) फलवच्छास्त्रोपकरणत्वेन प्रयोजनवत्तामभिधेयसम्बन्धौ ‘चाह' स्वीय- ग्रन्थस्य 'अथ' इत्यादिना 'विविच्यते' इत्यन्तेन । (गा०) स्वीयग्रन्थस्य प्रयोजनवत्ताम् = परमप्रयोजनभूतनिःश्रेयसपफल- वत्साम् , अभिधेयसम्बन्धौ च प्रमाणतत्त्वरूपं प्रतिपाद्यम्, प्रतिपादकत्वरूपं तत्सम्बन्धं च आहेत्यन्वयः। (प्रभा ) चिन्तामणेरर्थ:-अथ = मङ्गलस्य समाप्तिकारणत्वव्यवस्थापनानन्तरम् । प्रमाणतत्त्वं विविच्यते इत्यनेन सम्बन्धः । “जङ्कारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा। कण्ठं भित्त्या विनिर्याती तस्मान्माङ्गलिकावुभौ” इति रीत्याऽऽनन्तर्यपरस्यापि अथशब्दस्येह मङ्गलपरत्वात् । जगत् == मिथ्याज्ञानजन्यवासनाविशिष्टात्मानः इति । • जगत्पदस्य समूहार्थकताया अशेषार्थकताया एवकारस्य तदर्थे तात्पर्यग्राहकताया वा ऽ स्फुटीकरिष्यमाणत्वात् । दुःखपङ्कनिमग्नमिति । न्यायमतसिद्धकविंशतिदुःखवत् । उद्दिधीषुः = श्रात्यन्तिकदुःखध्वंसवत्त्वेन मुमोचयिषुः । अष्टादश विद्यास्थानेषु । स्थानम् प्रभेदः। अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः। धर्मशास्त्रं पुराणं च विद्या रुक्तज्ञानद्वयच अनुवन्धतः अनुवन्धाश्च विषय प्रयोजनसम्बन्धाधिकारिभेदेन चतुविधाः। ग्रन्थाध्ययनविषयकप्रवृत्तिप्रयोजकज्ञान विषयत्वाचानुवन्धत्वम् । तत्र विषयज्ञानादिष्ट- साधनत्वप्रकारकं कृतिसाध्यत्वप्रकारकच ज्ञानं जायते, अधिकारिज्ञानेन च कृत्म्सिाध्य स्वप्रकारकं ज्ञानं जायते, प्रयोजनज्ञानेन चेष्टसाधनत्वप्रकारकं ज्ञानम् सम्बन्धज्ञानेन चोभयज्ञानमित्यनुवन्धचतृष्टयनिरूपणं कर्तव्यतामहति । तत्र विषयः इष्टसाधनत्व- प्रकारके कृतिसाध्यत्वप्रकारके च ज्ञाने भासते, अधिकारी कृतिसाध्यत्वप्रकारके ज्ञाने सम्बन्धश्च ज्ञानद्वये भासत इति परस्परापेक्षनिरिबलभासनाय अनुबन्धनिरूपणम भवति शिष्टाचारादिति चिन्तामणिकारोऽपि तत्सूचनाय अथेत्यारभते । 'शाब्दबोधप्रकारश्चेत्थम् अत्र कर्तव्यग्रन्थे प्रतिपाद्यत्वं सप्तम्यर्थः, तस्य प्रमाणा. तत्वेऽन्वयः, मयेत्यध्याह्रियते, कृतिजन्यत्वं तृतीयार्थः, तस्य धात्वर्थे विवेचनेऽन्वयः, -- M ·(गा० ) यद्यपि अधेियसम्बन्धज्ञानमपि अर्थविशेषप्रतिपादनद्वारा फलवतो ग्रन्थस्य सफलत्वज्ञान उपयुज्यते, अतः प्रयोजनाभिधेयसम्बन्धों- स्तुल्यतयोपादाय तत्प्रदर्शकताकशन न सङ्गच्छते, तथापि एतद्ग्रन्थप्रति- पाद्यत्वेन सामान्यतः सप्रयोजनज्ञानविषयत्वमवगत्य ग्रन्थस्य प्रयोज- नैवत्तां जानतोऽपि प्रतिपाद्यस्य ज्ञातत्वसंशये ग्रन्थश्रवणे प्रवृत्तिर्नोपपद्यत इति विशिष्याभिधेयज्ञानमपि अपेक्षितमित्याशयेन तदभिधानम् । ( प्रभा ) ह्येताश्चतुर्दश ॥ आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धबंश्चेति ते त्रयः। अर्थशास्त्रं ना विज्ञयविद्या अष्टादशैव तु” इत्यष्टादश विधा विद्या वोध्याः । असति वाधके उद्देश्यतावच्छेदकविधेययोः प्रयोज्यप्रयोजकभावेन अान्वीक्षिकी- . प्रणयने अभ्यर्हिततमत्वस्योद्देश्यतावच्छेदकस्य प्रयोजकत्वमवगन्तब्यम् , धनवान् सुखीत्या- 'दाविव । अभ्यर्हिततमत्वञ्च सर्वविद्याप्रदीपत्वादि । अतएव प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् । श्राश्रयः सर्वधर्माणां विद्योद्देशे प्रकीर्तिता ॥ इति गीयते ।। परमकारुणिक इति । कारुणिके परमत्वं च अहेतुककरुणाकारित्वम् । अन्न विविच्यत इति । अत्रैवेति सावधारणम् । श्रात्रैव = अत्र कर्तव्यग्रन्थे, =अत्र कर्तव्यग्रन्थे, सर्वपदार्थनिरूप- णात् पूर्वमेवेति यावत् । अत्र हेतुमाह प्रमाणाधीना सर्वेषां व्यवस्थितिरिति । ननु चिन्तामणिकारस्य निरूप्यते इति स्वीयसरणिमपहायानं विविच्यते इत्युक्तिः कुतः १ प्रमात्वगतस्वतस्त्वपरतस्त्वयोरेवात्र विशेषतो निरूपणेन प्रमाणतत्वविवेचनोक्तेरेवौचित्यात् । विवेचनं च परमतनिराकरणपूर्वकस्वमतव्यवस्थापनमेवेति, व्यवस्थापनं च प्रमाणवत्तया वोधनम् । प्रमाणाधीना सर्वेषां व्यवस्थितिरित्यनेन प्रमाणे सर्वपदार्थव्यवस्थोपपादकत्वकथनेन प्रमाणतत्त्वविवेचने उपोद्घातसङ्गतिस्सूचिता। अथशब्देन प्रसङ्गो ऽपि व्यज्यते । यद्यपीति । ननु अभिधेयसम्बन्धज्ञानस्य फलवच्छास्त्रोपकरणत्वहेतोरिव अनु- मित्यालकप्रयोजनक्त्ताज्ञानम् प्रत्येव हेतुल्वात् प्रवृत्तिम् प्रति साक्षादकारणतया प्रेक्षावत्प्रवृत्तिकारणनिरूपणप्रसङ्गे प्रयोजनवत्त्वाभिधेयसम्बन्धानां तुल्यतया व्यस्थापन न सङ्गच्छते, तुल्यतया उपादाने उभयत्र साक्षात्कारणताबोधप्रसङ्गादिति चेन्न, विशेषरूपेणाभिधेयसम्बन्धज्ञानस्यापि अन्वयतिरेकसाहचर्येण प्रवृत्तिसाक्षात्कारणत्वस्थ समुचितत्वात् । तथाहि 'प्रमाणतत्त्वमत्रविविच्यते' इत्यस्य स्थाने 'आन्वीक्षि. कोप्रतिपाद्यमत्र विविच्यते इति चिन्तामणिकृताऽभिहित स्याच्येत् ततोऽपि आन्वक्षिकी- प्रतिपाद्यार्थे ज्ञातत्वसंशये प्रवृत्तिनं भवति, प्रमाणतत्त्वमित्यादिविशेषरूपेण प्रतिपाद्या. थप्रतिपादने तु तज्जिज्ञासूनां ग्रन्थे प्रवृत्तिर्जायते इति कारणतानियामकम्य Fuware !

·अभिधेयतत्सम्बन्धज्ञानमित्यर्थः । अपिना फलवच्छास्त्रोकरणत्त्वस्य परिग्रहः । उपयुज्य इत्येतेन सह सम्वद्धथते । अर्थविशेषप्रतिपादनद्वारा प्रमाणतत्त्वरूपार्थविशेषप्रतिपाद करवसम्वन्धेनेत्यर्थः । फलवत इत्यनेन सम्बद्धयते, तथा च स्वजनकज्ञानजनकत्वसम्वन्धे मोक्षरूपफलविशिष्टस्य ग्रन्थस्येति वाक्यार्थः । अत एव दुःखध्वंसरूपमोक्षस्यात्मनि सत्त्वेन ग्रन्थे तदभावात् तत्र तद्वत्तासिद्धये अर्थविशेषप्रतिपादनद्वारेति निरुक्तम्। प्रन्थस्य:- प्रामाण्यवादस्य । सफलत्वज्ञाने = अयम् प्रामाण्यवादरूपो ग्रन्थः मोक्षरूपप्रयोजनवान मोक्षसाधनीभूतान्वीक्षिकीप्रतिपादितार्थसमुदायैकदेशप्रमाणतत्त्वरूपार्थप्रतिपादकत्वात् इत्य भुमित्यात्मकज्ञान इत्यर्थः । दृष्टान्तस्तु प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि इति सूत्रम् । उपयुज्यते = उपयोगीत्यर्थः । ग्रन्थेन सह प्रमाणतत्वस्य प्रतिपाद्यप्रतिपादकभाव सम्बन्धज्ञाने सति पूर्वोक्तहेतुज्ञानेन सफलत्वानुमितिर्भवतीति भावः । अत्रेदंबोध्यम्-सफलत्वज्ञान उपयुज्यते इति वाक्यं हि वाधकेऽसति सर्व वाक्य सावधारणमिति सिद्धान्तेन सफलत्वज्ञाने एव इत्यवगमयति । 'अवधारणेन प्रेक्षावत्प्रवृ. त्तिम्प्रति अभिधेयतत्सम्बन्धज्ञानस्य कारणत्वव्यवच्छेदः। अभिधेयतत्सम्बन्धशानं हि सफलत्वज्ञानम्प्रत्येव हेतुर्नतु प्रेक्षावत्प्रवृत्तिम् प्रत्यपीति फलितार्थः । अतः = अभिधेयसम्बन्धज्ञानस्य सफलत्वज्ञान एव कारणत्वात् । प्रयोजनाभिधेयः सम्बन्धास्तुल्यतयोपादाय =त्रीनेतान् समानकोटावुपादाय, प्रेक्षावत्प्रवृत्तिरूप- कार्यम् प्रति कारणतया व्यवस्थाप्येत्यर्थः। तत्प्रदर्शकताकथनम् = प्रेक्षावत्प्रवृत्तये इत्यादिना 'अथेत्यारम्य विविच्यते, इत्यन्तचिन्तामणितात्पर्यवर्णनं दीधिति- कर्तुं रिति । न सङ्गच्छते इति पूर्वपक्षहृदयम् । उत्तरयति तथापीत्यादिना तथापि = सफलत्वज्ञानेऽभिधेयसम्बन्धज्ञानस्योपयोगित्वेऽपि इत्यर्थः । एतद्ग्रन्थप्रतिपा- द्यत्वेनेति---तृतीयार्थोऽभेदः, तस्य सामान्यपदार्थे आन्वीक्षिकीप्रतिपाद्यत्वेऽन्वयः। सप्रयोजनज्ञानेति। सप्रयोजनम् =मुक्तिफलकम् .यदान्वीक्षिकीप्रतिपादितार्थज्ञानम तद्विषयत्वम् अवगत्य = निश्चित्य इत्यर्थः। तथाच एतद्ग्रन्थप्रतिपाद्यः सप्रयोजन- ज्ञानविषयः आन्वीक्षिकीप्रतिपाद्यत्वात् तुल्यवित्तिवेद्यतया मुक्तिहेतुज्ञानविषयः एतद्ग्रन्थ- प्रतिपाद्यः आन्वीक्षिकीप्रतिपाद्यत्वादिति रीत्या वा एतद्ग्रन्थप्रतिपाद्यः सप्रयोजनज्ञानविषय इति वोधः। सप्रोजनज्ञानविषयत्वनिश्चये मुक्तिफलकज्ञानविषयान्वीक्षिकीप्रतिपादितार्थप्रतिपादक- त्वरूपहेतुमत्त्वज्ञानसम्भवेन ग्रन्थे प्रयोजनवत्त्वज्ञानसम्भव इति हृदि निधायाह ग्रन्थस्य प्रयोजनवत्तां जानतोऽपीन्ति । ज्ञातत्वसंशये प्रमाणतत्वं ज्ञातं नवेति संशये । ज्ञातता च ज्ञानविषयतारूपा । प्रन्थश्रवण इति । एतद्ग्रन्थप्रतिपाद्यत्वेन ज्ञातत्वसंशये जाते जिज्ञासाया असम्भवेन श्रवणेऽप्रवृत्तेः । अयमत्राभिसन्धिः, तद्ग्रन्थाध्ययनधर्मिक- . - ·गा०) 'प्रमाणतन्त्वमत्र विविच्यते' इत्यतः साक्षादेवाभिधेयसम्बन्ध. नामः, प्रयोजनबत्तालाभश्च न तथा, तवाचकपदाभावात्, अपि तु अर्थत ख तल्लाभ इति विशेषसूचनाय पृथक् समासेन तदभिधानम् । कुतोऽर्थात् प्रयोजनवत्तालाभ इत्याकाङ्क्षायामाह फलवच्छास्त्रोपकरण त्वे- पनि निश्श्श्रेयसफलवदान्वीक्षिकीशास्त्रप्रतिपादितसमुदायैकदेशार्थप्रतिपादक- वेनेत्यर्थः । तृतीयार्थः प्रयोजनवत्त्वान्वयि ज्ञाप्यत्वम् । 'जगदुविधीपुरान्वी- जकीम प्रणिनाय' इत्यतो मूलभूतशास्त्रस्य निःश्रेयसरूपोद्धारप्रयोजकता- लाभः। प्रमाणादीनां तत्त्वज्ञानानिःश्रेयसाधिगम इति आदौ असूत्रय इत्यन्तेन निश्श्रेयसोपायभूतज्ञानविषयप्रमाणादिपदार्थतत्त्वस्य तच्छास्त्राभिधे- एवं तदन्तर्गतप्रमाणतत्त्वप्रतिपादकत्वलाभान्निरुक्तशास्त्रोपकर- शस्त्रलाभस्वीयग्रन्थस्य । तत्रच निश्श्रेयससाधनत्वानुमितौ निरुक्तार्थप्रतिपा- कत्वस्य निश्श्रेयससाधनार्थप्रतिपत्तिजनकतात्वेनैव हेतुता, तथाविधार्थ प्रान्वीक्षिकीप्रतिपाद्यसमुदायान्तर्गतत्वं च तस्यां सहचारज्ञानेन व्याप्तिग्रहार्थ- प्रभा) प्रमाणतत्वत्वादिरूपेण । तथा च सामान्यतः प्रतिपाद्यत्वावच्छिनधर्मिकज्ञानस्य योजन ताज्ञानोपगित्वेऽपि प्रवृत्युपयोगित्वं न सम्भवति सामान्यत एत ग्रन्थप्रतिपाद्यस्य प्रयोजनज्ञान विषयत्वनिश्चयेऽपि प्रमाणतत्वत्वावच्छिन्न विशेष्यकसप्रयोजनज्ञानविषयत्व- शिवस्य प्रवृत्तिटविघटकस्योत्पत्तौ वाधकाभावात् । तदभिधानमिति । प्रमाणतस्वन पेय अभिधेयाभिधानमित्यर्थः । ननु पूर्वोक्तदिशा प्रयोजनवत्त्वाभिधेयतत्सम्बन्धानां साक्षादेव प्रवृत्तिहेतुत्वे धितिकता 'प्रयोजनववाभिधेयसम्बन्धानाह' इति समस्तः प्रयोग एव लाघवात् कुतो न त इत्याशङ्कमान आह "प्रमाणतत्त्वमति' गदाधरः । इत्यतः-इतिग्रन्थेन । साक्षादेव = शब्दादेव । न तथा =न शब्दात् ।' अर्थत एव = अनुमानादेव । ल्लिाभः = प्रयोजनमत्त्वज्ञानम् । पृथक् इति = एतद्योगे पञ्चम्या भाव्यम् । तदभि- नम् - क्रमेण प्रयोजनवत्त्व-अभिधेयसम्बन्धाभिधानमितिभावः । अनुमानात् प्रयोजन- तालाभ इतिप्रागुक्तमिदानी कस्मात् किमाकारकादनुमानादिति विशेष जिज्ञासायामा तोऽर्थादिति । फलवच्छास्त्रोपकरणत्वेनेति । फलवच्छास्त्रप्रकरणत्वेनेत्यपि पाठः । अयं ग्रन्थः प्रयोजनवान् प्रयोजनसाधनीभूतार्थप्रतिपत्तिजनकत्वात् इत्यनेनैव घुना हेतुना सामञ्जस्ये श्रान्वीक्षिकीशास्त्रप्रतिपादितसमुदायैकदेशत्वविशेषण- ५ धैयर्थ्य मिष्टापत्या निराचिकीर्षति तत्रचेत्यादिना । तत्र च = स्वीयग्रन्थे चेत्यर्थः । वशेष्यकत्वं सप्तम्यर्थः । निश्श्रेयससाधनत्वानुमितौ = निश्श्रेयससाधनत्वप्रकारकानुमिती । था च स्वीयग्रन्थविजयलनिमिrrier-........ । ------ ·(दी०) जगत् = संसार्यात्मजातम् । मित्यवधेयम् । "प्रणिनाय" इत्यत्रैव वाक्यपरिसमाप्तेः तावन्मात्राच्च सप्रयो- जनत्वानुमितावभिधेयसम्बन्धलाभो न सम्भवतीति तत्र कथन्तानिवृत्तये 'विविच्यते इत्यन्तेन' इति । जगत्पदस्य वस्तुमानार्थकत्वे घटादीनामचेतनानां मोक्षरूपोद्धारस्य वाधेन तदीयत्वेनोद्धारेच्छा मुनेन । सम्भवतीति ज्याचष्टे जगदिति । परमेश्वरस्य मुक्तानां च जीवानां नोद्दिधीर्षाविषयत्वसम्भव इत्यतः संसा- रित्वं विशेषणम् । संसारश्च मिथ्याधीप्रभवा वासना । मत्वर्थीयार्थ उपलक्षणत्वव्यावृत्तं विशेषणत्वम् अतस्तदुपलक्षितमुक्तजीवानां व्यावृत्तिः । नच मूलोपात्तदुःखपङ्कनिमग्नत्वविशेषणेनैव परमेश्वरादिव्यावृत्तिसम्भवात् संसारित्व विशेषणवैययंमिति वाच्यम् ? एवं ह्यात्मपरजगत्पदस्यापि वैयर्थ्या- पातात् आत्मभिन्नानां दुःखपङ्कनिमग्नत्वविशेषणेनैव वारणात् । (प्रभा) तस्य च व्याप्ति ग्रहेऽन्वयः । यत् निःश्रेयससाधनीभूतार्थप्रतिपत्तिजनकं भवति तत् निःश्रेयससाधनं भवति यथा “दुःख जन्मप्रवृत्तीति" सूत्रम् इत्याकारकसहचारज्ञाना- धीनव्याप्तिग्रहार्थमिति भावः । कथन्तानिवृत्तय इति । कथमभिधेयसम्बन्धलाभ इति जिज्ञासाप्रशान्तय इति भावः । सारांशस्तु-प्रमाणतत्त्वमत्र विविच्यत इत्यन्तानभिधाने अभिधेयविशेषस्य प्रमाणतत्त्वस्य ग्रन्थेन सह प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावसम्बन्धालाभे हेतुज्ञानासम्भवेन सप्रयोजनत्वानुमितेरेव सिद्धिर्न स्यात् । ভচ্ছা -घटस्य उद्धारो भवतु इत्याकारकेच्छायाः मुनेः स्वीकारे तस्य भ्रान्तत्वं तदीयायास्तादृशेच्छायाश्च विसंवादित्वम् प्रसज्ज्येतेति भावः। विशेष गत्वम्। तत्कालावच्छिन्नतद्वत्त्वमित्यर्थः । अत: उपलक्षणत्वव्यावृत्तविशेषणत्वस्ट विद्यमानत्वे सति इतरव्यावर्तकत्वरूपस्य निवेशादेवं। व्यावृत्तिरिति । मुक्तात्मन वासनावत्वोपलक्षितत्वेऽपि वासनाविशिष्टत्वविरहेण वारणात् । परमेश्वरादीति | अादिपदेन मुक्तात्मपरिग्रहः । व्यावृत्तिसम्भवात् । तेषां दुखःपङ्कनिमग्नत्वासावादिति स्पष्टम् । संसारित्व विशेषणवैयर्थ्यमिति । ननु दुःखपङ्कनिमग्नत्त्वपदेन दुःख. वत्तस्यैव बोधात् तस्य विशेषणत्वे स्वर्गिणामुद्दिधी विषयत्वं न स्यात् दुःखाभावेनो द्देश्यतावच्छेदकानाक्रान्तत्वात् , उपलक्षणत्वे तु मुक्तात्मनामपि उद्दिधीर्षाविषयत्वापत्ति तेषामपि प्रतियोगिव्यधिकरणदुःखवत्त्वाभावाभाववत्त्वात् अतः संसारित्वविशेषणत्वमावश्य कम् , तथा सति च दु:खिलस्योपलक्षणतया. स्वर्गिणाममि संग्रहसम्भवात् इति संसारित्व विशेषणवैयर्थ्यशङ्का गदाधरस्य असंगतेति चेन्न ? दुःखपङ्कनिमग्नत्वपदेन दुखप्रागभावव स्वस्यैव विवक्षणात् । किन्च दुःखवत्त्वस्यैव तदर्थत्वेऽपि दुःखानि चैकविंशतिरिति न्यायसि 1 ·( गा०) दुःखपङ्कनिमग्नत्वस्योहिधीर्षाविषयत्वोद्देश्य जगत्पदार्थव्यावर्तक तया विवक्षितत्वे उद्देश्यतावच्छेदकीभूततद्वाचकपदस्य जगत्पदपूर्वमुपादान क्रियेतेति 'यतो जगत् दुःखपङ्कनिमग्नमतस्तदुहिधीषुः' इत्यर्थस्यैव विवक्षणार जगत्पदार्थतावच्छेदकमात्रस्यैव उद्दिधीर्षितत्वोद्देश्यतावच्छेदकतया तत्र संसारि त्वान्तर्भावस्य आवश्यकत्वात् । आत्मपदं चावच्छेदकशरीरव्यावृत्तस्य समव। येन वासनाविशेषवत्त्वस्य लाभाय । लक्षणयापि समूहे एव प्रामाणिकान जसत्पदस्य व्यवहारात् समूहार्थकं जगत्पदं नत्वशेषार्थकम् एवकारेणैव तल्ला भात् । अथवा जगत्पदमेवाशेषार्थकम् तत्परत्वग्राहक एवकारः नतु तदर्थक यथा “सर्व एव शुभः कालः" इत्यादौ । । - येति । (प्रभा ) इष्टापत्तौ वाधकमाह दुःखपङ्कनिमग्नत्वेति । अयम्भावः, दुःखपङ्क निमग्नत्वं याद्देश्यतावच्छेदकतया विवक्षितं स्यात्तदा 'यच्छब्दयोगः प्राथम्यं स्यादुद्देश्य लक्षणम्, इति रीत्या उद्देश्यतावच्छेदकोभूततद्वाचकपदस्य जगत्पदात् पूर्वमुपादानं स्यात् नचैवमस्ति, तस्मात् न तथा, किन्तु यतः जगत् दुःखपङ्कनिमग्नमतस्तदुद्दिधीषु रिति उद्दिधीर्षा विषयत्वदुखःपङ्कनिमग्नत्वयोः प्रयोज्यप्रयोजकभाव एव विवक्षितः । संसारि स्वान्तर्भावस्यावश्यकत्वादिति । तथा च दु:खपङ्कनिमग्नत्वस्यैव विधेयत्वे जगत्प दार्थतावच्छेदकावच्छेदेनान्वयस्यैव अगत्या विषदीयतया मुक्तात्मनि दुःखपङ्कनिमग्नत्व रूपहेत्वसिद्धिपरीहाराय संसारित्वविशेषणस्य आवश्यकत्वादिति भावः । ननु तथाप्यात्मपद व्यर्थम् संसारविशिष्टस्यैव जगत्पदार्थत्वेऽदोषादित्यत आह आत्मपदं चेति। लाभा अन्यथा अवच्छेदकतासम्बन्धेन मिथ्याज्ञानजन्यवासनात्मकसंसारविशिष्टस्ट शरीरस्यापि उद्देश्यतावच्छेदकाकान्ततया तस्य चाचेतनतया तत्र मुक्तिरूपोद्धारवाधेन मुनेन्तित्वापत्तेस्तदिच्छायाश्च विसंवादित्वापतेः । श्रात्मपदोपादाने तु समवायेन वासना. वचलाभे शरीरस्थातथात्वान्न तथाल्वापत्तिरिति । यत्किञ्चिदेकात्मोद्धारेच्छया महत्तरशास्त्र प्रणयनं व्यर्थ स्यादिक्षत आह लक्षणयापीति । अपिना शक्तिपरिग्रहः दृष्टान्तार्थः । अयमाशयः, यथा शक्या चेतनाचेतनसमूहस्य वोधकं जगत्पदं तथा लक्षणया ताडशा. स्मसमूहस्यापि वोधकम् । नत्वशेषार्थकमिति-व्यवहारेण अशेषार्थकत्वानिर्णयात् । नन्वेवम् जगवृत्ति- समूहत्वमात्रेणोद्वारेच्छाविषयत्वे प्रत्येकमुद्धारानुपपत्तिरतः तत्तत्संसारावच्छिन्नयावल्लाम आवश्यकः । अतएव विशेष्ये सकलजीवानामान्वीक्षिकोशास्वाध्ययनद्वारोद्देश्यतानिर्वाहोऽ- भिधात्यते । तथा च अशेषरूपार्थलाभःकुत इत्यत अाह एवकारेणैवेति । तल्लाभा- दिति । एवकारस्यात्र अन्ययोगव्यवच्छेदार्थकतया जगत्पदार्थभिन्ने उद्धारेच्छाशून्यत्व ·(दी० ) नचानधिकारिणःशूद्रादीनध्यापयाम्बभूव प्रबरो मुनीनां येना- शङ्क्येतापि.प्रत्यवायस्तस्य । नचानधिकारिणां शास्त्रावलोकनेन अर्थावगमे प्रत्यवयन्ति प्रणेतारः शास्त्राणाम् । अध्याप- ( गा० ) ननु शूद्रादीनामपि जगदन्तर्गततया विद्यानधिकारिणां तेषामर्थ- बानेच्छया शास्त्रप्रणयने महर्षिः प्रत्त्यवेयात् , अनधिकारिणामर्थज्ञानेच्छया शब्दप्रयोगरूपतध्यापनस्य प्रत्यवायहेतुत्वात् इति अधिकारित्वमपि विशेषणमस्तु इत्याशङ्काम् परिहरति नचेति । शूद्रादीन् = शूदत्वादिजात्याक्रान्तशरीरविशेषविशिष्टात्मनः । याम्बभूव = उद्दिश्य शास्त्रम् प्रणिनाय । तादृशशरीरोपलक्षितात्मनां शास्त्रार्थ- ज्ञानभागितया तदुद्देश्यत्वादिति भावः । अनधिकारिताप्रयोजकशरीरावच्छिन्नज्ञानेच्छया शब्दप्रयोगस्यैव प्रत्य- वायहेतुत्वमित्याशयेनाह थेनेति । स्वप्रयुक्त शब्दाद् दैववशेनान धिकारिणा- मर्थज्ञानं न प्रत्यवायहेतु रित्याह नचेति । तथा सति ब्राह्मणा दिमानोबिधीर्षया शास्त्रप्रणयनादपि प्रत्यवेयादिति भावः । -- (प्रभा) ननु व्यासज्ज्यवृत्तिजगत्पदार्थघटकसमूहत्वावच्छिन्नभेदः प्रत्येकं जगत्यपि वर्तते समुदायभेदस्यैकदेशेऽङ्गीकरात् , तथा च जगत्पदार्थभिन्ने प्रत्येकमुद्धारेच्छाशून्यत्वम् नास्ति इत्यत आह अथवेति । वस्तुतः एवपदसमभिव्याहारेण जगत्पदार्थसंसात्मित्वसमानाधि- करणसकलतत्तत्संसारवत्त्वलाभेनैवोपपत्तौ समूहनिवेशनमनुचितमेवेत्यत आह अथवेति । ननु पूर्वोक्तदिशा संसात्मित्वस्योद्देश्यतावच्छेदकत्वे असति वाधके उद्दश्यताव- च्छेदव्यापकत्वं विधेये विधेयसंसर्गे वा भासत इति नियमेन उद्दिधी विषयत्वे संसार्यात्मत्व- व्यापकत्वस्यापि लाभात् शूद्रादिशरीरावच्छिन्नात्मनामपि तादृशो श्यतावच्छेदकाकान्त- तया तत्रापि उद्दिधीविषयत्वसम्पत्त्यर्थम् तानध्यापिपयिषुर्मुनिः प्रत्यवेयात् अतः अधिकारित्वविशेषणमपि उद्देश्यकोटावपेक्षितमित्याशङ्कले ननु शूद्रादीनिति । तथा तत एवाचेतनानाम् मुक्तात्माद्यनधिकारिणां च समेषां वारणसम्भवे पूर्वोक्तं जगत्पदेन संसात्मजातत्वविशेषणमसङ्गतमितिहृदयं गदाधरस्य नन्वित्यादिशङ्कने । उद्दिश्य शास्त्रम् प्रणिनायेति । तथा च यदि शूद्रत्वजात्यवच्छिन्नशरीरविशेष- विशिष्टात्मानमुद्दिश्य मुनिः शास्त्रप्रणयनमकरिष्यत् तदा प्रत्यवैष्यत् प्रकृते तु न तथा । फलपातनेच्छया इषुप्रयोगे विप्रादिमरणे वाचनिकप्रायश्चित्तविध्यन्यथानुपपत्त्या प्रत्यावायान्तरकल्पनेऽपि HिTTEra aur ·(दी०) उद्देश्यता तु कीटपतङ्गादीनामपि . विशिष्टशरीरपरिग्रहादर्थावगमेन सम्भवन्ती न कामपि क्षतिमावहतीति सर्वं चतुरस्रम् । दीकाकृतस्तु समाधि- पौक-दभ्युपेत्य प्रत्यवायं मुनेरन्यथैव समादधिरे । (गा०' ननु जन्यज्ञानस्य शरीरावच्छिन्नत्वनियमात् शूद्राद्यात्मनामुद्धारेच्छया शस्त्रप्रणयने शूद्राद्यात्मनां ज्ञानभागितया उद्देश्यत्वे शूद्रादिशरीरावच्छिन्न- ज्ञानेच्छा मुनेरावश्यकीत्याशङ्काम् परिहरति उद्देश्यत्वेति । अर्थज्ञानवत्त्वेने- च्छाविषयता वित्यर्थः । विशिष्टशरीरेति । ब्राह्मणत्वादिविशिष्टशरीरं परिगृह्यं रतच्छास्त्रार्थमवगच्छेत् इत्यभिसन्धानेन अनधिकारिशरीरावच्छिन्नतया ज्ञानस्य इच्छयानवगाहनेऽपि उपपद्यमानेत्यर्थः । अन्यथा कीटादिशरीरस्य शास्त्राधीनज्ञानानवच्छेदकत्वनिश्चयात् तदात्मनामुद्देश्य तैव न निर्वहेदिति भावः। क्षतिम् = प्रत्यवायम् । ननु एवम् मुनेरुत्पन्नोऽपि प्रत्यवायःतपःप्रभावात् नश्यतीति टीकाकार- समाधानविरोव इत्यत आह टीकाकृतस्विति । ननु प्रमाकरणत्वरूपप्रमाणतत्त्वावधारणे तद्घटकप्रमातत्त्वावधारण- स्यापि अपेक्षिततया तस्य स्वतः परतश्चासम्भवेन प्रमाणतत्त्वस्य दुरव- धारणतया तवधारणसम्पादनेन शास्त्रस्य निश्श्रेयसोपयोगित्वं यत् सूत्र- कृतोक्तं बन्न युज्यते इत्याक्षेपे प्रामाण्यावधारणस्य व्यभिचारान्यथासिद्धिभ्यां प्रवृत्त्यहेतुतया तदसम्भवेऽपि न क्षतिरित्याशङ्कनम्' अथ किमित्यादिना मूलकृतोऽसङ्गतम् , . . (प्रभा) नशूद्राय मतियच्छेत्, स्त्रीशूद्रौ नाधीयाताम् इत्याद्यनुशासनात् । प्रत्यवेया- दिति। तथाचोक्तरीत्यैव सामञ्जस्येऽधिकारित्वविशेषणस्यानावश्यकतया तद्ग्रन्थसङ्गतेरिति भावः । जन्यज्ञानस्येति । अवच्छेदकतासम्बन्धेन जन्यज्ञानम् प्रति तादात्म्येन शरीरं कारणमिति कार्यकारणभावमूलकः शङ्काग्रन्थ एषः । “यानि चास्माकं सुचरितानि तानि त्वयोपास्यानि नो इतराणि" इत्युपक्रम्य तेषां तेजोविशेषेण प्रत्यवायो न विद्यते । तदन्वीक्ष्य प्रयुज्जानः सीदत्यवरको जनः" इत्याद्यौपनिषदसिद्धान्तम् मनसि कृत्योक्त तपःप्रभावादिति । टीकाकृतः वाचस्पतिमिश्राः । तद्धट केति । विशिष्टवैशिष्ठ्यावगाहिबुद्धौ विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य कारणतया प्रमाणतत्त्वनिश्चयम् प्रति .प्रमात्वप्रकारकनिश्चयस्यापि हेतुत्वादिति -- TTTTTTTT Irrrrrrrrrr-PraTEST TITITITHIRTI ·(चि० म०) ननु प्रमाणादीनां तत्वं प्रतिपादयच्छास्त्रं परम्परया निश्श्रेयसेन सम्बध्यत इति न युक्तम् , प्रमाणसवावधारणस्याशक्यत्वात, तद्धि प्रमातच्चावधारणाधीनम् , नच्च स्वतः परतो वा न सम्भवति वक्ष्यमाणदूषणगणग्रासात् । ( दो० ) प्रामाण्यनिश्चायनेन निश्श्रेयसार्थिनम् प्रवर्त्तयच्छास्त्र निःश्रेयसेन सम्बध्यतइति (आशयं) (गा० ) प्रवर्तकतया प्रामाण्य निश्चयापेक्षाया श्राक्षेपेऽनुक्तत्वात् अत:- प्रवर्तकतया प्रामाण्यनिश्चयापेक्षव आक्षेपकस्य अभिप्रेतेत्यभिमानमूलकतया शङ्क सङ्गमयति प्रामाण्येति । प्रामाण्यनिश्चायनेन = निःश्रेयसार्थिप्रवृत्तिजनक- ज्ञाने प्रामाण्य निश्चयसम्पादनेन, निश्चीयमानप्रामाण्यकस्य स्वप्रतिपाद्यप्रथम- सूत्रार्थज्ञानस्य सम्पादनेनेति यावत् । निःश्रेयसेन सम्बध्यत इति = निःश्रेयसो- पयोगि भवितुमर्हतीत्यर्थः । प्रमात्वस्य दुरवधारणतया च सूत्राधीनप्रयोजन- वसाज्ञाने निश्चीयमानप्रामाण्यकत्वं न सम्भवतीति शेषः । (प्रभा) ननु प्रमाणादीनामिति चिन्तामणेरभिप्रायः । माध्यमिकशङ्का । स्वजनक- ज्ञानजनकत्यरूपपरम्परया प्रयोजनवत्वम् भवितुमर्हति, किन्तु स्वजनकज्ञानजनकत्वमेवात्रा- सम्भवि तस्य ग्रन्थाध्ययनधर्मिकप्रवृत्यधीनत्वात् तादृशप्रवृत्तेश्च ग्रन्थाध्ययनमिकप्रयोजन- वत्त्वज्ञानधर्मिकप्रमात्वनिश्चयाधीनत्वात् अप्रमात्मकप्रयोजनवत्त्वज्ञानात् प्रवृत्त्यापत्तिवारणाय उद्धर्मिक प्रवृत्तिम् प्रति तद्धर्मिकप्रयोज नवत्त्वज्ञानधर्मिकप्रमात्वनिश्चयस्य हेतु वात् प्रमात्वनिश्चयस्य तु वक्ष्यमाणदूषणगणग्रासेनासम्भवात् तथाच तादृशप्रमात्वनिश्चयाभावेन कस्यचिदपि शास्त्राध्ययनेऽप्रवृत्त्या न ततो मुक्तिसाधनीभूतप्रमाणतत्त्वज्ञानजनकतया योजनवत्त्वसिद्धिरित्याशयं मन्वानो माध्यमिकः प्रत्यवतिष्ठते नन्वित्यादिना । वक्ष्यमाण- दूषणगणग्रासादिति चिन्तामणिः । वाक्ष्यमाणं च दूषणं प्रमात्वस्य श्वतस्त्वे अनभ्यास- शोत्पन्नशाने संशयानुपपत्तिरूपम् , परतस्त्वे तु यद्यपि अनम्यासदशोत्पन्नज्ञाने निरुक्त- दूषणं न सम्भवति इदं ज्ञानम् प्रमा सम्वादिप्रवृत्तिजनकत्वात् इत्यनुमितेः प्राक् संशय- डामग्रीसत्त्वे संशयसम्भवात् तथापि फलमुखी कारणमुखी चानवस्था स्यात् । तथाहि प्रप्रभात्मकतादृशानुमितेः वस्तुतत्त्वाव्यवस्थापकतया तादृशप्रमात्वानुमितेरेव वस्तुनिश्चायकत्वं क्तव्यम् । एवंच तादृशानुमितौ प्रामाण्यनिश्चायनाय अनुमित्यन्तरापेक्षणस्यावश्यकता, एवम् पुनस्तत्रापि प्रमात्वनिश्चयायानुमित्यन्तरापेक्षेत्यनवस्थापथः स्फुटति । नच संवादि- प्रवृत्तिजनकत्वालङ्गकप्रथमानुमितौ प्रमात्वनिश्चयाभावेऽपि तयानुमित्या प्रथमज्ञाने निनय सोलागले नEिTrisarrfarraft rrrrrrr ·1 (चि० म० ) अथ किम् प्रामाण्यज्ञानेन प्रवृत्तिमात्रे तस्य व्यरि चारात । बहुवित्तव्ययायाससाध्ये प्रवृत्तिश्चावश्यकार्थनिश्चयादेव । (दी०) मन्वान आदेशयात अथेति । प्रामाण्यज्ञानेन = प्रामाण्यनिश्च येन (गा०) प्रामाण्यनिश्चायनेन इत्यस्य यथाश्रुतार्थपरता तु न सङ्गच्छते, एतच्च स्त्रस्य मोक्षसाधनताज्ञाने प्रामाण्याबोधकत्वात् , शास्त्राधीनप्रमात्वग्रहे स्वतस्त्त्व प्रस्तथा स्वतःपरतीवेत्यादिना स्वतस्त्वनिराकरणासङ्गतेश्च । इति मन्वानः ननु इत्याक्षेपकत्तु रित्याशयं मन्वानः । अभिमानश्चायं न दुर्घट: तथाहि-परम्प येत्यस्य प्रवर्तकज्ञाने प्रामाण्यनिश्चायनेनेत्यर्थकतायाः सम्भवात् , प्रमाणतत्त्व वधारणस्येत्यादेश्व शास्त्रश्नवणप्रवृत्तिनिर्वाह्यशास्त्राधीनप्रमाणतत्त्वावधारणस्ट शक्यत्वात् , यतस्तत्र परम्परया प्रवर्तकज्ञाने प्रमातत्त्वावधारणमपेक्षितम् , त स्वतः परतश्च न सम्भवति इत्यर्थकताया अपि सम्भवात् । नचैवमेतदर्थः ताभिप्रायस्तम्भवदुक्तिक एव मूलकृत इति कथं तदभिमान इति वाच्यम् सम्मुखत एवापसगतेस्तथाभिप्रायस्यानौचित्यात् । प्रामाण्यावधारणात्मक स्यैव प्राग्दुर्घटत्वोक्तेः अथेत्यादिना तस्यैवानुपयोगित्वं शङ्कितुमुचितम् । नतु तर ज्ञानसामान्यस्य, तथा सति उत्तरकालं निश्चयमात्रस्यैव उपयोगिताव्यवस्थ पनमपि असंगतं स्यादतो ज्ञानपदं निश्चयपरतया व्याचष्टे प्रामाण्यज्ञानेनेति ( प्रभा ), अनिश्चयोत्तरार्थसंशयम्प्रति अर्थनिश्चयमिकप्रमात्वसंशयहेतुत्वावधा यात् । कारण मुखी चानवस्था संवादिप्रवृत्तिजनकत्वलिङ्गकानुमितिजनको याप्रमात्वव्याप संवादिप्रवृत्तिजनकत्ववदिदं ज्ञानम् इत्याकारक: परामर्शस्तत्रापि पूर्वोक्तदिशा प्रमाल निश्चयस्यावश्यकतया पुनस्तज्जनकज्ञाने परम्परायामपि प्रमात्वनिश्चयस्यापेक्षणीयतः स्फुटतितमाम् । गादाधर्याम्-स्वप्रतिपाद्यति । सर्वनाम्नामुत्सर्गतःप्रधानपरामर्शित स्वमत्र अान्धीक्षिकीशास्त्रम् , तेन प्रतिपाद्याःविषया एव प्रथमसूत्रेण = प्रमाणप्रमे त्यादिनाऽभिधीयन्ते तेषां ज्ञानस्य सम्पादनेनेति यावत् । नभु प्रामाण्यनिश्चायनेनेत्यस्य प्रमाणनिश्चयजनकत्वरूपयथाश्रुतार्थम् परित्या निश्चीयमानप्रामाण्यकश्येत्याद्यर्थान्तरांनुधावनं किमर्थमित्यत श्राह यथाश्रुतार्थपर त्विति । तत्र हेतुमाह एतच्छास्त्रस्येति । आन्वीक्षिकीशास्त्रस्येत्यर्थः । प्रामाण्यावो कत्वादिति । शास्त्रे तद्वोधकपदाभावादिति शेषः । प्रमात्वप्रकारकवोधजनकत्वादित्यर्थः एतच्छास्त्रस्य प्रमागादितत्त्वज्ञानधर्मिकनिःश्रेयससाधनत्वप्रकारकज्ञानस्यैव जनकत्वे प्रमाणादितत्त्वज्ञानम् मोक्षसाधनम् इति ज्ञानम्प्रमा इत्याकारकनिश्चयाजनकत्वादि यावत् । तथाच यथाश्रुतार्थपरित्यागो युक्त एव । निश्चीयमानप्रामाण्यकत्वोक्तौ प्रमा निश्चयस्य अन्यतोलामसम्भवात् । शास्त्रस्य प्रामाण्यवोधकत्वे त्वाह शास्त्राधीन । --- ·LU] (चि० म०) नच यस्य संशयव्यतिरेकनिश्चयो प्रवृत्तिप्रति- बन्धको तन्निश्चयस्तद्धेतुः अनुमितौ व्याप्तेरिव इति वाच्यम् , (दी०) यस्य संशयव्यतिरेकनिश्चयौ = यद्ध्यतिरे कसं शयनिश्चयो । (गा० ) 'यस्य संशयव्यतिरेकनिश्चयौ, इति मूलं व्यतिरेकज्ञानसामान्य- परतया अनुपदं वर्णनीयम् , सामान्यलाभश्च यावविशेषोपादानादेव, तच्च यथाश्रुते नोपपद्यते, यत्संशयानात्मकयद्व्यतिरेकसंशयानुपादानात्, तभाववभेदकोटिकतदभावसंशयस्य तत्संशयानात्मकत्वात् एवं यत्संशयादिपदं यद्रूपावच्छिन्नविषयकसंशयादिपरमवश्यं वाच्यम्, व्याप्तिसंशयसामान्यान्तर्गतानाम् किञ्चिद्रूपेण व्याप्तिप्रकारकनानासंशया- नामनुमित्युत्पत्तावप्रतिबन्धकत्वात् । तथा च व्याप्तित्वावच्छिन्नसंशया- नात्मकोऽपि व्याप्त्यभावाभावत्वादिना व्याप्तिविषयकव्याप्त्यभावादिसंशय- सम्भवतीति व्याप्तित्वाधवच्छिन्नसंशयत्वेन तदुपादानासम्भवादसङ्गतिः, अतो व्यतिरेकपदव्यत्यासेन व्यतिरेकविषयकसंशनिश्चयपरतया व्याचष्टे यस्येति । ( प्रभा ) चिन्तामणिः । अत्र तटस्थः शङ्कते अथेत्यादिना । तस्य चायमा- शयः, प्रवृत्तिम् प्रति प्रयोजनवत्त्वज्ञानधर्मिकप्रमात्वनिश्चयस्य हेतुत्वं न सम्भवति ताशप्र- मात्वनिश्चयाभावेऽपि केवलप्रयोजनवत्त्वज्ञानेनापि प्रवृत्तदृष्टचरत्वात् । तथा च प्रयोजनव- वज्ञानमादाय ग्रन्थाध्ययने प्रवृत्तिसम्भवेन प्रमाणतत्त्वज्ञानजनकतया शास्त्रस्य प्रयोजन- बत्त्वसिद्धिरिति । उत्तरकाल मिति । तन्निश्चयस्तद्धेतुरिति ग्रन्थेन । अतः = प्रामाण्य- निश्चयमात्रस्यवोपयोगित्वव्यवस्थापनतः । ज्ञानपदमिति । प्रमाण्यज्ञानेनेत्यत्र ज्ञानपद- मित्यर्थः । व्यभिचारादिति चिन्तामणिः । विसंवादिप्रवृत्तेस्तेन विनापि जननादित्यर्थः तथा च प्रवृत्तिम् प्रति प्रयोजनवत्त्वज्ञानमेव कारण मिति हृदयम् । ननु विसंवादिप्रवृत्ती प्रामाण्यनिश्चयस्याहेतुत्वेन व्यभिचारसम्भवेऽपि संवादिप्रवृत्तौ व्यभिचाराभावात् हेतुत्वमस्तु इत्याशङ्कयान्यथासिद्धत्वेन तस्य हेतुत्वं निराकरोति बहुवित्तेति । अर्थ- निश्चयादिति । अर्थः प्रयोजनम् तद्वत्तानिश्चयादित्यर्थः । एवकारेण प्रमाण्यनिश्चयो व्यवच्छिद्यते । तथा व संवादिप्रवृत्तेरपि प्रयोजनवत्त्वनिश्चयादेवोपपत्तौ प्रामाण्यनिश्चय- स्यान्यथासिद्धत्वमेवेति चिन्तामणेरभिप्रायः । न च विनिगमनाविरहात प्रयोजन- ·: (प्रभा ) तटस्थशंकां निराकत्तु प्रवृत्ती प्रमाण्यनिश्चयस्य जनकतां स्थ पुनर्माध्यमिकस्सामान्यव्याप्तिमादाय शंकते नचेति । प्रवृत्तिप्रतिबन्धकाविति । प्रवृत्ति इति सम्पातायातम् प्रवृत्तेरेवान प्रधानतया तदुपादानात् । ब्याप्तेः प्रवृत्तिय अनुमितौ व्याप्तेरिवेति दृष्टान्तासनत्यापत्तेः । श्रत एवाग्रे वक्ष्यति प्रवृत्तिर्राि प्रकृताभिप्रायम् । तथाच यस्य संशयः यस्य व्यतिरेकनिश्चयश्च यत्र प्रति तनिश्चयस्तद्धतुरिति यथाश्रुतोऽर्थः । अत्रेदमनुसन्धेयम् , हेतुसाध्ययोः सामानाधिन रूम्पादनाय यत्संशयनिष्ठप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतावत्वे सति यव्यतिरेकनि निष्ठप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतावान् यो भवति स तन्निश्चयनिष्ठजनकतानिरूपिर तावान् भवति इति सामान्यव्याप्तिरादर्तव्या । तथाच ग्रन्थाध्ययनर्मिका ग्रन्याध्ययनधर्मिकप्रयोजनवत्त्वज्ञानधर्मिकप्रमात्वनिश्चयजन्या ताशप्रमात्वसंश प्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतावत्वे सति ताशप्रयोजनवत्वज्ञानधर्मिकप्रमात्वव्य निश्चयनिष्ठप्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिवध्यतावत्त्वात् इत्यनुमानम् फलति । तत्र दृष्टा अनुमितौ व्याप्तेरिवेति । तथाच यथा धूमपर्मिकव्याप्तिसंशयनिष्ठप्रतिवन्धकतानि प्रतिवध्यतावचे सति धूमघमिंकव्याप्तिव्यतिरेव निश्चयनिष्ठप्रतिबन्धकतानि प्रतिवध्यतावत्त्व धूमलिंगकानुमितौ वर्तते तत्र च धूमवर्मिकव्याप्तिनिश्चयजन्यत्व एवम् प्रकृतेऽपि तथा हेतुसद्भावेन साध्यसत्त्वमावश्यकम् । अत्र यस्य संशयो प्रतिबन्धकः एतावन्मात्रोक्तो व्याप्तिज्ञाने व्यभिचारसंशयनिरूपितप्रतिवध्यत्वर अंथच तत्र व्यभिचारनिश्चयजन्यत्वविरहात् व्यभिचारस्स्यादतो व्यतिरेकनिश्चय व्याप्तिशरीर उपादानम् । तथा च व्यभिचारव्यतिरेकनिश्चयस्य व्याप्तिज्ञानेऽप्रति कत्वात् न व्यभिचारसंशयोऽपि । यस्य व्यतिरेकनिश्चय इत्येतावन्मात्रोक्तो योग्यता रेकनिश्चयस्य शाब्दवोधे प्रतिबन्धकत्वात् अथच योग्यतानिश्चयजन्यत्वस्य शान विरहात् व्यभिचारस्स्यात अतो व्याप्तिघटकतया यस्य संशयेत्युक्तम् । तर योग्यतासंशयस्य शाब्दवीधेऽप्रतिवन्धकतया न व्यभिचारः। नच कदाचित् यो निश्वयोऽपि शाब्दबोधहेतुर्भवत्येवेति कथमुक्त संगच्छत इति वाच्यम् , तनिश्चय हैतुत्वात अन्यथा दैवात् प्रामाण्यविषयककृतिसाध्यतानिश्चयजन्यत्वात प्रवृत्तेः सि घनापत्तेरिति केचित । वस्तुतस्तु संशयानुपादाने घटव्यतिरेकनिश्चयनिष्ठप्रनिवन्धकतानिरूपितप्रतिवधर त्वस्या घटवत्ताबुद्धौ सत्त्वेन तत्र च घटवत्वनिश्चयजन्यत्वविरहात् व्यभिचारापत्तिर दुपादानम् । तथा च घटसंशयनिष्ठप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतावत्त्वस्य घटवत्त्व सत्त्वेन न व्यभिचारावसरः, ग्राह्यवुद्धौ ग्राह्यसंशयस्याप्रतिबन्धकत्वात् । ग्राह्यसंशयस्य प्रतिबन्धकतेति दीधितिकृता स्वयमेव स्फुटीकरिष्यमाणत्वात् ।' अनुपदमितिगादाधरी। तेन व्यतिरेकज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकता लभ्यते, अन्येन इति शेषः । सामान्यलाभश्च यावदिति । अयमाशयः, यदव्यतिरेकज्ञान A - ·... (प्रभा) लाममन्तरेण न सम्भवति, स च व्यतिरेकपदव्यत्यासं विना न सम्भवति धूमो व्याप्त्यभाववान् न वा धूमो व्याप्तिमद्भिन्नो न वा, इत्याकारकव्याप्ति- व्यतिरेकज्ञानस्य यत्संशयपदेनासङग्रहात् । अतो व्यतिरेकपदस्य व्यत्यास अावश्यक इति इममेवार्थ' स्फुटयति यत्संशयानात्मकेति । ज्याप्तिसंशयानात्मकेत्यर्थः । यद्व्यतिरेकसंशयानुपादानादिति । व्याप्त्यभाववानवेति संशयानुयादानादित्यर्थः । तदभाववभेदकोटिकेति । धूमो वहिव्याप्त्यभाववभिन्नो न वेत्याकारकव्याप्त्यभाव- वभेदकोटिकसंशये इत्यर्थः । तत्संशयानात्मकत्वात् । व्याप्सिसंशयानात्मकत्वात । लथाच यत्संशययद्व्यतिरेकनिश्चयान्यतरत्वं यदि यद्व्यतिरेकज्ञानत्वसमनियतं स्यात् तदा लाघवात् यद्व्यतिरेकज्ञानत्वं प्रतिबन्धकतावच्छेदकं स्यात् तदेव तु न सम्भवति, व्याप्त्य. भाववान्नवा व्याप्त्यभाववभिन्नो नवेति संशययोव्यतिरेकज्ञानत्वसत्त्वेऽपि तादृशान्यतरत्त्व. विरहादिति भावः । ननु अभावाभावस्य प्रतियोगिरूपतया व्याप्त्यमाववान्नवेति संशयस्यापि व्याप्तिविषयकसंशयरूपत्वेन संग्रहः सम्भवति, एवं व्याप्त्यभाववभेदस्यापि व्याप्तिसम- नियततया व्याप्तिरूपत्वसम्भवेन व्याप्त्यभावदभिन्नो नवेत्याकारकमेदकोटिकसंशयस्यापि व्याप्तिविषयकसंशयरूपत्वेन संग्रहस्स्यात्तथाच यावद्रूपोपादानत्नाभेन ब्यतिरेकपदव्यत्यासो दीधितिकृतः पुनर्व्यर्थ इत्यरुचेराह एवमिति । तथाच अयमाशयः, यत्संशयपदेन यनिष्ठप्रकारताकसंशयविवक्षणे व्याप्त्यभावाभावरूपव्याप्सिनिष्ठप्रकारताकत्वेन ब्याप्त्यभाव- वभेदरूपव्याप्तिनिष्ठप्रकारताकत्वेन च निरुक्तसंशययोः संग्रहसम्भवेऽपि धूमो वह्निव्याप्त्य- भाववान्नवा घटाभाववच्च भूतलम् इतिसमूहालम्वनसंशयनिष्ठघटाभाववद् भूतल विषय- कत्वावच्छिन्न प्रतिवन्ध कतानिरूपितप्रतिवध्यतावत्त्वस्य धटबद्भूतल मिति ज्ञाने सत्वेन तत्र च तन्निश्चयजन्यत्वविरहात् व्यभिचारापत्तिस्यादतस्तद्वारणाय यन्निष्ठप्रकारतांकसंशयत्व व्यापकत्वप्रतिबन्धकतेत्यादिरीत्या व्यापकत्वनिवेश आवश्यकः । एवं च प्रमेयत्वन व्याप्त्यवगाही प्रमेयवान् नवा इत्याकारकसंशयेऽपि व्याप्तिनिष्ठप्रकारताकसंशयत्वस्य सत्वात् तत्र च धूमलिङ्गकानुमितिनिरूपति प्रतिवन्धकत्वस्य विरहेण व्यापकत्वासम्भवाद् दृष्टान्तासिद्धिः स्यात् अतः यद्रूपावच्छिन्नप्रकारताकसंशयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरू. पितप्रतिवध्यतावत्त्वे सति यद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रकारताकनिश्चयनिष्ठप्रतिवन्धः कतानिरूपितप्रतिवध्यतावत्त्वस्य हेतुत्वं विवक्षणीयम् । तथा च धूमो व्याप्त्यभाववान्नवा २ 'भेदकोटिकसंशयासंग्रहमुक्त्वा अत्यन्ताभावकोटिकसंशयासंग्रहमाह एवमित्यपि केचित । 'नच व्याप्त्य भाववान्नवेत्यादिसंशयादावपि व्याप्तित्वावच्छिन्नविषयताकत्वमस्त्ये. वेति व्याप्तित्वावच्छिन्न विषयताकसंशयपदेनापि तत्संग्रहस्स्यादिति वाच्यम? निरुक्तव्याप्तिशरीरे सम्बन्धानिवेशे सामान्यतो व्याप्तित्वावछिन्नविषयताकसं- ·(प्रभा) व्याप्त्यभाववभिन्नों नवा इत्याकारकसंशययोः व्याप्तिनिष्ठप्रकारताकत्वसत्त्वेऽ व्याप्तित्वावच्छिन्नप्रकारताकत्वविरहेण यद्रूपावच्छिन्नसंशयपदेन धत्तु मशक्यतया यावद यद्ध्यतिरेकज्ञानलाभासम्भवात् तल्लाभार्थं व्यतिरेकपदव्यत्यासो 'युक्त एवेति । अधिर क्रोडपत्रे द्रष्टव्यम् । व्याप्तिसंशयसामान्येति । व्याप्तिसंशयात्मकघटव्यतिरेकनिश्चय प्रतिवध्यस्य घटविशिष्टज्ञानस्य व्याप्तिनिश्चयाधीनत्वात् व्यभिचारवारणाय सामान्य पदम् । अत एव यद्रूपावच्छिन्नविषयकसंशयत्वव्यापकत्वं प्रतिवन्धकतायामने विवक्षणीय मिति भावः । यद्रूपावच्छिन्नेत्यस्य फलमाह किश्चिद्रूपेणेत्यादि । मेयत्वादिनेत्यर्थः प्रमेयत्वेन व्याप्त्यवगाही धूमः प्रमेयवान्नवेत्यादिसंशय इति यावत् । तथा च यत्संशय सामान्यान्तर्गतधूमः प्रमेयवान्नवेतिसंशयप्रतिवन्धकताकत्वस्यानुमिती विरहाद् दृष्टान्ता सिद्धिरतो यत्संशयपदस्य यद्रूपावच्छिन्नप्रकारताकसंशयपरत्वमवश्यं वाच्यमिति तात्पर्यम् इदमुपलक्षणम् , प्रमात्वसंशयसामान्यान्तर्गतानाम् किञ्चिद्रूपेण प्रमात्वप्रकारकसंशयानाम प्रवृत्तावप्रतिवन्धकत्वात् स्वरूपासिद्धिरपि बोध्या । - तथा व्याप्त्य भाववानधूम इति व्यतिरेकनिश्चयेऽपि व्याप्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव- निश्चयत्वस्य सत्वेन तत्र चानुमितिनिरूपितप्रतिबन्धकत्वविरहेण सएव दोषः स्यात् अतो यत्सम्बन्धावच्छिन्नयद्रूपावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितयद्धर्मावच्छिन्न विशेष्यता. शालिसंशयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतावत्त्वे सति यत्सम्बन्धावच्छिन्न- यद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितयद्धर्मावच्छिन्नविशेष्य ताशालिनिश्चयत्वव्यापकप्रतिवन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतावान् यः स तत्सम्बन्धाव. च्छिन्नतद्रूपावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिततद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्चयत्वावच्छि - नजनकतानिरूपितजन्यतावान् भवतीत्येवं व्याप्तिस्वरूपमादरणीयम् । च व्याप्त्यभावकोटिकव्याप्त्य भाववभेदकोटिकसंशयीयव्याप्तित्वावच्छिन्नविषयतायां स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्वविरहात् तत्संग्रहामुषपत्तेस्तादवस्थ्यात् । नचोक्तसंशयीय- व्याप्तित्वावच्छिन्नविषयतायाः स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्न. स्वेन स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्वमपि प्रस्त्येव, तथाहि स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्वं नाम स्वरूपावच्छिन्नसंसर्गतानिरूपितत्वम्, परम्परया ताशनिरूपितत्वस्य व्याप्तित्वा- वच्छिन्न विषयतायां सत्त्वादिति वाच्यम् ? परम्परया तादृशनिरूपितत्वमादाय पुन- दुष्टान्ता सिद्धिवारणाय साक्षानिरूपितत्वनिवेशस्यावश्यकत्वात् । 'यत्त, धूमपक्षकस्थलानुरोधेन प्रतिवध्यसमानधर्मितावच्छेदकत्वकथनं समीचीनम् १ दृष्टान्तासिद्धारणेऽपि प्रवृत्ती स्वरूणसिद्ध दुवरित्वाद् ग्रन्थकारीय- रीतिविरुद्धत्वाच्च । संशयत्वनिश्चयत्वे अव्याप्यवत्तिजातिविशेषौ । नम मानिने । तन्न ·-- (गा० ) परेतु यथाश्रुते यस्येति षष्ठथाः प्रतियोगित्वरूपार्थो व्यतिरेकान्वयी, अन्यश्च विषियतारूपः संशयान्वयी, अतस्तस्या एकार्थपरत्व निर्वाहाय व्यतिरेकपदं व्यत्यस्यति यस्येति । नच घटस्य संशय इत्यादौ एकधर्मिक- घटतदभावावगाहिज्ञानलाभाय संशयपदं व्यतिरेकावगाहिसमानधर्मिक- ज्ञानपरम् , प्रतियोगित्वं विषयत्वं च षष्ठथा अर्थः, संशयपदार्थंकदेशे व्यतिरेके प्रतियोगित्वस्य, ज्ञाने च विषयत्वस्य अन्वय इति व्युत्पत्तिराव- श्यकीति षष्ठया अर्थद्वयपरत्वमावश्यकमेवेति कथमेतदिति वाच्यम् ? यतः. स्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्व-स्वसामानाधिकरण्या- भयसम्बन्धेन विषयताविशिष्टविषयताशालिज्ञानं संशयपदार्थः । चरमविष- यितायामेव षष्ठयर्थस्य निरूपकत्वस्य निरूप्यत्वस्य वान्वयः, (प्रभा) यस्य संशयव्यतिरेकनिश्चयावित्यादियथाश्रुतमूले यत्पदोत्तरषष्ठयाः द्विविधोर्थः कर्तव्यः, एकश्च संशयान्वयी विषयतारूपः, अपरश्च व्यतिरेकान्वयी प्रतियोगितारूप इत्येवमर्थद्वयकल्पनरूपगौरवमेव ब्यतिरेकपदव्यत्यासे वीजान्तरम्प्रदर्शयताम् मतमाह परेत्विति । यथाश्रुत इति । यथाश्रुतत्वं च निरूढलक्षणेतरलक्षणामहाजन्यशक्तिभ्रः माजन्यशाब्दबोधेच्छयोच्चरितत्वम् । एकार्थपरत्व निर्वाहायेति । अर्थद्वयपरत्वे सकृदुच्चरि- तस्सकृदर्थं गमयति इति व्युत्पत्तिविरोधस्स्यात् । घटस्य संशय इत्यादौ संशयसमभिव्याहृत- षष्ठयाः अर्थद्वयकल्पनाया अभिमततया संशयस्थले सकृदुच्चरितन्यायस्थाप्रवृत्तिसिद्धान्ते- नाथद्वयपरत्वं सम्भावयन्नाशङ्कते नचेति । समाधत्ते यत इति । स्वावच्छिन्नति । स्वं विषयिता। श्राहार्यादिज्ञानवारणाय प्रथमसम्बन्धनिवेश: घटबद्भूतलं घटाभाववद् भूतलम् इत्याकारकविरोधिज्ञानद्वयस्य संशयत्ववारणाय द्वितीयसम्बन्ध निवेश: । समुच्चये प्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूतविषयिताशून्यवान तत्रातिव्याप्तिः, निरवच्छिन्नसंयोगादिसम्वन्धेन प्रतिवन्धकत्वात् । चरमविषयितायामेवेति । एवकारेण प्रथमविषयिताव्यवच्छेदः । षष्ट्यर्थस्येति । घटस्य संशय इत्यादाविति शेषः । निरूपकत्वस्येति । निरूपितत्वसम्बन्धेनेति शेषः । निरूपकतायां च प्रकृत्यर्थस्य घटस्य आधेयत्वसम्बन्धेनान्वयः । तथाच उक्तोमयसम्वन्धेन विषयिताविशिष्टा या घटवृत्तिनिरूपकताविशिष्टविषयिता तच्छा ल ज्ञानमिति घटस्य संशय इति वाक्याद् बोधः । अत्र प्रथमविषयितापदेन घटाभावविषयिता, द्वितीयविषयितापदेन घटविषयिता ग्राह्या । एवं च घटाभावत्वावच्छिन्नविषयित्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकता. वच्छेदकत्वत्य घटाभावत्वावच्छिन्नविषयितासामानाधिकरण्यस्य चोभयस्य सम्बन्धस्या घटविषयितायां सत्त्वात् लक्षणसमन्वयो बोद्धव्यः । नन्वेवम् घटस्य संशयो न पटस्य इति प्रयोगानुपपत्तिः पटनिरूपकत्वस्य निरूपितत्य सम्वन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावो वोधयितुमशक्यः, निरूपितत्वसम्बन्धस्य arITEram ==HTREATRanातियोगिताकामातापसि.टे. सम्वन्धान्तरेण तदभाव- 7 । . নসা ·. (प्रभा) एवं च निरूप्यत्वस्य स्वरूपसम्वन्धेनैव विषयितायामन्वये ना समभिव्याहारदशा- याम् प्रतियोग्यभावान्वयौ च तुल्ययोगक्षेमौ इतिन्यायेन स्वरूपसम्बन्धेनैव तदभाववोधनात् तस्य च सम्बन्धस्य वृत्तिनियामकतयानुपपत्त्यभावात् । ननु प्रथमविषयितायामपि षष्ठ्यर्थनिरूपितत्वस्यान्वयेऽपि निर्वाहात् कथं चरमविषयितायामेवेति कथितमिति चेत् संशयपदस्य उक्तोभयसम्बन्धेन विषयिताविशिष्ट विषयितायां ज्ञाने च खण्डशः शक्ति- स्वीकारेण प्रथमविषयितायामन्वये षष्ठयर्थस्य एकदेशान्वयापत्तिः । नच खण्डशः शक्तिनये ताहश विषयिताविशिष्ट विषयिताया गुरुतया विषयिताद्वये ज्ञाने च शक्तः स्वीकर- णीयतया कथं विषयितायां षष्ठ्यर्थस्यान्वयेऽपि नैकदेशान्वयापत्तिरिति वाच्यम् , खण्ड- शक्तिनये विषयितात्वेन विषयिताद्वये शक्तिस्वीकारे उद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरैवयेन विषयितायां विषयिताऽन्वयासम्भवादतो विषयिताविशिष्टविषयित्वे शक्तिस्वीकारस्यावश्यक- त्वात् । नच तवापि विषयिताविशिष्टविषयिताशालिज्ञानरूपसंशयपदार्थकदेशे चरमविष- यितायाम् षष्ठ्यर्थान्वये एकदेशान्वयो दुर्वार एवेति वाच्यम् , यतः निरुक्तोमयसम्बन्धेन्द्र विषयिताविशिष्टविषयिताशानिज्ञानं न संशयपदार्थः किन्तु निरुक्तोभयसम्बन्धेन विष• यिताविशिष्ट विषयिता-ज्ञान-एतदुभयम् । एवञ्च चरमविषयितायामन्वयोपगमे नैकदेशान्व- यापत्तिरिति ध्येयम् । केचितु-ससम्बन्धिकस्थले चैत्रस्य गुरुकुलम् इत्यादौ साक्षात्पदार्थतावच्छेदकेऽन्वयस्य व्युत्पन्नतया चरमविषयितायाम् षष्ठथर्थस्यान्वये एकदेशान्वयेऽपि क्षत्यभावः, तस्याः साक्षात्पदार्थतावच्छेदकत्वात् । तथा च निरुक्तोभयसम्बन्धेन विषयिताविशिष्ट विषयिता- शालिज्ञानमेव संशयपदार्थः । खण्डशक्तिवादिनये शक्तिद्वयकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । एवं संख्याकालायतिरिक्तकपदोपात्तपदार्थस्य विशेष्यविशेषणभावेनान्वयस्याव्युत्पन्नतया ज्ञाने विषयितांविशिष्ट विषयित्वान्वयायोगाच्च । परन्तु पदार्थतावच्छेदककोटिप्रविष्टायाम् (पदार्थतावच्छेदकतावच्छेदकीभूतायाम् ) प्रथमविषयितायाम् षष्ठ्यान्वस्यान्याय्यत्वाद- पसिद्धान्ताच्चेतिचरमविषयितायामवेत्युक्तमित्याहुः अपरेतु संशयपदार्थघटकप्रथमविषयितायां षष्ट्यर्थस्यान्वयोपगमे शानं घटनिरूपित- विषयित्वाभाववत् इति वाधनिश्चयदशायां घटस्य संशय इति वाक्य जन्ययोधापत्तिः । ताशवाधनिश्चयसत्त्वे घटनिरूपितविषयिताविशिष्टविषयिताशालिज्ञाने वाधकाभावात् । चरमविषयितायां षष्ठयर्थान्वयोपगमे तु तादृशवाघनिश्चयस्य विषयिताविशिष्टधटनिरूपित- विषयिताशालिज्ञानप्रतिवन्धकत्वात् न तादृशवाधनिश्चयसत्वे तादृशवाक्यजन्यशाब्दबोधा- - पत्तिरिति प्राहुः। यत्तु घटस्य संशयो न घटीय इतिवाक्यजन्यवोधापत्तिः घटनिरूपितविषयिताविशिष्ट- विषयिताशालि ज्ञानं घटनिरूपितविषयित्वाभाववदित्यादिशाब्दवोधे वाधकाभावादतो न प्रथमविषयितायां षष्ठ्यर्थस्यान्वयः । चरमविषयितायां षष्ठ्यान्वयोपगमे विषयिताविशिष्ट- ·[.. न (प्रभा ) त्ववोधकतया प्रमाण्यापत्तेरयोगात् । अन्यथा चरमविषयितायामन्वयेऽपि घटस् संशयो न घटाभावीय इति व्यवहारस्य प्रमाण्यापत्तेर्दुवारत्वात् । वस्तुतो यद्व्यतिरेकज्ञानत्वेन प्रतिवन्धकता लभ्यते इति दीधितिरक्षार्थमेव तादृशान यस्य स्वीकारात् । तथाहि प्रथमविषयितायां यद्व्यतिरेकनिरूपितत्वस्यान्वयेयद्व्यतिरेक विषयिताविशिष्टविषयिताशालिज्ञानलाभः तथासति व्यतिरेकनिरूपितविषयितायाःज्ञानपदार्थे, नन्वयात् ज्ञाने व्यतिरेकविषयकत्वलाभो न स्यात् । चरमविषयितामन्वये तु व्यतिरेव संशय इत्यत्र व्या तरेकनिरूपतिवियिताशालिज्ञानलाभ:---तत्र व्यतिरेकविषयितायाः ज्ञानाश न्वयात् तन्मात्रोपादानेन सर्वसामञ्जस्ये नेतरांशो विवक्षणीय इति गुरवः । अत्रेदं वोध्यम् । प्रथमावषयितायाम् षष्ट्यर्यान्वये पवतो वह्रिमान् वलयभावव्याप्य बान्नवेति संशयस्य वह्निसशयत्वापत्तिः तादृशोभयसम्बन्धेन वह्निविषयिताविशिष्टाया वह्नय भावव्याप्यविषयितायास्तत्र सत्त्वात् अतश्चरमविषयितायामेवेत्यभिहितम् । चरमविषयितायां तस्यान्वयेऽपि वन्यभावव्याप्यांशे सन्दिग्धाप्रामाण्यकपर्वतो वह्निमान् नव वन्यभावव्याप्यवाश्चेतिसंशयस्य वन्यभावव्याप्यसंशयत्वापत्तिरतस्तद्वारणाय यदि चरम विषयितायाम् कोटितात्वादिकं निवेश्यते तदा प्रथमविषयितायामपि तन्निवेशसामजस्ये उक्तदोषतादवस्थ्यमिति वाच्यम् ? तादृशसंशयस्य गृहीताप्रामाण्यकत्वेऽपि तस्य अनाहार्य त्वाभ्युपगमात् । तदभ्युपगमे तु वारणप्रकारःप्रयाससाध्य इति ध्येयम् । नच स्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतावच्छेदकत्व-स्वसामानाधिकरण्योभर विषयिताविशिष्टविषयिताशालिज्ञानत्वमेव संशयलक्षणं कुतो न कृतमिति वाच्यम् ? अ कल्पे घटस्य संशय इत्यादौ षष्ठ्यर्थस्य चरमविषयितायामन्वये पर्वतो वह्निमान् वह्नयभाव च्याप्यवान् नवेति संशयस्य वह्निसंशयत्वापत्तेः, ताहशोभयसम्बन्धेन वह्य भावव्याप्य विषयिताविशिष्टाया वह्निविषयितायास्तत्र सत्वात् । प्रथमविषयितायामन्वये तु तस्या लक्षणान्तरत्वादिति ध्येयम् । अत्र च तद्वत्ताबुद्धिम्प्रति व्याप्यवृत्तितानिरूपकतदभावावगाहिनिश्चयत्वेन प्रति बन्धकत्वम् , व्याप्यवृत्तित्वं च निरवच्छिन्नाधेयताकत्वम् । अतोऽव्यम्यवृत्तित्वज्ञानकालिव कोटिद्वयावगाहि:मुच्चयमादाय न दोषः । नच तथापि पर्वतो वह्निमान् वह्यभावव्यापर चाँश्चेत्याहार्यज्ञानस्य वह्निसंशयत्वापत्तिः तत्रोक्तविषयिताविशिष्टविषयिताकत्वादि बाव्यम् ? स्वावच्छिन्न प्रतिवध्यतावत्व-स्वसमानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन विषयितावैशिष्ट विवक्षणीयम् । प्रतिवध्यतावत्वं च च स्वसामानाधिकरण्यत्वनिरूपितप्रतिवन्धकतावद्धं दकत्वोभयसम्वन्धेन । एवं च आहार्यज्ञाने प्रतिवध्यताविरहादेव संशयत्वापत्तिविरहात् नचैवं वह्निमान् पर्वतो वलिव्याप्यवान्नवा वह्निमान् पर्वतो घटवान् नवेत्यादिसंशयानाम वह्निसंशयत्वापत्तिरितिवाच्यम् ? चरमविषयितायाम् अवच्छेदकत्वानवच्छिन्नत्वेन तदन्तत्वे वा विशेषणात।

·। २२ । ( दी० ) तेन व्यतिरेकज्ञानवेन प्रतियन्धकता लभ्यते । (गा० एवं चाभावस्य संशयपदार्थाघटकतया तत्समभिव्याहृतषष्ट्या अभावान्वयितदीयप्रतियोगितार्थकताया अनावश्यकता। नच विषयतानिरूप- कत्यं विपयिताप्रतियोगित्वमेव, तथा च व्यतिरेके संशये चान्वयी एक एवार्थः पठ्या इति कथं तदर्थभेदभयेन व्यतिरेकपदव्यत्यास इति वाच्यम् ! अभावनिरूपितस्य विषयितानिरूपितस्य च प्रतियोगित्वस्यैकजातीयत्व- विरहादित्याहुः। - (प्रमा) निवेशात् नोक्तापत्तिरिति वाच्यम् ? तथासति वायौ रूपं नवेति कोटिविरोष्यक- सरायत्य रूपसंशयत्वानुरपत्तेरिति चेदत्रोच्यते विशेष्यीभूतविषयितायाम् स्वनिरूपक- तावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मानवच्छिन्नत्व - स्वावच्छिन्नविषयितानिरूपितत्वोभयवत्वस्य विवक्षितत्वात् । स्वम् प्रथमविषयिता । घटवान्नवेति संशय तु भूतलवि- पधितायां घटादिविषयितानिरूपकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणघटत्वाद्यनवच्छिन्नत्वस्थ सोऽपि संशये कोटिद्वयविषयितयोः परस्परमवच्छेयावच्छेदकभावात् घटादिविषयि- यावछिन्ना या घटाभावादिविषयिता तदनिरूपितत्वविरहादेव भूतलसंशयत्वापत्तिवारणस- तत्रैव कोटिद्वयनिरूपितविषयताद्वयनिरूपितयोभूतलनिष्ठविषयित्वयोः स्वपदेनै कमादाय अन्यत्र निरूक्तोमयसम्वन्धेन तद्वत्त्वस्य स्वावच्छिन्नविषयित्वानिरूपित- इयत्व च सत्त्वात् तद्दोषतादवस्थ्यमतोऽनवच्छिन्नान्तम् । एवम् स्वनिरूपकतावच्छेदकता- पर्याप्त्यधिकरणघटत्वाद्यनवच्छिन्नत्वस्य भूतल विषयित्वे सत्त्वेन तद्दोषतादवस्थ्यवारणाय सावच्छिन्नविषयित्वानिरूपितत्वान्तम् । घटस्य संशय इत्यादौ घटविषयित्वे घटाभावविष. यितारूपत्वस्य निरूपकतावच्छेदकम् घटत्वमपि इति न तदनवच्छिन्नत्वम् पातिनिवेशः । प्रतियोगित्वज्यैकजातीयत्वेति अभावीयप्रतियोगितागतप्रतियोगितात्वस्य विधिस्यनिरूपितप्रतियोगितागतप्रतियोगितात्वस्य च मिथो वैलक्षण्यादिति भावः । अहुरित्यनेनास्वरसस्तु तात्सर्यज्ञानस्य कारण त्ववादिनाम् मते सकृदुच्चरितन्याय- त्यावीकार एव । तात्पर्यग्रन्थे व्युत्पत्तेरस्या निराकरणात् । तथाहि-अस्या व्युत्पत्ते स्वीकारे तात्पर्यज्ञानस्य शाब्दवोधकारणत्वं न स्यात् । प्रकृतार्थमात्रोपस्थितौ स्वत एव तस्य शादयोधे वाधकाभावेन भानसम्भवात् तात्पर्यज्ञानस्यान्यथासिद्धत्वात् , अप्रकृतार्थमात्रो पस्थितौ च तात्पर्यज्ञानस्यैवासम्भवात् । व्यतिरेकज्ञानत्वेनेतिदीधितिः ।. अत्रेदमनुसन्धेयम्, संशयत्वनिश्चयः स्वयोवघटकत्वे यदव्यतिरेकज्ञानं यत्र शिकं इत्येव को िमंxिar. ग्रता ·(गा०) अत्र संशयादिपदं प्रतिवध्यसमानधर्मितावच्छेदककयद्रूपाव- च्छिन्नाभावसंशयादिसामान्यपरमवश्यं वाच्यम्, अन्यथा समूहालम्बनरूप- घटाभावादिनिश्चयात्मकव्याप्त्यादिव्य तिरेकसंशयादिप्रतिबध्यस्य घटादि- ज्ञानस्य व्याप्त्यादिनिश्चयाहेतुकत्वाद् व्यभिचारापत्तेः। एवं च व्यतिरेक- निश्चयत्वादिघटकव्यतिरेकज्ञानत्वपुरस्कारेण तज्ज्ञानसामान्यनिवेशादे- वोपपत्तेस्तद्घटकदलान्तरोपादानमितरोपादानं च व्यर्थम्, यदि च संशयत्वा- दिव्यापकत्वेन प्रतिबन्धकतानिवेशे तज्ज्ञानत्वव्यापकताघटकप्रतियोगिता बच्छेदकत्वाभावादन्य एव तदभावः संशयत्वादिव्यापकताघटक इत्यवैय. य॑म्, संशयत्वनिश्चयत्वे अव्याप्यवृत्तिजातिविशेषाविति मते तच्छरीरे ज्ञानत्वस्यानन्तर्भावादपि न वैयर्थ्यशङ्का, तथापि अनुचितं गौरवं संशनिश्च. ययोः पृथङ निवेशपक्षे दुरिमेवेति मनसिकृत्य फलितार्थमाह तेनेति । तत्र (प्रभा) प्रबिन्धकता लभ्यत इति दीधितिकृता वक्ष्यते । ननु यद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगिताका. भावप्रकारकसंशयनिष्ठप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतावत्त्वे सति इत्यादिरीत्या निवेशे धूमो वह्निव्याप्त्यभाववान्नवा घटाभाववञ्च भूतलम् इत्याकारकज्ञाननिष्ठघटाभावद्भूतलवि- षयकत्वावच्छिन्न प्रतिवन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यत्वस्य च घटवद्भूतल मितिज्ञाने सत्वेन च व्याप्तिनिश्चयजन्यत्वविरहात् व्यभिचारापत्तिरतस्तद्वारणाय प्रतिवन्धकलायां यद्रूपावच्छिन्नाभावसंशयत्वव्यापकत्वनिवेश अावश्यकः तथाचाप्रसिद्धिः स्यातू, प्रतिवन्धकतायां तादृशसंशयत्वव्यापकत्वविरहात् तादृशसंशयत्वस्य नानाधर्मिकसंशयेषु सत्वेन तत्र धूमलिङ्गकानुमितिनिरूपित प्रतिबन्धकत्वविरहात् । अत: धर्मितावच्छेदकनिवेशो- ऽपि श्रावश्यक एवेति मनसिकृत्याह अत्र संशयादिपदमिति । अत्र यव्यतिरेक- संशयनिश्चयावित्यत्रेत्यर्थः । घटकत्वं सप्तम्यर्थः । संशयादिपदम् =अादिना निश्चय- परिग्रहः । निर्धर्मितावच्छेदकज्ञानस्याप्रतिबन्धकतया यव्यतिरेकज्ञानत्वव्यापकत्वाप्रसिद्धया साधनाप्रसिद्धिः स्यात् तद्वारणाय प्रतिवध्यसमानधर्मितावच्छेदकेति संशयविशेषण मित्यपि मान्याः । प्रतिबध्यसमानधर्मितावच्छेदकेति । ननु प्रतिवःयेन समानं धर्मिताब- च्छेदकं यस्येतिव्युत्पत्त्या प्रतिवध्यधर्मितावच्छेदकधर्मितावच्छेदककरयेत्यर्थः फलति । किन्तु तथा विवक्षण प्रतिवध्यपदेनात्र अनुमित्यादे रेव ग्रहणे दृष्टान्तासिद्धिः स्यात व्याप्तिव्यतिरेक- संशयादिप्रतिबध्याया अनुमितेर्धर्मितावच्छेदकं यत् पर्वतत्वादिकं तच्च न ताशसंशयधर्मि- तावच्छेदकं अपि तु धूमत्वादिकमेवेति चेत्, प्रतिवध्यश्चासौ. समानधर्मितावच्छेदककश्चे. त्येव विग्रहः, तथाच व्यासिसंशयो व्याप्तिव्यतिरेकनिश्चयो वा व्याप्तिनिश्चयस्य प्रतिवध्यः, तत्समानधर्मितावच्छेदककश्चेति । तथाच यत्सत्त्वे यदनुत्पत्तिप्रयुक्ता यदनुत्पत्तिः प्रतिब- ध्यपदेन तदुभयस्यैव ग्रहणात् । तथाच तादृशसंशयादिसत्त्वे व्याप्तिनिश्चयानुत्पत्तिप्रयुक्ता- नुमितेरनुत्पत्तिरिति व्याप्तिनिश्चय एव प्रतिवध्यपदेन ग्रहीतव्यः, तस्य धर्मितावच्छे के AA ·1. (प्रभा) वाच्यम् १ व्यातिव्यतिरेकनिश्चय प्रतिवध्यत्वमादायैव तत्सङ्गतेः । अथवा ग्राह्याभाः वावगाहित्वेन यद्व्यतिरेकनिश्चयप्रतिवध्यपरम् प्रतिवध्यपदम् । तथाच यद्ध्यतिरेकनिश्च. यप्रतिवध्यतावच्छेदकविशेष्यतावच्छेदकनिष्ठविशेष्यतावच्छेदकताकतादृशसंशयादिसामान्यपर. मिति अन्थार्थः । यद्व्यतिरेकनिश्चयप्रतिवध्यीभूतं यन्निश्चयम् अन्यधर्मितावच्छेदक- कसमूहालम्बनात्मकमादाय न दृष्टान्तासिद्धिरिति । यत्तु धूमपक्षकस्थल एव प्रतिवध्यसमान धर्मितावच्छेदककत्वकथनं तन्न समीचीनम् १ दृष्टान्तासिद्धिवारणेऽपि प्रवृत्तौ स्वरूपासिद्ध- चरित्वात् । अत्र कश्चित् स्वप्रतिवध्यः स्वसमानधर्मितावच्छेदककः इत्यर्थः । स्व साध्य-, घटकनिश्चय इत्याह तत्तुच्छम् ? साध्यीभूतनिश्चयमुपादाय तत्प्रतिवध्यसंशयप्रति- बन्धकताकत्वस्य स्वातिरिक्त उपपादनस्य ग्रन्थकारीयरीतिविरुद्धत्वात् । स्वसमानधर्मितावच्छे. दकक इत्युक्त्यापि स्वपदेन साध्यघटकनिश्चयोपादानसम्भवेनोक्तार्थलाभाच्च । व्यातिनिश्चय- प्रतिवध्यव्यभिचारसंशयात्मकसमूहालम्बनघटादिधर्मिकद्रव्यत्वनिश्चयधर्मितावच्छेदककस्थ घटो वह्निव्याप्यो न वेत्याकारकसंशयस्यापि यावत्संशयान्तर्गततया तत्प्रतिवध्यत्वस्यानुमितौ विरहेण दृष्टान्तासिद्धयापत्तेश्च । वस्तुतस्तु यत्किचिंत्प्रितिवध्यसमानधर्मितावच्छेदकेत्येवात्र विविक्षितम् । अत्रानुग- मप्रकारस्तु यद्र पावच्छिन्ननिश्चयविशिष्टसंशयत्वव्यापिका सती तादृशनिश्चयविशिष्ट- निश्चयत्वव्यापिका या प्रतिवन्धकता तन्निरूपितप्रतिवध्यतावद् यद् भवति तत् तद्रूपाव- च्छिन्ननिश्चयजन्यं भवति । तादृशनिश्चयवैशिष्टयं संशये निश्चये च स्वप्रतिवध्यतावच्छे- दकधर्मितावच्छेदककत्व स्वप्रकारतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रकारकत्वोभयसम्ब. न्धेन । प्रथमसम्बन्धानिवेशे प्रमेयत्वेन धूमावगाहिव्याप्त्यभावसंशयादेरपि यावत्संशयान्तर्गततया तत्रानुमितिप्रतिबन्धकत्वविरहेण दृष्टान्तासिद्धाद्यापत्तिः। द्वितिीयस- म्बन्धानिवेशे धूमधर्मिकद्रव्यत्त्वसंशयस्यापि यावत्संशयान्तर्गततया तत्रानुमितिप्रतिबन्धकत्व- विरहेण दृष्टान्तासिद्धयाद्यापत्तिः । अतः तत्सम्वन्धनिवेश इति भावः । सामान्यपदाप्रवेशे दोषमाह अन्यथेति । समूहालम्बनेति । धूमो व्यहिव्याप्त्यभाववान्नवा घटाभाववच्च भूतलम् इत्यर्थः । एकंचेति । उक्तरीत्या निवेशे चेत्यर्थः । अस्य च उपपत्तेरित्यने- नान्धयः । व्यतिरेकनिश्चयत्वं च व्यतिरेकाभावाप्रकारकत्वे सति व्यतिरेकप्रकारकज्ञानत्वम् तद्घटकेत्यर्थः । तज्ज्ञानसामान्य निवेशादेवेति । व्यतिरेकज्ञानसामान्यनिवेशादे- वेथः । तथाच यद्रूपावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितयद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रकारक- ज्ञानत्वव्यापकप्रतिवन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतावद् यद् भवति तत् तद्रूपावच्छिन्नविशेष्य- तानिरूपिततद्रूपावच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यतावद् भव- तीति फलितम् । एवकारव्यवच्छेद्यं सष्टयति तद्घटकेति । दलान्तरेति-निश्चय- स्वघटकदलान्तरेत्यर्थः । व्यतिरेकाभावाप्रकारकत्वदलान्तरेति यावत् । इतरपदेति । .......... । मानारकलया तयोस्सार्थक्यमित्याशते यहिचेति। तजज्ञान- . A ·(गा०) व्यतिरेकज्ञानावेनेति अनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वं तृतीयार्थःनतु स्वरूपसम्बन्धरूपम् , ग्राह्याभावज्ञानत्वस्य ग्राह्यज्ञानप्रतिबन्धक- तावच्छेदकग्राह्याभावनिश्चयत्वघदकतया ग्राह्यनिश्चयस्य प्राह्यज्ञानाहेतुतया व्यभिचारस्य दुर्वारत्वात् । पर्याप्तिनिवेशे च तदर्थपर्यालोचने लाघवासम्भ- वात् । यद्व्यतिरेकज्ञानत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकताकं यत् तत् तनिश्चयत्वाव- च्छिन्नजन्यमिति सामान्यव्याप्तिः पर्यवसितेति न साध्यसाधनयोर्वैयधिकर- ण्यम् , नवा ईश्वरीयप्रामाण्यनिश्चयजन्यतामादाय सिद्धसाधनावसरः । (प्रभा ) संशयत्वादिव्यापकतेति। यद्व्यतिरेकसंशयवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छे- दकत्वाभावरूपा। अवैयर्थ्यमिति । स्वसमानाधिकरणत्वे सति प्रकृतसाध्यव्याप्यताव- च्छेदकल्वे सति स्वावच्छिन्नाविषयकप्रतीतिविषयतावच्छेदकं यद्रूपं तद्रूपावच्छिन्नाविषयक- प्रतीतिविषय नाचवच्छेदकत्वं हि व्यर्थविशेषणघटितत्वरूपं वैययम् । तच्चात्र न सम्भवति यव्यतिरेक संशयत्वादिव्यापकतारूपाभावस्य यद्व्यतिरेकज्ञानत्वव्यापकतारूपाभावस्थ च परस्परं भेदेन यद्व्यतिरेकज्ञानत्वव्यापकताघटितप्रतिबन्धकताकत्वत्वरूपधर्मान्तरस्य यद्व्यतिरेकसंशयत्वब्यापकताघटितप्रतिबन्धकताकत्वत्वरूप हेतुतावच्छेदकसामानाधिकर एया- भावात् । तेनेति दीधितिः । यद्व्यतिरेकसंशयनिश्चयावित्यर्थकरणेनेत्यर्थः । तृतीयाथै इति यद्र पावच्छिन्नधर्मिकयद्र पावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकाभावज्ञानत्वम् यद्र पावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकतानतिरिक्तवृत्ति तद् पाव- च्छिन्नः तद्रूपावच्छिन्नधर्मिकतद्रूपावच्छिन्ननिश्चयजन्य इति फलितम् । स्वरूपसम्वन्ध- रूपमिति । तथा सति यद्रूपावच्छिन्न प्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतानिरूपितस्वरूप- सम्बन्धरूपावच्छेदकतावत् यद्धर्मिकयव्यतिरेकज्ञानत्वम् तद्रूपावच्छिन्नः तद्धर्मिकतन्निश्च यजन्य इति फलितं स्यात् तत्र व्यभिचारमाह ग्राह्याभावज्ञानत्वस्येति । घटाभविज्ञान- त्वस्येत्यर्थः । ग्राह्यज्ञानेति । घटशानेत्यर्थः । ग्राह्यनिश्चयस्येति । घटनिश्चयस्येत्यर्थः । ग्राह्यज्ञानाहेतुतया = घटज्ञानाहेतुलया। व्यभिचारस्य दुर्वारत्वादिति । तथाच स्वरूप- सम्बन्धरूपावच्छेदकत्वप्रवेशे घटज्ञाने व्यभिचारः । तथाहि-घटाभावचानत्वस्यापि घटाभावः निश्चयत्वघटकतया तस्यापि घटवत्त्वबुद्धिम्प्रति घटाभावनिश्चयत्वावच्छिन्ना या प्रति बन्धकता तन्निरूपितस्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतावत्वेन घटाभावज्ञानत्वनिष्ठाच्छेदक ताक प्रतिवन्धकतापदेन घटाभावनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिवन्धकताया पि संग्रहेग तन्निरूपित प्रतिवध्यत्वस्य च घटज्ञाने सत्त्वेन तत्र घटनिश्चयजन्यत्त्वविरहात् अनतिरिक्तवृत्तित्त्वरूपावच्छेदकल्वप्रवेशे तु न ब्यभिचारः, घटज्ञानम् प्रति घटध्य तिरेकज्ञानत्वेनाप्रतिवन्धकत्वात् घटव्यतिरेकज्ञानत्वस्य संशयसाधारण्येन प्रतिवन्धकत्व तिरिक्तवृत्तित्वात् । ननु यद्व्यतिरेकज्ञानत्वपर्याप्तावच्छेदकताकप्रतिबन्धकतानिरूपिर -मिति वादे न व्यभिचार इत्यर तथाच ·[ २६ ] यद् भवति न (प्रभा ) ताकज्ञानत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतावद सम्बन्धावच्छिन्नतद्धर्मावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिततद्धर्भावच्छिन्नविशेष्यताकनिश्चयल्या नजनकतानिरूपितजन्यतावद् भवतीति व्याप्तिशरीरं वाच्यम् निरुक्तव्याप्तिव्यतिरेकज्ञानसामान्यप्रतिवध्येऽधिकरणं धूमीयं वृत्तिर्ना रणीयेत्यादिज्ञाने व्याप्तिनिश्चयाजन्ये व्यभिचारः । अभावबुद्धी प्रतियोगिता ककोटी संशयत्वासम्भवेनाधिकरणांशे धूमीयत्वादिसंशयासम्भवात् व्याप्तिव्य ज्ञानस्याधिकरणाद्यंशे धूमीयत्वादिनिश्चयल्वनियमादिति चेन्न १ निरुक्तव्यतिरेकर ज्यापकप्रतिबन्धकतायां यद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वमात्रावच्छिन्नप्रकारत्व रूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिरूपितत्वस्यापि निवेशनीयत्वात् । तथाच निरुक्तनि व्याप्तिव्यतिरेकज्ञानत्वव्यापकप्रतिवन्धकताकत्वसत्वेऽपि व्याप्तिव्यतिरेकप्रकारत्वाव प्रतिवन्धकताकत्वविरहेण हेतोरसच्यान्न व्यभिचारः । एकत्र द्वयमितिरीत्यादि धूमीयत्वत्वव्याप्त्यभावत्वोभयावच्छिन्न प्रकारतामादाय तदोषतादवस्थ्यवारणाय प्रका तन्मात्रावच्छिन्नत्वानुसरण मिति ध्येयम् । तदर्थपर्यालोचने लाघवासम्भावादिति । अथ पर्याप्तिनिवेशेऽनि प्रामाण्यककिञ्चिद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यताकयव्यतिरेकज्ञानत्वपर्याप्तावच्छेदकताकप्रतिबन वक्तव्यम् । तथा च प्रामाण्यघटकतत्तत्पदार्थत्वेन किंवा व्याप्तिघटकतत्तत्त्पदा पदार्थान्तरावगाहिनमस्यापि प्रतिवन्धकतया तदनुरोधेन भ्रमप्रमासाधारणनिरूप्यनिः भावापन्न विषपिताकज्ञानत्वेनैव प्रतिवन्धकत्वावश्यकत्वात् प्रामाण्यादिव्यतिरेकज्ञ पर्याप्तावच्छेदकताकप्रतिवन्धकत्वाप्रसिद्धथाऽसम्भव एव स्यात् कथं लाघवासम्भव इत्यु विषयविशेषेऽनुमितेरितरसामग्रीसमवधानकाले व्याप्तिघटकपद भ्रमात्मकव्याप्त्यादिव्यतिरेकज्ञानं कस्यापि न जातं तत्र विशिष्टज्ञानत्वेनैव प्रतिवन कल्प्यते लाघवादिति तत्रैव पर्यासिनिवेशसम्भव इति वाच्यम् १ तादृशविषयस्य प्रामा वे पर्याप्तिघटितनियमस्य सम्भवेऽनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वघटितनियमस्व स्यानौचित्यात् इति चेन्न, प्रमात्वव्याप्त्युभयत्रैव परस्परनिरूप्यनिरूपकभावापन्ना त्वमेव यद्धर्मपदेन विवक्षणीयम् । तथाच याहशसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वसम्व च्छिन्नयादश रूपविशिष्ट विषयितानिरूपितयद्रूपावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिताभावत्वावचि प्रकारित्व-अनिश्चिताप्रामाण्यकत्वादिकं ज्ञानत्वञ्च एतत्समुदायपर्याप्तावच्छेदकता बन्धकताकं यद् भवति तत् तादृशसम्बन्धावछिन्नतद्रूपावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपित रूपविशिष्ट विषयिताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यतावद् साक्षादवच्छेदकताया व्यासज्यवृत्तित्वानुपगमे ज्ञानत्वान्योक्तासमुदायरूपपर्याप्तावच्छे कज्ञानत्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतिवन्धकताकं यद् भवतीत्यादिरीत्या व्याप्तिनिर्वचनेऽर योगादेव लाघवासम्भवस्यैवोत्तत्वात | नताशा कले गाद्वातितो गत यत्र ·(प्रभा श्चयत्वावच्छिन्नाभावस्येति व्यभिचाराभावादिति वाच्यम् ? अप्रामाण्यज्ञानव्यक्तीनां तत्तद्व्यक्तित्वेनैवोरोजकतया तदनुमतत्वात् । तथाचाप्रामाण्यनिश्चयाभावानामपि ग्राह्य- विशिष्टवुद्धौ प्रतिवन्धकता । न च पर्यासिरितरानवच्छिन्नत्वं तथाच तादृशविषयत्व- निष्ठावच्छेदकताभिन्नं ज्ञानत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्न यदप्रामाण्यनिश्चयाभावनिष्ठा- वच्छेदकत्वं तन्निरूपितत्वात् ताशप्रतिबन्धकत्वाप्रसिद्विरिति वाच्यम् ? तत्तदवच्छेद: कताभिन्नत्वकूटेष्वभावनियावच्छेदकताभिन्नत्वस्य निवेशनीयत्वात् । नचैवं व्यतिरेक- निश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिवन्धकताया अव्यावर्चनाद् घटादिनिश्चये व्यभिचार इति... वाच्यम् ? अभावनिष्ठावच्छेदकतायां निश्चयत्वघटकाभावनिष्ठावच्छेदकताभिन्नत्वस्य निवेशनीयत्वात् । नचैवमपि व्यापकत्वकल्पे व्यतिरेकप्रकारतानिष्ठस्वरूपसम्बन्धरूपा- च्छेदकतानिरूपकत्वस्यापि निवेशनीयतयाऽवच्छेदकत्वयोनिवेशमपेक्ष्य निरुक्तपसिघटितक- ल्पे लाघवसम्भवात् कथं लाघवासम्भवादित्युक्तसङ्गतिरिति वाच्यम् ? तावताऽपि पर्याप्तिपर्यालोचने व्यापकत्वकल्यापेक्षया लाघवानवकाशात् । एवं पर्याप्ति कल्पेऽनिश्चि- ताप्रामाण्य कत्वस्य तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नाभाव त्वेनैव निवेशनीयतया तदपेक्ष्य विशेष्यता-सामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन ज्ञानत्वावच्छिन्नामावघटितव्यापकत्वकल्पेऽजीव लाधवसम्भवादिति विभावनीयम् । नचानतिरिक्तवृत्तिस्वरूपावच्छेदकत्वनिवेशकल्पेऽपि प्रतिबन्ध कतायां तादृशव्यतिरे- कज्ञानत्वव्यापकत्वनिवेशस्यावश्यकतया व्यापकताघटकाभावप्रतियोगितावच्छेदककोटौ इतरवारकपर्याप्तिनिवेशस्य ध्रौव्यात् व्यापकत्वकल्पेऽपि पर्याप्तिनिवेशकल्पापेक्षया न लाघवं किमपीति वाच्यम् ? यतः यद्धर्मावच्छिन्नव्यतिरेकज्ञानत्वे प्रतिबन्धकतावच्छेदकता- पर्याप्तिनिवेशस्य भ्रमसाधारणज्ञानप्रतिबन्ध कस्वानुरोधेन अशक्यतया वक्ष्यमाणरीत्येव, पर्याप्तिःशक्यते निवेशयितुम् तथाच तत्र न्यूनेतरवारकपर्याप्तिनिवेशे गौरवम्, व्यापकत्व- कल्पे च ताहशज्ञानत्वसमानाधिकरण भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वमित्याकार कमोविशेषवि- 'षयत्वरूपसमुदायत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्ति कावच्छेदकताकप्रतियोगिताकाभाववत्त्वमेव निवेश्यम् इति लाघवस्य स्पष्टत्वात् । यद्धर्मावच्छिन्नाभावत्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितयद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्चयत्व- व्यापकतादृशविषयत्वावच्छिन्नजनकतावच्छेदकत्वोपल क्षितविषयताशालिज्ञानत्वेऽप्रामाण्य । निश्चयाभावविशिष्टे पर्याप्तावच्छेदकताकप्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिवध्यत्वमेव हेतुः तथाच पर्याप्तिनिवेशे गौरवं स्फुटतरमिति केचित् । अपरे तु विशिष्टबुद्धौ व्यभिचारवारणाय अप्रामाण्यनिश्चयामावविशष्टप्रतियोगित्व सम्बन्धावच्छिन्नयद्र पावच्छिन्नविषयतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित यद्र पाव 'च्छिन्नविशेष्यताशालिजानत्वान्यावृत्तिधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिकावच्छेदकताकप्रतिवन्धकता निरूपितप्रतिवध्यतावत्वमेव हेतुतया विवक्षणीयम् । नच व्याप्त्यादिव्यतिरेकज्ञानप्रतिबन्ध क ·(प्रभा ) तादृशज्ञानत्वान्यपदेन ताहराज्ञानत्वावच्छिन्नभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य विव- क्षितत्वात् । अतएव तदर्थपर्यालोचने इत्युक्तमित्याहुः । अथ प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वम् प्रतिबन्धकत्वाभावववृत्तित्वम् , तथाच विशि- ष्टस्य विशेष्यीभूतज्ञानत्यानतिरिक्ततया विशेष्यीभूतज्ञानत्वस्यातिप्रसक्तत्वे विशिष्टे तत्रानति- प्रसक्तत्वम् दुर्घटमिति साधनाप्रसिद्धिरिति चेन्न ? अन्यत्र स्थल इचानापि स्वव्यापकतत्क- स्वरूपस्यैव विवक्षितत्वात् । नचाप्रामाण्यनिश्चयाभावज्ञानत्योभयावच्छिन्नप्रतिवन्धकता- त्वमेव हेतुरस्तु इति वाच्यम् , अवच्छेदकताया व्यासज्ज्यवृत्तित्वानुपगमे उभयावच्छिन्नप्र- तिवन्ध त्यस्यैवाप्रसिद्धत्वात् नोक्तमिति ध्येयम् । केचित्तु नचेत्याद्याशङ्का माध्यमिकस्यैव, तेन भ्रमानङ्गीकारात् पर्याप्तिनिवेशस्य यथाश्रुतस्यैव साधुतेतिं वदन्ति । तन्न सम्यक् ? माध्यमिकेन नैयायिकमतमवलम्ब्यैव नचेत्याद्याशङ्का कृतेति भट्टाचार्येणोक्तं तथाच तन्मतमवलम्ब्य नचेत्याद्याशङ्कावन्मताभि- प्रायेण परिष्कारस्यैव युक्तत्वादिति ध्येयम् । सामान्यव्याप्तिः पयवसितेति । ननु रक्तदण्डव्यतिरेकज्ञानत्वव्यापक- प्रतिबन्धकताकदण्डो रक्तो नवा इतिसन्देहे रक्तदण्ड निश्चयजन्यत्वविरहेण व्यभिचार इ। चेन्न ? यन्निश्चयत्वव्यापिका सती यव्यतिरेकज्ञानत्वव्यापिका या प्रतिवन्धकता तन्निरूपक यद् भवति तत् तन्निश्चयजन्यं भवतीत्यस्य विवक्षितत्वात् । रक्तदण्डव्यतिरेक- ज्ञानत्वव्यापिकाया दण्डो रक्तो नवेति संशयनिरूपितप्रतिबन्धकताया दण्ड विशेष्यकरक्तत्व- प्रकारकनिश्चयत्वावच्छिन्नायाः रक्तदण्डनिश्चयत्वव्याकपत्वात् । रत्तत्वनिश्चयात्मकरक्तदण्डव्यतिरेकज्ञानसामान्यप्रतिवध्यस्यापि दण्डो रक्तो नवेतिसंशयस्य रक्तदण्डनिश्चयाजन्यत्वेन व्यभिचारवारणाय व्यतिरेकविषयतायां स्वप्रतिबन्धकतावच्छे- दलत्यमपि निवेशनीयम् । स्वम् पक्षत्वेनाभिमतम् । एतेन च्याप्तिव्यतिरेकज्ञानत्वव्यापकप्रतिबन्धकताके व्याप्तिनिश्चयाजन्ये 'श्रभावो हेत्वसमानाधिकरण, इति ज्ञाने व्यभिचारवारणाय प्रतिबन्धकतायां व्याप्तिव्यतिरेकज्ञानत्व. समनियतत्वविवक्षणं गौरवग्रस्तमिति सूचितम् । प्रतिबन्धकताया भ्रमसाधारणत्वेन ताश- नियतत्वासिद्धश्च । नचाभावांशे , हेतुसामानाधिकरण्यादिसंशयात्मकव्याप्त्यादिव्यतिरेक- ज्ञानस्याप्रतिबन्धकत्वात् प्रतिबन्धकतायां व्याप्त्यादिव्यतिरेकज्ञानत्वविरहादेव नोक्तव्यभिचार इति वाच्यम् , प्रतियोगिताविशेषिताभावज्ञानस्य विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहित्यनियमेन तादृश- ज्ञानोत्पादासम्भवात्, विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयस्य विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयस्य विशिष्टंवैशिष्टयबोध कार- रणत्वात्। अथ स्वव्यापकत्व स्वभिन्नत्वोभयसम्बन्धेन यद्व्यतिरेकज्ञानत्वव्यापकप्रतिबन्धकता- विशिष्टान्यत्वं यद्व्यतिरेकज्ञानत्वव्यापकप्रतिबन्धकतायां निवेशनीयम, तथा चाभावो हेत्वसमानाधिकरण इति ज्ञानप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकतायाः (व्याप्तिव्यतिरेकज्ञानत्व. अथवा दण्डांशे ·(प्रभा) प्रतिबन्ध कत्वाप्रसिद्धिवारणाय स्वभिन्नत्वनिवेशः । स्वव्यापकत्वनिवेशनं ज्ञानभेदेन प्रतिबन्धकत्वभिन्नत्वमतेऽसिद्धिवारणार्थम् । व्याप्त्यादिव्यतिरेकवत्विादिमान् देश इत्यादिज्ञानीयतादृश हेत्वाद्यभावज्ञानप्रतिबन्धकताविशिष्टान्यत्वस्य व्याप्त्यादिव्यतिरेकज्ञानत्या- वच्छिन्नप्रतिवन्धकतायां विरहात ( दृष्टान्तासिद्धि ) असिद्धिवारणार्थ भेदप्रतियोगितावच्छे- दकप्रतिबन्धकतायां यद्व्यतिरेकज्ञानत्वव्यापकत्वं निवेशितम् । घटाद्यभावज्ञान प्रतिवन्धक- तायास्ताहशप्रतिबन्धकताविशिष्टान्यत्वेन घटविशिष्ट द्धौ व्यभिचारवारणाय चरमप्रतिबन्ध- कतायां यस्यतिरेकज्ञानत्वव्यापकत्वं निवेशितम् । यद्यपि विशेष्यताप्रकारतानां विशेष्य--- विशेषणभाववैपरीत्येन सर्वत्र प्रतिवन्धकता नानैव न कुत्राप्येका, तथाच व्याप्त्यादि व्य. तिरेकग्रहत्यध्यापकप्रतिवन्धकतायाः तादृशप्रतिबन्धकताविशिष्टत्वेन तद्भिन्नत्वाप्रसिद्धया स्वरूपासिद्धिदृष्टान्तासिद्धिश्च, तथापि स्वव्यापकत्व-स्वानधिकरणवृत्तित्वोमयसम्बन्धेन ताशप्रतिबन्ध कतावैशिष्टयनिवेशान्न दोषः । एतादृशरीत्या परिष्करण गौरवादिति ध्येयम् । के चित्तु यदभावावगाहिताप्रयुक्तयद्व्यतिरेकज्ञानत्वव्यापकप्रतिबन्धकताकं यत् तत् तन्निश्चयजन्यमित्यर्थेन पूर्वोक्तदोषवारणं सुकरम् । नचैवं यद्व्यतिरेकसंशयवृत्तित्वनिवेशेनैव वाधादिप्रतिबन्धकतामदाय घटादिविशिष्टबुद्धौ व्यभिचारवारणसम्भवात् व्यतिरेकग्रहत्वब्या- पकत्वनिवेशनं किमर्थमिति वाच्यम् १ पर्वतत्त्वादिसामानाधिकरण्येन घटाभावादिनिश्चया- स्मकतत्सामानाधिकरण्येन घटाभावकोटिकतदवच्छेदेन घटकोटिकसंशयस्य यदभावावगाहिता- प्रयुक्तप्रतिवन्धकताविशिष्टत्वात् पर्वतत्त्वावच्छेदेन घटादिविशिष्टबुद्धौ व्यभिचारवारणाय ताशव्यापकत्वनिवेशस्यावश्यकत्वादिति वदन्ति । यत्तु अप्रामाण्यनिश्चयास्कन्दितयद्व्यतिरेकग्रहस्य अनुमित्यप्रतिबन्धात्वे तादृश- व्यापकत्वभंगभीत्या . व्याप्तिशरीरेऽप्रामाण्यनिश्चयानास्कन्दितयद्यतिरेकग्रहत्वव्यापकत्व- निवेशस्यावश्यकत्वेन अभावो हेत्वसमानाधिकरणः इतिविशिष्टयुद्धौ व्यभिचारवारणसम्भवः, हेतुसामानाधिकरण्यांशेऽप्रामाण्यसंशयास्कन्दितव्यात्यादिव्यतिरेकग्रहस्य उत्तविशिष्ट बुद्धय- प्रतिबन्धकत्वेन व्यापकत्वाभावात्, ग्राह्याभावनिश्चयस्याप्रामाण्यज्ञानामावविशिष्टत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वादिति यथाश्रुतमेव सम्यक् । तन्न ? संशयसाधारणप्रतिभन्ध कत्वस्थले- प्रामाण्यनिश्चयाभावस्यैव प्रतिबन्धकत्वाच्छेदककोटौ निवेशस्य आवश्यकत्वेऽपि प्रकृतव्या- प्तिशरीरेऽप्रामाण्यनिश्चयाभावमपेक्ष्य लाघवेनाप्रामाण्यज्ञानाभावस्यैव निवेशनीयत्वात् । अभावो हेत्वसमानाधिकरण इतिबुद्धौ व्यभिचारवारणाय गुरुभूतनिश्चयत्वावच्छिन्नाभावस्य निवेशसम्भवेऽपि ग्राह्याभावनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतामादाय ग्राह्यविशिष्टयुद्धौ व्यभि. चारवारकानतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वनिवेशवैफल्यापत्तश्च, अप्रामाण्यज्ञानामावस्यैव ग्राह्याभावनिश्चयप्रतिबन्धकतावच्छेदकघटकतया अप्रामाण्यनिश्चयाभावस्य ग्राह्या- भावनिश्चयप्रतिबन्धकतावच्छेदकाघटकतया ). स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशस्यैव ·(गा.) नच माध्यमिक पूर्वकपक्षे अथेत्याद्याशङ्का न नैयायिकस्य, प्रामाण्यनिश्चयोपयोगितास्वीकारात् , किन्तु तटस्थस्य, तदुपरि च नचेत्य रात पुनर्माध्यमिकस्यैव, तेनेश्वरानभ्युपगमेन न सिद्धसाधनावसरः, सा मतहसिद्धतायामेव तदोषादिति वाच्यम् ? एवमपि तटस्थेन अर्थान भावनस्य दुरित्वात् । नच स्वतः परतश्च प्रामाण्यस्य ग्रहणं निराकु माध्यमिकस्य कथं प्रवृत्तौ प्रामाण्य निश्चय हेतुकत्वसाधनं सङ्गच्छते काय ? प्रामाण्यानश्चायनेन शाखस्य निश्श्रेयसोपयोगितावादिन नैया पराविन तमतमालम्च्य माध्यमिकस्यापि प्रवृत्ती प्रामाण्य निश्चयोपयोनि व्यवस्थापनसम्भवात् । भ म.रेव ग्रहत्वरय स्वरूपसम्बाधरूपाय छेदक त्वनिवेश एवोचितः, निश्चयत्वस्य या तत्व दरूपानतिरित्त वृत्तित्वापेक्ष्या लाघवशरीर त्वात् । तावतैव वाघप्रतिवन्धकता विशिष्टबुद्धौ एवं विशेषणान्तरादानेऽपि भावो हेत्वसमानाधिकरण इतिज्ञा याचागनकाशः । तत्तत्प्रतिवधकतायाः अप्रामाण्यनिश्चयाभावविशिष्ट व्याप्त रय रेकर हत्वानवछिन्नत्वात् , किन्तु अामाण्यग्रहाभावघटिततादृश ग्रहत्वावच्छिन्नत्व म सापेक्षितम् ? अबाहुः, निश्चयत्वस्य मतभेदेन भिन्नतायाः प्रागेवोर पर तार निश्चयत्वावच्छिन्नाभावनिवेशे मतान्तरासंग्रहः । एवमप्रामाण्यज्ञानरयाननु सत्यत्तिवाहिनाभावा एव निटेश्या: गत्यन्तराभावात, तथाचाप्रामाण्यनिश्चय सामावरय प्रतिबन्धकतानवच्छेदकतया दृष्टान्तासिद्धयादिप्रसङ्ग इति । धूमत्वावच्छिन्नविशेष्यकव्याप्त्यादिव्यतिरेक ज्ञानत्वावच्छिन्न प्रकारताकज्ञ आरिवादिना धूमत्वावगाहिजातिमान् व्याप्त्यभाववान् इत्याद्यप्रतिबन्धक्ज्ञानसाधारर सो प्रतिवन्धवतायां व्यापकत्वमसम्भवीति चेन्न ? स्वावच्छेदकीभूतविषयताशालिय रेण हरव्यापकताया विवक्षितत्वात् । स्वपदम् प्रतिबन्धकतापरम् । संशयेऽपि दलावछेदकविष्यतासत्त्वात् न वाधप्रतिवन्धकतामादाय विशिष्टबुद्धौ व्यनि इति मोडपत्रसंग्रहकाराः। यशाभूतार्थे गृहीते तादृशप्रतिवन्धकत्वस्य यद्व्यतिरेकज्ञाने तन्निश्चयजन्य यस प्रवृत्ती सत्त्वेन साध्यसाधनयोवैयधिकरण्यं स्यादतो न तग्राह्यमिति सूच साध्य साधनयोवैयधिकरण्य मित्यादिना । यद्व्यतिरेकनिश्चयनिष्ठजन रूपितजन्यत्वनिवेशे तादृश निश्चयनिष्ठोपादानप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नजनकतामादाय साधनापत्तिरतरतद्वारणाय निश्चयत्वावच्छिन्नजनकतानिवेशः। तथाच कार्यम प्रति ईश्वरज्ञानत्य न निश्चयत्वेन हेतुता किन्तूपादानप्रत्यनत्वेनेति न सिद्धसाधन इत्याह नवा ईश्वरीयेत्यादिना । सिद्धसाधनावसर एव नास्ति हत्याशङ्कते नचेति । प्रमाणादीनां ?

