·PREFACE. The present work was undertaken with no higher aim than to Bfford some assistance to my young friends preparing for the B.A. Examination of our University. As I proceeded in the work the dificulty and the magnitude of the work began to stare mo in the faco and I would have given up all thought of editing these lymns, but अनारम्भो हि कार्याणां प्रथमं बुद्धिलक्षणम् । SISTEM faste graag! The importance of the study of the Vedag can bardly he exaggio rated. To a Hindu in partioular the study of the Vedas ix essential, for they are the basis of all bis religious beliefs, and even all his social practices are referred to them. Rightly wrongly all the costoms he is called Apon to rovere bave been said to bavo dorirod thoir authority from the Vedas. All his ants and all his beliefs, at any rate the acts and beliefs of all with whom be bag to deal in this world so far as bis social lifo is concerned, are incapable of being thoroughly waderstood and estimated with out an attempt to trace tliem back to their accredited source, the Vedas, If ap educated Hindu is to fulfil the bigba and noble fanc tion of leading his countrymen to a better stato of things in the matter of belief and conduct, he must understand and explain hos kis society has camo to bo what it is, what are tho phases of it that may be called primitive and pure and what the accretions of later and corrupt ages. For all this and more be cannot afford to bo ignorant of the oldest treasures of his country. To the student of history the Vedas are an invaluablo help. They are the oldest productions of man and as such entitled to the Teneration of people of whatever creed or nation. They introdace us to a stnte of haman life which is not described to us by any chroniclor. Tho songs of tho Vedic Rishis are an inexhausti. ble mine, to work ia which is itself a delight, irrespective of the direct results to be got at from that labour. A minute analysis, bowever, of the utterances of the Rishis, as preserved in the Tedas, enables us to collect a fairly reliablo historical material of tao state of life and manners in tho Vedic days. The inferences drawn in this way baya been noticed in the notes, as much for the infor- ·2 mation of the stadents as for directing and encouraging them to exercise thier own critical faculty in similar directions to bring out other facts of the same type. This leads us to the third benefit that we derive from the stady of the Vedas and that is an insight into the oldest poetry of mankind. The simple thoughts of the Rishis, their worldly concerns and the homely espressions they uso, and the pure devotion of their hearts all tbis is peculiar to the Vedic poets. Their very childishness is particularly charming. But the greatest use of the Vedas is to the stadent of philologg. Sanskrit is so far considered to be the oldest language known to bare produced an extensive literature, and nobods requires to be told that a new light altogether was thrown on the western world by the so-called discovery of this classical langu. age of India. Hosts of scholars bare devoted their dags and nights to its study and art working revolutions in all branches of antiquarian research. Bat the science of Etymology bas received wonderlal assistance and bas given birth to a child which bids fair to engross the attention of all the world. Unknown at first, despised later on, tolerated at present, philology will be fast embraocd by all those that take interest in map and his concerns. The most important part in this gigantic work of unearthing the buried secrets of man's speech will be played by tho study of Vedas. It is certainly not tory bonourable that the Hindus, the children of the soil should be idle spectatora standing on the beach, while the Furopeans, with tho thousand and one disadvantages attendiug their Lonest efforts, should take a fearless plange into the ocean of this honourable work. No grozter eer vics has been done by our University than by making it impossi. hla, far every welezt el Sesskik ekst viies to it, to take the Arts-degree without having tested of the living spring of the Vodas. It is surely strange to study the literature of the dead language and to go withoat hsting read the smallest portion of the literature of that language when it was spoken as a vernacular. A general review of the ancient Literature. There are font Yedes-Rigseda, Yajarrodha Sanayeda and Atharrateda. Each of these bas its Sambits, Brabmana and Sitrs, and Prátis'akby, 1 tbe Samhita of the Rigveda consists of the songs of the anci- ·3 ent bards of India. These are simple compositions in the shape of prayers and praises addressed to the powers of Datars in 2 deifiod form. Io the primitive stages nothing is more likely than that patare should exercise a powerful in gence on the mind of man by means of its grand phenomena. Tbe grandeur and beauty joined with the tremendous outbursts of natural phenoape coming upon the pung creators with aa unexpected suddenness can bare no other effects than that of creating a feeling of helplessness and total submission. Fle must first of all gave him salf from all that is around him. He was thus struck with wo for everything, deibol it and poured out his heart in prayers and praiseg addressed to it. lle performed sacrifices in honour of ano or more of these phenomena at a time. New verses were sung on the occasion of sacrifices. This period, when came out spoota. neously tho hcart-pouring of thieso ourlice inhabitants of this Planet, is the first stage of Vedio literature. In this we find at times, speculations on the abstract question of human existence, the end and aim of human life and the creation of all this vido cxpanse by which man is surrounded. The prayers offered are rery simplo and the requests made are very modest. Let us have good sons, plenty of rain, abundance of wealth, freedom from vice, Spacious residence, disappearance of enemies. This is the burthen of tho prayers. These are the characteristros of a large portion of the Rigveda Sambith. 2 The next Sainlita is the Yajurvada Samhitâ. Some of the hymns of the Rigveds are used in sacrificial rites. The officiating priests bave to repeat some other formule to accompany tlo performance of the rite. These are embodied in Yajurveda. The Rigveda versos aro recited by the Lotri, while the other formule which are in prose ara repeated by the Adhverfu who performs Alpost the wholo manual work at the scrifice. Thug for instance De repents whoa bo onts the branch. 3 Just us the Rigveda is the Veda of the Hotri priests and tho Yajurveds of the Adhvaryts, so there is a third class of priests that bare a mbole Veds for themselves. These are the Udgatri priests. Their Voda is the Samayede, It is not a separato composition but mainly a selection from tho Rigpeda. These hymns of the nigroda arc chanted by the priests in particular modes of singing. Oae hyon is cleated ia more than one or two different airs. This is the earliest music belonging to the Aryans of India.

·5 . thoy (the Arapyakas) are to be topested in the forests and not in hopsas, The Arangakas mark a period of advancement la human. thought. At present the Arangakss aro ropeated only in temples, Thors are five Aranyakas attached to tho Aitareya Drálmana. Yajurveda is of two kinds-Taittirfys and Vajasanega or the Black and White. The Mantras are the same in both. There is a difference between the Yajuryada and the Rigveda, Rigveda contains only tha hymas wbich are to be used at the time of the sacrifices. The Yajurveda contains the Mantras or the formula as wall as the guidance in the matter of the citual. Thus the portion which ought properly to be put into a Bribmana is put in tho Yajurveda, This is, however, with regard to the Krishịa Yajurveda, When Yajaavalkya promulgated the White Yajurveda, be separated the Mantras from the Brahmanical portion. The Brahmanio portion thas disengaged is incorporated ia the Satapatha Brakmans and contains a variety of speculations and legendary accounts. It goes without saying that the S'atapatba Bröbmana give directions only to the Adhvaryu priests in matters of ritual. This contaias descriptions of sacrifices and Ar'ramedha among them, This also contains an Upanishad called tho Bhşihadaranyaka which is of a purels speculative kad legendary character. This is & vers great work and must have been in composition for a very long period by a variety of writers in a variety of places. 3 The Brahmanas of Llie Sámaveda seem to be of later date than the S'atapatha. They are for the guidance of the Udgatrı priests. There are of later date, for the mention temples and deities of haman fanctions. Såyods and Kåtgåyana say that thoy ara eight in number and in these eight accents are not marked. There were many schools in wbich the Vedas were learnt by heart. There were no written editions publisherl so as to present differenoes in readings. They were prally transmitted, Tbe nembers of one school bad their own recension. This gavo riso to What are called Charanas or S'dšás. These S'akhâs are intorested in the propagation and preservation of their own recensions. They bad their own code of sacrificial sites. These are the Brahmapit They explained in their own way the occasions on which hymns wore composed. Thoy criticized the opinions of the dfferent Cha. rapas. Thus the Kaushitaki luas opposoul soune opinigas of the Tax.

·7 As the Vedas—the hymns-were to be ased in the sacrifice, they had to be learnt by heart. The Brahmadas taught tba usa of the Blantras, gave directions as to when particular formule nere to be repented. There was in like manner a literature that laid down rules for the modulation of voice, for the accent emphasis, that laid down rules of sandhi, that, in fact gard every guidance in regard to the rocitatiou of the Vedas. Occasionally they touched on questions of grammar, but that was not the chief aim of this literature. This literature is called the "Prátis'åklayas." As thero ore various teocasions of eack Veda differing with the different Charanus and Sally, there were Prátis'Ikhyas corresponding to each of these. They were all written for this practical purpose. They fx the texts of the Veday for tho study and preservation of which, injanctions are given ia these. In this paguer we can detect the alterations eſſected by a later hand. Notwithstanding the fact that there were ng mang Prátis'- khyas as there wers Charadas, yo have only at the day one Prdtishekhya for each Veda. Tho style of these is freo from cumbraus ornaments and unnecessary subtleties It is their object to teach and not to endify, to explain not to discuss.' 1 The first Prâtıs'ábhya is the s'kkala Prátus'akbya by Saunala. He wrote for the S'akslas but did not always like what they said. still be excused them on the ground that they followed Shala Pata or Slakala. He himself however, did not bind hureself to follow either. There is one of the Sikkala Prátis'êkbyos a9 preserved by S'aunake's pupils, who tlowselves formod u now Charans tunder his name and aro known as S'âunakipan. This Pratis'ékbya does not correspond to the edition of Pigveda that we have. What is true of this Rigveda Prátis åkhya 23 trio of orcry other Pralis'akaya wehero got, za other words none of the Prátis'allgas corresponds to the edition of the Vedas in our hands, 9 The second 18 the Prátis'îkhya of the Rlack Yajurveda. It quotos scvoral Charcoss of the Krishna Yajurveda such as Taittirfyns, Alvarakas, Aulbigas and Bbáradrejias. Its grammatical terminology is less adfanced and les articual than that of the Prátis'ulhya of the Sulla Yajurveda, 3 The third is the Pratig'akhya of the dridhyandlas a subdivi. sion of the Vajnsaneyas—but really of the Katyayanigas. This shows considerablo advancoment in grammatical technicality. This Katydyana ead the Vartilakara on I'anini are the same .

·8 Max aller thinks it. He could dea] both with Vedio and ordidary language. He himself distingaishes between 1$ and . Some of the Prátis'Alhya Satres are imperceptibly united with Papini's text. 4 The foarth is the Pratis'llhra called S'appakiya Chataridh5& yibh. The author of this is not the Senaka of the S'kkala Prátis'sthya. This is Atbarvapa Pratis'âbbyn. Still the author may bo one of the Charabag of Saunala. The grammatical terminology of this is far in advance of that of Katy&yana Prátis'åkhya and soems to be later than this, sincs what Katyåpada sayt applies to this S'audela alone 5 Simatantra may be takeo'lo bo Sama Trátisakkya. So saya Dlar Aluller who mentions this in the Charanavgabe. In what goes above, little bas boen said about the 4th or the Atharyana Veda except about its Samhita and the Prátis'athya. It is not separately used in ritual. It is the least taken care of by the Brahmsons Sul) it has the dignity of Veda and advantage of this has been taken by men who want to blow their own trumpet. With this Veda ato associated a number of Upanishads or Aranyaka Brabajanas The original Upanışbads are some twenty. Blany are added afterwards in praise of the favourite deities of pusbing men Thus men have taken undoo advantage of tho sacred name of Veda and thas the Atharrarede is tampered with as Dr. Blindarkar onco indignantly said 'in the most unconscion. able ruanner.' There is a Kbandobopatışhad and there is an Allo panishad and there may be tackod on to this Veda tomorrow & Universityopanishad. It is impossible to ascertain with any very great accuracy the dates of the sereral portions of this past Vedic literature. It is begond all doubt that the Rigreda is the oldest; bot Farious portions of this Veda too, are to be ascribed to widely separated periods of time. The Batuquity of the Vedas is and will contiano to engago tbo brains and peng of eminent scholars of the Test and the East, but so far ag definita ebropology is concerned, so are almost bopeless of baring any. There are indications in the body of the hypps to refer some byens to later and some to earlier periodi, The principles of determining these are also varying and tbey are noticed in their proper place in the notes. Astronomical allusion, ·9 Loncor, have beon bado use of by critics to arrive at somo chronological data. Prof. B. G. Tilak's codelusions seem to bo Accepted now by the majority of Vedis scholars. Re arrives at the conclusion that the Vedic bymns are composed at three diffe font periods, and the oldest may reach 60G0 B. C. Hatever reluctant some European sobolars may be to accopt the conclusions of Hon'ble Mr. Tilak's Orion, it will be very diffion]t for them to controvert these. We, who have in astronomical matters ta depend on others, see no reason to demor to thankfully commend the intelligent labours of Prof. Tulak ia this field, At any rato so long as his conclesians era unchallengerl and unrefuter, we must refer the Vedas to an antiquity longer than Wober, Max Muller and many other European scholars are willing to allow. Thoro was a timo in India whea the Rigveda received the atton. tion of the most intelligent people of the land, It must have become appareat to the reader how pains.taking the indus wore in their study of the Rigveda, ko joalous they woro of nay tawporing with the text. Schools arose who put interpretations on the Veda in thoir own way Individuals became famong for their extraordli. nary labours in that department. Altogother, thoro was, a brisk activity in this matter and we have to mourn at this distance the Jose of that vast literature on this all important subject. We havo kowever, at idon of what it must have been from Yâska and Pa. nini, who quoto a host of authors by name sod also mention sobools Buch as the Aitikåsikas, the Nairaktas, the Perivrajakas the Vaiya. karanas, the Yajnikan. Bad daya came on India in matter of literary advancement as ia adrangement along all other lines, Iadopendant thought disappeared and more elaborate modes of study came into existenco, Literaturo, like religion, became cold and formal. Theological and philosophical wrangling brought lato being thoroughly antagonistic schools, all endeavouring in their own hair-splitting manner to establish the divine character of their own tonets. The old texts were all respected, but oot studied in the simple spirit of thocomposers. Controversial blou tota were introdaced and the pure fountain of tbsold philosophical literature vas defled hy being tu. roed to party purposes, tilt thatinspiring literature was throwa aside and poople began to think more of the artificial literature of later days than of the patural beert-poerings of the old Rishis and their devout followers. Reaction seems to hare taken place in the kiogdom of Vijayanagara, the sole center of Brahmanical lore towards the clo 2 ·10 se of the middle ages in the Decesp. There the Vedas and the Upani- Ebuds were agsin taken up is right earnest hnt tbe Pandits, who wero thoroughly imbued in the scholastic mode of thought, were little fit. ted to separate wheat from chafi. The tendency, however, was in tha right direction and longer life to that Hinda kingdom might have done something for the ancient literature of India. But it has no match for the growing Mahomedan porer and the ancient literaturo of India bad to wait for some centuries more. All honour to the Vaidikag, however, who bare preserved the Vedasand Yedångas from destruction by an alies and unsympathetic, not to say a bostile race. At last a people, ambitious to connect themselves with the home of the Vedas and seeking to find information of their remote ancestors bara taken deep interest in this subject and during the last century more has been done for the Vedas by forcigners than by the people of this country. The grand work of an ercellent edition of the Rigveda with Sayanáchårsa's commentary was undertaken and carried ont, with the belp of India's money, in a strange land and onder most unfavourable circumstances. The work must indeed have been, as we see it actually described by Pro. Max Muller from time to time quite an uphill ascent to all the people concerned. Within less than balf the expenditare and withone tenth of the worry and trouble, the some work could bave been done on the congenial soil of India. This does not mean any disparagement totbe great Bhatt Moksba Mu. Her, but & regret for the woolal Beglect of duty on the part of our own people in the mattår. In the intellectuel no less than in the ma. terial world, we are allowing others not indeed to steal # march over us, but to pusla us back and tread us durn quite a broad day-light. If we refer to the list of workers in the field of the Veda giren at the end of Prof. Jay Mailer's Vedic hymns in the Serieg now well known as the Sacred Books of tho East,' we shall find ucarly every Leropean leading nalion representated. It is not hero possible not necessary to mention their names and corks, but we must be thankful to them for all their zoal sad enthusiasm in the matter. Wbercas, formerly Yaska quoted Gårgy, Karlsa, Aerna- Tábba and others, 9 bare to quots Max Muller, Muir, maison and others, and this we beliefs is posmall bonour to these eminent scholars, of wbich they must ha justly proud. It mast not be supposed that there is no work remaining for the fature beroes that may desire to break a lance in the field. Mecb as has been doce, more moci more can be and yet remains to Le done. The Veda has not been satisfactorily interpreted, *शिक्षा, प्याकरण, छंदम, निरुक्त, कम and न्योतिस्.

·11 The difficulties of Sáyana the great commentator Lave not been all solved His mistakes have not been all corrected Tbe light of collateral languages has not been thoroughly availed of, nuore particularly Zend kna yet to be drawn upon Dr Haug has done good service in that direction, but others are not known to laro followed him There is no doubt that the Loud literature will and the stady of the Veda to a great extent The two languages are quite akın to the pronouns, and particles, many words almost COUCding As proof of this we shall give in our notes some of tha Zcod words The present writer is very sorry that he has not been able to acquire a knowledge of that language deceal enough to advance anything like sensible guesson of the meaning of Vedro passages by the light of its literature He us convinced, however, that in cases of words used rarely in the Veda a flood of light is Ikoly to poor from that direction The old Porsians and the old Aryans have many things so common that they cannot but expla- 10 each other Some of their dortics, some of their customs, sotne of their rates and ceremon263 and some of the names of thour pro cats aro xo thoroughly dentical * For the presont our students have to satisfy themselves with what Sảyanacharya had done and what such Aminent scholars as Prof Max Muller, Williams, Cole brooke, Wilson, Whitney, Hang Mur, and nearer home Dr Peter son hare done It would be doing injustice to the memory of gentleman of indefatiguable industry to omit all mention of the Vedarthayatns of the late Råo Bahadur Shankara Panduranga Pandit The present annotator owes a deep debt of gratitude to all these, from whose works be bas received very valuable a saintance Before concluding this preface, I must express my profound sense of satisfaction that my revered teacber Dr Bbåndårker has very kindly permitted me to launch my first humble pruduction into the world under his own encouraging auspices It was no doubt a serious drawback that I could not do my work directly uoder his eye, 80 83 to derive the benefit of lus critical faculty and of Ins increasing familiarity with the German language My thanks are due to gentlemen that have helped me in one way or the otber, they are partieularly due to the Proprietors of the Nirnaya-Sågara Press, who alone in this presidency could hava undertaken the pablication of this work without any immediate prospect of pecuniary gain. My own object 10 taking tbis edition in hand is very wodest and of that 15 accomplished to a certain eztont, I shall feel myself amply retarded 4th August 1895, Rajaram College, V. G BIJAPURKAR Kollapur • 1x Javg prelaco to the Allateys Brahmana.

·ऋक्संग्रहः।
सायणाचार्यभाप्यसंवलितः।
(मं० १ सू० २५)
0902
१.
यचिद्धि ते विशौ यथा म दैव वरुण नृतं । मिनीमसि
विद्यवि ॥ १॥
यत् । चित् । हि । ते । विशं । यथा । प्र । देव । वरुण । व्रत ॥
मिनीमसि । विऽद्यवि ॥ १॥
हे वरुण यथा लोके विश प्रजा कदाचित् प्रमाद कुर्वति तथा वयमपि ते
तर सबधि गरिद्धि यदेव किविद्रत कर्म विद्यपि प्रतिदिन प्रमिनीमसि प्रमा
देन हिसितवत । तदपि क्त प्रमादपरिहारेण साग कुर्विति शेष ॥ यया।
लिखरेणाद्युदात्तत्ये प्राप्ते यथेति पादाते। फि० ४ १५ । इति सर्वानुदात्तत्व ।
मिनीमसि । मीन हसाया । इदतो मसि 1 पा० ७ १ ५८ । श्यादिभ्य भा।
मीनातेनिंगमे। पा० ७ ३ ८१ । इति हखस्व । इहल्यघोरितीकार । सति
शिष्टखरवलीयस्त्वमन्यत्र विकरणेभ्य इति वचनात्तिड एव खर शिष्यते । यदृत्त
योगानिपाताभाव ॥
मा नौ बुधाय हुलवै जिहीळानस्य रीरधः। मा हणानस्य
मन्यवै ॥२॥
मा । न । वधार्य । इन्नवै । जिहीळानस्य | रीरध ॥ मा। हणा.
नस्य । मन्यवै ॥ २ ॥

·। २ वापसंमहः । म० १ सू० २५ गयो। एहनिभ्यां नुः । उ० ३.३० । इति अप्रत्ययः । धातो कारस्य त. फारः । जिहीळानस । हेटु अनादरे । अस्साहिटः कानन् । द्विभावलादिशेप- हखचुस्वजरत्यानि । एकारस्य ईशारादेशलादसः । चित इलंतोदातत्वं । रीरधः राध साथ संसिधौ। रवि मिलोप उपभाया हलेलं । द्विवचनहादिशेपहसाल. सन्पदावेत्वाभ्यासदीपः । न माङयोग इसदगाव । णानस । हणीट् सजायां । अमाच्छानचि पोदरादित्यादनिमतरूपसिदिः॥ वि मुळीकार्य ते मनौ रुधीरन्धं न संदितं । गीविरुण सीमहि ।। ३ ॥ वि। मृळीकार्य । ते । मनः । रथीः । अश्च । न । संऽदित ॥ गी:ऽभिः । वरुण । सीमहि ॥ ३ ॥ हे परण मृढीकायाम्मत्सुताय ते तप मनो गीभिः रतुतिभिर्विसीमहि विशेषण यनीमः । प्रसादयाम इलर्थः। तर दृष्टांतः। रथी रथसानी संदितं सम्यक् संडिग दूरगमनेन श्रोतमन धमिय। स्था खामी श्रोतमधं पारा- प्रदानादिना प्रसादयति तवत् ।। रथी । मत्यीय ईकारः। संदित । दो अव. रोडने। निटेति। पतिस्पतिमाथामिति रिति। पा. ७.४.४०.। इवी- कारांतादेशः । गतिरनंतर इति गोः प्रकृतिवरत्वं । गीर्भिः। सापाच इति भिस उदारात्वं । सीमहि । पियु संतुसंताने । व्यसयेनात्मनेपदं । बहुलं . पीति विवरणस्य नुछ । पलि लोपः। पा.. १. ६६.। यद्वा पिन् बंधन इत्यस्माद्विवरणस्य सुन् । दीपरादतः ॥ परा हि मे विमन्यवः पतति पस्यइष्टये । वयो न 4- सतीरुपे ॥ ४॥ परी । हि । मे। विऽमन्यवः । पतति । वसाऽइष्टये ।। वयः। न । यसखीः । उप ॥ ४॥ हे परण मे मन शुन शेपम्य विमन्यव. बोधरहिता बुद्धयो पयरटये वसीय- सोऽतिशयेन यमुमतो जीवनस्य प्राप्तये परा पतंति पराशुसाः पुनरागृतिरहिताः पसरन्ति । हिशब्दोऽस्मिन्नथें गर्वउनप्रतिदिमाह । परापतने दृष्टान्तः। पोन पक्षिये यथा वसतीनिवासस्थानान्युर सामीप्येन प्रामुवन्ति तवत् ॥ पतन्ति । पादा. दिवाविधानामाः । सइये । यमुमच्चन्दाद्विन्मतोदगिति मतुषो लुकि रिलोपे इंगनो यारोपरयांदसः । यसती. 1 शतुरनुम इने पर उदाततम् ॥

·सू० १. सायणाचार्यभाष्यसहितः । कुदा क्षेत्रश्रियं नरमा वरेणं करामहे । मृलोकायौरुच- क्षेसं ॥ ५ ॥ कदा । क्षुत्रश्रियै । नरै'। आ । वरुणं । करामहे ।। गुठीकार्य । उरुचक्षसं ॥५॥ मुळीकायास्सत्सुसाय वरुणं क्दा कस्मिन्काल आकरामहे अस्मिन्कर्मण्यागत करवाम । कीदृशम् । क्षनश्रियं बलसेविनं नरं नेतारम् । उरुचक्षसम् बहूना द्रष्टा- रम् । सनधियम् क्षनाणि श्रयतीति क्षनधीः। किप् च । पा० ३. २. १७८.। इत्यादिना किए दीर्घश्व । कृदुतरपदप्रकृति खरलम् । नरम् । प्रदोरवित्यवत भायुदात्तः । करामहे । क्रोतेय॑सयेन शप। उरुचशसम् । चक्षेत्रहुले शिच । उ. ४. २३२. । इत्लान् । शिद्वद्भावाख्यानादेशाभावः ।। तदिसमानाशाते येनंता न प्र युच्छतः । धृतव्रताय द्वाशुपै ॥ ६॥ तत् । इत् । समानं । आशाते इति । वेनैता । न । प्र । युच्छतः ।। धृतऽव॑ताय । दाशुपै ॥ ६॥ धृतवतायानुष्ठितकर्मगे दाशुपे हविर्दतवते यजमानाय वेनंती कामयमानी मिनावरणाविति शेष । तानुभो समानं साधारण तदिदस्मामिर्दतं तदेव हवि- राशाते अचवाते। न प्रयुच्छत. कदाचिदपि प्रमादं न कुरुत ॥ आशाते । भनोलिटि द्विीबहलादिशेयो। अत आदेः । पा० ७. ४. ५०. । इत्यात्त्वम् । अनिसमागमशासनमिति वचनादलोतेथ । पा० ५. ४.७२. । इति नुडभावः । चेनता। वेनति. कातिमा । सुपा मुलुगिलासर । प्रयुच्छत । युच्छ प्रमादे । दाशुपे । दार दान इसमाद्दाश्वान साहानिति इमुमत्सयो निपातितः । वसोः संप्र. सारणमिति संप्रसारणम् । शासिवसिघसीना चेति पत्नम् ॥ वेदा यो वीनां पदमतरिक्षेण पततां । वेद नावः समु- । द्रियः ॥ ७॥ वेद । य: 1 बीनां । पदं । अंतरिक्षण । पर्वतां ॥ वेद । नावः । समुद्रियः ॥७॥ अन्तरिक्षेण पततामाकाशमार्गेण गच्छता वीनां पक्षिणां पदं यो वरुणो वेद । तथा समुद्रियः समुद्देऽवस्थितो वरुणो नावो जले गच्छन्त्या. पदं वेद जानाति ।

·। : ऋक्संग्रहः। मं०१ सू० २५ ४ सोऽस्मान्धनान्मोचयत्पिति शेषः ॥ वेद । विद ज्ञाने । विदो लटो वा। पा० ३. ४.८३. । इति तिपो णल् । लित्सरेणायुदातलम् । यचोऽजस्तिङ इति संहितायां दीपः । चीनाम् । नामन्यतरस्यामिति नाम उदातलम् । पतताम् । शपः पित्त्वाद- नुदात्तत्वम् । शतुच लसार्वधातुवखरेण धातुखरः। नावः । सावेदाच इनि पाट्या उदातत्वम् । समुद्रियः भवार्थे । समुद्रानाद्धः । पा० ४.४.११.१ इति षप्रत्ययः ॥ वेद मासो धृतम्रतो द्वादश प्रजावतः । वेदा य उपजा- यते ॥८॥ वेद । मासः । घृतऽव॑तः । द्वादश । जाऽवतः ॥ वेद । यः । उप- जायते ॥ ८॥ धृतमतः स्वीकृतस्मविशेषो यथोक्तमहिमोपेतो वरुणः प्रजापतस्तदा तदोत्पद्य- मानप्रजायुक्तान्द्वादश मासनादीन् फाल्गुनान्ताम्वेद पानाति । यत्रयोदशोऽधि- स्मास उपजायते सरसरसमीपे सयमेवोत्पद्यते तमपि वेद । वास्यशेप. पूर्ववत् ।। मास. । पदनित्यादिना । पा.६.१. ६३.। मासशब्दस्य माखिलादेशः । उडिद- मित्यादिना शस उदात्तत्वम् । द्वादश । द्वौ च दश चेति द्वंद्वः । बाटनः संख्यायाम् । पा० ६.३.४७.। इत्यात्त्वम् । सख्या । पा० ६.२.३५. ( इति सूनेण पूर्वपदप्रकृति- खरत्वम् ।प्रगावतः।जनी प्रादुर्भाने।प्रपूर्वाजनरानसनक्रमगमो विजिति विद्यत्ययः । विद्धनोरियालम् । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरस्वम् । प्रजा एषा संतीति । तदस्यास्स. स्मिन्निति मतुए। पा० ५. २. ९४. । मादुपपाया इति मतुपो वत्तम् । उपजायते । अनेः मक्तरि लद । कर्मवद्भावादात्मनेपदं यक् । पा० ३. १.८७, । जनादी. गामुपदेश एवात्वं पचव्यम् । पा• ६. १. १९५- 1 इति वचनादचा पर्नृयकि । पा० ६.१. १९५. । इत्यायुदातत्वम् । तिकि चोदात्तपदि । पा० ८.१. ७१.। इश्युपसर्गस्य निघातः । नच तितिड इति निघातः । यदृत्तानित्यमिति प्रतिषेधात् ॥ वेद वातस्य वर्तनिमुरो»प्वर बृहतः । वेदा ये अध्या- सते ॥९॥ वैर्द । वार्तस्य । वर्तनि । उरोः । कृष्वस्य । वृहत्तः ॥ वेद । थे । अधिऽआसते ॥ ९॥ तरोविस्तीर्णस्य ऋण्वस्य दर्शनीयस्य वृहतो गुणैरधिक्स पातस्य पायोनि मार्ग वेद वरणो आनाति । ये देवा अच्यामते उपार तिष्ठन्ति तानपि वेद जानाति ॥ वातस्य । असिसीत्यादिना तन्प्रत्ययान्तो वातशब्दो नित्त्वादायुदात्तः । पतनि । वर्ततेऽनेनेति वर्तनिः स्तोत्रम् । पा० ६.१. १६०. 1 इति खोत्रवाप. .

·सू०१. सायणाचार्यभाष्यसहितः। कस्य वर्तनिशब्दस्यांतोदात्तलसियर्थमुन्छादिपु पाउादस्य प्रत्ययखरेण मध्यो- दातत्वे नाले व्यत्ययेनातोदात्तत्वम् । वृहतः । वृहन्महतोरपसंख्यानमिछि उस उदात्तत्वम् । अध्यासते । लसावधातुकानुदात्तत्वे सति धानुस्वरः। नि प्रसाद धृततो वरुणः पस्त्यः स्वा । साम्राज्याय सुक्रतुः ॥ १० ॥ नि । ससाद् । धुतऽव॑तः । वरुणः । पुरासु 1 आ ॥ सांऽराज्या. य । सुऽकर्तुः ॥ १०॥ धृतवतः पूर्वोत्तो वरुणः पस्वासु देवीपु प्रजाखा निषसाद आगत्य निषण्ण- वान् । किमर्थम् । प्रजाना साम्राज्यसिद्धर्थ सुक्रतुः शोभनकर्मा ॥ निषसाद । सदि-' रप्रतेरिति पत्तम् । साम्राज्याय । सम्राजो भावः साम्राज्यम् । गुणवचननाहाणादिभ्य इति प्यन् । नित्यादिनिलमिलायुदात्तत्वम् । सकतुः । त्वादयश्चेत्युत्तरपदा- घुदात्तत्वम् । अतो विश्वान्यद्भुता चिकित्वाँ अमि पश्यति । कृतानि याच कवी ॥११॥ अतः । विश्वानि । अर्द्धवा । चिकित्वान् । अभि । पश्यति ॥ - वानि । या । च । कवा ॥ ११ ॥ अतोऽस्माद्वरुणाद्विश्चान्यगुता सण्यिाश्चर्याणि चिकित्वान् प्रज्ञावानभिपश्यति सर्वतोऽवलोक्यति । या कृतानि यान्याश्चर्याणि पूर्व वरुणेन संपादितानि । चकारादन्यानि यान्याचर्याणि । कार्षा इतः पर कर्तव्यानि तानि सर्वाण्यमिपश्य- तीति पूर्वजान्वयः ॥ अता । शेरछंदति बहुलमिति शेर्लोप. । प्रत्ययलक्षणेन न. पुंसकस्य झलच इति नुम् । नलोपः । चिकित्वान् । कित ज्ञाने । लिट कसु अ- भ्यासहलादिशेपचुत्वानि । वस्त्रेकाजाद्वसामिति नियमादिडमावः । स्वागुनासि- काबुनो सहितायाम् ॥ पश्यति । पाप्रेत्यादिगा दृशेः पश्यादेशः । त्वा । कृ. त्या तवैकेन्केन्यवनः । पा. ३. ४. १४.। शति करोतेस्त्वन् । नित्त्वादायुदा. तत्वम् । पूर्ववच्छेलोपः।। स नो विश्वाहां सुझतुरादित्यः सुपा करत् । प्रण आयूपि तारिपत् ॥ १२॥ सः । नः । विश्वाहा । क्रतुः । आदित्यः । सुऽपर्धा 1 करत् ।। मान: । आषि । तारिपत् ॥ १२ ॥ -

·६
ऋक्संग्रहः । मं०१० २५
मुकतुः शोभनमज्ञः स आदित्यो वरुणो विश्वाहा सर्वेष्वहामु नोऽस्मान् मुपथा
शोभनमार्गेण राहितान्नरत् करोतु । किं च नोऽसाक्मायूंषि प्रतारिपत्
प्रवर्धयतु ॥ सुपथा । खती पूजायामिति समासे न पूजनात् । पा० ५.४, ६९, ।
इति समानांतप्रतिषेधः । अव्ययपूर्वपदप्रकृतिवरत्वे प्राप्त परादिदछन्दसि बहुलमि•
युत्तरपदायुदात्तत्वम् । यद्वा तृतीयाया आलादेशः । पा० ७.१.३९, । अव्यय-
पूर्वपदप्रकृतिवरत्वं लित्सरेण बाध्यते । मत्वादयश्चेत्येतन भवति । अयहुनीहि-
त्वात् । बहुधीही हि तद्विधीयते । आधुदात्तं यच्छंदति । पा० ६. २. ११९. ।
इत्येतदपि न भवति । पयिन्शब्दस्यांतोदात्तत्वात् । करत । करोतेलेटि व्यत्य-
येन शए । शपो पा लुकि टेटोऽडाटाविसबागमः । इतथ लोप इतीकारलोप. ।
सद्वा छांदसे उछि कृमृदहिभ्यः । पा० ३. १. ५९. । इति उलेरट् । दशोऽति
गुणः । पा० ७.४. १६. । इति गुणः । बहुलं छदस्यमाल्योगेऽपीत्सडभावः ।
प्रणः । उपसर्गाहुलम् । पा. ८. ४. २८. । इति नसो पलम् । तारिपत् ।
तारयतेर्लेट्यडागमः । सिम्बहुलं टेटीति सिप् । आदेशप्रत्यययोरिति पत्वम् ॥
विभ्रटापि हिरण्ययं वरुणो वस्त निर्णिज । परि स्पशो
नि पैदिरे ॥ १३ ॥
विभ्रत् । द्वापि । हिरण्यये । वरुणः । पस्त । निःऽनि* ॥ परि।
स्पर्श नि । सेदिरे ॥ १३ ॥
हिरण्ययं सुवर्णमयं दापि कवचं विधधारयन्वरुणो निर्णिजे पुष्ट सशरीरं
दख आच्छादयति । सशो हिरण्यस्पर्शिनो रश्मयः परिनिषेदिरे सर्वतो
निएष्णाः ॥ विघ्रत् । विभतेः शवर नाभ्यस्वाच्चतुः । पा० ५.१. ७८, । इति
जुमभाव- । अभ्यस्तानामादिरियाद्युदात्तत्वम् । दापि । द्रा कुत्सायो गतौ । द्वाप-
यतीन्पुत्सिता गतिं प्रापयतीति द्रापिः क्वचम् । अर्तिहीत्यादिना । पा० ७. ३.
३६.1 पुगागमः । आणादिक इप्रत्यये णिलोपः । हिरण्ययम् । ऋव्यवास्त्व्यवास्व.
मावीहिरण्ययानि छंदसीति हिरण्यशब्दाद्विकारार्थे विहितस्य मयटो मशब्दलोपो
निपातितः । वस्त । दस बाच्छादने । लपदादित्वाच्छपो लक् । पूर्ववदडभावः ।
निर्णिजम् । णिजिर शौचपोपणयोः । सश. । सश याधनस्पनियोः । किर
चेति दिए । निपेदिरे । पद विशरणगत्यवसादनेषु । अस्मागलात्वमणि लिव्ये.
स्वाभ्यासलोपौ । सदिरप्रवेरिति पत्वम् ॥
न यं दिसति दिप्सवो न द्रुह्मणो जनानां । न देवम-
-
भिमातयः ॥१४॥

·७ सायणाचार्यभाष्यसहितः। न । यं । दिप्सति । दिप्सर्वः । न । द्रुह्माणः । जनानां ॥ न । देयं । अभिऽमातयः ॥ १४ ॥ दिप्स हिमिनुमिच्छतो वैरिणो यं वरुणं न दिप्मवि भीताः पवो हिंसि- नुमिच्छा परित्यजन्ति । जनानां प्राणिनां हाणे दोग्धारोऽपि यं वरुणं प्रति न ढाति । अमिमातयः पाप्मानः । पाप्मा वा अमिमातिरिति भुसन्तरात् । देवं ते वरुणं न स्पृशति । दिप्सति । दंभु दंगे। अस्मात्सनि सनीवंतर्धेत्यादिना । पा. ७. २. ४९. । इडभावः । हलंताय । पा० १, २, १०, । इसन हलमहणस्य जा- तिवाचिवात्सनः कित्त्वाईभ इच । पा० ५.४. ५६. । इति दकारात्परस्याकार- सेकारः । भनिदितामिति नलोपः । भभाषाभावरछांदसः। पा. ८, २. ३७. । अन लोपोऽभ्यासस्य । पा० ७.४.५८.१ इत्यभ्यासलोपः। शपः पित्त्वादनुदात्त- खम् । तिश्च लसार्वधातुरस्सरेण सनो नित्यानित्खरेगाधुदात्तत्यम् । यदृत्तयो- गादनिधातः । दिप्सव । सनंताईभेः सनाशंसमिक्ष उरित्युमत्ययः । प्रत्ययस्वरः । सवाण । मुह जिघासायाम् । अन्येभ्योऽपि दृश्यन्त इति कनिप् । प्रत्ययस्य पित्त्वादनुदात्तत्वे धातुखरेणाद्युदात्तत्वम् ।। उत यो मा पेप्या यशश्चक्रे असाम्या । अस्माकमुदरेषा ॥ १५॥ उत । यः । मार्नुपेषु । आ । यशः । चक्रे । अामि । आ॥ अस्माकै । उदरेषु । आ ॥ १५ ॥ उत अपि च यो घरणो मानुषेषु यशोऽलमाचक्रे सर्वतः कृतवान् । स वरुणः कुर्वन्नप्या सर्वत असामि संपूर्ण चक्रे न तु न्यूनं कृतवान् । विशेषतोऽस्माकमु. रेप्या सर्वतयक्रे ॥मानुपेषु । मनोर्जावावन्यतो पुक् च । पा० ४.१. १६१. 1 इत्यन् । न्नित्यादिनित्यमित्याधुदासत्वम् । चके । प्रत्ययस्वरः। असामि । अव्यये ननुनिपातानामिति वक्तव्यम् । पा०६. २. २. १. । इत्यव्ययपूर्वपदप्रकृतिबार- श्यम् । यशः । अशेर्युद् चेत्यमुन् । उदरेषु । उदि दृणाते रजली पूर्वपदावलोपश्च । उ०५. १९. । इत्यद । लिखाः । गतिकारकोपपदादित्युत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् ॥ परा मे यति धीतयो गावो न गव्यूतीरन् । इच्छंती- रुरुचक्षसं ॥ १६ ॥ पर । मे । यति । धीतयः । गावः । न । गन्यूतीः । अर्नु । इच्छ- तः । उरुऽचक्षसं ॥ १६ ॥ उस बहुमिष्टव्यं मणमिच्छंतीम पीतयः शुन शेपस्स मुद्धयः परायंति ।

·८ - ऋक्संग्रहः। मं०१ सू०२५ परामुसा निवृत्तिरहिता गच्छति । तर दृष्टोत । गावो न । यथा गावो गन्यूती रनु गोष्टान्यनुलक्ष्य गच्छति तद्वत् । गच्यूती । मावोऽध्र यूयत इत्यधिकरणे फिन् । गोयंती छदति । पा० ६, १.७९ २० । इलयादेश । दासीभारादित्वात्पूर्वपदन- कृतिसरत्वम् । यद्वा यूतिर्यवनम् । गवा यवनमत्रेति बहुग्रीही पूर्वपदप्रकृतिसर खम् । इरउती । स इच्छायाम् । लट शद । तुदादिभ्य श । इपुगमियमा छ इति छत्वम् । अदुपदेशासावधानुकानदात्तत्व विकरणखर शिष्यते ॥ सं नु योचाय? पुनर्यो मे मध्याभूत । होतेव क्षदसे प्रियं ॥ १७ ॥ सं। २ । योचावटै । पुनः । यतः । मे । मधु । आऽभृत ॥ हो- तोऽइव । झट से । प्रिय ॥ १७ ॥ यतो यस्मात्कारणान्मे मम जीवनाथ मधुरे हविरामृतम् । अब सवाल्यै यमणि सपादितम् । अत वारणाझोदेव होमक्तव लमपि प्रिय हवि क्षदसे समाति । पुनईपि स्वीकारादूर्ष तृप्तस्व जीवनइ उ अवय संवोचायटै राभूय प्रिय वार्ता करवावर बोचावहै । लोडथै छादसे लुधि अ॒वो वचि । अस्यतिवकीति प्रेरदादेश । वर उमित्युमागमे गुण । व्यत्ययेन टेरेलम् । यद्वा लोट एवं *. हादेश । स्थानिपनापादेलम् । भागृतम् । महोम । गतिरनतर इति गते । धृतिवरत्वम् । दर्श नु विश्वदर्शतं दर्श रथुमधि क्षमि । एता जुपत में गिरः॥१८॥ दशै । तु । विश्वऽदर्शत । दशै । रथे । अधि । क्षमि ॥ एताः । जपत । मे । गिरः ॥ १८॥ विश्वदर्शत सयदर्शनीयमस्मदनमहार्थमनाविर्भूत परुण दर्श नु अह दृष्टवान्पल । समि क्षमायां भूमो रथ वरुणपधिरामधिदर्शम् आधिक्येन इटवानस्मि । एता. उच्चमा मे गिरो मदीया स्तुती पत वरुण सेवितवान् ॥ दर्शम् । शेरिरितो पापा-११५७ । इति बहादेश शोऽछि गुण । पा. ४१६ । इति गुण । विश्वदर्शतम् । होममानीत्यादिना । ३.३.१०१. अतच्प्रत्ययोतो ददातान्द सिरदृयादित्वात्पूर्वपदांतोदात्तत्वम्। यद्वा विश्वदर्शनीयमत्येति बहुप्रीदि । बहुप्रीही विश्व संज्ञायाम् । पा० ६.१ १०६ । इति पूर्वपदान्तोदासायम् । क्षमि । भातो धातो । पा६.४ १. इत्यत्रात इति योगविमामादाकाररोप.॥ ।

·सायणाचार्यमाष्यसहितः। "इमं मै वरुण बुधी हवमद्या च मृळय । त्वामघस्युरा चके ||१९|| । - पा.६.१.४५.1 • इमं । मे । वरुण । श्रुधि । हये । अद्य ।५ । मृलय । त्यो । अवस्युः । आचके ।। १९॥ हे वरुण मे मदीयमिमं हक्माहानं श्रुषि ण । किच अद्यासिन्दिने मूळय अस्मान्मुसय । अवस्युः रक्षणेच्छरह खो वरुणमाभिमुख्येन बकै शब्द- यामि । स्तौमीत्यर्थः ॥ श्रुधि । श्रु श्रवणे । लौरो हिः । श्रुशुणपृटरभ्यरछंदारी । पा. ६.४.१०२.1 इति हेधिरादेशः। बहुलं छंदसीति विवरणस्य लुक । अन्येपामपि दृश्यत इत संहितायां दीर्घः । अवस्युः । अवमशब्दारमुप आत्मनः क्यच् । क्याछंद- सीत्युप्रत्ययः । माचके । के गे शब्दे । अस्मारियादेचः इत्याला निर्माचुले । सातो लोप इटि च । पा०६. ४. ६४. । इत्याहारलोपः। निहुति इति निपातः ॥ त्वं विश्वस्य मेधिर दिवश्व ग्मचं राजसि । स यामनि प्रति श्रुधि ॥२०॥ त्वं । विश्वस्य । मेधिर । दिवः । च । मः । च । राजसि ।। सः। यामनि । प्रति । श्रुधि ॥ २० ॥ हे मेधिर मेधाविन्वक्षण रख दिवश्व धुलोकस्यापि ग्मश्च भूलोक्स्थापि । एवमा- स्मकस्य विश्वस्य सर्वस्य जगतो मध्ये राजसि दीप्यसे । स ताहशस्त्वं यामति क्षेमप्रापणेऽस्मदीये प्रतिश्रुधि प्रतिश्रवणमाशापनं कुछ । रक्षिप्यामीति प्रत्युत्तरं देहीत्यर्थः ॥ दियः । कडिदमित्यादिना पमा उदासत्वम् । गमः । मेलेतनामसु पठितम् । आतो धातोरियनात इति योगविभागादातो लोप इति प्रतिषेधेऽपि व्यत्ययेनाकारतोपः । उदात्तनिवृत्तिखरेण विगतदातलम् । यामनि । या पापणे । आतो भनिन्ध निन्दनिपश्चा पा. ३. २, ७४, । इति मनिन् । नित्त्वादाद्युदात्तत्वम् । श्रुधि उक्तम्॥ उर्दुत्तम मुमुग्धि नो वि पार्श मध्यमं चैत । अोध- मानि जीवसे ॥२॥ उत्त । उतऽतमं । मुमुन्धि । नः । वि । पाशें । मध्यमं ! घृत ।। अव । अधगानि । जीवसे ॥ २१॥ । .

·१० ऋक्संग्रहः । 3; मं. १ ९० ३२ नोऽस्साकमुत्तमं शिरोगतं पाशमुन्मुमुग्धि उत्कृष्य मोचय । मध्यममुदरगत पाशं विघृत वियुज्य नाशय 1 जीवसे जीवितुमधमानि मदीयान्पादगतान्पाशा. नवत अवकृप्य नाशय । उत्तमम् । उम्छादिषु पाठादंतोदात्तलम् । मुमुरिध । मुल मोक्षणे । बहुलं इंदसीति विकरणस्य ः। द्विर्भावः । हलादिःशेषः हुझल्भ्यो हेधिः । पा० ६.४.१०१. । इति हेधिरादेशः। विविध इति निपातः । वृत। वृदी हिंसामंथनयोः । लोटो हिः । तुदादिभ्यः शः । अतो हेरिति हेछ । जीवछे । जीव प्राणधारणे । तुमर्थे सेन्सेनित्यसेप्रत्ययः ।। - । (मं० १ सू० ३२) २. इंद्रस्य नु वीर्याणि प्र यौचं यानि चकार प्रधुमानि बनी । अन्नहिमन्वपस्ततर्द प्र वृक्षणा अभिनत्पर्वतानां ॥१॥ इंद्रस्य । नु । वीर्याणि । प्र 1 वोचं । यानि । चकार । प्रथमानि । वजी ।। अहन् । अहिं । अनु। अपः । ततर्द । प्र । वक्षणाः । अभि- नत् । पर्वतानां ॥१॥ पनी पप्रयुत्त इन्द्रः प्रथमानि पूर्वविद्धानि मुख्यानि वीर्याणि पराक्रमयुक्तानि कर्माणि चकार । तस्येंद्रस्य तानि वीर्याणि न सिनं प्रबवीमि । पानि वीर्याणीति तदुच्यते । पहिं मेघमहन् इतवान् । तदेतदेकं वीर्यम् । धनु पधादपो जलानि ततर्द हिसितवान । भूमौ निपातितदानित्यर्थः । इदं द्वितीयं वीर्यम् । पर्वतानां सम्बंधिनीर्वक्षणाः प्रयहणशीला नदीः प्रामिन मिधवान् । फूलद्वयकर्यगेन प्रया- हितवानिलः । तृतीयं वीर्यम् । एवमुत्तरत्रापि इष्टव्यम् ॥ वीर्याणि । भार वीर विक्रांती । यतादचो यदिति यत् । रनिटीति णिलोपः। तित्स्यरितमिति सरिततम् । यतोऽनाव इत्याहुदात्तत्वं न भवति । वायुदात्तत्वे हि सुसम्देन बहु- मोहापायुदात्त इच्छंदसीत्यनेनैवोत्तरपदायुदात्तत्वस्य सिद्धत्वाद्वीत्वीयों चेति पुनद्विधानमनर्थकं स्यात् । अतोऽघरम्पवे यतोऽनाव इत्याद्युदात्तत्वं वीरशब्द न प्रवर्तत इति। अतः परिशेषात्तित्वरितमिति प्रति प्रलयस्य सरितत्यमेव । बोचम् । अस्पविषफिल्यातिभ्योऽनिति च्लेरणदेशः । बहुलं मुदस्यमा योगेऽपीत्यडभावः । चकार । गति लिखरेण प्रत्ययात्पूर्वसोदात्तलम् । यहायोगादनिपातः । सहन् । लहीतयेतीभरलोपे हत्यारभ्य इति तकारलोपः । अहिम् । आपुद्धितेराति विहनिभ्यां हखर १३० ४. १३९ । इतीण प्रत्ययः आडो हसत्वं च । पश- न्दैन पेत्रो हित समाने ख्यचोदात्त इति हित्वं पूर्वपदांतोदातत्यं चानुकृष्यते । वतष्टिलोपे पूर्वपदोदातत्वम् । ततदं । रतृदिर हिंसानादरयोः । तिइतिड इति ·। - । । सू०२. सायणाचार्यभाष्यसहितः । निपातः । वक्षणाः । वक्ष रोपे । अधमंदाभ्यश्च । पा. ३. २. १५१. । इति युन् । चिरस्सरे, वाभित्या व्यसन प्रसयसरः ॥ अहुन्नहिं पर्वते शिश्रियाणं त्वष्टास्मै वग्न स्त्र्य ततक्ष । वानाऽईव धेनवः स्पंदमाना अंजः समुद्रमव जग्मुरापः ॥२॥ अईन अहि । पर्वते । शिश्रियाणं । त्वष्टा । अस्मै । वत्र । स्वयं । ततम ॥ यानाःऽईव ! धेनवः । स्वदमानाः । अजः । समुद्रं । अब । जग्गुः । आपः ॥ २ ॥ पर्वते शिधियाणमानितमहिं मेघमहन् हतवान् । अस्मा इंद्राय खयं मुटु प्रेर- पणीयं यद्वा शन्दनीय खुसं वटा विश्वकर्मा वनं ततश तकृतवान् । तेन यण मेघे मिले सति सन्दमानाः प्रसवणयुक्ता भाप. समुद्रमंजः सम्यगवजग्मुः प्राप्ताः । तम दर्यातः । वायाः वत्सान्प्रति हमारवोपेता धेनव इव । यथा धेनवः सहसा वत्सगुहे गच्छति तद्वत् । शिश्रियाणम् । श्रिय सेवायाम् । लिटः कानच् । द्विविहलादिशेषेयकादेशाः । चित इत्यन्तोदात्तत्वम् । स्वयं । क गतौ । अस्मात्म- पूर्वाइलोयेदिति ण्यत् संशापूर्वको विपिरनित्य इति खभावः । यद्वा स्ट शब्दो- पतापयोरित्यस्मात् पति पूर्ववद्यभावः । विस्खस्तिमिति सरितत्वम् । पार्यत इति मायाः । चार शब्दे । स्फायितंचीलादिना रक् । जग्मुः । उनि गमहने- (युपधालोपः॥ युपायमाणोऽवृणीत सोमं त्रिकद्रुकेप्वपियत्सुतस्य । आ सायकं मघवादत्त वज्रमहन्नेनं प्रथमजामहीनां ॥३॥ वृपायमाणः । अवृणीत । सोमै । त्रिऽद्रुकेषु । अपियत् । सुतस्य ॥ आ । सायकं । मघवा । अदत्त । वन्न । महेन् । एन । प्रथगनां । अहाना ॥ ३ ॥ यूपायमाणो वृष इवाचरनिंदा सोममणीत वृतवान् । निकद्वके । ज्योतिगी- रायुरिखेतमामकानयो यागानिकहका उच्यन्ते । वेषु सुतस्यामिपुतस्य सोमस्याश- मपिवत् पीतवान् । मघवा धनवानिद्रः सायकं बंधक व प्रमादत्त स्वीकृतपान् । देन च वणाहीनो मेघानां मध्ये प्रथमजो प्रथमोपन भेघमहन् हतवान् । वृपा- यमाणः यूप इपाचरन् । कर्तुः क्यद् सलोपथ । पा० ३. १. ११. 1 इति क्यद् । अकृत्सार्वधातुक्योरिति दीर्घः । अदुपदेशाद्धातोरतोदायत्वे क्यम्तादातोरतो. दासत्वम् । सापकम् । यिन् बंधने । जिनोचीति शासक शुल् । लिखरेमायुदात्त- ·१२ ऋक्संग्रहः। मं० १ सू० ३३ त्यम् । प्रथमजाम् । प्रथमं जायत इति प्रयमना । ननसनसनझमगमो विट। विवनोरित्यात्यम् ॥ यदिंद्राईन्प्रथमजामहीनामान्मायिनाममिनाः मोत गायाः। आत्सूर्य जनयन्धामुपास तादीला शत्रु न किला विवित्से ॥४॥ यत् । इंदु । अहन् । प्रथमऽजां । अहीनां । आत् । मायिनी । अमिनाः ।प्र। उत । मायाः ॥ आत् । सूर्य । जनयन् । द्यां । उपस । तादीनां । शत्रु । न । किले । विविसे ॥४॥ उत थपि च है व ययदाहीना भेषाना मध्ये प्रथमजो प्रथमोत्पनं मेघमहन हतवानसि । आत् तदनंतर मायिनां मायोपैतानामसुराणा संबंधिनीर्मायाः ग्रामिनाः प्राण नाशितयानति । अनंतर सूर्यमुपपमुष कालं यामाकाशं च जनयधु- सादयसावरकमेघनिवारणेन प्रकाशयन् पर्वसे । वादीला तदानीमावरकांधका- राभावाच्छ घातकं वैरिणं न विवित्से किल वं न लब्धयान्सउ ॥ बहन् । दंतेछि हल्ल्यान्भ्य इति सिलोपः । अहागम उदात्तः । यदत्तयोगादनिभात.। मायिनाम् । मायाशब्दस्य प्रौद्यादिपु पाठानीह्यादिभ्यश्च । पा• ५. २. ११६ ॥ इति मत्वर्षीय इनिः। अमिनाः । मी हिंसायाम् । कैयादिकः । मीनातेनिंगमे। पा• ५. ३. ८१.। इति इस्खत्वम् । तादीमा । वदानीमियस्य पृषोदरादित्वाद- विपींग । फिल । निपातस्य चेति दीर्घलम् । विवित्से । विद लामे । क्रादिनिय- मारमात इद् व्यत्ययेन न भवति अहंन्युनं त्रतर व्यसमिंद्रो वन्नण महता युधेन । स्कं- धौसीव कुलिशेना विक्णाहिः शयत उापृथिव्याः॥५॥ अर्हन् । पुत्र । वृत्रऽतरै । विसं । इंद्रः। योण । महत्ता । वृधेनं ॥ स्कंधौसिऽइय । कुलिशेन । विऽणा । आर्हिः । शयते । उपक् । पृथिव्याः ॥ ५॥ अयमिदो वनेय सपादितो यो महान्यधस्वेन वोग नवरमविशयन लोका- नामारकर्मयकारकाम् । यद्वा पुनरावरणः सर्वान्छन्तरति वंदनमेतमामक. मसुर व्यं विगतासं छिपवाहुर्यया भवति सयाहन् हतवान् । असच्चेदने दशेत 1 पुलिशेन सरेण विष्णा विशेषतदिवसानि संघांग्रीय । मथा वृक्ष स्वधादिष्टना भवंति तद्वत् । तथा सलहितः पृथिया उपर्युक्त सामीप्येन संपत प्रयते शयनं करोति । विनाप्रवदमो पठनीलः मध्यवरम् 17 । ।

·। सायणाचार्यमाप्यसहितः। पर्तने । स्फायितचीत्यादिना भावे रक्सयांतो पुनशब्दः । वेणावरणेन सर्व तरतीति यूनतरः । तरः पचाद्यच् । परादिश्छंदवि बहुलमित्युत्तरपदायुदात्वम् । सरपि तु व्यस्ययेन । व्यसम् । यहुबाही पूर्वपदप्रकृतिखरत्व उदात्तखरितयोर्यण इति खरितलम् । वधेन । हनध वध इति भावेऽ । तसंनियोगेन धातोर्वधानेशः । स चांतोदात्तः । तस्साकारस्थातो बेप इति लोप उदात्तनि तिखरेण प्रस- यस्योदात्तत्वम् । विवणा । मोवधू छेदने । कर्मणि निष्ठा । यस विभाषेतीद- प्रतिषेधः । मोदितश्च । पा०८, २.४५. 1 इति परत्लानिष्ठानत्वम् । ततो प्रश्च. भ्रस्जेवि पर प्राप्ते निष्ठादेशः पत्वखरप्रयेड्डिविपु सिद्धो वक्तव्यः । पा० ८. ३. ६. ६. । इति । नवस सिसायेन शल्परत्याभावात् पत्वं न भपति पुरखे तु कर्तव्ये तदसिद्धमेव । पा० ८. २. १. । इति चोः कुरिति कुखम् । शेरछंदसि बहुलमिति शेर्लोपः । गतिरनंतर इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । आयते । बहुलं छंदसीवि शपी लगभावः । पृथिव्याः । उदात्तयशो हपूर्वादिवि विभक्तरुदात्तत्वम् । अयोद्धेव दुमदु आ हि जुद्दे महावीर तुविवाधमजीपं । नातारीदस्य सम॑ति वधाना सं रुजानाः पिपिप इंद्रशत्रुः ॥६॥ अयोद्धाऽपि । दुःऽमर्दः । आ। हि । जुहे । महाऽवीर । तुवि- ऽवाधं । माजीपं ।। न । अतारीन् । अस्य । संक्राति । धानों । सं। रुजानाः । पिपिपे । इंद्रऽशत्रुः ॥ ६॥ धर्मदो दुष्टमदोपेतो हर्षयुको त्रोऽयोद्धव योधरहित इवेन्द्र भाजुद्दे हि आइतबा. सह । कीदृशगिंदम् । महावीरम् गुणेर्गहान्भूत्वा शौयोपेतम् । तुविवाघम् बहूर्ना धाभाम् । ऋजीपम् शत्रूणामपार्जनम् । अस्पदशसेंद्रस्य संबंधिनी ये शत्रु- चधाः संति वेषां वधानो समृति संगमं नातारीत् । पूर्वोक्तो दुर्मदस्वरीतुं नाशमोत् । शत्रुः इंशः समुर्यातको यस्य पुनस्य तादृशो पत्र इंद्रेण हतो नदीघु पतितः रान् इजाना गरी: सेपिपिपे सम्यक् पिष्टवान् । सर्वान् शेकानावतो वृनदे- हस पातेन नदीना कूलानि तनयं पापाणादिकं च तूणीभूतमित्यर्थः । अयोद्धा इव । न विद्यते योद्धास्येदि बहुमीही नमुन्यामित्युत्तरपदांतोदात्तत्वम् । समा. साराविधेरनित्यत्वातच । पा० ५. १. १५३. । इति पचभावः । जुद्धे । देय् स्पर्धामा शन्दे च । अभ्यस्तस्य च । पा०६.१.३३.। इति संप्रसारणम् । उव. हादेशाभावदछदिसः । यद्वा छैदस्युभयथेति सार्वधातुकरज्ञायां हुन्नुवोः सार्वधातुके । पा. ६. ४. ८५. । इति यणादेशः । अन लक्षणप्रतिपदोजपरिभाषा लक्ष्यानु- रोपाचानीयते । इतरया बाजडान इत्यादिषु यणादेशो न स्यात् । न चैवं सति सातये हुवे वागिस्सादावपि तथा सादिति वाच्यम् । अनेकामयाभावात् । भने- ।

·।
।
यसंग्रहः।
मं० १ सू० ३२
११
पाच इति हि तत्रानुवर्तते । प्रअयसरेगांनोदातरम् । हि चैवि निपानप्रतिषेधः ।
महावीरम् । महांयामा वीरश्च महावीर' । भान्महतः । पा० ६.३. ४६. । इत्या-
त्वम् । तुविवाघम् । पाय दिलोटने । नुवीन् प्रभूतान्वायन इति विवाघ । पचा-
यच् । दुत्तरपदप्रतिमरत्वम् । गुमृतिम् । वादी चेति गदेः प्रतिसरत्वम् ।
रजानाः। रजो मंगे। रवि पूलानीति रवाना नद्यः । नाना नद्यो भवति रति
यूरानि । नि. ६.४.1 इति याक. । व्यत्ययेन चाना। तुदादिभ्यःशः। नुमभार-
गंदर । अदुपदेशा यानधातुवादातत्वे विकरणसर. । पिपि पिप्ल संचूर्णने ।
व्यलयेन लिद । दातुः । यहुबीही पूर्वपदप्रकृतिसरत्वम् ।
अपादहस्तो अपृतन्यदिंद्रुमास्य वज्रमधि सानी जपान ।
घृष्णो वधिः प्रतिमान युभूपन्पुरुत्रा वृत्रो अंशयत्यस्तः॥७॥
अपात् । अहस्तः । अपतन्यत् इंद्र। आ । अस्य । ययै । अधि
सानों 1 जपान | पृष्णः । पधिः । प्रतिऽमाने । बुर्भूपन् । पुरुडया
वृतः। अशयत् । विभखः ॥ ७ ॥
अपात्रेण शिनत्वात्सादरहितः । महलो दस्बरहितो पृय इंदमुद्दिश्यापृतन्यत् ।
वर्ना युद्धमैच्छत् । द्वेषाधिययेन बहुधा विशोऽपि युद्ध न परित्यक्तवानित्यर्थः ।
अस्स हस्तपादहीनस्य पुत्रस्य सानी पर्यंतसानो पर्वतयानुसारशे प्रोटस्कंधेऽभ्युपरि
पसमाधान इंद आमिमुख्येन प्रदिप्तवान् । अशतस्यापि युद्धेच्या दृष्टातः ।
यविधिनमुष्प पुरुषो दृष्यो रेल रोचगरामर्षस पुरषांतरस्य प्रतिमानं सादृश्य
युभूषन प्राप्तुमिच्छन् यथा न धनोवि तद्वदयमिति शेषः । स युनः पुरया षगुप्वव.
थवेषु व्यसो विविधं सियाडित गन् भनयत् भूमौ पवितवान् ॥ थपात् ।
यहुनीही पादशग्दस्यांसलोपरछादयः । थहस्त. । यहुमीही नऽमुभ्यामित्युप्तरप•
दांतोदात्तत्यम् । अपृतन्यत् । मुष भात्मनः पपच् । कन्यवरएतनस्येवंत्सलोपः ।
युभूगन । शनि प्रदोष पा७. १२. । इवीदप्रतिषेधः । पुरला । देवमनुष्य-
पुरुषपुहमखेभ्यो द्वितीयासप्तम्योर्महुलम् । पा० ५.४.५६ । इनि राप्तम्यर्थे प्राम-
खय. । पशयत् । व्यस्ययन परस्मैपदम् । बहुलं छंदाति रापो लुपमावः ।
प्यतः । समु क्षेपण इत्यत्सारमणि प. 1 यस विभाषेतीप्रतिषेधः । गतिरनंतर
इति गतेः प्रतिसरत्वम् । संहितायामुदात्तखरितयोर्यण इति परस्यानुदात्तस्य
सरितत्वम् ।।
नदं न भिन्नममुया शयानं मनो रहाणा अति युत्यापः।
याचित्रो महिना पुर्यतिष्ठत्तासामहिः परसुतःशीर्वभूव ॥८॥

·सु० २. सायणाचार्यभाप्यसहितः।
नदं । न । भिन्नं । अमुया । शर्यानं । मनः । रहाणाः । अति ।
यति । आपः ।। याः । चित् । वृत्रः । महिना। परिऽअविष्ठन् । तासा।
अहिः । पत्सुतःऽशीः । बभूव ॥ ८॥
अमुयामुप्यां पृथिव्यां शयानं पतितं मृतं युनमापो जलान्यतियंति अति-
कम्य गच्छति । तत्र दृष्टांतः । मिन्नं बहुधा मिनफूल नदं न सिंधुमिल । स्था
सृष्टिकाले प्रभूता आपो नद्याः कूलं मित्त्वातिमम्य गच्छंति तद्वत् । कीदृश्य
आपः । मनोरहाणाः नृणां चितमारोहस्यः । पुरा ने जीपति सति तेन निरुक्षा
भेपस्थिता भापो भूमी पृष्टा न भवति । तदानीं तृणां मनः खिद्यते । मृते तु
यूने निरोधरहिता भापो धनशरीरमुलंघ्य प्रवहति । तदा वृष्टिलामेन तु मनुष्या-
मनुष्यतीत्यर्थः । तदेतदुत्तरार्धेन स्पष्टीक्रियते । यूनो वीरगदशायो महिना सक्रीयेन
मदिना याचिया एवं महीगता आपः पर्यतिछत् परिरस स्थितवान् । अहि-
नो मेघखासामा पत्सुत.शीः पादस्याधः शयानो बभूव । यद्यप्या पादो नाति
तथाप्यद्भिवसानिलंथितत्वात्सादस्वाधः शयनमुपपद्यते ॥ भिनम् । रदाना
निष्टातो नः । पा. ८.२.४२. । इति नत्तम् । अमुमा । सुपा मुङगिति सप्तम्या
याजादेशः । शयानम् । शीठः पार्दधातुके । पा० ५. ४. २१, । इति गुणः । धातो.
हिंस्त्वासाधातुकानुदात्तत्वे धातुस्वरः । रहाणाः । रुह वीजजन्मनि प्रादुर्भावे ।
व्यत्ययेन शानच् । कर्तरि शपि प्राप्त व्यत्ययेन शः । अनित्यमागमशासनमिति वच-
नान्मुपभावः । भदुपदेशा सार्वधातुरानुदात्तत्वे निकरणखरे नाते व्यत्ययेन धातु-
खरः । महिना । गह पूजायाम् । इनार्वधातुभ्य इतीन्प्रत्ययः । व्यत्ययेन विभ-
जेरुदातलम् । यद्वा महिना महिना । महच्छब्दस पृथ्वादिषु पाठातस्य भाव इत्य-
स्मिन्नर्थे पृथ्वादिभ्य इमनिज्वेतीमनिप्रत्ययः । टेरिति टिलोपः। चित इत्यंतोदा-
तत्वम् । तृतीयेश्वचनेऽहोपे सत्युदात्तनिप्रतिस्वरेण तस्योदात्तत्यम् । भकारलोप-
रछांदसः। पत्सुताशीः । पादस्याथः पोत इति परसुतःशी कि येति विए । तसि
पद्दनित्यादिना पादशब्दस्य पदादेशः । शस्नमृतिप्विति प्रतिशब्दः प्रकारखचन
इति शलादोपणीसनापि । पा. ६. १.६३. । दोपनादेशो भवति इन्युक्तत्वात् ।
मध्ये मु इति शब्दोपजनश्यांदसः । यद्वा पादशब्दस्य सप्तमीबहुवचने पदादेशे
कृत इतराभ्योऽपि दृश्यंवे । पा० ५. ३. १४. । इति सप्तम्यर्थे तसिल । छगभा-
यद्यांदसः॥
नीचार्यया अभयदत्रपुत्रद्रो अस्या अब वर्जभार । उ-
तरा सूरधरः पुत्र आसीदानुः शये सहव॑त्सा न धेनुः ॥९॥

·। मं० १ सू० ३२ नीचाऽवयाः । अभवत् । वृत्रऽपुत्रा । इंद्रः । अस्याः । अर्व । वर्धः । जभार ॥ उत्ऽय। सः। अर्धरः । पुत्रः । आसीत् । दार्नुः । शये । सहऽवत्सा । न ! धेनुः ॥ ९॥ इनपुत्र मुत्रः पुनो यस्या मातुः सेयं माता नपुत्रा नीचावया न्यम्भावं प्राप्ता हताभवत् । पुत्र प्रहारादक्षितुं पुनदेहस्योपरि तिरधी पतितयतीत्यर्थः । तदानीमय- मिट्रोऽस्या मातुरवायोमागे वृतस्योपरि वधो हननसापगमायुपं जभार प्रदत्त- पान वदानी सूप्तोत्तरोपरि स्थितासीत् । पुत्रस्त्वधोभागस्थित मासीत् । साच दानुनवी वृत्रमाता शये मृता शयनं कृतवतीति । तत्र दृष्टान्तः । धेनुलोंक- प्रसिद्धा गोः सहवत्सा न । यथा यत्ससहिता शयनं करोति तद्वत् । नीचावयाः । देति सादतीवि वयो याहुः । औषादिकोऽसिनलयः । न्यंनी पययो यस्याः सा नीचावयाः न्यंचशदादुतरस्याविभने सुपा सुपो भवंतीति तृतीयकवचनादेशः । सर इल्पकारलोपे चारिति दीर्घतम् । अचेदईदस्यसर्वनामस्थानमिति तस्योदात्त- पम् । रामारे गमावरछादसः । बहुमीदौ पूर्वपदप्रकृतिसरत्वम् । यद्वा नीची निकी वयसौ यस्याः सा । पूर्वपदस्य दीर्घरोदस । धधः । हन्यतेऽनेनेति यथा । अमुनि हतधादेशः । नित्त्वादादातत्यम् । जभार । हहोम इति भत्वम् । सः। पूट प्राणिगर्भविगोचने । सूते गर्भ विगुंचतीति सूर्माता । किम् चेति किए । दानः । दोलखंउने । दाभाभ्यो नुः13०३.१२. पाये। लटि लोपस्त भारमनपदेषु । पा०। ५.१.४.1.1 इति तलोप.। शीडः सार्वधानुक इति गुणेऽयादेशाः ।। अतिष्ठंतीनामनिवेशनानां काछानां मध्ये निहितं शरीरं । त्रस्य निण्यं वि चरत्यापो दीर्घ तम आशयदिशत्रुः ॥१०॥ अविष्ठतीनो । अनिऽयेशनानौ । काष्ठानां । मध्ये । निहित । शरी॥धृत्रस्य । निण्यं । वि । घरंति । आपः । दीर्घ । तमः । था। अशयत् । इंद्रेशत्रुः ॥१०॥ पुनस्य शरीरमा मिचरति विशेषेणोपर्यारम्य प्रवहति । कीदृशं शरीरम् । निय निनामधेयम् । षा ममत्वेन गूदत्यातीयं नाम न केनापि ज्ञायते । एतदेव स्पष्टीक्रियते । काष्टानामपा मध्ये निहितं निक्षितम् । कीदशाना साष्टानाम् । अतिष्ठतीनाम् स्थितिरहितानाम् । भनिवेशनानाम् उपवेशनरहितानाम् । प्रद. एणखभावातासाम् मनुष्यवान दापि स्थिति संभवति । इंशत्रुती जल. मध्ये शरीरे प्रक्षिप्ते सति वीर्य तमो दी निद्रात्मकं मरणं यथा भवति तथाए. यत् सर्वतः पतितवान् । प्रतिष्टतीनाम् । अव्ययपूर्वपदप्रतिवरत्वम् । अनिव- ·सं० २. सायणाचार्यमाष्यसहितः । । शनानाम् । निविशंसमिनिति निवेशनं सागम् । करणामिरगयो त्यधिकरणे व्युत् । तदहितानाम् । बहुप्रीही नम्सुम्यामित्युतरसदांतोदात्तनम् । नोवा स्मिता का 1 पृषोदरादिः । निहितम् । गविरनंतर इति गतेः प्रकृतिसरत्वम् । अन्न यास्कः । मतिष्ठंतीनामनिविशमानानामिलस्यावराणा साधाना मध्ये निहित शरीर मेघः । शरीरम् । गातेः शनादेवा । यूनस्य निण्यं निर्णाम विचरैति विजानत्याप इति वीर्य तापतेस्तमस्तनोतेराशयदारोतेरिंद्रशत्रुरिंदोऽस्य शमयिता वा शातमिश तसादिवशत्रुः । तत्को नो मेघ इति नैरुतास्त्वाष्ट्रोऽसुर इलैतिहा- शिकाः । नि.२.१६ 1 इति ।। दासपत्नीरहिंगोपा अतिष्ठन्निरद्धा आपः पणिनैव गावः । अपां चिलमपिहितं यदासीनृत्रं जंपन्याँ अप तयार ॥११॥ दासऽपत्नीः । अहिऽगोपाः । अतिष्ठन् । निऽद्धिाः । आपः। पणि- नोऽश्य । गावः ॥ अपा। मिल । अविऽहित । यत् । आसीत् । पुत्रं । जयन्वान् । अब । तत् । पवार ॥ ११ ॥ दासपन्नी । दासो विश्वोपक्षपणहेतुईनः पतिः स्वामी यासामपां ता दासपत्नीः भव एवाहिगोपाः महिः इनो गोपा रक्षको यास ताः । गोपनं नाम सईदेन यथा न प्रबहंति तथा निरोपनम् । एतदेव स्पष्टीक्रियते । भामो निरुद्धा अति. प्रनिति । तन दांतः । पथिनेय गावः पणिनामकोऽमुरो गा अपहृत्य दिले स्थापयिला विलदारमाच्छाद्य यथा निरुद्धवांस्तथेत्यर्थः । अपां यदिलं नवहणद्वार- मपिहित योग निरुद्धमासीत् तद्धिलं प्रवहणद्वारं न जघन्वान्हतवानिदोऽयर- चार अपातमकरोत् । पुत्रकृतमम निरोधं परिहतवान् । अत्र यास्कः । दासप. नीर्दीसाधिपन्यो दासो दुस्सवेरुपदासयति कर्माग्यहिगोपा अतिष्ठनहिना गुप्ताः महिरपनादेसंतरिक्षेऽयमपीतरोऽहिरे तस्मादेव निहसितोपसर्ग थाहतीति । निरुद्धा आपः पणिनेव गावः । पणिनिम्भवति पणिः पणनादनिषपण्यं नेनेक्ति । अपां विलमपिहितं यदासीत् । विलं मरं भवति विभतेरे जमिवानपपचार तहुनो घृणोतेर्वा वर्ततेर्वा वर्धतेर्वा यवृणोत्तदनस्य त्रत्वमिति विज्ञायते । यद- वर्तत तमस नत्यमिति विज्ञायते यदवर्धत तनस वनसमिति विज्ञायते । नि० ३. १७ । इति । दासपनीति । दसु उपश्ये दासयतीति दासो यत्रः । पचायच् । चित इयतोदावश्यम् । दासः पविसर। विभाषा सपूर्वस्य । पा० ४. १. ३४.। इति लीम् । सरसनियोगेनेकारस्य नकारः । पात्रीही पूर्वपद- प्रकृतिसरत्वम् । यद्वा दासस्य पालयित्र्यः । पत्लादेश्वर्य इति पूर्वपदप्रतिस्वरत्वम् अहिंगोपाः । गुपू रक्षणे । गोपामतीति गोपाः । आयादय आर्धधातुके वा ' me

·--
॥
।
१८
ऋक्संग्रहः। मं०१ सू० ३२
३.१.३१. 1 इत्यायप्रत्ययः । ततः किए मतो लोपः। वेरपृक्षलोपालि.
लोपो बलीयानिति पूर्व यकारटोपः ।ग चाचः परस्सिनिसतो लोपस्य स्थानिक-
त्यम् । न पदातद्विवचनेति प्रतिषेधात् । अहिर्गोपा ग्रासाम् । पूर्ववरखरः । निरताः ।
रविर आवरणे । पखयो|ऽपः । पा०८. २. ४०, 1 इति नियतकारस्य
धकारः । गतिरनंतर रवि गतेः प्रकृतिसरत्वम् । जघन्दान् । हवेलिंदः कमुः।
धभ्यासाच । पा० ७. ३. ५५. 1 इत्यभ्यासादुत्तरस्य हकारस्य पुत्वम् । कादिनि-
यमप्राप्तस्पेटो विभाषा गमहनेत्यादिना । पा. ४. ६८. । विकल्पविधानाद-
भावः । संहितायां नकारस्य रत्वानुनासिकायुक्तौ ।।।
अश्थ्यो यारों अभवस्तविंद्र सके यत्त्वा प्रत्यहन्देव एकः।
अजयो गा अजयः शूर सोममवारजः सतवे सप्त सिंधून ॥१२॥
अश्वयः । वारः । अभवः । तत् । इंदु । सके । यत् । त्वा । प्रति-
ऽअन् । देवः । एकः॥अजेयः । गाः । अर्जयः । शूर : सोर्भ । अर्व ।
असृजः । सतवे । सुप्त । सिंधून ॥ १२ ।।
सके बझे । सो पृक इति बनामसु पस्तित्वात् । देवो दीप्यमानः सर्वायुध-
कुशल एकोऽद्वितीयो चूलो ययदा वा लो असहन् प्रतिकूलत्वेन प्रश्वान् ।
रातदानीं समयो वारोऽवसंबंधी वालोऽभरः । यथाश्वस्य वालोनायासेन मक्षि-
कादीनिवारयति तद्वदनमगणयित्वा निराहतवानिवर्थः । किंचा पणिनापह-
तास्वमगयः जितवान् । है शूर शौर्ययुग सोममजयः जितवान् । वयाच
तैत्तिरीयाः । बया हतपुर इत्यस्सिनुपाख्याने समामनन्ति । स यशवैशसं कृत्वा
प्रास हा सोममपिवदिति । सप्त सिंधून् । इमं मे गंग इत्यस्यामच्यानाता गंगाद्याः
सप्तसंख्याका नदी. सर्वचे सत् प्रवाहस्पेण तुमवासनः सक्षवान् । महतं
प्रवाहनिरोप निराष्ट्र तवानिलयः ॥ अश्यः भवे भवः । भवे छंदसीति यत् ।
यदोऽनान इत्यादातत्वम् । वारयति दंशमशकानिति वारः । पचायच् । कपिलपा-
दित्वात्वविकल्पः । यूपादित्वादायुदात्तत्वम् । प्रसहन् । यदृत्तानित्यमिति निघा.
वप्रतिषेधः । तिरि चोदात्तवतीति गरनुदारात्पम् । मजयः । गा इत्यस्य वाक्या
तरग ठत्वात्तदपेक्षयास्य तिहतिय इति निशतो न भवति । समानवाक्ये निपात.
युष्मदस्मदादेदार वसच्या इति वचनात् । पर्ववे। तुमय सेसेनिति तवेन्प्रत्ययः ।
नित्वादादात्तत्वम् ॥
नाम विद्युन्न तन्यतुः सिपेध न यां मिहमकिरद्धानि च।
इंद्रश्च यद्युयुधाते अहिश्चोतापुरीम्यो मघवा विजिग्ये ॥१३॥

·। सू० २. सायणाचार्यमाप्यसहितः। न । अस्मे । विद्युत् । न । सुन्यतुः । सिसेध ।। ।यां । मिहै । अरित् । हादनि । च ॥ इंद्रः । च । यत् । युयुधाते इति । अहिः । ५ । 'उत । अपरीभ्यः । मघऽयो । वि । जिग्ये ॥ १३ ॥ इंदं निषेदं धुनो मान्विधुदादीन्मायया निर्मितवान् ते सर्वेऽप्येनं निपेगुमशकाः । सोयमर्थोऽनेन भनेणोच्यते । असौ इंद्रायं निर्मिता विद्युत विषैध इदं न प्राप्नोत् । तमा तन्यतुर्गजेनं या मिहं सेचनं यो वृष्टिगकिरत् । शूनो विक्षिप्तवान् । सापि दृष्टिः नसिपेय । हानि चामनिमपि यो त्र. प्रयुकवान सापि न सिपेघ । इंद्रवाहित प्रस्तावुभावपि यद्यदा युयुधाते युद्धं कृतवन्तौ । तदानीं विद्युदादयो न प्राप्ता इति पूर्ववान्वयः उत भपिच मघवा धनवानिंद्रोऽपरीभ्योऽपराभ्योऽन्यासामपि पृननिर्मिताना मायानां सफाशाद्विजिग्ये विशेषेण जितवान् । सिपेध । पिधु गत्याम् । मिहम् । मिह सेचने । मेहति सिंचतीति मिद ऋष्टिः। किप्चेति विप् । अकिरन् । क विक्षेपे । तृदादिभ्यः मारत इदातोरिवीलम् । अडागम उदातः । यद्वृत्त- योगादनिपातः । मुयुधाचे । युध संप्रहारे । लिटि मसयसरः । जिग्ये । सन्लि- टोजें । पा. ७. ३. ५७. । इत्यभ्यासादुत्तरस्य जकारस्य फुत्वम् । अहातारं कर्मपश्य इंद्र हृदि यचै जमुमो भीरगच्छत् । नवे च यन्नतिं च सर्वतीः श्येनो न भीतो अतरो रजौसि १४ अहः । यातारै । कं । अपश्यः । इंदु । हदि । यत् । ते । जन्नुपः । भीः । अर्गच्छत् ।। नर्व । च । यत् । गयति । च सर्वतोः । श्येनः । न । भीतः । अरः । रजासि ॥ १४ ॥ हे इंद्र जमुपो न हतवतरसव हदि चित्ते ययदि भीरगञ्चतू न दतवानसीति युया भयं प्राप्नुयात् । तीहेनिस मातार तार क्मपरयः । लत्तोऽन्य के पुरष दृष्टवानसि । तामास पुरुषांतरस्यामावान्मा भूतव भयमितर्थः । यद्यस्मारका- रणात्त्वं नव च नवतिं च सर्वतीरेकोनशत्तसंख्यामा प्रवइंतीनंदीः प्राप्य रजाति तनत्यान्युदकान्यवरः वीर्णवानसि । तन दृटातः। श्येनो न श्येननामको बल. वापक्षीव गमनात्तव भयमासीदिति गम्यते । तद्वयं मा भूदिलमिप्रायः । तत्र दूरगमनं ब्राह्मणे समानातम् । इंद्रो वै वृनं हत्वा नास्तृपीति मन्यमानः पराः परा. बतोऽगच्छदिति । तेतिरयायामनंति । इंडो वृत्रं हत्या परां परावतगगच्छदारा- धमिति स मन्यमान इति ॥ इदि । पद्दमित्यादिना हृदयशब्दस्य हृदादेश. । डिद. मित्यादिना विभक्तरदात्तत्वम् । जमुपः । हदेटिः सुः । पाठयकवचने वसो संत- सारणमिति संप्रसारण परपूर्यत्वे । मासिवसिघसीना चेति परवम् । नच परवतुपो. । ।

·1 २० भावसंग्रहः। मं०१ सू० ३३ रसिद्धः । पा० ६.१.८६इलेकादेशस्थासिद्धत्वात् पत्वं न मानुयादिति वाच्यम् । संप्रसारणछोट्स प्रतिषेधो वक्तव्य । पा० ६.१.८६, ६. । इत्यसिद्धवदायस्य प्रतिषिद्धत्वात् गमहनेत्यादिनोपभालोप । नवानिवदनाभादिति सप्रसारणस्या सिद्धवद्भाव । मिन्नाश्रयत्वान् । सप्रसारण हि पाट्यश्वयने । उपसालोपलु वसा- विति मिनाश्रयत्वम् । सवंती । गतौ । इयपश्यनोनित्यम् । पा० ७.१ ८१ । इति नमागम । शप पित्त्वादनुदात्तत्वम् । शनुथ रसार्वधानुकखरेणाधुदात्तत्वम् । अतर' । यद्त्तयोगादनिघात.. इंद्रौ यातोऽसितस्य राजा शर्मस्य च शृंगिणो पन्न- वाहुः । सेदु राजा क्षयति चर्षणीनामरान नेमिः परि ता 'वभूव ॥१५॥ इंद्रः । यातः । अऽसितस्य । राजा । शर्मस्य ! च । शृंगिणः । व बाहुः ॥ सः । इत् । हदि । राजा । क्षयति । चर्पणीनां । अरान् । न । नेमिः । परि । ता । भुव ॥ १५ ॥ यभवाहुरिंद्र शत्रौ हते सति नि सपनो भूत्वा यातो गच्छतो अंगमस्यावसित- स्पेषत्रव स्थितस्य स्थावरस्य पामस्य शांतस्स गराहिलेन प्रहरणादायप्रवृत्तस्या- श्वगर्दभादे गिण भगोपेतस्योपस महिषयीवर्दादेव राजाभूत् । सेदु स एवं दर्पणीना मनुष्याणा राजा भूत्वा क्षयति निषसति ता तानि पूषोतानि जग. मादीनि सर्वाणि परिषभूव च्याप्तवान् । तम दृष्टांत । अराज नेमिः । यथा रथ- चकस्य परितो वर्तमाना नेमिररामाभी कीलितान्याष्ठविशेषान्न्यानोति तद्वत् । यात । या प्रापणे । याति गच्यतीति यात् । लट शतृ । सावकाच इति निभरे। रदातत्वम् । स सोऽचि लोपे चेदिति सहिताया सोझेप । वा। शैदछंदति यहुल- मिति शेोप । बभूव । भवतेल्टिो गलि भववेर । पा० ० ४ ४३. 1 इ.स. भ्याससात्वम् । कृतारतप्रसगितया युगागमस्य नित्यत्वादे पूर्व युगागम । यता । इपिभवतिभ्यां च । पा.१.३.६.१ इति लिट कित्त्यादृध्धभाव इन चासिद्धवदनामादिति तस्सासिनत्वादुवआदेश शंकनीय । बुग्युटावुवक्ष्यणो. सिझी भवत । पा०६ ४.८८.१ । इति तस्य सिद्धस्यात् तिविद इति निघात ॥