·( दी० ) ग्राह्यसंशयस्य तु न प्रतिबन्धकतेतिभावः । ( गा० ) ननु अव्यभिचारव्य तिरेकरूपव्यभिचारस्य संशयो निश्चयश व्यभिचारग्रहप्रतिवन्धकः, व्यभिचारसंशयप्रतिवन्धकताया व्याप्तिग्रहोप मणिकारैरेवोक्तत्वात् । तथाच व्यभिचारज्ञानसामान्यप्रतिवध्येऽव्यभिचा निश्चयाजन्येऽव्यभिचारनिश्चये व्यभिचार इत्यत आह ग्राह्यसंशयस्यात अव्यभिचारव्य तिरेकसंशयरूपस्येत्यादिः । न प्रतिबन्धकता । व्याप्तिग्रह शेषः । तथाच व्यभिचारसंशयस्य व्याप्तिग्रहप्रतिवन्धकत्वाभिधानं मतविशेष वलम्बनेनैवोत्तमिति न विरोध इति भावः । एतेन घटादिसंशयस्य घटादिग्रहाप्रतिबन्धकतया संशयपदेन घटादिनिश्चय हेतुके घटादिज्ञाने व्यभिचार वारयतां मिश्राणाम् प्रतिबन्धकसंशया यद्भावत्वप्रकारकत्वनैयत्यविवक्षयाऽव्यभिचार निश्चयाजन्यतन्निश्चये अर भिचाराभावत्वाप्रकारकव्यभिचारत्वप्रकारकसंशयसाधारणप्रतिवन्धकतावे व्यभिचारवारणमयुक्तमिति ध्वनितम् । प्रभा) चेश्वरानङ्गीकारात् कथं सिद्धसाधनावसर इत्याशङ्काभिप्रायः । तन्मतमिति नैयायिकमतमित्यर्थः। यद्रुपावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रकारतानिरूपितयद्धर्मावच्छिन्न विशेष्यताकज्ञानत्वव्य पकप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यतावान् तद्धर्मावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यताकनिश्चयत्वावच्छिन्न जनकतानिलपितजन्यतावान् भवतीत्येवं दीकि तिकारीयमते नियमाङ्गोकारे व्यभिचारापत्तिः, अव्यभिचारव्यतिरेकसंशय-अव्यभिचारव्य तिरेकनिश्चयनिष्ठताशप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतावत्त्वस्य व्याप्तिबुद्धौ सत्त्वेन त चाव्यभिचारनिश्चयजन्यत्वविरहात्' इत्याशयेन शङ्कते नन्विति । व्यभिचारज्ञानसामान्यप्रतिवध्येति । एतावता हेतुसत्वं सूचितम् ! अव्यभि चारनिश्चयाजन्यइति । एतेन स्वस्मिन् स्वजन्यत्वविरहात् साध्याभावः सूचितः । एते नेति । ग्राह्यसंशयस्याप्रतिवन्धकत्वेनेत्यर्थः । अत्रायमाशयः, मूलस्य यथाश्रतमेवार्थ वर्णयत पक्षधरमिश्रेण यत्संशयप्रतिवध्यत्वे सति यद्व्यतिरेकनिश्चयप्रतिवध्यत्वस्य हेतुत्वमाहतम् तत्र सत्यन्तदलानुपादाने घटव्यतिरेकनिश्चयप्रतिवध्ये घटविशिष्टवोधे घटनिश्चयजन्यत्वविर हाद् व्यभिचारस्स्यात् अतस्तदुपातमिति । अथ च मणिमन्त्रादिन्यायेन व्यभिचारसंशयर व्याप्तिबुद्धौ प्रतिवन्धकतामाहत्य यत्संशयपदेन अव्यभिचारसंशयमादाय तत्प्रतिवन्धकताकत्वर व्यभिचारात्मकाब्याभिचारव्यतिरेकनिश्चयप्रतिवन्धकताकत्वस्य च व्याप्तिबुद्धौ सत्त्वेन तवर १. तथासति अन मितिमात्रोच्छेदापत्तः । प्राचाम्मते साध्यसंशयस्यैव पक्षता ·(गा०) घटादिसंशयस्य तनिश्चय इव व्यभिचारसंशयस्यापि अव्यभि- रनिश्चये ग्राह्यसंशयत्वाविशेषेण अप्रतिबन्धकत्वौचित्यात् । यन्मतमब- म्ब्य मणिकृतो व्यभिचारसंशयप्रतिबन्धकत्वाभिधानम् , घटादिसंशये निश्चयप्रतिवन्धकताया अपि तन्मतसिद्धत्वात् । अत्र मिश्रानुयायिन : पभिचारज्ञानस्य व्याप्तिनिश्चये मणिमन्त्रादिवत् पृथगेव प्रतिवन्धकता, नतु ह्याभावज्ञानतया, धकतायाः भा) अव्यभिचारनिश्चयजन्यत्वविरहात् व्यभिचारमाशंक्य यदभावल्वप्रकारतानैयत्यम् . तिवन्धकसंशयादौ निवेशितम् । तदप्ययुक्तमेव, घटसंशयादिवद् व्यभिचारसंशयस्यापि ह्यसंशयरूपतया व्यासिबुद्धावप्रतिवन्धकत्वेनैव व्यभिचारवारणसम्भवादिति दीधितेराशयं ष्टय तिघटादिसंशयस्येत्यादिना । अव्यभिचारशानम्प्रति अव्यभिचारवान्न इत्याकारकाव्यभिचारसंशयस्य अव्यभिचाराभाववान् इत्याकारकाव्यभिचार- तिरेकनिश्चयस्य च यथा प्रतिबन्धकत्वम् तद्वत् व्यभिचारवान्नवा, व्यभिचारवान् इति शयनिश्चययोः प्रतिबन्धकत्वमनुभवसिद्धम् । एवञ्च लाघवात् व्यभिचारत्वावच्छि- प्रकारताशालिज्ञानत्वेनैव प्रतिवन्धकतया व्यभिचाराभावाभावप्रकारकसंशयनिष्ठप्रति- व्यभिचाराभावत्वप्रकारकत्वनयत्याभावात् यत्संशयपदेन अव्यभिचार- शयस्य यद्व्यतिरेकनिश्चयपदेन अव्यभिचारव्यतिरेकनिश्चयस्य च धर्तुमशक्यतया व्यभिचार इति भावः । यत्संशयेत्यादिव्याप्तौ घटवत्वबुद्धौ व्यभिचारवारणाय संशयपदस्य सार्थकत्वं वता मिश्रेण घटादिग्राह्यसंशयस्य प्रतिवन्धकता न स्वीक्रियते व्यभिचारसंशयस्य च तिबन्धकता स्वीक्रियते, तन्न युज्यते १ वटादिसंशयवत् व्यभिचारसंशयस्यापि ग्राह्यसंशय- पतया एकत्र ग्राह्यसंशये प्रतिवन्धकत्वमपरत्र च ग्राह्य संशये प्रतिवन्धकत्वाभाव इति ईजरतीयन्यायोऽनुचितः इत्याक्षेपसमाधानाय व्यभिचारसंशयस्य मणिमन्त्रादिन्यायेना- भवसिद्धम् प्रतिबन्धकत्वम् इति मिश्राणां तात्पर्य दर्शयितुम् अत्र' मिश्रानुयायिन ति। तथाचायमाशयः, प्रतिवन्धकत्वं हि लोके द्विविधम् ग्राह्याभावत्वावच्छिन्नविषय- शालिनिश्चयत्वेनैकम् यथा हृदधर्मिकवह्निमत्त्वबुद्धौ वहन्याभावत्वावच्छिन्नविषयताशालि- श्चियत्वेन । तत्तद्वस्तुगतासाधारणधर्मेण प्रतिवन्धमत्वमपरम् । यथा दाहम्प्रति मणि- १. ननु व्यभिचारज्ञानस्य ग्राह्याभावविषयक निश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वस्वीकर्तृणां धितिकाराणाम् मते अत्यन्ताभावघटितव्याप्तिज्ञानकाले अन्योन्याभावगर्भ- याप्तिज्ञानोदयेनानु मित्यापत्तिरिति चेन्न ? बन्ही साध्या भावववृत्तित्वरूपव्यभि- सारन हकाले तस्थ साध्यवदन्य वृत्तित्वरूपव्यभिचारानुमापकतया तादृशव्यभिचारानु. मतेरेव तदानीम अन्योन्याभावगर्भव्याप्तिग्रहविरोधित्वसम्भवात् । नचैवं तादृशा- ·L . (गा०) कथमन्यथाऽत्यन्ताभावगर्भव्यभिचारग्रहस्य अन्योन्या भावगर्भव्याप्तिधीविरोधिता, ग्राह्याभावावगा हितया प्रतिबन्धकत्वमेव च ग्राह्य संशयव्यावृत्तमिति व्यभिचारसंशयप्रतिबन्धकत्वं युक्तमेव, स्वप्रतिबन्धक. संशयव्यतिरेकनिश्चययोर्यदभावत्वप्रकारतानियतत्वविशेषणं वैकल्पिकम् . अव्यभिचाराभावत्व कारकत्वस्य व्याप्तिनिश्चयप्रतिबन्धके व्यभिचारनिश्चये संशये चानियमात् , एकत्र तन्निवेशेनैव अव्यभिचारसंशयतव्यतिरेक निश्चयप्रतिवध्ये तन्निश्चयाजन्ये व्याप्तिनिश्चये व्यभिचारवारणसम्भवात् । (प्रभा मन्त्रादेः मणित्वेन विजातीयमन्त्रत्वेन च । एवं च साध्यभावववृत्तिहेतुरिति व्यभिचारज्ञानस्यापि मणिमन्त्रादिवत् साध्याभावववृत्तित्त्वविषयकनिश्चयत्वेनैव व्याप्तिबुद्धौ प्रतिवन्धकत्वम् नतु साध्याभावववृत्तित्वाभावरूपप्राद्याभावविषयकत्वेन । अन्यथा साध्या भाववदवृत्तित्वरूपव्याप्तिबुद्धरेव ग्राह्याभावावगाहित्वेन ताम्प्रत्येव ताहशव्यमिचारनिश्चयस्य विरोधितया साध्यवदन्यावृत्तित्त्वादिरूपापरव्याप्तिचतुष्टयबुद्धिम्प्रति अविरोधितया बह्नौ धूमा- भावववृत्तित्वरूपव्यभिचारग्रहकालेऽपि बह्रौ साध्यवदन्यावृत्तित्वादिरूपान्योन्यामावगर्भ- व्याप्तिबुध्युदयापत्तः, ततोऽनुमित्यापत्तश्च । ननु मिश्राणाम् मतेऽपि यथाश्रुत एव मूलग्रन्थो नतु व्यतिरेकपदव्यत्मासः, तथा च यर्द्धिमकयत्संशयत्यव्यापिका सती यद्व्यतिरेकनिश्चयत्वव्यापिका या प्रतिवन्धकता तन्निरूपितप्रतिवध्यतावद् यद् भवति तत् तद्धर्मिकनिश्चयत्वावच्छिन्न जनकतानिरूपितजन्य- तावद् भवतीति व्याप्तिस्वरूपम् फलितम् । ननूक्तनियमे व्याप्ति निश्चये व्यभिचारः, अव्यभिचारसंशयप्रतिवध्यत्वस्य अव्यभिचार- व्यतिरेकनिश्चयप्रतिवध्यत्वस्य च व्याप्तिनिश्चये सत्त्वेन तत्र व्यभिचारनिश्चयजन्यत्व- विरहात् इति चेत् ? न, यदभावत्वप्रकारतानियतवस्य यत्संशययव्यतिरेकनिश्चययो- वैकल्पिकविशेषणत्वाभ्युपगमात् इत्याशयेनाह वैक ल्पकम् इति । व्यभिचारवारणसम्भवादिति । अथात्र' यद्ज्ञानप्रतिवध्यत्वमात्रस्यैव हेतुत्वं कुतो नोक्तम् कि विशेष्यीभूतयद्व्यतिरेकनिश्चयप्रतिवध्यत्वनिवेशेन ? नधानुमिती व्यभिचारः वह्निनिश्चयाजन्यायामनुमितो वह्निनिश्चयप्रतिवध्यत्वसत्त्वादिति अनुमितिशाब्दवोधप्रतिवन्धके समानाकारकसिद्धिशाद्ववोधादी स्वातिवन्धकयदज्ञान- स्वव्यापकयदभावत्वप्रकारताकत्वविरहादेवादोषात् । इति चेन्न ? याहशस्थले सिद्धिर्न जाता तत्रानुमितौ वाधमादाय व्यभिचारवारणाय संशयत्योपादानात् । अथवा यत्र सामानाधिकरण्येन समूहालम्बनात्मकसिद्धिवाधनियमःतत्र सामानाधिकरण्येनानुमितौ व्यभिचारः, तत्र सामानाधिकरण्येन बाधनिश्चयस्याविरोधित्वेऽपि सिद्धेविरोधित्वात् , एवं व्याप्तिप्रमात्वयोःसंशये यदभावत्यप्रकारकत्वनियमेऽपि तन्निश्चयस्यातयात्वात् साधना- प्रसिद्धिश्च स्यादिति ध्येयम । वाच्यम्, निश्रमते - ·। २० -- - -- (प्रभा ) व्यभिचारापत्तेः । एवं संशये यद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपकत्वमपि देयम् । अन्यथा निर्धर्मितावच्छेदकविभिन्नधर्मितावच्छेदककज्ञानस्याप्रतिबन्ध तया यत्संशयत्वव्यापक- प्रतिवन्धकत्वाप्रसिद्धया साधनाप्रसिद्धः । नचैवम् अव्यभिचारनिश्चये व्यभिचारवारणाय उपात्तस्य यदभावत्वप्रकारकत्व विशेषणस्य वैयर्थ्यम् सर्वासामेवाव्यभिचारनिश्चयनिरूपितप्रतिवन्धकतानां अव्यभिचारि नवा ? व्यभिचारि न वा १ इत्यादिसंशयवृत्तिविभिन्नरूपावच्छिन्नानां चालनीन्यायेन ताशसंशयत्वाव्यापकत्वादिति वाच्यम् , स्वावच्छिन्न प्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेद.. कत्वस्वसामानाधिकरण्योमयसम्बन्धेन ज्ञानीयविषयिताविशिष्टयद्रूपावच्छिन्नविषयित्वरूप- संशयत्वविशिष्टप्रतिबन्धकत्वस्य विवक्षितत्वात् । संशयवैशिव्यापकतासम्बन्धेन । नच यदभावत्वप्रकारतानयत्यविशेषणसार्थकताय एतादृशधिवक्षानुचितेति वाच्यम्, धूमो वाह्निव्याप्यो न वा ? वह्निमानाधेयत्वाभाववान् वा इत्याकारकसंशयसाधारण क- प्रतिबन्धकत्वाभावेन अनुमित्यादिप्रतिबन्धकतानामपि तादृशसंशयत्वाव्यापकत्वेन दृष्टान्ता- सिद्ध्यादिवारणायैव एतादृश विवक्षणस्यावश्यकत्वात् । स्वप्रतिबन्धकत्वं संरायेऽवश्यं वाच्यमन्यथोक्तरीत्या संशयत्वव्यापकयदभावत्वप्रकारकत्वाप्रसिद्ध्या दृष्टान्तासिद्ध्यादिःस्यात् । केचितु व्यातिमझेदकोटिकसंशये प्रतिबन्धकत्वास्वीकारपक्षे लदन्तर्भावेण यदभाव- त्वप्रकारकत्वनैयत्यविरहेण दृष्टान्तासिद्धिरतस्तनिवेश इत्याहुः । ताशसंशयस्वीकारे तत्र प्रतिबन्धकत्वास्वीकारस्यानुभवविरोधात् । प्रतिबन्धकत्वास्वीकारेऽपि पक्षधमल्वाभाव- विषयकव्याप्तिमभेदकोटिकसंशये प्रतिवन्धकत्वसत्त्वेन तत्र च यदभावत्वप्रकारकत्वन- यत्यविरहेण तद्दोषतादयस्थ्याच्च । अव्यभिचारनिश्चये व्यभिचारवारणाय यत्संशयत्व- व्यापकत्वनिवेशः, अन्यथाऽव्यभिचारवान्नवेति संशयान्तर्भावेण यत्संशयत्वसामानाधिक. रण्यस्य यदभावत्वाप्रकारताकत्वे सत्त्वात् तद्दोषतादवस्थ्यात् । व्यभिचारसंशयप्रतिवध्यत्वे सति स्व (अव्यभिचारनिश्चय ) प्रतिबन्धकव्यभिचारसंशयत्वव्यापकव्यभिचाराभावत्व- प्रकारताके अव्यभिचारनिश्चये व्यभिचारनिश्चयाजन्ये व्यभि वारवारणाय यद्यतिरेक- निश्चयप्रतिवध्यत्वोपाशनमिति तूक्तप्रायम् । आचार्यास्तु --ननु यत्संशययावच्छिन्न प्रतिवन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यतावत्त्वे सति यद्व्यतिरेकनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतावत्त्वस्यैव स्वरूपसम्बन्धरूपा- बच्छेदकत्वनिवेशपुरस्सरं हेतुल्वमस्तु तत एव च समूहालम्बनज्ञानभादाय व्यभिचारवारण- सम्भवादितिचेन्न १ पर्वतो वन्यभाववानितिबुद्धिम्प्रति पर्वतो महानसीयवह्निमान् पर्वतः पर्व- तीयवह्निमान् इति सामान्यघटितविशेषवत्तानिश्चयस्यापि प्रतिबन्धकत्वेन. तत्वविह्नत्वाव. छिन्नविषयताशालिनिश्चयत्वेन प्रतिवन्धकत्वे गौरवं स्यात्तो वह्नित्वावच्छिन्नविषय- ताशालिनिश्चयत्वेन, एवम् पर्वतो वह्निमानित्यनुमितौ धूम्मे वह्निव्याप्यो नवा ? धूमो वह्निव्याप्त्यभाववान् इतिज्ञानद्वयस्यैव - प्रतिबन्धकत्वेन व्याप्तित्वावच्छिन्नविषयताक- ?

·तु [ ३५ ] (प्रभा ) इत्थञ्च व्याप्तित्वावच्छिन्नविषयताकसंशयत्वे प्रतिबन्धकत्वीयस्वरूपसम्बन्धरूपा च्छेदकल्लाभावात् तादृशसंशयत्वावच्छिन्नत्वस्य प्रतिबन्धकतायामसत्त्वादिति । ननु व्यभिचा धूम इति निश्चयस्यापि प्रतिबन्धकतया तस्य च व्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयताशालिज्ञानत्वे प्रतिबन्धकताया व्याप्त्यभाववान् धूम इति ज्ञानस्यापि लाघवाद् व्यभिचारत्वावच्छिन्नविष यताशालिज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकतया ब्याप्त्यभावत्वावच्छिन्न विषयत्वस्यापि न प्रतिबन्ध तावच्छेदकत्वमिति चेन्न? व्यभिचारस्य व्याप्त्यभावरूपत्वाभावात् । अन्यथा तर हेत्वाभासान्तरता न स्यात् व्याप्यत्वासिद्धावन्तर्भावात् । अत एव मणिकृता "नचे व्यभिचारस्य व्याप्त्यभाववत्त्वेनासिद्धिः स्यात् इत्याशक्य 'साध्यसामानाधिकरण हि व्याप्तिः, साध्याभावववृत्तित्त्वं हि व्यभिचारः" इत्युक्तमिति वदन्ति । पण्डितप्रवरास्तु एतत्कल्पे यद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकस्वप्रतिबन्धकीभूतयद्रूपावच्छिन्न व्यतिरेकनिश्चयत्वे सति यद्रूपावच्छिन्नव्यतिरेकत्वावच्छिन्नप्रकारतानियतस्वप्रतिबन्धकयद्धाय च्छिन्नविशेष्यकयद्रूपावच्छिन्नकोटिकसंशयसामान्यकं यद् भवति तत् तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यक तद्रूपावच्छिन्नवत्त्वनिश्चयत्वावच्छिन्न जनकतानिरूपितजन्यतावद् भवत्येवेति व्याप्तिशरीरम् । यद्व्यतिरेकनिश्चये यदभावत्वप्रकारतानियतत्वकल्पे स्वप्रतिबन्धकयद्र: पावच्छिन्नविशेष्यकयद्र पावच्छिन्नकोटिकसंशयसामान्य प्रतिवध्यत्वे सति यद्धर्मावच्छिन्ना भावत्वप्रकारतानियतयद्रूपावच्छिन्नाभावावगाहिताप्रयुक्तप्रतिबन्धकताकयद्धविच्छिन्नविशेष्य- कयद्रूपावच्छिन्नव्यतिरेकनिश्चयसामान्यकं यद् भवति तत् तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकतद्रू. पावच्छिन्नवत्तानिश्चयत्त्वावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यतावद् भवतीति व्याप्त्याकारः । अर्थतत्कल्पे पक्षधर्मताविरहत्वेन व्याप्त्यभावावगाहिधूमः पर्वतवृत्तित्वाभाववानिति व्याप्त्यभावावगाहिताप्रयुक्तानुमितिप्रतिबन्धकताकनिश्चये व्याप्त्यभावत्वप्रकारताकत्वविर- हाद् यदभावावगाहिताप्रयुक्तप्रतिबन्धकतानिवेशेऽपि न दृष्टान्तासिद्धिवारणमिति । · नच यदभावाचगाहिताप्रयुक्तत्वपदेन यन्निष्ठप्रतियोगित्त्वसंसर्गावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितामावनिष्ठ- प्रकारताप्रयुक्तत्वमेव विवक्षणीयम् उक्तनिश्चयप्रतिबन्धकतायां व्याप्सिनिष्ठपकारतानिरू- पिताभावनिष्ठप्रकारताप्रयुक्तत्वविरहादेव तद्वारणमिति वाच्यम्, पक्षधर्मतास्वन व्याप्त्यवगा- युक्तनिश्चयमादाय तदोषस्यैव सत्त्वात् । नच यद्रूपावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितानावनिष्ठप्रकारताप्रयुक्तत्वविवक्षया तद् वारणीय- मिति वाच्यम्, तथा निवेशे शुद्धव्यभिचार निश्चयेऽव्यभिचारत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपिता- भावप्रकारताप्रयुक्तप्रतिबन्धकत्वासत्त्वात् निरुक्तप्रतिबन्धकताको योऽव्यभिचाराभाववा- नितिनिश्चयस्तत्राव्यभिचाराभावत्वप्रकारतानियतत्वसत्त्वादव्यभिचारनिश्चयाजन्येऽव्यभिचार- निश्चये व्यभिचारापत्तः । अतो यथाश्रुतयदभावावगाहिताप्रयुक्तत्वस्यैव निवेशनीयतया प्रागुक्तदोषवारणासम्भवात् , मैवम् ? यदभावावगाहिताप्रयुक्तप्रतिवन्धकता- ।

·[ ३६ ] 1 (प्रभा) प्रतिवन्धकीभूतभ्रमभिन्नव्याप्तिव्यतिरेकनिश्चयाप्रसिद्धया दृष्टान्तासिद्धिवारणाय मुख्य- विशेष्यताभिन्नत्वघटिततदर्थानुसरणम् । तथाच पक्षवृत्तित्वाभावादिना व्याप्त्यभावावगाहि- निश्चये निरुक्तभ्रमभिन्नत्वविरहात् न तंभादाय दृष्टान्तासिद्धिः । नच तथापि बन्यभावाभा. वन्निरूपितसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वाभावरूपवन्यभावव्याप्यत्वादिना वहिव्याप्त्य- भावावगाहिनिरुक्तवहिव्याप्तिव्यतिरेकावगाहिताप्रयुक्तानुमितिप्रतिवन्धकताशालिनिरुक्तभ्रम - मिन्ने पर्वतो वह्वयभावव्याप्यवानितिनिश्चये वह्निव्याप्त्यभावत्वप्रकारताकत्वविर हात् तद्दोष- तादवस्थ्यमिति वाच्यम्, यदभावावगाहिताप्रयुक्तत्वमित्यत्रावगाहितायां विशेषणताविशेष- सम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवेशादेव तद्वारणसम्भवात् । अथवा धूमत्वावच्छिन्नविशेष्यकनिरु- क्तस्त्रप्रतिबन्धकताकव्यतिरेकनिश्चयसामान्ये व्याप्त्यभावत्वप्रकारतानियत्वसत्त्वात् प्रश्तेऽपि धूमत्वावच्छिन्नविशेष्यकव्याप्तिनिश्चयजन्यत्वात् दृष्टान्तघटकतया पर्वतविशेष्यकतादृश नि- इचये तदसत्त्वेऽपि क्षत्यभावात् । च तद्धर्मावच्छिन्न विशेष्यतानिरूपितयदभा. वावगाहिताप्रयुक्तत्वमेव निवेशनीयमिति समूहालम्बनज्ञानमादायोक्तदोष इति तथा मन्तव्यम् । । अथ घटादिव्यतिरेकनिश्चयप्रतिवध्ये घटादिविशिष्टवोधे घटादिनिश्चयाजन्ये व्यभि- चारवारणाय यत्संशयप्रतिवध्यत्वं निवेशनीयम्, तन्न सङ्गच्छते, घटवद्वृत्तित्वेन घटाभावावगाहिनि घटाभावावगाहिताप्रयुक्तस्वप्रतिबन्धकताशालिनि च घटववृत्तिमद्- भूतलमितिनिश्चये घटाभावत्वप्रकारतानयत्यविरहादेव व्यभिचारवारणसम्भवाद् यत्संशय- प्रतिवध्यत्वनिवेशो व्यर्थः । नच गगनादिनिश्चयाजन्ये गगनादिव्यतिरेकनिश्चयप्रतिवध्ये गगनादिविशिष्टवोधे व्यभिचारवारणाय तन्निवेश अावश्यकः तत्र गगनादिमवृत्तित्वेन गगनाभावावगाहिनिश्चयस्य प्रागुक्तभ्रमभिन्नत्वविरहादेव ताशनिश्चयमादाय व्यभिचार- वारणासम्भवादिति वाच्यम् ? प्रमेयवान् गगनाभाववान् प्रमेयवाँश्च देश इति प्रमेयत्वेन गगनाभावावगाहिताप्रयुक्त स्वप्रतिबन्धकता शालिनि केवलप्रमेयवान् देश इति निश्चये गगनाभावत्वप्रकारतानयत्यविरहादेव तत्रापि व्यभिचारवारणसम्भवादिति चेन्न ? अनुमि- तिम्प्रति व्याप्तिसंशयव्याप्तिव्यतिरेकनिश्चययोरिव व्याप्त्यभावावच्छेदकत्वेन गृहीतध- मंवत्तानिश्चयस्यापि तुल्ययुक्त्या प्रतिबन्धकतया प्रमेयवान् व्याप्त्यभाववानितिनिश्चय- कालीनं यद् व्याप्त्यभावावगाहिताप्रयुक्तस्वप्रतिबन्धकताशलिव्याप्त्यभावत्वप्रकारताशून्य- प्रमेयत्वेन व्याप्त्यभावावगाहिप्रमेयवाँश्च धूम इतिनिश्चयात्मकं ज्ञानं तदा दृष्टान्तासिद्धि- परिहाराय निरुक्तस्वप्रतिबन्धकतायां ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्नत्वनिवेशस्यावश्यकतया तत एव व्यावर्त्तकधर्मदर्शनविधया प्रतिबन्धकल्यवारणसम्भवात् । गगनादिनिश्चयाजन्ये गगनादिव्यतिरेकनिश्चयप्रतिवध्ये गगनादिविशिष्टवोधे व्यभिचारवारणाय यत्संशयप्रति- वध्यत्वनिवेशस्यावश्यकत्वात् । नच व्याप्त्वभावावच्छेदकत्वेन ? गृहीतधर्मनिश्चयस्यानु. If- TA fui पति तिमीलाई नगरान्ता ·.L (गा०) यद्यपि प्रमेयत्वादिना व्याप्त्यभावावगाहिनि पक्षधर्मत्वाभाव- त्वाद्यवच्छिन्नविषयकज्ञानेऽनुमितिप्रतिवन्धके व्याप्त्यभावत्वादिप्रकारकत्वा. भावात् दृष्टान्तासिद्धयादिवारणाय यदभावावगाहिताप्रयुक्तप्रतिबन्धकता- शालिसंशयादौ यदभावत्वप्रकारतानयत्यं विवक्षणीयम् । तथा च व्यभिचार- संशयप्रतिवध्ये तब्यतिरेकनिश्चये व्यभिचारनिश्चयाजन्ये व्यतिरेकनिश्चय- पदोपादानव्यावृत्त्यसङ्गतिः, अव्यभिचार निश्चयम् प्रति प्रतिबन्धकताया व्यभि- चाराभावावगाहित्वाप्रयुक्ततया यत्पदेन व्यभिचारोपादानासम्भवात् , तथापि व्यतिरेकनिश्चये यदभावत्वप्रकारतानियतत्वनिवेशपक्ष एव प्रतिबन्धकतायां यदभावावगाहिताप्रयुक्तत्वं निवेशनीयम् , नतु संशये तद्विशेषण निवेशपक्षे, अनुमित्यादिप्रतिवन्धकव्याप्त्यादिसंशये व्याप्त्यभावत्वाप्रकारकत्वायोगेन दृष्टान्तासिद्धयाधनवकाशात् । तथाच सति व्यभिचारावगाहिताप्रयुक्तानुमिति प्रतिबन्धकतावति व्यभिचारसंशये व्यभिचाराभावत्वप्रकारतानयत्येनैव यत्पदेन व्यभिचारोपादानसम्भवात् व्यतिरेकनिश्चयोपादानव्यावृत्ति- श्शक्यते संगमयितुम् , (प्रभा ) मादाय दृष्टान्तासिद्धितादवस्थ्यमिति वाच्यम् ? तद्वदवृत्तिधर्मवचानिश्चयस्यापि निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेनैव प्रतिवन्धकत्वम् नतु निरूप्यनिरूपकभावापन्नविषयताशालि- निश्चयत्वेन, एवञ्च प्रोक्तविशेषणनैव तस्यापि वारणसम्भवात् । अथवा यदभावावगाहिलायाम् अभावत्वावच्छिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकत्वनिवेशेनैव तद्- वारणसम्भवादिति विभावनीयम् । ननूक्तरीत्या यदभाव वप्रकारतानियतत्वनिवेशे यद्व्यतिरेकनिश्चयप्रतिवध्यत्व- दलोपादानं व्यर्थं स्यात् तथाहि प्रमेयवान् धूमः पर्वतावृत्तिरित्याकारकनिश्चयेऽपि अनुमितिप्रतिबन्धकतायाःसत्त्वेन तत्र च व्याप्त्यभावत्वप्रकारताकत्वाभावेन यत्पदेन व्यासेरपि धत्तु मशक्यत्वात् दृष्टान्तासिद्धिरिति तद्वारणाय प्रतिबन्धकतायां यदभावावगाहि. ताप्रयुक्तत्वमवश्यं निवेशनीयम् , एवञ्च व्यभिचारसंशयनिष्ठप्रतिकधकताया व्यभिचारा- भावविषयिताप्रयुक्तत्वाभावेन यत्पदेन व्यभिचारस्य, धत्तुं शक्यतया व्यभिचारसंशयप्रति- घध्ये व्याप्तिज्ञाने व्यभिचारनिश्चयाजन्ये व्यभिचारवारणसम्भवेन यद्व्यतिरेकनिश्चय. पदोपादानस्य निष्प्रयोजनत्वात् इत्याशयेन शङ्कते यद्यपीत्यादिना । दृष्टान्तासिद्धथा. दीति । आदिना स्वरूपासिद्धिपरिग्रहः । प्रमेयत्वेन प्रामाण्याभावावगाहिनि कृत्यसाध्य- त्वादिनिश्चये प्रवृत्तिप्रतिबन्धके प्रामाण्याभावत्वप्रकारताकत्वनियतप्रामाण्यव्यतिरेकनिश्चय. निष्ठप्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिवध्यत्वविरहादिति । समाधत्ते तथापीत्यादिना । अत्रायमाशयः, व्यतिरेकनिश्चये यथोक्तयदभावत्वप्रकारतानियतत्व विशेषणनिवेशपक्षे एव यदभावावगा- हिताप्रयुक्तत्वविशेषणं देथं नतु संशये तन्निवेशपते. प्रयोजनविरहात । संशये यदभात- ·L ... . (चि० म०) तनिश्चयस्तद्धतः अनुमितौ व्याप्तेरिवेति वाच्यम् , ( दी० ) तन्निश्चय इति । तद्व्यतिरेकज्ञानमात्रस्य प्रतिबन्धकत्वे तत्संशयात् कार्यानुत्पत्तेस्तन्निश्चयत्वेनैव तद्धेतुत्वात् । (गा०) यदभावत्वाप्रकारकज्ञाननिष्ठयदभावावगाहिताप्रयुक्तप्रतिबन्धक ( प्रभा) यद्व्यतिरेकनिश्चयपदोपादानं सार्थकमेवेति । अनुमित्यादीति । आदिना प्रवृत्तिपरिग्रहः । व्याप्त्यभावत्वाप्रकारकत्वायोगेनेति । इदमुपलक्षणम्, प्रामाण्या. भावत्वाप्रकारकत्वायोगेनेत्यपि बोध्यम् । दृष्टान्तासिद्धचाद्यनवकाशादिति । श्रादिना स्वरूपासिद्धिपरिग्रहः । अनुमितौ व्याप्त्यभावत्वप्रकारतानियतव्याप्तिसंशयनिष्ठप्रतिबन्धकता. निरूपितप्रतिवध्यत्वरूपहेतोः सत्त्वान्न दृष्टान्तासिद्धिः। एवम् प्रवृत्तौ प्रामाण्याभावत्वप्रकारतानियतप्रामाण्य मंशयनिष्ठप्रतिवन्धकतानिरूपित. प्रतिवध्यत्वरूपहेतोः सत्त्वान्न स्वरूपासिद्धिरिति भावः । यदभावत्वाप्रकारकेति । पूर्वोक्तरीत्या नैयत्यनिवेशे गौरवमाशंक्याह यदभाव- स्वेत्यादि। यदभावत्वाप्रकारकज्ञाननिष्ठेति अवगाहिताविशेषणम् । यदभावत्वानव . १ ननु प्रमेयत्वेन व्याप्त्यभावावगाहिपक्षधर्मत्वावच्छिन्नविषयकेऽनु मितिप्रतिवन्धक ज्ञाने व्याप्स्य भावत्वप्रकारकत्वनैयत्याभावात् दृष्टान्तासिद्धिवारणाय प्रतिवन्धकताया यदभावावगाहिताप्रयुक्तत्वनिवेशनमावश्यकम् । परन्तु संशये यदभावत्व प्रकारतान यत्य निवेशपक्षे दृष्टान्तासिद्धयाचनवकाशेन यदभावावगाहिताप्रयुक्तत्वनिवेशनमन र्थकम् । एकच व्यभिचारसंशयप्रतिवध्ये व्याप्ति निश्चये व्यभिचारवार- रणार्थम व्यतिरे कनिश्चयोपादानं साथ कमिति यदुक्तन्तन्न सङ्गच्छते, संशये 'यदभावत्वप्रकारताने यत्यनिवेशकल्पेऽपि तव्यक्तित्वेन व्याप्त्यवगाहितद्व्यक्ति स्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावत्वेन व्याप्त्यभावावगाहिव्याप्त्यंशे संशयात्म- कंपक्षधर्मत्वाभावत्वावच्छिन्नविषयकनिश्चये पक्षधर्मस्वाभावावगाहिताप्रयुक्तानु मिति- प्रतिबन्धकताके सत्य भावत्वप्रकारताकत्वनैयत्य विरहाद् दृष्टान्तासिद्धिवारणाय अवश्यं संशयप्रतिबन्धकतायामपि अदभावावगाहिताप्रयुक्तत्वं निवेशनीयम् । तथाच व्यभिचारसंशयप्रतिवध्यव्याप्तिनिश्चयेन व्यभिचारः। तत्प्रतिवन्धकतायां व्यभिचा. शंभावावंगाहिताप्रयुक्त्तत्वाभावादेव यदभावावगाहिताप्रयवतस्वप्रतिबन्धकताशालि- यंदभावत्वकारतानियतसंशयप्रतिवध्यत्वरूपहेतोरभावात् इति कथं यद्व्यतिरेकनि- निश्चयोपादानव्यावृत्तिसङ्गतिरिति चेन्न ? यत्संशये प्रकारतावच्छेदकांशे भ्रमभिन्नत्व- निवेशेनैव तद्दोषवारणात् । तथाच प्रकारतावच्छेदकोशे भ्रमभिन्न स्वप्रतिव. न्धकयत्संगयत्वव्यापकयदभावत्वप्रकारताकत्वे. सति यदभावावगाहिताप्रयुक्तस्वप्रति- वन्धकेताशालियदव्य तिरेकनिश्चयत्वव्यापकयदभावत्वप्रकारताको यः स तनिश्चयजन्य ग ·ar (मभा) च्छिन्नेति तदर्थः। तथाच यदभावत्वाप्रकारकज्ञाननिष्ठयदभावावगाहिताप्रयुक्त प्रति वन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतावद् यद् यत् तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकमेदकटव सति यत्संशयत्वव्यापिका सती यव्यतिरेकनिश्चयत्वव्यापिका या प्रतिवन्धकता तन्निरूपित प्रतिवध्यतावद् यत् तत् तन्निश्चयत्वावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यतावद् भवतीति व्याति स्वरूपम् फलितमित्यवगन्तव्यम् । तथाच व्याप्त्यभावत्वाप्रकारकं तद्व्यक्तित्वेन व्याप्स्य भावावगाहि यद् ज्ञानम् तव्यक्तिमान् धूम इत्याकारकं तादृशज्ञाननिष्ठा या व्याप्त्यभावा वगाहिता तत् प्रयुक्तप्रतिवन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतावत् यत् तद्व्यक्त्यभाववान् धूम इत्याकारकं ज्ञानम् तभिन्नत्वस्यानुमितौ सत्त्वेन सत्यन्तदलस्य व्याप्तिसंशयव्याप्तिब्य तिरेकनिश्चयत्वव्यापकप्रतिवन्धकताकत्वस्य च तत्र सत्वेन विशेष्यदलस्य च सत्वात् दृष्टान्तासिद्धिः । एवम् प्रमात्वाभावत्वाप्रकारकप्रमात्वाभावव्यक्तित्वावच्छिन्नप्रकारक. या ज्ञानम् तद्व्यक्तिमत्प्रयोजनवत्त्वज्ञानं तनिष्ठप्रमात्वाभावविषयित्वाप्रयुक्तप्रतिवन्धकतानिए पितप्रतिवध्यतावत् यत् प्रमात्वाभावव्यक्तित्वावच्छिन्नाभावविषयकं तव्यक्त्यभाववत् प्रयो जनवत्त्वज्ञानं तदन्यत्वस्य च प्रवृत्तौ सत्त्वेन तस्याः सत्यन्तदलाक्रान्ततया प्रमात्वसशयप्रम स्वव्यतिरेकनिश्चयप्रतिवन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यत्वस्य सत्त्वेन विशेष्यादलाकान्ततया न स्वरूपासिद्धिः। अत्र यदभावत्वाप्रकारकज्ञाननिष्ठत्वस्य यदभावावगाहितायामविशेषणवे दृष्टान्तासिद्धि व्याप्त्यभावत्वेन व्याप्त्यभावावगाहिज्ञानीयव्याप्त्यभावावगाहिताप्रयुक्तप्रतिवन्धकताकत्यस्दै वानुमिती सत्त्वेन तस्याः सत्यन्तदलाक्रान्ततया यत्पदेन व्याप्तेधर्तुमशक्यत्वात् अतस्त 'न्निवेशः। एवम् यदभावावगाहिताप्रयुक्तत्वानिवेशे पुनदृष्टान्तासिद्धिः व्याप्यमावत प्रकारकं यत् प्रमेयत्वेन व्याप्त्यभावावगाहिप्रमेयवान् धूमः पर्वतावृत्तिरित्याकारकं ज्ञा तनिष्ठप्रतिवन्धकतानिरूपित प्रतिबध्यत्वस्यैवानुमितौ सत्त्वेन तस्याः सत्यन्तदलानाक्रान्ततर यत्पदेन व्याप्तेत्तु मशक्यत्वात् । नच यदभावत्वप्रकारकज्ञाननिष्ठयदभावावगाहित 'प्रयुक्त प्रतिबन्धकताकत्वे सतीत्येव कुतो नोक्तम् किन्नज द्वयोपादानेनेति वाच्यम् तथा सति यत्पदेनाव्यभिचारस्याप्युपादानसम्भवात् व्याप्तिनिश्चये व्यभिचारापत्तः। तथा अव्यभिचाराभावत्वप्रकारकाव्यभिचाराभावत्वेनाव्यभिचाराभावावगाहिज्ञाननिष्ठाव्यभिचारा धविषयिताप्रयुक्तप्रतिवन्धकताकत्वस्य व्याप्तिनिश्चये सत्त्वेन सत्यन्तदलस्य अव्यभिचा सशय-अव्यभिचारव्यतिरेकनिश्चयप्रतिवन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यत्वस्य च सत्वेन विशेवर दलत्यापि सत्त्वात् तत्रापि व्यभिचारनिश्चयजन्यत्वविरहात् । नत्र द्वयोपादाने तु नो व्यभिचारावसरः। अव्यभिचाराभावत्वाप्रकारकं यद् व्यभिचारत्वेन व्यभिचारज्ञानं तदीय व्यभिचाराभावविषयिताप्रयुक्त प्रतिवन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यत्वस्य च तत्र सत्त्वेन तदन स्वस्य व्याप्तिनिश्चये विरहात् तस्य सत्यन्तदलानाक्रान्तत्वात् । इदमत्रावधेयम । घटव्यतिरेकनिचयसामान्य प्रतिवध्ये घटवावनिश्चयाज ·(गा०) ताकान्यत्वे सति यत्संशयव्यतिरेकनिश्चयसामान्यप्रतिवध्यत्वं वा हेतुः, अव्यभिचाराभावत्वानवच्छिन्नव्यभिचारविषयिताप्रयुक्तप्रतिबन्धकताकव्याप्ति- निश्चये सत्यन्ताभावात् अव्यभिचारनिश्चयत्वावच्छिन्नाजन्यत्वेऽपि न ब्यभिचारः। व्यभिचारसंशयमात्रप्रतिवध्यस्य व्याप्तिनिश्चयस्य व्यभिचारा- भावत्वानवच्छिन्नव्यभिचाराभावविषयिताप्रयुक्तप्रतिवन्धकताकान्यत्वं तत्प्र- तिवन्धकतायां व्यभिचाराभावविषयित्वाप्रयुक्तत्वादेवाक्षतमिति व्यतिरेक- निश्चयोपादानसार्थक्यम् । व्यभिचाराभावत्वानवच्छिन्नतदभावविषयिता- प्रयुक्तत्वं च तदभावव्यक्तित्वावच्छिन्नाभावज्ञानप्रतिवन्धकतायामेव प्रसिद्धम् , वीप्सया R (प्रभा) निरूपितप्रतिवध्यताया घटज्ञाने सत्त्वेन विशेष्यदलस्य व्याप्त्यभावत्वाप्रकारकव्याप्त्यभाव- व्यक्तित्वावच्छिन्न प्रकारकज्ञाननिष्ठव्याप्त्यभावविषयिताप्रयुक्तप्रतिवन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यता- वत् यद् व्याप्त्यभावव्यक्तित्वावच्छिन्नज्ञानम् तदन्यत्वस्यापि घटज्ञाने सत्त्वेन सत्यन्तदलस्य च तत्र सत्त्वात् तत्र व्याप्तिनिश्चयजन्यत्वविरहात् । व्यापकत्वनिवेशे तु असमूहालम्ब- नात्मकव्याप्तिसंशयादौ घटज्ञानप्रतिवन्धकत्वविरहेण न तत्र व्यभिचारावकाशः । मैद- कूटधटितसत्यन्तार्थाविवक्षणे यत्पदेनाव्यभिचारमादाय व्याप्तिनिश्चय एव व्यभिचारः, अव्यभिचाराभावल्याप्रकारकतद्व्यक्तित्वेनाव्यभिचाराभावावगाहिज्ञाननिष्ठाव्य- भिचाराभावविषयिताप्रयुक्तप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यतावत् यत् यत्किञ्चित्- अव्यभिचाराभावव्यक्त्यभाववान् इत्याकारक ज्ञानम् तभिन्नत्वस्य व्याप्तिनिश्चये सत्वात् । तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदकूटनिवेशे तु श्रव्यभिचाराभावत्वाप्रकारकज्ञाननिष्ठव्यभिचारत्वावच्छिन्नविषयिताप्रयुक्तप्रतिबन्धकतानिरू पित प्रतिबध्यताविशिष्टत्वस्य व्याप्तिनिश्चये सत्त्वेन तस्यापि यद्यव्यक्त्यन्तर्गततया तद्भेदस्य व्याप्तिनिश्चये विरहेण सत्यन्तदलानाक्रान्ततया न व्यभिचारः । सत्यन्तदलप्रयोजनमाह अव्यभिचाराभावत्वानवच्छिन्नति । तथा च सत्यन्त- दलानुपादाने अव्यभिचारसंशय-अव्यभिचारव्यतिरेकनिश्चयपतिवध्ये अव्यभिचारनिश्चये व्यभिचारस्स्यात् विशेष्यदलाक्रान्तत्वात् । तदुपादाने तु अव्यभिचाराभावत्वाप्रकारक यज्- ज्ञानम्, तन्निष्ठाव्यभिचाराभावरूपव्यभिचारविषयिताप्रयुक्तप्रतिबन्धकताकत्वस्यव अव्यभिचारनिश्चये सत्वेन न व्यभिचारावसर इति । व्यतिरेकनिश्चयपदोपादानं सार्थक्रयति व्यभिचारसंशयमात्रेति। मात्रपदेन व्यभिचारव्यतिरेकनिश्चयस्य व्यवच्छेदः । अत्रापि व्यभिचारसंशयसामान्यप्रतिवध्ये घटाभावप्रकारकनिश्चयात्मकव्यभिचारव्यतिरेकनिश्चयप्रतिवध्ये । व्यभिचारनिश्चयाजन्ये घटज्ञानात्मकव्याप्तिग्रहे व्यभिचारवारणाय सामान्यपदम् । ताच समूहालम्बनाना- मकव्यभिचारव्यतिरेकनिश्चयाप्रतिबध्यत्वान्न व्यभिचारः। प्रतिबन्धकतायां व्यभिचाTITY- .

·(गा०) स्वप्रतिवन्धकतानवच्छेदकयदभावत्वानवच्छिन्नयदभावविषयिता- मान्यकत्वे सतीति वा वक्तव्यमित्याहुः । :- तथाच (प्रभा) अथ अभावांशे व्याप्सित्वेन घटावगाहि अभावत्वेन व्याप्त्यभावावगाहिव्यासि- मानवेत्याकारकव्याप्त्यभावत्वाप्रकारकज्ञाननिष्ठयदभावावगाहिताप्रयुक्तस्वप्रतिबन्धकताकान्य- त्वविरहेणाप्रसिद्धितादवस्थ्यम् इति चेन्न? यदभावावगाहितापदेन यन्निरूपितप्रतियों- गितावच्छेदकावच्छिन्नाभावावगाहिताया विवक्षणीयतया पूर्वोक्तदोषवारणसम्भवात् । ननु : व्याप्तिमद्भेदाभावस्य व्याप्तिस्वरूपत्वे व्याप्त्यभावत्वाप्रकारकव्याप्तिमान् व्याप्तिमझेदवान् वेत्याकारकसंशयनिष्ठम्यातिनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकीभूतव्याप्तिमद्- भेदत्वावच्छिन्नावगाहिताप्रयुक्तप्रतिवन्धकताकान्यत्वविरहेणानुमितेदृष्टान्तत्वमनुपपन्नम् अत: कल्पान्तरमाह स्वप्रतिवन्धकतानवच्छेदकेति । इदंच विषयिताविशेषणम् । स्वपदम्, प्रतिवध्यत्वेनाभिमतानुमित्यादिपरम् । परेतु . भेदकूटधटितसत्यन्तार्थविवक्षणे गौरवमित्यत:कल्पान्तरमाह स्वप्रतिवन्धके- त्यादीत्यवतारयन्ति । यदभावत्वानवच्छिन्नयदभावविषयितात्वव्यापकस्वप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वा. भावकत्वे सति यत्संशयत्वव्यापिका सती यद्व्यतिरेकनिश्चयल्वव्यापिका या प्रतिबन्धकता तन्निरूपितप्रतिवध्यतावद् यद् भवति तत् तन्निश्चयत्वावच्छिन्नजनकलानिरूपितजन्यतावद भवतीति व्याप्तेः स्वरूपम् फलितम् , तेन न दृष्टान्तासिद्धिः । व्याप्त्यभावत्वानवच्छिन्न- तव्यक्तित्वेन व्याप्त्यभावविषयितात्वव्यापकधूमलिङ्गकानुमिति प्रतिबन्धकतावच्छेदक- त्वाभावकत्वस्य व्याप्तिसंशयव्याप्तिव्यतिरेकनिश्चयप्रतिवध्यत्वस्य धूमलिङ्गकानुमितौ सत्त्वात् । एवम् प्रमात्वाभावत्वानवच्छिन्नतव्यक्तित्वेन प्रमात्वाभावविषयितात्वव्यापकप्रवृत्तिप्रति- बन्धकतावच्छेदकत्वाभावकत्वस्य प्रमात्वसंशयप्रमात्वव्यतिरेकुनिश्चयप्रतिवध्यत्वस्य च प्रवृत्ती सत्त्वान्नं स्वरूपासिद्धिः । ननु यन्निरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभावः यदभावत्वानवच्छिन्न- यदभावविषयितात्वसमानाधिकरण इत्यादिरीत्यैवोच्यतां किम् व्यापकत्वार्थकसामान्यप- दोपादानेनेति चेत् न ? यत्तदेनाव्यभिचारमादाय व्यातिनिश्चये व्यभिचारापत्तः, अव्य. भिचाराभावत्वानवच्छिन्नतद्व्यक्तित्वेनाव्यभिचाराभावावगाहिज्ञानीयव्यभिचाराभावविषयिता- याम् व्याप्तिनिश्चयप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वस्य सत्त्वेन स्वपदेन व्याप्तिनिश्चयस्य धर्तुं शक्य. सामान्यपदोपादाने तु तादृशाविषयितासामान्यान्तर्गतव्यभिचारत्वावच्छिन्न विषयितायाम् व्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वविरहेण स्वपदेन व्याप्तिज्ञानस्य धर्तुमश- क्यतया सत्यन्ताभावान व्यभिचारः । यदभावविषयितायां यदभावत्वानवच्छिन्नत्वानिवेशे दृष्टान्तासिद्धिः, व्याप्त्यभावत्वेन व्याप्त्यभावविषयिताया अपि यदभावविषयितासामान्या न्तर्गततया तत्रानुमितिप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वविरहेण स्वपदेनानुमितेधत्तु मशक्यत्वात् यदभावविषयितायां तदुपादाने तु व्याप्त्यमावत्वानवच्छिन्नतद्व्यक्तित्वेन व्याप्त्यभावविष ·न : भा) ननु यदभावत्वानवच्छिन्नविषयितामा निवेश्यताम् विषयितायां यदभावविशेष किमीमति चेन्न! व्याप्त्यभावत्वानवच्छिन्नपक्षवृत्तित्त्वाभावादिविषयिताया अपि यदभाव सायनिहन्न विषयिलासामान्यान्तर्गततया तत्र चानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्यैव सत्त्वे पुनधान्तासिद्धयापत्तेः । यदभावनिवेशे तु तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नविषयिताया एव धर्तव्यतर दोषांवरहात । नन्वेवम् यदभावत्वानवच्छिन्नयदभावविषयितात्वव्यापकरवप्रतिबन्धकत्य मास कृत्वमात्र मेघ निवेश्यतां विमवच्छेदकत्वानुसरणेनेति चेत्न १ व्याप्त्यभावत्वानवच्छिन्न सावरिपयितायातयक्तित्वेन व्याप्त्यभावविषयकपक्षधर्मत्याभावविषयकसमूहालम्वर कि सत्येन तम चानुमितिप्रतिबन्धकत्वाभावविरहेण स्वपदेनानुमितेत्तु मशक्यता मासिद्धथापत्तेः। अवच्छेदव स्वाभावानुसरणे तु तद्व्यत्तित्वेन ताशव्याप्त्यभाव अनुमितिप्रतिबन्धक्तानवच्छेदकत्वस्य सत्वात् दृष्टान्ता ईदिन: । नन द्वयोपादानव्यावृत्तिश्च पूर्ववदेवेति । अथात्र यत्स्शयप्रतिवध्यत्व निवेश :: घटादिव्यक्तिरेव निश्चयप्रतिवध्येऽपि घटविशिष्ट ज्ञाने घटाभावत्वानवच्छिन्नघटा चियितासामान्यान्तर्गतायाः तव्यक्तिमान् घटाभाववान् इति निश्चयकालीनतद् रतिमाम इति निश्चयीयतव्यक्तित्वावच्छिन्नविषयितायाः घटवत्वधीप्रतिबन्धकतान रमोद व त्वबिर हेरए सत्यन्ताभावेनैव व्यभिचाराप्रसक्त: । एवम् व्यभिचारसंशयप्रति प च्यातिज्ञाने व्यभिचाराभावत्वानवच्छिन्नव्यभिचारविषयितासामान्यान्तर्गताया भाभावान व्यभिचारवान् इति निश्चयकालीनाभाववान् इतिनिश्चयीयाभावत्वावच्छिन्न प्रियितायाःध्यातिधीप्रतिवधकत्वानवच्छेदकत्वविरहेण सत्यत्तदलानाक्रान्ततया व्यभि. प्रस्वाथा यद्यदिरेकनिश्चयातिवध्यावदलं च व्यर्थम् । नच स्वप्रतिवन्धकताय सिमानामा निवेश्य नै दोष इति वाच्यम्, ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्वं निवेश्य चार सम्पाद्य पुनर्यभिचारवारणाय दलान्तर निवेशस्य 'प्रक्षालनाद्धि' इतिन्यायेना. इस यात् । एकमपि प्रतियोगितासम्बन्धेन घटाभावांशे घटत्वेन पदार्थान्तरावगाहिनमीय- ६. मावधियितायाःव्यभिचारत्वेनाव्यभिचारवदवृत्तित्वेन व्यभिचाराभावावगाहि- यभिचारामावविषयितायारताशविषयितासामान्यान्तर्गतायाःरवपद ग्राघवत्त्वज्ञान यामशानप्रतिवन्धतीनवच्छेदकत्वविरहेण सत्यन्ताभवेन व्यभिचाराप्रसक्त्या तवैयर्थ्यस्य १.कन नि । नच यदभावत्वानाच्छन्नयदभावविषयितायां भ्रमान्यवृत्तित्वं निवेश्यमिति म तथापि घटवदवृत्तित्वेन घटाभावावगाहिघटवदवृत्तिमान् इतिनिश्चयीयघटा. विपयितायाः लाश विषयितासामान्यान्तर्गतायाः घटज्ञानप्रतिवन्धकतानवच्छेदकत्वविर- १६ पासेर यतिवध्यावदलवयर्थ्यस्य दुरित्वात् । यदि च पक्षधर्मताविरहत्वेन व्याप्त्य- मालगाहिज्ञानवारणाय प्रतिवन्धकतायां तदवच्छेदकविषयितायां वा भ्रमावृत्तित्वं प्रवेश्यते, :च स्वत्वप्रमायाम् व्यभिचारः तत्र घटवदवृत्तिमानितिज्ञानस्य भ्रमात्मकस्यापि सम्भ- इन ताशघाभावविषयितायाः भ्रमावृत्तिप्रतिवन्धकतानवच्छेदकत्वेन सत्यन्तार्थसत्त्वात् शनिबमकताबा: कामिनीजि nh-ce--- वा NA ·(प्रभा) यितासामान्यस्य भ्रममात्रवृत्तिप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वात् । एवं भ्रमान्यवृत्तित्वरूप- तद्विशेषणेऽपि । अथ यदभावविषयितापदेन यन्निरूपितप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नविषयिता विषद- गीया, घटवदत्त्विावच्छिन्नविषयितायाः घटनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वाभावेन तत्प्रतिवन्धकतानवच्छेदकताहश विषयिताकत्वं घटवत्त्वज्ञानस्याक्षतमिति तत्र व्यभिचारवारणाय यत्स्शयेत्यादेः सार्थक्यम् । नचैवं दृष्टान्तासिद्धिः व्याप्त्यभावत्वावच्छिन्नविषयितायां व्याप्तिनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वाभावादिति वाच्यम् ? आधेयत्वाभावत्वस्यापि हेतुव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तिनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकतया तदवच्छिन्न- विषयिताया व्याप्त्यभावत्वावच्छिन्नत्वेन स्वप्रतिबन्धपतानवच्छेदकतादृश विषयिताकत्वेनानुमि- ते दृष्टान्तत्वसम्भघात् इति चेन्न १ द्रव्याभावत्वस्यापि घटनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकतया घटक्दवृत्तिद्रव्याभाववान् इति ज्ञानीयद्रव्याभावत्वावच्छिन्नविषयितायाः घटाभावत्वानवच्छि- नत्वेन घटनिरूपितप्रतियोगितावच्छेकावच्छिन्नत्वेन च तादृश्याः प्रतिबन्धकतावच्छेदकताया घटवत्त्वज्ञान प्रतिबन्धकत्वानवच्छेदकताहश विषयिताकत्वाभावेन व्यभिचाराप्रसक्या संशयपदधैयर्थ्यरय दुरित्वात् । नच यदभावत्वानवच्छिन्नयदभावविषयितायाम् तद्वदवृत्ति- त्वानच्छिन्न त्वमपि निवेशनीयम् , तथाच घटवदवृत्तिद्रव्याभाववानितिज्ञानमादाय न दोष इति वाच्यम् ? तद्वदवृत्तित्त्वानवच्छिन्नत्वमधिकं निवेश्य घटवत्त्वज्ञाने व्यभिचारं सम्पाद्य तद्वारणाय यत्संशयेत्यादिदलसार्थक्यस्य प्रक्षालनाद्धि इतिन्यायेन अयुक्तस्यानु- पदमेव वणितत्वात् । नच दृष्टान्तासिद्धिवारणाय तद्वदवृत्तित्वानवच्छिन्नत्त्वनिवेश अावश्यकः अन्यथा व्याप्त्यभावत्वानवच्छिन्नव्याप्तिमदवृत्तित्वावच्छिन्नव्याप्त्यभावविषयिताया अनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकतया स्वप्रतिवन्धकतानवच्छेदकतादृशविषयिताकत्त्वाभावेनानु--- मितेष्टान्तत्वासम्भवादिति वाच्यम् ? अनुमितौ व्याप्तिमदवृत्तिधर्मवत्त्वज्ञानस्य प्रतिबन्ध- कत्वे मानाभावात् । अन्यथा तन्निवेशस्थावश्यकतया व्यावृत्तिसङ्गतिरिति ध्येयम् । कालीशङ्करास्तु---- व्याप्त्यंशे तद्घटकपदार्थाशे वा भ्रमात्मकस्य व्याप्त्यभाववत्त्वज्ञानस्य व्याप्त्यभावत्वानवच्छिन्नस्वप्रतिवन्धकतावच्छेदकविषयताकतया दृष्टान्तासिद्धि दुचारवेत्यत: स्वप्रतिबाधकतावच्छेदकतानवच्छेदकयदभावत्वानवच्छिन्नविषायतानिष्ठयनिरूपितप्रतियोगिता- वच्छेद कावच्छिन्नत्वसामान्यकत्वस्य सत्यन्तेन विवक्षणादैव सामञ्जस्यात् । तथाचाव्यभिचा. राभावस्वानच्छिन्नविषयितानिष्ठस्य अव्यभिचारनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकीभूतव्यभिचार- त्वावच्छिन्नत्वस्याव्यभिचारग्रहप्रतिवन्धकतावच्छेदकतया सत्यन्तविरहान्न व्याप्सिग्रहे. व्यभि- चारः । अव्यभिचाराभावत्वानवच्छिन्ना या पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टाव्यभिचाराभावत्वावच्छि- नविषयिता तनिष्ठस्याव्यभिचारनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकीभूतपूर्वक्षणवृत्तित्त्वविशिष्टस्या- व्यभिचारस्याभावत्वावच्छिन्नत्वस्याव्यभिचारधीप्रतिबन्धकतावच्छेदकतानवच्छेदकतया व्यभि. चारतादवस्थ्यमत: सामान्यपदम् । तथाच सति निरुक्तप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वसा ·(गा० ) दीधितिकृतस्तु अन्योन्याभावादिगर्भव्याप्तिबुद्धौ अत्यन्ताभावा- देगर्भव्यभिचारधियो विरोधित्वमस्वीकुर्वन्तो मणिमन्त्रादिवत् व्यभिचार- ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वं नानुमन्यन्ते, अपितु ग्राह्याभावावगाहित्वेनैवेति न तेषां व्यभिचारसंशयस्य व्यप्तिनिश्चयप्रतिबन्धकतेति यथाश्रुतमेव साधु । उक्तव्याप्तावनुकूलतर्कमुपदर्शयति तद्व्यतिरेकेति । मात्रपदं कृत्स्नार्थकम् । हेतुत्वात् = हेतुत्वौचित्यात् । अन्यथा संशये स्वरूपयोग्यताकल्पनेन गौरवा- देत्याशयः। (प्रभा) त्वावच्छिन्नत्वस्य घटविशिष्टधीप्रतिवन्धकतावच्छेदकतानवच्छेदकतया घटविशिष्टज्ञाने व्यभिचारवारणायः यत्संशयप्रतिवध्यत्वोपादानम् । व्याप्त्यभावत्वानवच्छिन्नविषयितानिष्ठर यातिनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकीभूततत्तद्व्यक्त्यभावत्वावच्छिन्नत्वस्यानुमितिप्रतिबन्धकता- बच्छेदकतानवच्छेदकतया न दृष्टान्तासिद्धिः । यदभावत्वानवच्छिन्नत्वं च यदभावत्व विषयिता. निरूपितत्वम्, भ्रमप्रमासाधारण्यदभावत्वविषयतात्वेन वास्तवयदभावत्वविषयताया निरूपकतया न तदसंग्रहः । स्वप्रतिबन्धकतायां ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्नत्वमपि निवेशनीयम्, तेन द्रव्याभाववान् घटाभावान् इतिनिश्चयकालीनद्रव्याभाववद्भूतलमितिनिश्चयीयघटा- भावत्वानवच्छिन्नविषयितानिष्ठस्य घटनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकीभूतद्रव्यत्वानवच्छिन्नत्वस्य घटविशिष्टधीप्रतिबन्धकतावच्छेदकतावच्छेदकत्वेऽपि न व्यभिचार इति संक्षेपतः प्राहुः । दीधितिकृतस्त्विति । अयमाशयः, व्यभिचारस्य व्याप्तिसमसंरव्याकल्वेनासमाना- कारकव्यभिचारनिश्चयस्य न प्रतिवन्धकत्वम् । नापि मणिमन्त्रादिन्यायेन तत्त्वम्, किन्तु ग्राह्याभावावगाहितया । एवं च यथा घटसंशयस्यापि ग्राह्यसंशयत्वेन न घटज्ञान प्रतिबन्ध. कत्वम् तथा व्यभिचारसंशयस्यापि ग्राह्यसंशयत्याविशेषेण न प्रतिबन्धकत्वम् । एवञ्च अत्यन्ताभावगर्भव्यभिचारग्रहकालेऽन्योन्याभावगर्भव्याप्तिग्रहोदयात् कथञ्चित् जायमानानु- मितौ अप्रामाण्यग्रहसम्पादकत्वमेव । यथाश्रुतमेव साध्विति । तथाच ग्राह्यसंशयस्या- प्रतिबन्धकतया अव्यभिचारव्यतिरेकज्ञानत्वस्य व्यातिज्ञानप्रतिबन्धकतायामसत्त्वेन व्यभिचार- विरहेण यदभावत्यप्रकारकत्वनैयत्यविशेषणन्तन्मूलकं यदभावावगाहिताप्रयुक्तत्वविशेषणं च व्यर्थमेव । उक्तव्याप्ताविति । यद् यद्व्यतिरेकज्ञानत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपित- प्रतिवध्यतापत् तत् तनिश्चयजन्यमितिव्यासावित्यर्थः । अनुकूलतर्कमिति । तद्व्यतिरे- कज्ञानप्रतिवध्यत्वं यस्य तस्य यदि तद्ज्ञानजन्यत्वं स्यात् तदा प्रतिबन्धकीभूतात् तत्संशयादपि कार्योत्पत्तिः स्यादित्याकारकः, यद्व्यतिरेकज्ञानसामान्यप्रतिवध्यत्वं यदि तन्निश्चयजन्यत्व- व्यभिचारि स्यात्तदा संशयव्यापकानुत्पादप्रतियोगिवृत्ति न स्यात् इत्याकारको वा तकः । तथाच प्रवृत्तिः न प्रामाण्यज्ञानजन्या प्रामाण्यमंशयाजन्यत्वात् इत्यापाद्याभावेनापादका- भावसिद्धिः । प्रवृत्तिः प्रामाण्यनिश्चयजन्या न स्यात् प्रामाण्यव्यतिरेकज्ञानप्रतिवध्या न स्यात् इत्यपि तकाकारः।

·N (चि० म० ) तत्सन्देहे सत्यर्थसन्देहेन अर्थानिश्चयादेवाप्रवृः तत्र तयोरप्रतिबन्धकत्वादिति चेत् ? न ( दी० ) प्रवृत्तीति प्रकृताभिपायम् । यत्यतिबन्धकावित्यर्थः । तत्सन्देह इति । ( गा० इदमापाततः, कारणतावच्छेदकलाघवानुरोधेन फलानुपधाय. कसाधारणस्वरूपयोग्यताकल्पने क्षतिविरहात् । तद्व्यतिरेकज्ञानत्वेन प्रतिब- न्धकत्वे तज्ज्ञानत्वेन हेतुताकल्पनेऽपि क्षतिविरहादुक्तयुक्तथा निश्चयत्वेन हेतुतासिद्धरसम्भवदुक्तिकत्वाच्च । विशेषतः प्रवृत्तेाप्तावन्तर्भावेऽनुमितेदृष्टान्तत्वासङ्गतिरिति विशेष- तस्तदन्तर्भावो नाभिप्रेतः अपितु यत्वतत्त्वमात्रेणेत्याह प्रवृत्तीति । ननु प्रामाण्यसंशयदशायाम् अर्थानिश्चयादेव प्रवृत्यभावनिर्वाहात् प्रामाण्याभाव- ज्ञानस्य कारणीभूताभावप्रतियोगित्स्वरूपप्रतिबन्धकत्वासिद्धेरुक्तानुमानं स्वरू- पासिद्ध्या दुष्टमिति मूलोक्तं न सङ्गच्छते, प्रवृत्तावर्थनिश्चयस्येव प्रामाण्या- (प्रभा ) यव्यतिरेकनिश्चययोर्यत्र प्रतिवन्धकता तत्र तद्व्यतिरेकज्ञानत्वेनैव हेतुता युक्ता नतु तन्निश्चयत्वेनेति वाच्यम् ? अभावस्य हेतुत्वपक्षे व्यतिरेकज्ञानस्थ प्रतिबन्धकत्वे अप्रा- माण्यनिश्चयानास्कन्दितत्वं निवेशनीयम् इति गौरवापत्तेः निश्चयस्य हेतुत्वेऽप्रामाण्य- ज्ञानानास्कन्दितत्वनिशेन लाघवात् । यद्वा व्याप्तिज्ञानाभावदशायां तव्यतिरेकज्ञानाभाव- सत्त्वेऽपि अनुमित्यनुत्पादात् प्रमात्वज्ञानजन्यत्वसिद्धावपि न क्षतिः, प्रमात्वसंशये सति प्रवृत्त्यनुत्पादेन स्वरूपयोग्यताकत्वकल्पनेऽपि न दोष इतः स्वाभिप्रेतार्थमाह गदाधरः इदमापातत इति । इदम् = निश्चयजन्यत्वम् । कारणतावच्छेदकलाघवानुरोधेनेति । निश्चयत्त्वेन कारणत्वे संशयान्यत्वज्ञानत्वयोर्विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण कारणतावच्छेदकगौरवम्, । तदपेक्षया ज्ञानत्वस्य कारणतावच्छेदकत्वे लाघवमिति भावः । क्षतिविरहादिति । अस्य च असम्भवदुक्तिकत्त्वेन सम्बन्धः । तथाच यतः क्षतिविरहः अत: दीधितिकारोक्तयुक्त्या निश्चयत्वेन हेतुत्वसिद्धिरसम्भवदुक्ति केति फलितार्थः । उक्तयुक्त्येति । तत्संशयात्तत्कार्यानुत्पत्तेरिति दीधितिकृयुक्त्येत्यर्थः । माध्यमिकशङ्कां तटस्थों निराकुरुते तत्सन्देहे सति इतिचि०म० प्रयोजनक्त्त्वज्ञानधर्मिकप्रामाण्यसन्देहे सतीत्यर्थः । अर्थसन्देहेनेति । अर्थनिश्चयोत्त- रार्थसंशयम् प्रति अर्थनिश्चयधर्मिकाप्रामाण्यसंशयस्य हेतुतया इष्टसाधनत्वसन्देहस्यै- वोत्पादेनेत्यर्थः । अर्थानिश्चयादेवेति । इदम् इष्टसाधनम् एव इत्याकारकनिश्च याभा- वादेवेत्यर्थः । तत्र प्रवृत्तौ । तयोः =प्रमावसंशयप्रमात्वव्यतिरेकनिश्चययोः । अप्रति- वन्धकत्वादिति । तथा च स्वरूपासिटिरितिभात । अनि ....'s. NA .

·(दी०) कस्टप्तकारणसद्भावे यावे कार्यानुत्पादः अनायत्या तस्यैव प्रति- बन्धकत्वं कल्प्यते, नचेह तथा । (गा.) भावज्ञानाभावस्यापि कारणताग्राहकनियतान्वयव्यतिरेकसत्त्वेन कारण तायादुरपह्नवत्त्वादित्याशङ्का निराकरोति क्लुप्तेत्यादना । तस्य प्रतिबन्ध कस्वम् = तभावस्यानन्यथासिद्धत्वम् कल्प्यते । नचेह तथेति । प्रकृते क्ल्टप्तापरसकल- कारणसत्त्वे प्रामाण्यसंशयादिसत्त्वे प्रवृत्त्यनुत्पाद इति नेत्यर्थः । प्रामाण्यसंशयाद्यभावेऽपि विनाऽथेनिश्चयमप्रवृत्त त तुताया आवश्य- कत्वात् । प्रामाण्यसंशयदश्शायां च तदसत्त्वेनाप्रवृत्त: इतरसकलकारणा- सम्पत्तरिति भावः। तथाच नियतान्वयव्यतिरेकेऽपि प्रामाण्याभावज्ञाना- भावस्यान्यथासिद्धत्वमेवेति न तज्ज्ञानस्य कारणीभूताभावप्रतियोगित्वरूपं प्रतिबन्धकत्वं शङ्कास्पदमपीति मूलसङ्गतिः । अथार्थनिश्चयकाले तद्वितीयक्षणे वा यत्र प्रामाण्यसंशयः तत्र तादशार्थ- निश्चय द्वितीयक्षणे तत्तृतीयक्षणे वा प्रवृत्त्यापत्तिवारणाय प्रामाण्यसंशयस्य (प्रभा) तथाचार्थनिश्चये यदि प्रमात्वसंशयो वर्तते तदार्थस्य संशय एव जायते, तत्सन्देहे च अर्थनिश्चयरूपकारणविरहादेव प्रवृत्त्यभावोपपत्तौ प्रवृत्तिम् प्रति प्रामाण्यव्यतिरेकज्ञाना- भावस्याहेतुत्वात् कारणोभूताभावप्रतियोगित्वरूपप्रतिबन्ध कत्वस्य प्रामाण्यव्यतिरेकज्ञाने. विरहाद् भवेत् स्वरूपासिद्धिरिति भावः । तदसत्त्वेनेति । अर्थनिश्चयासत्त्वेनेत्यर्थः । अर्थनिश्चयोत्तरार्थसंशयः प्रति अनिश्चयधर्मिकप्रामाण्यसंशयस्य हेतुत्वेन प्रामाण्यसंशयस्य अर्थसंशयसम्पाद. कतया अर्थनिश्चयविरहप्रयोजकत्वादितिभावः । स्वरूपासिद्धिपरिहाराय प्रामाण्यसंशयस्य प्रतिबन्धकत्वं व्यवस्थापयति अथेत्यादिना। अयम् भावः, प्रवृत्तौ प्रमात्वव्यतिरेकज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वं यदि नाङ्गीक्रियते तदा घटादिरूपार्थनिश्चयक्षण एव तनिश्चयधर्मिकसमूहा- लम्बनप्रमात्वसंशयो यदा तदा तादृशनिश्चयद्वितीयक्षणे प्रवृत्त्युत्पादापत्तिः, पूर्वक्षणेऽर्थ- निश्चयादिघटितप्रत्तिकारणसमुदायस्य सत्त्वात् । अतः प्रामाण्यव्यतिरेकज्ञानस्यापि प्रवृत्ती प्रतिवन्धकत्वं वाच्यम् , तथासति च पूर्वक्षणेऽर्थनिश्चयसत्त्वेऽपि प्रामाण्यव्यतिरेक- ज्ञानरूपप्रतिवन्धकस्य सत्त्वात् न प्रवृत्त्युलादापत्तिरिति । प्रामाण्यसंशय इति । प्रामाण्य- व्यतिरेकनिश्चश्यचेति शेषः । प्रामाण्यसंशयसामग्र्याः अर्थनिश्चयविरोधित्वेऽप्याह तद्- द्वितीयक्षणे वेति । प्रवृत्त्यापत्तिवारणायेति । तथाच प्रमाणतत्वज्ञानम् इष्टसाधनम् इति ज्ञानम् ताशज्ञानधर्मिकत्रामाण्यसंशयस्य समूहालम्चनरूपं यत्र तत्र द्वितीयक्षणे प्रवृत्यापत्तिवारणाय, यत्र च क्रमेण तो तत्र तृतीयक्षणे प्रवृत्त्यापत्तिवारणायेत्यर्थः । नच कार्यसहभावेन अर्थनिश्चयस्य हेतुत्वोपगमात् नेयमापत्तिरिति वाच्यम् ? तथा- सति यत्र प्रथममर्थनिश्चयः ततो द्वितीयक्षणे कुतश्चित् प्रतिबन्धकवशात् न प्रवृत्युत्पत्तिः तत्र तृतीयक्षणे प्रवृत्त्यभावापत्तः । प्रामाण्यसंशयम् नि । . HT- ·L J ( दी० ) नच प्रयोज कीभृताभावप्रतियोगित्वमेव वाच्यम्, (गा० ) प्रतिबन्धकत्वमावश्यकमिति चेन्न ? अगृहीताप्रामाण्यकार्थनिश्चयत्वेन हेतुतयैव निर्वाहात् , गौरवेणाप्रामाण्यज्ञानाभावस्य पृथक् कारणत्वाकल्प- नात् । मूले स्वरूपासिद्धिप्रदर्शनं दृष्टान्तासिद्धेरप्युपलक्षणं वोध्यम् । प्रमात्वाभावग्रहामावस्य प्रवृत्तिकारणत्वाभावेऽपि न स्वरूपासिद्धिा, अन्यविधप्रतिवन्धकताया एव विवक्षणीयत्वादित्याशक्य निराचष्टे नचेति । यद्यपि प्रयोजकत्वमिदं न नियतपूर्ववृत्तित्त्वरूपम्, व्याप्त्यभावसंश- यद्वितीयक्षणे व्याप्तिनिश्चयोत्पत्तौ तृतीयक्षणेऽनुमित्युत्पत्त्या व्याप्त्यभावग्रहा- भावस्यानुमित्यप्रयोजकत्वेन दृष्टान्तासिद्धः । नापि जनकजनकत्वम्, ग्राह्यसं- प्रामाण्याभावज्ञाना- - परमार (प्रभा ) त्यपि वोध्यम् । आवश्यकमिति । तथाच न स्वरूपासिद्धिरिति भावः । उत्तरयति इति चेन्नेति । तथाच अप्रामाण्यज्ञान विरहविशिष्टार्थनिश्चयत्वेन प्रवृत्तिकारणत्वोपग- मात् न तादृशस्थले प्रवृत्त्युत्पादापत्तिः, तत्राप्रामाण्यज्ञानविशिष्टार्थनिश्चयसत्त्वेनाप्रामाण्य- ज्ञानविरहविशिष्टार्थनिश्चयरूपप्रवृत्तिकारणस्यासत्त्वादिति भावः । कारणीभूताभावप्रतियोगित्वरूपप्रतिबन्धकत्वस्याङ्गीकारपक्षे भावस्याकारणत्वेन प्रामाण्याभावशाने कारणीभूताभावप्रतियोगित्वरूपप्रतिबन्ध- कत्वविरहात् अस्तु स्वरूपासिद्धयवसरः किन्तु इदानीम् प्रयोजकीभूताभावप्रतियोगित्व- रूपप्रतिबन्धकत्वमेवाङ्गीक्रियते, तथाच न स्वरूपासिद्धिः। प्रमाण्याभावज्ञानाभावविशिष्टार्थ- निश्चयस्य प्रवृत्तिम् प्रति हेतुताथास्त्वयापि स्वीकृतत्वेन प्रयोजकीभूताभावप्रतियोगित्वरूप-- प्रतिबन्धकत्वस्य तत्र सत्वात् प्रामाण्याभावज्ञानामावस्याकारणत्वेऽपि कारणतावच्छेदकत्वेन प्रयोजकत्वेऽविवादात् इत्याशयेनाह प्रमात्वाभावग्रहाभावस्येति । अन्य विध- प्रतिबन्धकताया एवेति । एवकारेण कारणीभूताभावप्रतियोगित्वरूपप्रतिबन्धकत्वव्य- बच्छेदः । ननु प्रयोजकीभूताभावप्रतियोगित्वरूपप्रतिबन्धकत्वनिवेशेऽपि दृष्टान्तासिद्धिदु- वा रैव व्याप्तिव्यतिरेकसंशयस्य ग्राधसंशयत्वेन व्याप्तिज्ञानाविरोषित्वादन्यथोक्तरीत्या व्याप्तिनिश्चये व्यभिचारापत्तेः । एवञ्च व्याप्तिव्यतिरेकसंशयाभावस्यानुमितिप्रयोजकताया दुर्घटत्वात् नियतपूर्ववर्तित्वरूपप्रयोजकत्वविवक्षणे व्याप्तिव्यतिरेकसंशयस्य व्याप्तिज्ञानाप्रति. बन्धकत्वेऽपि व्याप्तिनिश्चयजन्यानुमिती व्याप्तिव्यतिरेकसंशयाभावस्य नियतपूर्ववर्त्तिताया अक्षततया दृष्टान्तासिद्धिपरिहारेऽपि तस्य नियतपूर्ववर्तित्वमेव नास्तीत्याशंकते यद्यपी- त्यादिना । अनुमित्यप्रयोजकत्वेनेति । अनुमितिपूर्वक्षणे व्याप्तिव्यतिरेकसंशया- संवलनात् तदुत्तरमर्थसंशय एव भवति, प्रवृत्तिानयोरयोगपद्यात् तदानीम् प्रवृत्त्यु. पादनासम्भवादिति चेदत्राह तद्वितीयक्षण इति । तथाच प्रथममर्थनिश्चयः ततः ·L । गा० ) शयस्याप्रतिबन्धकत्वेन तदभावस्यानुमितिजनकव्याप्तिनिश्चया फत्वेनतदोषतादवस्थ्यात् । तथापि जनकतावच्छेदकप्रविष्टत्वमेव त व्याप्तिसंशयभेदस्य निश्चयत्वघटकतयाऽनुमितिजनकतावच्छेदकत्वात् व्याप्तिसंशयस्यानुमितिप्रतिबन्धकत्वान्न दृष्टान्तासिद्धिः । उक्तयुक्तथा अगृही प्रामाण्यकत्वस्य अर्थनिश्चयनिष्ठप्रवृत्तिहेतुतावच्छेदकताया आवश्यकत्व। स्वरूपासिद्धिः। अथवा यन्निश्चयविरहविशिष्टस्य यद्धर्मिकयव्यतिरेकज्ञानस्याभ। यविशेष्यकयत्प्रकारकय जातीयकार्यनियताव्यवहितपूर्ववृत्ति तद्ध कतन्निश्चयः तद्विशेष्यकतत्प्रकारकतज्जातीयकार्यजनक इति समुदाया ( प्रभा ) भावस्यासत्त्वेन अनुमितिनियतपूर्ववर्त्तित्वासिद्धः । ग्राह्यसंशयस्ये ध्यातिव्यतिरेकसंशयस्येत्यर्थः । तदभावस्य % व्यासिव्यतिरेकनिश्चयाभावस्थ प्रयोजकत्यम् । व्याप्तिसंशयभेदस्य । व्याप्तिव्यतिरेकसंशयभेदस्य बोध्यम् । निश्चयत्वघटकतयेति । व्यातिनिश्चयत्वघटकतयेत्यर्थः । न दृष्टान सिद्धिरिति । व्याप्तिनिश्चयस्यानुमितौ हेतुत्वं निर्विवादम् , व्याप्तिनिश्चयत्वं च व्या संशयान्यज्ञानत्वम् व्याप्तिव्यतिरेकसंशयान्यज्ञानत्वञ्च । एवञ्च व्याप्तिसंशयभेदवत् व्या ध्यतिरेकसंशयभेदस्यापि अनुमितिकारणतावच्छेदकतया प्रयोजकीभूताभावप्रतियोगित्वरू रिबन्धकत्वं व्याप्तिव्यतिरेकसंशयस्याक्षतमिति न दृष्टान्तासिद्धिरिति भावः। स्वरू सिद्धिम्मरिहरति उक्तयुक्तथ ति। अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितार्थनिश्चयस्य प्रवृत्तौ हेतु स्वीकारे प्रामाण्यव्यतिरेकज्ञानाभावविशिष्टार्थनिश्चयस्य प्रवृत्तिहेतुत्वपर्यवसायितया प्रामार म्यतिरे ज्ञानाभावेऽपि कारणतावच्छेदकत्वरूपप्रयोजकत्वसत्त्वेन प्रयोजकीभूताभावम योगित्वरूपप्रतिवन्धकत्वसत्त्वादिति भावः । यन्निश्चयविरहेति । धूमधर्मिकव्याप्तिनिश्चयविरहविशिष्टस्येत्यर्थः । यद्धा करवातरेकज्ञानस्याभावः = धूमधर्मिकव्यतिरेकज्ञानस्याभावः । यद्विशेष्य चप्रकारका जातीवक र्यनियताव्यवहितपूर्वत्तिः = पर्वतविशेष्यकवह्निप्रकारकधूमलिंगकानुरि जयकार्यनियताव्यवहितपूर्ववृत्तिः । तद्धर्मिकतन्निश्चयः=धूमधर्मिकव्याति याः । तविशेप्यकतत्प्रकारकतजातीयकार्यजनकः = पर्वतविशेष्यकवह्निप्रकाः लिगदानुमितित्यजातीयकार्यजनकः । एवम् यागधर्मिकप्रयोजनवत्त्वज्ञानधर्मिकता पनवविरविशिष्टस्य यागधर्मिक प्रयोजनवत्त्वज्ञानधर्मिकप्रामाण्यव्यतिरेकज्ञानस्याभ याशिष्यस्वागत्वाकारकप्रवृत्तित्वजातीयकार्यनियताव्यवहितपूर्ववृत्तिः, अतः यागधर्मि १. न दृष्टान्तासिद्धिरिति । नच. व्याप्तिव्यतिरेकज्ञानसामान्यस्य * हम मिद्धम् विरोधावगाहित्यापितव्यतिरेकज्ञानस्यैव निचयत्वघटकतया प्रतिब than HILO- क.TV ·• (गा० ) व्याप्त्यभावसंशय द्वितीयक्षणोत्पन्नव्याप्तिनिश्चयात् यत्र तदनन्तर- क्षणेऽनुमितिः तत्र तत्पूर्वक्षणे विशेषणाभावाद् विशिष्टाभावोऽक्षत एवेति न दृष्टान्तासिद्धिः। एतेन अप्रमाण्यग्रहाभावस्य कारणतावच्छेदकत्वोपगमे विशेष्यविशेषण- भावे विनिगमनाविरहात् तस्य कारणत्वमपि अनपवादमिति कारणीभूताभा- वप्रतियोगित्वघटितहेतुरप्यविकल इति प्रयोजकताघटितसाधनानुसरणशं- काया असंगतिरिति दूषणमनवकाशम् । (प्रभा)प्रयोजनवत्त्वज्ञानधर्मिकप्रामाण्यनिश्चयः यागविशेष्यकयागत्वप्रकारकप्रवृत्ति- त्वजातीयकार्यजनकः। प्रकृते च प्रमाणतत्त्वज्ञानधर्मिकनिःश्रेयससाधनत्वप्रकारकनिश्चय- विरहविशिष्टस्य तादृशनिश्चयधर्मिकप्रामाण्यव्यतिरेकज्ञानस्याभाऽवः प्रमाणत्तत्त्वज्ञानधर्मि. कताइशज्ञानत्वप्रकारकप्रवृत्त्यव्यवहितपूर्ववर्ती तादृशनिश्चयधर्मिकप्रामाण्यनिश्चयः तादृश- प्रवृत्तिजनक इति । तथाच यद्विशेष्यकयत्प्रकारकयज्जातीयं यत् कार्यम् स्वनियताव्यवहित पूर्ववर्तियन्निश्चयविरहविशिष्टयमिकयव्यतिरेकज्ञानाभावकं तत् तद्धर्मिकतन्निश्चयत्वाव च्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यतावदिति पर्यवस्यति । यन्निश्चयविरहविशिष्टस्यानुपादाने दृष्टान्तासिद्धिः सामान्यतो धूमधर्मिकव्याप्तिव्यतिरेक ज्ञानाभावस्य तादृशानुमितित्वजातीय कार्यनियताव्यवहितपूर्ववर्तित्वाभावात् श्रतस्तदुपादा नमित्याशयवानाह व्याप्त्यभावसंशय इत्यादि । अत्र व्यतिरेकज्ञाने यद्धर्मिकत्वानिवेशे घटादिधर्मिकव्याप्तिव्यतिरेकज्ञानर प्रकृतहेतुभिन्नधर्मिकत्वात् तदभावस्य अनुमितिनियतपूर्ववर्तित्वाभावेन दृष्टान्तासिद्धि अन्यधर्मिकाप्रामाण्यज्ञानसत्त्वेऽपि प्रवृत्त्युत्पत्त्या प्रामाण्यव्यतिरेकज्ञानाभावस्य प्रवृत्त्यव्या हितपूर्ववर्त्तित्वाभावात् स्वरूपासिद्धिश्च स्यादतस्तन्निवेशः। साध्यकोटौ तद्विशेष्यका निवेशे सामान्यतोऽनुमितित्वजात्यवच्छिन्ने कस्यापि व्याप्तिव्यतिरेकज्ञानाभावस्थ. निय पूर्ववर्तित्वाभावात् दृष्टान्तासिद्धिरिति त विशेष्यकेत्युक्तम् । पटादिनिश्चयाजन्यघः दिज्ञानाव्यवहितपूर्वमपि कदाचित् पटादिनिश्चयविरहविशिष्टपटव्यतिरेक्ज्ञानाभावसत्त्व १ धूमर्मिकव्याप्तिनिश्चयाजन्यान्यलिङ्गकान मितौ व्यभिचाराद्धूमलिङ्गकानुनि दृष्टान्तता बोध्या। २. इष्टसाधनत्वज्ञानमिक प्रामाण्य निश्चय विरहविशिष्टेष्टसाधनत्वज्ञानमिः प्रामाण्यज्ञानाभावग्रन्थाध्ययन विशेष्यकतादशाध्ययनत्वप्रकारकप्रवृत्तित्वजातीयनियर ·(दी० ) अप्रयोजकत्वात्, यत्तदर्थयोरननुगमाच्चेतिभावः । ( गा० ) अप्रयोजकत्वादिति । प्रामाण्यव्यतिरेकज्ञानाभावस्य श्रार्थनिश्च यनिष्ठकारणतावच्छेदकतया अर्थसंशयकारणभावतया अर्थनिश्चयसम्पाद कत्वेन वा प्रवृत्तावपेक्षणीयत्वेन तत एवातिप्रसङ्गभङ्गे प्रामाण्य निश्चयस्य प्रवृत्तिहेतुत्वास्वीकारेऽनिष्टप्रसङ्गरूपविपक्षवाधकाभावादित्यर्थः। अप्रयोज कत्वं च कारणीभूताभावप्रतियोगित्वरूपप्रतिबन्धकताया हेतुघटकताप. क्षेऽपि वोध्यम्। ( प्रभा) व्यभिचारवारणाय नियतत्वनिवेशः । प्रथमजातीयपदानुपादाने व्याप्त्यभाव- ज्ञानामावविषय कमानसप्रत्यक्षव्यक्तौ व्यभिचारः । श्रात्मविशेष्यकतादृशामावविषयकात्यक्ष- वृत्तित्वावच्छिन्नम्प्रति व्याप्तिव्यतिरेकज्ञानाभावस्थापि विषयविधया नियतपूर्ववर्तितया तत्प्रत्य- क्षध्यक्ती हेतुसत्त्वेऽपि व्याप्तिनिश्चयजन्यत्वरूपसाध्यस्य विरहात् । द्वितीयजातीयपदम् हेतु- घटकसाध्यघटकीभूतजात्योरेकत्वलाभार्थम् । यद्वा ईश्वरीयप्रमात्वनिश्चयनिष्ठजनकतानि- रूपितकार्यत्वावच्छिन्नजन्यतामादाय सिद्धसाधनवारणाय द्वितीयं जातीयेति । अप्रयोजकत्वादिति दीधितिः । प्रवृत्तियदि प्रामाण्यनिश्चयजन्या न स्यात् तहिं प्रामाण्यव्यतिरेकज्ञान प्रतिबध्या न स्यात् इत्याकारकानुकूलतकोसम्भवादित्यर्थः । तथा च यत्संशययतिरेकनिश्चयौ यत्प्रयोजकीभूताभावप्रतियोगिनौ तनिश्चयस्तद्धतुरिति व्याप्तिरप्यप्रयोजिकेत्यर्थः प्रामाण्यव्यतिरेकज्ञानामावस्येति । अप्रामाण्यज्ञानामावविशिष्टार्थनिश्चयस्य कारणतयेत्यादिः । अर्थसंशयकारणाभावतयेति । ननु विनिगमकाभावादर्थनिश्चयवि- शिष्टप्रामाण्यव्यतिरेकज्ञानामावस्य हेतुत्वमेवास्त्वित्यतः पूर्वकल्पम्परित्यज्य कल्पान्तरमाह अर्थसंशयेत्यादि । अर्थसंशयस्य कारणीभूतो यः प्रामाण्यसंशयः तदभावतयेत्यर्थः । अर्थ- संशयसामग्र्यभावतयेति यावत् । १. यत् किञ्चिद्घटादिव्यषिर्तमादाय तद्व्यक्तिनियताव्यवहितपूर्व व्याप्तिनिश्चय- विरह विशिष्टव्याप्तिव्यतिरेकशानाभावसत्वाद व्याप्तिनिश्चयाजन्यतद्व्यक्तौ व्य भि- चारवारणाय प्रथम जातीयेति अवच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्ध उद्देश्यत्वलाभाय । २. अत्र' नियतत्वकथनेन यद्धर्मिकयद्व्यतिरेक ज्ञानस्याभावे व्यापकत्वमावश्यक- मिति सूचितम् । तथाच व्यापकत्वानिवेशे काशीमरणान्मुक्तिः इतिज्ञानर्मिकप्रामा- यंनिश्चयविरह विशिष्ट स्य काशीमरणान्मुक्तिरितिव्याप्तिव्यतिरेक ज्ञानाभावस्यापि कदाचित् यागत्वप्रकारकयागविशेष्यकप्रवृत्तित्वजातीयकार्यपूर्ववत्तितया अथ च तत्र यागप्रवत्तिजनकाशा ·L - (चि० म० ) प्रामाण्यसंशयानन्तरम् इदम् इत्थमेवेत्यवधारणस्य निष्कम्पप्रवृत्यङ्गस्य प्रामाण्यनिश्चयाधीनत्वात् । ( दी० ) अभ्युपेत्य समाधत्ते प्रामाण्येति । तथाच कारणत्वाभावेऽप्यवश्यम. पेक्षणीयत्वमितिभावः । (गा०) अनुमाने दूषणान्तरमाह यत्तदर्थ योरिति । तथाच यत्पदेन प्रामाण्यो पादाने दृष्टान्तासिद्धिः, व्याप्त्युपादाने च स्वरूपासिद्ध्यादिः । ननु प्रामाण्याभावज्ञानामावस्य उक्तयुक्त्याऽर्थज्ञाननिष्ठकारणता- वच्छेदकत्वं विनिगमनाविरहमयेन स्वतन्त्रकारणत्वं वाऽवश्यमङ्गीकर्तव्यम्, तथाच प्रामाण्यनिश्चयस्यैव हेतुता युक्तेति हेतुविधयैव प्रामाण्यनिश्चयापे- क्षाया एव सम्भवादर्थनिश्चयसम्पादकतया तदपेक्षाभिधानं प्रामाण्यसंशया- नन्तरमित्यादिना मणिकृतो न युक्तमित्यत आह अभ्युपेत्येति। परेण व्यव- स्थाप्यमानं प्रामाण्यनिश्चयस्य प्रवृत्त्यहेतुत्वमभ्युपेत्यैवेत्यर्थः । समाधत्ते प्रामाण्यनिश्चयापेक्षा व्युत्पादयति । अथवा प्रवृत्ती प्रामाण्यनिश्चयानपेक्षा- यामपि नन्वित्याद्याक्षेपकर्तु र भिप्रेतया प्रमात्वस्थ प्रमाणतत्त्वघटकतया तदवधारणे प्रमात्वावधारणापेक्षयैवोदेश्यसिद्धेः प्रवृत्ती प्रामाण्यनिश्चयस्य परम्परयापेक्षणीयत्वब्यवस्थापनमयुक्तमित्याशंक्याह अभ्युपेत्येति । प्रवृत्तौ प्रामा- एयनिश्चयापेक्षयैव तदसम्भवेन शास्त्रस्य निःश्रेयसोयोगित्वानिर्वाह इत्येव स्वाभिप्रेतमिति स्वीकृत्यवेत्यर्थः । इदमित्यमेवेत्यर्थश्चिये प्रामाण्यनिश्च- यापेक्षायामपि प्रवृत्तौ तत्कारणत्वासिद्धौ नोद्देश्यसिद्धिरित्याशङ्का निराकुरुते तथाचेति । अवश्यापेक्षणीयत्वं कारणसम्पादकतया । तादृशापेक्षायामपि तद- सम्भव शास्त्रश्रवणे प्रवृत्त्यनुलत्त्या शास्त्राय निष्कलले मापसङ्गतेरिति भावः (प्रभा) ननु निरुपाधिकत्वमेव प्रयोजकत्वमित्याशंक्याह यत्तदर्थयोरिति । तटस्थमतम् पुनर्माध्यमिको निराचि कोर्षति इदमित्थरिति चिन्तामणिः । तथाच सफलप्रवृत्तिम् प्रति इदमित्थमेवेत्यवधारणात्मकज्ञानस्य जनकतया तस्य च प्रामाण्य- निश्चयाधीनत्वेन अवश्यन्तस्य प्रवृत्तावपेक्षणीयतया तम् विना प्रवृत्तानुत्पादापत्तिरिति- प्रामाण्यनिश्चयस्य स्वतो वा परतो वाऽसम्भवात् पूर्वपक्षसङ्गतिरिति । उक्तयुक्त्येति गादाधरी । अर्थनिश्चयकाले तद्वितीयक्षणे वा यत्र प्रामाण्यसंशयस्तत्र प्रवृत्त्यापत्तिवारणाये- त्यादिपूर्वोक्तयुक्त्येत्यर्थः । विनिगमनाविरहभयेनेति । विशेष्यविशेषणभावे विनिगमना- विरहभयेनेत्यर्थः । कारणतावच्छेदकगौरवादित्यपि शेषः । ननु इत्याद्याक्षेपमन्यथा 'बुद्धवा कृताया अथकिमित्याशङ्कायाः स्वाभिप्रायप्रकटनेनैव निरसितुं शक्यत्वात् तत्प्रकटनमेव कथं न कृतमित्याशंक्याह अथवेति । नन्वित्याद्या- क्षेपकर्तुः = माध्यमिकस्य । तदवधारणे = प्रमाणतत्वावधारण । तदसम्भवेन -.

·- - (चि० म० ) ननु स्वत एवास्तु तन्निरूपणाम् ? (दी० ) स्वतः = स्वस्मात् स्वकीयात् । तत्र स्वप्रकाशतयार तेनैः तत्यामाण्यं गृह्यते इति गुरवः । ( गा० ) ननु स्वत एवेति मीमांसकत्रयस्यैव प्रत्यवस्थानम्, नतु गुरोरेव मिश्रभट्टयोरेव वा मतत्रयसाधारणविप्रतिपत्तेरने दर्शनीयत्वात्, अनुव्यव सायेनानुमित्या स्वप्रकाशेन वा गृह्यते इत्यादिना मतत्रयसाधारणस्वतस्त्वस्य व्यवस्थापनीयत्वाच, एवं च स्वपदस्य प्रामाण्याश्रयमात्रपरत्वे तदीयमानपरत्वे वा न मतत्रयसाधारण्यमतस्तदुभयपरतया व्याचष्टे स्वत इति । स्वस्मादिति । प्रामाण्याश्रयव्यवसायादित्यर्थः । तन्निरूपणमिति मूलस्य च प्रामाण्यव्यवहार इत्यर्थः, तावता च व्यवसायस्यैव स्वप्रामाण्यविषयकत्वलाभः, तावतैव व्यवह- तव्यज्ञानविधया प्रामाण्यव्यवहारहेतुतायाःस्वस्य निर्वाहात् । एतच्च गुरुमतानु- सारेण । मिश्रभट्टयोरनुसारेणाह स्वकीयादिति । स्वप्रयोज्यादित्यर्थः । मिश्रमते व्यवसायजन्योऽनुव्यवसाय एव तत्प्रयोजकतया विवक्षितः, भट्टमते च व्यवसायजन्यज्ञाततारूपहेतुजन्यानुमितिरेवेति मतद्वयोपसंग्रहः । (प्रभा ) मीमांसकत्रयस्यैवेति । गुरुमिश्रभट्टाख्यत्रयस्येत्यर्थः । छातः मतत्रयसाधारण्याये तिभावः । तदुभयपरतया स्वपरतथा स्वकीयपरतया चेत्यर्थः । पूर्वग्रन्थेन प्रवृत्तिम् प्रति प्रामाण्यांनश्चयस्य अपेक्षणात् तस्य स्वतः परतो वाऽसम्भवेन तदनुपपत्तिस्तदवस्थैवेति माध्यमिकमतमुपन्यस्तम् । इदानीम् मीमांसकमतनिरासद्वारा माध्यमिकमतं निराचिकीषु: मीमांसकमतमुत्थापयति चिन्तामणौ नन्वित्यादिना । १ स्वत इति मूले स्वपरमात्मपरम्, प्रकृते चात्मपदेन प्रामाण्याश्रय एव । प्रयोज्य- त्वम् पञ्चम्यथः, तत्पदस्प च प्रकृतपरामर्शकतया तल्लिरूपणमित्यत्र तत्पदेन प्रामाण्यस्य परामर्शः, निरूपरणं. व्यवहारः सच इदं ज्ञानम्प्रमा इत्याकारकशब्दप्रयोगरूपः, एक्का- रोनायोगव्यवच्छेदार्थः, तथाच स्वेतरप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यत्वाभाव तत्त्वे सति स्वप्रयोज्यतावान् प्रामाण्यव्यवहार इति न युक्तम् प्रामाण्याश्रयव्यवसायेतरेण संवादिप्रवृत्तिजनकत्वलिंगकानमित्यापि मीमांस कैरपि प्रामाण्य निश्चयन प्रमात्वव्यवहा रस्वीकारात् । किंतु अयोगव्यवच्छेदार्थक एवेह एवकारः, तथाच प्रमाण्याश्रयनिष्ठ. प्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यत्वसम्बन्धाभावाभाववान् प्रामाण्य व्यवहार इत्येव बोधः । २ स्वप्रकाशतया प्रामाण्यं गुह्यते इति गुरव इति दीधितिः । स्वप्रकाशतया इत्यत्र तुतीयार्थः प्रयोज्यत्वम्, तेनैव इत्यत्र तृतीयार्थोऽभेदः, तथाच स्वप्रकाशताप्रयोज्यतद- भिन्नग्रहविषयतावत् प्रामाण्यम् । '३ व्यवस्थापनीयत्वाच्चेति । पंचमविप्रतिपत्तौ चिन्तामणी 'विशेष्ये तद्धर्मवरव' F ·(गा०) केचित्तु तनिरूपणम् =प्रामाण्यग्रहः । स्वस्मात् == व्यवसायात्,व्यव- सायप्रयोज्य इति यावत्, सच मिश्रमतेऽनुव्यवसायरूपः, भट्टमते ज्ञातता- लिंगकानुमितिरूपः । गुरुमतानुसारेणाह स्वकीयादिति । स्वोत्पत्तिप्रयोजककारण- समुदायादित्यर्थः । एतावता स्वसामग्रीजन्यत्वेम स्वस्यैव स्वप्रामाण्यग्रहरूपता लभ्यते इति व्याचक्रुः । तञ्चिन्त्यम् ? तथा सति तत्र स्वप्रकाशतया' इत्यादिना प्रथमतो गुरुमतविवरणस्यायुक्तत्वापातात् । स्वप्रकाशतया=व्यवसायस्य स्वविषयकतया। तेनैव प्रामाण्यं गृह्यत इति । तस्यैव प्राथमिकज्ञालग्रहत्वात् सर्वेषामेव मीमांसकानाम् प्राथमिकज्ञानग्राह्यतायाः स्वतो ग्राह्यतारूपत्वा- दिति भावः। । (प्रभा) तावताचेति । निरूपणपदस्य प्रामाण्यव्यवहारपरतया चेत्यर्थः । व्यवसायस्य प्रामाण्यविषयकत्वे हेतुमाह तावतैवेत्यादि । तावतैव- व्यवसायस्य प्रामाण्यविषयकल्वे- नैवेत्यर्थः । स्वस्य = व्यवसायस्य । निर्वाहादिति । अत्रायमाशयः, तद्व्यवहारम् प्रति तजज्ञानस्यैव कारणतया प्रामाण्याश्रयीभूतव्यवसायात्मकं ज्ञानम् प्रामाण्यविषयकं न स्यात्तर्हि तस्य प्रामाण्यरूपव्यवहर्त्तव्यविषयकज्ञानत्वाभावात् प्रामाण्यव्यवहारहेतुतैव न स्यात् । तस्मात् प्रामाण्यव्यवहार हेतुत्वसिद्धये प्रामाण्यविषयकत्वं व्यवसायस्याङ्गीकर्तव्यमिति भावः । एतच्चेति । व्यवसायस्य प्रामाण्यविषयकत्वं चेत्यर्थः । मतद्वयोपसंग्रह इति । तथा च प्रामाण्याश्रयो व्यवसाय: तज्जन्योऽनुव्यवसायः तत्प्रायोज्यः प्रामाण्यव्यवहार इति भट्टमते व्यवसायजन्या ज्ञातता तज्जन्यप्रथमज्ञानविषयकानुमितिः तज्जन्यःप्रामाण्यव्यवहार इति फलितम् । एतेन च मिश्रमतेऽनुव्यवसायस्य प्रामाण्यविषयकत्वम्, भट्टमते च ज्ञातता- लिङ्गकानुमितेः प्रामाण्यविषयकत्वमित्यागतम् , तयोरेव व्यवहर्तव्यज्ञानस्वरूपत्वात् । स्वस्मादिति । मिश्रभङ्मतानुसारेणैवोक्तम् इति जगदीशमतमुपक्षिपति केचित्तु इति । सच = प्रामाण्यग्रहश्च । अयुक्तत्वापातादिति । स्वस्मादित्यादिना मिश्रभट्टयोरेव मतयोः संग्रहे पूर्वम् मिश्रभट्टमतयोनिरूपणत्ययावश्यकतया गुरुमतस्य तु मिश्रभट्टमत- निरूपणानन्तरं निरूपणौचित्येन प्रथमं तन्मतनिरूपणस्यायुक्तत्वापातादित्यर्थः । तत्रेतिदीधितिः । मतत्रये इत्यर्थः । स्वप्रकाशतयेति । स्वम् व्यवसायः तद्विषयकतयेत्यर्थः । तथाच गुरूणाम् मते स्वविषयकत्वमेव ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वम् । तन्मते चतुस्संयोगाद्यनन्तरम् अयं घटः धटमहं जानामि इत्याकारकप्रत्यक्षस्यैवोत्पत्त्या १ तच्चिन्त्यमितिगादा० निपूर्वक रूपधातोः ज्ञानानुकूलब्यापार एव शक्तिःनतु ज्ञाने, तथाच निरूपणपदस्य ज्ञानार्थकत्वं जगदीशोक्तमयुक्तमिति केचित् चिन्ताबीज. माचक्षते तन्न सम्यक् ? व्यापारांशमोषपूर्वकम् ज्ञानमात्रे लक्षणया तदर्थकल्पने - ·(eran) मितिमातृमेय' एतस्त्रितयविषयकत्वमेव । तत्र च ज्ञानम् स्वस्वरूपतया स्वं गृहण। प्रमियत्या चात्मानं विषयतया च घटम् अवगाहते । दीधितौ तेनैवेति । व्यवसाय त्यर्थः । तथा च व्यवसायस्य स्वप्रकाशतया तेनैव तद्ग्रहणे तद्गतप्रमात्वस्य ग्रहरा सिहं सनोग्राह्यत्वम् । ननु ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वे मानाभावः ज्ञानस्य तद्गतप्रामाण्यस्य शानान्तर ग्राहावे तादृशज्ञानान्तरस्य तद्गतप्रामाण्यस्य वा ग्रहार्थम् पुनर्ज्ञानान्तरापेक्ष न... स्यात् ऋत: वप्रकाशरूपतायामेव तन्मतप्रसरात् । तस्यैव = व्यवसायस्यैव । प्राथमिकज्ञानग्रहत्वादितिगा० । ननु प्राथमिकत्वं ज्ञाने ज्ञानग्रेह वा विशेष यदि च ज्ञाने तहि मीमांसवानाम् प्राथमिकज्ञानविषयकग्रहविषयत्वस्यैव प्रम, ग्राह्यत्वेन "विषयनिरूपितं हि ज्ञानमतो ज्ञानवित्तिवेद्यो विषयः" इति. सिद्धा मीनु यशान्योरपि प्रथमज्ञानविषयक ग्रहरूपतया तद्विषयत्वम् अयं घट इत्याकार प्रथम नगतप्रमाश्वेऽपि ततो लभ्येत यच्च न सिद्धान्तसंगतम् । मीमांसकैः घटर मानामीत्याकार कानुव्यवसायमाणैव अयं घट इत्याकारव ज्ञानगतप्रमात्वग्रहणाङ्गीकार पतृवचतुर्थज्ञानाम्याम् । अत: प्राथमिकत्वस्य ज्ञानग्रहे एवान्वयः । तथा च प्राथमि यो शानः हः तत्त्वादिति तदर्थः । ज्ञानग्रहे प्राथमिकत्वं च ज्ञानग्रहविशिष्टान्यत्व वैश्वसामानाधिकरस्य स्वध्वंसकालीनत्वैतदुभयसम्बन्धेन । मुरारिमिश्रमते अनुव्यवसायो प्राथमिको ज्ञानग्रहः तत्र लक्षणसमन्वयश्चेत्थम्-स्वम् चैत्रीयानुव्यवसायरूपो ज्ञान २.सामानाधिकार एयरय तद्ध्वंसकालीनत्वस्य च तृतीयतुरीययोनियोः सत्त्वेन तयोस्ता शहर या तदायावरयानुव्यवसाये सत्त्वात् । चैत्रीयप्रथमानुव्यवसायो हि न केनापि ज्ञा ए विशिष्ट इति तत्र ज्ञानग्रहविशिष्टभेदस्सुलभ एव । स्वसामानाधिकरण्यानुपाद। निदेन मैत्राद्यनुः व्यसायमादाय चैत्रीयानुव्यवसायस्यापि तद्विशिष्टत्वापत्तिः । द्विती समाधानुपादाने पदेन तृतीयादिज्ञानग्रहमादाय तवैशिष्टयस्य प्राथमिकानुव्यवस सम्वेन तस्यापि प्राथमिकज्ञानग्रहत्वानुपपत्तिः । प्राथमिकज्ञानमाह्यताया इति । गुरुमते ज्ञानग्रहो व्यवसाय%; मिश्रमः नुव्यवसाया,भट्टमते शाततालिङ्गकानुमितिःतद्विषयताया इत्यर्थः । अयमाशयः, गुरुम शस्य स्थापरवेन अप्रमात्मकं ज्ञानमेव नास्ति इति या सामग्री ज्ञानं जनयिष्यति से मार ज्ञानेनामाण्यमपि ग्राहयिष्यति, तन्मते ज्ञानत्वस्य ज्ञानधर्मिकप्रामाण्यज्ञानत्वस्थ च सम् निधारमा समनियतधर्मावच्छिन्नकार्योत्पादिका सामग्री समनियतधर्मान्तरावच्छिन्नकार्य पात सिद्धान्तात् । तथाच गुरुमते अयं घटः घटमहं जानामि इत्याकारक ज्ञान जयमानजन स्वस्यैव स्वनिष्ठप्रामाण्यविषयकतया तविषयत्वस्य प्रमात्वे सत्त्वेन प्राथमिक नाइयवरूपस्यतत्त्वोपपत्तेः । मिश्रा च चक्षुस्संयोगाद्यनन्तरम् यद् घट इत्याकार व्यवसायात्मक शानन्तद विषयक यद् घटमई जानामि इत्यनुव्यवसायात्मकं लौकिकमानसप्रत्यक्षं तविषयत्वस्ट अमाचे सत्वेन ताहशस्वतस्त्वोपपत्तिः ।

·(चि० म०) तथाहि तत्र विप्रतिपत्तयः- (दी० ) तदनुव्यवसायेनेति मिश्राः । ( गा० ) तदनुव्यवसायेनेति =तद्विषयकलौकिकमानसेनेत्यर्थः । ततः (प्रभा) भट्टमते च ज्ञानमतीन्द्रियम् अतो न मिश्रमतवत्' अनुव्यवसाये न प्रामाण्यभा पपत्तिःकिन्तु ज्ञानेन विषये ज्ञाततानामकः कश्चिद् धर्मविशेषो जन्यते सच ज्ञातो घट इ 'प्रतीतिसाक्षिको विषयताविशेषः प्राकट्यापरपर्यायो वा,तया च ज्ञाततया ज्ञानमनुमीय तथाच प्रयोग इयं ज्ञातता घटविशेष्यकघटत्वप्रकारकज्ञानसाध्या घटवृत्तिघटत्वप्रकारकज्ञ तात्वात्' या यवृत्तियंत्कारिका ज्ञातता सा तविशेष्यकतत्प्रकारकज्ञान साध्या यथा पटत्वप्रकारकज्ञातता पटविशेष्यकपटत्वप्रकारकज्ञानसाध्येति सामान्यतो व्याप्तिराश्रीय अत्र व्याप्तौ यत्त्वतत्त्वप्रवेशेन एकोपादानेऽन्यस्यासंग्रहः स्थादिति चेत्तर्हि घटवृत्तिघटल्वप्रक कशाततात्वं यत्र तत्र घटविशेष्यकघटत्वप्रकारकज्ञानसाध्यतात्यरूपेण विशेषणात्' । दृष्टान्तः पटविशेष्यकपटत्वप्रकारकज्ञानानन्तरजन्यज्ञातता । प्राथमिकघटत्वादिप्रकारकपर साध्यत्वसाधकानुमितौ च जन्मान्तरानुभूतव्याप्तिस्मरणमेव गतिः । एवञ्च अपूर्वचैत्र दिप्रकारघटितप्रामाण्यविषयकानुभित्यनुपपत्तिरेवेति एतन्मते दूषणमेव । अतीतान गतविषयज्ञानेन ज्ञातताया एवाजननात् । असन्निकृष्टविषयकानुमित्यादिना ज्ञातताजनने: तस्याःप्रत्यशासम्भवात् ज्ञानान्तरोपायाभावात् लिङ्गज्ञानासम्भवात् भट्टमते ज्ञानस्या न्द्रियत्वेऽपि ज्ञातताप्रत्यक्षसिद्धति व्यवसायेन द्वितीयक्षणे ज्ञाततायां जनितायां तृतीयक्ष घटत्वप्रकारकत्वेन तत्प्रत्यक्ष जायमाने घटवृत्तिभानस्यावश्यकतया प्रमाव्यापकतावच्छेद प्रकारेण हेतुग्रहन्नौव्यम् । ननु ज्ञातताप्रकारेण भासमाने घटे घटत्वभानेऽपि ज्ञाततायां घटवृत्तित्वं न सास ज्यवसायद्वितीयक्षणे ज्ञातो घट इत्येव प्रत्यक्षोदयात् इति कुतो दर्शितहेतुग्रहानैयत्येन ज्ञातर लिङ्गकानुमित्या प्रमावग्रहोक्तिसंगतिः इतिचेन्न ? अयंघटो घटत्वेन ज्ञात इति प्रत्यक्ष घटे ज्ञाततावत्त्वमिव ज्ञाततायां घटवृत्तित्वस्यापि भानात् अाधारत्वाशेयत्वयोः समानसंवि संवेद्यत्वात् प्रत्यक्षस्थले तदुभयभासकसामग्रीसमनैयत्येन तत्सम्भवात् । दृष्टान्तेऽपि दृष्टान्तान्तरेण साध्यसिद्धिरित्यग्रे व्यक्तीभविष्यति । एवंच उक्तरीत्या ज्ञ तालिङ्गकानुमितिविषयत्वस्य प्रमात्वे सत्त्वात् स्वतोग्राह्यत्वसिद्धिः । तदनुव्यवसायेनेति दीधितिः । तृतीयार्थोऽभेदः तस्य गृह्यत इत्यत्र ग्रहेऽन्वर तदनुव्यवसायेन तत्प्रामाण्यमित्यत्र च तत्पदेन व्यवसायग्रहणम्, तथाच तदनुव्यवसार भिन्नज्ञानविषयीभूतं ज्ञानविष्ठप्रामाण्यमित्यर्थः । स्वोत्तरवर्तिस्वविषयकलौकिकप्रत्यक्षविष भूतं स्वनिष्ठप्रामाण्यम इति यावत् । तद्विषयकलौकिकमानसेनेति । लौकिकत्व ·. 5.99 "3- ga . मो.) ज्ञानस्यातीन्द्रियतया ज्ञाततारिङ्गकानुमित्येतिभट्टाः । - मारवं गृह्यते इत्यनुपज्यते। एवमग्रेऽप्यनुषङ्गो बोध्यः। उपनीतप्रामाण्यस्य प्रथमतेऽपि ज्ञानमानसे भानाल्लौकिकत्वविशेषणम् । नच ज्ञानांशे लौकिक- नमेऽपि उपनीतप्रामाण्यभानात् तद्विशेषणेनापि न न्यायमताद् विशेष र वाच्यम् , स्वांशे लौकिकत्वस्य विवक्षणीयत्वात् । तच्च स्वविषयकज्ञाना- स्वाश्रयग्राह्यत्वरूपगुरुमतसिद्धस्वतस्त्वेऽपि स्वविषयकज्ञाना- वेन स्वाश्रयो विशेषणीयः, अन्यथा प्रामाण्याश्रयज्ञानेऽपि कदाचिदुपनीत- मारवमानस्य न्यायमतसिद्धतया तदविशेषापत्तेः। ज्ञानस्यातीन्द्रियतयति। वेशत्य फलमाह उपनीतप्रामाण्यस्येति । प्रमितो घट इत्याद्याकारकज्ञाने. ज्ञानल- सामान्यमानत्येत्यर्थः । न्यायमतेऽपीति । प्रामाण्यत्य स्वतस्त्वानङ्गीकर्त मतेऽपि । ज्ञान- मसाइलालौकिकज्ञानमानस इत्यर्थः । अयम्भावः, नैयाकिमतेऽपि अद्य अयं घट नानन्तरं सफलप्रवृत्ती सत्याम् इदं ज्ञानम् प्रमा संवादिप्रवृत्तिजनकत्वात् इत्यनुमिल्या. मास्वानुभवजन्यसंस्कारवशात् प्रमावस्मरणरूपज्ञानलक्षणया नैयायिकैरपि प्रमालास्य मजीनियते इति न्यायमतसाधारणतया तदविशेषापत्तिरिति लौकिकत्वविशेषणम् । १. अमित घट इत्याकारकशानस्य प्रमात्वांशेऽलौकिकतया तद्व्यावृत्तिः । ननु प्रमितो माल्यकालीनवटज्ञानवानहमित्यादिज्ञानानामपि ज्ञानांशे लौकिकत्वमेव तादृशज्ञानेषु मनपनि मनासन्निकर्षस्यैव प्रयोजकत्वेन ज्ञानलक्षणासन्निकर्षस्य अप्रयोजकाया मानसपदेनापि तद्ग्रहणेन तद्विषयत्वस्य प्रमात्वे सत्त्वेन लौकिकत्वोपादानेऽपि मामलदष्यमित्याशङ्कते नचेति । उत्तरयति स्वांश इति । अंशो विषयित्वम् , स्वविषयमयावच्छेदेन यत् लौकिकत्वं तविशिष्टमानसप्रत्यक्षविष- मिश्रमते स्वतोग्राह्यत्वम् । तच्चेति । प्रामाण्यांशे लौकिकत्वं चेत्यर्थः । स्वचि. कलानाजन्यत्वमिति । स्वम् प्रामाण्यम् । तथाच उपनीतस्थले प्रामाण्यमान- लवधासन्निकर्षप्रयोज्यतया प्रामाण्यज्ञानाजन्यत्व विरहात् । कमाये नु न प्रामाण्यविषयकज्ञानजन्यत्वम् , तस्यैव प्रामाण्यविषयकत्वेन स्वस्थ कवि छात् । अत्रे स्वाभयविषयकं यत् स्वाश्रयं तदादाय गुरुमतादविशेषापत्तः । अमर कदाचिदुपनीतप्रामाण्यमानस्य न्यायमतसिद्धतया गुरुमतस्य न्यायमतादविशे. १ वाक्यार स्वाश्रयग्राह्यत्वरूपेति । स्वम् प्रमात्वम् , मिश्रमते स्वाश्रयज्ञान- समयल्वेऽपि गुरुमते ज्ञानानिवेशेऽनुचितगौरवापत्तेरित्याशयेन स्वाश्रय- अनुमान । अन्यथा = स्वविषयकशानाजन्यत्वानिवेशे, तदविशेषापत्तेः = न्यायमताद- ताहशज्ञानस्य 5 खानस्यातीन्द्रियतयेति । भट्टानामयमाशयः, यत्सविकल्पकं ज्ञानमपि न प्रत्यदं हस्य प्रत्यक्षं त्यातहि निर्विकल्पस्यापि प्रत्यक्षं दुर्निवारं स्याज्ज्ञानत्वाविशेषात् धनिर्विकल्पस्थ प्रत्यक्षवागा Sem...

·... (प्रभा) नच विशिष्टवैशिष्टयप्रत्यक्षे विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयस्य हेतुतया तदभावान्न निर्विकल्पकप्रत्यक्षापत्तिरिति वाच्यम् , विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या एकत्रोभयमितिरीत्या वा तादृशप्रत्यक्ष विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयस्य हेतुत्वाभावेन तद्रीत्या निर्विकल्प. कप्रत्यक्षापत्तेदुवारत्वात् । गुरुभूतप्रतिवध्यप्रतिबन्धकभावकल्पनमपेक्ष्य आत्मनिष्ठगुणप्रत्यक्षे तादात्म्येन ज्ञानस्यैव धर्माधर्मभावनानामित्र ज्ञानभावनाऽदृष्टसा- धारणवै जात्यं कल्पयित्वा तज्जात्यवच्छेदेनैव वा प्रतिबन्धकत्वकल्पनमुचिनम् । जानामी- त्यनुभवानामपि अनुभवामीत्युपनीतभानत्वम् । एवञ्च विषयनिष्ठज्ञाततया तन्निष्ठज्ञानमेवा- भुमीयते घटो ज्ञानवान ज्ञाततावत्त्वात् इति । तत्र घटत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यता- सम्बन्धेन ज्ञानानुमिती ताशप्रकारतानिरूपितविशष्यतारूपप्रामाण्यग्रहः । नच ज्ञात- तायाः प्रमात्वाव्याप्यतया तदनुमापकत्वासम्भव इति वाच्यम् , प्रमात्वस्याननुमेयत्वात् ज्ञानानुमाने समानसंवित्संवेद्यतया ज्ञानत्ववत्प्रमावस्यापि स्वतस्त्वसम्भवात् । न च ज्ञाततायाम्मानाभावः, तस्या विषयज्ञानातिरिक्तायाः अावश्यकत्वात् । तथाहि विषयता न तावज् ज्ञानस्वरूपा, घटप्रकारकभूतल विशेष्यकज्ञानाद भूतलप्रकारकघटविशेष्यकानुव्यव- सायापत्तेः। नापि विषयस्वरूपा,. विशिष्टज्ञानसमूहालम्बनज्ञानयोरवैलक्षण्यापत्तेः । श्रत उभयातिरिक्ता सा नित्या लाघवात् । अन्यथा अनन्ततत्तद्विषयकज्ञानरनन्ततत्तद्विषयतोत्पत्ति तन्नाशकल्पने गौरवापत्तेः । एवञ्च नष्टयुधिष्ठिरादिविषयकज्ञानोत्पत्तिरपि सुलभेति युक्तम् । अन्ये तु ज्ञातताविषये एव मात: तत्तज्ज्ञानजन्या तत्तद्विषयनिष्ठ। ज्ञातता सा च नष्टभाविविषयनिष्ठाऽपि । नचासतोनष्टभाविनी:कथं कार्योत्पत्तिरिति वाच्यम् , द्वित्वादिकमित्र तदुत्पत्तौ वाधकाभावात् । नच तत्र नष्टद्वित्वस्य स्मरणमिति वाच्यम् , अननुभूततद्वित्वस्य- स्मरणानुपपत्तः । नच यावदाश्रयप्रत्यक्षं विना कथं द्वित्वप्रत्यक्षमिति वाच्यम् लाघवेन संयोगप्रत्यक्षे तस्य हेतुत्वाङ्गीकारेण व्यासज्यवृत्तिधर्मप्रत्यक्ष तस्य हेतुत्वाभाबेन तत्प्रत्यक्षस्य सुवचत्वात् । वायुप्रत्यक्षाभावेऽपि तद्गतस्पर्शप्रत्यक्षस्य त्ययाङ्गीकारात् । अतो द्वित्वबहुत्ययो विभूतपदार्थनिष्ठत्यवत् तज्ज्ञानोत्पाद्यविषयताया अपि भाविभूतपदार्थनिष्ठत्वम् । नच द्वित्यादिगुणस्य समवायिकारणाभावेन भाविभूतयोः कथमुत्पत्तिरिति वाच्यम्, समवायेन भाव कार्योत्पत्तौ तादात्म्येन द्रव्यस्य जनकता इति समवायिकारणकार्यभावस्यैव वक्तव्यत्वेन संख्यायाःपदार्थान्तरत्वेन विषयतावत् समवायेनोत्पत्त्यभावात् समवायिकारणा- नावश्यकत्वात् संख्याया विषयतायाश्चाभावं जानामीति, अभावी द्वौ, चतुर्विंशतिर्गुणा इतिप्रतीत्या अभावादिनिष्ठतया स्वरूपसम्बन्धेनैवोत्पत्त्यङ्गीकारेण समवायिकारणानाव- श्यकत्वात्। न च द्वित्वादीनामाकस्मिकत्वप्रसङ्गः, अपेक्षाबुद्धेरेव जनकतया नियामकत्वात् । अपेक्षावुद्धरपि व्यंजकत्वे तु नित्यतया न तदापत्तिप्रसङ्गोऽपि । , ·(दी० ) तत्र - मतत्रयसाधारणस्वतस्त्वे । ( गा०) एतेन भट्टानां ज्ञाततालिङ्गकानुमितेर्मिश्रमतसिद्धानुव्यवसायवत् प्राथ- मिकज्ञानग्रहरूपतेति सूचितम् , तेन न्यायमतेऽपि अनुमित्या प्रामाण्यं गृह्यते, परन्तु तन्मते ज्ञातताया अप्रसिद्धतया तल्लिङ्गकानुमित्या ग्राह्यत्वासम्भवः, एवञ्च ज्ञाततायामेव विवादपर्यवसानम् नतु स्वतोप्राह्यत्व इति देश्यानवकाशः । नच ज्ञाततालिङ्गकानुमितिग्राह्यत्वे ज्ञानातीन्द्रियत्वस्याप्रयोजकतया ज्ञानस्यातीन्द्रियतयेति हेत्वनन्वयः, अनुमित्येत्यस्य सावधारणपरतया तल्लभ्यप्रत्यक्षाग्राह्यत्वे हेत्वन्वयस्य विवक्षितत्त्वात् । मूलस्थं तत्रेत्युपादाय व्याचष्टे मतत्रयसाधारणस्वतस्त्व इति । एतेन प्रथमावधि विप्रतिपत्तित्रयस्य मतत्रयसाधारण्यं मूलस्थतच्छब्दलभ्यमेवेति तदभिधानमयुक्तमिति निरस्तम् । तुरीयविप्रतिपत्तेः प्रत्येकमेवेत्यनेन यथा एकमतसिद्धस्वतस्त्वकोटि . त्वमभि- हितम् तथा प्रथमादिविप्रतिपत्तीनां मतद्वयमात्रासिद्धस्वतस्त्वादिकोटिकत्वशङ्का- वारणाय युक्तं त्रितयसिद्धस्वतस्त्वकोटिकत्वाभिधानम्, तद् विना न्यूनत्वस्या- परिहारः। तत्रेति। सप्तम्यर्थविषयतायास्संशयजनकवाक्यरूपविप्रतिपत्ति- पदार्थकदेशे संशयेऽन्वयो वोध्यः । (प्रभा ) द्वित्वादेःकावस्थानमिति वाच्यम्, कपालादिनाशे क्षणमात्र घटादेरिव विषयताया अपि सत्त्वे वाधकामावात् । अतो नष्टघटादावपि घटा ज्ञातइत्यनुभवात् भूतभाविनिष्ठत्व- मित्यन्यत्र विस्तरः । एतेनेति । ज्ञानातीन्द्रियत्वकथनेनेतिभावः । एवञ्च = अनुमितिग्राह्यत्वे च । देश्या. नवकाशः- पूर्वपक्षानवकाशः । भट्टमते ज्ञानस्यातोद्रियऽत्वेपि विवादादिति तात्पर्यम् । इदमुपलक्षणम्, मीमांसकमते स्वाश्रयज्ञानग्रहत्वब्यापकविषयितानिरूपकत्वं स्वतोग्राह्यत्वम् , तच्च नैयायिकमते र सम्भति, तादृशग्रहत्वस्थानुव्यवसायेऽपि सत्त्वात् तत्र प्रामाण्यविष- यिताया अभावादिति ध्येयम् । ननु ज्ञानं ज्ञाततालिङ्गकानुमितिग्राहयमित्यत्रातीन्द्रियत्व हेतुरप्रयोजकः, ज्ञानस्य ऐन्द्रियकत्वेऽपि अनुमितिग्राह्यत्वसम्भवात् इत्याशङ्कते नचेति । तल्लभ्येति अवधा- रणलभ्येत्यर्थः । तथाच प्रत्यक्षाग्राह्यत्वांशे अतीन्द्रियत्वस्य प्रयोजकतया प्रत्यक्षाग्राह्यत्व. विशिष्टतादृशानुमितिग्राह्यत्वम् प्रत्यपि तत्प्रयोजकत्वसम्भवः । 5 अत्रेदं वोध्यम् । गुरुमिश्रयोमते विषयोपधानेनैव ज्ञानभानात् विषयानुपधानेन ज्ञानप्रत्यक्षस्यालीकतया विषयपुरस्कारेण तद भानात भट्टमते च ज्ञाततालिंगकान मि.

·J (चि०म० ) ज्ञानप्रामाण्यं तदप्रामाण्याग्राहकयावज्ञानग्राहक- सामग्रीग्राह्यं न वा ? (दी0 ) विचाराङ्गसंशयजननीधिप्रतिपत्तीराह ज्ञानेत्यादिना । ( गा०) विप्रतिपत्तेरुपयोगितां दर्शयितुमाह विचारांगात । विचारो जल्प: विपरीतोद्भावकपर विजिगीषया न्यायप्रयोगरूपः, जिज्ञासासम्पादनेन तदंगस्य तदुपयोगिनो मध्यस्थ संशयस्य जननीरित्यर्थः। अत्र च नन्वित्यादिवत्तुर्मी- मांसकस्यैव न 'तथाहि' इत्याद्यभिधानम् तथासति विधिकोटिमात्रस्य तदभि धेयतया निषेधादिवोधक 'नवा' इत्याद्यभिधानासङ्गत्तेः, स्वसंशयज्ञापनाय मध्यस्थस्यैव तथानिधानौचित्यात् इति 'स्वत एवास्तु तन्निरूपणम्' इत्यनन्त- रम् 'इतिमीमांसकानां स्वमतपरिग्रहेण नैयायिकेन विचारप्रसक्तिः' इतिपूरणी- यम् , तथाच ग्रंथकृत एवोक्तिरियम् । तथाच स एव विचारो विप्रतिपत्त्यावे न घटत इत्यालोच्य ग्रन्थकृतैव तथाहि' इत्यादिना विप्रतिपत्तयो दर्शिताः ! उत्तरवत् पूर्वपक्षोऽपि परिष्करणीय इत्यवधेयम् । पक्षे ज्ञानपदोपादानं प्रामाण्यपदस्य प्रमाकरणत्वार्थपरत्वभ्रमनि- ( प्रभा) तदङ्गस्य% विचाराङ्गस्य । तदुपयोगिनः = विचारोपयोगिनः । नन्वि- त्यादिवक्तुरिति । ननु स्वत एवास्तु निरूपण मित्यादिवक्तरित्यर्थः । तदभिधेयतया नन्वित्यादिबक्तुरभिधेयतया। उत्तरवत् = उत्तरग्रन्थवत् । पूर्वपक्षः= पूर्वपक्षग्रन्थः । पूर्वपक्षग्रंथस्य यथावदनिरूपणे पूर्वपक्षस्य यथावदज्ञाने सति उत्तरस्य (उत्तरग्रंथस्य) यथार्थतोऽशेयत्वेनानुपादेयत्त्वापत्तेरिति भावः । पक्षे = पक्षबोधकवाक्ये इत्यर्थः, तेन अर्थरूपस्य पक्षस्य ज्ञानपदघटितत्वाभावेऽपि न क्षतिः । प्रमाकरणत्वार्थपरत्वेति । माकरणत्ववोधेच्छयोच्च रितत्वभ्रमे इत्यर्थः । सच भ्रमःप्रामाण्यपदमनेन प्रमाकरणत्ववोधेच्छयोच्चरितम् इत्याकारकः । निरासपरतयेति । ननु तस्य निरासस्तन्निवृत्तिःसाच यदि ध्वंसरूपा तर्हि तृतीयक्षणे स्वा एव तद्ध्वंसस्य सिद्धतया तदर्थं ज्ञानपदोपादानादिप्रयासस्य व्यर्थत्वापत्तिरतःप्रमाकरणत्वार्थपरत्वभ्रमनि- रासः प्रमाकरणत्वार्थभ्रमेऽप्रामाण्यग्रहसम्पादनम् , तादृश भ्रमप्रतिबन्धो वा। तथा च पक्षघटकप्रामाण्यपदम् प्रमाकरणत्ववोधेच्छयोच्चरितं स्यात् तर्हि स्वसमभिव्याहतपदार्थान्वि- तार्थवोधकं स्यात् , नचैवम्, तस्मात् प्रमाकरणत्ववोधेच्छयोचरितत्वाभाववत् स्वसमभिव्याह- तपदार्थान्वितार्थबोधकत्याभावात् इत्याद्यनुमानेन प्रमाकरणत्वार्थपरत्वनमप्रतिबन्धाताह- शम्भमेऽप्रामाण्य ग्रहो वा सम्भवति । स्वम् प्रामाण्यपदम् तत्समभिव्याहृतं पदं ज्ञानपदम् तदर्थः ज्ञानवृत्तित्वम् तदनन्वितोऽर्थः प्रमाकरण त्वरूपः तद्वोधकत्वाभावादित्यर्थः । । ma ·L ( दो० ) अत्र च तात्पर्यवशात् तद्वति तत्प्रकारकत्वरूपप्रकर्षाि ज्ञानं प्रशब्दोपसंहितेन माधातुना प्रत्याय्यते,भावश्युटा च ताशज्ञानत्य करणल्युटा तादृशज्ञानकरणत्वं तद्धितान्तेनोपस्थाप्यते, तत्र तादृशज्ञानकरण निरासाय ज्ञानेति सावधारणम् । तच्च न ज्ञानत्वनियतम्, (गा०) रासपरतया सार्थकयिष्यन् तत्पदस्य प्रमात्वतत्करणत्वोभयार्थकतां त्पादयति अत्र चेति। अत्र = पक्षबोधके ज्ञानप्रामाण्यपदे । ज्ञानेतिपदं ज्ञानका त्वनिरासाय, तात्पर्यभ्रमविषयितावारणायेत्यन्वयः । तद्वति तत्प्रकारकत्व याथार्थ्यमिवान्योऽपि प्रकर्ष:प्रशब्दार्थ इति कुतोऽस्यैव लाभ इत्यत आह तार वशादिति । माधातुपूर्वप्रशब्दस्य याथार्य रूपप्रकर्ष एवानादितात्पर्यादित्यः प्रशब्दस्य वाचकत्वे विवादात् पदत्वं सविवादमिति प्रशब्देत्यभिधान तदुपसन्धानं च तव्यवहितोत्तरत्वम् । माधातुना = ज्ञानत्वविशि कमाधातुना । तद्धितान्तेनेत्यस्य भावल्युटा करणल्युटा इत्युभयन्त्र सम्म तद्धितश्च भावार्थकाष्यअप्रत्ययः तस्य प्रकृत्यर्थतावच्छेदकवोधकत्त्वव्युत रितिभावः । तत्र = तयोरर्थयोर्मध्ये । ज्ञानपदादेव कथं तन्निरास इत्यो यामाह सावधारणमिति । ज्ञानस्यैव यत्प्रामाण्यमित्यर्थपरम् । तच्च = प्रमा णत्वं च । न ज्ञानत्वनियतम् == न ज्ञानमात्रवृत्ति इत्यर्थः। तथाच प्रमाकरः समभिव्याहृतज्ञानमात्रवृत्तित्वान्वयानुपपत्त्या प्रामाण्यपदे तत्परत्वभ्रमनिर गङ्गायां घोष इत्यादौ प्रवाहे घोषाद्यन्वयानुपपत्त्या गङ्गापदे तत्परत्वभ्रमनि (प्रभा) तत्पदस्य =प्रामाण्यपदस्येत्यर्थः । अन्योऽपि = विशेष्यावृत्यप्रकारकत्वरू गृहीताग्राहित्वरूपोऽीत्यर्थः । अस्यैव लाभ इति । तद्वति तत्प्रकारकत्वस्य लाभ इत्र तात्सर्यादिति । प्रवृत्तिम् प्रति तद्वति तत्प्रकारकत्वरूपप्रमात्वग्रहस्य हेतुतया तादृश एवानादितात्पर्यादिति भावः । तात्सयऽनादित्वं च स्वप्रागभावाधिकरणकालल्वव्यापक मानविषयकतात्पर्यकत्वम् । ईश्वरीयतात्पर्यमादाय समन्वयो बोध्यः । अाधुनिकला स्थलीयतालय व्यापकत्वस्वसमानविषयकत्वनिवेशः। गङ्गायां घोष इत्यत्र तार नादित्वम् । दाधितौ ज्ञानेतीति । ज्ञानपदानुपादाने प्रामाण्यस्यैव पक्षत्वे वाधः, प्र स्वतोग्राह्यत्वसत्त्वेऽपि प्रमाकरणवे स्वतोग्राहयत्वाभावादिति भावः । कथन रास इति गादा० । ताहशज्ञानकरणत्वस्य व्याप्तिज्ञानादिधु सत्त्वात् तत्र ज्ञानवृति अक्षतत्वादितिभावः । न ज्ञानमात्रवृत्तीति । प्रमाकरणत्वस्थ मनश्चक्षुरादीन्द्रिटे सत्त्वात् । उभयविधार्थे शक्तिकल्मने गौरवेण एकविधार्थे एव शक्तिकल्पनायौनियन ·[ ६१ ] (दो० ) मनःप्रभृतिवृत्तित्वात् । गा०) सदितिभावः । मनःप्रभृतीति ! यद्यपि परामर्शादिनिष्ठमनुमित्यादिप्रमा- करणत्वं ज्ञानत्व नियतमेव तथापि विशेष्यतावच्छेदकावच्छेदेन विशेषणान्व- स्यौत्सर्गिकत्वात् प्रमाकरणत्वत्वावच्छेदेन ज्ञानत्वनैयत्यान्वयानुपपत्त्या द्विति तत्प्रकारकज्ञानत्वत्वावच्छेदेन तदन्वयसम्भवेन तत्परतैव गृह्यत इति भावः। अथैव ज्ञानस्यैव इत्यवधारणपरत्वादरो व्यर्थः, मनःप्रभृति- नेष्ठज्ञानकरणतायाः परामर्शादिनिष्टकरणतातो भिन्नतया तत्र ज्ञानवृत्तित्वस्य धेिन प्रमाकरणतापरत्वभ्रमनिराससम्भवादिति चेत् सत्यम्, सावधारण- मेत्यस्य अन्वयितावच्छेदकावच्छेदेन स्वार्थसम्बन्धपरमित्यर्थः, तच्च न नत्व नियतमित्यस्य तत्त्वं च न ज्ञानवृत्तित्वव्याप्यमित्यर्थ इति न दोषः । तेन ज्ञानप्रामाण्यपदस्य ज्ञानस्यैव यत् प्रामाण्यमित्यर्थपरत्व निर्णायकाभावात् गोक्तभ्रमनिराससम्भवः, नह्यवच्छेदकावच्छेदेनान्वयपरतावदेताहशार्थपरताया प्रपि औत्सर्गिकत्वमित्यपि परास्तम्। प्रभा ) ननु करणत्वं न जाति तावपि सत्त्वात् किन्तु उपाधिरेव, एवञ्च परामर्शनिष्ठ- रणताया:मनःप्रभृतिनिष्ठकरणतातो भिन्नतया तादृशपरामर्शनिष्ठकर णताया ज्ञानत्वव्याप्य- मेवेति भाव इत्याह यद्यपीति | समाधत्ते तथापीति। असति वाधके उद्देश्यतावच्छे- कव्यापकत्वं विधेये विधेयसंसर्ग वा भासते इति नियमादित्यर्थः । एवमिति । असति बाधके उद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेन वाधके उद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेन विधेयान्वयस्वीकारे ति भावः । अन्वयितावच्छेदकावच्छेदेन' स्वार्थसम्बन्धपरम् इति । अन्वयि- विच्छेदकावच्छेदेन = प्रामाण्यत्वावच्छेदेन । स्वम् ज्ञानपदम्-तदर्थो ज्ञानवृत्तित्वम्, सम्बन्धः ज्ञानवृत्तित्वप्रतियोगिकस्वरूपसम्बन्ध इत्यर्थः । तथाच प्रमाकरणत्वत्वब्यापकत्वम् ज्ञानवृत्तित्वप्रतियोगिकस्वरूपसम्बन्धे । ज्ञानवृत्तित्वव्याप्यमिति। एतेन तुल्यवित्ति- द्यतया उद्देश्यतावच्छेदकव्यापकत्वस्य विधेयसंसर्गे भानमिव विधेयव्याप्यत्वमपि उद्देश्य. विच्छेदके भासते । एतेनेति । अन्वयितावच्छेदकावच्छेदेन स्वार्थसम्बन्धपरत्वमङ्गीकृत्य निवृत्तित्वव्याप्यत्वार्थकरणेनेत्यर्थः । अन्वयितावच्छेदकेति । अन्वयि प्रामाण्यम्, अन्वयितावच्छेदकम प्रामा ण्यत्वम् वार्थसम्बन्धपरमिति । स्वम ज्ञानपदूम्तदर्थ ज्ञानवृत्तित्वम्, सम्बन्धश्च व्याप्तिरूपोऽत्र निवृत्तित्वव्याप्तिपरमिति संघातार्थः । तत्वं चेति -प्रमाकेरणत्वत्वं चेति । तथा च "निपदोपादाने प्रामाण्यत्वे ज्ञानवृत्तित्वव्याप्यत्वलाभे प्रमाकरणस्वरूपार्थो नात्र प्रामा. पदेन विवक्षित;, प्रमाकरणत्वत्वरूपान्वयितावच्छेदके ज्ञानवत्तित्वव्याप्यत्वविरद्रात - ·, ( गा०) यत्तु प्रमात्वप्रमाकरणत्वयोःप्रामाण्यपदार्थत्वव्युत्पादन रूपेण पक्षत्वमिति प्रदर्शनाय, 'ताहशज्ञानकरणत्वस्य निरासाय' इति व्यावर्तनायेत्यर्थः । तथाच ज्ञानमात्रवृत्तिप्रामाण्यपदार्थत्वेन ज्ञानान्य तानवच्छेदकप्रामाण्यपदार्थतावच्छेदकवत्त्वेन पक्षत्वात् प्रमाकरण रूपप्रामाण्य पदार्थतावच्छेदकस्य च मनःप्रभृतिवृत्तित्वावच्छेदकत्व प्रमाकरणत्वस्य पक्षान्तर्भाव इति नांशतो वाधादिरिति व्याख्यानम् , तथासति ज्ञानपदस्य करणव्युत्पत्त्या ज्ञानजनकार्थकत्वात् तत्सम हारेणापि न भ्रमनिरास इत्याशङ्काया असम्भवेन ज्ञानपदस्य ज्ञ भूरिप्रयोगिईशनात् न ज्ञानकरणत्वपरत्वशङ्कत्यर्थपराया ज्ञानपढ्ने निमफक्किकाया अवतारासम्भवात् । (प्रभा) स्वमते प्रमात्वत्वेनैव पक्षता ज्ञानपदं तूक्तशङ्कानिरासार्थम् । ज्ञानस्य पक्षान्तर्भावग्मन्यन्ते तन्मतमुत्यापर्यात यत्त्विति । तेन रूपेण = प्रमाएट खेन रूपेणेत्यर्थः। तथाच प्रामाण्यपदार्थ: तदप्रामाण्याग्राहक ज्ञानग्राहकसामग्रीग्राह्यो न वैति । पत्तिस्वरूपम् । : अत्रहि : प्रमाकरणत्वत्वरूपपक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने प्रमाकरणत्वात्मकप्रामाण्य रूपपक्षे साध्यं नारित प्रमात्वस्वरूपपक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने प्रमात्वात्मकप्रामाण्य रूपपक्षे साध्यमरतीति आंशिको वाधो वोध्यः । पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन र भावस्यांशिकवाधरूपत्वात् इति । तस्य =प्रमाकरणत्वस्य । व्यावर्तनायेति । पक्षम तत्वसम्पादनायेत्यर्थः। ननुप्रामाण्यपदार्थत्वसामानाधिकरण्येन पक्षीकृत्य तदप्रामाण्याग्राहकज्ञानग्राहकस जन्ययावग्रह विषयत्वसाधने नांशतो वाध इति चेन्न? अयंघाइत्यत्र प्रमावे स्वतोय विरहेऽपि सुखविशेष्यकमानसप्रत्यक्षानन्तरमहंसुखी नवेति संशयानुदयेन सर्वमते एव विषयकमानस प्रत्यक्ष प्रामाण्यस्य स्वतोपाह्यत्वं सिद्धम् , तथाच नैयायिकमते सिद्ध स्यादतः प्रामाण्यपदार्थत्वसामानाधिकरण्येन पक्षत्वं न वक्तुं शक्यते । अतएव धर्मविशेषघटितप्रामाण्यै न कदाचिदपि ताशसंशयसम्भवस्तदा तत्पक्षाद् बहिर्भावन इति दीधितिकृता वक्ष्यते, सुखादिप्रत्यक्षे तत्तात्पर्य्यम् । ज्ञानमात्रवृत्तिप्रामाण्यपदा पक्षवे. अनुमितिकरणत्वस्य ... पक्षत्वापत्तिदुरित्यंशतो वाधो दुर्वार एवेत्यत ज्ञानान्यत्तितानवच्छेदकेत्यादि। !' :सथाच ज्ञानयवृत्तितानवच्छेदकप्रामाण्यपदार्थतावच्छेदकवत्त्वेन पक्षत्वे ज्ञान वृत्तितीनच्छेदकर्मथचं प्रामाण्यपदार्थतावच्छेदकम्प्रमात्वत्वमेव भतु प्रमाकरणत्वाि अत्र च ज्ञानाव्यत्तिानवच्छेदकत्वदलानपादाने प्रभाकररावतम्य मां - - an ·( दी०) ज्ञानपदेनोत्सर्गतो ज्ञप्तिरेयोपस्थाप्यते । तद्वति तत्पकारकज्ञान- स्वन्तु फलितार्थः । तद्वति तत्प्रकारकज्ञानत्वस्य तत्तदर्थभेदेन भिन्नत्वात् कस्यापि प्रामाण्यस्य च यावज्ज्ञानग्राहकसामग्रीग्राह्य वाभावात् तत्तज्ज्ञानप्र माण्यम् तत्तज्ज्ञान- ग्राहकयोवग्राह्यम् नवेति लाभार्थं तत्तज्ज्ञांनपरं ज्ञानपदमिति तु तत्त्वम् । गा० ) ज्ञानपदार्थत्वेन ज्ञाननिवेशे प्रयोजनाभावात् ज्ञानकरणरूपज्ञान- पदार्थमात्रवृत्तितायाःप्रमाकरणत्वे सत्त्वेऽपि अंशतो वाधाशङ्कानवकाशेन तादृशफक्किकाया अवतारयितुमशक्यत्वात् । ज्ञानपदार्थत्वेन ज्ञाननिवेशे ज्ञप्तेरेवौत्सर्गिकज्ञानपदाधीनोपस्थितिविषयत्वेऽपि ज्ञानकरणस्य ज्ञानपदार्थ- त्वानपायेन अंशतो वाधवारणासम्भवेन ज्ञानपदेनेत्यादेदुस्सङ्गमतापत्तेश्चेति । विशिष्य तद्वति तत्प्रकारकज्ञानत्वस्य पक्षत्वे ज्ञानवनियतत्वस्य पक्षतावच्छेदकानुप्रवेशो व्यर्थ इत्याशंका निराकर्तुमभिमतार्थतात्ययनिरचया- थमेव ज्ञानत्वनियतत्वांशोपादानम् नतु तदपि पक्षतावच्छेदकपटकमित्या- शयेनाह तद्वति इति । प्रवर्तकज्ञानविषयप्रामात्वात्मकप्रामाण्यपदार्थमधिकृत्य विचारादेव प्रमाजनकत्वपरतानमो न सम्भवतीत्यालोच्य ज्ञानपदोगादाने प्रयोजनान्तरमाह तद्वतीति । तत्तदर्थभेदेन = प्रकारीभूतघटत्वपरत्वादिभेदे । । तत्तज्ञानेति । यद्धर्मप्रकारकज्ञानप्रामाण्यं यदा पक्षस्तदा तद्धर्मप्रकारकज्ञान- ग्राहकयावग्राह्यत्वमेव साधनीयम् नतु सामान्यतो ज्ञानग्राहकयावद्ग्राह्यत्वम् । तद्धर्मप्रकारकज्ञानग्राहकयावग्राह्यत्वंवेति नवेति विप्रतिपत्तिलाभायेत्यर्थः । तत्तज्ञानपरम् = विशिष्य साध्यघटकघटत्वादिज्ञानपरम् । तादृशज्ञानस्य च न पक्षतावच्छेदकान्तर्भावः, प्रामाण्यपदेन घटत्ववतीत्यादेः विशेषरूपेण वो- पस्थित्याऽव्यावर्तकत्वात्, अपि तु ताद्रूप्येणैव घटत्ववतीत्यादिकं घटत्वा- दिप्रकारकज्ञानघटितसाध्यसाधने पक्ष इत्यवधेयम् । तथाच अनुमितिकरणत्वत्वं न प्रामाण्यपदार्थतावच्छेदकम् प्रमाकरणवत्वावच्छिन्न एव प्रामाण्य सदस्य शक्तिसत्त्वात् अनुमितिकरणत्वत्वावच्छिन्ने तदभावात् । ज्ञानान्यवृत्तितानवच्छेदकप्रामाण्यपदार्थतावच्छेदकेल्यंत्र ज्ञानपदार्थत्वेन ज्ञाननिवेश- त्यापि सम्भवेन ज्ञानपदार्थान्यवृत्तितानवच्छेदकप्रामाण्यपदार्थतावच्छेकेत्यादिरीत्या निवेशे पुनरपि प्रमाकरणत्वत्वस्य वारणं न सम्भवतीत्याशय ज्ञानपदेन ज्ञप्तिरेवोपस्थाप्यते इति दीधितिकृतां ग्रन्थ इत्येवंरीत्या यत्तुवादिना स्वपक्षे समर्यिते तत्खण्डनायाह भट्टाचार्यः ज्ञानपदार्थत्वेन ज्ञाननिवेशे प्रयोजनाभावादित्यादि । ज्ञानान्यवृत्तितानवच्छे- ३कप्रामाण्यपदार्थतावच्छेदकेत्यत्र ज्ञानपदार्थत्वेन निवेशे प्रयोजनाभावादिति तदर्थः । नुष्यतु दुर्जनन्यायेन कल्पान्तरमाह ज्ञानपदार्थत्वेनेत्यादि ।

·( दी० ) यत्तु मिश्रादिमते अगृहीतज्ञानप्रामाण्यविशेषे वाधवारणाय ज्ञानपत्र ( गा० ) मिश्रोक्तज्ञानपदव्यावृत्तिमुपन्यस्य दूषयति यत्तु इत्यादिन मिश्रादीत्यादिना भट्टपरिग्रहः । अगृहीतेति । निर्वाच्ययानुव्यवसायसाम अगृहीतं यद्धर्मप्रकारकज्ञानसामान्यं तद्धर्मवति तद्धर्मप्रकारकज्ञानत्वरूप प्रामार इत्यर्थः । १ (प्रभा ) किंवा पटत्वस्य संग्रहे तर घटितप्रमात्वस्यैव संग्रहास्यान्नतु तदपरस्य । तथा घटत्ववति घटत्वप्रकारकज्ञानत्वम् घटत्यवति घटत्वप्रकारकज्ञानधर्मिकाप्रामाण्याग्राहक नग्राहकसामग्रीग्राह्यं नवेति विप्रतिपत्तिस्वरूपपर्यवसाने वाधाद्यापत्ति:स्यात्तथाहि घटत वति घटत्वप्रकारकज्ञानधर्मिकाप्रामाण्याग्राहकत्वस्य सामान्यतो ज्ञानग्राहकत्वस्य पटमठादिसकलपदार्थविषयकज्ञानग्राहकसामग्रयां सत्त्वेन तादृशसामग्रीजन्ययावद्ग्रहविषर त्वस्य घटत्वघटितप्रमात्वे विरहात् । बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन तत्पदशक्ति स्वीकृतवताम्मते तु सुतरां वाधः । घटमहं जानामि पटमहं जानामि इत्यादिसा स्मिन्ननुव्यवसायादी घटत्वादिमति घटत्वादिप्रकारकज्ञानत्वत्वेनैव घटत्वादिमा घटत्यादिप्रकारकज्ञानत्वादेरेव भानेन कुत्रचिद् ज्ञानग्रहे बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वोपल क्षितधर्मावच्छिन्नवति बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्नप्रकारकज्ञानत्वत्वे ताशज्ञानत्वत्वस्यामानात् । ज्ञायते इति व्युत्पत्त्या निष्पन्नज्ञानपदस्य ज्ञायमानपरतया ज्ञायमानप्रामाण्यर पक्षत्वमिति वदताम्पक्षधरमिश्राणाम्मतमुत्थापयति दोधितौ यत्त्विति । अगृहीत ज्ञानप्रामाण्यविशेष इति । अगृहीतम् = अज्ञायमानं ज्ञानाविषयीभूतमिति यावत् तादृशं यज्ज्ञानं तन्निष्ठप्रामाण्ये इत्यर्थः। यत्रायं घट इति व्यवसायोत्तरं घटमहंजानाम त्यनुव्यवसायो न जातस्तत्रायं घट इति व्यवसायस्याग्रहीततया ( ज्ञानाविषयतया तनिष्ठप्रामाण्यस्य पक्षत्वे इति यावत् । तदेवाह निर्वाच्ययेति । मिश्रादिमतसिद्धतयेति यावत् । अनुव्यवसायसामग्र्या । वक्ष्यमाणयेतिशेषः । तृतीयार्थो जन्यत्वं तस्याग्रहीतपदार्थ घटकज्ञानेऽन्वयः । अगृहीतं = ज्ञानाविषयीभूतम् । अनुव्यवसायसामग्रीजन्यज्ञानाविषयीभूत मिति यावत् । अनुव्यवसायपदं ज्ञाततालिङ्गकानुमितेरप्युपलक्षकम् । तथाच ज्ञाततालिङ्ग कानुमितिसामग्रीजन्यज्ञानाविषयीभूतमित्यपि वोध्यम् । यद्धर्मप्रकारकज्ञानसामान्य मिति । घटत्वप्रकारकज्ञानसामान्यमित्यर्थः, अयंघट इतिज्ञानमिति यावत् । अङ्करकल्प नमिदमित्यूह्यम् । कदाचिदपि कस्यचित् तद्धर्मप्रकारकज्ञानग्रहे तद्ग्राहकसामग्र्येव तादृशं प्रसिद्धा स्यादतः सामान्यपदमप्रसिद्धिप्रयोजकतयोपात्तम् । तद्धर्भवति = घट ववति तद्धर्मप्रकारकेति-घटत्यप्रकार केत्यर्थः । अयम्भावः, यत्र घटज्ञानानन्तरं तन्नन्यानुव्यवसाय न जातस्तत्र घटज्ञानस्य तद्गतप्रमात्वस्य वाऽज्ञायमानत्वं विषयताया ज्ञानसमानकालीनत्वात्। अनुव्यवसायानत्पादश्च विरोधिमा HTTP ·(गा०) वाधवारणायेति । वाधस्साध्यसत्त्वानिर्वाहः तत्प्रामाण्याश्रयग्राहक- वक्ष्यमाणसामध्या एवाप्रसिद्धथा प्रसक्तः, तद्वारणायेत्यर्थः। गुरुमते ज्ञान- मात्रस्यैव तथाविधस्वप्रकाशसामग्रीग्राह्यतया .. नैताहशो धर्मः प्रसिध्यति यद्धर्मप्रकारकं ज्ञानं तादृशसामग्र्या न गृह्यत इति तन्मतमुपेक्षितम् । नचाप्रा- माण्यग्राहकसामग्रीकाल एव पद्धर्मप्रकारकग्रहसामग्री नान्यदा, वाघस्स्यादतो शानपदं... ज्ञायमानत्वार्थलाभार्थम् । ज्ञानविषयीभूतप्रमात्वस्यैव पक्षतया अशायमानप्रामाण्यस्य पक्षतावच्छेदकानाक्रान्ततया तत्र साध्यविरहेऽपि न क्षतिरिति भावः। नंनु उक्तस्थले साध्यघटकज्ञानपदेन तादृशाज्ञायमानप्रामाण्याश्रयज्ञानग्रहणे. तद्विषयक- ग्रहाप्रसिद्धथा तादृशग्रहजनकसामग्र्यप्यप्रसिद्वैवेति साध्याप्रसिद्धिरेव, साध्याप्रसिद्धया तदभावोऽप्यप्रसिद्ध एव, अलीकप्रतियोगिकाभावानङ्गीकारात् , एवञ्च साध्याभाववत्पक्षा- प्रसिद्धथा कथं वाधः किन्तु साध्याप्रसिद्धिरेवेत्यत आह साध्यसत्त्वा निर्वाह इति । साध्यसत्त्वानिर्वाहश्च साध्याप्रसिद्धिरेव । तथाच दीधितौ वाधपदं साध्याप्रसिद्धिपरम् । साध्ये साध्यतावच्छेदकाभावस्य साध्याप्रसिद्वित्वं यथा तथा साध्यतावच्छेद के साध्यतावच्छेद- काभावोऽपि साध्याप्रसिद्धिरेव । यथा पर्वतः काञ्चनमयवहिव्याप्यधूमवान् आन्धनसंयो- गादित्यादौ वह्नौ काञ्चनमयत्वाभावः । अज्ञायमानप्रामाण्यरूपपक्षत्वे साध्यसत्याभावरूपवाघ इत्यपि वदन्ति । ननु मिश्रादीत्यादिना भट्टपरिग्रह इत्ययुक्तम्, गुरुमतेऽपि प्रज्ञायमान- ज्ञानगतप्रामाण्यस्य पक्षल्वेऽपि उक्तदोषसम्भवात् ( साध्याप्रसिद्धिसम्भवात् ) ज्ञानस्य स्वप्रकाशतया अग्रहीतज्ञानमेव नास्तीत्याह गुरुमते इति । अस्य नैतादृशो धर्मः प्रसिद्धथ- तीत्यनेनान्वयः । ज्ञानमात्रस्यैवेति। एवकारो भिन्नक्रमः ग्राह्यतयेत्युत्तरं योजनीयः । तथा- विधेति । चतुःसंयोगालोकसंयोगादिघटितसामग्रीत्यर्थः । सामग्रीयाद्यतयेति । नतु साम. यन्तरग्राह्यतयेति यावत् । एतादृशो धर्मः । = घटत्वादिरूपः । यद्धर्मप्रकारकं ज्ञानं = घटत्वादिप्रकारकं ज्ञान, तादृशसामग्र्या घटज्ञानोत्पादकसामग्र्या । गुरुमते यत्सामग्री- जन्यत्वं घटज्ञाने तत्सामग्रीमात्र ग्राह्यत्वमपि तत्रेति भावः । अत्रेदं वोध्यम् । गुरुमते ज्ञानग्रहार्थं न मिश्रभट्टयोरिवानुव्यवसायानुमितिसामग्री अपेक्षिता येन तादृशसामग्रीविरहप्रयुक्तो योऽनुव्यवसायानुमित्यभावस्तरप्रयुक्त घटज्ञान- स्याज्ञायमानत्वं ततः साध्याप्रसिद्धिः स्यात्, किन्तु तन्मस्ते ज्ञानमात्रस्य स्वप्रकाशतयाऽ- ज्ञायमानज्ञानाप्रसिद्धः, तथाच घटज्ञानोत्पादिका या सामग्री सैव प्रामाण्यवाहिकेति स्वपदग्राह्यं यद् घटज्ञानगतप्रामाण्यं तदाश्रयो घटज्ञानं तद्विषयको ग्रहस्स्वमेव तज्जनक- सामग्रीजन्यो ग्रहस्स्वमेव तद्विषयत्वस्य प्रमात्वे सत्त्वान्न वाधाद्यवसर इति । तन्मतमुपे- क्षितम् - गुरुमतमुपेक्षितम् । यद्धर्मप्रकारकं ज्ञानं ताशसामग्रया न गृह्यते स धर्मोऽप्रसिद्ध एव गुरुमते इत्युक्त तदसहमानः शङ्कते नचेति । अप्रामाण्यग्राहकसामग्रीकाले इति == घटज्ञानधर्मि का- प्रामारायग्राहकसामगीकाले EN. Im ·(गा०) स एव तादृशो धर्मः, अप्रामाण्याग्राहकत्वस्य ताहशसामग्रीवशषर दिति वाच्यम् ? तद्धर्मपटिताप्रामाण्यग्रहस्य तत्प्रकारकज्ञानानुत्तरमसर अप्रामाण्यग्रहसम्पादकतज्ज्ञानसामग्र्या एव तदप्रामाण्याग्राहिकायास्त ग्राहकमामयाः प्रसिद्धेः. वर्तमानज्ञानग्राहकसामग्र्या ज्ञाने गृह्यमाणे ज्ञानत्वधर्मविषयकत्वादेविपरीतं न गृह्यते, तथा सविषयकत्वसप्रकार देग्पीति सर्वमतसिद्धम् । (प्रभा) स एव-घटत्वमेव । ताहशो धर्मः यद्धर्मप्रकारकं ज्ञानं ताहशसामः यते तादृशो धर्म इत्यर्थः । ननूक्तस्थले अप्रामाण्यग्राहकसामग्रीकालीनायास्तद्धर्मप्र ज्ञान सामप्रथा एव तहमप्रकारक ज्ञानग्राहकत्वात् तादृशो धर्मो न स्याद् यद्धर्मप्रकार तया न गृहीतमत आह अप्रामाण्याग्राहकत्वस्येति सामग्रीविशेषणत्वादिति । त प्रामाण्याइव घटज्ञानसामग्र्या अपि साध्यघटकतथा तज्जन्यग्रहविषयत्वस्य प्रमात्वेऽर बाधवारणाय तदप्रामाण्याग्राहकत्वस्यापि सामग्रयां विशेषणीयत्वादिति उक्ताङकुरस्थल दृश सामग्र या ज्ञानग्राहकत्वेऽपि अप्रामाण्याग्राहकत्वादिति । अयम्भावः, यत्र घटज्ञ मग्री नियमतो घटज्ञानगताप्रामाण्यस्य ग्राहकसामग्रीसमवहितैव तत्स्थलीयघटज्ञानगस. एयस्य पदान्तर्गततया तादृशप्रमात्वाश्रयज्ञानग्राहकतादशज्ञानधर्मिकाप्रामाण्यग्राहकसा अप्रसिद्ध या साध्याप्रसिद्धिरिति । नच तत्र ज्ञानग्राहकसामग्री भिन्ना अप्राम प्राहिका च मिन्नेति ज्ञानग्राहकसामग्र्यामप्रामाण्याग्राहकत्वं निर्विवादमेवेति वा सदप्रामाण्याग्राहकसामयसमवहितत्वस्यैव ज्ञानग्राहकसामयां निबेशनीट अन्यथा वक्ष्यमाण भ्रमसामग्र्याः साध्यघटकतया वक्ष्यमाणवाधवारणासम्भवेन तदः स्वामहकत्वनिवेशवैफल्यापत्तेः । एवञ्च तादृशसामग्र या अप्रामाण्यग्राहकसामग्र या सम स्वाभावान्नासङ्गतिरिति ध्येयम् । तदप्रामाण्याग्राहकतज्ज्ञानग्राहकसामग्र्याश्चैककाले सम्बलनं अप्रमावस्य तदभावयति तत्प्रकारकज्ञानरूपतया तत्प्रकारकज्ञानम्प्रति तज्ज्ञानस्य कार या तज्ज्ञानसामग्र या एव तज्ज्ञाननिष्ठप्रमात्वग्राहकतया ताहशसामग्रीकाले तज्ज्ञानघटि माया सामग्र यो वर्तमानत्वासम्भवादित्याशयेन समाधत्ते तद्धर्मघटिताप्रामाण्यग्रह घर वघटिताप्रामाण्यग्रहस्येत्यर्थः । तत्प्रकारकज्ञानानुत्तरमसम्भवेन ==घटत्वप्रक ज्ञानानुत्तरमसम्भवेनेत्यर्थः । तद्धर्मघटिताप्रामाण्यग्रहस्य तत्प्रकारकज्ञानोत्तरमेव सम्भ बाबत् । अयंभावः, अप्रमात्वं हि तदभाववति तत्प्रकारकज्ञानत्वम् , एवञ्च तत्प्रकारका म्मति ज्ञानस्य कारणतया तज्ज्ञानसामय्या एच तज्ज्ञानगतप्रमात्वग्राहकतया ताहशसा काले तज्ज्ञानघटिताप्रमावग्रहसामग्र या वर्तमानत्वासम्भवात्, तथाच पूर्वकालाव १ज्ञानमाहिका या सामग्री सैव तदप्रामाण्यग्राहकसामग्र्यसमपहिता प्रसिद्धा इति न साधर सिदिस्लादृशसामग्रीजन्ययावग्रहविषयत्वस्योक्तप्रमात्वे सत्त्वादिति अप्रामाण्यमहस दमन ज्ञानसामग्र्या इति= अप्रामाण्यग्रहसम्पादकं यत्तज्ज्ञानं न तजनकमा ·(गा०) तादृशी च सामग्री मिश्रादिमते यथाऽनुव्यवसायसामग्री तथ (प्रभा ) नन्वेवं घटत्वप्रकारकज्ञानेऽप्रामाण्यं कदापि न गृह्येत तयाहि ताशा प्रामाव्यग्रहो हि उत्त युक्त्या घटत्वप्रकारकज्ञानानन्तरमेव भविष्यति, नचैवमपि सम्भवः घटज्ञानोत्पादकसामग्र्या एव प्रामाण्य ग्राहकतया तस्या अप्रामाण्यग्रहविरोधित्वात् घटज्ञानस्य च नियमतः प्रामाण्यविषयकत्वात् । अतोऽप्रामाण्यग्राहकसामग्री विरहविशिष्टत प्रकारकज्ञानसामग्र्या एव प्रामाण्य ग्राहकत्वं स्वीकार्यम् , तथाच गुरुमते ज्ञानमात्रस्यैः थथार्थत्वेन अप्रामाण्यज्ञानानुत्पत्तेरिष्टत्वात् स्वरूपतो विषयतश्च मियो भेदाग्रहादेव इदं शानमप्रमेति व्यवहारात् । नन्वत्राप्रामाण्यम् प्रामाण्यविरोधि इति स्वयमेव दीधितिकृता वक्ष्यते, बिरोधित्वं च तद. भाववति तत्प्रकारकत्वरूपभ्रमत्वे निष्प्रकारकत्वे च, भ्रमत्वे प्रामाण्यविरोधित्वमादायाप्रसिद्धि. रिता किन्तु निष्प्रकारकत्वरूपप्रामाण्य विरोध्यादायाप्रसिद्धिदुधारैव, तथाहि-निष्प्रकारकत्व. भ्रमकाले एवं यद्धर्मप्रकारकज्ञानसामग्री नान्यदा, स एव तादृशो धर्म:प्रसिद्धयति यद्धर्म प्रकारकज्ञानं सामग्र्या न गृह्यते, तथाच यत्र घटज्ञानसामग्री नियमतो घटज्ञानगत- प्रामाण्यविरोधिनिष्प्रकारकत्वग्राहकसामग्रीसमवहितैव तत्स्थलीयप्रमात्वस्यापि पक्षान्तर्गततया तत्र च प्रामाण्यविरोध्यग्राहकतज्ज्ञानग्राहकसामग्रथा अप्रसिद्धया साध्या- प्रसिद्धिदुवारैवेत्याशक्य समाधत्ते वर्तमानज्ञानग्राहकसामग्र्या इत्यादि । लौकिकत्वनियामकसन्निकर्षादिघटितसामग्र्यां ज्ञानत्वादिविपरीतविषयताप्रयोजक. तत्तदोषसंवलनमप्रसिद्धमितिसूचयितुं वर्तमानपदम् । ज्ञानग्राहकसामग्र्या इति । वर्तमानं यशानं तद्विषयकज्ञानजनकसामग्र्या इत्यर्थः । साच सामग्री गुरुमते प्रथमज्ञानो. त्पादिकैव । मिश्रमतेऽनुव्यवसायसामग्री भहमतेऽनुमितिसामग्री इत्यनुपदमेव वक्ष्यति । ज्ञाने गृह्यमाणे इति = ज्ञानग्राहकसामग्रीजन्यज्ञानविषयीभूते ज्ञाने इत्यर्थः । उत्तरस्याप्रामाणि. कत्वशङ्कानिरासाय पूर्वपक्षिणःसम्मतं दृष्टान्तम्प्रथमतो दर्शयति धर्मविषयकत्वादेविपरी- तम् = धर्मविषयकत्वाभावधर्मविषयकत्ववभेदौ दार्टान्तिके योजयति तथेति ! सविषयक त्वादेरिति । अस्यापि विपरीतं न गृह्यते इत्यनेनान्वयः सप्रकारकत्वविपरीतं निष्प्रकार कत्वम् । तथाच यथा ज्ञानग्राहकसामग्र्यां सत्यां ज्ञानत्वविरुद्धज्ञानत्वाभावग्राहकसामग्र्याः संवलनं न सम्भवति तदुत्तरं सुतरां न ज्ञानत्वाभावग्रहः । यथा धर्मविषयकत्वग्राहकसामग्रयां सत्यां न तद्विरुद्धधर्मविषयकत्वाभावग्राहकसामग्रीसंवलनं तथैव तद्वति तत्प्रकारकत्वरूपप्रमात्व. ग्राहकसामग्रीकाले न तद्विरुद्धनिष्पकारकत्वग्राहकसामग्रीसंवलनसम्भवः । एवञ्च गुरुमते ताश धर्मोऽप्रसिद्धो यद्धर्मप्रकारकज्ञानं तादृशसामग्र्या न गृह्यते, तथाच प्रामाण्यविरोध्यग्राहिका एवं ज्ञानग्राहिका च सैव सामग्री प्रसिद्ध ति न साध्याप्रसिद्धिरिति । सर्वमतसिद्धमिति। माध्यमिकनैयायिकमलेऽपि ताशसामग्रीकाले दोषसंवलनं नास्ति किमु मीमांसकमते इति सचयितं सर्वपदमिति । तादशी चेति । वर्तमानज्ञानग्राहिकेत्यर्थः। मिश्रादिमते ।

·(गा) गुरुमते तत्स्थानाभिषिक्ता व्यवसायसामग्री। अतः स्वप्रकाशात्मव दंकुरादिप्रकारकज्ञानसामग्रीकाले न तत्र निष्प्रकारकत्वभ्रमसामग्रीसम्भव इा नसप्रकारकत्वमहविरोधिदोषघटित निष्प्रकारकत्वभ्रमसामग्रीसमवहितस्वप्रक शात्मकतज्ज्ञानसामग्र्यास्तादशज्ञानप्रामाण्यविरोधिग्राहकत्वोक्तिसम्भवः अन्यथा तेषां निविषयकत्वभ्रमसामग्रीकाले विषयोपरागार म्भवेन स्वप्रक शात्मकज्ञानसामग्री विषयानुपरक्तमपि ज्ञानं गृह्णातीति स्वीकारापत्तेः । : इत्यर्थः। ( प्रभा) तत्स्थानेति- अनुव्यवसायसामग्रीस्थाने इत्यर्थः । अत:- व्यवसायसाम मयाः स्थानापन्नत्वात् तदुत्तरं निष्प्रकारकत्वग्रहाभावादेवेति यावत् । स्वप्रकाशात्मकेति स्थं व्यवसायः घरत्वप्रकारकं ज्ञानमिति यावत् , अस्य तदङ्कुरत्वादिप्रकारकज्ञानेऽन्वयः सद कुरवादिप्रकारकज्ञानसामग्रीकाल इति = घटत्वादिप्रकारकज्ञानसामग्रीकाले इत्यर्थः सत्रकाले ।न सामग्रीसम्भव इति=न सामग्री कल्प्यते सप्रकारकत्वग्रहविरोधीति दोषविशेषणं, दोषस्य प्रमाविरोधित्वात् । तज्ज्ञानसामग्र्या सद कुदिप्रकारकशानसामग्रूयाः। तादृशज्ञानेति । तादृशज्ञानम् घटत्वप्रकारकं ज्ञान तन्निष् यत्प्रामाण्यं तद्विरोधी यो निष्प्रकारकत्वग्रहस्तज्जन्यत्वेत्यर्थः । तथाच ताशहभ्रम सामग्रीसमवहितघटत्वप्रकारकज्ञानसामग्री तादृशभ्रमजनिका विशिष्टं ज्ञानम् । ननु गुरुमते एवं तादृशसामग्री अस्तु इत्यत आह अन्यथेति । तज्ज्ञानसामया निविषयक त्वग्राहकसामग्रीसमवहितत्वे इत्यर्थः । तेषां = गुरूणाम् । निविषयकत्वभ्रम- सामग्रीकाले इति । तज्ज्ञानसामग्रीसत्वे चेतिशेषः । निर्विषयकत्वेति निष्प्रकारकत्वा. दीनामप्युपलक्षणम् , तस्यैवाशक्यमानतया तदुपादानात् । एवञ्च निप्रकारकत्वभ्रम- सामग्रीकालीनज्ञानग्राहकसामग्र्युत्तरं ज्ञानस्यैवासम्भवात्कुतस्तत्प्रामाण्यस्यैवाज्ञायमानत्यं, लाहशसामग्रीज्ञानप्राहकत्वे निविषयकत्वन्नमसामग्रीकालीनसामग्र्या अपि ज्ञानग्राहक त्य- सम्मवात्तजज्ञानेन निर्विघयकत्वस्यापि विषयीकरणाद्विषयमानासम्भवेन तज्ज्ञानेन गुरुमते विषयानुपरक्तत्वस्वीकारापत्तः । यथा निर्विषयकत्वभ्रमसामग्रीकालीनसामग्र्या ज्ञान- प्राहकावं नास्ति तथा निप्प्रकारकत्वभ्रमसामग्रीकालीनसामग्र्या अपि ज्ञानग्राहकत्वं नास्तीति न गुरुमतेऽज्ञायमानप्रामाण्यप्रसिद्धिरिति समुदितार्थः । गुरूणां तु स्वातन्त्र्येणोपस्थितौ धर्मिज्ञानमिति दीधितिकृता स्वयं वक्ष्यमाणतया अप्रामाण्यग्रहपदेन तदङ्कुराभावति तदङ्गुरप्रकारक 'इदन्त्वेन' धर्मिप्रत्यक्षस्यैव ग्रहणेन सामध्यां तदजनकत्वाभावात् । नच तथापि गुरुमतेऽपि स्मरणं प्रति पूर्वानुभवस्य कारणतया पूर्व तदङ्कुराभाववति तदङ्गुरप्रकारकज्ञानत्वरूपनमत्वानुभवस्यावश्यकत्वेन कर्थ तादृशानुभव इति वाच्यम् , विसंवादीच्छायामिदं तदङ्कुरं मे स्पादित्याकारिकायां ताहश- भ्रमत्स्य मानसप्रत्यक्षेण ग्रहणात् । किञ्च तादृशेच्छाम्प्रति तदकुराकारकज्ञानस्य कार- सातमा प्रागावश्यकत्वेन सैव तङ्कुरप्रकारकज्ञानसामग्री तदप्रामाण्याग्राहकत्वेन प्रसिद्ध ·(गा० यद्यपि तदंकुरप्रक रकज्ञानमन्तरेणापि जातायां धय॑गृहीतासंसर्ग कतदंकुर विशेष्यकज्ञानात्मकतदंकुरभ्रमजन्यतदंकुरप्रकारकविसंवादीच्छायां (प्रभा) त्वस्यैव स्वीकारेण तदङ्कुरप्रकारकज्ञानजन्यत्वास्वीकारेण तदङ्गुरप्रकारकज्ञानस्य प्रागनावश्यकत्वात् । नच विसंवादीच्छाम्प्रति गुरुमते न तदङ्गुरप्रकारकज्ञानं कारणमपि तु धर्म्यगृहीतासंसर्गक तदनुरविशेष्यकज्ञानमेव, तथाच साध्याप्रसिद्धिरिति यद्यपीत्यादिना शङ्कितुराशयः। तदङ्कुर प्रकारकज्ञानमन्तरेणापि जातायामिति = तदङ्कुरादिमति तदङ्कुरप्रकारकज्ञानं विनैवे. . त्यर्थः । इदं रजतमिति प्रमात्मकज्ञानं विनैवेति यावत् । प्रकारता चात्र तादात्म्येन ग्राह्या । यदि तङकुरप्रकारकप्रमात्मकज्ञानानन्तरमिच्छ। स्यात्तहिं ताहशतदङ्कुरप्रकारकज्ञान जनका सामग्येवाप्रामाण्याग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन च प्रसिद्धा स्यादिति गुरुमते साध्या- प्रसिद्धिर्न स्यादित्यत उक्तं तदङ्कुरप्रकारकज्ञानमन्तरेणापि जातायामिति । ननु तथापि तदङ्कुरप्रकारकेच्छाम्प्रति तदकुरप्रकारकज्ञानस्य कारणतया गुरुमते भ्रमात्मकज्ञान- मात्रस्य ज्ञानद्वयात्मकतया तत्प्रकारकत्वासम्भवस्तथाच कारणाभावात् कथं तद- कुरप्रकारकेच्छासम्भवः, एवमिदं रजतभिन्नमिति वाघनिश्चयोऽपि प्रतिबन्धक इत्यत आहे धर्म्यगृहीतासंसर्गकेति । धर्मिणि अगृहीतः असंसर्गो यत्रेति समासः, तथाच वाधः निश्चयाभावसहकृतेत्यर्थः, तदङ्कुर विशेष्यकज्ञानात्मकेति = रजतविशेष्यकज्ञानात्मकेत्यर्थः इदं यावत् रजतमिति ज्ञानात्मकेति । इत्यपि न शक्यते वक्तुं विशेष्यभूततज्ज्ञानसामाग्र्याः तादृशभ्रमसामग्रीसमवहितत्वाभावादितिभावः । ननु यत्र तादात्म्येन तदङ्कुरप्रकारकप्रमात्मकज्ञानसामग्री तदङ्कुराभाववति तदङ्कुर- प्रकारकज्ञानत्वरूपाप्रामाण्यस्मरणप्रयोजकसामग्रीनियता तत्र तदनुरादिमति तदङ्गुरप्रका- रकज्ञानत्वरूपप्रमात्वस्य पक्षता साध्याप्रसिद्धिः, तादृशप्रमात्मकाप्रामाण्यग्राहकसामग्र्याः प्रामाण्य विरोधिग्राहकत्वेन भ्रमत्वात्मकाप्रामाण्यग्राहकत्वात् । नच घटितबुद्धौ घटकज्ञानस्य तत्र तदङ्कुरप्रकारकज्ञानस्य पूर्वमावश्यकत्वेन तज्ज्ञानजनकसामग्र्यामेव तदप्रामाण्याबाहकत्वं सुघटमिति वाच्यम् , घटितानुभवम्प्रत्येव घटकज्ञानस्य कारणत्वेन गुरुमते भ्रमस्थले धर्मिप्रत्यक्षपकारस्मरणेतिज्ञानद्वयस्यैव स्वीकारेण तदङ्कुरप्रकारक ज्ञानस्य प्रागनावश्यकत्वात् । नचैवं तदकुरप्रकारकज्ञानरूपमिण इदन्त्वेन प्रत्यक्ष प्रयोजकसामग्र्याः स्मरण प्रयोजक सामाग्र्यपेक्षया भिन्नत्वेन तत्राप्रामाण्यग्राहकत्वमस्त्येव स्मरणप्रयोजकसामाग्र्याएवाप्रामाण्य ग्राहकत्वादिति वाच्यम्, अग्रे प्रामाण्यग्रहःहदं ज्ञानमप्रमेति व्यवहारजनकासच मिश्रादिमते अत्रेदं वोध्यम् , प्रमात्मकं यदिदं रजतमिति ज्ञानं तत्तु इदन्त्वावच्छिन्नविशेष्यकं तादात्म्येन रजतप्रकारक, भ्रमात्मकं ज्ञानमपि इदं रजतमित्याकारकमेव, परन्तु गुरुमते भ्रमत्वास्त्री कारेण इदं रजतमित्यस्य ज्ञानद्वयरूपतया उभयमपि विशेष्यमेव (प्रत्यक्षे इदं विशेष्यं स्मृत रजतं विशेष्यमिति प्रमातो भेदः ) एवञ्च भ्रमस्य तदङ्कुरप्रकारकत्वाभावात्तदङ्कुरविशे ·गा: गृहातस्य तदंकुराभावति तदंकुरप्रकारकत्वस्योपस्थित्या तदंकुर प्रकारकज्ञानसामग्री-दशायां नियमत उपस्थिततादृशधर्मसाकाङ्क्षतादृशज्ञान रूपमिज्ञानरूपाप्रामाण्यभ्रनसामग्रीसम्भवः, तथापि तादृशाप्रामाण्यभ्रनर ग्राह्यभावानवगाहितया प्रामाण्यग्रहाप्रतिबन्धकत्वेन तत्सामग्र्या अपि प्रामाण्यग्रहप्रतिबन्धकत्वम् । 6 (ग) विशेष्यमतादात्म्येन र जसप्रकारकेच्छायामित्यर्थः । इच्छाया व्यधिकरणप्रकारकत्वर गुरुमा स्वीकारादिति भावः । गृहीतस्य = प्रसिद्वस्य । तदङ्घराभाववति तदङकुर मकारकत्वस्य- रजताभाववति रजतप्रकारकत्वस्य । उपस्थित्या श्रत्य सम्भव इत्यनेन यः। ननु कथं तादृशोरस्थित्या ताहरासामग्रीसम्भव इत्या कातायामाह तदङ्कुर प्रकारकसामग्रीदशायामिति । इदं रजतमित्याकारकरजतादिरूपाकुरप्रकारकप्रम नमानसामग्रीदशायामित्यर्थः । ज्ञाने व्यधिकरणमकारकत्वस्य गुरुणाऽनभ्युपगमे उमाकुरप्रकारकशानपदेन प्रमात्मकस्यैव धर्तव्यत्वादिति ध्येयम् । ननु रजनप्रकारकज्ञानसामग्रीकाले न तदभाववति तत्प्रकारकत्योपस्थितिसामग्रीसम्भव गुरुमने भ्रमय ज्ञानद्वयात्मकत्वेन तत्प्रकारकत्वघटितसामग्र्या अमसिद्धरित्यत श्रा नियमन इति । अनियमे तु अप्रामाण्याग्राहकसाध्यघटकसामग्री प्रसिद्धा स्यात् उपस्थिततादृशधर्मेति । तदकुराभाववति तदङ्करप्रकारत्वरूपेत्यर्थः। तत्साकाङ्क्ष यहाज्ञानरूपो धर्मी । तदकुराभाववति तदङ्कुरप्रकारककत्वरूपधर्मसाकाङ्क्ष अर्थाद संसर्गानिवन्धनो यस्ताहराज्ञानरूपधौ इदं रजामितिप्रमात्मज्ञानरूपधम नवपत्रके यज्ञानम् इदं रजतमिति ज्ञानं रजताभाववति रजतप कारकमित्याकारक प्रमनारायभ्रमरूपं तत्सामग्रीसम्भवः, तैर्हि वह्निसाकाङ्क्षत्वं ह्रदादौ स्वीक्रियते आकाङ्क्षा में धर्मगर्मियोः । विशेष्यविशेषणभावम् तथाच यत्र रजतप्रकारकज्ञानसामग्री काले नियम इत्या प्रसिद्धत्य तदभाववति तत्प्रकारकत्वस्योपस्थितिसामग्री वर्तते तत इदं रजतमि भान रजाभावयति रजतप्रकारकमिति ज्ञानं ( ज्ञानद्वयात्मकम् ) तद्गतप्रमावस्या वक्षतर्गततया तत्र उपस्थिति सामग्र्या अप्रामाण्यग्राह कतया तदप्रामाण्यग्राहिक मादमा च या तदन्या सामनो तज्जन्यग्रहविषयत्वत्याभावाद् गुरुभते वाध:स्या मा कानावकयनं भ्रमत्व निर्वाहकासंसर्गाग्रहलाभायैवेति ध्येयम् । मनावरे तथापीति । तादृशाप्रामाण्यभ्रमस्येति । इदं तदंकुरप्रकारकं ज्ञान कुरामाक्वति तदंकुरप्रकारकमिति भ्रमत्त्वधर्मितावच्छेदककाप्रामाण्यग्रहस्येत्यर्थः प्राह्याभावानवगाहितयेति । ग्राहय तद्वति तत्यकारकत्वं तदभावानवगाहितयेत्यर्थः नाशामामाश्यग्रहो न प्रमावविरोधी किन्तु तद्वति तत्प्रकारकत्वाभावनिश्चय एव तथा नत्सामम्या अपि = तादृशाप्रामाण्यग्राहकसामग्या अनीत्यर्थः । न प्रामाण्यग्रहप्र. निबन्धकत्वमिति । AL AITYTITTITTTTTTY +4+ ·[ ७१ ] ( दी० ) कर्मणिल्युटा ज्ञानस्य प्रामाण्यमिति विषयत्वार्थकषष्ठया वा ज्ञायमानपरमिति, तन्न, तादृशप्रामाण्यत्वेन रूपेण ज्ञानज्ञानयोधिबुद्धय- सम्भवात। गा०) पूर्व ताशप्रामाण्यावच्छेदेन ज्ञाने प्रामाण्य विरहग्रहोपगमेन तत्प्र- तिबन्धकत्वोपपादने च तादृशाप्रामाण्यग्रहस्यैव प्रामाण्य विषयकतया तत्सामग्री- ग्राह्यतयैव तत्प्रामाण्ये साध्यसत्त्व निर्वाह इति सर्व समञ्जसम् । ज्ञानपदोपादानेऽपि कथं तज्ज्ञानप्रामाण्यव्यावृत्तिरिति अपेक्षा- यामाह काण ल्युटेति । कृत्यल्युटो बहुलमिति सूत्रानुशिष्टेनेत्यादिः । ज्ञायमा नपरमिति । निर्वाच्यसामग्रीजन्यज्ञान विषयार्थमित्यर्थः । एतदपि न पक्षताव- च्छेदक घटकम् , प्रमापदप्रवृत्तिनिमित्तत्त्वेन पक्षत्वे प्रमापदप्रवृत्ति निमित्ताश्रय- ग्राहकसामग्रीजन्ययावग्रह विषयतायाश्च कचिदपि प्रामाण्येऽसत्त्वात् घटत्व- वति घटत्वप्रकारकताश्रय ग्राहक सामग्रीजन्ययावग्रह विषयत्वादेश्च अंशतो वाधेन विशिष्य तत्तद्धर्मघटितप्रामाण्यांना पक्षत्वस्य उपगन्तव्यतया अम्मा- वर्तकत्वात्, किन्तु विशिष्य ज्ञायमानप्रामाण्यमेव पक्षो नोक्तप्रामाण्यामिति सूचनाय ज्ञानपदमिति ध्येयम् । ताशप्रामाण्यत्वेन = तदकुरादिमति तदर विषयत्वादिप्रकारक- (प्रभा) ननु तदंकुराभाववति तदंकुरप्रकारकं ज्ञानं तदंकुरादिमति तदंकुरप्रकारकत्वाभाववत् इदं च ज्ञानं तदंकुरप्रकारकमिति निश्चय विशिष्टनिश्चये तादृशप्रमात्वग्रहप्रतिबन्धकत्व- सम्भवः प्रामाण्यग्र हविरोध्यग्राहकज्ञानग्राहकसामग्नी चाप्रसिद्ध त्यत आह पूर्वमिति । तत्प्रतिबन्धक त्वोपपादने चेति =प्रमात्वग्रहविरोधित्वोपपादने चेत्यर्थः। तादृशाम्रा- माण्यग्रहस्यैवेति = तदंकुगभाववति तदंकुरप्रकारकज्ञानं तादृशप्रमावाभाववदित्याकार- कस्यैवेत्यर्थः। प्रामाण्यविषयकतयेति । प्रमात्वाभावग्रहस्य (प्रतियोगिकोटौ धयंशे तत्प्रकारकत्वावगाहितया प्रमात्वघटिततया प्रामाण्यावगाहित्यादिति भावः । घटत्वपटत्वादिघटितानन्तप्रामाण्यानां घटत्ववति घटत्वप्रकारकत्वत्वादिना सकलज्ञानविषयत्वासम्भवेन सर्वत्र कदा स्वतस्त्वादिसाधनासम्भवात् प्रमापदप्रवृत्तिनिमित्तत्वेन पक्षत्वमिति मतं निराकत माह प्रमापदप्रवृत्तिनिमित्तत्वेनेति । अंशतो वाधेनेति । प्रमापदप्रवृत्तिनिमित्तम्-घटत्ववति घटत्वप्रकारकताश्रयज्ञानग्राहकसामग्रीजन्यग्रहविषयत्वस्य घटस्वघटितप्रामाण्ये एव सत्त्वेन पटत्वादिघटितप्रामाण्येऽसत्वेन वाध इति भावः । विशिष्य तत्तद्धर्मघटितेति । घटत्ववति घटत्वप्रकारकज्ञानस्वमित्यादिरीत्या प्रामाण्यानाम्पक्षत्वत्यो- नगगे।

·L७२ । ( गा०) ज्ञानत्वत्वेन प्रकारेण । ज्ञानाज्ञानयोरिति । ज्ञाने तादृशसामग्रथा । ज्ञानत्वतत्प्रकारकत्वयोवैशिष्टयादिघटकतया ज्ञानग्राहकत्वेन प्रामाण्यापा कतया ज्ञानग्राहकतया च भट्टमतसिद्ध भिन्नसामग्रीत्वेन च तामादायै साध्यसत्त्वोपपत्तेः, अज्ञाने च पक्षतावच्छेदकतादृशप्रामाण्यत्वेन साध्यघट (प्रभा) ज्ञानत्वत्वप्रकारकं ज्ञानमवश्यं घटत्वादिप्रकारकत्वज्ञानत्वयोवैशिष्ठयविषयकं वाच्या नीलोत्पलत्वमित्यादिज्ञानस्य नीलत्वोत्पलत्वयोवैशिष्ठयविषयकत्वदर्शनात् वैशिष्टयं ताशप्रकारकत्वाधिकरणवृत्तित्वरूपम् , तादृशाधिकरणञ्च ज्ञानमेव नान्यत् , एव तादृशज्ञानस्य घटत्यादिमति घटत्यप्रकारकज्ञानत्वमित्याकारकस्य निरुक्तवैशिष्ट्यविषयका तद्घटकज्ञानविषयकत्वस्याप्यक्षततया निरुक्तज्ञानत्वत्वप्रकारकं यज् ज्ञानं तदेव स्वाथर विषयकं ज्ञानं प्रसिद्ध तज्जनिका या सामग्री सैव च स्वाश्रयज्ञानग्राहिका प्रसिद्धा, प्रामाण्य ग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन च भट्टमतसिद्धसामग्रीभिन्नत्वेन च प्रसिद्ध ति न साध्याप्रसिद्धि ताशसामग्रीजन्यो ग्रहःस एव तादृशज्ञानत्यत्वप्रकारको ग्रहस्तद्विषयत्वस्य च निरुक्तप्रम त्वे सत्त्वात् स्वत एव सिद्धिरित्याशयेनाह तदनुरादिमति । तदकुरादिप्रकारकज्ञानत्वत्वप्रकारेणेति = घटत्ववद्विशेष्यकत्यावच्छिन्नत्वविशिष्टय त्वप्रकारकज्ञानत्वत्वप्रकारेणेत्यर्थः । ज्ञाने इति । सतीतिशेषः । सति ज्ञा इति यावत् । तादृशसामग्र्या एवेति । तदङ्कुरादिमति तदङ्कुरादिप्रकारकज्ञानत्वत्व प्रकारकज्ञानजनकसामग्र्या एवेत्यर्थः। ज्ञानत्वतत्प्रकारकत्वयोवैशिष्ट्यघटकतर ति =ज्ञानत्वतत्प्रकारकत्वयोर्यद्व शिष्ट्य तदधिकरणवृत्तित्वरूपं तयटकत्वमधिकरणति धया स्वाश्रयज्ञानस्येति भावः । ज्ञानग्राहकत्वेनेति । एतेन ज्ञानविषयकग्नहस्य ज्ञान प्रयकग्रहजनकसामग्र्याश्च प्रसिद्धिदर्शिता । प्रामाण्यानाहकत्वेन ज्ञानग्राहकल्वेन ६ भट्टमतसिद्धभिन्नत्वरूपवश्यमाणविशेषणसत्त्वं दर्शयति प्रामाण्याग्राहकतयेति साध्यसत्त्वोपपत्तिः = तादृशज्ञानत्वत्वप्रकारकग्रहजनकसामग्रीजन्यतादृशज्ञानत्वत्वप्रकार- कग्रहविषयत्वरूपसाध्यस्यस्य प्रमात्वोपपत्तिरित्यर्थः । अयम्भावः, स्वरूपतःसाध्याप्रसिद्धिहि न साध्यवत्ताग्रहविरोधिनी अपि तु तज्ज्ञानमेतद्धि रोधि, प्रकृते च द्वितीयग्रहे स्वाश्रयविषयकत्वाभावज्ञानमेव स्वाश्रयविषयकत्त्ववैशिष्ट्यग्रह विरोधितया साध्यवत्त्वग्रहविरोधीति वाच्यम्, किन्तु तदंकुरादिमति तदकुरादिप्रकारकज्ञानत्व बेन रूपेण ताशप्रमात्वाज्ञाने द्वितीयग्रहे स्वाश्रयविषयकवाभावग्रहासम्भवेन विरोधिनं विरहात्तादृशप्रमात्वरूपपक्षेऽपि स्वाश्रयविषयकग्रहजनकसामग्रीजन्यग्न हविषयत्वरूपस। ध्यवस्वग्रहसम्भवात् इयञ्च साध्याप्रसिद्धिरकिश्चित्करेत्याशयेन समाधत्ते अज्ञाने चेति सतीति घटत्वादिमद्विशेष्यकत्वारच्छिन्नत्वविशिष्टघटत्वादिप्रकारकज्ञानामा .. शेषः। सतीति यावत् ।