·सायणाचार्यमाष्यसहितः । मं० १ सू०४८ ३. सह वामेन न उपो व्युच्छा दुहितर्दिवः । सह घुम्नेन बृहता विभावरि राया देबि दास्वती ॥ १॥ सह । वामेन । नः । उपः । वि । उच्छा । दुहितः । दिवः ॥ सइ । घुम्नेन । वृहुवा । विभाऽवरि । राया । देवि । दासती ॥१॥ हे दुहितर्दिवः धुदैवताया. पुनि । उप उप.कालदेववे नोऽस्पद वामन धनेन यह व्युच्छ प्रभात फुरुहे विमावरि उपोदेववे वृहता प्रभूतेन घुम्नेनानेन सह युच्छ । हे देवि त्वं दास्यती दानयुफा सती राया पशुलक्षणेन धनेन सह ध्युच्छ । उच्छ । उच्छी विकासे । दुहितर्दिव- । मुवामंत्रिवे परागवरखर इत्यत्र परमपि छंद- सीति वचनादिय इत्यस पूर्वागवद्भावे सस्यामनितस्य चेति पष्ठयागनितरामुदायस्याट- मिकं सर्वानुमातत्वम् । यता । वृहन्महतोरपसंख्यानमिति विभकेरुदालालम् । विभावरि । मा दीप्तौ । थातो मनिन्नित्यादिना वनिए । वनो रचेति दीए । तत्सनियो- पेन नपारस रैफादेशः । संयुद्धौ हसत्वम् । दाखती । हुदार दाने । भावेऽसुन् प्रत्यय । दा दागमस्या अस्तीति दाखती। मादुपधाया इति मतुपो बलम् । उगित- वेति बीए॥ अन्धावती!मतीविश्वसुविदो भूरि च्ययंत घसावे । उदीरय प्रति मा सूनृता उपश्चोद राघौ मघोनी ॥ २ ॥ अश्वेऽवतीः । गोऽमतीः । विश्वऽसुविदः । भूारै । च्यवंत । वस्तये ॥ उत् । ईस्य । प्रति। मा।सूनृताः । उपः । चोर्द । राधः । मघोनी ॥२॥ अश्वाक्तीहश्योपैता गोमतीर्थहुभिगोभिर्युक्त विश्वविदः कृस्नस्य धनस्य सुष्टु लंभभित्र्य उपोदेवता वस्तवे प्रजानां निवासाय भूरि प्रभूतं यथा भवति तथा व्यवंत प्रा हे उपोदेवते मा प्रति मामुद्दिश्य सूताः प्रियहितवाच उदीरस चूहि । मपोनों धनकता ममि राघो धनं चोद यस्मदर्थ प्रेरय । अश्वावतीः । मंने सोमावेद्रियविश्वदे- व्यस्य मताविति पूर्वपदस्य दीपत्वम् । वा छंदसीति पूर्वसवर्णदीर्घनिषेधस्य पाक्षिक स्योः पूर्वसवर्णदीघयम् । व्यवंत । च्युड् गतौ । लछि बहुलं छदस्यमाल्योगेऽपी- खडभावः । वस्खये । यस निवासे । तुम सेसेनिति रायेप्रत्यय । नित्त्वादायुदात्तखम् । रय । ईर गतो ईपने चहेतुमति णिच् । चोद । चुद सचोदने । चौरादिकः। लोटि दस्युभयथेति शप आर्धधातुक्त्वात् गेरनिटीति मिलोपः । शपः रित्वादनुदातरवे । २ ·२२ नासंग्रहः । मं० १ सू० १८ धातुखरः । पादादित्वारियातामायः । मघोनाम् । पाठीवहुपपने श्वयुवमघोनामतचित इति संप्रसारणम् ॥ जवासोपा उच्छाच नु देवी जीरा रानां । ये अस्खा आचरणेषु दधिरे समुद्रे न व॒स्यवः ॥ ३ ॥ जुवास । उपाः । उच्छात् । च । नु । देवी । जीरा । रथानां ॥ ये । अस्याः । आऽपरणेषु । दधिरे । समुद्रे । न । श्रवस्यवः ॥ ३ ॥ उपा देव्युवास पुरा निघासमकरोत् । प्रभातं कृतवतीत्यर्थः । चनु भयाप्यु चात् । व्युच्चति प्रभातं करोति । कीदृशी देवी । रथाना जीरा प्रेरयिनी । उप.फाले हि रथाः प्रेर्यते । थस्या उपस थावरणेप्वागमनेषु ये रथाः दधिरे धृता' राजीहता भवंति वेपो रथानामिति पूर्वत्रान्वयः । रथप्रेरणे दृष्टांतः । अवस्य धनकामाः समुद्रे न । यया समुद्रमध्ये नायः राबोरस प्रेरयति तद्वत् ॥ उवास पर निवासे । लि लिटयभ्यासस्योभयेषाम् । पा० ६. १. १५.। इसभ्यासस संप्रसार णम् । लिस्तरेण प्रत्ययात्पूर्वस्योदात्तत्वम् । उच्छात् । लेण्यादागमः । इतय लो इतीकारलोपः । तुदादित्वाच्छप्रत्ययः । थागमानुदात्तत्वे प्रलयतरः । उपा इलस वाक्यांतरगतत्वातदपेक्षमास्य निघातो न भवति । समानवाक्ये निपातयुष्मदस्मदा देशा वकव्या इति वचनात् । जीरा । ज इति गसः सौत्रो पातु । जोरीधेति र प्रत्यः । अस्याः । इदमोऽन्वादेश इत्यशादेशोऽनुदात्तः । विभफिरपि सुस्वादर पातेति गर्यानुदात्तत्वम् । पाचरणेषु । पर गत्यर्थः । ल्युट चेति भावे ल्युत् । लिस रेण प्रत्ययात्पूर्वस्वोदासत्वम् । कृदुत्तरपदप्रविसरत्वम् । दमिरे । पृ अवस्थाने लिटः कित्वानुपाभाचे यशादेदाः । चित्त्वादंतोदात्तत्वम् । यच्छन्दयोगादनिघातः श्रवस्यवः । भूयत इति ध्रवो धनम् । समुन् । तदात्मन इच्डंतीति अवस्यवः । गु मात्मनः क्यच् । क्याच्छंदसीत्युप्रत्ययः ।। उपो ये ते प्र यामेषु य॒जते मनौ दानाय सूरयः । अ माह तत्कण्ये एपा फण्यतमो नाम॑ गृणाति नृणां ॥ ४ ॥ । 1 1 उपः । ये । ते । प्रयागेषु। युंजते । मनः । दानाय । सुरयः अ । अह । वत् । फर्यः । एषा । कवऽतमः । नाम । गृणाति नृणां ॥४॥ हे उपः ते तव यामेषु गमनेषु सत्सु ये सायो विद्वांसो दानानिशा दानाय धना दानार्थं मनः सकीयं प्रयुंजते प्रेरपति । दानशीला उदाराः प्रभवः प्रातःकाळे दार

·।
सायणाचार्यमाष्यसहितः ।
मिछतीसर्थः । एषां दातुमिच्छतो नृणां तमाम दानविषये लोकप्रसिद्ध नाम कश्व-
तमोऽतिशयेन मेधावी कम्वो मइपिरवाइ । अनैवोपःकाले गृणाति उचारयति ।
यो दातुमिच्छति यश्च नामप्रहणेन दातारं प्रशंसति तावुभावप्युपःकाल एव तथा
फुस्त इत्युपसः स्तुतिः ॥ गृणाति ग शब्दे । यादिकः । प्वादीनां हस इति हख-
त्वम् । नृणाम् । नामि न च । पा० ६.४. ६. । इति दीर्घप्रतिषेधः । न चान्यतर-
स्यामिति विभक्तरुदातत्वम् ॥
आ पा योपैव सूनर्युपा याति प्रभुंजती । जरयंती वृ-
जन पद्वदीयत उत्पातयति पक्षिणः ॥ ५ ॥
आ। । योपोऽइव । सुनरी । उपाः । याति । प्रऽभुंजती ॥ जर-
येती । पूजन । पत्ऽवत् । ईयते । उत् । पातयति । पक्षिणः ॥ ५ ॥
उपा देवी प्रमुंजती प्रकर्षण सर्व पालयस्यायाति । धा प्रतिदिनमागच्छति खल ।
तत्र दृष्टोतः । सूनरी सुषु गृहकृत्यस्य नेनी योपेव । गृहिणीव । कीदृश्युपाः । धृजनं
गमनशीलं जंग प्राणिजातं जरयंती जरां प्रापर्यती । असकृदुषस्यातायां चयो.
हान्या प्राणिनो जीर्णा भवंति । किंच उप काले पवत् पादयुची प्राणिजारामीयते
निद्रां परित्यज्य सत्यार्थ गच्छति । किंग । इयगुपाः पक्षिण उत्पातयति ।
पक्षिणो युपःकाले समुत्याय तर तर यति ॥ था। ऋषि तनुपैयादिना संहितायां
दीर्घ' । मुटु नयनीति सूनरी । नृ नये । अच इरिवीप्रत्ययः । गतिसमासे फुद्रहणे
गतिकारकपूर्वस्यापि प्रणमिति वचनात् कृदिकारादक्किन इति डीम् । परादि-
छंदसि बहुलमित्युतरपदांतोदात्तत्वम् । निपातस्य चेति पूर्वपदस्य दीपः । प्रभु.
जती । भुज पालनाभ्यवहारयो. 1 लटः शत । धादित्वाच्यम् । नसोरोप इत्य.
फारलोपः। उगितश्चेति डीए । शतुलम इति नद्या उदात्तत्वम् । वृजनम् । पूजी
पर्जने । वऱ्यात इति सृजनं प्राणिजातम् । कृजिमंदिनिधाभ्यः ययुः । उ०२-
७१. । इति क्युप्रत्ययः । कित्त्वालधूपधगुणाभावः । योरनादेशे प्रत्ययसरः । परम् ।
पद् पादः तदस्यास्त्रीति पदत् । सय इति मनुपी वलम् । व्यत्ययेन मनुप उदात्त.
त्वम् । नच स्वरविधौ व्यंजनमविद्यमानवदिति व्यंजनस्याविद्यमानवत्ये सति हखनु-
भ्यां मनुबिति मतुप सदात्तलमिति वाच्यम् । हस्यादित्येव सिद्धे पुनर्नुग्रहणसाम-
यादेपा परिमापा नानीयत इति वृत्तायुजम् । इतरया हि मरुत्वानिसनापि मनुप
उदात्तवं स्यात् ॥
वि या सृजति समन व्यर्थिनः पदं न वेत्योदती । क्यो
नकिटे पतिवांस आसते न्युष्टौ वाजिनीवति ॥ ६॥

·। । अक्संग्रहः। मं०१ सू० १८ वि। या । सृजति । समनं । वि । अर्थिन. । पदं । न । वेति । ओदती ॥ ययः । नकिः । ते । पप्तिऽवासः । आसते । विउष्टौ । वाजिनीऽवति ॥ ६॥ या देवता समनं समीचीनचेष्टावत पुश्सं विसजति प्रेरयति । गृहारामादिचे. टाकुशलान् पुरुषानुप काल शयनादुत्थाप्य खखव्यापारे प्रेरयतीति प्रसिद्धम् । किंच । उपा अधिनो याचकान्विसजति । तेऽपि दुष काले समुत्थाय स्वकीयदा. तृगृहे गच्छति । ओदत्युपोदेवता पद स्थान न घेति न कामयते । उप काल शीघ्र गच्यतीत्यर्थ । हे वाजिनीवति । उपोदेवते ते व्युष्टो त्वदीये प्रभावकाले पत्तियांस पतनयुक्ता वय पक्षिणो नकिरासवे न तिष्यति । किंतु खस्वनीडाद्विनिर्गत्य गच्छं. तीत्यर्थ ॥ यजति । सत्र विसर्गे । तुदादित्वाच्छ । तस्य दिवालघूपधगुणाभाव । प्रत्ययस्यापित्वादनुदाचत्वे विश्रणखर । यद्त्तयोगादनिघात । ओदती । उदी क्लेदने । उनत्ति सर्व नीहारेगेलोदत्युषा । शतरि व्यत्ययेन शप् । व्यत्ययेनानुनासिक- लोपे लघूपधगुण । उगितथेति टीप् । आगमानुशासनस्यानित्यत्याचमभाव । शप पित्वादनुदात्तत्वम् । शगुरदुपदेशालपार्वधातुकानुदातत्वे धानुसरेणादातत्वम्। न च शानुरनुम इति नद्या उदात्तत्वम् । अतोदात्ताच्नु परस्यास्तद्विधानात् । नकिटे । युष्मत्तत्ततच प्वंत पादमिति पत्वम् । पतिवास पल गतौ । लिट कम । कादिनि यमाप्राप्त इट् बसेकापाद्धसामिति नियमान प्राप्नोति । तस्मियते सर्व विधीनां उदासि विकल्पितत्वात् । तानपत्योदसीत्युपधारोप । द्विवचनेऽचीति स्थानिवद्भावा- द्विर्भाव । प्रत्ययखर । वाजिनीवति । दाजोऽसमस्या अस्त्रीति पाजिनी क्रिया । मलयीय इनि । ऋोभ्य इति दीप । तादृशी क्रिया यस्या सातदस्खालीति मतुः । संज्ञायामिति मतुपो वत्वम् ॥ एपायुक्त परावतः सूर्यस्योदयनादधि । शतं रथेभिः सु. भगोपा इयं वि यात्यभि मानुपान् ॥ ७॥ एपा । अयुक्त । परावतः । सूर्यस्स । उन्ऽअयनात् । अधि। शतं । स्यैभिः । सुऽभगा । उपाः । इयं । वि । याति । अमि मानुपान् ॥ ७॥ एपोषोदेवी शतमयुक्त खपीयाना रवानां शत योजितवती । सुभगा सौभाग्य यमुपा परावतो दूरस्थानात् सूर्यस्योदयनादपि सूर्योदयस्थानादपिकाधुलोवान्मा पानमि मनुष्यानुद्दिश्य रमि शतसख्यायुतं रथैवियाति विशेषेण गच्छति भयुक्त । लदि इलो झलीति सिचो ऐप । उदयनात् । उदेयोति उदयनम् ।। - ।

·- । । सायणाचार्यभाष्यसहितः । २५ गतौ । अभिकरणे ल्युट् । मृदुत्तरपदप्रकृतिसरखम् । सुभगा । शोभनो भगो यस्याः सा । माधुदात व्यच् छंदसीत्युत्तरपदाचुदात्तत्वम् । मानुपान् । मनोः पुत्रा मानुपाः । मनोजांतापञ्यतो पुरु चेयन् पुगागमश्च । नित्त्वादाशुदात्तत्वम् ॥ विश्वमस्या नानाम चईसे जगज्योतिप्कृणोति सूनरौं । अप द्वेषो मघोनी दुहिता दिव उपा उच्छदप निधः ॥ ८॥ विश्व । अस्याः । ननाम् । चक्षसे । जर्गत् । ज्योतिः । कृणोति । सुनरी ॥ अ । द्वेषैः । मधोनी । दुहिता । दियः । उपाः । उच्छत् । अप । सिधः ॥ ८॥ विश्व सर्व जगत् जंगमं प्राणिजातमस्सा उपसयक्ष प्रकाश ननाम प्रही- भवति । रानी वमसि निममाः सर्वे जनास्तनिवारयिनीमुपसमुपलभ्य नमस्कुर्वतीत्यर्थः । युतः । यम्मादेषा सूनरी मुटु नेत्री अमिमतफलस्य प्रापयिन्युपा ज्योतिषकृणोति सर्व प्रकाशयति । किंच मपोनी मघवती धनवती दिवो दुहिता घुलोकसकाशा- दुरपझोपा द्वेषो द्वेष्टनपोच्छन् अपवर्जयति। तया स्निग्यः शोपयिश्नपोच्छत् अपवर्जयति। तसादिष्टनात्यनिष्परिहारदेतुभूतामुपोदेवता विश्वं जगणमस्करोतीलर्थः ॥ अस्याः । इदमोन्यादेशे । पा.२.४.३२ । दत्यशादेशोऽनुदात्तः । विभनिय मुत्यानुदात्तेति सर्वा- नुदात्तत्वम् । नानाम । महितायामन्येपामपि दृश्यत इसभ्यासस्य दीर्घखम् । तुजादित्ये हि तूतुजान इत्यादाविव पदकालेऽपि दीर्घः भूयते । ज्योतिः । इणः प इत्यनुत्ता. विमुसोः सामर्थे । पा० ८. ३. ४४. । इति विसर्जनीयस्य पापम् । द्वेषः द्विप अप्रीतौ । अन्येभ्योऽपि दृश्यंत इति विच् लघूपधगुणः । मघोनी । मघं वनति संभजत इति मघोनी स्वप्नुवन्नित्यादिना मयवनशब्दः कनिन्प्रत्ययांतो निपातितः । नियामशेभ्यो गमिति डीए । मसंज्ञायां श्वयुवमघोनामतद्धित इति संप्रसारणम् । उच्चत् । उच्छी विवासे । विवासो वर्जनम् । छंदसि छलिट इति नवेमाने लह । बहुलं ;दस्यमादयोगेऽपीसागगागावः। सिधः सिधु शोषणे । विप् चेति क्विम् ॥ उप आ भाहि भानु! चंद्रेणं दुहितर्दिवः । आवहती भूर्यस्मभ्यं सौभगं व्युच्छंती दिविष्टिषु ॥९॥ उपः । आ । भाहि । भानुनी । चंद्रेण । दुद्वितः । दिवः ॥ आई- बहती । भूरि । अस्मभ्य । सौभगं । विऽउच्छंती । दिविष्टिषु ॥ ९ ॥ है दियो दुहितः धुलोकस्स पुत्रि उपः उपोदेवते चंद्रेण सर्वेशमाहादकेन भानुना प्रशाशकेन मा समंताबाहि प्रशाख । कुर्वती । दिविटिपु दिवसेषु ·ऋक्संग्रहः । मं० १ सू०१८ भूरि प्रभूतं सौमग सौभाग्यमस्मभ्यमावती संपादयंती । तथा युच्छंती तमांसि वर्जयंती ॥ उपः पाष्टिकमार्मनितायुदात्तबम् । दुहितर्दिवः । परमपि एंदसीति दिव इस्यस्य परस्य पष्टयंतस्य पूर्वामंत्रितांगवद्भावे सति पट्यामंत्रितसमुदायस्याप्ट- निकं सर्वानुदात्तत्वम् । अचाहती। छोपचपी पित्वादनुदाती । शतुश्चादुपदेशालमार्च- धानुक्खरेणानुदात्तलम् । अतो धातुखरः शिष्यते । समासे कृदुत्तरपदप्रकृतितर- लम् । भूरि भवति न विनश्यतीति भूरि । अदिदिभूमिभ्यः किनिति रिन् । नित्त्वादायुदात्तत्वम् । सुभगस्य भावः सौभगम् । सुभगान्मन इत्युद्गानादिषु पाठा- दव् प्रलयः । हनगसिप्पंवे पूर्वपदस्य च । पा० ७. ३. १९. । इत्युमयपदरद्धा प्राप्तायां सर्वे विधयदछंदसि विकल्प्यंत इति वचनादनोत्तरपदवृद्धिर्न भवतीति वृत्ता- युतम् । म्युच्छंती । उच्छी विवासे । विवासो वर्जनम् तौदादिकः । अदुपदेशाल- सार्वधातुकानुदातत्वे विकरणखरः । दिविटिपु । दिवशब्देन दिविष्ट आदियो लक्ष्यते । तस्येष्टय एषणानि गमनानि येषु दिवशेषु वे दिविष्टयः। बहुनीही पूर्वपदन- तिवरत्वम् ॥ विश्वस्य हि प्राणन जीनं त्वे वि यदुच्छसि सूनरि । सा नो रथैन बृहता विभापरि श्रुधि चित्रामपे हवै ॥ १० ॥ विश्वस्य । हि । प्राणनं । जीवनं । वे इति । वि । यत् । उच्छसि । सुनरि ॥ सा । नः । स्यैन । वृहता । विभाऽवरि । झुधि । चित्रs- मधे । हवै ॥ १० ॥ हे सूनरि । उपोदेवि विश्वस्य सर्वस्य प्राणिजालस प्राणनं चेनं जीवनं प्राण- धारणं च रवे हि त्वय्येव वर्तते । यद्यस्मात्त्वं व्युटिति तमो वर्जयति । है निभावरि विशिटप्रकाशयुक्ते सा तारशी वं नोऽस्मान्प्रति बृहता प्रौदेन रपेन याहीति शेषः। तया हे चिभामये विविधधनयुके उपोदेवि नोऽस्मदीयं हवमावानं थुधि शृणु ॥ प्राणनम् । अन चेष्टायाम् । ल्युद चेति भावे युर । योरनादेशः । समासेऽनिः । पा. ८. ४. १९. । इत्युपसर्गस्याद्रकारानिमित्तादुत्तरस्य नकारस्य पत्वम् । नन्द- नितेरितीटा निर्देशात्कथमन चेपायामिसस गत्वम् । तहिं जीवनस पृथगुपादाना- तेनैव धातुना घेटा लक्ष्यते । समासे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । संहितायामेकादे- दाखरेणैकादेशस्योदात्तत्वम् । वे । मुपा मुलगिदि सप्तम्याः शे आदेशः । इच्छति रच्छी विवासे । तौदादिकः । जिपः पित्ताइनुदात्तत्वे विकरणसरः । निपाते यद्यदिहं- तेति निघातप्रतिषेधः । सूनारे । सुषु नयतीति स्नरी । नृनय इत्यस्सादन हरि- लोणादिक इप्रत्ययः । गदिसमा कृद्रहणे पतिकारकपर्दसापि प्रहशात् कृदि. बारादतिन इति कीर । निपातस्य चेवि पूर्वपदस दीर्घतम् । परादिछिंदात पहुज- ·। सायणाचार्यमाग्यसहितः। मित्युत्तरपदायुदात्तत्वे मा भामंनितस्य चेसाष्टमिसे निघातः । विभावरि । विशिष्टा मा यस्याः सा । छइसीवनिपौ । पा० ५. २. १०९.२.। इति मतीयो पनिम् । वनो र चेते ही रात्संनियोगेन नसारस्व रेफादेशश्च ।श्रुमि । श्रुगुणपृथ- भ्यरछंदसीवि हेर्षिरादेशः । बहुलं छंदशीति विकरणस्य छन् । हेरपित्वेन प्रत्ययस्व- रेगातोदात्तत्यम् । पादादित्वानिपातामावः । मपमिति धननाम । चिनं मपं यस्याः सा चिनमपा । अन्येषामपि दृश्यत इति सहिताया पूर्वपदस्य दीर्घलम् । हवम् । व्हेन् स्पर्धायां शन्दे च । भावेऽनुपसर्गस्येसप् प्रत्ययः । तत्तनियोगेन सप्रसारणं च । उपो वाजं हि वस्व यश्चित्रो मानु जनै । तेना वह कृतौ अध्वरीं उप ये त्या गृणंति वह्नयः ॥ ११ ॥ उपः । वाजै । हि । वस्य । यः । चित्रः । मानुपे । जनै ॥ तेन । आ। वह । सुतः । अध्वरान् । उप । ये । त्या । गुणति । वहयः ॥ ११॥ हे उपः । वाज हविलक्षणमनं हि श्रुतिपु प्रसिद्ध वस्त्र याचख । खोबुर्वित्यर्थः । यो वाजविपश्चायनीयो मानुषे मनुष्ये जने जाते यजमाने वर्तते तं वाजमिति पूर्वना. न्वय । तेन कारणेन सुझत. मुनु कुतवतो यजमानानध्वरान् हिंसारहितान्यागानु- पावह प्रापय । ये यजमाना वयो यशनिर्वाहकास्त्वा त्वा गृति स्तुवंति तान् मुकृत इति पूर्वेण संबंधः । एतदुक्तं भवति । यजमानैः प्रत्तं हवि. स्वीकृत्य पुनरपि वेषां यज्ञं संपादयति ॥ वाजम् । वज व्रज गती । कर्मणि घन् । अजिबज्योश्च । पा० ७. ३. ६०.। इसन चशब्दस्यानुक्कममुच्चयार्यत्वाद्वाजो वाज्यमित्यनापि कुत्वा- भाव इति वृत्तावुकत्वात्कृत्वाभावः । कर्पात्वत इत्यंतोदासत्वे प्राप्त धादित्वादा- युदात्तलं । वैख । धनु याचने । अत्र याचनवाचिना धातुना तदुत्तरभावी खीकारो लक्ष्यते । बहुलं छंदसीति विकरणस्य छन् । अनुदात्तबालसार्वधातुकानुदातत्वे धातुस्वरः । हि चेति निघातमतिपेधः । सुकृतः । मुकर्मपापयादिना करोतेर्भूतार्थे किए । तुगागमः । कृदुत्तरपदप्रकृतिवरत्वम् । अध्वरान् । वरो हिंसा नास्त्यम्मि मिति बहुबीही नमुभ्यामित्युत्तरपदांतोदात्तत्वम् । अध्वरानियस्यैप्सिततमत्या स्कर्तुरीप्सिततमम् । पा. १.४.४९. 1 इति वर्मसंज्ञा । मुक्त इत्यस्य त्वधि- संघ 1 पा० १.४.५१. । इति नीवह्योईरतेश्चेति द्विकर्मकेषु वहतेः परिगणित- त्वात् । अध्यरानित्यत्र नकारस संहितायां दीर्घादरीति रुत्वम् । आतोऽटि निस- मिति पूर्वपदस्याकारस्य सानुनासिकता। गृणंति । ग शब्द । श्यादिभ्य भागप्यादीनां इस इति हखत्वम् । भाभ्यस्तयोरात इलापरलोपः 1 प्रत्ययखरः । यदृायोगाद- निपातः॥

·। २८ यसंग्रहः। मं०१ सू०४८ विश्वान्देवाँ आ वह सोमपीतयेऽतरिक्षादुपस्त्वं । सा- स्मासु धा गोमदश्वावदुक्थ्यमुपो वाज सुवीर्य ॥ १२ ॥ विश्वान् । देवान् । आ । वह । सोमपीतये । अंतरिक्षान् । उपः । लं ।। सा । अस्मासु । धाः । गोऽमंत् । अश्वऽवत् । उक्थ्य । उपः । याज । सुत्रीय ॥ १२ ॥ हे उपः त्वं सोमपीतये सोमपानापमंतरिक्षादतरिक्षलोकाविश्वासान्देवानावह भस्मदीयं देवयजनदेशं प्रापय । हे उषः सा तापी त्वं गोमद गोमंतं घहुमि!मि- युके सवावदयस्पेतमुमभ्यं प्रशसं सुवीर्य शोभनवीर्योपेतं पाजमममस्मासु धाः नि- धेहि स्थापयेत्यर्थः ॥धाः । दधातेइछंदसि लुइलिट इति प्रार्थनायां उड् । गाति- स्थेनि तिची गुरु । बहुले ईदस्यमायोगेऽपीत्यङमावः । गोमत् । स वायद । मंने सोमानियेवि मतुपि दीर्घत्वम् । उमयन मुशं मुदगिति पिमतलक । उपत्यम् । उप स्वोत्रम् तत्र भवमुस्थ्यम् । भवे छंदचीवि यत् । सर्वे विधयाउंदति विकल्प्यंत इति यतोऽनाव इत्याधुदात्तत्वाभावे लिखरितमिति खरितत्वम् । उपः । आमंत्रिता- पुदात्तत्वम् । पादादित्वानिपाताभावः । मुवीर्यम् । शोभनं वीर्य यस्य । वीरवीयर्थी चे खुनरपदाधुदासबम्॥ यस्या रीतो अर्चयः प्रति भद्रा अक्षत । सा नौ रयिं विश्थयार सुपेर्शसमुपा ददातु सुगम्य ॥ १३ ॥ यस्याः । रुशैतः । अर्पयः । प्रति । भद्राः । अदक्षत ।। सा । नः । रयिं । विश्वऽवार । सुऽपेशसं । उपाः । ददातु । सुग्म्यै ॥ १३ ॥ यसा उपसोऽर्चयः प्रकाश दांतः शत्रून्दिसतो भदाः वस्वागाः प्रत्यासत प्रतिदायते सा तधाभूतोपानोऽसभ्यं रयिं ददातु । कीदृशं रयिम् । विश्ववारम् विश्वस्य वारकम् । यद्वा विश्वैवरणीयम् । मुपैशसम् । पैरा इति रूपनाम । शोमन- रपोपेतम् । मुग्म्यम् मुतु गंतव्यम् । यद्वा सुगम्यमिति सुखनाम । तदेतत्यात्ताच्छ- न्यम् ॥ संत । स शि हिंसायान् । तरि तुदादिलासः । अदुपदेशालसार्व- धातुकानुदासत्वे सति पिटलाद्विकरणसरे प्राप्ते व्यसयेनायुदात्तत्वम् । अक्षत । शेः धर्मगि सुचि सस्यादादेशः । चलैः शिन् । न दशः । पा• ३. १.४५. । इति पसतिपेधः । एकाच इवीरप्रतिपेपः लिखिचावात्मनेपदेषु । पा० १.१.१.! शी मिथः शिवायूपधगुणामावः । सजिगोत्यमकिति । पा० ६.१.५८.। इसमागमाभावश्च कित्त्वादेव । पावरखपत्वानि । महापम उदातः । यत्तयोगाद- नियातः । विधवारम् । विश्व पृणोतीति विश्ववारः । यम् परणे । कर्मपम् । यदा ·। सायणाचार्यमाष्यसहितः। विश्वर्मियत इति विश्ववारः । कर्मणि पन् । मनुधादित्वात्पूर्वपदांतोदारात्वम् । मुग्म्यम् । मुटु गंतव्य. मुग्मः । गमेनय कविधानमिति कप्रत्ययः । गमहनेत्यादिनो- पघालोपः। तन भवं मुग्भ्यम् । भवे छंदसीति यत् । यतोऽनाव इत्यायुदात्तत्वम् ।। ये चिद्धि त्यामृपयः पूर्व ऊतयै जुहूरेऽवसे महि । सा नः स्तोमा अभि गृणीहि राधेसोपः शुक्रेण शोचिपा ॥१४॥ थे । चिन् । हि । त्या । पयः । पूर्व । ऊतये । जुहुरे । अबसे । महि ॥ स नः । स्तोमान् । अभि । गृणीहि । राधसा । उपः । शुकेण । शोचिषा ॥ १४ ॥ हे महि महिने पूजनीये योपोदेवते वो ये चिद्धि ये सलु प्रसिद्धाः पूर्व चिरतना ऋपयो मंबदष्टार ऊतये रक्षणाय । अब इसननाम । भवसेऽनाय च जुहरे शदिरे आहूतवंतः । सूकरूपमैनः स्तुतवंत इत्यर्थः । हे उपः सा वादशी त्वं राधा सामामिर्दशन हविर्लक्षणेन धनेन शुक्रग सोचिपा दीसेन तमो निवारयितुं समर्थन जसा चोपलक्षिता सती वेषामृषीणामिव नोऽस्मानं स्तोमानभि तुतीरभिलक्ष्य गृणीहि सम्यक स्तुतमिति शम्दय । भसीमाभिः स्तुतिभिः सतुष्टा भवेत्यर्थः । ऊतये । अबवे. किनि ज्वरत्वरेत्यादिना वकारस्योपधायाधोटू । हतियूतीत्यादिना तिमुदात्तो निपातितः । जुहूरे । हे स्पीया शब्दे च । लिय्यभ्यस्त्रस्य चेति द्विवचनात्पूर्वमेवाभ्यस्वकारणभूतस्य हयते. संप्रसारणम् । अभ्यसस्य यो हयति । ऋचाभ्यस्तस्य हपतिः । यस्तस्य कारणमिति व्याख्यातत्वात् । परपूर्ववे हल इति दीर्घत्वम् । द्विपंचनादीनि । इरयो र इतीरैनो रे आदेश. । चित इस्संतोदात्तत्वम् । यद्तयोगादनिपातः । तन हि पंचमीनिर्देशेऽपि व्यवहितेऽपि कार्य भवतीरयुक्तम् । महि । मह पूजायाम् । श्रोणादिक इप्रत्यय. । कृतिकारादक्तिन इति दीप् । सयुद्धा- वम्याति हसत्यम् । स्तोमान् । संहिताया नकारस्य पत्पाद्युत्ताम् । नित्त्वादादात- त्वम् । गृणीहि । ग शब्दे कैयादिकः । शिति प्यादीना इस्त्र इति हस्खसम् । राधसा । रामोसनेनेति राप । असुनो नित्यायुदात्तलम् । उपः । पादादित्वा- दाट मिकनिघाताभावे पाठिकमामंत्रितायुदात्तत्वम् ॥ उपो यद्य भानुना वि द्वारावृणवौ दिवः । प्र नौ य- च्छतादवृकं पृथु छर्दिः प्र देवि गोमतीरिपः ॥ १५ ॥ ! यत् । अद्य । भानुना । वि। घरौ । ऋणवः । दिवः ।। मानः । यच्छतात् । अयूकं । पृथु । छर्दिः । प्र । देवि । गोमनीः । उपः - ·ऋक्संग्रहः। मं० १ सू०१८ हे उपः । समयास्मिन्प्रभातसमये यद्यसादामुना प्रकाशेन दिवोऽतरिक्षस द्वारी द्वारभूतो पूर्वापरदिग्भागावंधकारेणाच्छादितो व्य॒णवः विक्षिप्य प्राप्नोषि । तस्मात्वं नोऽसभ्य छर्दिस्खेजति गृहं प्रयच्छतात् देहि । कीदृशं दिः । अपके हिंसकरहितम् । पृथु विस्तीर्णम् । अपिच हे देवि देवनशीले गोमतीर्बहुभिगोभियुक्ता इपोऽनानि । प्रेत्युपसर्गस्यावृत्तेर्यच्छतादित्यनुपज्यते । प्रयच्छतात् देहि । लदागमनस्यास्सदक्षणार्थत्वादमदमीट गृहादिकं प्रयच्छे- त्यर्थः । छर्दिरिति गृहनाम । छर्दिः उदिरिति तनाम पाठात् । ऋणवः । नाणु गती । छंदति लकि सिपि वनादित्वादुषलयः । ततो व्यत्ययेन शपि गुणावा. देशी । शपः पित्वादनुदात्तत्व उप्रत्ययस्वरः शिष्यते । यहत्तयोगादनिघातः । दिवः । अडिदमित्यादिना विभकेरुदात्तत्वम् । न नः । उपसर्गाबहुलमिति बहुलवचनानसो णत्वाभावः । यच्छतात् । दाण दागे । सपि पासादिना यच्छादेशः । अबकम् । नास्ति योऽस्मिनिति बहुव्रीही नमुभ्यामित्युत्तरपदांतोदातत्वम् । पृथु । प्रथ प्रख्याने । प्रथिनदिनना संप्रसारणं सोपयेति कुप्रत्ययः संप्रसारणं च । उदिरिति गृहनाम। उच्दृदिइ दीक्षिदेवनयोः । अर्षिशुचिहुसपिछादिछर्दिभ्य इचिरितीरिप्रत्ययः । लघूपधगुणः प्रत्ययखरः ।। सं नौ राया बृहता विश्वपैशसा मिमिक्ष्या समिळाभिरा। सं धुम्नेन विश्वतुरोपी महि सं याजैर्वाजिनीयति ॥ १६ ॥ सं। नः । राया । वृहता । विश्वऽपेशसा । मिमिक्ष्य । सं । इ. लाभिः । आ॥ सं । घुम्नेन । विश्वऽतुरी । इपः । महि । सं । वाजैः । पाजिनीयति ॥ १६ ॥ । नोऽसानाया धनेन संमिमिश्च संसिंच । संयोजये वधः । कीदशेन धनेन । धृहता प्रभूतेन । विश्वपेशसा । पेश इति रुपनाम । घहुविधरूपयुक्तेन । तथेठाभिरा। गोमिश्चास्मान्समिमिव । इलेति गोनाम । इळा जगतीति दसामपु पाठान् । भाकारः सगुपये पादांते धर्तमानवान् । उहंथ । एतु- सिपार्थे देवेभ्यश्च पितृभ्य ा इत्याकार इति । किंच हे महि महनीये उपोदेवते घुम्नेन यशसा सेमिमिव । द्युम्नं द्योततेर्यशो धानं वेति यात्कः । नि०५.५.। की- दृशेन गुनेन । विश्वनुरा सर्वेषां शत्रूणां हिंसकेन । प्रथा हे पाजिनीवति अबसा- धनभूतक्रियायुके दाजैरभैरस्सान्समिमिव । अन्नं वै वाज इति श्रुलंतरात् ॥ राया। कहिदमित्यादिना विभरिदात्तत्वम् । बृहता । बृहन्महतोरुपसंख्यानमिति विभय- दात्तत्वम् । विश्वासा । विश्वानि पेशांति यस्यासौ विश्वशः। बहुनौही विश्वं. संज्ञायामिति व्यत्ययेनासंसायामपि पूर्वपदोतोदात्तत्वम् । यदा मादधादिष्टव्यः। मि. ।

·सायणाचार्यभाष्यसहितः ।
मिश्च । माह सेचने । व्यत्ययेनात्मनेपदम् । लोटि बहुलं छंदसौति शपः इछ ।
द्विर्भावहलादि.शेषो । दरवकत्वपत्वानि । प्रत्ययखरस्य सति शिष्टत्वात्स एव शिष्यते ।
पादादित्वादनिघातः । पूर्वपदस्यासमानवाक्यस्थत्वात्तितिक इति निघातो न भवति ।
समानपात्ये निघातयुष्मदस्मदादेशा बछत्र्या इति वचनात् । विश्वतरा । तूतीति
तुः । तुर्वी हिंसाः । कि चेति किम् । रालोप इति षकारलोपः । विश्वेषां तुर्वि.
श्वतूः । समासस्पेवतोदात्तत्वम् । पाजिनीवति । वागोऽन्नमस्सा अस्तीति पाजिनी
किया। तादृशी क्रिया यस्याः सा तथोका।
मं० १ सू० ४९.
॥
उपो भद्रेभिरा गहि दिवश्चिद्रोचनादधि । वहत्यरुणसव
उप त्या सोमिनो गृहं ॥ १॥
उपः । भद्रभिः । आ । गहि । दिवः । चित् । रोचनात् । । अधि
वहेतु । अरुणऽसवः । उप । त्वा । सोमिनः । गृहं ॥ १ ॥
हे उपः । पोदेयते भद्रेभिर्भदनीयैः शोमनर्मागदिवोऽतरिक्षलोग रोचनादो-
चमानादीप्यमानात् । अधिकार्यर्थः । उपरिवर्तमानात् । विदिति पूजार्थः । पूजिता-
देवंविधादंतरिक्षलोकादागहि आगच्छ । हे उप । भरणरावोऽरुणवर्णा गावः सोगिनः
सोमयुक्तस्य यजमानस्य गृहं देवगजनरूपं यज्ञगृहं त्या लामुपवहंतु प्रापयंतु ॥
गहि । गमेलोटि बहुलं छंदसीति शपोला । हेरपित्त्वेन ठित्वेऽनुदातोपदेशेलादि-
नानुनासिक्लोपः। अतो हैरिति लुक्न भवति । असिवदना भादित्यनुनासिक्लोपस्या-
सिद्धत्वात् । रोचनात् । रुच दीप्तो । अनुदातेतश्च हलादेरिति युच् । योरनादेशे चित
इत्येतोदात्तत्वम् । अरुणप्सव । प्सा भक्षणे । प्तांति भक्षयति स्तनं पिवतीति प्सवो
पत्सा. 1 औणादिकः कुप्रत्ययः । आतो लोप इटि चेलाकारल्प. । गरगाः प्सयो
यासां तारखयोकाः । अन यत्सानामावष्यप्रतिपादनान्मातॄणामपि तथात्वं गम्यते ।
पैतृक्म वा अनुहरते मातृकं गावोऽनुहरेत इति गोनीय । तासा चोपोवाहनलं
निघंटावुक्तम् । अरण्यो गाय उपसामिति । अरुणशब्दोऽतैश्चैत्युनन्दप्रययातः । तृणा-
ख्यायां चित् । उ० ३-५१. । इत्यतश्चिदित्यनुत्तेरतोदात्त । स एव बहुप्रीही
पूर्वेपदप्रकृतिस्वरत्वेन शिष्यते ॥
सुपेशसं सुखं रथं यमध्यस्था उपस्त्वं । तेनो सुनवसं
जनं पावाद्य दुहितर्दिवः ॥२॥

·३२ । अक्सप्रहः। मं० १ ० १९ सुऽपेशंस । सुऽसं । रथ । यं । अधिऽअस्याः । उपः । त्वं ॥ तेन । सुश्रवसं । जनै । प्र! अव । अद्य । दुहितः । दिवः ॥ २ ॥ हे उपः त्वं यं स्यमध्यस्याः अधितिष्ठति । कीदृशं रथम् । सुपेशसम् शोम. नावयवं शोभगरुपयुकं वा । पेश इति रुपनामेति यास्कः । यद्वा शोभनहिरण्ययु- कम् । पेशः कृशनमिति तनामसु पाठात् । सुखम् शोभनेन खेनाकाशेन युतम् । विस्तृतमित्यर्थः । यद्वा मुखहेतुभूतम् । अथवा सुखमिति क्रियाविशे- पणम् । सुखं यथा भवति तथैत्यर्थः । है दिवो दुहितः द्युलोकसकाशादुत्पन्ने उपोदेवते तेन रथेनायास्मिन्काले सुश्रवसं शोभनहविर्युक्तं जनं यजमानं प्राव प्रकण गछ । मुपेशसम् । पिश अवयवे । 'अस्मादमुन्प्रत्ययः । निरवादायु- दात्तः पेशसूशन्दः । शोभनं पेशो यस्यासो सुपेशाः । आधुदात्तं बच् छंदसी- त्युत्तरपदायुदात्तत्वम् । अभ्यस्याः विश्वेइछंदसि लुट्लडिट इति वर्त- माने लडि गातिस्थेति सिचो लक । बडागम उदात्तः । यदत्तयोगादनिपातः तिति चोदात्तवतीति गतेलुदात्तत्वम् । तेन । अन्येषामपि दृश्यत इति संहितायां वीर्षः । सुश्रवसं । अव इस्य बनाम । भूयत इति सत इति यास्कः । सुपेशसमितिवदुत्तरपदा- युदातलम् । अव । अव रक्षणगतिप्रीतितृतीयुक्तरवादनावदिर्गत्यर्थः । दुहितर्दियः । परमपि छंदशीति पाठपंतस्य पूर्वामंत्रितांगवद्भावे सति पदद्वयसमुदायस्यामिक सर्वानुदातलम् ॥ वर्यश्चित्ते पत्रिों द्विपञ्चतुष्पदर्जुनि । उपः प्रारन्तरर्नु दिवो अंतेभ्यस्परि ॥ ३॥ वर्यः । चित् । ते । पतत्रिणः। द्विऽपत् । चतुःऽपत् । अर्जुनि ॥ उपः । प्र । आरन् । ऋतून । अनु । दिवः । अतेभ्यः । परि ॥३॥ हे अर्जुनि शुभ्रवर्णे उपः उपोदेवते ते तव ऋतुंरतु गमनान्यनुलक्ष्य द्विपद द्विपात् मनुष्यादिकं चतुष्पत् गवादिकं तया पतत्रिणः पतत्रतः पक्षोपेता पयश्चित् पक्षिणय दिवोंतेभ्य आकाशप्रांतेभ्यः पर्युपरि पारन् प्रवण गच्छति । रानाप- कारेणामिभूताः सर्वे प्रागिनत्त्वदागमनानंतरं चेटावंतो भवंदीलर्धः ॥ पतत्रिणः । पाट गती। पतस्यनेनेति पतकम्।अमिनक्षीलादिना वन्प्रत्ययः।ततो मवयीय इनिः । द्विपत् । द्वौ पादौ यस्येति संख्यासपूर्वस्य । पा० ५. ४. १४०.। इति पादशब्दस्या- सलोपः समासांतः । अयलयादित्वेन भत्वात् पादः पत् । पा.६.४. १३..। इति पद्भावः । द्वित्रिभ्यो पाइन्नर्धमु बहुनीहो । पा० ६. २. १९५. । इत्युत्तरपदां. तोदात्तत्वम् । चतुष्पद । चत्वारः पादा अस्य । सरम्पतिरिणं पूर्वपत् । बहुवीही पूर्वपदप्रतिखररवम् । इणः प इत्यनुत्तापिदुदुपयस चाप्रत्ययस्य । पा० ८. 1 -- ·सायणाचार्यमाप्यसहितः । ३.४१.। इति विसर्जनीयय पत्यम् नि च परत्वेनास्यासिद्धत्वात् कुप्वोः क:पी च । पा... ३७. । इत्युपध्मानीयादेशः शंस्नीयः । येन नाप्राप्तिन्यारेन तस्थापवादलात् । अपवादसु परमपि पूर्व वाधत एवेति वृत्ताबुतम् । आरन् । क गती । छंदसि छुट्लब्लिट इति वर्तमाने लुदि सतिशास्त्यतिभ्यश्चेति चोरटादेशः । अशोऽडि गुण इति गुणः । आडागमः । इतन् । मर गतौ । अम्मादशादिको भावे अप्रत्ययः । अनु । गनुर्लक्षणे । पा० १. ४. ८४. । इत्यनोः पर्मप्रवचनीय- घम् । कर्मप्रवचनीययुक्ते । पा० २. ३. ८. । इति द्वितीया । संहितायां दीर्घाटि समानपाद इति नकारस्य कत्वम् । अनानुनासिका पूर्वस्य तु वेति रोः पूर्वस वर्णस्य सानुनासिकत्वम् । दियः । अडिदमिति विभक्तिदात्ता । अंवेभ्यः । पंचम्याः परावध्य, इति विसर्जनीयस्य सलम् । व्युच्छती हि रश्मिभिषियमाभार्सि रोचनं । तां त्यामु- पर्यसूयवौ गीर्भिः कण्या अहूपत ॥ ४ ॥ विच्छंती । हि । रश्मिभिः । विश्व । आऽभासि । रोचनं ॥ तां । त्वां । उपः । वसुऽययः । गी:ऽभिः । कण्याः । अहुपद ॥४॥ हे उपः । व्युच्छंती समो वर्जयंती त्वं रश्मिभिः सकीयस्वेगोमिविश्व सर्व भूत. जातं रोचन रोचमान प्रकारायुक्तं यथा भवति तथा भासि आ समंतात् प्रसारायसि । हि यस्मादेवं तस्माता ताशी खां वसूययो पसुकामा कण्वा मेधाविन ऋविजः सम्वगोत्रोत्पन्ना या महर्पयो गीर्भिः स्तुतिलक्षणेचोमिरहूपन । तुतवंत इत्यर्थः ।। कण्य इति मेधाविनाम । कण्व ऋभुरिति तन्नाममु पाठात् । भाभाति । भा दीप्तौ । अदादिलाच्छपो छ । सिपः पित्त्यादनुदात्तत्वे धातुस्वरः । हि चेति निधातप्रति- पेषः । विति चौदात्तवतीति गतेप्नुदात्तलम् । रोचनम् । रुच दीप्ती । अनुदात्तेतश्य हलादेरिति युच् । चित इत्यंतोदात्ततम् । वायवः । बसु धनमात्मन इच्छंतः। मुप आत्मनः क्यच् । अयूरसार्वधातुकयोरिति दीपः । क्याच्छंदीत युप्रत्ययः । गीभिः । सावकाच इति विभफेददातत्वम् । कण्वाः । कण शब्दार्थः । अशिपि. लटिकणीत्यादिना फन् प्रत्ययः । नित्त्वादायुदात्तलम् । अहुफ्त । व्हेमो डिह संप्रसारणमित्सनुत्ती बहुलं छंदधीति संप्रसारणम् । परपूर्वखे हल इति दीपलम् । चलेः सिन् । एपार इवीट्यतिषेधः । संशापूर्तस्य विधेरनिसलागुणाभावः ।। । । ४ ·३४ ऋपसंमहः । मं० १ सू० ११६ (मं० १सू० ११६) नासत्याभ्यां वहिरिच प्र जे स्तोमा इयर्पुत्रियैव वातः । यावर्भगाय विमुदाय जायां सैनाजुवा न्यूहतू रथैन ॥ १ ॥ नासत्याभ्यां । बर्हिः ईव। म 1 जे । सोमान् । यमि । अत्रि- योऽइव । वातः । यौ । अर्भगाय । विऽसदार्य । जायां । सेनाs- जुा । निऽहतुः । स्यैन ॥ १ ॥ यदिवि यथा करियजमानो यागार्थ बर्हिः प्रजे प्रकर्षणान्यूनातिरिक्त यागाय पर्याप्तं दर्भ के उिनति । संपाश्यतीति यापत् । एवमहं नासत्याभ्यामधिभ्यां स्तो- मान स्तुतीरियमि संपादयामि । एतदेव विशदीक्रियते । मनियेव यथाम्रियाय- श्रेषु मेषेत्रवस्थितान्युदकानि चातो वायुर्वर्षणार्य यहुशः प्रेरयति एवमहमविभ्यां सोनाणीयर्मि बहुशः प्रेरयामि । कीदृशावश्विनी । अर्भगाय मालाय स्वयंवरल- धभार्याय विमदायैतत्संज्ञाय राजपये मध्येमार्ग स्वयंवराधैमागतैस्तामलभमानैर- न्यैर्नुप. सह योदुमशवतेऽपि तस्मै सेनाजुवा शत्रुसेनायाः प्रेरकेण शत्रुभिर्दु.. प्रापेण रथेन यावश्विनी जायां भार्या परेरनाक्रांतां न्यूहः शवभिहस नदीयं गृहं प्रापयामासतुः । ताभ्यामित्यर्थः ॥ नासत्याभ्याम् । सत्यु भवो सलाम सत्यावसली । न असत्यो नासली । नापनपादित्यादिना नभ, प्रकृतिभावः । अव्ययपूर्वपदप्रकृतिसरत्वम् । वृंने । जी पर्जने । आदादिकः । इदित्त्वानुम् । लोपस्त आत्मनेपदेविति तरोपः । इमि । ऋगतौ । जौहोसादिक । अति. पिपयोथेत्यभ्यासस्येत्वम् । अभ्यासस्थासवर्ण इतीयट् । अभियेव । समुदाबाद इति भया) प. । पस्पेयादेश । शेदखि यहुलमिति शेलोपः । अगाय । अति- गृभ्यां भनिसर्भन । अर्भ एवार्भकः । सज्ञार्या न् । पा० ५. ३. ८५: । भादसो गकार । अपर आह । अर्भमल्यं गायति शब्दयतीसग । के ग सन्दे। गरपोटर । पा० ३.१.८. । भातो लोप इटि चेसाकारलोप. । तदेतत्सदकृतः शारपस्याभिमतम् । सेनाजुश ३ जु इति सौनो धानुगत्यर्थः । असादतर्भवितण्य- र्थात् विचिप्रच्छीत्यादिना क्विन्दी? नन्दादित्यादुव । न्यूहतु । यह प्रापणे। लिट्यनति यजादिन्यात्सप्रशारणम् । यहत्ताहिसमिति निघातप्रतिषेधः ॥ बीलुपरमभिराशुहेमभिर्वा देवानी वा जूतिभिः शाश- दाना। तद्रासभो नासत्या सहस्रमाजा यमस्य प्रधर्ने जिगाय २ ·सायणाचार्यभाष्यसहितः । वी पत्मऽभिः । आशुहेमऽभिः । वा । देवानौ । वा । जुतिभिः। शाशदाना ॥ तत् । रासभः । नासत्या । सहस्र ! आजा। यमस्य । भूऽधने । जिगाय ॥२॥ वीलुपरममि. । वीलु इति वलनाम । बलवदुत्सतनः आशुहेगामि शीघ्रगमनैः । वाशब्द' समुच्चयै । है नासत्यावश्विनौ । एवंभूतेश्वश्व देवानामिंद्रादीनां जूतिभिः प्रेरणेच शाशदाना शाशद्यमानयोरत्यय प्रेर्यमाणयोर्युवयोर्वाहनभूतो यो रासभ प्रजा- पतिना दत्त- स यमस्य देवस्वतस्य प्रीतिकरे प्रधने प्रकीर्णधनोपेते आजा आजी संग्रामे तच्छणां सहस्र जिगाय जितवान् । वैवस्वतो हि पहुना मरणहेतुना गंमामेण तुटो भवति । यद्वा बेतव्यत्वेन प्रजापतिनामिहिरामसहस्रं शीघ्रमम- नयुक्तो रारागो निगाय जयेनालभत । भन्येभ्यो देवेभ्यः पूर्वमेवानिं प्राप्य युवां जयं प्रापयामास । तथा चास्सिन्न प्रजापति सोमाय राहे दुहितरं प्राय- च्छदित्यादिकं प्राह्मणमनुसंधेयम् ॥ वीलुपत्ममिः । बीलु बलवत्यतंतीति धीलुपरमानः । भाशुहेमभिः । माशु शीघ्रं हिन्वंति गच्छंतीसाशुहेमानलै. । हि गती युद्धी च । अन्येभ्योऽपि दृश्यंत इति मनिन् । मृदुत्तरपदप्रकृतिस्व. रतम् । नतिभिः । ऊतियूतिजूतीत्यादिना किन उदात्तलम् । शाशदाना । शङ्क शातनै । अत्र गत्यर्थों धातूनामनेकार्थत्वात् । अस्माद्यताल्ट, शानच् । तस्य वंदस्युभययेलार्धधातुकत्वाच्छयनभाव । अतोलोपयलोपी । अभ्यस्तानामादिरि- त्याधुदात्तत्वम् । सुपा सुलगिति षष्ठयाः पूर्वसवर्णदीर्घ । भाजा तेनैव सूत्रेण डादेशः। जिगाय । जि जये । सन्लिटोरित्यभ्यासादुत्तरस्य कुत्वं गकारः ॥ तुम्रो हभुज्युमश्विनौदगेषे रयिं न कश्चिन्मयाँ अबाहाः। तमूहथुनौभित्मिन्यतीभिरंतरिक्ष शिरपौदकाभिः ॥ ३ ॥ तुर्मः। हु । भुज्यु । अश्विना । उद्ऽमेघे । रयिं । न । कः । चित् । ममृऽवान् । अर्थ । अहाः ॥ तं । ऊहथुः । नौमिः । आत्मन्ऽवर्तीभिः । अंतरिक्षतऽभिः । अपऽउदकाभिः ॥ ३ ॥ अनेयमाख्यायिका । तुम्रो नामाश्विनो प्रियः कधिवाजर्षिः । स च द्वीपांतर. वर्तिभिः शत्रुभिरसंतमुपद्रुत सन् तेपा जयाय खपुन भुज्यु सेनया सह नावा प्राहीपीत् । साच नौमध्ये समुद्रमतिदूर गढ़ा वायुदशेन भिन्नासीत् । तदानी स भुग्यु. शीघ्रमश्विनी तुष्टाव । तो च स्तुती सेनया सहितमात्मीयासु नौवारोप्य पितुस्तुप्रस्य समीपं निभिरहोरानैः प्रापयामारातुरिति । अयमर्थ इदमादिकेन तृचेन प्रतिपाद्यते । हशब्द. प्रसिद्धौ । तुम सउ पूर्व शत्रुमि. पीडित सन् तज्जयार्थ- सुदमेये। उदकैमिह्यते सिच्यत इत्युदोघ. समुद्रः । तस्मिन्भज्युमेरारसंशं प्रिय ·- ऋपसंग्रहः । मं० १ सू० ११६ पुनमयाहाः नावा गर्नु पर्यत्यासीत् । तत्र दृष्यन्तः । ममवान् त्रियमाणः मन्या- लगी पश्चिन्मगुप्यो रयिं न यथा धनं परिलजति वदत् । हे अश्मिनों तं च भुज्यु मध्येसमुद्रं निममं नोमिः मित्समीरमधु युवा प्रापितवती । दीदशीमिः। आत्मन्बतीमिः मानीयामिः । युधयोः सभूताभिरित्यर्थः । यद्धा तिरात्मा । धारणवानी भितिसर्थः । अंतरिक्षघुद्धिः अतिखटवादंतरिक्षे जलस्योपरिधादेव गंत्रीभिः । अपोदकाभिः मुग्लिरवादपगतोदकाभिः । अप्रविटोदवाभिरित्यर्थः । उदमेपे । मिह सेचने । कर्मणि घन् । न्यंकारीनां चेनि पुत्वम् । उदकस्योदः संज्ञायाम् । धायादिनोत्तरपदातोदात्तत्वम् । ममवान् । मृट् प्राणत्यागे। लिटः वसुः । कादिनियमाप्राप्तस्यैटो यसैराजाद्धसामिति नियमादमावः । अहाः । ओरास त्यागे । लुठि तिपि च्ले: सिन् । आगमानुशासनस्यानित्यत्वात्सगिटी न कियेते । बहुलं हंदीतीडभारः । हरव्याम्भ्य इति तिलोपः । त्वयिसौ । यद्वा मैने यति चलेलर । च्टेलप्तत्वादिए न क्रियते । नौभिः । सायेकाच इति विभक्तरुदात्तत्वम् । आत्मन्बतीभिः । आत्मनो मतुर । मादुपधाया इति यत्वम् । मनो नुडिति नद । नलोपः । हखनुड्भ्यां मनुनिति मतुप उदात्तत्यम् ।। अनरिशमुद्रिः । गुड् गतौ । किर चेति किम् ॥ तिनः क्षनिरातिजगिर्नासत्या भुज्युमूहथुः पतंगेः । समुद्रस्य धन्वन्नास्य पारेबिभी रथैः शतप॑द्भिः पळश्वैः ॥४॥ तिनः । क्ष। निः । अहो । अतिमभिः । नासत्या । भुज्यं । अहथुः । पसँगैः ॥ समुद्रस । धन्वन् । आईस । पारे। विऽगिः । स्यैः । शतपभिः । पट अश्वैः ॥ ४॥ है नासत्यों सेनया सहोदके निमग्नं भुज्यु तिस्रः क्षपनि संख्यारा राजीलि. रहा रिचारमा तानि व्यहानि चाटिनमदिरतिक्रम्य गच्चद्भिरेतादत कालमति. व्याप्य वर्तमानः पतंगैः पतद्भित्रिमिस्त्रिसंख्याक स्थैरहशुः युगामूढनंती । वेति चेत् उच्यते । समुद्रस्यांदुराशेमध्ये धन्वन् धन्वनि जरुचर्जितप्रदेशे । आईस्यो- दकेनाद्रीभूतस समुदस्य पारे तीरदेशे च । कथंभूतै रथैः । पातपद्भिः दात- सेरयाकश्चकलशणैः पादैरुपेतः । पळवैः पइभिर वैर्युक्तः ॥ तिसः । निचतुरो स्त्रियानिति निन्दस्य तिय आदेदाः गचांतीदात्तः । अचि रमत इति रेफा. देश उदात्तयणो हरपूर्वारिति विमलेरुदात्तत्वम् । क्षपः । विभक्यंतश छादर्स हसत्यम् । यद्वा शास्त्रात इति योगविभागादधातोरप्याकारलोपः । अहा । मोदउंदवि बहुलमिति शेर्लोपः । पतंगैः । परल गतौ । पतेरंगन् । उ• १. ११८ । धन्यन् । भविर्गत्यर्थः । इदिवानुम् । कनिन्युटपीत्यादिना कनिन् । सुपा सुसमिति राप्तम्या सुरु । शतपदिः । शतं पादा येषाम् । संख्यागुपूर्वस्खेति पादशब्दसांस.

·। सू० ५. सायणाचार्यभाष्यसहितः। लोपः समासांतः । अपस्मयादिवेन भत्वात्पादः पदिति पदावः । यद्धा पादसमा- नार्थः पच्छन्दः प्रसतरं द्रष्टव्यम् ।। अनारंभणे तस्वीरयेथामनास्थाने अग्रभुयो समुद्रे । य- दन्धिना ऊहथु ज्युमस्त शतारित्रां नामातस्थिवांस ॥ ५॥ अनारंभणे । तत् । अवीरयेथां । अनास्थाने । अग्रभणे । समुद्रे ।। यत् । अश्विनी । हथुः । भुज्यु । अौ । शुवऽअरित्रां । नावे । आतस्थिवांस ॥ ५॥ है अश्विनी । अनारसण आलंयनरहिवे समुद्र तत्कर्मावीरयेथाम् विक्रांतं कृत- वंती युवाम् । अनारंभणत्यमेव स्पष्टीकरोति । अनास्थाने । आस्थीयतेऽस्मिशिया- स्थानो भूप्रदेशः । वदहिते स्थानुमशक्ये जल इत्यर्थः । अमभणेऽमहणे । हस्तेन ग्रायं शारादिकमपि यत्र नास्ति तसिमित्यर्थः । कि पुनसत्कर्म । भुज्युं समुद्र ममं शतारित्रा बहरिनाम् । यः काठैः पार्थतो बद्धर्जलालोहने सति नौः शीघ्र गच्छति तान्यरित्राणि इंशी नात्रमातस्थिवांसमास्थितवतमारूढवतं कृत्वा ॥ अस्तम् । गृहनामैतत् । पितुस्तुप्रस्थ गृहं प्रति यदृहयुः । तत्प्रापणमन्येदैःसक्यं युवां समुद्रमध्ये कृतवंताबिसर्थः ॥ भगाभणे । आरभ्यत इत्यारंभणम् । हत्यत्युदो बहुलमिति कर्मणि युद् । नभ्यामित्युत्तरपदांतोदात्तत्वम् । अवीरयेथाम् । शर चीर विक्रांती । चुरादिरात्मनेपदी । अनास्थानामभणयोः पूर्ववयुदखरौ । अय तु विशेषः । हूप्रोम इति भवम् । अस्तम् । अस्यतेऽस्मिन् सर्वमिल्यस्त गृहम् । अउिदासीत्यादिना तन्प्रत्ययः । शतारित्राम् । ॐ गतौ । भर्तिलधूस इति करण इन. प्रत्ययः यहुप्रीही पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् ॥ यमश्विना दुदधुः श्वेतमश्रुमुघाश्य शश्वदित्स्वस्ति । तद्वौ दानं महि कीर्तेन्यै भूत्रोवाजी समिद्धव्यो अर्थः ॥६॥ यं । अश्विना । थुः श्वेत । अवै । अपऽश्वाय । शश्व॑त् । इत् । स्वति ॥ तत् । वा । दानं । महि । कीर्तन्य । भूत् । पैदः । भाजी । सदै । इत् । हव्यः । अयः ॥ ६ ॥ भन्नेदमाख्यायते । पैदुर्नाग कश्चित् स चाश्विनी तुष्टाय । तसै प्रीती कंचिो. तवर्णमधं दत्तवती । स चाश्वस्तरमै प्रोढं जयं पकारेति । एतदन्न प्रतिपाद्यते । हे अश्विनी युवामघावायाइतव्याश्वाय पेदुनाने राजर्षय यं वेतनमर्थ ददयः दत्तवती । सोऽश्वस्तस्मै स्वस्ति जयलक्षणं मंगलं शश्वदित् नित्यमेव चकार । पाँ युश्योरखद्दा दान महि महत् अतिर्गमीरम् । अतएप कीर्तेन्यं सर्वेः कीर्तनीयं ·प्रासंग्रहः। मं० १ सू० ११६ प्रशस्य भूत् अभूत् । तस्मात्पैदः पेदोः संबंधी पतनशीलः शीभगमी पार्यः शत्रूणां प्रेरयिता युद्धेषु नरयितव्यो वा बाजी वेजनवान् सोधः सदमित् । सदैव हव्योऽसा- भिरप्याह्वातव्यः ॥ दानम् । ददातेभाव औणादिवस्त्रप्रत्ययः । महि । मह पूजायाम् । इन् सर्पधातुभ्य इतीन् । कीर्तेन्यम् । कृत संशब्दने । कृत्याय ववकेन्केन्यवन इति केन्यप्रत्ययः । ऋत इद्धातोरितीलम् । भूत् । बहुलं छंदस्यमाइपोगेऽपीसड- भावः । पदः । पेदोः संबंधी । तस्येदमिला। दो वर्णलोपः । हन्यः । यदरची यदिति यत् । बहुलं छंदसीति संप्रसारणम् । गुणः । धातोस्वनिमित्तस्यैवेत्यवादेशः। अर्थः । गती । अयोदयश्चेलौणादिको यत् । व्यत्ययेनांतोदात्तत्वम् ।। युवं नरा स्तुवते पज्रियाय कक्षीयते अरदतं पुरैधि। का- रोतराच्छफादश्वस्यवृष्णः शतं कुंभाँ असिंचतं सुरायाः ॥७॥ युवं । नरा । स्तुवते । पञ्जियाय । कुक्षीयते । अरदतं । पुरैऽधि || कारोतरात् । शफात् । अश्व॑स्य । वृष्णः । शतं । कुंभान् । असिंचतं । मुर्रायाः ॥७॥ भनेयमाख्यायिका । वशीपानपिः पुरा रामसा विरोहितज्ञानः गन् ज्ञानार्थम श्चिनौ तुष्टाव । तस्मा अश्विनी प्रभूतां धियं दत्तवंताविति तदाह । हे नरा नेता. रावश्विनी युवं युपा पमियाय । पमा इत्यंगिरसामाख्या पजा या अंगिरस इला- नातवात् । तेषां कुले जाताय कक्षीयते । रक्ष्या रजुरवस्य तद्वते तत्संज्ञाय यवे युगयोः स्तुति दुर्वते मद्यं पुरंथि प्रभूतां पियं बुद्धिमरदतम् ग्यलिसवम् । यथा सर्वार्यगोचरा भवति तथा कृतवतावियर्थः । अपि च कारोतरात् कारोतरी नाम पैदलधर्मवेष्टितो भाजनविशेषो यस्मिन्पुरायाः पावणं क्रियते । लप्तोपमने- तत् । कारोतरायथा सुरायाः संपादकास्तो साश्यंति एवमेव युवा पृष्णः सेचनस- मर्थरस युष्मदीयस्याधस्स शफात पुरात् पुरायाः शतं ईभान असंख्यातान्सुराप. दानसिंचतम् अक्षारयतम् । यद्वा सिंचतिः पूरणार्थः । कारोतरस्थानीयााधम- दीयाश्वगरात सा सुरा प्रबहति तयासंख्यावान् पटानसिंचतम् अपूरयतम् । ये जनाः सौत्रामण्यादिकर्मणि युष्मद्यागाय मुरां याचंते तेषामित्यर्थः ॥ सुनुवते । सौतेदः सह । धदादित्वापो उम्। शतुरनुम इति विभहदात्तत्वम् । पति- याय । पनशब्दाच्दैषिको घच् । दक्षीवते । आसंदीददष्टीवयकीवत्कशीवदिति निपातनात् हमाराइस संप्रसारणं वत्वं च । अरदतम् । रद विलसने । पुरधि । पुरधिहुधीरति यास्कः । नि. ६. १३. 1 पृषोदरादित्वात्पुरधिभाषः । यद्वा पुरै पमितव्यं वर्ष विपयजातमखां धीयतेऽवस्थाप्यत इति पुधियुद्धिः । कर्मप्यधिः करले चेति दधातेः किप्रत्ययः । तत्पुरुषे प्रति बहुलमिति बहुलवचनादलर । इदं ·सायणाचार्यभाप्यसहितः । । तु व्युत्पत्तिमान वस्तुतः पुपोपरादिरैव । असिंचतम् । पिचिर झरणे तौदादिकः ।। मुचादीनामिति नुम् ॥ हिमेनामि समवारयेथा पितुमतीमूर्जमस्मा अधत्तं । ऋषीसे अत्रिमश्विनावनीतमुनिन्यथुः सर्वंगणं स्वस्ति ॥ ८॥ हिमेन । अनि । ध्रुस । अवारयेथा। पितुऽमवीं । ऊ । अस्मै । अधत्तं ॥ यीसे । अनि । अश्विना । अऽनीतं । उन् । निन्यथः । सर्वऽगणं । स्वस्ति ॥ ८॥ अत्रेदमाख्यानम् । अभिमृपिगमुरा. शतद्वारे पीडायनपटे प्रवेश्य नुपामिना- वाधियत । तदानीं तेन ऋषिणा स्तुतावश्विनावग्निमुदनोपशमय्य तस्मात्पीडा. गृहादविक्लेदियवर्ग संतं निरगमयतामिति । तदेतत्प्रतिपाद्यते । हे अश्विनी हिमेन हिमयच्छीते नोदकेन घंसं दीप्यमानमनेोधनार्थमसुरे. प्रक्षिप्तं तुपानिमवारयेयाम् युरा निवारितवती । शीशरावंतारियर्थ । भपि च । अस्मा अगुरपीडमा कादय प्राप्तागानगे पिनुमतीम् । पितुरियन्ननाम । अन्नयुक्तमूर्न बलप्रदं रसात्मक क्षीरादिकमधत्तम् पुथ्यर्थ प्रायच्छतम् । ऋवीसेऽपगतमाशे पीडायग्रहेs- वनीतमवायुसतयासुरैः प्रापितमनि सर्वगणम् । गण समूह सर्वेषामिद्रियाशी पुत्रादीना वा गणेनोपेतं सस्ति अविनाशो यथा भवति तथोशिन्य तस्मादृहादु- द्रमध्य युरा सगृहं प्रापितवती । यद्वा । हिमेन शीतन पृष्ट्युदयोनामिममिवत्तीश घंसम् । अहर्नामतत् । सामर्थ्यादिदापकालीनमहरयारयेमाम् । तस्याहम्ण्यं निवारितवंती । अपि च । असा अमये पितुमती चरुपुरोउाशादिलक्षणासोपेत. मूर्ज वलार रसात्मकमुपस्वरणाभिधारणात्मकं पृतमधत्तम् । पृष्ट्युत्पादनेनामेोगार्थ हवींपि निष्पादिववंती इत्यर्थः । प्रवीसेऽपगततेजस्के । पृथिवीद्रव्येऽवनीतमोषधी- नामुत्पादनायावस्तानीतम् । पार्थिवामिना परिपक्का उदकन हिना घोषविवनस्पतयो विरोहति । अनि हविपामत्तारमोपयिवनस्पत्यादीना वा । एवंविधमति सर्वगणं मीह्याद्योपधिगणोपेतं हे अश्विनी युनो सम्ति अविनाशो यथा भवति तथोभिन्यशु' नीन्यायोपधिवनस्पतिरूपेण भूमेस्परिटानीतवती । कारणात्मना पार्थिवानौ वर्तमान सर्वमोपधिवनस्पलादिद्यमश्विनी मर्पण व्यक्तीकृतवंताविपर्थ । अयं पक्षो याकेन हिमेनोदकेनेत्यादिनोक्त । नि० ६. ३६. ॥ पितुमनीं । हसनुभ्यां मतुविति मनुप उदात्यम् । ऋषीसे । अत्र यावनीसमपगतभासमपचित- भासमपट्टतभासमनंतहितभासं गाभास येति । नि० ६. ३५. । पृषोदरादिलादमिम- तस्पसरसिद्धिः । अनिम् । भद गक्षणे। गदेखिनिश्चेति चशम्दाधिप। अवनीतम् । गतिरनंतर इति गते. प्रतिस्वरसम् । सस्ति । यस भुपि । भाचे किन् । छदस्यु- भयथेति सार्वधातुक्त्वादम्तेर्भूमावाभावः ॥ ।

·1 प्रसंग्रहः। मं०१ सू० ११६ परोक्तं नासत्यानुदेशामुच्चावुनं चक्रथुजिह्मवारं । क्षर- नापो न पायाय राये सहनाय तृप्यते गोतमस्य ॥ ९ ॥ परी । अवदं । नासत्या । अनुदेथां । उमाऽचुघ्नं । चक्रथुः । जि- मऽया ॥क्षरन् । आपः । ना पायनाय । गये। सहस्राय । तृप्यते । गोतमस्य ॥९॥ अनेदमाख्यानम् । कदाचिन्नरभूनौ पर्तमानस स्तोतुर्गोतमस अषः समीपं 'देशांतरे वर्तमानं कपमुत्खायाचिनौ प्रापयताम् । भापथ्य च तं धूपं मानपानादि- सौस्यायोपरिमूलमयोरिटमवस्थापगतानिति तदेतदाह । हे नासखा सत्यखभाषी ससस्य नेतरो नातिकाप्रभवो वा एतत्संज्ञावश्विनी युपामवतम् । कूपनामैतत् । अवस्तात्ततं कूप परानदेयाम् गोलमय पेः समीपे प्रेरिपायाम् । तदनंतरं तं पूपमचानुभम् । उच्चारिष्टाभो मूलं यग्य स त्योत। जिनवारम् । जिमन- घरताद्वर्तमानम् तथा वक्र पर द्वार यस्य स तथोक्तः । एवंगुरिशिष्टं चक्रथु' युवामपाधाम् । तस्मात्यूपात्तृप्यते पिपासतो गोतमस्स पायनाय पानामापो न आपश्च । अयं नशब्दश्वार्थे । सरन् प्रवाहरूपेण निरगमन् । बीहास्य । राये हवींषि दत्तरत- । सहसाय सहनशीलाय । गदा । सहसरामाय राये धनाय एतत्संख्यधनलाभार्थ चाक्षरन् ॥ अनुदेथाम् । णुद प्रेरणे । तौदादिन । जिस- बारम् । द्वारदाब्दस्य पृपोदरादिन्याद्वारादेश. । क्षन् । क्षर संचलने । बहुल छंद. समापोगेऽपीलटमावः । पाप. पित्वादनुदात्तरम् । तिगे लसावधानुकखरेण यातुस्परः । पायनाय । हेतुमगि । शाासाहेरि यस् । भावे त्युर । राये । रा दाने राति दातीति राः। राते.. । उ० २.६५. । उदिदमिति चिमचेरदा. सात्वम् । तृप्यते । नितृपा पिपासायाम् । इयन् लट. शत् । इयनो निपादायु- दातलम् । पष्ठयर्थे चतुर्थी पश्येति चतुर्थी ॥ जुजुरुपौ नासत्योत यत्रिं मामुंचतं द्रापिमिव च्यानात् । प्रातिरत जहितस्पायुमादित्पतिमकृणुतं कनीनी ॥ १० ॥ जुजुरर्पः । गासत्या । उत । वृतिं । प्र । अमुंचतं । द्वापिंऽईव । ध्यानात् ।। 1 । अतिरसं । जहितw । आयुः । दुखा । आन् । इन् । पति । अकृणुतं । कनीनी ॥ १०॥ अनेदमारयानम् । बनेपलितादिमिरुपतो जीगः पुत्रादिमि. परित्यवश्थ्यय- माख्य ऋषिरश्विनी तुष्टाव । नुनादश्विनी रास रुपये जरामपगमध्य पुनविन- मफुल्लामिति । तदेताह । हे नाप्रसावचिनो अजुदो जीर्णन् यानात् यत्र- ·सायणाचार्यगाष्यसहितः। ४१ नाण्यापे. सकाशाद्वनि शरीरमायारस्थिता गरां प्रामुंचतम् प्राणा. मोचयतम् । तर तिः । द्रापिमिव द्वापिरिति कवचस्यास्या । यथा पश्चित् का शरीरमा धृता पश्चाच्चरापलरोति तद्वत । चत अपि च हे यता एतन्मयो दर्शनीयो पाश्विनी जहितस पुनादिभिः परित्यत्तस्य ऋपेरापुनी- वनं प्रानिरतम् पापयतम् । प्रसूतगिरनिधनार्थ. । शादित् अनंतरमेव युवान संत कनीनां न्यानो पति भीरगानम् अकुरतम् ॥ जुनुरुपः । जा वयोहानी । रिटः नमः । यहुल मंदसीन्युतम् । द्विर्भावः । पंचम्मैकवचने यसो. संप्रसारणमिमी संप्रसारणम् । शासिवरिघसीनई चेति पत्तम् । यतिम् । हर वरणे । आगमहन इस फिप्रलयः । जहिवस । जोहार लागे । कभरि निष्ठा । तम्य छंदत्युभयथेति सार्वधातुरत्यायन । तस्य बहुलं छंदसीति दलः । जबातेश्च । पा. ६. ४. ११६. । इशीलम् । फीनाम् । रयैर्मती यालीिति बहुलयचनारकन्याश- म्दस्यान संप्रसारणम् ॥ तो नरा शंस्यं राध्ये चाभिष्ट्रिमन्नासत्या वरूथं । य- द्विद्वांसा निधिमिवापगूळ्हमुर्शतादूपर्यदनाय ॥११॥ तत् । यो । नरा । शंस्यै । राध्यै । च । अभिष्टिगत् । नासत्या । वहथं ॥ यत् । विद्वांसी । निर्षिऽइव । अपंऽगूळई । उन् । दर्शतात् । अपधुः । वंदनाय ॥ १९ ॥ अवेदमाख्यानम् । वंदनो नाम कश्चिदपिः । स चामुरे कूपे निसाय उत्तरीतु. मशनश्विनावस्तीत् । तमश्विनी पादुझिन्य तरिति तदाह । नरा आरोग्यस्य नेतारी हे नासलाश्विनी यो युग्योः संयंभ्यभिटिमदभ्येषगयुगमाभिमुत्येन प्राप्तव्यं तथा वरूपं वरणीय कामयितव्यं तवम शंखम् अस्माभिः प्रसंसनीयम् । राध्य आराधनीयं च । कि पुनस्सारकर्म । विद्वांसा नानंती युवा निधिगिव निक्षिप्त धनमिबापगूम्हमर ये निर्जने देशे कूपमध्येऽगुरैः निगूढं वंदनाय वंदनपिं ददाता. दवगैः पिपासुभिद्रष्टव्यापाडुपथुः उदहार्टम् । एवं यदेतपादरणं तदि. स्पर्थ. । दशैम्पम् । शंसु स्तुती । असाप्यन्तादचो यदिति यत् । यतोऽनाव इसा- गुदात्तत्वम् । अनियिमत् । अमिपूर्वादिष गतानिसमाद्धापे शिन् । मंने पेति किन उदात्तलम् । तरपतिसरत्वेन स एव शिष्यो । दशकंपादित्वात्पर- रूपत्वम् । तादी चेति तु गतिसरस सरिधीना छंदसि विपितत्वात् बा पृत्तिः । ततो मनुस् । अंतोदातादुत्तरस तस्य इखनुयामित्युदात्तत्वम् । बरू. थम् । ज भ्यानुयत् । विद्वांसा । सुपो मुलगिति विभत्तेरामारः। अपगुदम् । गुह चरणे । कर्मी निष्टा । यस्य पिमाषेतीप्रतिषेधः । त्वमवष्टुत्वलोपदीर्घाः।

·। ४२ ऋक्संग्रहः । मं० १ सू० ११६ गतिरनतर इति गते प्रकृतिस्वरस्वम् । दर्शनात् । मृमृहशीत्यादिनातथ् । उपधु । टुवप् बीनततुसताने । लिस्ययुपि यजादित्यात्मप्रसारणम् । द्विर्षपनादि । वदनाय । कियामहण वर्तव्यमिति कर्मण सप्रदानत्वाचतुर्थी । तवा नरा सनये दंस उग्रमाविष्कृणोमि तन्यतुर्न वृष्टिं । दृध्यहु यन्माथर्वणो यामश्वस्य शीर्णा प्र यदीमुवार्च १२ तत् । वा । नरा । सनये । दस ग्रं। आविः । कृणोमि । त- न्यतः । न । वृष्टि ॥ ध्यद् । ।यत्। मधु । आथर्वणः। था । अश्वस्य । शीर्णा ।प्र। यत् । ई । उवाच ॥ १२ ॥ अनेयमाख्यायिका । सो दधीचे प्रवर्ग्यविद्या मधुविद्या चोपदिश्य यदीमाम- न्यस्मै वक्ष्यसि शिरस्ते छेस्वामीत्युवाच । ततोऽश्विनावश्वस्य चिरदिछता दधीचे रि प्रच्छिद्यान्यन निधाय तमाश्य चिर प्रत्यधत्ताम् । तेन च दध्य प्राच सामानि यजूपि च प्रवर्यविषयाणि मधुविद्याप्रतिपादकं ब्राह्मण चाविनावप्यापया- मारा । तदिंद्रो ज्ञात्वा वनेण तच्छिरोऽच्छिनत् । अयाश्विनी वस्य स्वकीय भानुप शिर प्रत्ययतामिति शाम्यायनवाजसनेययो प्रपचेनोक्तम् । तदेतत्प्रतिपाद्यते । नरा हे नराश्विनौ या युवयो सरभ्युप्रमुदूर्णमन्यैईशफ दस । कर्मनामैतर । युवाभ्यां पुरा कृत तत्क्म सनये धनलाभार्थमाविकृणोमि प्रकटीकरोमि । तन दृष्टांत । तन्यतर्न । यथा मेघस्थ शन्दो दृष्टिं मेघातर्वर्तमानमुदक प्रवर्षणेन सर्वत्र प्रकटयति तद्वत् । कि तमं । अथर्वण पुनो दध्यद् । एतत्स ऋपिरश्वस्य शीण युप्म- सामयन प्रतिहितेन दिरला या युवाभ्यामोमिमा मधुविद्या युद्धे यदा सळ प्रोवाच प्रोचवान् । तदानीमश्वस्य शिरस सधानरक्षण पुनर्मानुषस्य शिरस प्रतिसधान- रक्षण च यशवदीय कर्म तदाविष्कृणोमीरार्थ ॥ रानये । पणु दाने। सनिर प्यायनिवउिनिसनि वनिप्रथिचरिभ्यश्चेतीप्रत्यय । तन्यतु । तनु विखारे । न. न्यजीलादिनायतुच् । यद्वा स्तन शब्दे । बाहुलकायनुन् । छादस सटोप । पृष्टिम् । तृप्यते सिच्यतेऽनेनेति वृष्टि । मने पेल्यादिना किन उदात्तलम् । अथर्वण । पापलाऽण्यनिति प्रकृतिभावाहिलोपाभाव । शी। शीर्षन् छदाति । पा० ६. १.६० । इति शिर शब्दपर्याय शीपेन्शन्दोऽन्तोदात्तो निपालते अहोपे सत्यु दात्तनिवृतिस्तरेण विभोरदात्तलम् । अजोवीन्नासत्या करा यौ महे यामन्पुरुभुजा पुरधिः । श्रुतं तच्छासुरिव बधिमत्या हिरण्यहस्तमश्विनावदत्तं ॥१३॥ ।

·सू. ५. । सायणाचार्यभाष्यसहितः । अजोहवीत् । नासत्या । फरा । वां । महे । यागन् । पुरुऽभुजा । पुरैऽधिः ॥ श्रुतं । तत् । शासुःऽइव { वधिऽमत्याः । हिरण्यऽहस्तं । अश्विनी । अदत्तं ॥ १३ ॥ वधिमती नाम कस्यचिद्राजः पुनी गपुंसकभर्तृका । सा पुत्रलाभार्थमश्विना- पाजुहाव । सदाहानं भुलाश्विनावागस तस्मै हिरण्यहस्ताख्यं पुनं ददतुः । रादेत- दाह । पुरुभुजा बहूनां पालकी प्रभूतहस्तौ ना हे नासत्यावश्विनी महे महनीय पूजनीये यामन यामनि । याति गच्छतीति यामन् स्तोत्रम् । तस्मिन्सति करामि- मतफलस्य कर्तारौ वां युपा पुरपिर्यहुधीभिमती । वनिः पुनोत्पादनाशक्तः पंडकः तद्वती। एतरसंशा रानपुन्यजोहवीत् । पुनः पुनः स्तुला पुनलाभार्थमाइतवती । युवां च वधिगत्सास्वाहानं श्रुतं शृणुतम् । तत्र दृष्टांतः । शारिख । यथा शामुराचार्यस्य पवने शिष्योऽवहितः सबैकारयेण शृणोति तदत् । शुला च है अधिनी तस्यै हिरण्यहस्तं सुवर्णमयपाणि हितरमणीयपाणिं वा एतत्संज्ञं पुत्रमद- तम् प्रायच्चतम् ॥ अजोहवीत् । हयतेलुगतालड् । यो वेति तिपदा गमः । करा । करोतेः पचायच् । सुपां सुलगिति विभकेराकारः । यागन् । आतो मनिन्कनिध्वनिपश्चेति मनिन् । सुपा सुलगिति सप्तम्या लह । श्रुतम् । ललि बहुलं छंदसीति विकरणस्य लुक् । बहुलं छदस्यमाइयोगेपीसदभाव. । शासः शास्तु: । शाम अनुशिष्टी । शशिशसिशासीत्यादिना सशायो तृन् । भावः। छांदसखलोपः॥ आस्तो कस्य वर्तिकामभीके युवं नरा नासत्यामुमुक्तं । तो कविं पुरुभुजा युवं हु कृपमाणमकृणुतं विचः ॥१४॥ आलः । वृकस्म । यतिकां । अभीकै । युवं । नरा । नासत्या । अमुमुक्तं ॥ उतो इति । कवि । पुरुऽभुजा । युयं । है । पमाणं । अकृणुतं । बिचौ ॥ १४ ॥ वर्तिका चरकसदशस्य पक्षिणः स्त्री । तामरण्ये वर्तमानेन शुना प्रस्ता पुरा शिलाश्विनावमोचयताम् तदेतदाह । हे नरा नेता नासलावश्विनी यु युवा. मगीकेऽभिमते वृकवर्तियोः संग्रामे क्स विनर्तकान्य शुन आप्न आस्याद्वतियां चटकमदशीममुमुकम् श्रमोचयतम् । यास्वस्लाह । नि० ५.२१, । पुनः पुनः वैते प्रतिदिवसमदर्तत इति धर्तिकोपा. । ता कैनावरकेण सर्वजगत्प्रकाशेना. च्छादयिना सूर्येण प्रत्ताम् । उतो अपिच पविभूषिं हे पुरुभुजा वहुपालकी युवह युवामेव कृपमाणं तं विचक्षे विविधं द्रष्टुमकृणुतमकुवम् ॥ माग्न पदनित्यादिनास्थ- स्मासमादेशः । आरोपोऽन इसकारलोप उदात्तनिवृत्तिस्वरेणोडिदमिति विभक्त.

·। ४४ नक्सग्रह । ग०१ सू० ११६ रदात्त वम् । अमुमुक्तम् । मुचेववितण्याडि बहुल छदसीति विकरणस्य पगाण । कुपि नुतिर्मा नुदार द्रष्टव्य विवरणखरे शत पादीना चेसायुदात्तत्वम् । विचक्षे । तुम रोनिति सेन्यलय । यो सयोगाद्योरिति सोप ॥ चरित्रं हिये रिवाच्छेदि पर्णमाजा खेलस्य परितक्म्याया। सद्यो जघामायसी विश्पलाय धने हिते सतवे प्रत्यधत्तं ॥१५॥ चरिन । हि । वेऽव । अच्छेदि । पूर्ण । आना । सेल्स्य । परिऽतक्म्याया ॥ सद्यः । जंघा ।आयसीं । विश्पलाये । धनै । हिते। सतवे । प्रति । अधत्त ॥ १५॥ अगस्त्यपुरोहित खेलो नाम राना । तस्य सवधिनी विसग नाम नी समामे शत्रुभिरिछनपादागीन् । पुरोहितेनागस्त्लेन सुतावश्विनी रानावागसायोमय पाद समपत्ताम् । तदेतदाह । आता आजी समामेऽगस्त्यपुरोहितस रोलस सव चिन्या विसलारयायाधीरेन चरण परिष दे पक्षिण पणे पतनमिवाच्छेदि हि पुरा छिन्नमभूखछ । हे अश्विनी युवामगस्येन तुती सती परितम्याम् । परि तम्या रानि परित एना तकतीति यास्क । नि. १ २५ । एनामुभयत यों गच्छतीति तस्यार्य । रानावागल सबस्तदानीमेर हिते शपु निहिते धने तव्ये विषयभूते सति सर्तवे सर्नु गतु विश्पराया धायसीमयोमयां नपा पोपलक्षित पार प्रसपत्तम् । सधानमेकीकरण कृतवतावित्यर्थ ॥ चरिनम् । यतिधूसूसनस- हबर इन इति करण इन्न । आजा । मुपा मुलगिति विभोरा । भायसीम् । अय- शब्दाद्विकारार्थे प्राणिरततादिभ्योऽन् । पा० ४ ३ १५४ । टिड्डाणनिति ठीप् ॥ शुतं मेषान्वृक्य चक्षदानमूनाश्वं तं पिताधं चकार । तस्मा अक्षी नासत्या विचक्ष आधत्तं दस्रा भिपजायनर्वन १६ शत । मेपान् । वृक्थे । चक्षदान । ऋषऽश्व । त । पिता । अध । चकार ॥ तस्मै । अभी इति । नासत्या । विचः । आ । अधत्त । म्रा । भिपजी । अनर्यन् ॥ १६॥ घृषागिर पुन अमावो नाम राजपि । तस्य समीपेऽश्विनीव इनभूतो रासभो वृतीभूत्वावतस्थे । स च तस्या थाहारार्धमेवोत्तरसातसख्याकान् पौरउनाना सभू तान्मेषान् शबीस प्रददौ । साय शतमेक र मेवानिति मत्रातरे दर्शनात् । एल पौराणामहिते प्रवृत्त पिता शान नेत्रहीनमकरोत् । वेन स्तूयमानावश्विना मसदाइननिमित्तमस्याधता जातेति जानतो तसा अक्षिणी प्रायच्छतामिति तदे- ·सू० ५. सायणाचार्यभाप्यसहितः। १५ तदाह । मन तच्छन्दश्रुतेर्यचन्दाध्याहारः। यत्राश्वः शतं शतसख्याकान्मेषा- न्यूक्य आमना पोषिताये यात्रिय शकलीकृत्य प्रादात् । तं चशदानम् । क्षद- तिरत्तिकौन शकलीकरणार्थः । शकलीकृत्य दत्तवतं जाश्च पिता शापेनधि दृष्टिहीनं चकार कृतवान् । है नासत्या सत्सखभावी ससस नेता था भिपजी देवाना वैद्यभूतौ । अश्विनी ने देवानां मिपजा विति श्रुतेः । दया दर्शनीयावेत. सही वा हे अश्विनी । अनन् भगर्वणी द्रष्टव्य प्रति पितृशापाद्मनरहिते अक्षी चक्षुषी विचक्षे विविध समर्थे तस्मै ऋमारवायाधत्तं व्यधत्तम् अकुरुतम् । दृश्ये । कोऽरण्यश्वा'। तस्य स्त्री वृकी । जावेरस्त्रीविषयादिति कीप । जसादिषु छंदसि वा वचनमिति चतुर्थंकवचनसाडभावे यणादेश उदात्तस्वरितयोमण इति परस्सानदातस्य खारतलम् । चक्षदानम् । क्षदेलिंटः कानन् । चित्खर । मसी। इच द्विवचन इति परत्वादक्षशन्दस्येकारातादेशः स चोदात्तः । तस्मिन्कृते सफदती विप्रतिषेप इति परिभाषया पुनर्नुम् न भवति । विचक्षे । चक्षेः सपदादिलक्षणो भावे किए । अनन् । ऋ गतौ । अस्मादन्येभ्योऽपि दृश्यत इति रशिग्रहणस विप्यंतरोपसंग्रहार्थत्वादावे वानप् । अयं गमनं विषयं प्रत्यनयोर्नास्तीति बहुमीही नसभ्यामित्युत्तरपदातोदात्तत्वम् । सुपा मुलगिदि द्विवचनस्य लछ । छोदसो नलो- पामावः॥ । आ वां रथं दुहिता सूर्यस्य कामवातिष्ठदवता जयंती । विश्वे देवा अन्वमन्यत हुद्भिः समु श्रिया नासत्या सचेथे १७ . आ। या । रथ । दुहिता । सूर्यस्य । कामेऽइप । अतिष्ठत् । अवता । जयती ॥ विश्वै । देवाः । अनु। अमन्यत । हुऽभिः । सं। इति । श्रिया । नासत्या । सचेथे इति ॥ १७ ॥ सविता स्वदुहितर सूर्याख्यां सोमाय राज्ञे प्रदातुमैच्छत् । ता सूर्या सर्वे देवा वरयामासुः । तेऽन्योन्यमूचुः । आदिलमवधि कृत्वाजि धावाम योऽस्माकं मध्य उजेष्यति तस्येयं भविष्यतीति । तत्राश्विनायुदजयताम् । पाच सूर्या जितवतो- स्तयो रथमासरोद । मन प्रजापति, सोमाय राहे दुहितरं मायच्छदित्यादिक ब्राह्मणगनुराधेयम् । इदं चाहयानं सूर्याविवाहस स्वापकन सखेनोत्तमिता भूमि- रिवि सूकेन विसष्टविध्यते । हे अश्विनी का युक्योः रथं पार्नेछ । कार्मशन्दः काष्ठवाची । यथा काठमाजिपावनस्यावयितया निर्दिष्टं लक्ष्यमाशुगामी कश्चित्रा. वेभ्यो धावन्च. पूर्व प्रामोति । एवमेव सर्वेभ्यो देवेभ्यः पूर्वमर्वता शीघ्रमवर्षि प्रामुपता युप्मीयेनावेन करणभूतेन युवाभ्या जयंती जीयमाना सूर्यस्य सवितु- दुहितातिष्ठत् आरूढवती । विश्व सर्व इतरे देवा एतदारोहणस्थानं हरिदये ·- । । अवसंग्रहः । मं० १० ११६ रन्वमन्यत अन्यजानन् तदानी हे नासत्यावश्विनी श्रिया अक्सहसलामस्यया सपदा कांस्या वा युवा संसथे संगच्छेथे ॥ जयंती व्यत्ययेन कर्मणि शतृप्रत्ययः । इन्दिः । पदनित्यादिना इश्यसन्दस्स हादः । सयेथे । पर समवाये । खरितेत्त्वा. दात्मनेपदम् । यदयात दिवोदासाय बुर्तिर्भरद्वाजायाश्चिना हयता । रेवर्दैवाह सचनो रथों वां वृषभश्च शिंशुमारश्च युक्ता ॥१८॥ यत् । अर्थात । दिवऽदासाय । युतिः। भरतवाजाय । अश्विना । हयता ।। ऐचत् । उवाह । सूचनः । रथः । वा । वृषभः । । शिशु- मारः । च । युक्ता ॥ १८॥ हे अश्विनी यंता स्तुतिमिराहूयमानौ युवां भरद्वाजाय संनियमाणहविर्लक्ष- पानाय यजमानाय दिवोदासायैतत्संज्ञाय राजपयेऽभीष्टं फलं दातुं वर्विस्तदीयं गृह यद्यदायातम् अगच्छतम् । तदानीं रेवद्धनयुक्तमन्नं वां युवयोः सचनः सेवनो रण उवाह तस्सै दिवोदासाय प्रापयामास । अपि च तस्मित्रघे यूपभोऽनद्वान् शिशुमारो प्राइव परस्परविरुद्धापपि खसामर्थ्यप्रकटनाय युजा बानतमा संयुक्तावाचाम् ।। दिवोदासाय । दिवश्व दासे पध्या अलग्वतन्य इत्यलुक् । दिवोदासादीनां दस्युप- संख्यानमिति पूर्वपदाधुदात्तत्पम् । भरद्वाजाय । मृा भरणे । असाव्यत्ययेन कर्मणि शतृप्रलयः । शतदछंदस्युभयथेलार्धधातुकत्वेन लसार्वधातुकानुदात्तत्वाभावात प्रत्ययाद्युदात्तत्वम् । बहुमीही पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । इयंता । हेगः वर्मणि रटो व्यत्ययेन शत् । बहुलं छंदसीति संप्रसारणम् । शपि गुणे छांदसोऽयादेशः । रेवत् । रयिशम्दान्मदुए। स्पेमेतो बहुलमिति सप्रसारणम् । छंदसीर इति मतुपो वत्वम् । रयिशब्दाचेति मतुप उदात्तखम् । सूचनः । पच सेवने अनुदात्तेतब हलादेरिति युन् । युक्ता । मुपा सुद्धगिति विभक्तेराकारः । रयिं सुक्षत्रं स्वपत्यमायुः सुवीय नासत्या चहता । आ जहादी समनसोप वाजैखिरहौ भाग दर्धतीमयातं ॥ १९ ॥ रायि । सुऽभन्नं । सुऽअपत्यं । आयुः । सुऽवीय । नासत्या । वहता ।। आ । जहावी । सऽर्मनसा । उप । वाजैः। त्रिः। महः । भागं । दधतीं । अयातं ॥ १९॥ है नासखावधिनी मुसनं शोमनबलं रयिं धनं खपत्वं शोभनैः पुत्रादिमिरपे- तम् । मुवीय शोमनवीर्योपैतमायुः । सपनामवत् । एषगुणविशिष्टम च पहंता ·सायणाचार्यभाष्यसहितः। धारयंती युवा समनसा रामानमनस्का संतो जबावी जल्लोमहर्षेः संयपिनी प्रजा- मायातम् थामिमुख्येनागच्चतम् ॥ कोशीम् । वाह विलक्षणैरसैरुपेताम् । अहः । अनाह शब्देन तमानुष्ठेयः सोमयागो लक्ष्यते । तस्य प्रातःप्रवनादिरूपेण निश विभक्कं भागमश दधतीं विभ्रतीम् । अनुसवन हविभिर्यजमानामित्यर्थः ॥ सुक्ष- अम् । यहुनौही नमुभ्यामित्युत्तरपदांतोदात्तत्वम् । सुवीर्यम् । वीरवीयौं चेति बहुनीहावुत्तरपदायुदात्तलम् । जहावीम् । जमुशब्दात्तस्यैदमित्यर्थेऽण् टिवाण- निति हो । जाह्नवी हसदीर्घयोर्विनिमयः पृपोदरादिलात् । उक्त च । वर्थागमो वर्णविपर्ययथेति । अत एव मध्योदात्तखम् ॥ परिविष्टं जाहुपं विश्वतः सी सुगेभिर्नक्तमूहथू रजौभिः । विभिदुना नासत्या रथेन वि पर्वता अजरयू अयातं ॥२०॥ परिऽविष्टं । जाहुपं । विश्वतः । सी। सुगेभिः । न । ऊहथुः । रजऽभिः ॥ विभिंदुना । नासत्या । रथैन । वि । पर्वतान् । अजरयू इति । अयातं ॥ २०॥ जाहुप्रो नाम कधिद्राजा । विश्वतः रावतः परिविष्टं शत्रुभिः परितं तं राजानं हे नासत्यापश्चिनावजरयू जरारहिती निसतरुणौ युवा विभिंदुना विशेषेण सर्वस भेदकेनात्मीयेन रथेन नक्तं रानी मुगेभिः मुनु गतुं शक्यै रजोमी रंजकौगैरहथु । तस्माच्छत्रुसमूहानिरगमयतम् । सीमिलतत्पदं पादपूरणम् । निर्गतेन तेन सह पर्वतान् शत्रुभिरारोदमशक्यान, शिलोचयान्व्ययातम् विशेषेणागच्छतम् । परिपिष्टम् । विश प्रवेशने । कर्मणि निष्टा । गविरनतर इति गोः प्रकृतिस्वरत्वम् । मुगेभिः । सुदुरोरधिकरण इति गमेईः । विभिंदुना । भिदिर विदारणे । औणादिक उपलयो सुमागमय । अजरयून जरा अजरा । तामात्मन इच्छतीति सुप आत्मन, फ्यच् । न छंदस्यपुनस्येतीत्वदीर्घयोनिषेधः । क्याच्छंदसीत्युप्रत्ययः ॥ एकस्या यस्तौरावत राय वर्शमश्विना सुनये सहसा । निरहतं दुच्छुना इंद्रवंता पृथुश्नवसो वृपणावरांतीः ॥ २१॥ एकरमाः । यस्तोः । आवतं । रणाय ! पश। अश्विना । सनयै । सहस्रा । निः । अहृतं । दुच्छुना। इंद्रऽवंता ! पृथुऽश्वसः । वृषणौ । । अरांतीः ॥२१॥ हे अश्विनौ वशमेतत्समृपिमेकसा वसोरेक्सादो रणाय रमणीयाय सहसा सहसंध्याकाय सनये धनलाभायावतम् रक्षतम् । स ऋषिः प्रत्यई यथा सह- ·१८ ऋक्संग्रहः। मं० १ सू० ११६ ससंख्यं धनं लभते तथा रक्षिततो इत्यर्थः । अपि च हे कृपणी कामानां वर्षिता- रावश्विनौ । इंद्रवता इंद्रेण संयुफो युवां दुच्छुगा दुष्टमुसान दुःखस्य कर्तृन पृथुन- वसो विस्तीर्णयशसोऽरातीः शत्रूनिरहतम् नि.शेपेणावषिष्टम् । यद्वा कानीनस्य पृथुधव.संज्ञस्य राज्ञः शत्रूनिति योज्यम् ॥ सहसा । तुम मुद्धगिति चतुर्थी डादेशः । अहतम् । लळि थसस्तम् । अनुदात्तोपदेशेलादिनानुनासिक्लोपः । टुच्छुनाः । शुनमिति सुसनाम । दुष्ट मुखं यासां वास्खयोक्ताः । परादिददरि बालमित्युतापदायुदात्तत्वम् ॥ शरस्य चिदार्चत्कस्यावतादा नीचादुच्चा चक्रथुः पातये वाः। शुवै चिन्नासत्या शचीभिर्जर्सरये स्तवं पिप्यथुर्गा ॥ २२ ॥ शरस्य । चित् । आर्चत्ऽकस्य । अवतात् । आ। नीचात् । उच्चा । चक्रथुः । पातवे । वारिति वाः॥शय । चित्। नासत्या । शचीभिः । जसुरये । स्तुय । पिप्ययुः । गां ।। २२ ॥ थार्थत्कस्य ऋचकपुत्रस्य शरस्यैतत्संशस्यापि स्तोतुः पिपासितस्य पातवे पानार्य नीचाश्नीचीनादवतात्कृपादुम्चा उच्चैरुपरिष्टाद्वारुदकं हे अश्विनी युवामाचकथः माभिमुख्पेन कृतवंती । तया हे नासत्यावश्विनौ शचीनियुप्मदीयैः वर्मभिः परि- चरणैर्जमुरये श्रांताय शयवे चित् शयुनान्ने रुपये स्वयं निरत्तप्रसर्वा गामनिहो- भार्थस्य पयशो दोग्ध्री पिप्यधु । पयसा युवामापूरितवंती । पातवे । पा पाने तुम सेसेनिति तपेन्प्रत्ययः । जसुरये । जसु हिंसायाम् । जतिसहोरिन् । उ० २-७२. । स्तर्यम् । तीर्यत आच्छायते प्रसवसामर्थ्याभावेनेति स्तरीः । अविन- स्तृतमिभ्य ईरितीकारप्रत्यय' । चा छंदसीयमि पूर्वस्वस्य विकल्पितत्वादभाव यणादेशः । उदात्तस्वरितयोर्यण इति परस्थानुदात्तस्य स्वरितत्वम् । पिप्ययुः । प्यायी पृक्षौ । लिटि व्यत्ययेन परस्मैपदम् । लिपडोय । पा० ६.१. २९ । इति पीभाव.॥ अवस्यते स्तुवते कृष्णियार्य ऋजूयते नासत्या शचीभिः। पशुं न नष्टमिव दर्शनाय विष्णाप्यं ददथुर्वियकाय ॥२३॥ अवस्य॒ते । स्तुवते । कृष्णियार्य । जुऽयते । नासत्या । शी- भिः ॥ पृशुं । न 1 नष्टंऽईव । दर्शनाय । विष्णाय । थुः । विश्व- काय ॥२३॥ सपस्सवेश्वनं रक्षणमात्मन इच्छवे तुक्ठे स्तुति कुवेवे कृष्णियाय । कृष्णो । ।

·सू० ५. । । सायणाचार्यभाप्यसहितः। ४९ नाम कश्चित् तस्य पुत्राय ऋयत आर्जवमिन्यते विश्वकायैतत्संज्ञाम ऋषये है नासत्या युवा शचीमिरात्मीयैः कर्ममिविष्यावं नाम विनटं पुत्रं दर्शनाय दर्शनार्थ ददधुः दत्तवंती । तन दृष्टांतः । पशु न नष्टमिव । एक उपमार्थीयः पूरकः । यथा कचिद्विनष्टं पशु स्वामिनो दृष्टिपथ प्रापयति तद्वत् । अवस्यते । अपस्शब्दात्सुप आत्मनः क्यच् । शनुरम इति विभरदात्तत्वम् । कृष्णियाय । कृष्णशब्दादपसार्थे छादसो पन् । दश रानीरशिवना नव धूनवनद्धं श्रथितम स्वतः । वित रेभमुदनि भक्तमुनिन्यथुः सोममिव युवेर्ण ॥२४॥ दर्श । रात्री १ अशिवेन । नर्व । घुन् । अवनद्धं । भथितं । अपऽसु । अंतरिति ॥ विघुतं । रेभं । उदनि । प्रऽक्तं । उत् । नि- न्यथुः । सोमऽइव । सुषेण ॥ २४ ॥ पुरा खल रेमपि पाशर्वद्धामुराः कूपे कस्यचिदिवरास सायंकाळ प्रचिक्षिपुः । स चाश्विनी स्तुवन् दश राजीनवाहानि च कूपमध्ये तथैवावतस्थे । दशयेऽहनि प्रातरधिनी तं कूपादुदवारयतामिति तदाह । अप्सु कूपातर्वर्तमानार्खतमध्येऽमुरैः पातितमशिन दु सहेतुना दानापनदं बड़े भायेतं शत्रुमिहिसितं दश राशीर्दश- संख्याका निशाः नव धून नवसंख्याकान्यहानि च । असंतसंयोगे द्वितीमा । एतावंतं कालं तव कूपेऽवस्थितम् । अत एवोदन्युदके विद्युत विश्तं व्याक्षिप्त- सर्वागम् । प्रक्तम् । लुप्तोपममेतम् । प्रजनेन संतप्तं धर्ममिव व्यथया संतप्यमा- नम् । एवंभूरा रंभ हे अधिनौ युवामुन्निन्यधुः तस्मारकूपादुन्नीतमुत्तीर्ण कृतवतौ । तर दृष्टांतः । योगमिव । यथाग्निहोनहोमार्थमभिपुतं सोमररां भूपराहशेऽमि- होत्रस्थालीमध्ये वर्तमान युवेणावयुएनयत्यूचं नयनि तद्वत् । अवनदम् । पह यंपने कर्मणि निष्टा । नहो धः । पा० ८.२. ३४. । झपस्तयो|ऽध इति निष्ठा• तकारस्य पलम् । गतिरनंतर इति गवेः प्रतीवरत्वम् । मभितम् । भय हिंसाः। निष्ठा । विमुतम् । मुड् गतौ । अवनवित्तसयखरौ। कपिलमादित्वात्वविकल्पः । उदनि । पत्रिलादिनोदकशब्दस्योदन्भावः । प्र वा दसांस्यन्धिनायवोचमस्य पतिः स्यां सुगवः सुवीरः । उत पश्यन्ननुवन्दीर्घमायुरस्तमिवेजरिमाण जगम्यां ॥२५॥ प्र । वां । दंसीसि । अश्विनी 1 अपोचं । अस्य । पतिः । स्यां । सुभगवः । सुवोरः ॥ उत । पर्थन् । अनुवन् । दीर्घ । आयु । असंऽइव । इत् । जरिमाण । जगम्यां ॥ २५ ॥ - ·ऋक्संग्रहः। मं० १सू० १८४ एवमनेन सूनाधिनोमहिमानं प्ररायाधुना मंना सामीटं प्रार्थयते। हे अश्विनी यां युवयोदंसाति पुरु कृतानि कर्माणि प्रावो, इत्यमुरुषानलि सोऽहं सुगवः शोभनगोयुज सुवीरः शोमनवीरच भूला अस राष्ट्रस्य पतिरधिपतिः स्यां मवेयम् । उत अपि च पश्यन् । अक्षिभ्यां पश्यन् । उपलक्षमेतत् ! सबैरिदियः स्वसविषय- दर्शनसमदी वर्षशतरूपेणायतं आयुजीवितं चानुवन्यामुवनहं असमिवेत् यथा गृहं स्वामी निष्कंटकं प्रविशति एवं जरिमाणं जरा जगन्यां कंटकराहियेन प्राप्नुयां । शृद्ध संश्विरकालं निवसेयमित्यर्थः । स्याम् । अतेः प्रार्थनायां लिट् यासुद । असो- रहोप इत्साकारलोपः । अश्रुवन् । अशू व्याप्तौ । व्यत्ययेन शतृ । जरिमाणम् । जपू चयोहानी असादीणादिक इमनिच् प्रलयः । जगम्याम् । गमेः प्रार्थनायो लिछि बहुलं मंदसीति विकरणस्य लुः॥ (मं० १ सू० १८४.) ६. ता वामद्य तावपुर हुँदैमोच्छंत्यामुपसि वहिरुक्थैः । नासत्या कुह चित्संतावों दिवो नाता सुदास्तराय ॥ १॥ ता। वां । अद्य । वौ । अपरं हुयेम । उच्छंस्यौ । उपसि । वहिः । उक्थैः ॥ नासत्या । फुई । चित् । संतौ । अर्यः । दिवः । नपाता सुदाःऽतराय ।। १॥ ताता रक्षकत्येन प्रसिद्धी वां युवामद्यास्सिन्यागदिने हुवेम भाहृयाम इत्याशीः । तथापरमपरसिबपि दिने वो युवा हुवेम । अपरमिखेतदपरसिनित्य समभिव्याहारा । अद्या च नो मृळयतापर चेत्यादिमंत्रांतरे तया दर्शनाच । अप- रयागं प्रत्यपीति वा । कस्मिन्काले । उपस्युषोदेवतायामुच्छलां तमो विवासयला सत्यां । उपकाले हि प्रातरनुवाकाधिनशम्ने प्रयुज्यते । उके काळे हे नासत्या असलरहिती दिवो नपाता धुलोकस न पातयिता नागृस्थानीयो का चित्तो पुत्रचिद्देशे वर्तमानौ युवा वहिः सुतेर्वोढार्य ईरयिता तुतेरीश्वरो पा ई- शोऽहं होता सुदास्वरायासर्थ शोमनहविर्दाने यजमानाय तदर्थ तो युवामुक्त्यः शर्डवेमेति संबंधः । मनास्यातं पदमेकवचनतया नेतव्यं । बहिरयशन्दो वा बहुवचनत्वेन नेतन्यो । अथवा वाक्यद्वयं । यसाहिरों होतोगुणको युवा शंसति तस्मादयं यजमानास्ती युवामाझ्याम इति ।

·. । 1 । 1 सायणाचार्यभाष्यसहितः। ५१ अमें कु पु वृषणा मादयेधामुत्पणीहतमा मदता । श्रुतं मे अच्छोक्तिभिर्मतीनामेष्टा नरा नितारा च कर्णः २ अस्मे इति । ऊ इति । सु । वृषणा । मादयेयां । उत् । पुणीन् । हतं । छा । मदता ।। श्रुतं । मे । अच्छौतिऽभिः। मतीनां । एष्टा । नरा । निश्चैतारा । च । कर्णैः ॥२॥ हे पणा कामानां वर्षकावधिनी युवामस्मे उ अस्मास्येव सु मादयेयों नष्ट तृप्यतं अस्मभ्यं तर्पयतममिमतं । तथा पणीन् वणिजो लुब्धकानयटन उत, उन्मूल्य इतं नाशयतं । कीदृशी युवा । ऊर्ध्या । रात्रिनामैतद । रात्रौ मदन्ता मायती । यद्वा मिरिति सोमनाम । मिर्यस्ते पवित्र मा (५-६४-११) इत्यादि तथा प्रयोगात् । अस्मदीयेन सोमेन मदतौ । तादृशौ युवां मे ममाच्छोचिमिरामिमु- ख्यकरैनिर्मलवेदवाक्यैरचिता मतीनां । कर्मणि पछी । मननसाधनाः स्तुतीः कर्ण- राकर्णनसाधनैः थोरैः श्रुतं 2णुतं । हे नरा तारी युवा सल्बेष्टा अन्वेष्टारावस्म- रस्तुतीनां । तथा नितारा लम्धानां तासां संचयवर्तारौ । तिरिलेप समित्येतस्य स्थाने । यस्सादेवंविधौ तस्साच्चशुतमिति ।। थिये पूंपन्निपुकृतैय देवा नासत्या बहुतुं सूर्यायाः । बच्यंत यां ककुहा अप्सु जाता युगा जूर्णेव वरुणस्य भूरैः ३ श्रिये । पूपन् । पुकृतोऽइव । देवा । नासत्या । वहतुं । सूर्या- योः ॥ पच्यते । यां। ककुहाः । अप्ऽसु। जाताः । युगा। जुर्णाऽईव । वरणस्य । भूरेः ॥३॥ सविता सूर्यो दुहितर सूर्याच्या प्रदातुमना देवानाहूय सामर्थ्यसमीक्षणायाजि परिकल्प्य य इमं जेष्यति स एषां कन्यकामासहसप्तं स्तोत्रं च लभत इत्यकल्प यत् । तममिः प्रथमगजमत् तमन्वश्विनावपि जित्यामि प्रधृष्य ऋक्सट्र्स कन्यका चालमैतां । तत इंद्र उपाश्चानयत्तां तौ च तैरन्यादिमिः प्रार्थितौ स्वशन्नस ऋचि- स्कंचिद्भागं तेभ्यः परिकल्प्य सूर्या स्वरधारयतामिति । अयमितिहासो ब्राह्मणे प्रजापति सोमाय राज्ञ इत्यनान्नातोऽस्माभिः प्रथमाटके । १.८,२०.५. 1 आ यो पवित्वं राख्यायेसत्र मपंचितः । तत्राह । हे पूपन् पोपक सूर्य । एतचंद्रस्या- प्युलक्षणं सूर्याचंद्रमसोरेपाश्विखात् । सूर्याचंद्रमसावित्येक इति यास्केनोकलात् । अतः पूषनित्युफे हे पोपकाविनावित्यु भवति । हे पोपको है नासत्या अस- त्यरहितो देवा देवी युवां प्रिये श्रेयसे शनस्य कन्यायाश्च लाभायेत्यर्थः । श्वे- ·। ५२ ऋक्संग्रहः। मं० १.० १८१ च । इवशब्द एवार्थे । आजिघावनायेधुक्च्छी मनुगामिनी कृताव संवा सूर्याया एतनामिकायाः सवितुः पुश्याः । वर्मणि पष्टी । सूर्या वतुं स्पे धारचितुमाजि. मुदजयतामित्यर्थः । यस्मादेवं तस्मादप्मु जाताः कर्मसु संपादिताः ककुहाः शस्त्र- रूपाः स्तुतयो भरेरविच्छिन्नप्रवाहस्य वरणस्य फलप्रतिबंधपापनिवारकस्स यागस्य निध्ययं तत्संबंधिन्यो यां प्रति वच्चंते उच्यते होनादिभिः । युवामेव शम्नमतमंत्र- योगकाले च स्तुवंतीत्यर्थः । युगा पूर्णव । जीर्णानि युगानीव । इदशब्दः संप्रत्यर्थे । पुरातना चागकाला यथा तद्वदयतना अपीयर्थः । पूर्वकाले यथा युवामेव नुवंति तदिदानीमपीति तात्पर्यम् ॥ अस्मे सा वी माध्वी रातिरस्तु स्तोमै हिनोतं मान्यस्य कारोः । अनु यो अवस्था सुदानू सुवीयीय चर्पणयो म- देति ॥४॥ अले इति । सा । या । माध्वी इति । रातिः । अस्तु । स्तोमै । हिनोतं । मान्यस्य कारोः ॥ अनु । यत् । वां । अवस्या सुदानू इति सुध्दान् । सुऽवीयीय । चर्पणयः । मदेति ॥ ४ ॥ हे मावी मधुपूर्णपात्रयुक्तावश्विनौ वा युवयोः संबंधिनी सा प्रतिद्धा रातिर्दा- नमसे थमाक्मतु भवतु । तदर्य मान्यस्य मननीयस्य कारोः स्तोतुरगस्त्यस स्तोमं स्तुति हिनोतं प्रीणयतं । हे मुदान शोभनफलदानी वा युवा अवस्या कीर्ते- रमस्य वेच्छया यत् यस्मात्सुवीर्यय यजमानाय शोभनवलाय वा चर्षणयो मनुष्या ऋत्विग्रूपा अनुमति अनुक्रमेण मायति युकाभ्यां सह खयं वा ।। एप यां स्तोमा अश्विनावकारि मानेभिर्मघवाना सुव- ति। यातं युर्तिस्तनयाय मनै चागस्त्यै नासत्या मदैता ५ एषः । वां । स्तोमः । अश्विनौ । अकारि । मानेभिः। मघवा- ना । मुऽवृक्ति ॥ यातं । वर्तिः । तनयाय । त्मने । प । अगस्खें। नासत्या । मदता ।। ५ ॥ हे अश्विनी हे मपपाना हविलक्षणासवंती यां युवाभ्यामेषः स्वोमः स्तोत्रं मुस्कि मुटु पापवर्जनं यथा भवति तथा । यदा मुसमात्यकार कृतः । कोदशोऽ- यं। मानेभिमानहविःप्रदानरूपैः सहितः । हे नासत्या अगत्यरहिती युवामगस्त्य एतभान्नि महषी मवि मदंता मायंती संतो वति यज्ञसंबंथि या प्रामुतं । किमर्थ । तनयाय पुत्रादिलाभाय । त्मने भात्मने च हिताय । - ·। सायणाचार्यमाप्यसहितः । अतारिष्म तमसस्पारमत्य प्रति वां स्तोमो अन्धिनावधा- यि । एह यतिं पथिभिदययानविद्यामेप युजन जीरदान ॥६॥ अतारिष्म । तमसः । पारं । अस्य । प्रति। वां । तोमः अश्विनी । अधायि । आ । इह । यातं । पथिऽभिः । देवऽयानैः । विद्याम । इपै । वृजनै । जीरऽदानुं ॥ ६ ॥ हे अश्विनी युवयोः प्रसादादस्य तमसस्तमनहेतोः श्रेय प्रतिपंधरूपस दु खस्य पार पर्यंतभूमिमतारिष्म उत्तीणाः स्मः । हे अश्विनौ वा प्रति सोम. स्वोरम- धायि । अवारीत्यर्थः । युवा देवयानैर्देवगंतव्पैमोगैरिहासयज्ञ आयातं आग- उतं । यममपीपमन्न वृजनं वलं जोरदातुं जयपीलदानमेतत्सर्व विद्याम युष्मा- स्वागतेपु यशसंपूर्येष्टवादिद्वारा लमेमहि ॥ (मं० २ सू० २३.) । गणानां त्वा गणपतिं हवामहे कविं कवीनामुपमश्रव- स्तमं । ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत आ नः शृण्वन्नूतिभिः सीद सादनं ॥१॥ गणानां । त्या । गणपतिं । हवामहे । कवि । कवीनां । उपम- वाऽतमं । ज्येष्ठराज । ब्रह्मणां । ब्रह्मणः । पते । आ । नः । शृण्वन् । उतिऽभिः । सीद । सार्दन ॥ १ ॥ हे ब्रह्मणस्पते ब्रह्मणोऽनम्प परिवृदस्य कर्मणो वा पवे पालयितः गणाना देवादि- गणाना सबधिनं गणपति खीयाना पतिं । कवीना कातदर्शिनां कविं । उपमयब- स्तम । उपमीयतेऽनयेत्युपमा । सर्वेषामनानामुपमानं भवोऽनं यस्य स तथोकः । अतिशयेनोपमश्नया उपमश्रवस्तमः ॥ माड् माने । आतथोपरार्गे करणेऽद् प्रत्ययः । उपापोः सजाउंदसोरिति हसलं । ज्योछराज 1 ज्येष्ठा प्रशस्यतमाः तेषा मध्ये राजतं ब्रह्मणा मंत्राणा खामिनं खा ला हवामहे । अस्मिन्कमण्याहयामः । किंच नोऽसा लुतीः शृण्वन् त्वमूतिभिः पालनैर्हेतुभूतः सादनं सीदत्यस्मिन्निति सदन यग्रहमासीद उपविश॥

·।
-
ऋपसंग्रहः। मं० २. सू० २३
देवाचिये असुर्य प्रचेतसो बृहस्पते यज्ञिय भागमानशुः ।
जुना ईव सूर्यो ज्योतिपा महो विश्वेषामिनिता ब्रह्म-
णामसि ॥२॥
देवाः । चित् । ते । असुर्य । प्रऽधैवसः । वृहस्पते । यज्ञिय।
भाग । आनशुः ।। उसाःऽईव । सूर्यः । ज्योतिपा। महः । विश्वेषां ।
इत्। जनिता । ब्रह्मणां । असि ॥ २॥
असुर्य अमुराणां हंतः हे वृहत्पते प्रवेतमः प्रकृटवाना लदीया देवाश्चित्
देवा अपि यशियं यज्ञाई भागमानशुः प्राप्नुवन् । यदा प्रचेतस इति बृहस्पतेविशे-
पर्ण । प्रकृष्टज्ञानवतस्ते तव संबंधिनो देवा इति योजनीयं । यद्वा प्रचेतसः ।
विभक्तिविपरिणामः।प्रचेतखि ललि रादि देवा रशियं मागमानशिरे । कर्मनिन-
कारिणाममुरागो रक्षोनमंत्रैरपाकरणात् । न वै ब्रह्मवद्रिष्यतीति धवणाद । ज्यो.
तिपा तेजसा महो मंहनीयः सूर्य उसा इव । उसाः किरणाः । स्फायितंचीत्या-
दिना रखप्रत्ययः । यथा किरणान् जनयति तथा विधेषां सर्वेषां ब्रह्मणां मंत्राणां
जनितेत् जनयितवासि । जनिता मंत्र इति निपातनाणिलोपः॥
आ वियाध्य परिरापुस्तमौसि च ज्योतिष्मतं रथमृतस
तिष्ठसि । बृहस्पते भीमममित्रदर्भनं रक्षोहण गोत्रभिदै
स्थपिदै ॥३॥
भा । विधाय । परिऽरपः । तमांसि । । ज्योतिष्मतं । रथे।
तस्य । तिष्ठसि ।। ईस्पते । भीमं । अमित्रऽदमनं । रक्षाइनै ।
गोनऽभिदै । स्वाऽविर्दै ॥ ३ ॥
हे गृहसते परिरपः परितो रसः पापरूपं रक्षः । यद्वा रप लप व्यायां
धादि । विप् । परियदतो निंदकान् तमांति च विवाप्य तेजसा निरावलं ज्योति-
मंत ज्योतिषा तदंतमृतस्य यज्ञस्य प्रापकं भीमं शत्रूणां भयंकरममित्रदंभन शत्रूणा
हिसकं । तदेवाह रक्षोहण रक्षयां हंचार गोत्रमिदं मेशनां भेत्तारं सुपिंदं सर्गस
लंभक रथमाविष्टसि अधितिष्ठसि ।।
सुनीतिभिनयस बायसे जनं यस्तुभ्यं दाशान्न तमहो
अश्नवत् । ब्रह्मद्विपस्तफ्नो मन्युमीरसि बृहस्पते महि तत्ते
महित्वनं ॥ ४॥

·सू० ७. . सायणाचार्यमाष्यसहितः । सुनीतिऽभिः । नयसि । वायसे । जनै । यः । तुभ्यं । दार्शात् । न । तं । अहः । अभवत् ॥ ब्रह्मऽद्विपः । तपनः । मन्युऽमी: । असि । बृहस्पते । महि । तत् । । महिऽत्वनं ॥ ४ ॥ हे बृहसते मुनीतिमिः शोभना नीतयो येषु ते मुनीतयः रान्मार्गाः तैनन नवसि अपेक्षितफलं प्रापयसि । नायसे जनमापद्यो रक्षति च । यो यजमान- स्तुभ्यं हविर्लक्षणमल दाशात् प्रयच्छेत् । दाश दाने । लेण्यादागमः । तमंहः पापं पापस्पं दारिद्यं चा नाश्नवत् न प्राप्नुयात् । अनौतेलीट व्यत्यनेन परौपदं । अागमः । ब्रह्मद्विषो ब्राह्मणानां मंत्राणां वा द्वेष्टस्तपनस्वापकोऽसि । किच मन्युमी. मन्योः क्रोधस्स परेषां ज्ञानस्य या हिंसकोऽसि । गीद हिसायो । किम् । ते तय तत्तादृशं महि महत् प्रभूतं महित्वनं माहात्म्यमस्ति । न तमहो न दुरितं फुर्तश्चन नारातयस्तितिरुन यावि- नः। विश्वा इदस्माद्धरसो वि वाधसे यं सुंगोपा रक्षसि ब्रह्मणस्पते ॥५॥ न । तं । अंहः । न । दुःऽऽतं । कुतः । चन । न । अरातयः । तितिरुः । न । द्वयाविनः ॥ विश्वः । इत् । अस्मात् । ध्वरसः । वि। बाधसे । यं । सुऽगोपाः । रक्षसि । ब्रह्मणः । पते ॥ ५ ॥ हे माणस्पते सुगोपाः मुठु पालयिता स्वं यं जनं रक्षसि पालयसि तं जनमंह आईतव्यं दुःखं न यायते । दुरितं तत्कारणं पापं च न बाधते । अरातयो हिंसकास्त जनं कुतधन सर्वासु दिक्षु न तितिरः । तिरतिहिंसाकर्मा । लिद । न हिंसति । तथा दयाविनः । मनस्सन्यक्रियाया चान्यदित्यादयं येपामस्ति ते यापिनो पंचा: तेऽपि तं जनं न पाते । किंच अस्मात् ध्वरसो या हिंसिका विश्वाः सर्वा सेनास्त- दर्थ विवापसे विशेषेण वाधस एव ।। लं नौ गोपाः पथिकृद्धिचक्षुणस्तव वृतार्य मतिभिर्जरा- महे । वृहस्पते यो नौ अभि रौ दुधे स्वा तं मर्मर्तु दुच्छु- ना हरस्वती ॥ ६ ॥ वं । नः । गोपाः । पyिsछत् । विचक्षणः । तव । ताय । मतिऽभिः । जरामहे ।। बृहसते । यः । नः । अभि । हरः । दुधे। स्था । तं । मर्मर्नु । दुच्छुनौ । हरस्वती ॥ ६ ॥ ।

·ऋपसंग्रहः । मं० २ ० २३ है वृहस्पते त्वं नोऽस्माकं गोपाः पालयिता पथिकृत् सन्मार्गध गवति । मिच- क्षणो विशेषेण द्रा सर्वज्ञस्त्वं । तव व्रताय बत्सर्वधिने यज्ञाय मतिभिः खोजेरा- महे सुम । रतिः तुतिकर्मा । यः पुमान् नोऽस्मानमि अभिलक्ष्य हर । कौटिल्ये । भावेऽमुन् । कौटिल्यं दधे विधादि तं वा खोया दुच्छुना दुर्बुदिहर- खती वेगवती सती मर्मत मोचयतु । मृइ प्राणलागे । अतावितण्यर्थस्य यह लुकि लोटि रूपम् ॥ उत वा यो नौ मर्चयादनांगतोऽरातीया मतः सानुको वृकः । बृहस्पते अप तं वर्तया पृथः सुगं अस्यै देवी- तये कृधि ॥७॥ जव । वा ! यः । नः । मर्चात् । अागसः । अरातिया । भवः । सनुकः । युकः ॥ वृहस्पते । अप। तं । वर्तय । पृथः । सुगं । नः ! असौ । देवऽवीतये । कृधि ॥ ७ ॥ वत या अपि च हे गृहसते भरतीवाभिमुखमाग्मनवान् सानुरः समुन्नृतः सानु समुच्छ्रितमिति यास्कः । नि० २.२४. वृकः । वृक मादाने । धनादी- नामादाता यो मर्यो मनुष्योऽनागोभराधहीनानोऽस्मान् मर्चयात् । मर्चयनि- हिंसाकर्मा । हिंस्यात् । तं मर्त पयो वैदिकान्मार्गादपवर्तय निवर्तय । नोऽस्माक- मसै देववीतये देयाना वीति सोमभक्षणमर्चयतीति देववी विर्यश' । अवै देववी- तयेऽस्मै यज्ञाय नोऽस्माकं सुगं मुष्ठ गंतव्यं मार्ग कृधि कुरु । यशानुष्ठानाय सुमति देहीयर्थः ॥ त्रातार त्या तुनूनी हवामहेऽवस्पतरधिवक्तारममयुं । बृहस्पते देयनिदो नि हय मा दुरेषा उत्तर सुन्नमुन्नशन॥८॥ वातारै । त्वा । तुनूनौ । हवामहे । अवऽस्पतः । अधिऽवतार । अस्मऽयु ॥ वृहस्पते । देवऽनिर्दः । नि । वहय । मा । दुःऽएाः । उत्तरं । मुम्नं । उत् । नशन् ॥ ८॥ अवस्पतः उपद्रवेभ्यः पारयितः । यद्वा अवसा रक्षणेनापद्धयः पारयित. हे ब्रह्म गत्पते तनूनामंगाना पुत्रादीना वा त्रातार पालयितारमधियतारमस्मासु पक्षपातेना- धिक धकारमस्मयुं हवि प्रदानस्सान कामयमानं स्वा हवामहे भसिन्वर्मण्याहयामः । किंच देवनिदो दयनिंदकानमुरान् निवईय विनाशय ! दुरेवा दुष्टगमना दुर्बुद्धयः मानव उत्सरमुटतर मुनं मुखं मा स्वशन् मा व्याप्नुवंतु ॥

·- - सायणाचार्यभाष्यसहितः। ५७ त्यया व्यं सुवृधा ब्रह्मणस्पते स्पार्हा बसु मनुष्या दंदी- महि । या नौ दूरे तळितो या अरांतयोऽभिसंति जंभया ता अननसः ॥९॥ लयो । वयं । नुऽयो । ब्रह्मणः। पते । स्पार्हा । वसु । मनुष्यो । आ । ददीमहि ॥ याः । नः । दुरे । ततिः । याः । अर्रातयः । अभि । संति । जंभयो । ताः । अनुप्रसः ॥ ९ ॥ हे ब्रह्मणस्पते मुरघा मुगु वर्धयिना नया हेतुना वयं स्पाही स्पृहणीयानि वसु धनानि मनुष्या' । सुपां मुलगिति चतुर्थीबहुवचनस्याकारः। मनुष्येभ्यो दातृभ्न आददीमहि गृहीमहि । आडो दोऽनास्यविहरण इत्यात्मनेपदं । दूरे देशे या भरातय. याश्च तळितोऽति केऽरातयो मोऽस्मानमिसति अमिभवंति अननमः कर्महीनान् ता अरातीस्तान् शमून संभय नाशय । जमि नाशने चुरादि । अन निरकं । लया वयं सुपर्धयित्रा ब्रह्मणसवे स्पृहणीयानि वसूनि मनुष्येभ्य आददी- महि याच नो दूरे तळितो याश्चातिकेऽरातयोऽदानवर्माणो वा दानप्रज्ञा या भय ता अनासोऽम इति रुपनाम । नि. ३.११.१ इति।। त्वया चयमुत्तमं धीमहे वयो बृहस्पते पर्मिणा सस्मिना युजा । मा नौ दुःशंसौ अभिदिप्सुरीशत प्र सुशंसो मति- भिस्तारिपीमहि ॥ १० ॥ त्वया । वयं । उन्ऽतमं । धीमहे । वयः । बृहस्पते । पत्रिणा सन्निना । युजा ॥ मा । न । दुःऽशंसः । अभिऽदिप्मुः । ईशत ।। सुऽशंसाः । मतिऽभिः । तारिपीमहि ॥ १०॥ है वृहस्पते पप्रिणा । पृपालनपूरणयोः । आगगहनेति किन्प्रत्ययः । छांदसो यणादेशः । कामानां पूरकेण समिना शुद्धेन युजा सहायेन त्वया हेनुनौत्तम चयो हर्लिक्षणमन्नं वयं धीमहे धारयामः । घी धारणे देवादिकः । दु.शंसो दु.शं. सनीयोऽभिदिप्सुरभिदंभितुमभिभवितुमिच्छु. पुरुषो नोऽस्माकं मा शत मा इशिष्ट ईश्वरो मा भवतु । ईस ऐश्वर्य । लेव्यागमः। वयं मनिमिः स्तोनेः सुशंषा: शोभनरानोपेताः संतः प्रतारिपीमहि प्रकर्षण वर्धेमहि ॥ - ·। ऋक्संग्रहः ।, मं० २ सू० २३ अनानुदो वृषभो जग्मिराहवं निष्टता शत्रु पृतनासु सा- सहिः । असि सत्य ऋणया ब्रह्मणस्पत उग्रस्य चिद्दमिता वीलुहर्षिणः ॥ ११॥ अननुऽदः । पभः । जन्मिः । आऽहवं । निःऽवता 1 शत्रु । पृर्व- नासु ।मासहिः । असि । सत्यः । ऋणऽयाः । ब्रह्मणः । पते । अस्य । चित् । दुमिता । वो ऽदृषिणः ॥ ११ ॥ ब्रह्मणस्पते अनानुदः अनु पचाइदावीखनुदः स यस्य नास्तीत्यननुदः । दान- तरशून्य इत्यर्थः । अत एव वृषभः कामानां पपिता । आहर्ष माहूयवेऽप्रेसाहलो युवं । आजि युद्धे । पा० ३. ३. ५३ । इसप्प्रत्ययः संप्रसारणं च । तपुदं जग्मिगंता । आदगमदनेति किन्प्रलयः । लिइदावादावमित्यत्र पष्टीप्रतिषेधः । शत्रु शातायितारं निटमा नितरां तस्य तापकः । तृनंतवात्यष्ठीप्रतिषेधः । निस- स्वपतावनासेवने । पा० ८.३.१०२. । इति पत्वं । तादौ च नितीति गतेः खरः । पृतनाम संप्रामेषु सासहिः पाचूणामभिमविता एतादृशस्त्वं सत्यः सत्यपराक्रमः रात्सप्रज्ञो वासि । ऋणया ऋणस यावयिताति । युमिश्रणामिश्रणयोः । प्यंतस्य विपि गिलोपे लोपो व्यालीति बलोपः । किंच रमस्य चित् भोजविनोऽपि दमितो- पचमयिता पीलुइपिणो रदहस्य कामुकस्य नास्तिकस्य चिदमित्तासि ॥ अदेवेन मनसा यो रिपण्यति शासामुयो मन्य॑मानो जिपासति । बृहस्पते भा मणकस्य नो यो नि कर्म मन्यु दुरेवस्य शर्धतः ॥ १२ ॥ अदेवेन । मनसा । यः । रिपण्यति । शासां । उपः । मन्यमानः जिघांसति ॥ वृहस्पते । मा । प्रणम् । तस्य । नः । वधः नि । कर्म । मन्युं । दुःऽएवस्य । शर्धतः ।। १२ ।। यः पुमान् अदेवेन देवानमन्यमानेन । यद्वा मामुरत्तिविशिष्टेन मनसारमान रिप- पति हिनस्ति । दुरस्युविणस्युर्वषण्यतिरिपण्यतीति निपातितः । यथोनः पापचित्तो मन्यमान भारमानं बहुमन्यमानः पुमान् घासामुक्षस्य सितारं । यद्वा असारमाश- सो शामितृणामुप्र इति वा योजनीयं । अस्मान् विघांसति इंतुमिच्छति । इतेः सन्यज्यनगमा सनीति दीपे. । हे ब्रहस्पते तस वधः । वध्यतेऽनेनेति बप आयुधं । नोसान्मा पृणक् मा संपर्कयत । पृची संपर्क अम्विकरणी । व्यस्ययेनामागमः। चादि. शेष इति न निपातः । व्यसनाधुदाः । किंच दुरेवस दुष्टगमनस्य साधतो बस ।

·।
।
।
सायणाचार्यभाप्यसहितः ।
पतः । यद्वा दुष्टाभिसंधर्वगं कुर्वतस्वस्य मन्यु क्रोधं ज्ञानं वा निकम त्वासा-
दाधिरापुमंथ
भरैपु हन्यो नमसोपसद्यो गंता वाजेषु सनिता धनधनं ।
विश्वा इदुर्यो अभिदिप्वाईन्धो बृहस्पतिर्वि ववहाँ रयाँ
इव ॥ १३ ॥
भरेषु । हव्यः । नमसा । उपऽसद्यः । गंता । वाजेपु । सनिता।
धनऽधनं ॥ विश्वाः । इत् । अर्थः । अभिऽदिप्वः । मृधः । वृहस्पतिः।
वि। यह । रथान् इव ॥ १३ ॥
स यूहस्पतिर्भरेषु संग्रामेषु हव्यो योदृभिः सरक्षणार्थमाहातव्यो नमसोपसद्यः
सर्नेमसोपसदनीयः 1 किंच वाजेषु गंता संग्रामेपु रक्षार्थ गमनशीलः । तया धनं धनं
सनिता संमफा दाता वा । तृनंतत्वात्पष्ठीप्रतिषेध । तथार्यः स्वामी वृहस्पतिर-
भिदिप्खोऽमिमवनेच्छावतीविश्वा इत् सर्वा एव मृधो हिंसिका सेना रथानिव युद्धे
वेगेन परकीयावयानिव विवबई विशेषेण शिथिलीचकार । यदा इवशब्दश्चार्थे ।
रथाथ विववई । लड लिट् ॥
तेजिष्ठया तपनी रक्षसंस्तप ये त्या निदे देधिरे दृष्टवीर्य ।
आविस्तत्कृप्वयदसत्त उक्थ्यं बृहस्पते विपरिरापो अर्दय १४
तेजिष्ठया । तपनी । रक्षसः । तप । ये । त्वा । निदे । दधिरे ।
दृष्टऽवीर्य ॥ आविः । वत् । कृष्व । यत् । असत् । ते । उक्थ्यं ।
बृहस्पते । वि। परिऽरपः । अर्दय ॥ १४ ॥
हे बृहस्पते रोजिष्ठयातिशयेन विग्मया तपनी तापकारिण्या हेत्या रक्षसो राक्ष-
सांस्खप तापय । ये राक्षसा दृष्टचीय युद्धेषु दृष्यपराक्रम त्वा रयां निदे निंदाया विषय
दधिरे कृतवंतः तान् तापयति समन्वयः। ते तवोक्प्यं सर्वैः प्रशंसनीयं यद्वीर्य-
मसत् पूर्णमासीत् तदधुनाविष्कृष्व प्रकटीकुह । तेन च वीर्येण परिरापः परिव-
दतो निंदकानमुरान् व्यर्दय विशेषण बायख ॥
वृहस्पते अति यदुर्यो अहत्युिमद्विभाति ऋतुमजनैपु ।
यद्दीदयच्छवस ऋतमजात तदस्मासु द्रविणं धेहि चित्रं ॥१५॥

·- - ऋक्संग्रहः। मं० २.सू० २३ बृहस्पते । अति । यत् । अर्यः । अहीत् । युऽमत् । निऽभाति । ऋतुऽमत् । जनैपु॥ यत् । दीदर्यत् । शर्वसा । कतऽप्रजात । तत् । अगाएं । द्रविणं । धेहि । चित्रं ॥ १५ ॥ ऋतप्रजात सलेनोत्पन्न हे वृहसते अर्य- श्रेष्टो ब्राह्मण. सर्वान् कामानतीय यद- ह्मवर्चस तेजोऽहात् पूजयेत् । भई पूजाया रेट्यागमः । जनेषु प्रामणेषु द्युमत् । दीप्तियुकं तुमत् ज्ञानोपेतं यावर्चस विभाति विशेषेण दीप्यते । यच्च शवसा बलेन साश्रयं बनं दीदयत् । दीदयविदीसिकर्मा । दीपयति । चिनं चायनीय तह ह्मवर्चसरूप द्रविणमसासु धेहि निधेहि । यद्वा अर्थ उदारोऽपि लया दत्तं धन- मटीवाहीत् श्रद्दधीत । यच लद्दत्तं धन जनेषु तव खोनं कुर्वाणेषु दीप्तियुक्तं कर्म- साधनं च विभाति । यच धन शरसानादिसमृद्धपा दीदयत् स्वामयं दीपयति तारा धनमम्मासु धेहि । तथा च ब्राह्मण । वृहसते अति यदर्यो अदिलेतया परिदन्याते. जस्कामो ब्रह्मवर्चसकामोऽतीवान्याबावर्चसमहति घुमदिति [मदिव वै ब्रह्मवर्चस विभातीति वीव वै ब्रह्मवर्च, भाति यहीदयच्छवस ऋतमनातेति दीदायेव ब्रह्म वर्चस तदस्मासु द्रविणं धेहि चिनमिति चिनमिव वे ब्रह्मवर्चस ब्रह्मवर्चसी ब्रह्मय- शसी भवतीति । ४.११. मा नः स्तेनेभ्यो ये अभिद्रुहस्पदे निरामिणो रिपोऽन्नैपु जागृधुः । आ देवानामोहंत विनयौ हृदि बृहस्पते न पुरः साम्नौ विदुः॥ १६ ॥ मा । नः । स्तेनेभ्यः । ये । अभि । दुहः । पदे । निरामिणः । रिपर्वः । अनेषु । जागृधुः ॥ आ । देवानी । ओहवे । पि । प्रयः । हदि । वृहस्पते । न । परः । सानः । विदुः ॥ १६ ॥ हे वृहरपते नोऽरमान सेनेभ । स्त्यानमति येविति स्तेनाधोरा. तेभ्यो मा दा. तान् दर्शयति । ये चौराहहः प्राणद्रोहस्य पदे स्थाने निरामिणो नितरां रम- णशीला रिपवो हिंसाः सतोऽनेषु परकीयेप्वमिजाधु अभिकार्शति । गृधु अभि- बोधाया निटि रूपं । ये च देवानां विनयो विशेषेण वर्जनं 1 बी ब्ली इति धातू वर्जन बतते । य एवं विद्वान् दक्षिणं प्रतिगृहाति नैनं दक्षिणा लीनातीसेकस वर्ज- मा लादपरवापि वर्जनार्यत्वं । तद दाद खकीये मृदय आ ओहते भावइति । देवानां यागान् स्तुतींध न करवामेति मन्यंत इति यावत् । तेभ्योऽस्मान् मा दा इति समन्वयः । ये पुमांसः ग्रान साममयारवत्तः परः परस्खादन्यदुन्टं साम यहशोनं । ।

·। सायणाचार्यमाप्यसहितः । साम व रक्षोहेति न निदु न जानति । मितु सर्वगायकं साम लागेव विदुषो- उरमान् सेनेभ्यो मा दा॥ विधेभ्यो हि त्वा भुवनेभ्यरपरि त्वष्टानित्साम्नः सान्नः कविः । स ऋणचिया ब्रह्मणस्पतिर्द्वहो हुंता मह ऋतरय तरि ॥१७॥ विश्वेभ्यः । हि । त्वा । भुवनेभ्यः । परि । त्यष्टौ । अर्जनत् । सा- नसानः । कविः ॥ सः । ऋणऽचित् । ऋणऽयाः । ब्रह्मणः । पतिः । द्रुहः । हंता । महः । ऋतस्य । धर्तरि ॥ १७ ॥ हे प्रह्मणस्पते लटा प्रजापतिविश्वेन्यो भुवनेभ्यसरि सर्वेभ्यो भूतजातेभ्य उत्कृष्टं त्यामजनद्धि अजीजनत् खलु । ततस्त्वं सान्न. सर्वत्यापि साग्न. कविः । कुराब्दे । अच इरिति इालयः । उचारयिता वर्तासि । यद्वा कवि. कातदशी वटा सान. सान. सर्वस्यापि सान्न सारेण त्वामजीजनत् । किच स ब्रह्मणसतिर्महो महत महतस्य यशस्य धर्तरि धारके यजमाने ऋणचित् स्तोतृमानमृणमिव चिनोतीति नणचित् । विच ऋणया पापरूपस्य फणस यावयिता पृथकर्ता च हहः धर्मणो द्रोग्पुरगरस्य हंता भवेति ॥ तवं श्रिये व्य॑जिहीत पर्वतो गयौ गोत्रमुदस्जो यद- गिरः । इंद्रेण युजा तमसा परीवृतं बृहस्पते निरपामौलो अर्णवं ॥ १८॥ सर्व । श्रिये । वि । अजिहीत । पर्वतः । गवा । गोत्रं । उत्ऽअ- सृजः। यत् । अगिरः ।। इंद्रेण । युजा । तमसा । परिऽवृतं । वृहस्पते। निः । अपां । औजः । अर्णवं ॥ १८ ॥ अगिरः आगिरस हे वृहस्पते गवागावारको बलेनाधिष्ठितः पर्वतस्तव श्रिय आध- यणार्थ व्यजिहीत वितद्वारसामगच्छत् । ततस्त्वं यद्यदा गोनं । इनिरक्य्वच- वेति समूहाथै प्रप्रत्ययः । गवासमूदमुदस्जः निरगमयः । तदैण युजा सदायेन युक्तस्त्वं तमसा नासुरेण परिश्तं परित आहातमपामर्णवं स्थानभूतं मेघ निरोजः नितरामधोमुखमकार्षीः॥ ब्रह्मणस्पते त्वमस्य यंता सूक्तस्य॑ वोधि तनयं घ जिन्य । विधं तमुद्रं यदयति देवा वृहद्वंदेम विदथै सुधीराः ॥१९॥ ।

·६२
ऋक्संग्रहः। मं० २ सू० २८
ब्रह्मणः । पते ! त्वं । अस्य । युवा । सुऽउत्स्य । बोधि । तनयं ।
च । जिन्व ॥ विश्व । तत् । भद्रं । यत् । अवैति । देवाः । वृहत् ।
वदेम । बिथै । सुवीराः ॥ १९ ॥
हे ब्रह्मणस्पवे ब्रह्मणा स्वोराणामधिपते अस्य जगतो यंता नियामरस्त्वं सूजस्या-
म्मदीयमिद ब्राह्मणस्पलं सूर्फ योयि पुण्यस । त्वं तनयं पुनपानादिलक्षणं संतान
जिन्व । जिवि. प्रीणनार्थः । लोटि रुपं । प्रीणय । भवादशा देवा यदति रक्षति
तत्तान विश्व सर्व भदं रत्याशं भवति । अतो वयं विदयेऽस्मिन्यो मुबीराः शोमन-
पुनपौना सतो वृहरप्रभूतमिद सोनं वदेम नूयाम ।।
(मं० २ सू० २८)
.
।
।
।
इदं कवरादित्यस्य॑ स्वराजो विश्वानि सांत्यभ्य॑स्तु महा।
अति यो मंद्रो युजाय देवः सुकीति निक्षे धरुणस्यु
भूरैः ॥ १॥
इदं । कवेः । आदित्यस्य । स्वराजः । विश्वानि । सति । अभि ।
अस्तु । मुदा ॥ अति । यः । मद्रः । यजयीय । देवः । मुफ्रीति ।
भिक्षे । रणस्य । भूरैः ॥ १॥
कवे वातदर्शिन आदित्यस्यादिते. पुनस्य खराज खयमेव राजमानश्वरस्य वा
वरुणस्येद हवि स्तोत्रं वा यजमानः करोतीति शेषः । स च विश्वानि सर्वाणि सति
द्वितीयभावविकारभाजि भूतजातानि महा महिना वाणयमादाष्टब्धेनाभ्यनु भनि-
भवतु । यो देवो द्योतमानो वरुणो यजयाय यष्टे पुरुषाय प्रति अतिशयेन मंद मुली
हपंयिता वा मपति तस्य भूरे वरणस्य सुकीर्ति शोमनां मुति मिले प्रार्थये ।
यद्धा यमस्येति तृतीया पष्टी। वेन वरुणेन दातव्यो चोभनां कीर्तिमहं याचे ॥
तव ते सुभगांसः स्याम स्वाध्यौ वरुण तुष्टुवांसः। उपा--
यन उपसां गोमतीनामनयो न जर॑माणा अनु घुन् ॥ २ ॥
तव (मृते । मुऽभासः स्याम रसुऽाप्यः । वरुण तुस्नु घांसः ।।
उपऽअयने । उपसह । गोऽमतीनां । अग्नयः । न । जरमाणाः । अर्नु ।
धून ॥२॥

·सायणाचार्यभाष्यसहितः। हे वरुण खाध्यः शोमनाथ्यानास्तुष्टुवासः स्तुतवतो वयं तव यते त्वदीय पारनर- णाय्य कर्मणि वर्तमानाः सुभगासः स्याम शोमनधना भवेम । अपि च गोमतीना ररिममिर्युक्तानामुपसामुपायेन उपागमने सत्यमयो न यथाप्नयोऽमिहोनादिकार्य समिध्यंते एवमनुयून अनुदिनं जरमाणास्त्या सुर्वतो वयं दीप्यमाना भयेम ।। तवं स्याम पुरुवीरस्य शर्मन्नुरुशंसस्य वरुण प्रणेतः । यूयं नेः पुत्रा अदितेरदब्धा अभि क्षमध्यं युज्याय देवाः ॥३॥ तथा स्याम् । पुरुष्वीरस्य । शर्मन् । उतऽशंसस्य । वरुण । भने- तरिति प्रऽनेतः ॥ यूयं । नः । पुत्राः । अदित्तेः । अदब्धाः । अभि । क्षमध्यं । युज्याय । देवाः ॥ ३॥ हे प्रपोतः सर्वस्य जगतः प्रपंण नेतर्वरुण पुरवीरस्य पुरनिर्वहुमिवाररुपेतस्य । यदा पुरणा पहना शत्रूणां विशेषेण प्रेरकस्योरशंसस्योतमिहुमि. स्तूयमानस्स तय शर्मन शमणि मुसे गृहे पा स्याम । अदितेः पुना मिनादयः । परमपि उदसीति परस्य पथ्यंतस्य पूर्वामंनिवागवद्भावनानुप्रवेशाव पदद्वयमगुदायस्याष्टमिकं सर्वानुदा- सत्वं । अदब्धा. शत्रुमिरहिसिता. एवंभूता है देवा. यूयं नोऽसान् कृतापराधान् युज्याय सख्यायामिक्षमध्वं अस्माभिः कृतमपराध सहवं ।। प्र सीमादित्यो असृजद्विभुर्ती ऋतं सिंधवो वरुणस्य यति । न भोम्यति न वि मुचंत्यते ययो न पस्तू रघुया परिज्मन् ॥ ४॥ प्र । सीं । आदित्यः । असृजत् । विऽधर्ता | अतं । सिंधवः । वरुणस्य । यति ॥ न। म्यति । न । वि । मुचंति । एसे । वर्यः । न । पतुः । रघुया । परिऽज्मन् ॥ ४ ॥ विधर्ता सेतुरिख जलस्स विधारविवादियोऽदितेः पुत्रो वरुण ऋतं विधारणहेतुभूत सत्यं । यद्वा नदीनामुपादानमूतमुदकं सी सर्वतः प्रासजत् वर्षेण सृष्टवान् । अशोऽ: प्रगृह्यस्यानुनासिक इत्याकारस सानुनासिकः । तेन वरणस्यतेन सिंघवः स्पंदनशीला' नरे पति गच्छति प्रवहति । एदे धितो न भन्ने प्रति म शामुनि न मिमुं. चंति उपरता न भवति । मनलसाः सर्वदैवरूप्येण प्रवहंदीत्यर्थः । एतदेवोव्यते । यो नमः पक्षिण व रघुया रपवः शीनगामिनः परिज्मन् परिश्मनि भूम्या पातः पति गच्छति । पल गती । लिब्युति दनिपसौरमंदसीत्युपधालोपः । स्थानि. बद्भावाद्विवचनादिया इसत्र सपा मुलगिति जसो याजादेशः ॥

·६१
ऋक्संग्रहः। मं० २ सू० २८
वि मच्छ्याय रशनामिवार्ग अध्याम ते वरुण साम-
तस्यं । मा तंतुश्छेदि वयतो धियं मे मा मात्र शार्यपर्स:
पुर ऋतोः॥५॥
वि । मत् । श्रथय । रशनाऽईव । आः । ऋध्याम । ते । वरुण ।
साम् । अतस्य ॥ मा । तंतुः । छेदि । वर्थतः । धियं । मे । मा ।
मात्रा । शारि । अपर्सः । पुरा । ऋतोः ॥ ५ ॥
हे वरुण मत् मत्सकाशात् रशनामिव रमियागो पिहिताननुष्टानजनितं पा
विश्थय शिथिलीकुरु । विमोचयेत्यर्थः। ते त्वत्संबंधिन ऋतस्योदकस्य पूर्णा सां
नदी । सा इति नदीनाम । तामृप्याम लमेमहि । अपि च धियं कर्म वयतः संन-
न्यतो मे मम तंतुः कर्मसंततिा डेदि लिनो मा भूत् । नरंतर्येणेत्यर्थः । तया स्तोः
समाप्तिकालात्पुरा पूर्वमपसः कर्मणो मात्रा शरीरं प्राच्योदीचांगलक्षणं मा शारि ।
शीणं विकलं मा भूत् ॥ शु हिंसायां । ममि लुट् । पुर होरित्यत्र हलक
इति प्रकृतिभावः॥
अपो सु म्यक्ष परुण भियस मत्सम्राकृतायोऽनु मा
गृभाय । दामैव यत्साद्वि मुमुग्ध्यंही न हि त्वदारे निमिर्प-
चनेशै ॥ ६॥
अपो इति । सु। म्यक्ष । वरुण । भियसै । मत् । संराट् । रतऽवः।
अनु । मा । गृभाय ॥ दार्मऽइव । वत्सात् । वि । सुमुग्धि । अर्हः ।
नहि । त्वत् । आरे । निऽमिपः । चना । ईशै॥६॥
है वरण गियसं भयं मत् मसः मु मुष्ठु अपो म्यक्ष । अपगमय । हे सम्राट सम्य-
ग्राजमान हे ऋतावः सत्यवन यज्ञवन्या वरुणमा मामनुएभाय । अनुग्रहाण ॥ छंदसि
शायजपीति श्रः शायजादेशः। इनहोर्भ इति भत्वं । अपि च दामेव यत्सान् यथा
दोग्धा परससकाशाद्वंधनी रखें विमुंचति तयाहः पापं मत्सकाशाद्विमुमुग्धि
विमुंच । दिसः शपः शुः । पृथकुरु । खदारे त्वत्तो दूरदेशे वर्तमानः । त्वदन्य
इत्यर्थः ।लतोऽन्यः कश्चित् निनिषश्चन निमेपत्यापि अशिपमचलनस्यापि नहीरो
मेटे । त्वमेवेश्वर इत्यर्थः । लोपस्त मात्मनेपदेष्विति तलोपः॥
मानो वधैवरुण ये त इष्टावेनः कृण्वतमसुर भ्रीणति ।
मा ज्योतिपः मयसथानि गन्म वि पू मृधः शिश्नथो जीवसे
नः॥७॥

·सू०८. सायणाचार्यभाप्यसहितः। मा । न । बधैः । वरुण।ये।ते। इष्टौ । पनः । कृष्यते । अमुर। प्रीणीत ॥ मा । ज्योतिपः । प्रऽवसथानि । गन्म | वि । सु । मृधः । शिश्रयः । जीवसे । नः ॥ ७॥ हे वरण नोऽसान वधैर्हननसाधनेरायुधर्मा हिंसीरिति शेषः । हे असुर पारद्रता गिरसितः ते त्वदीय इष्टो यहे एनो विहिताननुष्टानेन जनितं पापं कृश्यतं कुर्वतं पुरुष गे बधा श्रीणति रिसति तैरिति पूर्वन संबंधः ॥ श्रीप् हिसायां कैयादिए । अपि च ज्योतिषो गृहे वर्तमानादो सौरप्रकाशाद्वा प्रवरायानि प्रवासामा गम मा गच्छाम । यंदा यदे वर्तमानः सूर्य पश्यचिरकालं जीवेयभिसर्थ. ॥ गमेळछि मने घसेति है। संर। तथा नोऽस्माकं जीवसे जीयनाय मृधो हिसकान म सुष्टु विशिश्रय. विश्लपय । बाधतेत्ययः॥ नमः पुरा ते वरुणोत नूनमुतापरं तुविजात बवाम । स्त्र हि के पर्वते न श्रितान्यप्रच्युतानि दूळभ व्रतानि ॥८॥ नमः । पुरा । ते । वरुण । उत । नूनं । उत । अपरं । तुविजात । अवाम ॥ त्ये इति । हि। कं । पर्वते । न । श्रितानि अप्रऽच्युतानि । दुःऽदभ । वृतानि ॥ ८॥ हे वरुण पुरा पूर्वसिन्दाले ते तुभ्यं नमो नमसारप्रतिपादकं नम इति शन्दम- वादिप्म । उत अपि च नूनमयापि वाम । उत अपि च हे तुविजात यहुए प्रदेशेषु प्रादुर्भूत वरुणापरमागामिन्यपि काले नमःशब्दं बवाम उचारयाम । कस्मादिति चेदुच्यते । दूळभ दुर्दभ दंभि हिसिनुमशक्य । दुरो दाशनाशदमध्येषु । पा० ६. ३. १०९.५. । इति रेफस्योत्यमुत्तरपदादे प्रत्वं च कमियतत्पादपुरणं । हि यस्मात् त्वे लयि पर्वते न शिलोचय इवाप्रच्युतान्यन्ये. प्रच्याययितुमशक्यानि प्रतानि कर्माणि विधरणानि नितानि आश्रितानि । तस्मादित्यर्थः ।। पर ऋणा सौवीरध मत्कृतानि माह राजन्नन्यकृतेन भोज। अव्युष्टा इन्नु भूयसीरुपास आनौ जीवान्यरुण तासु शाधि॥९॥ पर कुणा । मावीः । अध। मत्तानि । मा । अहं । राजन् । अन्यऽकृतेन । भोजं ॥ अविजिष्टाः । इत् । नु । भूयसीः । उपसः । आ । न: 1 जीवान । वरुण । वाम । शाधि ॥ ९ ॥ है वरुण ऋणा ऋगानि पिनादिभिः कृतान्यस्माभिर्देयानि परा सावीः परामद पराचीनं प्रेरय । पू प्रेरणे छांदसो लुट् । अध अधुना माकृतानि मया निपादि- ·अवसंग्रहः। मं० २ ० २८ तानि ऋगानि परामुव । अपि च हे राजन सामिन् वरण अहमन्यतेनान्यजिवेन धनेन मा भोज भोग मा लभेयं । कि कारणमिति चेदुच्यते । भूयसीयस्तो बहुतरा उपसोऽव्युष्टा इत्रु सत्यमव्युष्टा एव । अपररात्रेपत्याय ऋणानि चितयतो जाग्रतो मम व्युटा अपव्युष्टवाल्पा आसन् । हे वरुण तास्पःसु नोऽसान् जीवान जीवनवत आशाधि आ समंतादनुशिष्टान् कुरु । ऋणान्यपहत्य भोगपर्याप्त धनं प्रयच्छेत्यर्थः ॥ यो में राजन्युज्यो या सखा या स्वमें भयं भीरवे मद्य- माहे । तेनो वा यो दिप्सति नो वृको वा त्वं तस्माद्वरुण पाह्यस्मान् ॥१०॥ यः । मे । राजन् । युज्यः। या । सखा 1 वा । स्वप्ने । भयं । भौरवै । महाँ । आहे ॥स्तेनः । वा । यः । दिप्सति । नः । पृमः । वा । त्वं । तस्मात् । वरुण । पाहि । अस्गान् ॥ १० ॥ हे राजन् वरुण मे मदीयो युज्यो योजनसमर्थः पित्रादिर्वा सखा समानख्यातो बांधवो वा खमे रटं लद्विपयं भयं मीरवे भयशीलाय मयं य आह भूते। तया स्वेन- यौरो वा कोऽरण्यत्वा वा यो नोऽस्मान् दिप्सति जिघांसति ॥ सनीवंतति विकल्पनादिदभावः । दंभ इचेतील । हे वरुण वं तस्मात्सर्वस्मादसान्पाहि रस ॥ माहं मघोनों वरुण प्रियस्य भूरिदानु आ विदं शूनमापेः। मा रायो राजन्सुयमादव स्थां बृहद्धदेम विदथै सुवीरा ॥११॥ मा । अहं । मघोनः । वरुण । प्रियस्य । भूरिऽदानः । आ। विदं । शूनै । आपः॥मा। रायः । राजन् । युध्यमात् । अव । स्था। यदेम । विदथे । सुऽवीराः ॥ ११ ॥ हे वरुण मधोनी धनवतः श्रियस्थानुकूलस भूरिदाबो भूरेहुलस्य दातुरादयस्याई मा आविदं मावेदयानि आवेदन विज्ञापन मा करवाणि । कि तदनावे । आपेर्शातेः शूनं शून्यं दारियं । वर्णोपांदसः । यद्वा शूनं गतं प्रार दारित्य । टुओश्वि गतियोः। वीदितो निष्टायामितीदप्रतिषेधः । यजादित्वासप्रसारण। ओदितथेति नकारः । पारिवादाद्युदात्तत्वं । एतदुक्तं भवति । अस्मदीयाः पुत्रादयः धिता इति प्रभुप्रभुसमीपेऽनिधाय याचमानो, मा भूवमिति । हे राजन् अपमात् । मुटु नियम्यतेऽनेन पुरुषो गृह इति मुयमः । ईप मुष्विति रात्ातासादायो धनान्मा- वस्था अवयुल स्थितो मा भूवं । वयं मुवीराः दोमनपुत्रा विदये यहे गहे वर्तमानाः संतो वृहद प्रौदं सोनं वदेम उच्चारपाम ।। .. 1 ·सू०९. सायणाचार्यमाष्यसहितः। ६७ (मं० २ ० ३८.) - । । । उदु प्य देवः सविता सवार्य शश्वत्तमं तदपा पहिरस्यात्। नूनं देवेभ्यो वि हि धाति रत्तमथाभजद्वीतिहोत्रं स्वस्तौ ॥१॥ पत् । ऊ इति । स्यः । देवः । सविता । सपाय । शश्वत्तमं । तत्ऽपाः । पहिः । अस्थात् ।। नूनं । देवेभ्यः । वि । हि । धाति । रत्ने । अर्थ । आ । अभजत् । पीतिऽझौत्रं । स्वस्तौ ॥१॥ स्यः स देवो धोतमानः सविता रावाय लोकानां मसवायानुशायै शश्वतम प्रति. दिनमुदस्थात् उत्तिष्टति । कोशः सविता । तदपाः तत्प्रसवर्मा ॥ अपः याः इति यमनाममु पाठात् । वहिवोंढा जगतां 1 किंच नूनं उप्रति देवेभ्यः स्तोतृभ्यो रनं धनं वि हि धाति प्रयच्छति । हीति प्रणे । अथ अपि च पीतिलोनं क्रांत- यज्ञ यजमानं खस्तायविनाशे क्षेमे माअभजन भागिनं करोतु । यद्यपि सतिशग्दो विभत्यंतनिर्दिशब्दपरसमाप्पपर्यवसानादर्थपरो भवति ॥ विन्धस्य हि श्रुष्टय देव जयः प्र घाहर्वा पृथुपाणिः सिसति । आपश्चिदस व्रत आ निममा अयं चिद्वातो रमते परिज्मन् ॥२॥ विश्वस्य । हि । अष्टय । देवः। ऊर्थः । । वाहयो । पृथुऽपाणिः । सितति ॥ आपः । चित् । अस्य । व्रते । आ । निऽप्राः । अयं । चित् । वातः । रमते । परिज्मन् ॥ २॥ देवो द्योतमानः सविता थुपापिमहापारो विश्वस्य श्रुष्टये जगतः मुखामोर्य उद्गतः रान बाहवा याहू मसिसति प्रसारयति । भापश्चित् आपोऽप्यस्य प्रवे प्रस- वारयै कर्मणि सति । प्रतं कवरमिति तमामात पाठात् । मा पदंत इति शेषः ताच निमप्रा नितरां शोधयित्र्यो गंगादिरूपेण जगत्पावयंदीव्यर्थः । अयं चिद्रातोऽ. यमपि पायुः परिज्मन् परितो गवे व्याप्नेऽनरिक्षे रमते ॥ आशुभिश्चिद्यान्वि मुंचाति नुनमरीरमदतमानं चिदेतोः। अह्यभ्रूणां चिन्ययाँ अविष्यामन व सवितुर्मोक्यागात् ॥३॥ । - ·। अक्सग्रह। म० २ सू० ३८ घागुमि. 1 चित् । यान् । वि । नुचाति । नून । अरमत् । अतमान । चित् । एतोः॥ अह्यपूणा । चित् । नि । अयान । अयिष्या। अनु । त । सवितुः । मोकी । या । अगान् ॥३॥ थान् गच्चर सरिता जागनिश्चिमीशरामिभिरपि रश्मिभिावमुशति रिमुच्यते। नूनमिति पूरण । यतमान पित्सतत गछतमपि जनतोगिनादरारमत् उपरम- यति । विच अार्पूणाचित् । अहिमाहतार शत्रुमपलभिारतीलाधर्षव । तेपामप्य- विप्या गमनेच्या न्ययान् नियच्छति । सवितु प्रेरक्स्य सूर्यस्य प्रत कर्मानु पश्चा Fमानी रानि । मोकी शोचीति रात्रिनाममु पाठात् । आगात् जागति । सवितुष्टोपरतो रानिरागच्छतीति यावत् ॥ पुनः समव्यद्विततं वयंती मध्या कोन्याच्छक्म धीरः । उत्संहायास्था पारदर्धरमतिः सविता देवआगात् ॥ ४॥ पुनरिति । सं । हव्यत् । विर्तित । वयैती । मध्या। पतः। नि । अधात् । शर्म । धीरः ॥ उन् । महाय । अस्थात् । वि । प्रस्तून् । अदर्धः । अरम॑तिः । सविता । देवः । आ । अगात् ॥ ४ ॥ घयती वन बरती नारीव रानिविततमालोक पुन रागन्यत् सवेष्टयते । पुन शब्द पूर्वेधुरप्येवमशादिवि द्योतयति । धीर प्राज्ञो पि सर्वो लोव क्तो क्यि मण कम । क्तों वर्तवा इति तमाममु पाठात् । दातन का शायमपि मध्या मध्य उपमात वर्मापरिसमाप्येत्यथ । न्यधात् निहितवान् । सवितयुपरत इति शेष । राधा र सहाय प्यों विहायोदस्थात् अवशिष्ट धर्म गर्नु पुन रत्तिष्ठति । सपूर्वो जहाति ग्यापरिलागे यतते । तथा च श्रूयते । पछि शयानो भवति सजि हानम्तु द्वापर इति । सविता सर्वस्व प्रसविता सूर्योऽरमतिरतुपरतिको द्योतमान भागात् अगच्छति । उदेशीति यावत् । ऋवन थालविशेपाच व्यर्ध विदारयति । नानीकासि दुर्यो विश्वमायुर्वि तिठते प्रभवः शोको अग्नेः । ज्येष्ठे माता सूनबै भागमाधादन्वस्य केतमिपितं सवित्रा ॥५॥ नाना ओसि। दुर्यः । विश्व । आयुः । वि। तिष्ठते । प्रऽभवः । शोषः । अग्नेः ।। ज्येष्टै । माता । मुन । भागं । आ। अधात् । अनु । अस्य इपित ! सवित्रा ॥५॥ 1 ·सायणाचार्यभाष्यसहितः। प्रभवः प्रभूतोऽनेः शोकस्तेजो दुर्यो गृयो गृहे भयो नानीकासि यजमानानां यम्भूतान्यहान्वितिष्टते अधितिष्ठति । विश्वमायुः सर्वमन्नं चाथितिछति । आयुः सनसननाममु पाठात् । मातोपाः सविनान्विपितं प्रेपितमस्य केतं प्रज्ञापकमझे. ज्येष्ठं प्रथमममिहोत्राख्यं मागं सूनवेऽभय बाधात् भादधाति ।। समावति विठितो जिगीषुर्विश्वेषां कामश्चरताममाभूत । शम्धा अपो विकृतं हित्व्यागादर्नु व्रतं सवितुर्दैव्यस्य ॥६॥ संऽभावति । विस्थितः । जिगीषुः । विश्वेषां । कामः । चरखा। अमर । अभूत् ।। शान् । अपः । विऽकृतं । हित्वी। आ । अगात् । अनु । वृत्त । सवितुः । देव्यस्य ॥ ६॥ बिगीपुर्विजयच्युयोदा विधितो युद्धार्थ मस्थितः समावर्ति समायर्तयति । विश्वेषा सर्वेषा चरता जैगमानाममा । थमा दम इति गृहनाममु पाठात् । गृह प्रति कामोऽभूत् भवति । शाश्वान् निखं कर्मरतोपः म विकृतमर्थकृतं हित्वी हि- खागात ग्रहमागच्छति । एतत्सर्व देव्यस्य दिवि भवस्य सवितुः प्रेरकस्य सूर्यस्य व्रतमतामयाख्यं कर्मानु जायत इत्यर्थः । त्वया हितमप्यमुप्सु भागं धन्वान्या मृगयसो वि तस्थुः। यानि विभ्यो नकिरस्य वानि वृता देवस्य सवितुमिनति ॥७॥ त्वया । हित । अप्य । अपऽसु । भागं । धन्य । अनु । आ। मृगयर्सः । वि । तस्थुः ॥ वनानि । विऽभ्यः । नकि । अस्य । तानि । व्रता । देवस्य । सवितुः । मिति ॥ ७ ॥ हे सवितस्त्वयाप्वंतरिक्षे । आप. पृथिवीसंतारेक्षनाममु पाठात् । जलाधारे था हित निहितमप्यमपा संबंधिनं भाग धन्वानु निर्जलप्रदेशैप्वरण्येषु सगयसो मृगय- गाथा मृगा आसमंताद्वितस्युः अधिविछति । किंच वनानि वृक्षा विभ्यः पक्षिभ्य आधाराादिरूपेण तया भागो दत्तः । अस्य देवस्य सवितुस्खानि तादृशानि व्रता प्रतानि मर्माणि भकिर्मिनंति फेऽपि न हिसति । यावाध्य वरुणो योनिमप्यमनिशितं निमिपि ज राणः। विश्वौ माताडो जमा पशुर्गात्स्यशो जन्मानि सविता 1 । व्याकः॥८॥ ५ ·७० - । ऋषसंग्रहः । में० २ ० ३८ यात्ऽराध्य । वरुणः । योनि । अप्य । अनिऽशितं । निऽमिपि । ज राणः । विश्वः । मातोडः । ब्रजं । आ । पशुः । गात् । स्थऽशः। जन्मानि । सविता : वि । आ। अकरित्यकः ॥ ८॥ वरुणो यादाध्यं यातां गच्छता राध्यं राधनीयमप्यमातुं योग्यमनिशितमतीक्ष्णं । मुखकरमिति यावत् । योनि स्थान निमिपि निमेषे तु सवितुरस्तमये सति विश्रमार्थ प्राणिभ्यः प्रयच्छति । वरुणस्य रानेनिर्वाइकरपात् । जर्भुराणो भृशं गच्छन् विश्वः सों माताडो मृताद्विषादंडानुत्पद्यमानः पक्ष्यागात् आगच्छति । विश्वः पशुरपि मज गोष्टमागात् । सविता प्रेरक स्थशः स्थाने स्थाने जन्मानि जातानि भूतानि च्याकः पृथगकार्पद ॥ न यस्येंद्रो वरुणो न मित्रो नृतमर्युमा न मिनति रुद्रः । नारातय॒स्तमिदं स्वस्ति हुवे देवं सवितार नौभिः ॥९॥ न । यस्य । इंद्रः । वरुणः । न । मित्रः । प्रतं । अर्यमा । न । मिनति । रुद्रः ॥ न । अरांतयः । तं । इदं । स्वस्ति । हुवे । देवं । सविता । नमःऽभिः ॥९॥ यस्य सवितुर्देवस्य प्रतं प्रयवाख्यं यतेंद्रो न मिनाति न हिनस्ति । वरुणच न मिनाति । मित्रधार्यमा च न मिनाति । रुद्रथ न मिनाति । अरातयोऽमुराधान मिनंति मिनातीति श्रुतमाख्यातं यथायोगं विपरिणामेन प्रत्येक्ममिसंबध्यते । तं सवितार सर्वस्य प्रेरकं देवं द्योतमानमिदमिदानी नमोमिरक्षरूपैई विभिः सह । नमः आयु- रित्यपनामसु पाठात् । खस्ति क्षेमाय हुवे खोमि ॥ भगं घिय वाजयतः पुरैधि नराशंसो नास्पर्तिों अव्याः। आये वामस्य संगधे रयीणां प्रिया देवस्य सवितुः स्याम ॥१०॥ भग 1 धिय । पाजयतः । पुरैऽधि । नराशंसः । ग्नाः पतिः। नः। अन्याः ॥ आऽअये । वामस्य । संगथे । रयीणां । मियाः । देवस्य । सवितुः । स्याम ॥१०॥ 'भा भजनीयं धियं ध्यातव्यं पुरधि पुरस्य धारयितारं बहुप्रज्ञ वा सवितार । पुरयिर्बहुधिरिति यास्कः । वाजयंतो वाजिनं बलिनं कुर्वतः । विर्भातव्यत्ययः । न. मनुषतोऽस्मान् नराशंसो नरैः शंसनीयो मास्सतिदेवपीनां पतिश्छदसा पतिर्वा । तया च भूयते । छंदांसि पेमा इति उत मा व्यंतु देवपक्षीपित च । सविता व्याः ।