·गा०) यत्प्रामाण्यं तदाश्रयज्ञानविषयकत्वस्य तविशेष्यतया साध्यघटकीभूते ग्रहे अभावग्रहासम्भवादित्यर्थः । नच तत्र तदभावग्रहासम्भवेन तदंशे तद्वत्त्वघटितविशिष्टसाध्यज्ञान- प्रतिबन्धासम्भवेपि तद्घटितविशिष्टसाध्यविषयिण्या वाघुद्देश्यानुमितेर्धमत्वं दुर्वारमेवेति वादिनिग्रहप्रसङ्ग इति वाच्यम् ? मध्यस्थादेरपि तादृक्षप्रामाण्य- त्वरूपपक्षतावच्छेदकप्रकारकपक्षाज्ञानेन तद्वच्छिन्न उक्तसाध्यस्यानु मित्याव- गाहनासम्भवात् प्रतिवादिना तदुद्भावनासम्भवाच्च । प्रामाण्यपदार्थस्य दर्शितरीत्या ज्ञानत्वघटिततया इच्छावृत्तेर्घटत्ववति घटत्वादिप्रकारकत्वा- देरिच्छादिग्राहकाग्राह्यत्वात् वाधवारकतया ज्ञानपदसार्थक्यसम्पादनं मिश्रा- रणाम् अतितुच्छमिति तन्नोपन्यस्तम् । (प्रभा) मद्विशेष्यकतदङ्कुरादिप्रकारकज्ञानत्वम् । तदाश्रयज्ञान विषयकत्वस्येति = अस्य चाभावग्रहासम्भवादित्यत्राभावेऽन्वयः । तादृशप्रमात्वाश्रयज्ञानविषयकत्वस्येत्यर्थः । तद्वि- शेष्यतयेति = तादृशप्रमात्वाश्रयविषयकत्वविशेष्यतयेत्यर्थः । साध्यघटकीभूते आहे - साध्यघटकद्वितीयग्रहे इत्यर्थः । स्वाश्रयविषयकत्वविशेष्यकतया साध्यघटकीभूते द्वितीयग्रह तादृशप्रमात्वाश्रयज्ञानविषयकत्त्वस्याभावग्रहासम्भवादिति फलितान्वयः । तथाचोक्तस्थले पक्षतावच्छेदकपकार कज्ञाने तादृशज्ञानजनकसामग्र्येव स्वाश्रयविषयकज्ञान- ग्राहकसामग्री प्रसिद्धति साध्याप्रसिद्धिरिति यदि तादृशप्रमात्वत्वरूप- पक्षतावच्छेदकप्रकारकज्ञानं नास्ति तर्हि साध्याप्रसिद्विज्ञानरूपप्रतिबन्धकविरहादेव निरुक्त- प्रमात्वे साध्यवत्त्वानुमितिसम्भव इति निरुक्ताज्ञायमानप्रमात्वे साध्यवत्त्वानुमितिप्रतिवन्धो- क्तिर्मिश्राणान्न सङ्गच्छते इत्यभिप्रायः । निरुक्तस्थले पक्षतावच्छेदकाज्ञाने साध्याप्रसिद्धः साध्यवत्त्वानुमितिविरोधित्वासम्भवेऽपि वायुद्देश्यानुमितेर्धमत्वमेव दोष इत्याशङ्कते नचेति । तत्रेति = स्वाश्रयविषयकत्वविशेष्यतया साध्यघटकीभूतद्वितीयग्रहे इत्यर्थः । इत्यर्थः। तदभाव- ग्रहासम्भवेनेति । निरुक्तप्रमात्वाश्रयविषयकत्वाभावग्रहासम्भवेनेत्यर्थः । तदंशे: साध्यघटकीभूतद्वितीयग्रहांशे । तद्घटितेति = तादृशप्रमात्वाश्रयविषयकत्वघटितेत्यर्थः । विशिष्टज्ञानप्रतिबन्धासम्भवेऽपि । साध्याप्रसिद्धिज्ञानरूपप्रतिबन्धकज्ञानविरहादिति भावः। तद्घटितेति = स्वाश्रयविषयकत्वविशिष्टग्रहघटितेत्यर्थः । वादिनिग्रहप्रसङ्ग इति । तदवच्छिन्ने। निरुक्तप्रामाण्यत्वावच्छिन्नप्रमात्वरूपपक्षे उक्तसाध्यस्यानुमित्यावगाह- नासम्भवात् इति पक्षतावच्छेदकज्ञानरूपकारणविरहादुक्तसाध्यानुमितेरेवासम्भवात् । तदुद्भावनासम्भवात् - भ्रमत्वोद्भावनासम्भवादिति । इयं तवानुमितिभ्रमात्मिके- त्युद्भावयितुमशक्यत्वादित्यर्थः । तथाच निरुक्तप्रामाण्यत्वरूपपक्षतावच्छेदकरूपेण पक्षा- शानेऽनुमितेरेवासम्भवात्ताशप्रमात्वस्य पक्षतया निरुक्तदोषदानं मिश्राणामसङ्गतमतो- ·(दी० ) विधौ सिद्धसाधनस्य निषेधे बाधस्याप्रसिद्ध वारणाय (गा०) विधाविति । मीमांसकैःसाध्य इति शेषः । सिद्धसाधनस्येति प्रामाण्यानुमितिसामग्रीमादायेत्यादिः । निषेधे - नैयायिकैः साध्ये, तादृशस। मग्री प्रयत्वमादायैव वाधस्य वारणायेत्यन्वयः। घटज्ञानम् प्रमा सर्वमभिध यम् इत्यादिज्ञानविषयत्वस्य केवलान्वयित्वेन यावत्त्वाघटितसाध्याप्रसिद्धा अभाबसाधने पक्षे प्रतियोगिमत्वमेव वाध इत्याशयेनेदम् । अप्रसिद्ध बैंति समुच्चये वाकारः। उक्तवाधपक्षेऽपि साध्याप्रसिद्धिसत्त्वेन परस्परव्यवच्छेन रूपविकल्पासम्भवात् । अथवा उक्तमीमांसकसाध्ये पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगित्वसाधनेनापि नैया यिकस्य कृतकृत्यतया तत्साधनाभिप्रायेण वाधस्य इत्युक्तम् । तदभावसाधना (प्रभा ) प्रामाण्यानुमितिसामग्रीमादायेति । इदं ज्ञानम्प्रमा संवादिप्रवृत्तिजन कत्वादित्यनुमितिसामग्रीमादायेत्यर्थः । तथाच यावत्पदानुपादाने स्वाश्रयग्राहकसामग्रोपदेन इदं ज्ञानं प्रमा संवादिप्रवृत्तिजनकत्वादित्यनुमितिसामग्रीमादाय तज्जन्यग्रहविषयत्वस्य प्रमात्वे नैयायिकैरपि स्वीकारात् सिद्धसाधनं स्यादेवेतिभावः । निषेधे = प्रमात्वे स्वाश्रयज्ञान ग्राहकसामग्रीजन्यग्रहविषयत्वाभावे । तादृशसामग्रीग्राह्यत्वमादायैवेति = संवादिप्रवृत्ति जनकत्वलिङ्गकानुमितिग्राह्यत्वमादायवेत्यर्थः । तथाच यावत्पदानुपादाने उक्तरीत्या तादृश सामग्रीग्नात्वाभावाभावरूपताशसामग्रीग्राह्यत्वस्यैव ज्ञानप्रामाण्ये सत्वेन बाधःस्यात् । यावत्त्वोपादाने च यावत्सामग्र्यन्तर्गतानुव्यवसायादिसामग्रीग्राह्यत्वाभावरूपसाध्यसत्त्वेन न वाधः । दीधितौ अप्रसिद्धेति । साध्याप्रसिद्धर्वेत्यर्थः । घटज्ञानं प्रमा सर्वमभिधेय. मित्यादिज्ञानविषयत्वस्यैव सर्वत्र सत्त्वात्तत्र ताशविषयत्वाभावरूपसाध्याप्रसिद्धरित्यर्थः । दनु यावत्त्वानिवेशे कथं वाधः साध्याभाववत्पक्षो हि वाधः प्रकृते च साध्याप्रसिद्धया साध्या- भावस्याप्यप्रसिद्धया वाधासम्भवादित्यभावसायकस्थले पक्षे साध्यात्मकाभावप्रतियोगिम- त्वमेव वाध इति सिद्धान्तं द्रयितुं साध्याप्रसिद्धि ( नैयायिकसाध्ये इत्यर्थः ) दर्शयति यावत्त्वानटितसाध्याप्रसिद्धावपीति । समुच्चये वाकारः अप्रसिद्धिश्चेत्यर्थः । उक्तवाधपक्षेऽपि पक्षे प्रतियोगिमत्त्वरूपवाधपक्षेऽपीत्यर्थः । उत्तमीमांसकसाध्ये = स्वाश्रयज्ञानग्राहकसामग्रीग्राह्यत्वरूपसाध्ये । पक्षनिष्ठाभाव- प्रतियोगित्वसाधनेनापि =प्रमात्वनिष्ठाभावप्रतियोगित्वसाधनेनापीत्यर्थः । कृतकृत्य- तया । स्वतो ग्राह्यत्वं प्रमात्वनिष्ठाभावप्रतियोगीत्याकारकप्रतियोगित्वस्यापि साध्यत्वेन नैयायिकमतसिद्धिसम्भवात् । तत्साधनाभिप्रायेणेति तादृशप्रतियोगित्वसाधनाभिप्राये- णेत्यर्थः । वाधस्येत्युक्तमिति । तथाच तादृशप्रतियोगित्वस्य साध्यतास्थले तादृश- प्रतियोगित्व भावरूपवाधरय प्रसिद्धया वाघस्येत्युक्तिः संगता । तथाच स्वाश्रयज्ञानग्राहक- संवादिप्रवृत्तिजनकत्वलिङ्गकानुमितिसामग्रीजन्यग्रहविषयत्वरूपस्वतीग्राह्यत्वे प्रमात्वनिष्ठा- वाघः wananfrage Timurename- ·(गा) भिप्रायेण अप्रसिद्धति । प्रसिद्धसाध्यक एव वाध इत्याशयेन वाकार- सङ्गतिः । अन्यथा अप्रसिद्धिर्वाधश्च द्वयं द्वितीयपक्षे दूषणमवगन्तव्यम् ननु सामग्र्यो यावत्त्वविशेषणमयुक्तम्, यावत्सामग्रीजन्यग्रहाप्रसिद्धेः, नहि सर्वाभिमा॑नसामग्रीभिःकिमपि ज्ञान जन्यते ? यदि ....यावती- सामग्री:प्रातिस्विकरूपेणोपादाय तत्तजन्यग्रहविषयत्त्वं साध्यते तदा तदन्तर्ग- तानुमितिसामग्र्यादिजन्यत्वसाधने सिद्धसाधनादिकमेव दुरिम्, 'अनुव्यव. सायादिसामग्रीणां ताप्येण प्रवेशे मतत्रयसाधारण्यानिर्वाहः, तादृशसामग्रीत्व (प्रभा) अप्रसिद्ध वैति । तथाच स्वतोनायवाभावरूपसाध्यत्वाभिप्रायेण , पूर्वोक्तरीत्या साध्याप्रसिद्धिरभिहितेत्यर्थः । उक्तवाधपक्षेऽपि = अभावसाधने पक्षे प्रतियोगिमत्त्ववाधपः- ऽपि । साध्याप्रसिद्धिसत्त्वेन - यत्किञ्चिज्ज्ञानपदेन घटज्ञानम्प्रमा सर्वमभिधेयमित्या- कारकसमूहालम्बनानुमितेरपि धत्तुं शक्यतया तद्विषयत्वस्य केवलान्वयित्वेन सर्वत्र सत्वातू तदभावरूपसाध्याप्रसिद्धिसत्वेनेत्यर्थः अन्यथा-ताविषयत्वाभावसाधने । द्वितीयपक्षे= स्वाश्रयज्ञानग्राहकसामग्री जन्यग्र हविषयत्वाभावरूपनैयायिकसाध्यपक्षे इत्यर्थः । यथाश्रुतशब्दतो यावत्वं सामग्र यां लभ्यते तच्च सम्भवति पूर्वोकदशेषताई. वस्थ्यादित्याशंकते नन्विति । यावत्सामग्रीजन्यग्रहाप्रसिद्धः == साध्याप्रसिद्ध रित्यर्थः । संघटयति नहीति । अयम्भावः, व्यवसायानुव्यवसायसंवादिप्रवृत्तिजनकत्वलिङ्ग कानुमित्यादि- सामग्रीभिःसकलाभिरेकस्य कस्य चिदनुव्यवसायादिग्रहस्यानुत्पत्तः । प्रातिस्विकरूपेणेति तत्तद्व्यक्तित्वेनेत्यर्थः । स्वाश्रयज्ञानविषयकग्रजनिका यावत्यःसामग्र्यस्तादृशसामग्रीत्वसमाना- धिकरणोभयावृत्तिवर्मवत्त्वेनेति यावत् । साध्यते इति । तथाच तत्तत्सामग्रीजन्यत्वं तत्तज्ज्ञाने प्रसिद्धमेवेति । सिद्धसाधनादिकमेवेति । अयम्भावः, प्रातिस्विकरूपेण सामग्रीनिवेथे घटत्वाकारकज्ञानत्वम् तदप्रामाण्याग्राहकस्वाश्रयज्ञानविषयकग्रहजनकतत्तत्सामग्रीजन्यग्रहवि.- षयत्वरूपसाध्यस्वरूपे पर्यवसिते तत्सामग्रीपदेन संवादिप्रवृत्तिजनकत्वलिङ्गकानुमितिसामग्री- मादाय तज्जन्यतादृशानुमित्यात्मकग्रहविषयत्वस्योक्तप्रमात्वे साधने सिद्धसाधनापत्तेः नैयायि- कैरपि तथा स्वीकारात् । अादिपदाद् वाधपरिग्रहः प्रत्येकविषयत्वस्य प्रत्येकरूपेण साध्यत्वा- दिति भावः। आदिना उद्देश्यासिद्धिपरिग्रहश्च । अत्र तादृशविषयताकूटस्य साधने न सिद्ध, साधनमिति चेन्न, वाधापशेः । अनुव्यवसायादिसामग्रीणामिति । आदिना भहमत- सिद्धज्ञाततालिङ्गकानुमितिसामग्र्याः स्वप्रकाशसामग्र्याश्च परिग्रहः । ताद्रूप्येणेति । अनु- व्यवसायादिसामग्रीत्वेन रूपेणेत्यर्थः । तथाच घटत्त्ववति घटत्वप्रकारकज्ञानत्वे तदप्रामाण्या- ग्राहकस्वाश्रयानुव्यवसायजनकयावत्सामग्रीजन्यग्रहविषयत्वे साध्ये गुरुभट्टयोसंग्रहानुपपत्तिः । ताराप्रमात्वं स्वाश्रयव्यवसाय जन सामग्री जन्यग्रहविषयमित्युक्तौ मिश्रभट्टयोरसंग्रहः । ताशप्रमात्वाश्रयज्ञाततालिङ्गकानुमितिजनकसामग्रीजन्यग्रहविषयत्वसाधने गुरुमिश्रयो- रसंग्रहः । अनुव्यवसायादिसामग्रीणां ताद्रूप्येण निवेशे इतरसामग्रीद्वयस्यालामेन मतत्रयसा- S ·( दी०) यावदिति फलतो ग्रहविशेषणम् । तथाच तादृशग्रहत्वव्यापक- विषयिताप्रतियोगित्वमर्थः । ' (गा०) व्यापकस्वग्राहकताकत्वनिवेशे नायं दोष इति चेत् ? तथापि ज्ञानग्राह- कत्वव्यापकत्वनिवेशेनैवोपपत्ती सामग्रीत्वनिवेशवैययमित्यत आह विशे- षणमिति । स्वाश्रयग्राहकसामग्रीजन्ययावद्ग्रहविषयत्वं साध्यमिति फलितम् । व्यापकत्वरूपयावदर्थमन्तर्भाव्य निष्कर्षमाह तादृशेति । (प्रभा) ज्ञानग्राहकेत्यर्थः । स्वग्राहकताकत्वेति । स्वम् प्रमात्वं स्वघटितवहुव्रीहावन्यपदार्थः स्वमेव । ग्राहकताकत्वं ग्राहकताविशिष्टत्वम् वै० स्वनिरूपितजन्यतावद्ग्रहविषयत्वसंबन्धेन । स्वा. श्रयज्ञानग्राहकसामग्रीत्वव्यापकजनकतानिरूपितजन्यतावद्ग्रहविषयत्वम्फलितम् । स्वग्राहक- ताकत्वं स्वग्राहकताकालीनत्वम् , तथाच प्रमात्वं तदप्रामाण्याग्राहकस्वाश्रयज्ञानग्राहकसामग्री- त्वव्यापकस्वग्राहकताकालीनमिति फलितमित्यपि केचित् । उपपत्ताविति = स्वाश्रयज्ञान- ग्राहकताव्यापकजनकतानिरूपितजन्यतावदग्रहविषयत्वनिवेशेनैवोपपत्तावित्यर्थः । यथासन्नि- वेशे न वैयर्थ्यम् अखण्डाभावघटकतया सार्थक्यात् । ज्ञानग्रहत्वव्यापकत्त्वात् तादृश- सामग्रीजन्यग्रहत्वव्यापकत्वस्य भेदादितिभावः । अत्र तदप्रामाण्याविषयकग्रहत्वेनोपादानं सम्भवतीतिज्ञानशून्यः तेन रूपेण तदनुपादानाकर्तत्वे सति तादृशज्ञानग्राहकसामग्रीजन्य- ग्रहत्वेनोपादानक त्वादिति दीधितिकृदुपरि कटाक्षयति निवेशवैयर्थ्यमिति । प्रमात्वं स्वे- तरभिन्न स्वाश्रयज्ञानग्राहकसामग्रीत्वव्यापकस्वग्राहकताकत्वादितीतरभेदानुमाने व्यर्थविशेषण- घटितत्वरूपवैयर्यमिति भावः । ननु वैयोक्तिरसंगता गुरुभूतधर्मस्य लघुभूतधमें सामानाधिकरण्यत्त्वे एव वैयर्थ्य- सम्भवात् तच्चान न सम्भवति, तथाहि, तदप्रमाण्याग्राहकत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छे- दकत्वानिरूपकज्ञानग्राहकत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकज्ञानग्राहकत्वनिष्ठावच्छे - दकतानिरूपकज्ञानग्रहोत्पत्तिप्रयोजकतावच्छेदकसमुदायत्वरूपसामग्रीत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्ना - धिकरणत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकाधिकरणत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिका या- ऽधिकरणनिष्ठावच्छेदकता तभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकाधिकरण निष्ठावच्छेदकता. निरूपकवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकभेद निष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकभेदनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छे दकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकप्रतियोगित्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावो हि सामग्रीत्वनिवेशपक्षे । 'अनिवेशपक्षे तु तदप्रामाण्याग्राहकत्वनिष्ठा- वच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वातिलTITITTONarma D ·L J (गा०) तत्तद्धर्मप्रकारकज्ञानग्राहकसामग्रीजन्येत्यर्थः । ताहशज्ञानग्रहस्यैव तजनकसामग्रीजन्यग्रहत्वेनोपादानेऽपि यथासन्निवेशे न वैयर्थ्यम् । यद्यपि नैयायिकमतेऽपि प्रामाण्य विषयिताया घटत्वप्रकारकत्व विषयितात्वा दिना अनु. व्यवसायादिसामग्रीजन्यग्रहत्वव्यापकत्वात् सिद्धसाधनम्, घटत्ववद्विशेष्य- कत्वावच्छिन्नघटत्वप्रकारकत्वत्वावच्छिन्ननिरूपितविषयितात्वेन व्यापकत्व- - - (प्रभा) निष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकाधिकरणत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिका.. योऽधिकरण निष्ठावच्छेदकता तनिरूपकवृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकवृत्ति- स्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकेत्यादिरीत्यैव निवेशाद् व्यापकतारूपाभावयोस्ताहशसमुदायत्वरूप- सामग्रीत्वनिष्ठावच्छेदकताप्रवेशाप्रवेशाभ्यां भेदादितिचेन्न, तदप्रामाण्याग्राहकत्वनिष्ठावच्छेद- कताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकतन्निष्ठावच्छेदकतानिरूपकज्ञानग्राहकत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नाव.. च्छेदकल्वानिरूपकज्ञानग्राहकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिका या ज्ञानग्रहोत्पत्तिप्रयोजकतावच्छेद कसमुदायत्वाधिकरणनिष्ठावच्छेदकता तद्भिन्नावच्छेदकत्वा निरूपकतन्निष्ठावच्छेदकतानिरूपक- वृत्तित्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकेत्यादिक्रमेण निवेशे समुदायत्वनिष्ठावच्छेदक- स्वानिवेशेनोभयोवलक्षण्याभावात् सामग्रीत्वानिवेशेऽपि ज्ञानग्राहकताधिकरणं समुदाय एव, अनिवेशपक्षे समुदायत्वाधिकरणं समुदाय एवेति, उभयत्रैव समुदायनिष्ठावच्छेदकताप्रवेशे- नोभयत्र समानावच्छेद कताप्रवेशात् । विशेषण मिति । यावत्व न सामग्र्यां विशेषणं किन्तु ग्रहत्यैवेति फलितार्थमाह स्वाश्रयेति । स्वम् प्रमात्वम्, यावत्त्वस्य चरमग्रह विशेषणत्वे यत्र ताहरासामग्रथा एक एव ग्रहो जनितस्तत्र यावत्वाप्रसिद्धया साध्याप्रसिद्धिरत अाह व्यापकतारूपेति । दीधितौ तथा चेति । यावत्त्वस्य ग्रहविशेणत्वे चेत्यर्थः। तत्तद्धर्मप्रकारकेति= घटत्वप्रकारकेत्यर्थः । तथाच तत्तज्ज्ञानप्रामाण्यं तत्तद्धर्मप्रकारकज्ञानग्राहकसामग्रीजन्यग्रवृत्तिभेदप्रतियोगितानव- च्छेदकविषयितानिरूपकं नवेतिविप्रतिपत्तिस्वरूपं पर्यवसितम् । दीधितौ विषयिताप्रतियोगित्व- मित्यस्य विषयितानिरूपकत्वमित्यर्थः । ननु तदप्रामाण्याविषयकतत्तद्धर्मप्रकारकज्ञानग्रहत्व- व्यापकविषयितानिरूपकत्वमेव साध्यमस्तु व्यर्थमेव चिकीर्षितमित्यत आह ताहशज्ञानग्रह- स्यैवेति । तत्तद्धर्मप्रकारकज्ञानग्रहस्यैवेत्यर्थः । अथैवमपि तादृशमहत्वव्यापकत्वं विषयितायां केन रूपेण, विषयितात्वेन विशिष्ट विषयितात्वेन वा ? नाद्यः, सिद्धसाधनप्रसङ्गात्, न द्वितीयः, साध्याप्रसिद्धरित्याशङ्कते यद्यपीत्यादिना । घटत्वप्रकारकत्व विषयितात्वादिनेति । आदिना विषयितात्वघटत्वव. द्विशेष्यकत्वविषयितात्वपरिग्रहः । व्यापकत्वादिति । व्यापकत्वं द्विविधम्, अत्यन्ताभाव- घटितं भेदघटितञ्च, तत्राद्यपक्षे विषयितायां तादृशग्रहत्वव्यापकत्वम् तादृशग्रहत्वाधिकरण- त्यभावीयप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवत्त्वरूपम् । एवञ्च सिद्धसाधनम्, नैयायिकैरपि केवलघट- ·(गा०) विवक्षा च न्यायमते साध्याप्रसिद्ध्या न सम्भवति । न च विशिष्टप्राम ण्ये ताशग्रहनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकवियितानिरूपकत्वपर्याप्तस्सा ध्यतया नानुपपत्तिरिति वाच्यम्, तत्वज्ञानव्यक्तिविषयि तावच्छिन्नप्रामाण्य विषयितायास्तत्तज्ज्ञानरूपाश्रयभेदेन भिन्नतया चालनीन्यायेन तादृशग्रहनिष्ठ भेदप्रतियोगितावच्छेदकतया तदनवच्छेदकप्रामाण्यविषयित्वाप्रसिद्धेः । यत्तु वियितानिष्ठतादृशग्रहत्वव्यापकतायां निरूपितत्वसम्बन्धेनावच्छेद - । (प्रभा) पितविषयत्वाभावस्य धत्तु मशक्यतया तादृशाभावीयप्रतियोगितानवच्छेदकीभूतघटत्व प्रकारकत्वविषयितात्वधर्मवत्त्वरूपापकत्वस्य प्रामाण्यविषयितायां सत्त्वात्तन्निरूपकत्वस्य च प्रामाण्ये सत्वादिति भावः । साध्याप्रसिद्ध्या न सम्भवतीति तथाच यदि ताहशग्रहत्वाधि- करणवृत्त्यभावीयप्रतियोगितानवच्छेकं यद् घटत्ववद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नघटत्वप्रकारकत्वनिरू- पितविषयितात्वं तद्वत्त्वमेव व्यापकत्वं विवक्ष्यते तदा साध्याप्रसिद्धिः, ताशविशिष्टविषयितायां निरुक्त व्यापकत्वासम्भवादनुव्यवसायादायुक्तविशिष्टविषयित्वाभाव- स्यैव सत्त्वेन तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यैव तत्र सत्त्वात् । भेदघटितव्यापकतापक्षमाश्रित्य समाधातु शङ्कते नचेति । विशिष्टप्रामाण्ये = तद्वद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नतत्प्रकारकत्वरूप- प्रामाण्ये। तादृशग्रह निष्ठेति । तदप्रामाण्याग्राहकस्वाश्रयज्ञानग्राहकसामग्रीजन्यग्रह- निष्ठेत्यर्थः । भेदप्रतियोगितानवच्छेदकेति । तथाच व्यापकत्वं नात्यन्ताभाव- घटितं येनोक्तदोषसम्भवः, एवञ्च भेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं घटत्वप्रकारकत्वादिविषयितायां प्रसिद्धमिति नाप्रसिद्धिः । सिद्धसाधनवारणाय पर्याप्तिनिवेश:, अन्यथा तादृशभेदप्रति- योगितानवच्छेदकीभूतघटत्वप्रकारकत्वविषयितानिरूपकत्वस्य प्रामाण्यैकदेशे घटत्वप्रकार- कत्वे सत्वात् सिद्धसाधनसम्भवात् । तथाच प्रमात्वं तदप्रामाण्याग्राहकस्वाश्रयज्ञानग्राहक- सामग्रीजन्यग्रहनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकविषयितानिरूपकतापर्याप्त्यधिकरणं न वेति विप्रतिपत्तिस्वरूपं पर्यवसितमेताहशभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वं प्रामाण्यविषयितायामेव मीमांसकानां सुशकं नतु नैयायिकानामिति न सिद्धसाधनम् । तत्तज्ज्ञानव्यक्तिविष- यित्वावच्छिन्नेति । प्रामाण्याश्रयतत्तज्ज्ञानव्यक्तिनिरूपितविषयित्वावच्छिन्नेत्यर्थः । हृदञ्च भिन्नत्वे हेतुः । समानाधिकरणविषयितयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावेन तत्तज्ज्ञानव्यक्तिविष- यितायाःप्रामाण्यविषयितायाश्चावच्छेद्यावच्छेदकभाव इति । ज्ञानप्रामाण्यं तदप्रामाण्याग्राहकसामग्रीजन्यग्रहत्वनिरूपितविषयितानिष्ठव्यापकता. निरूपितनिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावन्न वेति विप्रतिपत्तिस्वरूपम् । भावकोटि- मीमांसकानां तादृशाभावीयप्रतियोगितानिरूपितनिरूपितत्त्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वरूप. तदभावो नैयायिकानां साध्य इति । तथाच गुर्वादिमते व्यवसायानुव्यवसायादौ , ·L . (गा०) कत्वं साध्यम निरूपितत्वसम्बन्धन घटत्ववति घटत्वप्रकारकत्ववि शिष्टसामान्याभावो न निरुक्तज्ञानग्रहे इति परमते तथाविधप्रामाण्ये तथावि धव्यापकतावच्छेदकत्वमक्षतमेवेति न वाधः, न्यायमते च केवलघटत्वप्रकारक त्वत्वाद्यवच्छिन्न निरूपितवियिताया विशिष्टप्रामाण्यनिरूपितत्वविरहार तादृश विषयिताशालिन्यपि अनुव्यवसाये निरूपितत्वसम्बन्धेन विशिष्टप्रा माण्यावच्छिन्नविषयिताविरहस्य अक्षततया विशिष्टप्रामाण्ये न तादृशानु व्यवसायनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमिति न सिद्धसाधनम्, घटत्ववति घटत्वप्रकारकत्वादीनां तत्तद्घविशेष्यकत्वावच्छिन्नघटत्वादिप्रकारकत्वादि रूपाणां विशेष्यभेदेन भिन्नतया प्रत्येक घटत्वादिप्रकारकघटादिज्ञानग्रहत्वसमा नाधिकरणाभावप्रतियोगितायां निरूपितत्वसम्बन्धेनावच्छेदकत्वेऽपि (प्रभा) साध्यमिति । अयम्भावः, तत्तज्ज्ञानप्रामाण्यं तदप्रामाण्याग्राहकस्वाश्रयज्ञानग्राहक- सामग्रीजन्यग्रहवृत्त्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितनिरूपिसत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वाभाववा- नवेति विप्रतिपत्तिस्वरूपम् । अत्रावच्छेदकत्वाभावरूपविधिकोटिर्मीमांसकानाम् । तादृशा- भावीयप्रतियोगितानिरूपितनिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वरूपतदभावो नैयायिकानां साध्य इति । तथाच गुर्वादिमते व्यवसायानुव्यवसायादौ निरूपितत्वसम्बन्धन प्रामाण्यविशिष्ट- विषयिता नास्तीत्यभावो न धत्तुं शक्यते, तन्मते तस्य सत्त्वात् किन्तु निरूपितत्वसम्बन्धेन पटत्वविशिष्ट विषयिता नास्तीत्यभाव एव, ताशाभावीयप्रतियोगितानिरूपितनिरूपितत्वसम्ब- न्धावच्छिन्नावच्छेदकता पटत्वादौ तदभावरूपव्यापकत्वं विषयितायां तादृशावच्छेदकत्वरूपं व्यापकतावच्छेदकत्वं प्रामाण्ये इति समन्वयः । नैयायिकमते तु तादृशसामग्रीजन्यानुव्यवसायादौ निरूपितत्वसम्बन्धे प्रामाण्य- विशिष्ट विषयित्वाभावसत्त्वान्निरूपितत्वसम्बन्धवाच्छिन्नावच्छेदकत्वरूपनिषेधकोटिनिर्वाह इति ध्येयम् । निरूपितत्वसम्बन्धेन प्रामाण्यविशिष्ट विषयितायां व्यापकत्वं प्रामाण्ये च त स्वच्छेदकत्वमुपपादयति निरूपितत्वसम्बन्धेन घटत्ववतीति । घटत्ववद्विशेष्यक- त्वावच्छिन्नेत्यर्थः । घटत्वप्रकारकत्वविशिष्टेति । विषयित्वस्येति शेषः । वै० निरूपितत्वसम्बन्धेन । निरुक्तग्रहे इति = स्वाश्रयज्ञानग्राहकसामग्रीजन्यग्रहे इत्यर्थः । तथाच निरूपितत्वसम्बन्धेन घटत्ववद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नघटत्वप्रकारकत्वविशिष्टविषयिता- सामान्याभावो न स्वाश्रयज्ञानग्राहकसामग्रीजन्यग्रहे इति भावः । वाधं निरस्यति परमते इति । मीमांसकमते इत्यर्थः । तथाविधप्रामाण्ये = विशिष्टप्रामाण्ये। तथाविध- व्यापकतावच्छेदकत्वमिति = ताहराविषयितानिष्ठव्यापकतानिरूपितनिरूपितत्वसम्बन्धा - वच्छिन्नावच्छेदकत्वमित्यर्थः । ताहशविषयिताशालिन्यपि = केवलघटत्यप्रकार कल्य- त्वावच्छिन्न निरूपितविषयिताशालिन्यपीत्यर्थः। विशेष्यभेदेन भिन्नतयेति । अयम्भावः, ·मा०) विशिष्य तत्तद्घटादिव्यक्ति विशेष्यकत्वघटितप्रामाण्ये तत्तद्व्यक्ति श्यक.घटत्वादिप्रकारकज्ञानमहत्वघटितसाध्यस्य साधनीयतया न वाध इति तदपि न ? गुरुमते व्यवसायरूपग्रहग्रहे विशिष्टप्रामाण्यनिरूपि धिकरयतासश्वेनैव तस्य निरूपितत्वसम्बन्धन व्यवसायवृत्त्यभावप्र' योगिनायामनवच्छेदकरवाद् व्यवसाये प्रामाण्य विषयित्वासिद्धेः। मह निष्टाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वपर्याप्तिविरहरूपव्यापकतावच्छेदकत्व तात व्यापकत्वासम्भवः । प्रभा) प्रकारकत्वरूपप्रमात्वरय चालनीन्यायेनाभावः सुलभः । व्यापकत्वासिद्धिम्परिहा विशिष्य तत्तद्घटविशेष्यकत्वघटितप्रामाण्ये इति । तथाच घटत्ववद्घटविशे' चावच्छिन्नवरत्वप्रकारकत्वरूपम् प्रामाण्यं ताशप्रामाण्याश्रयज्ञानग्राहकसामग्रीज महानिरपितविषयितानिष्ठव्यापकतानिरूपितेत्यादि विशिष्यैव पक्षसाध्यभाव इति चाननीन्यायेनामावमादाय ताशप्रामाण्याश्रयज्ञानग्रहे ताह मारयविशिष्टविषयित्वाभावविरहेणानवच्छेदकत्वं ताशप्रामाण्येऽक्षतमेवेति भावः । स्वाश्रयज्ञानग्राहकसामग्रीजन्यग्रहवृत्त्यभावीयप्रतियोगितानिरूपितनिरूपितत्वसम्बन्धार विनोदकत्वाभावे साध्येऽपि व्यवसायरूपज्ञानग्रहे प्रमात्वनिरूपिताधिकरण स्वरोका निरूपित्त्यसम्बन्धेन प्रामाण्यविशिष्टाधिकरणत्वाभावस्य धत्तु मशक्यतया तादृशाम वीवप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावरूपव्यापकतावच्छेदकत्वस्य प्रमात्वे सत्त्वाद् व्यवसाये प्राम साथ विवयितासरचे मानाभाव इत्याशयेन यत्तुमतं दूषयति तदपि नेति । विशिष्टप्रामाएर निरूपिताधिकरणतासत्त्वेनैवेति । एवकारेण निरूपितत्वसम्बधेन प्रामाण्यविशिष्टवि पिताम्यवस्दः । विशिष्टप्रामाण्यस्य प्रामाण्यविषयित्वासिद्धः । तथाचोद्देश्यासिद्धिरित्यर्थः मायाकव्यापकतायां विषयितानिष्ठत्वस्यानिवेशात्तादशग्रहे निरूपितत्वसम्बन्धन प्रामाराः विशिक्षाधिकरणत्वाभावस्थासत्वेन निरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वाभावरूपसाध्यसिवि सम्भव प्रामाण्यविषयित्वासिद्धिः । निरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वाभावरूपव्या कतावच्छेदकत्वस्य प्रामाध्ये सिद्धावपि प्रामाण्यविषयितायां तादृशग्रहत्वव्यापकत्वसिद्विस्त ५. दि निरूपितत्वसम्बन्धन प्रामाण्यविशिष्ट विषयिताया अभावस्तादशग्रहे न स्यार देवतु न, ताइश नहे. प्रामाण्यविषयिताया अस्वीकारात् । तथाच तादृशग्रहे प्रामाण्य विनय वारिद्धया प्रामाण्याधिकरणतामादाय प्रामाण्ये व्यापकतावच्छेदकत्वरूपानाकाति सय सिद्ध याऽयन्तिगपत्तिरेव । उद्देश्यासिद्धौ सत्यामनाकाङ्क्षितार्थसिद्धिरेवार्थान्तराि मनन उदप्रामाण्याग्राहकज्ञानग्राहकसामग्रीजन्यग्रहत्वनिरूपितविषयितानिष्ठव्यापकता सरित निरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वं साध्यते इति नोद्देश्यसिद्धिर्यतःसाध्यकोर्ट वित्रय मानिष्टत्वस्येदानी निवेशेन गुरुमतसिद्धव्यवसायात्मव्यवसायात्मज्ञानेऽपि प्रा मायाधिकरणत्वेन प्रामाण्यविषयिताया अनुमित्यभ्युपगमात् इत्यतः सिद्धसाधनमा शायरामहनिष्ठेति स्वाश्रयज्ञानग्राहकासासगीतमा १ .

·( गा० ) केवलघटत्वप्रकारकत्वादी सत्त्वेनापि अवच्छिन्नत्वान्तविशिष्टे घटत्वादिप्रकारकत्वे पक्षे तत्साधने सिद्धसाधनस्थ दुर्वारत्वाच्च, विशिष्टस्यान- तिरिक्तत्वात् । नच विशेषणान्तर्भावेन विशेष्ये अवच्छेदकत्वपर्याप्तिविरहसिद्धरुद्देश्य- तया तदसिद्धथा न सिद्धसाधन मिति वाच्यम् ? अनुमानात् पक्षतावच्छे- दविशेषणांशे साध्यवत्त्वज्ञानासम्भवेन तदन्तर्भावेन पक्षे साध्यवत्त्वसिद्धे- रुद्देश्यत्वासम्भवात् । नच ताहशविशेषणावच्छेदेन विशेष्ये साध्यवत्त्व सिद्धेरुद्देश्यतामुपगम्य (प्रभा ) केवलघटत्वप्रकारकत्वादी सत्त्वेनेति । तस्य नैयायिकमते स्वतोग्राह्यत्वात् । ननु केवलघटत्वप्रकारकत्वे ताहशावच्छेदकत्वाभावसत्त्वेऽपि घटत्ववद्विशेष्यकत्वावच्छिन्न- घटत्वप्रकारकत्वरूपप्रमात्वे तादृशावच्छेदकत्वाभावरूपसाध्यस्य नैयायिकैरस्वीकारात्कुतः सिद्धसाधनमत आह विशिष्टस्थानतिरिक्तत्वादिति । विशेष्यवृत्तिधर्मस्य विशिष्टानुयोगि- काभावानङ्गीकारादिह सिद्धसाधनमिति भावः । सिद्धसाधनपरिहारमाशङ्कते नचेति । विशेषणान्तर्भावेनेति । विशेषणे विशेष्ये उभयत्रैव, तद्गतद्वित्वावच्छेदेनेति यावत् । तादृशावच्छेदकत्वपर्याप्तिविरहस्साध्यः । तथाच विशेषणं घटत्ववद्विशेष्यकत्वं विशेष्यं घटत्वप्रकारकत्वमित्युभयत्रैव तद्गतद्वित्वावच्छेदेन निरुक्तसाध्यस्य नैयायिकैरनङ्गीकारान सिद्धसाधनमिति भावः । दूषयति अनुमानादिति। पक्षतावच्छेदकविशेषणांशे = पक्षतावच्छेदकीभूतविशेष- णांशे इत्यर्थः । घटत्ववद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नत्वांशे इति यावत् । साध्यवत्त्वज्ञानास- म्भवेनेति = तादृशावच्छेदकत्वपर्याप्सिविरहरूपसाध्यवत्त्वज्ञानासम्भवेनेत्यर्थः । तादृशावच्छे- दकतापर्याप्तिविरहरूपसाध्यविरहादिति भावः । अयंभावः, यथा नीलरूपवत्सर्वतो वह्निमानि- त्यादौ नीलरूपांशे (नीलरूपे ) वह्निमत्त्वज्ञानासम्भवेन न नीलरूपांरो इच्छीयविशेष्यत्व. रूपमुद्देश्यत्वं सम्भवति किन्तु नीलरूपविशिष्टपर्वतांशे एव, तथा प्रकृतेपे घटत्ववद्विशेष्य- कत्वरूपपक्षतावच्छेदकेऽपि निरुक्तसाध्यस्योद्देश्यत्वासम्भवात् पक्षतावच्छेदकविष्टपक्षे एव साध्यानुमितिर्भवति नतु पक्षतावच्छेदके नीलरूपादौ । तदन्तर्भावेन == पक्षतावच्छेद- कान्तर्भावेन । विशेषणान्तर्भावनेत्यस्य विशेषणे विशेष्ये इत्युभयत्रैव विशेषणावच्छेदेन विशेष्ये वेत्यर्थद्वयं सम्भवति तत्राद्य दूषयित्वा द्वितीयं दूषयति द्वितीयनचेत्यादिना । नचेत्यस्य सिद्धसाधनपरिहारसम्भव इत्यनेनान्वयः । तादृशविशेषणावच्छेदेनेति । घटत्ववद्विशे- ज्यकत्वावच्छिन्नत्वघटल्वप्रकारकत्वत्वरूपविशेषणावच्छेदेनेत्यर्थः । विशेष्ये घटत्वप्रकारकरने ·(गा०) सिद्धसाधनपरिहारसम्भवः, विशेष्यनिष्ठे अवच्छेदकत्वपय विरहवत्त्वे तन्निष्ठस्य घटत्वप्रकारकत्वत्वादेरिव अवच्छिन्नत्वान्तविशे स्यापि अवच्छेदकताया:न्यायमत सिद्धत्वात् ताशधर्मस्य विशेष्य विशेष मुदायनिष्टावच्छेदकत्वपर्याप्तेरनवच्छेदकत्वात् समुदायनिष्ठावच्छेदकता (त्यभाववत्त्वस्य परोद्देश्य सिद्धिकस्यैवावच्छेदकताया एकदेशात्मकवि सम्भवादिति । (प्रगा) मितेरित्यर्थः । सिद्धसाधनपरिहारसम्भव इति । तथाच घटत्ववदिशष्य वच्छिन्नत्वरूपविशेषणावच्छेदेन विशेष्ये घटत्वप्रकारकत्यादौ तादृशावच्छेदकताप विरहरूपसाध्यस्य नैयायिकैरनङ्गीकारान्न सिद्धसाधनमिति भावः। दूषयति विशेष्ा इति = घटत्वप्रकारकत्वनिष्ठे इत्यर्थः । अवच्छेदकतापर्याप्तिविरहवत्त्वे इति । त प्रवृत्यभावप्रतियोगितानिरूपितनिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतापर्याप्तिविरहरूपस ने इत्यर्थः। व्यापकतावच्छेदकत्वे इति यावत् । तन्निष्ठस्य = घटत्वप्रकारकत्वरूपविशेर स्येत्यर्थः । विशेष्यनिष्ठत्वस्य व्यापकतावच्छेदकतावच्छेदकत्वे प्रयोजकत्वम् उद्देश्यतावच्छे विधेययोःप्रयोज्यप्रयोजकभावात् । घटत्वप्रकारकत्वत्वादेरिवेति । यथा घटत्वप्रकार रूपविशेष्यनिष्ठत्वाद् घटत्वप्रकारकत्वत्पदेर्निरुक्तव्यापकतावच्छेदकतावच्छेदकत्वस: घटत्वप्रकारकत्वत्वावच्छेदेन व्यापकतावच्छेदकत्वं तथा घटत्ववद्विशेष्यकत्वावनि त्यस्यापि घटत्वप्रकारकत्वरूपविशेष्यनिष्ठत्वान्निरुक्तव्यापकतावच्छेदकतावच्छेदकत्यर श्यकत्वाद् घटत्ववविशेष्यकत्वावच्छिन्नत्वरूपविशेषणावच्छेदेनापि निरुक्तव्यापकता दकत्वं नैयायिकेनाप्यगत्याऽङ्गीकरणीयमिति भवति सिद्धसाधनम्। ननु घटर प्रकारकत्वत्वामिव घटत्ववद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नत्वस्यावच्छेदकतापर्याप्तिविरहावर स्वेऽपि न्यायमते समुदायेऽवच्छेदकत्वयप्तिःसत्त्वाचाशविशेषणस्य समुदाय च्छेदकतारर्याप्त्यवच्छेदकत्वं नैयायिकेनाप्यवश्यं स्वीकार्य, ताहशविशे विशिष्टविशेष्याभावादेव तादृशसमुदाये निरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेद पतिसत्त्वात् , तथाच तदवच्छेदेन कुतो न्यायमतेऽवच्छेदकतापर्याप्तिविरहस्य सिद्ध सिद्धसाधनमित्यत आह तादृशधर्मस्येति । विशेषणीभूतघटत्वादिमविशेष्यकत्वावचि चस्पधर्मस्येत्यर्थः । विशेष्यविशेषणसमुदायनिष्ठावच्छेदकतापर्याप्तेरनवच्छेदकर दिति ! तादृशः ग्रहवृत्तियों विशेषणविशिष्टविशेष्यस्य विशिष्टिाभावस्तत्प्रतियोगितानिरू निरूपिलवसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताया विशेषणविशिष्ट विशेष्यसमुदाये एव पर्याप्त घटत्वबविशेष्यकत्वावच्छिन्नत्वधर्मत्य निरुक्तावच्छेदकतापर्याप्तिविरहावच्छेदकत्वात् प्रति न्यनवच्छेदकताया अभावावच्छेदकतानियतत्वस्य प्राचीनमतसिद्धत्वात् । अत्रायमाशयः, यद्यपि तादृशग्रहे निरूपितत्वसंसर्गेण घटत्ववद्विशेष्यकत्वावच्छिन्न विशिघटत्वप्रकारकत्वविशिष्टविषयिता नास्तीत्यभावे प्रतियोगितावच्छेदकता बने थाना - -- प्राम ·एतेन प्रामाण्यनिरूपितत्वविशिष्टविर्षायता पक्षीकृत्य तादृशग्रह- विच्छेदकत्वकोटिका विप्रतिपत्तिः, तादृशमहत्वव्यापकतावच्छे- दुमद् विशेष्यकत्वावच्छिन्नघटत्वादिप्रकारकत्वनिरूपितत्वविशिष्ट '-घटत्वादिविषयितात्वान्यतररूपवद्विषयिताकत्वकोटिकविप्रतिप- न साधीयसीति फलितम् । तादृशग्रहनिष्ठाभावप्रतियोगितात्वावच्छिन्नं पक्षीकृत्यैव विशिष्ट अयितात्वानवच्छिन्नत्वकोटिकविप्रतिपत्तौ तात्पर्यात् न कश्चिदोषः । . . छेदेन तादृशावच्छेदकत्वासत्वादन्यूनानतिप्रसक्त' क्तधर्मस्यैवावच्छेदकत्वात् । एवञ्च छेदकस्याभावावच्छेदकत्वनियमात् तादृशग्रहवृत्त्यभावीयप्रतियोगितानिरूपित- न्धावच्छिन्नावच्छेदकतारूपप्रतियोगिनोऽवच्छेदकत्वस्व घटत्ववद्विशेष्यकत्वा- वेशेषणे विरहेण तादृशावच्छेदकतापर्याप्तिविरहरूपव्यापकतावच्छेदकता- ताविशेषणे सत्वेन सिद्धसाधनस्य दुरित्वात्' इति । यद्यपि प्रति- स्थाभावावच्छेदकत्वमिति न्यायो हि सिद्धान्तलक्षणे दूषितस्तथापि प्राचीन- इति । । 4 [रकत्व निरूपितविषयितात्वव्यापकतावच्छेदकत्वस्य सत्त्वेन घटत्ववद्विशेष्य- विविशिष्टघटत्वप्रकारकत्व निरूपितविषयितात्वेऽपि व्यापकतावच्छेदकत्वं पद्धसाधनो दुरि इत्याशयेनाह एतेनेति । साधनदोषेणेत्यर्थः । रूपितत्वविशिष्टविषयितात्वम् = घटत्ववद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नघटत्वप्रकारकत्व- टविषयितात्वमित्यर्थः । तादृशग्रहत्येति = स्वाश्रयज्ञानग्राहकसामग्रीजन्य- व्यापकतावच्छेदकेति । अन्यतरेत्यनेनास्यान्वयः । विषयिताकत्व प्रामाण्यं पक्षीकृत्येति शेषः । तथाच प्रामाण्यं तादृशान्यतररूपवद्विषयिताकं पत्तिस्वरूपं पर्यवसितम् । अत्र तादृशग्रहत्वव्यापकतावच्छेदकघटत्वादि- पादाने सिद्धसाधनम् । तादृशग्रहत्वव्यापकतावच्छेदकघटत्ववद्विशेष्यकत्वा- कारकत्वनिरूपितत्वविशिष्ट विषयितात्ववद्विषयिताकत्वमात्रोपादाने साध्या- रोपादानमिति । ति= स्वाश्रयज्ञानग्राहकसामग्रीजन्यग्रहेत्यर्थः । तथाच स्वाभयज्ञान- यग्रहनिष्ठाभावप्रतियोगितात्वावच्छिन्नं घटत्ववद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नघटत्व. तिविषयितात्वानवच्छिन्नं न वेति विप्रतिपत्तिस्वरूपम्, यत्किञ्चित्पटादिविष- गोवे विशिष्ट प्रामाण्यविषयितात्वानवच्छिन्नत्वस्योभयमतसिद्धतया सिद्ध- ·(दी० ) ज्ञानग्राहकात्मादिजन्ययावग्रहविषयत्वस्याप्रसिद्ध स्सामग्रीति गा०) ज्ञानग्राहकेति । घटत्वादिप्रकारज्ञानग्राहकेत्यर्थः । आत्मादीति । य आत्मनोऽप्रामाण्यग्रहजनकतया - अप्रामाण्याग्राहकत्व विशेषणेन व्यावृः दमसङ्गतम् , तथापि अतद्गुणसंविज्ञानवहुव्रीहिणा शरीरविशेषादेरेव वि गगीयतया न दोपः । अधवा स्वयमप्रामाण्य ग्राहकपदस्य प्रामाण्याग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहक च यद् भट्टमतसिद्धं तदन्यार्थकत्वेन व्याख्येयतया आत्मनःप्रामाण्यग्राहक ज्ञानग्राहकत्वेन च अट्टमतसिद्धतया तद्विशेषणेन न व्यावृत्तिरिति र मतमेव साधु । अप्रसिद्धेरिति । पटत्वादिप्रकारकज्ञानग्रहस्यापि घदत्व प्रकार कज्ञानग्राहकजन्ययावद्ग्रहान्तर्गततया गुरुमतातिरिक्तमते ताशया भाहात्वस्याप्रसिद्धेरिति भावः । ज्ञानत्वविशिष्ट विषयकयावग्रहोपाद (प्रभा) ननु पूर्वकल्पेऽपि विशिष्टप्रामाण्यगतसमुदायत्वं स्वाश्रयज्ञानग्राहकसामर्ग नामावीयप्रतियोगितानिरूपितनिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियो नाक पर्याप्त्यनुयोगितानवच्छेदकं न वेति विप्रतिपत्तिस्वीकारेणैवोपपत्तौ तथापीत्याद्यनुर नियमिति चेन्न, लाघवमादृत्य तत्कल्पानुसरणादिति । दीधितौ अप्रसिद्धरि। श्रामजन्ययावद्ग्रहविषयत्वस्य कुत्राप्यसत्त्वादिति भावः। प्रामाण्यग्राहकत्ववदप्रामा प्राकल्स्थाप्यात्मनि सत्त्वादप्रामाण्यग्राहकत्वविशेषणेनैवात्मनो वारणं सम्भवतीत्याश शते यद्यपीति । इदम अप्रसिद्धिदानम् । समाधत्ते तथापीति । अतद्गुणसं ज्ञानवर ग्रीहिणा = अात्मा आदिर्यस्येत्येतद्गुणसंविज्ञानरूपो वहुव्रीहिस्तेनेत्यर्थः । शर विशेषादरपीति । सामान्यशरीरअहणे पुनरप्रसिद्धितादयस्थ्यं शरीरस्याप्रामाण्यग्रह यामानारयाग्राहकत्वविशेषणे व तद्वारण सम्भवादतो विशेषणपदं यच्छरीरावच्छेदे यासारवाही न जातस्तच्छरीरलाभार्थम् , तथाच यच्छरीरावच्छेदेनाप्रामाण्यग्रहो न ज एक मोर मादायाप्रसिद्धिरिति भावः । यादृशात्मनि अप्रामाण्यग्रहो न जातस्तादृशा माना,प्यासिदुिस्सम्भवति इत्यतःशरीरविशेषादेरित्यत्रादिपदमात्मविशेषपरिग्रहाथ शाशीविशेषादेरामाणिकत्वे अाह अथवेति । केचिनु शरीरविशेषादेरित्यत्रादिना इन्द्रियविशेषपरिग्रहः । यादृशात्मनि अप्रामा पनि जास्वादशात्मविशेषोपादानेनाप्यप्रसिद्धिसम्भवे इदमसङ्गतमित्यरुचेरथवा कल्प चाइनामिति वदन्ति । स्वयम् = दीधितिकारेण । भट्टमतसिद्धतयेति । प्रामाण्याग्राहकर कानावेन च ममतसिद्ध यत्तदन्यतया अात्मनः संग्रहादितिभावः । तद्विशेषणेन अामायामाह काविशेषणेन । न व्यावृत्तिः। श्रात्मन इत्यनुवर्तते । पटत्वा प्रकारकशानमहस्यापीति । तयाच सामग्रीपदानुपादाने घटत्वप्रकारकघटविशेष्य मानबिधयक जान जनकपत्किञ्चित्कारणीभूतं प्रात्मशरोरेन्दिशाति यद ·1 ८५ । । (गा० ) ज्ञानत्वे प्रसिद्धथु पपाइनेऽपि घटत्ववति घटत्वप्रकारकत्वादी वाध. वारणमशक्यमेवेति बोध्यम् । सामग्रीतीति । यद्यपि सामग्रीपदस्य यावत्कारणपरतया घटत्वादिप्रकार. कज्ञानग्राहकयावत्कारणजन्यग्रहघटितसाध्यं पर्यवसितम्, तथाचाप्रसिद्धिः कस्याप्यनुव्यवसायादेर्घटत्वादिप्रकारकव्यवसायग्राहकतत्तद्व्यवसायतत्तानो योगादिरूपनानाकारणव्यक्तिघटितसमुदायजन्यत्वासम्भवात्; सामग्रीपदेन प्रागभावमात्रोपादाने गुरुमिश्रयोमते ज्ञाततालिङ्गकानुमितेः शशविषाणायमानः तया व्यवसायादिरूपज्ञानग्रहस्यैव प्राभाकरादिमते ज्ञाततालिङ्गकानुमितित्त्वेन भट्टाभिमानविषयतया तत्प्रागभावस्य ज्ञानग्राहकतया भट्टाभिमतत्वमिति व्यवसायादिरूपज्ञानग्रहस्य निर्वाच्यसाध्यघटकत्वानुपपत्तेः । नच व्यवसाया दिप्रागभावे ज्ञाततालिङ्गकानुमितिप्रागभावत्वेन भट्टाभिमाने तत्र प्रामाण्यप्रा. हकत्वमपि तदभिमतमिति प्रामाण्याग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन च यद् अट्टा. . (प्रभा) तिरिक्तमतेऽप्रसिद्धतया साध्याप्रसिद्धिः स्यात् , सामग्रीपदोपादाने तु केवलात्मनः केवलशरीरस्य केवलेन्द्रियादेश्च धत्तु मशक्यत्वान्न साध्याप्रसिद्धिः । गुरुमते ज्ञानमात्रस्य त्रितयविषयकत्वेनात्मादिजन्ययावद्ग्रहविषयत्वस्यात्मनि श्रात्मत्वे च प्रसिद्धत्याद गुरुमताति रिक्तमते इत्युक्तम् । ननु तादृशज्ञानग्राहकजन्यग्रहे ज्ञानत्वविशिष्टविषयकत्वं निवेशनीयं तथाच ज्ञानत्वेतत्प्रसिद्धिरित्यत आह वाधवारणमशक्यमेवेति । अप्रसिद्धिरिति । घटत्ववति घटत्वप्रकारकज्ञानत्वाश्रयघटत्ववति घटस्व. प्रकारकज्ञानग्रहत्वेन पुरुषकालाधननुगतसकल ज्ञानसंग्रहेण तज्जनकयावत्कारणपदेन च ताशज्ञानोत्पादकसकल कारणानां संग्रहे तजन्यस्य कस्य कस्य चिद् ग्रहस्याप्रसिद्धेरिति । स्वाश्रयज्ञानविषयकय स्किञ्चिद्ग्रहजनकयावत्कारणजन्यग्नहेतिरीत्योपादाने तु ताशयत्ति चिग्रहवदेव संवादिप्रवृत्तिजनकत्वलिङ्गकानुमितिमादाय सिद्धसाधनांपत्तरतः स्वाश्रयः ज्ञानविषयकग्रहत्त्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावन्ति यावन्ति तावजन्यग्रहेत्यादिरीत्य निवेशे सकलघटानुव्यवसायप्रयोजकमनोयोगादीनां संग्रहे तजन्यस्यैकस्य ग्रहस्याप्रसिद्धरिति भावः । प्रागभावमात्रोपादाने इति । तथा च स्वाश्रयज्ञानग्राहकप्रागभावजन्यग्रहे. त्यादिरीत्योपादाने इत्यर्थः । अयम्भावः, प्रागभावेन सह कार्यकारणभावः तदनुव्यव. सायत्वेन तदनुव्यवसायप्रागभावत्वेनैकप्रागभावत्वस्याननुगतत्वात् । तथाच स्वाश्रयज्ञानग्राहक- प्रागभावपदेन तदनुव्यवसायप्रागभावस्यैव धर्तव्यतया तजन्यग्रहत्य तदनुव्यवसायस्यैव प्रसिद्धतया नाप्रसिद्धिः । व्यवसायादिरूपज्ञानग्रहस्येति । श्रादिपदादनुव्यवसाय परिग्रहः । साध्यघटकतामुपपत्तेरिति । एवञ्च व्यवसायादिप्रागभावादेरेव ज्ञान ग्राहक त्वेनाभिमततया वस्तुतो व्यवसायप्रागभावतया प्रामाण्याग्राहकत्वेन भट्टाभिमततया तेन नानासलेट जामि RAT tant for NADSTfimdUTIJ ·UARY Meen क गा) किमतं तदन्यत्वं तत्राक्षतमेवेति तज्जन्यग्रहत्यापि प्राभाकरादीनां कति वाच्यम् ? ज्ञाततालिङ्गकानुमितिमागभावत्वेन प्रामाण्यवाह मानवामयन्यापि व्यवसायादिप्रागभावत्वेन तेषाम् प्रामाण्याग्राहर नाविपर तया व्यवसायादिमागभावस्य साध्य घटक भेदप्रतियोगित्वा यदि च एकरूपेण तदभ्युपगमोऽवश्यं विवक्षणीयः,. ५१ मा झायरूपसामग्रीनिवेशे व्यवसायादिसामग्र्या ज्ञाततालिङ्गकानु मबीबेन ज्ञानग्राहकलया व्यवसायादिसामग्रीत्वेन प्रामाण्याग्राह मितत्वात् तस्याः साध्य घटकत्वानुपपत्तेः; तथा च प्रागभावमात्रनिवे औसत विमान्य ते तथापि प्रोदनकामकार्यताज्ञानविषयः पाक इर माशाबोधस्य गुरुमते शब्दानुपस्थाप्यौदनसाधनताज्ञान विषयत्व • काला सामन्याः शन्दाजन्यताहशयोग्यताज्ञानघटिततया ज्ञान । ममता सिद्धत्वसम्पादनं दीधितिकृतां । प्रमा व्यवसायादिप्रागभावस्येति । आदिपदादनुव्यवसायपरिग्रहः । स भवमतियोगित्वात् = साध्यघटको हि ज्ञाततालिङ्गकानुमिति प्रागभावस्तद्भि एतेन स्याण यज्ञानर हकप्रागभावपदे नज्ञाततालिङ्गकानुमिति प्रागभाव एव : ३. नामयिन्तु गुरुमिश्रमतासंग्रह इति प्रद्योतितम् । विकरुपेरोति । येन रूपेण ज्ञानग्राहकत्वं तेन रूपेण प्रामाण्याग्राह सर्भः । तथाच त्त्प्रामाण्यग्राहकतानवच्छेदकत्वेन ज्ञानग्राहकतावच्छेद अनुपमा ज्ञानग्राहकतावच्छेदकं रूपं तद्रूपावच्छिन्नजनकतानिरूपित काका कारक पर्यव स्तम् । न दोष इति = नाप्रसिद्धिर्नापि साध्यघटकतानुप ... समय = येन रूपेण ज्ञानग्राहकर तेन रूपेण प्रामाण्याग्राहकत्वानिवेशे । भट्टर रिति । अयम्भावः, गुरूणाम्मते पदादनुपस्थितस्याप्यर्थरय योग्यता गति योग्यत्वाचान्दयप्रयोजकरूपवत्त्वम् , तथाच घटेन जलर - 2 - छद्रेतरत्वं छिद्रघटे जलाहरणान्वयवाधात् इतियोग्यताब मामाहरेति वाक्यजवोधे छिद्रतरत्वरय भानं तथा श्रोदनव प.पाः इति वाक्यजन्यशाब्दवोधे योग्यताबलादोदनसाधनताज्ञानविषय सामानविपर:पावः श्रोदनकामपुरुषकार्यताज्ञानविषय इत्यन्वयवोधो: हे । ओदनसाधनताज्ञान विषयत्वस्यैव पाके प्रोदनकामकर्तव्यताज्ञ महायोजकत्वात् , विन्तु तादृशवाक्यजन्यशाब्दबोधे श्रोदनसाधनताज्ञानबि चललाज्ञानविषयत्व प्रकारकत्वरूपप्रामाण्यामानेन्द वाध इति वाधप्रदानाव ११.४३ असार मतेन तत्प्रामाण्यग्रहाजनकत्वस्य कार्यताज्ञानग्रहाजनकर *५५ ३.२ रिम राहयत्वेन ज्ञानग्राकरवेन च भट्टमतसिद्ध त्वमेवेत्याशंक्य शब्दानुपरि र भानामीकत भटामोट... , ·(गा०) प्रागभावमानोपादाने विरुद्धयेत तादृशशाब्दबोधस्य भहमतेऽपि कार्यता- ज्ञानविषयकतया तत्प्रागभावमात्रस्य ज्ञानग्राहकतया भहमतसिद्धत्वात् कथञ्चिदपि तभिन्नत्वानुपपत्त। तथापि स्वाश्रयविषयकग्रहोत्पत्तिप्रयोजकतावच्छेदकरूपावच्छिनायो- ज्योत्पत्तिल्यावग्रहविषयत्वरूपसाध्यविवक्षया लानुपपत्तिः । तत्तद्व्य- वसायादिरूपज्ञानग्रहोत्पादप्रयोजकतावच्छेदकतत्तव्यक्त्युपधायककारणस्तो- मनिष्ठसमुदायत्वावच्छिन्नत तव्यक्ति सामग्रोप्रयोज्योत्पत्तिकत्वस्य ज्ञान महात्म- कतत्तव्यवसायादिष्वेव तत्तन्मते यथायथम् प्रसिद्धेः । ननु घटत्वादिप्रकारकघटादिज्ञानग्राहक सामग्रीजन्यानां यावतां (प्रभा) ग्राहकत्वेन ज्ञानप्राहकत्वेन भट्टमतसिद्धभिन्नत्वसम्पादनमिति भावः । प्रागभावन मात्रोपादाने विरुद्ध्येत इति । प्रागभावस्य साध्यघटकत्वे ओदनकामकार्यताज्ञानविषयः पाक इति वाक्यजन्यशाब्दवोध- प्रागभावस्य भट्टेनाभ्युपगततया तादृशवाक्यजशाब्दबोधे अोदनसाधनताज्ञानविषयत्ववेटित- प्रामाण्याभावेन तत्प्रामाण्याग्राहकतया अोदनकर्तव्यताज्ञानग्राहकतया च तत्प्रामाण्याग्राहक स्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन च भट्टमतसिद्धत्वमेव नतु तभिन्नत्वमिति तदभिन्नत्वसम्पादने विरोधःस्पष्ट एव। तत्प्रामाण्यग्राहकतानवच्छेदकत्वेन ज्ञानग्राहकतावच्छेदकत्वेन भट्टाभिमत यद्रूपं तद्रूपभिन्न यज्ज्ञानग्राहकतावच्छेदकं रूपं तद्रूपावच्छिन्नजनकतेत्यादिरीत्या निवेशेऽपि निरुक्तप्रागभावत्वं प्रोदनसाधनताज्ञानविषयत्वघटिततत्प्रामाण्यग्राहकतान- वच्छेदकत्वेन कार्यताज्ञानग्राहकतावच्छेदकत्वेन भहाभिमतमेव नतु तद्भिन्नमिति निरुक्त रूपपदेन निरुक्तप्रागभावत्वरूपं नोपादातुं शक्यते इत्याशयः। समाधते तथापीति । स्वाश्रयेति । स्वं प्रमात्वम् । प्रयोजकतावच्छेद- करूपति = प्रयोजकतावच्छेदकसमुदायत्वेत्यर्थः स्वाश्रयविषयकग्रहो- पत्तिप्रयोजकतावच्छेदकसमुदायत्वावच्छिन्नप्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यतावदुत्पत्तिकयावद्ग्रह- विषयत्वमेव मीमांस कमते साध्यम् । स्वाश्रयविषयकग्रहोत्पत्तिप्रयोजकतावच्छेदकीभूतं समु- दायत्वं च ताशयत्किञ्चिदेकग्रप्रयोजककारण कलापगतसमुदायत्वमेव नतु ज्ञानान्तरप्रयोज- कसमुदायत्वम् । एवञ्च तत्तज्ज्ञानोत्पत्तिप्रयोजकतावच्छेदकतत्तत्समुदायत्वमादायव प्रमावें साध्यसत्त्वनिर्वाहः । अयंघट इत्याकारकघटत्वप्रकारकवटविशेष्यकज्ञानस्यैव कालपुरुषभेदेन तत्तद्घटरूपविशेष्यभेदेन च भिन्नत्वादेकज्ञानव्यक्तिविषय काहनिरूपितविषयत्वस्य तज्ज्ञाने सत्त्वेऽप्यपरव्यक्तिविषयकग्रहनिरूपितविषयत्वस्य तत्रासत्वेन ताहरायावतग्रहविषयत्वां न तथाच ·( दी० ) ज्ञानव्यक्तिभेदानामुपादानात् तत्र ज्ञानत्वविशिष्टपादकत्वस्य क्षणा वा ज्ञात्वे विधिप्रसिद्धिः । (गा०) ताहशज्ञानग्रहाणां विषयत्वं न तावत्तादृशज्ञाने सर्वमतसिद्धम् , ता ज्ञानव्यक्तिग्रहे तादृशापरज्ञानव्यक्तेर विषयत्वात नापि ज्ञानत्वे, घटत्वाका त्वमात्रेण ताशज्ञानग्रहे नैयायिकादिनये ज्ञानत्वाभानादित्याशङ्काम परिह ज्ञा व्यक्तीति। तत्तव्यक्तित्वेन घटादिज्ञानव्यक्तीनां साध्येऽन्तर्भावनीयर दित्यर्थः। तत्र = तत्तज्ज्ञानव्यक्तौ । विधिप्रसिद्धिरिति । तत्तज्ज्ञानव्यक्तिग्राह सामग्रीजन्ययावग्रहविषयत्वरूपविधिकोटिप्रसिद्धिरित्यग्रिमेणान्धयः । ग्र ज्ञानानां घटत्वादिप्रकारकघटादिज्ञानत्वेन निवेशेऽपि ज्ञानत्वे तत्प्रसिद्धिम पादयति ज्ञानत्वविशिष्टेति । ज्ञानग्राहकेत्यनेन ज्ञानत्वविशिष्टस्वाश्रयविषय ज्ञानजनकनाभग्रीविवक्षणाद् वेत्यर्थः । ज्ञानस्वइति । केवलघटत्वादिप्रका के वन ज्ञानग्रहस्य ज्ञानत्वविशिष्टाविषयकत्वेन व्यावर्त्तनादिति भावः । यद्यपि प्रामाण्याग्राहकत्वेनेत्यादि विवक्षणे aning (प्रभा) तादृशज्ञानग्रहाणाम् - -घटत्ववति घटत्वप्रकारकज्ञानत्वाश्रयज्ञानग्राहकसामग्रं जन्ययावग्रहाणामित्यर्थः । हेतुमाह तादृशैकज्ञानव्यक्तिग्रहे इति । निरूपितत्वं सप्त म्यर्थः । घटस्ववति घटत्वप्रकारकैकज्ञानव्यक्तिविषयकग्रह निरूपितेत्यर्थः तादृशापरज्ञानव्य केरिति । निष्ठत्वं पयर्थः, घटत्वप्रकारकघटविशेष्यकज्ञानव्यक्त रित्यर्थः । ननु शानव्यक्तीनाम्भेदेऽपि ज्ञानत्वस्य जातिरूपतया ऐक्येन तत्र घटत्ववति घटत्व कारन शानरवरूपप्रमात्वाश्रयज्ञानग्राहकसामग्रीजन्ययावद्ग्रहविषयत्नं प्रसिद्धमित्यत श्रा नाविज्ञानत्वे इति । अप्रसिद्धौ हेतुमाह घटत्वप्रकारकत्वमात्रेणेति । मानपदाज्ञा युद्धामा : तांदशज्ञानग्रहे - घटत्वप्रकारकघटविशेष्यकज्ञानग्रहे। घटत्वप्रकारकवानह मित्यवानुव्यवसाचे तस्यापि यायग्रहान्तर्गततया तद्विषयत्वस्य ज्ञानत्वेऽसत्त्वादिति भावः । नवाधिकादिनये । श्रादिपदान्मीमांसकपरिग्रहः । तत्तज्ज्ञानव्यक्तीति । तथाच स्वाश्रय- मानवतिः विषयकमहजनकसामग्रीजन्ययावद्ग्रहविषयत्वं साध्य पर्यवसितमिति धनी उभयमते साध्यप्रसिद्धिरिति भावः । तत्तद्व्यक्त्यनिवेशेऽपि उभयमते समिद्धिरित्या ज्ञानत्व विशिष्टेति । तथाच स्वाश्रयज्ञानत्वविशिष्टविषयकज्ञानजनक- मी न्यावादविषयत्वं साध्यम्पयवसितम् । तथाच ज्ञानत्वविशिष्टविषयको ग्रहो घटत्व- मकर शामवानदमित्याकारक एव, तद्विषयत्वस्य ज्ञानत्वे प्रसिद्धिरिति । सानत्वविशिष्टविषयकाहजनकत्वपर्यन्तमनिवेश्य स्वाश्रयज्ञानग्राहकसामग्रीतियथा- ज्ञानवे विधिप्रसिद्धिसम्भव ज्ञानत्वविशिष्टविषयकत्वानुधावनं मानी पूर्वपश्यति यद्यपीत्यादिना । प्रामाण्याग्राहकत्वेनेdि--- कानमsirrrr-...

·(गा०) तद्वति तत्प्रकारकज्ञानत्वाग्राहकत्वमेव तत्र निवेश्यम्, अन्यथा ज्ञानत्वविशिष्टग्राहकसामग्र्युपादानेऽपि तद्धति तत्प्रकारकगुणाभिन्नं ज्ञानमित्यादिशाब्दसामग्र्या तद्वति तत्प्रकारकज्ञानत्वरूपप्रामाण्याग्रहेण - वाधस्य दुरित्वात्। तथाच ज्ञानग्राहकपदेन' ज्ञानत्वविशिष्टप्राहकत्वपर्यन्ता विवक्षणेऽपि ज्ञानत्वे प्रसिद्धिसम्भवः; तथापि यथाश्रुताभिप्रायेणेदम् । । (प्रभा) तज्ज्ञानप्रामाण्याग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन च भट्टमतसिद्धा या सामग्री तदन्या या सामग्रीत्यादिविवक्षणे इत्यर्थः । तद्वति तत्प्रकारकज्ञानत्वाग्राहकत्वमेवेति । अयं घट इत्यत्र' घटत्ववति घटत्वप्रकारकज्ञानत्याग्राहकत्वमेवेत्यर्थः। एवकारेण ज्ञानवरहिततद्वति तत्प्रकारकत्वमात्रव्यवच्छेदः । तत्र= सामग्र्यामित्यर्थः । निवेश्यामिति । तथाच तद्वति तत्प्रकारकज्ञानत्वाग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन च. भट्टमतसिद्धभिन्ना या सामग्रील्यादिरीत्यैव निवेश्यं नतु केवलम् तद्वति तत्प्रकारकत्वाग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन महमतसिद्धभिन्नत्वमितिमाव: । अन्यथा : ज्ञानत्वम्परित्यज्य तद्वति तत्प्रकारकत्वा- ग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन भट्टमलसिद्धभिन्नत्वमात्रस्य सामग्र्याम् प्रवेश इत्यर्थः । शाब्दसामथ्या इति । तृतीयार्थो जन्यत्वम् अग्रहेणेत्यन्वेति । जन्यत्वाभावेति पर्यवस्यति । वाधवारणायेति । अयम्भाव:, ज्ञानत्वाघटितस्य निरुक्तभट्टमतसिद्धभिन्न- त्वस्य सामग्यां निवेशे तद्वति तत्प्रकारकगुणाभिन्नं ज्ञानमित्यादिवाक्यजशाव्दसामग्र्या अपि तद्वति तत्प्रकारकत्वग्राहकतया तद्वति तत्प्रकारकत्वाग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन भहमतसिद्ध- भिन्नत्वेन साध्यघटकतया निरुक्तवाक्यजशाव्दवोधस्यापि तादृशसामग्रीजन्ययावद्ग्रहान्तर्गत- तया तद्विषयत्वस्य च तद्वति तत्प्रकारकज्ञानत्वरूपप्रमात्वे विरहेण वाघस्स्यात्तवराणायेत्यर्थः। पक्षीभूतप्रमात्वस्य ज्ञानत्वघटितत्वं प्रानिरूपितमिति भावः । तथाच तद्वति तत्प्रकारक- ज्ञानत्वाग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन भट्टमतसिद्धभिन्नत्वेत्यादिरीत्या विवक्षणे चेत्यर्थः । ज्ञानत्वे प्रसिद्धिसम्भव इति । घटत्ववति घटत्वप्रकारकवानमित्याद्यनुव्यवसाय- सामथ्या ज्ञानत्याग्राहकतया तद्वति तत्प्रकारकज्ञानत्वान्नाहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन च नहमतसिद्धत्वमेवेति तद्भिन्नत्वविरहेण निरुक्तसामग्री न साध्यघटिका किन्तु घटत्ववति घटत्वप्रकारकज्ञानवानहमित्यनुव्यवसायसामग्र्येव, तज्जन्यग्रहविषयत्वस्य च ज्ञानत्वे सत्वेन ज्ञानत्वे प्रसिद्धिरिति भावः । समाधत्ते तथापीति । यथाश्रुताभिप्राणेयेति तदप्रामाण्या- प्राहकेतिमूलोक्ताभिप्रायेणेत्यर्थः । १-तद्वति तत्प्रकारकज्ञानत्वरूपप्रामाण्यस्य पक्षत्वे एव वाधो नतु तद्वति प्रकारकत्वमात्रस्य तथात्वे । अत्रेदमवगन्तव्यम्, इच्छादिवृत्त घटत्वप्रकारकत्वादे- रिच्छादिग्राह्यत्वाद वाधवारशााय जाarayfrd ITERT TTA ·तत्प्रकारक.ज्ञ ना. अन्यथा शादवोधादिसामग्रीविशेषैः प्रामाण्याग्रहेण वाधप्रसंगस्य व गाय नाशसामग्रीव्यावर्तककथितविशेषणोपादाने तावतैव घटत्वादिरूप भामा पटकप्रकारकत्वत्वेन ज्ञानविषयकग्रहवारणे विना प्रयासं घटत्व विभिनखिलस्सवात् ज्ञानत्वे , तत्प्रसिद्धिसम्पादकप्रयासवैफल्यादि नानुपपत्तिः। वस्तुतस्तु तद्वति तत्प्रकारकज्ञानत्वत्वेन पक्षत्वं न विचारसह ज्ञानत्वन्त्यस्य स्वतोऽग्राह्यतया ताशप्रामाण्यत्वविशिष्टस्य स्वतोग्राह्यत्वसा प्रमा) अन्यथा-यथाश्रुतार्थ परित्यज्य तद्वति २२ मारवेस ज्ञानग्राहकत्वेन भमतसिद्धभिन्नत्वमिति रीत्या निवेशे । शाब्दवोध सामग्री विशेषैः = घटत्वप्रकारकं ज्ञानं सविशेष्यकमितिशाब्दवोधसामग्रीविशेषैरित्यर्थ प्रामाण्या हेणेति = निरुक्तशाव्दवोधे प्रमात्वाभानेनेत्यर्थः । तादृशसामग्रीव्यावत कथिलवशेषणोपादाने इति । घटत्वप्रकारकं ज्ञानं सविशेष्यकमित्याकारकशान्दवो सामग्रीलावतकं यत्कथितविशेषणं तद्वति तत्प्रकारकज्ञानत्वाग्राहकत्वेन ज्ञान ग्राहक भमसिद्धगिन्नवरूपं तदुपादाने इत्यर्थः । तावतैव तादृशविशेषणेन । घटत्वा मप्रकृतप्रामाण्य घटकप्रकारकत्वेनेति = घटत्वादिरूपं यत्प्रकृतप्रमात्वघटक तत्प्रकारकर माया । ज्ञानविषयकग्रवारणे = घटत्वप्रकारकहमित्याद्यनुव्यववसायवारणे । विन प्रयासम्बज्ञानस्वविशिष्टेत्यादिप्रयासं विनेत्यर्थः । ज्ञानत्वं विधिप्रसिद्धिसम्भवात् इति दीधितिः । ननु घटं जानामीत्यादिज्ञा नानां प्रथमज्ञानविषयविषयकत्वम् अावश्यकम् , अत एव विषयनिरूप्यं हि ज्ञानम माननिवेद्यो विषय इति मणिकृता वक्ष्यते, एवञ्च घटत्वादावेव विधिप्रसिद्धथा उत्त प्रयासोन शानत्यादी विधिप्रसिद्ध्युपपादनं दिधितिकृतामनुचितमिति चेन्न, पुरोवर्त्तिविशेष्य चावच्छेदेनैव यावत्स्वाश्रयग्राहकसामग्रीग्राह्यत्वरूपस्वतस्त्वसाधनेन घटत्वप्रकारकवानहमित्य विमानानामपि यावदन्तर्गततया तविषयत्वस्य घटत्ववंद्विशेष्यकत्वावच्छेदेन तथाऽग्रहात् । विना प्रयासम् = ज्ञानत्वविशिष्टग्राहकत्वरूपप्रयासं विनेत्यर्थः । घटत्वादौ विधि प्रसिद्धिसम्भवादिति । घटत्वप्रकारकज्ञानवानहमित्यादिज्ञानानां तद्वति तत्प्रकारकज्ञान प्राइकलया तहतितत् प्रकारकज्ञानत्वाग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन भट्टमतसिद्धभिन्नत्वविशेषणे नैव वामान घटत्ववति घटत्वप्रकारकज्ञानवानहमित्यादिज्ञानानामेव साध्यघटकतया पुरोवर्ति विशेध्यकत्वावच्छेदेन यावत्स्वाश्रयज्ञानग्राहकसामग्रीग्राह्यत्वस्य घटत्वादी प्रसिद्धरितिभावः नव सप्रामाण्याग्राहकेतियथाश्रुतार्थम्परित्यज्य शाब्दसामग्रीव्यावर्त्तकतद्वति तत्प्रकारक शानवासाहकावेन ज्ञानग्राहकत्वेन भट्टमतसिद्धभिन्नत्वविशेषणोपादाने ज्ञानत्वविशिष्टा माइक्वाविषक्षणेऽपि ज्ञानत्वे घटत्वे वा विधिप्रसिद्धिसम्भवे दीधितिकृता ज्ञानत्वविशिष्टे स्यादिलिखनत्यानवधानमूलकत्वप्रसङ्ग इत्याशक्य दीधिकृन्न्यूनतावारणाय तदाशयं दश पति वस्तुतस्त्त्विति ।

·( दो० ) इदं ज्ञानमप्रमा इति .ज्ञानग्राहकेण .. यथाश्रुत (गा०) वाधात् ; अत: तद्वति तत्प्रकारकत्वत्वस्यैव पक्षतावच्छेदकत्त्वं स्वीकर णीयम्, तथाच तद्रूपावच्छिन्नाग्राहकत्वमेघ प्रामाण्याग्राहकत्वेनेत्यत्र विवक्ष णीयम् , एवञ्च ज्ञानत्व विशिष्टग्राहकत्व विवक्षयैव ज्ञानत्वे विधिकोटिप्रसिद्धिः प्रामाण्यपदस्य तद्वति तत्प्रकारकत्वमात्रार्थकत्वे परित्यागाद् ढोषः, प्रामाण्यपदेन तद्वति तत्यकारकज्ञानेतरत्वव्यापकभेदप्रति योगितावच्छेदकत्वे सति तद्वति तत्प्रकारकज्ञाननिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदः कत्वेन तद्वति तत्प्रकारकज्ञानत्वरूपप्रकृत्यर्थतानच्छेदकवोधनादिति वाच्यम् ? अगत्या यथाश्रुतार्थपरित्यागात् । प्रमाण्याग्राहकत्वेनेत्यत्र च ज्ञानत्वघटित- प्रामाण्यग्राहकत्वं प्रतियोगितया विवक्षितमित्यत्रैव ज्ञानवविशष्टस्य विवक्षणात् इत्यस्य तात्पर्यमित्यप्याहुः । इति ज्ञानग्राहकेग = इत्याकारकज्ञानग्रहजनकसामथ्या। अप्रामाण्यपदस्य - (प्रभा) वाधात् = ज्ञानत्वस्य जातिरूपतयाऽनुव्यवसायादावनुल्लिख्यमानत्वेन स्वरूपतो भासमानतया तादृशज्ञानत्वत्वविशिष्टे निरुक्तवतोग्राह्यत्वाभावेन वाधादित्यर्थः । तद्वति तत्प्रकारफत्वस्य जात्यखण्डोपाध्यतिरिक्तपदार्थतया तद्वति तत्प्रकारकत्वत्वेन भानान वाधाव- काश इति भावः । अथ तादृशप्रामाण्यत्वविशिष्टं प्रामाण्यत्वाश्रयमेवेति कथमेतत् ? अनु- व्यवसायादौ स्वरूपतो ज्ञानत्वभानेन तत्र स्वतो ग्राह्यत्वानपायात् अनुमानात्पक्षतावच्छेदके साध्यसिद्धेर्दूषितत्वादिति चेन्न, तद्वति तत्प्रकारवत्वविशिष्टजातिप्रतियोगिक विषयितासाधारण- रूपेणापि प्रामाण्यविषयितायास्तादृशग्राहकत्वव्यापकतासम्भवादर्थान्तरस्य पटत्वप्रकारक- ज्ञानत्वंविषयित्वे अनुव्यवसायादिसामग्रीजन्यग्रहत्वाव्यापकत्वात् सिद्धसाधनस्य च वारणाय प्रामाण्यत्वावच्छिन्नग्राह्यत्वं विवक्षणीयम् । तथाच तत्र वाधभयेन ज्ञानत्वं न प्रवेश्य- मित्याशयात् । तशाच निरुक्ततत्प्रकारकत्वत्वेन पक्षत्वे चेत्यर्थः। तद्पावच्छिन्ना- ग्राहकत्वमेवेति = तद्वति तत्प्रकारकत्वत्वावच्छिन्नाग्राहकत्वमेवेत्यर्थः । एवकारेण तद्वति तत्प्रकारकज्ञानत्वत्वावच्छिन्नाग्राहकत्वव्युदासः । शकते नचेति । यथाश्रुतेति = शक्यार्थपरित्यागादिति भावः । दोष इति । वादिवाक्ये लक्षणानाश्रयण सिद्धान्तात् निग्रहस्थानमिति भावः । उत्तरयति अगत्येति । कस्य चिन्मतमाह प्रामाण्याग्राहकत्वेनेति । तत्प्रामाण्याग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन भट्टमतसिद्धभिन्नत्वमिति दीधितावित्यर्थः । पाहुरित्यनेनास्वरस उदक्षरत्वापत्त्या सूचितः । इत्याकारकेति । तदप्रामाण्याग्राहकत्वस्य सामग्र्यामविशेषणत्वे इदं ज्ञानमप्रमा इत्याकारकज्ञानग्राहकसामग्र्या अपि साध्यघटकतया तज्जन्यस्य तादृश- ग्रहस्य यावद्ग्रहान्तर्गततया तद्विषयत्वस्य च प्रमात्वेऽसत्वेन वाघस्स्यादिति तदवारणाय तथाच ·(बी) नामाण्याग्रहाद वाधवारणाय अप्रामाण्याग्राहकेति। अप्रामा' FRANAM ART मा भ्रमत्वार्थकचे प्रमावाभावार्थकत्वे च भ्रमत्वग्राहकेण प्रमाण्यान बाध इति नदुभयमनुगमयति अप्रामाण्यमिति । प्रामाण्य विरोधित्वम् तर स्वाबन्छःकावच्छेदेन तद्ववृत्तिभिन्नत्वम् । घटत्वादिना घटपटादिविपर शाने पदाधिकांशभेदेन घटत्वादिप्रमात्वतदभावादिसत्त्वात् तदभावं नामपि नविरोधित्वानुपपत्तिरिति (x) यक्षान्म प्रमावाभाववत्' इत्याकारक ज्ञानग्राहकसामग्रीमादाय बाधास्यात् । या प्रमालामा गृह्यते तहिं इदं ज्ञानं भ्रमः इत्याकारक भ्रमग्राहकसामग्रीम घावादको भ्रमस्वप्रमात्ययोरेकरूपेण निवेशार्थमाह दीधितौ अप्रामाण्यम् प्रामा विरोधीति । तत्प्रामाण्यविरोध्यवाहिका स्वाश्रयज्ञानग्राहिका या सा र कामका पर साध्यम पर्यवसितम्। विरोधित्वं द्विविधम् सहानवस्थानलद प्रतिनधिज्ञानविषयत्वरूपं च। तत्र प्रतिबन्धकताघटितविरोधित्वस्यानुपदमेव निरा समागतान सहानवस्थान लक्षणं विरोधित्वमाह तत्प्रामाण्यावच्छेदकावच्छेदेने' समरयम घटत्वविशेष्यकत्वे सति घटत्वप्रकारकत्वविशिष्टज्ञानत्वम् तदवच्छ घर बनियावन नदवच्छेदेनेत्यर्थः । वृत्तावस्यान्वयः । तद्वद्वृत्तिभिन्नत्वा पमा सिभिलम अत्यन्ताभावस्य अव्याप्यवृत्तितया भेदघटितं विरोधि समात्य विशेधित्यापत्तिः, तत्रापि अवच्छेदकभेदेन वृत्तित्वाभा समसार । सत्याच लत्यामाण्यावच्छेदकावच्छेदेन तद्ववृत्ति यद् यत् तदन्यत्वमिति फरि । लेर भेदस्य अध्याप्यवृत्तित्वपक्षेऽपि नाप्रसिद्धिः। ईदृशं च प्रमात्वविरो भये अमात्य नास्तीति तत्प्रकारकाहजनकसामय्याः संग्रहः । तत्प्रमाण्यावच्छेदकार देशम यात्तिमाह घटत्वा दिनेति । घटपटादिविषयकज्ञानेति । यत्र घटप इस पौ इति ज्ञानम् तत्रेत्यर्थः। तदभावादीनामपि = प्रमात्वाभावादीनाम अन? अगलपरिग्रहः । तद् विरोधित्वानुपपत्तेरिति = प्रामाण्यविरोधित्वानुपप अर्थ:: समाच मागवावच्छेदकावच्छेदेनेत्यनुक्तौ घटत्वेन घटपटोभयावगाहि 4६१ मा प्रभावामावस्य प्रामाण्यवति निरुक्तज्ञाने वर्तमानतया तत्र प्रमात्ववद्ः भिन्मदिरहेल लाहशामामाण्ये प्रामाण्यविरोधित्वं न स्यात् । एवंच घटत्वेन घटपटोर बमा मानविषयको यो ग्रहयटावहं जानामीत्याकारकः तज्जनकसामग्र्यपि यावदन्तः पानापपरोध्याहत्वाद् शानग्राहकत्वाच्च, किन्तु तादृशसामग्रीजन्यग्रहविषयत्वस्य प्रा स १ दीधितो वाधवारणायेति- इदमुपलक्षणम् , इदं रजतमिति ज्ञानं रजतत्व HEAawe-innr ....

·तस्य ( गा० ) अंशैक्योपादानम् । व्याप्यवृत्तेरवच्छेदकानभ्युपगमे ज्ञानत्व प्रामाण्य विरोधित्ववारणाय प्रमात्वावच्छेदकानवच्छिन्नत्वावच्छिन्नर भयाभाववत्प्रमानिष्ठाधिकरणताकान्यत्वम् प्रमात्वविरोधित्वं वक्तव्यम् । (प्रभा) विरहेण वाधरस्यादिति भावः । अंशैक्योपादानमिति = तत्प्रामाण्यावच्छेदक च्छेदेनेत्यस्योपादानमित्यर्थः । तदुपादाने तु तादृशाप्रमात्वस्य संग्रहस्त्यात्, घटत्ववद्विशे कत्वावच्छेदेन घटत्वाभाववति घटत्वप्रकारकत्वरूपतादृशाप्रामाण्यस्य तादशवटत्वेन घट विषयकज्ञानेऽसत्त्वात् इति । ननु ज्ञानत्वस्य व्याप्यवृत्तितया तदवच्छेदकाप्रसिद्धया प्रमात्यः तस्य प्रामाण्यावच्छेदकावच्छेदेनावर्तमानत्वात् प्रामाण्यविरोधित्वापत्तिस्स्यात् , तर ज्ञानग्राहकसामग्रीमात्रस्यैव ज्ञानत्वग्राहकतया • प्रामाण्यविरोध्यग्राहकत्वासम्म साध्याप्रसिद्धिस्स्यात् अत अाह व्याप्यवृत्तेरवच्छेदकानभ्युपगम इति । प्रमात्वावर दकानवछिन्नत्वेति। प्रमात्वावच्छेदकानवच्छिन्नत्व अवच्छिन्नत्वोमयाभाववती प्रमानि यद्यद्व्यक्ति निरूपिताधिकरणता तत्तव्यक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदकूटवत्वम्, प्रमा विरोधित्वमिति पर्यवसितम् , तथा च ज्ञानत्वनिरूपितप्रमानिष्ठाधिकरणतायां व्याप्यवृत्ति प्रमात्वावच्छेदकीभूतघटत्वव विशेष्यकत्वाद्यनवच्छिन्नत्वसत्त्वेऽपि अवच्छिन्नत्वविरहेणोभ भाववत्त्वस्य सत्त्वात् यद्व्यक्तिपदेन ज्ञानत्वस्य धत्तु मशक्यतया तभेदस्य च तत्र विरा न तस्य प्रमात्वविरोधित्वम् । एवं घटत्वेन घटपटविषयकज्ञानरूपप्रमानिष्ठायां घटत्वाम वद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नघटत्वप्रकारकत्वरूपप्रमावाभावाधिकरणातायां प्रमात्वावच्छेदः भूतघटत्ववद्विशेष्यकत्वानवच्छिन्नत्वपटत्ववद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नत्वरूपावच्छिन्नत्वोभयोस्सल यनिरूपिताधिकरणतापदेन प्रभावाभावनिरूपिताधिकरणता न धत्तुं शक्यते किन्तु ज्ञान निरूपिताधिकरणतैव, तदन्यत्वस्य च तादृशघटत्याभाववद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नघटत्वप्रक कत्वरूपाप्रमात्वे सत्त्वेन तादृशाप्रमात्वस्य प्रमात्वविरोधित्वोपपत्तिः । घटत्वपटत्वादेरधि रणतायाः प्रामाण्येऽसत्वात् तत्रापि तभिन्नत्वसत्वेन तेषामू प्रामाण्यविरोधित्वोपपत्ति अन्यतराभावनिवेशेऽसम्भवः, कस्यापि वस्तुनः प्रमानिष्ठाधिकरणतायामन्यतराभावस्यासत्त दिति ध्येयम् । प्रमात्वावच्छेद कानवच्छिन्नत्वा मावमात्रनिवेशे ज्ञानत्वादेः प्रमात्वविरोधित्वापा प्रमात्वावच्छेदकानवच्छिन्नत्वाभावस्य प्रमानिष्ठायां ज्ञानत्वाधिकरणतायामसत्त्वात् यत्पद ज्ञानत्वं नोपादातुं शक्यते किन्तु घटत्ववति घटत्यप्रकारकत्वमेव, तद्भिन्नत्वस्य च ज्ञान सत्वात् । अवच्छिन्नत्वाभावमात्रनिवेशे घटत्ववति घटत्वप्रकारकत्वरूपप्रमावस्या प्रमात्वविरोधिमापत्तिः, प्रमानिष्ठायान्तदधिकरणतायां अवच्छिन्नत्वाभावस्यासत्त्वात ताहशावच्छिन्नलाभाववत्पमानिष्ठयदधिकरण तापदेन ज्ञानत्वाधिकरणताया धर्त्तव्यतया तदन्यत्वस्य प्रमात्वे सत्त्वात् । प्रमापदानुपादाने सर्वांशे भ्रमात्मकज्ञान भ्रमत्वाधिकरणतायामवच्छिन्नत्वानङ्गीकारात् तदुभयाभाववदधिकरणतानिरूपक तादृशभ्रमत्वस्य प्रामाण्यविरोधित्वानुपपत्तिरतस्तदुपादानम् । इत्थं च अांशिकभ्रमप्रमात्म ·(गा) यत्तु प्रमात्वग्रहप्रतिबन्धकीभूतग्रहविषयत्वं तद्विरोधित्व भ्रमत्वघटत्वादिग्रहस्य प्रमात्वग्रहे ग्राह्याभावावच्छेदकधर्मदर्शनादि विध प्रतिबन्धकत्वात् भ्रमत्वघटत्वादीनां प्रमात्वविरोधितेति तदसत्, पुरोवर्तिवि ध्यकत्वाद्यवच्छेदेन प्रमात्वाभावयहदश्शायां तद्धर्मज्ञानस्यापि प्रमात्वग्रहा वन्धकनया तेषामपि प्रमावविरोधितया प्रामाण्यग्रहसामग्र या (प्रमा) ट्रिाधिकरणताकत्वमेवोच्यतां किन्नद्धयोपादानेनेति वाच्यम् ? घटत्वादेः प्रमा विगेधित्वरक्षार्थन्तदावश्यकत्वात्। प्रमात्वावच्छेदकानवच्छिन्नत्यविशिष्टावच्छिन्नत्वाभांव । लावात् कुतो नोक्त इति चेत् न, विशिष्टाभावस्य विशेषणाभावस्वरूपतामते ताश विशि गावस्य केवलप्रमात्वावच्छेदकानवन्छिन्नत्वाभावरूपतया तादृशाभावस्य ज्ञानत्वाधिकरणता मायाज ज्ञानत्वस्य प्रमात्वविरोधित्वापत्तः । उभयाभावस्य अखण्ड भेदघटकतया वैयध भावाच्चेति दिक। पक्षधरमिश्रमतं निराचि कीषु राह यत्तु इति । प्रमात्वग्रहेति प्रमात्व विषय यो ग्रहःइदं ज्ञानं प्रमेत्याकारकस्तन्निष्ठप्रतिवध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकताशालिग्रहप्रकार मित्यर्थः । प्रमात्वविषयकमहत्वव्यापकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकतावच्छेदकीभूतविषय मिति यावत् । तद्विरोधित्वमिति -प्रमात्वविरोधित्वमित्यर्थः । नन्वेवं तद्वत्ताबुद्धिम् तदनाववत्ता निश्चयस्यैव प्रतिवन्ध कतया भ्रमत्वस्य घटत्वादेश्च प्रमात्वविरोधित्वं न स्ट प्रमात्वग्रहातिवन्धकग्रहविषयत्वाभावात् प्रमात्वाभाववुद्धौ प्रमावाभावनिश्चया विरोधित्वात् मणिमन्त्रादिन्यायेन प्रतिवन्धकत्वे मानाभावात् , एवञ्च प्रमात्वविरोध्यग्राह सामग्रीपदेन भ्रमत्वग्राहकसामग्रथा अपि धत्तुं शक्यतया साध्यान्तर्गतत्वेन तजन्यग्रह सत्यस्य प्रमावे विरहाद्वाधो दुरि उत्तरप्रन्यासङ्गतिश्चेत्यत आह भ्रमत्वघटत्वादि हस्येति । इदं भानम्भ्रम इत्यादिग्रहस्येत्यर्थः । ग्राह्याभावावच्छेदकधर्मदर्शनादिविधया प्रा वन्धकत्वादिति = भ्रमत्ववत्प्रमात्वाभाववतभ्रमत्ववच्चेदं ज्ञानम् एवं घटत्ववतप्रमा भावना घटत्वदच्चेदं ज्ञानमित्यादिज्ञानानां निश्चयविशिष्टनिश्चयत्वेन प्रतिबन्ध कत्वादित्यर्थ भ्रमलपटत्वादीनां प्रमात्वविरोधितेति । भ्रमत्वस्य विरोधित्वे न बाधः घटत्वस्य वि विकोपादने के दीधितिकदुक्तग्रन्यासङ्गतिःविषयत्वेन निरुक्तप्रमात्वविरोधित्वनिर्व ज्ञानस्वयत्तमात्वाभाववत् ज्ञानवबच्चेदं ज्ञानत्वम् एवं पुरोवर्तिविशेष्यकत्ववत्प्रमात्वाभावव पुरं वसिविशध्यमत्ववच्चेदं ज्ञानमिति प्रतिवन्धकज्ञानत्वपुरोवर्तिविशेष्यकत्वादेरपि प्रमार दिशापित्यापत्या साध्याप्रसिद्धिरित्याशयेनाह तदसदिति । पुरोवर्तिविशेष्या त्वावच्छेदेनेति । ज्ञानत्वावच्छेदेन पुरोवर्तिविशेष्यकत्वावच्छेदेनेत्यर्थः । प्रमात्वाभा प्रहदशावामिति = ज्ञानत्वात् प्रभावाभाववत् पुरोवर्तिविशेष्यकत्ववत् प्रमात्वामा या निच कालिकस्येत्यर्थ :। तद्धर्मज्ञानस्यापीति = ज्ञानत्वपुरोवर्तिविशेष्यकत्वप्रक कहानत्यागोत्यर्थः । ज्ञानत्य दिदं पुरोवर्तिविरोष्य कर्ववदिदं ज्ञानमिति ज्ञानस्यापी। याइन । तेनामपि ज्ञानत्वपुरोवर्तिविशेष्यकत्वादीनामपि । प्रमावधिभिनय - ·[ ९५ ] (गाय) बिरोध्य ग्राहक त्वस्य दुर्घटत्वात् । नच भवन्मते ज्ञानत्वादिधर्माणां प्रामाण्याविरोधितया तदवच्छेदेन तद्वति तत्प्रकारकत्वाद्यभावग्रहदशायां विरोध्यग्राहिकया ज्ञानत्वादिग्राहकसामग्र था. प्रामाण्याग्रहाद् वाधवारणम- शक्यम्; यदि च प्रामाण्यस्य लौकिकप्रत्यक्षमङ्कीकुर्वताम् तदापि लौकिक- प्रामाण्यभानमुपपद्यत एव अवच्छेदकधर्मदर्शनादेलौकिकप्रत्यक्षाविरोधित्वात्, मिश्रातिरिक्तमीमांसकमते प्रामा यभानस्य लौकिकसन्निकर्षघटितसामग्रथन- धीनत्वेऽपि तादृशसामग्रीतुल्यप्रामाण्यमासकसामधधीनतानस्य -- ( प्रभा) विरोध्य ग्राहकत्वस्येति । प्रामाण्यविरोधिप्रकारकग्रहाजनकत्वस्येत्यर्थः । दुर्घटत्वादिति = अप्रसिद्धरित्यर्थः। तथाच साध्याप्रसिद्धिरेव स्यादिति भावः । सिद्धान्तिम- तेऽपि वाधमाशंक्य निराचष्टे नचेत्यादिना भवन्मतेइति । प्रमात्वावच्छेदकानवच्छिन्नत्व-' अवच्छिन्नत्व-उभयाभाववत्प्रमानिष्ठाधिकरणताकान्यत्वरूपप्रमात्वविरोधित्ववाधमते इत्यर्थः । ज्ञानत्वादिधर्माणामिति । श्रादिपदात पुरोवर्तिविशेष्यकत्वपरिग्रहः । प्रामाण्याविरोधि- तयेति । व्याप्यवृत्तेरवच्छेदकानभ्युपगमेन निरुक्तप्रमानिष्ठाधिकरणतेतिभावः । तदवच्छे. देनेति । ज्ञानत्वपुरोवर्तिविशेष्यकत्वावच्छेदेनेत्यर्थः । तद्वति तत्प्रकारकत्वादीति । • ज्ञानत्ववत्प्रमात्वाभाववतपुरोवर्तिविशेष्यकत्ववतप्रमात्वाभाववदितिग्रहदशायामित्यर्थः । वि- रोध्यग्राहिकयेति = प्रमात्वविरोध्यग्राहिकयेत्यर्थः । अनेन तादृशसामग्रयाः साध्यघटकत्वं सूचितम् । ज्ञानत्वादिग्राहकसामग्रथा इति-प्रमात्वाश्रयज्ञानग्राहकसामग्रथा इत्यर्थः । प्रामाण्याग्रहादिति-प्रामाण्यविषयकग्रहाभावादित्यर्थः । तादृशसामग्रीजन्यग्रहविषय. त्वस्य प्रामाण्येऽभावादिति यावत् ! वाधवारणमशक्य मिति । अयम्भावः, साध्यतावच्छे- दककोटो प्रमात्वाशयज्ञाने ज्ञानवविशिष्टत्वविशेषणसत्त्वेन ज्ञानत्ववदिदमितिनिश्चयसंवलन- मावश्यकम् । एवञ्चज्ञानत्ववत् प्रमात्वाभाववत् इति निश्चयविशिष्टज्ञानत्ववदिदमितिनिश्चय- लीना या ज्ञानत्वग्राहिका सामग्री साऽपि साध्यान्तर्गता ज्ञानत्वादेः प्रामाण्याविरोधित्वात् किन्तु ताशसामग्रीजन्यग्रहविषयत्वस्य प्रामाण्ये विरहाद् वाध इति ध्येयम् । ननु तदभावावच्छेदकतया गृहीतधर्मवत्ताबुद्धिलौकिकसन्निकर्षाजन्यदोषविशेषाजन्य तद्वत्ताबुद्धिम्प्रत्येव विरोधिनीति सिद्धान्तेन प्रमात्वस्य लौकिकप्रत्यक्षाङ्गीकारेण तादृशावच्छे- द कधर्मदर्शनकालेऽपि ताशसामग्रीजन्यग्रहविषयत्वस्य तत्र सत्वेन वाधविरहात् प्रामाण्य- विरोधित्वनिवेशनमफलमित्याशयेनाह यदि चेति । तदापीति = निरुत्तनिश्चयविशिष्ट- निश्चयसवेऽपि । उपपद्यत इति । ज्ञानत्वादि ग्राहक.सामग्र्या इत्यादिः । तथाच तादृश- सामग्रीजन्य ज्ञानविषयत्वरय प्रामाण्ये सत्त्वान्न वाध इति भावः । अवच्छेदकधर्मदर्शना देरिति = निश्चयविशिष्ट निश्चयस्येत्यर्थः । लौकिकप्रत्यक्षाविरोधित्वादिति = तद- HTETTET ETF---- -- ·(ना.) लौकिकमानतुल्यतया अवच्छेदकधर्मदर्शनाप्रतिवध्यत्वेन तन्म तथापागाण्यभानोपपत्तिरित्युच्यते; तदा भ्रमत्वग्रहकालेऽपि अनुव्यवस देमामाण्यावगाहित्वसम्भवात् तग्राहकत्वनिवेशनमफलमिति वानर भ्रमसामग्रीसत्त्वे भ्रमविषयनिष्ठासाधारणधर्मविशेषाणां लौकिक मपि नोत्पद्यते, शंखःपीत इत्याद्यारोपदशायां श्वैत्याधग्रहात् , अतःप्रमा प्रमावविरोधिभ्रमत्वाधारोपसामग्रीदशायाम् अनुव्यवसायादिना प्रम प्रहाराम्भवेन भ्रमत्वाधग्राहकत्वनिवेशस्यावश्यकत्वात् । - (प्रभा) घटितसामग्र्यप्रयोज्यत्वेऽपीत्यर्थः । प्रामाण्यांशे हत्यादिः । गुरुमते ज्ञानस्य यादेश्च स्वयम् प्रकाशमानत्वाद् भट्टमते ज्ञाततालिङ्गकानुमितिसामग्रीप्रयोज्यत्वादिति लौकिकमानतुल्यतयेति । प्रमात्वनिष्ठलौकिकविषयतातुल्यतयेत्यर्थः । याहशस्थले ! एयस्य मित्राणां भानमभानं वा तादृशस्थले गुरूणां भट्टानां च भानाभाने यादृशं च जकम लौकिकप्रामाण्यविषयित्वे मित्रैरुपेयम् गुरुभट्टाभ्यामपि तत्समं तत्र प्रयोजकमु अन्यथा फलसाम्यानुपपत्तेः । तन्मतेऽपि =गुरुभट्टमतेऽपीत्यर्थः । तथा पूर्वोक्तदि तदा-प्रमात्वस्य लौकिकप्रत्यक्षं स्वीकृत्य तादृशविरोधिनिश्चयकालेऽपि प्रमात्व स्वीकारे इत्यर्थः। अफलमिति = वाधविरहादिति भावः । यदि चेत्यादिनोक्तं अफलत्वं । चिकी: तदप्रामाण्याग्राहकत्वस्य फलमाह भ्रमसामग्रीसत्त्वे इति । भ्रमविषयनिष्ठ रगणधर्मविशेषाणामिति । भ्रमविशेष्यीभूतं यत् इदं रजतमिति ज्ञानम् तन्निष्ठो साधारणधर्मः प्रामाण्यम् तद्विशेषाणामित्यर्थः । नोत्पद्यत इति । तथाचानुभावानुरोध तादृशासाधारणधर्मविशेषप्रकारकलौकिकज्ञानम्प्रत्यपि दोषघटितसामग्रथाः दोषस्य वा । विस्वं स्वीकार्यमिति भावः । अतः= लौकिकज्ञानानुत्पादात् । प्रमायाम् अयं इति प्रमात्मकज्ञाने इत्यर्थः । प्रमात्ववि"सामग्रीदशायामिति । अयंघटःइतिप्रमाय भ्रमत्यारोपःअयं घर इति ज्ञानं भ्रम इत्याकारकःतत्सामग्रीदशायामित्यर्थः । आदिपदात् त वल्याप्वववनिश्चयपरिग्रहः । प्रमात्वाभावव्याप्यज्ञानत्ववदिंदम् इत्यादि । अनुव्यवस दिने त । श्रादिना व्यवसायानुमित्योः परिग्रहः । प्रमात्वग्रहासम्भोनेति । तद्धर्मविरं धर्मयकारकारोपसामग्री तद्धर्मवत्त्व वुद्धविरोधिनीति । भ्रमत्वाद्यग्राहकत्वनिवेशस्याव कत्वादिति । अन्यथा ताहशभ्रमत्वाद्यारोपसामग्रीकाले प्रमात्वानयज्ञानग्राहकसामग्री प्रहविषयवस्थ प्रमाले विरहेण वाधस्स्यादिति भावः । अादिपदात प्रमात्वाभावसङ्ग्रहः, च प्रमात्यग्रहे भ्रमत्वादिग्रहस्य अविरोधित्वेऽपि भ्रमत्वारोपजनकसामग्र्याः तविरोधि सात्कालिप्रमात्वाश्रयज्ञानग्राहकसामग्रया अपि साध्यघटकतयार तज्जन्यग्रहविषय प्रमाणे विरहेण वाघापत्तेः परीहारायाप्रामाण्याग्राहकत्वनिवेश अावश्यक इति भावः । और ·(गा०) अविरोधिज्ञानत्वादेश्च प्रमायामारोपासम्भवात प्रमात्वाभावावच्छेदकतया गृहाततद्धर्मभानदशायामपि प्रमात्वलौकिकग्रहस्य श्वैत्याद्यभावावच्छेदकतया गृहीतशंखत्वादिग्रहदशायां गृहीतशंखत्वादिग्रहदशायां श्वैत्यादिलौकिक ग्रहवत् सम्भवात्। भ्रमत्वस्य परमतेऽपि अतीन्द्रियतया तस्यारोपे परमते गुरुत्वाद्यारोप इव न साक्षात्कारित्वग्रहः, योग्यपीतत्वाधारोप एव तद्ग्रहस्या- नुभविकत्वात् , तथाच तदारोपसामग्र्या न प्रमात्वलौकिकप्रत्यक्षप्रतिबन्धः, याहशदोषजन्यज्ञाने अथ , । (प्रभा) अविरोधिज्ञानत्वादेश्चेति । आरोपासम्भवादिति-भ्रमासम्भवादित्यर्थः । दोषघटितारोपसामग्र्या एव प्रतिबन्धकत्वात् इति भावः । गृहीततद्धर्मे ति = गृहीतज्ञानत्वग्रह- दशायामित्यर्थः । ज्ञानत्ववत्प्रमात्वाभाववत् इति निश्चयकालीनज्ञानत्ववदिदमितिनिश्चय- दशायामिति यावत् । प्रमात्वलौकिकमहस्येति । अस्य सम्भवादित्यनेनान्वयः । तथाच यथा ज्ञानांशे भ्रमल्वभ्रमसामग्रीकाले भ्रमविषयज्ञानवृत्तिप्रमात्वलौकिकप्रत्यक्षानुत्पादः तथा तज ज्ञानत्वांशे प्रमात्वाभावावच्छेदकत्वज्ञानकालोनज्ञानांशे ज्ञानत्वामात्मकज्ञानग्राहक सामग्री न प्रामाण्यलौकिकप्रत्यक्षानुत्पादप्रयोजिकेति न वाध इति भावः । आरोपसामग्रया अप्रतिबन्धकत्वेन वाधविरहात् प्रामाण्यविरोध्यग्राहकत्वनि. वेशवैयष्यन्दुर्वामित्याशङ्कते अथेत्यादिना। परमते = मीमांसकमते । अतीन्द्रियत येति । रजतज्ञानवानहमिति भ्रमानुव्यवसाये तदभाववति तत्प्रकारकत्वरूपभ्रमत्वं न प्रत्यक्षं तदभावरूपविशेषण ग्राहक सामग्री विरहात् ।। तस्यारोपे = भ्रमत्वस्यारोपे । न. साक्षा. स्कारित्वग्रह इत्यनेनास्यान्वयः। गुरुत्वाद्यारोप इवेति = गुरुत्वभ्रम इत्यर्थः । तथाच यथा अतीन्द्रियभूतगुरुत्वाधारोपे गुरुत्वेनेदं साक्षात्करोमीत्याकारक: साक्षात्कारित्वग्रहो न जायते तथा अतीन्द्रियभूतभ्रमत्वारोपे भ्रमत्वेनेदं साक्षात्करोमि इत्याकारकः साक्षात्कारित्व ग्रहोऽपि न सम्भवतीति भावः। आनुभविकत्वादिति आनुभविकत्वादिति = साक्षात्कारित्वग्रहस्यानुभवसिद्ध- वादित्यर्थः । तथाचेति । न केवलं दोषघटितसामग्र्या एव प्रमात्वलौकिकज्ञानविरोधित। किन्तु साक्षात्कारित्वग्रह जनिकाया इत्यर्थः । तदारोपसामग्र्या - भ्रमत्वारोपसामग्र्येति तत्त्वम् । यादृशदोषजन्यज्ञान इति = पित्तादिरूपदोषजन्ये पीतः शंख इत्यादिज्ञानेइत्यर्थः । .. १ मीमांसकानाम् मते भ्रमत्वं विसंवादिप्रवृत्तिजनकत्वेन हेतुनाऽनु मेयम् । नैया यिकानान्तु नये भ्रमत्वम् प्रमात्वं चेत्यु भयमेवानुमेयम् । २ पीतः शंख इत्यादौ श्वैत्यादिलौकिक भानवारणाय साक्षात्कारित्वग्रहायोजक- ·(गा०) साक्षात्कारित्वग्रहः तद्घटितारोपसामग्र्या एव' लो प्रत्यक्षासामग्र्यपेक्षया बलवत्त्वादिति कथं भ्रमत्वारोपकाले प्रमात्वाग्रह चेन्न ? मक्तयुक्तथा भ्रमत्वारोपसामग्र्याः प्रमात्वलौकिकप्रत्यक्षसामग्र्यपे बलबत्वविरहेऽपि संशयजनकदोषस्येक विपर्ययजनकदोषस्य च साक्षात्व त्वमहाप्रयोजकस्यापि लौकिकप्रमात्वग्रहप्रतिबन्धकतया भ्रमत्वारोप अमात्यहासम्भवात् । अस्तुमा भ्रमत्वग्राहकसामग्र्या अपि प्रमात्वग्राहकत्वम् , तथापि प्रमात्वा प्रमामयटकतद्वद् विशेष्यकत्वाभावाद्यनुगमपर एव प्रकृतग्रन्थ इति नासङ्ग वस्तुमस्तु तदभाववति तत्प्रकारकत्वरूपं भ्रमत्वं तदभावधर्मितावच्छे फतलाकारकाहार्य भ्रमे लौकिकप्रत्यक्षविषय इति ध्येयम् । (प्रभा ) साक्षात्कारित्वग्रहः = पीतं शंखं साक्षात्करोमीतिग्रह इत्यर्थः। तद्घटिर पति- नाटशदोपघटितारोपसामग्र्या इत्यर्थः । अयम्भावः, यादृशदोषजन्यशाने स् जारित्वग्रहः तादृशदोषघटितसामग्री एव भ्रमविषयनिष्ठासाधारणधर्मविषयकलौ प्रत्यक्षप्रतिबन्धिकेतिसिद्धान्तेन मीमांसकमते भ्रमत्वस्यातीन्द्रियत्वेन साक्षात्कारासम्म भ्रमत्वारोपसामग्र्याः प्रमात्वलौकिकप्रत्यक्षाप्रतिबन्धकतया भ्रमत्वारोपकालेऽपि प्रम सौकिक प्रलोत्पादात् वाधविरहेण प्रामाण्यविरोध्यग्राहकत्वनिवेशनं तद्वारणार्थ वि मिति समुदितस्तात्पर्यार्थः । तत्सार्थ कयितुं समाधत्ते उक्तयुक्तथेति । भ्रमत्वस्य पमरा अतीन्द्रियत येत्यनुपदमुत्त यु त.यतिभावः । संशयजनकदोषस्येवेति । मीमांस शवत्वमपि न लौकिक प्रत्यक्षविषयीभूतम् । प्रमात्वग्रहासम्भवादिति । तथाच मारोपकाले बाधयारणाय प्रामाण्यविरोध्यग्राहकत्वनिवेश आवश्यक इति भावः। र मार गारो एव दोषोऽसाधारणधर्मज्ञानविरोधी नतु अनुभूयमानारोपोऽपीत्याशर स्तुवेति । प्रमात्वघटकेति । प्रमात्वघटकं यत्तद्वद्विशेष्यकत्वं तदभावादीनामन पर रोपः। प्रामाण्यविरोधित्वेनोभयोः संग्रहार्थमिति भावः। प्रकृतग्रन्थ इति प्रामाण्य प्रामाण्यविरोधि इति ग्रन्थ इत्यर्थः । अनाहार्यभ्रमे तदभावज्ञानासम्भवात् भ्रभत्वाग्रहेऽपि आहार्येण तद पतरूपविशेषण ज्ञानसम्पादनात् तथाविधविशेषण ज्ञानसम्पादकसामग्रीवशाद वा मरतामसमवेतविशेषणतासन्निकर्षण श्राहायें भ्रमत्वलौकिकप्रत्यक्षं सम्भवती यस्तुतस्तु इति । भ्रमत्वमिति । अस्य लौकिकप्रत्यक्षविषये इत्यनेनान्वयः । तदभ धमितावच्छेदककाहार्यभ्रमेति। श्राहाकारश्च घटस्वाभाववान् घटत्ववानिति । लौति प्रत्यक्षविपये इति । तथाच भ्रमत्वभ्रमजनकदोषः साक्षात्कारित्वग्रहप्रयोजकः स कति । ध्येयमिति । एतेन भ्रमत्वस्यातीन्द्रियत्वं निराकृतम् । तथाच भ्रमत्व १ अक्षरार्थस्तु-तदभाववति = घटत्वाभाववति, तत्प्रकारकत्वरूपम . -- प्रकार मामलाxerfor-.