·सू० १०. सायणाचार्यमाप्यसहितः । अव्यात् । किंच वामस्स धनस्य रमीणा पशूनां च । तथा च भूयते । पशवो वै रयि- रिति । आप आगमने संगये संगमने २ निमित्त देवस्य द्योतमानस्य सवितुः प्रेर- कस्य वयं प्रियाः स्याम भवेम" अस्मभ्यं तहिवो अयः पृथिव्यास्त्वया दत्तं काम्यं राध आ गात् । शं यरस्तोतृभ्य आपये भवात्युरुशंसाय सवित- जरित्रे ॥ ११॥ अस्मभ्य । तत् । दिवः । अत्ऽभ्यः । पृथिव्याः । त्वया । दु । काम्यै । राधः । आ । गात् ।। शं । यत् । स्तोतृऽन्यः । आपये । भवाति । उरुऽशंसाय । सवितः । जरित्रे ॥ ११ ॥ हे सवितः असभ्यं खया दत्तं तत् प्रसिद्धं काम्यं कमनीयं राधो धनं दिवो धुलो- कात् अयोऽन्तरिक्षलोकात् पृथिव्या भूमेयागात् आगच्छतु । किंच स्वोभ्यः खोतॄणामापये बंधवे तद्वंशजाय यद्धनं शं मुसकर भवाति भवेद उरशंसाय बहुस्तु- तये जरिये सोने मयं । गरिता काररिति स्वोतनामसु पाठात् । है सवितः । । , तरप्रवछ। (मं० ३ सू० ९.) १०. सखायस्त्वा ववृमहे देवं मतीस ऊतये । अपां नपतिं सुभगै सुदीदिति सुमतूर्तिमनेहस ॥ १ ॥ सखायः । त्वा । घुमहे । देवं । मौसः । इस] । अपां । नपा । सुभगे । सुदीदिति । सुऽप्रति । अनेहसै ॥ १ ॥ विश्वामित्रः सौति । हे अग्ने सखायः सोमाज्यादिहवि प्रदानेनोपकारकत्वान्मि- माणि माखो मनुष्या ऋत्विजो वयमपां नपातमपां नप्तारं भुभगं शोभनधनयुक्त सुदीदिति योगनदीति मुप्रतात शोगनप्रतरणं कर्मानुधातृमिः सुखेन गंतव्यमने- इसमुपद्रवरहितमेतादशं देवं बाम्तये रक्षणाय वामहे घृणीमहे । सखायः । त्या प्रकथने । समाने ख्यश्चोदात इति समान उपपदे डिदित्यनुवृत्ती ख्यारिम् । तस्य हिरवाहिलोपः । तत्संनियोगेन यलोपः। समानस छदस्यमूदेति सभावः । । - ·ऋक्संग्रह। । मं० ३ सू०९ उपपदस्योदात्तत्वं । गिदित्यनुतौ सस्युरबुद्धौ । पा० ५. २. ५२. । इति गिद्ध- नावः । वृद्ध्यायादेशौ । साधुदात्तः । वमहे । दृट् समझौ । छंदति ललिट इति वर्तगाने लिट् । कादिसादिडभावः । निधातः । ऊतये । अव रक्षण इत्यस्य उदात्त इत्यनुवृत्तावृतियूतीत्यादिना फिरंतत्वेन निपातनादन्तोदात्तः । अपां । कडिदमिति विमतेरदातत्वं । सुभगं । भादात घर छंदसीयुत्तरपदायुदातलं मप्रति । कलादयवेत्युत्तरपदायुदात्तत्वं ।। कार्यमानो वना वं यन्मावरजगन्नुपः । न त अग्ने प्रमृ निवर्तन यहुरे सन्निहार्भवः ॥ २ ॥ कार्यमानः । बना । त्वं । यत् । मातुः । अजगन् । अपः ॥ न। तत् । ते । अमे । ऽमृपै । निऽवतैनं । यत् । दुरे । सन् । इह । अभवः ॥ २॥ हे अमे बना भाननानि रक्षितुं कायमानः कामयमानस्त्वं यास्मात्कारणात्तानि बिहाय मातृरपो मातृभूता अपोऽजगन् अगमः गतवानति अप्सु प्रविष्टत्याच्ळांतो पतसे । सत्तलासे तव निवर्तनं नितरां तव वर्तनं । तेन च विनाशो लक्ष्यते । सविनाशो न प्रमृषे न प्रमृष्यते न सह्यते । कुत इत्यत थाह । ययसात्कार- शाहुरे सन् अदृश्यतया वर्तमानस्त्वमिहासत्संबंधिष्वरणिरूपेषु काप्यमवः मंथ. नात् क्षणमात्रणास्माकं समीपे भवसि । तस्मात्तव दूरतो वर्तनमस्मभ्यं न रोचते। अस्मिनर्थे यास्कः । कायमानधायमानः कामयमान इति वा । वनानि त्वं यन्मा. तृरपोजगन् उपशाम्यन् । न तत्ते भमे प्रमृप्यते निवर्तनं दूरे यतानिह भवसि जायमानः । नि० ४. १४. । इति ॥ कायमानः । कमु कांतो । कमेणिड् । लटः शानच् । मकारलोपदडोदयः । अजगन् । गम्ल गतावियस अधि बहुलं दसीति शपः अनुः । हन्डयादिना सिलोपः । मो नो धातोरिति नकारः । यच्छरदयोगाद- निपातः। अडागमखरः। प्रमुपे । मृप तितिक्षायो । व्यत्ययेन कर्मपि तप्रत्ययः, लोपत्र अात्मनेपदेविति तटोपः । धावखरः । अभवः ,छंदसि लघुष्ट्रिट इति लडथै ला यद्योगादनिघातः ॥ अति तृष्टं ववक्षिधाथैव सुमना असि । प्रान्ये यति पर्यन्य आसते येपो सख्ये असे नितः ॥ ३ ॥ अति । तृष्टं ! ववक्षिय । अर्थ 1 एव । मुऽमनाः । असि ॥ प्रभ । अन्ये । यति । परि 1 अन्ये । आसते । येषां । सख्ये । अर्सि श्रितः ॥३॥ 1 - ·सू०१०. सायणाचार्यमाप्यसहितः। हे अमे तृष्टं स्तोतुस्तृष्णामिलापं तदुचितफलप्रदानेन सफलं कर्नुमविववक्षिय अति- सायेन योनिच्छति । अथैव अथापि लं सुमना असि संतुष्टमनस्लो वर्तसे । किंर त्वं येषां षोडशानातिना सख्ये मध्ये श्रितोऽति वर्तसे रोपांमध्येऽन्येऽध्वर्युप्रमृतयो द्वादशलिजः प्रयति प्रक्षेण होतुं गच्छति । अन्य उद्गातृप्रमृतयश्चबारः पर्यायवे परित आसीना वर्तते । ववक्षिय । वह प्रापण इत्यस्य मनि रूपं । अभ्यासस्य सन्यत इतीलाभावश्छादसः। तदंताद्वर्तमाने लिट् । थल आर्धधातुकोट्सलादेरितीट् । धास्प्रत्ययादामियाम् न भवति । मंदत्वात् निघातः । प्रत्र । प्रसमुपोद इति द्विव. चनं । यति । इण गतावित्यस्य लटि रूपं । एकान्याभ्यां समर्याभ्यामित्यन्यशब्दयो- गात्पूर्वस्य निघाताभावः। आसते । आम उपवेशने । उत्तरत्वानिपातः । अति । अस् भुपि । तासस्त्योर्लोपः इति सकारलोपः । यद्वृत्तपोगान्न निहन्यते ॥ ईयासमति निधः शश्वतीरति सञ्चतः । अन्वीमविंद- निचिरासौ अद्रुहोप्सु सिंहमिव श्रितं ॥ ४ ॥ ईयिऽवांस । अति । सिधः । शश्वतीः । अति । सश्चतः ।। अनु । हैं। अघिदन् । निऽचिरासः । अनुहः । अप्ऽसु । सिंहऽईव । चितं ॥४॥ हे असे अट्ठहोदोग्धारो निचिरासो नितरा चिरासधिरतना विश्वेदेवा. सिंध: शोषकाञ्छन्यलेनातिकम्येयिवासं गच्छंत शश्वतीर्वढीः सश्चतः स्रगतिकारिणी सेनाश्चात्यतिक्रम्य गच्छन्तमप्मु नितं तिरोहितमत एव सिंहमिव गुहाप्रविष्ट सिंह- मिव मीममीमेनं स्वामन्वविदन अनुगम्यालमंत ॥ इयिवांस । इण गतावित्यस्य कसानुपेयिवाननावाननूचानक्ष । पा० ३. २, १०९. । इति निपातितः । प्रत्ययखरः। सिंधः। सिधेः क्षयार्थस्य शोषणार्थस्य वा विप् चेति किम् । पातुखरः। सश्चतः । पस्न गती । जकारस्य व्यत्ययेन चकारः । लटः शनादेशः। प्रत्ययस्वरः। अविंदन । विदु लाम इत्यस्य लकि रूपं । निचिरासः नितरा निराः । आजसे- रमुगिस्यमुक् । समासस्वरः । अहः । दुइ जिघासाया । सपदादिलादावे किए । बहुप्रीही नम्सुभ्यामित्युत्तरपदातोदात्तत्वं । नितं । निन् सेवायामित्यस्य युका कितीतीदप्रतिषेधः । प्रत्ययखरः॥ ससृवांसमिव त्मनाग्निमित्था तिरोहित । ऐनै नयन्मा- तरिश्वा परावतो देवेभ्यो मथितं परि ॥ ५ ॥ ससृवासऽइव । मनौ । अनि । हुत्था । तिरहितं ॥ आ । एन । नयत् । मातरियो । पराऽवतः । देवेभ्यः । मथिते । परि ॥ ५ ॥ मातरिया वायुरिल्थेलं रमना खेच्छयाप्पु प्रवेशेन तिरोहित निलीनं परि

·७४
ऋक्संग्रहः। मं. ३ सू० ९
परितो मथित मंधनेन निष्पादितमेनमामि देवेभ्यः । तादय चतुर्थी । देवार्थ परावतो
दूरदेशादानयत् आनीतवान् । तन दृष्टांतः । ससवांसमिव । यथा खारथ्येन समू-
वांसं सरंत गच्छतं पुत्रं पिता बलादानयति तद्वत् सस्वारामिम । र गताविस-
सालिट् तस्य कसुः । इवेन विभक्त्यलोपः । इत्युक्त्वात्प्रत्ययखरः । त्मना । आत्मन-
साब्दस्य भनेवाडयादेरात्मन इत्याकारलोपः । इत्था । या हेतौ च छंदसीवि व्यत्य-
येन थापत्ययः । प्रत्ययस्वरः । एन । अन्वादेशे द्वितीयाटी.खेन इत्येनादेशः अनुदा.
तव । नयत् । गीन् प्रापण इत्यस्य लधि रूपं । अभावदछांदसः । मातरिक्षा
मातर्यतरिक्षे श्वमितीति श्वनुनियादिना निपातितः ॥
तं त्या मती अगृभ्णत देवेन्यौ हव्यवाहन । विश्वान्य-
द्याज्ञाँ अभिपासि भानुप तव ऋत्वा यविष्ट्य ॥ ६ ॥
। त्वा
मती
। अगृभ्णत।
। देवेभ्यः । हल्यऽवाहन ॥ विश्वान् ।
यत् । यहान् । अभिऽपासि ॥ मानुप । तव । करवा । यविष्ठप ॥६॥
है हव्यवाहन हव्यानां वोढहें अमे मर्ता मनुष्या अध्वर्युप्रमतय तादृशमप्यु
विरोहितं खा त्वां देवेभ्यो यरव्यदेवतार्थमगृभ्णत अहत । मानुष मनुष्याणां
हितकारिन्यविध्य युक्तम हे अमे तव कत्वाकर्मणा माहात्म्येन विश्वान्सर्वानस्मामिः
कियमाणान्यज्ञान्यवसाकारणादमिपासि सर्वतः पालयति तसावामगृह्णतेति पूर्वे-
शान्धयः ॥ अष्टम्पत । प्रह उपादाने । प्रयादित्वाद्धा । अहिज्यादयीवि संप्र-
सारणं । हाहोदलंदसीति हकारस्य भकारः। तिइतिट इति निघातः । हन्यवा-
इन । वह प्रापण इति धातोर्युडिसनुवृत्ती हव्येऽनंतः पादमिति ल्युट् । उपयावृद्धिः ।
योरनादेशः । अपादादित्वादाटमिक्मनुदातत्वं । विश्वान् । विश प्रवेशन इत्यस्मा-
दधि पिलटिरगिकणिखदिविशिभ्यः कनिति छन् । कित्त्वाहणाभावः । नित्वादा-
धुदात्तत्वं । अमिपासि । पा रक्षणे । अस्य धातो रक्षणार्थत्वाम पिबादेशः । यच्छ-
ब्दयोगात निपातः । धातुस्वरः । कला । टा । जसादयश्छंदसि विकल्प्यंत इत्यत्र
नादेशाभावः । यणादेशः । प्रत्ययखरः। यविष्य । युवशब्दादतिशायने तमविष्ठ-
नापितीष्ठन् । स्थूलपूरसुवेति ययादिपर लुप्यते पूर्वस्य च गुणः । यसादित्वात्स्वा-
थिको यप्रलयः॥
तद्रं तवं दंसना पाकाय चिच्छदयति । त्वां यदने
पशर्यः समासते समिदमपिशर्वरे ॥ ७ ॥
वत् । भद्रं । दर्य । सना । पाय ! चित् । छदयति ॥ त्वां ।
यत् । अग्ने । पशवः। संआसते । मंऽइदं । अपिशवरे ॥ ७॥

·सू०१०," .. सायणाचार्यभाप्यसहितः। ७५ हे अग्ने तय संबंधि तदिदं भद्रं शोभनं दंसनामिहोत्रादिकं कर्म पाकाय घिर । विच्छन्दोऽप्यर्थे । पाहायेति कर्मणि चतुर्थी । पाकोऽर्भकः । तद्वदनमपि यजगानं उदयति वफलप्रदानेन पूजयति । पशुपुत्रादिमिः परिवृतं करोतीत्यर्थः । छद्य- विशब्दोऽर्चतिकर्मा ॥ छंदयति छदयतीति तनाममु पाठात् । यद्रा । पाकशब्दः प्रशस्य वकि । पाको वाम इति प्रशस्यनाम पठितत्वात् । तद्रं कर्म प्रशस्य यजमान- ममिमतफलप्रदानेन पूजयतीत्यर्थः । यद्यस्मात्कारणादपिशवरे शरीमुखेऽग्निविहरण- शाल एव रामिद्धं दीप्यमानं वो पशवो द्विपदाश्चतुप्पदाचोभये पशयः समासते सम्यगासने । पर्युपासत इत्यर्थः । तदिदं पवादिलदाणं फलं यजमानाय प्रयच्छ- तीत्यर्थः । भद्रं । भदि कल्याण इलस्सादातोपरि रकूप्रत्ययेन निपातनादतो- दात्तत्वं । पाकाय पा रक्षण इलस्सादिण्मीकापाशलेत्यादिना क्न् । पायते रक्ष्यवे राजादिनेति पाकः । नित्यादाादात्तः । छदयति । छद अपवारणे । स्वाथै गिफ् । भदंतत्वादृष्यमारः। निधातः । समासते । आस उपदेशने । मदादित्वाञ्चपो उक् । अनकारांतसाज्यपादादेशः । यद्योगादनिघातः । तिकि चोदात्तवतीति गतेनि- घातः। पातुखरः । आ जुहोता स्वध्वरं धीरं पावकशोचिषं । आशुं दूतर्म- जिरं प्रलमीढ्यै श्रुष्टी देवं संपर्यत ॥ ८ ॥ आ। जुहोत । सुऽअध्वरं । शीरं। पावकऽशोचिषं ॥ आशं । दूत। अजिरं । प्रनं । ईड्यं । श्रुष्टी । देवं । सपर्यंत ॥ ८॥ ऋत्विजो यजमानः प्रेरयति । हे ऋत्विजः पावकशोचिषं शोधकीर्ति शीर काठेप्वोषधीपु चानुशायिनं खरं शोमनयज्ञोपेतमिमममिमा जुहोत आहुवि- मिरा समंतातर्पयत । अपि च । आशु कर्मणि व्याप्त दूतमादानकारित्वेन देवानां दूतमजिरे क्षि गंताई प्रषं पुरातनमीज्यं स्तोतव्यं देवं द्योतमानमिमममिं श्रुष्टी सपर्यत । श्रुष्टीति क्षिप्रनामेति यास्का । क्षिप्नं पूजयत । जुहोत । हु दानादनयोः । अस्माद्धातोर्लोट् । जुहोत्यादिभ्यः कुरिति शपः क्षुः । श्ठाविति द्विवचनं । लोटो लइदिति लङ्घद्भावे तस्थस्थमिपामिति यस्य तादेशः । छंदसीलनुवृत्तौ तस्य तप्त- नप्तनपनाश्चति तपादेशः । पित्त्वानुगः । नियातः खध्वरं । बहुमीही नम्- सुभ्यामित्युत्तरपदांतोदातलं । चीरे । शीद खमे । असाद्धातोः स्फायितचिवंची- त्यादिना रक्प्रत्ययः । कित्त्वाद्गुणाभावः। प्रत्ययसरः पावकशोचिपमिस्त्र पवन पावः सुदितं कायतीति पावकः । मातोऽनुपसर्गे कः । प्रत्ययसरः। महुनीही प्रत्या पूर्व- पदमिति पूर्वपदप्रतिसरत्वं । मा । म व्याप्ती । असाहातोः धृवापानिमीत्सा- दिना उप । उपधावृद्धिःप्रसयसरः । मजिरं । भग गविक्षेपणयोरिलमाद्धातो- . । .

·है ॥ ऋक्संग्रहः। मं० ३ सू०९ रजिरशिशिरशिथिरेति किरन् । प्रत्ययातत्वेन निपातनादतोदात्तत्वं । प्रनं प्रगस्य छंदसि गलोपश्च । पा... ३. २३. २. । इति गलोपः । चकाराव सप्रलयः। प्रलयखाः। ईड्यं। इंड स्तुती अस्मारण्यत् । ईडवदेवादिनापुरातत्वं । सपर्यत । सपरशब्दात्तवादिभ्यो यक् पूजायां वर्तते । लोग्मध्यमपुष्पवहुवचनं । शप् । अतो गुण इति पूर्वरूप : निपातः ॥ त्रीणि शुता त्री सहस्राण्यप्निं त्रिंशच दे॒वा नर्व चासप- यन् । औक्षन्पृतैरस्तृणन्वहिरेस्मा आदिद्धोतर न्यसादयंत ९ श्रीणि । शता । बी । सहस्राणि । अग्नि । त्रिंशत् । प । देवाः । नये । च । असपर्यन् ॥ औक्षन् । पुर्वः । अस्टैणन् । वर्हिः। अस्मै । आत् । इत् । होतारं नि । असाद ॥९॥ त्रीणि शता प्रीणि शतानि त्री सहस्राणि त्रीणि सहयापि निशच नव चैकोन- चलारिंशदधिकशतनयोपेतनिसहस्रसंस्याका देवा इममभिमसपर्यन अपूज- यन् । किंच ते देवा पूर्वरिमममिमोक्षन् असिंचन् । अयास्मा अमये तदर्थ बर्हि- रस्तृणन वहिषासरणं वेगाच्छादनमकुर्वन् । आदिदनंतरमेव ते देवास्तस्मिन्व- हिष्येनमप्निं होतारं हत्या न्यसादयंत उपावेशयन् । देवैः पूज्यसिममामि सपर्यवेति पूर्वेणान्वयः । देवसंख्या च बृहदारण्यकेऽमिहिता । महिमानमेवैपामेते त्रयविंशत्त्वेव देवा इति । तमे ते त्रयसिंशदष्टौ वसव एकादश रुदा द्वादशादित्यास्त्र एकनिश- दिवेव प्रजापतिय प्रयविंशत् । . बा.३.९. । इति ॥शता । दद्याना पशा शभावसच प्रत्ययः । दा दशत परिमाणमेपों शतानि । सुपा सुलुगिया- दिना सुपो डादेशः । प्रत्ययखरः । श्री। मुपो सुलगिति पूर्वसवर्णदीर्घ फिट्सरः । "सहकाणि । मादित्वान्मध्योदात । त्रिंशत् । प्रयाणां दरात मिनभाव. शश्च + प्रत्ययः । प्रयोदशतः परिमाणमस्स निशत् । प्रत्ययसर । नव पनि मिलनु- वृत्तौ णु तुताविलसाद्धातोपदेशोदवेति कनिन् गुणध । निस्वादामुदात्तः । अस- पर्यन् । लकि रूपं । निधात' । औसन् उ सेचने । लरि मादजादीनामित्याहागमः । इति पादादित्वास निइन्यते । आगमस्वर. 1 अस्तृणन् । स्तुम् आच्छादने । 'लह यहुवचने म्यादिस्वाच्या । शेरैतादेशः निलं हिट इतीकारलोपः संयोगांत- सौपा भाभ्यस्त्रयोरात इत्याकारलोपः । साइविसहागमः । चोदातः । भागमखरः । वास्येलनाती चादित्वाग्निपाताभावः । यहिः । इगिरिवनुत्ती 'हेनोपोतीशिरसंनियोगेन नलोपः । प्रत्ययसरः । मादयंत । पद शरणगयवसादनेषु । असागुमति घेति गिन् । उपाधिः । गिरक्षेसात्मनेपदं। करिबहुवचने हर्ष । निपातः।।

·७७ सायणाचार्यमाप्यसहितः । (मं० ३ सू० १२.) ११. इंदु सोमं सोमपते पिमं माध्यदिन सक्नं चार यत् । प्रमुथ्या शिम मघपजीपिन्विमुच्या हरी इह मादयस्व १ इंद्र। सोम । सोमऽपते । पिय । हुमं । माध्यदिनं । सर्वन । पार। यत् । । । ऽमुध्य । शिप्रेइति । मघऽन् । जीपिन् । विऽमुच्य । हरी इति । इद । मादयस्व ॥ १॥ विश्वामित्रो मूते । सोमपवे होमस्माधिपते है और इममम्मानिर्माध्यदिने रापने क्रियमाणं सोमं सोमरस पिस । यद्यस्माते स्वदर्थ क्रियमाणं माभ्यरिनं मध्यदिनधि रापनं निफेवल्याख्यान चार रमणीयं वर्तते । मपयर भनयत् जीवि । शनीपशम्देन मतयार सोमव्यमुच्यते । सदन हे हरी र योजितायी रयाशिमुच्य शिप्रे इन प्रमुप्यालेन प्रान परिषेद देवय- जनदेशे मादयस तारयो हर्षय ॥ प्रमुष्य । प्रोय पर्याप्तापित्यस स्यपि का FArदस. रित्सर । ऋनीपिन् । भर्न पर्न भर्जन इसम्मादध ऋषि च । उ०४. २८ । इतीपप्रलय ऋजि इलादेशय धातो । अयंत इयूजीपं । तद- सास्तीतीनिप्रत्यय । आर्मप्रितवानिपातः । मादयस ) म स्तुलादिए । हेतु- मणिन् । निपातः ॥ गर्वाशिरं मंधि मिंद्र शुक्र पिया सोमै ररिमा ते मदाय । मामकृता मारतेना गणेर्न सजोपा रुद्रस्तृपदा पस्व ॥ २ ॥ गोऽआशिरं । मथिन । इंद्र । शुक्र । पिन । मोमै । रिम । ते । मदाय ।। मामको । मारतेन । गणेन । सऽजोपोः । रुदैः । नृपत् । आ। यूपस्व ॥२॥ हे गवाशित गन्यस्य परा मार्मिपण यस्मिन् तं सोमं । अपि च मंथिनं मंयर्मयुस शुकममिनपं । यदा शुक्रामयिप्रदे वर्तमान एवं वियु सवनेषु वर्तमान. मिर्म सोम पिय । ते तप मदाय हाय रश्मि त सोमं वयं प्रयच्छाम । माइवेन । मरतो गमो माप्त। स च ममाता । अनन्तोत्रं करोतीति माहा । सस्तो कुर्वाणेन माइवेन गपेन स्टेरेकारसारख्या प्रेष सजोषा. संगतस्त्व सूपन् सोमपानेन तृप्यन था यस तमिम सर्वतो जरै सिंच धारय । गमावि । - ·- ऋक्संग्रहः । मं० ३ ० ३२ श्रिणावराहपूर्वात्किप्यपस्पृधेयामाचचुरियादिना निपातनादाशिरादेशः । बहुनौही पूर्वपदप्रकृतिखरः। पिश । छचोऽस्तिठ इति संहितायां दीर्घः । ररिम । रावे. इछादसे वर्तमाने लिटि रूपं । असमानवाक्यत्वानिपाताभाषः । भागमा अगुदात्ता इतीटोऽनुदात्तत्वात्प्रत्ययखरः । तृपत् । तृप प्रीणने । तुदादिः । आगमानुशास. नस्यानित्यत्वानुमभावः । पख । षु सैचने । व्यत्ययेन शः ॥ ये ते शुष्मं ये तविपीमवर्धनचैत इंद्र मरुतस्तु ओजः। माध्यदिन सर्वने वज्रहस्त पिवा रुदेभिः सर्गणः सुशिप्र ॥२॥ ये । ते । शुष्मै । ये । तविषी । अवर्धन् । अचैतः । इंदु । मुरुतः । ते । ओजः ॥ माध्यदिने । सर्वने । वुअऽहुस्त । पिर्व । कुद्रेभिः । सऽनणः । सुऽशिप्र ॥ ३॥ हे इंद्र ये मरुतस्ते तव शुम शत्रूणां शोषकं तेजो ये च मस्तस्तविपी वलं चाव- धन् युस्सहकारितयावर्षयन् ते मरुतोऽचंतस्त्वां स्तुवंतः सतस्ते तवौजो युद्ध- सामर्थ्यमवर्धयन् । वज्रहस्त वायुती हस्खो यस्येति ताश । सुशिप्र शोभनहनो । विप्रे हन् नासिके वेति यास्कः । हे इंद्र रोमिः रोदयंति शत्रूनिति सदा मरुतः तेः सगणस्त्वं माध्यंदिने सक्ने सोमं पिव ॥ अवर्धन । वधु वर्धने । अत वितण्यर्थ. । यहत्तयोगादनिघात. । माध्यंदिनै । उत्सादित्वादन् । नित्वादायुदात्तः ॥ त इत्यस्य मधुमद्विविप इंद्रस्य श| मुरुतो य आसन् । येभित्रस्यपितो विवेदामर्मणो मन्यमानस्य मम ॥ ४ ॥ ते। इत् । नु । अस्य । मधुऽमत् । विविप्रे । इंद्रस्य । शधः । मरुतः । ये । आसन् ॥ येमिः । वृत्रस्य । इपितः । विवेद । अमर्मणः। मन्यमानस्य । मम ॥४॥ ये मरुतः । इंद्रस शो बलभूना आसन् । त इन त एव महतोऽस्य । द्वितीयामें पसी इममिदं मधुमद तब सहश्या वयमास्महे वं युद्धममिगच्छेति माधुर्योपेतं वाक्यं यया भवति तथा विविप्रे नु क्षिप्रं प्रेरयन् । येभियुद्धसहायमद्विरिपितः । प्रेरित इंद्रोऽमर्मण. परैरविदितमर्मस्थानस्यात एव मन्यमानस्य न कोऽपि मम हते. समिमन्यमानस वृत्रस्यामुरस मर्म यस्मिन् स्थाने प्रवृतो सलो स मरिष्यवि तादृशं स्थानं विवेद अज्ञासीत् ॥ विविप्रे। विए क्षेपण इलस्य लिटि व्यत्ययेना- मिनेपदं । इरेच इरयो र इति रे इत्यादेश । निपात । सन् अस भुवीत्यस लहि रूपं । यवृत्तयोगाग्निधाताभावः । विवेद । विद ज्ञाने लिटि रूपं । लिस्वर । मर्म । म प्राणलागे इत्यस्मादौणादिको मनिन् । नित्खरः।। .

·। - सू०११. सायणाचार्यमाप्यसहितः। ७९ मनुष्वदि सर्वनं जुपाणः पिवा सोमं शश्वते वीर्याय । स आ वृत्स्व हर्यश्व यज्ञैः सरण्युमिरपो अर्णी सिसर्पि ॥५॥ मनुष्वत् । इंदु । सर्वनं । जुपाणः । पिर्व । सोमै । शश्व॑ते । वी- यीय । सः । आ । ववृत्स्व । हरिऽअश्व । यज्ञैः। सरण्युभिः । अपः। अर्णा । सिसर्पि ॥ ५॥ हे इंद्र मनुष्वत् मनोर्यशमिव ममेदं सवनं यज्ञं जुषाणः सेवमानस्वं शवते शाश्वताय वीर्याय परपरिभवलक्षणाय सामायमं सोमं पिन । हे हर्यश्व स ताह- शस्त्वं यज्ञैर्यजनीयर्मतिः सारमावस भागच्छ । किंच परण्युमिरेकश्रुति- मनगंनानात्मन इच्छद्भिः । यद्वा सरण्युमि. सरणशीलैगद्भिः राहितस्त्वमपोऽतरिक्षा- स्थितान्युदकानि अर्णा पार्थिवान्युदकानि सिसर्षि मापय । यदा अपः । पंचम्यंतमे- तत्पदं । अपो व्याप्तादंतरिक्षात्सकाशादर्णाति प्रापय ॥ ववृत्त । धून वर्तने । व्यस- येन शपः नुः लोटि रूपांसरण्युमिरण शब्दार्थः । किम् । समानो रणो ध्वनियेषां ते सरणा मंनाः । तानिच्छंतः । मुपः क्यम् । क्यादित्युप्रत्ययः । यद्वा स गती। स्युपचिभ्योन्युजागूचनुरः । उ० ३.८. । इसन्युष्प्रत्ययः । पाभ्यो । पा. ८. ४. १. । इति णल चित्त्वादतोदात्त. 1 अप. । आर व्याप्ती आप्नोते कि हस्सवेति विप् घातोर्हस्खश्च । सावेकान इति विभकेरुदात्तत्वं । सिसपि । सु गती । छादसो जुहोत्यादिः । बहुलं छेदसीसभ्यासस्येत्वं ।। त्वमपो यद्ध बृनं जघन्याँ अत्या इव प्रासृजः सतवाजी। शर्यानमिंद्र चरता वृधेन वत्रियाँस पारि देवीरदेवं ॥ ६ ॥ त्वं । अपः । यत् । हु । वृत्रं । जघन्वान् । अत्यान्ऽइव । प्र । असूजः । सतवे । आजौ ॥ सयानं । इंदु । चरता । बुधेन । बत्रि- ऽवांस । परि । देवीः । अदेवं ।। ६ ।। है इंद्रलं देवीदेवनशीला अपः परि नतिवांस परित आइस वर्तमान अत एवा- देवं बहूदक्तया खच्छत्वेनाप्रतिमासमानं शयानमेकर निश्चलतया वर्तमानं वयं मेघे यद्यदा घरता तमुद्देिश्य घतेमानेन वयेन युदन जघन्वान् हतवानसि यदा स्व. माजी युझे सतवै अतिवेगगमनायात्यानिव यया चान् प्रेरयसि तथा स्वमप उदका- न्यंतरिक्षादाकाशात् प्रारजो ह प्रवर्षेण मेपमेदन वृत्पाजः खल । तं यजाम इत्युत्तरेणान्वयः ॥ जघन्वान् । हन हिंसागसोरिसस्य कसौ विभाषा गमहाविदवि. शामितीटो निकल्पितलादनेडभावः ॥ अभ्यासाचेति हकारस घत्वं । प्रत्ययसरः। ।

·८० ऋक्संग्रहः। मं० ३ ० ३२ अजः । राज विस । शविकाणी । यद्योगादनिपातः । सवै । स गती । तुमर्थे तवेप्रत्ययः । अंतश्च तवं युगपदिति धातोः प्रत्ययस्य चोदात्तत्वं । आजौ । अज प्रतिक्षेपणयोः । अज्यतिभ्यां च । उ० ४. १३९. । इति इश्प्रत्ययः । गित्वादु- पधाद्धि । अजति गच्छंससिानिलाजियुद्धं । प्रत्ययस्वरः । सर्तदाजाविलन संहि- तायामायादेशे कृते तस्य लोपः शाकल्यस्येति यकारलेपः । सर्वविधीनां रवंदसि विकल्पितत्वात्सवर्णीपखे पर्वव्ये यलोपो नासित गति । सवर्णदीपः । शयानं । शीट् स्वप्रे । शानच् । अदादित्वाच्छपो लुक । वित्त्वाल्लसार्वघानुकख- रेण शानचोऽनुदात्तत्वे धातुखरः । वधैन । हर्भावे हनश्च यथ इत्यप्प्रत्ययो पधादेशश्च धातोरतोदात्तश्च । वविसि । घृन वरण इत्यस्य साविडागमछा- दसः।प्रत्ययखर0 याम इन्नमसा बुद्धमिंट्टै बृहतमप्वमजरं युवानं । यस्य प्रिये ममतुर्यज्ञियस्य न रोदसी महिमानै ममाते ॥७॥ यामः । इत् । नम॑सा । वृद्धं । इंद्रे । वृहत । अष्वं । अजरै । युवानं ॥ यस्य । प्रिये इति । ममर्तुः । यज्ञिय॑स्य । नारोदेसी इति । महिमान । ममाते इति ॥ ७ ॥ नमसा इविलक्षणेनाप्लेन युद्धं प्रादं अत एव वृहतं महातमृष्वं ऋष्यते गम्यते स्तुविलक्षणमैरिति ऋष्यं स्तोतव्यं अगर जरारहितं अत एव युवानं नित्यतरुणं एवं. विधमिदं यजाम इत् । कुशिका वयं यज्ञनियर्थ खुविवाक्यैः पूजयामः । प्रिये प्रियतमे अपरिमिते रोदसी यावापृथिव्यौ यशियस्य यशाईस्य यस्येंद्रस्य तव महि- मान पैमदं न ममतुः न परिच्छेत्तुं शक्नुत । म ममाते इति द्वितीय क्रियापदमा- दरार्थ । यजामः । यजेलटि रूपं । ऋष्वं । ऋषि गतौ । सर्वनिघृष्व ऋष्वेत्यादिना वैप्रत्ययातो निपातितः । प्रसयखरः । प्रिये ईदूदेदिति प्रगृह्यसंज्ञा । ममतुः । मा मान इत्यस्य लिथ्यवसि रूपं । यद्योगादनिधातः । प्रलयखरः । महिमानं । महिशदात्तस भाष इत्यर्थे पृथ्यादित्यादिमनिच् चित्तरः । ममाते । माद माने शब्दे चेत्यस्य लिब्यातामि रूपं ॥ इंद्रस्य कर्म सुकृता पुरुणि मृतार्न दे॒वा न मिति विन्थे। दाधार यः पृथिवीं द्यामुतेमा जजान सूर्यमुपस सुदंसाः ॥८॥ इंद्रस्य । कर्म । सुकृता । पुरूणि । व्रतानि । देवाः । न । मि- नंति । विश्व ॥ दाधार । यः । पृथिवी । या । पुत । इमां । जजान । सूर्य । उपस । सुदंसौः ॥८॥ - 1 ·सू०११. सायणाचार्यमाभ्यसहितः। ८१ । । वि सर्वे देवाः इंदस्य तव कर्म कर्माणि मुकृता सुकृतानि सुनु निमितानि पृथि- व्यादीनि पुरुणि बहूनि ब्रतानि यज्ञादीनि च न मिनंति एतानि सर्वाणि तव क- माणि न हिंसंति । किंलादियंते । फिंच योऽयमिदः पृथिवी भूलोकं द्या चुलोकं उत अपि चेमामिममंतरिक्षलोकं च एतांनीन् लोकान् दाधार। किंच मुदंसाः गुकर्मा शोभनकी सनिदः सूर्य लोकायकाशकमादित्यमुपसममिहोत्रादिकर्मनिर्वाहकमुषः- कालं जजान उत्पादयामास ॥ इंद्रस्य वर्म मुकृता पुरूणीत्येतत्पदकदंबकमेको द्वे वसुमतीयस्मिन्वर्ग। ऋग्वे० ३. २. ३.। पठित धनापि तदेव पज्यते । पद- काले नोत्सृज्यत इति चेत् न। वास्यभेदात् । तदस्य कर्म सुकृता पुरूणी- त्येकं वाक्यं । अत्र तु कर्म सुकृतेत्येकं वाक्यं । पुरुणि व्रतानीत्यपरं । किंच तनलं पदकदवकं प्रथति अनत्यं द्वितीयांत । अतो वाक्यभेदाद्विभक्तिभेदाच पदकाले नोत्सृज्यते । मिनंति । मीठ हिंसायामित्यस्य लटि रूपं । निधातः । दाधार । धृन् धारण इत्यरा लिटि रूपं । तुजादित्वादभ्यासस दीर्घः । लित्खरः। जजान । जन जनन इलस्यांतर्भावितण्यर्थस्स लिटि रूपं । लित्सरः । मुदंसाः। सोर्गनसी इत्यु- त्तरपदायुदात्तत्वं ॥ अद्रौघ सलं तय तन्महित्वं सद्यो यजातो अपियो सोम । न द्यावं इंद्र तवसस्त ओजो नाहा न मासः शुर- दौ वरंत ॥९॥ अद्रौष । सत्यं । सर्व । तत् । महिऽत्वं । सद्यः । यत् । जातः । अविवः ।। न । दावः । इंद्र । वयसः । ते । ओजः । न । अहाँ । न । मासाः । शरदः । बरंत ॥ ९॥ सदोष दोहपार्जित हे इंते तव तन्महित्वं तादृशं माहात्म्यं सत्यं यथार्थ । यद्यम्माजात उत्पन्नः सद्यखदानीमेव सोममस्मामिदीयमानं सोमरसमषिव. । है प्रसिद्धी । किय सबसो बलवतो तयौनः सामर्थ्य यावो दिदोपलक्षिताः सः लोस न परत न धारयति । किंच। अहा प्रतिपदादीन्यहानि न वारयति । तथा मासाश्चैत्रायाः, शरदः संवत्सराश्च तव सामर्थ्य न वारयति । किंतु तन सामर्थ्यमनुसत्य सर्व वर्तत इति भावः॥ अद्रोध । आमंनितस्स चेति पाष्टिरुमायुदात्तत्वं । अपियः । यद्योगाद् निपातः । मासाः। मणी परिमाणे । मस्यवे परिमीयते निंसता दिनरिति मासः । धर्मणि घन् । नित्त्वादश दासः । शरदः । शु हिंसायामित्यसात् शुभयोऽदिरित्यधिकरणेऽदिप्रत्ययः । शीर्यतेऽस्यां तृणगुल्मवनस्पतीनां तेजासीति शरत् । प्रत्ययस्वरः । परंत । न् परणे । अंत- वितण्ययोऽनातिवारशे वर्तते । मोवादिकः । छांदसे लोडे रूपं । निपातः ॥ । । । - ८ ·ऋक्संग्रहः। ; मं० ३ सू० ३२ त्वं सद्यो अपियो जात इंद्रु मदाय सोम परमे व्योमन् । यद्ध धावापृथिवी आविवेशीराभवः पूर्व्यः कारुर्धायाः १० त्वं । सद्यः । अपियः । जातः । इंद्र । माय । सोमं । परमे । विऽऔमन् ।। यत् । ह । द्यावापृथिवी इति । सा । अविवेशीः । अथ। अभवः । पूर्व्यः । कारुऽधायाः ॥ १० ॥ हे इंद्र सबस्तदानीमेव जात- परमे व्योमन् उत्तमे स्थाने स्थितस्त्वं मदाय हाय सोममपिव । यद्यदा वं दावापृथिवी यावापृथिव्यावाविवेशीई भा समंता प्रवि- घोऽसि सछ । अयानंदर पूर्यः पुरातनः सन् कारुघाया. फर्मणां विघाताभव राळ। व्योमन् । अव रक्षणगत्यादिषु । विपूर्वस्याववेनामन्सामनित्यादिना मनिन् । ज्यरत्वरेलादिना कर। विशेषेणीम व्याप्तिर्यस्य तत् । सुपा सुलगित्लादिना मुपो लुरु । बहुचीही पूर्वपदप्रकृतिखरः । आविवेशी. । विश प्रवेशन इत्यस्य यकि लछि सिपि यो वेतीडागमः । इतश्चेति सिप इकारलोप. । यद्योगादनिघात. । फा. रधायाः । वास । रोतेः कृवापाजिमिखदिसाभ्यशभ्य उम्पित्युपप्रत्यय । णित्वा- दृद्धि । दधावेवहिहापाभ्यदछंदसीलइन् । णिदिलनुत्तेरातो युक् चिणकृतोरिति युगागमः । समासे गतिकारकोपपदादिति पूर्वपदप्रकृविखरत्वं चेति सूत्रात्पूर्वपदन- कृतिस्वरः ॥ अन्नहि परिशानमर्ण ओजायमानं तुविजात तव्यान् । न तै महित्यम भूदध यौर्यदन्या स्फिग्याईक्षामवस्थाः ११ अहेन् । अहिं । परिऽशयांनं । अणैः । ओजायमानं । तुविजात । तव्यया॑न् ।। न । ते । महिऽत्वं । अनु । भूत् । अर्ध । द्यौः । यत् । अन्ययो । स्फिग्यो । क्षो । अवस्थाः ॥ ११ ॥ तुविजात सहनि जातानि पृथिव्यादीनि यस्मात्सोयं तुविजातः । हे तुयि- जात इंद्र तव्यानतिशयेन प्रद्धस्त्वमर्ण परिशयानमुदकं परितः शयानमुदक- मंत. कृत्वा परितो वर्तमान पत एवौजायमानं वलमाचरन्तमहि । का रामंतावत्स- पहरत्युदर मित्साहिपः तमिम मेघमहन उदवप्रेरणाय हतवानसि । यध अय ठे महित्वं महिगानं द्यौर्नानुभून् नानुमति न जानाति । यद्यस्मात्पमन्ययक- तरया रिफग्या व्या क्षा भूमिमवस्थाः अवच्याय तिष्टसि ॥ महन् हवेलेखि सिन्लोपे रूपं । आदि। हन हिंसागलो आकि बिहनिभ्यां इखथेति इश्प्रत्ययः । दिन पूर्वपदस्स हषय । धुपादित्वादायुदात्तत्वं । मोजायमानं । ओजादादा- 1 ।

·मं० ३ सू० ३२
।
।
।
घृतं मदमिमुखं फुयाँ । कोहशस्त्वं । यः पश्यमिः पुरातनः सोमेमिः सोधे।
तथा य इद्रो मध्यमेभिर्मध्ये भदैः स्तोनहतापि च नूतनेमिरस्माभिः क्रियमाणैरधु-
नातने.
स्तोते ॥ पके करोतेलिटि सं नव्यसे । नक्शब्दारीयमुनि मसं-
ज्ञायामकारलोप ईकारलौपरछादस. । निखादाघुदात्त । पला । तु वर्तने । लिधि
बहुले छंदसीति शपः दल । व्यलयेन परस्मैपदं । निधान । वाधे । ५ वर्धन
इलस्स लिटि रूपं । प्रत्ययस्वरः । मध्यगेभिः । गध्यशन्दात् शैपिकार्थे मध्यान्म ।
पा० ४. ३.८. । इति मप्रत्ययः प्रत्ययस्सर । नूतनैमिः । नक्शब्दस्य सप्तन-
प्खाभ प्रत्यया वक्तव्या नू इत्यादेशवेति तनप्प्रत्ययो न इत्यादेशश्च ।
विवेष या विपर्णा जजान स्तवै पुरा पार्यादिंद्रुमहः ।
अहंसो यत्र पीपरा नो नावेव यांतमुभय हवंते ॥ १४ ॥
विवेष । यत् । मा । धिषणा । जजान । सवै । पुरा । पार्यात् ।
इंद्र। अहः । अहसः । यत्र । पीपरन् । यथा । नः । नावाऽईव ।
यांत । उभये । हुयंते ॥ १४ ॥
यद्यदा धिपणे, स्तवानीति मदीया बुद्धिनां विवेप व्याप्नोत् तदाहं सोनं ज-
जान करोमि । बुद्धेः स्वरूपं दर्शयति । अहं पायर्यापारे भवादतिदूरवर्तिनो विघ्न-
कारिणोऽह पुरा पूर्व इंदं सवै सवानि । यन यस्या धिपणायामेन जातायां सलमा
स इंद्रो नोऽस्मानंहस. पापल्पाहारियाद्यया पीपरत् यथा पार नयेत् तयारसदुभ-
यपार्श्ववर्तिधनार्थिनो जना हवते भावयति । तत्र दृष्टातः । नाव यति । यथा
नयादिषु नौकया शातं गच्छंतं पुरुषमुभय उभयक्लवर्तिनो जना हवंते भाद-
यति तद्वत् ॥ विवेष । विषु व्याप्तापित्यस्य लिटि पलि रूपं दित्स्वर. । जनान ।
जन जनन इत्यस्य लिटयुत्तम गलि रूपं । वाक्यभेदादनिपात 1 अहसः। अम
गत्यादिषु । अमेईन च । ३० ४. २१२. 1 इसमुन्प्रत्ययो हुगागमय निरस्वर-।
पीपरत् । पृ पालनपूरणयोरित्यस्य लुछि चछि हस्खाभ्यासेखदीर्घगुणा- । यथायोगा-
दनिपातःटित्वरः । नावेव । नुद प्रेरण इत्यस्मादालानुदिभ्यो डौ। उ०२.६४.।
इति डोप्रलय, । नुयत इति नो. एख. । सावेदाच इति तृवीयाया उदात्तत्वं । इवेन
नित्यसमासो विभक्त्यलोप इत्यादि । उमये । उमयशब्दात्सरस्य तयप उभादुदात्तो
नित्यं । पा० ५. २, ४४ । इत्ययजादेश । वचनसामादादेख्दात्तत्वं । हवन्ते ।
हयदेटि ।
आपूर्णो अस्य कलशः स्वाहा सेक्य कोशै सिसिचे पि-
वैध्यै । समु मिया आवतन्मय प्रदक्षिणिनि सोभास
इंद्र॥ १५॥

·सायणाचार्यमाप्यसहितः । आऽपूर्णः । अस्य । कलाः । स्वाहाँ । सेतोऽइव । कोशै । सि- सिचे । पिबध्यै ॥ सं। इति 1 प्रियाः । आ। अववृनन् । माय । प्रऽदक्षिणित् । अभि । सोमासः । इंद्र ॥ १५ ॥ है इंद्र अस्य तर पानार्थ कलश द्रोणालाः सोमैनापूर्णः। खादा साहातो दत्तश्च सोमसहितः कलशः पिबध्यै तव पानार्थ सिसिचे तं सोमं चोदिताधारे सिंचामि । तर दांतः । दोशे सेक्व । यथा सेतोटोचको जलपूर्णासोशात् इतेः सकाशाजलं पानांवरे सिंचति तद्वत् । प्रियाः खादुतमा- सोमासो दत्तास्ते सोमा इं, त्यामनि अमिलक्ष्यैव मदाय तव हर्षायं प्रदक्षिणित् प्रादक्षिण्येन समावनन् । सम्यगात्य वर्ततां ॥ मापूर्णः । पृ पालनपूरणयोरित्यस्य कर्मणि निष्ठा । रदाभ्या. मिति तस्य नत्यं । मतिरनंतर इति मतिस्वरः । खाहा । निपातत्वादाादातः । सेफेव कोशी न लोकाव्ययेति पष्टीप्रतिषेध. । चिनिये। पिच क्षरण इत्यस्य लिटि रूप। पियध्यै । पा पान इत्यस्य तुमर्थे शभ्येन्प्रत्ययः । शित्त्यापियादेशः । नित्यादाधु- दात । भवनन् । वृतु वर्तन इसस लडि शम् । बहुलं मंदसीति तस्स आप ..। व्यत्ययेन परस्मैपदं । बहुलं छंदसीति है स्टागमः ॥ नत्या गभीरः पुरुहूत सिंधुनायः परि पंतो परंत । इत्या सखिभ्य इपितो यदिंद्रा हळ्हं चिदरंजो गव्यंमूर्व १६ नात्वा । गभीरः । पुरुऽहत् । सिंधुः । न । अद्रयः । परि। सर्वः। वरंश ॥ इत्था । सखिभ्यः । इपितः । यत् । इंदु । आ। हन्व्हें । नित् । अरुजः । गव्य । ऊर्व ।। १६ ॥ हे पुरुहूतेंद्र गभीरों गंभीरः सिंधुः समुदस्वा वान वारयति । ततः परि परितो वर्तमानाः संतोदयः शैलास्त्वां न वरंत न वारयति । किंतु वामनुस्य वर्तते । यवसादिस्थेत्थमनेन प्रकारेण सरिभ्यः सखिमिदेवरिपित. प्रार्थितस्त्वं दहं चिद- तिपयलमपि गय॑ गवि भवमवरे वर्तमानपूर्वपूर्वानलमारनः सम्यगमाक्षीः । गमीरः। गाध प्रतिष्ठालिप्सयोध्ये च । अस्सादीरच् प्रत्ययः । धकारस्य भकार , आकारस्य हखघ । गमीरगंभीरी । २०४.३५. । इलनेन निपात्यते । चित्सः। सिंधुः। संदू प्रसवणे । स्वदेः संप्रसारणं धश्वेत्युप्रलपः संप्रसारणं दकारस्य प. कारः। निदित्यनुरतेरायुदात्तः। परिपंतः संतः। अस्वः दातार रूपं । उपसर्ग- प्रादुामस्तिर्य पर इति पत्वं । केचिसरेः क्रियान्वयमिच्छति । तदा पबमनुपपन्न । परि । निपातखरः। संतः । प्रत्ययखरः । वरंत । य दरणे । भौवादिकः लविरू। निपातः। अजः । जो भंग इत्यस्य लडि सां। गव्यं । मोविकार इत्य गोपय- सोदिदि यत् । यतो नाव इत्याधुदात्ततं । - 1 ·ऋक्संग्रहः । मं० ३.सू० ३३ शुनं हुवेम मपानमिद्रमस्मिन्भरे नृतम चार्जसातौ । शृण्वंतमुत्रमूतये समत्सु नंत वृत्राणि संजितं धनानां ॥१७॥ शुनं । हुवेम । मघऽवानं । इंद्रे । अस्मिन् । भरे । नृतमं । वा- जऽसातौ ॥ पृण्वत 1 उमं । ऊतये । समन्ऽमुं । नवे वृत्राणि । मंजि धनानां ॥१७॥ हे इंद पाजसाती। वाजस्यानस्य सातिभो यस्मिन् सोऽयं वाजयानिः । तस्सि- न्भरे। बिभ्रति जयलक्ष्मीमनेन योदार इति भरः सम्राम- । तस्मिन् संग्रामे शुनं शूनमुत्साहेन प्रवृद्ध। यद्वा गुननिति सुखनाम । सुसकर मपवान धनवंत अत ए- में निरतिशयैश्चर्यसपन्न वृतम सर्वस जगतोऽविशयेन नेताई ला हुमेव । पुशिका वयं यज्ञार्थमायाम । तथा मृण्वतमसामिः क्रियमाणा नुर्ति गण्यतमुमं शत्रूणां भयंकर समत्सु समामेषु नाणि गोपलक्षितानि सर्वाणि रक्षासि नंत सिंतं घ. नानां शनुसविनां सजितं सम्यग्जेतार लामूतये रक्षणाय वयमायेम ॥ शुनं । टुओश्वि गतिवृद्योरिसस निष्ठाया यस्य विभाषेतीदप्रतिषेधः । यजादित्वात्संप्रसा- रणं । दीपाभावरहादसः । प्रत्ययसरः । हुयेम । हयतेहुलं छंदसीति संप्रसारणे कुठे शपो कि कृठे च लिहि रूपं निघातः । भरे। मृत भरणे । घः । नृपा. दित्वादायुदातः । वाजसातौ। पणु दाने । भावे हिन् । जनसनेलादिनानुनासिक- स्थान । बहुनीही पूर्वपदरखरः । रामरमु । भद भक्षणे । संपूर्वात् विम् । सभशयंति योद्धृणामायुपीति समदः सम्रामाः । वृदुत्तरपदस्वरः । प्रतं । हुन हिंसागत्योरि- लस्य शतरे गमाहनेल्लादिनोपघालोपः । हो हरिति घ । संजितं । चि जये। वि (मं. ३ सू०३३.) १२. प्र पर्वतानामुशती उपस्थाद इय विपिते हासमाने गावैव शुभ्रे मातर रिहाणे विपछुितुद्री पर्यसा जयेते ॥१॥ प्र! पर्ववानां । उशती इति । उपऽस्यात् । अवैडुवेत्यश्वेऽइव । विसिते इति विऽसिवे 1 हासमाने इति ॥ गावोऽइव । शुने इति । मा. वर । रिहाणे इति । विऽाट् । शुतुद्री । पय॑सा । जवते इति ।।१।। । । ।

·- सायणाचार्यमाप्यसहितः । पर्वतानां गिरीणां शैलानामुपस्थादुरसंगानिर्गयोशी समुदगमनं कामयमाने । गमने दृष्टांत । मधे इयवहवे यया विपिते मंदुरातो विमुक्त हासमाने अन्योन्यं जवेन पर्धमाने । यद्वा दृष्यंत्यावश्ये इव वह इव लाया गच्छंत्यो परस्परं हृष्यंत्यो । तथा गावेर शुधे । मया द्वे गावौ शोभमानी वर्तेते तदछुने शोगगाने । शिव मातरा । यया मातरो धेन रिहागे । अतीतसनों लिहि । वत्स जिहया लेदु- मिच्छत्यो शीघ्रं गच्छतस्तद्वत्ममुद्रं गंतुं जवागच्छंत्यो पयसा संयुक्त विपाद कुलवि- पाटनात् विपाशनाद्वा विमोचनाद्वा विपाद । शुतुदी गु क्षिप्रं तु तुला तुम्नेव द्रवति गन्तीति शुद्रो । एतनामके नयो मवेते सगुदं प्रति शीघ्रं गच्छवः । अन निरकं । पर्वतानामुपस्थादुपस्थानादुशत्यो कामयमाने अबे इव विमुक्त इति वा विपणे इति वा हासमाने हासति. स्पर्धायां प्रमाण वा गावाविव शुभ्रे शोभने मातरी गरिहाणे विपादतुया पयसा प्रजयेते । नि० ९. ३९. 1 इति ॥ उराची । घश पाती । अस्य पातुर्दित्वादहिग्यावयोलादिना संग्रसारणं । विपिते । पिन् बंधन इत्यस्य कर्मणि निष्टा । संहिताया परिनिविभ्यः सेवखितसयलिवुसहेल्यादिना । पा. ८. ३. ५० । पत्वं । गतिरनंतर इति गते प्रकृतिसरः । हासमाने । हासतिः स्प- र्धाकर्मी । हरी हसने वा । मानन् । तस्स लसावैधातुमसरे कृते धातुस्वरः । रिहाणे । रिह आस्वादने । सरितेत्त्वाटुभयपदी । शानच् 1 अदादिलाच्चपो लक् । लका- रस्स रेफरदसः । रेफमयलंन्य गवं । चित्त्वादशोदात्त । विपाद पट गती पस याधनस्पर्शनयोरिति वा ण्यतायेतो विपूर्वी । शकारस्य नशादिना पत्र । शुतुदो । छांदसी रूपसिद्धिः । जवेते । जुन गतौ । भौवादिकः । डित्त्वादात्मनेपदं । आतो टित इतीयादेश. । निधातः ।। इंद्रपिते प्रसवं भिक्षमाणे अच्छा समुद्रं रथ्यैव याथः । समाराणे मिभिः पिन्यमाने अन्या बोमन्यामप्यति शुभ्ने २ इंद्रपिते इतीऽऽपिते । प्रऽसवं । भिक्षमाणे इति । अच्छे । ममुद्रं रथ्योऽइव । याथः ।। समाराणे इति संऽआराणे । ऊभिऽमिः । पिन्व- माने इति । अन्या । वां । अन्यों अपि । एति । शुम्ने इति ॥ २ ॥ है नयाँ इंट्रेपिते इंद्रेण पिवे प्रसवं तसेंद्रस्यानुज्ञां मिक्षमागे प्रार्थयमाने युव समुद्रमच्चाभिमुल्येन याथः गच्छथः । तन दृष्टांतः । रथ्येवेति । यया रथिनो लक्ष्य देशममिगच्छतस्वदत् । किं कुर्वत्यो । समारणे परस्पर समसामिमिस्तरंगैः पि. न्वगाने परिसरप्रदेश संतपयंसौ शुभ्रे शोभगाने । युवा समुदं गच्छय इति पूर्वेणा- न्वयः । तथा या युवयोर्मध्येऽन्यकान्यामपरां नदीमप्येति अपि गच्छति । परस्सर भैश्यमापद्यत इत्यर्थः ॥ पिते ।इप गतावित्यस कर्मणि निष्ठायास्वीपराहेत्यादिना । ।

·८८ कापसंग्रहः। मं० ३ ० ३३ इडायम । तृतीय कर्मणीति पूर्वपदसरः । प्रराव । पूप्रेरण इलस्यात् । यायादि- सरः । भिक्षमाणे । भिक्ष यात्रायो । सात्मनेपदी । शानयो लसार्वधातुक्सरेणा- नुदात्तत्वे घातुस्वरःरध्येद । रथस्येमी। वत्यैदमित्यर्थे रयाद्यदिति यत् प्रलयः । तित्वरितः । इवेन विभक्सलोपः । यायः। यावेर्लटि रूपं । समाराणे । गता. विसस्य लिट् । संपूर्वस्यातः समो गमीलादिनात्मनेपदखात्तस्य कानजादेशः । ऋ. च्छत्यतामिति गुणः । पिवमाने । पिवि सेचने । भूवादिः । लसार्वधानुक्सरेण शानचोऽनुदात्तत्वे धातुखरः॥ अच्छा सिंधु मातृतमामयासं विपोशमुची सुभाम- गन्म । वत्सर्मिय मातरी संरिहाणे समानं योनिमर्नु संच- रती ॥३॥ । । अच्छे । सिंधु । भारतमा । अयामं । विऽपाशं । जी । सुभगा । अगन्म ॥ यत्संऽईव । मातरी । मऽरिहाणे इति संऽरिहाणे । समानं । योनि । अर्नु । संचरैती इति मंऽचरैती ॥ ३ ॥ है नद्यो मातृतमामतिशयेन मातरं सिंधु सवीं शुतुद्री लामच्छामिमुख्येनायासं विश्वामियोऽहं प्राप्तोऽभूदं । उनी महती मुभगां गोमाग्यवती विपाशं त्वामगन्म वयं प्राप्ता स्म । किं कुर्वत्यौ । मातरा मातरी धेनू वरसमिव सरिहाणे । अं- तणीतसनों लिहिः । जिहया लेटुमिच्छत्यो यया वत्समनुगच्छतस्तद्वत् समान- मेकं योनि स्थानं समुद्रमनु अभिलक्ष्य संचरती सम्यक् चरेलौ । युवामयासमिति पूर्वेणान्वयः ॥ अयासं या पापण इत्यस्य रूपं । इडभावदादयः। भरान्म । मेलं कि बहुलं दसौति शपो लुक् । म्वोति मकारस्य नकारः । निघातः। संच- रेती । घरतिर्गत्यर्थः । तृतीयायुक्षलाभावादात्मनेपदाभावः । शतुर्लसार्वधातुकखरे- शानुदात्तत्वे कृते धातुखरः॥ एना व्यं पयसा पिन्व॑माना अनु योनि देवकृत चरैतीः । न वर्तवे प्रसवः सर्गतकः किंयुर्विमो नद्यो जोहवीति ॥४॥ एना । वयं । पय॑सा । पिन्वमानाः । अर्नु । योनि । देवऽकृतं । परतीः ॥ न । वर्तवे । प्रऽसवः । सर्गऽवक्तः । किंऽयुः । विप्रः । नः । जोहवीति ॥४॥ एवं नुदे नद्यो विश्वामिनं प्रत्यूचतुः । एनेनेन पयसा पिन्वमानाः संतर्पयंत्यो देवत देवेनेंद्रेण कृतं रादिष्टं योनि स्थानं समुदमनु लक्षीफल परंसीरछत्यो द. ।

·1 । सू० १२. सायणाचार्यभाष्यसहितः। ८९ यमामहे । द्वयोबहुवचनं पूजार्थ । तासामला सर्गत: सगे गमने प्रतः प्रसर उद्योगो न वर्तवे निवर्तनाय न भवति । किंयुः किमिच्छन्नसौ चित्रो मा- ह्मणो नद्यो नदीरमान मोहदीति भृशमाह्वयति ॥ एना। इदंशब्दस्य तृवीयाया एनादेशः । गुफा मुलगिति तृतीयाया आजादेशः । अडिदमिति विभोरुदातत्वं । पिन्यमानाः। पिवि सेचने। देवकृतं । तृतीया कर्मणीति पूर्वपदप्रकृति स्वरः । वर्तवे । यतु गर्तने । तुमथै तवेन्प्रत्ययः । निस्वरः । सर्गततः। के चेति पूर्वपद- प्रकृतिस्वरः । किंयुः । किमिच्छन् । क्यचो मांताव्ययप्रतिषेध इति चौदसरवादन प्रतिषेधो न भवतीति क्यच् क्याच्छंदसीत्युप्रत्ययः। प्रत्ययस्वरः । नयः । छांदसो यणादेशः । जोहयोति । हयो यद्लफ्यभ्यस्तस्य चेति संप्रसारणे कृते गुणो यङ्- लुरिलभ्यासस्य गुगः । यो वेतीडागमः । गुणः । निधातः ।। रमध्यं मे वर्चसे सोन्याय ऋताचरीरुप मुहूर्तमेवैः । प्र सिंधुमच्छा बृहती मनीपाव॒स्युरहे कुशिकस्य सूनुः ॥ ५ ॥ रमध्वं । मे ! वसे । सोम्यायं । रतऽवरीः । उप । मुहूर्त । एवैः ॥ प्र । सिंधु । अच्छे । वृहुती । मनोपा । अयस्युः । अहे । कुशिकस्म । मूनुः ॥ ५॥ विश्वामित्रो नदी: प्रतिबूते । ऋतावरीः । ऋतमुदकं । तद्वत्यो हे नद्यो यूर्य मे विश्वामिनस्य मम सोभ्याय उत्तीर्याहं सोम संपादयामीत्येवं सोमसंपादिने वचसे तदर्धमेषः । पंचभ्यर्थे तृतीया । शीघ्रगमनेभ्यो मुहर्त मुहूर्तमानमुपरमध्यं । उप- पूर्वो रमिरपसंहारे वर्तते। क्षणमानं शीघ्रगमनादुपरता भवत । सामान्येन नदी- पूयमानामु रागीहितं प्रयोजनमकुर्वतीयु पुरोवर्तिनी शुतुद्री प्रति ब्रूते। कुद्धि- कस्य राजर्षेः सूनुर्विश्वामित्रोऽहं यहवी महत्या गनीपा मनीषया स्तुत्यावरसुरा. मनो रक्षणमिच्छन् सन् सिंधु शुतुद्री स्वामच्यामिमुख्गेन प्राङ्के प्राणाहु- यामि । अब निरुक्तं । उपरगवं मे बचसे सोम्याय सोमसंपादिन ऋतावरी तवस्य ऋतमित्युदकनाम प्रत्यूतं भवति मुहूर्तमेवैरयनैरवनैर्वा । प्रामिहयामि । सिंधु वृहत्या महत्या मनीषया मनस ईपया खुल्या प्रड्या वा वनाय शिकस्य सूनुः बुनिने रामा बभूव । नि. ३,१५.1 इति ॥ रमध्वं । रमु उपरमे । उप- पूर्वादमतेर्विभाषाकर्गकात् । पा. १. ३.८५. । इत्यात्मनेपदं । ऋजावरीः । ऋत- शब्दान्मत्वर्थे छदसीवनिपाविति पनि । वनो स्वेति हो रेफश्वातादेशः । वा छंदनीति सवर्णदीर्घः । आमंत्रितस्य पादादित्वात्पाठिकमायुदात्तत्वं । एवैः । इण गती । इसीभ्यां वन् । आर्थधातुकलक्षणो गुणः । निवरः । बृहवी मनीषा। उभयन हतीयायाः पूर्वसवर्णीयः । अवस्युः। अवो रक्षणमिच्छन् । भुप भा- ।

·ऋक्संग्रहः । मं० ३.सू०३३ स्मनः क्यच् । नः क्य इति नकारांतस्य पदसंज्ञाया नियमितत्वादन्न भकारस्य रन भवति । क्याच्छंदसीत्युप्रत्ययः । अहे। हृयतेलीले सिचि आत्मनेपदेष्वन्य- तरस्यां । पा ३. १.५४. दत्सडादेशः । गुणः निघातः॥ इंद्रौ अस्माँ अरवज्रवाहुरपाहन्व॒त्रं परिधि नदीनां । देवोऽनयत्सविता मुपाणिस्तस्य॑ वयं प्रसवे याम वीः ॥ ६॥ इंद्रः । अस्मान् । अर्दत् । वऽवाहुः । अर्थ । अहुन् । वृत्रं । परिऽधिं । नदीनौ । देषः । अनयत् । सविता । सुऽपाणिः । तस्य । वयं । प्रऽसवे । यामः । उर्वाः ॥ ६॥ नद्यः प्रत्यूचुः । है विश्वामित्र बजबाहुः वजयुत्तो वाहुर्यस्यासो वज्रयाहुः तादृशौ बलवानिंद्रो नदीरमानरदत् । रतिः खनविकर्मा । असनत् । कथमत- नत् । उच्यते । नदीनां शब्दकारिणीनामा परिधि परितो निहितमुदकमंतः कृता परितो वर्तमानमित्यर्थ । तादृशं घुनं। रणोत्याकाशमिति नो मेघः। तं मेघ- मपाइन् जघान । तस्मिन् हत आपः पतिता. तामिर्गच्छंतीमिर्वयं साताः । एवं मेघहननद्वारेणासनत् । न केवलमखनत् कि तर्हि सविता सर्वस्य जगतःप्रेरक सुपाणिः शोगनहस्त उत्सत्तिस्थितिकर्तृत्वातादृशो देवो द्योतमान इंदोऽस्माननयत् मेघनेदनं कृत्वोदक्प्रेरणेन समुद्रमपूरयत् । तस्य तादशसामोपेतस्येंद्रस्य अमवे. ऽभ्यनुज्ञायां पतंगाना वादकैः प्रभूता वयं याम. गच्छामः। न तव वचना- दुपरमामहे । उक्वार्थ यारको अवोति । इंद्रो अस्मानरदद्वज्रबाहू । रदतिः खनति- कर्मापाह परिधि नदीपागिति व्याख्यानं । देवोऽनयत्सविता मुपाणिः बल्ला. णपाणि । पाणिः पणायते पूजार्मण । प्रगृह्य पाणी देवान्पूजयति । तस्य वयं प्रसवे याम ऊनारळ । नि. २.२६.1 इति ॥ अरदत् । रदतेर्लकि रूपं । चन- बाहु. । बहुमीही पूर्वपदखः । अहन् । हंतेलछि रूपं । निघातः । परिधि । डुपान् धारणपोषणयोरिखसायमण्युपसर्गे धोः किरिति कित्ययः । आतो लोपः । कृदु- त्तरपदस्खरः। अनयत् । यतेलडि । मुपाणिः । पण व्यवहारे मनुतो च । अधिपणाप्यो रहायलको छ । ७० ४. १३८ । इवीए । आया। बहुमीही नयमभ्यामिति खरः। प्रसवे। यू प्रेरणे। ऋदोरबिति भावेऽप्नलयः । थापध- उकेव्युत्तरपदातोदात्तत्वं । बाम. 1 या प्रापण इलस्य लटि रूपं । निपातः । उनीः । उरुशब्दाद्वौतो गुणवचनादिति रोए । वा छंदचीति सवर्णदीर्घ । प्रत्यखर ॥ प्रवाच्यै शश्वधा वीर्य तदिद्रस्य कर्म यदहि विवृश्चत् । वि वप्रेण परिपदौ जघानायन्नापोऽयनमिच्छमा॑नाः ॥ ७ ॥ - - ·। सू०१२. ; सायणाचार्यमाष्यसहितः। प्रऽवाच्य । शश्वधा । वीर्य । तत् । इंद्रस्य । कर्म । यत् । अहि । विऽन्यत् ॥ वि । यत्रैण । परिऽसदः । जपान । आर्यन् । आपः । अयन । हुन्छमानाः ॥ ७ ॥ योऽयमिंद्रोऽहिं मेघ विश्चत् उदक्प्रेरणार्थ जपानेति यम छेदनरूपं तदिद तस्येंद्रस्य धीयं शामभ्यं शश्वधा रार्षदा प्रवाच्यं । प्रर्पण वचनीयं । तथा स इंदा परिपद परितः सीदत आसीनान् प्रतिबंधकारिणोऽसुरान् बजेण विनधान । अथा- चन स्थानमिच्छमाना इन्टय आप बायन याति ॥ प्रवाच्यं । वच परिभाषण इत्यस्मादृद्दलोण्यदिति ष्यत् । नित्यादुपधादिः । बचोऽशब्दसंज्ञायां । पा. ६. ३. ६७. । इति कुरयाभावः । व्यत्ययेनायुदात्तत्वं । यद्वा वाचयतेरचो यत् । यतोऽनाव इति सरः । शश्वधा । अश्वच्छन्दात्म्बार्थे धानसमस्तकारलोपश्च द्रष्टव्यः । विश्वत् । ओवश्वछेदने । तुदादिः । लकि महिन्यादयीत्यादिना संप्रसारणं । सह सुपेलन स- हेति योगविभागात्समासः । रामासम्बर' । परिषद. । किम् । सहिताया सदिरपते- रिति पत्वं । जयान । होलिटि गलि रूपं । निघातः । आयन् । अय गताविलस्य लहि रूपं । पादारित्वादनिपातः । इच्छमाना । इपु इच्छायामित्यस्माव्यत्ययेन शा- नन् । तस्य लसावधानुक्सरे कृते प्रत्ययखर ॥ एतद्वों जरितापिं मृष्टा आ यत्ते घोपानुत्तरा युगानि । उक्थेषु कारो प्रति नो जुपस्व मा नो नि कः पुरुषत्रा न- मस्ते ॥८॥ । - एतत् । यः । जरितः । मा। अपि । मृष्ठाः । आ। यत् । । । घोपान । उन्ऽनरा । युगानि ।। उक्थे । कारो इति । प्रति । नः । जुपस्व । मा । नः । नि । करिति । कः। पुरुषऽना । नमः । ते ॥८॥ ना. मसंगादिदस्तोतं कृत्ला विश्वामित्र प्रत्यूचुः । जरितः स्तोतहे विश्वामित्र ते त्वदीयं यत्संवादामकं वचस्त्य नोऽमीलाघोपामुद्धोपयन्वर्तसे तद्वचो मापिष्टा. मा विस्थापी । किंकारणं । उत्तरा युगान्युत्तरेषु याशिकेषु युगेप्वह सूक्थेषु कारो शनाणा वतस्त्वं नोऽसान्प्रति जुपस रावादात्मकेन तेन वाम्येग प्रतिसेवस्य । इदानी नोऽस्सान पुरुषना पुरुषेषु मा निकः । उतिपयुनिरूपसवादवाश्याध्याप- मेन नित पुंवत् प्रागल्भ्यं मा कापी । वे तुभ्यं नमः ॥ मृष्टाः । सुप शुद्धाव- स्वस्य सहि व्यत्ययेनात्मनेपदं । अदादित्वारछपो लुक् । प्रश्चादिना पत्वं । निघात । घोपान् । घुपिर संशब्दन इत्यस्य शतरि राविधीना छंदसि विकसितत्वादतो गुण रवि परस्पत्काभाय ३ सवर्णदीप । शतुलेगावैधानुकसरे हवे धानुस्वरः । युगादि ।

·मं०३ सू० ३३
९२
ऋक्संग्रहः।
युजिर योगे । उडादिषु धनंतत्वेन निपातनाद्गुणत्वं । विशिष्टविषयं च निपातन.
मिष्यते। कालविशेषे रयाधुपकरणे चेति तत्र पाठमदेवांतोदात्तत्वं । कालाभनोरलं.
तसंयोग इति द्वितीया । कारो । करोतेः कृवापानिमीत्यादिना उण्प्रत्ययः । भामं.
वितत्वानिपातः 1 कः । करोतेलडि च्लेमने घसेवादिना लक् । हल्थ्यादिना निचो
लोपः । न मारयोग इसडभावः । पुरुपत्रा। देवमनुष्यपुरुषमर्येभ्यो द्वितीया-
सप्तम्योहुलमिति सप्तम्यर्थे प्राप्रत्ययः । प्रत्ययसरः ॥
ओ पु स्वसारः कारचे शृणोत ययौ यो दूरादनसा र-
थैन । नि पू नेमध्वं भवता सुपारा अधो अक्षाः सिंधवः
स्रोत्याभिः॥९॥
ओ इति । सु । स्वसारः । कारवे । शृणोत । ययौ । वः । दूरात् ।
अनसा । रथेन नि । मु। नमध्वं । भर्वत । मुऽाराः । अधःअक्षाः ।
सिंधयः । सोयाभिः ॥ ९ ॥
विश्वामित्रो नदीः प्रत्युवाच । खसारो भगिन्यः सिंधवो हे नयः कारचे स्तोत्रं
पुर्वाणस्य मम वचनं मु मुष्ट यो गणोत भणुनैव । धनहा शकटेन रथेन च सह
दूराद्विप्रपृष्टाद्देशाद्वो युप्मान्ययी प्राप्तोऽस्मि । यूयं मु मुछु निनमध्वं आत्मना
स्वयं प्रदा गवत । तथा गुणाराः । रयादीनो तीरात्गुसनावरोहणारोहणे गया
स्यानां तथा शोमनरोधसथ भवत । किंच यूयं स्रोत्सामिः यवणशीलामिरद्भिरधो
अक्षा रांगस्याधस्याग्नवत । यदापोऽक्षयाधस्तावति तदा रथादीनि नेतु
शक्यते । तस्मात्तत्परिमागोदवा मववेत्यभिप्रायः ॥ ओइति प्रगृह्मसंज्ञाभ-
भोत । शु श्रवण इत्यस्य लोटि प्रत्स्यस्य तप्तनतनयनाति तयादेशः । पित्त्वाद्गुणः,
निपातः । यया । या प्रारण इत्यस भूतमाने लिटथुतमे गत्यात ओ पल इस्लो-
कारः । एकादेशस्तरः । यः। युप्मच्छन्दस्य द्वितीयाया रहुवचनस्य बन्नसाविति य-
छादेशः । पू। निपातरयवि संहितायां छपः । नमपं । प्रमु ग्रहले शदे घेलस्य
कर्मकर्तरि न दुहन्नुनमा यरिवणाविति प्रतिपेयाधगभावः । अधो अक्षा. अधर-
शब्दस्य पूर्वाधरावराणामनि पुरधवधेपामित्ससिप्रत्ययोऽधादेशब । अक्षशब्दो- !
शु व्याप्तादित्यस्मादशेयने । उ० ३. ६५. । इति सप्रत्ययातः । पृदुत्तरपदप्रति-
सरः । सिंधवः । आमनिवत्वाविघातः। स्रोत्सामिः । सोतःशदावोतसो निभाषा
घट्यो । पा० ४. ४. ११३. । इति व्यत्ययः । डिवाहिलोपः । प्रत्ययस्वर. ।।
आ ते कारो शृणवामा यचौसि यया दुरादनसा रथैन ।
नि ते से पीप्यानेव योपा मर्यायेव का शश्वचैते ॥१०॥

·सू० १२. सायणाचार्यभाष्यसहितः। ९३ आ।ते । कारो इति । शृणवाम । वचौसि । ययार्थ । दुरात् । अनेसा । रथेन ॥ नि ! ते । नसे । पीप्यानाऽईव । योपा । मर्याय- ऽइव । कन्यो । शवचै । त इति ते ॥१०॥ नद्य पूर्व विश्वामिनवाश्यं प्रत्याख्यायानयर्चा तस्य वाक्यमाशुश्रुवुः । कारो स्तोत्रं पुर्वाण हे विश्वामिन ते तव यचांसीमानि वारयान्याशणनाम कादयेन शृणुमः । तव समीहितं प्रयोजनं कुर्म इत्यर्थः 1 अगसा शकटेन रथेन च सह ययाथ यतो दूरादापतोऽसि । वयं च ते त्वदर्य निनसे नीचैतमाम । प्रत्येकविवक्षयारेक्व- चनं । रथेन गंतुं माधोदका भवामेत्यर्थः । तन दृष्टांतः। पीप्यानेव योपा । पीप्याना पुनं स्तन पाययंती योषा माता यथा प्रवीभवति । दृष्टांतांतर यथा कन्या युपतिमर्यायेव मनुष्याय पिने भ्राने या शश्वचै परिष्वजनाय नम्रा भवति तद्वत्ते तदर्थ नहीभयामः । ते इति पुनरुक्तिरादरार्थ। एतामृचं यास्क एवं व्याचष्टे । आ. वाम ते कारो वचनानि याहि दूरादनसा च रथेन च निनमाम ते पाययमानेव योपा पुन मर्यायेव कन्या परिष्वजनाय निनमा इति वा । नि० २. २७. । इति ॥ कारो । संयुद्धौ शारस्यरयेती । पा. १. १.१६. । इति प्रगृह्यराजा ! गणवा- माथु श्रवण इसस्य लोट्याडुत्तमस्य पिधेसाागम. पित्याद्वणः । निपातः । ययाय । या प्रापण इत्यस्य भूतमाने लिटि थत्येकाच उपदेशेऽनुदात्तादितीनति- येधः । लित्सरः । अनसा 1 सहार्थे तृतीया । नसे णमु प्रहत्य इत्यस्य रेटयुक्तमे सिम्बहुलमिति सि । चैतोऽन्यनेसैकारादेश.। निघात । पीप्यानेव । पीपान इत्यस्यान्तीवितण्यर्थस्स लिटि बानचि रूपं । चित्खरः । योपा । यु मिश्रणे । रतृ- वदिहनीलादिमा । उ० ३. ६२. । सप्रत्यय । योतीति योषा । युपादित्वादाधु- दात्तः । शश्वचै । प्वज परिष्वंग इलसात्सपदादिलक्षणो भावे क्किए । पृषोदरादि- स्वादिष्टरूपसिद्धिरतोदात्तथा यदुंग त्वा भरताः संतरैयुर्गव्यन्याम इपित इंद्रजूतः । अर्पादह प्रसवः सर्गतक्त आ वो वृणे सुमतिं यज्ञियानां ११ यत् । अंग । त्या । भरताः । संऽतरैयुः । गव्यन् । प्रामः । इपितः । इंद्रऽजतः ॥ अपात् । अई । प्रसवः । सर्गऽवक्तः । आ । वः वृणे । सुऽमति । यशियानां ॥ ११ ॥ विश्वामिनो नदी. प्रत्युवाच । अगेसामंगणे । रे नद्यो यद्यस्माद्युम्भामिरुत्तितीर्षो- ममोत्तरणमभ्यनुज्ञातं तसादरता भरतकुलजा मदीयाः सर्वे वा परस्परमेकता- मापन्नां नदी खो सतरेयु सम्यगुत्तीर्णा भवेयुः । तदेव विशिष्टि । गव्यम् गा ।

·; ऋक्संग्रहः। मं० ३ ० ३३ उदयानि वरीतुमिच्छनिषितस्त्वयाभ्यनुज्ञात इंद्रजतो युप्माकं प्रवर्तकेद्रेण च प्रेरितो प्रामो भरताना संघोऽर्थात् संचरेत । यतः सर्गतको गमनाय महत्ता प्रसवस्तेषामुद्योगोऽह पूर्व युष्माभिरनुज्ञातः । अहं तु यज्ञियानां यज्ञाहाणां वो युप्माकं सुमति शोभना स्तुतिमा णे सर्वतः संभजे ॥ भरताः । भरतश ब्दादुत्यादित्यादम् । तस्य यननोथेति लछ । भतम् । प्रत्ययस्वरः । संतरेयुः तरतेलिकि जुसि रूपं । झेलसार्वधातुक्खरै धातुखरः । तिहि चोदात्तवतीति गतेनि- भातः । गत्यन् । गा आत्मन इच्छन् । सुप क्यच । एकादेशखरः प्रामः । असतेरा च । उ० १.१४१, । इति मन्प्रत्यय आकारादेशच नित्स्वरः । इंद्रजूतः जू इति सौनो धातुर्गवर्थ. । भ्युकः कितीति निष्टायामिप्रति पेधः । तृतीया कर्म- गीति पूर्वपदप्रकृतिसरः । अर्थात् । ऋषी गतापित्यस्य लेटि विपि सिब्बहुलमिति सिए । लेटोऽडागमः । एकाच इतीदप्रतिषेधः । गुणः । प्रत्ययस्य पित्वादनुदा- तत्वे धातुखरः । वृणे । वृद् सेभकाविलस्य लिटि रूप। यशियानां । यशक्त्विाभ्या घानाविति घप्रलय. प्रत्ययखरः।। अतारिपुर्भरता गव्यवः समभक्त विप्रः सुमति नदीनां । प्र पिन्वध्वमिपर्यंतीः सुराधा आ वक्षणाः पृणध्यं यात शीभ ।। १२॥ अतारिपुः । भरताः । गव्यवः । सं । अभक्त । विप्रः । मुऽमति । नदीनी ॥ प्रापिन्यष्यं । हुपर्यतीः । सुऽराधाः । आ । वृक्षणाः । पृ- गर्व । यात | शीभ ॥ १२ ॥ गव्यवो गा आरगन इच्छंतो भरता गरतकुलजा. सर्वेऽतारिपु तां नदी सम- तरन् । विनो मेधावी विश्वामिनो नदीनां मुमति शोभनां स्तुति समभक्त समभजत। यूयं तु ययापूर्वमिषयंतीः मुल्यादिद्वारानं धुर्वाणा अत एव मुराधाः शोमनधनो- पेता यूयं वक्षणाः कृतिमसरितः कुल्या प्र पिन्वध्वं प्रकर्षण तर्पयत आपूणध्वं । लाः सर्वतः पूरयत च । शीर्भ शीघ्रं यात गच्चत । अतारिपुः । तृलयनतर- पयोरिल्यस्य लुटि सिचि वृद्धिः परम्मैपदेविति घृद्धिः। बडागमस्वरः । गव्यवः । सुपः ययच् क्यारछंदसीयुप्रत्ययः । वस स्वरः । अभक । भग सेवायामिलस्य सुखि सिचो झलो इतीति लोपः । पादादित्वादनिधातः । पिन्वष्वं । पिवि सेचन इत्यस्य रोटि रूपं । निधात इपरंवी. इयं कुर्वलः । उत्करोतीति गिच् । पाविष्ठवत्या. तिपदिकस्वतीस्वद्भावारिति टिलोपः । वा छंदसीति सवर्णदीपः। प्रलयसंह। पृणध्वं । पृण प्रीणने । लोटि रूपं । व्यसनात्मनेपदं । पाक्यभेदादनिपातः। यात या प्रापण इत्लस बोटि रूपं । अनापि न निपातःशीभाशीम पत्थने । लाप्य- तेग्नेन तदानिति धरणे घञ्। जिसरः॥ .

·C । सु० १३.. सायणाचार्यभाष्यसहितः। उर्द्ध मिः शम्या हत्वापो योनाणि मुंचत । मादुष्कृती व्यनसान्या शूनमारतां ॥ १३ ॥ उत् । यः । कुर्मिः । शम्योः । हंतु । आपः । योफ्राणि । मुंचत।। मा । अदुःऽकती । विऽएनसा । अन्यौ । शूनै । आ । अरता ।।१३।। पूर्वमुत्तितीपुर्विश्वामित्रो नदीमत्वाधुनोतितीर्घः पुनराह । हे नद्यो यो युप्माक- मूर्मिस्तरंगः शम्या युगकीला युग्यफलाक्षादिसलना रज्जव उदूर्ष यथा भवंति तपा हंतु गच्छतु । स तरंगो रञ्जनामधो गच्छरिपत्सभिप्रायः । तथा हे आपो यूयं योकाणि ता रजर्भुचत । यथा न स्टेशंति तथा यांखिसमिप्रायः । व्येनसा विगतपापन अत एवादुष्कृती कल्याणकर्मकारिण्यौ अन्यावत्यै न केनापि तिरस्करणीय विपाट् शुतुयो रयानां शन समृद्धिमारतां आगच्छता । एवं विश्वामित्रो नदीः स्तुत्वा तामिरनुज्ञातोऽतरदिति ॥ ऊनिः । गतौ । अरूचेति मिप्रत्ययः कारेत्ययमादेदो धातोः । श्रच्छतीत्यूमिः । प्रत्ययसरः । शम्याः । शमु उपशमे । पोरदुपपादिति यत्प्रत्ययः । यतोऽनाव इलायुदात्तत्वं । इंतु । हन हिंसागत्योरिल्लम्य लोटि रूपं । निपातः । योप्राणि । युजिर् योगे करणे दानीशसयुयुजेत्यादिना ट्रन्प्रत्ययः । नि. रखरः । मुंचत । मुल मोक्षणे । निपातः । अदुष्कृतो। इससौः सामर्थ्य इति पिसर्ज. भीयस पत्वं । व्येनराा । बहुनीही पूर्वपदसरः। सुपो डादेश । अन्यौ । हन हिंसा- गलोरिलस नपूर्वसाध्यादयश्चति निपातनायत । कित्त्वादुषधालोपः । हो इंतेरिति चत्वं । सर्वविधीना छंदति विकल्पितलादनोड: शीभावाभावः । एकादेशस्वरः । शनं । श्रयतेनपुंसके भावे क इति कः । यजादित्वासंप्रसारणं । हल इति दीर्घत्वं मोदितश्चेति निष्ठानत्वं । निष्टा च बजनादित्याधुदात्त. । अरता । गताविल्यस्य जुडि प्ले सर्तिशास्त्यतिभ्यश्चत्लादेशः। ऋशोऽडि गुणः । न माहयोग इत्यद- भावः। निघावः। (मं०३ सू० ४२.) १३. उप॑ नः सुतर्मा गहि सोममिंद्र गाशिरं । हरियां यस्तै अस्मयुः॥१॥ उप । नः । सुतं । आ। गहि । सोम। इंद्र । गोऽआशिरं ॥ हरिऽभ्यां । यः। । अस्मऽयुः ॥ १ , .

·ऋक्संग्रहः। मं० ३. सू० १२ 1 है इंद नोऽस्मदीयं मुतमनिपुतं गवाशिरं पयसा मिनितं सोमं प्रति उपागहि समीप आगच्छ। यतो हरिभ्यामश्वाभ्यां युवतव रथोऽस्मयुरसान्कामयगानो वर्तते। गवाशिरं । आइपूर्वस्य श्रीगातेः किप्यपस्पृधेधामान्चुरित्यादिनाशिर इलादेशः। बहु- मीही पूर्वपदखरः। तमिद मदमा गहि वर्हिःष्ठां ग्राभिः सुतं । कुविन्यस्य तृष्णवः ॥ २॥ तं । इंदु । मर्दै । आ । गदि । वर्हिःऽस्यां। प्राऽभिः । सुतं ।। कुपित् । नु । अस्य । तृप्णयः ॥ २॥ हे इंद्र मावभिः सुतममिपुतं बहियां बर्हिषि स्थितं मदं । मद्यतेऽनेनेति मदः सोमः । तमिमं सोममागहि भागच्छ । कुवित्प्रभूतं यया भवति तयास्य सोमस पाने नु क्षिप्रं,तृप्णवः तृप्तो भव ॥ मदं । मदी हर्षे । मदोऽनुपसर्ग इत्यप्रत्ययः । तस पित्वादनुदात्तत्वे धातुखरः । यहि.टा। छा गविनितौ । किए। संहितार्या पूर्वपदसकारस्सादेशप्रत्यययोरिति पत्वं पुत्वं । कुदुत्तरपदस्वरः । तृणवः । तृप प्रीणन इत्यस्य टेट्यागमः । कुविद्योगादनिघातः । शुभादिषु तृमनतमोतीति पठितं । क्यापि सर्व विधीनां इंदति विकल्पितलादत्र णत्वप्रतिषेधो न भवति । प्रत्ययस्वरः॥ इंद्रमित्था गिरो ममाच्छांगुरिपिता इतः । आवृते सोम पीतये ॥३॥ इंदै । इत्या । गिरः । मम । अच्छे । अगुः । इपिताः । इतः ॥ आऽवृते । सोमऽपीतये ॥ ३ ॥ हे इंद्र इपितास्त्वदर्थ प्रेरिता इत्येत्यमनेन प्रकारेणोच्यमाना मम गिरः सुतिलक्षणा याच इंदं त्वामितोऽस्लादेवयजनदेशादच्छागुः आमिमुरुपेन गच्छंतु । किमर्थ । सोमपीतये सोमपानार्थमावृते तामावर्तयितुं इत्या । इदंशदात्या देतो च उंदसीति व्यत्ययेन याप्रत्ययः । इदम एवेलौ रयोरितीदित्यादेशः । प्रत्ययस्वरः । अच्छ । बच्च गत्यर्थवदेष्विति गतिसंज्ञा । मगुः । इए गवाविलस उडि रूपं । निपातः ॥ इंद्र सोमस्य पीतये स्तोमैरिह हवामहे । उक्थेभिः कुधि- दागमत् ॥ ४॥ इंद्र। सोमस्य पीतये । स्तोमः । हुइ । हवामहे ॥ उक्येभिः । कुवित् । आऽगमत् ॥ ४॥ । .

·1 सू० १३. .' सायणाचार्यमाप्यसहितः । स्वोमैतिरसंचदशादिस्तोमसाध्यः स्त्रोत्रैरुत्थेमिरुत्थैः शनैवेह कर्मणि सोमस्य पीतये सोमपानार्थमिद्रं हवामहे वयमायामः । कुविद्वहुवारमाहूतः रा ईद आगमन यहं प्रत्यागच्छतु । आगमता गमैलेंट्यडापमः। आगमा अनुदात्ता इसटोऽनुदात्तत्वा- द्धानुस्वरः । तिहि चोदात्तवतीति मनिपातः । कुविद्योगादनिघातः । इंद्र सोमाः सुता इमे तान्दधिप्व शतक्रतो । जठरै वा- जिनीवसो ॥५॥ इंद्र । सोमाः । सुताः । हुमे। तान् । दुधिष्व 1 शतक्रतो इति शवशकतो ॥ जठरै । वाजिनीवसो इति वाजिनीवसो ॥ ५ ॥ हे शतकतो इंद्र इमे सोमाः सुताः यावमिस्त्वदर्थमभिपुताः । हे वाजिनीवसो अनथन । यद्वा बानोऽन्नमासु फलत्वेनास्तीति वाजिन्यः क्रियाः । तासां यासक हे ई ताम्सोमरसान् जठरे दयिष्य धारय । वाजिनीयसो । वाजराब्दान्मत्वर्थेऽत इनिठनावितीनिप्रत्ययः । ऋोभ्यो दीविति दीए । तासां बसो । संयुद्धौ चेति गुणः । आमंत्रितत्यादायमिकमनुदात्तत्वं ।। विद्मा हि त्वा धनंजयं वाजेषु दधृपं कवे । अर्धा ते नमीमहे ॥ ६ ॥ विद्म । हि । त्या । धनंऽजयं । याजेपु । धृष । कये ।। अर्ध । ते । मुम्नं । ईमहे ॥ ६॥ हे को दिदर्शिनिंद्र वाजेषु युद्धेणु दधूपं शत्रूणामभिभवितार अत एव धनंजय । धनं जयतीति धनंजयः । तादृशं वाला विन हि जानीमः खलु । अयानंतर ते तव मुम्नं धनमीमहे यावामहे ॥ विद्य। विदेर्लटि विदो लटो वेति मसो मादेशः । पादादिरवादनिपातः । धनंजयं । जि जय इत्यस्माद्धन उपपदे मंशायर्या मृतजि. धारिसहितपिदम इति खप्रत्ययः। अरर्दिषदर्जतस्य मुमिति पूर्वपदस्य मुमागमः । चित्त्वादत्तोदात्तः । दधृपं । निटपा प्रागल्भ्य इत्यस्य यक्यभ्यासस्य रोगागमाभाव- श्यांदसः । तदंतात्पचायचि गणेऽचि चेति यो लुक् लघूपधगुणे प्राप्त न धानुलोप इति तस्य प्रतिषेधः । चित्त्वादतोदात्तः ।। इममिंद्र गर्वाशिरं यांशिरं च नः पिव । आगत्या वृ- पभिः सुतं ॥ ७ ॥ इमं । इंदु । गोऽआशिरं । याशिरं । च । नः । पिद ।। आऽगी । वृषऽभिः । सुतं ॥ ७॥ - ·संग्रहः ।. मं० ३ सू० १२ है इंद्र गवाशिरं गव्यमिश्रणोपेतं सोमं तथा यवाशिरं यवमिगोपेतं पभिना- वभिः सुतमभिपुतं नोऽस्मदीयमिमं सोमं देवयानमागल पिव ॥ गवारिं यचाधिर- मिलन आइपूर्वस्य श्रीणातेः क्विन्यपस्पृङ्ख्यामाञ्चुरित्यादिनादिरी इसादेव । बहुनी पूर्वपदप्रकृविताः ॥ तुभ्यर्दिद्र स्व ओक्ये सोम चोदामि पीतये । एप परंतु ते हुदि ॥८॥ तुभ्यं । इत् । इंद्र । खे । ओक्य । सोग । चोदामि । पीतये ।। एषः । रतु । ते। हदि ॥८॥ हे इंद्र तुभ्येत्तुभ्यमेव पीतये पानार्थ खे स्वकीय ओक्ये स्थाने जठरेऽभिपुतमिमं सोमं चोदामि प्रेरयामि । एष पीतः सोमस्ते तव हृदि हृदये ररंतु अलर्थ र- मता ॥ तुभ्यं । युप्मच्छब्दस्य चतुर्युक्वचने तुभ्यमहाविति तुभ्यादेशः । मुपा नहु- गिति गुपो लुक् । दयि चेत्यायुदात्तः। ओक्ये । वखादित्वात्साधेिको सम्प्रत्ययः । तित्वरितः । चोदामि । चुद प्रेरणे । ण्यतस्य लटि रूपं । यहुलमन्यनापीति गेउँछ । निपातः । ररंतु । रमु क्रीडायामित्यस्य यटुकि लोटि सर्यविधीनां छंदसि विकल्पित- खादनाभ्यासस्य नुमभावः । संहितायामन्येषामपीसभ्यासस्य दीपः । निपातः । हृदि । हृदयशब्दस्य पदमोमास् हृदित्यादिना हृदादेशः । उहिदमिति विभक्तरुदात्तत्वं ॥ त्वां सुतस्य पीतये प्रलमिंद्र हवामहे । कुशिकासौ अब- स्पर्वः ॥९॥ त्वां । सुतर्त्य । पीतये । पुनं । इंद्र । हयामहे ॥ कुशिकासः । अवस्यवः ॥९॥ हे इंद्र अवस्यवस्त्वत्तो रक्षणमिच्छतः कुशिकास. शिकगोनोत्पन्ना वयं सु- तस्य प्रावमिरमिपुवस्स चोमस्य पीतये पानार्य प्रनं पुरातनं वां हवामहे स्तुति- लक्षणामिगीर्भिराहयामः ।। पीतये । स्थागापापचो भाव इति तिन् । हिष्टवत्सरति. शत्यांतानां । फि० १.७.। इसंतोदात्तत्वं । हवामहे । हुयतेलेटि बहुलं उंदसीति संप्रसारणे रूपं । अवस्यवः अब इच्छंतीलवाथै सुपः क्यच् ।क्याच्छंदसीत्युप्रत्ययः। युशिकासो अवस्थव इलत्र संहितायामन्यादरद्यादिना । पा० ६.१. ११६.1 एक प्रतिभावः ॥ ।

·असि पू०१४. सायणाचार्यभाष्यसहितः। (म० ४ सू०.३०.) १४. नकिरिद्र त्वदुत्तरो न ज्यायाँ अस्ति वृत्रहन् । नकिरवा यथा त्वं ॥१॥ नकिः । इंद्र । स्वत् । उत्ऽतरः । न । ज्यायान् । अस्ति । वृत्र- ऽहुन् । मतिः । एव । या । त्वं ॥ १ ॥ हे वनहनिंद्र पुत्रस्य नाशकेंद । लोक एकोऽपीति शेषः । त्वत्त्वत्त उत्तर उत्कृ- टतरो मकिरस्ति न भवति । सत्तो ज्यायान् प्रशस्यतर एकोऽपि नास्ति । हे इंद्र स्व लोके यथा प्रसिद्धो भवसि तथाविध एकोऽपि नविरेवालि नव भवति । कश्चिदपि लोक इंद्रसदृशो नास्त्रीत्यर्थः । सन्ना ते अनु कृष्टयो विश्वा चक्रेय वावृतुः । सत्रा महाँ ॥२॥ सुना । से । अनु । कृष्टयः । विश्वा । चनाऽईव । यवृतः ।। सत्रा । महान् । अमि । श्रुतः ॥२॥ हे इंद्र पृष्टयः प्रजास्ते त्वामनुलशीकृत्य सना ससमेव परतुः वर्तते । तन :- टांतः । विश्वा विश्वानि व्याशानि चकेच चक्राणीप । यथा चक्राणि शकटमनुवर्तते तद्वत् हे इंद्र महारत्वं सत्रा रासमेव श्रुतो विश्रुतोऽसि गुणेः प्रख्यातो भवति । विश्व चनेदना त्वा देवास इंद्र युयुधुः । यदहा नक्त- मातिरः ॥ ३ ॥ विश्धै । चन । इत् । अना । त्वा । देवासः । इंद्र । युयधुः ।। यत् । अहाँ । नक्तं । आ । अतिरः ॥ ३ ॥ हे इंद्र विश्वे चनेत्सर्व एव देवासोऽमुगन्विजिगीषवो देवो अना प्राणरूपेण बलेन वा त्वां सहायं लब्ध्वा युयुधुः अमुरैः सह युझं चः । यद्यस्मात्पारणादहा महा- सुनक रानिषु चातिरमा समंताय शनवर्धाः अतःकारणाधुयुधुरिति पूर्वेण संबंधः । यत्रोत बाधितेभ्यश्चत कुराय युध्यते । मुपाय इंद्र सूर्य ॥४॥ ।

·१००
ऋक्संग्रहः । मंसू० ३०
या । उत् । धाधिवेभ्यः । चक्रं । कुत्साय । युध्यते ॥ मुपायः
इछ । सूर्य ।। ४॥
या यस्मिन्युद्धे उतापि च है इस ल याधिवेभ्य फुरससहायेभ्यो युध्यते युद्ध
पुर्वते कुत्साय च सूर्य सूर्यसवधि चक्र मुषाय अमुष्णा । अपहृतवानसीत्यर्थ । त-
स्मिन्युद्धे प्राव शचीमिरेतसमिति परेण संबध ।।
यत्र देवाँ ऋचायतो विश्वाँ अयुध्य एक इत् । त्वमिंद्र
बुरहन् ॥ ५॥
यत्र । देवान् । प्रयायतः। विश्वान् । अयुध्यः । एकः । इत् ॥
स्व । इदु । वनून । अनि ।। ५ ।।
है इद त्वमेक इदसहाय एवं यत्र यस्मिन् सग्रामे देवानिंदादीनृघायतो वाघमा
नान्विश्वान् सर्वानाक्षसादीनयुध्य युद्धमकरो ! तथा वनून हिंसकानहन अवधी ॥
यत्रोत मल्य कमरिणा इंद्र सूर्य । प्रायः शचीभिरे-
-
तेश ॥ ६॥
-
।
1
यत्र । उत । मर्याय 1 कं । अरिणाः 1 इंद्र । सूर्य ।। । आवः ।
शचीभिः । एतशं ॥ ६॥
यन यस्मिन् सप्रामे उतापि च हे इद्र स्व माय मनुप्यायतशाख्याय ऋपये सू.
मरिणा अहिंसी । कमिति पूरण । तदानी शचीमियुद्धकर्ममिरेतशमेतरसशस्मृर्षि
प्राव प्रवर्षेणारक्ष ॥
किमादुतासि वृत्रहुन्मघंपन्मन्युमत्तमः । अत्राह दानु-
मातिरः ॥७॥
किं । आत् । उत । असि । वृऽहन् । मर्घऽवन् । मन्युमन्ऽतमः ।।
म । अहे । दानु । आ । अतिर ॥ ७ ॥
हे वहन् नाणामावरकाणा तमसा ईतर्मघवन्धनवनिंद्र खमादनतरमेव उतापि
च। किमिति प्रश्ने । मन्युमत्तमोऽसि अत्यात मोपवान् भवति । अगासिनतरिक्षे.
उदैव दान दनो पुत्र प्रमातिर । आ समतादहिंसी ।
एतद्धेदुत वीर्य मिंद्र चक पौंस्यै । स्त्रियं यदुईणायुवं
वर्षी हितरै दिवः ॥ ८॥

·।
सू० १४. सायणाचार्यभाष्यसहितः।
एतत् । । इत् । उत । वीर्य 1 इंद्र । चुकथै । पौंस्य ॥ स्त्रिय
यत् । दुःऽहना । यु । वर्धाः । दुहितरं । दिवः ॥ ८ ॥
हे इस उतापि च यदस्त्वमेतदुपलक्षित पौंस्यं बल वीयं सामोपेत चकर्थ कृत-
चानसि घेदिति पूरणी । रिच दुर्हणायुवं दुष्ट हननमिच्छिती दियो दुहितर धुलो-
फसवाशानुत्पन्ना स्त्रियमुपस बधी अवधी ॥
दिवश्चिद्धा दुहितरै महान्महीयमानां । उपासमिंद्र से
पिणक् ॥ ९॥
दियः । चित् । प । दुहितर। महान् । मुहीयमाना ॥ उपस ।
इद्र । सं । पिणक् ॥ १॥
हे इन्द्र महास्त्य दिवो दुहितर घुलोकस्य पुती महीयमानो पूज्यमानामुपसमुपो
देवीं रापिण चिद्ध सपिथ्यानसि रालु।
अपोपा अनसः सरत्सर्पिष्टादह विभ्युपी । नि यत्सी
शिश्नदृपा ॥ १०॥
अपं । उपाः । अनसः । सरत् । सऽपिष्ठात् । अई। विभ्युषी ॥
नि । यत् । सीं । शिनयंत् । वृषा ।। १० ॥
वृपा कामाना वपिद्रो यद्यदा सीमेतदुप सवन्धि शकटं निशिश्नयत् व्यवधीत
तदोपा उपादेवता विभ्युपींद्रसकाशाद्रीता सती सपिटाविंद्रेण सचूणिवादनस शकटा.
दपसरत अपनगाम । अहेति पूरण ।।
ए॒तदस्या अनः शये सुसपिष्टं विपाश्या । ससारे सीं
परावतः ॥ ११ ॥
एतत् । अत्याः । अनः । शये । सुतपिष्टं । विऽपाशि । आ॥
ससा । सीं । पराऽवतः ॥ ११ ॥
सुसपिष्टमिंद्रेण मुटु संचूर्णितमस्सा उपस सबध्यैतदन शक्ट विपादिी विपा-
डाख्या नदी तस्या तत्तीर भाशये आ समताच्छेते अशेत । सीमियमुषोदेवता
शक्टे भन्ने सति परावतो दूरदेशात्ससार अपससार ॥
उत सिंधु विवाल्य वितस्थानामधि क्षमि । परि टा इंद्र
मायया ॥ १२॥

·। . वानसि । :: ऋक्संग्रहः ।।... मं०४ .सू. ३० :"उतसिंधु । विश्वाल्यै । विऽतस्थानां । अधि । क्षमि ॥ परि । स्थाः । इंद्र । माया ॥ १२॥ हे इंद्र उत्तापि च बियात्यं विगतबाल्यावस्था संपूर्णजला वितस्थानां विविधमानां सिंधु नदीमविक्षनि क्षमाया मायया प्रज्ञया परिष्टाः पर्यस्थाः रावतः स्थापनं कृत- उत शुष्णस्य धृष्णुया प्र मृक्षो अभि वेदनं । पुरो यदस्य संपिणक् ॥ १३ ॥ : उत ! शुष्णस्य । धृष्णुऽया । प्र । मृक्षः । अभि । येन ॥ पुरः । यत् । अस्य । संऽपिणः ॥ १३ ॥ उतापि च हे इंश धृष्णुया धर्मकस्तं शुष्णस शुष्णनान्नोऽसुरस्य संबंधि पैदनं वित्तममि अमितः सर्वतः प्र मृक्षः प्रकणावापधाः । यद्यदास्य शुष्णस्य पुरः पुरापि नगरागि मंपिणा सैपिटयानसि तदा प्र मा इते संबंधः । उत दास कौलितरं हतः पवतादपि । अचाहनिंद्र शं- घरं ॥ १४ ॥ उत । दासं । कौलिऽतरं । वृहतः । पर्वतात् । अधि ॥ अर्थ । अहुन् । इंद्र । शंबरं ॥ १४॥ उतापि य है त्वं दासमुपक्षपयिवारे कोलितर कुलितरनामोऽसत्सं शेयरममुरं वृद्दती महतः पर्वतादरेरण्युपरि अब अवाचीनं कृत्वाहन हतवानसि । : उत दासस्य॑ वर्चिनः सहस्राणि शतावधीः । अधि पंच प्रधीरिव ॥१५॥ उत । दासस्य । चिनः । सहस्राणि । शता । अवधीः ।। अधि । पंच । प्रधीऽश्व ॥ १५ ॥ उतापि च हेद त्वं प्रधीनिव चक्रस्य परिवःस्थितान् शंकृनिय हिसकापंच शता पंचातानि पंचरातसंख्यावान् राहलागि सहसंख्याकान्दासस्य लोकानामुपक्षपयि. दुर्धिनो वर्चिनामकस्सामरस्य संबंधिनोऽनुचरान्पुरुषानध्यमिकमवधीः इतवानपि । : उत त्यं पुत्रमगुवः परावृत्तं शतक्रतुः । उक्थेविंद्रु आ- भजत् ॥ १६ ॥ ।

·.. सू०११. सायणाचार्यभाप्यसहितः। उत । लं । पुत्रं । अग्रुः । परोऽवृतं । अत तुः ॥ अथेषु । इंद्रः। अभजत् ।। १६ ॥ उतापि च शतकनुरिंद्रस्त्वं तं प्रसिदमा एतनामाः पुरं परायचमेतन्नामक- मुस्थेपु स्तोनेवाभजत् भागिनं कृतवान् । अयमों वप्रीमिः पुनमग्रतः । ऋग्वे ४. १९. 1.1 इत्यस्याचि प्रतिपादित इति ।। जत त्या तुर्पशायद् अस्त्रातारा शचीपतिः। इंद्रो विद्वाँ अपारयत् ॥ १७ ॥ उत ( सा । तुशायदू इति । अस्नातारा । शचीपतिः ।। इंद्रः । विद्वान् । अपारयत् ।। १७ ॥ उतापि च अमातारानातारी ययातिशापानभिषिक्ती त्या त्या ती प्रसिद्धी तुर्व: शायदू तुर्वशनामानं यदुनामकं च राजानी शचीपति. कर्मणा पाल1 यद्वा शची- दस्य भार्या तसाः पतिभा विद्वान् सक्लमपि जाननिंद्रोऽपारयत् अभिषेका- होवकरोत् ।। उत त्या सद्य आयी सरयौरिंद्र पारतः । अणी चित्रर- थावधीः॥१८॥ उत । या । मद्यः । आयो । सरयो । इंद्र । पारतः ॥ अणी । चित्ररथा । अवधीः ॥ १८॥ उतापि च सद्यः सपदि हे इन वंला यौ तापार्यायवार्यत्वाभिमानिनी संताबपि इंदविपयभक्तिधद्धारहितावित्वर्थ । सरयोः सरय्या नद्याः पारत. पारे तीरे यसता- वर्णचित्ररथा अर्णनामकं चित्ररथनामकं च राजानायवधी अहिसी । अनु द्वा जहिता नयोऽधं श्रोणं च वृत्रहन् । न तत्तै सुम्नमध्ये ॥ १९॥ अर्नु । द्वा । जहिता । नयः । अंध । श्रोणं । च । वृहन् ।। न । तत् । ते । सुम्नं । अष्टेवे ॥ १९॥ है पत्रहन नस्य हिंसकेंद्र त्वं जहिता जहिती सर्वबंधुमिस्त्यक्तावधं चीनमे श्रोणं च पंगुमपरं च द्वौ एतो द्वापनुनय अधपंगुत्वपरिहारेणानुनीतवानसि । हे इंद्र ते त्यया दत्तं तत्सुग्नं सुखमध्ये व्या योऽपि न प्रभवतीति शेषः ।

·मे सू०३० । ३ १०१ पापसंग्रह। शतमैश्मन्मयौनां पुरामिंद्रो व्यास्यत् । दिवोदासाय दा- शुपै ॥२०॥ शतं । अश्मन्ऽमयीनां । पुरां । इंद्र । वि । आस्यत् ॥ दिवःऽदा- साय । दाशुषे ॥ २०॥ इद्रोऽदमन्मयीना पाषाणनिर्मिताना पुरा शंवरस्य सवधिना नगराणा शत शतस- ख्याक दिवोदासायतनामकाय दाशुषे हविर्दत्तवते यनमानाय व्यास्थत् व्यक्षिपत् ॥ अापयहभीतये सहन्नी त्रिंशतं हथैः । दासानामिंद्रो मायया ॥ २१॥ अस्यापयत् । दभीतये। सहस्रा निशत । हथैः । दासानी । इंद्रेः। मायया ॥ २१ ॥ इदो मागया सकीयया वाक्या दासाना लोकानामुपक्षपयितॄणा राक्षसादीना निशत त्रिंशत्सख्याकानि सहस्रा सहखाणि दमीयते दभीतिनामस्याधीय हथैहनन- साधनरायुधेरखापयत् अवधीत् ॥ स घेदुतासि वृत्रहन्समान इंद्र गोपतिः। यस्ता विश्वनि चिच्युपे ॥ २२॥ सः। घ । इत् । उत । असि । वृत्रहुन् । समानः । इंदु । गोऽ- पतिः ॥ यः । ता । विश्वानि । चिच्युपे ॥ २२ ॥ उतापि य हे दर यस्त्व ता तानि विश्वा विश्वानि समस्खान् शवून पिप्युपे प्रा. च्यावय । हे नइन् नाण शत्रूणा हिंसरेंद्र गोपतिर्गया पालक स व समान सपा यतमानाना सम सन् प्रख्यातोऽसि । घेदिति पूरौ । उत नूनं यदिद्रियं करिष्या इंद्र पौंस्यै । अद्या नकिरदा- मिनत् ॥ २३ ॥ उत । नूनं । यत् । इंद्रियं । करिष्याः । इंदु । पौस्यै ॥ अद्य । नाकः । तत् । आ। मिनत् ॥ २३ ॥ उतापि च हे छ यत्तौंस्य त्वदीय बलमिंद्रिय सामोपेतं नूनं करिष्या कृतवा. नति खलु । अयायवन कथित्तल नकिरामिन न हिंसात् ॥

·- सायणाचार्यभाप्यसहितः। वाम वाम त आदुरे देवो ददात्वर्यमा । वाम पूषा वाम भगो वाम देवः करूंळत्ती ॥ २४ ॥ यामंऽाम । ते । आऽदुरे। देवः । ददातु । अर्यमा । वाम । पूपा। वाम । भर्गः । वाम । देवः । करूळती ॥ २४॥ हे आदुरे शत्रूणां दारपितरिंद्र ते तव वाम वामं यद्यद्वननीयं संभजनीयं धनमस्ति लोके तमाम पवमारीणां नियमयिततजामको देयो ददातु प्रयच्छतु । तथा करू- ळती कृतदंतः पूपा पोपको देवो वाम भनं ददातु । भगोपि धनं ददातु । भन करुळतीत्येतत्संनिहितत्वाद्भग इसनेन रोपनीयं । अथवार्यमादीनां जयाणामपि वि. शेपणरवेन भाग्यं । कयं पूष्णो विशेपर्ण स्यादिति साकक्षित्वात् न । सानियाकांक्षयोः सद्भावेऽपि योग्यतामंतरेणान्वयायोगात् । तस्मात्पूषा प्रपिष्टमागोऽदंतको हीत्यादि- श्रुतिषु पूष्ण एकादंतस्त्वेन प्रशिद्धव्यवहितस्यापि तस्यैव विशेषणत्वं युकं । यार्म बननीयं भवतीत्यादि निरुकं । ६.३१. अन द्रष्टव्यं ।। । - (मं० ५ सू०१) १५. अयोध्यग्निः समिधा जनानां प्रति धेनुमिवायतीमुपास । यहा इव प्र वयामुजिहानाः प्र भानवः सिस्रते नाकमच्छ १ अोधि । अग्निः । संऽइधो । जनानां । प्रति । धेनुं ईव । आऽ. यती । उपसै ॥ यहाऽईव (प्र । या । उत्ऽजिहानाः । प्रा मानवः। सिनते । नाकै । अच्छे ॥१॥ अयममिर्जनानामध्वादीनां समिधा समिद्भिरबोधि प्रमुखोऽभूत् धेनुमिव । भगिहोप्रार्थधेनुं प्रति यथा प्रातर्बुध्यते तद्वदायतीमागच्छंतीमुषसं प्रति । उपःकाल इत्यर्थः । अप प्रबुद्धस्यामेर्भानयो ज्वाला यदा महांतो पयां शाखा प्रोजिहानाः प्रोगमयंतो वृक्षा इव प्रोमिदानाः स्वाधिष्टानं त्यजन्तो नाकमंतरिक्षमच्छामिमुख्येन प्रसिसते प्रसरवि॥ अवौधि होता य॒जाय देवानों अग्निः सुमनाः प्रातर- स्थात् । समिद्धस्य रुदिदर्शि पाजो महान् देवस्तमसो नि- रेमोचि ॥२॥ ।

·। ऋक्संग्रहः। म० ५ सू०१ अबोधि । होता । युजाय । देवान् । ऊर्ध्वः। अग्निः। सुश्मनः। प्रातः । अस्थात् ॥ संऽइद्धस्य । रुशत् । अदर्शि । पार्जः । महान् । देवः । तमसः । निः । अमोचि ॥२॥ अय होता होमनिष्पादकोऽगिर्देवान्याव्यान्यजथाय यष्टुमबोधि दुष्यते । सोऽ. मि प्रात काले सुमना शोमनमनस्को यजमानानुप्रहबुद्धि सन् अर्थोऽस्थात् उति. छति । समिद्धस्यास्स हादोचमान पाजो इस ज्वालालक्षणमदशि दृश्यते । अप तयाभूतो महान्देवस्वमसोऽधकारान्निरमोचि निर्मुखोऽभूत् ।। यदी गणस्य रशनाम गः शुचिरक्त शुचिमिगोभिरग्निः। आदक्षिणा युज्यते वाजयंत्युत्तानामू; अधयजुहूभिः॥३॥ यत् । है । गुणस्खे । रशनां । अजीगरिति । शुधिः । अले । शु-, चिऽभिः । गोभिः । अमिः ॥ आत् । दक्षिणा । युज्यते । याजऽयंवी । उत्तानां ! ऊर्ध्वः । अधयत् । जुभिः ॥३॥ यपदा ईमयममिर्गणस्य सपात्मकस्य जगतो रशना रज्जुरिव व्यापारप्रतिबंध तमोऽजीगनिरति गृहाति वा । समिद्धो भवतीत्यर्थ । तदा शुचिदशोऽमि शुचिमि. गोमिदास रश्मिभिरके व्यक्ति विश्व जगत् । भादनंतरमेव दक्षिणा प्रदा बाजयत्यजमिच्छसाज्यधारा युज्यवे युक्ता भवति । अथवा दक्षिणा प्रद्धाज्यधारा युज्यते । ता र पारामत्तानामूर्खतानामुपरि विस्तृतामूर्य उभय सन् जुहमिरपयर पिवति ॥ अग्निमा देययतां मनासि चर्पीव सूर्ये सं चरति यदी सुर्याते उपसा विरूपे श्वेतो वाजी जायते अग्रे अहाँ ४ अग्निं । अच्छे । देवऽयतां । मनासि । च पिऽइव । सूर्य । सं। चरति ॥ यत् । ई । सुति इति । उपसां। विप इति विऽरूपे । श्वेतः । बाजी । जायते । अप्रै । अहो ॥ ४ ॥ अग्निं देवमच्यामिमुख्येन देवयता देवानात्मन इरछना यजमानाना मनासि संच. नि । देवा यष्टप्यास्तदर्थ कदाय वर्धिष्यवीति ध्यायतीत्यर्थः । चक्षुषीव सपा प्राणिना यया स्यें संचरति तद्वत् । यद्यदा ईमेनममिमुषसासह विरुप द्यावापृथिव्यो सुराते जनयत तदानीं श्वेत प्रकृटवपितो बाबी येशनवानभिरहाय उद्या जायते । प्रवर्धन इलप. - । ।

·। - सू० १५. सायणाचार्यमायसहितः । १०७ जानिट हि जेन्यो भने अह्नौ हितो हितवरुषो वनेषु । दमैदमे सप्त रला दानोऽग्निहोता नि पसादा थीयान् ५ पनिष्ट | हि । जेन्यः । अप्रै 1 मझौ । हिवार हितेषु । अरुपः । वनेषु ॥ दमेऽदमे । सप्त । रखो । दाना । अमिः । होता । नि । ससाद । यजीयान् ॥ ५॥ अयमग्निजन्य उत्पादनीयोऽकामा उदयकालेऽजनिष्ट प्रादुरभूत् । पद्यात हि. तेषु यनेषु पनौत्येपु काठेवाप भारोचमानः सन् द्वितः स्थापितः । पचामे दमे तत्तयागगटे राप्त रमा रमणीयाः सप्तज्याला धागो पारयमाण: 1अथवा यजमानेभ्यः साविधानि रसानि धानोऽग्निहोता होमनिष्पादकः पन यजीयान्यव्यः सन् निप. साद निषण्णो भवति ॥ अग्निहोत्ता न्यसीदुद्यर्जीयानुपस्थै मातुः सुरभा उ लोके। युर्या कविः पुरुनिष्ट प्रसाचा धर्ता कृष्टीनामुत मध्य हुद्धः ६ ममिः । होता । नि । असीदत् । यर्जीयान् । उपऽस्यै । मातुः । सुरभो । ऊ इति । लोके ॥ युवा । कविः । पुरुनिाऽसः । ता । पुर्ता । फुलीनां । उत । मध्य । दुद्धः ॥ ६ ॥ भयमनिहोता होमनिपादकः सन् यभीयान्यष्टव्यय सन् यसोदर निपसादर पन्नेवि तदुच्यते । मात सर्वस्य निर्मातुर्भूम्या उपस्थ उत्संगे तप्रापि मुरभावाज्या- दिसौरभ्ययुक्त लोके सर्दष्टये स्थान दिलक्षणे । उतापि ना युवा नित्यतरुणः सर्वर मश्रितो वा कविर्मेधावी पुनिलो यहुस्पान ऋतावा यज्ञपान्धर्ता सर्वस्य धारक एवंभूतः सन् कृष्टीनामृत्विग्यमानाना मध्य इद-दीतः सन् वर्तत इति शेषः॥ म शु त्यं विप्रेमध्वरे साधुमग्निं होतारमीळते नमोभिः । आ यस्ततान रोदसी ऋतेन नित्य मृति पाजिन घृतेने । 3 । से । विर्भ ! अध्वरेषु । साधु । अग्नि । होतारं । ईलते। . नमऽभिः ॥आ। यः। तुनान । रोदसी इति । प्रतेने निल। मुनि । याजिन । घृतेन १७ ॥ संतममि नमोमिः स्तुतिभिर्नु क्षिप्रमीळते सुवति । पीते। विप्र मेधा. विनमा परेप साधु फलसाधक होतारे होमनिष्पादकं । यो देवो रोदसी धाििध- ७ 1 ·। । । पावसंग्रहः । मं० ५ सू०१ च्यावृतेनोदकेनातवान विस्तारितवान् । अग्नौ प्रास्ताहुतेरादित्यद्वारा वृष्टपुत्पादक खात् । अथवा ऋतेन सत्यभूतेन हविषा दिव तथाभूतेन वृथ्यादिफलेन भुव चाततान। वाजिनमन्नवत देव यजमाना निस धृतेनोदकेनान्येन वा मृजति परिवरति ॥ मार्जाल्यो मृग्यते स्खे दमूनाः कषिप्रशस्तो अतिथिः शियो नः। सहनशुंगो वृषभस्तदौजा विश्वौ अग्ने सहसा प्रास्यन्यान् ॥८॥ गार्जाल्यः । मृज्यते । खे । दमूनाः । कवि प्रशस्तः । अतिथिः । शिवः । नः ॥ सहस्रऽगः । वृषभः । तत्ऽऔजाः । विश्वान् । अग्रे। सईसा । प्र । असि । अन्यान् ॥ ८॥ मार्जाल्य समार्जनीयोऽयमग्निम॑ज्यते परिचर्यते खे खकीये स्थाने । कीदृशोऽय। दमूना दानमना दांतमना दा कविप्रशस्त कविमिर्मेधाविमि प्रशस्त प्रकर्षेण स्तुत्यो नोऽस्माकमतिथिपरपूज्य शिव सुखकरय । सहस्रश्गोऽपरिमितज्वालो वृषभो वर्षिता फलाना तदोजा यत्प्रसिद्ध बल तेजो वास्ति तदेवीजो यस्य तादृश ।। सर्वबलखरूप इत्यर्थं । अथ प्रत्यक्षवाद । हे अग्ने विश्वानन्यान् खव्यतिरिकान्, सर्वान, सहसा बलैन प्रासि । प्रेति परेत्यर्थे । परामनसि व्याप्नु वा प्रभवति । प्र सद्यो अग्ने अत्येप्यन्यानाविर्यस्सै चारुतमो वभूर्थ । ईलेन्यो वपुष्यो बिभायो प्रियो बिशामतिथिर्मानुपीणां ॥९॥ प्रा सद्यः । अग्ने । अति । एपि । अन्यान् । आविः । यस्मै चारुतम. । बभूथ ।। ईठेन्यः । वपुष्यः । विभाऽवा । प्रियः । विशा। अतिथिः । मानुपीणा ॥ ९ ॥ है अम व यज्ञमासाद्य सद्यस्वदानीमेवान्यान् खसमानानत्येपि अतिकामति । यम्मै चारतम समापिर्वभूय । किंच खमीळेन्य स्तुत्यो वपुष्यो वपुष्करो दी शिकरो वा विभावा विशिष्टदीप्तिमान् प्रिय प्रियभूतो विशा सर्वेषा प्राणिना तयातिपि पूज्यो मानुषीणां प्रजानां भवति । तुभ्य भरंति क्षितयों यविष्ठ वलिमग्ने अंतित ओत दु- रात् । आ भर्दिष्ठस्य सुमतिं चिकिद्धि बृहत्ते अग्ने महि दार्म भद्रं ।। १०॥ । ।

·. । । । सायणाचार्यमाष्यसहितः। तुभ्य । मरति । शितयः । यविष्ट । बलिं । अग्ने । अंतितः । मा। उत । दूरात ॥ आ । भर्दिष्ठस्य । सुऽमति । चिकिद्धि । वृहत् । । अमे। महि । शमै ! भद्रं ॥ १० ॥ हे यविष्ठ युवतमामे तुभ्यं क्षितयो मनुष्या भरति संपादयति । किं । पलि पूजा इविर्लक्षणामंतितोऽतिकादुतापि च दूराद । आ इति चार्थे । किंच मंदिष्टस्पाति- शयेन स्त्रोतु. मुमतिं स्तुतिमाचिकिद्धि भाजानीहि । हे भो ते तव शर्म मुरा- मस्मभ्यं दातव्यं बृहन्मइन्द्रं स्तुत्यं च ॥ आय रथ भानुमो भानुमंतमने तिष्ठ यजतेभिः समतं । विद्वान्पथीनामुप तरिक्षमेह देवान्हवराय यक्षि ॥ ११ ॥ था। अद्य । रथ । भानुऽमः । भानुऽमतै । अग्ने । तिष्ट । यजते- भिः । संऽ ॥ विद्वान् । पथीनां । उरु । अंतरिक्ष । आ । इह । देवान् । हुयिःऽअर्धाय । यक्षि ) ११ ॥ हे भानुमो दीप्तिममा अवासिन्यागदिने भानुमतं दीप्तिमं समंतं समीचीन- तोपेतं रथं यजतेमिर्यटन्यदेव. सहातिष्ट आरोह । विद्वान्यष्टन्यदेवपरिज्ञानवास्थ पीना देवयनगमान्नति । द्वितीयार्थे पाटी । उर्वतरिक्षं प्रभूतेऽतरिक्षे देवान्यष्ट- व्यान्हविरयाय हविर्भक्षणायेहावक्षि आवहसि ।। अवौचाम कवये मेयाय वौ दारु पभाय वृष्ण । गविष्ठिरो नमसा स्तोममग्नी दिवाव रुक्ममुरुव्यंचमश्रे- त् ॥ १२॥ अवोधाम । कुवये । मेध्याय। वः । दाई । वृषभाय । युष्मै । गविष्ठिरः । नमसा । सोमै । अनौ । दिविऽईव । रुक्मं । उसऽज्यंचे। 'अश्रेत् ॥ १२ ॥ वयमानेयाः कवये मेपाविने मेण्याप मेघाहाय धूपभाय वर्षदाय फलानां वृणे सेफे यूने वंदारु बदनशीलं पयः स्त्रोन्नमवोपाम ! अप ऋषिरात्मानं परोक्षेणैव नि- दिदय स्तुतिमुपसंहरति गविहिरोऽयमपिनमसा नमस्कारेण हविषा वा युक खोमं खोत्रममावत प्रयतिस । दिवि कामं रोचमानमुरुव्यंचमुरुगमनमादित्यमिव । । । । ।

·११०
चारसंमहार
मं० ५ सू०६३
।
(मं०५ सू० ६३.)
१६.
ऋतस्य गोपावधिं तिष्ठयो रयं सय॑धर्माणा परमे व्यो-
मनि । यमत्र मित्रावरुणाययो युर्व तस्मै वृष्टिर्मधुमत्पिन्यवे
दिघः ॥१॥
तस्य । गोपौ । अधि । तिष्टयः । रथ । सय॑ऽधर्माणा । परमे।
विऽमोमनि ॥ यं । अन्न । मित्रावरुणा । अवयः । युवं । तसै ।
वृष्टिः । मधुऽमत् । पिन्यते । दिवः ॥ १॥
है तस्योदकस्य गोपी रक्षितारी सत्यपर्माणा ससपमापी युपी रममपिविष्ट-
थ आरोहयोऽस्मद्यज्ञमागमनार्थ । कुन। परमे व्योमनि निरविशय भाकाशे। हे
मित्रावरुणौ युवं युवामनास्मिन्यो यं यजमानमययो रक्षय तसे यजमानाय
वृष्टिः पर्जन्यो मधुमदुदकं दिवो धुलोकात्पिन्वते सिंचति वर्धयति ।
सघाजावस्स मुवनस्य राजथो मित्रावरुणा विदये स्व-
ईशा । वृष्टिं वां राधौ अमृतत्यमीमहे द्यावापृथिवी वि
चरति तन्यवः ॥२॥
संराजौ । अस्य । भुवनस्य । राजयः । मिविरुणा 1 विदथे ।
स्वादशी ।। वृष्टिं । कां राधा । अमृतप्रत्यं । ईमहे । दाप्रिथिवी
इदि । वि । चरति । तन्यवः ॥२॥
है मित्रावाणी यमाजी सम्यप्राजमानौ युपामस भुवनस्य राजपा शापे ।
सहशा स्वर्गस्य द्रष्टारी युवा विदघेऽस्मयझे समाजाविति संबंधः । वा युवा सर्टि
राधौ धनं घ्याल्य धनममृतलं सर्ग घेमहे प्रार्थयामहे । युषयोवन्यपो वि-
स्तूता रस्मयो द्यावापृथिवी वि चरवि विवियं प्राप्नुवंति । अथवा हटि धनम्-
ताई चेमहे ॥
सघार्जा मा पभा दिवस्पती पृधिव्या मित्रावरुणा
विचर्षणी । चित्रभिरभैरुष तिष्ठयो खं वां वर्षयथो अK-
रस्य मायया ॥ ३ ॥

·। सायणाचार्यभाप्यसहितः । संऽराजौ । उया । वृषभा । दिवः । पती इति । पृथिव्याः । मिनावरुणा । विचर्षणी इति विऽचर्पणी ॥ चित्रभिः । अप्रैः । उर्प । निष्टयः ।। र । यां। वर्पयथः । असुरस । मायर्या ॥ ३ ॥ सम्राजी सम्पप्राजमानायुप्रोर्णयली वृषभा वर्षितारौ दिवो दुलौकस पती खामिनी पृथिव्याश्च पती विचर्पणी सर्वस्य द्रटारी मित्रावरुणौ । एव महानुभावा चिमिश्चायनीयैरभ्रमचे सह ख स्तोत्रमुपविष्टय । पश्चात् द्या च वययोऽसु. रस्सोदफनिरसितु पर्जन्यस्य मायया प्रज्ञया सामर्थेन ॥ माया वो मित्रावरुणा दिवि श्रिता सूर्यो ज्योर्तिश्चरति चित्रमायुधं । तमभ्रेर्ण वृष्ट्या गृहथो दिवि पर्जन्य द्रुप्सा मधुमंत ईरते ॥ ४॥ माया । वा । मित्रावरुणा । दिवि । श्रिता । सूर्यः । ज्योतिः। धरति ! चिन । आयुध ॥ तं । अभ्रेणं । वृक्षा । गुहय । दिवि । पर्जन्म । दुप्माः । मधुऽमंतः । ईरते ॥४॥ हे मित्रावरुणा या युवयोर्माया दिवि धिता मानिता । केपा युवयोर्मायो- च्यते । सूर्य सर्वस्य प्रेरको ज्योतिदीप्यमानचिन चायनीयमायुधमुफलक्षणायुध. रूपश्चरति परिधमत्यतरिक्षे । शन्नुमारकत्वादायुधमुच्यवे । त सूर्यमभ्रेण मेधेन पृष्टया दिपि गृहप गोपायथ । हे पर्जन्य देव त्वया मित्रावरुणाभ्यां प्रेरिवेन मधुमतो द्रप्या आप ईरते ईमते । त्वत्सृष्टा या गच्छति ।। रथं गुंजते मरुतः शुभे सुखं शूरो न मिंत्रा वरुणा गर्वि- क्ष्टषु । रजोसि चित्रा वि चरति तन्यवो दिवः संघाजा -पयेसा न उक्षतं ॥५॥ र । युंजते । मदतः । शुभे । सुखं । शूरैः । न । मित्रावरुणा । मोटियु रजलि लिया।विति । सन्का दियः । संऽराजा । पय॑सा । नः । उक्षर ॥ ५ ॥ हे मिनावरुणो युवयोरलुप्रहार मत म उदकार्य सुखं शोगनासदार युनते अश्योजयति । शूरो न शूर इद । स यया युद्धार्य रय युगकि सदा। गविधिपु गवामदकानामेपणेषु निमितेषु चित्रा चायनीयानि रजाति लोमान ।

·ऋक्संग्रहः। मं० ५ सू०६३ दन्यवस्ततास्ते मरतो वि चरति विविध चरेति । तस्मात्त सहितो हे समाजा युवा दिवो द्युलोकात्सयसोदकेन नोऽस्मानुक्षत सिंचत ॥ वाचं सुमित्रावरुणाविररावती पर्जन्यश्चित्रां चदति त्यि- पीमतीं । अभ्रा वसत मुरुतः सुमायया द्यां वर्पयतमरुणा- मेरेपस ॥६॥ वार्थ। सु । मित्रावरुणौ । इरावती । पर्जन्यः । चित्रां । वदति । विपिऽमतीं। अभ्रा । वसत । मरुतः । सु । माययो । था । वर्षयत । अरुणा । अरपस ॥६॥ हे मित्रावरुणी युवयोरनुमहात् पर्जन्यो मेघ मु सुष्ठिरावतीमभवतीमक्षसा धिका चिनो चायनीया लिपीमती दीतिमतीं वाच गर्जनशन्द बदति शब्दयवि पृथ्वर्थ 1 महतधानाचाणि मेघान सु सुष्टु बसत आच्छादयवि मायया सप्रज्ञया । युवा च पजन्येन मरद्भिश्च सहारणामरुणवर्णामरेपसमपापा वृध्यविघातिनी या वर्षयत ॥ धर्मणा मित्रावरुणा विपश्चिता सता रक्षेथे असुरस्य मा- यया । ऋतेन विश्व भुवनं वि राजथः सूर्यमावत्यो दिवि चित्र्यं रथ ॥ ७॥ धर्मणा । मित्रावरुणा । विष ऽचिता । पूवा । रक्षेथे इति । असु- रस्य । मायया ॥ ऋतेन । विश्व । भुवन । वि । राजथः । सूर्य । भा। धत्थ । दिवि । चित्र्य । रथ ॥७॥ हे मिनावरुणा विपश्चिता प्राज्ञो युवां धर्मणा जगद्वारकेण पृष्टयादिलक्षणेन कर्मणा व्रता यज्ञादिकर्माणि रक्षेये पालयय । असुरस्य मेघाना निरसितु पर्जन्यस्य मायया प्रशया च ऋतेनोदकेन यहेन वा निमित्तेन विश्व भुवन सर्व भूतजात वि राजय । विदीपयय इत्यर्थ । सूर्यमा सूर्य च । चिभ्य पूज्य रय रहणसमाव दिवि । घुलोके धत्य धारयथो जगदुपकारार्थ ॥

·११३ सू० १७. सायणाचार्यभाष्यसहितः। (म० ५ सू० ७३.) १७. यद्य स्थः परावति यावय॑श्विना । या पुरू पुरु- भुजा यदंतरिक्ष आ गतं ॥१॥ यत् । अद्य । स्थः । पराऽवति । यत् । अर्वाऽवति । अश्विना ।। यत् । वा । पुरु । पुरुऽभुजा । यत् । अंतरिक्षे । आ । गतं ॥ १॥ हे पुरुभुना बहुषु यज्ञेषु भोकारावधिक रक्षितारौ वा हे अश्विना यदद्याद्यारिसन् भाले परावलस्तं दूरदेशे पुलोके स्थो भवथः । यद्वा अविसरणवति गंतुं शक्ये प्रदेशेऽतिके स्थ. । यदि वा अथवा पुरु बहुप्रदेशेषु स्थः । यदि अंतरिक्षे स्थः तस्मात्सर्वम्यादद्यागतं आगच्छतं ॥ इह त्या पुरुभूतमा पुरू दसौसि विधता । वरस्या या- भ्यर्भिगू हुवे तुविष्टमा भुजे ॥२॥ दुइ । त्या ! पुरुऽभूर्वमा । पुरु । इंसासि । विर्धता यरस्या । यामि । अधिगू इत्यधिऽगू । हुवे । तुविःऽतमा । भुजे ॥ २ ॥ इहास्मिन्यो ला ती पुरुभूतमा पुरुणा बहूना यजमानाना भाषमितृतमौ पुरु पुरुण दंसासि कर्माणि विभ्रता धारयतौ वरम्या वरणीयावधिगू अन्यैरधृतगमन- कर्माणी यामि उपागच्छामि । तुविष्टमा प्रभूततमी भुने भोगाय पालनाय वा हुवे थाहयामि ॥ ईन्यिद्वपुषे वपुश्चक्रं रथस्य येमथुः । पर्यन्या नाहुपा युगा महा रजांसि दीयथः॥३॥ ईमा । अन्यत् । वपुंपे । वपुः । वर्क । रथस्य । यमथुः ।। परि । अन्या । नाईपा । युगा । महा । रजोसि । दीययः ।। ३ ।। है अश्विनी युवा रपस्य युष्मदीयस्यान्यञ्चकमीर्मा । मतेरीमति रूपं गंत- योदित्से वपुषे तस्य शोभाय वपुर्वपुष्मत् तेजोवत् चक्र येमयुः गियमितवंती स्थः । मन्यान्येन चक्रेण महा महत्त्वेन स्वसामध्यन नाहुपा युगा । नहुषा मनु ध्याः तेषां युगा युगोपलक्षितान् कालान् प्रातरादिसपनान् मदोरानादिका. . - ·अवसंग्रहः। मं०५ सू० ७३ लान्या रासि लोकाय परिधीययः परिगडयः । स्पध्यस मूर्द्धनि चर्क रथस्य येमयुः । ऋग्वे.१.३०, १९. । इत्युक्तं । तदू पु वामना कृतं विश्वा यद्वामनु टवे । नाना जाता- वरेपसा समस्मे वंधुमेयथुः ॥ ४ ॥ वत् । ऊ इदि । सु। वां । एना । कृतं । विश्वा । यत् । वां । अनु । स्तवै ॥ नाना । जातौ । अरेपर्सा । सं । अस्मे इति । बंधु । आ। ईयथुः ॥४॥ हे विश्वा व्याप्ती यत् येन स्तोत्रेण वां युदामनुष्टवे अनुलुवे तदु । उ इति पूरणः । एनानेन पोरेण मु सुधु वो युवाभ्यो इतं संपादितं भवतु । नाना पृथ. गेव जाती समृद्धावरेपसासापावसे असभ्य बंधुमक्ष धनं वा समेयधुः सम्यक गमयथः । सम्यक् प्रयच्छतामित्यर्थः ।। आ यद्वा सूर्या रथं तिछंद्रपुष्पदं सदा । परि यामरुपा वयों घृणा बरंत आतपः ॥५॥ आ। यत् । यो । सूर्या । रथ। तिष्ठत् । रघुऽस्पदै । सदा ॥ परि । भो । अरुपाः । वयः । पृणा । वरते । आऽतपः ॥ ५॥ हे मधिनी यो युवयोः सदा सर्वदा रघुप्पदं शीघ्रगं रथं सूर्या युवयोः पत्री यत् यदाविष्टव भास्थितवती तदा चर्चा परिचरवे परिवो वृण्वंति के । अपा भरोचमाना घृणा दीप्ता भातप आतापनाः शत्रूणां वयोऽश्वाः । अथदा सप इति विशेष्यं । वयोगंवार उक्तलक्षणा भातपः सर्वतस्तापयित्र्यो हीतयः परिवरेते। युवोरत्रिश्चिकेतति नरा सुम्नेन चेतसा । धर्म याम- रेपर्स नासत्याना भुरण्यति ॥ ६ ॥ युदोः । अधिः । चिकेतति । नरो । सुझेन । चेतसा ॥ धर्म । यत् । यो । अरेपस । नासत्या । आना । भुरण्यति ॥ ६ ॥ हे नरा नेतारावश्विनो युवोर्युक्योः । युवामित्वर्यः । नविरमपिता ऋषिः मुम्नेन सुतेनाग्निदाहोपरामरूपेण हेतुना चेतसादरयुक्तेन मनसा चिकेतति आनाति । स्तुतवानिसपः । सवि दुःखे मुसमुच्यते । दुःखस्स कः प्रसंग इसत भाह । यद्यस्मात् हे नासत्यो वां युवयोरामास्येन तमिणधेन स्तोत्रेण धर्म पी दहतममिमसः सदाहार प्रक्षिप्तमरेपरामपापं सुखकर भरण्यति पासवान् । ।

·सू०१७. । सायणाचार्यभाष्यसहितः । मुरण्यतिगतिकर्मा । अनेरमेः सकाशाद्रक्षणे हिमेनानि सं। ऋग्वे० १. ११६. ८। युवमपीसमुत वप्तमये । ऋग्वे. १०.३९. १. । इलादिमिः सष्टं प्रदर्शितं ॥ जनो यौ कहो ययिः शृण्वे यामैषु संतुनिः । यहां दं- सौभिरश्विनानिनरावर्तति ॥ ७ ॥ उमः । वां । ककहः । यत्यिः । शृण्वे । यामैषु । संऽतनिः ।। यत् । या । दसऽमिः । अश्विना । अनिः । नरा । आऽव्यवति ॥ ७ ॥ उम उद्भूर्णबलो वा युक्गोः कवुह उचितो महान् ययिर्गता संतनिः सतत गच्छन् रयो यामेषु गमनेषु यज्ञेषु वा गण्वे भ्रूयते। हे अविना हे नरा यद्य- रसाद्वां युवा दंसोमिः कर्मभिरनिरस्मत्पितावरीति आवर्तयति ॥ मध्य क पु मधूयुवा रुद्वा सिपक्कि पिप्युपी । यत्समुद्रा- ति पपंथः पकाः पृक्षौ भरत यां ॥८॥ मयः । ऊ इति । सु। मधुऽयुया । रा । विसति । पिप्युपी । यत् । समुद्रा । अति । पर्षयः । पकाः । पृक्षः । भरंत । वा ॥ ८ ॥ हे मधूयुवा मधुरस्य सोमादेर्मिश्रयिवारों है सदा । स्तू स्तुतिः तया द्रव- णीमी रुद्रपुत्रौ वा वा मध्वो मधुररसेन सु पियुषी सुषु प्याययंती स्तुतिरस्म- स्कृता सिपक्ति सेवते । यद्यदा समुद्रा समुद्रवणसाधनान्यंतरिक्षाव्यतिपर्षयः अनिपारयथः । यशं प्राप्नुय इत्यर्थः । पका पृक्षोऽनादीनि हपिर्लक्षणानि वां भरत नियते यजमानः॥ सत्यमिद्वा उ अश्विना युवााहुर्मयोभुवा । ता याम- न्यामहूतमा यामन्ना मुळ्यमा ॥ ९ ॥ सत्यं । इत् ।। ऊ इति । अश्विना । युवां । आहुः । मयःऽभुयो । ता। यामन् । यामऽवृत्तमा । यामन् । आ । मुळ्यत्तमा ॥ ९ ॥ है अश्विना युवा सत्यमित् सत्यमेव । वा इति पादपूरणः । मयोगुवा सुखस्य भावयिताराबाहुः पुराविदः । ता ती युसरत्वेन प्रसिद्धी युवा यामन्यझे याम- द्वतमागमनाय मृशमाहातन्यौ भवतमिति शेषः । यामालपोग्लदर्यागमने मा मृळयत्तमा चातिशयेन सुखमितारी भवत। ।

·ऋक्संग्रहः । मं०५ सू०८० इमा ब्रह्माणि वर्धनाश्विभ्यां संतु शंतमा । या ताम रथा वापौचाम बृहन्नमः ॥ १०॥ हुमा । ब्रह्माणि । वर्धना । अश्विऽभ्यो । संतु । शंऽनमा ॥ या। सक्षम । रानऽइव । अौचाम । वृहत् । नमः ॥ १० ॥ भय स्तुतिं निगमयति । इमेमानीदानीं कृतानि ब्रह्माणि परिवृढानि स्तोत्राम्य. श्विभ्यां वर्धना वर्धतानि समर्थकानि शंतमा सुखतमानि संतु । या यानि तशाम संपादयाम रयानिव शिल्पी तद्वतधाम वानि संतु । पयं हर प्रभूतं प्रभूतफलप्रदं नमो नमस्कारोक्तिमवोचाम॥ । (मं० ५ सू० ८०.) द्युतामान बृहतीमृतेन ऋतावरीनरुणप्सु विभाती । देवीमुपसं स्वरावहती प्रति विप्रासो मतिभिर्जरते ॥१॥ द्युतन्ऽर्यामानं । बृहतीं । ऋतेन । ऋतऽवरी । अरुणऽप्सु । विs- भाती ॥ देवीं । उपस । खः । आऽवहती। प्रति । विनासः । मति- ऽभिः। जरते ॥ १॥ द्युतद्यामानं दीप्तरां बृहती महतीमृतेन सत्येन यझेन वर्तावरीमृतवदीमरुणप्मु- मरणहां विभाती प्युच्छंती देवी योतमानामुषसं खरावहती सूर्य गच्छतीं । एवं महानुभावामुषप्त विप्नासो मेधाविन ऋत्विजो मतिमिः तृतिभिः प्रतिजरते स्तुति ॥ एपा जनै दर्शता वोधर्यती सुगान्पथः कृण्वती यात्यने । बृहद्रथा बृहती विश्वगिन्योपा ज्योतिर्यच्छृत्यमे अहाँ ॥२॥ एगा। जन । दुर्शता । योधयैसी । मुगान् । पयः । कृण्वती । याति । अप्रै। बृहत्ऽा । बृहती । विश्वऽइन्वा । उपाः । ज्योतिः॥ यच्छति । अप्रै । अहौ ॥ २॥ दर्शता दर्शनीयैषोपा बोधयंती। कं जनं 1 प्रसुप्तमित्यर्थः । पथः मुगान् सु. पमनान कृण्वत्य में सूर्यस्य पुरस्तादाति गच्छति । कीदृशुपाः । द्या प्रभूत- । ।

·।
।
।
।
सू०१८.
सायणाचार्यभाष्यसहितः ।
स्था बृहती महती विश्वमिन्या विश्यं व्याप्नुवाना विश्वतर्पणा वा । इश्युपा अहा.
मने ज्योतिखेजो यच्छति ।
एपा गोभिररुणेभियुजानाधती रयिमायु चक्रे ।
'पृथो रदैती सुविताय देवी पुरुष्टुता विश्वारा वि भौति ॥३॥
एपा । गोभिः । अरुणेभिः । युजाना । अप्रैधती । रयिं । अ#s.
* आयु । चक्रे ।। पृथः । रदती । सुधितार्य । देवी । पुरुऽस्तुता । विश्वऽ-
वारा । वि । भाति ॥ ३॥
एषोपा अरणेमिररुणवर्णगोभिर्वतीवर्दै रथं युजाना योजयंत्यपत्यशष्यत्य-
सीणा । किं । रयिं धनमणाम्वप्रगत अविचलितं चक्रे करोति । किं कुर्वती ।
'पयो मार्गान् रदंती प्रकाशयंती । किमर्थ । सुदिताय मुष्ठु गमनाय देवी योतमाना
पुरगुता बहुभिः सुता विश्ववारा सवैवरणीया विभाति प्रकाश सरोति ।।
एपा व्येनी भवति द्विवहीं आविष्कृण्वाना तन्य पुर-
स्तात् । अतस्य पंथामन्वैति साधु प्रजानतीव न दिशौ
मिनाति ॥४॥
एपा । विऽएनी । भवति । द्विऽनहीं। आविःऽकण्याना । सुन्दै ।
पुरस्तात् ॥ तस्मै । पंथी 1 अर्नु । एति । साधु । प्रजानतीऽईव ।
न । दिशः । मिनाति ॥ ४॥
एषोषा व्येनी भयति विशेषेण वेता भवति द्विवही द्वयोः प्रथममध्यमयो परि-
'ढोषाः पश्चात्तन्वं खोयां तनूमाविष्कृण्याना प्रस्टीकुर्वती । पुत्र । पुरस्तात् पूर्व-
स्यां दिशि । किन ऋतस्यादित्यस्य पथा पंथानं साधु सम्यगन्येति । किंच प्रजान-
तीय विश्व प्रज्ञापयंतीव । वेति संप्रत्य। न दिशो मिनातिन दिनस्ति । प्रत्युत
दिशः प्रकाशयति । अथवा प्रजावतीकासुगंतव्यमिति प्रकर्षणावगच्छंती चन्द्रस्य
-
पंपामन्वेति ॥
एपा शुभ्रा न तन्यौ विद्वानोव स्नाती हुदायै नो अ-
स्थात् । अप देपो बाधमाना तमास्युपा दियो दुहिता ज्यो-
तिपागात् ॥ ५॥

·ऋक्संग्रहः। मं० ७ सू० ६१ एषा । शुभ्रा । न । तन्वः । विदाना । ऊोऽईन । हाती । दृशय । न. । अस्थात् ॥ अपं । द्वेष. । वाधमाना । तासि । उपाः।। दिव. । दुहिता । ज्योतिपा । आ । अगात् ॥ ५ ॥ एपोपा शुभ्रा न शुभ्रवर्मा निर्मला सस्कृता योपिदिव तन्योऽगानि विदाना प्रज्ञापयती माती मान कुर्वाणोध्योमवेव सानादुत्तिधतीव नोऽमर्शमसाक पु. रतो वा राये सर्वेषा दर्शनायोदयात् पूर्वस्या दियुत्तियति । किं कुर्वदी। द्वेषो द्वेष्याणि तमास्यपयाधमाना दिवो दुहितोषा ज्योतिषा तेसा सहागात आगच्छति। एपा प्रतीची दुहिता दिवो नृन्योपैव भदा निरिणीते अप्सः । न्यूवती दाशुषे वार्याणि पुनोतिर्मुवतिः पूर्व- कः ॥६॥ एपा । प्रतीची ! दुहिता । दिवः । नृन् । योपोऽइव ! भद्रा । नि । रिणीते । असं. ॥ विजीती । दाशुषे । वार्याणि । पुनः । । ज्योतिः । युवतिः । पूर्वऽर्था । मकरित्यकः ॥ ६ ॥ एषोपा प्रतीच्यमिमुखा सती दिवो दुहिता न् सर्वान् प्राणिन प्रति भदा योपेव कल्याणधेपा योपिदिवाप्नो रूप निरिणीते प्रेत्यति । किम् । दाशुषे हविने । यजमानाय पार्याणि वरणीयानि धनानि व्यूर्वती प्रयच्छती युवतिनिलयौवना स र्यंत मिश्रयती वा पुनरयापि पूर्वथा पूर्वमिव ज्योतिखजोऽक करोति ।। 1 (मं०७ सू० ६१.) उद्धा च वरुण सुप्रतीक देवोरेति सूर्यततन्वान् । अभि यो विश्वा भुवनानि चष्टे स मन्यु मत्येष्वा चिकेत १ उत् । वा । चक्षु । वरुण । सुऽप्रतीक । देवयोः । एति । सूर्य । वतन्यान् । अमि । यः । विश्वा । भुवनानि ! चष्टै । सः । मन्यु । मर्यपु । श्रा। चिकेत ॥ १॥ हे मित्रावरुणा मित्रावरुणो देवचोर्योतमानयोनों युधयोधक्षु प्रकाशक तेज

·इच्छति ।
CIBRAR
यति । यस्य
अर्याथः।
सू० १९.
सायमाचार्यभाष्यसहितः।
सुप्रतीक शोभनरूपमेवरूप सूर्यस्ततन्वान तेजो विस्तारयादी
योदितो यो देवो विश्वा सर्वाणि भुवनानि भूतजातान्यमिचष्टे माँ
मसँघु प्रशस्त मन्यु सोने कर्म या चिकेत आजानाति ।।
म वां स मित्रावरुणावृतावा विप्रो मन्मानि
ब्रह्माणि सुक्रतू अाथ आ यत्क्रला न शरदः
पुणैथै ॥ २ ॥
प्राव । सः । मित्रावरुणौ । मुतऽयं । विप्रः । भन्मानि ।
दीर्घऽश्रुत् । यति ॥ यस्य । ब्रह्माणि ।
सुकतू।
आ। यत् । क्रत्वा । न । शरदः । पूणेथे इति ॥ २ ॥
हे मित्रावरुणो का युवयोमन्मानि मननीयानि स्वोरापि स प्रापको विप्रो मेधा-
व्यताका यहवान दीर्घश्रुतं चिकालं श्रोता एवमुशलक्षणो वायेष्ठ इयति प्रेर.
यति । यस्य ऋपमाणि परियानि स्वोनाणि हे सुका शोभनकमाणाववायो रक्षय ।
यत्कर्म घरदो बहन संवत्सरानाणेथे आपूरयेथे स उदियति ॥
'मोरोमित्रावरुणा पृथिव्याः प्र दिव ऋवाहुतः सु-
दानू । स्पर्शी दधाथै ओपधीपु विश्वृधग्यतो अनिमिपं रक्ष-
माणा॥३॥
प्र । उरोः । मित्रावरुणा । पृथिव्याः। प्रा दिवः । ऋष्वात् ।
वृहतः, सुदानू इति सुध्दान् ॥ स्पर्शः । धाधे इति । ओषधीषु ।
विक्षु । अर्धक । यतः । अनिऽमिपं । रक्षमाणा ॥३॥
हे मित्रावरुणा मिनावरणी युवामुरोविस्तीर्णाया पृयिव्या अपि प्र प्राररि-
चाये । अस्वदेव पारिचे । ऋग्वे० १.६१. ९ । इत्यादिषु प्रशन्दस्य रिरिच
इत्यनेन सह संचपदर्शनादनाप्युचितानयाध्याहारेण रिरिच इति योज्य । तया *
प्वाद्गुणैर्महतो गृहत स्वरूपतोऽतिमहत्तो दिवो दुलोकादपि प्राररिचाये हे सुदान्
शोभनदानी । किंचौपधीषु विच प्रजामु निमित्तमूतामु प्रजातु चेति वा सशो रूम
दधाये धारयेये । किं कुर्वतो। सुधर सत्येन यतो विवेकात् सत्येन गच्छतो
जनाननिमिपमव्यवधानेन सर्वदा रक्षमाणा पालयती।
शंसा मित्रस्य वरुणस्य धाम शुप्मो रोदसी वद्धै म-
हित्वा । अयन्मासा अबज्यनामवीराः प्र यशमन्मा बुजन
।
J
।
तिराते ॥४॥

·-- । अक्संग्रहः। मं०७ सू० ६१. शंस । मित्रस्य । बरुगस्य । धाम । शुष्मः । रोदसी इवि । वद्वधे। महिऽत्वा । अयंन् । मासाः । अयंञ्चनां । अवीराः ।प्र। यज्ञऽमन्मा। वृजनै । तराते ॥ ४॥ है ऋो गिनस्य वरुणस च धाम तेज स्थानं शंध मुहि । ययोदेवयोः गुप्मो बलं रोदसी दावापृथिव्यौ सह वर्तमाने महिला खमहत्त्वेन बदथे वनाति पृथक्स्या. पयति इयं पृथिवीय घोरिति पृथकरोति । पावापृथिवी सहास्तामिति श्रुते । अय- ज्वनामननुष्ठातृणा माया कालावयवा भवीरा अधुना एवायन संतु गच्छंतु । तदिपरीतो यज्ञमन्मा यहार्य मतिमान्यज्वा पूजनं पलं प्रतिराते प्रवर्धयतु । प्र.. पूर्वतिातिर्वर्धनार्य । अमरा विधा वृषणाविमा वां न यासं चित्रं ददृशे न यक्षं । द्रुहः सचंते अzता जनानां न वो निण्यान्यचिते अभूवन् ॥५॥ अमूरा ! विश्वा । वृषणौ । इमाः ।, वा । न । यासु ! चिनं । ददृशे । न 1 यक्षं ॥ दुहः । सर्चते । अता । जनानां । न । वां । निण्यानि । अचित । अभयन् ॥ ५॥ असूरा अमूढौ है विश्वा व्याप्ती हे पणी वर्षितारौ वा युवाभ्यामिमेमानि सुतिपाति क्रियते । यागु नुलिपु चिनमाधर्य न ददृशे न रयते न यक्ष न पूना रश्यते । युवाभ्यां महिनोऽपि महत्त्वान् प्रयभेन क्रियमाणमपि खो न चम- करोतीखपं । जनानामता स्तुत्यविपयाणि स्तोत्राणि हुदो दोग्धारः सचते। सेवते ग महात चो युवाभ्यां कियमाणानि निण्यान्यंतर्हितानि रहसान्यपि सोनाण्यचितेऽज्ञानाय नाभवन् न भवंति ॥ समु यां यज्ञं महयं नमोभिर्हवे मित्रावरुणा सवाधः । प्रयां मान्यचसे नानि कृतानि ब्रह्म जुजुपन्निमानि ॥६॥ सं। ऊ इति । या । यहं । महयं । नमः ऽभिः । हुवे । या । मित्रावरुणा । सऽवार्थः ॥ प्र । वा । मन्मानि । अचस । नानि । वृतानि र म । जुजुपन् । इमानि ॥ ६ ॥ हे मित्रावरुणो वा युदयोर्यशं नमोभिर्नमस्तारैः स्तुतिमि समु महयं मयूब- याम्यहं । तदध हे मित्रावरुणा मिनावरणौ वो सपायो याधायुक्तोऽहं हुवे आह- ।

·सू० २०. सायणाचार्यभाष्यसहितः । २१२१ यामि साधापरिहाराय । या युवारचसे सेवितुं नवानि नूतनानि सुखानि वाम- न्मानि स्तोनाणि न भवलिलध्याहारः । कृतानि गया समूहीकृतानीमानीदानी कि- यमाणानि ब्रा परिवृद्धानि स्खोवाणि युवा जुजुपन् प्रौणयंनु । इयं दैव पुरोहितिर्युवभ्यो यज्ञेषु मित्रावरुणावकारि । विश्वानि दुर्गा पिसृतं तिरो नौ यूयं पात स्वस्तिभिः सर्दा नः॥७॥ इयं । देव । पुरः ऽहितिः । युवऽभ्यां । यज्ञेषु । मित्रावरुणौ । अफारि ॥ विश्वानि । दुःऽगा । पिपुतं । तिरः । नः । यूयं ! पात । स्वस्तिऽमि: 1 सा । नः ॥७॥ अनया स्तुतिमुपसंहरति । हे देवा देवो मित्रावरुणी युवभ्यां युवाभ्यां पझेचियं पुरोहितिः पुरस्किमा पूजा सुविलक्षणापारि वृत्तामूत् । तर सेवित्या विश्वानि राणि दुर्गा दु खेन गंतव्यान्यापदविरतिरस्कुरतं । तया इला नोऽसान्पितं पारयते। शिष्टो गतः। - (मं० ७ सू० ७१.) २०. अप स्वसुरुषसो नग्जिहीते रिणक्ति कृष्णीररुपाय पंयाँ । अन्यामघा गोमंघा वां हुवेम दिवा नवं शरुममधुयोतं ॥१॥ अप । स्वमुः। उपसः । न । जिहीते । रिणक्ति । कृष्णीः । अरुपाय । पंथौ ॥ अवऽमया । गोऽभया । वां । हुयेम । दिर्या । नकै । शहै । अस्मत् । युयोत ॥ १॥ समुः ससस्थानीयाया उपसः सकाशात नक् नर्क रानिरपजिहीवे अपग- सति । तस्सा अवकाशं दत्वा सयमपगतेसः । खसा ससे ज्यायवै योनिमारक । ऋग्वे० १, १२४. ८. । इत्युकं । कृष्णी कृष्णवर्ण एनिररुपायारोचमानायाहे सूर्याय वा पंथा पंथानं मागं रिणति चयति । यस्लादेवं तसायुवयोरागमन- समयत्यात हे अवामपाऽश्वधनी हे गोगधा गोधनौ। उभयोः प्रदातारावित्यर्थः । - ।

·१२२ अक्संग्रहः। मं०७ सू० ७१ ईदृशौ वा युवा हुवेम स्तुम. मायामः । दिवान व सर्वदा र हंसकमलद- सत्तो युयोत पृथकुरुत ॥ उपायांत दाशुपे माय रथैन वाममश्विना यहता । यु- युतमस्मदनिरामीवां देवा नक्कै माध्वी त्रासीयां नः ॥२॥ उपऽआयातं । दाशुपै । माय ! रथैन । याम । अश्विना । वहता । युयुवं । अस्मत् । अनिरा । अमौवां । दिया । नक्तं । माध्वी इति । बासीथां । नः ॥२॥ हे अधिनी युवामुपायात उपागच्चतमस्मदाह्वान प्रति । किमर्थ । दाशुषे हविषा दाने माय यजमानाय तदर्थ रथेन पाम बननीय धन बहवा बहतौ । अस्मदसतो युयुत पृथकुरुत । किं । अनिरा । इरानं तद्रहितं दारिद्यमित्यर्थ । अमीवा रोगं च। हे माध्वी मधुमती युवा नोऽस्मान् दिवा नक्क सर्वदा वासीयां रक्षतं ॥ आ वां रथमव॒मस्या व्युष्टौ सुम्नायवो वृर्पणो वर्तयतु । । स्यूमंगभस्तिमृतयुम्भिरश्वैराश्विना वसुमंत वहेयां ॥ ३ ॥ आ। या । रथे । अवमस्यौ । विऽदृष्टौ । सुमऽयवः । वृषणः । वर्तयंतु ॥ स्यूमऽगभस्ति । तयुभिः । अश्वैः । आ । अश्विना । यसुऽमंतं । यहेयां ॥ ३ ॥ अवमस्यामासनाया व्युष्टी व्युच्छन उपसि या युपयो र मुनायव सुखेन यो. जयतोऽश्वा पणो वर्षका युवामा वर्तमंतु । स्यूमगमस्ति मुखरहिम स्यूतादिम व. सुमतं प्रदेयपनयुष रथ है अविनाश्विनारतयुरिभरुदकयुक्तरश्वैरुदकप्रदेर- धेरावहे । यो वा रयों नृपती अस्ति वोळ्हा त्रिवंधुरो यसुमाँ उ- नयाँमा । आ न एना नासत्योपयातमभि यद्वा विश्वप्न्यो . जिगाति ॥ ४॥ यः । वां । रर्थः । नृपती इति नृऽपती। अस्ति । योव्हा । त्रि- यधुरः । वसुऽमान् । उनऽर्यामा ॥ आ । नः । एना । नासत्या । सर्प । गतं । अभि । यत् । वां । विश्वऽन्यः । जिगाति ॥ ४ ॥ । ।

·'- सू० २०. सायणाचार्यमाष्यसहितः । .१२३ है नृपती नृणां यजमानानां पालकाविना को युक्योों रसो वोळहा युदयो. वाहकोऽस्ति सर्वदा संनिहितो वर्तते । सोदशोऽसौ । त्रिवधुरः सारभ्यधिष्ठानस्था- ननयोपेतो वमुमान धनवानुसयामोसं दिवस प्रति गंता एनैनेन रथेन हे नासल्या- श्विनी नोडरमानुपायातं । यदयो यच रयो वा विश्वाल्यो न्यासरूपोऽसिजिगाति अभिगच्छति । अथ या । यस्माद्विश्वस्न्यो पछिटो वा जिगाति स्वाति अत । उपायातं ॥ । युव च्यानं जरसोऽमुमुक्तं नि पेदवं ऊहथुराशुमधे । निरसस्तमसः पर्तमत्रिं नि बहुपं शिथिरे धोतमंतः ॥५॥ युवं । व्ययोनं । जरसः । अमुमुक्तं । नि । पेट्वे । ऊहथुः । आशुं । अश्वै ।। निः । अहंस । तमसः। स्पर्त । आन । नि । जाहुषं । शिथिरे । धावं । अतरिति ॥ ५ ॥ है अश्विना युवं युवां च्यानं जरसो जीर्णाद्रूपादमुगुकं अमुंरतं । युवं च्य- बानमधिना जरेतं पुनर्युवानं । ऋग्वे. १. ११५. १३. 1 इति यन्यन । तथा पेदय एराधामकाय राज्ञ आशं शीघ्रगामिनमध निस्हयु. न्यवहतं युद्धे । युर श्वेतं पेदवे । महादे० १. ११८.९ । इति निगमः । तथानि महमिंइस अवीसादने सका- सातमसाथ गुहातः स्थिताच सकाशालिष्पत न्यपारयत । युवमृधीसभुत राप्तमनय ओमन्वंतं चक्रयुः । कावे.१०.३९. ९. । इति निगमः । तया जाहुपं शिथिरे शियिले भ्रष्टे सराष्ट्रेऽतमध्ये पुनर्निधात न्यधातं । परिविष्टं जाहुपं विश्वतः सी। ऋग्वे० १.११६.३०.1 इति हुतं ॥ इयं मनीपा इयमन्धिना गीरिमां सुवृतिं वृषणा जुपेयां । इमा ब्रह्माणि युवयून्यग्मन्यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥६॥ इयं । मनीपा । इयं । अश्विना । गी: मां । सुऽवृकिं । वृपणा । जपेयां ॥ हुमा ! ब्रह्माणि । युवऽयूनि । अम्मन् । सूर्य । पात । स्व- स्तिभिः । स । नः ॥ ६ ॥ हे अश्विनाधिनावियं मनीषा सुतिर्युषयोः कृतेति शेपः । तदेवादराय पुनरु- च्यते । इस गी: स्तुतिः कृता । है पृषणा कामाना वर्षकाविमामस्मकृता मुक्ति शोभना स्तुति जुषेया सेवेथा । इमेमानि प्रमाणि फर्माणि स्तुतिरूपाणि युवयूनि युवा कामयमानानि संलग्मन् गच्छतु । युवा यूयं पावेति सिद्धं । ।

·. '१२४ क्संग्रहः। मं० ७ सू० ७७ (म०७ सू० ७७.) २१. उपों रुरुचे युवतिर्न योपा विश्व जीवं प्रसुवती चरीय । अमृदग्निः समिधे मार्नुपाणामोतिर्वाधमाना तासि १ उपो. इति । रुरुचे । युवतिः । न । योपो । विश्व । जीवं । पूऽनु- वती । घराय ॥ अभूत् । अग्निः । संऽइधै । मानुपाणां । अकः। ज्योतिः । वामाना । तमौसि ॥ १ ॥ इयमुपा उपो समीप एव सूर्यस्य रुचे दीप्यते । युवतियौवनोपेता गोपा न योपिदिय । सा यथा वस्त्राभरणादिना पत्युः समीपे प्रदीप्यते तद्वत् । किं कुर्वती । विश्वं सर्व जीवं जीवसंघ चरायै संचाराय प्रमुची प्रेरयंती । किंचामिर्मानुषाणां मनुष्याणामर्याय समिधेऽभूत् समिधनीयोऽभवत् । कृत्यार्थे केन् । समिक्षा सन् तमांस्यंधकारान्याधमाना बाधमानं बाधकं ज्योतितेजःसंघमकः अकापीत् । अप- वापस ज्योतिस्तमांसि बाधमाना बाध्यमानान्यकः अकरोत् ।। विश्व प्रतीची सप्रथा उदस्थादशद्वासो विर्धती शुक्रम- चैत् । हिरण्यवर्णा सुदीकसंदृग्गा माता नेत्र्यहामरोचि २ विश्व । प्रतीची । सुप्राः । उत् । अस्यात् । रुशेत् । वासः । विभ्रती । शुक्रं । अश्वत् ॥ हिरण्यवर्णा । मुशीकऽसंदृक् । गयो । माता । नेत्री । अहो । अरोचि. ॥ २ ॥ विश्वं कृरनं जगत्प्रति प्रतीच्यामिमुखी सप्रथाः सर्वतः पृथुतरोदस्थात् उदग- छत् । उदिता च शहीप्तं शुक्र तेजोमयं वासो 'वसनीयं तेजःसमूहं बिभ्रती पारयंत्यश्वेत् वर्धवे । हिरण्यवर्णा : हितरमणीयवर्णोपेता - सुदृशीकसंरक । संद- र्शयतीति संरक् वेजः । सुधु दर्शनीय संदक तेजो यस्याः सा सादशी । गवां वार्चा, पवामेव वा माता निर्मात्री । उपःकाले हि पक्षिमनुष्यादीनां वाचो 'निर्गति । गयामपि तसिन्काले संचारात्तनिर्मातृत्व । अथवा रहमीना निर्माभ्यरोचि रोचवे. द्धा नेत्री दिवसानां प्रापयित्री। देवानां चक्षुः सुभगा बहती श्वेतं नयंती सुदृशीकम । उपा अदर्शि रश्मिभिव्यैका चित्रामा विश्वमनु प्रभूता ॥३॥ । ।