·L , (गा०) यत्तु अप्रामाण्यारोपकालेऽपि निर्धर्मितावच्छेदककप्रामाण्यमान- नम्भवात् अत्राप्रामाण्यामाहकत्व विशेषणानर्थश्यमिति देश्यम्, तन्न साधु पुरोवर्तिविशेष्यकत्वावच्छेदेन प्रामाण्यग्रहस्यैव पुरोवर्तिनि प्रवर्तकतया अ. यैव स्वतस्त्वपरतस्त्वविवादास्पदतया तद्विशेष्यकज्ञानप्रामाण्ये तद्विशेष्यक- वाबच्छेदेन यावत्स्वाश्रयग्राहकग्राह्यत्वस्यैव परैस्साधनीयतया तत्सार्थक्यात् । मचैत्र ज्ञाने साध्यप्रसिद्धिकथनं न सङ्गच्छत इति वाच्यम् ? यथाश्रुतसाध्याभिप्रायेण आपाततस्तत्कथनात् । उपदर्शितसाध्याभिप्रायेण नामाण्यघटकघटत्वादिकमुपेक्ष्य ज्ञानत्वपर्यन्तानुसरणात् । गचाजुव्यवसा- यादेःपुरोवर्ति विशेष्यकत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्य ज्ञानत्वावगाहित्वानियमात् (प्रभा) साक्षात्कारित्वग्रहे सिद्ध यादृशदोषजन्यज्ञाने साक्षात्कारित्वग्रहस्तवटितारोपसामग्र्या रव प्रतिबन्धकत्वाङ्गीकारेऽपि भ्रमत्वारोपसामय्याःपमात्वलौकिकप्रत्यक्षप्रतिवन्ध कराया मात्वाग्रहाद् वाधवारणाय प्रामाण्यविरोध्यग्राहकत्वविशेषणं सार्थकमिति भावः । अप्रामाण्यारोपकालेऽपि - इदं ज्ञानमप्रमेति भ्रमत्वनम कालेऽपि इति तदर्थः । निर्ध- मितावच्छेदककेति । प्रमात्वस्य धर्मितावच्छेदकं हि इदन्त्वविशिष्टज्ञानत्वम् , तच्च पुरोवत्तिविशेष्यकत्वम् , तद्रहितेत्यर्थः । प्रामाण्यभानसम्भवादिति । निर्धर्मितावच्छेदक- कबुद्धरप्रतिवध्यत्वात् तादृशप्रमात्वग्रहस्सुलभ इति भावः । विशेषणानर्थक्य मिति । जाशभ्रमत्वारोपसामग्र्याः साध्यघटकत्वेऽपि तज्जन्यो यो निर्धर्मितावच्छेदककमात्वग्रहः- विषयत्वस्य प्रमात्वे सत्त्वेन वाधानवकाशात् । समाधत्ते तन्नेति । अयमाशयः, पुरो. अतिविशेष्यकज्ञानगतप्रमात्वरूपपक्षे पुरोवर्तिविशेष्यकत्वावच्छेदेन ज्ञानग्राहकसामग्रीजन्य पहविषयत्वस्यैव साध्यतया भ्रमत्वारोपकाले पुरोवर्तिविरोष्यकत्वावच्छेदेन प्रमात्वाश्रयज्ञान- प्राहकसामग्रीजन्यग्रहपदेन निर्धर्मितावच्छेदककग्रहस्य धत्तु मशक्यतया न तमादाय वाधवारण- सम्भव इति भावः । ननु स्वाश्रयग्राहकसामग्रीग्राह्यत्वमेवास्तु साध्यम् किम्पुरोवर्तिविशेष्य-- कत्वावच्छेदेनेत्यस्य साध्यघट कतयेत्यत अाह अस्यैव विवादास्पदेति । अस्यैव पुरोवर्तिविशेष्यकत्वावच्छेदेन स्वाश्रयग्राहकसामग्रीग्राह्यत्वस्यैवेत्यर्थः । अत्रैवोपोद्वलक- माह प्रवर्तकतयेति । एवम् पूर्ववर्तिविशेष्यकत्यावच्छेदेन यावत्स्वाश्रयज्ञानग्राहकसामग्रीग्राह्यत्वस्य ताध्यत्वे । न संगच्छते = पुरोवर्तिविशेष्यकत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्य ज्ञाने स्वाश्रय- प्राहकसामग्रीजन्ययावद्ग्रहविषयत्वरूपसाध्यविरहात् तत्तज्ञानव्यक्तीनामनुव्यवसाये आत्मत्वं यमितावच्छेदकीकृत्यैव भानात्। यथाश्रुतसाध्याभिप्रायेणेति = स्वाश्रयज्ञानग्राहकसामग्री- प्र ह्यत्वरूपसाध्याभिप्रायेणेत्यर्थः । उपदर्शितेति = पुरोवर्तिविशेष्य कत्वावच्छेदेन स्वाश्रयग्रा- हकसामग्रीग्राह्यत्वरूपसाध्यामिप्रायेणेत्यर्थः । घटत्वादिकमुपेक्ष्येति । तथाच घटत्याधु- पेक्षणेनैव पुरोवर्तिविशेष्यकत्वावच्छेदेनेत्यस्य साध्यघटकता व्यज्यते । अनियमादिति । maa ·( ल . ) घनिष्प्रकारकत्वादिघटितप्रामाश्यग्रहे तद्विरोधिनः घटत्वादेवयं (E) सानिधेऽपि उक्तसाध्यप्रसिद्धि सम्भव इति वाच्यम् ? तविशेष्य किन मानत्ववैशिष्टयप्राहकसामग्र्या एव साध्येऽन्तर्भावनीयतया त सामनीजन्यवानग्रहविषयतया ज्ञानत्वे प्रसिद्धिसौलभ्यादित्यलमति विस्त सदपामाख्यात्राहकेत्यत्र तत्पदप्रयोजनमाह घटत्येति । स्याप्रामाण्यवाहकसामग्र्या घटादिरूपविषये तत्प्रामाण्यविरोधिघटत रवश्य हात प्रकृतप्रामाण्यविरोध्यग्राहकतग्राहकसामग्र्या अप्रसिद्ध रित्य अमानास्यपदस्य यदि साक्षात्प्रमात्वग्रहप्रतिवन्धकं यज् ज्ञानन्त द्विषयार्थर पंचते ..युक्तथा भ्रमत्वारोपसामग्र्याःप्रमात्वलौकिकप्रत्यक्षाप्रतिबन्धेन बापमहेऽपि क्षतिविरहात् , (प्रा) वालि भाः । लविशेष्यकत्वावच्छिन्ने = पुरोवर्तिविशेष्यकत्वावच्छि ज्ञानत्ववैशिष्टयग्राहकसामग्र्या एवेति = पुरोवर्तिविशेष्यकत्वनिष्ठधर्मितावच्छेदकर सनसनमा चिन्न कात्यनिष्ठप्रकारताप्रयोजकत्वेन एकविशिष्टेऽपरबैशिष्टयाना मारयाविरोध्यग्राहकत्वनिवेशेनैव इ ज्ञानमप्रमा इत्याकार कर माद वारणसम्वेन तदप्रामाण्याग्राहकेत्यत्र तत्पदस्य किम् फलमित्याकाङ्क्ष माई किती घटत्वेत्यादि । घटत्ववतीत्यादिप्रामाण्यग्राहकेति । घटत्ववन्द्रि त्वविशिष्ट्यत्त्वप्रकारकत्वविशिष्टज्ञानत्वरूपप्रामाण्याश्य ज्ञानग्राहकसामग्र इस घटादिरूपविपये = विशेष्यीभूतवटे इत्यर्थः। विरोधिघटत्वादे रिति मायावादकानच्छिन्नत्व-अवच्छिनत्योभयाभाववत्प्रमानिष्ठाधिकरणताकान्यरूप स्थ घटनादौ सवादिति भावः । तद्माह केति = स्वाश्रयज्ञानग्राहकेल्यथ !ि यासावः, यदि तत्पदत्य साध्यघटकत्वं न स्यात् तर्हि घटत्वप्रकार लामामा:उकारीत्या प्रमात्वविरोधिनो घटत्वादेः भानप्रयोजकतया प्रामार २५ मा मात्र मया अप्रसिद्धिःस्यादिति भावः । उपेयत इति । यद्विषयिताव्यापि म., २७ बिन्धका तदर्थकता स्वीक्रियत इत्यर्थः । साक्षादिति - ज्ञानवैशिष्टयानव * या निवेयर इतिभावः । तथाच साक्षात्पमात्वग्रपतिबन्धकं यविषय स्वाश्रमज्ञानमादिका या सामग्री तज्जन्यग्रइविषयत्वं... साधर ५० वि तन न साध्यप्रसिद्धिः। घटत्ववत्प्रमात्वानाववत् इतिनिश्चयासमानकाली धामन्य कारकनिश्चये प्रतिबन्धकताविरहेण साक्षात्प्रमात्वग्रहप्रतिबन्ध कत्वाभावात् - नारीरस्य साक्षात्पमात्वग्रहाविरोधितया तसामग्र्याःसाध्यान्तर्गतता or - हास्यस्य प्रमावे विरहात् वाधतादवस्थ्यम् अत शाह उक्त युक्त्येति । साक्षात्क विचमीयमानत्रया एक लौकिकमानविरोधितयेत्यादिपर्वोत.योग । . - ·। १०१ J (गा० ) तवा घटत्वादिकमादाय दोषाप्रसक्तावपि इदं निष्प्रकारक- मित्यादिज्ञानीयनिष्प्रकारत्वां दिमतीत्यादिप्रामाण्यग्राहकसामग्र्याः निष्प्रकार कत्वादिग्राहकत्वस्यावश्यकत्वात् तादृशमामाण्यपक्षकस्थ लेऽनुपपत्तिारैवे त्याशयेनाह निष्प्रकारकत्वेति । प्रमात्वविरोधिज्ञानवृत्तिधर्माप्राहकत्वनिवेशे घटत्वादिग्राहकतामादार दोषानवकाशाद् . वा निष्प्रकारकत्वाद्यनुसरणम् । इत्यादिज्ञाने निर्विशेषण घटत्वादिरूपप्रकारांशे निष्प्रकारत्वसत्त्वात् तत्सम्बन्धावगाहिज्ञान प्रामाण्यविरोधिनस्तत्सम्बन्धेन तत्प्रकारकत्वाभावश्य च ज्ञानेऽतिसुलभत्वात ज्ञानवृत्तित्व विशेषणेन तद्वारणासम्भवात् । तस्याप्रामाण्यं तदप्रामाण्यमिति षष्ठयन्तार्थस्य प्रामाण्येनान्वयात् तदीयप्रमाण्य विरोधिपर्यवसितमितिमिश्र घट -- (प्रभा) भ्रमत्वारोपसामग्रूयाःसाध्यघटकत्वेऽपि तजन्यग्रहविषयत्वस्य प्रमात्वे सत्वेन वाधविर हादिति भावः । दोषाप्रसक्तावपि = साध्याप्रसिद्धरप्रसक्तावपीत्यर्थः । इदं निष्प्रकारकमि त्यादीति । श्रादिपदात् इदं निर्विशेष्यकमिति ज्ञानपरिग्रहः । निष्प्रकारकत्वादिमति.. प्रामाण्यग्राहकसामग्र्या इति = इदं निष्प्रकारकम् इत्याकारकज्ञानगतं यन्निष्प्रकारक स्ववति निष्प्रकारकत्वप्रकारकत्वरूपम् प्रामाण्यं तस्य यो ग्रहःनिष्प्रकारकज्ञानवानहमित्यनु व्यवसायरूप:तज्जनक सामग्र्या . इत्यर्थः । ताशप्रामाण्यपक्षकस्थले इति = निष्प्रकारकमिति ज्ञानगतनिष्प्रकारकत्यवति निष्प्रकारकत्वप्रकारकत्वरूपप्रामाण्यपक्षकस्थले इत्यर्थः । अनुपपत्तिरिति साध्याप्रसिद्धिरित्यर्थः । तथाच निष्प्रकारकत्ववति निष्प्र कारकत्वप्रकारकं यत् प्रामाण्यज्ञानं तद्विषयकानुव्यवसायसामग्र्याम् अयं घट इति ज्ञानगत प्रमात्वविरोधिनो निष्प्रकारकत्वादेःभानप्रयोजकतायाःसत्त्वात् सामान्यतः तादृशस्थते ज्ञानग्राह कसामग्र्याम् प्रामाण्यविरोध्यग्राहकत्वस्याप्रसिद्ध्या साध्याप्रसिद्धयापत्तिरिति भावः निष्प्रकारकत्वाद्यनुसरणे वीजान्तरमाह प्रमात्वविरोधिज्ञानवृत्तीति । प्रामाण्यविरोधी यो ज्ञानवृत्तिधर्मस्तदग्राहकत्वस्य सामग्रीविशेषणत्वे न प्रामाण्यविरोध्यग्राहि कायास्सामग्र्या अप्रसिद्धिर्घटत्वादेर्शानवृत्तित्वविरहात् इति हृदयम् । ननु मीमांसकैनिर्विकल्पा नुपगमात् निष्प्रकारकत्वस्यापि तन्मते ज्ञानावृत्तितया ज्ञानवृत्तित्वविशेषणेनैव वारणं सम्भवती त्याशंक्याह घट इति । निर्विशेषणेति = घटत्वस्य स्वरूपतो भानादित्यर्थः । स्वरूपसम्बन्धा वच्छिन्न प्रतियोगिताककिञ्चित्प्रकारकत्वाभावरूपनिष्प्रकारकत्वस्य स्वरूपसम्बन्धेन या निष्प्रकारकम् इदमिति ज्ञानन्तन्निष्ठप्रामाण्यविरोधिन: ताशनिष्प्रकारकत्वस्य घट हो ज्ञानेऽतिसुलभतामाह तत्सम्बन्धारगाहीति । तद्वारणासम्भवादिति = निष्प्रकार कत्ववारणासम्भवादित्यर्थः । तथाच निष्प्रकारकत्वस्यापि ज्ञानवृत्तितया ज्ञानवृत्तित्वविशेष तथाच -ति Pari Taत IIT faffarTET Ranaनाला ·। २० । - ही) तदिति लुप्तसप्तमीकम् । (ग) व्याख्यायां निष्प्रकारकत्वादेःसकलप्रामाण्य विरोधितया उक्तदोषोद्धार सम्मवान सप्तमीस्मासाभिप्रायेणाह लुलसप्तमीकमिति । ननु तदप्रामाण्याग्राहकपदस्य सप्तमीसमासेन तद्विशेष्यकापामाएर मजन करवमर्थः, एवञ्च घटत्वादिप्रकारक ज्ञान ग्राहक सामः याः तज्ज्ञानां आगाम घटक घटत्वादिग्राहकत्वाभावेन उत्तदोषवारणेऽपि 'अन्यथारव्या मट एगन्दमुरोनिविशेष्य काप्रामाण्य ग्रहाप्रसिद्धथा साध्याप्रसिद्धिदुंवारी ज्ञाने प्रामाण्यास त्वेन तत्प्रकारकज्ञानस्य अन्यथाख्यातित्वेन तेनाभ्युपगम (भा या सामग्री तज्जन्यग्रहविषयत्वरूपं साध्यं षष्ठीसमासे पर्यवसितं स्यादिति भाव: सबलप्रामाण्य विरोधितयेति = इदं निष्प्रकारकमित्याकारकज्ञानगतप्रमात्वस्यापि विवं धियेत्यर्थः । दोषोद्धारासम्भवादिति = साध्याप्रसिद्धिदोषोद्धारासम्भवादित्यर्थः । अयम् शमः, प्रमावमात्रस्य प्रकारतानिय तत्वेन निष्प्रकारकत्वस्य सकलप्रमात्वविरोधितया नाकारम् इत्याकार कज्ञानगतं यन्निष्प्रकारकत्ववति निष्प्रकारकत्वप्रकारकत्वरूप प्रामार रापि विरोधित्वेन ग्राहक सामग्र्या:इदं निष्प्रकारकमितिज्ञाननिष्ठप्रामाण्यविरोध्या २ मा प्रसिद्धः । सप्तमीसमासाभिप्रायेणेति । तयाच सप्तमीसमासादरे यज्ज्ञाने प्रमा महाराजाज्ञाननिष्ठविशेष्यतानिरूपितामाण्य विरोधिनिष्ट प्रकारताशालिग्रहाजनिका या रू - यज्ञान प्राहिका सामग्री तज्ज.न्यग्रहविषयत्वं साध्यम् पर्यवस्यति । एवंसति च । निप्रकारकम् इति स्थलेऽपि न साध्याप्रसिद्धिः, तथाहि इदं निष्प्रकारक यादारपशागतप्रमात्वरय स्वतो ग्राह्यत्वेन चिकीर्षिततया तत्पदग्राह्यतादृशशाननि रिशेप्यतानिरूपिता न तावत् निष्प्रकारकत्वनिष्ठा तादृशज्ञानीया प्रकारता किन्तु प्रथमशा शतानिरूपितैवेति तादृश ज्ञानग्राहिका सामग्री तत्प्रामाण्यविरोध्यग्राहकर बनु शक्यत इति न साध्याप्रसिद्धिरिति भावः। समपि गुरुमते साध्याप्रसिद्धेदुरितेत्यालोच्याशङ्कते नन्विति । विशेप्यकाप्रामाण्येति = यज्ज्ञानगतम्प्रमात्वं स्वतोग्राह्यतया चिकीर्षितम् तज्ञा निविदा प्यतानिरूपि.प्रामाण्यविरोधिनिष्ठप्रकारताशालिग्रहाजनकत्वमित्यर्थः । एवञ्चेति: समानारयामादकपदस्य निरुक्तार्थकत्वे चेत्यर्थः। घटत्वादिप्रकारकेति-घटमहं जाना स्यनुव्यवसायसामग्या इत्यर्थः। तज्ज्ञानांश इति= प्रमात्वाश्रयीभूतेऽयंघट इति ज्ञ इत्यर्थः । प्रामाण्य घटकेति-अयं घट इति ज्ञानविशेष्यकप्रामाण्यविरोधिघटस्वप्रका को योऽयं घट इत्याकारकं ज्ञानं घटत्ववत् इति ग्रहस्तज्जनकत्वाभावेनेत्यर्थः । उक्तदो बारणेऽसीति = साध्याप्रसिद्धिवारणेऽपीत्यर्थः । तथाच घटमहं जानामि हत्याकार अहो न नाका यज्ञानगतम्प्रमात्वं स्वतोग्राह्यत्वेन चिकीषितम् ताशज्ञाननिष्ठविशेष जानिरूपिलपामारायविरोधिघटत्वनिष्प्रकारताशाली निन्त शायं 5 rs ar ·1 १०३ ] (दी० ) अप्रामाण्यग्रह:इदं ज्ञानमप्रमेतिव्यवहारजनको ग्रहः । १ ( गा० ) सम्भवात् । अप्रामाण्यग्रहस्याप्रामाण्यावगाहित्वमात्रेण निवेशे ज्ञाने ऽप्रामाण्य प्रकारकविसंवादीच्छाप्रसिद्धथा साध्याप्रसिद्धिवारणे तु ज्ञानग्राहक सामग्र्यां तादृशेच्छाद्यजनकत्वस्य अव्यावर्त्तकतया अप्रामाण्यभ्रमात्मकज्ञान ग्राहकसामग्र्या प्रामाण्याग्रहेण वाधो दुर्धार इत्याशंक्याह अप्रामाण्यग्रह इति व्यवहारजनक इति । तादृशशब्दप्रयोगजनक इत्यर्थः । प्रामाण्यविरोधिः प्रकारता निरूपिततज्ज्ञाननिष्ठविशेष्यतानिरूपक इति यावत् । गुरुमते भ्रमस्थले विभिन्नज्ञानगोचरयोरपि धर्मधर्मिणोविशेषणविशेष्यभावोषगमा न तन्मतसिद्धाप्रामाण्यभ्रमासंग्रहः । (प्रमा) कतयाऽपामाण्यस्य ज्ञानाधर्मत्वेन ज्ञान विशेष्मकापामाण्यप्रकारकग्रहस्य भ्रमरूपत्वेना. सिद्धिरर फुटवेत्यालोचयते ज्ञानेऽप्रामाण्यासत्त्वेनेति । ननु यज्ज्ञानगतम्प्रमात्वम् स्वतोग्राह्य ल्वेन चिकी षितम् तादृशज्ञाननिः विशेष्यतानिरूपितप्रामाण्यविरोधिनिष्ठप्रकारताशाली यस्त दजनकत्वस्य स्वाश्रयज्ञानग्राहकसामग्र्यां निवेशे ज्ञान विशेष्यकाप्रामाण्यप्रकारकविसंवादीच्छे ताहशी प्रसिद्धा स्यात् , गुरुणा ज्ञाने व्यधिकरणप्रकारकत्वस्यानम्युपगमेऽपि इच्छाय व्यधिकरण प्रकारकत्वस्याभ्युपगमात् न साध्याप्रसिद्धिरित्याशंकायामाह अप्रामाण्यावगा हित्वमात्रेणनिवेश इत्यादिना । मात्रपदेन ग्रहो व्यवच्छिद्यते । ज्ञानग्राहकसामग्र्याम = प्रमात्वाश्रयज्ञानग्राहकसामग्यामित्यर्थः । तादृशेच्छाद्यजनकत्वस्येति = अयं घ इत्यादिज्ञानगतप्रमात्वस्य स्वतो ग्राह्यत्वेन चिकीर्षिततया तज्ज्ञानधर्मिकप्रामाण्यविशेधि प्रकार केच्छाद्यजनकत्वस्येत्यर्थः। श्रादिना कृतेः परिग्रहः । अव्यावर्तकतयेति = इ. ज्ञानमप्रमा इदं ज्ञानम् भ्रमः इत्यनुव्यवसायजनकसामग्र्या अवारकतयेत्यर्थः । वाधे दुर्वार इति । तथाच इदं ज्ञानमप्रमा इत्याद्यनुव्यवसायसामग्र्या अपि अयं घट इत्यादि ज्ञानविशेष्यकप्रामाण्यविरोधिप्रकारकत्वेन गुरुमते प्रसिद्धाया इच्छाया अजनकत्वेन साध्या "न्तर्गततया तज्जन्यग्रहविषयत्वस्य प्रमात्वे विरहाद् वाध इति भावः । ननु गुरुमते नमस्र ज्ञानद्वयात्मकतया तादृश विशेष्यतानिरूपकमहाप्रसिद्धया साध्याप्रसिद्धिदुर्वा रैवेत्यत श्रा गुरुमते इति । विशेष्यविशेषणभावोपगमादिति । अयमाशयः, यद्यपि गुरुण भ्रमो नाङ्गीक्रियते तथापि इदं रजतम् इदं ज्ञानमप्रमेत्यादिव्यवहारस्य अपलपितु मशक्यतया स्वरूपतो विषयतश्च मिथो भेदाग्रहनिवन्धनो विभिन्न ज्ञानगोचरीभूतधर्मधर्म १ तादृशशब्दप्रयोग इति । · अभिज्ञा अभिवदनम् उपादानम् अर्थक्रिया चेरि अर्थव्यवहारस्य चातुर्विध्येन अत्र अभिवदनरूप एवार्थो विवक्षितः। ग्रहणे प्रयोजनाभावादिति द्योतयति तादृशशब्दप्रयोगजनक इत्यादिना । इदं ज्ञान .MAA RAAMAN प्रपर ·.L अस्य ( गा०) एतेन शब्दप्रयोगे ज्ञान कारणताया:नियुक्तिकत्वात योऽपि Eमप्रमा' इत वावयस्यान पूर्वीविशेष पुरस्कारेण निवे पदस्य शत्ति भ्रमेण आधुनिक सङ्कतेन वा प्रामाण्य प्रकार कवोधेऽपि प्रामाण्य हस्यापि ताशशरदप्रयोगजनकतया प्रामाण्यवाहवासामया शब्दा योगजनकमहाजनकत्वाप्रसिद्धःलाप्रमाशब्देन प्रमाविरोधिकेन प्र वत्वेन च वोधनात प्रमात्वाभावत्वभ्रमत्वत्वादिनाऽवोध के तत्र ताप्येर स्वादिग्रह हेतुतायाश्चासम्भवदुक्तिकत्वात् । (प्रभा) मिष्टप्रकारताविशेष्यतयोनिरूप्यनिरूपकभावोऽङ्गीक्रियत एव । तथाच इदं शा इत्याकारकव्यवहारम्प्रति व्यवहर्तव्य ज्ञानविधया शानद्वयं कारणम् , तत्रैकम् इदम वारकाम अनुरूपम् , अपरम् अप्रमेत्याकारकं स्मरण रूपम् प्रामाण्यविरोधिनिष्ठा रूपय सजज्ञाननिष्टविशे. ध्यतानिरूपक्ग्रहपदेन प्रसिद्धमुपादाय लक्षणसमन्वय इत्यूह्य एतेनेति = प्रामाण्यविरोधिनिष्टप्रकार तानिरूपिततज्ज्ञाननिष्ठविशेष्यतानिरूपक द्यायक रणेनेत्यर्थः । यथाश्रुतासङ्गतावपीत्यनेनान्वयः । नियुक्ति दिति अर्थशानं विनैव शुकस्य शब्दप्रयोगदर्शनेन शब्दप्रयोगेऽर्थज्ञानव्यभिः सत्त्वादिति भावः । बुबोधयिषापूर्वकशब्दप्रयोगेऽर्थज्ञानस्य कारणत्वे तु न व्यभिचार श्राइ सयुत्ति कत्वेऽपीति । आनुपूर्वी... निवेशे = इदं ज्ञानमप्रमेतिवाक्यप्रयोगजर जनकेत्यादिरीत्या निवेश इत्यर्थः । शक्तिभ्रमेणेति = प्रामाण्यम् अप्रमापदवाच्य शरीरेणु । आधुनिकसङ्कतेनेति = अप्रमापदात् प्रमा बोद्धव्या इति आधुनिक तादृशशब्दप्रयोगजनकतया इदंशानमप्रमेतिशब्दप्रयोगजनकतये ग्रहाजनकत्वाप्रसिद्धेरिति । तथाच प्रमात्वज्ञानस्यापि इदं ज्ञानमप्रमेतिव्यवहार स्वान तज्जनकसामग्र्या अपि इदं ज्ञानमप्रमेतिव्यवहारजनकग्रह जनकत्वेन साध्या रिति भाव: । 'दोषान्तरमाह अप्रमाशब्देनेति । प्रमात्वविरोधित्वेनेति सावध नतु प्रमात्वाभावत्वेनेत्यर्थः । प्रमात्वाभावस्येति शेषः। अवोधके इति । धर्मिवाचक पदसमभिव्याहृतनगा प्रमात्वात्यन्ताभावत्वादिना वोधकत्वासम्भवादिति भावः ।। अप्रमाशब्दे । निरूपितत्वं सप्तम्यर्थः, अन्वयश्चास्य हेतुताया इत्यनेन । ताद्रूप्येणे प्रामास्वाभावत्वभ्रमत्वत्वरूपेणेत्यर्थः । असम्भवदुक्तिकत्वादिति = इदं ज्ञानम्, श्र शब्दप्रयोगम्प्रति अर्थज्ञान विधया प्रमाविरोधि प्रमाभिन्नं वा इदं ज्ञानमिति ज्ञ हेतुलया इदं ज्ञानम्प्रमात्वाभाववत् इदं ज्ञानं भ्रम इति ज्ञानद्वयस्य हेतुताया और दुक्तिकत्वादिति भावः । तथाच इदं ज्ञानमप्रमेतिव्यवहारजनकग्रहपदेन इदं ज्ञानम् खामाववत् इदं ज्ञानं भ्रमः इति ज्ञानद्वयी धत्तुं न शक्यते किन्तु इदं ज्ञान प्रमा। भमभिन्नं घेत्येव, तादृशमहाजनकसामग्रीपदेन इदं ज्ञानं भ्रमः प्रमावाभाववत् इत्या महजनकमामग्रीमुपादाय वाधो दर्वार एवेति भावः । नेत्यर्थः ।

·( गा० ) तदंशे वस्तुगत्या प्रमात्वविरोधिधर्मप्रकारिका या प्रतीति:तत्पर- शब्दजनकज्ञानत्वेन इदं ज्ञानं भ्रा इत्यादिज्ञानसंग्रहस्य च तदंशे तत्प्रकार- कत्वस्म गुरुमतसिद्धभ्रमत्वादिप्रकारकभ्रमसाधारणस्य दुर्वचतयाऽशक्यत्वात् । सुवचत्वेऽपि तेनैव रूपेण इदं . ज्ञानं भ्रम इत्यादि सकलज्ञानसंग्रह- सम्भवे तद्रूपेण प्रतीतिमादाय तत्त्वरवाक्यजनकत्वेन तादृशसंग्रहस्य शिरो- वेष्टनेन नासिकास्पर्शतुल्यत्वात् यथाश्रुतासङ्गतावपि न क्षतिः । (प्रभा: पीति । अप्रमापदस्य शक्तिभ्रमेणेति = अपमापद प्रपात्वावच्छिन्ने शक्तमिति शक्तिन मेणेत्त्यर्थः । शक्तिनमाधीनं हि अर्थज्ञानं प्रायो न व्यवहारप्रयोजकमित्यरुचेराह आधुनिकसङ्केतेनेति । तथाच प्रामाण्यप्रकारकं ज्ञानमपि इदं ज्ञानमप्रभेतिव्यवहारप्रयोज- कम् । एवञ्चेदं ज्ञानमप्रमे तिव्यवहारजनऋग्रहेण प्रामाण्यमहत्यापि संग्रहात् तद जनकस्वाश्रय- ज्ञानग्राहकसामग्र्येव जगत्यप्रसिद्धति साध्याप्रसिद्धिरिति भावः । शक्तिभ्रमाजन्यत्वे सति आधु- निकसङ्केतग्रहाजन्यो य इदंज्ञानमप्रमेतिव्यवहारजनको ग्रह इतिनिवेशे नानुपपत्तिरित्यतो दोषान्तरमाह अप्रमाशब्देनेत्यादीत्याहुः । तदंशे इति= तज्ज्ञानांशे इत्यर्थः । यज्ज्ञा- नगतप्रमावं स्वतोग्राह्यत्वेन चिकीर्षितं तज्ज्ञानमिकेति यावत् । प्रमात्वाभावप्रकारकज्ञानस्य च संग्रहाय ब्र ते वस्तुगत्या प्रमात्वविरोधिधर्मप्र कारिका या प्रतीतिरिति । वस्तुगल्या प्रमात्व. विरोधी धर्मस्तु प्रमात्वाभावो भ्रमत्वमपि तत्पकारिका प्रतीनि:इदं ज्ञानं प्रमात्वाभाववद् इदं 'ज्ञानं भ्रम इत्यादिरूपा। तत्परशब्दजनकज्ञानत्वेनेति। तादृशप्रतीतीच्छयो चरितो यश्शब्दस्स च इदं ज्ञानं प्रमात्वाभाववत् इदं ज्ञानं भ्रम इत्या कारकः तत्त्वेनेत्यर्थः । अाया वाचोभङ्ग्या सकलज्ञानसंग्रह इत्यभिमानः । इदं ज्ञानं भ्रम इत्यादिसकल ज्ञानसंग्रह- स्येति । अशक्यत्वादित्यनेनान्वयः । श्रादिपदादिदं ज्ञानं प्रमात्वाभाववत् इत्यस्य संग्रहः । ननु उक्तरीत्या इदं ज्ञानं भ्रम इत्यादिज्ञानसंग्रहे कुतोऽराक्यत्वमित्यतो हेतुमुपदर्शयति तदंशे इति = तज्ज्ञानांशे इत्यर्थः । तत्प्रकारकत्वस्य = वस्तुगत्या प्रमावविरोधिधर्म. प्रकारकत्वस्येत्यर्थः। दुर्वचतया इत्यनेनास्यान्वयः । गुरुमतसिद्धभ्रमत्वादिप्रकारकनमः साधारणस्य :-- गुरुमातसिद्धो यो भ्रमत्वादिप्रकारको भ्रमः श्रयंवरः इति प्रमाज्ञानर्निक. भ्रमत्वप्रकारको भ्रम इदं ज्ञानं भ्रम इत्याकार कस्तत्साधारणस्येत्यर्थः। दुचतयेति । श्रामथारख्यातिमनभ्युपगच्छतो गुरोर्मते तज्ज्ञानधर्मि कप्रामाण्यविरोधिभूतभ्रमत्वाकारकत्वस्य इदंज्ञानं भ्रम इत्यत्रासम्भवात् । तथाच तत्साधारण्यविरहे वाधापत्तिः स्यादिति भावः । सुवचत्वेऽपीति-~-गुरोर्मते भ्रमस्थले विभिन्न ज्ञानगोचरयोरपि धर्मः धर्मिणोविशेष्य विशेषणभावोपगमात् तज्ज्ञाननिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रामाण्यविरोधिनिष्ठ प्रकारतानिरूपकत्वस्य निवेशे गुरुमतसाधारण्य सुचमिति भावः । तेनैव रूपेणेति = तज्ज्ञा ननिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रामाण्यविरोधिधर्मपकारताकत्वेनैव रूपेणेत्यर्थः । तद्रूपेण प्रतीति मादाय तत्परवाक्येत्यादि । तज्ज्ञाननिष्ठ विशेष्यतानिरूपितप्रामाण्यविरोधिनिष्ठ प्रकारता निरूपकप्रतीतीच्छयोच्चरितशब्द जनकज्ञानत्वेन सकलज्ञानसंग्रहापेक्षया पूर्वोक्त लघुभूत ·(बी) सच रिश्रादिमते विशिष्टज्ञानम् । गुरूणां तत्वात अपामाण्योपस्थितौ धर्मिज्ञानम् । . गा०) के चिनु व्यवहारजनक इत्यस्य प्रमात्वविरोधिप्रकारकत्वेन भागविषयको योऽभिप्रायःतदधीनवाक्यजनक इत्यर्थः । अभिप्रायश्चेच्छा व्यधिकरण प्रकारकोऽपि गुरूणामनुमतः । अर्थबुबोधयिषापूर्वकवाक्ये वा थवागहेतुरिति मतावलम्ब्येदमित्याहुः । ल तादृशग्रहश्च । विशिष्टज्ञानमिति । तेषाम्मतेऽन्यथाख्यात पगमान एकज्ञानगोचरधर्मधर्मिणोरेव विशेषण विशेष्यभावादिति भा म्वातन्त्र्योति। स्वतन्त्रोपस्थिताप्रामाण्यप्रकारतानिरूपितधर्मिनिष्ठविशेष निरूपकतज्ज्ञानगोचरानुभवरूपज्ञानान्तर मित्यर्थः । (प्रभा) भ्रमासंग्रहः । प्रकारान्तरेण यथाश्रुतदीधितिग्रन्थसङ्गतिं प्रदर्शयतां वादिनाम्म केचित्तु इति। तभानविषयका प्रामाण्यविरोधिमानविषयक इत्यर्थः । अभिप्रा इच्छा। सा च प्रमात्वविरोधिप्रकारकत्वेन प्रमावविरोविज्ञानं जायतामित्याकारिका। धीनवाक्यजनके इति = ताशेच्छाप्रयोज्यवाक्यजनके इत्यर्थः । ताशग्रहश्चेति = इदं ज्ञानम् प्रमेतिव्यवहारजनको ग्रहश्वेत्यर्थः । प्रामाण्यवि प्रकारलानिरूपिततज्ज्ञाननिष्ठविशेष्यतानिरूपको ग्रहश्चेति यावत् । तेयाम् = मिश्रमानाम्मते । अन्यथारव्यात्युपगमादिति - व्यधिकरण प्रकारकाहत्त्वीकारानतु विभिन्न ज्ञानगोचरधर्मधर्मिणोरित्यर्थः । धर्मधर्मिणोरेवे अपामान्यरूपधर्मज्ञानरूपमिणोरेवेत्यर्थः । भ्रमात्मकैकज्ञानविषययोविशेष्यविशेषण -- दीधितो गुरुपान्तु =गुरूणाम्मते वित्यर्थः । स्वातन्त्र्येणेति वर्माविशेषण स्वयः । विशेष्य येति यावत् । अप्रामाण्योपस्थिताविति । सत्यामितिशेषः । अप्राम पश्चितिपूर्वक मिति यावत् । धर्मिज्ञानमिति = धर्मिभूतस्य ज्ञानस्य ज्ञानमित्यर्थः । अयं गुरुमतेऽपि इदं ज्ञानमत्रमेत्येवाकार:किन्तु इदं ज्ञानमिति तु प्रत्यक्षात्मकम् अवशि स्मृत्वात्माम् । एवञ्च तन्मते याथार्थ्यमपि निर्वहति ज्ञानद्वयं युगपन्न सम्भवति इति न रगर दुन्ति प्राभाकराः, तन्मते सर्वत्र भ्रमस्थले स्वरूपतो विषयतश्च मिथो भेद निमन्वनो व्यवहार इत्यन्यत्रोपादितम् । स्वतन्त्रोपस्थितेति = स्वतन्त्रोपरि योऽपामाण्यप्रकारस्तन्निष्ठप्रकारतानिरूपिता या ज्ञानरूपमिनिष्ठविशेष्यता तन्निरू बत्तज्ञानगोर चरानुभवस्तद्रूपमित्यर्थः स्वरूपतो विषयतश्च मिथोभेदाग्रहात्समानका ·. . शक्य- मा०) एतेनाप्रामाण्याग्राहकपदस्याप्रामाण्य-विषयकज्ञानाजनकार्थतया ज्ञानग्रहजनकसामग्र्याश्च गुरुमते स्वतन्त्राप्रामाण्यग्रहाजनकतयानुपपत्तेर्ज्ञानरूप- धय॑गृहीतासंसर्गकस्वतन्त्राप्रामाण्यप्राहकसामग्र्यसमवहितार्थकतया तत्पद- व्याख्यानं मिश्राणामनुपादेयमिति सूचितम् । मिश्रमते क्षणद्वयात्मककाल- घटितयोगपद्यमेव समवधानं वोद्धथम् । (प्रभा) घरमिश्रमतं खण्डयितुमाह एतेनेति । स्वातन्त्र्येणाप्रामाण्योपस्थितिपूर्वकधर्मि- ज्ञानमितिकथनेनेत्यर्थः । स्वतन्त्रोपस्थिताप्रामाण्यप्रकारतानिरूपितज्ञानरूपधर्मिनिष्ठविशेष्यता निरूपकतज्ज्ञानगोचरानुभवरूपज्ञानान्तर मित्यर्थ केनेतियावत् । सूचितमित्यनेन सहान्वयः । अप्रामाण्याग्राहकपदस्येति = मूलकारीयविप्रतिपत्तिस्वरूपघटकेत्यर्थः । ज्ञानग्रहजनक- सामग्र्याश्चेति । अप्रामाण्यभ्रमघटकस्य इदं ज्ञानमित्यनुभवस्य जनकसामग्र्याश्चेत्यर्थः । स्वतन्त्राप्रामाण्यग्रहाजनकयेति = तादृशानुभवस्य गुरुमते स्मृत्यन्यत्वेन तज्जनक- सामगृया अप्रामाण्यग्रहजनकत्वासम्भवादित्यर्थः । अनुपपत्तेरिति = वाधादित्यर्थः । प्रामाण्याग्रहेणेत्यादिः । गुरुमते इदं ज्ञानमप्रमेति- ज्ञाने श्रप्रमेतिस्मरणात्मकमेकं ज्ञानम् इदं घटज्ञानमिति चानुभवात्मकमपरज्ञानमिति ज्ञान- द्वयम् । तत्रेदं ज्ञानमित्यनुभवजनकसामग्र्याः स्मर्यमाणाप्रामाण्यासंसर्गाग्रहकालीनया प्रामाण्याग्राहकतया तदप्रामाण्याग्राहकस्वाश्रयज्ञानग्राहकसामग्रीपदेन धतु तया तज्जन्यतादृशग्रहस्य यावद्ग्रहान्तर्गततया तद्विषयत्वस्य प्रमात् विरहाद् वाधापत्ति- रिति भावः । अत्र अप्रामाण्याग्राहकत्वम् अप्रामाण्यग्राहकसामग्र्यसमवहितत्वम् । गुरुमत- साधारण्यायाह ज्ञानरूपगृहीतासंसर्गकेति । ज्ञानरूपो यो धर्मों तत्रागृहीतोऽसंसर्गों यस्य ताहशो यःस्वतन्त्राप्रामाण्यग्रहस्तज्जनिकेत्यर्थः । तत्पदेति = अप्रामाण्याग्राहकपदेत्यर्थः । सूचितमिति, दीधितिकृतेतिशेषः । तथाच मदुक्तव्याख्यानेनैव सामञ्जस्ये मिश्राणां व्याख्यानमनुपादेयमिति दीधितिकृतामाशयः । ननु गुरुनये यदि ग्रहण स्मरणात्मकमेकं युगपदुत्पन्न युगपदुत्पन्नग्रहणस्मरणरूप- ज्ञानदयं वा भ्रमःतदतद्विवक्षया प्रामाण्यभ्रममादाय वारणसम्भवेऽपि यदि क्रमोत्पन्ना- प्रामाण्यस्मरण-इदंज्ञानानुभवरूपज्ञानद्वयं भ्रमःतदा तु नैतद्विवक्षयोऽपि प्रतीकारः, इदं ज्ञानानुभवसामग्र्याः अप्रामाण्यस्मृतिसामग्र्यसमवहितत्वात् । तदानीं तत्स्मृतिसामग्रीसमे अनुभवोत्पत्तिसमयेऽपि स्मृतेदुरितापत्तेः, स्मृतिसामग्र्यपेक्षयाऽनुभवसामग्र्या बलवत्त्वे. ऽनुभवसामग्र्यां स्मृतिसामग्रीसमवहितत्वस्यात्यन्तमसम्भावितत्वाच्चेत्यत अाह मिश्रमते इति । क्षणद्वयात्मककालघटितयोगपद्यमेव समवधानं वोध्यम् । एवकारेण एकक्षण. घटितयोगपद्यव्युदासः। एतेन एकक्षणावच्छेदेन एकाधिकरणवृत्तित्वरूपं यदि समवधान विवक्षितं तर्हि अप्रामाण्यत्राहकसामग्र्याः प्रमात्वाश्रयज्ञानग्राहकसामन्याश्चै कक्षणेऽभावा. तादृशसामग्रीद्वयसमधानाभावात् तादृशज्ञानग्राहकसामग्र्या अपि गृहीतासंसर्गकस्वतन्त्राप्रामाण्यग्राहकसामग्रयसमवाहितत्वेन साध्यघटकतया तज्जन्यताहश. ज्ञानरूपधम्य ·L 1 ज्ञानं (दी०) स्त्र च ताइग्रहादिकदापि न जात.त्र अग्राहकान्तं देरम् प्रयोजनाभावात् इति वदन्ति । नु इदं घटत्वप्रकारका सविशेष्य कमित्यादेनिन मरस साहक त्वाद् बाधः, ( गा.) क्रमिकज्ञानद्वयसामग्र्योरेकक्षणेऽसत्त्व नियमात् । ननु यादृशप्रामाण्याश्रय ज्ञाने कदाचिदपि अप्रामाण्य भ्रम जासः तत्प्रामाण्य पक्षकस्थले तदप्रामाण्यवाहकाप्रसिद्धया साध्याप्रसिद्धि अह यः चेति । ग्रहादीत्यादिपढ़ात् तत्राप्रामाण्य प्रकार कगुणान्तरपार तेन ताशज्ञानाप्ररि द्धावपि तादृशेच्छारिद्धौ अग्राहकशरीरे ज्ञानत्वर भाव्य अप्रामाण्यावगाह्यजनकनिवेशे प्रसिद्धिस्सम्भवति, ताशेच्छाह तु ज्ञानवपरित्यागेऽपि अप्रसिद्विरिति सूचितम् प्रयोजनाभावादिति ।। प्रसत्तरिति भावः। रियादेः एतादृशशब्दादेः । ज्ञानग्राहकस्यैत्यनेन तज्जन्यः स्वाश्रयग्राहकसामग्रीजन्य यावद्ग्रहान्तर्गतत्वं सूचितम् । वाध इति । यद्यपि ( मा क्रमिक ज्ञान यसामग्र्योरेव क्षणेऽसावनियमादिति । एकात्मन ऋमिकज्ञान यजनकक्षःण्यादिघटितसामग्रीद्वयस्य एकक्षणावच्छेदेनैव . गुग्णान्तरपरिग्रह इति = इच्छादिपरिग्रह इत्यर्थः । अप्रामाण्या झजननिवेशे इति । तादृशस्थल विशेषे इति शेषः। प्रामाण्यविरोध्यवगाही यत्ता रजन्य साम्प्रयां निवेशे इत्यर्थः । ज्ञानत्वपरित्यागे इति =ज्ञानत्वमनन्तर्भाव्य ! चियरगाही यरतदजनकत्वनिवेशे इति भावः । विपत्तिघटक पदानां कृत्यं समाप्येदानी मीमांसकमतसाध्ये स्वतन्त्र पदर्शयित दीधितिकार अाह नन्वित्यादिना । सविशेष्य कमित्यादेरिति । *तुतिया ६ । ज्ञान ग्राहकस्येति । शाब्दवोधात्मको यो ज्ञानग्रहस्तजनक त्येत्य "मायामाहकत्वादिति व्यवसायानुव्यवसायज्ञाततालिङ्गकानुमितीन मारित्या शाब्दबोधस्य प्रामाण्याविषयकत्वादिति भाव: वाइनि । स्थाच घटत्वप्रकारकं ज्ञानं सविशेष्यमितिवाक्यजन्यशाब्दवोधस्यापि धम स्याह रचानयज्ञानग्राहकसामग्रीजन्ययावद्ग्रहान्तर्गततमा तद्विषयत्वस्य च प्र १५. सद्भाध इति भावः । स्वाश्रयेति । स्वं प्रमात्वं तदाश्रयो यो घटत्वप्रकारक कोरिपकर कहताशशाब्दबोधरूपरतज्जनकसामग्रीजन्यो ग्रहः स एव शाब्दबोधः। न ·गा०) घटज्ञानं वा गुण इत्यादेःज्ञानमाहकस्य प्रामाण्याग्राहकत्वादपि वाध प्रभा)जच प्रमात्वविशिष्ट विषयकज्ञानजनकसामग्रीजन्यत्वमेव निवेश्यतां तावतैव न बाध इति च्यम् , तथा सति सिद्धसाधनापत्तेः । प्रमात्वविशिष्टविषयकज्ञानन्तु इदं ज्ञानम्प्रमेत्याकार- हमेव तज्जनकसामग्रीजन्यग्रहोऽपि तदेव तहिषयत्वस्य नैयायिकैरपि प्रमात्वेऽङ्गीकारादिति । टित्वप्रकारकं ज्ञानं सविशेष्यकमित्यत्र प्रकारकत्वसविशेष्यकत्योपादानस्य प्रयोजनमुपदर्श- ति यद्यपीत्यादिना । वाधसम्भव इति । तथाच ज्ञानं गुण इति वाक्यजशाब्दबोधस्यापि दृशयावद्ग्रहान्तर्गततया तद्विषयत्वस्य प्रमात्वेऽसत्त्वाद् वाध इति भावः । ननु विषयोपरक्त- वाश्रयज्ञानग्राहकसामग्रीजन्ययावद्ग्रह विषयत्वस्य साध्यत्वे नायं दोष इत्यत अाह घटज्ञानं ति । श्रादिपदाद् घटज्ञानवानयमित्याद्यनुमितिस्मृतिपरिग्रहः । तथाच तादृशशाब्दवोधानु- मतिस्मृत्यादिकमादाय वाधो दुर्वार इति भावः । नच गुरुमते ज्ञानं स्वनिष्ठप्रामाण्यमवश्यं हातीतिनियमः, तन्मतेऽनुव्यवसायाभिन्नतया व्यवसायस्यैव प्रामाण्याश्रयत्वात् प्रामाण्य:, वेषयकत्वाच्चेति । तथाचेयमनुमितिः शाब्दप्रमितिश्च घटत्ववति घटत्वप्रकारिका इति तत्त्व- पि गृह्णातीति न वाध इति वाच्यम् , घटत्ववति घटत्वप्रकारकत्वस्य ज्ञानभेदेन भिन्नतयाऽ. मित्यादिवृत्तेस्तस्य ग्रहेपि अनुमितिविषयीभूतज्ञानवृत्तेस्तस्याग्रहेण वाधतादवस्थ्यात् । नट्टमिश्रमते वाधस्य दुरित्वाच्च । अत्र केचित् तादृशशाब्दबोधादिना प्रामाण्यं गृह्यत एवेति वदन्ति । तेषामयमाशयः, स्था गुरुनये घटेन जलमाहरेत्यत्रान्वयितावच्छेदकं छिद्रेतरत्वं शाब्दवोधविषयः, अन्वय- योजकरूपवत्त्वलक्षणयोग्यताबलात् भट्टमते दिवाऽभोजी देवदत्तःपीन इत्यादौ श्रुतार्था- त्तिस्थले श्रुतस्य शब्दस्य शाब्दबोधजनकत्वान्यथानुपपत्या शब्दकल्पनस्थले रात्रिभोजित्व- अन्वयितावच्छेदकम् अध्याहृतरात्रिभोजनादिशब्दादुपस्थितं शाब्दवोधविषयः, तथा घटज्ञान- मेतिवाक्येऽपि ज्ञानत्वस्य घटविशेष्यकत्वातिप्रसक्त्या घटविशेष्यकत्वान्वयितावच्छेदकत्वा- सम्भवेन घटत्वप्रकारकत्वघटविशेष्यकत्वयोः शब्दोपस्थितयोःपरस्परान्वयितावच्छेदकयो: गुरु- वे योग्यताबलाच्छाब्दबोधविषयत्वम् । भट्टमते च अन्वयितावच्छेदकीभूतघटत्वप्रकारकत्वस्य शब्दजन्योपस्थित्यर्थं घटत्वप्रकारकादिपदाध्याहारस्यावश्यकत्वात् शब्दोपस्थितयोस्तयोः शाब्दबोधविषयत्वम् । नच भट्टनये मुरारिनवे चान्यथाख्यात्यभ्युपगमात् घटाविशेष्यक- स्यापि घटत्वप्रकारकज्ञानस्य सम्भवान्न घटविशेष्यकत्वमन्वयितावच्छेदकम् , एवं घटत्वप्रकारक- वमपि नान्वयितावच्छेदकं, द्रव्यत्वप्रकारकघटविशेष्यकज्ञानेऽतिप्रसक्तेरितिवाच्यम् , घटत्व- मकारकत्वेऽसति वाधके घटविशेष्यकज्ञानस्य घटत्वप्रकारकत्वनियमात् , घटविशेष्यकत्वेऽसति बाधके घटत्वप्रकारकज्ञानस्य घटविशेष्यकत्वनियमात् । अत एवौत्सर्गिकं धियां प्रामाण्यमिति पवादोऽपि सङ्गच्छते । तदर्थश्च यतस्तद्वद्विशेष्यकत्व तत्प्रकारकत्वयोः परस्परं व्याप्यत्वमत रवेत्यर्थः। श्रौत्सर्गिकम् उत्सर्गसिद्धं, वाधकाभावघटितनियमसिद्धमिति यावत् । तस्माद् यदि वाषकाभावस्तदा गुरुवत्तयोरपि घटत्वप्रकारकज्ञानत्वरूपघटविशेष्यकत्वान्वयितावच्छेदकम् ।

·(दी०) अथ विशेष्यज्ञानस्य तत्प्रकारकत्वप्रकारतया ग्राहकत्वं वाच (गा० ) सम्भवः तथापि तद्धर्मप्रकारकत्वेन सविशेष्यकत्वेन च ज्ञानप्रह निवेशे तद्वारणसम्भवात् उक्तग्रहपर्यन्तानुधावनम् । विशेष्येति । वि. यत्प्रकृतप्रामाण्य घटकप्रकारप्रकारकत्वं तेन प्रकारेण ज्ञानस्य ग्राहकत्व प्रवेश्यमित्यर्थः । ननु एवमपि पुरोवर्जिनि घटत्वप्रकारकमिदं ज्ञानमित्या शाब्यादिज्ञानस्योक्तप्रकारेण ज्ञानावगाहिनः पुरोवत्तिरूपधर्मिणि घटत्व शिष्टयानवगाहिनो धर्मिनिष्ठघटत्वादिमत्त्वघटितप्रामाण्यानवगा हित्वा पो दुर्धार एवेत्याशंक्य तादृशज्ञानेनापि धर्मिनिष्ठघटत्वादिवैशिष्ट-थस्य (प्रभा ) इति न वाध इति विभावनीयम् । तद्धर्मप्रकारकत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितर सचिशेष्यत्यनिष्ठप्रकारतानिरूपिता या स्वाश्रवज्ञाननिष्ठा विशेष्यता तन्निरूपकग्रह सामनीत्यादिरीत्या निवेशे घटज्ञानं गुण इति वाक्यजन्यवोधस्य तादृशग्रहानन्तर्गत पाथसम्भव इत्यतो घटत्वप्रकारकं ज्ञानं सविशेष्यकमित्यनुधावनं कृतमित्याशयेनाह तथा उक्त ग्रहपर्यन्तानुधावनमिति - घटत्वप्रकारकं ज्ञानं सविशेष्यकमिति ज्ञानपर्यन्ता मिथः । सत्यन्तनिवेशेनैव घटज्ञानं गुण इत्यादिकमादाय वाधवारणसम्मवे निरूपि । वाच्यम् , तथा सति घटत्वप्रकारकं ज्ञानम् इत्यादिकमादाय बाधस्य दुर्वार ३६ वरत्वमकारकं ज्ञानं सविशष्य कमित्यादिवोधमादाय प्रसक्तस्य वाधस्य परिहारम पिअधनि । विशेष्ये घटे, घटत्ववतीति यावत् । सप्तम्यर्थो विशेष्यकत्वं तस्य नाव बरकत्वप्रकारतयेति घटत्वप्रकारकत्वप्रकारतयेत्यर्थः। गादाधों विशे शे इत्यर्थः । यदिति प्रकारकत्वमित्यनेनान्वितम् । प्रकृतप्रामाण्यघटकप्र प्रकारकावमिति । प्रकृतं यत् प्रामाण्यं घटत्ववति घटत्वप्रकारकज्ञानत्वरूपम् तद बारकारलप्रकारकत्वमित्यर्थः । तथा च पुरोवर्तिनिष्ठविशेष्यतानिरूपिता या प्रकृतप्रा। पः भारनिष्ठपकारता तदाश्रयप्रकारकत्यमिति पर्यवसितोऽर्थः । तेन प्रकारेणेति । ध्या, मामाण्यघटकप्रकारप्रकारकत्वेन रूपेणेत्यर्थः । साध्ये प्रवेश्यामिति । त पुलिनिविशेष्यतानिरूपिता या प्रकृतप्रामाण्यघटकप्रकारनिष्ठप्रकारता तदाश्रयप्र fr.नि. प. शालिमानतात्रीमान *सतम् । एवञ्च घटत्वप्रकारकं ज्ञानं स विशेष्यकमित्यादिवाक्यजन्यशाब्द- लारा सत्याभावेन यावद्ग्रहान्तर्गतत्वाभावान्न बाधः, तादृशशाब्दबोधस्य घटे ! मामामाचटत्यप्रकारकत्वप्रकारकस्वाश्रयज्ञानग्रहरूपत्वाभावादिति भावः । भानेदं चिन्त्यते उक्तरीत्या घटे घटत्वप्रकारकं ज्ञानभितिज्ञानस्यैव ग्रहणे सिद्धस। पतिः भवादिरूपेण घटविशेष्यकत्वघटत्वादिप्रकारकज्ञानत्वाधगाहिज्ञानस्यैध प्राम इनान् । साराग्रहजनकसामनया नैयायिकमते HIBITTITana : .

·( दी० ) पुरोवर्तिनि घटत्वप्रकारक, ज्ञानमिति ज्ञानेन च प्रामाण्यं गृह्यत व । तुत्र तस्य प्रकारत्वं तत्र भाषमानवैशिष्ट्यप्रतियोगित्वम् । गा) ताघटकत्वेनावगाहनेन प्रामाण्यग्रहात् न वाध इत्याह पुरोवर्तिनीति । पदर्शितज्ञानस्य पुरोवर्तिनिष्ठघटत्वा दिवैशिष्टयावगाहितां स्पष्टयितुम् प्रका- तापदार्थ विवृणोति तत्र तस्योत । तत्र भास मानेति । भासमानं यत् तन्निष्ट शिष्ट्यं तत्प्रतियोगित्वमर्थः अत्र वैशिष्ट्येन तत्रेत्यस्य सम्बन्धाभिमानेनाभि- तः । वैशिष्टये भासमानत्वविशेषणात् पुरुष इत्यादिज्ञाने स्वरूपसत्पुरुषा- इनिष्ठवैशिष्ट्यप्रतियोगित्वमादाय न दण्डादेः प्रकारता । तत्पदार्थेऽपि भासमानत्वं निवेश्यम् , अन्यथा घटो द्रव्य मित्यादौ हटादाविव पटादावपि द्रव्यत्वादेः प्रकारत्वापत्तेः। प्रतियोगित्वमपि भास- नत्वेन विशेष्यम् , अन्यथा दण्डपुरुषसंयोग इत्यादौ दण्डादेः प्रकार नचैवं वैशिष्टये भासमानत्वरूपविशेषणस्योक्तव्यावृत्त्यसंगत्या तवैव- यमिति वाच्यम्, प्रतियोगी दण्डःपुरुषश्चे ( भासमानवैशिष्टयप्रतियोगि- वमित्यत्र वैशिष्टय तनिष्ठत्वं भासमानत्वञ्चाभिप्रेतम् ) त्यादौ दण्डादेः कारतावारणस्य आपातत: तत्प्रयोजनत्वात् । - -- - ज्ञानग्राहक प्रभा) किन्तु घटविशेष्यकत्वावच्छिन्नघटत्यप्रकारकत्वमेव प्रामाण्यं तस्य च साध्याघटकत्वात् थिं सिद्धसाधनम् । ज्ञाने घटत्ववविशेष्यकत्वघटत्वप्रकारकत्वयोर्भानेऽपि तयोः परस्परमव- च्छेद्यावच्छेदकभावभानानभ्युपगमात् । तथापि इदं ज्ञानं घटविशेष्यकं घटत्वप्रकारकं चेति शाब्दबोधमादाय वाधवारणाय घटविशेष्यकत्वावच्छिन्नघटत्वप्रकारकत्वस्यैव निवेश्यतया सिद्धसाधनं दुरिमेव नहि तादृश्यपि सामग्री प्रामाण्यग्रहं न जनयतीति नैयायिकैः । स्वीकत्तुं शक्यते । एवमपि विगेष्यांशे प्रकृतप्रामाण्यघटकप्रकारकप्रकारकत्वेन त्वनिवेशेऽपि । उक्तप्रकारेणेति = पुरोवर्तिविशेष्यांशे यत्प्रकृतप्रामाण्यघटकघटत्व- प्रकारप्रकार सत्वेनेत्यर्थः । ज्ञानावगाहिनः = ज्ञानग्रहस्येत्यर्थः । तथाच पुरोवर्तिनि घटत्व- प्रकारकमिदं ज्ञानमिति वाक्य जशाब्दवोधस्य विशेष्यीभूतपुरोवत्यैशे प्रकृतप्रामाण्यघटक- घटत्वप्रकारकत्वप्रकारकज्ञानविशेष्यकमहरूपत्वात्ताशयावद्ग्रहान्तर्गततया वाध इति भावः । दीधितौ तत्रेति-चटे इत्यर्थः । तस्य = घटत्वस्य । तत्र भासमानेति-पुरोवर्तिनि भासमानेत्यर्थः । स्वरूपसदिति = अज्ञायमानेत्यर्थः । तत्पदार्थेऽपि = तत्रेति प्रकृतिभूतत- पदार्थे इत्यर्थः । दण्डयुरुषसंयोग इति । अत्र समूहालम्बनज्ञाने न क्रचित्रस्य चिद् ruaवियोगोपादाने HARAT 1710 उक्तव्या- ·। (दी० ) तच्च तत्र वैशिष्प्रट्याहे. दुर्ग्रहमिति । ( गा०) यद्यपि एवमपि संयोगप्रतियोगी दण्डः पुरुषश्चेत्यादी दगड प्रकारत्वं दुर्वारम् , तथापि स्वविषयतद्धर्मिनिष्ठं यत् संसर्गविधया स्वविषयी वैशिष्टय तदीयसंसर्गविधया स्वविषयो यत् तदीयप्रतियोगित्वं तदेव स्व तद्धय॑शे प्रकारत्वमिति विवक्षया न दोषः । प्रतियोगितासम्बन्धेन पुरुषादिनि संयोगादिप्रकारकदण्डादिविशेष्यकज्ञाने दण्डादेः प्रकारतावारणाय वैशिष्टय संसर्गताख्यविषयताविशेषनिवेशः । स्वनिष्ठसंयोगादिप्रतियोगित्वसम्बन्धेन दण्डादौ पुरुषादिप्रकारके पुन दएड इत्यादिज्ञाने दण्डादेः प्रकारतावारणाय प्रतियोगित्वस्यापि संर संसर्गविधया विषयत्वनिवेशनम् । उक्तपरम्परासम्बन्धावगाहिज्ञाने संसर्गत भासमानवैशिष्ट्यस्य सम्बन्धतया न प्रतियोगित्वभानमिति नातिप्रसङ्गः संसर्गीयप्रतियोगित्वानुयोगित्वयोरपि विशिष्टधीविषयत्वमिति मतेनेदम् । ए टीकाकारानुमतंभ्रमे विशेष्यानुयोगिकविशेषणप्रतियोगिकालीकवैशिष्टयभा मवलम्व्येदम् । अन्यथा भ्रमप्रकारासंग्रहात् । तच्चेति । तादृशप्रकारत्वं चेत्यर्थ (प्रभा) भासमानत्वविशेषणेनैव वारणादिति भावः । एवमपि = वैशिष्ट्ये भासमानत्ववि षणोपादानेऽपीत्यर्थः । स्वविषयेति = स्वं दण्डी पुरुष इति ज्ञानं तद्विशेष्यीभूतो यो धर तनिष्ठ यद् वैशिष्टयमित्यनेनान्वयः। संसर्गविधयेति =संसर्गतयेत्यर्थः । तदीयेति - वैशिष्ट्यीयेत्यर्थः। स्वीयम् ज्ञानीयम् । पुरुषादिविशेष्यकज्ञाने इति प्रतियोगितासम्बन्धे पुरुषसंयोगवान् दण्ड इति ज्ञाने इत्यर्थः । न प्रतियोगित्वभानमिति । अपितु पुरुषसंसर वेन भानमितिभावः। उक्तपरम्परासम्बन्धेनावगाहिज्ञाने स्वनिष्ठसंयोगादिप्रतियोगिता सम्बन्धेन पुरुषे दण्ड इत्यादिशाने इत्यर्थः । नातिप्रसङ्गः न दण्डादेः प्रकारत्वापत्तिः मतेनेदामिति । अन्यथा कथमपि भासमानवैशिष्टयप्रतियोगित्वं न सिद्धयेत् । प्रतियोगि गायनत्वविशेषणस्य सत्त्वात् प्रतियोगित्वस्य ज्ञाने भानानङ्गीकारमते तस्य च भास मान भावादिति भावः । भ्रमप्रकारासंग्रहादिति । हदो वह्निमान् इदं रजतम् इद ज्ञानमयमा इत्यादौ यः प्रकारस्तस्य प्रकारत्वानापत्तः । नच मंयोगप्रतियोगी दण्डः पुरुषश्चेत्याकारकज्ञाने दण्डादेः प्रकारत्वापत्तिः भासमान- शिष्यप्रतियोगित्वस्य भासमानतया तस्य दण्डे सत्त्वादिति वाच्यम् , तज्ज्ञानविशिष्टप्रति- त्य तज्ञानप्रकारत्वम् प्रतियोगित्वे तज्ज्ञानवैशिष्ट्यं स्वनिरूपितविषयतावत्त्व-स्वविशिष्ट- सम्म वाभिनवैशिष्टयनिष्ठविषयतानिरूपितसंसर्गऽत्वाभिन्नविषयतावत्त्वोभयसम्बन्धेन । स्ववै- शिमय वैशिष्टयविषयतायां स्वनिरूपितत्वस्वविषयीभूतधमिवृत्तिवृत्तित्वोभयसम्बन्धेनेत्यस्य विपक्षीयत्वात् । अत एव संयोगप्रतियोगी दण्डः पुरुषश्चेत्याकारकज्ञानीयसंयोगादि- विषय या: संसर्गतानात्मकत्वेन तादृशज्ञानीयधर्मिवलित ·(गा०) वैशिष्ट्याग्रहे =धभ्युपरागेण तद्भर्मिप्रतियोगित्वोपरागेण च वैशिष्ट्या शान इत्यर्थः। ईदृशप्रकारताघटितस्य तदंशे तत्मकारकत्वस्य तनिष्ठवैशिष्ट्य- निरूपिततत्तद्धर्मिनिष्ठप्रतियोगित्वावगाहितारूपस्य भाने तद्भटकतया तद्धर्मिनिष्ठ- प्रकारवैशिष्ट्यभानमावश्यकमितिप्रामाण्यभाने न किंचिदवशिष्यत इति भावः। यद्यपि एवं प्रामाण्यघटकसकलपदार्थभानेऽपि विलक्षणविशेषणविशेष्य. भावापन्नविशेष्यप्रकारादिरूपपदार्थघटितं तद्वति तत्प्रकारकत्वरूपविशिष्ट- प्रामाण्यं न भातं, एवं भ्रमे विशेष्यानुयोगिकालीकवैशिष्ट्यावगाहितास्वीकारे तत्साधारण्यवारणाय संसगैं सत्त्वमधिकं प्रामाण्यशरीरे अवश्यमेव निवे. (प्रभा) प्रतियोगित्वमादाय दण्डादेः प्रकारतावारणाय वैशिष्टयनिष्ठविषयतायाः सम्बन्धमध्ये संसर्गत्वाभिन्नत्वेन निवेशः । स्वनिष्ठसंयोगप्रतियोगित्वसम्बन्धेन पुरुषे दण्ड इत्याकारक ज्ञाने दण्डादेः प्रकारत्वं स्यात् पुरुषसंयोगप्रतियोगित्वस्य दण्डे सत्त्वादतो धर्मिनिष्ठसंसर्गत्वेन प्रतियोगित्वविषयतायाः पूर्वोक्तसम्बन्धमध्ये निवेशः । उक्तस्थले तु धर्मिनिष्ठसम्बन्ध प्रतियोगि- त्वादेस्संसर्गत्वान्न दोषः । धर्म्युपरागणेति । उपरागः सम्बन्धः । वैशिट्ययाज्ञाने इति घटादिरूपधर्म्यनुयोगिकत्वविशिष्टघटत्वादिरूपतत्तद्धर्मप्रतियोगिकत्वविशिष्टसंयोगादिसम्बन्धा. ज्ञाने इत्यर्थः । ईशप्रकारताघटितस्येति । पुरोवर्तिनि भासमानवैशिष्ट्यप्रतियोगि त्वरितस्येत्यर्थः । तद्धय॑नुयोगिकसम्बन्धनिरूपिततद्धर्मनिष्ठप्रतियोगित्वरूपप्रकारताघटित स्येति यावत् । तदंशे = धयंशे, घटादौ इति यावत् । तत्प्रकारकत्वस्येति वटत्व प्रकारकत्वस्येत्यर्थः । तद्घटकतयेति तादृशस्य तदंशे तत्प्रकारकत्वस्य घटकतयेत्यर्थः तद्धर्मिनिष्ठप्रकारवैशिष्ट्यभानमिति । पुरोवर्तिरूपमिनिष्ठं यत् प्रकारीभूतघटत्व शिष्ट्य तद्भानमेवेत्यर्थः । एवंच पुरोवर्तिनि प्रकारवैशिष्ट्यभानमेव प्रमात्वभानम् तथा च पुरोवर्तिनि घटत्वादिप्रकारकं ज्ञानमिति वाक्यजशाब्दवोधस्य यावदन्तर्गतत्वेऽ। ततःप्रामाण्यग्रहान्न वाघ इति भावः । एवमिति = पूर्वोक्तरीत्येत्यर्थः । विलक्षणेति = त्वदुक्तपुरोवर्तिरूपधर्म्य योगिकसंसर्गप्रतियोगित्वापेक्षया भिन्नेत्यर्थः । तद्वति तत्प्रकारकत्वरूपेति तद्वर विशेष्यकत्वावच्छिन्नत्वविशिष्टतत्प्रकारकत्वज्ञानत्वरूपेत्यर्थः । नतु न तावदेताहर प्रमात्वमङ्गीक्रियतेऽस्माभिः किन्तु तद्धर्म्यनुयोगिकसंसर्गनिरूपितत्तद्धर्मनिष्ठप्रतियोगितल रूपमेव तच प्रमात्वम्भातमेवेति नानुपपत्तिरित्यत अाह एवमिति । त्वदुक्तप्रमार स्वीकारे, वाधवारणासम्भव इति योजना। भ्रमे =इदं रजतमित्यादौ । विशेष्यानुयं गिकालीकवैशिष्ट्यावगाहितास्वीकारे = इदन्त्यावच्छिनानुयोगिताकत्वविशिष्टसमवाया संसर्गप्रतियोगित्वावगाहितास्वीकारे इत्यर्थः। तत्साधारण्यवारणाय = भ्रमसाधारण्यवारण येत्यर्थः । त्वदुक्तप्रमावस्येति शेषः । -- गminनालियो ·(गा० ) शनीयम् । तथा च पुरोवर्तिनि घटत्वप्रकारकमिदमित्यादि नदनवगाहनाद् वाधवारणासम्भवः । एतेन विशेष्यनिष्ठं यद् वैशिष्ट्यं तद्धर्मनिष्ठप्रतियोगितावगाहितारूपंप सत्यमेव तत्प्रकारकप्रवृत्त्यौपयिका, ताहिशस्यैव पक्षतेत्युक्तावपि न प्रतीका एवं यदि धर्मिणि तद्वैशिष्ट्यावगाहित्वं तत्प्रमात्वं तश्च विशेष समकारकत्वशरीरान्तर्भूतं तदा पर्यवसितम् , प्रामाण्यस्य स्वतोग्राह्यत्व विवा द्वादशस्य तद्वति तत्प्रकारकत्वस्य ग्राहकसामग्र्या न्यायमतेऽपि निय प्रामाण्यग्रहात्, तथापि इदन्त्वादिना भासमानविशेष्यांशे घटत्वादिप्रकार तत्पमात्वम् न्यायमतेऽपि अनुव्यवसायेनावश्यं गृह्यते । anitasasrase -- (प्रना) एतेनेति = संसर्गे सत्त्वनिवेशेन वाधवारणासम्भवेनेत्यर्थः । न प्रतीकार इस नान्ययः । विशेष्यनिष्ठमिति = विशेष्यीभूतघटपटादिपुरोवर्तिनिष्ठमित्यर्थः । यद्वै ध्यमिति समवायादिरूपसंसर्ग इत्यर्थः । तदीयेति ताहशसंसर्गनिरूपितेत्यर पनि प्रतियोगित्वेऽन्वयः। तद्धर्मनिष्ठति =घटत्वादिनिष्ठेत्यर्थः। प्रामाण्यमेवे एसकामे घटत्ययविशेष्यकत्वावच्छिन्नत्वविशिष्टघटत्वप्रकारकत्वरूपप्रामाण्यव्यवच्छेद प्रकार कप्रवृत्त्यौपयिकम् = घटत्वप्रकारकप्रवृत्तिप्रयोजकमित्यर्थः । तादृशप्रवृत्तिजन बनाना महन्त द्विषय इत्यर्थः । तादृशस्यैव = तद्धर्म्यनुयोगिकसंसर्गनिरूपिततद्धर्मनि प्रमियमचाचगाहित्यरूपप्रामाण्यस्यैवेत्यर्थः । एवकारेण पूर्वोक्तप्रमात्वव्यवच्छेदः । ४ नाक, मामाण्यग्रत्यैव प्रवर्तकतया तस्यैव स्वतस्त्वपरतस्त्वविवादास्पदतया यादृशप्रमा मानन्म तिम्प्रति कारणन्तादृशं प्रमात्वमेव पक्षीकृत्य स्वतोग्राह्यत्वं साध्यमेवंचास्मन्मतसि प्रमावत्येव प्रवृत्तिजनकतया तस्यैव पक्षत्वम् । तथाच तस्य तादृशशाब्दवोधेन निश्च निया इति निरस्तमितिभावः । ननु सत्तस्योपलक्षणत्वस्वीकारे सत्त्वभानन्नावश्यकमिति नायं दोषः, अतो दोषान्त माह एवं बहोत्यादिना । यदीत्यस्य तत्प्रमात्वमित्यनेन सम्बन्धः । धर्मिणि तवैःि यावाहित्वमिति = धर्म्यनुयोगिकसंसर्गप्रतियोगित्वावगाहित्यमित्यर्थः । मावमिति प्रवृत्तिप्रयोजकं प्रमात्वम् । तच्च = धर्म्यनुयोगिकसंसर्गप्रतियोगित्वावगा। स्वरूपमा चेत्यर्थः । विशेष्यांश घटे तत्प्रकारकत्वशरीरान्तर्भूतामति । लत्र भासमा बेशप्रतियोगित्वस्यैव प्रकारत्वरूपतया घटांशे घटत्वप्रकारकत्वशरीरान्तर्गतमित्यर्थ नदेति यदि धय॑नुयोगिक संसर्गप्रतियोगित्वरूपमेव प्रवृत्तिप्रयोजक प्रमात्वं स्यात् त असा प्रमावस्य तद्वति तत्प्रकारकत्वरूपप्रमात्वान्तर्गततयेत्यर्थः । पर्यवसितमिति- अ मित्यर्थः । स्वतोपाह्यत्वविवादेनेति। पर्यवसितमिति पूर्वेण सम्बन्धः। त्वतोग्राह्यत्वविवाद अथवानमेव (समाति रेव) स्यादितिभावः । अत्र हेतुमाह नियमतःप्रामाण्यग्रहादिति या fi ·( दी० ) तन्न ? तत्र भासमानवैशिष्ट्य त्यत्र तत्रेत्यस्य भासमाने सम्बन्धात्, नतु वैशिष्ट्येन्नपि । अन्यथा तदभाववति तत्प्रकारकत्वमप्रामा न ज्ञायेत, तदभावग्रहे तवैशिष्ट्यस्य दुबृहत्वात, एवमेकत्र विरुद्धोभयप्रकारकत्वर संशयत्वमंपि। (गा०) तज्ज्ञानं चेदुक्तयुक्त्या प्रामाण्यभाननियतं तदा नैयायिकान प्रामाण्य ग्रहस्य स्वतस्त्वखण्डनाय विचारारम्भणं महासाहसिकतेति मन्वा विशेष्ये तत्प्रकारकत्वस्य शरीरे प्रामाण्यान्तर्भावनिर्वाहकं तत्रेत्यर संसर्गान्वयित्वमसहमानस्तदेव दूषयति तन्नेत्यादिना। भानेनैव। भानं विषय तथाच तद्धर्मनिरूपिता या वैशिष्ट्यस्य संसर्गतेत्येवंरीत्यैव निवेशात् वैशि ट्यांशे तनिष्ठत्वं न तदंशे तत्प्रकारकत्वघटकमिति तज्ज्ञानेऽपि प्रामाण्यघा कस्य वैशिष्ट्ये धर्मिनिष्ठत्वस्यामानात नोक्तज्ञानानाम् प्रामाण्यविषयकत्वमि भावः। अन्यथा = तत्र तत्प्रकारकत्वग्रहे तत्र तद्वैशिष्ट्यावश्यम्भाने । ज्ञायेत=अनाहार्यनिश्चयेन न कदापि विषयीक्रियेत । तदभावेति = तदभाववत्तर गृह्यमाणे तवैशिष्ट्यस्यानाहार्यज्ञानागोचरत्वादित्यर्थः । निर्वह्निह्निमा त्यादिवद् वह्न थभाववति वह्निसम्बन्ध इत्यादिज्ञानानामाहार्यत्व नियमादि भावः। (प्रभा) स्वतोग्राह्यं तर्हि तादृशप्रमात्वस्य विशेष्ये तत्प्रकारकत्वशरीरान्तर्गततया न्यायमतेऽ नियमतो ग्रहे नैयायिकमीमांसकयोर्विवाद एव न स्यादितिभावः । महासाहसिकतेति = अनुचितमित्यर्थः । स्वतोग्राह्यत्वाभावरूपनैयायिकसिद्धा एव व्याहत्येत इति भावः। तस्य तद्वति तत्प्रकारकत्वशरीरान्तर्वतितया स्वतोग्राह्यत्वा वरूपनैयायिकसिद्धान्तो व्याहन्यतेति, अतो धर्गिनिष्ठत्वघटितस्य तस्य न प्रमात्वरूपताऽदि संसर्गतानिष्ठ तद्धर्मिनिरूपितत्वघटितस्यैव, नोक्तज्ञानानामुक्तप्रामाण्यावगाहित्वमि समुदितार्थः । अनाहाय॑ज्ञानागोचरत्वादिति । अयंभावः, यथा स्वविरोधिधर्मधर्मितावच्छेदका स्वप्रकारकं ज्ञानमाहार्यम् निर्वह्निर्वह्निमानित्यादिकम् तथा स्वाभाववत्तया गृह्यमाण निष्ठ स्वसम्बन्धावगाहिशानमप्याहाटर्यम् यथा निह्रौ वह्निरिति । एवञ्च तद्धर्मिनिरूपितसंसर्गत प्रतियोगित्वस्य प्रकारत्वे ताशप्रतियोगित्वावगाहित्वस्य प्रमात्वपक्षे इदंज्ञानम्भ्रम इत्याम त्वप्रकारकज्ञानस्य तदभाववति तत्प्रकारकत्वस्य नाहार्यत्वम् । एवञ्चेदं ज्ञानंभ्रम इति ज्ञान ज्ञानस्य स्वविषयविषयकल्वनियमेन रजतादिरूपधर्मिनिरूपितसंसर्गताप्रतियोगित्वरूपप्रका त्वावगाहनेऽपि स्वाभाववत्तया गृह्यमाणनिष्ठस्वैशिष्ट्यानवगाहनात् तत्प्रकारकत्वघटः rrrram ·,) वस्तुतस्तत्प्रकारत्वादिकं स्वरूपसम्बन्धविशेष इति वक्ष्यामः । केचित्-अस्ति कस्यां चित् सामग्र्यां विषयग्रहनियमः कस्यांचिन्नेति । ) संशयत्वमपि न ज्ञायेत, न निश्चयेनावगा तेत्यन्वयः । एकधर्मि- ग्यप्रकारकत्वस्य भवन्मते एकधर्मिणि विरुद्धोभयवैशिष्टयपटि- च विरुद्धोभयवैशिष्टयस्य एकधर्मिनिष्ठतयानवगाहनात् तवैशिष्टयग्रहे तविरुद्धवैशिष्ट थावगाहिनिश्चयस्य विरोधि- विः। एवं तद्धर्मिनिरूपितत्वस्य वैशिष्टथविषयतायामनिवेशे पवान् पट इत्यादिज्ञाने तविषयपटाचंशे द्रव्यत्वादेःप्रकारत्वं वोध्यम्। विधया प्रतियोगित्वानुयोगित्वयोर्विशिष्टवुद्धौ विलक्षण- रपेक्ष्य प्रकारत्वस्य विलक्षणस्वरूपताभ्युपगम एवोचित इत्याश- इति । प्रकारत्वादिकमित्यादिना विशेष्यत्वपरिग्रहः । स्वरूपात । ग्यो नस्य स्वरूपानतिरिक्तः सम्बन्धविशेष इत्यर्थः । रक्षे मिश्रोक्तं समाधानं दूषयितुमुपन्यस्यति अत्रेति । कस्यांचित् अनुव्यवसायादिसामग्र्याम् । विषयमहनियमः = ज्ञानग्रहे या विषयस्यावश्यंग्रहः। कस्यांचित् = शाब्दवोधादिसामग्र्याम् । नियम इत्यनुषज्यते । ज्ञानपदादितो विषयीभूतघटाद्यवि- नास्ति स्वाभाववत्तया गृह्यमाण निष्ठस्वसम्बन्धमानं येनाहार्यता सम्भाव्येत् । ननिष्ठसंसर्गप्रतियोगित्वस्य प्रकारतास्वीकत्त मते तु इदं ज्ञानमप्रमेति ज्ञाने ने तद्घटकतया धर्मिनिष्ठतद्वैशिष्ट्यभानादाहायपत्तिः स्यादिति भावः । क्षे इति घटत्वप्रकारक ज्ञानं सविशेष्यकमितिवाक्यजशाब्द- दुरि इति पूर्वपक्षे इत्यर्थः। मिश्रोक्तम् = पक्षधरमिश्रोक्तमित्यर्थः । "ज्ञानमपि न गृह्णातीति दीधितिः । तथाच या सामग्री र्वती ज्ञानमपि न गृह्णाति स्वाश्रयज्ञानविषयकग्रहजनकतादृशसामग्रीजन्य- वं साध्यम्पर्यवसितम् । एवंच घटत्वप्रकारकं ज्ञानं सविशेष्यकम् इत्यादि- : विषयमविषयीकुर्वत्या ज्ञानग्रहजनकतया साध्यघटकत्यासम्भवेन दाय वाधभीरिति तात्पर्यम् । सामग्री विषयं विषयीकुर्वती ज्ञानं गृह्णातीत्येक लाघवादुच्यतां किन्नद्ध- चेन्न ? घटत्वप्रकारकं ज्ञानं सविशेष्यकमितिशाब्दसामग्र्यास्तथात्वेन स्य तादवस्थ्यापत्तेः । तद्विशेषणतयेति = व्यवसायात्मशाना=finder ·( दी० ) तथा च या सामग्री विषयमविषयीकुर्वती ज्ञानमपि न गृह्णाति, (गा०) शेषितस्यापि तज्ज्ञानस्य शाब्दादिज्ञानोत्पत्ते रितिभावः । या सामग्रीति = स्वाश्रयविषयकग्रहोत्पत्तिप्रयोजकयत्सामग्रीघटकनिखिलकारणम । विषयमिति विषयितासम्बन्धेन किञ्चिदनवच्छिन्नविषयिताशालिग्रहाजनकमित्यर्थः । एतेन यथाश्रुते ग्राह्यज्ञानस्यापि क्वचिज ज्ञाने विषयतया सामान्यतो विषयाविषयकज्ञानग्रहाप्रसिद्धिः । ग्राह्यज्ञानविषयाविषयकज्ञानग्रहविवक्षणेऽपि . (प्रभा) ज्ञानवित्तिवेद्यो विषय इति सिद्धान्तात् । स्वाश्रयविषयक...निरिवलकारण- मिति। प्रमात्वाश्रयविषयको यो ग्रहस्तदुत्पत्तिप्रयोजिका या सामग्री तद्बटकीभूतं यनिरिवल- कारणमित्यर्थः । विषयितासम्बन्धेन...महाजनकमिति विषयित्वसम्बन्धावच्छिन्ना या किञ्चिन्निष्ठावच्छेदकता तदनिरूपकज्ञाननिष्ठविषयताशालिग्रहाजनकमित्यर्थः। तथाच विषयित्व- सम्बन्धावच्छिन्न किञ्चिन्निष्ठावच्छेदकत्वानिरूपकज्ञाननिष्ठविषयताशालिग्रहाजनकस्वाश्रयविषय- कग्रहोत्पत्तिप्रयोजकयाशसामग्रीघटकनिखिलकारणं तादृशसामग्रीजन्ययावद्ग्रहविषयत्वं साध्वम्पर्यवसितम् । इत्थञ्च घटत्वप्रकारक ज्ञानं सविशेष्यकमित्यादिशाब्दसा- मग्र्याः निखिलकारणमध्ये ज्ञानोपस्थितिरूपमप्येकं कारणम्प्रविष्टन्तच्च विषयमविषयीकुर्वदपि ज्ञानग्रहजनकमिति तद्घटितशाब्दसामग्री न साध्यधटकीभूतेति न तामादाय वाधावसर इति । अनुव्यवसायसामग्रीघटकसकल कारणं हि विषयमविषयीकुर्नदेव ज्ञानग्रहजनकमिति तत्सामग्रीमादाय समन्वयोपि वोध्य इति । ज्ञाननिष्ठविषयताया ज्ञानत्वावच्छिन्नत्वेन किञ्चिद- नवच्छिन्नज्ञानविषयताशालिग्रहापसिद्धया साध्याप्रसिद्धिरिति तद्वारणाय विषयितासम्बन्धे- नेत्युक्तम् । विषयमविषयीकुर्वद्ज्ञानमपि न गृह्णातीति यथाश्रुतशब्दलभ्यस्य विषयाविषयकज्ञानग्रहा- जनकत्वार्थकस्य परित्यागे वीजमुपदर्शयति एतेनेति । विषयितासम्बन्धेन किञ्चिदनवच्छिन्न- ज्ञाननिष्ठविषयताशालिग्रहाजनकत्वमित्यर्थकरणेनेत्यर्थः । यथाश्रुते विषयाविषयकज्ञान- ग्रहाजनकल्वरूपार्थस्वीकारे । ग्राह्यज्ञानस्यापि ग्राह्यं यज्ज्ञानन्तस्यापीत्यर्थः । कचिज्ज्ञाने ज्ञानविषयकज्ञाने इत्यर्थः । ज्ञानविषयकशाब्दवोधादाविति यापत्'। विषयाविषयकज्ञान- ग्रहाप्रसिद्धिरिति विषयोऽविषयो यस्य एताहशो यो ज्ञानग्रहस्तदप्रसिद्धिा, ज्ञानग्रहे विषयी- भूतस्य ज्ञानस्यापि विषयत्वेन ज्ञानरूपविषयविषयकत्वादितिभावः । तथाच विषयाविषयक- ज्ञानग्रहाजनक स्वाश्रयविषयकग्रहोत्पत्तिप्रयोजकत्सामग्रीघटकनिखिलकारणं ताहशसाम- प्रोजन्ययावद्ग्रहविषयत्वरूपं साध्यं यथाश्रुते पर्यवस्यति । एवञ्च साध्याप्रसिद्धिरूपो दोषःस्यादि- तिभावः । ग्राह्यज्ञानविषयाविषयकेति ग्राह्यज्ञानस्य यो विषयो घटादिः सोऽविषयो यस्यैवम्भूतो यो ज्ञानविषयको ग्रहस्तद्विवक्षणेऽपीत्यर्थः । तथाच न साध्याप्रसिद्धिः । ग्राह्य . DAANA - ·द २ कर घटन (गा० ज्ञानस्य स्त्रविषयता नियमेन गुरुमते तदप्रसिद्धिरेव, तज्ज्ञान तज्ज्ञान विषयस्य तस्यावश्यंभावात् । तत्प्रामाण्यघटकविषयाविषयकत्वविवक्षणेऽपि मेयत्वसर्वत्वादिप्रकार ज्ञानीयामाण्यघटकतायाः केवलावयित्वेन तत्पक्षके दुर्वारैवाप्रसिद्धि रित्यादिकम् परास्तम् । घटज्ञानमित्यादिशाब्दवोधादिसामग्रीघटक ज्ञानपद पस्थित्यादेनिरुक्तनिखलकारणान्तर्गतस्य विषयानवच्छिन्नविषयकग्रहम् प्रत्य जनकतया लाहशसामग्रीव्यावृत्तिः। घटपदोपस्थित्यादेनिभानप्रयोजकर (प्रभा) ज्ञानस्येत्यादिना । गुरुमते - प्रभाकरमते इत्यर्थ. । नतु भट्टमते, तेषां ग्रहस्य स्वविषयतानियमाभावेन पूर्वोक्तरीत्या प्रसिद्धः । तथाच गुरुमते ग्राह्यज्ञानविषयो प्राथज्ञा F. मेव तद्विषयकत्वमेव ज्ञानग्रहस्य नतु तदविषयकत्वमिति ग्राह्यज्ञानविषयाविषयकज्ञानमहापरि ३ द्धथा गुरुमते साध्याप्रसिद्धिदुपरिवेति भावः। तज्ज्ञानग्रहे = तज्ज्ञानविषयकशाब्द हो इत्यर्थः । घटज्ञानविषयकशाब्दवोधे इति यावत् । तज्ज्ञानविषयस्य = घटज्ञान विषयस्य तस्य-घटज्ञानस्थ ।। तत्प्रामाण्यघटकविवक्षणेऽपि = तत्प्रामाण्यघटकीभूता विषया त्यादयस्तावत्सकलाविषयकत्वविवक्षणोऽपीत्यर्थः । तथाच साध्याप्रसिद्धिस्तथाहि तत्प्रामाए घटत्यवति घटत्वप्रकारकज्ञानत्वं तद्बटकीभूता विषया घटघटत्वादयस्तदविषयो यो ग्रहस्त विषयानुपरक्तज्ञानग्रहरूपः शाब्दबोधस्तदजनकमथच स्वाश्रयविषयकग्रहोत्पत्तिप्रयोजकार व्यवसायादिसामग्रीघटकं निखिलं कारणं तज्जन्यग्रहविषयत्वस्य प्रमावे सत्त्वात्समन्वयः घटत्वप्रकारकं ज्ञानं सविशेष्यकमित्यादिशाब्दसामग्र्यास्तु तत्प्रामाण्यघटकीभूतघरघटत्य द्यविषयको ज्ञानग्रहः शुद्धज्ञानविषयशाब्दबोधस्तज्जनकतया अजनकत्वाभावेन वार ( स्पष्टभिति । अत्र तत्प्रामाण्यघटकत्वं विषयत्वं च ज्ञानत्वे वर्तते, तादशज्ञानत्वस्य शुद्धशान विषयकमहात्मकशाब्दवोधेऽपि भानमस्तीति। तत्प्रामाण्यघटकविषयाविषयकग्रहाप्रसिद्धि स्यात् यदि यावत्पदं न स्यात्तदा, किन्तु यावत्पदस्य निविष्टत्वेन प्रसिद्धिसम्भवः, ज्ञानविषय शाब्दबोधे ज्ञानत्वस्य भानेऽपि तत्प्रामाण्यघटकसकलपदार्थाभानात् इति । मेयत्वसर्वत्व 'दिप्रकारकघटकतार्या इति । मेयत्वसर्वत्वप्रकारकं यज्ज्ञानं मेयं सर्वमित्याकारकं तदी यन्मयत्यवति मेयत्वप्रकारकज्ञानत्वमेवं सर्वत्ववति सर्वत्वप्रकारकज्ञानत्वं तद्घटकतार इत्यर्थः । केवलान्वयित्वेनेति । तथाचेदशमामाण्यघटको यो मेयरूपो विषयस्तदधिष' कग्रहाप्रसिद्वेः, सर्वस्यैव ग्रहस्य मेयविषयकत्वात् । तत्पक्षके == तादृशप्रामाण्यपक्षने मेयत्ववति मेयत्वप्रकारकज्ञानत्वरूपप्रामाण्यपक्ष के इति यावत् । ननु यद्यदूर वच्छिन्नस्य यस्य यस्य तत्प्रामाएपघटकता तत्तद्रूपावच्छिन्नतत्तनिष्ठविषयताश्रयाविषयक स्वविवक्षणे प्रसिद्धिः सम्भवति इति चेन्न, घटत्ववति घटत्यप्रकारकत्वरूपप्रामाण्यघट क. घटत्वावच्छिन्नस्य घटस्यास्ति नतु घटत्वस्य तस्य निरवच्छिन्नत्वात् । तथाच ताहराघटल्या र ** 1 इत्यर्थः ·(गा०) च ज्ञानांशे विषयान्वयवोधजनकयोग्यताज्ञानादेरुक्तसामग्रीघटककति- पयकारणस्य विषयानवच्छिन्नज्ञानाग्राहकत्वात् निरिवलकारणोपादानम् । अनुव्यवसायादिसामग्रीघटकं च न किञ्चिदपि तादृशं कारणमस्ति यद् विषय रूपविशेषणानवच्छिन्नं ज्ञानं गृह्णाति। व्यवसायमनस्संयुक्तसमवायादे विषयोपरागेणैव ज्ञानादिभासकत्वनियमात् । नचात्ममनस्संयोगादिरपि ताशसामग्रीघटक विषयानवच्छिन्नज्ञानगोचरस्मृत्यादिजनकमिति कुतस्तादशसामग्रीसम्भव इति वाच्यम् ? ज्ञानभानप्रयोजकनिरिवलकारणस्य विवक्षणीयत्वात्। आत्मादेश्च कार्यतावच्छेदककोटौ ज्ञानविषयत्वाप्रवेशेन तस्यातथात्वात् । कारणम् , Marim St स्वाथर (प्रभा) अयंभावः, यादृशसामग्रीघटकं कारणं विषयितासम्बन्धेन किञ्चिदनवच्छिन्नज्ञान निष्ठविषयताशालिग्रहाजनकं तादृशसामग्रीजन्ययावद्ग्रहविषयत्वस्य साध्यत्वे घटज्ञानशाब्द सामग्रीवारणं न स्यात् तादृश सामग्रीघटकघरपदोपस्थितिरूपकिञ्चित्कारणस्य एवं ज्ञान भानप्रयोजकस्य ज्ञानांशे विषयान्वयवोधजनकयोग्यताज्ञानरूपकिञ्चित्कारणस्य च विषयान वच्छिन्न ज्ञानविषयकग्रहाजनकत्वादिति भावः । तथाच निरिवलपदानुपादाने घटत्वप्रकार ज्ञानं सविशेष्यकमित्याकारकशाब्दबोधस्य साध्यघटकतादृशयावद्ग्रहान्तर्गततया तज्जन्यग्रह विषयत्वस्य प्रभात्वेऽसत्त्वाद् वाध इतिभावः। अनुव्यवसायादिसामग्रीसंग्रहं दर्शा अनुव्यवसायादिसामग्रीत्यादिना । एवं साध्यस्वरूपस्वीकारेऽपि अनुव्यवसायप्रयोजकसामग्र्याःसाध्यघटकतया असंग्रहेर पुनःसाध्यप्रसिद्धिमाशङ्कते नचेत्यादिना । तादृशसामग्रीघटकम् । विषयकग्रहोत्पत्तिप्रयोजकसामग्रीघटकमित्यर्थः । तच्च = आत्ममनस्संयोगरूपताशसामग्रं घटककारणमित्यर्थः। विषयानवच्छिन्नेत्यादि = विषयितासम्बन्धेन विषयानवच्छिन यज्ज्ञानं तद्विषयकस्मृतिजनकमित्यर्थः । कुतस्ताहशसामग्रीसम्भव इति । अनुव्यवस यादिसामग्रीणामपि साध्यघटकतया संग्रहो न सम्भवति, अनुव्यबसायादिसामग्रीघटकनि रिवलकारणान्तर्गतात्ममनःसंयोगादिरूपकारणस्य विषयितासंसर्गेण विषयानवच्छिन्नज्ञानन्नि! विषयताशालिग्रहाजनकत्वादितिभावः । ज्ञानभानप्रयोजकेति। स्वाश्रयविषयकग्र त्पत्तिप्रयोजकयाशसामग्रीघटकज्ञानभानप्रयोजकनिरिवलकारणं विषयितासम्बन्धन विषय नवच्छिन्नज्ञानविषयकग्रहाजनकन्तादृशसामग्रीजन्ययावद्ग्रहविषयत्वरूपसाध्यस्य विवक्षणं यत्वादिति भावः । तथाच निरिवलकारणे ज्ञानभानप्रयोजकत्वविशेषणेनानुव्यवसायसामर संग्रहस्सम्भवति, आत्ममनस्संयोगादेः ज्ञानभान प्रयोजकत्वाभावेन ज्ञानभानप्रयोजकनिरि लकारणपदेन तदसंग्रहात् तदतिरिक्तज्ञानभानप्रयोजकनिरिवल कारणानां विषयानवच्छिन् ज्ञानग्रहाजनकत्वात्।