·१२५, । । - सू०२१. सायणाचार्यभाष्यसहितः। देवानी । पक्षुः । सुऽभगा । बहती श्वेतं । नयेती । सुऽदशीकं । अश्वे ॥ उपाः । अदर्शि । रश्मिभिः । विका। चित्रऽमेघा विश्व । अनु । प्रऽभूता ॥ ३ ॥ देवानां चक्षुधा स्थानीय तेजो वहंती धारयंती "सुभगा शोभनयना सुदशीक मुदर्शनमश्व सर्वदा गंतारमादित्य नयती प्रापयंती। किं । तं दत्तवर्णोपेतं सूर्य। प्रकाशयुकं कुर्वतीलाई । कीदृश्युपा । रश्मिमि. स्वकीयेयकादशि दृश्यते च । चित्रामघा विचित्रधना विश्वमनु सर्व जगनुलक्ष्य प्रभूता प्रवृद्धा सर्वजगपवहा- रायेखर्य। अंतिवामा दूरे अमित्रमुच्छोवीं गव्यूतिमभयं कृधी नः। यावय द्वेष आ मरा वसूनि चोदय राधौ गृणते मघोनि ४ अंतिऽवा ऽवामा । दूरे । समित्र । उच्छ । उर्छ । गर्भूति । अभयं कुधि । नः ॥ यावर्य । द्वेषः । आ । भर । वसूनि । चोदय । राधः । गृणवे । मघोनि ॥ ४॥ हे उघोंऽतिवामा अत्यस्मदतिकै चामं बननीय धनं यस्या सांतिनामा स्व. ममियमस्मच्छ→ दूरेऽस्मतो विप्रकृष्टदेशे वर्तमानं कृत्वा व्युच्छ विभाहि । यथा मेरो दूरे भवति तथा प्युच्छेत्यर्थ । तथोपी गम्यूति भूमिमभयं नोऽस्माक कृषि कुरुच पोऽसमृन्यावय अस्मत्त पृथकुरु । पनि शत्रूणां धनान्याभर भाहा । राधो धनं चोदय प्रेरय । गृणते स्तुवते मय हे मघोनि धनवति ॥ अस्मे श्रेष्टेभिर्भानुभिर्विभाधु देवि प्रतिरती न आयुः । इषं च नो दधती विश्ववारे गोमदवावद्र्थयञ्च राधः ॥५॥ अस्मे इति । श्रेभिः । भानुभिः । वि । भाहि । उपः । देवि । प्रतिरती । नः । आयुः ॥ इ। च । नः । द्धती । विश्वऽवारे । गोऽमत् । अश्वेऽवत् । रमेऽवत् । च । राधः ॥ ५ ॥ हे उपो देवि अस्मे भस्मभ्यं श्रेष्ठमि प्रशस्वानुनी रश्मिमि प्रकाशविमाहि प्रकाशय । कि पुर्वती। नोऽस्माकमायुएयुष्य प्रतिरती वर्मयंती । हे विश्वकारे विश्व समजनीये देवि नोऽसभ्यमियं च गोमगोनिहुमिपेतमश्वावदयोपेतं रथवद्रये- रुपेतं राधो धनं च दधती विमाहीति ॥

·१२६ मक्संग्रहः। मं० ७ सू० ८६ यां त्वां दिवो दुहितर्वर्धयत्युपः सुजाते मतिभिर्वसिष्ठाः। सास्मासु धा रयिमृप्वं वृहत यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ६ यो । त्वा । दिवः । दुहितः । पुर्धयति । पः । सुऽजाते । मति- ऽभि । वसिष्ठाः ॥ सा । अस्मासु । शः । रयिं । ऋग्वं । वृहते । युयं । पात । स्वस्तिऽभिः । सदा । नः ॥ ६ ॥ हे दिवो दुहितरूप मुजाते शोमनजनने यो खा लो मदिमि. स्वोर्वसिष्ठा वयंति सा त्वमसामु पसिष्टेगु ऋष्वं प्रदीसं बृहत महानं रवि धनं या ऐहि ॥ । । । । । । . (म०७ सू० ८६.) २२. धीरा त्यस्य महिना जनूंपि वि यस्तस्तंभ रोदसी चिदुर्थी। म नाकमृप्वं नुदे बृहत द्विता नक्षत्रं पुप्रथञ्च भूम ॥ १ ॥ धौर्य । तु । अस्य । महिना । जनपि । वि । यः । तस्तम । रोदसी इति । चित् । उर्वी इति ॥प्र । नाकै । ऋष्वं । नुनदे । बृहत । द्विता । नक्षत्रं । पप्रर्थत् । च । भूमं ॥ १ ॥ अस्य वरुणस्य जनपि जन्मानि महिना महिना तु क्षिप्रं धीरा धीराणि धैर्यनंति भवंति यो वरुण की विस्तीर्णे रोदसी चिन यावायिव्यावपि विवस्वम विविध स्वम्धे सकीये स्थाने स्थिते थकरोत् । यथ वृहत महोत नाक्मादिल नक्षत्रं च ऋष्वं दर्शनीयं द्विता दूध प्रनुनुदे प्रेरयति स । अनि सूर्य दर्शनीयं प्रेरयति रानो नशमं तथेति द्विप्रकार । भूम भूमि च यः पप्रयत् भप्रश्यत् विखारितवान् तस्यास्य वरुणस्येसन्वय ॥ जत स्वया तन्वाई सं वदे तत्कदा न्वैतरुणे भुवानि । कि मै हुव्यमहणानो जुपेत कदा मुळीकं सुमना अभि स्य॥२॥ उत । खयो । वन्यो । सं । यद । तत् । कदा । नु । अंतः । वर्षणे । भुवानि ।। किं । मे । हव्यं । अहणानः । जुपेत् । षदा । मूलीकं । मुऽमनाः । अभि । ख्यं ॥२॥ 1 ·सू०.२२० सायणाचार्यमाध्यसहितः । -१२७ । वरणं शीघ्नं निक्षमाण ऋषिरनया वितळयति । उतेति विचिकित्साया । उत फि खया तन्ना खोयेनात्मीयेन शरीरेण संवदे सवदनं करोमि । आहोखिर तत्तन वरुणेन सह संवदे। कदा नु कदा खलु वरुणे देवेंऽतमुवानि शंतभूतो भवानि । वरुणस्य नित्ते संलमो भवानीत्यर्थः । अपि च मे मदीयं हव्यं स्तोत्रं हवि- हिणानोऽक्रुध्यन् वरुणः किं केन हेतुना जुषेत सेवेत । सुमनाः शोभनमनस्कः सनई कदा कस्सिन्काले मूळोकं सुखयितारं वरुणमभिख्य अभिपश्येयं ॥ पृच्छे तदेनौ वरुण दिसूपो एमि चिकितुपो विपुच्छ । समानमिन्में कवयंश्चिदाहुरयं हु तुभ्यं वरुणो हुणीते ॥ ३ ॥ पृच्छे । तत् । एनः । वरुण । दिक्षु । उपो इति । एमि । नि- कितुषः । विऽपृच्छ । समानं । इत् । मे । कपर्यः । चित् । आहुः अयं । हु । तुभ्य 1 वरुणः । हणीते ॥ ३ ॥ हे वरुण तदैनः पापं पृच्छे त्या पृच्छामि । दिदक्षु । छांदसः मुलोपः । यु- मिखनहं । येन पापेन हेनुना वयैः पाशर्वद्धोऽस्मि पृट. सन् तपाईं कथय । अहं विपृच्छं विविध प्रष्टुं चिकितुषो विदुशे जनानुयो एमि उपागा । ते कवय- वित् कातदर्शिनो जनाथ मे मयं समान मित् समानमेपैकरूपमेवाहुः अकथयन् । यदाहुलदाह । हे स्तोतस्तुभ्यमयं हायमेय परणो हनीवे । क्रुष्यतीति । अतः • मोघं परित्यज्यास्मान्पाशेभ्यो मोचय ।। किमार्ग आस वरुण ज्येष्ठं यत्स्तोतारं जिघांससि सायं । प्र तन्मै वोचो दूळभ स्वधावोऽच त्यानेना नमसा तुर ईयां ४ किं । आर्गः। आस । वरुण । ज्येष्ठे । यत् । स्तोतारै । जियोससि । सायं ॥ म । तत् । मे। वोचः । दुःदम् । स्वधाऽयः । अयं । त्या । अनेनाः । नमसा ! तुरः । इयां ॥ ४ ॥ हे वरुण ज्येष्ठमधिकं किमाग आप कोऽपराधी मया कृतो बभूव । यद्येना- मसा सखायं मिनभूत प्रतं तोता जिर्घाससि इंतुमिच्छसि । है कूळम दुर्दभ अ. न्यैर्वाधितुमशक्य खधारलेखिन् है वरुण वदागों में मह्यं प्रवौचः प्रब्रूहि । एवं सति तस्स प्रायश्चित्तं कृत्वानेना अपापः सनहं तुरसरमाणः शीघ्रो नमसा नमस्का- रेण हविषा सा वामवेयां उपगच्छेयं ।

·। - ऋक्सग्रह। मं०७ सू० ८६ अब दुग्धानि पियां सृजा नोऽच या वयं चकमा तु- नूभिः । अब राजन्पशुपं न तायुं सृजा वत्सं न दानो व- सिष्ठं ॥५॥ अव । द्रुग्धानि । पित्र्यो । सृज । नः । अव । या । वयं । चक्रम नूमिः ॥ अर्थ । राजन् । पशुऽनृप । न । वायु । सुज । वत्स । न । 'दान्नः । वसिष्ठं ॥ ५ ॥ है वरुण पिश्या पितृत प्राप्तानि नोऽस्मदीयानि दुग्धानि नौहान् बधनहेतुभू. तानवस्ज विमुच असतो विश्लेषय । वय च या यानि द्रोहजातानि तमि शरीरेयकम कृतदत स्म तानि चावसज । रामन् राजमान वरुण पशुपन तायु सैन्यप्रायश्चित्त कृतावसाने घासादिमि पशूना तर्पयितार खेनमिव दानो रनोर्वसन वत्समिव च वसिष्ठ मां बधका पापावत विमुच । न स स्वो दक्षौ वरुण ध्रुतिः सा सुरां मन्युविभीदको अचित्तिः । अस्ति ज्यायान्कनीयस उपारे स्वर्मश्चनेदनृतस्य प्रयोतर ॥६॥ न ! सः । खः । दक्षः । परुण । ध्रुतिः । सा । सुरी । मन्युः। विभोदकः । अचित्तिः ॥ अस्ति । ज्यार्यान् । फनीयसः । उपऽअरे । ३ स्व. । चन । इत् । अनृतस्य । प्रऽयोता ॥ ६ ॥ हे वरुण स खो दक्ष पुरुषस्य स्वभून तदल पापप्रात्तो झारणं न भवति । कि ताहि ध्रुति स्थिरोत्पतिसमय एव निर्मिता देवगति कारण ॥ भु पतिस्थैर्ययोरिति धातु ॥ सा च धुतिर्वक्ष्यमाणमा सुरा प्रमादकारिणी मन्यु क्रोधय गुर्व दिविषय सन् अनर्थहेतु । विभीदको यूतसाधनोभ । स च चूतेषु पुरुष प्रेरयमनर्थहेतु भवति । अधितिरशानमविवेचकारण । मत ईदी देवलतिरेव पुरुषस पाप- वृत्तो कारण । अपि च कनीयसोऽल्पस्य हीनस्य पुरुषस्य पापप्रयुत्तावुपार उपागते समीपे नियतृत्वेन स्थितो ज्याय'नधिक ईश्वरोऽस्ति । स एव त पापे प्रवर्तयति । तथा चासात । एष होवासाधु पर्म कारयति त यगयो निनीपत इति । एव च सति खप्पयन समोऽप्यनृतस्य पापस्य प्रयोता प्रवर्षेण मिनिता भवति । इदिति पूरक । सरे वैरपि वर्मनिहनि पापानि जायते किमु पक्ष्य भापति कृत कर्मभि पापान्युत्पद्यत इति हे वरुण त्वया संवय इति भाव।

·सू०२२. सायणाचार्यमाष्यसहितः। १२९ अरे दासो न मीळ्हुपै कराण्यहं देवाय भूर्णयेऽनागाः । अचैतयचितो देवो अर्यो गृत्स राये कवितरो जुनाति ॥७॥ । दासः । न । मीटुपै । कराणि । अहं । देवाय । भूगये। अनागाः ॥ अचैतयन् । अचितः । देवः । अर्यः । गृत्स। राये । कृवितरः । जुनाति ॥ ७ ॥ मीळहुपे सेक्रे कामानां वर्षिने भूर्णये जगतो भर्ने देवाय दानादिगुणयुक्ताय वरुमायानागास्वत्प्रसादादपापः सनहगरमल पर्याप्तं कराणि । परिचरणं करवाणि । दासो न । यथा मृत्यः सागिने राम्यक् परिचरति तद्वत् अर्यः खागी सच देवोऽचितोऽजागतोऽस्मानचेतयत् चेतयतु प्रज्ञापयतु । गृत स्तोतार च कवितर. प्राशतरो देवो राये धनाय धनप्राप्त्यर्थ जुनाति प्रेरयतु ।। अयं सु तुभ्य वरुण स्वधावो हृदि स्तोम उपनितश्चिद- स्तु । शं नः क्षेमे शमु योगे नो अस्तु यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥ ८॥ अयं । सु । तुभ्य । वरुण । स्याऽय: । हृदि । स्तोमः । उपs. श्रितः । चित् । अस्तु ॥ शं । नः । क्षेमे । शं । ऊ इति । योग । नः । अस्तु । यूयं । पात । स्वस्तिऽभिः । सदा । नः ॥८॥ हे खधावोऽनवन्वरण तुभ्यं खदर्थ क्रियमाणोऽयमेतत्सूतात्मकः स्तोम स्तोत्रं हृदि त्वदीये हृदये मु मुहपश्रित उपगत समवेतोतु । चिदिति पूरकः । अप्राप्तस्य प्रापणं योगः। प्रातस्स रक्षण क्षेम । मोऽस्मदीये क्षेमे रक्षणे शगुपद्रवाणा शमन- मनु । योगे च नोऽस्मदीये प्रापणे शमु शमनमेवास्तूपद्रवागा हे वरुणादयो देवाः सूर्य नोऽस्मान् सर्वदा खस्तिमिरविनाश पात रक्षत ॥ । । । । १२ ·ऋक्संग्रह। मं० ७ सू० ९५ (मं०७ सू० ९५.) २३. प्रक्षोदसा धाय॑सा सत्र एपा सरस्वती धरुणमायसी पू: । प्रवाधाना रथ्येय याति विश्वा अपो महिना सिंधु- रन्याः ।।१॥ प्राक्षोसा । धाय॑सा । समे। एपा। सरस्वती । धरुण । आयसी। पूः ॥ पुवाबंधाना । रोऽइव । याति । विश्वाः । अपः । महिना । सिंधुः । अन्याः ।। १॥ सरस्वत्या एपा नदीवनिगमा एपा रश्यमाना नदीरूपा सरखदी आयस्ययसा निर्मिता पू पुरीव धरण । लिंगव्यलय । घरुणा धारयिनी धायसा धारकेण क्षोद- सोदकेन प्रसवे प्रधावति शीघ्र गच्छति । सिंधु स्वदनशीला नदीरूपा सान्या विश्वाः सा अप आपणा महिना महिम्रा प्रवावधाना मृशं वाधमाना रथ्येव प्रतोलीव विस्तीर्णा सती याति गच्छति । यद्वा रथ्येव रथिनेव यथा रथी रथेन मार्गस्थ तर. गुल्मादिक चूगीकृत्य गच्छति तद्वत् खकीयेन वेगेन सर्व पिंपती गतीसर्थ ॥ एकाचेतत्सरस्वती नदीनां शुचिती गिरिन्य आ समु.. द्रात् । रायश्चेतैती भुवनस्य भूरैघृतं पयो दुदुहे नाहुपाय २ एको। अचेतत् । सरस्वती । नदीनौ । शुचिः । युती । गिरिऽभ्यः । आ। समुद्रात् ।। रायः । चेतैती । भुवनस्य । भूरैः । घृतं । पर्यः । बुदहे । ना पाय ॥ २॥ सहसवत्सरेण ऋतुना यश्यमाणो नादुषो नाम राजा सरसती नदी प्राधेशामास सा च तस्मै सहस्रसवत्सरपर्याप्त पयो घृतं च प्रददौ । अयमोऽत्र प्रतिपाद्यते । नीनामन्यासां मध्ये शुचि शुद्धा गिरिभ्य सवाशाशसमुदारसमुद्रपर्यंत यवी गच्छत्येा सरखी मद्यचेतत् नाहुपस्य प्रार्थनामज्ञासीत् । तथा भुवनस्य भूतजा- तस्य मूरेर्यहुलस्य रायो धनानि चेताठी प्रज्ञापयती प्रयच्छती नाहुपास राहे पृतं पयय सहसमवरसावतो पर्याप्त दुदुहे दुग्धवती दत्तपती॥ स यापूधे नयाँ योपणासु वृपा शिशुपभो यज्ञिासु । स वाजिन मघवयो दधाति वि सातये तन्नै मामृजीत ३

·सू० २३.
सायणाचार्यभाष्यसहितः ।
सः । युयुधे । नयः । योर्पणासु । वृष । शिशुः । वृषभः। यशि-
यासु । सः । वाजिन । मघवत्ऽभ्यः । दधाति । वि । सातथे । तन्वं ।
ममजीत ॥ ३ ॥
मध्यस्थानो वायु- सरखान् । नयों नृभ्यो हितो वृषा सेचनसमर्थः शिशुरल्पः
प्रादुर्भावसमयेऽस्पतया दृश्यमानो कृपभो चर्षिता । एवंभूतः स सरस्थान यज्ञियासु,
यज्ञासु योषगासु योपित्स्वारमनः क्लनभूतासु मध्यमस्थानास्त्रप्सु मध्ये वधे
वर्धते । स तादृशः शरवान् मयन्यो हविष्मयो यज्ञमानेभ्यो वाजिनं तिनं
पुतं दधाति ददाति । तया सातये लाभार्थ तन्वं वेपा शरीर विमाग्रजीत विमादि ।
लाभार्थ सस्करोतीत्यर्थः । यद्यप्येषा सरस्वतः स्तुतिस्तथापि सरखत्याः प्रीणनार्थ
तत्तयनमिति छादोगिके सारखते चेऽस्सा उसो विनियोगो न विरुध्यते ।
जत स्या नः सरस्वती जुपाणोपं श्रवत्सुभगा यज्ञे अ-
सिन् । मित भिमस्यैरियाना राया युजा चिदुतरा स-
खिभ्यः ॥४॥
उत । स्या । नः । सरस्वती । जुपाणा । उप । श्रवत् । सुऽभगा ।
यज्ञे । अस्मिन् ॥ मित ऽभिः । नमस्यैः । इयाना । राया। युजा
चित् । उत्तरा । सखिऽभ्यः ॥ ४ ॥
उतापिच जुषाणा प्रीयमाणा सुभगा शोभनधना स्या सा सरखती नोऽस्माक-
मस्मिन्यज्ञ उपश्रवत् अस्मदीया. स्तुतीरुपशृणोतु । कीदृशी सा । मितनुमि.
प्रबैजानुमिमस्यैनमस्कारैदेरियानोपगम्यमाना : पिच्छन्दश्वार्थे । युजा नित्ययुक्तेन
राया धनेन च संगता ससिभ्य उत्तरोत्कृष्टतरा । ईदृदयस्मदीया स्तुतीरूपयो-
स्वित्यन्वयः॥
इमा जुहाना युष्मदा नोभिः प्रति स्तोमै सरस्वति
जुपस्त्र । तब शमन्मियतमे दधाना उप स्याम शरणं न
वृक्षं ॥५॥
इमा । जुहांनाः । युष्मत् । आ। नमःऽभिः । प्रति । स्तोम
सरस्वति । जुएस्व ॥ तव । शमैन् । प्रियतमे । दानाः । उप ।
स्थेयाम । शरणं । न । वृक्षं ॥५॥

·१३२ पसंग्रहः। मं०८ सू० २९ हे सरखति इमेमान्यस्मदीयानि इवींषि जुदानास्तुभ्यं जुहतो वयं नमोमि. स्वद्विपर्यनमस्कारैर्युप्मत्त्वत्सकाशादा । उपसर्गश्रुतेर्योग्यकियाध्याहारः। आददीमहि धनानीति शेषः । तोमं चास्मदीयं स्वोने प्रतिजुषख प्रतिसेवख । वयं च प्रियतगेऽतिरायेन प्रिये तव बीये दार्मन् शमणि मुखे दधाना निधीयमानाः संतः शरणं न वृक्षमाश्रयभूतं वृक्षमिवोपस्थेयाम त्वामुपतिष्ठेम । सगच्छेमहि ॥ अय, ते सरस्वति पसिष्ठो द्वारांवृतस्य सुभगे व्यावः। वर्ध शुभ्रे स्तुवते रासि वाजान्यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः॥६॥ अयं । ऊ इति । ते । सरस्वति । वसिष्ठः । द्वारौं । तस्य । सुभगे । वि । आवरित्यायः ।। वर्धे । शुभ्रे । स्तुवते । रासि । वाजान् । यूयं । पात । स्वस्तिभिः । सदा । नः ॥ ६ ॥ है मुभगे शोभनधने सरसति अयं वसिष्ठस्ते त्वां यतुतस्य यज्ञस्य संबंधिन्यौ द्वारी पूर्वापरे व्यावः विवृणोति । उ इति पूरकः । हे शुन्ने शुभ्रवणे देवि वर्ध वर्षस । तथा रतुवते स्तोत्रं युर्ववे पविष्टाय बाजानमानि राति प्रदेहि । अन्यद्गतं ॥ । । (मं०८ सू० २९.) । बभ्रुरेको विर्पणः सूनरो युवाश्यक्ते हिरण्यये ॥१॥ वभुः । एकः । विपुगः । सुनरैः । युवा । अंजि । अंत । हिर- ज्ययं ॥ १ ॥ अत्र दशानामचा किंचित्पदलिंगात्पृथग्देव । भन प्रथमायां चभ्रुरिलनेन सोमोऽभिधीयते । सोम्य पधृमालभेतेल्यादिषु दृष्टत्वात् । बभ्रुध्रुवर्ण. सर्वलतादिषु परिपथः । यद्वा डुम धारणपोषणयोः । कुर्भध। उ० १. २१. । इति कुप्र. त्ययः । रावस्य सुधामय. किरणेसावदुगने चंद्रमसि इ सोपशमनानि पुयानि स । वादशो विषुणो वियगयनः सूनर सुश्रु रानीणा नेता। रानयवेदनेतृका. राळ। एताशो युवा प्रतिदियसमाविर्भूतत्वाप्तरण एको देवः सोमो हिरण्ययं हिरण्मय. मंजि। अमिव्यज्यदे प्रकाश्यतेऽनेनेलंन्याभरणं । अभिव्यक्तियापनं कुंडलमुकुटा. दि खारीरमंसे मिव्यंजयति ।

·सू०२४. सायणाचार्यभाष्यसहितः । योनिमेक आ संसाद द्योतनोऽतर्देवेषु मेधिरः ॥ २ ॥ योनि । एकः । आ। ससाद । द्योतनः । अतः। देवेषु । मेधिरः २ भन योनिमिति लिंगादग्निरुच्यते । अग्नये गृहपतय इत्यादिषु दृष्टलात् । देवेषु देवानामतमध्ये द्योतन खतेजसा दीप्यमानो मेपिरो मेधावी। अथवा गेधाका- क्षिणा स्तोतॄणा मेधादातृत्वेन मेधायुक्त । एवविध एकोऽमियोनि स्थानभूतमाह- यनीयादिकमाससाद हवि स्वीकरणार्थमासीदति ।। वाशीगेको विभर्ति हस्त आयसीमंतर्देवेषु नि(विः ॥३॥ वाशी । एकः । विभर्ति । हस्ते । आयसी । अतः । देवेषु । निऽ. धुविः ॥३॥ देवेष्वतयाना मध्ये द्योतमानो निधुविनियले स्थाने वर्तमान । यद्वा नितरों गमनमस्यास्तीति निभुवि सर्वदा गच्छन् । अथवा सग्रामेषु शत्रूणा पुरतोऽतिशयेन स्थैर्यवान् । एतादृश एकस्त्वनामको देव आयीमयोमयधारा वाशी । वा- शब्दे । शब्दयत्यादयति शनूननयेति चाशी तक्षणसाधन कुठार । त खकोये हते निभर्ति धारयति॥ वज्रमेको विभर्ति हस्त आहितं तेन वृत्राणि जिन्नते ॥४॥ वन । गर्कः । विमति । हस्तै । आऽहित । तेन । वृत्राणि । जि- भते ॥ ४॥ अन चलिंगादिद्रो देवता । एक द् आहित स्वकीयहस्ते निहितं वज्रमेतनाम- कमायुध बिमति धत्ते । स एवंद्रतेन निहितेन वज्रेण नाण्यावरकाणि रक्षासि पापानि वा जिनते भूश हति। तिग्ममेको विभर्ति हस्त आयुधं शुचियो जलापभे- पजः॥५॥ तिग्गं । एकः । बिभर्ति । हस । आयुधं । शुचिः । उग्रः । जला- पऽभेषजः ॥ ५॥ अन जलापभेपज इत्यनेन स्टोऽभिधीयते । शुधि । शुच दीप्ती । सर्वत खतेजसा दीप्यमान । यद्वा शुच शोके । शत्रूणा शोचयिता दु सयिता अत एवोम उद्भूर्णवलो जलापीपजो रोगापनयनेन मुखकरभैषज्यवान् । यद्वा स्तोतृणा दुखरू- । ।

·१३४ ऋक्संग्रहः । मं० ८ सू० २९ पसंसारोच्छेदेन मुखमारिनिपप्रपः। 'प्रथमो देव्यो मिप'गिलादिश्रुतिमिरस्य मिपरवं भ्रूयते । तादृश एको रइस्लिम्म तीक्ष्णधारमायुधं । आयुष्यति संप्रहरवि शबननेने. खायुधं पिनाकः तं खकीये हस्ते विति॥ पथ एकः पीपाय तस्करो याँ एप वेद निधीनां ॥६॥ पथः । एकः । पीपाय । तस्करः । यथा । एपः । वेद । निऽधीनां ६ पथ इति लिंगेन पूषा निगद्यते । से यूपन्नधनस्तिर । ऋग्वे. १. ४२. १. । इत्यादिषु दृष्टवात् । एकः पूषनामको देव. पयो मार्गान् पीपाय । प्यायतिर्वधनक. माप्यत्र रक्षणार्थः । येऽग्निहोनादि कर्म दुर्वति तेषां वर्गमाग ये दुकृतं वर्म धुर्वति तेषां यातनामार्ग च रक्षति । उभयेषां मार्गविपर्ययो यथा न भवति तथा पालयतीत्यर्थः । एप सोऽयं पूपा निधीनां पृथिव्या निहितानि धनानि वेद वेति । ज्ञात्वा खोतॄणा तानि ददातीत्यर्थ । तन दृष्टांत । ततो यथा । यया चोरः पयि गच्छता पुरुषाणां धनहरणार्थ मार्ग रक्षति तथा च स चोरो गृहे निहितानि ज्ञात्वा तदाहस्य तस्य सहायेभ्यो यथा तानि ददाति तद्वत् ॥ त्रीण्येक उरुगायो वि चक्रमे यत्रं देवासो मदेति ॥ ७ ॥ श्रीणि । एकः । उरुगायः । वि । चक्रमे । यत्र । देवासः । म- दैवि ॥७॥ उरुगायो विचक्रम इति पदलिंगाद्विष्णुरुच्यते । उरुगाय रहनिर्बहुमिर्गातव्यः । यद्वा बहुपु देशेषु गंता बहुकोतिर्वा । सर्वान् शयून खसामयेन शब्दयत्सारंदय. तीति बोरुगायः। एतादृश एकोऽसहायो विष्णुस्त्रीणि पदानि भुवनानि विपक्रमे साधु- पादेन विक्रांतवान् ।। वे. पादविहरणे । पा० १.३.४१. 1 इति क्रमवेरात्मनेपदं । यन येषु लोकेपु देवास इंद्रादयो देवा मदंति यजमानदत्तई विभिमायति तानि विच. क्रग इत्लन्वयः॥ विभिा चरत एकया सह प्र प्रवासे वसतः ॥८॥ । विऽभिः । । परतः । एकया । सह । प्र । प्रवासाऽईच । घसतः॥८॥ एक्या सहेवि लिंगादचिनावामधीयते।दा द्वौ द्वित्वसंख्योपैतावचिनी विमिः । वी गत्यादिषु । किए। छांदसो हवः । गमनसाधनेर श्वेवरतः संचरेते । किंधेमाव- विनावकया सूर्यास्यया ताभ्यो सयं कृतया खिया सह प्रवसतः प्रवास सर्वत्र गमनं - ·सू० २५. सायणाचार्यभाष्यसहितः। फुरतः । प्रबासे दृष्टांतः । प्रवासेय । यथा प्रवातिनी छौ पुरुषावेकया स्त्रिया यह प्रवसतसादत् ॥ सदो द्वा चक्राते उपमा दिवि सघाजो सर्पिरसुती ॥९॥ सदः । द्वा । चक्राते इति । उपऽमा। ढिषि । संऽराजा । सर्पि- रासुती इति सर्पिःऽआसुती ॥ ९॥ सम्रागाविति लिंगेन मिनावरुणावनिधीयते उपमोपमो परस्परं वकात्योपमा- नभूनौ । यद्वोपमीयत आभ्या सर्वमित्युपमी । सर्वस्य एतावेव सम्राजा सम्राजा सम्यग्दीप्यगाना सर्पिरामुती सर्पितमाभ्यामासूयत इति सर्पिरामुती । पृतहविष्की द्वा द्वौ मित्रावरुणो दिवि युलोके सदः सीदंसनेति सदा स्थानं तचक्राते अवार्टी । अचत एके महि साम मन्वत तेन सूर्यमरोचयन् ॥१०॥ अर्चतः । एकै । महि । साम । मन्वत । तेन । सूर्य । अरोचयन् १० एकेऽनयो महि महत्साम निरपंचदशादि मन्वत । तदेवार्चतः पूजयंत एतादृशा अनयतेनोक्तेन सम्ना सूर्यमरोषयन् अदीपयन् । त एवान देवता ॥ । (मं० १० सू० ७२.) देवानां नु वयं जाना प्र बोचाम विपन्यया। उक्थेई शस्यमानेषु यः पश्यावृत्तरे युगे ॥१॥ देवानां । नु । वयं । जान । प्र।वोचान । विपन्यया ॥ उक्थेषु । शस्यमानेषु । यः । पश्यात् । उत्ऽतरे । युगे ॥ १ ॥ अदितिर्दाशायण्यनेन सूक्तेन खयं यथादित्यानजनयत्तद्रवीति । वृहस्पत्यपिपक्षे स ऋपिरदितः सकाशादादित्योत्पत्तिप्रकारमाह । वयं देवानामादित्याना जाना जन्मानि प्रयोचाम प्रकथयाम । विपन्यया विसष्टया पाचा । वय मिति पोचामेति चोमयत पूजार्थ बहुवचनं । अबैकवदाह । यो देवानां गण. पूर्वे युग उत्पभोऽप्युक्थेषु शस- मानेषु यागे शस्नेप्यनुष्ठीयमानेपूत्तरे युगे वर्तमान स्तुवतं स्तोतारं पश्यात् पश्यति । भनेकेष्वपि युगेपु गतेषु मनु स्तूयमानो पर्वत इत्यर्थः । ।

·। १३६ प्रासंग्रहः । मं० १० सु० ७२ ब्रह्मणस्पतिरेता सं कार इवाधमत् । देवानी पूर्ये यु- गेऽतिः । सदजायत ॥२॥ ब्रह्मणः । पतिः । एता । सं। कारः ऽइव । अधमत् ॥ देवानी । पूर्ये । युगे । असतः । सत् । अजायत ॥ २ ॥ ब्राह्मणोऽनस्य पतिरदितिरेततानि देवानां जन्मानि कार इव स यया भवयाग्नि- मुपधमति प्रज्वलनार्यमेवं समधमत् । नदपादयदित्यर्थः । देवाना पूय युगे आदि- सृष्टावित्यर्थः । तेषामुपादानकारणादसतो नामरूपवर्जितरवेनात्समानाब्रह्मण. सका. शासनामरूपाविशिष्टं देवादिकमजातय प्रादुरभून् ॥ असा इदमन आसीसतो वै सद्ज्ञायतेति हि श्रुतिः । न सदात्मकस्य प्रपंचस्यासत्कारणत्वं युक्तमिति वाच्यं छंदोगैः कथमसतः सजायतेससत्कारणत्वमाक्षिप्य सदेव सोम्येदमग्र आसीदित्य- वधारितत्वात् । छा० उ०६.२. । तसत्कारणप्रतिपादकवाक्यानां वा गतिरिति घेत तेपामव्याकृतत्वामिप्रायत्वात् 'तद्धेदं सर्वव्याकृतमासीदिति श्रुते. । यद्येवं तर्थ- दितः सकाशाकथं देवायुत्पत्तिः । नायोरग्निरिसादिवत् अधिधानसकाशादुत्पत्तेः । यद्वा देवाना कारणभूतं सदसतो ब्रह्मणः सकाशात्पन्नमिति योजनादुक्तन्यायोऽस्मि- पक्षेऽपि समान एव ॥ देवानां युगे प्रथमेऽसतः सदजायत । तदाशा अन्वजा- यंत तदुत्तानपदपार ॥ ३॥ देवानां । युगे। प्रथमे। असंतः । सत् । अजायत ॥ तत् । आशाः । अनु । अजायत । तत् । उत्तानऽपदः । परि ॥ ३ ॥ पूर्वार्धमुक्कं । तदन्वाशा दिशोऽजायत । तत्सरि तदन्वित्यर्थः । उत्तानपदः उत्ता- नमूर्खतानं पर्यत इत्युत्तागपदो पुक्षाः । तेऽनयंत प्रादुरभवन् । भूर्जेज्ञ उत्तानपदो भुव आशा अजायत । अदितुर्दो अजायत दक्षाद्वदितिः परि ॥ ४ ॥ भूः । जज्ञे । उत्तानऽपदः । भुवः । आशाः । अजायत ।। अदितेः । दर्भः । अजायत । दक्षात् । ऊ इति । अदितिः। पर ॥ ४ ॥ भूरतानपदो शाब। तथा मुवः सकाशादादा अजायत । तथादिवेदेोऽजा- यत उत्पन्नः । दक्षादु दक्षादम्यदितिः पर्यजायत । न खोप कार्य वस्येव कारण- मपि भवतीति विप्रतिविमिति वाच्यं । यास्काचार्य इदमेव वाक्यमुदाहस्य विरो. । ।

·।
।
सू० २५.
सायणाचार्यभाष्यसहितः।
धमाशंक्य पर्यपहरत् । तथा हि अदितेर्दक्षो अजायत दक्षादितिः परीति च तस्क-
भमुपपद्येत । समानजन्मानौ स्यातामित्यपि वा देवधर्मेणेतरेतरजन्मानौ स्यावामितरे-
तरप्रकृति । नि० ११.२३. । इति ।
अदितिर्वजनिष्ट दक्ष या दुहिता तव । तां देवा अन्व-
जायंत भद्रा अमृतवंधवः ॥५॥
अदितिः । हि । अनिष्ट । दक्ष । या। दुहिता । सर्व ॥ तां ।
देवाः । अनु । अजायत । भद्राः । अमृतऽबंधवः ॥ ५ ॥
हे दक्ष तब मा दुहिताभूरसादितिरजनिष्ट हि पुनानादित्यान् । तदेवाह । तां देवा
अन्रजायंत भदाः स्तुत्या भजनीया भमतबंधवोऽमरणबंधनाः ॥
यदेवा अदः सलिले सुसैरन्धा अतिष्ठत । अत्रा वो
नृत्य॑तामिव तीवो रेणुरायत ॥ ६ ॥
यत् । देवाः । अदः । सलिले । सुऽसैरब्धाः । अतिष्ठत ।। अत्र ।
कः । नृत्यतोऽइव । तीतः । रेणुः । अप । आयत ॥ ६ ॥
अगयोत्तरेण चादित्साः स्तूयते । यद्यदा हे देवा अदोऽमुष्मिन्सलिले यूयं सु-
संरब्धाः मुपु लब्धात्मानोऽतिछत स्थितवंतः । आपो वा इदं सर्वमप एव ससर्जा-
दाविति श्रुतिस्मृती। अनास्मिन्सलिले नृत्यतामिव यो युष्माकं संबंधी तीनो दुःसहो
रेणुरंशभूत एकोपायत अपागच्छत् । दिवं प्रति गत इति सूर्यामिप्राय । परा
गाडमास्यदिति वक्ष्यति ।।
यद्देवा यतयो यथा भुवनान्यपिन्यत । अत्रा समुद्र आ
गूळ्हमा सूर्यमजभर्तन ॥ ७॥
यत् । देवाः । यदयः । यथा । भुवनानि । अपिन्वत ॥ अौ ।
समुद्रे । आ । गूळहं । आ । सूर्य । अजभर्तन ॥ ७ ॥
यद्यदा हे देवाः यतयो यथा । वृष्ट्या नियमयंतीति वा वर्षणेन यातयंतीति वा
यतयो मेघाः । ते ययोदक वनानि लोकं पूरयति तद्वत्खतेजोमिरपिन्वत रेितवंतो-
ज्न समुद्रेऽस्खा गूळ्हं निगूळ्हं सूर्य प्रातरुदयायाजमर्तन आइतवंतः ॥
अष्टौ पुनासो अदितेर्ये जातास्तुन्य पार । देवाँ उप प्रै-
सप्तभिः परा माताडमास्यत् ॥ ८॥

·। भक्संग्रहः । मं०१० सू० १०८ अष्टौ । पुत्रासः । अदितेः । ये । जाताः । तुन्. । पार ॥ देवान् । उप । प्र। ऐत् । सप्तऽभिः । परी । माण्डं । आस्यन् ।। ८ ।। अष्टो पुनास पुना भिवादयोऽदितेर्भवति । येऽदिवेतन्व परि शरीराजाता उत्पन्ना । अदिवेरष्टी पुना अध्वर्युव्राझणे परिगणिता । तथा हि । ताननुममिष्यामो मिनथ घणय धाता चार्यमा चांशथ भगश्च विवस्वानादित्ययेति । तथा तव प्रदेशातरेऽदिति प्रस्तुत्यानात । तस्या उत्पणमदधुस्तत्प्राश्नात् सा रेतोऽपत्त तस्यै चखार आदित्या अजायत सा द्वितीयमपदिलष्टानामादिखानामुत्पत्तिवर्णिता । ते० स०६५ ६१ । सादिति सप्तमि पुनर्दवानुपप्रेत् उपागच्छत् । अष्टम पुन मार्ताः सूर्य परास्सर परि प्राक्षिपदित्यथ ॥ सप्तभिः पुत्रैरदितिरुप प्रेत्पर्य युगं । प्रजाये मृत्य त्वत्पुर्नर्माताडमाभैरत् ॥९॥ सप्तभिः । पुत्रैः । अदितिः । उप । प्र । ऐत् । पूर्व्य । युगं ।। प्रऽजाये । मृत्यवै । त्वत् । पुनः । मातीडं । आ । अभरत् ॥ ९ ॥ पूर्वगनोक एवार्थ पुनरनोच्यते रातनिर्मातांडव्यतिरिमिनादिमिरदिति पूर्व पुराण युगमुपप्रेतू उपगता । अथ प्रनाय प्राणिनामुत्पत्तये मृलवे नेपा मरणाय मार्ताद । मृतावृद्धाडाजात माताडनामान सूर्य पुनराभरत् आहरण द्युलोकेऽ धारयत् । प्राणिमरणजननादीना सूर्योदयास्तमयायत्तता स्फुटा। तस्यै व्युद्धमाडम- जायतेलादि ब्राह्मण । ते. ए. ६.५६१ ॥ (मं० १० सू० १०८.) २६. किमिच्छंती सरमा प्रेदानड् दुरे ह्यध्या जगुरिः पराचैः ।। कास्मेहितिः का परितक्म्यासीत्कथं रसायो अतरः पयोसि १ कि । इच्छतौ । सरा ।प्र। इदं । आनट् । दुरे । हि । अर्ध्या । वगुरिः। परापैः ॥ का। अस्मेऽहितिः । का। परि ऽतम्या । आ- सीत् । कथं । रसायौः । अतरः । पोसि ॥१॥ । ।

·सू०२६.
सायणाचार्यभाष्यसहितः।
अनयागरछती सरमां दृष्ट्वा पणयो वदति । सरमा सरणशीलतन्नामिका देवशुनी
फिमिच्छंती कि प्रार्थयमाना सतीदमसीय स्थान प्रान ग्रामोत् । आइपूर्वो नशि-
तिकर्मा । तस्य जुडि मैने घसेत्यादिना टेलर । छंइस्यपि दृश्यत इसानागमः।
पराच पराचि पराङ्मुखान्यावृत्तिवर्जितानि यानि गमनानि तैर्जगुरिपूर्ण । महता.
प्रयत्नेनापि गंतुं न शक्यत इत्यय. 1 ग निगरणे। आगमहनेत्यादिना फिन्प्रत्ययः ।
बहुलं छंदसि । पा० ७.१.१०३० । इत्युत्वं । तादृशोऽमध्या पूरे हि विप्रायः
सछ । यद्वा । पराचः परांचनेजपुरिरस्यर्थ मंत्री पाणिभागमनारोकमाना सतीद
स्थानं प्राप्नोति । दूरेऽयमध्या यहच्छया गर्नु न शक्यते । अतो वयमेता पृच्छामः।
हे सरमे का कीस्यस्मेहितिः कोऽसावयहिति. । कोऽस्मामु खदपेक्षितार्थो
निहितः । यद्वा । अस्सामु कोऽधी गतः । दधातर्हिनोते; तिनि रूपं । आगच्छं-
साखर का कीदृशी परितम्म्या रादौरासीत् । यहा तकदिर्गलथै । परितकनं परितो
गमन भ्रमणं वा दीदृशमासीत् । क्यं च रसाया शब्दायमानाया अतरिशनद्या
योजनशत्तविस्तीर्णाया पयास्युदकान्यतर. वीर्णयसविएतदद । अन किमिच्छंती
सरमेदं प्रानडिसादिकं निरुतं द्रव्यं ।
इंद्रस्य दूतीरिपिता चरामि मह इच्छंती पणयो निधी-
वः । अतिप्कदो भियसा तन्न आवृत्ता रसाया अतर प-
यांसि ॥२॥
इंद्रस्य । दूतीः । इपिता । चरामि । महः । इच्छंती । पणयः ।
निऽधीन् । वः ॥ अतिऽस्कदः। भियसा । तत् । नः । आवत् ।।
ता । रसायोः । अतरं । पयोसि ॥ २ ॥
अनया तान्सरमा प्रत्युवाच । हे पणय एतन्नामका अमुरा इंद्रस्य दूती । सुपा
मुलगिति प्रथमैक्वयनस्य गुरछादराः । अहमिपिता तेने प्रेषिता सती चरामि
युप्मदीयं स्थानमागामि । किमर्थ । वो युप्मदीयान्युष्मदीये पर्वतेऽधिष्ठापितामहो
महतो निधीवृहस्पवेगोनिधीनिच्छंती कामयमाना सती चरामि । किंव । अति-
कदः । स्कंदिगतिशोपणयोः । भावे किए । अतिमंदनादतितमगाजावेन मियसा
भयेन दनदीजलं न । पूजाया बहुवचनं 1 मा मावत् अरक्षत् । तथा तेन प्रकारेण
रसाया नद्या पास्युदन्यतरं वीर्णवत्यसि ।
कीहिंद्र सरमे का देशीका यस्येदं दूतीरसरः परा-
कात् । आ च गच्छन्मित्रमैना दधामाथा गयां गोपतिनों
भवाति ॥३॥

·प्रवसंग्रहः। । 4 १४० म०१० सू० १०८ कीड् । इंद्रः । सरमे। का। दृशीका ! यस्य । इदं । दुर्वीः । असरः । पराकात् ।। आ । च । गच्छोत् । मित्रं । एन । घाम । अर्थ । गयो । गोऽपतिः। नः । भवाति ॥ ३ ॥ तेपा वाक्य । हे सरमे तव स्वामीद कीहक् कियत्पराक्रमवान् । कादशीका तस्स कीदृशी दृष्टि । दृष्टिरूपा सेना नियती । यस दूती ती नमिदमस्मीय स्थान पराकादतिदूरादसर मागम । इति तामुक्त्वेदानी ते परस्परमाहु । एपा सरमा गच्छाच आगच्छतु च । गमेलेय्यादागम । स्वामी भवाति भवतु । न टेक्स्या गो किंतु बहूना गवा खामी भवतु ।त्यत्तिभ्या स्वामित्व याहुरूप च विवक्ष्यते ।। नाहं तं 4द दभ्यं दभत्स यस्येदं दूतीरसरं पराकात् । न तं गृहति वतौ गभीरा हुता इंद्रेण पणयः शयध्ये ॥४॥ न । अहं । 1 1 वेद । दये । दनन् । सः । यस्य । इद् । दूतीः । असर । पराकात् ॥ न । तं । गृहति । स्रवतः । गभीराः । हताः । इद्रेण । पणयः । शयध्ये ॥ ४ ॥ सरमा बदति । हे पणय तमिद दभ्य इतव्यमिति न वेद न जानामि । दमे- स्वोयत् । क्य । स इद्रो दमत् सर्वाजनान्दति हिनस्लेव । दमेटि रूप । याक्यभेदादनिपात । यस दूनी त्यहमिद युप्मीय स्थान परावादतिराहे- शादसरं प्राप्ताभूव । इौ हिलितव्यो ने भवतीपत्र युतिमाह । स्रवत स्रवण स्रव तमाचरति । आचाराथें विए । तुगागम । जति रूप । यवणशीला मगीरा गगीरा नयस्वमिंड न गृहति न सापति नाच्छादयति । कि त्वाविप्पुर्वति । वय यस्य महिम्रा समुद्र प्रतिसराम । तस्मादर्टिस्य इत्येन प्रक्टी कुर्वति । गृह संवरणे । भौवादिक । तस्माद्धे पणयो यूयमिंद्रेण तारापराक्रमेण हता सत शयध्वे । शीद सप्ने । यहुल छदसीवि शपो लुगभाव ॥ इमा गावः सरमे या ऐच्छ: पारे दिवो अंतान्त्सुभगे पसंती । करत एना अर्य राजादयुच्युतास्माफमायुधा संति तिम्मा ॥५॥ हुमाः । गावः । सरमे । याः 1 ऐच्छे । परि । दिवः । अंतान् । सुभगे । पर्वती ॥ कः । । । एन्यः । अव ! सृजात् । अयुधी। उस । अस्माक । आयुधा । मंति ! तिग्मा ॥५॥ ।

·सू० २६. सायणाचार्यभाप्यसहितः । कुद्धा. पणय पच्यूचु । हे सुभगे शौभनसौभाग्यवनि है सरमे दिवो दुक- स्वातान्पर्वतान्परि पतवी कुन गावतिष्ठतीति परितो गच्छती समिमा परिदृश्यमाना या गाय । मुव्यत्यय । गा ऐच्छ कामयते ता एना गास्ते लदीय कोऽयुध्ययु- झानसनात् अस्मात्पर्वतादवस नेत विनिर्गमयेत् । सृजेटि रूपं । अयुम्वी युधे पत्याप्रसमे खाव्यादयति निपातित । ननामासत्वाध्यादेशागार । नन प्रक- तिसरत्व । उतापि च । अस्माक तिग्मा तिक्ष्णान्यायुधायुधानि सति तस्मादस्मा- मियुद्धमत्वा को नाम गा आहरति ।। असेन्या वैः पणयो वास्यनिपव्यास्तन्नः संतु पापीः । अाधृष्टो व एतवा अस्तु पंथा बृहस्पतिर्व उभयान {ळात् ॥६॥ असेन्या । वः । पणयः । वचसि । अनिएव्याः । तपः । संतु । पापीः ।। अभृष्टः । यः । एतव । अस्तु । पाः । वृहस्पतिः । वः। उमया । न । मृदात् ॥ ६॥ राा तानिराह । हे पणयो वो युष्मारा क्यासि पूर्वोकानि वचनान्यसेन्याइसेन्यानि सेना णि न भवति । सेनाशब्दात्तदईतीय छदसि चेति यत्प्रत्यय । नजा समास । ययतोश्चातदर्थ इत्युत्तरपदातोदात्तत्व । तथा तन्वो युष्मदीयानि शरीराण्यानपव्या इवहाणि न मनु पराममराहित्येन । पूर्ववत्प्रसय । बोर्गुण इस गुण । वरच ताए । यत पापी पापा कानि खलु । छइसीय निपापिताप्रलय । जस श । किंच । यो युष्मदीय पथा मार्ग एतवै गतुमधुष्टोऽममर्थोऽस्तु । इण् गतावित्यस्य तुमर्थे तोगत्यय तवे चातश्च शुगपदिति घातो प्रलयात च युगपद्धदात्तन । तन हेतुगाह । वो युष्मदीयानुभयोभयविधापूर्वोक्तास्त वो देहान्वृहस्पतिरिद्रप्रेरितीन मृतात् न मुख्यतु किंतु बाधेत । मृड मुराने रेट्यापम ।। अयं निधिः सरमे अद्विबुध्नो गोभिरभिर्वसुभिन्युष्टः । रक्षति तं पणयो ये सुगोपा रेकु पदमलेकमा जंगंध ॥ ७ ॥ अयं । निऽधिः । मरमे । अद्रिऽयुनः । गोभिः । अश्वेभिः । यमु- ऽमिः । निs*: ॥ रक्षति । तं । पुणयः । थे। मुऽगोपाः । रेकु । पदं । अल । आ ! जाय ॥ ७ ॥ ते पुनराहु । हे सरगे अयं निघिरस्सीय शोऽद्रियुध्न । अब रंधने । यधैर्य- विधी चेति नप्रत्यय । बुध इत्यादेश । अदिबंधको यस्य ताश । तथा हतो- भिरश्वेभिर वैध वसभिगमीयर्थनश्च न्यष्टो नितरा प्राप्तो भवति । कपी गती । सत्र 1 ।

·१४२ ऋक्संग्रहः। मं० १० सू०१०८ खये वीदितो निष्ठायामितीप्रतिषेध' । गतिरनंतर इति गतेः प्रतिवरत्वं । मुगोपाः गुपू रक्षणे आयप्रत्ययातात्वियातोलोपयलोपा। मुटु गोपायिताये ये पणयतेऽयु- रास्तं निधि रक्षति पालयति । रेकु । रेक शंकायां । ओणादिक उप्रलयः। शंकित गोमि. शब्दायमानं पदमस्मामिः पालिई स्थानमलकं व्यर्यमेवानगंय आगतवत्यसि । मेलिटि रूपं एह गेमन्नृपयः सोम॑शिता अयास्यो अंगिरसो नवग्याः । त एतमूर्व.वि भजत गोनामधेतद्वचः पणयो वमग्नित् ॥८॥ आ। ह । गमन् । पयः । सोमऽशिताः । अयास्यः । अंगि- रसः । नर्वऽग्वाः ।। ते । एतं । च । वि । भजंत । गोनी । अर्थ । एतत् । वचः । पुणयः । वर्मन् । इत् ।। ८ ॥ सरमा पुनः प्रत्युवाच । हे पणयः सोमशिताः सोमेन तीक्ष्णीकृतासोमपानेन मत्ता । शिन् निशाने । कर्मणि कपस्ययः । तृतीया कर्मणीति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं । तादृशा नवम्वा नरगतयः । यद्वा । अंगिरसां सलमासीनानां मध्ये केचन नवमु गाः खध्यतिष्ठन् ते नवम्बाः । अनेन दशमा अप्युपलभ्यते। उभयविधास्तेऽगिरस - ययः । तेपा प्रथमोऽयास्य एतशामा च । त एत इह युष्मदीये स्थान आ गमन आगच्छेयुः । गमेरछंदनि तुलिब्लिट इति सार्वकालिको लुट् । दित्त्वाच्छरङ् । भागल च ते गोना । गोः पादांत इति उंदसि मुडागमः। गवामू तं समूह पि. भजंत विभागं कुर्युः । यत्रापि पूर्ववत्सार्वकालिको लुट् । अथानंतरं पणयो यूयमेत. दूचः पूर्व यवर्धमागतासीति यद्वाश्यमयोचा तद्वाक्यं तदा वमनिमंतः पारेखनंत एव भवध । यमु उदिग्पो । रातरि गुषां मुलगिति जसो सुक । नुमागमः । संयोगां. तस्य लोपः । यद्वा लहि स्पं सरस्छादसः ।। एवा च त्वं सर्रम आजगंथ प्राधिता सहसा दैव्यैन । स्वसारं त्या कृणवै मा पुनर्गा अपं ते गा सुभगे भजाम ९ एव । च । त्वं । सरमे । आऽजगथे । प्राधिता । सहसा । दैव्यैन । ससार । त्या । कृणवै । मा। पुनः । गाः । अयं । ते । गया । सुऽभगे । भजाम ॥ ९ ॥ नवगुक्के सति पणमः शरवस्वयमाहुः१ हे सरमे त्वं देयेन देवसंबंधिना राहता घटेन प्रगयिता यथा तथा वलपरं प्राप्य तत्र स्थिता गा दृष्ट्वा पुनरागच्छेति तेन ·सू०२६. . । सायणाचार्यभाष्यसहितः। प्रपीडिता स्वमेवं चेदाजगंयागतवत्यसि ॥ चशब्दश्चेदथे । निपातर्यद्यदिहतेति तितो निपाताभार. । गर्सिटि यति रूमं । सह सुपेसन सहेति योगविभागसमासः। तिकि चोदात्तवतीति गतेनिंघातः । वित्सरः ॥ तर्हि ला त्या संसार भगिनी कृणवे करवं । समूहापेकवचनं । वं तु पुनर्मा गाः इंदादीमागच्छ । अपि तहि है मुभगे सरमे ते स्वदीयाना गवा समूह पर्वतादपगमम्य भजाम । त्व च षयं च विभ• जाम । दिमागं रखामेसर्थ.॥ नाहं वैद भ्रातृत्वं नो स्त्रसृत्वमिंद्रो विदुरंगिरसश्च घोराः । गो कोमा मे अच्छदय॒न्यदायमपात इत पणयो वरीयः १० न । अहं । वेद । भ्रातृऽत्वं । नो इति । स्वमृऽत्वं । इंद्रः । बिदुः । अगिरसः । च । पोराः ।। गोऽकामाः । मे। अच्छदयन् । यत् । आर्य । अब । अतः । इत । पणयः । वरीयः ॥ १० ॥ सा तान्प्रत्याचष्टे । हे पणयः अहं भ्रातृत्वं न वेद न जानामि । तथा स्वस्त्वं न्य नो वेद नैव जानामि । के जानंति तानाद । इद्रो घोरा. शत्रूणा भयंकरा अगिरसय विदुः आनंति । किंच । अस्मात्स्थानादह यद्यदायमिंद्रायरीन्प्राप्तवं । अय पय गती । लडि रूपं । तदा मे मदीया गोकामा युप्माभिरपहृता गा राम- यमाना इंद्राय अच्छदयन् युष्मदीय स्थानमाच्छादयति । छद अपधारणे । मत कारणाझे पपयो वरीय उरुतर गवा रद परित्यज्यापेत अन्यत्स्थानं प्रति गच्छत । यद्वा वरीय. प्रभूतमतिर देशं गच्छत इत । इण् गतौ । लोटि रूप । वरीय. । उरुशब्दादीयमुनि मियस्थिरेत्यादिना बरादेश.।। दूरमित पणयो वरीय उद्यायो यतु मिनतीझतेन । बृह- स्पतिर्या अविनिगूळहाः सोमो मावाण ऋषयश्च विप्राः ११ दुरं । इत । पणयः । वरीयः। उत् । गाः । यतु । मिनतीः । तेन ।। बृहस्पतिः । याः। अविदत् । निऽव्हाः । सोमः । प्रावा- णः । नयः । च । विप्राः ॥ ११ ॥ हे पणय. यूयं वरीय उत्तर दूर दूरदेशमिरा गच्छत । युष्मानिसहता गाव तेन सखेन मिनतीमिनल्यो द्वारस्य विधायक पर्वतं हिंसखो विदारयस्य उद्यतु तस्मादुद्गच्छतु । यदा मिनतीः । व्यत्ययेन धर्मणि शतृ । मीयमाना युष्माभिर्चा- ध्यमानाला गाव. । सुव्यत्ययः । गा तेन तिमिर्गतव्येनदेण राहायेन वृहस्प - - ·१४४ ऋषसंग्रहः। मै०१० सू० १३९ सादय उद्यंत पर्वतादुद्गमयंतु । निगूढा नितरां स्थापिता या गा बृहस्पतिरवि- दत् लप्स्यते । तथा सोमस्तदभिपवकारिणो मावाणश्च पिप्रा मेधाविन ऋपयो गिरसश्च लप्स्यते । विदल लागे । तौदादिकः । तसारछंदति ललिट इति भविष्यदर्थे लड् । शे मुचादीनामिति नुगागमः ॥ (मं० १० सू० १३९.) . २७. सूर्यरश्मिहरिकेशः पुरस्तात्सविता ज्योतिरुदयाँ अजस्रं । तस्य पूपा प्रेसवे याति विद्वान्त्संपश्यन्विन्वा भुवनानि गोपाः ॥१॥ सूर्यऽरश्मिः । हरि केशः । पुरस्तात् । सविता । ज्योतिः । उत् । अयान् । अजस्रं । तस्य ! पूषा । प्रऽमवे। याति । विद्वान् । संऽप- श्यन् । विश्वा । भुवनानि । गोपाः ।। १ ।। सूर्यरश्मिः । उपस. प्रादुर्भावानंतरं सूर्यस्योदयात्पूर्व यः कालस्तस्य कालस्या- भिमानी देवः सपिवेत्युच्यते । सूर्यरश्मिः । सूर्यस्य सर्वस्व प्रेरक्स्यादित्यस्य रमि- रेख रदिमयस्य स तथोक्तः । हरिकेशः । हरयो हरणशीला हरितवर्ण वा केशाः केशस्थानीयाः प्रकाशमाना या दीप्लयो यस्सेदाः सविता सर्वस प्रेरको देवः पुर• तात्पूर्वरया दिश्यजसमनवरत ज्योतिस्तेन उदयान उद्याति उद्गमयति । यावे. रतर्भावितण्यर्थाच्छादसो लट् । व्यत्ययेन बहुवचनं । संहिताया दीर्घादटि थमा- नपाद इति नफारस्य रत्व । आतोऽटि निलमिति सानुनासिक आकारः। तस्य सवितु प्रसवे प्रेरणेऽनुत्तायां ससा विद्वानानन्गोपायिता रक्षिता पूषा पोपको देव आदिल्ली याति नभसि गच्छति । कि कुर्चन् विश्वा विश्वानि सर्वाणि भुव- मानि भूतजातानि सपश्यन् सम्यक् प्राशयन् ।। नृचक्षा एप दियो मध्ये आस्त आपमिवानोदसी अंत- रिक्षं । स विश्वाचारभि चष्टे घृताचीरन्तरा पूर्वमपरं च केतुं ॥२॥ 4 ·- सू० २७. सायणाचार्यमाष्यसहित । १४५ नृचक्षाः । एषः । दिवः । मध्यै । आस्ते । आपप्रिऽवान् । रो- इसी इति । अतरिक्ष ॥ सः । विश्वाचा: । अभि । चष्टे । घृताचीः । अतरा । पूर्व । अपर । । केतु ॥ २ ॥ चक्षा नृ मनुप्या पश्यन् यद्वा गृमिनेतृमी रश्मिमि प्रमागमान एष सविता दिवो पुगेकस्य मध्य आले निपीदति । किं कुर्वन् । रोदसी द्यावापृथिव्याव- तरिक्ष चापरिवान् स्वते नशापूरयन् । प्रा पूरणे । अस्माच्छादसो लिद । सुवेति तस्य वमुरादेश । बसेगनादसामितीदागम । स देयो विश्वाचीविश्वमचती रावे- च्यापिनी प्राच्यादिमहादिशोऽमिचो प्रमाशयति । तथा पृताचीघृत दीप्त रूपगचतीरामेव्यादिविदिशय प्रकाशयति । अचते दिनतादचतेयोपसरया- नमिति कीप् । ततो भसशायामच इत्यापारलोपे चापिति दीर्घत्व । उदात्तनिवृत्ति- खरेण टीप उदात्तत्ये प्राप्त साविति पूर्वस्वाच उदात्तल । तथा पूर्व पूर्वभाग केतु प्रज्ञापनीयमपर पृष्ठभाग चातरातराल चामियटे प्रकाशयति ।। रायो थुनः संगमनो वसूनां विध रूपाभि चष्टे शची- भिः । देव ईव सविता सत्यधर्मेद्रो न तस्थौ समरे धना- नां ॥३॥ रायः । युधः । सुगमनः । वसूना । विश्वा । रूपा। अभि । चष्टे । शचीमिः । देवःऽझ । सविता । सत्यधर्मा। इहै । न । तस्थो । सऽअरे । धनानां ॥३॥ रायो धनस्य युभो वधको मूलभूतो वा । ऊदिदमित्यादिना रेशम्दाद्विभरु. दात्त । तया वसूना धनानां सगमन सरामयिता प्रापयितेहरा सविता शची. मिदातिमिविश्वा स्पा सर्वाणि रूपाणि निरूपणीयानि पदार्थ नातान्यमि चष्टे अभिपश्यति । प्रकाशयति । अपि च देव इनाय सविता धावको देव सत्यधर्मा सत्यमयितथ धर्मधारण धारपहेतुभूत कर्म वा यस्य तादृशो भवति । तथेद्रो न ३५ इव धनाना सगरे समागे सम्पयनापणे तस्थौ । अग सवितोद्युत सन् तिष्ठति ॥ विश्वावसुं सोम गंधर्वमापो ददृशुपीस्तदृतेना व्यायन् । तदन्नवदिद्रौ रारहाण आसां परि सूर्यस्य परिधीरपश्यत् ४ विश्वऽसुं । मोम । गधर्व । आप.। दाशुषीः । तत् । तेन । वि। आयन् ॥ छन् । अनुऽभवत् । इद्रेः । रारहाणः। आसा । परि। सूर्यस्य । परिऽधीन । अपश्यन् ।। ४ ।। । .

·. । । । १४६ वसंग्रहः । म०१० सू० १३९ है सोम त्वया सहित गर्व गीतरूप गा शब्दं पारयत विश्वावमुमेत सज्ञ मा। उत्तरन तच्चदश्रुतेर्यटदायाहार । यदापो वसतीपर्याख्या ददृशुपीईटवस । दृशेल्टि छ । उगितथेति हो । वसो सप्रसारणमिति सप्रसारण । जति वा छदसीति पूर्वसवर्णदीर्घ । तत्तदानीमृतेन यहेन हेतुना व्यायन् । विविधमगच्छ- न्यष्टाना । तगमनमासामपां रारहाणो गमयिरोद्रोऽन्यत् अन्वबुध्यत । बुद्धा च कुन यस प्रवृत्त इति सूर्यस्य पारधीन्परितो धीयमानान्याच्यादिदिग्विभागा- पर्यपश्यत् परितो दृष्टवान् ॥ विश्वावसुरभि तन्नो गृणातु दिव्यो गर्यो रजसो वि. मानः । या या सत्यमुत यन्न विद्म धियो हिन्यानो घिय इग्नौ अव्याः ॥५॥ विश्वऽर्वसुः । अगि । तत् । नः । गृणातु । दिव्यः । गंधर्वः । र- जसः । विऽमानः 11 यत् । वा । या । सत्यं । उत । यत् । न । यिन । धियः । हिन्धानः । धियः । इत् । नः । अन्याः ॥५॥ विश्वावसुगंधर्वो नोऽसाक तदमि गृणानु अभिमुख द्रवीतु । ग शब्दे । कया- दिक । प्वादिलाद्रख । कीदृश । दिव्य दिवि भव । तथा रजस उदकस्य विमानो निर्माता । किं पुनसत् । यद्वा प यच रालु सत्यमपितथ यथार्थफल कर्म- जात । उतशब्दयार्थे । यच्च न विन न जानीमखदुमय प्रवीत्वित्यर्थ । ऋचि तुनुपेत्यादिना पशब्दस्य साहितिको दीर्घ । शिष्ट पाद प्रत्यक्षकृत । हे विधा- यसो घिय धर्माणि हिन्वान सोमेन नवर्धयन् । हि गतौ पृद्धौ च । यद्वा घिय स्तुतीहिन्धान प्राप्नुवन् नोऽस्माक धिय इकाण्येव बुद्धीरेव वाच्या रक्ष ॥ सनिमविंचरणे नदीनामावृणोदुरो अश्मंत्रजानां । मासी गंवों अमृतानि वोदिंद्रो दक्षं पार जानादहीनौ ६ सन्नि ! अविदत् । चरणे । नदीनौ । अझ् । अवृणोत् । दुरः । अश्मऽवजाना । । आसा । गधर्वः । अमृतानि । वोचत् । इद्रः । दक्ष । परि । जानान् । अहीनी ॥ ६ ॥ सनिं । अनि संघात प्रवण सर्वस्य जगत नापयितारं मेघ । ष्णा शोचे। आह गमहन पति किन्प्रलय । लिवन्दावादिर्वचन । नदीनो शब्दकारिणीनामयों चरणे संचरणस्थानेऽतरिक्षेऽदिदत् द्रोऽलभत । लब्ध्वा चाइमन नानां । अश्मा - ·सू० २७. सायणाचार्यभाष्यसहितः । व्याप्तो मेघ. तर जंतीनां । यद्वा मेघो मनो गोष्ठं निवासस्थान यास तादशी- नामपा दुसे द्वाराणि मेघाहिर्गमनप्रदेशानपारणोत् अपाप्तवान् । यद्वा । अदमासु शिलागु गर्जतीनों गच्यतीना व्याप्तगमनानां वा नदीना गंगायमुनादीनां चरणे संचरणे प्रवहणे निमित्तभूते सति तदर्थमिदः सनि मेघमविदत् अलमत । लब्ध्वा चौतर्गतानामपां निगमसाधनानि मेघस्य दुरो द्वाराभ्यपाणोत् अपारतवान् । तपासा नदीनाममृतान्यमरगसायरान्युदकानि गंधर्वो गोवैजयं धर्ता विश्वायमुह पेण वर्तमान इंदः प्रारोवत् मनवीति । प्रयोहमनुमानाति । तया दक्षं । दक्ष- बुदकं प्रयच्छत्तीवि दो वर्षणसमयों मेषः । तादृशं मेघमहीनां मेघानां मध्ये परि- जानात् परितः सर्वतो जानाति । शा अवबोधने । लेख्वागमः । शाजनोजेति जादेश संपूर्णः।

·NOTES, At 1-25. 771. 1 mu 'Every day' for the day by day ANTAR-'Wo violate or break, from f In Rig Veda the first pers plural termination of the present is a well as the The root #shortens its final in the Veda anat (7 381) The general rulo about the accent of verbs 13-The verb in an independent clauso is unaccented except when it stands at the beginning of a E Here falafe 15 accented as it is the verb of a subordinate clause 344'Order CI L Ordo I order 4ufafa-18 a compound conjunction which meaus Although or noturhatanding but uru following the 797 takes ca fet and Beparately interpreting यदेव, तदेव, by the usual rule of यत्तदोनित्यसंबध In this मन सायण has to supply तदेव मांग पुरु by his taking याचिन and h separately Ifalafe is taken as a compound conjunction th19 77 may be taken as a subordinate clause depending upon the next FT 5fa7 -- from f.? - poople The wora fet Deans 'a pan' fast 'People' This word we find 19 rarely found in classical literature used by itself, but in the we have this word as the first meraber of a compound, 79 =king It us akin to "ght' (Saxon) 07-19 prefix to the verb ITA The permissive rules about prefixes in Vedio literacro gà Th ( 91 1 481 ) calea (14 8%) are opposed to the usual practice of prefixing them immediately to the roots The general rule 18 afrutat, while in Veda they can come oven after the root, od also at a distance from it, 2 e one or more worda may intervene as इरिभ्या याहि ओक आ, आ मद्ररिंद्रहरि भियोदि 1 HEIZTE='nogry,' from ) It is the perfect partecipio afts being irregularly choo ged to Note here that in Rig Vedawber RC CUCITET DET STEELE CTO rurais, is changed to 5, 8Sinna F 3 15='Favour, from Tito tale pity on It has the sense of a particle of comparison lieu, 17 a7 anaf 19474 31544042974 It is the negative particle 10 ·2 ordinary language but in the Veda It is both a negative aod & comparative particle In the negativo sease, ats position 19 before the trord of which the pegation is meant while st 19 placod after tbe poun, with which a compariton is made S fH -The meaning of PR cannot be definitely determined Dr Peterson and the art join in interpreting this word as Loose the mind of 47, while 5190 takes it to mean Bind fast, bridently understaodiag the profix in its usual sense to R can be interpreted, es giving the contrary tense to the root to which it is applied on the analogy of Agr and sq Dr Peterson's interpretatiou seems preferable but it is too much to say that hrau's meaning is beneath consideration A fatigued horse 19 rofre shed by his groom after being tred 1 # -'Affectionate fechogs' By simply solving the com pound which is used as an independent noun 'free from anger or malice The word 'feelings'ınay therefore ho supplied This is what How has done Ia the absence of any other authority it is better to follow Fiyathan Roth lo zenders the word, 29 Dr Peterson tells us by desires, longings' Thu rendering Seerag to have been Rocepted by the वेदायल 2 - Fith a view to obtain superior wealth वयस्19 ncoording to Erzo only Vedie for q14, which is comparatiro of 43 3 qadt 39-39 19 used in the sense of tiplo or towards + 5 1 17. Jay we bring hitber' is of the 8th conjugation, and this is the Subjective form of the root 34 of far reaching sight' It was believed by the pious Rs that no act of theirs escaped atva keen observation They were therefore always to suppose themselves wateled by this god नरम्-This word tl ough usually rendered by सायण as नेतार seems to imply strength as the male sex is proverbially stronger than 1 that of the female (art) 1 omastive doa! It means 'desirous of 'longing for The dual refers to 47 and acu who are generally praised together If in the course of a bymn addressed to oue of these we abruptly light aron a deal form, it should not be dificult to understand who the other god might be ·3 -Tbis compound can be solved in two ways. The or yr a'lose order is obeyed' or 'who obeys the order. The word 13 used børs in the latter sense. But the usual construction of this word is with the god and not with the worshipper 3 we have to noticed in the Eur after 37731d It directs our attention to the dual form CARE (9 3 46)« In the Veda the Aorist, the Imperfect and the perfect are used for almost ang tanse data, there Aorist is tzsed in the sense of Imperative 41771–7417 15 & present participle meanings fode who gives, formed by adding au to the root of fatal, ETETT, HETE 777 1 Hyula -It is belter to construe Lhuis word with are rather thun with a sun to balance this word with the expression raft शेण पतताम् It will not then he accessary to supply जले गच्छन्त्या It is a fenula ve form of fun in the gonitive 9 We hnve to note here that are has his power over the physical world to us supposed to guide the fight of birds in the sky and the course of shape on the sea He us elsewhere praised 29 chalking out the path of the sun He is also described as observing the good Ls well as the bad ways of men anlatsa 941919 Thus it seems that ATTIS invested with very great power over the mentnl as well as the pbya.cal unus erse He presorves tho uniformity of Datural pheno mena and exercises moral supervision over the inl abitants of the world in the Tages we notice the sphere of his power much circumscribed le is allowed to be supreme over the waters but of nf authority otherwise be is completely deprived 451 of the ficacionego corresponds to Neptone of the western zytholoog as we And ships ia danger ofer up pragers to this latter god for rescue, 68 14474d=That is born (along with then) That comes up ta bring the lunar ser into accordance with t) e solar year - The 10 tercalary month le coming every third year 39 is used by YAşka in the sense of 'augment, that which is superadded' harga =F1407's explanation of this word appears satisfactory in the absence of any better suggestion We know 973 13 one of the FORTY Artus of all throgs and so everything coming into being during ·5 € 11-12. 1 ANTI-Learned! Prom ford to know! Perf. part i-Sayapa noticed that la terminatios applied in tho sense ok कृत्य 'to be dona' परत-may or may not be a form or bas HTH arguos but it is better to take it to be so. There is no daubt about an 47 Vedio subjonctive (27) See Whitney. 063 for A There is a peculiar model form in Veda which calla az and European sobolars style the Vedic subjunctive. This dia wied generally in the sense of fee or the Polential 3 9920those that are done and those that are to be dono, 4 from fuq sad 215 meaning 'always' 16 13. 1 7 7 harmonr. Bayapa always readers this word lay formour,' but Europese Scholars profer to translate it by 'cloak" or 'mantlo's allied to L. drap-drapory, drapor &o. 27-The augment is dropped eyor thaugd there is no ar preceding. 3 PVA- This is indeed a diffaulty. Sayana endeavours to sticks to this meaning of this word given in the Nighanta and therefore we find him relactant to atrag far away from ** as the menning of this word. Until thoro is philological light thrown on the word at would not be safe to take it to mean ornament! We may supply tbo word 'brilliant' to qualify the word 'form' and understand by farhat the bears or bag brilliant form or appearance. The roat free means to cleanse, to parify; hence AMI day mean "olear clean, pure. The other meaning 'to nourish' (Afars uit huset:) would not do here. Our commentator bowever likes to translate 'well nourished body! 4 of 1937 fa-14 no doubt olsewhere takes the words to teaza spp.'08. L. Specio.--I opg. Again it is dificult to believe that he should forget everything about the spies of Varune. But here he evidently means to perceive a description of the person of an. It is really a forced and you unanthoritative explanation of the word as that ba be given here. It is certainly better to take the compion kataning of the word 'spy.' Altogether bis gaudy dros, h19 setting in the saidxt of 6pies, and much else that is said about as in these mantras, all this goes to desorile his supremacy and sovereignty. Here SAyaba takes it for fraya.' III. 7. 14. 1 RTishing to harm,' bence benepies.'

·6 1 fina-Ia bis gloss or VIII.S-2 Slyans says un afira: Er: Ye bare this ord used once at least as an abstract noua in the sense of Sanity' A means 'desiroos of barming! un = Those that late,' and sfang: may mean 'those that think or make too mach of themselres' All these are likely to injure any mortal king bat God is free from all such fear. 15. 1 Full, not halt: CE. I semi. Gr. hemi. 24-Siyana elsewhere allows the ord to mean 'glory.' Bad that meaning Fonld not suit bere, as the worshipper means to say that the satisfies the hanger of mon by giving them food to their beart's oontent, 3 The saree Terb चके refers both to मानुषेषु and उदरेषु 575 16. 1 page: 1-88yana takos thig word to mean it, but it is better to take to mean 'pasture-ground' It is however not unnatural that opwe may seek their pen as they might be eager to for their calves. 735 17. 1 atra-The basoat 19 familiar to strdents of classical gra. mmar as being that of Aorist according to the sccoad variety. This is tbe Vedio Subjonctire. It is not clear who the parties of the conversation are. It is not howoter unusual for poets thus to suppose themselves bolding conrersation with the deity in their imagination. Poets have in their indagination joined birds ia #beir Dights, or otherwiso been identified with the sabjects they talk about. In the same way we may suppose that the present noct expects to opjog the company of a Vid. YIL 88-3. 25T11878. Sayans qroles Papini to tell us that in the the ring and g is changed to w... Tभार for जहार and प्रभाय for 04. 1. deserves to bo koted test ve bave this tendency to substituto a simple aspirate for a componad ono belonging to older langunge! These older forma do gol totally disappear. Thus Te And the com pound aspirates remafolog in Zend in cases where To Lare our 1D Sanskrit Z. dazh 8.=to barn, Z. Radh. B. Foto grow. To see however that compound aspirates reappear in several forms of Lbest roots is Sanskrity as , poft, PT3 &o. Noto also Or. Ophis. Sopake. 9 sa 4T-It is not elear but is meant by you eat what yon lile as the ften." Verbaps so are toperceiro a comparison with ·7 Agni mbo, we knop, is sometimes called TIDE 6. 9. ESTATE TUTT*** The sofa thu says 'I have got pay for you. You eat like Agai.' 18, 1 piqi Aorist of the augment is dropped. विश्वदर्शव--सर्दशनीयम्. दर्शत is used by itself when it means lovely to behold! 3 Here the poet supposes hicasoli aclıally in sight of auto All this is io lis zospired imagination. This testifies to the pare and exquisita devotion of the is. ore 19. 1 -Ye have two instances in this on of the lengthening of the final vowsels in gymnd 24 both archaic for sty and 1-379* 'I sing' Iron #jast as we have it from it. We have सरायण explaining this word by भभिष्टौमि-I praise in तव भामान्याचके in 1.117-23. Sayapa paraphrasee art by afstamia. He notices there that the root thoogh het is conjugated in any. 20. 1 traf-The root is ta, It is here explained by Sayada es ngh, but is undoubtedly means ff14. Bayada elsewhere himself gives this meaning by the word अमृतस्य राजसि. % TETTTT ** is the rondering of Siyada here. This is a word which is used in various senses in the it. It is explained as fruit, fatta a, le. Any of these would suit the context hero but at 18 not clear box 77 should moan 1977. The idea of 4 is not in the root. The explanation of . q, is hardly satisfactory. There we baro na -3476719. It is not clcar what authority is thers to interpret यामन् 23 उपासना- Aguin प्रतिश्रुधि noror means 594) *77. In classica! Sanskrit sa means 'to promise' and this be Acceptod ders add so it is taken by Sagana Roaning may # 21, 1 - Vadio infinitira. We have mara waps of making the infinitiro in Vada tban in the classical language. They are giyon in Pånini III, 49 by appending , , 5, , at, e.gate ##. #2, C, 72, 7, mâ, &c. See Witney 970 and age also Dr. Peterson's interesting philological pote on the identity of the Sanskrit ipfoitine termicatios and and the Latin Are. 2 3.fr Imperative seoord persoa from the redeplicated kaso of 5'to loosen, 34a-TUP Dcoses of quare famous in it and s bare frequent ·5 montion of these VIT, 89 8, 837 A Synonym of tot in later Sanskrit 19 r), and we hare later poets doing thua word rory often Bat it is strange that the original function of moral super vision and conseqaent chastosoment of the offender bss altogether baung taken away from ** The Vedic As firmly beloved that essence of lifo copslated in being nerer capght in the noosas of en In Doyer committing ang in. This was indeed a high moral state of mind deserving imitation in these days in this Ged Learing we may say thes our सनातन-हिंदुधर्म II 32 1 hentioned in the Mug as such, occurs always in the plural, It means the rivers and Sayapa always explains at in that way Only onco VI. 72 4, he Las rendered TT TTT mu and horo too tho interpretation is based on the aft, or tho etymolog cal sense of the word oor is evidently fromage to Do Thorisera overflow to do the udders. This meaning does not 850 a satisfactory ex placation in cynafit dc Thoa y suggests broko opon the adders of the rala clouds on the strength of the explanation of the tolitary passage and cated alors. But it is the cowa in the shapo of waters that are confined by the demon aft or TT Translating in the way of would be to mako coma of the war (clouds) The laterior of the clouds is the meaning wanted here, for this we baro ponatbority Sâyspa meaning appears to bo perfectly into lligible After the second exploft of letting loose the waters, the parting of the rivers in distant channels is the nataral sequel. So po may trapalate with Sayapa IIo divided the rivers proceeding from the clouds' Again the chaiking out of the course of the ritors is not unknown to us as a function of Indra We bara in VII 491 na ait grat cu Indra with his thunderbolt has plougbed up a path for them" This ploughing op a path for them as Dr Peterson happily translator ay is required after they are let loose from bondage let there be a delu go all over the world -Tear opt, Irom Tz 'tocul, to splat, to drive out, to cleans 14-Rombling Sågana propolg an alternative meat log ondture-se basy to discharge easy of 110-In VII. 101 ( this word is used as a DORD. 697 derives it from y mesong 'to ·9 sound' and 'to hest'. Deriving it from the root in Its second senso this word Atte mag be taken to mean "heated, well-tempered'. taa - Sharpened, created, made." This funetion of fire of making & thonderbolt for Indra is spoken of very oftea. Ye layo agaio I. 62-7. cap...daxam TNT SH4. 1.61-0. A KERESETIH 4o.&o. 3 atst: Quickly. The instrumental form of this word #ra is. used as an adverb in classical Sanskrit ate atariaman. 4 ATAT: - Freitag: teager for their calves from 91a from artito desire; Firen derives this word from 9F1 'to roar, cry,' which makes दास uses tor शिवारत in I Raghu d निताः प्रतिमयं धवाशिरे. का . 1parit-Nominal rerb. Students of Karyaprakis's would recoguise in this expression their वयङ्गता उपमा-चुप इस आचरदरति. 2 त्रिकदुकेषु-Nothing more than what सायण has written can be $uggested about this word. It seems that on the occasion of these sacrifices Indra took invigorating draughts of th and went to fight his enemies and got success, Indra's extreme longing for firs has been spoken of in the Voda ererywhere. Eo kadri exactly where they is being extracted and comes or amsin. It is said that bo continually goes on looking for sacrificers who are extraoting सोमगौरात् वेदीयानवपानमिन्द्रः &c. (VII. 08-1) 3557444-357'destroying, from it to end. Sågana derives it from fit to bind and ezplaips the word as Fr. But 77 is not lika tko nooses of are intended to bind the offender and so Sayapa'a meaning would not be accurato opouga, 481 is the juice of a particular plapt. This is however not the etymological sense of the word. It comes from to extract and DIE would mean 'what is extracted', 'It would thus be generia term for any kind of juice. But in course of time the word wng restricted in use to the joice of a particular plant. From this wo 90s that the import of hords here is from general to particuler. Exactly contrary is the word do which meant primarily oil of (tilas) seasamum and then came to meuz 217 kind of oil. eta nice is a very favourite offering of India. He drinks it and becomes 80 strong that he sweeps every thing before him. No foe dere stand agaiost him. He came to be offered to all the Gods and in course of time began to be worshipped on a deity in itself. A whole book, the 9th mandals, is dedicated to it AAR-Redaplicated base of facto obtain, got, meet with'. The ·mention of these TII, 59-8, 837 A Sacana olet iz Ister Sapskritis it, and we baro later poets using this word rory often Bad it is strange that the original faaotion of moral saper vision and consequent chastisement of the offender bas altogether being takes arag from 477 The Vedic as firmly believed that cssenco of Ide consisted in being never caught in the nooses of ET in noyer committis sag fin. This was indeed a ingh moral state of mind deserving imitation in these days. In this Qud Learng we may say lies our सनातन-हिंदुधर्म II 32 *I 1 Mentioned in the preg as such, occurs always in the plural, It means the rivers and Sayapa always erplaas it in that way Only onco VI. 79 4, be has rendered at a Geod boro too the laterpretation is based on the silent or the etymological CASO of the word T 13 evidently from a to Low The rivers arerflow 10 do tho udders. This meaning does not give a satisfactory er planation in afslo The suggests broko opon tho adders of the rala clouds on the strength of the explanation of the solitary passage indicated slove. But it is the cows In the sbapo of waters tbat are confined by the demon arft Of T Translating in the map of u would be to malo cowa of tho was (clouds ) The laterior of the clads is cho meandag waatod bere, for the we baro Do authority sayupa o moaning appears to bo perfectly lato 11 g ble After the second exploss of letting loose the waters the parting of the rivers io distant channels is the nataral sequelSo Tro may translate with Sarapa Ie divided the rivers proccoding from the clouds Again the chalking out of the course of tho nvers is not upErown toas as a fanction of Indra. We bave in VII 191 yat , Indrs with hus thanderbolt bas ploaghed op path for them. This plon_hisg up a path for them, as Dr Peterson bugpily tradslates reqairod after they are let 10030 from bondage lost thero bo delago all over the world. 23-Tear oat, from T locut, to mi to drive oat, to cleanse का 1 ArmTambling 'Sayapa proposes an alternativement ing pitos easy to discharge, cup of cu-lo VIL 1041 tblo word is teed N & DONE. 49 detitet ut from meang 'to ·9 sound and to beat'. Deriving it from the root in its second sense this word nie may be taken to mean theated, Tell-tempered'. 2018 Sharpened, created, made." This function of prey of making & thunderbolt for Indra is spoken of very oftea. Yo Lave again 1. 52-7. 2...... maliit 144. I. 61-6, 5741 CARA 4o.&d. 37-'Quickly. The instrumental form of this word at the is used as an adverb in classical Sanskrit e fshati. 4912 maar besger for their calpes' from ara Irom at "O desire; ficur deriyes this word from arm 'to roar, ergi' which are दास uses for शिवारत in XI Raghu. तो पिता प्रतिमय ववाशिरे, E 3. 1 9499001-Nominal yerb. Students of Elvyaprakas'a would recognise in this expression their क्यङ्गता उपमा-वृप व आचरतीति. त्रिकदुकेषु-Nothing more than whab साथण has written can be suggested about this word. It Boems that on the occasion of these sacrificos Indra took invigorating draughts of ath and went to fight hit enemies and got etccess. Indra's extreme longing for at has been spoken of in the Veda ererywhere. He knows oxactly where the sig is being extracted and comes on amain. It is said that he continually goes on looking for tacrificers who are extracting start 84179an: &c. (VII, 98-1.) 3 FTP 404 LEFTTC Tuz'destroying, from Et 'to end'. Sayana derives it from to bind and explains the word as arth. But is not like the nouses of my intended to bind the offender and go Siyana's meaning would not be accurato enough. 4-ig tha jaice of a particular plant. This is horrever not the etymologieal sense of the word. It comes from to oztract and Filt would mean what is extracted', *It would thus be generic term for any kind of juice. But in course of time the word was restricted in use to the juice of a particular plant. From this " see that tho import of words here is from general to pactioular, Exactly contrary is the word which meant primarily oil of (tijds) seafarum and then came to mean ery kind of oil, em juice is a very favourite offering of India. He deinks it and hecomes so strong that he sweeps eperg thing before him. No for dare stand against him, nita came to be offered to all the Gods and in course of time began to be worsbipped as a deity in itself. A wholo book, the 9th mandala, is dedicated to it. ANR--Redupiirated base of obtain, got, sneet with'. The ·10 clause means Ferily you have never come across an enemy". The Sedge is, of coorse, thes of the present. The reduplication, that we have in the Veda, very often, even in the case of the present tense is intended to intensity the meaning. This mode of intensifying the meaning is preserved in our Marathi as that, but more fre quently Amator ATCERCARG). This latter is compared, by the lata Prof. Apte in his exemplary Tork the Stadents' Guide to the classical ure of the imperative 2D sach clapses as c This is really a case of retrplıcation, if yo may ko pola the word, of the root to denote tka intensafe or the frequentative sopsc. Altogether the principle of repeating the root— portion of it or the whole of it or the imperative form of it--once or twice beforo the terminations of any tense are appended, is the same. 9='Creating. Sayans seems to be accurate when be cxplains the word farther by 'manifesting them by taking off the clouds, that had altogether oonccaled the san and the dawn. The people had lost all these and broglag them to view again is almost tantamount to creating 25. 1 gforct TE-Flat Iyang on the ground, falling fat on the ground. From yt 'to come in contact with', felpa ERAMA P. P. of foaz 'to cut down', qualifying tauhtiya 'boughs'. 3yu-In the sense of an asemans stay occurs in 111. 2-1. This is the only otber place where the word occurs in the Veda and there too it is not used in the sense of 77. It ia to colod that the Trord ocorra in the Arg as a synonym of although in the two places where it appears that sonse does not suit. The word is howcyer used for a very largely in later literature, eo much so that its use in the sense of an axe world be almost depricated 4 TT-This word 19 a comparative of the sense is that of TN-Excessively misebierons, extremely ezemical. 18 hayo such comparatives and superlatives from nouas very often 10 Veda. इतम, सवितर, कविठम &c. BETTE-bogo arms are ent donc. Clsewhere in the 4, appears as a proper ding, the dan ot a denoD, Ono is almost tempted to tale tho samo meaning here; translating --Iadra Lilled yg sad he also killed with has great weapon, tho thunder Lolt, st who was more than 7. But as the second half does nut refer to any other demon tban ma, it is safe to follow 5797 and take the whole we to be a description of the fall of t.

·11 12941076-'As though de dad no egaal fighter, no combatsas worthy of his arms; 29 il ho vyro matchloss, peerless.' gia'Chailenged,'t witb 217 is thus used for challengo from the oldest times. 3 Fritve This word occurs only here. The context of course require the sense given to it by our commentator one that carries away all eaemlos bofore him.' This word occurs in f7 forest has ऋजीपी सोमो, परसोमस्य प्यमानस्य अतिरिध्यदै तत् ऋगी पाजित भवति, सेनजीपी सोमः सोम 3 जीपी because what remaina of सोम boing purified that ls called as left behind.--the selliment of ty is thus fq. Indra is also called it because this is the sediment of its given to the Lorses of Indre From all this one would have expected sit for instead of fd in this it. 4 ha, Could not save himsolf from, survive, get over. 6 la Impact, stroke, from free from to go. Gaia: fofan&o. - He pulverised the rivers.' The image is no doubt a luctle too strainod, but one the less admirablo. This is roully true poetry because thore is good fuggosted scnse in the ugo of the particular ford for 'rivers. The rivers aro oalled Faltate because of their breaking picco by pieco the stones and the earth from the banks, This thoy did with greator force when IT fell down into them, becausotho Faters overflowed and the banks were nalurally encroached upon. This is what the post means by 's pulversing the rivers (river's bank) Oar modern word E is like hi. Note that the word caint: occur in the plaral. This is really a beautiful description of the overflowing of rivers 13 a result of heavy rainfall. 1 The word op: wità its accent is deserving of Botice. It isa Baluvrihi compound and so is to be solved a3tz: Re: Ordinarily speaking there is no diference between as a Bahoyrihi and FITAS SLahtht Tatpurash. Both would mean the same thing. But this word has got an importance bechuga of a myth that the parents of praged for a son who would kill Indra, They wanted to ask for a goa who would begge mesning in afar but by an unbappy mispronunciation of the word instead of saying tars: with the accent on the last syllable of the compound, thog asid with the usual accent on the first member of the compound unabanged. Hence they got what they asked sit. E son Thore killer was. Thug in Edryspradipa, la the section of the as a meads of ·12 determining the meaning of an expression where there is a possibility of more than ono, we have the following romark os द्वशत्रु': "इन्द्रशनो वव" इति । अत्रेन्द्ररात्रोरत्यस्यान्तोदाचले पष्ठीतत्पुरुषव्यक्ताविन्द्रस शातनकर्मलं लभ्यते । पूर्वपदान्तोदारले च दरशातयिता यस्येति बहुमीहिलामादिन्द्रस 2117 ORTI." It deserves to be noted however that this compound occurs throughout the Rigveda only twice ris, rerses 6 and 10 of thus bymt. FIE 7 1 BT-Imperfect of the nominal verb got 'lo wish to fight Delore the Desiderative a the word gaat drops its final as also do कवि and अध्वर 2 TFT Scattered in all directions.' 37979='Hit' not killed as ia later Sanskrit. 8. 14-This word may better bo tal on to mean 'thus, in this way. It is instrumental and we may supply Art rather than suppose this to be a case of a site from an arbitrary Vedio change of caso as a Siyana does in which case ko is obliged to sapply the noun firm. 977 fu* 'Like a river owerflowing its banks.' tariqa suggests that Tasbould be understood to mean a bull' for which thero seems to be no authority. मिन्नो नदः उपमान and शयानः अहि: is उपमेय' 3 Matem:Ex takes it as "pleasing to the mind" (of mon eager to see the waters flow which were so long confined by m); Ta's meaning 'satisfied as to their wishes,' referring to the *aters thetaselves, ait: the context better, as their liberation from long captivity must be a source of joy to them Sayona'a menning is probably ixed on the Marathi expressions मनाला येणारी: मनात भरणारी &c. 4491: 31-Tlis oscurs only here. The alix a: is applied to the locative plural of foot'. The word means "lying at their feet.' 29. 1 Hea:- "Yith bar arms brought down. The leagthening of tho final of the fret member in Vedio. TI- The mother of T.' A Baluvthi compound Fiyat यसासा. 3 Te bare it here in the Nominatire case, but the meaning is that of the Accusative by the principlo of 244. 47-This particle of comparison which ought to stand after tho (Hoa note 2 F63) is here ased beforit. Te osa rcoon oile this with मा rule उपरिघापुराचारवर येनोपमिमीचे (पाचार position) only: itwa muppose an adjectivo qualifying & Doon as practically part and parcel of it. Thus bera ant goes with ag anda is put after it ·19 Fa 10. 14 TUTTE-This clause presents an taases constra ction Shyana takes and as an ad serbial adjonot to 1944. The translation according to bin would be 'Vfiter fell down 80 as to meet with death. It is better to take 79: as cousative to ** and translate "Vritra lies in long darkness' meaning of course that he has sook into oblivion, nobody knows where he is. In classical Sanskrit wo bays in the sense of 'to dwell' and governs az 2020 watira gazeti ER:. There seems to ba na objection to anderatand bere that Vitra bas made long darknegg his resting place. 11 177,90:-These names occur in the Veda as the names of abu original races, against whom the Aryans bad fight in their onmard marob into tho interior of India. From a to destroy. I has been explained by qik sometimde as one that hampors the holy rites of the Aryads.is themselves and tho qūs another aboriginal zace are asid to be don sacrificers. All the ourses areiarited to fall on the head of thesa non sacrifieera (847) while all the blessings are to go to tho Aryans who devoutig offer sacrifices. afors Aco often mentioned as given to cattle lifting. (896 X 109 our No. 26.) Fr 12, 144.-"Tho unrivalled brilliant hero 71.' It is noteworthy that the word is applied to 47, in this Mantra. buro is liko a la verse G. 2 ait arit do. This is a bigals poctio image. You become tho borse's taal, Indra, when the every retaliated on the thunderbolt'. From 's boing spoken of 1997. the fact of 's boing #**** a gedly' which the borse's tale wards off 13 auggested. This varse theretors is an Instance of an एकदेशविवर्तिरूपक, 3 af 6-It is better to take the rivers of the Pubjab raller than those mentioned by Sigara = 'to move'. Inf. 4 119:-Jay be simply taken to mean you have earned your ata by luborating tho waterFor this exploit of yours, you will get enough of its 795 13. 1 The weapons mentioned in the first half of this Mantra are also those wielded by India. It 19 superior might however that decides the issue of the combat and this was in Indsa's favour, 3 {try. 'Against others'. Bet-feminine of $46. It can also be ·14 14. taken as the opposite of and mado to reler to fnture time as Ekyana takes elsewhers and as we have in such words as geflor पूर्वापरमार 1 Beciar R49:-Tbc Bbhabya of Eageniebarya is not quite clear. It is not clear why Indra was frightened. Again it little redounds to the credit of God whose exploits bave been so ela borately described that he should be asked by his own worshippers to take beart and not to tale to Leels like a coward, Equally unsatisfactory is the interpretation of the area which is clear in itself, as we are told that & patrisan of ze is pursuing Indrs and the poeta are asking him "what pursuer in behalf of ze is after you that you have fled away in this way? We think it better to take : as ablative and to translate the Mantra thus — That (partisan of a) that has gone away from a havo you seen that fear bas come to tho heart of you who have killed yu &c. This fear is more of an eagernesg to kill him than a feeling of cowardice. This Mantra u suggested to tho peet after the storm, or the fight of off and Indra, bas ceased. He was actually witnessing the fight and now that everywhere it was calm hedid not soo Indra exploiting a9 before. He naturally supposes that on the defeat of aliis partisanshavo Icd in all directions and Indra has gone after them 1 15. 1 7 wafari-Is equivalent to what we have elsewhere cast cary moveable as well as immorcablo'. crafert appears to bo derired from fet 'to bied' meaning that is tied down, what is fixed'. 2746-Sayada takes these to mean "harmless and the horned', thas referring both to the lower animals, Agro baso man. Lind in thenext haifatis proper to restrain these two as Sayapalias done to all animals except the human beings, Bat zlav, may better be translatod as 'the barmful' among the animals the horned as well as tho pon borned. The way then be takon to refer to quiet and harmless animals. This will bring the Antethesis in full vier. 3 STE 20.= 'Dwells, remains the master of men'. It is said in the Gret hall that Indra is lord over the later animals. In the second we are told that he and no other is Ling of men; ho perrades them all as the outer rim of a whoel does the spokes. The spirit of the verse is to describe the omnipotenco and universal benevolence of the deity. Lo throws the cloak of his protection over all beings. How beautifully does the illustration of the felly and the spokes set forth the interdependence of the ·15 king and his subjects This however is not the point bero chicay meant by the poet, 1-48. Iglesia: --Urbag is looked upon as the daughter of ara and sister of rm and वरुण, (L123-5) भागस ससा वरणस जामिः उपसू is also said to be the sister of the night. As the sae rig99 after the data he is said to follow 396,09 a paramour does his sweet heart. In VII, 78 3 the dawns are said to generate the Sun along with the Sacrifice and Agal, अजीजनत् सूर्य यशमनिम्, 1 The word 344 is used sometimes in the plural. The first halt of this Mantra rofers to the days in general. 2. Aftz.-The dawns are invoked to bestow horses, cows, wealth, cong, and all kinds of happiness on the worshippers. ARTERT is 'giring ovorything in abandance,' 'All bestowing (uir ) 3 -Infnitive of 'to shine,' It is better to take the word thug than to Interpret it in thio way Såyana bag done 4 77-eta-mat all meaning 'one that atters plensant and truthul voices or words,' ste synonyms of art. 5 quam-6999 is gonerally translated by European scholars by 'niglity. This word is applied to dezties as well as to worshippers, BAyana gozerally translates it as 'wealthy.' Lere it refers to the sacrificare. Dlair seom: to take the word to mean the magnificent in general, He translata. 'Sent us the wealth of the magnificent.' 1 from a no sbine.' It is better to understand gets to be a form of act Hoshire than from a 'to dwelles Siyaņa las it, उम्मद is the Vedic लेट 2 fial-People began to drira in their cbariots after it was daya and horses with their fresk rigoar cap fast, so it is natural that the dawn should be called 'the fupeller of our chariots.' A77499, we think unnecessarily, refers to tho chariots of fa$, FAT, 147, read other Gods, in this expression. 3 87909 = 'Appearances. Whenever she makes her appear. ance. This form occurs only bere. 'At her arrivals' (Muir.) A Ler occurrences' would be philologically near the original word, As is akin to I, corro.

·16 4. 1 99-This Ford is like starts in tho last Mantra—when- *ver you arrive." 2 Fistina - Inoline their mind to give; are bent upon gising.' 3 qu4TH: 4puna is word of the sort of Indratana, Vritratama da. This ava thinks himself to be possessed of the qualities of bis family in the highest degree. It is decent pride and not Tanity to say so m-am of course shows that the same is well known. Sta. dents may be reminded that requires no za when we are talking प्रसिद्ध, प्रशान्त and अनुभूत things. It is natural that he should 527 So about his donora to whom he is probably officiating a priest. 55. 1सूनरी-Is one of the sixteen words for उपर in the निपटु. 10 find are used for gods. There is therefore nothing strange if a fernale deity is called at. 2oft-It matters not whether it is taken to mean 'protecting or enjoying 3 upcoat Alaking old. We hayo this epithet applied to srl four times in tbe Veda, as people see more and more darns, they grow older and older, while za herself is said to be strong as ofer and beaatifal as ever. She is said to weaken others by reducing their period of life from day to day. We have the following interesting Mantra about this I. 92. 10 ga: goraforat gulo Lc. in the third quarter of which we have a curious simile, comparing eys with butcher cutting the wings and killing a bird 4 $a Context requires us to understand this as a cA USA). I FTH="Active. Sågana here parapbrasta mitta ett This word generally means battle and have plains it so to all other places. Muir accepts Sayana's interpretation bere end translates the classe 'who sends forth the active and the beggars.' The niz takes to be the meaning of the word here. As havo hore repeated both before (47: and we most take two different clauses, otherwise "pho Bonds forth the wealth-seeking to battle Foald hate giren good sense. steht - Both are 04220 . trom mto wet, as वाजिनीवनी Every thing is met with dep at dawn. tctadt - bringer of food, 3 a 'Does not wish resting place. His a root having ·17 rsrions meanings यी गतिप्रजननकोलसनसादोपु. The third meaning of et desire,' is to be taken here. Therefore Sagana renderaan by कामयवे. 4'' It is a compound of a negative and a pronouo, It is equivalent to 'not eron one. The flying birds do not at all remain idlo when it is down.' : is an old nominative of the of. L. quis. 5 afata:- Flying.' Vedic periect participlo of 5. 6 3 e 'At the dawning when you dispel darkness.' 1 -'Yoked. It is better to supply or as lluir does. 3 taft:="Vith houdred obairots' probably full of wealth to bo given to the worshippers. 3 The lacky,' 'lot, luck” from 1. We linve two other nouns em and *74 also used in the sense of 'Fortuno, look,' ng mm, hm, but tbose are in later Sanskrit. It is amusing to note that the word eram bas remained in its Marathi corruption IT Whioh peabs Sine' and has nothing to do with lot or lack." - 8. 37T: 78= 'At her epperrauce, at the sight of her" i. when people see her. 'Deloro ber glapce. Mnir. 2 78='Let her drive sway.' Dekas is to put to fight those that hate and those that karya the worshippers, 3 puitf-The root belongs iu later Sanskrit to the eighth class, but wo bayo it in Veda treated liko a root of the Btb olags. It is deserving of notice that the forms of this root are made up in Zend also after the mode of the 6th class. Futa in Zend is Kérčngot. It is also used as an ordinary root of the first conjugation bat no form occurs in Rigveda ta ekow it to be at the 8th class. 1 'Raya or light! in later Sanskrit means the son and also 'bis rays' As yo baye Twitt. 2 Delightfal! It deserves notice that some of the words of the etymology of which we never dream when meeting with them in classical literature, are used in their primitivo senso ia the Veda 0.8577, 78, 767&c.

·18 3 Pater- 'In the dawns when sacrifices or prayers are to be offered? Siyana's way of interpreting the composition of the word is fancifal. He explains it elsewhere as 2147997y. $ Notice the Datural alliteration (avighingya:) in this verse, how y and recar in a beautiful waz. 5 10. 1 Arachter'possessed of brilliant riches.' (Muif) generally means 'oried' or of various kinds, 2 a 77-The uso of these two words is yurely to intensly the meaning of sole dependence. The breath, the life of the uni. verse (depende) on yon. 3 ET T &C. There are two sentences in this sooond bolt of the Rik. The omission of the verb it is particularly charming as at 19 80 very naturni. The poet is so overpowered. To u9, then in your grontokairot. The whole worse has altogether the sppearanco of brisk conversation 772 13. 1981="Give.' Generally meang 'to beg' but the meanlag wo here attached to the word salto better here. It Sayam would have taken the word bere as he has done in VII. 23. 27. VIII. 60 14. and VII 17. 5. he would have been sared a) lis struggle in this place. In translating as we have done we have his own authority in the places referred to 3 ATTUTT-Il we sapply to as an antecodent for in tho bext clause ererything is all rights 'By means of that sa rificial food, which y 15 invoked to bestow in the first balf, The sentenco may then be translated 'You thereby bring the well doers (Gods) to the sporifices of v3, who ar sacrificers praise you' 977: is generally an adjetivo taod as a nova for the performers of Berifice, but its 150 19 An Adjective to Gods 19 aat unknown 1a Veda 3 of: 'One who offers oblations, a Sacrecer,' This is a word almost like eat. It is applied to a human priest ag yell as to Agui, because of us supposed to be the star of the Godt. In the SAMO TAY is afts in as much as he carries the offerings giron by mea to the Gods. From The 12. I gie-It may be taken with me or independently A3 beroitm' as another object to a which means 'bestow.'

·19 % aina hould be taken independently a distinct objects to the verb 13. 3 : abining, brilliant' It is not nedersary here to andor. stand the word as 'destroying the enemies' as Såyapı doss, 2 374 'Here they are seen. In later Sanskrit et Yould not take the Seventh Variety of the Aorist. 9514. 1 रुतये 'Protection and food.' Both these are derived from अवसे 24 and since they are used together, two different though allied meanings are attached to them. 2 112 afarofi Commond our bymas, do honour to our hymns; ohecisb; recogaine. Tha recognition is not to be oply Ferbal but substantial. It is to be by the bestonal of wealth and light. This mode of connecting the lastrumentals with the verb scems better than that of Sayapa who supplies in to connect them with 34 26-The word of which is in classical Sanskrit a synonym ol of the Earth' is generally used as an adjective meaning 'great, venerable in the pods. It is indeed put down in the fue as ons of the words for the Earth' but rarely used in the Veda as such. It means "the Earth' in X. 77, 4. $#It is pot obvious hot & should be connected. Il a take fifa lika afefe as e compound conjunction meaning although' we shall have good sense. The poet may mean to say to Unhas Your moniligence has been drawn upon by many already, still as your resources are oxhaastless and inexhaustible you trould confer realth and other blessings on me. It may men whosoever.' 15. 1 Free from robbers. This averag to be a secondary mcaping from woll. In the postoral and agricultural life of the sages they might be afraid of Woltes carrying away their cattle. So we may bere tinderstand both woltes and robbers. The latter though buman are not less brotal. 16. 1 RhR'Delage us with; abito us with; bestow apoa u. From the 'o shover, ·20 2 Artue='OE various kinds or forms. It sad ara "food, fame and fortune.' 3 ANCET='With glory quickly spreading through the world! Sayanı rendere it by 'all conquering Thus for an occurs only hero. 41 -'All subdang' occurs 17 TIL 99 6.2 & epithet om . I. 49. 3 1. I fu-As we have to supply & Dona ve map supply anything, wBys, borses favours &c. Fra 2. ? AZ &c.Trom above the brilliant beaven 1 (Ta)= 'prosperons or offering good oblations' 3 treda 14 - "Coming in that car, 3 Note that areal governs Az accusative, accordiog to अधिशीररथासा कर्म 76 3. 1 -Is ons of the sixtoer names of 5 2 fig-This word is like strong, ay an verses 3 and 4 of the last byme. It is not here used la the sense of 'seasong'a FET a='after your coming or arrival 3 of 5T7Qo about' Thu is a beautıfa) Mantra describing Low every ono is glad at day break sad morog about. 4 fiyat -The formation of such compounds as these 1 & linguistic phenomecon pointing to the afinity of the sanskrit language with Latin and Greek, Bupas, Quadrupes Gr. Tetrapods The Latin words are the originals of the English Biped and Quadruped and the Greek:s very near to our word and generally speaking Creek is much nearer to sanskrittban Latin Still bath Greek and Latin belong to the same stock as Sanskrit and Zead. The order of languages ia pount of aficity is to barmony with distance from India of countries where they woro spoken, thus, Sanskrit Zend, Gresk and Latin. विश्वमामासि रोचन-रोचन tere is proleptic त्वमाभासि विश्व रोचन कुरुषे To at 'yon light the world into radiance, he I, 116. FF 1. 1 titana-Sagapa seems to say that is Ygdig for at ·21 But it is first person singolar and 80 there is no occasion for the te of Panini 1967 311|LTS. Ib has for its nominative some one underatood. As some one cuts up the gas and makes then into a & sest, so says the poet, he would composo his hymns, Tho simile is dificult to understand in these days lat dust be quite balural and udforced with the ffys of the Veda. We know them invit. ing the gods to tak their seats on the sybeaning propably mats of that grass. One has to be carefal in making these mata; in the same way a composer of agmos bas to weigh his words before they are made into bymos Altogether we need not wonder at the frequency of this simile in the Veda. Agaid we often af meaning prayor.' It means 'a tell turned or well made hyma.' 26 समि अप्रियेव चातः-It is better to follow सायण in the explazation of this clause and translate 'as the wind sends forth the waters of the clonu, so do I send forth my songs of praise, is no doubt means 'thander' ag suggested in tho tariqa, but it would not suit tho context borc as we always seo chances of rains disappearing as the wind blow, away from us Again the flow of a speech can be compared with the shower. On the whole Yo seg no reason to differ from Hru.. 3 The second hall of the verso ig sgid to refer to a tradition of A sell-cholco marriage of many with a devotee of ears, Dabaed Art for hans to fght against his competitors aho yould not allow him to carry her away quietly. For found it hard to bold bis own and the aforas interfered, put down the enemies and conveyed the bride safely in their chariot to Port There must be, no doubt, some fight for the bride, bat whether it was a signal of a self-choice marriage or a mers unprovoked robbery on the part of Art is not as clear As one would wish it to be. We have passages in the Veda to show that fac wuted to play the part of you of el, of Paris of Troy, युदं शचिभिविमाय जायां न्यूहथुः पुरमित्रस्य योषाम् । (L 17, 20,) युर्व रपेन रिमदाय शुभयुर्व न्यूहथुः पुरुमित्रय योषणाम् (X,39,7.) It undoubtedly jare on our sense to accare a Vedic deity of having helped in this heinous offenoe. One can easily tasdestand how translates te bg gant and says that he or req #As gu's daughtor who took to busband Ah in a self-choice marriago. The stages of the history of the institution of marriage are many and the Brat has been by compotent historing said to be forolbly carrying away a bride. Atrook up earis period women were treated a common objects of ·22 booty and the old lay Wight is right' prevailed. It might be possible here that both gray sad first attempted to take out and a got the upper hand and would never have lost the bride if it had not been for the more potent interference of the spects. 4 2015#= "atstripping an army' evidently of the enemies to #46 suggests that a should be taken to mean 'an arrom' and quotes in support Earopean scholars, without, however citing any authority either of a dictionary or of an atin word from the allied Janganyes, so as to bring the weight of philology, it pot of loxicography in favour of the suggested meaning In the present state of matters mere analogy of Fataq cautot le acopted as convincing 5 iata- generally means a child and it is the way of to render sach words as sportin for as a gift, meaning, of courso, foroanto." 7 2. 1 46 and TH are couns from roots you and liboga andra from god 2 217*i Vedic for UST AS TEE explains it, barmio or injuring. 8 T6-It is amusing to note that yeu a donkey' ir goked to the clarot of apps. We have elsewhere horses also yoked to the chariot of afara Again the very bame alig indicates that they were fond of horses and were good riders. It is plain in (1, 31, 9) पदा योगो वाजिनो राममय येन यश नासत्योपयाथ , thats donkey wuyoked to firs' charist, but tho evidence of the name of the deity and other passages is against the tboory that a donkey was the favourits animal of fames as in later mythology we buvo the mouse of Gadspati, the peacock of Saraswati do. One almost likes to interpret the Ford Taqin the paz in some sucb way as to make it an epithet of a horse, but the way is not elear and the weight of later antho. rity to say that the site tacds don'seg las become very crasicios Tre karo sabsequently tales of the races of Indra and afy io which the fire carry of the prize is a car drawn by asses. 4 HRVÀ - In the absence of better light it is said to Lollow Eng and understand with hing that wherever slaughter syas going on it ess gala day for sin ng adjective to t meaning "fall of booty, rieb in booty.' un troze I Ho Lill' means Sprealth got by destroying the enemy.

·23 WIFE 3. 1 16-Perfect participle in the sense of the present participo. 2 264df. - 'Their own as Bram prefers it to the alternative meaning Strong' which he bimselt proposes. 3 This exploit of aise shows us that the afas of the Veda were pot opposed to taking to the ea. It seems that tliere were fighting ahips, and aeg fights were not incommon. Thug reads en instructive lesson to those, heppily diminishing in number, that are opposed to travelling by sen. 4. 1 qit:-Au seems to take it with t. It is better to take it to mean ship, swift-sailling like birds. This 19 An example of allei See Note VII, 77. att fafir: 4. de --Bhujgu was taken to the dry shore in ships, and begond that he was taken to the house of his father 1a + hundred-wheeled chariot with six bor Beg 5. 1 Titanik is a nominal verb meaning to explost, to do heroic deods.' as is correlative to me in the next baif, Tho negative adjectives going with the sea' describe the difficulty of the Bituation. So did you explorb in the sea having 20 bottom, affording no shelter, presenting nothing to grasp (for support) afe 'Oar' is a word formed like a foot* As ofry helps a man to go from one place to another ao does by help a boat. -to walk and=to 50. 777 6. 1 'who had miserable horses or who bad no good horses.' This word accurs only here. It may also be a proper name. G &-The tradition here referred to is As'elas' bestoving an excellent charger on Podu their devotee, Peda had a bad horse and continually mact Tith defeat in all kis battles. Now, the horse given by As'vias always brought him success, so much 50, that the munificence of the twin gods catne to be Lighly praised and the gift borse earned a good dame bad 19 always honoured pith praises at all times. . 1 पद्धिय-Descendant of पज-आंगिरस 2 TT-This is the only place where it coure. 'a mean.

·24 ing of a wicker pot with a leather-lining ontsido is perfectly Bpplicable. 3:- This batefał drink is mentioned in Voda tro or three times more and the Vedro Rishis were aware of its mischief. See verse 6 of our No 22 58. 1 *fx-This is a name mentioned very often in the Veds and one of the ten books (V) belongs to the Rishts of this family. The is rolieved from a variety of dangerous situations. One of these is described bero. His friends and relatives had given him up for lost when Atri was thrown into burning fire which As'vins quenced by means of snow fall or icecold water as S&yana has it 2 afe="Setely! This is an adverb to say: Ti ='all the relatives and friends of Atra,' this is one of the two accusatives of the verb, the other being af 3 a-It is to be noted that both an and yr are used in the tenso of to give' in the Veda, Sometimes we have the locative with धा असासु धेहि, but here we baro regular dative (असै). This exploit of afhent is as noted in tho darterer, attributed to ft in I, 51, 3. Sach instances of the fonctions of one deity agcribed to others are not uncommon in the Voda We have some works of Indra sot down as porformed by try also. All this is, however, the result of the pordominating devotion of the poet for the time being when the poet praisos Indra he marnifies bima to the skiet. The same poet describes ay in the same style of panegyrio. Muir says, 'This is in accordance with tlo practice of the Indian poets to exaggerate the attributes of the particular deity who bappens at the moment to be the object of celebration." Ono would, however, observe that not only the Iodian poets, bot poets, in general, who are nothing it they are not the slaves of ratio are sinners in this Tay everywbere. 1 at 464774 T &c. -The Taters trickled down for the driekiog of thirsty for which was to him a thousand-fold health.' a is not taken by eru lo its usual sense of g, because it must thep come after the noun with which comparison is made. The rule isas पास्क gives it परिष्टादुपाचारस्तस्य येनोपमिमीदे। The meaning wo baro giren, is that of me and not of an . The difference between this and the sales is only that there is no compound.

·25 Instead or saying मुखकमल मानंदयति if one says मुख कमले आनंदयति । we should hares प्रयोग like the presenty or मदनेनामिना (मदनामिना) दघते. Comparo कृपया सुधया सिंच हरे मी तापमूछितं (रसगंगाधर P241.)न may then olther be taken as a conjunction meaning 'and' as 6144 takes it; or it may be looked upon as an expletire word. ET takes to mean a9 and for thousand-fold wealth's coordinate to पायनाय although there is no च after सहलाय. a whicb we have after : joins the three septen des The arfer9 pored the well from its place', they made it with bottom upwards And opening dawnwards, and the waters trickled down.' Another way still may bo proposed to interpret the sentence and that is by taking a lo its usual negative senso; and translating The waters dropped down not for making thirsty Thera drink, bab (to giro ) thousand-Fold wealtb.' This is in keeping with ordinary usage. When in danger of an impending drought we are blessed with rainfall, it is common to say it is not rain that is falling but it is gold! FF 10. 12994:- Infirm." Porrect participle from a grow old,' 2 alà - Old age,' frony to cover' as Arau explains coporing or all'octlog & man's body from top to too.' 37-Cloth' cf. I drap Figu translates it by armoar,' 4 Bar Past participle from porfect base of at 'to abandon.' Was given up by bis fricnds and relatives. Vedio for Ta The plural desortes notice. It is argued from this and similar passages that the institution of polygamy was not looked apon as objootionablo in the Vedio days; af, VII, 18, 2. जनिभिः क्षेप्येव। 1644 *'Aod of proleotion,' in translates it "oboico; one that is to be chosen or wished for,' 2 ART-One that was concealed like wealth buried. Tho enemies ot 47 aro said to have thrown bím into a pit in retired place; and this ast of their is compared to the burglag of treasares. Note that here is for 763 yo bare always for in Yeda 80 +7+7+ 3 faatar This is an oplihet appropriate to gods as they aro expected to koon what is bidden from man. 12. 1 The tradition alluded to hera and noticed by the commenta- ·28 reador would like to constros ht with UE and translate the leg of the like the wing of bird wu cet of lo battle at Dight' Dat wo hayo lollowed Figu because tho tradition ruas that Arroyo log was cat oll and Part was a female relative te wbosa priest was अगल्य Besides me bare retten? (X,39, 8) and the samo service of afts to y hersell is mentioned in 1, 112, 10 azd with this tradition the construction of the Bocond half of this verse in astoral 9 Ayet-Tko iron leg was substituted trat ATT may moto again to acquire booty The word 4 which now means wealth is general molt originally baro meant booty or wealth acquired by killing the for. The y of wat might well be substitated by x 107 which would be a verbal noun froin to kal, The locative धने is here what is called विषयसप्तमी . चमगिति A meanig 'for skin,' so here to movo for wealth 3 of FIT='Night' The time of afges' sppearance i*, & have already said after midnight and before dawn. It is also believed to mean bustie. This verse deserves notice becausa at tells us of the development of the science of medicine, so far as tractores are concerned. # 16 I WITTE As a perfect participle of & 'to et into pieces' TN the son of a kind named after gave hundered (bundered and one As we bapo it in I, 177, 18 ) sloep to be eaten up by a she-wolf and the father in the genuine spirit of the Roman Brutal visited the offence of his orn 801 with the severe punishment of blind ness. The afory restored the visual power to the eyes Flat tells us that the sho-wolf was 78' donkoy in disguise, and hence the interference of the gode 2 md='Which Lad lost teir power of seeing This is how traw renders at. Irresistable' (harian). Or it may be an adverb meaning for good never to be lost." Pe 17. 1 APE T'All the gods allowed it heartily' The tradition here is tbat all the gods entered into a conspetitire race for the band of egt Tho race being won by afts the gods Fielded ve You to nero tuted with 3 tautas Brawd-Being won by means of the horse reaching the goal, as it were, sbe mounted the chariot' This bon ra takaathe sentence, tetranslates 'abg mondtad your chariot ·30 this case the translation Food be the chariot Associated with WebIth or having wealth on it carried you.' 4 FTATC'Crocodile. A ball and a crocodile were çoked to the chariot; this fact show's es fan suggests the infoence for good of afwas. Though naturally antipathetie, these two serred the gods with one socord forgetting their enmity altogether. 19. 1 जन्दावी is तदिन from जन्हु - Posterity or descendants of जन्दु' 2 at foret 479='Having, three times a day, oblation to offer.' The sacrificial day bas three mas-periods of sacrifice -borning, midday, and evening. ---C, Frypan bod HTC 9775.. F 20. 1 विभि = 'Penetrating, taking its way through all places.' This epithet is intended to slew that the course of aforas' obariot was irresistible. Even in later Sanskrit we have a similar adjec. tiro qualifying a chariot e.g. aufregular- 3 पर्वनान्-तायण and वेदार्थयत्न join in translating this word by mountaias.' he and many other words now meaning 'mountain" are given in the Argus synonyms of hy. This meanids of clouds may be taken bero also; because there is nothing strango in saying that the fa passod through the skyer regions, 3 The words are and Art for gods are well known. The sanno ides occurs in the Veda with regard to a variety of gods, # 21. 1 fat atat: 46.-The first halt mentions one devotee and the second mentions another. Notwithstanding the faot tlust tbese Dames occurs twice or thrice elsewhere they are not more than mero dames to us. Re: is genitive in the sense of locative, wir should be taken as a regular noun meaning battle field.' BET IR Acens. plaral of FEFT. It is governed by me which is Data used infinitivels. Translate - As'vins, one day you saved Vas's for the battle-field so that lie may gain thousands, 2 gyuta:—1947 proposes two meanings, the first as an adjectire to sudi meaning of great note, the second--the name of a king bora of an udarried woman. The first mesning, if accepted, would endance the glory of artorys' exploits as in that case it would show that they had to fight with no common edemles. A slight face though it is, way be explained by this morning of qua: It will tell us by use are calling la the aid of Indrs, ·31 E 22. 1 7 liko tra is from 19. 21: -Water,' af made the water of a well rise to the surface so that thirsty 7 might drink it. 3 775fT:-Throagh your rítos.' Indra is called ê in the Veda. This word is properly explained as To * protector of the rites. This epithet of Indra has given rise to a number of traditioosin later mythology. He is made the lusband of ft. This may be the help of the god to men, personified as his confort, 4 agft: "Exhausted' from un to weary, to barn, to Lill. This adjective explains why the milk was requirad. got the milk And thus oslanstioe probally disappeared. How homely and natural is this praise of the gods. 5 fyrie-This is another exploit of pays. The cow of his devoted 13 was barren anderas cored it'of barrennes lit-filled hor with milk. This exploit shows that ofis koet not valy the science of duten sacdicice, but also were skilled in the veterinary portion of the healing art. PRE 23. 1 , Art, Art-Thero tbreo danes occar in this #7, but we do not know wbat the faroly did. In the same way the proper names that occur in the Veda hardly give us any very connected interesting historical information. fus are mentioned and king, too in aumbers only as recipients of favours from gods, IA VIII, 86, 3 for who is mentioned here in our 67 as a child disappearing is represented as havio; himself received the farotes of at farge. That hyog is said to be addressed to the am by ART 297378-This simile seems Aetarel and appropriate. As a young calf strays away and is not to found, jast so schuld out properly wateled, especially, if it 13 Aotive, 3000 gets out of right and causes by its disappearance an amount of anxiety which erery one who was young sons, dangbters, brothers, or sisters mast bars experienced. The joy too is commeasurate when tko unisslag child is found, Altogether this is so simple and datural that at bespeaks of the guileless dovotiou of our ancestors of Fedio days. The usual saying among as rises to our mind wbex reading the simile is the present perse. 237 24. 1 Burning withio. Tu says the 574 is bero dropped.

·32 He was lying there helpless wet and cold outside, bat burning within with distress, Altogether this means 'harassed at heart, chagrided!! 2 The state of there described is not uncommon. Cases often are reported of persons beaten and wounded and cast into a lank or well supposing them to be dead. The period of ten nights and nine days for which te is said to have remained in water is unusual. 25. 1 6 :- has for its antecedents the barings or possessions of the ft. This is an instance of a pronoun without an expressed aptecodent. The antecedent is as it is termodyfer. This is very easy to understand, because we most suppose the soft while offering up his prayers sitting, standing or kneeling in the midst of his own house and even very near bis farm. It is therefore natural for lum to refer to all these by the collective genitive or at the end of his prayer, "May I be the lord of all this?" 2 58924 do. The foet bere prays that he may enter the last stage of his life in fall vigoar and health with the use of his eyes and other senses unimpaired and enjoying long life. 3 The similo I deserves notice and we belove, is very well explained by our commentator. We enter the various stages of life and this very metaphor is likely to suggest entrance into a house or the parts of a louso. So many stages of life may well be compared to as many gates through wbich man has to pass. In the same way our poet bere says that to say enter old age as he would enter the very house in whieb ke dwells,— with tlie same gladness of heart and with the same expectation of pleasure that A man feels when going back from his business outside to bis bappy home. Wo have in this bymn the various exploita of afras. Whether they are real events in which buman beings were concerned or only allegorical descriptions of physicslevonts is more than one can definitely say; but the very variety and number of these traditions make it unlikely that all these should be merely physical occarence described as horas COOCOD). The deliverances of H, 71, TTIP# 11,497 and others ard explained, as Huic telle zs lg many Faropean scholars es referring to certain physical plesonena with which the parts are supposed by these toinentsabolars to be assocL. ated To us it seems that it is what we may call a Yaskomania.

·33 The tops the most prominodt repcesentative of which school re havo in Tie, have this teethod of putting cosmical interpretatious on the hymos of a god the method agits very well, and no doubt affords excellent explantions in the case of many " But it is, if one is allowed to say, sheer madness to pusl it too far. Teki himself has indulged in this amusing mode of interpretation a httle too far, and come European sebolers are greater $10 pers in the same wey. Whou wa HATA 80 play and so varicd accounts of lavours and deliverancos es in the present byen, one feels it impossible to put cosmical interpretations without being driven to pat farced and unnatural constructioas on the simple utterances of the Vedic pocts. Altogethor the cosmical interpretations, gives in scagon and out of season, do immense credit to the ingenuity of their authors. Beyond this we are not prepared to say anything. i 1-184. 1 ***Is used adverbially in the senge of 'next day.' 2 Alar-'Sons of bearon. The alternativa meaning proposed by mu need not be taken, because we have this epithet acourt. ing oftes, not 1293 than eight times it the Veds, and we know HTC meangu son' R9 in 1972. 179, 974&c. Nepos in I and az in later Sons, mean Grandsop. Nepog blso means 'nephew.' TERTA-This is explained by Gar commentator without any reference to the comparative affix af as 'very liberal,' and indeed at is not unusual to do so, but we think whererer * have these terminations at and 7 after pouds and adjetivos, it is better to interpret them as involving a comparison, The name of a person that has become very famous is often used as a common nous indicative of the snperior degree of the quality belonging to liito. Thus we have Shakespeare' used in the sense of the best dramatist.' Even in the Veda vo bare euch words R8779, FETA, DI do. So wo may boxe tako E67714 to sossa "in the interest of ono puo is more than or superior to see the famous Fra of efy and tho farourite of 1 Is a form of a which has the meaning of all cases यास्क notices it in VI 2, 3. (1) असे ते बधुः (2) असे यात नासत्या सजोषार, (३) असे समालेभि वृषभ पीसेभिः, (१)असे मयन्धि मान्नजीयन्, (5) असे आराशिदेपः सनुतयुयोतु, (6) ऊर्व व पमये यामोले,(1) मसे पत वसोवनि.

·34 1 299Is one of the Damos of the aboriginal races with wlom the Argås had to contend in their progress 3 अच्छोक्तिभिर्नतीनान-सायण takes मतीनाम् as objective to घुनन् and supplies for after for in order to go with pracers Thus the clause means 'bear (of our praises full of grateful utterances' PINOY connects arches with ger translating "Brought hutbertards by the address of bymes.' 4 wet-Is for vau Again it is not clear how are translates at by trait #677 who takes it as an independent adjectire seems to be correct Ho translates per secking looking for Gods are in Veda, said to be anxions for pla and for praises, so here te may suppose spirits to be either after 7 or hymns This word ocours only here, 5 MIU-It is better to take all with this trord and translato Listening teuth ears' faatat literally means 'observing or taking Cognizance 77190 CODDBCT 20 wath gar This is surely an un necessary garat He gires & Yors queer meaning to find because As arbitrarily talen to be used for it and Aart 19 meant for Bart cho store kymns that are recerred Io VII 67, 2 aan as an epithet of Jeruts and there Siyani explains it as IT007 'seeking' Lut Prof Max Muller transiales by 'finding out! Thus last also will do here Ader occurs only once more X 61, 37 wbero Skynus takes it to moan "selecting' F 3. 945 - This word is here explained by Fray to mena artvita on the strength that they are sometimes identified with the sun and tho moon They may however, without refernca to aur such supposition by simply literally translated as Gupta 'nourishing क्षेत्र देवी--May be taken upredicate after नासत्य meaning Gals 11 rned into arrous'u may be afinitive of purpose The wholo may be translated thus --In order to carry off auf the nourishing of Fere, as it were 'gods turged into artoys' KUTAT-Turned into arrow,' of course, meang 'become suvi and etraight young lude an arraro 3 for Ought to cause no dificulty because test the wife was to bo taden a ray in order to brios grace and Sappiasgs to the hone of spicy 4717- Pruutek's'Coin posed at the time of rites' Toor praises Aro 3D% at the time of riter connected with a sacrifice to ·85 great aru as in the former ages. This is lost i translates. #ritragslates "Your liigis steeds born in the firmalment galloped with the ancient teams of great amor. Ve bave 294 in the senso of rites or religious work. The word is akin to L. Opus 'work' 474 is explained by an as high'ia III. 54, 6; V. 73, 7. 1मान्यस्पकारो'-On is at first sight inclined to take मान्य as a CoDuon adjective meaning 'respectable as our commentator has done. But having regard to the fact that all the occurrences of the word ara in the first fun and in the bymdg from 165 to 181, one is inclined to besto 7 poro thought upon the point. It seems that tyt might be one of the names of an ag it occurs in the twouty-third 2k live times which is set down as a uthafa='The people rejoico At the prospect of strength'; or tho verb may be taken in the causal sease as they please or exhilarate you to secure strength'. 1 afar: The same rewark that is made above regarding 41-2 applies to this word. hafta must mean all the relatives of Hor all the members of the family which may be known as alat each of whon may be called staf or 1-4. With regard to this word Art it must be noted that it occurs in four other places, but the meaning there is distinctly" measure,' 'a measure sod,' or 'creation' FRANCE, मानदण्ड निर्माण. 2 *-Is here an advorb meaning in such a way as to give the whole lyma a good turn.' Eficaciously' ( Muir). 3 274729 A'For self and progeny. This expression is an indi. <cation of the fact that the whole family is present when the hymas are suug in honour of deities, and prayers offered to them. Ona man probably the eldest or the cleverest composes verses on the spot or recites those wbich are beir-loops in the family and be dose all this in behalf of all the members of his family. It is therefore that we find, at the end of many byrong, this intoking of blessing on self and rolativos. 4 The word en deserres notice. The post here says that he has composed this hyun which throws a light on the general supposition that the fìs are not the composery but seets of the bymns, We hayo alao #981FMF ia later literature. The word FT* like ·36 the word poel comes from a root which means 'to zake' This also If an andication in the same direction fair in his Sanskrit texts Vol III has accumulated all such passages es prope the composi tion of Vedie bymps by the efìs 5 at T Taklog itterast 10 HOR'or accepting the common meaning of 'to enjoy oneself, to be exhilarated, we may bars & TONTIT, and take it to mean the lor F THE may here mean "darkness of the night' as we have in 1 926 alıyda to 398 or it may mean figuratirely dificulty as fire tales at Both these would be natural interpreta coas erguta VII. 73 expialas th188 THEISSTTET CITER 14T Fergte To take ang to mean port of the wordly life wbich is lusion caused by तमसू one of the threeगुण (सत्व रजसू and लमसू) of is to unnecessarily involve the emple Vedic facts into a vortex of palosophical technicalities Sày&z& s alternative explava tion of hgnorance of sacrificial matters is better affragra - By ways taken by the Gods Prof Talks expla nation of देवयान and पिढयान And देवलोक And पितृलोक He shows that the 3r90 Suu's course to the Lorth was called 4941719 Tomoto Vedic ages Then the sun goes to the North ho is with the Goda when to the south he is with the Fathers See ch II Orion -Fry explains this at the end of his gloss on I 165, 15 29 ** Gift of favour bringing victory The quarter part TE? 13 common to the including rerses of many(twenty oze) buy or ns in the twenty third and twenty fourth it oł the first मटर wo have a parallel to this in सिष्ठ' यूय पात खस्तिभि समान The word ng occurs in Yerious forms elsewhers and pray reuders 16 as # 8 compound meaning of quick fis one roho bestours farours peadly? It us used as an epithet to falloua de tres TQ the same way we may take the word to can god who would be Bow farours readily toge takes this to mean a 'son' TT II 23 1 NETH- The best among those of excellent repor' 9713'The kiog cl the greatest 3 -The lord of prageru'm neuter is a very common Ford in the Veda and means 's prayer or 'anta' Tho poets of the ·37 Voda havo got an af at or presidiog deity for everything that they saw or thought of, We loow that Indra 13 A God, the obiel of all, the deity that controls the phenomena of rela and light, afa the presiding deity of fire, RT of day, of night, up of the dawn, afirms of the close of the night, ata of the sun, state of the stories and many others In the same way we have bere me the detty of the prayers offered by Niskus Ho is supposed to be tho protector of those hymns and secure the result wished for by the offerers of them It 13 maintained by European scholars, by Rotu in partcular, that this god 13 a later introduction, as the conception of analar points out a transition in the thought of Rishis first they con ceived deities for the physical powers and the idea of having detros to preside over moral and mental tbiogs, comes later on They are coclined to think that all the gods whose names end 20 g ** वाचस्पति रातोपति &care more recent. 4 maa-Of course does not mean our modern Elephant-god who is looked upon as the dispeller of all dificulties and invoked at the Leginning of every ceremoney There are various groups of gods, ono of wbiob is known as the meat or the us so there must be soupe groups supposed, of which are must be understood to be the lord If meant may be traea to roam arsurate the refer would only be another name like any do go translatega by The master of the troops Commander of hosts Mur TuneT TUGU are similar expressions where we perceive a repetition of the words, which is more colloquial than necessary we say in Marathi la गोमून, सेनेचा सेनाधिपति, गुराना गुराखी &c 1 One of the functions attributed to Aquellt which name some times assumes the form of aca, 18 lıke fa to take the clations to the gods therefore it is said here that gods get their sacrifioni share from you 2 Bera-This is 82 epithet which zu often applied to Indra It means the slayer of wats' or simply 'saighty, strong para 11 some times described as performing some of the exploits which aro gedo rally attributed to Indra Such as killing of T1, of me and letting loose the calros confined by the demons 13A77 'Destroyers of enemies'--'chastiser of foes 2 1 'Breaker of cloads' 'Com pan-clearing' (binar ) ·3B 3 = "Heaven-ttaching.' Fran who could not forget his owo Idea of beared and absolution translates it by giving heaven, 1 27271-Vedic subjunctive. It means 'who would gire or offer oblation, poverty (36) would not overcome him.' 2 af: "The haters of the rites. We have alresdy seen that the Argans often had to maintain their own against the uncivilized races. They were opposed to the sacrificial rites of the Aryans. They aro described by the Argans as 4747acs, tys and 80 01. 3 ayat: -'Destroger of wrath,' or foria that pats down the bad feelings, the passions'a faith and Hugeft: as qualifying ayla show the deity to be a moral guide of the devotees as the other clauses and epithets point bio out to be their protector from Various dangers. 9825. 1 fate-From the ablative a ono is inclined to take this word 10 the sense of Orive' as the coqo has done, Bat the meaning is unusual. The senso is that of harming the enemies ont i.e. clastusing them so that they should go away. 2471a:-—Is 8 word like marfa having double dealing' as 2739 proporly explains it. 6. 2 GÅTT Pilot.' Elowing the way, literally making the way' (for us worshippers ) --Thich is now used fers commonly in Marathi for a clever obserrant man-bere menas possibly the same thing. 47 explains at by as which is more appropriate in the case of a gou. 3-Bears grudge or practises fraud, 49Let it destroy bin. Eterdt 'Impetuous or precipitate' It means literally-labing one to beadlong rnin' Hero with it means lit. May his one esil intentions take him to bcadlong Tuin.' This prayer of the worshipper is certainly nobler than the devotees of other deities who ask the deitieto kill their enemies. 49-Sayap explains it here as 'jckedness' and this meaning waits Tory well. The word occurs as an adjective in our No.5.21 bere 'viched' is the meaning given. It cannot be correctis derired, Skyepa says दुष्ट पुरं मासांता दुगुना 1, 189,5 दानाय occurs ·39 where Sisada tabes it to mipan's enemy 'It always occurs in the femunine gender, 80 re caunot supposegan to be a form of 2b though in the Padapatha # and geared are separated as इच्छुन-से-यदे 1 -'Asgailent,' or it may mesa mol giring or offerias oblations,' from 7 40 give' 297-Sce note 3 15 I 48 7778 1 ar-ag in Veda means the Here it may also rean descen dants as they come from a This occars here alone ata 19 a verbal form that throws lught on the word The Verb 3TTE also does not occur moro than onco 1a VI 43 4 for RT It moans to pratect. So 3rty must meaa 'protector 3 gta-5='Course of conduct' sta= 000 whose condach is wicked, malicions 47 n='Higher happiness' T 19 comparativo and our common word 389 19 superla"sve of 34 wbich means TTE 5 tat-Tho root or in Voda moans 'to reach to pervado, in fact it does not differ la moaning from 311 to pervade This al as conjugated as a root of the 1st clasy, whereas our classical a to pecisl' 29 a root of the fourth conjugation 17- Furtherer This is lostrumental of the verbal noun TTI 24T 5T9T="Vith you as the promoter of our good interest'lile HITZAT = 'with you as our associate 3 7 ='impious,' 'oot performing any rites' mead form and 3924, would mean deformed or 'of ugly form This 13 how are seems to explain this word and we have Årpas calling all sorts of bad names to be aborigines, their enemies This meaning 19 not improbable TEE 10 1 907 and feat Generous, one who satisfies munificent of and af from the reduplicated forms of ty and slike Tir zig and ta sease of one who has done that which is todicated by the root af mould this meso 'one sho has bathed pure or clean ·40 Taguate='Play not the oril topgood rule over us.' 3 and T-are antithetical This 18 & very good example of antithesis 4 TANAE = Prosper, flourish'or with a supposed as an accusatı Te it may mean to glorify you with bymos' 11. I B7AGE = of unparalleled liberalits' Lit-Who bu bo 397-an mitator or successor in cbarity to have this idea bero expressed in a compound, but this is often expanded into a separate prominent clause 2 ='Discomfitiog, subduing' CE L domo 39 with a means 'to challeago' and Sayans certainly derives a correctly from that root as ia & battle challenges are given and accepted 4 on and Agrför -Both of those are adjectives referring to aneoimy However ficreo or over-confident a foe may lo' the God pats him dorn 12. 1 77 RETT P2th a depilish mind, uogody of diabolical intentions' 2 re'the worshipper, the praiser This Fordlias been given two meanings by सापण The first as the best as the unrouly are always raid to be opposed to the sacrificers and the praibers We are however obliged thus to connect #17 with It derired from 7 16 muy mean 'a ruler STI (nmongst the rules) 7713 1AAT &c 'The Lord (ra) rooted up or overthrow oJ] tho enetores destrons of hatroids as though they were chariots' 14 1 - This is the Vedio costrumental of oft 'scorching Teapon" brand' 2 Refit - Tlold you up to censure, spoleeril of you' 3 PUTETT-TIS A Ferbal noun for taller' quo censure' in the same was first also means 'to censure' afsc mesos rerilers to and are the same, The English word Lu, Labial are connected with FL The Latin ront Loquor 18 olan to Another instance of Sanskrit labial changed 10to gutteral 10 Latio is to cook,' and L. Coque ·42 It has really 2 -Which 18 a name applied even to Agni po apparent propriety here still thore is no doubt that at refers to बृहस्पति 3m7-FLE 'Ferd of cows' The explort which is commonly attributed to Indra 13 ascribed to a Il can be explained on 20 other bypothesis than ITTH , the immediate deity addressed is all in all Indra is beroat least mentioned as a holper, but we base cases of the same exploit attributed to other deities without the (slatest allusion to Indra The very words from otocopt in I 56, 5 which is a hymn addressed to lodra who is said to have drap. Soms, killed Vritra and brought down an ocean of waters. 19 1970'Restrainer, charioteer' Wo have seen that they as the presiding denty of prayers and so this excellence of a prayer may well depend upon his favour Ke may control the composer of a bymn and prevent him from gayung unwolcome things बोषि-'Know' अस्य सूक्तस्य 1982 accusatiro to योyि and at the same time POBBESSiyo referring to an 3 ta falako happy our posterity' 44 T5 &c 'Ali 18 well that gods protoot' 56- Gront hymn' The word at which comes from the same root 'to expand, grow' is also used in the sense of prayers RA to - "Hay we say a great kymo in the sacrifice—wo having heroig sons m. II 28 I. 1*-Sell shining, shuning not by rebooted light,' 2 - Seo hymn X, 72 and not thereon at the end 3 &o 'This in honour of theintelligent self-shining Aditya, Varapa, Wobaro of course to supply 'hymo ir’after 4bus' This 19x compon elipsis in the Vedas 4'Existing 'Berana' explanation fequercut seems to refer to the following passage in Norukta-aralan sa Par इति वायोणि-भायते, गरित विपरिणमते, रस्ते अपक्षीयते विनस्पति सखuthen the second of these Dy stages at &- all beings' 5--This word occurs several times ia the Veds, but altrags lp thu dative form. We have seen that such dative forms are used as Infinitirds and this particular word is often used in the sense of ·43 984 as Tana dan. Sometimes it is uued 13 regular dative in the tenge of qurs, but this present is the only oase where Sayaça ta kes it to mean sacrificers and it suits the context well. A FUT 'Agreeable to the sacrificers.' Taking the goal signification of the infinitive we may translate 'pleasing to worship' meaning of CORISO the same thing. Gatun BATORE -'Good fame. This may be that which is obtained through the favour of Varana. Siyana takos fia to maean 'praise or good words' spoken by Yarana to indicate that he is pleased with the worship of follows Sayana, *7*:--This word generally means tach.' Eers however it is. ased for a protector or a supporter. Trom the root - daro ut in vid Fit: in VII. 86 used in the same senso do understands up in the 19299 of 'great'. 75 2, 17-Prosperons under your law,' kgThis word is used both in the Bing, and I'lur. aad always paraphrased by Salyans almost in the same way, of deep dopotion, devout? 3 1997-Tbis word which is used in later Sanskrit only in & Secondary mense present' appears bero in its årst aigniication which is looming of appearing' as we have seen the words statut And am in I. 48 4 10---From 7 to praise' as I 'to praise,' 'to pray.' Oxuat-Rishis are compared with tho sfas. Even now in common pariance among us there is talk of a Brabranu like Agai, to donate the seperior learning and pedance of him. 7 3. I gedra'Usring macy heroes at your command.' gier is an adjective baviog reference to the ability of Varada to bestow heroia sons on the worshippers. !='Irresistable,' lit. 'scpor defoated,' noyer checked.' 3 F714a: 49='Pardon uy and make friends with us, 19-Friendship 1 x It is better to boostrue tbus: Thag go the straight way cbalked out by Varix for them!' faya 'the rivers' may be rapplied as an object to that in the prorious sentence.

·9 a ='Àre not Estigued and do not come to rest.' 3 a fasafe='Do not loayo of 10 the middle.' - liko bırds they get down to the gronnd' 5 YEYTT TESFifty' very which is akin to light 4 वयो न पशु ha 5 1 SA and TR--Are third person singular passire Aorist office and I 'to cat 2 fan #Of-This 19 highly figurative 'Let nota the thread be broken of me who am wearing (performing) o rite or (composing) a bymn.' 3 gt smit -'Before its proper season or period, proatarely 4 FIR EIT- The river of your truth means the path of truth challed out by you.' The poet means to say 'As long as I am bound up by ain, I am not free to follow the path of truth and nghteousness" 5 arvet 21-May mean 'the full measure of my sacrifice' This meaning of the word ATT we bave in other places of the man III 38, 3, III, 46, 3 6 1 gait top2 = Drive away completels,' from 1781, . Vedio root some forms of which such as मिभ्यक्ष, मिमिक्ष, मिमिक्षतु, मिमिक्षु , मिमिधन् cocar in the Th The form 745 also is found. The root means 'to reaob, to go, to botated,' and might be connected with L mitto गुमाय-Vedio for गृहाण 3 astu 'sin' Wo baro 3re used in the sense of fire' in VII 71 The word 34, wbich also means 'sin, dificulty danger,' abems to be a modification of all A similar case is of Tel 'speed and t's chariot' connected with L Angos to vex, torment, and Gr Aplbos pajd, dastra89 4 mnt- means really away' Here 'any body sway from you 1 e different from yon 5 r for 2-It is well koowo that this root governo B DOUD IN the genitire case. Its object here is my whlob is the genitive of the verbal noun AAG which is used here for Any of the Boror eignty of TartDa haya aid enough before The poet hero emphasues the same and says that noro else las ady poper--not cren of a twinkling to say notblog of anything moro.

·45 7757 ) 'Dne that commits on' Th! 19 20nzooted with a by Sayana, who would translate "committsog sta sa the matter of the sacrifice in yoar honour'ania translates teas 'at thy biddmg'takia; it as a modifying clause to puta 287This negative particle 18 here used without ang verb Wa have to supply somo autablo verb as fast which is taken by Siyana Tho poet saga "Harm us not, Varuva, with the weapons which strike bim who commity sin de' 38?- This word which is akin to atgy of the Lead meang mighty' This 13 en epithet applied to all gods as well as demons Bet TT 19 Used with reference to the frauds of the black races in the Veda la classical Sanskrit we have a invariably medias demons and the proceeds from our restriotzug the word as to the edemies of gods Aryan gods are called by the Peraians and the name op 18 given by them to their own goda The Hindoos gradually come to ropudiate the name set with reference to their own gods Now giving tho dare ar to demons they formulated by a falso analogy the word u to denoto thoir own gods It 12 thus to be noted that the word & 13 of Postvedio vrgla The Trord sur is derived from the root any as we have the word PTTK from the root 7 ta shing. The then 13 not the negativo particle sad ergt does not mean Fr Bet such as the run of common usage that this clear fact is thoroazbly igaored a rappropriately ooter the anglogy of some other words that have received similarly rough handling in the history of the Sanskrit langnage may comes from fayes does the word Ayt, but the former is tortered 10 a way which is really noteworthy विधवा 18 solved as विगत धव यस्या सा, thus creating One more word y for husband It has helper ta lorease the bumber already large of the names of the Hinda Gods as 149, 34747 4 athy HEAT Places outside the sphere of light' wo havo the word arany for house in classical Sanskrit, hane TR (Ragh VIII ) and are means residence' and 98T TENDS 'raye) Dinge or remaining away from bome. With the belp of these words 10 classical Sanskrit it is not dificult to understand the meaning of the exproglon here 1 -3746 Today and after today'CE 899 Hof Bik. 1. of our Nas ·46 Ana - 'Appearing everywhere.? 30 &c.=Tor, oh you hard to check your ordinates are quite anshaken as if fized on a mountain. As regards the inviolable character of Yorups's order and bis undisputed sovereignty, we need not say any more. 755 9. 1-For a. 2 977 := 'Discharge (the debts contracted by me). The ang ments 1s not added. We have many such instances in Veda. For the past teosal forms in Zend there is no augment. It is likely that the augmentless forms are the older ones. The absence of it after the negative particle ft is a remnant of the older system. माअन्यकृतेन भोजम्--It is a form trora भुज् as we have दर्शन from र, Way I not make marry hy otber's acquisitions or doings.' This shows how self-dependent tho sought to be. 4 rayer 4c. = These great downs are to me not shining.' They pre dark to me--evidently because the gladness of natura maleg Rot the debtor's heart happy. fatetera at afara II. order oh Varups, that we may be alive at those dawns.' The post means to say that be is not alire so long as he GTCARS puder debt. There is no life uploss be io fro from it 5 The to connects the third quarter with the fourth and translates 'on the numerona Vehases that have not yet sbono ine, in days to come. Ye bays followed Sayapa as the clauso BET « explains the stato of the paind of the debtors. EFF 10. 1 got. 'Relatire. One jolped, connected by blood-relationship to distinguish it from het. Otherwise wo hayo miod often in the septo of "Iriondsbip.' 2 Siyapi's explanation of this word is noticeable. He calls the wolf pop-forest or wild dog. The wolf is an animal of the dog kind. We may also make a distinction between ARDE The former is a 'thio' add the latter & 'robber,' we may be con. nected with English Steal A. S. Stellan and which comes from 19 to cat' suggests ideas of Gghting and bloodsbed. 11, INTEGiring med!' is a termination added to the root to give ·29946, 14:="Vell rentraining riches.' 'Keeping within bosods. 3,244]:=Hay we not stay away from,"may we not be without.' 4-May be taken as an adverb meaning 'bigbly,' ' may speak highly. Sigara takes it to be a noto, meaning "grcat praise.' ya Arduc is the retrain of nearly half the bymos of this Mandala (IT) 5 Thus we see in this concladiog verse the poet proming ap what he wants from Varuna, He does not want to make a show of his poverty to Lla rich and bountiful friends and relatives with a view to get them to relieve his needs. He wants to have wealth for himself and wishes to be blessed with horois sons to belp him in singing the praises of his God. This as we havo often seen, is the ambition of the Risbis. They are not dwellers in forests, with their back scornfalls turned on this work-a-day world. Nor do we ind them seeking unification with God and absolute cessation of wardly cares, Ti II. 38. Pa 1. 1 4974-1 (6.P.) from which the name is derived means to impel. There is, a cf. 5 'to extract juice from which the word As is derived. At may liere mes either 'for impelling people to 'work' or 'or making them take up their por 99 in which is extracted.' 2 T is in patioas places taken to mean an Impeller', 2.0 the Sun (aa) moves people to Botive work. Students of it are aware of two deities representing the Bun-- and Alee Sowetimes they are separated while at others they are identified. Beste deg thoso two we bave us and fir kaving some of the fonctions ot सवितृ and सूर्य assigned to them. 3 : car(a)() TRI 'Flaving that function.' T="Hade e partner in well-being or happiness, welfare." 7 2. 1 gyufo: 2769: 'Ollongarms ho stretches forth his hapels,' meaning that he throws bis rags ater off, and al both meaning 'band' are used bere. 15 has ita cognata in Zond Bazu the plural of which is Båtva. A is said by some to be akin to L Janics bat others gpggest that Blanus is connected with ar 'to Montero, ·48 ='Excessiysig cleansing or purifying Waters which are greatly baly and thus purifying are ia his order, or under his con. trol and the wind too in the sky sports ander bis rule. * 3. Inhala Paganla="Joing fast (carried by bis fleet horses), Ho ( er) will now halt (lit, uagoko); or it was wrap Even one who is going post baste will now balt,' a nominative of art present participle of a to go. 3 kwa &o. "Stops the traveller from his journey.' (lit- "going forther.') 3 ब्राह्मणां चिद न्यायानविष्या-The difficulty here is about न्ययान. The form 37477 ocours four times, but except Lere it is with the prefix here. It iran aor. 3rd person sing. from the root en vide. Whit.(890 a) 479-Approaches. All the verbs in the verse aro principal ones. ficat alone has accent Locause it stands at the beginning of a quarter. PRE 4. la d'Weaving.' Sayans bas supplied as nominative to समन्यत् and नारी 43 a nountobo quahfied by वमन्त्री Hotakes the Deading to be be a woman weaving a cloth the night bas again enveloped all light.! All this Siyapa Las done because of the mis. guidance of Yaska wboqaoles this clause as an example of simile in bis A IV. 2-3. The clause forms a part of a description of night. fall. It is a mere continuation of the last 7 Wo have been told thers that the trareller has stopped his journey, that the hero's enthusiasm has been abruptly curbed and the post goes on to tell as that the female wreater, the night, bas again taken up her weaving. We need not, in explaining the clase, say lika Så gana a ufa: as theelause is snersuploot निगरणाविशयोक्ति or रूपकातिशयोक्ति. By विवतं वयhat, which iss well-known idea with the vedio Rishig, we have the kpowledge of right directly, just as fron THTC HB 709 te bars the idea of the glacoes from the two eyes of a damsel. Anotber and a more natural beasing that may be suggestod is The female weater bus rolled up again the cloth woren by her.' Because the aua ft down she could not proceed with het work. The work is going on lar days together. She does it by daytimo sod ·rolls it up in the evening to he taken op again the next day. The verb which is explained by Sayang as the art need zob oa aga much dificulty, The olotb that is woyon is rolled upon a big long roller as it is gradually made up, 3:41 The Ara (the elever man) has kept asido bis work in the midst of its being done mesning 'ho is obliged to leave it ball done because of the closing shades of the evening.' 394 TEC='Has awakened and gob ap. This may refer to #0;bott is grammatically a little queer that the next forb in tho same quarter should refer to the Sun. So we should better tako vaatas nominative to the verb ia the last quarter of this verse only. 4 Finall: ='Apportioned the sacrificial times.' The wise men settled his hours of devotion cod sacrifice. Thus he formed his programme for the day to come. The sun then came up. « Bacaa:- This word occurs very often in the Rigvoda sod Sayana has giveu various explanations of it. It is applied as an epithet to various gods. The meaning that is given here via that of never resting snuts all contezte, bat partiodlarly here as of the Ban it has been always said that he knows no rest. C1. FT मुपजुरग एक. 55. 1 Aarga ata - 'Presides over all food.' There seems to be no objeotion to our onderstanding the clause to mean presides over all life's the Sun dona it by making it possible. The meaning food is of course by सुद्धा लक्षणा as आयुपंत in आयु पीयते. Tho primary sense would not do bod henco & secondary one arises. The conneation between the primary and the secondary or the figuratire (a 7) senses is either similarity or something else. The present 19 CRSA of the latter; the being aanu. 2 195:- 'Light from 17 "to shine.' We have seen PA, F do. 2rom the same root which is of et. 4 while 7 'to latent' is of cl. 1. In Veda tba root is al Raya treated as one of cl. 6. 379-This word in variously explained in the Veda, bs TE WATT. 4. It is probably derived from far to know the palatal being changed to gutteral and soon to be the natural meaning of the word; and this sbould be accepted here 4 putin Bofitting bis{Agoi's) intelligence. We know Agni is very often praised as @g, , Ator do all meaning Intelligont.'

·50 is hero said to send the chief share to the mother (ITC), as paraphrased by Sayada, who reserves it for Agai. FI 6. 1474 XAlank=The desire of all that go about is homewards. We have this word are corresponding to the word 'home' and we have also the word a which is cognate to L. domus; thus we find that we have in the Sanskrit words for house from which both the Saxons and the Latins got their word for it. 2 AT $19:="Half-done work.' L Opus has been noticed before. 3 दैव्यस्य सवितु व्रत अनु="According to the law of the divine सविता.' 497-Tbis forse occurs only here. T. is tred in the sense of 'many! 7 is also used as accusative in the same sense. So TUITEC boy be taken fo the sauta sease viz -'msay,' or 'all." 5 faciat-Por the active indeclinable past participle Voda kus three suffixes at, ar, and cl. Whitney actices ia 993 that fit acco tirs 35 times against 21 of at any occurs only 9 times in the Rigveda &nd eight times in the 10th book alone. The prepositions being consudered as separato words, there was no occasion for the 4 of the classical language as in . 7. 1 dc-Tho poet means to say that the fac keeps watec in the sky and up the course of time at 19 apalable to animals roaming through deserts When rain falls, even the animais wandertag throagh the waste deserts get water. 3D Art: Trees are there for buds. This means that the birda bare trees for their shelter. But it is enteresting to see that they are conneoted with at the God of tbe Son, because without warmth no tree can grow, Thus we see that both burds and beasta derive benefit from the Sun-the former by getting water when they are in parobed lands and the latter getting trees for their shelter when they sre scorched by hent. In this way we see the Sun oppressing the beings with bus heat and at the same time providing remedies against his own doings. All this is according to his settled order which is lapiolable. 3-A compound of a pronoun and a negative It takes * singular as well as a plural verb. Tant (VI. 39,5). Seo aote 4 Rik G of 1. 48.

·51 8, 1 evi's construction of this verse is not smooth. He takes many words understood. Again rima: in the first ha}f is taken with ante ip the second half which seems forced. The two balyes may be taken separately. The first referring to aru and the second to en The word uratz is never used in Veda ia tho sense of a bird. Sagara's explanation of fruis is in accordanco mth X. 73 where in the last verao prors the eighth he is said to be the Son—tha measurer of the deaths and births of animals and cannot therefore bo interpreted as a bird. %40914-Ocours only here Acoording to Siyana, it means 'obtainable by the moving.' Bonier William, in bis dictionary points out that madera sc bolers like to interpret it as far as is practioable. "As well or as quickly as possible." 3 spea-Sågand's explanation of this word as a tea in certainly inatourato. It would bave been syty is that case, to means bolonging to aky. 4 AA = 'In a twinkling' It may mean'at aanget. 5- From their dwellings.' 61 - Animals, beings, people.' Translate the verse - Varu Pa oocupreg in a twinkling hu pleasant akyay abode which is within the reach of the moving. Bat the pervading and observing Son (Ateit) comes to his own place sad he (feat) sends out people from these dwollings too business)' Varana at pight bridge all people to rest, while the Bud, by day, sends them to work. It sbould be noted, bowever, that an u said to presido over both day and night. 7 *:= 'Sends away, 'separates.' 7 with and a from which the word au is derired, 79. 2 Velso to noto bere the ia piolable patare of tho order of No God can obange it. This means of course that the phopomena ponposted with the Sun are unalterably regular. 2 for: Keila means favour' or it may be an adverb menning happily. Although it is given A5 & synonym of food! may better be taken to mean 's salatation. The clange simply means 'I ask this faroor with salatations, or with bomble bowing I gladly offer this prayer.' 3 For T see X, 72 oor No. 25 and for at noe VIII. 29 our F No. 24.

·52 75 10. 1 Sågars bas explained i fit and go by giring their alfior etymological sense. He evidentig does not like to see other deities izvoked in s hyma addressed to uf. Bat it is not ancommon to find other deities in roked in a hyon addressed to a particular God. *i, fors and gets may thus be made objects of 77742: glorifying.' Yo glorify &c, Sayapa takes 1467 in the sense of the Accusative and makes it an adjective to 7. The translation according to bim woald be 'may the lord of the diving deities deserving to be praised by men protect us glorifying him who is worthy of adoration and contemplation and who is intelligent.' 3 HR 04 atau 'In the attaionegt of wealth and in the Acquisition of riches.' The repetition is eredently intended to intensify the moaning > h 11, 1 tane 2799-'Which would be happiness-giving to every) Talative. The expression TRT after of this verse, very probably refers to the composer of the great hyun and pitanza to big copraisers (not composers) and at to all his relatives. We have often seen that it is not for himself alone that a poet ang byans but also in the interest of all his family and often in company with them all. Thus ta borsow a Christain idea the poet was the chaplain of his own family. This system of praise of and prayer to Gods in company shows that the people did not care to go to Any public tem ples. To any such there seems to be no allasion in the Yeun OTTA III. 9. 21. I Bal Son of the waters' slading to the submarice frc. 2 U-Following S&Fade as usual Dr, Wilson translates this Ford be accessible. The more natural interpretation and the one which Siyana himsell has pet upon the word eleswberp is great exploitation. That is generally explained in terassira haroc making' (25) This word oocars three times and in all these our commentstor parsphrases it almilarly.

·5S $ 2. 1471 for 1 - Trees, woods, मायगान-This is an obscure word explaiasd by यारका कामयमान 'wishing or longing for.' 3 The meaning of the second half is not quite clear. The word Pada has two meanings Disappearade' and 'return or reappearauce. If we understand that after once going to the watery regions of the sky, afir retards in the form of lightning, then that madifestation would be dificult to benr. Ergo geeras to take ad 49 disappearesco' or lit. 'remaining away.' He seeas to explain the verse thug, "When longing for the woods you go to your mothers, the waters, that sojourn of yours ob Agni, cannot be tolerated by us, so that though you are away you are here (with us too)," Thus showing that the fire harng the wood, remaing in the waters and is also with tho #fas, Sayans tell us that the stay have him in their stiek, which iſ rubbed, for a moment, would produce him (fire). lq-atau explains elsewhere as "bittor" and this meaning suits here well, ns the poet gives Agui credit for being of a good mind namely "ready to accept any offercog, good, bad, indifferent. It may mcan also Tropf 24 &c.-The verso shows that the more elaborate sacrifices eguntas the services of many priesty had oomo into use. The double occorrenen of g sbows that ope 33 expletive. These preposi- Lions (H, Fre, 4. ) are never used singly as expletivos. 4. 1 fau: Tar:- Enemies or hostile armies' as Erru takes it 877- going together. Pard--This gorero, the recusative fey. It is also part of the perfect participle if it. Agai passes all these over and conceals himself in the skyay regions where bois found out by Gods. 5. 1 74 'In this manner' as indicated in the previous Mantra, 3 The act of finding ont afa is bere said to be performed hy stoftrae who took him to the Gods or to the worshippers, The Ford da is applied to both ic Yoda. १८ फक ·3 सांसमिव त्मना-It is not clear why Sayama supplies पुत्र attar Heing. It really refers to anybody that bas drawn himself sway, even like a culprit to evade detection. In any organised society, the pursuit of a fugitiva is quite concierable, Agni 1 hke & lagi. tise and found him out in a far off country as a policeman geta hold of a fugitira. Sosad such idea is not impossible on tha whole weten means 'one who has stolen away.' 14799-919901 takes this to mean beneficial to men.' This is applied to Indra in I. 84, 20. We have an epithet of Gods. If a 18 allowed to be so, it is not clear why my should not be accepted in the same way. 1 About the birth and existence of a there bave been given various Torsions in the different portions of rt (1) He 18 said to have been generated by o () By Indra, between two stones. (3) By the dawns (4) By Indra and Vishnu together te. O this kind 19 also the tradition of his being bronglat unto the earth for the good of Gods and men by man, who evidently is not a God but Ithe Prometheus of western mythology belongs to an intermedi. ate class between Gods and men. To this it might bo opposed that Or 18 sometimes styled graf Still High has got no independent hymn to itself, and its being used for a fe must be only figurative. मातरिश्चन् ७ explained both thy याक and सायण to be वायु on the strength of its being derived from su The three existences of 27 are the Sun in the hearers, the lightning in the sky, and ordinary fire on the earth It is natural for men to suppose that the first two which are beyond their control and are more miraculous, must have something to do with the generation of the third. Again they could generato fira by friction by robbing two stones or pieces of Food together and his rory process on a large scale they witnessed in the phenomena cf lightning. Thus it 19 natural for men ta establish some condection between the lightoing fire and ordinary fire. Some such reasoning lias made the Vedio poets to put forth mong others a theory of creation of carthly Gro from HRH tho fightning üre, ofan in the lightning is called as an III. 9, 11. तनूनपादुच्यते गर्भ थासुरो नराशंसो भयति यद्विजायते । मातरिश्या यदमिमीत मातरि घातस्य सगों अभवत्सरीमणि ॥