·(गा०) नचात्मादीनामपि गुरुमते ज्ञानभानप्रयोजकत्वमव्याहतम् , तन्मते छानोत्पादकसामघ्या एव तत्वात्, आत्मादीनामपि तत्सामध्यन्तर्गतत्वादिति हाव्यम् । तन्मते तज्ज्ञानप्रागभावमात्रस्य तज्ज्ञानभाने प्रयोजकत्वोपगमात, मात्मादीनामतथात्वात् । आत्मादिजन्यज्ञानान्तरे तज्जन्यज्ञानान्तराभानेन निगमकसम्भवात् तत्तज्ज्ञानप्रागभावस्य च विषयोपरागेणैव तत्तजज्ञान- सकत्वम् । मिश्रादिमतेऽनुव्यवसाय इव गुरुमते व्यवसाये विषयविशेषि- क्येच व्यवसायस्य भानात् । प्रमा) प्रात्मनाकारणत्वं स्यात् तदा ज्ञानविषयत्वावच्छिन्न कार्यतानिरूपितकारणताया आत्मनि लाल खानविषयताप्रयोजकत्वमात्मनि सम्भवेत् , नच तथा, गौरवात् अमित लापवात मचायेन ज्ञानस्वावच्छिन्नम्प्रति तादात्म्येन श्रात्मनःकारणत्वमित्येव कार्यकारणभावात् । शिकार्यताया पटविषयकज्ञानेऽपि सवेन, तत्र ज्ञानविषयतायास्सत्त्वात् ज्ञानविषयताया मालावच्छिन्न कारणतानिरूपितकार्यतातिरिक्तवत्तित्वाच्च तथाऽसम्भवात् । गुरुमते नोत्पादकसामग्रीषटकारमादिसकलकारणनिष्ठकारणतानिरूपितकार्यतानतिरिक्तवृचिव शान- बिल सम्भवति तन्मते हानस्य स्वविषयकत्वनियमन सर्वत्र जाने ज्ञानविषयत्वस्य स्वात् । एवञ्च गुरुमते ताशकार्यतानतिरिक्तवतितथा शानविषयतापि ताइश कार्यतावच्छ ति जानमानप्रयोजकनिरिवलकारणमध्ये पुनरात्मसनस्सयोगादेरपि संग्रहेण अनुन्या- यसामप्रया साध्यषटकत्वं न सम्भवतीत्याशंकते नचेति । आदिपदात् प्रात्ममनस्संयोग- रिग्रहः । तत्त्वात् = ज्ञानभानप्रयोजकवादित्यर्थः । ज्ञानविषयतायास्तादृशकार्यतानतिरिक्त- सितथा तादृशकायतावच्छेदकत्वात् । ननु ज्ञानविषयतायास्तादृशकार्यतानतिरिक्तवृत्तित्त्रेऽपि निविषयकज्ञानत्वेनात्मत्वेन कार्यकारणभावो नास्ति गौरवात् अनावश्यकत्वाच, किन्तु निवेनात्मत्वेनवेति कथं ज्ञानविषयतायास्ताइशकार्यतावच्छेदकत्वम् । न केवलमनतिरि- वृत्तिव कार्यतावच्छेदकताप्रयोजकमपितु अननिरिक्तवृत्तित्वे सति तेन रूपेण कार्यताव दिककोटिप्रविष्टत्वमेव । इत्थं च नानविषयतायास्ताहशकार्यतावच्छेदकत्वाभावेन गुरुमते निविषयताप्रयोजकत्वमात्मादीनामन्याहतमिति ग्रन्थासनतिरिति तु नाशवानीयम् । इदशी मनालय वैतमन्योत्यानात् । अत एव एतद्वत्तरकोटी एतादृशभावपूर्णमेव समाहितम् । इत्यर्थः । तजज्ञानप्रागभावस्थ-घशानप्रागभावस्येत्यर्थः । ज्ञानभाने = घट ज्ञाननिष्ठाविषयत्व आत्मादीनामतथात्वात - आत्मादीनां विषयत्वाप्रयोजकत्वादित्यर्थः । ननु वितिगमनाविरहेण प्रारमादीनामेव ज्ञान विषय हानविषयतायां प्रात्मादिकारणतानिरूपिन कार्यतातिरिक्त समाविजन्यज्ञानान्तरे इति । आत्मादिजन्यपरक्षाने ते प्रास्मादिजन्यघटानविषयतामा असत्वेनेल्य- कार्यताया पटजानेऽपि सरवेन तन्त्र घटजानाति ·(गा०) अथ घटज्ञानमित्यादौ विषयोपरक्तज्ञानविषयकशाब्दबोधसामग्री- निविष्टज्ञानपदाधुपस्थितिव्यक्त्या विषयानुपरक्तज्ञानविषयकशाब्दबोधाजन- नात् साहशसामग्रीव्यावृत्तिदुर्घटा। नच तयापि उपस्थितिव्यत्तथा ज्ञानशाब्दवोधहेतुभूतविषयानुपरक्तज्ञान- विषयकस्मृतेरवश्यं जननात्तद्घटितसामग्रीव्यावृत्तिसम्भव इति वाच्यम् ? याशज्ञानपदोपस्थित्याज्ञानस्मृतौ जन्यमानायामुबोधकान्तरवशात् ज्ञानांशे पूर्वानुभूतविषयवैशिष्टयमपि भातम् , तदुपस्थितिव्यक्तिघटितसामग्र्या उक्तरी- त्याप्यवारणादिति चेन्न ? ज्ञानमपि न गृह्णाति इत्यत्र स्वरूपयोग्यतारूप- ज्ञानग्राहकताया एव विवक्षितत्वात् । उक्तसामग्रीघटकज्ञानपदाधुपस्थितिव्य- क्तेश्च विषयाविषयककालान्तरीणज्ञानशाब्दबुद्धावपि स्वरूपयोग्यतया तादृश- सामग्रीवारणसम्भवात् । - awan A (प्रभा) घटज्ञानमित्यादिपूर्वोक्तशाब्दवोधमादाय । वाधन्तदवस्थमाशंकते अथेति । आदिपदाद् घटत्वप्रकारकं ज्ञानं सविशेष्यकमित्यादेः संग्रहः । तथाच घटज्ञानमित्याकारक- वाक्यजन्यशाब्दवोधप्रयोजकसामग्रीघटकस्य कस्यापि कारणस्य विषयानवच्छिन्नज्ञानग्रह- जनकत्वाभावेन तादृशशाब्दसामग्र्या अपि साध्यघटकतया तज्जन्यग्रहविषयत्वस्य प्रमात्वे- ऽसत्त्वेन बाधस्तदवस्थ इति भावः । विषयोपरक्तेति । विषयेण = घटेन, उपरक्तम् विशिष्टम् घटादिविषयविषयकमिति यावत् । यज्ज्ञानम् = घटज्ञानम् , तद्विषयको यः शाब्दबोधःस च घटज्ञानमितिवाक्यजन्यस्तत्सामग्रीनिविष्टा या ज्ञानपदाद्युपस्थितिव्यक्ति- स्तयेत्यर्थः । विषयानुपरक्त त्यादि । घटादिरूपविषयाविषयककेवलज्ञानवाचकपदघटित- ज्ञानमित्यादिवाक्यजन्यशाब्दवोधप्रयोजकसामग्रीघटकज्ञानपदाद्युपस्थितिव्यक्तेविषयानुपरक्त ज्ञानविषयकशाब्दबोधे हेतुत्वेऽपि घटज्ञानमिति वाक्यजन्यशाब्दबोधसामग्रीघटककारणीभूत- ज्ञानपदाधुपस्थितिव्यक्त्या घटानुपरक्तज्ञानविषयकशाब्दबोधाजननादित्यर्थः । ज्ञानपदाद्युपस्थितिव्यक्त्येत्यर्थः । अंकुरमादाय वाधमुपस्थापयति यादृशज्ञानपदोपस्थित्ये- ति । स्वरूपयोग्यतारूपेति-तथाच विषयितासम्बन्धेन किञ्चिदनवच्छिन्नज्ञाननिष्ठविषयिता- शालिग्रहनिरूपितस्वरूपयोग्यत्वाभाववद्याशसामग्रीघटकनिरिवलकारणं तादृशसामग्रीजन्य- यावद्ग्रहविषयत्वं साध्यम् पर्यवसितमिति न पूर्वोक्ताङ्कुरस्थले वाधः, उद्बोधकान्तराधीन- घटविषयकत्वविशिष्टज्ञानोपस्थितिजनकतादृशज्ञानपदोस्थितिव्यक्तावपि विषयितासम्बन्धेन किञ्चदनवच्छिन्नज्ञाननिष्ठविषयताशालिविषयाविषयकशाब्दबोधात्मकग्रहनिरूपितस्वरूपयोग्य त्वस्यैव सत्त्वेन स्वरूपयोग्यत्वाभावविरहात् तासामग्र्यास्साध्याघटकत्वात् । उक्तसामग्री- घटकेति = उद्बोधकान्तरस्थलीयसामग्रीघटकेत्यर्थः । ननु विषयितासम्बन्धेन किञ्चिदन- वच्छिन्नज्ञाननिष्ठविषयताशाल्युद्वोधकान्तराप्रयोज्यो यो ग्रहस्तद्जनकत्वनिवेशेनैव साम- तया -- - Sr- ·प्रकाशिता ग्रन्थाः। काशीस्थशास्त्रार्थमहाविद्यालयप्रधानाचार्येण नव्यन्यायाच श्रीराजनारायणशुक्लेन सम्पादिताः ऋतिपये विनिर्मिला मीमांसा-अर्थसंग्रहः संस्कृत-हिन्दी टीकासहितः न्यायशास्त्र--१. व्युत्पत्तिवादः (शास्त्रार्थकलासा २. प्रामाण्यवादः (प्रभासमन्वितः ३. श्रवच्छेदकत्वनिरूक्तिः (विवृतिसहिता) ४. सादृश्यशास्त्रार्थकला (सटिष्णता ) ५. समवायसम्बन्धसाधनम् ६. तर्कसंग्रहः (टिपणीसहितः ७. तर्कभाषा (प्रमाप्रसारिणीटीकादय ८. कुसुमाञ्जलिः व्याकरो- कौमुदीकल्पलतिका द्वि० संस्करणम् १०. परिष्कारदर्पणः ११. परिभाषेन्दुशेखरः (शास्त्रार्थकलार १२. मनोरमाशब्दरत्नप्रश्नोत्तरावली (खण्डन १३. न्यास-कल्पलाता १४. परिभाषेन्दु-प्रश्नपग्जिका १५. व्युत्पत्तिवाद-प्रश्नोत्तरी १६. प्रयोगशास्त्रार्थकला १७. न्यास-शास्त्रार्थकला १८. वैयाकरणभूषणसार १४. लौकिकन्यायशास्वार्थकला २०. रूपप्रभा काव्ये २१. रामवनगमनम (प्रभा सदित २२. विदुलोपाख्यानम् धर्मशाने-२३. गायत्रीमन्त्रभाष्यम् २४. अईतिथिभास्करः पुराणे-२५. श्रीमद्भागवत-शाखार्थकला २६. गोपीगीतम सामान्यदर्शने-२७. गोकुलदर्शनकलानिधिः ." STRI ·(गा० ) यद्यद्रूपेण कारणानाम् प्रकृतसामग्रीघटकत्वं तत्तद्रूपस्य विषया- नुपरक्तज्ञानग्रहस्वरूपयोग्यतानवच्छेदकत्वं विवक्षरणीयम् , तेन गुरुमते तत्त. व्यवसायप्रागभावस्य प्रागभावत्वेन जन्यमानं प्रति स्वरूपयोग्यत्वेऽपिन तद्घटितव्यवसायसामग्र्या असंग्रहः । व्यवसायात्मकज्ञानोत्पादप्रयोजक- समुदायमध्ये तत्तद्व्यवसायप्रागभावत्वेन तन्निवेशात् तद्रूपेण जन्यमात्रम् प्रति स्वरूपयोग्यताविरहात् । एवं च मिश्रमतेऽनुव्यवसायसामग्रीघटकव्यवसायस्य कालोपाधिविधया जन्यमात्रस्वरूपयोग्यत्वेऽपि न तत्सामग्र्यसंग्रहः । तत्सामग्रीघटकतावच्छेकेद- विशेष्यकघटत्वादिप्रकारकज्ञानलेनातथात्वात् । नच विषयविनिर्मुक्तज्ञानग्राहकत्वस्य विषयानवच्छिन्नज्ञानभानाप्रयोजक- त्वरूपस्य निवेशे उक्तविवक्षामन्तरेणापि सामञ्जस्यम् । (प्रभा) घटपदोपस्थापकोबोधकान्तरापेक्षया ज्ञानोपस्थापकरूपोद्बोधकान्तरजन्यत्वादिति । ननु स्वरूपयोग्यतारूपकारणतानिवेशे गुरुमते साध्याप्रसिद्धिस्तथाहि तत्तद्व्यवसायप्रागभावस्य विषयितासम्बन्धेन विषयानवच्छिन्नज्ञाननिष्ठविषयत्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेद- कीभूतप्रागभावत्वरूपधर्मवत्त्वाद् गुरुमते साध्याप्रसिद्धिरित्यत आह यद्यद्रूपेणेति । यद्यद्रूपावच्छिन्न कारणानां स्वाश्रयविषयकमहोत्पत्तिप्रयोजकसामग्रीघटकतेत्यर्थः । प्रकृतसामग्रीधटकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणं यद्यद्रूपं विषयानुपरक्त- ज्ञानग्रहस्वरूपयोग्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणं तत्तद्रूपावच्छिन्नघटिततादृशप्रकृतसामग्री, जन्थग्रहविषयत्वं साध्यम्पर्यवस्यति । तेनेति= ईदृशविवक्षणेनेत्यर्थः। गुरुमते इति । मिश्रमतस्यानुपदं वक्ष्यमाणत्वात्तदत्र नोक्तम् । जन्यमात्रम्प्रतीति = जन्यत्वेन रूपेण विषयानुपरक्तज्ञानग्रहनिष्ठजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकीभूतप्रागभावत्वरूपधर्मवत्त्वस्य तत्त- द्रूपव्यवसायप्रागभावे सत्त्वेपीत्यर्थः । तथाच प्रकृतसामग्रीघटकतत्तत्कारणतावच्छेदकं यद्य. तत्तत् तत्तद्व्यवसायप्रतियोगिकप्रागभावत्वम् , तादृशं च रूपं विषयानुपरक्तज्ञानग्रहः. निरूपितस्वरूपयोग्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यनधिकरणमेवेति तत्तद्रूपावच्छिन्नघटिततत्तव्यव- सायोत्पादकसामग्रीमादाय लक्षणसमन्वय इति न साध्याप्रसिद्धिरिति । पर्याप्तिनिवेशस्तु केवलप्रागभावत्वमादाय साध्याप्रसिद्धिवारणाय । अन्यथा विषयतासम्बन्धेन प्रत्यक्ष- म्प्रति तादात्म्येन विषयस्य कारणतयी केवलयद्र पावच्छिन्नत्वतद्र पावच्छिन्नत्वनिवेशेनैव वारणात् । पुनश्शङ्कते नचेति । विषयानवच्छिन्नेति । विषयितासम्वन्धेन विषया नवच्छिन्नज्ञाननिष्ठविषयतात्वावच्छिन्नप्रयोज्यतानिरूपितप्रयोजकताशून्यत्वरूपस्येत्यर्थः उक्तविवक्षामिति = यद्यद्र पेण कारणानाम् प्रकृतसामग्रीषटकता तत्तद्र पावच्छिन्ने. त्यादि पूर्वोक्तविवक्षामन्तरेणापीत्यर्थः। तथाच विषयितासम्बन्धेन विषयानवच्छिन्नज्ञान- निष्ठविषयतात्वावच्छिन्नप्रयोज्यतानिरूपितप्रयोजकताशून्यं यादशसामग्रीघटकनिरिवल- तथाच - ·(गा०) व्यवसायतत्प्रागभावादनां कालत्वप्रागभाववादिना विषयानव- च्छिन्नज्ञानविषयकग्रहस्य स्वरूपयोग्यत्वेऽपि तेन रूपेण विपयानवच्छिन्नज्ञान- विषयतावच्छिन्नाजनकत्वात् । एवञ्च गुरुमते आत्मादीनां ज्ञानग्राहकसामग्री- त्वेन ज्ञानग्रहत्वावच्छिन्नम्प्रति हेतुत्वेऽपिन क्षतिः, तत्र विषयानवच्छिन्नज्ञान- भाना'प्रयोजकत्वेन तद्व्यावृत्तेरनपेक्षितत्वादिति वाच्यम् ? ( प्रभा । तेन रूपेणेति = कालत्वप्रागभावत्वादिनेत्यर्थः । विषयानवच्छिन्नेति= विषयानवच्छिन्नज्ञाननिष्ठविषयतात्वावच्छिन्नप्रयोज्यतानिरूपितप्रयोजकताशून्यत्वादित्यर्थः । एवञ्च =तथा निवेशे इत्यर्थः । न क्षतिरिति =न साध्याप्रसिद्धिरित्यर्थः । तत्रेति- आत्मनीत्यर्थः। विषयानवच्छिन्नेति = विषयितासम्बन्धेन विषयानवच्छिन्नशाननिष्ठ- विषयतात्वावच्छिन्न प्रयोज्यतानिरूपितप्रयोजकताशून्यत्वसत्त्वे इत्यर्थः । तथात्व श्रात्मपक्ति- व्यवसायसामग्रोसंग्रहान गुरुमते साध्याप्रसिद्धिरितिभावः। तद्व्यावृत्तेरनपेक्षितत्वा. दिति = ज्ञानभानप्रयोजकत्वं निरिवल कारणे निवेश्य पूर्व याऽऽत्मध्यावृत्तिस्सम्पादित - . MAINA १ ज्ञानभानाप्रयोजकत्वे यत्नेन तद्व्यावृत्तेरनपेक्षितत्वादिति पाठान्तरम् । तर यत्नेनेति-ज्ञानभानप्रयोजकत्वस्य निरिवलकारणें निवेशात्मकप्रयासे नेत्यर्थः। अनपे क्षितत्वादिति = प्रात्मव्यावृत्तेरनपेक्षितत्वादित्यर्थः । प्रकृतसामग्रीघटकनिखिलकारणं ज्ञानभानप्रयोजकत्वविशेषणदानेन आत्मनः प्रकृतसामग्री घटककारणेभ्यो बहिर्भूतत्व स्यानपेक्षणादितियावत् । प्रत्रायमभिसन्धिः, पूर्व ह्यात्ममनस्संयोगादिव्यावृत्त्य स्वाश्रयविषयकग्र होत्पत्तिप्रयोजकप्रकृतसामग्रीघटकनिनिरिवलकारण ज्ञानभानप्रयोज कत्वं निवेशितम् , किन्तु तन्निवेशेऽपि गुरुमंते प्रात्मादीनां ज्ञानभानप्रयोजकत्व मव्याहतमेवेति आत्मनोऽपि स्वाश्रयविषयकग्र होत्पत्तिप्रयोजकप्रकृतसामग्रीघटक ज्ञानभानप्रयोजकनिरिवलकारणान्तर्गतत्वेन तत्र विषयतासम्बन्धेन विषयानवच्छिन्न ज्ञाननिष्ठविषयताशालिग्रहाजनकत्वाभावेन तादृशत्मिघटितव्यवसायप्रयोजकसामग्र्य असंग्रहाद्र गुरुमते साध्याप्रसिद्धिमाशंक्य तज्ज्ञानप्रागभावमात्रं हि गुरुमते ज्ञानभान प्रयोजक मित्ति समाहितम् । पूर्वोक्तयत्नेन अात्मव्यावृत्तिनिरथिकेति भावः । २ केचित्त ज्ञानग्रहत्वावच्छिन्नम्प्रतिज्ञानग्रहम्प्रतीत्यर्थः । नातो ज्ञानविषयकग्रा त्वेन जन्यत्वपर्यवसानाज्ञानविषयताया जन्यतावच्छेदकतया प्रयोज्यतया ग्रन्थ सङ्गतिरिति । विषयानवच्छिन्नज्ञानाप्रयोजकत्वेनेति विषयानवच्छिन्नज्ञानविषयत निष्ठप्रयोज्यतानिरूपितप्रयोजकताशून्यत्वसत्त्वेनेत्यर्थः । तद्व्यावृत्तेरिति आत्मव्य वृत्तरित्यर्थः । अनपेक्षितत्वादिति । तथाच यादृशसामग्रीघटकनिरिवलकारणं विषय नवच्छिन्नज्ञानभानाप्रयोजकं तादृशसामग्रीजन्यग्रहविषयत्वस्य साध्यत्वे प्रात्म जन्यतावच्छेदककोटौ प्रागुक्तदिशा ज्ञानविषयताया अप्रवेशादात्मनि ज्ञानभानाप्रर ·L१२४ । ( गा० ) एवमपि मिश्नमते ज्ञानत्वादिप्रकारकव्यवसायस्योपनीतज्ञानग्रहे विषयानवच्छिन्नज्ञानविषयताप्रयोजकत्वसत्त्वेन तद्घटितानुव्यवसायसाम- ग्र्याः दुस्संग्रहतया तादृशव्यवसायप्रामाण्ये वाधस्य वारणाय उक्तविवक्षाया आवश्यकत्वात् । तद्विवक्षणे ज्ञानत्वादिप्रकारकत्त्वप्रकारकज्ञानत्वस्य ज्ञानो- पनीतभानजनकतानवच्छेदकत्वेन सामंजस्यात् । (प्रभा) तस्या अनपेक्षितत्वादित्यर्थः । अयमाशयः, पूर्व प्रात्ममनस्संयोगादिव्यावृत्त्यर्थ स्वाश्रयविषयकग्रहोत्पत्तिप्रयोजकसामग्रीघटकनिरिवलकारणे ज्ञाने भानप्रयोजकत्वं निवेशितम् तदिदानी नापेक्षितम् । मिश्रमते - मुरारिमिश्रमते इत्यर्थः । ज्ञानत्वादिप्रकारकेति = अहं जाने इत्याकारकमानसप्रत्यक्षरूपव्यवसायस्येत्यर्थः । उपनीतज्ञानग्रहे =ज्ञानं जातमित्याकारके ज्ञानलक्षणासन्निकर्षजन्यग्रहै इत्यर्थः । ज्ञानविषयताप्रयोजकत्वेति- विषयितासम्बन्धेन विषयानवच्छिन्नज्ञाननिष्ठविषयतात्वावच्छिन्नप्रयोज्यतानिरूपितप्रयोजकता- सत्त्वेनेत्यर्थः । तद्विषयकंप्रत्यक्षम्प्रति विषयस्य कारणतया ज्ञानज्ञानम्प्रति ज्ञानस्य कारणत्वादिति भावः । तद्घटितानुव्यवसायेति-ज्ञानत्वप्रकारकव्यवसायघटितसाम- या इत्यर्थः । तादृशव्यवसायप्रामाण्ये इति-ज्ञानत्वप्रकारकव्यवसायगतप्रमात्वे इत्यर्थः । वाधस्येति = अयम्भावः, घटव्यवसायगतप्रमात्वस्थल इव ज्ञानत्वप्रकार कव्यव- सायगतप्रमाल्वम्पक्षीकृत्य विषयितासम्बन्धेन विषयानवच्छिन्नज्ञाननिष्ठविषयतात्वावच्छिन्न- प्रयोज्यतानिरूपितप्रयोजकताशून्ययाहशसामग्नीघटकनिरिवलकारणन्ताहशसामग्रीजन्ययावद् प्रहविषयत्वमवश्यं त्वया साध्यं किन्तु तत्रोपनीतज्ञानग्रहमादाय पूर्वोक्तयुक्तथा निर्दिष्टस्वतो. प्रास्यत्वस्य सत्त्वेन वाध एव, उक्तोपनीतज्ञानग्रहे विषयानवच्छिन्नज्ञानविषयताप्रयोजक- त्वसत्त्वात् । ननु नैतद्रीत्या बाधः, तथाहि-तहशसामग्र्याः साध्यघटकत्वे तज्जन्ययावद्- ग्रहान्तर्गतज्ञानत्वप्रकारकव्यवसायोपनीतज्ञानग्रहनिरूपितविषयत्वस्योक्तप्रमात्वे सत्त्वं स्यात्तदा वाघसम्भवः, प्रकृते तु तथोक्तसामग्र्याः साध्याघटकत्वेन साध्याप्रसिद्धरेव योग्यत्वा- दिति चेन्न ? पक्षे साध्यसत्त्वानिर्वाहरूपवाधस्योक्तत्वेनात्रापि तस्यैवाभिप्रेतत्वात् । उक्तवि. वक्षाया इति = यद्यद्रूपेण कारणानाम् प्रकृतसामग्रीघटकतेत्यादिविवक्षाया इत्यर्थः । तविवक्षणे इति । प्रकृतसामग्रीषटकतावच्छेदकं यद्यद्रूपमित्यादिविवक्षणे इत्यर्थः । ज्ञानत्वादिप्रकारकत्वेति = ज्ञानत्वप्रकारको योऽनुव्यवसायः तत्सामग्रीषटकतावच्छेदव यद् ज्ञानत्वप्रकारकत्व-ज्ञानत्वैतवयं ( रूपम् ) तस्येत्यर्थः । ज्ञानोपनीतभानजनकतेति- तथाच तविषयकप्रत्यक्ष प्रति तद्विषयकशानत्वेन कारणतेति ज्ञानलक्षणासन्निकर्षस्थली यकार्यकारणभावेन प्रकृते ज्ञानत्वप्रकारकव्यवसायविषयकोक्तमानसप्रत्यक्षम्प्रति ज्ञानत्व प्रकारकव्यवसायविषयकज्ञानत्वेन कारणतयैतादृशज्ञानोपनीतभानजनकतावच्छेदकं ज्ञानत्व प्रकारकव्यवसायविषयकत्वमेव नतु ज्ञानत्वप्रकारकज्ञानत्वमिति नोक्तदोषः । -- ·(गा०) अथैवं घटज्ञानमित्यादिशब्दजन्यशाब्दसामग्रीवारणमशक्यमेव घटान्वितज्ञानविषयकशाब्दवोघे हि घटपदसाकांक्षज्ञानपदज्ञानत्वेनैव हेतुता नतु केवलज्ञानपदज्ञानत्वेन, परस्पराकाङ्क्षाशून्यघटपदज्ञानपदयोर्ज्ञानादन्व- यबोधानुदयात् । तथा च तादृशसामग्रीघटकतावच्छेदकघटपदसाकांक्षज्ञान- पदज्ञानत्वानच्छिन्नस्य विषयानालिङ्गितज्ञानविषयताघटितधर्मावच्छिन्नग्रह- स्वरूपयोग्यतापि नास्ति। नच घटपदं विनापि ज्ञानपदेन ज्ञानं गुण इत्यादौ शाब्दवोधजननात् तत्साधारणज्ञानगोचरशाब्दवोधत्वरूपसामान्यधर्मावच्छिन्नम्प्रति सामान्यतो ज्ञानपदज्ञानत्वेनापि हेतुत्वात् तदवच्छिन्नमपि घटज्ञानमित्यादिशाब्दसामग्री- . (प्रभा ) पुनर्वाधमाशंकते अथैवमित्यादिना । एवमिति = प्रकृतसामग्रीघटकताब- च्छेदकं ज्ञानविषयत्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतानवच्छेदकं यत् तद्रूपावच्छिन्नघटित- सामग्रीजन्ययावद्ग्रहविषयत्वेन साध्यत्वे इत्यर्थः। घटान्वितज्ञानविषयकशाब्दवोधे इति = विषयित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितज्ञानत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिबुद्धावि- त्यर्थः । घटपदसाकाङ्क्षज्ञानपदज्ञानत्वेनेति अव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धावच्छिन्नघटपद- त्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितज्ञानपदत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिज्ञानत्वेनैवेत्यर्थः । एवकारार्थ स्पष्टयति नतु ज्ञानपदज्ञानत्वेनेति । ज्ञानपदज्ञानत्वेन हेतुत्वाभावे युक्तिन्दर्शयति परस्पराकाङ्क्षाशून्येत्यादिना । घटपदज्ञानपदयोञ्जनादित्यर्थः। घट: ज्ञानम् इत्या- कारकपरस्पराकाङ्क्षाशून्यपदद्वयज्ञानादित्यर्थः। अन्वयवोधानुदयादिति = घटान्वित- ज्ञानविषयकान्वयवोधानुदयादित्यर्थः । तथाचेति वटपदसाकाङ्क्षज्ञानपदज्ञानत्वेन हेतुत्वे चेत्यर्थः । तादशसामग्रीघटकतावच्छेदकघटपदसाकाङ्क्षज्ञानपदज्ञानत्वावच्छिन्नस्येत्यर्थः । घटपदाव्यवहितोत्तरत्वविशिष्टज्ञानपदत्वप्रकारकज्ञानत्वरूपावच्छिन्नस्येतिभावः। विष- यानालिङ्गितज्ञानविषयताघटितेत्यादि । तथाच घटज्ञानमितिवाक्यजन्यशाब्दबोधप्रयोज- कसामग्रीघटकतावच्छेदकं यद् घटपदसाकाकाङ्क्षज्ञानपदज्ञानत्वं वृद्धि विषयानवच्छिन्न- ज्ञानविषयताघटितधर्मावच्छिन्न जन्यतानिरूपितस्वरूपयोग्यतानवच्छेदकं किन्तु तद्रूपावच्छिन्न- घटिततादृशशाब्दसामग्रीजन्यताहशशाब्दात्मकग्रहविषयत्वरूपसाध्यस्य घटज्ञानगतप्रमात्वे विरहेण वाध इति भावः । पुनस्ताहशशाब्दसामग्री वारयितुं यतते घटपदं विना- पीत्यादिना । तत्साधारणज्ञानगोचरशाब्दवोधत्वरूपेति = ज्ञानं गुण इति वाक्यार्थवोधसाधारणज्ञानविषयकशाब्दबुद्धित्वरूपेत्यर्थः। सामान्यधर्मावच्छिन्नम्प्रति= ज्ञानविषयकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नम्प्रतीत्यर्थः। सामान्यत इति धटपदानन्वितेनेत्यर्थः । ज्ञानपदज्ञानत्वेनापीति = घटान्वितज्ञानविषयकशाब्दम्प्रति घटपदसाकाझज्ञानपदज्ञान त्वेन हेतुत्वेऽपि घटानालिङ्गितज्ञानविषयकशाब्दम्प्रति ज्ञानपदज्ञानत्वेनैव हेतुत्वमित्य ·। १९९ (गा०) घटकम् । विशेषसामग्र्याः सामान्यसामग्र्यनुप्रवेशेनैव कार्योपधानप्रयो- जकत्वात् । सामग्रीपदेनापि फलोपधानप्रयोजकसामान्यकारणसमुदायस्यैव विवक्षितत्वादिति वाच्यम् ? यत्र विशेषकारणस्य सामान्यकारणतावच्छेदका- वच्छिन्नत्वनियमस्तत्र विशेषकार्योपर्धानप्रयोजकविशेषकारणघटितसमुदाये ताहशसामान्यकारणस्य प्रयोजनविरहेणानिवेशात् । विशेषसत्त्वे सामान्य सत्त्वस्यावश्यकतया सामान्य कारणं विना कार्योपधानासम्भवात् इतिचेत्. माभूत्केवलं ज्ञानपदज्ञानत्वेन घटज्ञानगोचरशाब्दवोधसामग्रीघटकता तथापि पदजन्यज्ञानोपस्थितित्वेन पदार्थोपस्थितेःज्ञानगोचरशाब्दसामान्य हेतुत्वात् , तद्रूपावच्छिन्नस्य विषयानवच्छिन्नज्ञानभानेऽपि प्रयोजकस्योक्तसामग्रीघट- कत्वेन तव्यावर्त्तनसम्भवात् । aaw- (प्रभा) ज्ञानपदज्ञानत्वस्य विषयानवच्छिन्नज्ञानविषयताघटितधर्मावच्छिन्नजन्यतानिरूपित- जनकतावच्छेदकतया तद्रूपावच्छिन्नघटिततादृशशाब्दसामग्र्याःसाध्याघटकत्वेन नास्ति वाधावसर इति भावः। यत्र = घटज्ञानमितिवाक्याथवोधे विशेषकार्योपधानप्रयोजकेति घयन्वितज्ञानविषयकशाब्दवोधोपधानप्रयोजकेत्यर्थः । विशेषकारण घटितसमुदाये- घटपदसाकाङ्क्षज्ञानपदत्वप्रकारकज्ञानपदघटितसमुदाये इत्यर्थः। तादृशसामान्यकार- रणस्य ज्ञानपदत्वप्रकारकज्ञानत्वावच्छिन्नकारणस्येत्यर्थः। तस्य विशेषकार्योपधानप्रयो- जकसमुदायमध्येऽप्रवेशे कृते सामान्यधर्मावच्छिन्नकारणं विनाऽपि तादृशशाब्दवोधापत्ति- रित्याशङ्कयाह विशेषसत्त्वे सामान्यसत्त्वस्येत्यादि । निर्विशेषं न सामान्यम्भवतीति- नियमादिति भावः घटज्ञानमित्यादिशाब्दसामग्री वारयति माभूदित्यादिना। केवलमिति घटपदाव्य- वहितोत्तरत्वशू येत्यर्थः । घटज्ञानगोचरशाब्दवोधेत्यादि । घटान्वितज्ञानविषयकशाब्द- वोधसामग्रीघटकतावच्छेदकत्वमास्तु ज्ञानपदत्वप्रकारकज्ञानत्वस्येति . भावः । तथापीति- ज्ञानपदत्वप्रकारकशाचत्वस्य. घटान्वितज्ञानविषयकशाब्दसामग्रीघटकतावच्छेदकत्वाभावेऽपि । पदजन्यज्ञानोपस्थितित्वेन ज्ञानपदजन्यज्ञानपदार्थविषयकोपस्थितित्वेन पदार्थोपस्थिते:- ज्ञानपदार्थोपस्थितः, ज्ञानगोचरशाब्दसामान्यहेतुत्वात् = ज्ञानविषयकशाब्दबुद्धित्वा- वच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावत्त्वात् । तथाच विषयानवच्छिन्नज्ञानविषयकबुद्धित्वा- वच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकं ज्ञानविषयकोपस्थितित्वं हि घटज्ञानमितिवाक्याथै- विषयकवोषप्रयोजकसामग्रीघटकतावच्छेदकमित्यतो घटज्ञानमितिशाब्दसामग्र्याः साध्या- -- ·[ १९७J (गा०)नहि पदार्थोपस्थितेरपि घटाद्यन्वितज्ञानादिबोधे घटादिपदसाका- झज्ञानादिपदज्ञानजन्यज्ञानांद्युपस्थितित्वेन हेतुता कल्प्येते, प्रयोजनविर- हात् तत्तत्पदजन्योपस्थितितस्तत्पदधर्मिकपदान्तराकाङ्क्षाज्ञानघटितसामग्र्याः कार्योपधानप्रयोजकत्वेन निराकाङ्क्षपदजन्योपस्थितिबलात् अन्वयवोधापत्त्य- सम्भवात्। यदि च आकाङ्क्षाज्ञानं न शाब्दधीकारणम् , अपितु पदार्थो- . पसिधतिकारणतायां जन्यतासम्बन्धेनावच्छेदकमेवेति नव्याभिस्वत्यादिना मणिकाराणां स्वं मतमाद्रियते तदोक्तप्रकारेण घटज्ञानमित्यादिसामग्रीव्युदा- (प्रभा) ननु घटान्वितज्ञानविषयकशाब्दम्पति ज्ञानपदजन्यज्ञानोपस्थितेरपि घटपदसा- काङ्क्षज्ञानपदजन्यज्ञानोपस्थितित्वेनैव हेतुता नतु शुद्धज्ञानोपस्थितित्वेन। इत्यञ्च विषयानु- परक्त ज्ञानविषयताशालिग्रहनिरूपितस्वरूपयोग्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यन धिकरणत्वं प्रकृतसामग्री- घटकतावच्छेदकीभूते ज्ञानविषयकोपस्थितित्वेऽपीति शाब्दसामग्रीवारणं दुःशक्यमेवेत्यत अाह नहीति । पदार्थोपस्थितेरपीति= ज्ञानपदजन्यज्ञानोपस्थितेरपीत्यर्थः । प्रयोजनविरहा- दिति । ननु निराकाङ्क्षघटपदज्ञानपदाच्छाब्दापत्तिवारण रूपमेव प्रयोजनमित्यत श्राह तत्पदजन्योपस्थितीत्यादि । ज्ञानपदजन्यज्ञानोपस्थितीति - ज्ञानपदधर्मिकघटपदाकाङ्- क्षाज्ञानघटितसामग्र्या इत्यर्थः । कार्योपधानप्रयोजकत्वेनेतिघटान्वितज्ञानविषयक. शाब्दवोधप्रयोजकत्वेनेत्यर्थः। निराकाङ्क्षपदजन्योपस्थितिबलादिति घटःज्ञानमिति- परस्परंनिराकाङ्क्षपदज्ञानघटोपस्थितिज्ञानोपस्थितिबलादित्यर्थः । अन्वयवोधापत्त्यसम्भ- वादिति-विषयितासंसर्गेण घटप्रकारकज्ञानविशेष्यकशाब्दवोधोदयापत्त्यसम्भवादित्यर्थः । तथाचाकाङ्क्षाज्ञानरूपकारणविरहादेवोक्तवोधापत्तिवारणसम्भवे उपस्थितिजनकतावच्छेदक. कोटावाकाङ्क्षाज्ञाननिवेशने प्रयोजनाभावादिति भावः । ननु पुनःशाब्दसामग्र्याः साध्यघटकताव्यावृत्तिरशक्येत्याह यदि चेत्यादि । आकाङ्क्षाज्ञानमिति । तथाच यदि आकाङ्क्षाज्ञानं स्वतन्त्रं कारणं स्यात्तदा ज्ञानपद- जन्यज्ञानोपस्थितेरेव विषयानवच्छिन्नज्ञानविषयको यो ग्रहः 'ज्ञानं गुणः' इति वाक्य- जन्यशाब्दबोधरूपः तजनकतया विषयानवच्छिन्नज्ञानग्रहाजनकत्वाभावेन शाब्दसामग्रीवारणं स्यात् किन्तु श्राकाङ्क्षाज्ञानस्य उपस्थितिकारणतावच्छेदकतया उक्तशाब्दसामग्रीघटकता- वच्छेदकं स्यादिति शाब्दसामग्रीवारणस्याशक्यतया तस्यास्साध्यघटकतामादाय बाघो दुर्वार इति भावः । जन्यतासम्बन्धेनावच्छेदकमेवेति । जन्यतासम्बन्धेन आकाङ्क्षाज्ञान- विशिष्टपदार्थोपस्थितिः कारणमितिभावः । दीधितौ यस्या विषयग्राहकत्वमिति । यस्था इत्यत्र निष्ठत्वं षष्ठयों यत्पदार्थः सामग्री, तथाच याहशसामग्रीनिष्ठविषयग्राहकता ज्ञानग्राहकताप्रयोज्या तादृशसामग्रीजन्ययावद्ग्रहविषयत्वं साध्यम् । एवञ्च घटज्ञानमिति. शासामग्रीवारणासम्भवस्तथाहि घटज्ञानमितिशाब्दसामग्रीनिष्ठविषयग्राहकताया ज्ञानग्राह- ·L ९१ (दी०) ज्ञानग्राहकताप्रयुक्तमेव यत्या विषयग्राहकत्वमिति यावत् । तादृश यावत्सामग्रीग्राह्यत्वमर्थः। (गा०) सासम्भवात् पक्षधरमिश्रा एवं प्रकारान्तरमनुसृतवन्तः, तमेव पक्षमु न्यस्यति ज्ञानग्राहकताप्रयुक्तमिति । यत्र ज्ञानभासकमेव विषयभानार्थ नाधिकर पेक्षितं तज्ज्ञानसामग्र्या विषयग्राहकत्वे ज्ञानग्राहकत्वम् प्रयोजकम् । उक्तशाब बोधसामग्र्या विषयग्राहकवे च न ज्ञानग्राहकत्वम्प्रयोजकम् । तत्र ज्ञानभान प्रयोजकघटादिपदज्ञानस्य अधिकस्य विषयभासकत्वात् । अनुव्यवसान सामग्र्या विषयग्राहकत्वे च ज्ञानग्राहकत्वम् प्रयोजकम् । तत्र ज्ञानभानप्रर जकव्यवसायज्ञानधर्मिकविषयासंसर्गग्रहाभावयोरेव विषयभासकत्वात् । यद्यपि ज्ञानपदसमभिव्याहृतत्वेन घटपदज्ञानस्य ज्ञानविषयता जन्यतावच्छेदिका, तथापि तद्वच्छिन्नजनकत्वमेव न तत्प्रयोजकत्वर तद्भासकत्वम् । किन्तु एतद्वोधजनकवाक्येऽमुकपदसत्त्वादस्य वोधस्य एत विषयकत्वमित्यादिव्यवहार सिद्धस्वरूपसम्बन्धविशेष एव । नहि घटज्ञानव ज्ञानपदाज् ज्ञानभानमितिवत् घटपदाज ज्ञानभानमित्यपि व्यवहारः। विष पस्थितिं विना ज्ञानस्य शाब्द्वोधे बहुशो भानं नतु ज्ञानोपस्थितिं कि क्वचिदपीति ज्ञानविषयोपस्थापकपदयोविशेषादिति भावः । य (प्रभा) प्रयोज्यप्रयोजकभावसम्भवात् इत्यत आह यत्र ज्ञानभासकमेव विषयभार मित्यादि । ज्ञानभासकमेवेति-ज्ञाननिष्ठविषयत्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनब रूपं ज्ञानभानप्रयोजकमित्यर्थः । विषयभासकमिति = विषयभानप्रयोजकमिति,विषय विषयत्वावच्छिन्नर्जन्यतानिरूपितजनकतावत् इत्यर्थः । तथाच . प्रकृते ग्रन्थोक्ता निरुक्तशाब्दसामग्र्याः प्रयोज्यप्रयोजकभावविरहेण तादृशशाब्दसामग्र्याः साध्याघटर न पूर्वोक्तवाधावसर इति । ननु ज्ञानग्राहकत्वं ज्ञाननिष्ठविषयत्वावच्छिन्नजन्यतानिरू जनकत्वम् । विषयग्राहकत्वं विषयनिष्ठविषयत्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकत्वम् । । प्रकृते ज्ञाननिष्ठविषयताऽपि ज्ञानपदसमभिव्याहृतत्वेन घटपदज्ञानजन्यतावच्छेद ज्ञाननिष्ठविषयत्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतायाश्च घटपदज्ञानेऽपि सत्वेन ज्ञानभान जकस्यैव घटपदज्ञानस्य विषयमानप्रयोजकत्वात्पुनः शाब्दसामग्रीवारणमशक्यमित्या यद्यपीत्यादिना घटपदज्ञानस्येति=घटपदज्ञाननिष्ठजनकतानिरूपिते जन्यतायां तदन्वयः। अत्राहि ज्ञाननिष्ठविषयत्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकत्वं न ज्ञानभाना ----terarmनागेमपटमवादस्य वोधस्यैतदविषयकत्वमित्यादिव्य ·L ( दी० ) यद्यपि उभयभासकसीमग्र्या नैकग्राहकत्वपयुक्तमन्यग्राहकत्वम् थामि ज्ञानग्राहकताप्रयोजकसामग्रोप्रयुक्तविषयग्राहकताकत्वं वाच्यम् । घटज्ञानपदाद्यात्मकसामग्र्यास्तु ज्ञानपदाधीनं ज्ञानग्राहकत्वम्, तच्च न घटग्राह- त्वे तन्त्रम् अपि तु घटपदम् । ( गा०) एतावतानुव्यवसायादिस्थले तुल्यकालसम्बन्धिनोर्ज्ञानविषय- मानयोरिव तथाविधयोस्सामग्रीनिष्ठज्ञानविषयभासकतयोरपि न प्रयोज्य- प्रयोजकभावःसिध्यति, अपितु एकतरभानेऽन्यतरभासकहेतोरेवेति, यथाश्रुते सम्भव इत्याशंक्य निष्कृष्टार्थमाह यद्यपीत्यादि । ज्ञानग्राहकतेति । यादृशसामग्री- जन्यज्ञाने विषयभानं ज्ञानभानप्रयोजकत्वेन तत्प्रयोजकप्रयुक्तं तादृशत्वं सामग्र या विशेषणं वक्तव्यमित्यर्थः । एतेन यथाश्रुते घटज्ञानमित्यादिशाब्दवोधरूपज्ञानग्रहस्य विषयग्रहरूपतया तत्सामग्रीनिष्ठज्ञानग्रहोपधानरूपज्ञानग्राहकताया विषयग्रहोपधानरूपविषय- ग्राहकतातोऽभिन्नतया तुल्यप्रयोजकप्रयुक्तत्वसत्त्वेऽपि न क्षतिः । प्रयोजकत्वेनेतिकरणात् तादृशशाब्दबोधे योग्यताज्ञानादीनामुभय- भानप्रयोजकत्वेऽपि न दोषः । ज्ञानभानप्रयोजकत्वस्य विषयभासकमध्य- निविष्टघटपटाद्यसंग्राहकत्वेन विषयभासकतानवच्छेदकत्वात् । तदेव दर्शयति घटज्ञानपदेति । तादृशसामग्रीजन्यज्ञाने ज्ञानपदाधीनं ज्ञानभानमित्यर्थः । तच = ज्ञानपदं च । घटग्राहकत्वे =घटविषयकत्वे । (प्रभा) ननु तथारि साध्याप्रसिद्धिः ज्ञानग्राहकताप्रयुक्तत्वस्यानुव्यवसायसामग्रीनिष्ठ- विषयग्राहकतायामप्यसत्त्वेन ज्ञानग्राहकताप्रयोज्यविषयग्राहकतासामग्र्या अप्रसिद्धेः इति दर्शयति एतावतेत्यादिना । ज्ञानविषयभानयोरिवेति-ज्ञानविषयताविषयविषयत्वयो- रिवेत्यर्थः । तथाविधयोः = तुल्यकालसम्बन्धिनोः । एकतरभाने ज्ञाननिष्ठविषयत्वे । अन्यतरभासकहेतोरिति = विषयभानप्रयोजकघटपदज्ञानरूपहेतोरित्यर्थः । विषयभान- मिति - विषयनिष्ठविषयत्वम् । ज्ञानभानप्रयोजकत्वेनेति = तृतीयार्थोऽवच्छिन्नत्वम् । तत्प्रयोजकत्वे तदन्वयः। तत्प्रयोजकप्रयुक्तमिति - विषयभानप्रयोजकप्रयुक्तमित्यर्थः । तथाच यादृशजन्यज्ञाने ज्ञानभानप्रयोजकत्वावच्छिन्नविषयज्ञानप्रयोजकताप्रयोज्यं विषयमानं तादृशसामग्रीजन्ययावद्ग्रहविषयत्वं साध्यम् पर्यवसितमिति न शाब्दसामग्र्याः साध्य- घटकत्वम् । शाव्दसामग्रीजन्यज्ञाने विषयभानप्रयोजकता ज्ञानभानप्रयोजकत्सावच्छिन्ना सती न विषयभानप्रयोजिकेति अदोषात् । एतेनेति = याहशसामग्रीजन्यज्ञाने विषयभानं ज्ञानभानप्रयोजकत्वेन प्रयुक्त ·(दी०) एकयैव शक्त्या विषयोमरक्तज्ञानग्राहकेण प्रमापदेन प्रामाण्यग्राहि सिद्धसाधनवारणाय यावदिति । - ( गा०) ननु एवम् प्रामाण्यानुमि तिग्राह्यत्वमादाय सिद्धंसाधनवा यावत्पद्मनर्थकम् , इदं ज्ञानं घटविषयकं घटेच्छाजनकत्वादित्याद्यनुमा नामिव प्रामाण्यानुमानस्यापि उक्तविशेषणेनैव वारणात् , तत्रेवात्रापि ज्ञ विषयग्राहकतयोः पृथक् प्रयोजकप्रयुक्तत्वादित्याशंक्य एकप्रयुक्तोभयग्राहक कपदविशेषघटितसामग्रोग्राह्यताप्रयुक्तसिद्धसाधनवारकतां तस्याह एक पदैक्येऽपि विशेषणविशेष्यभेदेन शक्तिरूपप्रयोजकभेदात् न तादृशसामः संग्रह इति तदेक्याभिधानं विषयोपरक्त ति । विषयघटितयाथार्य विर्वा घटेत्यर्थः । उपसर्गस्य द्योतकतया न प्रशब्दस्य याथार्थ्यरूपप्रकर्षे स्वतः शक्तिरिति भावः । ननु प्रमापदं यथार्थानुभवत्वविशिष्ट एव शक्तम् नतु यथार्थ ज्ञानर विशिष्टे स्मृतिकरणे, प्रमाणव्यवहारविरहात् । एवञ्चानुभवत्व जातिमा कुर्वतां नैयायिकानां न प्रमापदस्य ज्ञानत्वघटितप्रामाण्यग्राहकत्वमित्याश (प्रभा) साध्यत्वे योग्यताज्ञानादिकमादाय पुनःशाब्दसामग्र्याः साध्यघटकत्वेन वा दुर्वार इत्यतोऽवच्छेद्यत्वनिवेशस्तदर्थज्ञानभानप्रयोजकत्वेनेति तृतीयान्तोक्तिश्च । एवमिति ज्ञानग्राहकताप्रयुक्तमेव यस्या विषयग्राहकत्वमितिनिवेशे इत्यर्थः । याहः सामग्रीजन्यज्ञाने ज्ञानभानप्रयोजकत्वावच्छिन्नविषयभानप्रयोजकताप्रयुक्त विषयभानं ताः सामग्र्यास्साध्यघटकत्वे इति यावत् । प्रामाण्यानुमितिग्राह्यत्वमादायेति इदं ज्ञानम्प्रा संवादिप्रवृत्तिजनकत्वादित्यनुमितिमादायेत्यर्थः । अनर्थकमितिपादृशसामग्र्याः ज्ञा ग्राहकताप्रयोज्यत्वस्य विषयग्राहकत्वेऽसत्त्वेन साध्याघटकतया वाघधारणानिष्प्रयोजनमेवे भावः । उक्तविशेषणेनैवेति । ज्ञानग्राहकताप्रयुक्तमेव यस्या विषयग्राहकत्वमिति विशे। णेनैवेत्यर्थः । तत्रेवेति = इदंज्ञानं घटविषयकमित्यत्रेवेत्यर्थः । अत्रापि-प्रामाण्यानुमित वपि । पृथक्प्रयोजकप्रयुक्तत्वादिति । ज्ञानग्राहकतायां व्यापकत्वं प्रयोजक विषयग्राहद तायां व्यापकतावच्छेदकत्वं प्रयोजकमिति भावः । इत्याशंक्येति = यावत्पदवैयर्थ्यमाशंक्येत्यर्थः । एकप्रयुक्तोभयग्राहकतापर विशेषेति । एका या विषयघटितप्रमापदार्थनिरूपिता प्रमापदनिष्ठा शक्तिस्तत्प्रयुत्त या ज्ञानस्य विषयस्येत्युभयस्य च ग्राहकता तन्निरूपको यः प्रमापदविशेषस्तद्घटितसामग्र्य साध्यघटकतया तामादाय सिद्धसाधनापत्तेरिति ।

·भ्रमग्राहकानु ( दी० ) तद्धि धात्वर्थतावच्छेदकज्ञानत्वपुरस्कारेणव यथार्थज्ञानमभिधत्त। मृतिहेतोः प्रमाणान्तरतापत्तेस्तु' भीतास्तान्त्रिकाः शास्त्रे प्रमाव्यवहारौपयिक मृतिव्यावृत्त रूपमनुमन्यन्ते । भ्रमपदेन प्रामाण्याग्रहाद वाधवारणाय तदप्रामाण्येति । (गा) निरस्यति तद्धीति । तत् =प्रमापदम् । ज्ञानत्वपुरस्कारेणैवेति । ज्ञानत्व- घटितप्रामाण्यप्रकारेणेत्यर्थः । एवकारेण यथार्थानुभवत्वविशिष्टव्यवच्छेदः । प्रकर्षादिद्योतकोपसर्गपूर्वकधातोः प्रकर्षादिसहितस्वशक्यतावच्छेदकावछिन्न- वाचकत्व नियमादिति भावः। उपसर्गस्तु शक्यतावच्छेदककोटौ निविशतां नवा इत्यन्यदेतत् । स्मृतौ तान्त्रिकाणां प्रमाव्यवहारं शास्त्रे प्रमापदस्य पारिभाषिकतया वारयति स्मृतीति । प्रमाणान्तरतापत्तेः प्रमाणान्तरव्यवहार- विषयतापत्तेः । स्मृतिव्यावृत्तं रूपं यथार्थानुभवत्वं प्रमाव्यवहारौपयिकमनु- मन्यन्त इत्यन्वयः। ननु एवमपि अप्रामाण्याग्राहकेत्यस्य वैयर्थ्यम् , मित्यादेः उक्तविशेषणेन वारणात् तद्ग्राह्यत्वेऽपि वाधासम्भवादित्यत आह भ्रमपदेनेति । एकयैव शक्त्या विषय घटितमूर्त्तिकभ्रमत्वविशिष्टबोध- केनेति शेषः। नच भ्रमपदस्य प्रामाण्याश्रयाग्राहकत्वात् न तद्ग्राह्यत्वेऽपि बाध इति वाच्यम् , प्रमाया अप्यंशे भ्रमत्वसम्भवेन भ्रमपदस्य तादृशज्ञानबोधकतया प्रामाण्याश्रयबोधकत्वात् । ... ( प्रभा ) वारणसम्भवे यावत्पदोपादानन्निरर्थकमेवेति भावः । इत्याशङ्काम् = यावत्पद- वैयर्थ्यशंकाम् । ज्ञानत्वपुरस्कारेणैवेति । तथाच ज्ञानग्राहकताप्रयुक्तविषयग्राहकतया उक्तशाब्दसामग्र्या अपि साध्यघटकतया तामादाय सिद्धसाधनभरणाय यावत्पदोपा- दानमिति भावः। एवमपि = यावत्पदस्य सार्थक्येऽपि । भ्रमग्राहकानुमित्यादेः भ्रमःविसंवादिप्रवृत्तिजनकत्वादित्यनुभित्यादेरित्यर्थः ।' उक्तविशेषणेनेति ज्ञानग्राहकता प्रयुक्त यस्या विषयग्राहकवमितिपूर्वोक्तविशेषणेनेत्यर्थः । एकयैव शक्त्येत्यादि तथाच भ्रमग्राहकशाब्दसामग्याः साध्यघटकतया तज्जन्यग्रहविषयत्वस्थ प्रमाल्वेऽसत्वेन वाधापत्तिरित्यप्रामाण्याग्राहकत्वस्य सार्थक्यम् । "कस्मिांश्चदपि प्रामाण्ये सामान्यतो यावज्ज्ञानग्राहकसामग्रीग्राह्यत्वं न प्रसिद्धमित्य प्रसिद्धिवारणाय स्वाश्रययावज्ज्ञानग्राहकत्वं सामग्र्याम्पानिवेशितं तत एव च भ्रम ·(दी०) तन्न ? गुरुनये विषयग्राहकृताया ज्ञानग्राहकताप्रयोजकाप्रयुक्तत्वात प्रत्युत विषयग्राहकताप्रयोजकस्यैव ज्ञानग्राहकताप्रयोजकत्वात् । सर्वस्वैव विषर प्रहस्य आत्मविषयत्वात् । (गा०) सर्वधीयाथार्थ्यमते भ्रमपदं तदभाववद्धर्मिसाक क्षतद्विषयकज्ञानत्वेन तत्प्रमामेव वोधयति । एतच्च समाधिसौकर्येण अग्राहकान्तानुपादाने गुरुमते स्वतन्त्राप्रामाण्योपस्थितिद्वितीयक्षणोत्पन्न प्रामाण्याश्रयविषयकस्वप्रकाशात्मकव्यवसायसामग्र्या मिश्रमते चोपगीत प्रामाण्यघटकविषयग्राहकताकत्वेऽपि तदप्रयुक्तप्रामाण्यघटकर्मिग्राहकता कत्वेन उक्तविशेषणेन वारणासम्भवात् तदग्राह्यतयापि वाधस्य निष्प्रत्यूह त्वादिति वदन्ति । विषयग्राहकतायाः = विषयविषयतायाः ज्ञानग्राहकताप्रयोजकाप्रयुक्त त्वादिति । ज्ञानभानप्रयोजकत्वेन तत्प्रयोजकाप्रयुक्तत्वादित्यर्थः । एकसामग्या एक ज्ञानविषयभासकतया यथाश्रुतासङ्गत्तेः । अयम्भावः, व्यवसायसामग्र याः न ज्ञानभानप्रयोजकत्वेन घटादिरूपविषयग्राहकता, ज्ञानं गुण इत्याकारकघट. ज्ञानादिवोधेऽपि ज्ञानभानप्रयोजकसत्वेन घटादिभानप्रसंगात् । अपितु घटतत्स निकर्षादिघटितसमुदायत्वेनैव । तथात्वमिति । विषयग्राह कताप्रयोजकस्यैवेति- विषयभानप्रयोजकत्वावच्छिन्नस्यवेत्यर्थः । ज्ञानग्राहकताप्रयोजकत्वात् ज्ञानभा- नप्रयोजकत्वात् । विषयभासकत्वेन ज्ञानभानप्रयाजकत्वं विपरोतवत् तदा न सम्भवेद् यदि विषयभानप्रयोजकसमुदायसत्त्वेऽपि कदाचित् ज्ञानभानं न स्यात् , नचैवमित्याह सर्वस्यैवेति । आत्मेति दृष्टान्तविधयोक्तम् । (प्रभा) सर्वधीयाथार्थ्यमते प्रनाकरमते । स्वप्रकाशात्मकेति इदं ज्ञानमप्रमेति- व्यवसायसामग्र्या इत्यर्थः। उक्तविशेषणेनेति = ज्ञानग्राहकताप्रयुक्त विषयग्राहकत्वं यस्यास्तादृशसामग्रीविशेषणेनेत्यर्थः । वदन्ति । अत्र केचिदित्यारभ्य वदन्तिपर्यन्तं पक्षधरमिश्रमतमुपन्यस्याने तन्नेत्यादिना निराकरिष्यते । पक्षधरमिश्रमतं निराकत्तु मुपक्रमते तन्नेत्यादिना । तत्प्रयोजकाप्र- युक्तत्वादिति = विषयभानप्रयोजकाप्रयुक्तत्वादित्यर्थः । तथाच ज्ञानभानप्रयोजकत्वा- वच्छिन्ना या विषयभानप्रयोजकता तत्प्रयुक्तत्वं विषयमाने नास्ति, एवञ्च गुरुमते व्यवसाय- सामग्र्याः साध्याघटकतया साध्याप्रसिद्धिरिति भावः । यथाश्रुतासङ्गतेरिति = विषयग्राहक- ताया ज्ञानग्राहकताप्रयोजकाप्रयुक्तत्वादिति यथाश्रुतदीधितेरसङ्गतिरित्यर्थः । एकसामग्र या एव ज्ञानद्वयभासकतया विषयग्राहकतायां ज्ञानग्राहकताप्रयोजर्कप्रयुक्तत्वस्यानिवार्यत्वात् । ननु यद्येकयैव सामग्र्या ज्ञानविषययोर्भानं तहिं ज्ञानभानप्रयोजकत्वेन विषयभानप्रयोजकmine wwe प्रयक्तत्वमपि विषयभाने प्रतिHिai...

·( दो० ) अस्तु वा तत्र यथातथाभिधानम् । . (गा० ) ननु यत्र ग्रहे ज्ञानविषययोरेकभानप्रयोजकत्वेन अपरभानप्रयो- जकता ताशी सामग्री विवक्षणीयो, एवञ्च स्वप्रकाशकलामय्या विषय- भासकत्वेन ज्ञानभासकत्वादेव संग्रहः। मिश्रमते घटज्ञानमितिशाब्दस्थले यथा ज्ञानभासकताया न घटभासकता, घटपदासत्वेऽपि तद्भानप्रसङ्गात् ,. तथा घटभासकत्वेनापि न ज्ञानभासकता, ज्ञानपदासत्त्वेऽपि तद्भानप्रङ्गादित्यत आह अस्तु वेति । तथाभिधानम् = स्वप्रकाश सामग्रीसाधारणविशेषणाभिधानम् । (प्रभा) अस्तु वा तत्र यथातथाभिधानमिति दीधितिमवतारयति नन्वित्यादि । यमा ग्रहे इति= यादृशसामग्रीजन्यज्ञानग्रहे इत्यर्थः । ज्ञानविषययोरेकभानेति । ज्ञानविषय- योमध्ये यदेकतरं ज्ञानं विषयो वा तस्य यत्' भानं तनिष्ठविषयतेति यावत् । तत्प्रयोजकत्वा- वच्छिन्ना याऽपरनिष्ठविषयता तत्प्रयोजकता तदाश्रयसामग्रीति व्युत्पत्ति: । तथाच ज्ञाननिष्ठ- बिषयतात्वावच्छिन्नप्रयोज्यतानिरूपितप्रयोजकत्वावच्छिन्नविषयनिष्ठविर्षयतात्वावच्छिन्न प्रयोज्य- तानिरूपितप्रयोजकताकत्व-विषयविषयतात्वावच्छिन्नप्रयोज्यतानिरूपितप्रयोजकत्वावच्छिन्नज्ञान- भानप्रयोजकताकत्व-एतदन्यतरवत्सामग्रीजन्यग्रहविषयत्वं साध्यमिति पर्यवसितम् । ज्ञान विशि- ष्टसामग्रीजन्यग्रहविषयत्वमित्यनुगमः । वै० स्वविषयतात्वावच्छिन्नप्रयोज्यतानिरूपितप्रयोजक- त्वावच्छिन्नविषयविषयतात्वावच्छिन्नप्रयोज्यतानिरूपितप्रयोजकताकत्वस्वविषयविषयतावाव. च्छिन्नप्रयोज्यतानिरूपितप्रयोजकताकत्वावच्छिन्नस्वभानप्रयोजकताकत्व एतदन्यतरसम्बन्धेनेति यावत् । गुरुमते सङ्गमयति एकच्चेति । एतादृशविवक्षणे चेत्यर्थः । स्वप्रकाशक- सामग्र्या इति = स्वप्रकाशजनकसामग्र्या इत्यर्थः । विषयभासकत्वेन ज्ञानभासक- स्वादेवेति = विषयभानप्रयोजकत्वावच्छिन्नज्ञानभानप्रयोजकत्वादेवेत्यर्थः। संग्रह इति= साध्यघटकत्वमिति भावः। तथाच गुरुमतसिद्धव्यवसायसामग्रो विषयभानप्रयोजकत्वा. वच्छिन्न ज्ञानभानप्रयोजकताकसामग्रीपदेन संगृहीता । अथ च तज्जन्यव्यवसायात्मकग्रह- विषयत्वस्य व्यवसायगतप्रमात्वे सत्त्वेन सङ्गतिरिति भावः । मुरारिमिश्रमते घटज्ञानमिति शाब्दसामग्री वारयति मिश्रमते इति । दृष्टान्तयति यथेत्यादि । ज्ञानभासकत्वेन न घटमासकतेति = ज्ञानभानप्रयोजकत्वावच्छिन्नघटभानप्रयोजकतेत्यर्थः। तत्र हेतुमाह घटपदासत्त्वेऽपीत्यादि । तद्भानप्रसङ्गादिति = घटभानप्रसङ्गादित्यर्थः । दार्टान्त मुपादत्ते घटभासकत्वेनेत्यादि । घटभानप्रयोजकत्वावच्छिन्ना न ज्ञानभानप्रयोजकता अत्र हेतुमाह ज्ञानपदासत्त्वेऽपीत्यादि। तभानप्रङ्गादिति = ज्ञानभानप्रसङ्गादित्यर्थः तथाच समनैयत्यं नास्तौतिभावः । इत्यत इति उक्तरीत्या सर्वसामञ्जस्ये किञ्चिदन पपत्त्यभावादिति भावः । दीधितो यथातथाभिधानमिति एकप्रयोजकप्रयोज्यज्ञानभान Man-TETTE भिधानमित्यर्थः। एतदेवा ·( दी० ) तथापि मिश्रमते दुर्वचम् ज्ञानविषयग्राहकतयोरनतिप्रसक्तमेकप्रर अकप्रयोज्यत्वम् । ( मा० । दुर्वचमिति । यथाश्रुतस्य योग्यता सानादिकमादाय घटज्ञानर्माि शाब्दबोधादिगततदुभयमानसाधारणत्वात् । एकप्रयोजकत्वेन अपरप्रयोजकत विवक्षणे च अनुव्यवसायसामग्रीघटकव्यवसायादेनिविषययोरे कतरभारतकत्वे अपरभानप्रयोजयत्वे केवलज्ञानग्रहे विषयस्य केवलविषयग्रहे च शानस्य भार प्रसङ्गाद् विनिगमनाविरहाच्च तदुपगमासम्भवेन तादृशसामग्र्या एवासंग्रहात एकधर्मपुरस्कारेण उभयभानप्रयोजकत्वविवक्षणे च घटज्ञानमित्यादौ योग्यत विशेषज्ञानाःताहशज्ञानत्वादिना उभयभानप्रयोजकतया वाधवारणमशक्यम् फलोपधानरूपप्रयोजकत्व विवक्षया एकै सहेतुसाधारणरूपेण ज्ञानादिभानप्रयोज कत्वनिराकरणे अनुव्यवसायादिसामग्रीघटकव्यवसायादेरपि घटज्ञानत्वादिन घटज्ञानादिभानाप्रयोजकतया व्यवसायमनस्संयुक्तसमवायादिसमुदायपर्याप्त धर्मस्यैव ज्ञानविषयोभयभानप्रयोजकतावच्छेदकतया तादृशसामग्रीसंग्रहे तुल्य युक्त्या घटज्ञानमित्यादिशाब्दबोधनिष्ठतदुभयभानेऽपि घटपदज्ञानपदादिसमुदा यपर्याप्तधर्मावच्छिन्नस्य प्रयोजकतया न तत्सामग्रीवारणसम्भव इति भावः । ( प्रभा ) दीधितौ तथापीति = यथातथाभिधानेनार्थादेकभानप्रयोजक प्रयोज्यज्ञानभानविषयभानप्रयोजकसामग्रीत्यभिधानेनोक्तानुपपत्तिपरिहारे पोत्यर्थः । मिश्र मते मुरारिमिश्रमते इत्यर्थः । दुर्वचमिति दुर्निरूप्यमित्यर्थः । दुर्वचत्वं निरूपयति ज्ञानविषयग्राहकतयोरनतिप्रसक्तमेकप्रयोजकपोज्यत्वमित्यादिना । ज्ञानविषयमा हकतयोरिति-ज्ञानग्राहकताविषयग्राहकतयोरित्यर्थः । ज्ञानविषयता विषय विषयतेत्युभयगतमनतिप्रसक्त सदेकप्रयोजकप्रयोज्यत्वं दुर्वचमिति भावः। कथमनति प्रसक्त सद् दुरीचमित्यतो दुर्वचत्वसाधिकामतिप्रसक्तिन्दर्शयति यथाश्रुतस्येत्यादिना । यथाश्रुतस्येति = एकप्रयोजकप्रयोज्यत्वस्येत्यर्थः । योग्ताज्ञानादिकमादायेति=विषयि. स्वसम्बन्धावच्छिन्नघटेवावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितज्ञानत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालियोग्यताज्ञा- नादिकमित्यर्थः। आदिपदात्तात्पर्यपरिग्रहः । तदुभयभानसाधरणत्वादिति. ज्ञानभानविषयभानसाधारणत्वादित्यर्थः यथाश्रुतस्येति पूर्वेण सम्बन्धः । तथा च एकप्रयोजकप्रयोज्यज्ञानभानविषयभानप्रयोजक- सामग्रीपदेन घटज्ञानमितिशाब्दसामग्रया अपि संग्रहेण साध्यघटकतया तजन्यग्रहविषय- त्वस्य तत्प्रमात्बेऽसत्त्वाद् वाध इति भावः । स्वोक्तिपक्षे दोषमुद्घाटयति एकप्रयोजकत्वेना- परप्रयोजकताविवक्षणे चेति । विषयभानप्रयोजकत्वावच्छिन्नशानभानप्रयोजकता-ज्ञान- भानप्रयोजकत्वावच्छिन्नविषयभानप्रयोजकता-एतदन्यतरवत्सामग्रीजन्यग्रहविषयत्वं साध्य- मिति । एकधर्मपुरस्कारेणेतियोग्यताज्ञानत्वादिनेत्यर्थः । एकैकहेतामाधागोनि -- तथाच A ।

·(दी० ) किञ्च घटज्ञानव न घटेन्छाववादित्याद्यनुमित्या तद्ग्रहाद् वाधः । नचात्र ज्ञानग्राहकतायां व्यापकत्वं घटग्राहकतायां तदवच्छेदकत्वं प्रयोजकम्. ते नैकमुभयग्रहकताप्रयोजकम्. प्रमापदेऽपि शक्तितदवच्छे इकत्त्वयोरेव ज्ञान- षयग्राहकतायाम् प्रयोजकत्वात् । (गा०) ननु यत्र ज्ञाने विषयमानं ज्ञानभानाप्रयोजकाप्रयुक्तं तज्ज्ञानसामग्र्येव वक्षणीया, घटज्ञानमित्यत्र ज्ञानभानाप्रयोजक घटपदं घटभाने प्रयोजक- त्यत एव तव्युदासः । अनुव्यवसाये विषयभानप्रयोजको व्यवसाय एव, [च न ज्ञानभानाप्रयोजक इति तत्सामग्रीसंग्रहः। स्वप्रकाशमते व्यवसाय- हामग्रीत्वेन व्यवसायस्थ सर्वाण्येव कारणानि अविशेषेण शानभानप्रयोजकानि, तो न तदतिरिक्तस्य विषयमानेऽपेक्षेति तत्सामग्रो-संग्रह इत्यतो दूषणान्तर- राह किञ्चेति । यद्यपि विषयोपरक्तज्ञानानुमितिस्थले एकस्य परामर्शाइरेवं विधेयतया : ज्ञानस्य, विधेयतावच्छेदकतया विषयस्य भासकता नतु व्यापकतायास्त दवच्छेद कत्वस्य च ज्ञानं विधेयतत्त्वावच्छेदकविषयकानुमिती पृथक् कारणम् , तथापि, प्रयोजभेदं विना विधेयादिविषयतानां वैचित्र्यानुपपत्त्या परामर्शीयनविषय.. निष्ठविलक्षणविषयतानाम् अनुमितो विलक्षणतत्तद्विषयभानप्रयोजकत्वमाव-: श्यकम् , इत्युक्तानुमितिसामग्राव्यावृत्तिरित्याशङ्कते नचेति । व्यापकत्व व्यापकत्वेन परामर्शबिषयत्वम् । तदवच्छेदकत्वम् = व्यापकतावच्छेदकत्वेन) तद्विषयत्वम् । शक्तिदवच्छेदकत्वयोः शक्यत्वतदवच्छेदकत्वावच्छिन्न- ज्ञानविषयत्वयोः । प्रयोजकत्वात्-तुल्ययुक्त्या प्रयोजकत्वापातात् । तथाचोक्त- यावत्पदन्यावृत्त्यसङ्गतिरिति भावः । ननु शक्यतावच्छेदकेऽपि शक्त्युपगमेन शक्यतया तद्भानमेव शाब्दबोधे तद्भानप्रयोजकम् . (प्रभा विवक्षणायात साध्यबटकतया विवक्षणोयेत्यर्थः । न तदतिरिक्तस्य विषयभानेऽपेक्षेति सामग्रीवारणम् । व्यापकत्वेन परामशविषयत्वमिति व्यापकत्वप्रकारकारामशविषय, त्वमित्यर्थः । व्यापकतावच्छेदकत्वेन तदविषयत्वमिति-ध्यापकतावच्छेदकत्वप्रकारक- परामर्शविषयत्वमित्यर्थः । तद्भानप्रयोजकमिति । अयम्भावः, अनुमितिस्थले हि वह्नित्वादौ व्यापकताया असत्त्वेन व्यापकतानवच्छेदकत्वरूपपरामर्शीयविषयतायाः प्रयो- जकता नाङ्गीक्रियते, शाब्दबोधस्थले तु ताशप्रयोज्यप्रयोजकभावाङ्गोकारेऽपि शक्त्या एव प्रयोजकतया शक्यतानवच्छेदकरूण भानवारणसम्भवात् तादृशप्रयोज्य- N ·- (दी०) अव्यापकस्यानुमितिविषयत्वेऽतिप्रसङ्गस्य व्यापकतावच्छेदकत्वेनेव, अशक्य- स्यापि शाब्दधीविषयत्वे अतिप्रसङ्गस्य शक्यतावच्छेदकत्वेनैव निराससम्भवात् । शक्यतावच्छेदके शक्ति सत्त्वेऽपि न तस्याः तद्वोध उपयोगः, (गा०) शक्यतया अभातस्यापि शाब्दबुद्धौ भानोपगमे • गवादि- पदात् सास्नादेरपि गोत्वादिवच्छाब्दबोधे भानापत्तेरित्यत आह अव्यापकस्यति । अव्यापकस्य-व्यापकतया अभातस्य । अनुमितिविषयत्वे अनुमितौ धर्मिताव- च्छेदकीयप्रकारता विलक्षणप्रकारत्वे । अतिप्रसङ्गस्य व्यापकतावच्छेदकत्वेनेव = परामर्श व्यापकतावच्छेदकतया भानस्य नियामकत्वेन यथा वारणम् । अशक्यस्य = शक्यतयाऽभातस्य । शक्यतावच्छेदकत्वैन-शक्यतावच्छेदकतया शक्तिज्ञाने भानस्य प्रयोजकतयैव । ननु व्यापकतावच्छेदके वह्नित्वादौ धूमादिव्यापकता नास्तीति व्यापकतावच्छेदकतया भानं विधेयतावच्छेद कतया भानप्रयोजकम् । शक्यता. वच्छेद के च सर्वत्र शक्तिरस्ति । तस्य पदवोध्यतया तेन रूपेण भगवदिच्छाया- मवश्यं भानात् ,अतो नोभयत्र साम्यमित्यत आह शक्यतावच्छेदक इति । उप- योगः न स्वीक्रियत इति शेषः । गोत्वादिविशिष्टविशेष्यकशक्तिमहस्य गोत्वांशे शक्यतावगाहिनः (प्रभा) भानप्रयोजकतया घटज्ञानमितिशाब्दसामग्र्यास्साध्यघटकतया. तज्जन्यग्रहविषयत्वस्य च प्रमात्वेऽसत्त्वाद् वाध इत्यतो यावत्पदं सार्थकन्तथाच न मिश्रमते यावत्पदवैयर्थमिति भावः । ईदृशप्रयोज्यप्रयोजकमावं दर्शयितुमाह शक्यतयेति । अभातस्यापीति । शक्तिज्ञानीयावच्छेदकताभिन्न विषयत्वाभावविशिष्टस्यापि तद्धर्मस्येत्यर्थः । शाब्द- बुद्धौ भानोपर्गमे शाब्दवोधीयप्रकारत्वाभिन्नविषयताविशिष्टत्वाभ्युपगमे इत्यर्थः । यथा वगरण मिति । अनुमितीयधर्मितावच्छेदकनिष्ठप्रकारताविलक्षणतद्धर्मप्रकारताम्प्रति परामर्शीयव्यापकतावच्छेदकत्वरूपविषयता प्रयोजिकेतिभावः । व्यापकतावच्छेदक- तयेति-अनुमितीयविधेयतावच्छेदकत्वाख्यविषयताप्रयोजिका इति भावः । पदबाध्यतयेति =पदजन्यप्रतीतिविषयतयेत्यर्थः । तेन रूपेण-गोत्वादिरूपशक्यतावच्छेद केन रूपेणेत्यर्थः । नोभयत्रेति-अनुमितौ शाब्दबोधे चेत्यर्थः । साम्यमिति = तुल्यतेत्यर्थः । उत्तरयति दीधितौ शक्यतावच्छेदके इत्यादि । तस्या इति शक्तरित्यर्थः । तद्बोधे इति= शक्यतावच्छेदके शक्तिर्न स्वोक्रियते इति । गोपदाद् गोत्त्वावच्छिन्नो वोद्धव्यः इत्याकारक- शक्तिः। गोत्वविशिष्टेति = गोत्वविशिष्टो गोपदवाच्य इत्याकारकस्येत्यर्थः। गोत्वांशे शक्त्यनवगाहिनः तादृशशक्तिज्ञानसत्वेऽपि स्वरूपतो गोत्वादिभाने न काऽप्यनुपपत्तिः । पूर्वोक्तप्रयोज्यप्रयोजकभावेनातिसङ्गस्यापि वारणाच्छक्तिज्ञाने गोत्वस्यानुल्लेखादित्यत आह - - ·. (गा०) स्वरूपतो गोत्वादिविषयकत्वानुपपत्त्या स्वरूपतो गोस्वाधव- गाहिशाब्दवोधहेतुत्वासम्भवात् तदवच्छेदेन शक्त्यवगाहिनस्तद्धर्मितावच्छेदक- कज्ञानस्यैव तथात्वादितिभावः । यद्यपि पदधर्मिकगोत्वविशिष्टवाचकताग्रहस्य स्वरूपतो गोत्वप्रकारकत्वं स- म्भवति, तथापि गोत्वविशिष्टवाचकत्वस्य गोत्ववाचकत्वगर्भस्य गोत्वप्रकारकत्वा- वच्छिन्नगोविषयकत्वविशेषितबोधजनकत्व प्रकारकभगवत्संकेतविषयत्वरूपस्य धियो हेतुत्वे वोधविशेषणतापन्नगोविशेषितविषयिताविशेषण तापन्नप्रकारि- स्वांशे विशेषणतया विषयत्वरूपस्य वाच्यत्वस्य गोत्वांशे भानं गोत्वस्य शाब्धी- प्रकारतानियामकं वाच्यम् , गोत्वावच्छेदेन वाच्यताज्ञानस्य हेतुत्वे च गोत्वांशे (प्रभा० ) दिच्छीयविशेष्यतारूपशक्त रवच्छेदकतासम्बन्धेन गोस्वेऽवगाहिनः । स्वरूपतो गोत्वादिविषयकत्वानुपपत्त्येति: -शक्तिज्ञाने उल्लिख्यमानतया गोवादिजाते!त्वत्वेनैव रूपेण भानादिति । तथाचोक्तशक्तिज्ञानं न निरवच्छिन्नगोत्वविषयकम् । अनुल्लिख्यमान- जातेरेव स्वरूपतया भानेन उल्लिख्यमानायास्तादृशजातेस्स्वरूपतो भानासम्भवादिति भावः । ननु स्वरूपतो गोत्वादिविषयकत्वानुपपत्ती को दोष इत्यत ग्राह स्वरूपतो गोत्वाद्यावगाहिशाब्दबोधहेतुत्वासम्भवादिति । अर्थात् येन रूपेण यद्विषयकशक्तिज्ञानं 'तेनैव रूपेण तद्विषयकोपस्थितिस्तेनैव रूपेण तद्विषयकशाब्दवोध इति नियमोऽवश्यमङ्गी. कार्यः । अन्यथाऽन्यरूपेण शक्तिज्ञाने भातस्य पदार्थस्यान्यरूपेण भानापत्तिः । तथाच तद्रूपावच्छिन्नप्रकारताशालिवोधम्प्रति तद्रूपावच्छिन्नप्रकारताकशक्तिज्ञानं कारणं वाच्यम- न्यथा पशुपदस्य लोमवल्लालावच्छिने शक्तिरितिज्ञानेऽपि प्रमेयत्वेन लोमभानापत्तिः नन्बेवं स्वरूपतो गोत्वावगाहिशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नम्प्रति किं कारणमित्यत श्राह तदवच्छे. देन शक्त्यवगाहिनस्तद्धर्मितावच्छेदककज्ञानस्यैव तथात्वादिति । तदवच्छेदेन = गोत्वा वच्छेदेनेत्यर्थः । शक्त्यवगाहिनःशक्तिविषयकत्वस्येत्यर्थः । तद्धर्मितावच्छेदक केतिः गोत्वधर्मितावच्छेदककेत्यर्थः । ज्ञानस्यैव =शक्तिज्ञानस्यैवत्यर्थः । तथात्वादिति स्वरूपतो गोत्वावगाहिशाब्दबोधहेतुत्वसम्भवादित्यर्थः । तथाच निरवच्छिन्नगोत्वनिष्ठप्रकार ताकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नम्प्रति गोत्वावच्छेदेन गोपदशक्त्यवाहिशानं कारणमिति समुदि तार्थः । गोत्वधर्मितावच्छेदककज्ञानस्येति = मोर्गोपदशक्या इत्याकारकगोत्वधर्मिता बच्छेदककशक्तिज्ञानं कारणमिति । अवच्छेदकत्वसम्बन्धेन तादृशशक्तिज्ञाने गोत्वस्य धर्म तावच्छेदकतया किञ्चिद्र पेण ज्ञानमिति । शक्यतावच्छेदके शक्तिस्वीकारे उक्तदोषाः वारयति यद्यपीति । तथाचोक्तशाब्दवोधसामग्र्यास्साध्यघटकत्वं सम्भवति इति बोधवान णाय यावत्पदम्मिश्रमतेनानर्थकमित्यभिप्रायः । गोपदं गोरूपार्थवाचकमित्याकारकर शक्तिज्ञानस्येत्यर्थः । स्वरूपतो गोत्वप्रकारकत्वमिति =निच्छिन्नगोत्वप्रकारका - ETITTE ·( दी०) विनापि लक्षणां लक्ष्यतविच्छेदकस्येव विनापि शक्तिं तस्य वो H सम्भवात्। (गा०) बोधविशेषणतापानविषयिताविशेषणधर्मिविषयतावच्छेदकतारूपशक वावच्छेदकताभानं तदुभाननियामकमिति तन्मते गोत्वविशिष्टगोचरशान्दध हेहतायां विषयितायां गोविशेषितत्वांशनिवेशाधिक्येन गौरवम् । इतरांशस्य भयमतेऽपि तुल्यशरीरत्वात् । तदनिवेशे तु भवतां धय॑शे शक्तिधियोऽनपे णीयत्वापत्तेः। ननु शाब्दवोधीयसंसर्गतान्यविषयतायाः स्वांशे वृत्तिज्ञानप्रयोज तानियमात् , शक्यतावच्छेदकांशेऽपि शक्तिज्ञानस्य प्रयोजकत्वमावश्यकमित्य शंक्य तन्नियमं निराकरोति विनापीति । लक्षणाम् स्वांशे लक्षणाग्रहम शक्तिम् = स्वांशे शक्तिग्रहम् । तस्य शक्यतावच्छेदकस्य । ननु पशुत्वेन गौरस्मात् पदाद् बोद्धव्य इत्येतादृशाधुनिकसङ्कतात् पशुत नैव गोवोधो भवति नतु ताशसंकेतविषयतावच्छेदकेनापि गोत्वेनेति निर मादु विशेषणांशेऽपि सङ्कविषयत्वभानं शाब्दधीविषयत्वप्रयोजकमवर वाच्यम् । न च गोत्वस्य गोविशेषणतया उक्तसङ्केतविषयतया तावतापि नोक्त तिप्रसङ्गवारणसम्भव इति वाच्यम् ? पदजन्यवोविषयत्वेन विषयतारूप वाच्यत्व भानग्य प्रयोजयत्वोपगमेन तद्वारणसम्भवादिति चेत् , अस्त्वेवम् एवमपि विशेषणतया वाच्यत्वाय विशेष्यतया वाच्यत्वविलक्षणस्य पदार्थता छेदकभानप्रयोजकतया प्रमापदघटितसामग्र्या निरुक्तरूपताया दुरुपपादतैव - " C ( प्रभा ) निरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितप्रकारितात्वावच्छिन्नविशेष्यिस्वार च्छिन्नप्रकारितानिरूपितगोनिष्ठावच्छेदकताकविशेष्यित्वनिष्ठविशेष्यत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरू पितवोधनिष्ठविशेष्यत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितजनकतात्वावच्छिन्नविशेष्यत्वावच्छिन्नप्रकार तानिरूपितपदनिष्ठविशेष्यताशालिज्ञानं कारणमिति । अवच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नवोधविषयत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वरूपवाच्यत्व भानस्येत्यर्थः। निरुक्तरूपताया इति । एकप्रयोजकत्वेनापरप्रयोजकत्वरूपताया असम्भवात्तथा यावत्पदस्यासन्निवेशेऽपि न प्रमापदमादाय सिद्धसाधन मितिभावः । विशष्यताप्रकारतोप. SE ·(दी०) भट्टमतेऽसम्भवाच्च । ज्ञाततालिङ्गकानुमित्यापि विषयग्रहे व्यापकतावच्छेदकत्वस्यैव नियामकतया वक्ष्यमाणत्वात् । नच ज्ञाततालिङ्गकत्वमेव तत्प्रयोजनम् ।। अनुमितिसामग्र्याः साध्यग्राहकत्वे लिङ्गविशेषस्य व्यभिचारेणातन्त्रत्वात् । ज्ञाततामात्रेण ज्ञानमात्रानुमानसम्भवात् विशेषस्य तथा स्वभावकल्पनायां मानाभावाच्च । . (गा०) ननु यावत्पदादाने माभूत् प्रामाण्यस्य प्रमापदग्राह्यतया सिद्ध- साधनम् , तथापि विशेष्यताप्रकारतोपनायकतज्ज्ञानकालीनानुव्यवसायसा- मग्रीग्राह्यतया सिद्धसाधनं दुर्वारमेव, तादृशसामग्र्या अपि विषयग्रहे व्यवसा. यातिरिक्तानपेक्षणात् । अतो न तत्पदवैयर्थ्य मतो दूषणान्तरमाह "भट्टेति । असम्भवात् = प्रामाण्यग्राहकतया अभिमताया अनुमितिसामग्र्या उक्तविशे- षणाक्रान्तत्वासम्भवात् , तदेव दर्शयति ज्ञाततेति । व्यापकतावच्छेदकत्वस्येति । विषयगर्भप्रमात्वांशे व्यापकतावच्छेदकत्वग्रहस्येत्यर्थः । वक्ष्यमाणत्वादिति । घटो घटत्वप्रकारक ज्ञानविषयः घटत्वप्रकारकज्ञाततावत्वात् इत्यनुमानस्यैव प्रामाण्यप्राहकतया वक्तव्यत्वात् , तत्र च ज्ञानस्य साध्यत्वाद् विषयस्य तु तदवच्छेदकस्वादितिभावः। ज्ञाततालिङ्गकत्वम् = तल्लिङ्गकपरामर्शत्वावच्छिन्नजन्यत्वम् । तत्- प्रयोजकम् = अनुमितो विषयविशिष्टज्ञानभानप्रयोजकम् । एवकारेण व्याप- कतावच्छेदकत्वभानस्य विषयभानप्रयोजकत्वव्यवच्छेदः। लिङ्गविशेषस्य = लिंगविशेषावगाहिपरामर्शजन्यत्वस्य । व्यभिचारेण व्यभिचारादिना तल्लिग- कपरामर्शत्वेन हेतुताया असम्भवेन । ज्ञाततामात्रेण शुद्धज्ञानत्वेन व्यापक- तावगाहपरामर्शबलेन । ज्ञनमात्रेति । विषयानवच्छिन्नस्यैव ज्ञानस्यानुमिति- सम्भवादित्यर्थः। ननु स्वव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तर्लिङ्गविशेषघटितततया लिङ्गभेदेन परामर्शहेतुताभेद आवश्यकः । व्यभिचारोऽपि कथंचिद् विचारणीयः। तथाच ज्ञाततालिग कपरामर्शम्य शुद्धज्ञानत्वावच्छिन्नव्याप्त्य वगाहिनोऽपि विषयोपरक्तज्ञानानुमितित्वमेव जन्यतावच्छेदकमुपगन्तव्य- मिति तद्घटितसामग्र्यां ज्ञानभानप्रंयोजकमात्रप्रयोज्यविषयग्राहकतारुत्व- मक्षतमेवेत्यत आह विशेषस्येति । शुद्धज्ञानव्याप्यतया ज्ञाततारूपलिङ्गविशेषाव- गाहिपरार्मशस्येत्यर्थः । तथा स्वभावकल्पनायाम् = विषयविशिष्टज्ञानविषयकत्वा- वच्छिन्नजनकत्वकल्पनायाम् । मानाभावादिति । व्यवसायानन्तरं द्विवक्षणमध्य ------ writ ·-- (दी० ) ज्ञातताविशेषत्वेन ज्ञानविशेषजन्यत्वानुमानश्च घटेच्छात्वेन घटज्ञान न्यत्वानुमानेन समानयोगक्षेमम् । तदादिपदेन प्रकरणात् ( गा9 ) एव विषयोपरक्तज्ञानभानस्य आनुभविकतया कालान्तरे शुद्धज्ञानव्या तया शाततावगाहिपरामर्शात् शुद्धज्ञानानुमितिनिहाय तादृशपरामर्शस्य पृथ कारणताया आवश्यकत्वे विषयोपरक्तज्ञानानुमितौ तस्य हेतुत्वान्तरकल्प कालविशेषस्य तत्सहकारिताया अतिप्रसंगभङ्गाय कल्पनं चापेक्ष्य ज्ञान ऐन्द्रियकताया एव कल्पयितु युक्तत्वादिति भावः । ननु घटवृत्तिघटत्वप्रकारकज्ञाततायास्तादृशज्ञाततात्वेन घटविशेष कघटत्वप्रकारकत्वविशिष्टज्ञानजन्यत्वरूपसाध्यानुमापकत्वात् , तत्र च व्याप वावच्छेदकत्वमेव उभयभानप्रयोजकमिति न ज्ञानभानाप्रयोजक विषयमा प्रयोजकमित्याशङ्कां निरस्यति ज्ञातताविशेषत्वेनेति । समानयोगक्षेममिति । अन प्यनुमाने विषयस्येव ज्ञानस्यापि साध्यतावच्छेदकत्वात् , अवच्छेदकता विशेषादरे च ज्ञाततालिंगकानुमानेऽपि तद्विशेषसत्त्वादेकसामप्रोसंग्रहोऽन्यः रणश्चाशक्यमितिभावः । प्रमापदस्थले एकेन पदेन ज्ञानविषयोभयग्रहात् सिर साधनस्य यावत्पदेन वारणमित्युक्त तदनुसारेण प्रमात्वाग्राहकमपि तादृश पदमस्ति तदग्राहयतया वाधस्य दुरितामाह तदादीति । तदादेर्बुद्धिस्थत्वेनैव बोधकता नतु घटज्ञानत्वादिनेति भ्रमं निर कत माह प्रकरणादिति । विशेषरूपेण वोधौपयिकप्रकरणसहकारादित्यर्थः प्रकरणञ्च प्रकृतत्वम् , विशेषरूपेण वक्त बुद्धिस्थत्वमिति यावत् । सामान्य वक्तृबुद्धिस्थत्वेन शक्तमपि सर्वनाम विशेषरूपेण वोधयति, सहकारिविशेष पेक्षयाऽतिप्रसङ्गनिराससम्भवादिति भावः । विवेचितं चेदमधिकमन्यत्र (प्रभा ) अतिप्रसङ्गभङ्गायेति । शुद्धज्ञानव्याप्यतया ज्ञाततावगाहिपरामर्श शुद्धज्ञानानुमितिम्प्रति कारणतया विषयविशिष्टानुमितिम्प्रति च कारणतया द्वित्रिक्षणा रिक्तकालेऽपि यथा ज्ञाततालिङ्गकपरामर्शात् शुद्धज्ञानानुमितिस्तथा विषयोपरक्तानुमितिर अनिवार्या स्यादतस्ताहशातिप्रसङ्गवारणाय द्वित्रिक्षणरूपकालस्यापि सहकारिकारणा कल्पनीयमिति भावः । तत्र च व्यापकतावच्छेदकत्वमेव उभयभानप्रयोजकमिति = जन त्वस्य साध्यत्वे तत्र व्यापकत्वं ज्ञानस्यापि तत्र विशेषणत्वेन घटादिरूपविषयस्यापि । विशेषणत्वेनोभयोस्साध्यतावच्छेदकत्वाद् व्यापकतावच्छेदकत्वस्योभयत्रापेक्षेति एक व्याप तावच्छेदकं विषये ज्ञाने चोभयत्र प्रयोजकमिति भावः। विशेषादरे चेति = ज्ञाने व्यापकतावच्छेदकत्वं विषये व्यापकतावच्छेदकर ·. (दी०) पदान्तरेण वा लक्षणयाअधुनिकसङ्कतेन वा घटविषयक ज्ञानो- स्थापकेन प्रामाण्याग्रहाद् वाधा । एतेन या शसामग्र्या बिषयग्राहकत्वव्याप्तं ज्ञानग्राहकत्वम् तादृशयावद् ह्यत्वमपि प्रत्युक्तम् । अत्र वदान्त-तज्ज्ञानप्रामाण्याग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन च यद्भट्टमतसिद्ध भिन्नार्थकमग्राहकान्तम् । गा० ) पदान्तरेण सर्वनामातिरिक्त नापि घटाद्विपदेन । तादृशपदस्य तद्रूपा- अच्छिन्नाबाचकस्य कया वृत्त्या तपावच्छिन्नवोधकत्वमित्याकाङ्क्षायामाह लक्षणया आधुनिकसंकेतेन वेति । लक्ष्यार्थप्रकारे लक्षणाग्रहस्यापेक्षितत्वेऽपि तत्र तदितरग्रस्याप्यनपेक्षितत्वात् न विषयभानेऽधिकापेक्षेतिभावः । तत्र लक्ष्यतावच्छेदकग्रहस्यापेक्षया विषयग्रहेऽधिकस्य अपेक्ष- णीयतैवेतिवाच्यम् ? लक्षणामहस्य प्रकारतयैव तीरत्वादीनां गंगापदजन्यधी- प्रकारतोपपत्तस्तत्र शक्यप्रवाहादिसम्बद्धतावच्छेदकत्वग्रहस्यानुपयोगात् । पश्वादिपदादभ्रान्तपुरुषस्य शक्त्या गोत्वादिप्रकारकचोधानुदयात् लक्षणाप्रति- सन्धानं बिना तद्पविशिष्ट प्रत्यायनेच्छया तत्पदाप्रयोगाच्च । शस्त्यधीनविशिष्ट- विषयकबोधे पर विशेषणांशे शक्तेः शक्यतावच्छेदकताया वा प्रहस्योपयोगि- गित्वोपगमात् । अभ्युपेत्यैकवृत्तेरुभयप्रहप्रयोजकतामपि उपपादयितु संकेतानु- धावनम् । एतावता विषयग्रहे अधिकानपेक्षाविवक्षानिराकृत्य ज्ञानग्रहेऽधिका- नपेक्षाविवक्षामपि निराकरोति एतेनेति । एकसंकेतेनोभयवोधकपद्घटितसामग्री- व्यावृत्त्यसम्भवेन घटेच्छालिङ्गकघटज्ञानानुमान-शाततालिंगप्रामाण्यविशिष्ट- ज्ञानानुमानयोर्विशेषविरहेण चेत्यर्थः । यादृशसामग्र्या इति । ज्ञानप्राहकताप्रयु- क्तत्यत्र प्रयुक्तत्वस्य व्यापकतारूपत्वात् यथाश्रुतग्नन्थलभ्यमेवैनदित्यवधेषम् । तादृश यावद्ग्राह्यत्वम्तजन्ययावग्रहविषयत्वम् । मनस्संयुक्तसमवायस्य व्यबसायविषयघटादिभानाप्रयोजकत्वे मिश्रमतापरिग्रहोऽप्यत्र वोध्यः । तज्ज्ञानेति । घटज्ञानमित्यादिशाब्दबोधसामग्र्या इच्छादिलिंग- कज्ञानानुमितिसामग्राश्च भट्ट निवाहकतया प्रामाण्याग्राहकतया चाभ्युपग- ( प्रभा) उभयग्रहेति । विषयज्ञानोभयप्रयोजकतामित्यर्थः । प्रामाण्यविषयकज्ञानाजनकत्वेन ज्ञानविषयकज्ञानाजनकत्वेन भट्टमतसिद्धा ज्ञानविषयकग्रहजनिका तज्जन्ययावद्ग्रहविषयत्वं . या सामग्री तदन्या या: सामग्री ·घट (गा०) मात तव्युदासः। अनुव्यवसायस्य ज्ञानविषयकलौकिकप्रत्यक्षात्मक ज्ञानातीन्द्रियतावादिना भट्ट नानुपगमात् मनस्संयुकसमवायादिघटिततत्सामर्म न ज्ञानग्रहकत्वेन तदुपगता, गुरुभिरेव तस्या ज्ञानग्राहकत्वोपगमात् । ज्ञानता लिंगकानुमितिसामग्रो ज्ञानग्राहकत्वेन भट्टमतसिद्धापि तैम्तस्याः प्रामाण्यग्रह कत्वोपगमात् प्रमाण्याग्राहकत्वेन न तन्मतसिद्धेति तत्तन्मते प्रामाण्यग्राहकत्वे अभिमतानां सामग्रीणां संग्रहः । गुरुमते घटत्ववतीत्यादिप्रामाण्यग्राहि कारण ज्ञानविषयो घट इत्यादिशाब्दानुमितिसामग्रोणां प्रामाण्याग्राहकतया ज्ञान ग्राहकतया च भट्टाभ्युपगतानामसंग्रहेऽपि न क्षतिः। अयं इत्येतादृश्यप्रत्यक्ष सामग्र्याः प्रामाण्यवाहकताविधान एवेशविप्रतिपत्त्यादरात् भट्टमते ज्ञाततालिङ्ग कानुमितिसामयाः संग्रहा तजज्ञानप्रामाण्याग्राहकत्वेनेति । पट ज्ञानम् प्रमा घटज्ञानं गुण इत्येतादृशसमूहा हालम्बनशाब्दसामग्रया पटज्ञानप्रामाण्याग्राहकत्वेन भट्टमतासिद्धया घटत्व बता त्यादिप्रामाण्याग्रहाद् वाधवारणाय तज्ज्ञानेति प्रकृतप्रामाण्यस्य विशेषतं निवेशसूचकम् । प्रामाण्याग्राहकत्वं च प्रामाण्याग्रहानुपधायकत्वम् , तेन घट (प्रभा) घटेच्छावत्त्वादिति पूर्वोक्तानुमितिसामग्र्या इत्यर्थः । तद्व्युदासः=घटज्ञानमिति शाब्दसामग्री तादृशेच्छालिङ्गकसामग्रीव्युदास इत्यर्थः । तथाच न पूर्वोक्तशाब्दवोवमिच्छा लिङ्गकानुमितिश्चादाय वाध इति भावः । समन्वयं दर्शयति अनुव्यवसायस्येत्यादि व्यवसायसामग्रीति चक्षुस्संयोगादिरूपेतिभावः । ज्ञानविषयो घट इत्यादीति वदं घटत्वप्रकारकज्ञानविशेष्य इति । असंग्रहेऽपि न क्षतिःजाशसामग्रीणां साध्याघटकत्वेऽ नानुपपत्तिः। विप्रतिपत्त्यादरादिति । अयंघटइत्यादिव्यवसायादिना प्रमात्वग्रहस्यो मीमांसकैः प्रतिज्ञाततया तत्र साध्यप्रसिद्धिरपेक्षिता । परत्रास्तु मा वाऽस्तु का क्षति रिति भावः। ननु प्रामाण्याग्राहकत्वेन ज्ञानयाहकत्वेन च भट्टमतसिद्धभिन्नत्वमेव निवेश्य तज्ज्ञानपदोपादानं ध्यर्थमित्यत श्राह पटज्ञानं प्रमा घटज्ञानं गुण इति तथाच तज्ज्ञानेत्यत्र तत्पदानुपादाने पटज्ञानं प्रमा घटज्ञानं गुण इत्याकारकसमूहालम्बनशाब्द बोधसामग्रीप्रामाण्याग्राहकत्वेन च न भट्टमतसिद्धाऽपितु केवलघटज्ञानशाब्दबोधसामग्र्ये तादृशस्वेन भट्टमतसिद्धा, तदन्यत्वस्य च निरुक्तसमूहालम्बनसामग्रयां सत्त्वेन तज्जन्यग्रहाति षयत्वस्य घटत्ववति घटत्वप्रकारकज्ञानत्वरूपप्रामाण्ये विरहाद वाघस्स्यादिति भावः । निवेश सूचकमिति । तज्ज्ञाननिष्ठतत्प्रामाण्यव्यक्तिलाभार्थं तत्पदम् , तथाच निरुक्तसमूहालम्बन शाब्दबोधसामग्र्याः घटत्ववति घटत्वप्रकारकज्ञानत्वरूपतत्प्रामाण्याग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वे च भट्टमतसिद्धतया तदन्यत्वस्य तत्र विरहान्न तमादाय तत्र बाधावसर इति भावः प्रामाण्यग्रहानुपधायकत्वमिति = अव्यवहितपूर्वत्वसम्बन्धन प्रामाण्यग्रहविशिष्टत्वा " ·(गा०) ज्ञानमित्यादिशाब्दसामग्र्याःघटज्ञानम्प्रमेत्यादिप्रामाण्य विषयकशाब्दादि स्वरूपयोग्यत्वेऽपि न क्षतिः । एवं ज्ञानप्राहकत्वमपि ज्ञानग्रहोपधायकत्वं गुरुण प्रामभण्यग्राहकत्वेन सिषाधयिषिताया अयं घट इति प्रत्यक्षादिसामग्र्या अनि उपनीतभानाङ्गीकर्तृ भट्टेन ज्ञानविषयो घट इत्युपनीतभानादिस्वरूपयोग्यत योपगमात् । नच ज्ञानविषयकत्वघटितधर्मावच्छिन्ननिरूपितयोग्यतानिवेशेऽपि नार दोष इति वाच्यम् ? तथासति आत्ममनोयोगादीनां ज्ञानविषयकत्वावच्छि नाजनकत्वात् तद्घटितत या वारणोयानां सामग्रीणामपि ज्ञानग्राहकतया भट्टमत सिद्धत्वानुपपत्तेः । अथैवं भवन्मतेऽपि प्रात्मशरीरादीनां भट्टमतेऽन्यत्र प्रामाण्यवाहकतय तद्घटितानां वारणीयसामग्रीणां प्रमाण्याग्राहकतया तु भट्टमतसिद्धत्वम् । यदि चात्मादीनां तथात्वेन भट्टमासद्धत्वविरहेपि वारणीयसामग्रीघटव पदज्ञानपरामर्शादीनां प्रामाण्यग्रहानुपधायकत्वेन भट्टमतसिद्धतया तद्घाटित समुदायस्य तथात्वेन भट्टमतसिद्धभिन्नत्वानुपपत्त्या तद्वारणं सुघटमित्युच्या तदैतन्मतेऽपि उक्तरीत्या निर्वाह इति चेत् सत्यम् , एवं.सति पहाजन्ययोग्यत (प्रभा) मित्यर्थः । उपनोतभानेति =ज्ञातो घट इति उपनीतभानेत्यर्थः । स्वरूपयोग्यतयं पगमादिति । अयं घट इति प्रत्यक्षसामग्र्याश्चक्षुःसंयोगादिघटिताया इति पूर्वेणान्वयः अर्थाज्ज्ञान विषयो घट इत्युपनीतज्ञानसामग्र्या तज्ज्ञानप्रामाण्यग्रहानुपधायकतया ज्ञानग्रह स्वरूपयोग्यतया भट्टमतसिद्धभिन्नतया साध्यघटकत्वेन वाधस्स्यादित्यतो ज्ञानग्रहोपधायकर निवेश श्रावश्यक इति भावः । ज्ञानविषयो घट इत्युपनीतसामग्र्यास्साध्यघटकतां वारयति नचेत्यादिना ज्ञानविषयकत्वघटितेति - ज्ञानविषयकत्वघटितधर्मावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छे दकधर्मवत्त्वरूपयोग्यतानिवेशेऽप्रीत्यर्थः । अयम्भावः, तत्प्रकारकप्रत्यक्षे , तद्विषयकज्ञान कारणतया प्रकृते ज्ञानविषयो घट इत्यत्र घटभानं चक्षुःसंयोगादिना, ज्ञानभानं तु स्मरण स्मकज्ञानलक्षणासन्निकर्षेणेति, चक्षु:संयोगादिजन्यतावच्छेदकं घटविषमकत्वं नतु ज्ञानविष कत्वं, ज्ञानविषयकत्वं हि तादृशस्मृतिजन्यतावच्छेदकमित्यतोऽयंघट इति प्रत्यक्षसामग्र श्वतुःसंयोगादिघटिताया ज्ञानविषयकत्वघटितधर्मावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेद धर्मवत्वरूपस्वरूपयोग्यत्वाभावेन तजज्ञानप्रामाण्याग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन भहमतसिद्धभिन्नतया साध्यघटकत्वेन नास्ति बाध इति भावः । आत्ममनोयोगादी मिति = ज्ञानपदस्य ज्ञानविषयताप्रयोजकत्वेन ज्ञानविषयकत्वं नात्मजन्यतावच्छेदकमि भावः। तद्घटिततया अाल्ममनोयोगादिघटिततयेत्यर्थः । तृतीयार्थः प्रयोज्यत्वम् , अ पपत्तेरित्यनेनान्वयः । वारणीयानां सामग्रीणामिति = घटज्ञानमितिशाब्दसामग्री घटज्ञानवान् घटेच्छाववादित्यनुमितिसामग्रीणामित्यर्थः । ज्ञानग्राहकतया भट्टमतसि ·. : (गा० ) ज्ञानघटितयोग्यताविषयकशाब्दसामग्री विशेषेण गुरुमते प्रामाण्याग्रह वाधस्य शङ्काया ग्रन्थकृतोऽसङ्गतिः। ताशयग्योताज्ञानस्य ज्ञानग्राहकतया भट्टाभ्युपगतभिन्नत्वेऽपि कार न्तरस्य तथात्वेन भहमतसिद्धत्वस्य तेत्र सत्त्वात् तद्घटितसमुदायात्म सामग्र्यास्तथात्वेन भट्टमतसिद्धभिन्नत्वानुपपत्तेः। अतः प्रामाण्यग्रहफलोपध प्रयोजकतानवच्छेदकतया ज्ञानग्राहकतावच्छेदकतया भट्टाभ्युपगतं यादृश तदन्यज्ञानग्रहोपधानप्रयोजकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नसामग्रीग्राह्यत्वं साधर तदभिमतम् । तथा च कारणसमुदाय पर्याप्तस्य ज्ञानग्रहोपधानप्रयोजकतावर दकधर्मस्य स्वरूपयोग्यतानवच्छेदकत्वात् तदवच्छेदकतया भट्टमतसिद्धमि स्वावश्यकत्वात् ज्ञानग्रहोपधाननिवेशनमावश्यकम् । तादृशसाध्यानुसरणं नि। योजनमिति न शक्यम् , वारणीयसामग्रीघटकज्ञानभासकानां सर्वेषाम् प्रत्ये मिलितानाश्च यत्र ज्ञायमानलिङ्गादिविधया प्रामाण्यविषयकानुमित्युपधायक ताशसामग्र्याः प्रामाण्याग्राहकत्वेन भट्टमतसिद्धभिन्नतया तज्जन्यप्रामाए विषयकज्ञानमादाय वाधस्य दुर्वारतया यथाश्रुतस्य सामग्र्याम् प्रामाण्याग्राह तया भट्टमतसिद्धान्यत्वविशेषणघटितसाध्यस्य विवक्षणासम्भवात् । ( प्रभा) तादृशशाब्दसामग्र्या ज्ञानग्रहस्वरूपयोग्यत्वेन भट्टमतसिद्धत्वाभावात् तज्ज्ञ प्रामाण्याग्राहकत्वेन ज्ञान ग्रहस्वरूपयोग्यत्वेन च भट्टमतसिद्धभिन्नत्वेन साध्यघटका वाघस्तदवस्थ एवेति भावः। तादृशयोग्यताज्ञानस्येति ज्ञानविषयकत्वघटितधर्मावच्छिन्नजन्यतानिरूद जनकतावच्छेदकधर्मवत्त्वरूपयोग्यताज्ञानस्येत्यर्थः । प्रामाण्यग्रहेति फलोपधानप्रयोजकतानवच्छेदकतया ज्ञानग्राहकतावच्छेदकतया भट्टाभ्युपगतं यादृशं र दायत्त्वं तदन्यज्ञानग्रहोपधानप्रयोजकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नसामग्रीग्राह्यत्वं साध्यमिति भाद वारणीयसामग्रोघटकेति-शाब्दवोधसामग्रोघटकेत्यर्थः । ज्ञायमानलिङ्गादिविधये इदं ज्ञानं प्रमा तत्सामग्रीमत्वात् ; तथाच प्रामाण्यग्रहफलोपधायकतानवच्छेदकतया ज्ञान फलोपधायकतावच्छेदकतया च भट्टाभ्युपगतं यादृशं समुदायत्वं तादृशसमुदायत्वा ज्ञानग्रहफलोपधायकतावच्छेदकीभूतं यत्समुदायत्वं तदवच्छिन्नसामग्रीजन्ययावग्रहविष मीमांसकमते सांध्य पर्यवसितम्। अन्यथा घटज्ञानशाब्दवोधसामग्रीणां यावतीनां यत्र । ज्ञानम्प्रमा तादृशसामग्रीमत्वादित्याकारकप्रामाण्यानुमितिफलोपधायकत्वं सम्भवति ताह स्थले प्रामाण्यग्रहानुपधायकत्वेन ज्ञानग्रहोपघायकत्वेन च निरुक्तशाब्दबोधसामग्र्या भर तसिद्धभिन्नतया तजन्यघटज्ञानशाब्दवोधविषयत्वस्य प्रमात्वेऽसत्त्वाद् वाधः, अस्माकम् म न, शाब्दवोधसामग्रीनिष्ठसमुदायत्वस्य प्रामाण्यग्रहोपधायकतानंवच्छेदकत्वेन भट्टमतसिद्धर तदन्यत्वस्य तादृशसमुदायत्वे विरहात् । - प्रामारवर ।

·म इत्यतः ( गा०) उक्तसाध्यादरे तु प्रामाण्याविषयकज्ञानग्रहोपधानप्रयोजकता. च्छेदकस्य तजज्ञानग्रहोपधायकसमुदायपर्याप्तधर्मस्य प्रामाण्यविषयकतत्तत्का. जलिंगककिञ्चित्साध्य कानुमित्युपधानप्रयोजकृतानवच्छेदकत्वेन तादृशसामग्री- जन्यप्रामाण्याविषयकग्रहस्य साध्याघटकत्वेन वाधवारणसम्भवात् । वस्तुतस्तु प्रामाण्यग्रहानुपधायकत्वेन भट्टमतसिद्धत्वं न पृथङ निवेश्यते अपितु ज्ञानग्राहकान्तर्गतो ग्रह एव प्रामाण्याविषयकत्वेन विशेष्यते लाघवात् । रवंच प्रामाण्याविषयकाहजनकत्वेन भट्टमतासिद्धत्वनिवेशे व्यवसायादि- जामग्रीघटकात्मादेर्भट्टमतेपि प्रामाण्याविषयकज्ञानग्रहजनकतया (प्रभा) ननु लिङ्गज्ञानस्यानुमापकत्वं नतु ज्ञायमानलिङ्गस्येत्याशंक्याह वस्तु- वस्तु इति । तथाच प्रामाण्याविषयकज्ञानग्रहजनकत्वेन भट्टमतसिद्धा या सामग्री तभिन्ना या ज्ञानग्राहिका सामग्री तज्जन्यग्रहविषयत्वं साध्यमिति पर्यवसितम् । संगमनप्रकार चेत्थम्-भट्टमते व्यवसायस्यातीन्द्रियतया ज्ञाततालिङ्गकानुमित्यतिरिकेन केनचिदन्येन व्यवसायग्रहो न जायते, एवञ्च गुरुमतसिद्धव्यवसायसामग्री च न ज्ञानग्राहकत्वेन भट्टमतसिद्धा । एवं मिश्रमतसिद्धानुव्यवसायसामग्री च ज्ञानग्राहकत्वेन भहमतसिद्धा प्रामाण्याविषयकज्ञानग्राहकत्वेन भट्टमतसिद्धभिन्नत्वस्य व्यवसायानुव्यवसायादि. सामग्र्यां सत्त्वेन साध्यघटकतया तत्संग्रहेण साध्यसत्त्वोपपत्तिः । भट्टमतसिद्धानुमितिसामग्र्या ज्ञानग्राहकत्वेन भटमतसिद्धत्वेपि तादृशसामग्रीजन्यतादृशानुमित्यात्मकज्ञानग्रहस्य भट्टमते प्रामाण्याविषयकत्वाभावात् ज्ञाततालिङ्गकानुमितिसामग्र्या अपि प्रामाण्याविष-. यकज्ञानग्राहकत्वेन भट्टमतसिद्धभिन्नतया संग्रहः । घटज्ञानमितिशाब्दसामग्र्या ज्ञानग्राह- कत्वेन भट्टमतसिद्धत्वम् , तादृशशाब्दवोधश्च न प्रामाण्यविषयक इत्यपि सिद्धम् । एवञ्च प्रामाण्याविषयकज्ञानग्रहजनकत्वेन भट्टमतसिद्धतया साध्याघटकतया नास्ति बाध इति । ग्रह एवेति द्वितीयग्रह एवेत्यर्थः । फलोपधायकतानिवेशकामो व्यवसायानुव्यवसायसामग्र्योः साध्याघटकतया गुरुमिश्रमते वाध सम्पादयति एवञ्चेत्यादिना। प्रथमं मतत्रये वाधं दर्शयति टवसायेत्यादिना । व्यवसायादिसामग्रीघटकात्मादेरिति = व्यवसायादिजनकसामपीघटकात्मादेरित्यर्थः । आदिपदादनुव्यवसायपरिग्रहः । श्रात्मादेरित्यत्र शरीरपरिग्रहः । निष्ठत्व षष्ठत्यर्थः, ज्ञानग्रह, जनकतयेत्यनेन सम्बन्धः । आत्मशरीरादेलिङ्गविधया प्रामाण्याविषयकज्ञानग्रहजनकत्वेन भट्टमतसिद्धत्वस्य सत्त्वेन तद्घटितसामग्र्या भट्टमतसिद्धभिन्नत्वं न स्याद् व्यासज्ज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकै- कदेशभेदस्याप्रामाणिकत्वात् ! प्रामाण्याविषयकज्ञानग्रहजनकतयेति = न भट्टमतसिद्ध- त्वमित्यनेनान्वयः,प्रामाण्याविषयकज्ञानग्रहस्वरूपयोग्यतयेत्यर्थः । प्रामाण्याविषयको यो ज्ञानग्रही घटज्ञानविषयकशाब्दबोधादिस्तज्जनकताऽत्मनि भट्टेनाभ्युपगम्यत एवेति प्रामाण्या- H Ferrimni ·तन्म (मा० ) तादृशज्ञानानुमितो लिंगविधया ज्ञानभानेऽपि प्रयोजकतर ऽनुल्यवसायजनकव्यवसायस्य प्रामाण्याविषयकेपि स्वान्वयवोधे ज्ञायमानपदार्थविधया कारणस्य स्वात्मक ज्ञानभासकतया अभिमतसमिधून नोक्तप्रकारेण भट्टमतासिद्धत्वम्, अतः फलोपधायकतावच्छेदकधर्म ए तादृशज्ञानग्रहफलोपधायकत्तावच्छेदकतया भट्टमतसिद्धभिन्नत्वं निवेश्य मिर ग्रिन्थसंगतिः। (प्रभा) दित्थञ्च भट्टमतसिद्धभिन्नत्वाभावाद् व्यवसायसामग्रूयास्साध्याघटकतया संग्रहे गुरुमते काऽपि ज्ञानग्राहिका सामी नास्ति या तादृशभट्टमतसिद्धभिन्ना स्यादिति साध्य प्रसिद्धिरिति भावः । तादृशज्ञानानुमितौ इति = समवायेन प्रमाकालीनघटज्ञानवा वादात्म्येनात्मनः, एवमवच्छेदकतासम्बन्धेन घटज्ञानवान् तादात्म्येन शरीरात् इत्याद्यनुमित वित्यर्थः । लिङ्गविधयेति हेतुतयेत्यर्थः । मिश्रमते साध्याप्रसिद्धिन्दर्शयति अनुव्यर सायजनकव्यवसायस्येति। अग्रिमकारणस्येत्यनेन सम्बन्धः कुत्र कारणस्येति जिज्ञासाय माह स्वान्वयबोधे इति । स्वविषयकज्ञानस्मृतिम्प्रति स्वस्य हेतुत्वेन व्यवसायस्य जनकल्ल मिति बोध्यम् । प्रामाण्याविषयकेऽपीति । अपिशब्दस्य स्वान्वयवोधे इत्यनेन सम्बन्ध स्वान्वयबोधेऽपोति योजना । स्वं व्यवसायस्तविषयकशाब्दवोधेऽपीत्यर्थः। तन्मते भट्टम इत्यर्थः । ज्ञायमानपदार्थविधया कारणस्येति । पूर्वोक्तव्यवसायस्येत्यनेन सम्बन्धः अयंभावः, पदार्थस्यान्वयबोधकारणतावादिनो भट्टस्यः मते व्यवसायविषयकशाब्दबो व्यवसायो हि हेतुः। भट्टस्य मते शाब्दबोधे पदन्न करणं किन्तु पदार्थ एव । अत एवापूर वाक्यार्थमनुभूयैवाभिनवकाव्यं कवयो रचयन्ति। तादृशापूर्ववाक्यार्थज्ञानमसन्निकृष्टत्वा प्रत्यक्षम् , व्याप्तिज्ञानापूर्वकत्वान्नानुमितिः, शब्दाभावान्न शाब्दबोधः, परन्त्वन्वयवो एव, तादृशंबोधे चिन्तावशोपस्थिताः पदार्था एव हेतवः नतु पदानि इति भट्टानि मानस्तथाच मिश्रमतसिद्धानुव्यवसायसामग्री प्रामाण्याविषयकज्ञानग्रहस्वरूपयोग्यत्वे भद्दमतसिद्धवेति . भट्टमतसिद्धभिन्नत्वाभावस्य मिश्रमतसिद्धानुव्यवसायसामग्र्यामसत्त्वे तादृशसामग्रयाःसाध्याघटकतया मिश्रमते न काचिदीदृशी प्रसिद्धा सामग्री या प्रामाण्याविष यकज्ञानग्रहजनकत्वेन भट्टमतसिद्धभिन्ना स्यात्तथा च मिश्रमतेऽपि साध्याप्रसिद्धिरिति भावः स्वात्मक ज्ञानभासकतयेति - व्यवसायात्मकज्ञानभानप्रयोजकतयेत्यर्थः । अभिमर सामग्र्या इति = साध्यघटकतयाऽभिमता या व्यवसायसामग्री तस्या एवम्मिश्रमते साधर घटकतयाऽभिता या सामग्री तस्या इत्यर्थः । न इति । भट्टमतासिद्धत्वमित्यनेन सम्बन्धः उक्तप्रकारेण न भट्टमतासिद्धत्वमिति योजना । उक्तप्रकारेणेति- उपयुक्तो यः प्रकार व्यवसायादिसामग्रीघटकेत्यारभ्य स्वात्मकज्ञानभासकतयेत्येतत्पर्यन्तो व्यापारस्तेनेत्यर्थः तृतीयार्थः प्रयोज्यत्वम्, उक्तप्रकारप्रयोज्यो भट्टमतासिद्धत्वाभाव इति योजना। तथा मते मिले मालिनिmrammar ·(दी० ) अयं घट इत्यादिज्ञानजनकसामग्र्याः प्रामाण्णाग्राहकत्वेन भा- जोकृतत्वात् गुरुमतसाधारण्यसम्पादनाय ज्ञानग्राहकत्वेनेति । (गा.) ज्ञानग्राहकत्वेनेत्यस्य प्रयोजनं स्वयमाह अयं घट इत्यादीति । भट्टाङ्गीकृतत्वादिति । नच तादृशसामग्र्यन्तर्गतस्य घटत्वादिग्राहकसंयुक्तसम- वानस्य समवायानङ्गीकत भट्टमतसिद्धत्वाभावान्न तादृशसामग्र्या भट्टमत- (प्रभा) फलोपधायकतावच्छेदकतया भट्टमतसिद्धं यद्रूपंतभिन्नं यद् ज्ञानग्रहफलोपधायकता वच्छेकं रूपं तद्रूपावच्छिन्नसामग्रीजन्ययावद्ग्रहविषयत्वं साध्यं पर्यवसितम् । तथा च व्यवसायसामग्रीगतसमुदायत्वस्य प्रामाण्याविषयकज्ञानग्रहस्वरूपयोग्यतावच्छेद- कतया भट्टाभ्युपगतत्त्वेऽपि न प्रामाण्याविषयकज्ञानग्रहफलोपधायकतावच्छेदकतया भट्टाभ्युम- गतत्वमिति व्यवसायसामग्र्यास्साध्यघटकत्वमिति, एवमनुव्यवसायेऽपि । घंटज्ञानमितिशाब्द- सामग्रीगतसमुदायत्वं तु तथात्वेन भट्टाभ्युपगतमिति वाधवारणमपि सिद्धयति । अग्रिा- ग्रन्थसंगतिरिति = ओदनकामकार्यताज्ञानविषयः पाक इत्यत्र वाधदानपरदीधितिग्रन्थ- संगतिरित्यर्थः। तथाहि श्रोदनकामकार्यताज्ञानविषयः पाक इत्यत्र तादृशयोग्यताज्ञानघटित- सामग्रीगतसमुदायत्वं हि प्रामाण्याविषयकज्ञानग्रहफलोपधायकतया भट्टमतसिद्धं नास्ति इत्य- तस्तादशसामग्या:साध्यघटकतया तज्जन्यग्रहविषयत्वस्य प्रमात्वेऽसत्त्वाद् वाध इति भावः । प्रामाण्याग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन भट्टमतसिद्धभिन्नत्वदले ज्ञानग्राहकत्वदल- प्रयोजनं दर्शयति दीधितौ अयं घट इत्यादिना। आदिपदादयं पट इत्यादिसँग्रहः । अयं भावः, तज्ज्ञानप्रामाण्याग्राहकत्वेन भट्टमतसिद्धभिन्नत्वमात्रनिवेशे अयं घट इत्यादिव्यवसाय- सामग्र्यास्तज्ज्ञानप्रामाण्याग्राहकत्वेन भट्मतसिद्धतया तभिन्नत्वाभावेन साध्याघटकवया गुरुमते साध्याप्रसिद्ध्यापत्तेः । गुरुमतसाधारण्यसम्पादनायेति । ज्ञानातीन्द्रियत्ववादिभट्टमते ज्ञानानुव्यवसायासत्त्वेन मिश्रमतसिद्धानुव्यवसायसामग्र्या अलीकृतया तादृशसामयां तज्ज्ञानप्रामाण्याग्राहकत्वेन भटमतसिद्धभिनत्त्वसौलम्येन तादृशसामग्र्याःसाध्यघट- कतया न मिश्रमते काप्यनुपपत्तिरतो मिश्रमतसाधारण्यायेतिं नोक्तम् । तादृशभट्टमत. सिद्धभिन्नत्वदले ज्ञानग्राहकत्वेनेत्यस्य निवेशाभावेऽपि न गुरुमतसाधारण्यानुपपत्तिरित्या शङ्कते नचेत्यादिना । तादृशसामग्र्यन्तर्गतस्येति=अयंघट इति व्यवसायसामग्र्यन्त र्गतस्येत्यर्थः । घटत्वादिग्राहकसंयुक्तसमावायस्यति घटत्वप्रत्यक्षजनकस्य संयुक्तसमवायस्ये त्यर्थः । श्रादिपदात्पटत्वाद्यपग्रहः समवायानङ्गीकर्त भट्टमतसिद्धत्वाभावादिति । अयंभावः भहो हि घटघटत्वयोः समैवायसम्बन्धं नाङ्गीकरोति किन्तु तयोस्तादात्म्पसम्बन्धमेव । एवत्र तन्मते समवायस्यालीकतया तद्घटिताया अयं घट इति प्रत्यक्षसामग्र्या अपि भट्टमतसिद्ध HITATIEन भटमसिद्धभिन्नतया साध्यघटकृत्वोपपत्तौ तद ·- सपानात पाण्यम् , समवायत्वन तदनङ्गाकाराप घटत्वादिसम्न स्वेन तदभ्युपगमात् । घटादौ समवायस्यैव वस्तुतो घटत्वादिसम्बन्धत्वात् । ननु प्रामाण्याग्राहकपरोक्षसामग्रीभिन्नत्वं निषेश्यते तावतैव गुरुमते व्र सायात्मकज्ञानप्रत्यक्षसामग्र्या मिश्रमतेऽनुव्यसायसामग्र्याः परोक्षसाम भिन्नत्वेन भट्टमते च ज्ञात तालिङ्गकानुमितिसामग्र्याः परोक्षसामग्रीत्वे: प्रामाण्याग्राहकभिन्नत्वेन विशिष्टभेदस्याक्षततया मतत्रयसाधारण्योपपत्तेः प्रामाण्याग्राहकशाब्दानुमितिसामग्र्योश्च ताशभेदासत्त्वेन व्यावृत्तिसम्भर दिति चेन्न ? ज्ञाततालिङ्गकानुमितिसामग्र याः प्रामाण्यग्राहकत्वासिद्धिक तज्जन्यानुमितेः साध्यघटकयावग्रहान्तर्गतत्वासिद्धथा उक्तसाध्यसिद्धाव तादृशानुमितेः प्रामाण्यावगाहिताया असिद्धया भट्टस्योद्देश्यासिद्धेः । (प्रभा) अयं घट इति प्रत्यक्षसामग्र्या इत्यर्थः । समवायत्वेन तदनङ्गीकारेऽपि==सम यत्वेन रूपेण समवायानङ्गीकारेऽपीत्यर्थः। घटत्वादिसम्बन्धत्वेन तदभ्युपगमादिति अयं भावः, घट्घटत्वयोः कश्चित्सम्वन्धस्तु भट्टनापरेणापि स्वीकर्तव्यः संसर्गावगा त्वात् किन्तु स एव संसगे भट्टमते तादात्म्यमपरत्र मते समवायः, संज्ञायामेव तयोर्विवादात घटादौ समवायस्येति । य एवापरमते घटादौ घटत्वादिसमवायः स भटमते तादात्म्यम ननु प्रामाण्याग्राहकपरोक्षसामग्रीभिन्नत्वेनैव ज्ञानग्राहकसामग्रीविवक्षणे लाघवसम् वाद्दीधितिकृतान्निरुक्तरीत्या गुरुतरनिवेशनं व्यर्थमित्याशङ्कते । नन्वित्यादिना प्रामाण्याग्राहकेति । तथाच प्रामाण्याग्राहकपरोक्षसामग्रीभिन्ना या ज्ञानग्राहिका सामः तज्जन्यग्रहविषयत्वं साध्यं पर्यवसितम् । तथाच प्रामाण्याग्राहिका या परोक्षसामनी सा शाब्दसमग्री नतु प्रत्यक्षसामग्रीति तद्भिन्नैव गुरुमतसिद्धव्यवसायसामग्री तस्यास्साध्य घटकतया गुरुमते समन्वयः। एवम्मिश्रमतसिद्धानुव्यवसायसामग्री च प्रामाण्यानाहव परोक्षसामग्री भिन्नेति तत्संग्रहः । एवम्भट्टमतसिद्धज्ञाततालिङ्गकानुमितिसामग्री या “परोक्षसामग्रीरूपा तथापि न प्रामाण्याग्राहकीभूता किन्तु प्रामाण्यग्राहिकैवेति तत्रा प्रामाण्याग्राहकपरोक्षसामग्रोभिन्नत्वसत्त्वात्तत्संग्रहः । अत एव परोक्षसामग्रयां प्रामाण्याग्राहकत्वविशेषणमुपात्तम् । घटज्ञानमितिशाब्द सामग्री घटेच्छालिङ्गकघटज्ञानवानित्यनुमितिसामग्री च प्रामाण्यग्राहिका अथ च परोक्ष सामग्रीरूपाऽपीति तत्र तभिन्नत्वविरहेण तस्यास्साध्याघटकतया नास्ति वाध इति भावः इदन्तु वोध्यम् , परोक्षसामग्रीभिन्नत्वनिवेशे श्रोदनकामकार्यताज्ञानविषयः पाक इत्याद्यत्तर वाधो न स्यात् तत्र श्रोदनसाधनतारूपयोग्याताज्ञानरूपशाब्दसामन्याः प्रामाण्याग्राहकतय परोक्षसामग्रीरूपतया च तादृशसामग्नीभिन्नत्वानुपपत्तेरिति । खण्डयति इति चेन्नेत्या दिना। ज्ञाततालिङ्गकानुमितिसामग्र्या प्रामाण्यग्राहकत्वासिद्धिकाले = यावत्काल पर्यन्तं शाततालिकानुमितिसामग्र्या प्रामाण्यं गृह्यते इति व्यवस्था न सिद्धा तावत्काले इत्यर्थः। तजन्यानुमितेरिति =ज्ञाततालिङ्गकानुमितिसामग्रीजन्यानुमितेरित्यर्थः । 1 .

·(गा०) प्रामाण्यग्राहकतयोभयवादिसिद्धानुमित्यादिसामग्री ग्राह्यतामादा- यापि साध्यापर्यवसानात् । नैयायिकमतासिद्धत्वोक्तवानुव्यवसायसामग्र्यसंग्रहः । गुरुवतासिद्धत्वं मिश्रमतासिद्धत्वं वा यदि निवेश्यते तदा व्यवसायसामग्र्या गुरु- मतेऽनुव्यवसायसामग्र याश्च मिश्रमते प्रामायग्राहकतया विशिष्टभेदसवेऽपि (प्रभा) सामग्र्यां भट्टमतसिद्धानुमितिसामग्रीसंग्रहार्थमेवोपादीयते किन्तु इदानीं प्रमावे स्वतोग्राह्यत्वविचारावसरे ज्ञाततालिङ्गकानुमितिसामग्या अपि प्रामाण्यं गृह्यते इत्यपि साध्य- मेव नतु सिद्धमेवञ्च ज्ञततालिङ्गकानुमितिसामन्यां प्रामाण्यग्राहकत्वत्य साध्यत्वे साध्यवटक- प्रामाण्याग्राहकपरोक्षसामग्रीभिन्नपदेन ज्ञाततालिङ्गकानुमितिनं धत्तुं शक्यते । तथाच भट्टस्योद्दश्यासिद्धिः नतु साध्याप्रसिद्धिः, संवादिप्रवृत्तिजनकत्वलिङ्गकानुमितिसामग्र्याः प्रामाण्यग्नाहकत्वस्य भहनैयायिकोभयमतसिद्धतया प्रामाण्याग्राहकपरोक्षसामग्रीभिन्नपदेन ताशसंवादिप्रवृत्तिजनकत्वलिङ्गकानुमितिसामग्र्या संग्रहेण साध्यसत्त्योपपत्तेः । अनुमित्यादिसामग्रीग्राह्यतामादायापीतिप्रामाण्यग्राहकतया भट्टनैयायिकोभय- चादिसिद्धा या संवादिप्रवृत्तिलिङ्गिका इदं ज्ञानं प्रमा संवादिप्रवृत्तिजनकत्वादित्याकारिका- ऽनुमितिस्तउजनकसामग्रीजन्यताहशानुमित्यात्मकग्रहविषयतामादायापीत्यर्थः । ननु तथाऽपि प्रामाण्याग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन नैयायिकमतसिद्धभिन्ना या ज्ञान- ग्राहिका सामग्रीत्येवोच्यतामलम्भटमतसिद्धत्वोक्त्येत्याशङ्कायामाह नैयायिकमतसिद्धत्वोक्तौ अनुव्यवसायसामग्र्यसंग्रह इति। अनुव्यवसायसामग्र्यास्तज्ज्ञानप्रामाण्याग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन नैयायिकमतसिद्धतया तभिन्नत्वविरहेण तदसंग्रहे मिश्रोद्देश्यासिद्धिर्नतु साध्याप्रसिद्धिः, इदं ज्ञानं प्रमा संवादिप्रवृत्तिजनकत्वादित्यनुमितिमादाय साध्यसत्वोपपत्तेः । गुरुमतसिद्धव्यवसायसामग्री च न ज्ञानग्राहकत्वेन नैयायिकमतसिद्धा इति तत्र प्रामाण्या- ग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन च नैयायिकमतसिद्धभिन्नत्वोपपत्तिः । शाब्दसामग्री च प्रामाण्य- ग्राहकत्वेन नैयायिकमतसिद्धेवेति वाधवारणम् । ज्ञाततालिङ्गकानुमितिसामग्री च ज्ञानाती. न्द्रियत्वमनभ्युपगच्छतां नैयायिकानाम्मतेऽलीकैव नतु तत्सिद्धेति तत्रापि तभिन्नत्वोपपत्तिः । श्रोदनकामकार्यताज्ञानविषयः पाक इत्यत्र वाघसंगतिश्च । ननु तथापि प्रामाण्याग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन गुरुमतसिद्धभिन्नत्वमेवोच्यतां व्यव सायसामग्र्याः प्रामाण्याग्राहकत्वेन गुरुणाङ्गीकृतत्वाभावेन तत्संग्रहः । स्वप्रकाशवादि गुरुमतेऽनुव्यवसायानङ्गीकारात्तभिन्नत्वोपपत्तिः । एवं ज्ञाततालिङ्गकानुमितिसामग्र्या अा गुरुणानङ्गीकृतत्वात्तत्रापि तदभिन्नत्वोपपत्तिः । वाधवारणमिति । अग्रिमवाधपरग्रन्थ सङ्गतिश्चेति । एवं प्रामाण्याग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन च मिश्रमसिद्धभिन्नत्वमेवोच्या गुरुमतसिद्धव्यवसायसामथ्या ज्ञानग्राहकत्वेन मिश्रमतसिद्धत्वाभावात्तत्संग्रहः । निश्रम सिद्धानुव्यवसायसामग्री च न प्रामाण्याग्राहकत्वेन मिश्रमतसिद्धति तत्संग्रहः। भट्टमर ---निशा-तिनिएन मिश्रमते.ऽलीकैवेति तत्रापि तद्भिन्नत्वोपपत्तिः। शान ·। एव . .. १५४१९ ५५ ।। 11 मागणपासतापान् च इत्यादप्रत्यक्ष सामभ्या गुरुमिश्रमत्तासिद्धतया घरज्ञालादिप्रामाण्याग्रहाद भट्टमते वाधस्स्य दिति भट्टमतसिद्धभिन्नत्वोपादानम् । यत्त पश्यतश्श्वेतिमा रूपम्' इत्यादिन्यायेन पदाजन्योस्थितिविषय दार्थान्वयबोधस्य ज्ञानावगाहिनः सामच्या मिश्रादिमतासिद्धतया घटज्ञानारि प्रभा ) कामकार्यताज्ञानविषयः पाक इत्यग्रिमवाधपरग्रन्थासङ्गतिश्चेत्याशक्य उभयत्र दूषणमुपादत्ते उपनीतघटादिविषयकस्येति । गुरुमत्तासिद्धत्वनिवेशाभावे एवम्मिश्रमतासिद्धत्वनिवेशाभावेऽन्यथा वीजमुपदर्शयर यनुवादिनाग्मतं दूषयितुमुपन्यस्यति यत्तु इति । पश्यतः श्वेतिमा रूपं हेषाशब्दञ्च शृण्वतः खुरविक्षेपशब्दश्च श्वेतोऽश्वो धास्तीति धीः । श्वेतिम श्रा रूपमितिछेदः, आङ ईषदथे श्वेतत्वजातिविशिष्ट रूपमीषत्पश्यत इत्यर्थः । नन्वेवं तेप्राग्धातोरित्यनुशासनात् अापश्य इति युक्तमितिचेत् गत्यादिसंज्ञानां प्रागेव प्रयोगोऽतथाभूतानां तु व्यवहितोऽपीति मतेन व्यवधानेनापि श्राङः प्रयोगसम्भवात् । पातञ्जले महाभाष संज्ञानियमपक्षस्य. सिद्धान्ततया व्यवहिते गत्युपसर्गसंज्ञानिषेधेऽपि प्रयोगे बाधाभावात् अतएव "तस्य स्थित्वा कथमपि पुर इतिमेघदूतम, अभवद् युगपद् विलोलजित युगलीदोभयमुक्कभागमाविरितिमाधः” आविःपुरश्शब्दयोर्यवहितेऽपि प्रयोगः । तथाच प्रकृतेऽप्यापश्यत इत्यन्वयः साधुः । एतेनोपस्थिता:पदार्थास्तदुपस्थिति शाब्दवोधहेतु. नतु पदज्ञान तद्विनाऽपि शाब्द वोधोदयेन व्यभिचागत् इति पदज्ञानस्य व्यभिचारित्वं शाब्द- बोधे भट्टेन प्रदर्शितम् । अत्र श्वैत्यादिज्ञानस्य प्रत्यक्षादिजन्यत्वेऽपि विशिष्टज्ञानस्यालौकिक- प्रत्यासत्यनङ्गीव स्तिस्य मते प्रमाणपञ्चकाजन्यत्वेन शाब्दमतावन्तविनीयतया तस्याश्चा- काङ्क्षाज्ञानं विनैवोत्पत्तिरितिभावः । अश्वत्वस्य धावनस्य चानुमानिकत्वत्नाभाय क्रमेण ह्रषाखुरविक्षेपध्वन्योराकर्णन- मुक्तम् । अत्र हि श्वेतरूपदर्शने हेषाशब्दश्रवणेन गवादिद्रव्यासंसर्गनिश्चये श्वेतत्वमश्वसंसर्ग विनानुपपन्नमितिधीरश्वत्वस्य भासिका खुरविक्षेपशब्दश्रवणे च खुरविक्षेपशब्द उपलभ्य- मानःधावनकत्तु त्वं विनानुपपन्न इति धीर्घावनस्य, श्वेतरूपस्याश्वान्यद्रव्यवृत्तित्ववाघधी- सहिताऽधावद्रव्यवृत्तित्त्ववाघधीसहिता च द्रव्यवृत्तित्वधीरश्वत्वधावनोभयालिङ्गिकेति केचित्। इदन्तु वोध्यम् , श्वेतोऽश्वो धावतीति ज्ञानं न प्रत्यक्षम् अश्वत्वादिद्रव्यनिष्ठजातिव्यञ्जका- भावात् , नाप्यनुमितिः श्वेतत्वव्याप्त्यग्रहात् , नाप्युपनीतभानं चाक्षुषत्वप्रयोजकाश्वेन्द्रिय- सन्निकर्षविनाशात् , बहिर्विषये मनसोऽसामर्थ्यात् हृषादेरपदत्वाच्च न पदं करणमित्यनायत्या उपस्थिताः पदार्थास्तदुपस्थितिर्वा शाब्दवोधे हेतुः, प्रमाणपञ्चकाजन्यत्वेन शाब्दमतावन्तर्भाव-- नीयतया तस्याप्याकाङ्क्षाज्ञानं विनाऽप्युत्पत्तिरिति । किन्तु कार्यान्वितशक्तिवादे च प्रथममयं श्वेतोऽश्वो हृषाववादित्यनुमानं ततोऽयं श्वेतोऽश्वो धावति खुरनिक्षेपशब्दविशेषवत्त्वादित्य-, परम् । यद्वा श्वेतोऽश्वो ह्रषाक्त्त्वे सति खुरविक्षेपशब्दविशेषवत्त्वादित्यनुमानम् । एवञ्च प्रकृते ज्ञानपदाजन्यस्य शाब्दवोधे भानम् । सामग्रया मिश्रादिमतानि ..

·(गा०) प्रामाण्याप्रहाद्' भट्टमतेपि वाधरस्यादिति मिश्रादिमतसिद्धत्वोपेक्षावीज- वर्णनम् , तदसत् ? भट्टमतसिद्धभिन्नत्वनिवेशेऽपि ज्ञानविषयो घट इत्यादि- मानसोपनीतभानसामग्र्या मिश्रमते प्रामाण्याग्रहेण वाधस्य दुर्वारत्वात् । पट्टोपनीतभानाङ्गीकारेऽपि वह्निविशेष्यकज्ञाने मनसोऽसामर्थ्येन घटादिविशेष्य- कमानसोपनीतभानानङ्गीकारात् , तत्र पदार्थकरणकान्वयवोधस्यैवोपपत्तौ ताह- शमानसोपनीतभानसामग्र्या भट्टमतासिद्धत्वात् । यदि च तादृशज्ञानमुभयसिद्धमेव, तस्य मानसप्रत्यक्षरूपतैव भट्टन नोपेयते किन्तु पदार्थकरणकान्वयवोधरूपतैवेत्यसंसर्गाग्रहपदार्थोपस्थितिरूपा तत्सामग्री अपि उभयसिद्धैवेति तद्वारणमिति मन्यते, तदा मिश्रमतभिन्नत्व- निवेशेऽपि तुल्यरीत्या भट्टमते उक्तवाधस्य वारणसम्भवात् । अथ भट्टमतसिद्धभिन्नत्वनिवेशे उपनीतघटज्ञानविषयकपटज्ञानानुव्यव- सायेन घटज्ञानप्रामाण्याग्रहात् मिश्रमते वाधा, ताहशस्यापि पटज्ञानानुव्यव- सायस्य भट्टानभ्युपगतत्वात् , तत्सामग्र्याः पटज्ञानादिघटितायास्तथात्वात् । घटज्ञानपट ज्ञानयोर्भासक सामग्रीद्वयं तत्संबलनादुभर- विषयकमेकं ज्ञानम्, एवञ्च तत्र घटज्ञानग्राहिका तज्ज्ञानादिरूपा सामग्री भट्टेन अन्वयवोधसामग्रीत्वेन उपेयत एवेति वाच्यम् , यतस्समूहालम्बनस्थल एव ग्राहकसामग्रीभेदः, यत्र चोपनीतघटज्ञानसमानाधिकरणपटज्ञानत्वादिना तादृश- घटज्ञानविशिष्टे भात्मनि पटज्ञानत्वेनैव वा पटज्ञानानुव्यवसायः तत्र ताहशविशिष्टविषयकानुव्यवसायसामग्र्या विशिष्टघटकतया घटज्ञानग्राहिकाया भट्टमतसिद्धाया घटज्ञानप्रामाण्याग्राहकत्वात् वाध एव । एवमुपनीतघट- ज्ञानरूपविषयोपरकतद्विषयकशाब्दबोधाद्यनुव्यवसायसामग्र्या घटज्ञानग्राहि- कया तदीयप्रामाण्याग्रहादपि वाधो दुर्वारः । (प्रभा ) ज्ञानग्राहकत्वं मिश्रेण नाङ्गीक्रियते । एवञ्च तादृशसामग्र्याः प्रामाण्याग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन च भट्टमतसिद्धभिन्नतया साध्यघटकतया तज्जन्यताहशशाब्दवोधात्मकग्रह- विषयत्वस्य प्रमात्वेऽसत्त्वेन भट्टमतेऽपि वाधःस्यादिति । ताशज्ञानमिति=ज्ञानविषयो घट इति ज्ञानमित्यर्थः । उभयसिद्धमिति मिश्रभटोभयमतसिद्धमित्यर्थः । तद्वारणमिति = वाधवारणमित्यर्थः । उपनीतघटज्ञान- विषयकपटज्ञानानुव्यसायेनेति =घटज्ञानविशिष्टपटज्ञानवानहमित्यनुव्यवसायेनेत्यर्थः । सामग्रीद्वयमिति - घटज्ञानभासको ज्ञानलक्षणासनिकषः, पटज्ञानभासिका चात्ममनःसंयोगादिघटिता सामग्री। सामग्रीत्वेनोपेयते इति । तथाच घटज्ञानग्राहक- सामग्र्यां निरुक्तभट्टमतसिद्धभिन्नत्वविरहेण तस्याः साध्यघटकतथाऽसंग्रहेण न तामादाय, वाध इति भावः । उपतीतघटज्ञानसमानाधिकरणति । घटज्ञानसमानाधिकरणपट- ·( गा० ) नच घटनानं जानामीत्यानिशाब्दबोधाद्यनुव्यवसाये घटत्ववत त्यादिप्रामाण्यमपि भालते-तविषयीभूते घटज्ञानमित्यादिव्यवसाये। तत्प्रामाण्यसत्वादिति वाच्यम् , पुरोवर्तिज्ञानत्वादिना घटज्ञानविषयकव्यवसा ताशप्रामाण्यासत्त्वेन तदनुव्यवसाये • तादृशप्रामाण्यामानादिति चेन्द्र ज्ञानान्तरविशेष्यतानापन्नात्मनिष्ठविशेष्यतानिरूपितस्वाश्रयप्रकारताशालिग्रह मध्या ज्ञानग्राहकसामग्रीपदेन विवक्षणीयत्वात् , उक्तघटज्ञानोपनी भानेषु घटज्ञानांशे ताशात्मनिष्ठविशेष्यता निरूपितप्रकारताविरहेणैव तत्सार ध्या साध्याघटकतया वाधानवकाशात् । नचात्मनो लौकिकप्रत्यक्षे, पदादिज्ञानस्य इच्छादेर्वा विशेषगुणर विद्यमानस्य भानावश्यक तया लौकिकप्रत्यक्षविषयात्मांशेऽविद्यमानघटज्ञान पनीतभाने या पटादिज्ञानीयलौकिकमानीशे धर्मितावच्छेदकतया घटज्ञान प्रकारता तस्या निरुतात्मविशेष्यतानिरूपितत्वविरहेऽपि एवमुपनीत्तघटज्ञान वच्छिन्न आत्मनि यदिच्छादेलौकिकप्रत्यक्ष तत्सामग्र या भट्टमतसिद्धत्वेऽ। घटज्ञानवदात्मत्वेन परात्मोपनीतभानरूपे पटज्ञानानुव्यवसाये ताशपरास विशेष्यतानिरूपितघटज्ञानप्रकारतासत्त्वात् तादृशानुव्यवसायेन घटज्ञानप्रम एयाग्रहाद्' वाधो दुर्वार एवेति वाच्यम् ? उपनीतस्य परात्मनो मुख्य विशेषर तयानुव्यवसायविषयत्वे तज्ज्ञानस्य समूहालम्बनरूपतया सामग्रीभेदेन त धरज्ञानभासकसामग्र्या अन्वयवोधसामग्रीत्वेन भट्टमतसिद्धतया घटज्ञान प्रामाण्यश्य तग्राह्यत्वेऽपि वाघानवकाशात्, ताशात्मनः स्वात्माद्य कथंचित् प्रकारत्वे चात्मनो तज्जन्यग्रह (प्रभा) घटज्ञानविषयकव्यवसाये इति । घटज्ञानवानहमित्याकारकव्यवसा इत्यर्थः । अयंचु घटानुव्यवसायः घटज्ञानस्य व्यवसायः यश्च विषयानुव्यवसायः सच ज्ञान व्यवसाय इति । उक्तघटज्ञानोपनीतभानेषु घटज्ञानविशिष्टपटज्ञानवानहमित्यवेत्यर्थः तथाच तज्ज्ञानप्रामाण्याग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन भट्टमतसिद्धभिन्ना या ज्ञानान्तरविशेष तानापन्नात्मनिष्ठविशेष्यतानिरूपितस्वाश्रयप्रकारताशालिग्रहजनिका सामग्री विषयत्वं साध्यं पर्यवसितम् । वाधानवकाशादिति । तथाचोक्तसामग्रयां निरुक्तभट्टम सिद्धभिन्नत्वसत्त्वेऽपि अात्मनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारताविरहात्तादृशसामग्र्याः साध्य घटकतया नास्ति वाघावकाश इति भावः। लौकिकप्रत्यक्षे-घटमह जानामीत्याद्याकारके । घटज्ञानवदात्मत्वेनेत्यादि । घटज्ञ नवदात्मकालीनपटज्ञानवानहमित्यत्रेति यावत्। वाघो दुरि इति तादृशानुव्यवसायसाम याः साध्यघटकतया ततश्च घत्ववति घटत्वप्रकारकज्ञानत्वरूपप्रामाण्याग्रहाद्वाध इति भावः मुख्यविशेष्यतयेति । ननुपनीतं विशेषणतयैव भासते तथा चेदमसंगतमितिचेन्न, मानसे नायं दोष इति सिद्धान्तेन सडते मिrreir ·पाक (गा०) मुख्यविशेष्यताया निवेशनीयतया वाघवारणसम्भवात् । नचैवमोदनकामकर्तव्यताबोधविषयः इत्यादिवाक्यजन्य- शाब्दबोधे पाकविशेषणतया ओदनसाधनताज्ञानस्य अन्वयप्रयोजकरूपात्मकस्य भाषऽपि आत्मविशेषणतया तज्ज्ञानामानात तादृशशाब्दबोधेन तजज्ञानप्रामा- प्याग्रहेऽपि न वाधप्रसक्तिरित्यग्रिमतादृशवाधशताया असङ्गतिरिति वाच्यम् ? पथाश्रुताभिप्रायेण तदाशङ्कायास्सङ्गमनीयत्वात् । यथा विवक्षणे तु आत्मांश M प्रभा ) मुख्यविशेष्यताया इति । अथैवमीहशरीत्या घटज्ञानवत्परात्मविशिष्टपटज्ञानव- स्वात्मज्ञानस्य परात्मनो मुख्यविशेष्यत्वाभावेन वारणेऽपि कथं पटज्ञानवत्स्वात्मविशिष्टघटशा- वत्स्वात्ममुख्यविशेष्यकसामग्रीवारणं तादृशसामग्र्याः पटज्ञानलौकिकप्रत्यक्षजनकतया टैरनभ्युपगमादितिचेन्न, ज्ञानान्तरविशेष्यतानापन्नत्वस्य साक्षात्परम्परया वा ज्ञानान्तरवि- रोष्यतापन्नत्वरूपत्वात् । यद्वा ज्ञानान्तरविशेष्यतानापन्नात्मनिष्ठमुख्यविशेष्यतायाः समानाधि- करणो यस्तनिरूपितस्वाश्रयवृत्तिप्रकारताकग्रहास एव विवक्षणीयः । स्वात्मनिष्ठतादृशग्रहस्य रात्मनिष्ठविशष्यतासामानाधिकरण्यामानं न दोषः । यत्त्वेवं सति भट्टाचार्याणां मुख्यत्वनिवेश आपातत एव घटज्ञानवत्परात्मविशिष्ट- टज्ञानवत्स्वात्मग्रहस्यापि विशेष्यताया आश्रये स्वात्मनि तन्निरूपितस्वाश्रयवृत्तिप्रकारताक- हविरहादिति, तत्तुच्छम् । उपनीतघटज्ञानसमानाधिकरणपटज्ञानत्वादिना आत्मनि ज्ञान- मानाधिकरणघटकत्वेनात्मनो विशेष्यतया तन्निरूपितस्त्राश्रयवृत्तिप्रकारताकग्रहस्य तद्वद्- त्तित्त्वेन मुख्यत्वस्यावश्यकत्वात् । वस्तुतो जागरे नियमतः स्वात्मनि विजातीयमनःसंयोग, स्वेनानुव्यवसायस्य स्वात्ममुख्यविशेप्यकत्वान्न पूर्वपक्षावतार इति । यथाश्रुताभिप्रायेणेति = ज्ञानान्तरविशेष्यतानापन्नात्मनिष्ठविशेष्यतानिरूपितस्वाश्रय- कारताशालिग्नहजनकसामग्रीतिविवक्षानादरे इत्यर्थः । यथाविवक्षणे इति = ज्ञानान्तर- शेष्यतानापन्नेत्यादिरीत्या विवक्षणे इत्यर्थः । १ नन्वेवं योग्यतायाः शाब्दबोधभानोपगमेऽपि वाधवारणसम्भवात् समाधाना- गतिरित्यत प्राह यथाविवक्षणे स्विति । ननु मिश्नमतासिद्धत्वं दातुं शक्यते एव व्यवसायानन्तरज्ञाततालिङ्गकज्ञानानुमिते- वषय विशिष्टज्ञानानु मितिरूपाया ज्ञान प्रत्यक्षत्वेन मिश्रमतेऽपि प्रामाण्यग्नाहकत्वात् दिनुत्तरशुद्धज्ञानानुमितेश्च मिश्राणां ज्ञान विषयतालिङ्ग कानुमितित्वेन तत्सामग्र्याः Irमाण्यानाहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन च मिश्रमतसिद्धत्वादित्यत आह यथाश्रुतेति । थाच मिअमतासिद्धत्वनिवेशे आयासः सचेह नास्तीति भट्टमतासिद्धत्वं सम्यगिति गवः । विषयेति हेतुगर्भम् । विषयनिरूप्यं हि ज्ञानमतो ज्ञानवित्तिवेद्यो विषय इति तीर्ण:। तिने नट TATET नाfuTETRIHITT farm.

·- (गा०) एव यन इच्छाश्रयत्वाद्यन्वयितावच्छेदकतया ज्ञानश्य भानं तत्र ताश ज्ञानप्रामाण्यामानेन वाधप्रसक्त्या अन्वयितावच्छेदकरूपस्य शान्दबोधे भाना भ्युपगमेन समाधानस्य संगमनीयत्वात् । यद्यपि ज्ञानजन्यज्ञाततावान् धेट इत्यादिप्रत्यक्षेण प्रामाण्याग्रहेण भामरे वाधस्य मिश्रादिमसिद्धभिन्नत्वनिवेशेऽपि उक्तविवक्षायामप्रसक्तिः, तथापि झाततालिङ्गकशुद्धज्ञानादिसाध्यकामादिपक्षकानुमितिसामग्र्या मिश्राद्यनभ्यु पगतया प्रामाण्याग्रहेण वाधस्य वारणाय यथाश्रुतानुसारेण वा भट्टमत सिद्धत्वोक्तिः। आत्मपक्षकज्ञाततालिङ्गकामाण्यविशिष्टज्ञानसाध्यकानुमितिसामग्रीमादा यैव भट्टमते प्रामाण्यस्य यथोक्तसाध्यवत्वनिर्वाहः नतु ज्ञाततापक्षकानुमिति सामग्रीमादाय, आत्मपक्षकानुमितेरेवानुव्यवसायसमानविशेष्यकतया तादृशानु मितेरेव तैरभ्युपगन्तव्यत्वात् , अन्यथा अनुभववैषम्यापत्तेः । अथैवमपि उपनीताप्रामाण्यविषयकघटादिज्ञानानुव्यवसायेन तदीया प्रामाण्याग्रहात् तादृशसामग्र्या अपि भट्टमतासिद्धत्वात् मिश्रमते वाधस्य दुरितेति चेन्न ? प्रामाण्यमासकसामग्या विषयनिरूप्यत्वमर्यादोपवृहिताया अपि अप्रामाण्यभासकसामग्र्यपेक्षया बलवत्त्वेनानुव्यवसायेऽप्रामाण्यस्य व्यवसायांशे भानासम्भवात् प्रामाण्यमानस्यावश्यकत्वात् । तथाविधसामग्रूय। अबलवत्त्वे घटत्वप्रकारकत्वादिना व्यवसायभाने तत्र तदभावादेरपि भान. प्रसङ्ग इत्यग्रे वक्ष्यमाणत्वात् । यदि चोक्तप्रामाण्यभानसामग्र्या बलवत्त्वोपगमेऽनभ्यासदशा- पन्नक्षाने प्रामाण्यसंशयानुपपत्तिरिति मीमांसकैः अप्रामाण्योपस्थितिदशायां तादृशदोषवंशात् अनुव्यवसायेऽप्रामाण्यमानमवश्यमेवोपगन्तव्यम्, तथाच तादृशानुव्यवसायसामग्र्या ज्ञानग्राहकत्वेन भट्टानभ्युपगततया प्रामाण्याग्रहात् मिश्रमते बाधो दुर्वार एवेत्युच्यते तदाऽप्रामाण्याग्राहकत्वमपि स्वातन्त्र्येणं सामग्रीविशेषणं देयम् । (प्रभा) ननु गुरुमिश्रमतसिद्धभिन्नत्वनिवेशे ज्ञानजन्यज्ञाततावान् घट इत्यादिप्रत्यक्षसा- मया गुरुमिश्रयोमते ज्ञाततायाः शविषाणायमानतया 'प्रामाण्याग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकल्वेन गुरुमिश्रमतसिद्धसामग्रीभिन्नत्वस्य तत्राक्षतत्वेन तादृशभट्टमतसिद्धसामग्रोजन्यग्रहविषयत्वस्य घटत्ववति घटत्वप्रकारकज्ञानत्वरूपप्रामाण्ये विरहेण वाध इति च प्रागुक्तं किन्तु ज्ञानान्तर- विशेष्यतानापन्नात्मनिष्ठविशेष्यतानिरूपितस्वाश्रयप्रकारतेत्यादिविवक्षायां तु तस्य न प्रसक्तिः, तादृशात्मनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारताविरहेणैव तत्सामग्र्याः साध्याघटकतया वाधानव- काशादित्याशङ्कते यद्यपीत्यादिना । उक्तविवक्षायामिति = ज्ञानान्तरविशेष्यतानापन्ना- S ·J (गा०) वस्तुतस्तु अप्रामाण्योपस्थितेरनुव्यवसायपूर्व सत्त्वे तुल्यबल सामग्री- भ्यां प्रामाण्याप्रामाण्योभयसंशयरूप एवानुव्यवसायस्तत्र जन्यते, धर्मिज्ञानस्य संशयहेतुत्ताया मीमांसकैरनभ्युपगमात् । तथाच नाहशा नुव्यवसायसामग्र्यापि प्रामाण्यग्रहान्न वाधः । नच यत्रानुव्यवसायपूर्व नाप्रामाण्यमुपस्थित तत्राप्यनभ्यासद शापन्न ज्ञानप्रामाण्यसंशयात् तदनुरोधेन अनुगतदोषात् तत्र प्रामाण्याग्रह- स्तैरवश्यमङ्गीकार्य तथा च तत्स्थलीयसामग्र्या प्रामाण्याग्रहाद् बाधो दुर्वार एवेति वाच्यम् ? अप्रामाण्यापार त्वविशेषणेनापि ताशवाधवारणा- सम्भवात् । तद्वारणाय तत्रानुव्यवसायः प्रामाण्यं गृह्णात्येव, तादृशानु- व्यवसाये विनष्टे सत्येव च तज्जनितसंस्कारात् प्रामाण्याविषयक ज्ञानरूपमि- स्मरणे तदुपनीततद्धमिविषयकः प्रामाण्यसंशय इत्येव स्वीकरणीयत्वात् । एवेन स्वातन्त्र्येण अप्रामाण्याग्राहकत्वविशेषणदानेऽग्राहकान्तस्य निरुक्तार्थकत्व- विरोध इति निरस्तम् । यत्तु व्यवसायोल्लिरिक्तप्रकार विशिष्टधर्मिविशेष्यकत्वमेव अनुव्यवसायेन गृह्यते नतु धर्मान्तरविशिष्टविशेष्यकत्वमिति नानुव्यवसाये तदभाव- वद्विशेष्यकत्वघटिताप्रामाण्यावगाहितेति समाधानम् । तत्तुच्छम् ? धर्मान्तर- विशिष्टविशेष्यकत्वस्य लौकिकविषयताया एवानभ्युपगमेन उपनीतभ्रमत्वस्य प्रमावाभावस्य च अनुव्यवसायेनावगाहनेऽविरोधात् । पित्तादिदोषाद् यथा शंखादी अपीतत्वादेरग्रहे पीतिमाद्यारोपस्तथा दोषविशेषाद् यत्रानुव्यवसाये अप्रामाण्यमात्रभानं तत्सामग्रीमादाय वाध इत्यपि न शंक्यम् , अनुभवानुरोधेन क्वचित् तथा दोषकल्पनेऽपि प्रकृते तथाविधदोषकल्पकानुभवविरहात् । तत्र - (प्रभा) रेवेत्यत आह अनभ्यासेति । व्यवसायगर्भतभानसामग्र्या बलवत्त्वात् तुल्येति । प्रामाण्यभासिका सामग्री लौकिकसन्निकर्षगर्भा अप्रामाण्यभासिका च दोषगर्भति तुल्यत्वम् । तदनुरोधेनेति =ौचरकालिकप्रामाण्यसंशायनुरोधेनेत्यर्थः । अनुव्यवसायें । अन्यथा अनुव्यवसायस्य प्रामाण्यनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकतया ततःप्रामाण्य- संशयो न स्यादिति भावः। ननु धर्मिनाशे धर्मिभानं न स्यात्तद्भासकसन्निकर्षाभावादत प्राह तज्जनितेति । प्रामाण्यविषयकस्मरणरूपत्वे तु प्रामाण्यसंशयो न स्वादतः प्रामाण्याविषयकेति । मीमांसकानां धर्मिज्ञानाकारणत्वस्योक्तत्वादाह तदुपनीतेति । इत्येवेति । मिश्रभट्टाभ्यामिति शेषः। पूर्वकल्पं निरस्यति एतेनेति । नरिवति । अन्यथा इदन्त्वादिविशिष्टविशेष्यकत्वादेनहापत्तिः । अनुव्यव- -rrrrrrrror ·M ( दी० ) विशिष्टव्यतिरेकस्य तत्रापि सत्त्वाददोषः। ज्ञातताप्रत्यक्षजनक- सामग्रीवारणाय ज्ञानग्राहकेति । ( गा० ) अथ यत्र घट एव अधटोऽयं घट इत्याहार्य तत्र तदनुव्यवसालस्य घटत्वाभाववति घटत्वप्रकारकत्वेन तज्ज्ञानविषयकस्य घटत्ववतीत्यादि- प्रामाण्याग्राहकत्वात् भट्टमतासिद्धतत्सामग्रीमादाय वाध इति चेन्न ? प्रकार- विरुद्धधर्मावच्छिन्नविशेष्यत्वाघटितप्रामाण्यस्यैव पक्षत्वोपगमात् ताश- प्रामाण्याश्रयग्राहकसामग्र्या एव साध्यघटकत्वात् । अयं घट इत्यादिज्ञान- निष्ठमनस्सन्निकर्षघटितसामग्र्या ग्राहकत्वेन भट्टमतसिद्ध भिन्नत्वोक्त्यापि संग्रहसम्भवात् ज्ञानग्राहकत्वपर्यन्तनिवेशनप्रयोजनं गुरुमते व्यवसायसामग्र्यु- पग्रह एवेत्याशयेन मिश्रमतानुपन्यासः । विशिष्टव्यतिरेकस्य = प्रामाण्याप्राह- कत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन च यद् भट्टमतसिद्धं तद्भेदस्य । तत्र = तादृशसा- मयाम् । एवं प्रतियोगिकोटौ ज्ञानग्राहकत्वानिवेशे भेदविशेष्यसामग्र्यामपि तद्विशेषणं व्यर्थं स्यात् , तन्निवेशस्यावश्यकत्वे च विशेष्ये तविशेषण- स्यापि सार्थक्यमिति सूचयितुम् भट्टमते तव्यावृत्तिं दर्शयति ज्ञातताप्रत्यक्ष जनकेति । घटादिसामग्र्यामपि विशिष्टभेदसत्त्वात् तज्ज्ञानग्राहकत्वस्य सामग्री- विशेषणत्वाभाव तत्सामग्रीपरिग्रहेऽपि केवलग्राहकत्वनिवेशेनापि तव्यावृत्ति- सम्भवात् सामग्रीजन्यग्रह एव यावत्त्वविशेषणे तज्जन्यग्रहाप्रसिध्या च न वाधसम्भव इति सा नोपात्ता। यद्यपि घटादिग्राहकसामग्रीमादाय दर्शितव्यावृत्तिसम्भवात् ताप्रत्यक्षपर्यन्तसामग्रीनिवेशनमफलं, तथापि मिश्रादिमतासिद्धत्वम् परित्यज्य भट्टमतसिद्धत्वपर्यन्तनिवेशव्यावृत्तितिताप्रत्यक्षमादायैव सम्भवतीति ज्ञात- ताप्रत्यक्षपर्यन्तानुधावनम् । ज्ञानविशेषित ज्ञातताविषयकानुमित्यादेमिश्रादि- भिरपि ज्ञानविषयतागोचरानुमितित्वेन स्वीकारात् तत्सामग्र्या अपि ज्ञान- (प्रभा) लौकिकसन्निकर्षस्य दौर्बल्यप्रापकम् । माहार्येति । श्राहार्यभ्रमत्वस्य लौकिकताया अन्यत्र व्यवस्थापितत्वात् । प्रकारविरुद्धेति । अत्र विपरीतानुगमाय विरुद्धपदम् । तथाच ताहशधर्मावच्छिन्नत्वेन विशेष्यता विलक्षणीयेति भावः । ननु प्रामाण्याग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन भट्टमतसिद्धा या सामग्री तद्भिन्न- सामग्रीजन्यग्रहविषयत्वमेव निवेश्यतां किम्पुननिग्राहकत्वनिवेशेनेत्याशङ्कय द्वितीयज्ञान- ग्राहकत्वस्यानुयोगिकोटौ निवेशस्य प्रयोजनमुपदर्शयति दीधितौ ज्ञातताप्रत्यक्षजनकसामग्री- वारणाय ज्ञानग्राहकेति । तथा च प्रामाण्याग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन भट्टमतसिद्धत्वस्य ज्ञातताप्रत्यक्षसामग्र्यामसत्त्वेन तभिन्नत्वस्य तत्र सत्त्वात् तादृशसामग्रीजन्यज्ञातताप्रत्यक्षा- त्मकग्रहविषयत्नस्य प्रमात्वेऽसत्त्वात' वाट ज्ञात. सति ·३ ( दी० ) नच विषयवाधभ्रमकालोनानुव्यवसायेन प्रामाण्यायहात् (गाय) ग्राहकसामग्रीत्वेन तन्मतसिद्धता । ज्ञान जन्यज्ञाततावान् इत्यनुमित्यादि- साम या गुरुणा अनङ्गीकारेऽपि सापि अन्यथाख्यातिवादिना मिश्रेण उपगतैवेति . ताशसामग्रीमादाय भट्टमतसिद्धभिन्नत्वनिवेशव्यावृत्त्यसङ्ग- तिरिति प्रत्यक्षोपादानम् । यद्यपि ज्ञातताप्रत्यक्षमपि ज्ञानविषयत्वोपनीतभानरूपतया मित्रानुमतम् , तथापि ज्ञाततारूपविषयघटिततत्सामग्री ज्ञानप्राहकत्वेन न तन्मतसिद्धति तामादाय व्यावृत्तिसङ्गतिः। ज्ञानग्राहकत्वेनेत्यत्र ज्ञानपदम् प्रकृतप्रामाण्या- श्रयपरम् , अन्यथा पटादिज्ञानविषयकघटादिशाब्दवोधादिसामग्म्या गुरुमते घटादिज्ञानप्रामाण्यग्राहिकाया असंग्रहात् । तथाच अनुयोगिविशेषणमपि प्रकृतप्रामाण्याश्रयग्राहकत्वं वोध्यम् ; अन्यथा पटादिज्ञानग्राहकसामग्र्या घटा- दिज्ञानप्रामाण्याग्रहेण वाधप्रसङ्गात् । एतेन ग्राहकसामग्रीमात्रस्यैव गुरुमते ज्ञानग्राहकतया तन्मते ज्ञानपदवैयर्थ्य- मिति परास्तम्, प्रकृतप्रामाण्याश्रयपरतया तत्सार्थक्यात् । अथ प्रामाण्यघटकघटत्वादिप्रकारकत्वाश्रयग्राहकसामग्रीनिवेशेनैव उपपत्त प्रामाण्याश्रयग्राहकसामग्रीनिवेशनमनर्थकम् , नचैवं ज्ञातताया अपि घटत्वादि प्रकारकत्वाश्रयत्वात् तद्ग्राहकसामग्रीमादाय वाध इति वाच्यम् ? ज्ञानप्राहक स्वेनेत्यत्रापि घटत्वादिप्रकारकत्वाश्रयग्राहकताया एव विवक्षणीयतया घटत्वादि प्रकारकज्ञातताप्रत्यक्षसामग्र्या भेदप्रतियोगिकोटौ निवेशनीयत्वादिति चेन्न प्रामाण्यपर्यन्तानिवेशे घटत्वादिप्रकारकभ्रमानुब्यवसायसामग्र्या, त्वाद्याश्रर्यावशेष्यकत्वघटितस्य प्रामाण्यस्याग्रहेण वाधस्य दुरस्तात् । विषयवाधभ्रमकालीनेति । नायं घट इत्यादिभ्रमाव्यवहितात्तरोतन्नेत्यर्थः नच तदानीमयं घट इत्यादिव्यवसाय एव न सम्भवति, इति कथमनुव्य वास्तवघा (प्रभा) असंग्रहादिति । प्रामाण्याग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन भट्टमतसिद्धत्वात ज्ञानविषयो घट इत्यादिशाब्दानुमितिसामग्रीणामसंगृहेऽपि न क्षतिरित्यादेः प्रासिद्धानि तत्वेन पटज्ञानकालीनो घट इति शाब्दादिसंग्रहापातो व्यर्थ एवेति न शक्यम् , घटा पदस्य वस्तुविशेषोपलक्षणतया तत्प्रत्यक्षाप्रसिद्धः ज्ञानान्तराविषयकशाब्दबोधाद्यप्रसि श्वोक्तशाब्दवोधमादायैव तत्प्रामाण्ये साध्यसत्ताया वाच्यत्वात् । पटज्ञानविषयो इलिशाब्दात्मकव्यवसायसामग्र्याः संग्रहस्य भट्टनेत्यादिपंक्तौ दर्शनीयतया स्वाश्रयज्ञानविरु घटशाब्दबोधाद्यसंग्रहनैयत्यस्य व्यक्तत्वाच ।

·": रीतिरुक्तैव ; - ( दो० ) बाधः, तदापि तद्ग्रहोपगमाद् , वाधग्रहामावेन विशेषणाद्व अथ गुरुनये घटेन जलमाहरेत्यादौ छिद्रेतरत्वादेवि ओद कामकर्तव्यतावोधविषयः पाक इत्यादौ .शब्दादनुपस्थितस्यापि अन्वयप्रयोगका ओदनादिसाधनताज्ञानस्यापि शाब्देन अहात् तत्प्रामाण्याग्रहाच्च वाधः । ( गा०) सायोदय इति वाच्यम् ? भिन्नेन्द्रियादिजन्यवाधभ्रमोत्तरं लौकिक सन्निकर्षजन्यव्यवसायसम्भवेन अनुव्यवसायोपपत्तेः । गुरुमते ताशव्यक सायात्मकज्ञानग्रहे विशेष्ये घटस्वादिमत्ताया लौकिकसन्निकर्षाद् भाने ताहश वाधभ्रमोन विरोधीति प्रामाण्यभानसम्भव इति मिश्रमतानुसरणम् । वाधर प्रमात्वे व्यवसायस्य प्रामाण्याश्रयत्वासम्भवात् वाधभ्रमेत्युक्तम् । समाध तदापीति । तद्ग्रहोपगमात् = विषयस्य तद्वत्त्वांशे निर्धर्मितावच्छेदककप्रामाण्य ग्रहोपगमात् इत्यर्थः। समानविशेष्यकस्यापि ज्ञानस्य विशेष्यांशे समानप्रकारक स्यैव विरोधिज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वादिति भावः। समानविषयतामात्रेण विखे धित्वे प्रकारधर्मिकावृत्तित्वज्ञानस्य तत्प्रकारकज्ञानसामान्यं प्रति विरोधित्वे व पुनराह बाधग्रहामावेनेति । धर्मिणि प्रकारवत्त्वग्रहप्रतिबन्धकामावेनेत्यर्थः । अथैवमपि विशेष्यत्वाद्यंशे घटत्वादिना घटादेधिग्रहे विशेष्य तात्वावच्छिन्नांशे घटत्वादिविशेषितघटीयत्वादिघटितप्रामाण्यभानासम्भवार वाधो दुर्वार एव, वाधग्रहपन प्रामाण्यभानप्रतिवन्धकमात्रविवक्षणे 'तदा तद्ग्रहोपगमात्' इत्यनेन एतत्समाधानस्य वैकल्पिकताविरोध इति चेन्न विशेष्यतात्वस्य घटादिमितावच्छेदकतया न प्रामाण्यघटकता, अपि एकत्र द्वमिति रीत्या विशेष्यताविशेषणत्वेन उभयोस्तथास्वमित्याशयेर विकल्पसङ्गन्तेः । अत एव ज्ञाने विषयितांशे च विषयवाधग्रहदशायाम् उत्पन्न व्यवसाये ज्ञानभानासम्भवेन स्वप्रकाशतानुपपत्तिरित्यपि समाहितम् । ननु वाधभ्रमो गुरुमते ज्ञानद्वयरूपः, मिश्रमते विशिष्टविषयकैकज्ञानरूप प्रवेश इत्यत आह रीतिरुक्तैवेति । तत्तद्धर्मिनिरूपित तत्तद्धर्मनिष्ठविशेषणताकत्वेन : प्रामाण्यग्रहप्रतिबन्ध कत्वेन वानुगमसम्भव इति भाव इति भुजङ्गभूषणभट्टाचार्याः। तत्प्रामाण्याग्रहात् = ओदनसाधनता ज्ञानप्रामाण्याग्रहात्। तयोः कथमनुगतरू (प्रभा) कत्वावच्छिन्नत्वविशिष्टघटत्वप्रकारकज्ञानत्वरूपप्रमात्वे विरहान्मिश्रमतेऽपि वाधः नायं घट इत्याकारकवाधकाले घटत्ववत्त्वेन घटस्यानुव्यवसाये भानासम्भवादिति भावः प्रामाण्यग्रकोपमानित।

·( दी.) भट्टेन शब्दादनुपस्थितार्थस्य शाब्दबोधप्रवेशानभ्युपगमात् । तदग्रहेऽपि कर्तव्यतावोधग्रहात् न ज्ञानग्राहकत्वेन भट्टमतसिद्धभिन्नत्वमिति चेन्न, मा०) नचौदनसाधनतात्वेन साधनताभाने साधनेतरावृत्तित्वादिघटितस्य साधनतात्वस्य भानेन साधनत्वेन साधनभानात् तज्ज्ञाने साधनत्ववति साधन- स्वप्रकारकत्वरूपं प्रामाण्यमस्तीति तदपि तेन गृह्यत एव, गुरुमजे स्ववृत्तिप्रामा- ण्यमांत्रस्यैव ज्ञानेन ग्रहादिति वाच्यम् ? साधनतात्वस्याखण्डोपाधिरूपतायाः साधनस्वानां कार्यादिभेदेन भिन्नानाम् अनुगमाय अवश्यमुपगन्तव्यतया तद्भाने साधनत्वेन साधनभानानियमात्, साधनमुख्यविशेष्यकज्ञानोयविशेष्य- ताघटितप्रामाण्यस्य तादृशशाब्दबोधावृत्तेस्तादृशवोधविषयवृत्तेः तेन प्रहीतुम- शक्यतया उक्तरूपसाधनतात्वभानेऽपि वाधस्य दुर्वारत्वाच्च । तादृशसामघ्या. ज्ञानप्राहकत्वेन भट्टमतासिद्धत्वं दर्शयति भट्टेनेति । शाब्दवोध प्रवेशानभ्युपगमादिति । तथाच पटज्ञानविषयो घंट इत्यादि- शाब्दाद्यात्मकव्यवसायसामग्र्या गुरुमते संग्रहानुरोधेन ज्ञानग्राहकत्वेनेत्यत्र ज्ञानपदस्य प्रकृतप्रामाण्याश्रयज्ञानपरताया उक्तत्वात् उक्तसामग्र्याः प्रकृतप्रामा- ण्याश्रयौदनसाधनत्वज्ञानग्राहकत्वेन भट्टमतसिद्धभिन्नत्वमव्याहतमेवेति ने ताहशसामग्रीव्यावृत्तिरिति भावः । गुरुमतेऽपि घटत्वप्रकारकज्ञानविषयो घट इत्यादिव्यवसायसामग्रीवदुक्तव्यवसायसामग्र्यपरिप्रहेऽपि न क्षतिरिति सामा- न्यतो ज्ञानप्राहकत्वमेव निवेशनोयमतो नोक्तक्रमेण वाध इत्याशयेन शङ्कते तदग्रहेऽपि इति । तदग्रहे ओदनसाधनताज्ञानाग्रहे । (प्रभा ) अथ घटेन जलमाहरेत्यादौ योग्यतावशाद् यथा घटकरणकेशाब्दबोधेऽ. पदार्थस्य छिद्रेतरत्वस्य भान तथा प्रोदनकामकार्यताज्ञानविषयः पाक इत्याकारकशाब्द. वोधेऽपि अोदनसाधनताज्ञानविषयतारूपयोग्यताज्ञानवत्त्वात्ताशयोग्यत्वस्यौदनसाधनताज्ञा- नविषयत्वस्य शाब्दबोधे भानम्भवतीति तादृशयोग्यताज्ञानघटितनिरुक्तशाब्दवोधसामग्र्यं ज्ञानग्राहकत्वेन भट्टमतासिद्धतया तज्जन्यग्रहविषयत्वस्यौदनसाधेनतीज्ञाननिष्ठौदनसाधन स्ववति ओदनसाधनत्वप्रकारकज्ञानत्वरूपप्रमात्वे विरहाद् वाघो दुरि इत्याशङ्कते दोधित अथेत्यादिना । ओदनकामकार्यताज्ञानविषयः पाक इत्यत्रापि जात्यखण्डोपाध्यतिरिक्ततय साधनतात्वभाने साधनतात्वस्य च साधनेतरावृत्तित्वे सति सकलसाधनवृत्तित्वरूपतया साधन स्वेन साधनभानमप्यनिवार्यम् । एवञ्च साधनत्ववति साधनत्वप्रकारकज्ञानत्वरूपं प्रमावर्मा तत्र भातमेवेत्याशङ्कते नचेति । साधनत्ववति साधनतात्वभानेऽपि प्रकारद्वयमाश्रित्य वा वारयति साधनतावस्याखण्डोपाधिरूपतायाः हत्यादिना । निरुक्त राब्दसामग्र्य नान तमिदभिन्नत्वविरहात्साध्याघटकतयव नारि -rrrrrr- ·( दी० ) शब्दाजन्यकाम्यसाधनताज्ञानघटिताया:शाब्दसामग्र या भट्टेनाना पगम.त् । नच तत्र ( गा०) यद्यपि सामान्यतो ज्ञानप्राहकतानिवेशेनोक्तवारणेऽपि' टर प्रकार केच्छाविषयोऽयमित्यादौ शब्दानुपस्थितस्य योग्यतात्मकघटस्वादिप्रकार ज्ञानस्य शाब्देन ग्रहात् तत्प्रामाण्याप्रहात् वाधो दुर्वार एव । ज्ञानग्राहकत्वेनेर सविषयकग्राहकत्वविवक्षणे इच्छादिविषयकज्ञानप्रामाण्यपक्षकस्थले सि साधनम्, ताशप्रामाण्यवाहिकाया व्यवसायसामग्र्याःप्रामाण्याग्राहक इच्छारूपसविषयग्राहकत्वेन भट्टाभ्युपगतत्वात् तद्भिन्नप्रामाण्यानुमित्या सामग्रीग्राह्यत्वस्य प्रामाण्ये सत्त्वात् । अस्तु वा ज्ञानमित्यादिशाब्दवोधाद्यात्म व्यवसायप्रामाण्यवत् तदपि प्रामाण्यम् पक्षबर्हिभूतम् , अस्तु च ज्ञानपदं सविष परमेव, तथापि कम्बुग्रीवादिमान इत्यादौ घटत्वादिप्रकारकज्ञानविषयत्वस्या पदानुपस्थितस्य अन्वयितावच्छेदकतया भानात् तादृशज्ञानप्रामाण्यस्य च तक भानात् वाधस्य दुरितैव । तथापि सामान्यतो ज्ञानग्राहकत्वनिवेशमभ्युपे सम्भवाभिप्रायेण उक्तस्थल एव प्रकारान्तरेण वाघ संगमयति शब्दाजन्यति शब्दाजन्यकाम्यसाधनताज्ञानोपस्थितिघटितसमुदायपर्याप्त सामग्रोत्वस्य प्रहोपधायकतावच्छेदकतया भट्टमतासिद्धत्वादित्यर्थः । शाब्दवोधस्य भानुभविकत्वे तज्जनककाम्यसाधनर ज्ञानोपस्थितेः पदजन्यत्वमेव भट्टेन कल्पनीयम् । तथाच तत्साधारणसामग्री मपि ताहशशाब्दवोधोपधायकसमुदायपर्याप्तत्वादिप्रकारेण प्रामाण्याविषयकज्ञा महोपधायकतावच्छेदकतया भट्टाभिमतमिति वाच्यम् ? यत्कालीनकाम्यसा नताज्ञानोपस्थितौ पदजन्यत्वविरहो भटेनापि निश्चितः, तत्कालीनशाब्दयो। जनकतजन्यानोपस्थितेःशाब्दबोधानुपधायकत्वेन भट्टामिमतायाः शाब्दवोध पधायकत्वेन भट्ट नाज्ञानात् तत्साधारणसमुदायत्वस्य उक्तप्रकारेण तदीय भ्युपगमेऽभानात् तत्कालीनसामग्रामादाय वाधस्य दुर्वारत्वात् ।। (प्रभा) निरुक्तशाब्दसामग्र्या भट्टेनानभ्युपगमादेव भट्टमतसिद्ध भिन्नत्वं सुलभमि दर्शयति दोधितौ शब्दाजन्येत्यादिना । शब्दाजन्येति । कारणाकारणसाधारणतादृशसामग्रोत्वस्य ' भट्टमतेऽतिप्रसर त्वेन ज्ञानग्रहोपघायकतानवच्छेदकत्वादितिभावः । शाब्दवोधव्यक्तिविशेषमादाय सङ्गमय यत्कालोनेति । पदजन्यत्वेन गृहीतज्ञानोपस्थितिघटितसामग्रीत्वात् पदाजन्यज्ञानोपस्थिा घटितसामग्रोवृचिसमुदायत्वमन्यदित्यावेदयितु यत्कालीनेत्यादि । तादृशसमुदायत्वं ज्ञा शानग्रहोपधायकतावच्छेदकमिति न भट्टस्य ज्ञानं, पदाजन्यज्ञानोपस्थितौ ज्ञानग्रहोपधा ·. (गा०) यदि चोक्तविशेषदर्शनदशायां तत्कालीनकाम्यसाधनताज्ञानोपस्थिति- बादिरूपविशेषधर्मपुरस्कारेण तादृशोपंस्थितेः शाब्दबोधोपधायकतया भदृश्शान- वेषयुत्वासम्भवेपि तादृशविशेषदर्शनशून्यतादशायामुक्तविशेषधर्मप्रकारेण ज्ञा- दीशायामपि उपस्थितित्वादिसामान्यधुर्मप्रकारेण तदीयज्ञानविषयत्वसम्भवात् इक्तरूपेण तदुपस्थितिसाधारणसामग्रीत्वं भट्टाभ्युपगमविषय एवेत्युच्यते, तदा वक्षुस्संयोगादिघटितव्यवसायसामग्र्या अपि सामान्यतो ज्ञानग्रहोपधायकत्वेन पट्टाभ्युपगमविषयत्वे वाधकाभावात् तन्निष्ठसमुदायत्वमपि दुरसंग्रहं स्यात् । प्रामाण्याविषयकज्ञानग्रहोपधायकतावच्छेदकतया भट्टमतसिद्ध- भन्नत्वं वक्तव्यम् , व्यवसायसामग्र्यां प्रामाण्याग्राहकत्वसहितज्ञानग्राहकत्व- प्रकारकं भट्टज्ञानं गुरुमते न्यायमते च न प्रमा, गुरुमते तस्याः प्रामाण्याग्राहक वस्य, न्यायमते ज्ञानग्राहकत्वस्य च वाधादिति वाच्यम् ? एवं सति अनु- यवसायसामग्र्याः सामान्यतो ज्ञानग्राहकत्वप्रकारकभट्टज्ञानस्य प्रामाण्या- गाहकत्व विषयकत्वेऽपि नैयायिकमते उभयांश एव प्रमात्वात् प्रामाण्यानुमित्या- देसामग्रीणामेव साध्यघटकतया निषेधसाधने वाधात् । तस्माद् येन रूपेण थाश्रयग्रहोपधायकतावच्छेदकता सामग्री पर्याप्तधर्मस्य तादृशरूपे प्रामाण्यग्राह- कतावच्छेदकत्वविशिष्टज्ञानग्राहकतावच्छेदकत्वप्रकारकभट्टाभ्युपगमविषयता - अवच्छेदकत्वं विवक्षणीयम् । चक्षुस्संयोगादितत्कारणसमुदायपर्याप्तधर्मत्वेन व व्यवसायादिसामग्रीपर्याप्तधर्मस्य स्वाश्रयग्रहोपधायकतावच्छेदकता तादृश- वर्मत्वस्य न निरुक्तभट्टाभ्युपगमविषयतावच्छेदकत्वमिति गुरुमतादिसंग्रहः । उक्तशाब्दबोधसामग्रीपर्याप्तधर्मस्य पदजन्यकाम्यसाधनताज्ञानोपस्थितिमनिवेश्य कविशेष्यकताहशज्ञानविषयत्वरूपयोग्यताज्ञानादिरूपतत्तत्कारणपर्याप्तधमत्वेन (प्रभा) विशेषदर्शनेति = एत्कालिककाम्यसाधनताज्ञानोपस्थिति: °पदाजन्यतया न जानग्रहोपधायिकेति वाघदर्शनेत्यर्थः । ताशेति । यत्समुदायत्वस्योक्तप्रकारे तदीया- युपगमे भानाभावस्तस्यैव कालान्तरे तदीयाभ्युपगमे भानमिति नै वाध इत्याशयः । प्रत एव यत्कालीनतत्कालीनेत्युपलक्षणम् । प्रकारान्तरेणापि वोघं निरस्यति उक्त ति । दशायाम् =उक्तविशेषदर्शनदशायाम् । व्यवसायेत्युनुव्यवसायोपलक्षणम् । सामान्यत इति == ज्ञानभासकसामग्री स्वानन्तरोत्पन्नज्ञानविषयकग्रहोपधायिकेत्यभ्युपगमेत्यर्थः । गुरूणां सिषाधायिषिताया एव सामग्र्याःनैयायिकानामतथात्वे परतस्त्वा- सेद्धिरविरोधादित्यालोच्य न्यायमते चेत्युक्तम् । तस्मात् व्यवसायसामग्र्या दुस्संग्रहत्वात् । न रूपेण स्वाश्रयग्रहोपधायकतावच्छेदकता दर्शिता तस्य निरुक्तभट्टाम्युपगमविषयतान- पच्छेदकत्वमाह पदजन्येति । योग्यताज्ञानादीति = पदाजन्ययोग्यताज्ञानेत्यर्थः । योग्यता- mama atोताजावस्थ भट्रेनोपग- ·क ( दी० ) मैवम्, शाब्दवोधे हि योग्यताज्ञानं कारणम् , साच तेषामन्वय प्रयोजकरूपवत्वम् , तेन तज्ज्ञानम् प्रथमं मृग्यते । नच शाब्दवोधे तदनुप्रवेशोऽf नियतो माना भावात् । नहि उपस्थितत्वादेव शाब्दबोधे भानम् , उपस्थिताक्षधित यावत्पदार्थानामेव तथा भानप्रसङ्गात् । नियोज्यान्वयेऽपि काम्यसाधनताज्ञानस्य प्रथा ज्ञानम् नतु शाब्दबोधेऽपि तद्भानम् इत्यपूर्व वक्ष्यते । वाधार (गा०) तादृशज्ञानग्राहकतावच्छेदकता, पदजन्यकाम्यसाधनताज्ञानोपस्थित्या दिपर्याप्तधर्मत्वेन च निरुक्तभट्टाभ्युपगविषयतेति वाधो दुर्वार एव । नच ' ताशयोग्यताज्ञानस्य भट्टमतेऽपि शाब्दधीहेतुतया तन्मतेऽरि तस्य सामग्रीशरीरे निवेशनमावश्यकम् , तथाच अधिकपदजन्यताशयोग्यता ज्ञानोपस्थितिनिवेशेऽपि दर्शितसामग्र्या भट्टमतसिद्धत्वमस्त्ये वेति वाच्यम् एवमपि पदजन्ययोग्यताज्ञानविरहकालीनदर्शितशाब्दसामग्रीमादाय दुरित्त्वात् । ( येन रूपेण गुरुमते सामग्रीपर्याप्तधर्मस्य ज्ञानग्राहकतावच्छेद कता तद्रपरय निरुक्तभट्टाभ्युपगमविषयतावच्छेदककोदिप्रवेशो व्याहत एवेनि वाच्यम् , अधिकान्तर्भावेन पर्याप्तिर्घाटतधर्मस्य विलक्षणया न्यूनपर्याप्त्या ऽघटितत्वात् । पाठान्तरमेतत् )। योग्यताज्ञानस्य शाब्धीहेतुत्वेऽपि पदानुपस्थितयोग्यतायाः शाब्दबोधविषयत्वानभ्युपगमात् नोक्तसामग्री काम्यसाधनताधीग्राहिकेति तया तत्प्रमाण्याग्रहेऽपि न क्षतिरिति समाधत्ते मैवमित्यादिना । पदजन्योपस्थित्या दिसत्त्वे योग्य तायाश्शाब्दबोधप्रवेशे वाधकाभाव इत्यतो 'नियत' इत्युक्तम् । नन्वेवं स्वर्गकामो यजेतेत्यादौ कामनाविशिष्टस्य यागे कार्यतावोधोपयो. गित्वरूपनियोज्यत्वेनान्वये काम्यसाधनताज्ञानोपयोगित्वरूपयोग्यतायाः पदानु. पस्थिताया अपि अन्वयितावच्छेदकतया भानमिति तत्सिद्धान्तो भज्येतेत्यत आह नियोज्यान्वये पीति । प्रथमं ज्ञानमिति । तैस्वीक्रियत इति शेषः । तावतैवे- ष्टसाधनताघटकापूर्वोपस्थित्याद्यर्थम् अपूर्ववाच्यताया आवश्यकत्वादिति भावः । नतु शाब्दबोधेऽपीति । नचैवं “इष्टसाधनताविधिपक्षे स्फुटैवानुपपत्तिः, (प्रभा ) ग्रहोत्पत्तिप्रयोजिकेति सूचयित्वा यादृशशाब्दबोधे न तदनुप्रवेशस्ताहशसामग्री व्यावर्त्तयितुं नियतपदमित्याशयेन तादृशसामग्री स्फुटयति पदजन्येति । तथाच तादृश- शाब्दवोधसामग्र्या भट्टमतसिद्धत्वादेव व्यावृत्तिरितिभावः । अोदनकामकार्यताज्ञानविषयः पाक इत्यत्र प्रसक्तं वाध वारयति मैवमित्या- बिना। मानाभावादिति । तथाच योग्यताज्ञानं हि शाब्दबोधे कारणं नतु योग्यतायाः शाब्दबोधे भानं भवतीत्यत्र कश्चिनियमो वन नामावला aar - A.-.

·(दी० ) कचिच्छिद्रेतरत्वादेरपि भानम् , एकविशेषवाघे एकविशेषवाघे शाब्दबोध- सामान्यसामग्र्या विशेषान्तरप्रकारकवोधजननस्वाभाच्यात् । (१०) कार्यताविधिपक्षेऽपि अन्वयकारत्या साधनत्वं शाब्द मिति फलतो न विशेष:५. इति मणिकारलेखनविरोध इति वाच्यम् ? तादृशमन्थस्य हि फली- भूतशाब्दबोध एवेष्टसाधनताया अन्वयितावच्छेदकतया भाने न तात्पर्य किन्तु स्वर्गसाधनत्वस्य अन्वयप्रकारतया अन्वयप्रयोजकरूपयोग्यतात्मकतया तज्- ज्ञानस्य फलीभूतवोधात् पूर्व अवश्यमङ्गीकर्तव्यतया तद्बोधकप्रमाणान्तरवि- रहेण शाब्दमेव ज्ञानं पूर्वमङ्गीकर्तव्यम् , तत्रापि विधेस्तात्पर्योपगमादित्यत्रैव । अधिकं नियोज्यान्वये वक्ष्यामः । नन्वेवं घटेन जलमाहरेत्यादी पदानुपस्थित छिद्रेतरत्वादिकमन्वयिता. वच्छेदकतया भासते इति तसिद्धान्तभङ्ग इत्यत आह क्वचिदिति । एकविशेष- वाध इति । नचैवं यथा सच्छिद्रे घटे जलाहरणसाधनतावाधात् छिद्रेतरघटत्वा- वच्छिन्ने पदानुपस्थितेऽपि जलाहरणसाधनत्वान्वयधीस्तथा काम्यसाधनता- "ज्ञानाविषयपाके कार्यताधीविषयत्ववाधबलात् . पदानुपस्थितेऽपि काम्य- साधनताधीविषयत्वविशिष्ट पाके कार्यतान्वयधीरावश्यकी इति ताशसामग्री- मादायैव वाध इति वाच्यम् ? भट्टरपीतरवाधवलेन पदानुपस्थिताथस्य शाब्दवोधे भानोपगमात् । अथैवमपि अर्थाध्याहारवादिनां गुरूणां मते तात्पर्यसत्त्वे पदानुपस्थित- स्यापि काम्यसाधनताज्ञानादेर्भानावश्यकतया वाधवारणमशक्यमेवेति चेन्न ? यद्यद्पावच्छिन्नसमुदायपर्याप्तत्वेन प्रामाण्याविषयकज्ञानग्राहकतावच्छेद- कता भट्टाभ्युपगता तत्तद्रूपशून्यकारणान्तर्भावेन पर्याप्तत्वस्य स्वाश्रयग्राहक- तावच्छेदकत्वविशेषणत्वोपगमेन सामञ्जस्यात् । गुरुमते व्यवसायसामग्रीघटकचक्षुस्संयोगादेः मिश्रमते चानु- व्यवसायसामग्रीघटकव्यवसायादेःतत्तद्रूपशून्यत्वात् तदन्तर्भावेन पर्याप्तस्य ज्ञानग्राहकतावच्छेदकरूपस्य संग्रहः। अध्याहृतज्ञानग्राहकसामग्र्यां पद्जन्य- तदुपस्थितेरधिकायाः भट्टमते निवेशेऽपि तन्मतासिद्धकारणस्य गुरुमतेऽनिवेशाद् गुरुमसिद्धताहशसामग्रीपर्याप्तज्ञानग्राहकतावच्छेदकं रूपं न निरुक्तरूपशून्य- ( प्रभा ) इतरेति । भट्टैरपि यद्धर्मविपरीतवद्यद्धर्मावच्छिन्नर्मिकयधर्मावच्छिन्ना- भावग्रहस्य तद्धर्मावच्छिन्नधर्मिकतत्प्रकारकशाव्दवोधहेतृत्वोपगमात् । ईदृशकार्यकारण- भावबलेनैव पदानुपस्थिततदर्थस्य भानात् । तथाच भट्टमतसिद्धत्वादेव न वाध इति भावः । अर्थाध्याहारेति । यत्किञ्चिदेकपदाधीनपदार्थोपस्थितिपदानधीनापरपदार्थोपस्थितिद्वयघटित- सागराया गमशाब्टवोधजनकत्वादितिभावः । यदयदिति वीप्सा समुदायप्रसिद्धये ।

·m (गा०) कारणान्तर्भावेन पर्याप्तमितितपावच्छिन्नाग्राह्यत्वेऽपि प्रामाण्यस्थ न वाधः। नच तादृशपदजन्योपस्थितित्वादिशून्यपदाजन्योपस्थितिमन्तर्भाव्य गुरुमतसिद्धज्ञानग्रहोपधायकतावच्छेदकरूपस्य पर्याप्तत्वात् न ताहशधर्मव्या- वृत्तिरिति वाच्यम् ? पदाजन्योपस्थितेरपि विशेषणतावच्छेदकप्रकारका कज्ञान विधया भट्टमते तादृशशाब्दवोधहेतुत्वेन तादृशविशेषणतावच्छेदकप्रकारक- झानत्वादिधर्मवत्त्वेन निरुक्तरूपशून्यताविरहात् । वस्तुतो गुरुमतेऽपि पदाजन्यार्थीपस्थितेः तत्तदर्थोपस्थितित्वेन शाब्द- सामग्रीघटकत्वं नोपेयते, तात्पर्यादिज्ञानस्य तत्तदर्थविषयतानियमेन तन्निवेशे- नैवोपपत्तेः। तथा च गुरुमतसिद्धसामग्रीघटकनिखिलकारणानां भट्टमतेऽपि उक्त- सामग्रीघटकत्वं निर्विवादमेवेत्युत्तरीत्या सामञ्जस्यम् । ज्ञाततालिङ्गकानुमिति- सामग्रीघटकसिद्धधभाववाविशेषाभावादीनां प्रामाण्याविषयकज्ञानग्रहोपधा- यकभट्टमतसिद्धसामग्र्यामनन्तर्भावात् तादृशसामग्र्यास्तन्मते परिग्रहः । अतो ज्ञाततालिङ्गकपरामर्शस्य ज्ञातत्वप्रकारकोपस्थितित्वादिना प्रामाण्याविषयक- ज्ञानग्रहोपधायकपदाजन्योपस्थितिघटितान्वयवोधसामग्रीघटकत्वेऽपिन क्षतिः । एकच पदानुपस्थिताया अन्वयप्रयोजकरूपात्मकयोग्यताया योग्यताज्ञान बलादेव शाब्दबोधे भानस्वीकारेऽपि तादृशयोग्यताज्ञानस्य भट्टमतेऽपि शाब्द- वोधहेतुतया तासामग्रीघटकत्वेन ताशयोग्यताघटकानां पदजन्योपस्थितेर्भ- हमतेऽधिकायारताशयोग्यताविषयकशाब्दवोधेऽपेक्षितत्वेऽपि उक्तरीत्या ताह- शसामग्र्या बारणसम्भवात् , शाब्दबोधे तात्पर्यासत्त्वे योग्यताज्ञानबलाद् योग्यताभानं नियुक्तिकमिति वस्तुगत्यनुरोधेन ग्रन्थकृता तन्निराकृतम् । (प्रभा) ज्ञान गुण इत्यादिशाब्दवोधसामग्रीषटककारणनिष्ठरूपाणामेव यच्छब्देन धर्तव्य- त्वादिति भावः । गुरुमतसिद्धतादृशसामग्रीपर्याप्तज्ञानग्राहकतावच्छेदकरूपस्य भट्टमते ज्ञान- ग्राहकतानवच्छेदकन्वादुक्तविवक्षायामपि यद्यपशब्देन ज्ञानं गुण इति शाब्दवोधकारण- गततच्छून्यकारणान्तर्भावेण पर्याप्तत्वं दुर्वारमित्याशङ्कावारणायानिवेशादित्यन्तम् । तथाच पदजन्यकाम्यसाधनताशनोपस्थितिघटितसामग्र्यां सत्यां भट्टमते तादृशशाब्दवोधोदयात्ताश- सामग्रीत्वमेव यद्यद्रूपावच्छिन्नेत्यादिक्रमेण भट्टमतसिद्धं तत्तद्रूपशून्यं च गुरुमतेऽध्याहृत- ज्ञानग्राहकं शाब्दसामग्रीघटककारणमिति । विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्याकारणत्वेऽप्याह वस्तुत इति । तात्पर्या- दीति । काम्यसाधनताज्ञानप्रकारकपाकप्रतीतिजनकत्वेनेच्छाप्रकारकपाकपदज्ञानम् । आदिना अर्थावाधरूपयोग्यताज्ञानं पाकःकाम्यसाधनताज्ञानयोग्यः इत्याकारकं ग्राह्यम् । तत्तद्रूपशून्यकारणपर्यासत्वमुपेक्ष्य तदन्तर्भावेण पर्याप्तत्वप्रयोजनमाह ज्ञाततेति । भट्टमतेऽ- पीति। विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयत्वेन । वस्तुतोऽर्थावाधरूपयोग्यताज्ञानत्वेनेतिशेषः । तात्पर्यासत्त्वे इति । तात्पर्यसत्त्वे गरुमतेऽपि योग्यताजानम्य पथकारगावे IITATUTAT -- ·( दी० ) नच स्वर्गकामकर्तव्यतावोधविषयो यागविषयक कार्यमिति दजन्यं ज्ञानं गुणो ज्ञानत्वादित्यनुमानादिना ग्राह्यज्ञानप्रामाण्याग्रहाद् वाधः । वेदजन्यतादृशज्ञानस्य भट्टनये शशविर्षाण कल्पतया तद्ग्राहकसामग्र्या न?नीनभ्युपगमादिति वाच्यम् , अन्यथाख्यातिवादिनस्तस्य शशविषाणं द्रव्यं ( गा० ) अथैवमपि सामग्र्यघटिते प्रामाण्याविषयकत्वेन ज्ञानविषयक- स्वेन यद् भट्टमतसिद्धं तदन्ययावज्ञानग्राह्यत्वरूपसाध्येऽध्याहृतज्ञानविषयक- ज्ञानवानात्मेत्याद्याकारकशाब्दवोधाविषयतया प्रामाण्यस्य गुरुमते वाधो निरा- वाध एवेति चेत् ? तत्कल्पे शाब्दान्यत्वेन तादृशज्ञानस्य विशेषणीयत्वात् । यत्तु तादृशशाब्दवोधस्यानुभविकत्वे भट्ट नापि पदाध्याहारकल्पनया तादृशबोध उपपादनीय इति स शाब्दवोध उक्तरूपेण भट्टमतसिद्धोऽपोति समाधानम् , तदसत् ? यत्र पदजन्याया ज्ञानोपस्थितेरभाव उभयवादिसिद्ध- स्तत्रत्यवोधे ज्ञानविषयताया भट्टानभ्युपगतत्वात् तदग्राह्यत्वमादाय वाघस्य दुर्वारत्वात् , ज्ञानभासकसामग्र्यनन्तरोत्पन्नं ज्ञानं ज्ञानविषयकमिति सामान्य- तोऽभ्युपगमः अयं घट इत्याकारकस्वप्रकाशात्मकव्यवसायमपि विषयीकरोति इति तादृशाभ्युपगमव्यावृत्तरूपेणैवाभ्युपगमस्य निवेश्यत्वात् । वस्तुतस्तु यत्रात्मादेः पदार्थान्तरस्य पदादुपस्थितिः ज्ञानस्य चान्यत उपस्थितिस्तत्रापि उपनीतभानस्थलीयो ज्ञानान्वयवोधो भट्टाभ्युपगतः, परन्त्वसौ गुरुमते तात्पर्यादिज्ञानघटितसामग्रीजन्यः शाब्दयामीत्यनुव्यवसा- यविषयः, भट्टमते त्वसंसर्गाग्रहपदार्थोपस्थित्यात्मकसामग्रीमात्राधीन उक्तानु- व्यवसायविषयः, एतावतैव च शब्दादनुपस्थितस्यार्थस्य शाब्दवोधेऽप्रवेश इति भट्टमतसिद्धान्तस्योपपत्तिरिति : कथिताध्याहृतार्थविषयकशाब्दबोधः प्रामाण्याविषयकत्वेन ज्ञानविषयकत्वेन च भट्टमतसिद्ध एवेति वोध्यम् । अनुमानादिनेत्यादिना तादृशशाब्दबोधस्मृतिसामग्रीपरिग्रहः । ग्राह्यज्ञानेति । ताशवेदजन्यज्ञानेत्यर्थः । वाध इति । गुरुमत इत्यादिः । इदमुपलक्षणम् , मनस्संयुक्तसमवायजन्यं घटमहं जानामि इति ज्ञानं गुणो ज्ञानत्वादित्यनु- मानादिना ग्राह्यज्ञानप्रामाण्याग्रहात मिश्रमते बाध इत्यपि द्रष्टव्यम् । वेदजन्यतादृशज्ञानस्यति । मनस्संयुक्तसमवायजन्यस्योक्तज्ञानस्यापि तथात्वं वोध्यम् । तद्ग्राहकेति । तादृशज्ञानग्राहकेत्यथः । भट्ट नानभ्युपगमादिति । तथाच तादृशसामग्र्या निरुक्तरूपेण भट्टमतसिद्धा या सामग्री तद्भिन्नत्वेन (प्रभा) पूर्ववत् ज्ञानवानात्मेत्यादौ गुरुमते सामान्यतो भट्टाभ्युपगमविषयत्वाद्वाधवारणमाश- -----नानभासमामग्रयविषयत्वं विशेषणमित्यर्थः ।

·(दी० ) विषाणत्वादित्यनुमानादौ विरोधाभावात् । भट्टमतासिद्धज्ञानग्राहकताक- शाब्दानुमितिस्मृतिसामग्रीभिन्नत्वेन सामग्री विशेषणीयेत्यपि कश्चित् । (गा०) तज्जन्यग्रहस्य साध्यघटकयावद्ग्रहान्तर्गतत्वादिति भावः । इत्यनुमाहादौ विरोधाभावादिति । तथा च यथा प्रसिद्धविषाणे शशीयत्वावगाहिन्याः शशवि- पाणं द्रव्यम् इत्याकारकानुमितेर्भट्टमतसिद्धतया तत्सामग्यपि तन्मतसिद्धा, तथा स्वर्गकामनियोज्यकं यागविषयक कार्यमित्याद्याकारकसामग्र्यन्तरजन्य- वोधस्य वेदजन्यत्वाद्यंशे भ्रमरूपतया भट्टाभ्युपगताया उक्तानुमित्यादेस्सामग्र्यपि प्रामाण्याविषयकज्ञानग्रहजनकतया भट्टमतसिद्धैवेति तदग्राह्यत्वेऽपि तादृशज्ञा- नप्रामाण्यस्य न बाध इति भावः । उक्तानुमित्यादिसामग्र्या भट्टानम्युपगत- स्वाभिमानिनो विशेषणान्तरप्रवेशेनोक्तवाधसमाधानमुपन्यस्यति भट्टमतासिद्धेति । उक्तानुमित्यादिसामग्र्या भट्टमतासिद्धज्ञानग्राहकताकतया व्यावृत्तिः । ज्ञाततालिङ्गकानुमितिसामग्र्या भट्टमते संग्रहाय ग्राहकताकान्तं सामग्री विशेषणम, तस्याश्च ज्ञानग्राहकता न भट्टमतासिद्धेति तत्संग्रहः । भट्टमतसिद्धसामग्र्यास्तन्मतेऽप्रसिद्धथा तन्मतसंग्रहाय भट्टमतासिद्धत्वं सामग्रीविशेषणमुपेक्ष्य भट्टमतासिद्धज्ञानग्राहकताकत्वपर्यन्तं तद्विशेषणमु- पात्तम् । तादशी च सामग्री तन्मते घटाद्यनुमितिसामग्र्येव प्रसिद्धा, ज्ञानग्राह- कतया भट्टमतसिद्धं यत्तदन्यत्वस्य तत्र भट्टमतेऽपि सत्त्वात् । भट्टमवासिद्ध- ज्ञानग्राहकताकसामग्रीसामान्यभेदनिवेशे गुरुमिश्रमतासंग्रहः । व्यवसायानु- व्यवसायसामयोनिग्राहकतया भट्टमतासिद्धत्वादिति शाब्दानुमिति. स्मृतीनामुपादानम् , तासां च प्रत्यक्षान्यत्वेनैव निवेशः; नतु विशिष्य । तेनानुमितौ ग्राहकान्तविशेषणेनैव भट्टमतसंग्रहे शाब्दादिसामग्रीसामान्यभेद- निवेशेऽपि क्षतिविरहात् तत्सामयां तादृशविशेषणवैयर्थ्य मित्यपि समा- हितम् । अतीन्द्रियगुरुत्वादिविषयघटितप्रामाण्यं पक्षाद् बहिर्भावनीयम् । तेन गुरुमते तादृशप्रामाण्याश्रयव्यवसायसामग्र्या भट्टमतासिद्धज्ञानग्राहकता- कपरोक्षसामग्रीत्वनियमेऽपि गुरुमते न वाधः । अथवा ज्ञानांशे परोक्षस्य सामग्री विवक्षणोया । ज्ञानांशे परोक्षत्वं च ज्ञानविषयकज्ञानजन्यत्वं, गुरुत्वादिप्रकारकव्यवसायस्यापि ज्ञानविषयक- ज्ञानाजन्यतया तत्सामग्र्या अपि गुरुमते संग्रहः । एवंच दर्शिताकारानुव्यव- सायविषयकोपनीतभानसामय्या ग्राह्यज्ञानप्रामाण्याग्रहेऽपि न मिश्रमते वाधः । बाहशोपनीतभानेऽपि उक्तानुमित्यादिवत् निरुक्तस्य ज्ञानांशे परोक्षत्वस्य सत्त्वात् वत्सामग्र्या उक्तविशेषणेन व्यावृत्तः। एतन्मते दर्शितपदाजन्यज्ञानोपस्थिति- घटितशाब्दसामग्र्या अपि अनेनैव विशेषणेन व्यावत्तेः तदवारणाय दर्शिन- ·[.१६७ ] ( दी० ) तत्प्रामाण्याविषयकत्वेन ज्ञानविषयकत्वेन यो भट्टमतसिद्ध- स्तदयो यावान् विशिष्टोऽविशिष्टो ज्ञानग्रहः तद्विषयो नवेति निष्कृष्टमर्थं वक्ष्यति स्वाश्येत्यादिना। (गा०) घटज्ञानांशोपनीतभानात्मकपटज्ञानानुव्यवसायसामग्र्या घटज्ञानाद्यभा: वग्राहकसामग्र्या च भट्टमतासिद्धया घटज्ञानप्रामाण्याग्रहेण मिश्रमते बाधोऽने- नापि विशेषणेन शक्यवारणः । उक्तानुमित्यादिसामग्र्या दर्शितरीत्यैव वारण- सम्भवात् तद्वारणायाधिकविशेषणप्रवेशोव्यर्थ इत्यस्वरससूचनाय काश्चादति । अत्र ज्ञानग्रहत्वेन ज्ञानग्राहकसामग्रीजन्यग्रहनिवेशसम्भवे तादृशसामग्रीजन्य- ग्रहत्वेन तन्निवेशः शिरोवेष्टनेन नासिकास्पर्शनमनुधावतीति ज्ञानग्रहत्वेन ग्रह निवेश्य तद्विषयत्वकोटिकविप्रतिपत्त्यकथनेन मूलस्य न्यूनता, एवं प्रथम- विप्रतिपत्तावपि ज्ञानपदस्य स्वाश्रयार्थकताया उक्तत्वात् तृतीयविप्रतिपत्तौ ग्राहकपदस्य ग्राहकसामग्रीपरत्वे तस्याः ततो न भेदः । नचाप्रामाण्याग्राहकत्वविशेषणाप्रवेशादेव विशेषः, पक्षसङ्को-- चेनैव अप्रामाण्यग्राहकसामग्रीग्राह्याश्रयकप्रामाण्ये वाधवारणसम्भवादिति मिश्रमतं सम्यक् , तथा सति यादृशज्ञाने प्रामाण्यसंशयः तत्प्रामाण्यस्य पक्ष- बहिर्भावेन तत्र मीमांसकैः स्वतस्त्वासाधनात् , प्रामाण्यसंशयानुपपत्तिरूप. वक्ष्यमाणदूषणासङ्गतेः । एकस्यैव ज्ञानप्रामाण्य मिति पक्षवाचकपदस्य प्रथम- विप्रतिपत्त्यनुरोधात् अप्रामाण्यग्राहकसामग्रीग्राह्याश्रयकपरत्वम् , तृतीय विप्रति- उत्त्यनुरोधेन च तदितरप्रामाण्यपरत्वमिति विरोधाच्च । एवं ज्ञानं गुण इत्यादिशाब्दबोधसामग्रीवारणाय प्रामाण्याग्राहकत्वेनेत्यादिरूपाप्रामाण्या- प्राहकत्वस्य तृतीयविप्रतिपत्तावपि अवश्यं विवक्षणीयतया दुर्धार एवोभया- विशेषः। यश्च स्वाश्रये ज्ञानत्वप्रवेशाप्रवेशाभ्याम् मिश्राभिहितो विशेषः, सोऽप्यसंगतः । प्रयोजनसत्त्वे उभयत्रैव तत्प्रवेशावश्यकत्वादित्यालोच्य तृतीयविप्रतिपत्तौ ग्राहकपदस्य गृहणाति विषयीकरोति इति व्युत्पत्त्या नपरत्वं, गृह्यते इत्यस्य च विषयीक्रियत इत्यर्थपरत्वमभिसन्धाय तृतीय विप्रतिपत्तेरेव सामग्र्यघटितसाध्यपरत्वमाह तत्प्रामाण्यात । विशिष्टो- ऽविशिष्टो वेत्यस्य विषयवाधगहाभावेनेत्यादिः । पूर्ववत् मतभेदेन विकल्पः । ननु तत्र यावत्पदाश्रवणात् कुतो ज्ञनगहे यावत्त्वलाभः। नचैवकारादेव तल्लाभः, एवकारस्य यावत्पदसमानार्थकत्वविरहात् । नच विशेषणसंगतैव- कारस्य अयोगव्यवच्छेदार्थकतया शंखः पाण्डर एवेत्यादौ यथा यावच्खंछे पा-.. ।

·. ए [ १६८ । (दी०) यथा च तस्मादयमर्थो लभ्यते तथैवकारार्थविवेचने प्रपञ्चितमस्माभिः । केचित्तु तत्र ग्राहक यावत्त्वेन विशेषणीयम् , एवकारश्च प्रामाण्यमात्रस्य तमात्व- लाभायेत्याहुः। (गा०) शंख: पाण्डर एवोत्यादौ पाण्डरत्वस्य शंखविशेषणतयां पाण्डरत्वे शंखनिष्ठाभावाप्रतियोगित्ववत् प्रामाण्य विशेषणग्राह्यतावोधकपदसमभिव्याहू तैवकारात् प्रकृते स्वाश्रयग्रहविषयतायामेव प्रामाण्यत्वव्यापकतालामसम्भवेन विवक्षितस्य प्रामाण्यग्राहकत्वे स्वाश्रयगृहत्वव्यापकत्वस्यालाभात् । सरोजेन नीलेन भूयत एवेत्यादौ क्रियासंगतैवकारेण अत्यन्तायोगव्यवच्छेदस्यै प्रत्यायनात् प्रकृतेऽपि एवकारस्य क्रियासंगततया अयोगव्यवच्छेदबोधक त्वासम्भवाच्च इत्याशङ्काम् परिहरति यथा चेति। एवकारार्थविवेचने इति ज्ञानमर्थं गृह्णात्येवेतिवत् ज्ञानं रजतं गृह्णात्येवेति अप्रयोगात् ग्रहणादि रूपार्थवाचकधातुसमभिव्याहृतेनापि एवकारेण अयोगव्यवच्छेद प्रत्याय्यते। ज्ञानमर्थं गृह्णात्येवेत्यादौ कर्तृप्रत्ययस्थले कतरि ज्ञाने यर क्रियाक त्वायोगव्यवच्छेदःप्रतीयते तथा ज्ञानेनार्थो गृह्यत एवेत्यादौ कर प्रत्ययस्थले विशेषणविशेष्यभाववैपरीत्येऽपि विशेषणीभूतेऽपि . कर्त अविशेषणस्यापि क्रियाकतृत्वस्यायोगव्यवच्छेदःप्रतीयते नतु विशेष्यकर्मी विशेषणीभूततत्तत्कर्तृकक्रियाकर्मत्वायोगव्यवच्छेदः, ज्ञानग्राह्यत्वायोगस्ट प्रसिद्धः। विशेषणे विशेष्यनिष्ठाभावप्रतियोगित्वव्यवच्छेदस्य अयोगव्यवचं दरूपत्वेऽप्रसिद्धिविर हेऽपि उक्तस्थले तद्वोधस्वीकारे ज्ञानग्राह्यत्वे रजतत्वकर पकताया अवाधेन ज्ञानेन रजतं गृह्यत एवेत्यादिप्रयोगापत्तेदुरत्वात् । एत ज्ञानग्राह्यत्वेऽर्थत्वव्यापकताविरहेण एतज्ज्ञानेनार्थो गृह्यत एवेत्यादिप्रयोगा पपत्तेश्च । एवं व प्रकृतेऽपि प्रामाण्यवाहकत्व स्वाश्रयग्रहत्वव्यापकत्वम् प्र तव्यम् इति विवक्षितार्थलाभः । तद्वोधो यथाकथञ्चिदुपपादनीय इति भार अनापि विशेष्यतावच्छेदकावच्छेदेन विशेषणायोगव्यवच्छेद एवका प्रत्याय्यत इत्यभिमानिनां यावत्पदपूरणेन सिद्धसाधनं वारयतां मिश्रार मतमुपन्यस्यति केचित्तु इति । यावत्वेन विशेषणीयामात । नन्वेवमेवकार एवकारश्चेति । प्रामाण्यमात्रस्य तथाखलाभाय-पद वच्छेदकप्रमापदप्रवृत्तिनिमित्चत्वावच्छेदेन साध्यवत्त्वलाभाय । तत्सामाना करण्यमात्रेण साध्यसाधने योगिज्ञानादिमात्रवृत्तिप्रामाण्यविशेषे अंशतसिस साधनापत्तिरिति भावः । अत्र च प्रमापदप्रवत्तिनिमित्तत्वेन पक्षत्वे साध यमत आह ·। (दी०) अन्ये तु तत्प्रामाण्याग्राहकत्वेन यदुभयवादिसिद्धं तभिन्नत्वमग्रा- इकान्तार्थः (ला०.) ज्ञानं गुण इति शाब्दबोधीदिनी प्रामाण्याग्रहात् वाधस्य वार- णाय ओदनकाम कर्तव्यतावोधविषयः पाक इत्यादिशाब्दवोधे पदानुपस्थित- स्य ओदनसाधनत्वादिज्ञानस्य योग्यताबलात् अन्वयितावच्छेदकतया भाने तादृशशाब्दवोधे तज्ज्ञानप्राम/एयाग्रहात् वाधस्य च वारणाय अवलम्बितम मतमन्येषामुपन्यस्यति अन्ये विति। तत्प्रामाण्याग्राहकत्वेन तत्प्रामाण्यग्रहाजन- कत्वेन । उभयवादिसिद्धम् नैयायिकमीमांसफोभयवादिसिद्धम् । अग्राहका- न्तार्थः, सामयां विशेषणमिति शेषः । व्यवसायानुव्यवसायसामग्र्योः प्रामाण्याग्राहकत्वेन नैयायिकसिद्धतया तत्संग्रहायोभयसिद्धत्वनिवेशः । गुरुमतसिद्धाया दर्शितकाम्यसाधनताज्ञानादिविषयकसामग्याः प्रामाण्या- ग्राहकतया गुरुनैयायिकोभयसिद्धतया न तत्संग्रहः । नच शब्दाजन्यताहशज्ञानोपस्थितेः नैयायिकमते शाब्दसामध्यप्रविष्टतया तद्घटितशाब्दसामग्री न नैयायिकसिद्धेति कथं तद्वारणमिति वाच्यम् ? तादृशोपस्थितिघटितकारणस्तोमस्य शाब्दसामगीत्वेन नैयायिकासिद्धत्वेऽधि प्रामाण्यागाहकत्वेन तत्सिद्धत्वात् । (प्रभा० ) उभयवादिसिद्धम् । तथाच . तत्प्रामाण्याविषयकज्ञानाजनकत्वे नैयायिकमीमांसकोभयवादिसिद्धं यत्तदन्यज्ञानग्राहकसामग्रीजन्यग्रहविषयत्वं मीमांसकन साध्यमित्यर्थः । अनुव्यवसायसामग्र्याः प्रामाण्याग्राहकत्वेन नैयायिकमीमांसकोभयमतसिद्ध भिन्नत्वात् संग्रहः । एवं गुरुमतसिद्धव्यवसायसामग्र्या मट्टमतसिद्धशाततालिङ्ग कानुमिति सामय्या अपि तत्प्रामाण्याग्राहकत्वेन नैयायिकमीमांसकोभयमतासिद्धती संग्रहो वोध्यः घटशानशाब्दवोधसामग्र्याश्च तत्प्रामाण्याग्राहकत्वेन नैयायिकमीमांसकोभयमतसिद्धत्वा तमादाय मीमांसकनये वाधः। श्रोदनकामकार्यताज्ञानविषयः पाक "इत्याकारको इनसाधर ताज्ञानविषयकशान्दवोधसामग्र्या योग्यताज्ञानघटिताया गुरुमतसिद्धाया अप्योदनसाध स्वादिप्रामाण्याग्राहकत्वेन नैयायिकमीमांसकोभयसिद्धतया न ताहशसामग्रीमादाय वाधः प्रामाण्याग्राहकत्वेन नैयायिकमतसिद्धभिन्नत्वनिवेशे व्यवसायानुव्यवसायसामग्र्योरसंग्रह नच तत्प्रामाण्याग्राहकत्वेन यन्मीमांसकमतसिद्धं तदन्यत्वमेव सामग्र्यां निवेश्यतामि मीमांसकानामेकैकमहणेऽनुव्यवसायादिसामग्रीणां गुरुमते. प्रामाण्याग्राह तयाऽसंग्रहापत्तेः । प्रामाण्याग्राहकत्वेन मीमांसकसकलमतसिद्धभिन्नत्वनिवेशेऽनुव्यवसाया सामय्यादेः संग्रहसम्भवेऽपि यथासन्निवेशे न वैयर्थ्यमिति ध्येयम् । नैयायिकमतसिद्धा प्रामाययाग्राहिकाया ज्ञातताप्रत्यक्षजनकसामग्रूया. ताहशोभयसिद्धभिक वाच्यम्, वारणाय ·[१७० (दी०) यदा ययोर्विवादस्तदा तात्पर्यवशात् तदुभयपरमुभयपदम्, अतो नाननुगमो दोषाय | नैयायिकासिद्धया ज्ञातताघटिततत्प्रत्यक्षजनक सामग्र्या प्रामाण्याग्रहात् (गा०) नन्वत्र मीमांसकसामान्यं यः कश्चन वा निवेश्यते ? आधे ज्यवसायानुव्यवसायसामगूयोर्गुरुमिश्रमते संग्रहानुपपत्तिः । प्रथमायाः प्रामा- प्रयाग्राहकतया (मिश्रभट्टानुमततया द्वितीयायाश्च तथात्वेन गुरुमतसम्मततया) सीमांसकसिद्धत्वावच्छिन्नभेदाभावात्। द्वितीये च सप्तमपदार्थरूपवाधा- क्षमावघटितज्ञानानुमित्यादिविशेपसामग्र्याः प्रामाण्यागाहकत्वेन गुरुमत- सिद्धभिन्नतया प्रामाण्यस्य तया अग्रहेण भट्टमते वाध इत्यत आह यदा ययोरिति । अतः तात्पर्यभेदात् । अननुगमः = अनुगतरूपेण मीमांसकानु- पादानम् । न दोषायेत्यन्वयः। विवादभेदेन साध्यभेदस्वीकारे क्षतिविरहात, शब्दैक्यमात्रस्यानपेक्षितत्वात् । सामग्रीपदार्थाननुगमेनार्थभेदस्य दुष्परिहर- त्वादिति भावः। ज्ञानगाहकत्वरूपविशेष्यांशसार्थक्योपपत्तये नैयायिकोपादानमिति दर्श- यति नैयायिकेति । ज्ञातताया भट्टमतसिद्धत्वेऽपि नैयायिकासिद्धतया उभयासि- द्धत्वमाविक नैयायिकासिद्धत्वाभिधानम् । तादृशज्ञातताघटितत्वेन तत्प्रत्य- क्षसामम्या उभयवाद्यसिद्धत्वलाभः। प्रामाण्याग्रहादिति । वाधवारणायेति शेषः । (प्रभा) ननु शाततालिङ्गकानुमितेः कथम्परित्याग इति चेत् । गुरुमिश्रयोमतेन जाततालिङ्ग कानुमितौ प्रामाण्याग्राहकत्वस्य सत्त्वेऽपि तयोर्मते ज्ञाततायाः शशविषाणाय- मानतया ज्ञाततालिङ्गकानुमितेरी शशविषाणायमानतया शाततालिङ्गकानुमितेः गुरुमिश्र- मतासिद्धत्वम् । शाततालिङ्गकानुमितेर्भट्टामतसिद्धत्वेपि प्रामाण्याग्राहकत्वेन भट्टमतसिद्धत्वं नास्तीति तत्र प्रामाण्याग्राहकत्वेन मीमांसकमतसिद्धत्वसामान्याभावः सुघटः, पूर्वत्रं विशेष्याभावेन विशिष्टामावः, उत्तरत्र विशेषणाभावेन विशिष्टाभाव इति । व्यवसायानु- व्यवसाययोस्तु प्रामाण्याग्राहकत्वेन भट्टमतसिद्धत्वमेवेति । सप्तमपदार्थरूपवाधाघभाव- घटितेति । अत्रेदं तत्त्वम् । अनुमितो वाधनिश्चयस्यापि कारणता, अभावश्च गुरुमतेऽ- धिकरणरूयो नातिरिक्तः, एवञ्च सर्वासामनुमितीनां - सामग्रीमध्ये वाधाद्यभावप्रवेशाद् अनुमितिसामग्री गुरुमतसिद्धभिन्ना इति • ज्ञानानुमितिसामग्यपि गुरुमतसिद्धभिन्नैवेति । विशेषसामग्र्या इति । वाधाद्यभावघटित 'घटज्ञानवान् घटेच्छावत्त्वादि' त्याद्यनुमिती- त्यर्थः। ननूक्तानुमितेस्तु गुरुमिभमतसिद्धतया एतदनुमितिसामग्री न तयोर्मतेऽप्रसिद्धा किन्तु प्रामाण्याग्राहिकेति प्रामाण्याग्राहकत्वेनोक्तानुमितिसामग्री गुरुमतसिद्धवेति चेन्न, अमावस्याधिकरणस्पतावादिगुरुमते वाघाद्यभावटितज्ञानान मितिसामग्रया: प्रामmया. .

·दी०) ज्ञानग्राहकेति । नव ज्ञानं द्रव्यमित्यन्यथाख्यातिसामग्र्या प्रामा पाग्रहात् क्तयावत्सामग्रीग्राह्यत्वाभावरूपारतस्त्वसाधने सिद्धसाधनमिति वाच्यम् ? गा०) भट्टन समं विवादे प्रामाण्यागाहकत्वेन तन्मतमात्रासिद्धत्वनिवेशे बाधाप्रसक्त्या ज्ञानगाहकत्वोपादानमनर्भकमापद्यतेति भावः। अन्यथाख्या त- सामय्यौत । गुरुमतासिद्धत्वेन उभयमतसिद्धभिन्नतयेतिशेषः । सिद्धसाधनम् अर्थान्तरम् । नैयायिकसिद्धतादृशान्यथाख्यातिसामगृथाः प्रामाण्यागाहक त पैर जन्मते उक्तपरतस्त्वसत्त्वन चरितार्थतया गुरुणा समं विवादे तस्याः प्रामाण्या- गाहकत्वासिद्धिरिति यावत् । नतु सिद्धसाधनं यथाश्रुतमेव । गुरुणा प्रामाण्या- विषयकगृहत्वेन तादृशपरतस्त्वाभ्युपगमासम्भवात् । अथैवमपि अनुव्यवसायसामग्र्या गुरुमतासिद्धया प्रामाण्या- ग्रहात् अर्थान्तरस्य वक्ष्यमाणविशेषणेनापि वारणासम्भवादसंगतिः । यदि चानुव्यवसायस्य ज्ञानप्रत्यक्षत्वेन तत्सामग्र्याः तत्प्रत्यक्षसामग्रीत्वेन गुरु- मतसिद्धत्वमस्त्येवेति मन्यते, तदा तादृशसामग्रीत्वेन तस्याः प्रामाण्यग्राह- कत्वमपि गुरोरनुमतमिति प्रामाण्याग्राहकत्वेन तन्मतासिद्धत्वं दुरपह्नवमेव । यदि च मनस्संयुक्तसमवायादिसमुदायत्वेन प्रामाण्याग्राहकत्वं तस्यां गुरु जा स्वीक्रियत इति न तादृशानुव्यवसायसामग्र्याः प्रामाण्याग्राहकत्वेन गुरुमाता- सिद्धत्वमित्युच्यते तदा उक्तान्यथाख्यातिसामग्र्या दोगादिरूपाया ज्ञान सामग्रो- स्वादिना गुरुमतासिद्धत्वेऽपि दोषादिधरितसमुदायत्वादिना प्रामाण्याग्राहकत्वं तस्या गुरुमतासिद्धमेवेति कथमियमाशङ्का ? यदि च व्यवसायसामग्र्या अपि प्रामाण्याविषयक ज्ञानजनक- सामग्रीत्वादिना प्रामाण्याग्राहकत्वस्य गुर्वादिमतसिद्धतया तजज्ञानव्यक्त्युत्पा. दुकसामगीत्वेन प्रामाण्याप्राहकत्वाभ्युपगमविषयभिन्नत्वमवश्यं विवक्षणीय- मिति शङ्कासङ्गतिः, अन्यथाख्यातिजनकसामग्र्याः दोषादिघटितायास्तेन रूपेण (प्रभा ) अर्थान्तरस्येति = अनुव्यवसायसामग्रीमादायोक्तपस्तस्त्वसत्त्वेन चारि- तार्थ्याद् गुरुणा समं विवादे प्राथमिफज्ञानग्राहकसामग्र्याः प्रामाण्याग्राहकवसिद्धिरित्यर्थः । न्यायमतेऽनुव्यवसायसामग्र्यां गुरुमतसिद्वत्वं शङ्कते यदिचेति । अस्त्येवेति । न्यायमवे इति शेषः । गुरोरिति = तावता ज्ञानप्रत्यक्षसामग्रीत्वं धर्मितावच्छेदकीकृत्य प्रामाण्य- ग्राहकतानिश्चयेन प्रतिबन्धादनुव्यवसायसामग्रयां तेन रूपेण प्रामाण्याग्राहकल्वनिधयो । न्यायमतेन गुरोः सम्भवतीत्यर्थः । ज्ञानप्रत्यक्षोत्पादकसामग्रीत्वेनाभ्युपादानासम्भवादनु व्यवसायसामग्रीवारणं शङ्कते यदीति । विशेष्यवृत्तः केनापि रूपेणाभावानङ्गीकारादिति भावः । शङ्कायाः सर्वथा तुच्छत्ववारणाय ज्ञानसामग्रीत्वादिनेति । आदिना ज्ञान- ग्राहकसामग्रीत्वपरिग्रहः ।

·1 atara (गा०) गुरुणानभ्युपगमेन तद्वारणासम्भवात्, नैयायिकसिद्धधर्मिज्ञान नन्तरजातवोध्यस्मरणरूपज्ञानद्वयोत्तरान्यथाख्यातिस्थले तादृशज्ञानद्वय गुरुणा भ्रमत्वस्वीकारात्, एकतरव्यक्तिसामग्रीत्वस्य न्यायमतसिद्धान्ट ख्यातिकारणकलापे असत्त्वात् तादृशकारणकलापस्य न्यायमते गुरो शाभ्युपगमविषयत्वाभावादित्युच्यते, तदा अनुव्यवसायसामग्र्या अणि सायरूपतया स्वीकृतज्ञानग्रहव्यक्तिसामग्रीत्वेन प्रामाण्यग्राहकरूपाया एव णाङ्गीकारात् तद्ग्राह्यतयाऽर्थान्तरेण व्यवसायसामग्र्याः प्रामाण्याग्राहक सिद्धिर्दुवारैवेति । मैवम् ? अनुव्यवसायसामग्थाःप्रामाण्यागाहकत्व सिद्धावपि ज्ञा स्वप्रकाशतानिराकत्तणां नैयायिकानां प्राथमिकज्ञानगाह्यत्वरूपस्वतस्त्र प्रामाण्ये निराकरणेन उद्देश्य सिद्धेः। अन्यथा व्यवसायसामग्या न्याय ज्ञानगाहकत्वरूपविशेषणानाक्रान्ततया तस्याः साध्याघटकत्वेन तदगाह्यतार कथञ्चिदपि निराकरणायोगेन समीहितासिद्धेवनलेपायितत्वात् । (प्रभा) त्वादिनेत्यादिना प्रामाण्याविषय कसविषयकजनकसामग्रीत्वग्रहः । एकतरेति =ध ज्ञानोत्पादकसामग्रीत्वस्य धर्मिज्ञानघटिततया वाध्यस्मरणोत्पादकसामग्रीत्वस्य वाध्यस्मर घटिततया सत्त्वेन ज्ञानं गुण इत्यादिशाब्दवोधव्यक्तिमेव तज्ज्ञानपदेनोपादाय तदुत्पादक मग्रीत्वेनोभयमतसिद्धान्यत्वादित्यर्थः । अन्यथाख्यातिव्यक्त्युत्पादकसामग्रीत्वञ्च गुरुमतेऽरे मेवेति भावः । व्यवसायरूपतया स्वीकृतज्ञानगृहव्यक्तीति । इयं तज्ज्ञानव्यक्तिपदार्थ ! सूचनाय व्यक्तिपदम् । तथाच न्यायमतेऽनुव्यवसायसामग्र्याः प्रामाण्याग्राहकत्वेन गुरुम सिद्धत्वमनपवादमिति भावः । अत्र मिश्रेण समं विवादे पाहत्य नैयायिकानामुद्दे सिद्धयत्येव, नस्वेतावता त्रिभिर्विवादे तेषामाहत्य तसिद्धिरावश्यकी । भट्टेन समं विव ज्ञाततालिङ्गकानुमितिसामग्र्या:प्रामाण्याग्राहकत्वस्य दुःसाधनत्वात् न्यायमते तादृशसामन एवाप्रसिद्धःतस्यां ज्ञानविषयतालिङ्गकत्वमुपगम्य तत्साधने ज्ञाततायां विवादपर्यवसानापत्ते एवञ्च गुरुणा समं विवादे साध्याघटकीभूताया व्यवसायसामग्र्याः प्रामाण्याग्राहका सिद्धावपि न पतिः, सर्वथोद्देश्यासिद्धिविरहादित्याशयेन समाधत्ते अनुव्यवसायेरि यावदनुव्यवसायसामग्रया:प्रामाण्याग्राहकल्वे साधनीये यत्किञ्चित्तत्सामग्र्यास्त ग्राहकत्वस्य विरोषित्वादिति भावः । तर्हि गुरुणा समं विवादे नैयायिकानां सर्वथोद्देश्य सिद्धय दित्यत आह ज्ञानस्येति। न्यायमते व्यवसाययो दव्यवस्थाप्यज्ञानस्य स्वविष कत्वखण्डनेन व्यवसायसामग्र्याः साध्यघटकज्ञानग्राहकत्वखण्डनादेव. प्रामाण्यग्राहका रूपोद्देश्यसिद्धिरितिभावः । एवं भट्टन समं विवादे ज्ञाततारूपपदार्थान्तरमस्तु मा वाऽनुमि सामयी तल्लिङ्गिका वस्त्वन्तरलिङ्गिका वा सर्वाऽपि साध्यघटिकास्तु ज्ञानस्यातीन्द्रिय निराकृत्य प्राथमिकज्ञानग्राहकग्राह्यतानिराकरणादद्देश्यसिद्धिर्वोध्या । वजानिक .

·(दो०) व्यधिकरणप्रकारकाजनकत्वेन सामगीविशेषणात् । पूर्वोक्तदिशाऽपित्रा निष्कर्षों वोध्य इत्याहुः । इति मथमा विप्रतिपत्तिः । (गा०) व्यधिकरणप्रकारकाजनकत्वेनेति । व्यधिकरणप्रकारकमिच्छादिकं प्रसिद्ध- मेव तन्मते.। नचैवं ज्ञानमिच्छामीति विशिष्टज्ञानसामग्था गुरुमतासिद्धतया तदग्राह्यतामादाय परतस्त्वसाधने सिद्धसाधनं दुर्वारमिति वाच्यम् , तस्यापि दोषस्य एतन्मतेऽस्वरसवीजत्वात् । अत्रापि निष्कर्ष इति । सामगोनिवेशस्या- नतिप्रयोजनत्वात् प्रामाण्याविषयत्वेन मतद्वयसिद्ध भिन्नव्यधिकरणधर्मप्रका- रकान्य सकल ज्ञानग्रहविषयत्वरूपनिष्कृष्टसाध्योपादानमित्यर्थः । अत्र कल्पे ज्ञानजन्या ज्ञाततेतिप्रत्यक्षसामगूथगाह्यतया भट्टमते वाधः। मतत्रये एकरूपेण साध्यत्वानिर्वाहः । नच मतान्तरसामगथननुगमानुयोगस्तुल्यः, फलोत्पत्तिप्रयो- जकतावच्छेदकावच्छिन्नत्वेन तदनुगमात् । नच प्रत्येक मीमांसकेन विवादे. ऽन्यमतासंगहो न दोषाय, त्रिभिरेकदा विवादे मीमांसकत्रयस्यैवोपादाने साधा. रण्यसम्भव इति वाच्यम् ? त्रिभिरेकदा विवादे मीमांसकत्वेन त्रयोपादाने गुर्वा- दिमते प्रामाण्यागाहकतया मिश्रादिमतसिद्धव्यवसायादिसामगथसंगृहस्योक्तस्य दुर्वारत्वात् । मीमांसकत्रयत्वेन निवेशे सप्तमपदार्थरूपाभावघटितज्ञानगाहकसा- मगीविशेषाणां तत्तद्गृह जनकत्वेन गुरुमतसिद्धप्रामाण्यगाहकताकत्वेन पूर्वोक्त- दोषवारणेऽपि ज्ञानमतीन्द्रिय मित्याद्यनुमितेरन्यथाख्यातिमनङ्गोकुर्वाणेन गुरु- णानङ्गीकारात् तत्सामग्था मतत्रयसिद्धभिन्नतया भट्टमते व्यधिकरणप्रकारा- जनिकया प्रामाण्यागृहात् तन्मते वाध इत्यादिकमम्वरसवीजं वोध्यम् । (प्रभा) विशिष्टज्ञानसामग्र्या इति । विशेषणज्ञानस्याकारणतया गुरुभिरुपनीतभानानु. पगमात् । एतन्मते इति । पूर्वमतेऽन्वयवोधसामग्रीत्वेन भट्टमतसिद्धत्वात् ।. सकलेति । ज्ञानवान् इच्छाया इत्यादौ । तत्तद्ग्रहेति = तज्ज्ञानोत्पाद कसामग्रीत्वेनाधिकरणाद्यात्मका- 'भावगर्भ कारणानां प्रामाण्याग्राहकत्वा दित्यर्थः । ज्ञानमिति । अन्यथाख्यातिमादाय तज्ज्ञान- व्यक्त्युत्पादकसामग्रीत्वमप्रसिद्धम् धर्मिज्ञानवोध्यस्मरण कतरव्यक्तिमुनादाय तत्प्रसिद्धावपि क्वचिदन्यथाख्यातिसामग्र्यां गुरुमतसिद्धभिन्नत्वमित्येकसत्त्वेऽपि द्वयं नास्तीतिन्यायेन मतत्रय- सिद्धान्यत्वमित्यर्थः । इत्यादिकमिति । उक्तरीत्या भट्टमते कथञ्चिज्ज्ञानग्राहकपदसार्थक्यम् , गुरुमते सम्पूर्ण व्यर्थम्, पूर्वमते च घटादिसामग्रीवारणाय ग्राहकपदसार्थक्यं ज्ञानपदं तु भवानुग्रहायेति । एवं शानजन्यज्ञाततेतिप्रत्यक्षमादाय बाधवारणाय पूर्वोक्तविशेषणा- नुषावने च न्यायमतसिद्धत्वघटितविशेषणं व्यर्थमित्यस्यादिना परिग्रहः । इति गादाधरप्रामाण्यवादे सरयूपारीण स्वर्गीय पण्डितराज श्रीवेणीमाधवशास्त्रि- शुक्लतनूजेन प्रायश्शतग्रन्थलेखकेन नव्यन्यायाचार्येण श्रीराजनारायण पात.ताया प्रभावयतीकायाम प्रथमा विप्रतिपतिः ।

·ज्य मी इम ययं पाद त्वा अथ श्राकालाशङ्करासद्धान्तवागाशावराचतं प्रामाण्यवादगादाधरीक्रोडपत्रम् । न च यस्य संशयव्यतिरेकनिश्चयो प्रवृतिप्रतिबन्धको तन्निश्चयस्तद्धतुरनुमिती व्याप्त झूलम् । यस्य संशयव्यतिरेकनिश्चयो - यद्व्यतिरेकसंशयनिश्चयौ इति शिरोमणिः । परैत्वित्यादिना घटस्य संशय इत्यादौ स्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेद सामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन विषयिताविशिष्टविषयिताशालिज्ञानं संशयपदार्थः, चरम यितायामेव षष्ठ्यर्थस्य निरूपकत्वस्य निरूप्यत्वस्य वाऽन्वय इत्युक्तम् भट्टाचार्येण । ननु प्रथमविषयितायां षष्ठ्यर्थस्यान्वयः कथं न कृत इति । नच प्रथमविषयित मन्वये एकदेशान्वयप्रसङ्गः, द्वितीयायामन्वये तु न तथा, विषयिताविशिष्टविषयिता-ज्ञ भयस्य संशयपदार्थत्वादिति वाच्यम् , चैत्रस्य पुत्र इत्यादिवत् सप्रतियोगिकपदार्थतावच्छेद सरान्वयस्य व्युत्पन्नत्वात् पदार्थतावच्छेदकजात्या सहैवेतरान्वयस्याव्युत्पन्नत्वात्' इति में प्रथमविषयित्तायां षष्ट्यान्वये घटं सन्देहीतिशाब्दबोधस्यं घटत्वावच्छिन्नविषयिताशा जानाभावप्रकारक-धर्ट न जानामीत्याकारकनिश्चयप्रतिबध्यतानुपपत्तेरिति ध्येयम् । केचित् प्रथमविषयितायामन्वये घटसंशयो न घटीय इति व्यवहारस्य प्रामाण्यापत्ति चरमविषयितायां घटीयत्वाभावेनोक्तव्यवहारस्य घटीयत्वाभाववत् ताशविषयिताशालि दित्याहुः । तन्न, तादृशव्यवहारस्य संशयधर्मिकघटविषयितावदन्यत्वबोधकतया प्रामाण्यापर योगात् । अन्यथा चरमविषयितायामन्वयेऽपि घटसंशयो न घटाभावीय इत्यादिव्यवहार प्रामाण्येन तस्य प्रामाण्यापत्ते१रुद्धरत्वादिति ध्येयम् । अथ निरुक्तविषयिताविशिष्टवियिताशालिज्ञानस्य संशयपदार्थ वे भूतलं घटवन्नवे दिसंशयस्य भूतलसंशयत्वापत्तेः, तादृशविषयिताविशिष्टभूतलविषयितासत्त्वादिति । न प्रकारिता विशिष्ट प्रकारिताशालिज्ञानत्वमेव संशयत्वम् । प्रकारितायाञ्च भूतलनिरूपितर भावानोक्तापचिरिति वाच्यम् , वायौ रूपं नवेत्यादिसंशयस्य रूपसंशयत्वानुषप असमानप्रकारकज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वे वायुवृत्तित्वसंशयत्वापत्तेश्चेति चेन्न, प्रागुतो सम्बन्धेन-एवं बावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नस्वरूपाभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न एतत्रितयसम्बन्धेन वियिताविशिष्टविषयिताशालिज्ञानस्थ संशयपदार्थत्वान्नानु पत्ति: अथवा स्वनिरूपकतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मपर्याप्तावच्छेदताकविषयित्वावच्छिन्न य व तदन्यत्वस्य चरमविषयितायां निवेशान भूतलं घट्यन वेत्यादिसंशयस्य भूतलसंशर खापतिः, संशये उभयकोटितानिरूपितविशेष्यताद्वयस्योपगमेन भूतलविषयितायां ताहरा न्यत्वविरहात्, न वा वायौ रूपं नवेत्यादिसंशयस्य रूपसंशयत्वानुपपत्तिः, रूपविषयिता दाहशान्यत्वसत्त्वादिति ध्येयम् । तेन व्यतिरेकज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकता लभ्यत इति शिरोमणिः। व्यतिरेकज्ञानस्वेने द्वतीयार्थोऽनतिरिक्तवृत्तित्वं नतु स्वरूपसम्बन्धरूपम् , तथासति ग्राह्याभावज्ञानत्वस्य ग्राह्यज्ञान Pwws मान बाव ·भास्यादिव्यतिरेकज्ञानालातिर ब्यापकत्वमनिवेश्य पर्याप्तिनिवेशलाघवानवकाशस्यासम्भवदुक्तिकत्वाच्च इति चेत् । ग्राह्यविशिष्टबुद्धौ व्यभिचारस्य दुर्वारस्वात् । पर्याप्तिनिवेशे च तदर्थपालोचने ला सम्भवादित्युक्तम् भट्टाचार्यण । अथ यद्व्यतिरेकघटकीभूताखण्डधर्मप्रकारेण पदार्थान्तरावगाहिभ्रमस्य प्रतिबन्ध नुरोधेन परस्परोपश्लेषावगाहिविषयिताशालिज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वं वाच्यम्, तथाच यद्व रेग्रहत्वपर्याप्तावच्छेदकताकप्रतिबन्धकत्वमेवासिद्धम् कुतोऽवच्छेदकतापर्याप्तिनिवेशे ल गौरवविवेचनमिति । न च यत्र विषयविशेषेऽनुमितेरितरसामग्रीसमवधानकाले व्याप्ति पदार्थाश भ्रमात्मकन्याप्त्यादिव्यतिरेकज्ञानं कस्यापि न जातम् तत्र विशिष्टज्ञानस्वेनैव बन्धकता कल्प्यते लाघवादिति तत्रैव पर्याप्तिनिवेशसम्भव इति वाच्यम् , तादृश विषयस्य । णिकत्वे पर्याप्तिपस्तिनियमस्य सम्भवेऽनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वघटितनियमत्वीकार नौचित्यात् । नचावच्छेदकतायाः प्रत्येकपर्याप्तिनिवेशेऽप्रसिद्धभ्रमस्थलविशेषे विशिा व्यभिचारवारणासम्भवात्तदतिरिक्तधर्मानवच्छिन्नत्वे सति तदवच्छिन्नत्वरूपैव पयोति वेश्या तथाच तदपेक्षयाऽनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वनिवेशेन गौरवमिति वाच प्रामाण्यज्ञानाभावादिनाऽवच्छेदात् दृष्टान्तासिद्धयाद्यापत्तेः मानित • तत्कत्वपर्यवसन्नतया व्यापकताघटकाभावप्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्तिनिवेरास्यावश्यक अत्र केचित् यद्धर्मावच्छिन्नव्यतिरेकज्ञानत्वे पायद का प्रतिनिये भ्रमसाधारणप्रतिबन्धकत्वानुरोधेनाशक्यत्वेऽपि वक्ष्यावरील्यै पनि रामतुं । ताहशनिवेश एव लाघवासम्भवः। तथाहि अप्रामाण्यज्ञानाभावविशिष्टयद्धर्मावलि भावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितयद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यताशालिनिश्चयत्वव्यापकताहशविष वच्छिन्न जनकतानवच्छेदकत्वोपलक्षित विषयिताशालिज्ञानत्वपर्याप्तावच्छेदकताकप्रतिबन्ध विशेष्यते । तथाच पर्याप्तिनिवेशे स्फुटतरगौरवम् । जनकतायां निरुक्तविनयताशालि यत्वव्यापकतानिवेशात् व्याप्त्यभावविशिष्टहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यकधर्मान्तरम कनिश्चयत्वावच्छिन्नजनकतावच्छेदककतिपयविषयतानां व्याप्त्यभावप्रकारकज्ञानत्वावति प्रतिवन्धकतावच्छेदककोट्यप्रविष्टत्वेऽपि न क्षतिः । तादृशजनकप्तायां निरुक्तविषा वच्छिन्नत्वनिवेशाच्च निरुक्तविषयताशालिनिश्चयत्वव्यापकजनकतावच्छेदकीभूतानामुदा ज्ञानीयवासिघटकपदार्थविषयितानां व्याप्त्यभावज्ञानत्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदक प्रविष्टत्वेऽपि न क्षतिः । वस्तुतस्तु निरुक्तजनकतावच्छेदकविषयिताज्ञानत्वोभयपर्यासा निष्ठावच्छेदकताभिन्नसाक्षादवच्छेदकताभिन्नसाक्षादवच्छेदकताकप्रतिवन्धकत्वमेव यीयम् । तथाच भ्रमप्रमासाधारणब्याप्त्यभावज्ञानीयविषयतानां निशक्तजनकताव कत्वेन ताहशाविषयिताज्ञानत्वे उभयस्मिन् अभावनिष्ठावच्छेदकताभिन्नाया अनुमिनि बन्धकतावच्छेदकतायाः पर्याप्तत्वादनुमितो दृष्टान्तत्व निर्वाहः । ईदृशरीत्या पक्षे साध निर्वाहोऽपि बोध्यः । सातादवच्छेदकतायामभावनिष्ठावच्छेदकतामेदनिवेशादनुमिति - ... वि ·- शासम्भवः। न च विशिष्टबुद्धौ व्यभिचारः ग्राह्याभावनिश्चयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतानिरूपि- ताया अभावनिष्ठावच्छेदकताभिन्नसाक्षादवच्छेदकताया , निरुक्तविषयताज्ञानत्वोभयस्मिन् पर्याप्सत्वादितिवाच्यम् , विरोधिकोट्यप्रकारकत्वातिरिक्ताभावनिष्ठावच्छेदकताभेदस्य विवक्ष- णीयतया विरोधि कोट्यप्रकारकत्वातिरिक्ताभावनिष्ठावच्छेदकताभिन्नत्वस्य विरोधिकोट्यप्रकार- कत्वनिष्ठावच्छेद कतायां सत्वेन तत्साधारणावच्छेदकत्वस्य निरुक्तविषयताज्ञामत्वो- भयपर्याप्तत्वात् विशिष्टबुद्धौ व्यभिचाराभावात् । एतेनाप्रामाण्यनिश्चयाभावविशिष्टनिरुक्त- विषयताशालिज्ञानत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिवेशेनैव सामञ्जस्ये पर्याप्तिनिवेशस्यासङ्गतिः । विशिष्टबुद्विप्रतिबन्धकतावच्छेदक कोटौ अप्रामाण्यनिश्चयाभावनिवेशेन तद्घटितधर्मावच्छिन्न- प्रतिबन्ध कत्वा भावादेव विशष्टबुद्धौ व्यभिचारासम्भवेन तन्मात्रप्रयोजनकस्य पर्याप्तिनिवेशस्या- नर्थक्यादित्यपि परास्तम् । अनतिरिक्ततित्वनिवेशापेक्षया पर्याप्तिमनिवेश्य निरुक्तजनक- तावच्छेदकविषयितायां स्वरूवसम्बन्धात्मकावच्छेदकतानिवेशेऽपि लाघवासम्भवादित्याहुः । "तचिन्त्यम् , यद्व्यतिरेकज्ञानत्वव्यापकत्वेन प्रतिबन्धकत्वमनिवेश्य यद्व्यतिरेकनिश्चयः त्वव्यापकतावच्छेदकविषयित्वावच्छिन्नत्वेन प्रतिबन्धकतानिवेशस्यापि शिरोवेष्टनेन नासिका- स्पर्शतुल्यत्वात् । यद्यतिरेकज्ञानत्वव्यापकतानिवेशस्योभयत्रैव साम्यादिति ध्येयम् । नव्यास्तु यद्व्यतिरेकज्ञानत्वावच्छिन्नत्वपदेन यद्धर्मावच्छिन्न प्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्न-' वप्रकारतानिरूपिताभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितधर्मितावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यताशालि- प्रहत्वावच्छिन्नत्वमेव विवक्षणीयम् । साध्योभून जन्यत्वमपि तद्धर्मावच्छिन्नप्रकारताशालि. निश्चयत्वावच्छिन्न जनकतानिरूपितं ग्राह्यम् , नातो धर्मभेदमादाय दोषः । न चैवमपि जाइशयद्ध्यतिरेकग्रहत्वपर्याप्तावच्छेदकताकत्वस्थ प्रतिबन्धकतायां निवेशापेक्ष या गुरु. तरव्यापकतानिवेशोऽनुचित इति वाच्यम् , अप्रामाण्यज्ञानाभावादेरपि अनुमित्यादिनिरूपि- व्याप्त्यभावज्ञानादिनिष्ठप्रतिबन्धकतावच्छेदककौटो प्रविष्टतया तत्प्रतिबन्धकतायामपि ताह- शग्रहत्वपर्यासावच्छेदकत्वस्य विशिष्टधीप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेऽपि तस्याभावरूपतया अभावा- वृत्तितादृशग्रहत्वपर्याप्तावच्छेदकत्वस्य विशिष्टधीप्रतिबन्धकतायामपि सत्त्वेन विशिष्टव्यभिचार- प्रसङ्गात् । विरोधिप्रकारत्वाभावातिरिक्ताभावावृत्त्यवच्छेदकतायाः पर्याप्तिनिवेशे चा- भावद्वयघटितताहशव्यतिरेकग्रहनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वरूपव्यापकत्वनिवेशापेक्षयाऽ- भावत्रयघटितनिरुक्तावच्छेदकत्वपर्याप्त्यधिकरणयद्व्यतिरेकमहत्वकस्य प्रतिबन्धकताविशेषणत्वे लाघवानवकाशः। एतेन व्यापकताघटकाभावप्रतियोगितावच्छेदककोटावपि पर्याप्तिनिवेश. स्यावश्यकतया व्यापकतानिवेशापेक्षया पर्याप्तिनिवेशे लाघवानवकाशोऽसम्भवदुक्तिक इति प्राग यदुक्तं तदपि प्रत्युक्तम् । निरुक्तपर्याप्तिघटकाभावत्रयंप्रतियोगितावच्छेदककोटावपि पर्याप्तिनिवेशस्यावश्यकत्वादित्याहुः । एतदपि प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटी तत्तद्धर्मपर्याप्तावच्छेदकताकप्रतियोगितासम्बन्धावगा- हित्वनिवेशमतानुसारेण संसर्गाशे भ्रमानभ्युपगमेन च यथाकथञ्चित् सङ्गच्छते । प्रतिबन्धक- तावच्छेदककोटौ प्रतियोगित्वसम्बन्धावच्छिन्न प्रकारतावच्छेदकतापर्याप्तिनिवेशमते प्रतियोगि- A..

·TONION न्धकतयाऽखण्डव्याप्तित्वावच्छिन्न प्रकारतायां प्रतिबन्धकतावच्छेदकतावच्छेदकत्वेन बद्धर्म- देन. व्याप्तित्वस्य धतुमशक्यतया दृष्टान्तासिद्धयादिप्रसङ्गात् । एवं संसर्गाशे भ्रमोपगमे ध्यालित्वावच्छिन्न प्रतियोगित्वसंसर्गबटकव्याप्तिघटकपदार्थाशे भ्रमात्मकतादृशप्रतियोगित्व- सम्बन्धावगाहिव्याप्त्यभावज्ञानस्यापि प्रतिबन्धकहनेन वास्तवव्याप्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिता- संसर्गावगाहितायाः प्रतिबन्धकतानवच्छेदकतया यद्धर्मपदेन व्याप्तित्वादेरुपादानासम्भवेन तद्दोषप्रसङ्गीच्चेत्यवधेयम् । केचित्तु अप्रसिद्धभ्रमस्थले उक्तरोत्याऽभावत्रयाघटितपर्याप्ति निवेश्य वास्तवयद्व्यतिरेक- ग्रहत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिवेशोऽपि सम्यक् तत्र च व्यापकतानिवेशापेक्षया लाघवान- वकाश इत्यभिप्रायेण ग्रन्थ सङ्गमयन्ति । अथ तथापि विरोधिप्रकारकत्वाभावनिष्ठावच्छेदकत्वानिरूपकयव्यतिरेकग्रहत्त्वावच्छि- नप्रतिबन्धकत्वनिवेशेनैव विशिष्टबुद्धौ व्यभिचारवारणं सम्भवति, विरोध्यप्रकारकयव्यतिरेक- प्रकारकग्रहल्वरूपनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतायां विरोधिप्रकारकत्वाभावनिरूपकत्वसत्त्वेन तस्या हेत्वघटकत्वात् इति किं गुरुतरव्यापकतानिवेश नेति चेन्न, निश्चयत्वं हि केषाश्चिन्मते विरोधिप्रकारकत्वानवच्छिन् तदभावप्रकारिताशालिज्ञानस्वरूपम् , केषाञ्चिन्मते विरोधि- प्रकारकत्वानवच्छिन्नतदभावप्रकारकत्वावच्छिन किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नविशेष्य सत्वरूपम् , केषा- चित् विरोध्यप्रकारकतदभावप्रकारकज्ञानत्वरूपमित्यादिनानामतानुसारेण विशिष्टबुद्धी व्यभिचारवारणाय विरोधिप्रकारित्वावच्छिन्नाभावनिष्ठावच्छेदकत्वानिरूप कयदभावप्रकारि- तानिष्ठावच्छेदकतानिरूपिका विरोधिप्रकारत्वावच्छिन्नाभावनिष्ठावच्छेदकत्वानिरूपाकिञ्चि धर्मावच्छिन्नविशेष्यकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिका च सती विरोधिप्रकारकत्वाभावनिष्ठा- वच्छेदकत्वानिरूपिका या यव्यतिरेकज्ञानत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकता तन्निवेशापेक्षया यव्य. तिरेकग्रहत्वब्यापक प्रतिबन्धकतानिवेशस्यैव लघुत्वादिति ध्येयम् । अथ यद्व्यतिरेकज्ञानत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिवेशेऽपि तादृशव्याप्त्यादिव्यतिरेकज्ञाने यद्धर्मावच्छिन्नांशे यद्धर्मावच्छित्वं भासते तद्धर्मावच्छिन्नांशे तद्धर्मावच्छिन्नव्यतिरेकावगाहि- अभावो हेत्वसमानाधिकरण इत्यादिज्ञाननिरूपितप्रतिबन्धकताया अपि व्याप्त्यादिश्य तिरेकज्ञानत्वव्यापकतया व्याप्त्यादिनिश्चयाजन्ये अभावो हेत्वसमानाधिकरण इत्यादिज्ञाने व्यभिचारो दुर्वार इति । न च यद्व्यतिरेकज्ञानत्वसमनियतप्रतिबन्धकतानिवेशानायं दो हति वाच्यम् , प्रतिबन्धकताया भ्रमसाधारणत्वात्ताहरासमनैयत्याप्रसिद्धः । न चाभावाचं हेतुसामानाधिकरण्यादिसंशयात्मकव्याप्त्यादिव्यतिरेकज्ञाने उक्तप्रतिबन्धकत्वाभावानेयमाश प्रतियोगिविशेषिताभावज्ञानस्य विशिष्टवैशिष्टयावगाहितानियमे विशेषणवा वच्छेदकप्रकारकनिश्चयजन्यतादृशज्ञानाप्रसिद्धः । न च स्वब्यापकत्वस्वमिन्नत्वोभयसम्बन्धेः यद्व्यतिरेकज्ञानत्वव्यापकप्रतिबन्धकतावदन्ययद्व्यतिरेकज्ञानत्वव्यापकप्रतिबन्धकता निवेश नीया व्याप्त्यादिब्यतिरेकवद्धत्वादिमान् देश इत्यादिज्ञानीयताहश हेत्वभावज्ञानप्रतिबन्धकता ---------किनपनिबन्धकतायामपि नास्तीति भेदप्रतियोगिकुदि कैति वाच्यम्, ·.. विशेष्यविशेषणभाववैपरीत्येन प्रतिबन्धकता नानैव तथाच व्याप्त्यादिव्यतिरेकज्ञानत्वा- वच्छिन्न प्रतिबन्धकतायामपि न तादृशप्रतिबन्धकतावदन्यत्वमिति दृष्टान्तासिध्द्यादिप्रसङ्ग इत्यु- व्यते तदा स्वव्यापकत्वस्वानधिकरणवृत्तित्वोभयसम्बन्धेन तादृशप्रतिबन्धकतावदन्यत्वं द्विवे- शनीयमिति वाच्यम् , एवमपि व्याप्त्यादिव्यतिरेकवद्ध तुमचाद्यभावग्रहत्वव्यापकोभूतव्याप्त्या- दिव्यतिरेकमहत्वव्यापकतावदन्यतादृशप्रतिबन्धकताकानुमित्यादौ व्याप्त्यादिव्यतिरेकवद्धश्वा- दिनिश्चयाजन्ये व्यभिचारस्य दुरित्वात् , व्याप्त्यादिव्यतिरेकवद्ध तुव्यतिरेकनिश्चयत्वावच्छि- नप्रतिबन्धकतायास्तादृथसंशयावृत्तित्वेन ताहराहेतुव्यतिरेकग्रहत्वव्यापकत्वाभावेन स्वरदेनोपा- दातुमशक्यत्वात् । यद्यतिरेकनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतावदन्ययद्व्यतिरेकज्ञानत्वव्यापक- प्रतिबन्धकतां निवेश्योक्तव्यभिचारवारणेऽपि व्याप्त्यादिव्यतिरेकग्रहत्वब्यापरप्रतिबन्धकता व्याप्त्यादिव्यतिरेकनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावत्त्वेन तादृशप्रतिबन्धकत्ववदन्यत्वाभावा. दृवान्तासिद्धथ दिप्रसङ्गः । न च यद्व्यतिरेकग्रहत्वध्यापकयव्यतिरेकविषयित्वावच्छिन्न- प्रतिबन्धकत्वमेव निवेशनीयम् , तथाचाभावो हेत्वसमानाधिकरण इत्यादिज्ञानीयप्रतिबन्धक वायां व्याप्त्यादिव्यतिरेकग्रहत्वव्यापकत्वेऽपि तादृशविषयित्वावच्छिन्नत्वाभावादेव न व्यभि- चार इति वाच्यम् , अभावो हेत्वसमानाधिकरण इत्यादिज्ञानीयप्रतिबन्धकतायाम् एकत्र द्वयमिति रीत्या हेतुसामानाधिकरण्यत्वब्याप्त्यभावत्वीमयावच्छिन्नप्रकारताकामावविशष्य. कज्ञानीयतादृशप्रकारत्वावच्छिन्नत्वस्यापि सत्त्वेन व्यभिचारस्य दुर्वारत्वादिति । मैवम्, यद्व्यतिरेकग्रहत्वाव्यापकयव्यतिरेकत्वावच्छिनपकारतानिरूपितयद्धर्मावच्छिन्न- विशेष्यताशालिग्रहत्वव्यापकप्रतिबन्धकताकं यत्तद्धर्मावच्छिन्नप्रकारतानिरूपि ततद्धर्मावच्छिन्न- । 'विशेष्यताशालिनिश्चयत्वावच्छिन्नजनकताकमिति समुदितार्थस्य विवक्षणात् , तथावाभावो हेत्वसमानाधिकरण इत्यादिज्ञाननिरूपित प्रतिबन्धकताया व्याप्त्यादिव्यतिरेकग्रहत्वाव्यापक. त्वविरहेण व्युदासः । अनुमित्यादिनिरूपितधूमादिनिष्ठव्याप्त्यादिव्यतिरेकग्रहत्वव्यापकप्रतिब- धकताया व्याप्त्यादिव्यतिरेकग्रहत्वाव्यापकत्वेन ५महश्च प्रतियोगितासम्बन्धेन व्याप्त्य- भाववान् अभाव इत्यादिज्ञाननिरूपितव्याप्त्यादिव्यतिरेकग्रहत्वव्यापकप्रतिबन्धकतामादाय व्यभिचारवारणाय यद्ग्रहत्वाब्यापकत्वमपहाय यव्यतिरेकग्रहत्वाव्यापकत्वनिवेशः । न च तथापि व्याप्त्यादिप्रकारक्रगुणकर्मान्यत्वविशिष्टहेत्वादिविशेष्यकनिश्चयाजन्ये उक्तप्रतिबन्ध- कतानिरूपितप्रतिबध्यतावति गुणकर्मान्यत्वाभाववत् सस्वमित्यादिज्ञाने व्यभिचारो दुर्वार इति वाच्यम् , विशेष्यतावच्छेदकत्वेन यद्धर्मस्य निवेशस्तद्धर्मविशिष्टग्रहत्वाव्यापकत्वस्यापि प्रतिबन्धकतायां निवेशनीयत्वादिति ध्येयम् । केचित्तु यदभावावगाहिताप्रयुक्तयव्यतिरेकाहत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिवेशान्न प्रागुक्त दोषावकाश इत्याहुः। यत्तु व्याप्तिशरीरेऽपामाण्यनिश्चयानास्कन्दितयद्व्यतिरेकग्रहत्वव्यापकतानिवेशेनैवाभावो हेत्वसमानाधिकरण इत्यादिज्ञाने व्यभिचारवारणसम्भवः । हेतुसामानाधिकरण्याचंशेऽ. प्रामाण्यसंशयास्कन्दितव्याप्त्यादिन्यतिरेकग्रहस्योक्तविशिष्टधीप्रतिबन्धकत्वाभावेन व्यापकत्वाः भावात ग्राह्याभावनिश्चयस्याप्रामाण्यज्ञानामावविशिवेनव प्रतिबन्धवात हति या.

·तन्न, संशयसाधारणप्रतिबन्धकतास्थालेऽप्रामाण्यनिश्चयाभावस्य प्रतिबन्धकतावच्छेद घटकावल्यावश्यकत्वेऽपि प्रकृतव्याप्तिशरीरेऽप्रामाण्य निश्चयाभावमपेश्य लाघवेनाप्रामा आनोभावस्य 'सामान्यनिरुक्तिपत्रिकोक्तयुत्तयाऽभावविशिष्टान्यत्वस्य वा निवेशौचित्यात उक्तदोषवारणाय गुरुतरनिश्चयत्वावच्छिन्नाभावनिवेशसम्भवेऽपि ग्राह्याभावनिश्चयला छिन्न प्रतिबन्धकतामादाय घटादिविशिष्टबुद्धौ व्यभिचारवारकानतिरिक्तवृत्तित्त्वरूपावच्छेदकल निवेशवैफल्यापत्तश्चाप्रामाण्यनिश्चयाभावस्य ग्राह्याभावनिश्चयप्रतिबन्धकतावच्छेदकाघर तया स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतानिवेशस्यैव सम्यक्त्वादिति ध्येयम् । इदं पुनरिहावधेयम् । अप्रामाण्यग्रहाभावविशिष्टयव्यतिरेकग्रहत्वस्यानतिरिक्तवृत्तिर रूपावच्छेदकत्वनिवेशापेक्षयाऽप्रामाण्यनिश्चयाभावविशिष्टयद्व्यतिरेकग्रहत्वस्य स्वरूपसर न्धरूपावच्छेदकत्वनिवेश एव लाघवादुचितः। निश्चयत्वस्य स्वव्यापकतत्कवरूपानति क्तवृत्तित्वापेक्षया लघुशरीरत्वात् , तावतैव च बाधप्रतिबन्धकतामादाय घटादिविशिष्टनु एवं विशेषणान्तरादानेऽपि अभावो हेत्वसमानाधिकरण इत्यादिज्ञाने च व्यभिचारान काशः, तत्तत्प्रतिबन्धकताया अप्रामाण्य निश्चयाभावविशिष्टव्याप्त्यादिव्यतिरेकमहत्वान च्छिन्नत्वात् इति तत्कथमुपेक्षितमिति चेदबाहुः । निश्चयत्वस्य मतभेदेन भिन्नतायाः प्रागेवोक्ततया एकमतसिद्धनिश्चयत्वावच्छिन भावनिवेशे मतान्तरासङ्ग्रहः । एवमप्रामाण्यज्ञानस्थाननुगमेन प्रतिबन्धकतावच्छेदक बच्छेदककोटौ यद्यनुगतरूपेणाप्रामाण्यनिश्चयाभावो न निवेश्यते किन्तु तत्तद्व्यक्तित्वावनि नाभावा एव गत्यन्तराभावात्तदाऽप्रामाण्यनिश्चयसामान्याभावस्य प्रतिबन्धकतानवच्छेदकर दृष्टान्तासिद्धयादिप्रसङ्गः । तत्तदप्रामाण्यज्ञानाभावस्य व्यासिघटकत्वे च बाधादिप्रतिबन्धक मादाय विशिष्टबुद्धौ व्यभिचारतादवस्थ्यम् , तत्तदप्रामाण्यनिश्चयाभावस्य बाधप्रतिबन्धक यामप्यवच्छेदकत्वादिति ध्येयम् । नच तथापि यद्व्यतिरेकसंशयवृत्तिप्रतिबन्धकतावार सम्भवात् यद्व्यतिरेकग्रहत्वब्यापकतानिवेशनमफलमिति वाच्यम् , पर्वतत्वादिसामानाधिः ण्येन घटादिनिश्चयात्मकपर्वतत्वावच्छेदेन घटादिकोटकपर्वतत्वसामानाधिकरण्येन घयभा दिकोटिकसंशयवृत्तिप्रतिबन्धकताके पर्वताद्यवच्छेदेन घटाभावादिबोधकव्यभिचारवारक व्यापक वनिवेशस्यावश्यकत्वादिति ध्येयम् । धूमत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यकव्याप्त्यादिव्यतिरेकत्वावच्छिन्न प्रकारताकज्ञान जातित्वादिना धूमत्वाद्यवाहिजातिमान् व्याप्त्यम्भवबानित्याद्याप्रतिबन्धकज्ञानसाधारण सर्वत्रैव प्रतिबन्धकतायां व्यापकत्वं न सम्भवतीति चेन्न, स्वावच्छेदकीभूतविषयताशालियन तिरेकग्रहत्वव्यापकताया विवक्षितत्वात् , स्वपद प्रतिबन्धकतापरम् । संशयेपि प्रतिबन्धव वच्छेदकविषयतासत्वात् न बाधादिप्रतिबन्धकतामादाय विशिष्टबुद्धौ व्यभिचारः । वस्तु यव्यतिरेकप्रकारतात्वावच्छिन्नस्वप्रतिबन्धकतावच्छेदकता श्रयमुख्यविशेष्यतानिरूपितयन खावच्छिन्न प्रकारताशालिग्रहत्वव्यापकतायाः स्वप्रतिबन्धकतावच्छेदकधर्मितावच्छेदकता प्रथ pasa ·[ १८० ] शालिघटादिन्यतिरेकज्ञानवव्यापकताहशप्रतिबन्धमताकानुमितौ घादिनिश्चयाजन्यले व्यभिचारः। प्रथमकल्पे स्वप्रतिबन्धकतावच्छेदकतायां घटीदिव्यतिरेकप्रकारतात्वावच्छिन्नर भावात्; द्वितीयकल्पेऽपि धर्भितावच्छेदकतारव्यप्रकारताभिन्नघयदिव्यतिरेकप्रकारतायाँ स प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभावात् इति । अवच्छेदकत्वव्यतिरेकप्रकारतात्वावच्छिन्नावुच्छे कताकव्याप्त्यभावावगाहिताप्रयुक्तप्रतिबन्धकताकानुमितौ अवच्छेदकत्वनिश्चयखावच्छिन्न जन्यत्वात् व्यभिचारवारणाय मुख्यविशेष्यतानिरूपितत्वं यदभावत्वावच्छिन्नप्रकारताविशेष मिति कृतं पल्लवितेन। मिश्रमते स्वप्रतिबन्धकताशालियत्संशयव्यतिरेकनिश्चयप्रतिबध्यत्वस्य हेतुत्वमुक्तम अत्र घयादिविशिष्टंबुद्धौ व्यभिचारवारणाय यत्संशयोपादानम् । यत्पदेन व्यभिचारमादार व्यभिचारविशिष्टबुद्धौ व्यभिचारवारणाय यद्व्यतिरेकनिश्चयोपादानम् । यत्पदेनाव्यभिचा मादाय तद्विशिष्टबुद्धौ तत्संशयप्रतिबध्यत्वस्य तद्व्यतिरेकनिश्चयप्रतिबध्यत्वस्य च सत्त्वावर भिंचार इति तद्वारणाय यत्संशयव्यतिरेकनिश्चययोरभावत्वप्रकारतानयत्यविशेषणं वैकलि कमित्युक्तम् । तत्र मेयत्वादिना व्याप्त्यन्तरावगाहिपक्षधर्मत्वाभावविषयकनिश्चयेऽनुर्भाि प्रतिबन्धके व्याप्त्यभावत्वादिप्रकारकत्वाभावात् दृष्टान्तासिद्धयादिवारणाय व्यतिरेका श्चये यदभावत्वप्रकारतानयत्यनिवेशकल्प एव स्वप्रतिबन्धकतायां यदभावावगाहिताप्रयुक्त निवेशितं भट्टाचार्येण: तस्यायमभिप्रायः । संशयपदेन बद्रूपावच्छिन्नप्रकारताशालिसंशयविवक्षणेऽपि दृष्टान्न सिद्धथादिवारणसम्भवः। यद्व्यतिरेकनिश्चयपदेन यद्व्यतिरेकत्वावच्छिन्नप्रकारताकनिश्च विवक्षणे तु निश्चये यदभावत्वप्रकारतानयत्यनिवेशे व्यभिचारविशिष्टयुद्धौ व्यभिचारवारए सम्भव इति यद्व्यतिरेकनिश्चये यदभावत्वप्रकारतानयत्यनिवेशकल्प एव यदभावाषगाहिर प्रयुक्तत्वनिवेशनमिति । अथ संशये . यदभावत्वप्रकारतानयत्यनिवेशकल्पे स्वरूपसम्बन व्याप्सित्वेन रूपेण व्याप्त्यवगाहिप्रतियोगितासम्बन्धेनाभावांशे व्याप्तित्वेन घटाद्यवगाहिसंश यदभावत्वप्रकारतानयत्यविरहेण दृष्टान्तासिद्धिः । एवंरीत्या प्रामाण्यसंशयविशेषे प्रामा भावत्वप्रकारतानयत्यविरहेण स्वरूपासिद्धिश्चेतिः। न च यत्संशयपदेन यनिरूपितप्रतियो तावच्छेदकावंच्छिन्नकोटिकसंशयस्य विवक्षणानोक्तदोषः, व्याप्त्यभावत्वस्यैव व्याप्तिनिरूपि प्रतियोगितावच्छेदकतयोक्तसंशस्य वास्तवव्याप्त्यभावत्वावच्छिन्नाकोटिकत्वात् इति वाच्य एवमपि व्याप्तिमानाधेयत्वाभाववान् वी धूम इत्याकारकसंशये इदं ज्ञानं प्रामाण्यवत्प्रा रित्वाभाववद्वा इत्याकारकसंशये च व्याप्त्यभावत्वादिप्रकारकत्वाभावेनोक्तदोषतादवस्थ दाषेयत्वाभावत्वादेरपि व्याप्त्यादिनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकत्वादिति चेन्न, यदभाव प्रकारतानयत्यपदेन यद्पावच्छिन्नप्रकारतात्वव्यापकीभूतरूपपर्याप्तावच्छेदकताकनिरूपकता भावत्वावच्छिन्नावच्छेदकतानात्मकविषयतानयत्यस्य यद्रूपावच्छिन्नसंशये विवक्षितत्वात ।

·शुद्धप्रकारतात्वावच्छिन्ननिरूपकतामादाय न व्यभिचारः । अवच्छेदकतानात्मकविषः निवेशादव्यभिचारत्वावच्छिन्नप्रकारतात्वव्यापकीभूताभावत्वावच्छिन्नप्रकारतात्वावच्छिन्न निरूपकतामादायाभावसाध्यकस्थलेऽव्यभिचारविशिष्टबुद्धौ न व्यभिचारः । एतेन प्रतिय ताया अभावविशेषणीभूतव्याप्तिघटकपदार्थाशे भ्रमरूपव्याप्तिसंशये व्याप्त्यभावत्वप्रका त्वविरहेण दृष्टान्तासिद्धिरपि निरस्ता । वास्तवव्याप्सित्वावच्छिन्नप्रकारतात्वव्यापकभ्रमा साधारणनिरूप्यनिरूपकभावापन्न प्रकारतात्वमादाय दृष्टान्तासिद्धिवारणादिति। अथ व्यतिरेकनिश्चये यदभावत्वप्रकारतानयत्यस्य निवेशपक्षे स्वप्रतिबन्धकतायां भावावगाहिताप्रयुक्तत्वनिवेशेऽपि पक्षधर्मत्वाभावेन व्याप्त्यभावावगाहिनिश्चयमादाय दृष्ट सिद्धितादवस्थ्यम् । न च यदभावावगाहित्वपदेन यन्निरूपितप्रतियोगितावच्छेदकावच्छि वगाहिताविवक्षणान्नोक्तदोष इति वाच्यम् , पवर्मत्वाभावत्वस्यापि व्यातिनिरूपिता योगितावच्छेदकतयोक्तदोषतादवस्थ्यातू । पर्वतो वह्निमानितिविशिष्टबुद्धौ वह्निमदवृत्तिधर्मः निश्चयस्य प्रतिबन्धकतया वह्वयधिकरणावृत्याधेयत्वाभाववान् वह्वयधिकरणावृत्तिवद्धिस नाधिकरण्याभाववान् वा पर्वत इत्यादिनिश्चये व्याप्तिनिरूपितप्रतियोगितावच्छदेकावच्छि वगाहिताप्रयुक्तप्रतिबन्धकताशालिनि यदभावत्वप्रकारतानयत्यविरहेणासिद्धितादवस्थ्या चेन्न, यदभावावगाहितापदेन यद्रूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववृत्तियद्रूपाश्रयनिरूपिता योगितावच्छेदकावच्छिन्नावगाहित्वस्य विवक्षितत्वात् । तथाचाव्यभिचारत्वस्य यद्रूपपदे पादानस्थले व्यभिचाराभावावगाहित्वमिव व्यभिचारावगाहित्यमपि ताहशमतो नाव्यभिन निश्चये व्यभिचारः। पक्षधर्मत्वाभावत्वेन व्याप्त्यभावागाहिनिश्चयमादायासिद्धिवार वृत्त्यन्तम् प्रतियोगितावच्छेदकविशेषणम् । तद्व्यक्तिपदेन व्याप्त्यभावमादाय वह्नयविकर वृत्तितव्यक्तिमानिति निश्चयासिद्धिवारणाय यनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकत्वविशेष मिति ध्येयम् । ननु यत्संशय इत्यादेयत्संशयनिष्ठप्रतिबन्धकतार्थकत्वे विभिन्नधर्मितावच्छेदकक लाद्यशे घटाभावनिश्चयात्मकपर्वतादिविशेष्यकघटसंशयनिष्ठप्रतिबन्धकताके घविशिष्ट व्यभिचारः । एवं सामानाधिकरण्येन घटाभावनिश्चयात्मकसामानाधिकरण्येन घटकोटि वच्छेदकावच्छेदेन घटाभावकोटिकसंशयनिष्ठप्रतिबन्धकताकेऽवच्छेदकावच्छेदेन घटविधि बोधे व्यभिचार इति चेन, किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यतानिरूतियमावच्छिन्नकोटिताश। संशयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । नचैवं सत्यपि व्य चारनिश्चये व्यभिचारवारणायोपात्तस्य यदभावत्वप्रकारतानयत्यविशेषणस्य वैयर्थ्य सर्वासामेव व्यभिचारनिश्चयप्रतिमन्धकतानामन्यभिचारि न वा व्यभिचारि नवेत्य संशयवृत्तिविभिन्नरूपावच्छिन्नानां चालनीन्यायेन ताशसंशयत्वव्यापकत्वादिति वाच्य स्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन ज्ञा यविषयताविशिष्टयद्रूपावच्छिन्ननिरूपितविषयतारूपसंशयत्वविशिष्टप्रतिबन्धकत्वस्य । मितत्वात । मंशयपवैशिष्मान व्यापकतासम्वन्न । तथा चायभित्ता ·खेऽपि व्यापकतासम्बन्धेन ताशसंशयत्ववैशिष्ट्यमक्षतमेव । नच यदभावत्वप्रकारतान त्यविशेषणसार्थक्यार्थमेताहशविवक्षाऽनुचितेति वाच्यम् , धूमो वह्निव्याप्यो नवा व व्याप्तिमानाधेयत्वाभाववान् वा इत्यकारकसंशयसाधारणकप्रतिबन्धकत्वाभावेनानुमित्या प्रतिबन्धकतानामपि ताशसंशयत्वाव्यापकत्वेन दृष्टान्तासिद्धयादिवारणायैवताहशविषक्षा आवश्यकत्वादिति ध्येयम् । अथ तथापि घटाभाववद्भूतलकालीनपटवान्न वा पर्वत इत्यादिसंशयत्वस्य व्यापक सम्बन्धेन घटादिविशिष्टबुद्धिप्रतिबन्धकतायां सत्त्वात्तादृश विशिष्टबद्धौ व्यभिचारः । घटाभाववद्भूतलकालीनपटवान्न वा पर्वत इत्यादिसंशयत्वविशिष्टप्रतिबन्धके च घटविशिष्टं वोधे व्यभिचार इति, मैवम् , ताशसंशयत्वविशिष्टप्रतिबन्धकतायां तादृशसंशयनिरूपिर विशेष्यतावच्छेदकविशिष्टविषयकनिश्चयत्वाव्यापकत्वस्य तादृशसंशयनिरूपितप्रकारतावच्छे कविशिष्टविषयकनिश्चयत्वाव्यापकत्वस्य च विशेषणतोपगमेन तदोषवारणादि। ए ध्येयम् । अथ तथापि धूमो व्याप्यः अव्यभिचाराभाववांश्चेत्यादिसमूहालम्बनबुद्धौ व्यभिचा संशयप्रतिवध्यत्वस्य व्यभिचारव्यतिरेकनिश्चयप्रतिबध्यत्वस्य च सत्त्वाव्यभिचार इति चेन संशयप्रतिबध्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणत्वे सति यद्वयतिरेकनिश्चयप्रतिबध्यतावच्छेदकत पर्याप्यधिकरणधर्मवत्त्वस्य हेतुताया विवक्षितत्वादिति । वस्तुतस्तु निश्चयीयविषयता अभिन्नत्वमते स्वप्रतिबन्धकतायां यत्संशयत्वघटकविषयित्वावच्छिन्नत्वनिवेशनैवोपप संशयत्वव्यापकत्वपर्यन्तमपि न निवेशनीयमिति सुधीभिरवधेयम् ।। १२ ।। अत्र च यदभावावगाहिताप्रयुक्तस्वप्रतिबन्धकताशालियद्व्यतिरेकज्ञाने यदभावत्वप्रका तानयत्यस्य निवेशेनैव सामञ्जस्ये निश्चयत्वघटकयत्तदभावाप्रकारकत्वदलम् , यदभावत्वप्रका तानियतयदभावावगाहिताप्रयुक्तस्वप्रतिबन्धताकत्वस्यैव सम्यक्त्वे व्यतिरेकनिश्चयोपादानमे वा किमर्थमिति चिन्त्यम् । एतत्कल्पे व्याप्तिमद्भदादिकोटिकसंशयस्य प्रामाणिकत्वे तत्र व्याप्त्यभावत्वप्रकारतान यत्यविरहेणासिद्धितीदवस्थ्यमत: कल्पान्तरमाह यदभावत्वाप्रकारकज्ञाननिष्ठयदभावावग हिताप्रयुक्त इत्यादि । कल्पान्तरमाह स्वप्रतिबन्धकतानवच्छेदकयदभावत्वानवच्छिन्नयन भावावगाहितासामान्यकत्वे सतीति वा वक्तव्यमिति अयात्र घटादिव्यतिरेकनिश्चयप्रतिबध्यघयदिविशिष्टज्ञाने घटाधभावत्वानवच्छिन्न घटाद्यभावविषयतासामान्यान्तर्गताया अभाववानित्यादिनिश्चयकालीनाभाववानित्यादि निश्चययीभावत्वावच्छिन्नविषयितायाः स्वप्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वविरहेण सत्यन्ताभावे व्यभिचाराप्रसक्त्या तद्वारकयत्संशयप्रतिबध्यत्वदलं व्यर्थमिति । एवं व्यभिचाराभावत्व नवच्छिन्नव्यभिचाराभावविषयितासामान्यान्तर्गताया अभाववान् व्यभिचारवानितिनिश्चर कालीनाभाववानितिनिश्चयीवाभावत्वावच्छिन्नविषयताया अव्यभिचारधीप्रतिबन्धकत नवच्छेदकत्वविरहेण व्यभिचारज्ञाने व्यभिचारावारकव्यतिरेकनिश्चयप्रतिबध्यत्वदलमा ·वाच्यम् , एवमपि प्रतियोगितासम्बन्धेन घटाभावांशे घटत्वेन पदार्थान्तरावगाहिश्रमीय- घटाभावविषयताया एवं व्यभिचारत्वेनाव्यभिचारपदवृत्तित्वेन वा व्यभिचारा- वगाहिश्रमीयव्यभिचारविषयतायास्तादृश विषयितासामान्यान्तर्गतायाः स्वप्रतिबन्धकतान- वच्छेदकत्वविरहेण तद्दोषतादवस्थ्यात् । न च यदभावत्वानवच्छिन्नयदभावविषयतायां भ्रमान्यवृत्तित्वमपि निवेश्यमिति वाच्यम् , तथापिं घटवदवृत्तित्वेन घाभावावगाहिघटबद- वृत्तिमानितिनिश्चयीयघटाभावविषयतायास्ताहशविषयतासामान्यान्तर्गताया घटवत्वाज्ञानप्रति- बन्धकतानवच्छेदकत्वविरहेण यत्संशयप्रतिबध्यत्वदलवैययस्य दुरित्वात् भ्रमात्मकाव्यनि-, चारनिश्चये व्यभिचारापत्तश्चेति । मैवम् , स्वप्रतिबन्धकतावच्छेदकतानवच्छेदकयुदभावत्वानवच्छिन्नविषयितानिष्ठयन्नि- रूपितप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वसामान्यकत्वस्य सत्यन्तेन विवक्षणादेव सामञ्जस्यात् । तथा च व्याप्त्यभावत्वानवच्छिन्नविषयितानिष्ठस्य व्याप्तिनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकीभूतत- त्तव्यत्तथभावत्वावच्छिन्नत्वस्यानुमितिप्रतिबन्धकतानवच्छेदकतया दृष्टान्तासिद्धिविरह एवंञ्च घटाभावत्वानवच्छिन्नविषयितानिष्ठघटनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकीभूततत्तद्व्यत्तयभावत्वाव छिन्नत्वस्य घटविशिष्ठयोप्रतिबन्धकतावच्छेदकतया घटादिविशिष्टज्ञाने व्यभिचारवारणाय यत्सं- शयप्रतिबध्यत्वदलसार्थक्यमिति । स्वप्रतिबन्धकतायां ज्ञानवैशिष्ट्यानवच्छिन्नत्वमपि देयम् , तेन द्रव्याभाववान् घटाभाववानितिनिश्चयकालीनद्रव्याभावद्भूतलमितिनिश्चयीयघटाभाव- स्वानवच्छिन्नविषयतानिष्ठस्य घटनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकीभूतद्रव्यत्वाभावत्वावच्छिन्नत्वस्य घटविशिष्टधीप्रतिबन्धकतावच्छेदकतोवच्छेदकत्वेऽपि नोक्तदोषतादवस्थ्यम् । अव्यभिचारा- भावत्वानवच्छिन्ना या पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टाव्यभिचाराभावत्वावच्छिन्नविषयिता तन्निष्ठस्या- व्यभिचारनिरूपितप्रतियोगितानवच्छेदकीभूतपूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्याव्यभिचारस्याभावत्वाव - च्छिन्नत्वस्याव्यभिचारधीप्रतिषन्धकतानवच्छेदकतया व्यभिचार इत्यतः सामान्यपदम् । तथाच सति निरुक्तप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वसामान्यान्तर्गतव्यभिचारविषयितानिष्ठव्य- भिचारत्वावच्छिन्नत्वस्यातथात्वात् न व्यभिचारः। न च व्याप्तिमदवृत्तिधर्मवचानिश्चयस्य व्याप्त्यभावावच्छेदकत्वेन गृहीतधर्मवत्तानिश्चयस्य चानुभवासिद्धत्वेनानुमित्यप्रतिबन्धकतया दृष्टान्तासिद्ध्याद्यवारकस्योक्त विवक्षणस्य प्रतिबन्धकतायां ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्नत्वविशे. षणस्य च विशिष्ट वुद्धौ अतिप्रसङ्गसम्पादकस्य प्रक्षालनादीत्यादिन्यायेन वैयर्थ्य मिति वाच्यम् , अखण्डाभावघटकतया सार्थक्य सम्भवेन प्रक्षालनाद्धीतिन्यायानवकाशात् । वस्तुतस्तु साध्यवदवृत्तित्वेन व्याप्त्यभाववत्तानिश्चयस्याधेयत्वाभाववान् साध्याभाववानिति निश्चयकालीनधेियत्वाभाववत्तानिश्चयस्य चांनुमितिप्रतिबन्धकतया दृष्टान्तासिद्धिरतस्तद्वा रणायोक्तविवक्षणमावश्यकमेवेति । एवं ग्राह्याभावानवगाहितयापि यदभावज्ञानस्य या प्रतिबन्धकता तत्र तदभावावच्छेदकत्वेन गृहीतधर्मवत्त्वतद्वदवृत्तिधर्मवत्त्वयोनिस्यापि प्रति बन्धकस्वमिति प्राचीनमते श्रावश्यकमेव । अत एवानुमितिमात्रप्रतिबन्धकतां निवेश्य व्यभि ONhee ·भाववानितिनिश्चयकालीनाघेवत्वाभाववत्ताज्ञानीयाया व्याप्तिमदवृत्तित्वेन व्याप्त्यभा शानीयायाश्च व्याप्त्यभाषत्वावच्छिन्नविषयितायाँ अनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेन ह सिद्विरतः प्रतिबन्धकतायां ज्ञानवैशिष्टयानवच्छित्वविशेषणस्योक्तविवक्षणस्य च स मित्यपि केचित् । तन्न, पक्षधर्मत्वाभाववान् हेतुरितिज्ञानीयव्याप्त्यभावत्वानवच्छिन्नविष् निष्ठम्य व्याप्तिनिरूपितप्रतियोगितावच्छेद कीभूतपक्षधर्मत्वामावत्वावच्छिन्नत्वस्यानुमिति पितशा वैशिष्टयानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतापच्छेदकतया दृष्टान्तासिद्धयापत्तेः । यदभावत छिन्नविषयितायां यदभावीयत्वनिवेशेऽपि पक्षधर्मत्वाभावत्वेन व्याप्त्यभावावगाहिज्ञानी वितामादायोक्त शेषापत्तेरिति ध्येयम् । इदन्तु बोध्यम् । यद्रूपावच्छिन्नयत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वान चद्रूपावच्छिनप्रतियोगिताकाभाववृत्तियद्रूपाश्रयनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नविष् सामान्ये स्वनिरूपितज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्न प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वं विवक्षणीयम् , पूर्वोक्तदोषाणामवकाशः । न च व्याप्तित्वावच्छिन्नस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगित मात्रत्वानवच्छिन्नव्याप्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववृत्तिव्याप्तित्वाश्रयनिरूपितप्रतियो। वच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नविषयित्वाप्रसिद्धथा यत्पदेन व्याप्तेरुपादातुमशक्यतया दृष्ट सिद्धिः, एवंरीत्या स्वरूपासिद्धिश्चेति वाच्यम् , सम्बन्धान्तरावच्छिन्नप्रतियोगिताकामा वच्छिन्नविषयिताया एव तादृश्याः प्रसिद्धत्वादिति पक्षधमत्वाभावत्वेन व्याप्त्यभावश पक्षधर्मत्वाभावत्वावच्छिन्नविषयिताया अनुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकतया दृष्टान्तासिस वृत्त्यन्तं प्रतियोगिताविशेषणम् । व्याप्तिमदवृत्तित्वेन व्याप्त्यभावविषयतामादाय दृष्ट सिद्धिरतो यद्रूपाश्रयनिरूपितत्वं तद्विशेषणम् । साध्याभावावच्छेदकत्वेन गृहीतसम्बन् रावच्छिन्नप्रतियोगिताकव्याप्त्यभावविषयितामादाय दृष्टान्तासिद्धिवारणाय प्रतिबन्ध ज्ञानवैशिष्टयानवच्छिन्नत्वनिवेशः। निरुक्तप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न त्वञ्च ताहशप गितावच्छेदकमात्रावच्छिन्नत्वरूपं बोध्यम् , नातः साध्यवदवृत्तित्वेन व्याप्तिमदवृत्तित्वेन पटितसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकव्याप्त्यभावत्वोभयत्वावच्छिन्नविषयितामादाय दृष्ट सिद्धिः । एवं द्वितीयकल्पेऽपि यदभावत्वाप्रकारकज्ञाननिष्ठयदभावावगाहितापदेन नि विषयित्वमेव विवक्षणीयम् , अतस्तत्कल्पे नोक्तदोषाणामवकाश इति ध्येयम् । अत्रेदं चिन्त्यते । यअदेनाव्यभिचारमुपादायाव्यभिचारनिश्चये व्यभिचारवारणाय सत्यन्तनिवेशकल्पद्ये अव्यभिचारनिश्चये व्यभिचारवारकयद्व्यतिरेकनिश्चयोपादानम् कम् निश्चयत्वघटकैकार्थमपहाय यदेव्यतिरेकज्ञानसामान्यप्रतिबध्यत्वनिवेशेनैव यर व्यभिचारमादायाव्यभिचारनिश्चये व्यभिचारवारणसम्भवात् । एवञ्च यत्पदेन घटादि दाय घटादिविशिष्टवुद्धौ न्यभिचारवारकयत्संशयप्रतिबध्यत्वदलमनर्थकम् घटादिविशिष घटादिव्यतिरेकसामान्यप्रतिबध्यत्वादेव व्यभिचारानवकाशादिति सुधीभिर्विभावनीयम् । अथवा यन्निश्चयविरहविशिष्टस्य यद्धर्मिकव्यतिरेकज्ञानस्याभावो यद्विशेष्यकयत्न CARISMA. AN ·न्तरक्षणेऽनुमितिस्तत्र तत्पूर्वक्षणे विशेषयाभावाद्वि शिष्टाभावोऽक्षत एवेति न दृष्टान्तासि- द्धिरिति भट्टाचार्येणोक्तम् । यत्र प्रामाण्यनिश्चयो नास्ति किन्तु इष्टसाधनताशानान्यधर्मि- कप्रामाण्यव्यतिरेकज्ञानमस्ति तत्र प्रामाण्यनिश्चयविरविशिष्टस्य तव्यतिरेकज्ञानस्याभावे प्रवृत्तेर्नियताव्यवहितपूर्ववर्तित्वाभावात् स्वरूपासिद्धिरतो यद्व्यतिरेकज्ञाने यद्धर्मिकत्वनिवेशः। एवं प्रामाण्यनिश्चयविरहविशिष्टत्येष्टसाधनताज्ञानघर्मिकान्यप्रकारकज्ञानस्याभावस्य प्रवृ- त्तिनियताब्यवहितपूर्ववर्तित्वाभावात्तद्दोः स्यादतो यद्व्यतिरेकप्रकारकत्वनिवेशः। अथात्र यन्निश्चयविरहविशिष्टे इत्युक्तावपि दृष्टान्तासिद्धिदुर्धारा धूमहेतौ व्याप्त्यभावज्ञानका- लोनालोकादिहेतुकव्यासिनियमात् यत्र पर्वतविशेष्यकवह न्यनुमितिस्तत्र व्याप्तिनिश्चयविरह- विशिष्टस्य धूमधर्मिकव्याप्तिव्यतिरेकज्ञानस्याभावे पुर्वतविशेष्यकवह्निप्रकारका मितिनियता- व्यहितपूर्ववर्तित्वाभावात् । न च प्रयोजनविरहेण यन्निश्चये यद्धर्मिकनिश्चयत्वानिवे- शादुक्तस्थले अालोकादिधर्मिकव्याप्तिनिश्चयसत्त्वे व्याप्तिनिश्चयविरहरूपविशेषणाभावार्दैव विशिष्टाभावोऽनुमितिपूर्वक्षणेऽक्षत एवेति वाच्यम्, हेतुभेदेन व्याप्तेविभिन्नतया धूमालोका- दिनानाहेतुकानुमितौ एकव्याप्त्यसत्त्वेन धूमहेतुफव्याप्त्यसत्त्वेन यत्पदेन धूमहेतुकव्याप्तेरुपा- देयतया तन्निश्चयविरहरूपविशेषणाभावस्योक्तस्थलीयानुमितिपूर्वक्षणे सत्त्वात् । अत एवं हेतुभेदे अभिन्नसाध्यव्यभिचरितसामानाधिनयरूपव्याप्तिरेवानुमितिप्रयोजिकेत्युक्तावपि न निरास: । साध्याव्यभिचरितसामानाधिकरकरण्यरूपव्याप्तेरपि हेतुतावच्छेदकसम्बन्धभेदेन मिन्नतया संयोगसम्बन्धावच्छिन्नतादृशव्याप्तिव्यतिरेकप्रकारकधूमविशंष्यकज्ञानानन्तरो- त्पन्नसमवायादिसम्बन्धावच्छिन्नतादृशव्याप्तिज्ञानात् यत्र वन्यनुमितिस्तत्र यत्पदेन संयोग- सम्बन्धावच्छिन्नतादृशव्याप्तेरुपादाने दृष्टान्तासिद्धितादवस्थ्यात् इति । नच यन्निश्चयविरह- विशिष्टस्य यद्धर्मिकयद्व्यतिरेकज्ञानस्याभावोऽव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन तन्निश्चयविशिष्टस्य तादृशसम्बन्धेन तद्व्यतिरेकज्ञानविशिष्टान्यस्य वा यद्विशेष्यकयत्प्रकारकयजातीयकार्यस्य नियताव्यवहितपूर्ववर्तीतिविवक्षणान्नोक्तदोष इत्युक्तस्थलीयानुमितौ व्याप्तिनिश्चयविशिष्टत्वा भावात् धूमहेतुकव्याप्तिव्यतिरेकज्ञान विशिष्टत्वाच्चेति वाच्यम् , एवंसति घटादिनिश्चय विरहविशिष्टस्य घटादिव्यतिरेकज्ञानस्याभावेपिअव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन घटादिनिश्चय विशिष्टस्य तादृशसम्बन्धेन घटादिव्यतिरेकज्ञानविशिष्टान्यस्य घटादिप्रकारकज्ञानरू नियताव्यवहितपूर्वतित्वसत्त्वेन व्यभिचारापत्तेः । द्वितीयकल्पे यन्निश्चयविरहविशिष्टस्येत्या वैयापत्तेश्च । व्याप्त्यभावसंशयद्वितीयक्षणोत्पन्नव्यातिनिश्चयाद्यत्र तदनन्तरक्षणेऽनुमिति स्तत्रत्यानुमितौ अब्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन व्याप्तिव्यतिरेकज्ञानविशिष्टान्यत्वाभावादेव दृष्टान्त सिद्धथाद्यनवकाशादिति विभावनीयम् । इति श्रीकालीशङ्कर सिद्धान्तवागीशविरचितं प्रामाण्यवादगादाधरीक्रोडपत्रम् । S ·संशोधनीयम् । HI प्रभाषाम्- १३ पृष्ठ ४ थपंक्ती "अप्रमात्मकप्रयोजनत्त्वज्ञानात्” इति सम्पातायातम प्रतस्तदपहाय "अर्थनिश्चयकाले तद्वितीयक्षणे वा यत्र प्रामाण्यसंशयर ताशार्थनिश्चयद्वितीयक्षणे तत्तीयक्षणे वा" इति योजनीयम् । १८ पृष्ठे १३ पंक्तौ "स्वरूपावच्छिन्न" इत्यस्य स्थाने स्वरूपत्वावच्छिन् पठनीयम् । २० पृ०८ पंक्तौ कथम् इत्यस्याने 'प्रथम' शब्दो योजनीयः। ३५ पृ. २ य प० च्छेदकत्वाभावात् इत्यस्याने 'दृष्टान्तासिद्धिरेव' इति । ४र्थ प्रतिबन्धकतयेति । ६१ पृ० गादाधर्याम् ९ पंक्तौ "अन्वयितावच्छेदकावच्छेदेन" इत्यपहाय अन्य तावच्छेदके इति पाठः। ६७ पृ० प्रभा ११ पंक्तौ प्रसिद्धयति इत्यस्याने 'यद्धर्मघटितप्रमात्वाश्रयज्ञानग्राह प्रामाण्यविरोध्यग्राहकसामग्री अप्रसिद्धा' इतिपठनीयम् । “यद्धर्मप्रकारकशानं सामा न गृह्यते" इति सम्पातायातम् । ६८ पृ० ६ ५० विशिष्टं ज्ञानम् इति सम्पातायातम् । २० तम प० "गुरूण इत्यारभ्य ६६ पृष्ठीय १६ तम पंक्ति ( समवहितत्वाभात्वादितिभावः) पर्यन्तः पा २७ तमपंक्त्यनन्तरम् 'अत्रेदं वोध्यम्' इत्यतः पूर्वम् पठनीयः । पठनीयांशे च २ प० "इदन्त्वेन" इत्यत: पूर्व स्मरणसंवलित इति पाठः । ३ । च तदजनकत्वाभावात् इत्यस्याने 'किञ्च प्रामाण्यविरोध्यग्राहकसामग्र्यसमवहितत्वस शानप्राइकसामग्र्यां निवेश्यत्वात्' इति पाठः । ६ पंक्तौ किञ्च इत्यतः पूर्वम् 'नचेच्छा तदकुराभाववति तदकुरप्रकारकमानसप्रत्यक्षे च घटकतया तदकुरप्रकारकज्ञानस्य प्रागावर कत्वेन तज्ज्ञानजनकसामग्यामेव तदप्रामाण्याग्राहकत्वमावश्यकम्' इति पाठः । ६६ । २७ तम प० मिश्रादिमते इत्यनन्तरम् विशिष्ट ज्ञानम् इति पाठ उचितः । ७० तम पृ. २० तम प० तद्न्या इति सम्पातायातम् । सामग्री इत्यनन्त 'सा अप्रसिद्धति साध्याप्रसिद्धिः स्यात्' इति पाठः । गुरुमते इत्यस्यानन्तरम्, 'साध्यसत्त्व निर्वाहरूप' इति पाठः । स्यात् इत्यनन्तरम्, 'इत्यपि कश्चित्' इति पाठः ।

·परिशिष्टम् । पृ० ५६ ज्ञानस्यातीन्द्रियतयेति । नच विषयविनिर्मुक्तज्ञानप्रत्यक्षस्यालोकतया विषयविशिष्ट निर्विकल्पकस्य प्रत्यक्षं वक्तव्यम्, एवञ्च विषयोपनायकसामग्रीविरहादेव तत्प्रत्यक्षासम्भव इति वाच्यम्' तत्प्रकारकप्रत्यक्षम्प्रति निर्विकल्पकतंद्विषयकज्ञान- के कारणत्ववादिनां नव्यानाम् मते निर्विकल्पकस्यैव स्वप्रत्यक्ष स्वविषयोपनाय- कत्वसम्मवात् । न च प्रत्यक्षसामान्यम् प्रत्येव अदृष्टत्वादिनेव निर्विकल्पकत्वेनापि तादात्म्यसम्बन्धेन प्रतिवन्धकत्वकल्पनात् निर्विकल्पकस्य न प्रत्यक्षमिति वाच्यम् , अत्रापि निर्विकल्पकत्वस्यव. निष्प्रकारकत्व निस्संसर्गकत्वनिविशेष्यकरवादीनामपि विनिगमकाभावेन प्रतिवन्धकत्वकल्पने गौरवावत्ते: किन्च निविकल्पकमिव सक्किल्पकमपि कुतो न स्वप्रत्यक्ष प्रतिवन्धकमितिप्रश्ने तयोः स्वभावभेद इति न वक्तु युक्तम् , भेदकस्यात्र दुर्वचत्वात् इत्यादिबहुविधव्यर्थकल्पनापेक्षया ज्ञानस्वाविशेषात् ज्ञानमात्रमतीन्द्रियमितिमन्तुमुचितमिति । पृ० ६६ तदङ्कुरप्रकारकज्ञानमन्तरेणापि जातायामिति। केवलभ्रमत्वग्राहक सामग्र्युत्तरं प्रामाण्यग्रहो न भवतीति बेथे, किंवा प्रामाण्याभावावच्छेदकतया गृहीत- भ्रमत्वग्राहकसामग्र्युत्तरम् ? नाद्य इत्याह तादृशेति । तदभाववति तत्प्रकारकत्वा- त्मकभ्रमत्वापरपर्यायाप्रामाण्यभ्रमस्येत्यर्थः । ग्राह्याभावानवगाहितयेति तद्वति तत्प्रकारकत्वात्मकप्रमात्वरूपग्राह्याभावानवगाहितयेत्यर्थः । न द्वितीय इत्याह पूर्व- "मिति । ताशप्रामाण्यावच्छेदेन तदभाववति तत्प्रकारकत्वात्मकभ्रमत्वावच्छे- ‘देनेत्यर्थः। प्रामाण्यविरहोपगमन इति= तदभाववति तत्प्रकारकत्ववान् तद्वति तत्प्र-