·55 He 13 ETTE The powerful fetus (Agni resting in the preces of wood) 15 called तनूनपाव Then he is born Le 13 Hay when he is produced in the mother (edhe sky) It us in the movement of these that the generation of ra or any takes place 90 TZ-Though generally in the 19strumental 7777 hore takes or in the nomibakra Tbos espal ay wall quite do well That good luck covers open an dgnorant man is on account of your explord? F7797 seems to take any in the nominative, becauso le does not like to take a 49 DOLO 31 - 'In the evening' R9 hag an bis gloss bere But in the only other place where the word oodurs, 90 takes it to mean at night VIII 1 29 It may team in the morning also 479 21907 by paraphrasing the word ag two-fuoted and four footed seems to mean, a) animals men as well as cattle 1शीर= Lying hidden (अभ्यतरलीन) शगीशिवाभ्यवरजीनपावका (Raghu vans & III) 294atay Of purifying lustre 7759. 1 As 1207 has summed up the gods make op the nmber of 3333 It is not to be understood that the Gods are 80 many different ongs The number includes variou9 manifestations of thirty three Gods as we are told by Siyans Still a reference to later works does not able the matcer quite clear One may very well doubt whether rcally thoro 15 any reference to Gods at all is a syord very often used for worsbippers 43 well as Gods Loro wa may suppose that worsbappers are meant The number is ocły lodicative of the fact that Agu had many wor slippers before Three might be the favourite number of our poet 1 PT III 39 1 ngu shilling their cluns rita torsels Thu 29 how Sayap does it evidently taking clios for moribs Fill their laws with fodder' Yilson ·56 3 Fi-'Partaker of the sprutless Hit It 19 not pecessary to understand the word as 'going straight' as some Europese Scholars profer to interpret it having regard mainly to its derivation from me the root F 'to go straight 3 Horas Eren in clasucal literature rrobave this word used for ladra's horses, has being the Sun's da eta Edita amata (S&Luntala I ) 4864E-Althougl it often occurs as a request to lodra himself BS enjoy yourself 'be exhilarated it is better to follow #mw bero and to translate with Dr Wilson "exhilarate them at the ceremony 1 give' 1 of 'Mixed with butter-milk'a bas mixed with barley meal' Probably 'cburned after being mixed' It seems butter mulk. as added to give acidity 27-Aay be talen to mean 'brıllıant' Sayans proposes two ineanings (1) Tresh (2) Beweg in the vessel of acid butter mulL 37-lee - Perfect in the sense of Present form 'to From the same root wo bave the word auto ='non giver, nan worshipper,' bence 'an enemy' A Mags are said to form a collection of gods and wait apon the Mojestio Indrs. They are the storm-gods of a Dany byroos have been composed in their bonour They are sard to be boys. They are also called 'sons of heaven Indra is call ed मरुत्वान् मरुत्सस Indra is often called to drink सोम with मरrs and There are some very beautiful hymns on heas in the az All these hymns have been translated and ably enpotated by Max Mullor an bis Yedio hymns vol ILIII Sacred Books of the East 5 T'Along witb' We bare in the same sense 6 EVE -Lt 'Shower,' pour like a shower, drink off."This shows that the 8th Ju10e is not to be taken in small quantities but it 19 to be poured or drunk beartily India is said to be a very greedy dopler of #14 753. 1374 - Tbose Hias, oh Indra, enbance pour 119uenca by praisiug you' 4 * ·57 1 AYAT AAI-T is an adverb meaning 'sweetly, ia a suato manner.' 'Gently' as Wilson translate it. Do =Tocited'--'cu. couraged." 2 &0. -"The were the streagth of Indra.' Ye have soon that tho ho help Indra ia bis attie. 3 अमर्मणो मन्यमानस्य-This is an expression like the modern पंडितमन्य 'who considers hiusell to be learned.' 9 also considered himself invulnerable. Indra when stimulated by the sweet words of the **** exactly hit upon the (FR) the vital assailable part of 97. If it bad beon at instead of Az it would have been correct to translate 'pierced the vital part' as Wilson does it. 1 9999 = Like that of t. We have #fts alluding to their predecessors favoured by the gods whom they praised. Regularly this ought to be part which form oceurs only once in II. 10, 6. He is sometimes explained by 249 28 'buman,' 'so far as is possible for man.' We have, like the present poat, invoking Agni to favour bim as he favoured other Figs. frana fan पवर । अनिरस्वन् महिन्नत प्रस्कवस्य श्रुधी हवम्. 1.45, 3. 29:-Mast Lera Le taken ay 'adorable' ag the commentator suggests, adjective to Res. (erofa:), Dr. Wilson, however, takes these a9 separate adjectives used as nouns and translates with the adorablo #res and with the traversery ( of the air)." Tular: "Those that move in the sky' ng storm-gods; their abode is onturolls the sky. 304) auf alt='Move down the waters of the sky) to the waters of the carth 77 6. 1 TABLO.--'Like swift horses you let loose the waters to more! 26Demon, not dividel The word is never used in Veda in this sensa, The construction of this runs into the next verse. 3- PRE :. We find that always follows the standard of comparison (Tara) in the #z; and so we may understand that with this particle we have always ATT TT in the whers- ·58 as 10 later Sanskrit the rule of file with us pot followed ag gi TTTTRANI Fron all this it will be plain why does cot occur as a separate in the whole of the Free 778 7 19 ITO'Great' We generally find these two towerher, and distinction is drawn in the Lind of greatness such as time querly infizsence 340 de They did not measure and do not measure' The sense is of course cannot measure Note that I u bere used in Perfect in both the 3 8 I F-Is to be understood 10 plural. 2 Th19 is a Rik priting forth the great powers and sovereignty of Indra Fio supports the earth and creates the sun and the Dawne makes them shipe Tho samo words aro repeated in a variety of ways That 15 said hcre za genoral tertas, 19 mentioned in detoul For example in some hyons and Riks te have the doors the sereral deeds of Indra set forth which are bere only alluded to पर्भ मुहना पुरु Again विश्देवा समिति मतानि 19 expanded as in the precexling and following Riks On the whole in these verses we hare the on disputed &npremacy of Indro urged with an iteration wbicb is common in the ancient works of almost all lapgungos 1 w219-E-Sayapa ofices that this vocative has an accent on the frst syllable because it stands at the begining of 8 977 by the Sutrs आमनितस्य च oceurring in the sixth अध्याय of पाणिनि Note also the amplification of the aspirato in later Sapskrit (tor 691 TT -Indra's fondness for at 19 not only great bat at 15 taid to be inlor, 50 much so that we have it said about him, very often 23 here that be drinks at even the moment that he 15 Jorn. 3788 - This is used in the sense of Take-powerful-mighty' The droppior of 29 14 Vedic 4777-Is ased 10 the causal sepse, 'candot ward of regist' 5 The Vedic fa do not all their gods sagitt They speak of them as born and assign eren parentaca and geneology to them ·59 10. 197714'In the highest los ven' Pan -Såyaca bore paraphrases ini yra. Lit. 'doer of good doeda. Artificer of creation' As Wilson translates it. But this word oceur in four other places in all of whioh Säynna interprets it as algut erfaat-Surporter of the praisers,' and this moaning suits here very well. - means 'n praiser.' In this sease it is used in the following hyma na di mana aai and in many places in Veda, 94g is used in the sense of 'supporter.' VII. 95, I, So the compound art can safoly hate the moaning which east attaches to it in all places except the present. 3 yea:- The termination is added here as in 1767 mitboat any special sense. SHE 11. I THO-Wo have this word beforo in II. 28, 8 where it is Applied to quand reaps 'appearing overywhero. Sayans hers takes this to leaga compound and translates 'froin whom wady are born.' Ordinarily speaking one does not expect an adjective to onde compound because it cannot ha the principal member which 10 A compound the last word ought to be. 2 370: RIT: 31 h = 'Lying around tho water and manifesting his power.' Dr. Wilson takes 777 49 na ndjeatyra to su: and translates 'Enveloping the slumbering waters.' 3 797-fry is the Sanskrit word for bip' fint must be assumed to be its Yedic forms to explain fit and feet the only tvo ocurrences of the word in the ga. 4 Braet: - 'Covered, from an 'to cover.' It is a root of class Ped. Bo vast, the poet means to say, was the form of Indra that bis buttock covered the whole earth and that the heavens could not comprobend bis grcatness. 12, IETET IS EAR compound adjective to att: 24&c. - 'Deserving of sacrilice, you protect the sacrifice by force of his sacrifice.' Note that the word ay is used in the verse 10 the sense of facrifice as well as 'sacrifieer. This versealso deserves Rotico ng it shows the importance of sacrifices and their efficacy, as also the mutual obligation of the gods and the worshippers. The Torshippers by their sacrifice are to increase the strongth of the ·gode, and the gods are to protect the worshippers. Something liko this mutual obligation has been expressed in the following Terse of श्रीमद्भगवद्गीता. देवाभावयतानेन, ते देवा भावयन्तु वः । परस्परं भावयन्तः येय परमवा- प्पय ॥१॥ भनेन here refers to us- 577 13. 11 generally occurs as a noun in the sense of 'protectino, oblation'; Rat there Såyana takea it as an adjective to the of course translating protective. Conservatory sucrioce." Dr. Wilson. It may be taken to mean bblation given in a sacrifice.' Past Pass. Perfect of a 'to glorify, to honour. This rerse gives an indication of the fact that tha Syauas of the were pat composed all at the same time. There are various meansof determining whether & particular hymo is earlier or later. It is impossible to determine the definite chronological order of the hymps, but certain idoag can be at once set down to be very old. We bare Ope erents zorrated in certain hymosas actually courring at the time of the composition while the same events are described as matters of history in other bymns. We have sacrificial ideas more prominently mentioned in some than in others. again we have direct evidence in the words of the kyiaus, as in the present, of tho oxistence of the preceding poets and their songs. Agoi is said to ba deserving of praiso at the hands of the old as well as the new fts. Here we have allusion to songs ancient, medieval, and modern; tres painting to three periods of the compositon of hyrsus At the time when the present hymn tras composed. 14, 1 Agad at Are Perfests wbich may be taken either in the past or present sense. 'So soon as the thought occurs to me (of praising) I produco (a lynn). 274 47='Let me praise Indra before the day of the battle Grafare: is explained here by Sáya na ag 'the distant day of difficulty. But in bis gloss, on VII, 83, 5 be explains AA by aceite part, yola and this meaning it would be better to take here. 30-7 is connective adverb meaniom syber' or 'on sthick.' The clause means '80 that bo may rescue us frontu danger on that day.' 4 TLC.-It seems that the post holds that people on both sides in a bgbt inrole the God. There is, wit were, a competi- ·61 tion. The aide of the post as also the one hostile to him, both via with each other in Praising Indrs It is therefore necessary that he sbould begin his praises before that final day --The ferryman 19, as every one knows, Anxiously urged to come soon, by people standing on both the banks of the rivers This shows that the practice of fording rivers a boats was cominon in the Medio days in cases where there were no bridges 5 It was the belief of the worshippers of Indra that through fatta in him they would get booty in battle VII 3.2, 14 wa TU 7777 AR ATA Anana --Through faith in thee, of mighty one, the strong acquires spoils on the day of battle Fri 15 1 TIETO - Sayans tales les 24 & separate clause meaning 'bas been ofierod Wilson takes it *Welcome Indra" y takes them with Brah meaning with the utterance of the word FIET' But the proper word in the case of Indrs 19 not igr but aq 2 selama --This appears to be an adverb meaning on the right Sayaua elsewhere explains at aziav vafa atafor. He generally translates it by aut The word alag has got soveral meet2DES (1) The right hand (2) The south (3) Rospectful or polite As at is not clear what propriety there is in a flowing on the right side of Indra, one is incliged to talo gatafory to mean respectfully This suits well with the adjectivo dear applied to kila 80 Tilson translates "may the grateful #TE JUCA flow in TCCrCnco round Indra Vo think in IT 43, I suffer for malet 9157 tho peaning *respootfully suite batter Nabody requires ta ba told af L Dexter being :224 to afere 17 16. iziq-Siyarts takes this to mean the 'Submarine fire There seems to be no objection to take it as 'the bord of cows 10 reference to the usual exploit of Indra 0h. the liberation of the cows by breaking the fortresses of the demons by whom they were taken Away Dr Wilson whose translation is intended to give Siyapas meaning renders the clause, Thou hast repressed the strong fame abiding uu algas' Pea-Do doubt refers to some exploit of Indra à thanks that the allusion here is to the famous explout of the hberation of the cows, of which he have seen 90 moob elsewhere Thou didat ·62 break open the impregpable stall of the cows' The whole means that when Indra takes it into his head to do anything, it does not lic in anybody's power to resist him. 3 सरिभ्य:-Sayana seems to hare the Vedic निमत्तिव्यलय here and interpret af: by aff. There seems to be, howafer, no objection to take it to mean 'in the interest of friends, devotees.' 4 fura: *'Around that are around.' Though separately written in tho eat tho in influences the following word and changes its initial R to u. We have similarly परिष्ना मवोनि. 3735 17. 1 TY="Flappiness givin' This is Sâyana's rendering, but as we 28T8 no other form of this word in the Veda it as better to take it as an adverb meaning for happiness, protection.'gu zet Had Ta as Sayana bimself tales it clsesbere, संजितं बनानां ='Conqueror of the wealthot killed enemies' संजित is & vorbal nous. On 47 see noto oa I. 116, 15. v is generalls taken by Sayada to mean the wealth acquired in battle.' at III. 33. FF 1. 1 aydi="Lodging for the sea ) 9 fent-from Rs 'to lick, caress.' This is used as a points out in the desideratiro sense "wishing to lick." 3 - Ran on, low rapidly. This is a man which gives us some dofinite information regarding the place of the Argås. Tbo two rivers and 3*, generally called for and T7. are the modern Dias and Satlaj their confluence is near Amritsar. So Vishwamitri's locality seems to be in the Punjab, Atany rats it shows that the Aryds bad advanced so far. 4 The first three series are in praise of the two rivers. 5 THT-Yo may translate with Siçana as rivalling each other! It would perbapa be better to take it to mean Rejoicing' as both these are going from the mountains to the Ocean. Tio eft or suggestion here is of women going from the paterna) roof to the residence of their husbands, ·64 2 - We go by his order, se proceed noder hus zaspiration The word 69 here is from 'to impel, drive from which the and सूत come The common signification of प्रसव Ka भासनप्रसवा 18 delivery' and the word then is from 2 to give birth नाक 7. 1 JA='Io parons ways' pa paraphrases it by T-Sever" 2 997-"Worthy to be praised to be highly applauded' 3 after Sitting around besiegers' Vritra and his followers held the waters i confinement and they may well be said that they were the besiegers whom Indra olor with his thunderbolt 474 Tar-'Wishing an outlet! Wilson takes it to mean *whence the watere proceed in the direction they desire! This is not following the words in the text 57788 1 77 and both mean 'to praiso' The former is generally used 20 Atmosnepada and in the 1st class while the latter 19 Parasma pada and of the 9th class ka thus moans 'O praiser 2 311 477c-The meaning of the word urais not smooth सापण takes आपोषान् to mean उद्घोषयन् and tales उत्तरा युगानि as referring to any in the next quarter The translation of the word nocording to him would be by no means forget oli praiser this Apceok of yours which you are sounding forth Oh praiser bofavour able to us in the hymns which will be composed in the future ages, 3 ** at fort 99472--Tulson translates Treat us not after (tho arrogant fasbion of)mep' a means 'to lumiliate to maltreat, to insult to oltend 'One of these may be talon here Do not slight us or speah ill of us among men fant frate and ey are modern ideas of the same kind & chariot. 1 1683-BTTT 19 used elsewlore as in IV 30 in the sense of Here we have the word 14 also, and distinction must therefore be made, and Wilson takes' with a wagon and a chariot ? Anu- Bor down, bend down, 'ho ye low or sliallow 3 314 31 = 'Below the axle of the carriages that are to be talep through the waters) ·65 4 The form 497 deserves notice. Tho Perlect is bere used for Aorist. The use of Perfect in the 1st and 2nd person is yory taro in the wbole range of Sanskrit litorsture. Notwithstanding this fact 2nd I'ers, Sing. Perf, lius received sº much attention from both students and examiners of Sanskrit Grammar P 10. 1 Fre 'I shall bend down.' Hero we have tho singular whereas in the first quarter, we have plaral qua. This chango of number Beems to be intended for the similes that are used. The rivers say this of each one of them individaalls, 17 is mi - Mortal.' 3*4 is a word for 'an tomarr led girl.' Having regard to this General meaning Sayapa labours to explain the word 4 by Ad or C. Yaskasoems to have the meaning of tho word as'maiden' wben do giros AT-'whom sloald olio be taken to is given in marringo; as the dorivation of it. It is question whether wa miest stick to this meaning in the interpretation of this Tlik 4 Blyans talos this to be the Inhnitira af Thut gives it the meaning of *7 or 33. MAZS 'o moto or to go whicla yana himself votices in his gloss on (I. 138,2) where a form of this root v4: occurs. F5 II. 19-'A collection, assemblage.' It appears that after crossing the contence of the rivers the who neems to be the followers of Vishvamitra had to obtain cows, This does not clasb, as is suggested bs 114, with the tradition that Vihrámitra was loaded with gifts from Sudis when lo songht to cross the rivers. * HITT HIT:&c.-- This, we thok should be taken as an independent sentence. "Day your courso appointed by Datero 50 on." is taken both by Sagana and Vedirthayatos as a verb with Tip for its nominatire, and 79: 13 A causstira claus9 meaning Slace their undertaking has been alloted by son' 3 TAHTU - 'I seek your favoar.' Enft is lit. 'good blod, sod opinion.' safar&c.-Both Sigads and lodsrthayatou do not seem to take the best balf smoothig enorch, we should lite to treaslato this:-Since the Bharatås would cross you orer, tho aisenc blago 15 5 ·66 which is now stimulated by you and indulged by Indra is desirous of cows. Nor may your appointed course be followed, I seek the high favour of you who sro Adorable," FREE 12. 1 af 2497="Composed a great hymn or obtained a great favour." is used in the sense of 'arysoge' or 'put together. We hare मक्ति used in this sense in R. carto V. भवति विरलमक्तिलानपुप्पोपहार:- 2 rid 14: -'Bestowers of food by means of the supply of water, which may be used in the various processes for agricultural purposes, 31-Ig in the Ang given among the names of rivers. Sayapı onderstands this in the sense of 'canals' wbich meaning is perfectly fbitable here Ho makes it an accusative of the two verbs for pra and song. Ons would horerer naturally take aw: In the sense of 'riters' in general and make this word as well as Egy: and 694-4: Adjectives of understood. 755 1S. la Lc. Let your current flow, leaving the sole-pos above. It is to be noted that which is not used separately in tbe sense of "to go in classical Sanshțit is thus used here. We have this sense of the word in water as noticed in Kevyaprakisha VII Ullas. It is instructive to think which of the two meanings 'to strike' kod to go is original. The latter is likely later as going is nothing about striking the ground at each pace. This is however a pere guess, 2 Arc-'O water, leave the ropes (untouched) 3 otat literally 'not to be lilled, benco 'not to be dis respected.' It is an epitlet generally applied to a cow and tita abows the respect for the life of a cow from the most olden times, 41-also naturally goes with the rivers but av takes it with the praiser and understands it in the locative. 914 Do not go to increase'i, c, do not be fall of waters' This is the explanation of #128. But the aspal zeaning of wat is at "poor or deroid.' And therelors EI TAROTI would be 'Do not * Rithout increase i e, be prosperous.' Wilson following 6195 translates Exhibit no (present) incrcase' and suggests in the note that the oral meaning of 'emptiness,' Is not giren bere ·Do increase 751, is comparatively smoother Soms is farcerable to us and will help us in propitiating your horses' All tbus dicitga and also reconcile this clause with the medi in the next verse to the word because the poot's immediate need in shallowness of the water and so be asks tba riters, only for tbe time, to exhibit III. 4. 1 fran–Here we have to supply get according to Sayang and the constraction tben 13 ateh Erga Tashig'Your car driven by Haris is farotrable to as' Dr Welson connecta rtual with grade and translatos "come with thy borses (sołed to the car) which is favourably disposed to us' Withont supplying any. thing can wo not refer to file and construe que tant stety and refc77 may either be instrumental or dativet so that we mag translate Which Eta along with your phs or in the interest of your Haris is favourabls disposed towards us' The construction with great as Iastr 29 no donht a little awkward but it is not abenrd Soma as well as fonz beses tre kurdis disposed towards us The other way of tablog the clarid ti with frei as elativo desire to refer T to some word menspoed na tebe naciple sentence arises from a Altogethere must go with plante ·G8 1 qeritet "Rich in food.'Siyana also has given his agaal interprotation as an alternative meaning here. "Foetherer of rites resulting in food." This is an epithet applied to many gods, fins 391, nam &c. As all these use horses #. 24. suggests that the word should be taken to mean 'possessed of quick horses." 557 6. 17-Is a verbal noun meaning defester of enemies. It 13 from the perfect base. 97134-Here again yemay notice tlust the word of is occurrin when talking of battle. Indra is very often invoked by people to help them in battle. We have many hymns fall of each iavokations, Indra is particularly describe to have aided Lingma when he was attached hy ten kings. This constant description of Indra in the Vedas, as princblo, contrasta very poorly with the pitiable des. cription of the same deity in the Paurápic literature, Indrs is thero described as serg jealous of his throne and constantly afraid of beras dislodged and thus always on the elect to see if anybody perform, bundred sacrifices to Tin his place or become a source of danger to him on Bocount of his extraordinary penance. Again when acy powerful demon arises to disturb the peace of the world ho is driven to the extremity of going to Vishou at the head of all the gods, and requesting him to assume an incarnation for the reestablishment of peace and ordor in the world, मा 7. 1 gafat:-'With stones.' This is bow Sågapa takes it The usual sense of yog'a man' may be taken here. Sårapa himself pıraphrases afa: by *iffu: Ratafit: I. 173.2. h. IV. 30. 1. I ETT Saperior.' This is comparative of which is equal to TELE. Prepositions alone are used whero suitable words are to be supplied altor tbem. Thus we have in compagaria Buck a zent In sentences, Yerbs bays to bo sapphed after theca; such as gratis पुधियाः प्रदिव ऋवाइदा मुहान Sayapa supplies रिरिचे with the remark उचित कियाध्याहारेण- ·69 16='Really' Cf I certus = sure, by aut 4+ ( transposition of letters ) 2 4 - Imitated followed 't is used kere 14 Parasmaipada, which is only done a later Saosent in Aorist with the thought of this varss compare ययाचरति महत्तत्तदेवेतरोपन ' स याप्रमाणीकुरुते लोरस्त * Gita ILI, 31 tite 3 12 Y = They made you fight' (for them) 2291-Is certainly an insoluble puzzle Sayapa himself once tales at for stat ns in Tay X 94, 3, 4, once ho takes it for ac, अभ्रातृव्योऽना त्वम् VIIT 21, 13, once as प्राणयुक्त in अना बना VIII 475, while in the present verse he takes to These are all the occurences of this word in the Vede The explanations, though somebow suiting the context, have hardly any common basis à 4 says that in all these places the word may he dropped without any Jose of meaning This is equivalent to saying that it 13 an oxpletire particle It is not easy to make sag suggestion If the word cat 19 poderstood in the sccnsative and if guy is not understood 10 the casal sense, it would be better to have, as the nominative of the verb, demons rastead of gods Then it would have to be taken as referring to the demons Taking however, a general view of the oceurrences of the word, one is inclined to think that wat is from XT67='mouth (L Os-mouth) other in the literal or figurative In the present passage it may be taken to mean 'as a leader, patting you in front" The ides that Indra was made the leader by the Gods, is not uncommon In the Veda we have Rishis saying this often Just as we have त्वा युनावया सहायभूतेन so we may taka a 3-1-TITET 'Being the leader of the gods, you fought senge 1 This and the following two Forses are adjectival clauses to rerse 7 1 RT-This appeurs to be nominal verb, ont the LOOD F 9 Reyer used in the Vods. 1 FETT &c. The context of this verseis not quite clear The ·70 post asks Indra why be flas got excessively ants just after lo bas killed the demon. After Indra Lilled his enemy the poet expects him to be quiet, but the God presents to the poet 30 adgit appearance. Hence the grestion किमादुतासि मन्युमत्तमः. 78. I gengi = 'TT'ishing for vicLed slaughtor.' When meditatia: moischief.' Wilson. 2 This Mantra as Sayana properly points out refers to the dispelling of the dews, Indra here represents the Sun at whose approach the dawn disappears. 573 9. 1 The same thing is repeated here. 5 10. 1 Afgh-Smashed to pieces.' Webster 397: TATE. II. 15, G.'Indra broke her chariot and Usbas mas obliged to leave tho brolen vehicle. 11. 1 312: *** Part-The chariot thus broken lies on the for Tifer,' What becomes of the deity we are told in the sccond clauso. C'She treat afar off.' ter which means generally 'on All sides, is hero taken as a pronoun meaning 'sbe.! PRE 12. 1 fett-This is an adjective of fir As Sayaņa tells us it means fit. which had paseed its childhood. Fuit of waters, overdowing.' 3 aprile "Steady, do yo renders it by 'expansivo. It appears that it refers to the river Indus with its fertilizing waters. Indra is bere said to bare established by bis power (ATT) this river on the earth eridently for the good of men. * 13. 1 yup-Sayapa parapbrases this by via and so bo dos almost always, understanding the word in the nominative either singular or plgral. It seems better to understand it in the instrumental as Vilson who geogrally follows Slyans' takes it by valoari' 'ga = Then you demolished his towns. We hard Indradestroying tbefortresses of hisenemies are cara पडरो गपति च सपः। निवेशने भवनमाविषेपीरहन् चयनमुचिमुनाइन् ॥ VII, 10.or ·71 Here he is said to bave demolished ning and ninety towas of 177 and preservod the hundredth for occupation. We have various names of esimies killed by Indra. This one of them. It is said that Tu, a devotee of Indra, called the God to help him in killing 77 his enemy gras is one of tho Dawes of the thunderbolt and it is also the name of Rishi. Y&ska derivez both the words from 71 'to cat, to kill,' and explaius, in tho case of the Riskii tho propriety of his proposed derivation bpcausa HI Pgui 1917 Tot is really the cloud that dries up sterything by confining the waters within itself. Indra is everywhere described to have destroyed Ti and liberated tho confined waters. It is likely that go and ay are indentical. There is nothiug strange in gara considering Tu as his enemy and calling upon Indra his God's aid to destroy his edem:y. 14. 1 कोलितर- 'Theason otकुरितर' --Whose cities Indra destroyed, is lere said to Le killed, being burled down from a lugh mountain, 13 - Of course refers to the aboriginog-the people that were opposed to the advancing Aryan civilization. These are variously described in the Veda as gufti, fars, 294, and a number of names showing their dark complexion and ugly farms. 15. 4 10gal Fee for 'Tive loodeed thousands.' This large army trag evidently beaded by a fer. He seems to be an actual barbacuum king. Itt and art are often described to be filled by Indra. VII. 99,5, VI. 47, 31 and IV. 14, 6. In the irst of these lite exploit is ascribed to Indra and Vishnu coajoincig. Indra is said to baro rized to dust the cities of sfat, laadred to some places, ninety-nino in others, while mention is made of the toto ber of the followers of 96. We may thus rongbly conclude that 5 was strong 10 fortresses and after bad a multitudinous army his back. At any rate, the maption of these two together, in at least three yerses, may lenu as to iofer that they were two allied beade of the aboriginal tribos of India against whom the Vedio Rishis had to contend before bo. coming masters of the north-western part of India. get 2-2.9. Like the fellles (round the spokes of a wheel).' PE 16. 1 ayri IR IV. 19, 99 are told, that tho son of Agra was extricatod from an ant-hill where be was being eaten up by ante. In our forse bero, we are told that the same Rishi Yas made to share is ·the hymns that this exactly means is not clear The serrico rendered by an in fasbioning the thunderbolt for Indrs secared for him a place among the Gods It is not known for rendered some such service so that he became a participator in the bymas Perawo most simple onderstand that when bymng were addressed to , W29 mentioned as an object of the Gods favour Dr Wilson takes as the name of the son of a but the word re ally seems to be a past participla qualifying an T The form CET does not occur anywhore olse It evidently refers here to the state of the son of any from whicb Indra extricated hire We are told in IV 19 9 that Indra found the son of Agru devoured by ants and he delivered him from that state Then taken out he clearly recogaised the serpent that was in the antul Hus joints were sandered, but they were restruns when he was brought ont safe We give that verse here नीभिः पुत्रमार्यो अदानं निवेशनाद्धरिव आ जमर्थ । व्यन्धो अख्यदहिमाददानो नि दुखच्छित्समरन्तु पर्व ॥ Again we have another Rushi named PE to was given eyes and feet by Indra He us mentioned in the second Mandala in bymes 13 and 15 One would, however, expect auch deeds to be done by As ving because they fall within the proper sphere of functions Ascribed to tbo tvin Gods This particular service to OTT WO find ocluded among the exploits of As vins also (I 112, 8) In FRITT we base one, who was blnd and lame and restored to the full use of the defective organs The same story bas ondergone & variation and it is said that, Indra gare eyes to & blod man 8pd gave feet to a lame man This webste in verga 19 of the • present kymo Fra 17 1 RTE'Mot bathiorThe bath ng here meant at the corona tion अभिषेक We have the story of 41a bering disinherited bis two song fat and Indee, who knew the truth-tha gault- Jossness of the song relieved them Sudara-The final of the Arst member of the compound 13 lengthened as usual in the vede at se de 494 18 16-Vedic for a Marathi speaking students would see that it of the vulgaris bearer to this Vedio form that at of the refined ·73 3541: -On the other side of the Saraya,' Wilson supplios dwelling' ng Sigana does. 2 for Nothing is known of those tera names. on 19. 1 0787-Inditive with from a 'to persade, to surpass, to cover, to ontdo. The idea of sur pazging seems to be derirod from the idea of pervading--that which is 19h is greator in cxtent ns a thing which cocapios A grester spaco, must be superior. Thas hors et The means that your blossing is not to be surpassed? 90719-In classical Sanskpit off with 30 means 'to propitiate 29 ope who is awgry.' Hepop 'to please.' This meaning may be taken Lera as the blind man is Lappy when lig is ondowed with the power of seeing and the Jame with the power of walking $. 9, translates the word by 'gaido' which is the literal meaning of the word agai --'to lead after. Dr. Wilson translates: "Thou bast restored." 77 20. 28etal gri-Wo kavo alteady sedu Indra destroying cities belonging to the enemies of his devotees. Ilere we have bim palling down the hundred, stone-built cities of S'awbara in the interest of bis renowned worshipper Tate. In the bymus to Indra we lape frequent mention of this king who 13 variously named as Raha or the sun of 07. 196 baro kero an iodication of the fortificatiou of Vedio days in which stones and mud were large ly used. 17e kave also mention of zroa lortressos asentadtqiu YIL 35. 21. 17 is spother Riski.ting who invoked the fielp of lodra whereupon the god killed the enemies who are camed elswhere u bod yta. We are here told that tbiety thopsand people belonging to the chory were laid down by the weapons of Indra. De 22. 1 part appears here to boaa 'sarze,' loren-banded,' impartial, The poet means to say that Indra slays the species of all men and bestors catole on all alike. 1 saat-Hero Pat is used to mean 'worthy of Indra, boltting Indra. The poet is repeating what he hag said before that Indra's might is irrosiatible. It is to be poticed that the word fan which cans “sepse'bas never sat sigpification in the Rigveda.

·74 1 -Destroyer of foes, 'referring to Iedea as Sarana takes it. odtier='With the teeth cut or. It does not appear from the Mantra who this god is. We have in fear a tradition that it's teeth were knocked out but bere the poel may be taken to menn some god whose Damne he does not wish to mention. Besides it is not fair to take adt with since in the prigveda at least wo boys 20 other occurrence of this dificult word. 327974 E-Siyada takes the word à to refer to ladra, but it is rather strange thatother gods as adar, q, Hana others should be asked to bestow sealth wbich belongs not to thomselves bat to Indra. It is therefore preferable to baderstand that the word is a dative object to the verb care and thus referring to 946. This meaning is suggested by the a.s. tho takes aigtas rocntive, meaning 'ok you respectful of course referring to the FH. On the whole ... points out that Sayans is inaccurato in patting this Mantra like the preceding 23 down to ladra. 4 About this whole bymo, it is to be noted that, we baro Tery unusual things mentioned, We have here Indra destroying the IT In 8, 9, 10 and breaking ber chariot; thus we have one deity dyarost another, Verse 3 is interpreted by Mfuir as a civil war among Gods, Hle tahes the Aust: to oppose Indra and him to destroy them at night. In the same way, wo have ia verso 18, Argås dostroged by Indra, This is also strange. We havo Argås continually inviting the wrath of Indra and other gode on the Dasås or the aboriginos batallantralıke this is anusual. Altogether thishymo affords indication as Mnir points out that even in the Vedic days people of the same race tere not always on friendly terms with each othor, V, 1. #l 1 Pardan - The force of this siolle is not quite clear. a. 4. briags in the call to suit the context. Ia VII, 78, 3. Agui is said to be generatod by 991 and so bo may be said to meet the dawn with affection due to a mother, Dr. Wilson supplies 'pastaro' as object to act. Sayada seems to menn that us & man is awakened when the cow aselal in the sacrifice approaches, so is Gre awakened at the approach of the daro.

·75 2247'Beanol. By the principle area this is to be unders sloou in the plaral. OTETT: Tossing up the branebes high up) in the sky 23. 9 1777 That which binds, obstruots.' By this wo are to understand here are 'darknegg.' Becange so long as it pervades the earth, the people are unable to do soything, fany'Increasing, referring to ARI, ELUT &.and people pour les into tho firo as it is lood-desiring'i, e, wishing that the worshippers should get food. 75 4. 1-This pronoun is used in the nominative as well as in the accusative ay 20 those to successive Riks. The Zend has the same Trord for this 34 977&c.-'When the heaven and earth of varied formas generate bin along with guz.' This is Sâgapi's glass and there is generally little in this that is opposed to the statements about Uslas and Agri in the Veda. The a q. translates gyar by 'night and dap'taking out as adjective to that nonn. We have only one pasge age III, 14, 3 throughout the Veda whore such a mersing is necessary and has been accepted by our commentator Thero acords to be no such absolute nocessity in the present passage. Nor again 80 far as we see, are we awaro of any passage whers Agni is said to bo generated by day and night, Io support of Sayana's meaning there are passages saying that be 23 the son of art. IIL, 2, 111. 25, 1. In VII, 78, 3, we see that he is said to ba generated by we tho dawn. But there is nothing said of day and night'. It must also be confessed on the other hand that though 393 29 often said to be star As we have noticed no passage where it 29 said that it is generated by HCAvon and earth. In thua state of thrugs we are inclined to follow Siyena. 3 kat ari-Is used for Agni, le is said to be a splendid horse to carry oblations to God, 75, i hagdy :='He is placed in friednly wood.' 97 - "Jo exery bouse'. notare-comparative of 471. This zeed, not be taken 13 20547: because Agei unsolt is said to be the Flota of the Gods and there is nothing award if human Worsbippers call him a better stap ·76 13-14-It is noticeable that although these two words are separated in the 918 Still we always find them oocurring together in the same order This leads one to believe that the original word WAS E DOd not at This fact being subsequently lost sight of and a Borgiving in later Sanskrit as a distinct word, the preceding in the Vedic passage came to be looked upon as an expletive particle and sundered from the word 9 galare = 'Many stationed (Wilson) 3 - This is a word which occurs very often in the Veda and moans 'people' It evidently comes from 'to plough.' There 19 no doubt that people have been called get because of their making Agriculture the chief means of livelibood In the Veda we bare often a which meaus five tribes of the poople' FE 7 I ATI-Ibis word ocours in the Veda but it doeg not mean tor-a member of the priest class, because throughout the Veda we have, with one exception, no illusion to the castes ay as an epithet applied to Gods as well as men and means 'intelligent." नमसू - Prayer' Wedo not say now नमो वशमि but नमस्त or नमः रोमि from नम अबोचाम it appears to some that नमस् may be the original of the Mabomedan 3 The word FT Rd compounds with at are peculiar to Rigvedn. Slynės generally takes at to mean 'a sacrifice 'It means "truth' 5 mett, 473,73 FAILY are all familiar to the readers of R y, + 8. 1 दमूना -Is an obscure word in the Vede. Yaska cxplains ab दामना or दानमना or दम इहि गृहन्म मना- Sayana accepts tha first two and the do te prefers the last Afs-Agu 13 often called stafa of men This word is from 90 which is identical with the lator ar to wander;' but Yayla's fanciful way is to derite it as 'one who does not vist on A settled dato (art), but comes taexpectedly' 3 74 Strong' Agai is here called a ball in order to show bus strength and the adjective EFT must bave been suggested by the use of दृषभ ·77 4725 - 'Of well known might.' TE 19, 19 Siyana redders it, ooted' Students of Kårgaprakas's know that it is used for प्रतिमा प्रांत and अनुभूत things 5 se-It may mean 'ozcel' The instrumental Fett 15 used to denote the point of superiority. "Thon smrpassest all in strength' (Wilson) 1 प्रसवो भी अत्येष्यन्यान्-अन्यान् appears to refer to other Gods It 15 hors said that Agar leaves behind all gods in no time when going to the sacrifice of him to whon le manifests himself in the most charming way Agai 13 (VII 1, 14) zu voked to surpass other ires सेदनिरनीरत्वस्तु अयान् 9 gatun fire safe The dear guest of the human berage' Oc we nay tale fai su sad Araftortaffe Door to the men and guest of men' We have nicht generally associated with a Th 18 therefore t) at we prefer the former construction Dutif ngut be anderstood in the sense of 'woman like the word gry which accurs JA VII 100 2 we shall have the alter Dative construction we lave proposed It is not uglicly that men and women, all liked and welcomed Agni 77 10 1 313cf Offer Fero' in Latin represents th: Sanskrit wy to offer-आम 9774 - Ponple from for to drell'ance meaning both settle 79 and settlements or colonies 3 3faa na çua= From near and from far' ay is takon to mean aby Sayana, but there seems to be do objection to takeit with arcfa 4 *f 19 - Most extolling' This word occurs cace more and 10 the nominative case in I 07 3 It 29 saperlative from the root 77 to applaud, praise (Vide Whitney, 467) 5 forfa fa-Imperative second person sing from the perfect base of fry to know "Accept' (Wilson) (374) is subjective genitive, "Happinces given by you' a 11 1 High Vocatire going with Agai Resplendent' 2T - Symmetrical Vell ccaducted ("Yilson) 3 पीनाम्-1B Vedic tor पथाम् "Vays of the sacribeg' or at may mean simply 'roads' २० र ·78 4 day=Through the wide firmament.' 'By the vast firma ment' (Wilson). 5 staty=T. The termination fa, it will be noticed, is applied without the codjagational sing. Similarly we have af fors. 6 RUE 'In order to eat oblations. It is to be noted tbat 4 is not to be found by itself although it looks like the dative, it has the meaning of the infinitive and as such it would have been separated from Fa: but in the 2016 we find them tegother. w in the sense of 357 'oating' is never used in the Vodem ocaurs twice in I. 163, 9, 1. 94, 9 In the latter case Sarana makes it (1970) adjective to ea: in defiance to the authority of the gayre. In the other place I. 163. 9. he, indeed, paraphrases the compound as AF but still seems to prefer to take the words separately and interpret them in the other passage हनिरपाय always occurs (thrice) in the same context as bore. 6 12. fact THAT &C.= 'Places, reposes, rests bis lyma, or prayer on Agai as the radiant wade-spreading (San) on the herreng or in the sky.' 2 afst:--Ve may note that the Vedic Rishis follow the fashion of many ballad poets who weave their own name into the conclu. dung lines of their poems. This practice is followed by great poets also in certain cases. Without any intention to talk profanely of the Vedic Rishis one may see that the name afer gives an indi. cation of the pastoral life of the Rashi. Lite glyfer 'steady in figbt our poet was nafsi 'steady in Las profession of conrekeeping.' Ti V. 63 का 1. मित्रावरुण. Ir net 'Protectors of or presiding over vraters,' or it may mean 'protectors of truth' whicb is one of the usual functions attribated to tem. Although this epithet properly belongs to a 7 alone, the two together are described in the Veda as performing functions characteristic of only one of them, frage'Fattens, makes abundant. Mais used both transitive ly and intransitively. HERR (1.181.8)Aku toit (alays) IV, 50 8.7197 is tho present passage seems to take it transitively as he takes you to mean water'and makes it sa accut ·79 Live to fragt We may thus translate Lc 'for him, the abover from the sky sends dowa water in abundance' 124 --Like faiat has governed the geartire It has ta en the Bocusatıya 10+7 of this bown, 'you rule over or are the master of this DIYOSO 2 The second quarter of the verse bas do verb. 147 supplies To meaning possibly "you are onerlords of this ta nisice" Tio poet means to say 'you bre lords of tho universe, so you are fords here too, as everything here is to be done in your honour' 3 accu='Immortality 1997 gonerally paraphrases tas pard by = 'Heaven' 4#-It 15 tot clear what the word means The OD tro ccoufrences of thus word througbout Rigveda are in this liyoz prenotabes it to mean 'spreading rays' He evidently takes the word itself to mean fremui and suppl189 1389 Iz 5 below ht paraphrases the word by dar kpd refers it to feed Verse 5 makes it clear thad mras are the follower of Anys to whom they reuder sorvice. They are tbere said to go about the various regions evidently on the same worl on which artou themselves drive in a beautiful chariot The worlu is safe looking for the cows which are taken away by the demons The same meaning of the word 796 tas attendants, retiuue' must be intended in the present verso, as the last quartor bera seems to be a mere paraphrase of the third quarter in verso 5 We have frequent saention of the attendants of apu un bon addressed to him B 3. 12 gitt d'Lords of the heaven and the earth' We have hore separation of the two members of the compound 9177f4rft It is tery common in Veds It 18 derefore that we have noto {oin them 2 Aqu'Seeing all' This is particularly an attribute of to wbom falf and Rento aro often applied as epithets The for at occurs nowhere else 3 wet-foans 'godtere "the god of slower, qay' The conjorat functions of 47 and any are not others than those attributed to atur Soparately, Ye haye seen su to be the lord of all natural phenomens, 1.8 preserver of order throughout the whole world. le ·80 makes the sta sbine in the sky and the rain fall on the earth Of his supremacy ia the moral world and the preeminently rightoons character given to him we bave said enougl elsowhero 4 I ai salaenfa father, the lummipary motes about (1126) a wonderful weapon Tho poot probably means to say that the orb of the sun looks like the brilliant disc of & slield or rather like a woll tompered glıltoring word, which shines tle more as it is branuishod पजन्य प्सा मथुमन्त ईवे-Horo in an abrupt address to god पन्य though of course 12 pronounced subordination to the point deities Pry and pray The olaose meang o god of rain, the water drops are sont down (by your power )' 1 See note on verse 3 PEG 1974-Ulters wonderful speecli wbich a Lestower of food and full cit splendorr This evidently is a description of lightening and thunder 2 gaur &c -The storm gode by their power alto gother cover the clouds and thon we have a down pour of rain 67. 1-3 » the word from y) korta from y Hoknow all tlo word 890 mes this form in classical Danshrit only at the end of certain componnds Here lowever, it is used as separato word The meaning is of course the laro d at holds 2 73 -The lard alloa ly noticed that it is to be understood 20t 10 23 modern sense of religious Ceremonies observed by people but takea to mean order, ordurance and as the lord of the Valgeric, keeps order cyerywhere it was beca said very oftea 1 the Veds that his arrangements are not disturbed by anybody an is describe las yaaj chose larcs are f xed'in I 25 3747-I understood initsttymologieni sepsa constantly boring' 151947-Alluogh the context and the commentary of 67457 determined the traotletion of this expression in versc 3, to be by the power of god 'the jawo cour96 would not do here It us pot clear wboso help and eft decored in preserving their lans kit ·81 33 often applied to treat himself and to other and so it appears thad some dirige veld is meant here fou would not do because his function is quite circumscribed, while the context of the pro Bent passage calls for tho help of a god whose power would bo almost ubiquitous If by stes without any proper noun to qualify we understand the god, would it be altogether wrong to soppose that it 15 Indra! In the Veda we have pret praised and prayed to at the same time The frequent mention of rain the preceding verse 13 Do doubt a powerful argument why we should understand that by T here, but a suggestion 19 put forth on the consideration mentioned above -- FIT V. 73. Top 1 I start-Ig lile na It means 'near' It 19 probably from malz 'on this side as put on that sido 790 Lowover explatos अर्वाचति । अरणवति गन्तु राज्ये from the same roots ?-'lo mag places' Whether you are is peny places' Dheads weather you have to go to many places, having oogagemonts with other worshippers Wo bave +R9 10 yoking their deities to come to them sa spite of calls from other worshippers Thus we have za V1 69,6 & hyma addressed to afastarter amor साक्मघ सपनोपयातम् । पुरत्रा हि या मतिभिहवन्ते मा वामन्ये नियमन देवयन्त । "Oh you manly unos, tlursty like the deer for the brillante, come to day to our sacrifio They invite you with praises to many places (sacnfices) Mag not other worshippers detain you Agaid in VII 33,? we barothaags by force of their bytas drawing a way Indra while he was drinking ate at the sacrifice of 919191757 in order that the deity should atlead at the sacrifice of hing one to whom they were officiating as priests Vuir translates go by famong different places of ment' 3ce Late on the word uut 116,13 2 TS 1 + 2. 1 afir - Of athara pered caurse' The same epithet is applied to the spins 2a VIII 1.9, 11, where he is explained further as war eigen Wo hate to 'note that the very epithet Isapplied in the hyun jast mentioned to the worshippers themseltos ·32 SITETSETE SFATTETStan is again a proper name. It is said that Le was one of the kings Estoured by afirmuafay in singular is appli. ed as an epithet to af: (VIII. 60, 17 ) and to Indra (VIII. 71. 1.). - Ch-In the present bymu 197 explaius at 'honouring many sacrificers.' Tho epithet is again applied to fezs in VIIT. 99, 12. r is a verbal noun and as it is not uncommon the degree-termination is applied to it, Tlus simple gry is also applied to the erfarza in IV. 44, 4 where 149 paraphrases 26-at and Wilson translates 'cho are manifold! Ia VII. 22. 11, where epithet occurs 2913 the present yerse, fitqu takes it to mcan assuming variou. forms or completely defeating or ranquüthing many enemies.' 3 Thamr-This epithet is not given to #Ts again. He means generally much, superior.' It caters into composition in a variety of ways, prominently तुविजाना तुविद्युस, तुमिया, नुविराधस् &c. तुबिष्टर 15 really the superlative and may be translated as the greatest' as Freur does it of 99 In I. 186, 6 where this word accors as an adjective to Indra, of course in the singular, To Indra also it is not applied elsowhoro. 49.Infinitire with gof T TT 98-'I call you to protect.' 5 ET-This form occurs only hero. It might be Vedic for TET comparative of great.' TET 19 how per used in the accusative in the sense of prayer or request' in VI, 49, 11. Per 3. 1$#Irom to go'is a word wbich causes Test difficully here. It has no grammatical connection with any other word in tbe vorse. 199 paraphrases it by an as he has done elsesshere, V. 62, 3 where, however, the word occursag the nominative of a singular verb ईमा तस्थुषीरहमिदहे- The आदिल in the course of days drow forth the steady waters. So hi gaisaid: Ho killed the enomes' Hf is sometimes paraphraged as a B: 'impeller of all (Wilson). Whrtover it might be for in this verse seems to make no sense. # literally may mean 'tbat wbich goes; hence, we may take it to mean 'active' af is often taken in the causa) sense of dala in the same way # is talen for 17 as indicated above. Thus it may maaa 'propelling or pushing forward. In these two senses ni may be taken as an adjectire to 7. In. I. 163, 10 we have इमर्मातास wbero या explains it सभीरितान्ताः पृथ्वन्ता या which shows ईमें means qy 'great or large' In this sense if we understand our yord af still making it an adjectire of my we shall have good cose.

·83 Translate:'gou bave Sxed os brigbt though Jargo wheel to your chariot for the soke of grace. This way of taking at 10 adjective to the requires the Vodic liccase of the change of form. Without any such change, another meaning may be suggested, that is understanding kui as dus) merning and, of course, referring to the afya. This will then be in the vocatisc. As it stands at the beginning of a quarter there is no loss of accent, Altogether it must be confessed that the meanings propused are only provisiodal. Taking these passages into consideration it seems possible to understand frif as an adverb, meaning "hore' 2 THT TETTV Explaing TT TT in V.52, 4 as 'at all times.' A: Our exprefriga ir similar to this, to exue meania may taken horo, Again in X. 140, 6 our Commentator explains FIAT ar as una coaples, that is, the ratif aud his wife. Ikis mean ning also may serve car context equally well 3 at-Ia instrumental 32 T. The socond balt may be translated thus m'obile with another ( wheel) you go about tho regions, la yotte greatness, to laman couples.' 4 The poct in this verse says of sports, that the whool of their clariot is large and bright, when the chariot is simply to be mucand for display and poup; but when meant for use, it bas quito a dalfaront wheel which would be lighter and smaller, tbougb lese gr90 ful in appearance. Fh . 1 579 Composed by this one' rcforcing probably to himself. The poes means to say that the hyrin by which ha is celebrating the glory of afins 19 composed by himself. 2 2777677-laving independent prosperity, realtb, 'ssarnatakas St. It seems to mean the same asg na 'appearing ia vurious places.' 3 Y = The caplanation of this given by Sayana is not satisface tory. Ye do not know how y should mean 'food or wealth,' still tys have it in the list of synonyms of 4 in the future. The commou meaning of 'relative, or frispd' mag suit as yell. The As'sin bay be praited at uniting separated friends, 75. 1 - Marching rapidly: yaad yg are ono and the same. mengs 'to 50'; from this we are the inodora word T for "chariot ·84 2 —This is plaral of stay Terbal noun meaning 'lustre' 33777 ESTUTATOTT ='Bright, brilliant. The poet refers to tho Wife of the afwas already appearing in other bymos Ho means to say that ber presence sheds immense lastre on tho chariot any has received great attention from Prof Maxmuller who gives a long note glong all the sense of the word He tells us there that Arushs za Zend means wbits and this points to the original meaning of bright of this word This meaning suits here fery well Wohara thus word again in verse 1 of our No 30 where Maxmuller thinks it means the sun' (see Vedic bymus p 17 and seq) 796 I AI terally remembers takes cognizance Inows here "ebina of? This 1 an admirable example of the use of the h storical present of thinks of you, O marily oues with a grate ful beart (praises Tou) and lo' On 21s be bears the fire which barns bim not? 2. ftuar refers to other places where the same exploit of size 19 narrated 36EU srau notices that the source is put for the effect In this word आसाम आस्येन- तत्रिपनन स्तोत्रण LOs = mouth 4 traf- & Vedic root having the samo meadIDZ RS TO which w sa epithet of the As 6708 It means 'supporters' Sayacı gives the meaning of a to this root seems to be a nominal verb Another similar verb is guy various forms of " ch occur in the Veda, is only another mod fication of the root a From the same wolave Dear in English 2 Dare is our Thero the aspicate u lost bereas Gr Pher has the hard lastead of the soft aspirale 2 I The poet means to say that when #flavohed as they came in their chariots the bound of which was beard from afar 2 af Sayans translates tl 19 Ford by Gocr," kat Mazmullor prefers to take it to mean "path Both the meanings are etymologically possible The adjectives za 'fearful and high, exalted shor that we should waderstand March, progress or passago by all Tlera is again the word grey meaning "patlus ways' 3.Its rerg unteresting to noto that at exactly the Englub word continuow' ·85 8. 17-This is often ased as an opithet of one, where 619 generally gives two alternative explanations praisaworthy or the song of ' In bus gloss on V 70,2 Le follows Time way of tarestul derivation and suggests रुद्रा दुसाना द्रावयितारौ रुद्भिवणीयो वा 091--Tbus epitbet of the feas decurs only once agaja sa V 74, 9 and evidently means 'associated with th' We bave Scou that the offers know the art of manufacturing Soma 3 464 Engat = Overflowing with my Here we have genitive in the sense of instrumental We have to supply after fight the word what nominative to fanff 'approacbes or waits upon? The poet 800ms to mean that the prayer bo offers is aconmpanied by a liberal offer of her If we suppls the word Art after gett as at scours on IX, 16, 7 RETE Argyro 977 98, we shall bare smoother construction Su liero we may construa anty Maplur="T! full (farrgut) corrept of the Sta' 49.71 T Va have the same expression in IV 43 5 petaret भुरजन्त पका whore सायण takes पृक्ष to mean सोम and परw to mean या Wo may take the same and translate When you cross over the skyoy regions, they offer you Ela and borlod horley' or we may talo पका to mean शुद्धमनस and understand thosपिs thus making पा nominative to and thus trooslatiog-the simple is offer सोम to you' 147mTlc --'Aigltly at 19, they call you sourocs of happracss Han QIHAHI, 4U are only so many complimontary epithets which a devotee may allower upon the deity be worships 3 4773 ---This epithet of amats occurs opby ODCA more 10 VIIL 73, 6 it means "ho are most often invited nt sacrifice Thug 19 superlative of 21- one who is szvitod at sacrifices' CF CHT 3 Both the 917-73 in the two quarters (973) of the secnod half of the Ruk tocaa 'sacrifice' The first refers to sacrifice in general, the second to the particular sacrifice performed at the time by tho present poet Ibis 19 bow Siyana explains at The repetition, horerer, of the word 13 pot acommon The word Thus repeated with every new epithet applied to As vins "To our sacrifice, o you that, (come oa ) to our sacribce O pou ' 7 10. i afla-Glorifying the faransa ·86 STUTTM-Which we bare fashioned just &s an architect doss the chariots 3 aan 'Ye bare said a great prayer of salatation 77# is a low and wo malo it and not say In Veda it means a prayer which is to lie said Hence some perceive hero the original of Vahomedan 7417 with which the root (5) is generally used Thus is mentioned here as 80 amusing surgestion wlich is no doubt ingenious even if at turn out to be worthless. TT. V 80. 1. 1 CATATTI - Whose chariot is brilliant This 23 1 OF PET takes It his courec'and this epithet may also mend 'of bright course' Fa-It doos not matter with which word it 19 talon. It may either 50 wath 777901 as argu bas taken or with gear meaning "great ly her truth 8 gant-Ruddy,' lit, fof ruddy form the boing a word for E7 ocurrid, I FT 6 of this hymn 4 FTTE - Dringlo; the Sun' This seerus botter than 'soung to the Son 1 TTT dc - She puoves along making tho ratls casy to bo traversed! They were not safo so long as it was dark 9 - At the begining of days' I gah (Alfat)- Tobing Tho Ford 177 should be suppli ed Velare JTI driving in a clariol drawn by ruddy lorses also, पुरा बातिनीला अपारण उप (L32,15) "** - lot barming as 41199 las hurusell in bus gloss on VIII 9-16, talep it , ut ac arc all similarly under stood Dr Wilson follows as commentary Sygu bere said to Fire permanent wealth 3 ota- Vafesting the ways for salo troversia 15 A mere paraphrase of 77 781 12 f-Thus epithet oscars only hero To bare si occurring ·87 often in the sepse of "bite, Wilson translates this "lacidly white" evidently meaning 'gery white, brilliant" FORTATILE-Io harmony with FTTH, 779 FITTI one Tonla to it better to translate this clause as 'she' the huowing, follows the path of right' itu takes free to mean Territt of the San' प्रजानती-We bars often adjectives like विद्वान् विदुषी applied to deities So we do not see any necessity of understanding thus word in the causal senge as Thor has taken it. 5770 18 as usual pat dawa as a compound, still we have any givio 57 the scose of Dow Wilson tales 5714619 49 Then and translates the traverses the path of the Sax, as if kaowiog (his course)' The focco bf 7 is not quite clear 4.Rafia She does, by no meang harm the quarters of the world. This is £1 instance of & negative mode of saying, used foc forcibly asserting the opposite The clause meang she does positiva good, v2 gives light and obliges the world 77 5. 1 9141aravi properts surplios tho word alfa after I in order tolhave an उपमान 10 उपसू Ta Gara'Showing or exubiting her person' 3 axda udara = 'Rising up, as it were from her bath 4 TT TT BEFC = "Stands up before our eye The idea hera is of a woman who bat bor, rints on clothes and then appears before others pr 19 therefore very well compared to the bright appeara nco of a worgan in this state 57 - The bateful darkness' 17 cannot bo connected otherwise Oz-Aorist used in the sense of the Preseut The Poet describes the rise of the Ushas as Le is actuelly seeing it. Hence all the verbs in the previous Riks are in the Present tense 31 1 2677197 Rotatora - Late an auspicious woman she presents ler (besutıful ) form to men भद्रा 13 rendered as वस्याणवेपा, by 790, which means pultas, os blessed caess' The sight of a happ/ womad zs even now looked upoa as a blessio. The iteration with which this idea of 941 appearing like a well dressed woman affording pleasure and gratification to the people warrants us in assuming that almost the same regard was paid to cart (kant comen) R$ 19 shown to them at present in our society ·88 2 ema zaharai fot='Bestowing choice gifts opon the offerer of oblation' 3 fagata 49 = 'Ever youthful she males (brings ) light again as before This evidently means then the dawn appears, darkness 13 dispelled and light, which had disappeared since the EYED Dg before, s restored Wilson seems to understand that TTL brings light at present as she did long ago 4 x 15 an affix signifying comparison Thus here we have gat 10 the sense of gafa ef in his Xırakta quotes V 44, 1, where similar instances or rather all instances of this affix occur (ata gde Paste 1) Pånipu also notices thus 19 bis Satra yataf44724C U (V 3 111 ) UTI. VII. 61. 21. 1 Although the Sun' is mentioned in the very first Rik of this hymn which is delicated to ditra and Varuna he (the Sun ) comes IN 45 & subordinate dety, by way of glorifying Alitra Varona Tbo Sun 18 sed to te their eye' of the unlimited sovereignty of Varudz we liave frequent mention in the Veda. In fact all deities including even Indra are unable to transgress hig orders, so much 80 that it is suggested that there are two slages in the Vedio calt, the days of the supremacy of Varuna and those of the supremacy of Indra At ong rate the San is bere called the eye of Mitra sud Varun and be is said to observe all the worlds and tale coga. zance of the meditation (Fay) that is going on among men The poet means to sug that it is now time to offer op prefers to Mitra and Varuos 3 avi alone 18 Darded but the dual form is used and this fact of one being mentioned where both Anndau are meant has been alrendy noticed We may note bat in ordiDary tall also, tre follow thu mode of spending to one only when the remarks are directed to bim along with others 3 551 419_TIVedio Perfect participle of a 4 Ah-Perfect used as Presont 1 Rint-This word referring to the worsbiprer seems to mean ·89 *50w far and wide. F's paraphraso ahal is not quite intelligible. The word accurs in the same Mandala in VII, 16, 8 where our commentator translatos it by a staar an adjective to rt (happiness), which will be heard of for a long time to come. This wonloccurs only once more in VIII, 25, 17 where are is driven to the helpless remedy of supposing the caso-termination dropped and takes the compound as an adjective to get interpre. ing it as Exaya sa 'koown widely. Thus we see that this word is applied to the worshipper, to the god and to the gift of the god in the three different places where it occurs. 2-Is an important word. Wo find this epitbot applied to Tajny gods. 7 is explained by Arly as , but it is doubtless to bo rondered by 'talent' Gr kratos-power, intellech. See nota Rik 10 No. 1. The Greeks have Socrates, Polycrates for hig, and 977. 3 03- ordinarily of the third has been transferred to the ninth conjugation. Whitney 732. 476-Year.' We see liere part put for the whole as we have in English summers' cod 'vinters' zsed in the sense of years' for a youthful and old med respectively. 3. 17-Here wo havo to sappls Baitablo verb after 1, and wo Lara no reason to reject hev's suggestion of supplying Ry The verb that is generally baderstood when we have no exprogsed ono is a form of the verb 'to be'as is. Here we have afer under. stood and it is so becau50 San Basily be supplied. The same verb can be supplied bere. I means 'abead' or 'in front' hepca 'superior.' In this secse we have it osed with all or what. So bero too we can simply translate the clause before 13 'you ( are ) ahead of the earth and the heaven, MATE='Constantly,' MAC Ho 'seo syathoat oven allowing the eyes to twiokle. The tradition that god's eyes don't twinklo may be referred to anch words in the Veda, 3 797-'Leading a staright-forward life.' Accusative to TANTE- 4'high' LET='Isrge.' 149 properly distinguishes these referring the former to the intrinsic excellencics and the lalter to the physical extent. 53219-Kave your form in' possibly meaning you slow yourselves in those these are your manilostations. This is how Sigana takes it giriothe meaning of 'form to the word सक्षः सन ·90 we have translated by spies' or 'sertsots' took At in Rik 13 of NO. I Teking the same meaning we can interpret our clause here you place your spies in the midst of herbs and men Tlus Varupa beg to do because he is sovereign over tba whola Universe This meaning is in harmony with the claase Frant TT They protect the rightous but they must know who are so and hence the need of 'spues' or 'agents' 1747-Perfect in the sense of the present. It is not quite clear to what root wo ehould refer this form It occurs twica elsewhere The participle GMT 15 used half a dozen times Siyapa warers between 4 and any, but he seems to proter to take these as forms of the former But a general sew of the passages shows that good meaning is given by understanding these from an TI 89, 1 has dan art as an adjective to the chariot of eafie IR VI. 2. 7 Te bave Indra described as having liberated the rivers to Dow ou in a long course when they were confined or lemned in on all stdes यत्सीमनु प्रमुचो वधाना दिर्धामनु प्रसिति सदयध्यै In the light of these and other passages one would like to translate the passage here before 19. Hos might inspires fear by its greatness through out the beacon and earth 'God Varuna prushes the moral offenders And to nothing is more natural than that his power should create awe in the minds of all people The meaning is expanded in the Dext lalf The poet tells us those, that do not worship go through life without sons, while those that think of worshipping grow strong 2 TT Wo find in the has the word as 347 and used in the Veda a TH padar (IL 12, 1) The word is derived by 9 from at "to dry's piesaing 'that which drics up exhausts an enemy' 3** 'Included to sacrifice. This is evidently a Rahapribt compound like thi The Doun wakiog torminat1007 being added to the root or We hare nouns by means of thus termination cach as anda 71 and also L. Nomen from gno="to knor' Note again that the word 597 3 nsed as a separate word in the sease of 'prayer or praise' as the word na is used fery oftea, eg Lelov Rik 6 4 #T='A. heroic son' We often find in tbe that worshippers pray to God (st thoy misy attara wordly gifts The Vedie spas are not found to long for complete cessation of Fordly affairs They ·91 as their Gods to bestow upon them becois fogs, smple wealth and cattle. They wish to be sucessful in the battles with the enemy They want eraeuus hooses to dwell in and rich clothes to put on Thus 13 thou wish and hence the penalty of rat sacrificing is here dogcribed to be a son oss state' मा5 1 पृषणा-The words paraphrased by सायण generally as यामागां मर्पि matt We bate the word occurring very ofton is tha Toda and 10 various contexts It would not do always to stick to the etymolo gical meaning of tho word which is applied to gode maag of wou have little to do with Fan It must be interpráted ag 'strong.' Samanly' The bag very amusing and instructive note on the word (Page 190, I. 16 1) where the pord 13 traced through all its significations 3 TERTITUT'IA warga notkrog mstrellas end totde 0% purely adulatory is to be seen' The poot means yo bay lera pulsug Chrough a nere desire of producing something marvellous, nor do 9 Ne perely to utter praise without meaning 3t TTC seeing to TESN mere There must be dovotion in the heart of a worshipper but he should not sacrifice truth to 1t Tb1914 what the poet seems to mean here He wants to Avold not get but what e callery or stiers 3 दुह सब अन्ता जनानाम्मायण construes Qह नवानामन्ता सचन्ते men ning the malicious (alone) accept the false praises from the people (but not the noble), BT20 seems to refer to the greatness of and to the poet would thus rely upon their goodness in not accepting false proses it would be more natura) to construp the sentence thua - 398 89 meaning The haters of mon (alone) tule og or offer false praises The poet micras to say we have the line terest of the people st beart and thecafore aubt pot tell lies or offer false praises Those that lista sen and wists s!? them may do so As we desire to secure la voprs from the gods, we must stick to the truth Ona mora argument why the truth and nothing but the truth should be the bosse af prayers is added in the best sentence, 17 Arafaa 27177 No secrets repain unknown to you ve bure the cpithet 36 TTC Applied to go and we have seen bom to observe the ways of the world from his own house The Game 13 referred to in the soutence bere faca - Secrets No secrets are beyond your knowledge' Not only what we do but also whatwothink 18 quite manifest to you The in most of our feelings are clearly ·92 Say ago perceirod; bence it could not do to mesa one thing and ther. To may compare Delipa's words to the divine lion in the second Canto of रक्स-अंतर्गत प्राणभूतो हि वेद सर्व मवान् भावमतोभिभाले। 535 6. 17-I: Vedic infinitive by appending the leraination et to the root Ft to praise. 29-vedio sabjunctive of t 'to accept, cherish' from the Perfect base, 38-4179ut supplies 79fat after to completo the sopse of the third quarter, See note above Rik. % 7. 1 gafar Torship in the shape of a prayer' as ficut explains, lateudios probally to direct tho attention of tho readers that it was not idol worship. gura may mean the office of a priest.' Tho poet may perhaps allude to his oficiating as a priest for his people, family or masters. 9 A-17149 supplies or after fe, but would it not be Letter to taho it with faqte as part of the verb having roference to stand trapolata Way you take us through all dangers (safe and sound)!' U VII. 71, 1. 177-'Night.' She is supposed bere to be the sister of the dawn a very Datural image as to find them togother for a tituo. bowever, is called the sister of 27 and 2 in (I. 123,5 ) *777 ETET नस्थ व्यामि। :-To find us used as a poun for the night very often, but this form at: is only once used here in that sense, 3 20414--Various cases of 4 base been used in the reds, but tbo word generally occurs as an adjectire. It is paraphrased by 6147 as noritz, falta and ritgan. In this last senso it is used os a noun bere end elsewliere and loterpretad as the 'Sun' as it suits the context. efterfor my 'Tacates, leaves opon the path. How sitople is to image Lerel The night retires and leaves tho path for the cobio; in of tho Sad. & TATT-The fire are said to be rieb in horses, riob I IA COS ·93 Gyalon-Imperative from the Perfect baso olg to separate. The 28.740 farm occurs in the test Rik, Only the radical vowel is properly angunated there. It is the ablative that gives the sense of to separate. Otherwise y means to joie' kod Ag means to separate berg Hidufaloar: (VII. 104). "Let bín then be severed from his ton sons, 7 2794 -Prome To from the Vedic root act with an appended to it to form tbe agent pour 'givor (of oblations! 1 अमीषा- 'Disease, from अन्+वस् with the augmend ई. अन् 'to odlict with sickness, pain 22-The word ocours in the hymns to write and seems to be peculier epithet of them. U has parapbrased it in a variety of ways. In his gloss on IV, 13, 4 bo renders it AS REKT3756 Fier, in I, 184, 1wyyorlagati in VI. 63, 8 Hafnal, in VII, 67 the word occurs twice. Once it is paraphrased as uyt Teerst or मयुविधासंबपिनो and again as मधुपियौ; in V.75, 1 मधुविधावेदितारी Frous all this we see that the appears were not only fond of my but had something to do with the making of it. They were skilful extra. otors of this sy and the fact that the word is used in this sentence whera the suns are exborted to protect by day and night-this fact suggests the high medicinal quality of safina 7. Thag are again invoked to keep off digesse. All this together with the Focacrfal tales alluded to in the parts of thoir having made old men youthful, shows that are bare somo basis for the subsequent tradition of supreme medical skill of tbese gods. 37 T498751Carrying wealth in the chariot. This is a common description of the app is. They aro called a parents arriers of wealth.' Thoy dtiro in & chariot sich gellor horsos and are always ready to bestow bealth as well as wealth on tbeit worshi. ppers.' Their name suggests that they were good horsemes. There is dificulty to conclude the fact of their being good tiders from their name only. This dilliculty arises from the fact tbat although descriptions of horses being yoked to chariots are everywhere in the Veda, thre is no allasion to their heing used for riding. We have charioteers in the Rigveda but no cavaliers. No deity is involed to come on horse back, thongt all gods are called opon to attend a sacrifice in one and the same obaríot. Tha idol of a spacious omnibus was tha familiar to the Vedio Risbis. When ·94 the art driving had adpanced so far, it is no doabt strange that riding should be cokoow. The twia gods are called after and in later mythology they are made the fathers of two of tlie five geas one of whom he is reputed to be very skilful in est the science relating to the horses. 1 TTT-Benedictive form of without the connective 4). F1, 3. 1 मुम्नायवो वृषणो यावर्तयन्तु-मुम्नायकः is explained by सायण as मुखेन योजय- न्तः. In all places else he takes it to mean मुसमात्मनां इच्छन्तः. I वृपया be taken to refer to sacrificers and not to borses a9 Hry hero explains, the usual interpretation of Fata: vould hold good in this case too. A140 13 obliged to give a forced explanation of the word, becauso he thinks that it should refer to horses. It may be better to take it with quu: undorstanding the latter word as sacrificers; for this naeaning of apot: which word is generally applied to gods, we have its etymological meaning as our anthority. It means et able to produce children'; hence 'men. In this way, it has been explained and made to refer to sacrificers by fraw himself ia bis glass on afinat & vitafa(I. 109, 3). Thus we take the meaning of the first half of this ta to ba mag escrificers, wishing for their own good, bring towards themselves') your cbariot at the next dawn' 2 Forfa-As an adjectivo to borses, occurs twice elsewhere; once in VI. 39, 4; and once in IV.51, 5. In the former Hry explained it 'having prauses bestowed upon them; and in the latter bo explains it us TTTTATA: 'going to the sacrifice.' And this last er. planation seems to be the best. 1 AVR--This is rather a dificult word. It would have made good sense if we should have been able to refer it to the sens (+ 39+:). is of course a Vedic augment introduced without meaning. at meros a sacrificial aol,' It is a word often goed in Veds. Apr: which strictly ought to be farat would mean fons that performs all sacrificial acts.' &tot also proposes this as an alternative explanation, afortunately, however, there is no similar occorrence of the word gera throughout the Verla. Other easee of the word do occur whers the meaning पुरुरूप or व्याप्तरूप of many forms' or of pervading form' suits very well. By taking R: as referring to afiry, we should be able to have the last quarter an adrer bial clauss introduced by the meaning 'sloco,' thus ·95 &folding the necessity of taking as DeadIDg Again students of 7 wonld see that by accepting the meaning we guggest the ata of TAFFERT would be avoided As we have an adjectival clauso before the pripcipal sentence, it would not be good to baye Another after it 2 TF-'Having three charlotser's seats' is a common epithet of the chariot of afvras. The following worse to offers deserves totico त्रिव पुरेण वितृता रथेन विचक्रेण सवृता पातमाह। पिन्नत गा निवतमर्वतो नो वधपत- HTET (1 118 ?) The number three is particularly to be marked and the simple prayer of the poot far cows, boroes and progeny deserves attention spires are thus 19voled for the health and strength of men and cattle 3364 - Going ont when it is day! fåtays are invoked very often by poets to appear at their facribceg ly telling them that it 2x day, the Sun is up and it 19 time for them to come It 19 fit therefore that they should be called separat, bat we do not find this epithet repeated anywhere faceri--Is & synonym for apps It evidently means the truthful Izt not uztratbful 7+ FEST oombleed rato RT liko 19T H de This verse recounts the noble services of afirare See legends about erfata Muir e Sanskrit texts valuwe v Page 243 2 for YE-This form occurs only kere It meras frescued' Other forms of this root ay that occur are yuta y shewios that it belongs to the fifth conjugation It occurs in 1977 &F 27 मोतिपातनयो प्रीतिचलनयोरित्यये in the स्वादिगण 3 - This word genarally means 'in', bat bere referring to the exploits of farms the commentator explains the ord as far and refers to the same exploit mentioned in X 39, 9 as his antho rty Thus we see in this that the aftea restored to youth, sapphed as with a fleet steed, rescasd from buruing abyss and placed a firmly on the throne which was tottering before Ye have already kad before, a long lyvis No 5 which may well be styled afuuu 29 it strings together almost all the tales of the AS Y109 There are more too of the same kind ·96 सूक्त VII.77. 751. 17-Is of course a particle of comparison चरायै-Ininatirs of चर् 3 FAULT=Y&kindled' Had to be kiadlod (MI) ET407 19 doubtful as to the construction of TAFT It is better to take तमासि बाधमाना उप ज्योति अक (अबरोद) 72 IANA-'Paczog the Universe fit='Of beautiful appearance, lovely to behold' 3 गा माता-शायण gives alternatire meanings to गो speech and coue M N tales coves to mean 'morning clouds' This latter meaning does not seem accessary here to all know that it is only after we get up at dawn that we begin to speal So Te may be properly taken to mean 'speech' The poet 10 his pastoral life may baro thought of his cows also, as they probably left their pens to go abroad at the break of day 4 TT-Eu the leader of days as we hara dawn first and day following her सक3 I 1-479 explains 34 as constantly going but at 158 question wbether the etymological meaning of 19 "going' derives en from 3 to eat. HTTP eats much' It may, however, come from * to perrade' na '#bite, brilliant' After thus Fiqh supplies at Without dolog all thus we may with M M interpret the clause naturally and translate it leading the white and lovely (or lih) horse' The meaning of the San will be under stood from this we may recognise in this an example of modern torsts रूपानियोति wlincha defives लिवीयर्याध्यवसान तु प्रकृतस समेन यत् | Thus we have the अध्यवसाय or निगरण of सूर्य by Sneh ideas are cominon 13 the Yeda and so it is not difficult to under stand the Sun bere 2 fax45 - 'In the interest of all' I la s slott form of ins The word means 'one who has treasures or wealth M M translates 'bo&rt blessing where thou art pear' 144's explanation seems more natural ·97 PATIE-It is certaia that the poet does not want his ens. mics doar. He wishes also that the blessings of Datare should bo slowered on bim sad bin alone. This meaning is clear enough. dlar d'aller translates drive away the unfriendly'end this is better As we bare for used in this sense before (See 1, 49, 8.). Mwy's struoslo hero to take you somehow to Dena 'to sbino' scoms udObcessory. 37 and are may be taken as separate accusatives to the verb कृषि 4999 is explained by Fire as 'booty' as it follows the clauso in wulak Ty is invoked to dla perse the enemya . VII, 86. - 57 1. 1 gafa-0940's meaning is not clear. M. BC. takes the word to mean "works.' He seems to give it one of its possible etymological meanings. In lis Vodio hymes VII, 56, 58, he renders the word by 'births, the usoal rasaning of the word, gift tosy be taken to wean sara or 9: 'all animals, and the sentents may be translated by his groatness or apder kis power, all animals are frarless. This savos us from taking ARCH ( which generally means akhir) to mora 'mighty' by interpreting it as the agent or as nftar Doutor nominativo plural of in which form the word doos not ocour elsewhere. n 'great or redorable, 'and HT(Remiorao dasl) "great,' are explanations of the word given elsewbere; but the latter is differently accented, af. The word oecors Ag at does here Tory often and almost always the meaning for Rent suits well. 2 fant dis - Ho strotched oud apart the starry sky and the earth' (11. M.) This is more natural that the explanation of 67493. ## and at we often see in the Veda qualifying one and the same noon. 16 us berefore better to take them with all 1991-'In my own person; myself.' -It is better to take, Dalurally 'converse' than to interpret the word as 'nuse'as Da Peterson does. 377 This evidently seems to mend sben shall I bo united to sy1 Mere conversation spd association with the god does not satisfy the poet. He wishes to be adsorded ista his Cod. His goal is such absorption or identification. The objeot of sacrificing and worsbirping is to secure this final state, It cappot, however ·98 he concealed that his idea of final beatitade is postredic. It is this fact alone that would make as pause a little before potting this interpretation on the clause. It is therefore that we must satisfy ourselves by taking much less than what is warrantod hy tha strict letter of the #7. We may say that afts wishes to be friends with azy and friendship means complete upion. Thus we may translato 'when shall I bo intimato vithal without supposing any higher spiritual ambition, 4 Tet-Oenerally means 'favour' or 'mercy.' Eilay hero takes it to mean 'bestower of favour. M. ML. takes it to mean 'propitiated! 5 afier-Aorist of wat 'to see.' The augment is dropped and the form is to be looked upon as subjunctivo, FF 3. 1 Ant-Perfect participle of fq. विप्रच्चन्-Infinitive of प्रच्छ with वि. पाणिनि does not notice thistorm of the uplintire, but mw parapbrases faut by the regular infinitivo It is only with the roots to be able that sta las noticed this form of the infnitive as 39 an. Whitney (070 A) $25% that the root noun is used as infinitive in its acousative in 37, ats datire in g, its genotive in an and its locativo in . Some of these can Lo comparod with forea's general rule for Vedio infinitivo. 3494:- This word which generally means a poct' is used in the Vedic sery ofton in the sense of an intelligent one' referring both to gods cad men. 4. Tlis terso strikes us as lall of dovolion and pathos. 1852-It seems, on the whole, better to construe the word as Hra bas done and translate 'what great sin.' E-797 is talen generally to mean da: lastra.' It is some timer explaidol es 'power; so the Ford For: may can both "mighty' and 'illustrious. This word occurs as an epithet of afil, a. art and . All are thus complimented as 'powerfol' Tho endio, of vocative of nouns and adjectives in and az is 9:18 4, ERE 47:40, 45 occurs only ooce in 7, 3, whereas EW: in used sixteen times. Papini bas the Satra gaat tiga) tziet. In later Sanshğit Flyt is associated with the names of departed ancestors as ·99 पितृभ्यः सथा. स्वथा means also food' as in स्वधया मदन्तीः स्वभाव in ssid to be the original of the Persian TETTE, a Sanskrit sibilant being changed to gas तुर-सोसर 38: 'Quickly,' from the 'to haste' Ye hare this word is occarring a तुरग, तुरग, तुरंगम. 5. Ignin-Offences.' Iero wo bare an instancc of & past parti. ciple used in tho sense of an abstract noon 19 fa for 179407 27t: - 'Ourselves. The word is used for 'self' in rarious forms and it seems unnecesgary to translate it with our own bodies' as M. W. has done, 3-This is a difficulty. It is bottor to take it to menn with fraut and Dr. Petersou, 'wlio has mado atonement. It is a question, Lowator, whether y should be taken in the sense of 'n beast or for tho matter of that, even 's cow! A thief is entitled to liberty when ho lag satisfied all men set to watch over lim. q thas muy be interproted as 'men set to watch' gebra 977:. It 19 no doubt A little awkward to explain it thus, but as the word 7FT occurs in the Veda only once, cenninga havo to bo suggested for consideration. Another meaning might be suggested from the other gaura in the verso. We think that the post urges igaorance as an excuso for his sips and a plea for being set free, becau90 he asks to be let loose 19 a calf. In meting out punishment we know that the age or status of the offender is taken into consideration. The temptation es well as the expected power of the offender to resistit are also to bo considered, and thus ad offence committed by a man of education desorves greator panishment than a vulgar oac. This is probably a ploa raised by our poor bere. art would thus moap & mere Berdsman,' 'protection or keepiug berds of cows. Both Muir and XL BI, take this word to menn one who has fed upon cattle.' Dr. Peterson is right in calling this 'ac ward' as feeding on cattle can hardly be arged as a plea in favoor of the offender, Another menning still may be saggested as orqafo 'feeding or tendio, cattle.' for a period would be a form of pusishmeat for an offence, and so a man in the primitive days when there was no rigid system of fining and imprisoning, might simply be called upon to just tood cattle for some settled period and thea might be set free. Finally at may be suggested, perhaps with greater reason, that to steal. Yedic ·100 word u (a robber)and Zend root trifan (to steal) making this sugestion very probably, SO TET='stealing cattle an adjective to 13. EFTER 6. 1 gła:-Although the word is used only once in the Teda, there can bo no doubt that it means 'desting, laxed course. We have the word ge from the same root, which means 'unchangeable. एपिमीरक-'Die.' This word is not mentioned in the निघंटु. यास्क derives it from fire with f. Monicr Williams, on the authority of F727's gloss on the first of EX, 34, says that dice are made of the nuts of a tree called Gais. Ersv's information, too, does not been definits. There is in fact nothing to determine the exact decivation. The meaniog of the word, however, is beyond doubt. 3 af 321416 - 341:- This is indeed a difficult line. It is clear that the poet thinks limsell waa. Tho doubt is who the tra is. Ludwig, as Dr. Peterson tells us, sofgests that any is the ti bere. सापण suggests that it is God नियंतृत्वेन सितो ज्याशनधिक ईश्वर:- Indwig evidently seems to except this only making a more definite. M. M.'a meaning is not very different from Muir's. The old is near to misload the young' (M. 2.). The stronger perverts the weaker" (Nuit). The older ones exercise infuence bror the younger. We have this experience in the world and there is no doubt that the leaders of a society are responsible for the sins of the common people. The same stand has been taken by the poet. Ele clearly means to say "I am doing what my betters do." CE, यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । स यत्पमाण नुरते रोवलानुवर्वते ॥ (गीता). 4 GT THE 'Even sleep brings on unrighteousness, moaning Den have bad dreams and they think evil thought area 10 B state of seep. This is not, of course, ayfa---sound sleop. $ This Rik deserves notice; because the poet pleads his helplessness in the matter of his sinal conduct. It is not intentional; but it is because his better part is drowned by destiny, drinking passion, dice, thoughtlessness and the misleadiug example of the elders. Here we have an idos also of the bad influepoe to which our remote ancestors were open, bat at the same time we see what simplicity of heart and fraakaoss there was in their devotion to the Almighty; how wholly they resigned themselves to His care bay morarless they couldered the maites, 79. 1 TVN-I will estisty.'

·101 -Prom Ak 40 shorer; 'one that showrors objects of desire, beneficent.' 3 gaia 'Let him incite us to gain wealth.' 49775: 'He made the ignorapt wise.' 5 वनितर:-करितर and कवितम--All such words though expressing. degrees are not to be strictly understood as meaning definita comparisons. They all moan 'praise. 8. '1*: on at ang-Toa Hindu mind thera necd be no diliculty as to the explanation of this lino. stran is an idoa with which he is quite familiar. un mesas 'acqaisition;" a means 'protection.' In Dr. Peterson's note on to a CIA VII, 64,3 po have the struggle of European scholars to interpret the espression. Both Grassinan Rad Ladwig understand and an in an undggal sense. They translate the phrase, 'at rest and at work.' 37-Is an adverb meaning "happily. It is used always with Torbs, but sometimes it has the appearance of the prodicative adjectivo. It is not in leoted. We bwo thus to render it in a varicty of ways; as here we have happiness with regard to definite points, sometimes as we baro in V11. 31 to translate the word by 'propitious. Altogether there is no doubt that it is a Lenedictory advorband is variously used. Soo BL. VI.'s critical Doto, Vedio hymns page 190 whore be says "It is used as a substantive, as an adjective and as an advarb, and in several instances it must remin doubtful whether it was meant for one or the other." It 19 impossible in all the passages where it occurs to lose sight of its adverbial charactor, a VII. 95. मक 1. 1 This form occurs only hore Ve bara Parau twico ind in those two places 197 interprets the word differently. It y not clear thether we should understand it from yor on thougk se are inclined to take it from the latter 19 Monier Williams does it. w may be translated as 'pushing on amain.' Sfat='By its greatness. Here we may tako by its volumo'. 3 grada. The rirer rushes on (straight) liko a thorongblars pushing on amoin before her, by ber yolume, all the other waters, २२ ऋ ·102 1 =Of all the rivors'-'from among all the rivers'. 2 Hai Tera Hiaga='Up to the sea'-'to join the sea'. 3 aant-Present participle of Art 'to know which is pars. phrased in the causal soase as 'sho who makes known.' Dr. Haug notices the identity of this word with Chaclenti of Zend, The alternative explanation giren by the commentator 'giving seems to be only & makeshift. The poot here praises are as the only one of all the rivers that took cognisance of the prayer offered by Nahoshi. Ia tho second quarter we have the wealth of ber waters dosoribed, as the river takes them to the sen instead of discharging them into some big river. The third quarter tells us of the power of the river to Kako known to the world the immense treasures to be got (bg maling use of its waters for agricultoral purposes). All this offers an indication that the big river of the Indus is meant hero. Tho Nilolike power of the Indus to place the people on its banks in a position of advantage on account of its inundations is well known. Vasistha in all probability lived somewhere near the Indos as we find him closely related to the old Persians in the matter of language. Agaia the Zond has got the word Tahishiahs from Tahisten en hest.' Farista is Super, of Tahu-'good.' The in all these is of course OUT #- So we find the very name of our Risbi among the poople of old Persia. It is natural that Vasistha should bestow encomi. um: on the great river of the Punjab with its tribalaries. Our Rishi io VII, 36 calls read, HAYAT. The seven tirers are called seren sisters, Altogethor the Vedic Rishis talk about those Punjab rivers on the banks of which they were dwelling in the Vedic days. Find thus mentioned is not the one that we biare in later literature sad & peig bore the यमुना माक3. 1-Is an adjective applied to various gods and has been generally translated as a fast:- beneficial to men.' 3 fruta-It is not easy to explain this. We have it sometimes said of gods such as Indrs and Agni that they were born with fall slrength. As soon as they came into being, the proceeded to work. Somo such messing might be anderstood berc. As this #7 is about ·103 a big River God, we can say that bo was great even as a child meaning in the cosmical sease 'the waters werd not meagre even at the source. 39177 'A strong son. This we have seen to be one of the choicest boons that worshippers can ask and gods can confer. Heroic sons wore a necessity in those days of invasion and adva. acement, when the sucient Aryans were momently open to the attacks of the hated aborigines. 4 विसातये तन्व मामृजीत-सरम्बत् is here praised as chastening the body of the worshippers for their benefit. It possibly means that cold baths gave them strength and made them cope with their enemies at an advantage and this brouglt them immensa booty. 1 : 34727-May she listen to us.' Aastadir='Approached or salated by the venerable on their knees.' The g in fe is a representative of 37 Gr. Gena; the intervening vowel being dropped +7+7+8-9. 80 V have in यश from यज्+न. 3 74 ='Permanent,' foot disappearing when once attained.' It goes with 1741. 791 971 bis instrumental indicates the point of Buperiority over the rivers. The wealth bestowed by others is not 80 steails. 4 firsu:-Aleans worshippers' as the word 19 used very often in tbe Veda. It will then be in the dative. Eat shews comparison and that 19 between hit and other deities. The superlative GTA 19 a word quite familiar to us and does not seem strange. cu afg77: may also mean 'soperior to your friends (uther dorties) 5. 1 311--R4U supplies and as a suitable yerb alter this preposition. The sentence then means invoking you with prayers, we Bhall get from you these (guits).' 27-Has the sense of the passive here, being placed ia & stato of most desirable bappiness bestowed upou ns by you.' 3 899 6, -'Yo shall approach you us a shelter tree'. शरणम्-shelter, ons that protests.' शरण गृहरक्षित्रोः, इत्यमरः ।. उपलयाम may also mean 'praise'as it is largely uged; but tho primary meadiog 'approach' salts the context better.

·104 PEREG. 127:— with and 37 'has opened or opens' as guy translates it. afy here tells Find that he has opened the gates of sacrifice to admit her and calls upon her to be great and leston wealth on him. This is an amusing address to a deity. The takes to himself rather a high position as having in his hands the power of giving or refusing admittance to a sacrifice. This is not the only place where we leave the is taking this attitude. Tbey say "We give oblations to gods and get healtb, wealth, sons, cattle and other blessings from them. They describe Indra as greedily drinking as a preliminary to bestowal of blessings. All this howover, speaks of the simple and artless devotion of these early days. TT. VIII. 29. This is a lymn composed of Baba dedicated to different gods. Its peouliarity, however, is that no deity is directly mentioned in the F. The deity of cach verso is to be ascertained by its characteristio epithets mentioned, and functions alluded to in the verse, The verses aco as it woro so many conundruma proposed to test the iagonuity of readers. Each of the verses of this bemn then is to be understood in this way. Whero wo baro the works of lodra, rize the phenomenon of rain, the killing of 7 or so, the FE is to be sat down as Indra's sad so on. 7. 1, I The first time is roferred, by Fitnut, to ata and he justifies his position by oxplaining all the words and expressions as describing Sta. In explainio: gt he is obliged to take advantage of the lator, that is, postredie tradition of the identification of the moon with ath. He has taken Pie 20444-puts on golden ornament. Also in reference to Soma, yg is no doalt, once used as an epithet of an (IX, 98, 7). It is also applied to others and so is not peculiar to me Agor which is explained by requ ia more than one ways, is never an adjective qualifying als. The application of the later tradition just mentioned is not justifiable in the istoryetation of the St. This not described te pratting on Onmcats. It will thus be seen that they does not naturally point to FA in an unmistakable way. The mention of ornaments is in the Veda to be found in the case of the Frys. 1. 61, 4; VII, 57, 3;

·105 VIII, 27, 11. This is a peculiar elarasteristic of the fog. and if we take this perse to rofer to one of the way it would not be improper. Tho other adjectives which can be applied to any deity may qualis even HTC. Yo think the principle to be followed in the interpretalion of these is should be this-We must got hold of the pecular characteristic of a deity before we set it down as belongiog to it. The binor adjectives may have their general peavings. In this way the 3 who are called 's bogs vers fond of decorating their bodies with ornaments, different ones for the different parts of the body. Dr. Aufrecht suggests the same though M. Langlois thinks that the sun is meant. 1 योनिमेक था ससाद-This is properly pointed out by सायण to be au indiosłon of fa; because he is described to tale a seat (12 the bogse of & Bacrificer). In VIII, 4,5 we have 311 THÁ SET Now the same is sometimes said of other deties; bat here we have again the opithet ara: which would point out to derties of light ang alaa: meads "brilliant in the midst of tho goda' efo is said to bring gods to the sacrificial place and thus the intelligent, the brilliant in tbe company of gods'-all these go to differentiate fit from all other gods. 13. 1 This is unmistakably apps, since we have the mention of माशी his weapone 1 This undoubtedly refers to Indra, 7 5. 1 T = 'Of comfortiog medioincs,' ay is usod in VII. 35, 6शं नो रुद्री रुद्रेभिर्जलापः where सायण explatas the word as दुखदायक. Tha zame ez itself has been explained by 40 to mean the same thing (Sen note on V.73,8) fou hare properly fizeg EroTTE AS the determining epithet of this verse; because we have it 10 I. 43, 4 £$ & epithet of t. In hua gloss on tlus (1. 43, 4) deritas aty thus:-519 : 1019: 5.9 from 24 desire.' is compouas ded with 79, thus taeaning yuq=ani ortalama 597467 RTA यस्मिन स जलाएमेपकार: We hays also तिग्मायुध in epithet of रुद्र in VII. 46 Rhymo adresnad to . In verse 3 of that bymp ye bave having thousand medieines. सहस ते खपिवान मेपना. "Hace's pada page 90 volume IV. Sanskrit Text ·106. PFG. 1 Mary is Perfect from the irregular redaplicated base in which Whitney notices in 786 where, however, we miss this particalar form. tells us that the root on which generally means 'to grow' has here the sense of 'to protect.' 2 The deciding word is, 13 1947 says, te: Which occurs very often is the bşmas ce quan. It is bis function to keep the ways free from assailants and quis constantly invoked to chastise the opponents that are likely to obstruct the path of whts. It is not again who makes wealth of easy attainment, ena Friistu. (I. 42, 6) 3 The similo bere, had it not been in Veda, would have been offending, because it is नातिगतन्यूनत्वष्ट, तसर, which is उपमान, is aitor gether inferior to god gor the Ha. The suggestion by such a comparison is of the gyda's doing evil deeds which is saying somothing improper. Altogether this verso can be parallelled to starafta yht मिः साहसं परम कृतम् । and the remark अत्र चांडारजावेन्यूनतया दुष्वनकारित्वष्यके fari wall hold good. The Vedic Rishis, however, are not bound by the canons of modern critics, 27 7. 1 This verse tomistakably refers to pay a3 we have the indica. tion 1 and Art A both of which we may find in YIL 100, 1 and 3. 16: is variously explained by our commentator; but in tho light of an another epithet ta fagy we may translate of mida Course or step.' 3 श्रीणि विचकमे-This is aften said about विष्णु in the Veds that the three steps of Art ia bis ma ar dwarf incarnation have been identified with this mention of three-fold appearance of them. On rarions grounds it has been proved that the soodern tradition is not meint in the Veda, 97% at any rato seems to accept one of the er. planations given by his predecessors Texfot and anota, the former saying that Visbna's three appearances aroin three different places, ! in three different formas; as the fire on tho earth, tho lightning ia the firmament, the Sus ja the sky. Fate thinks that the Sun plants his font bret, on the EM-he hill of risidg,' second on fast which is the 'meridian height'as explained by gaiata, Yaska's commentator, and the third ofte til "tba 111 of setting.' 5747 of ·107 COUTSB 10 bus interpretation of Vedre passages found it is possible to direst bimself of the later tradition of A The occasion of the three stops of the dwarf incarnation has not alluded to in the Vedan the faintest manner, nor lave vetention of anything like an incat nation in the genseio which we understand the word erat at prese at on the whole we must regard the Vedic pfos totally innocent of soch a tradition, recogn19ng at the same time, bowerer, in their wo rda sufficient basis for the active imagination of embsequent poets 777 B. 1 Eur -This at one points out that the fry refers to akuras who are esdociated with her their common bride taken at a self choico marriage The tro gods are constantly associated ravit or any other deities arqiziato a &c cannot be called the two In the sense in which this epithet can be applied to afuas, because oach at the deities thus paired, Las gol kyns or portion of lymas soparately dedicated to itself, but the sparas are always inseparable alone would thus have unmistakably pointed out afts TFT which titur points out 29 the distinguishing word, no doubt, confi rms the same idea as we have not in many 758 spoken of as noco aspanging the offer=3 2 Afara-Tlus 13 also an indication of sus because birds ara Baid to be yoked to afum chariot, This has been interpreted in some cases as referring to 'horses swift ag bırds' Sual there 19 20 doubt that afg' borses bave been more often compared with birds than those of any other deities Agato in order to maintain that oxfres' chariot was driren by horses we are constantly renaired to put the interpretation of रूपफातिशयोचि आवाश्येनासोऽधिनावह तुरथे युक्ता- 17 varr (I 118, 4) qara afya (I 46,3) There 19 no doubt that horses also were yoked to their chariot and this fact may be an argument in favour of understanding fore and to be used for horses by the आयवसाय Their name faqs is also an argument to jastify the same explanat202 399751--1$ used for at "travelers'. 137-This cannot be the deciding word bere (See note 1 02 previous perse) 01 18 no doubt the differentiating expression 19 779 points ont Agglo ve lagw that are's house is bigh up above in the sky whence be sees the deeds of mer, that are done and are to be done ·108 ? Ex-Tbig word is explained by hact as 'upripalled in msaj, pluces (VII, 30, 14) and as hitney points ont in 474, this ist superlative from 39, the comparative being on. In lus gloss here fra gives us, as it were the process by which ty comes to mean 'an- Firalled, excellent, the best,' Its first explanation is like our figaro- उपमेयोपमा, मिस वरण व वरुण मित्र इव ! His second explanation is based upon the inherent nature of 5741. When we make a thing & stan. dard of comparison we do not do soupless it is admittedly superior. 3 ufátudi = To whom ghes is offered, having ghed for their ! oblation.' Tlus form of the epithet occurs oals lere, in other words it is never spplies to Parent conjointis, efter: is only onco applied to A ( VIIT, 74,2), but it is four times applied to for 10. I This fe is in praise of the pers whose peculiar exploit is hero spoken of. The ales meditated & great hymn whereby they made the San to shine. In the fifth Bandala which is of the af family we liars a portion of bywn (40tb) extolling the apps for the Tesoue of the Sun from Thig a demon that bad altogether enveloped aim (300 V. 40,9). This seems to be the doscription of an colipso of the Sun. truff the demon overspread the Sun with darkness and the worlds appeared in the plight of a bowilderod person baowing oeither where ho is nor where to go. Indra was dissipating the illussions sprend below the Sun when aft too repeated a lymn and drow forth the Sao concealed hy darkness thwarting his works, tad pitifully invoked afy's nid in the following words-"0 Atri, let not tho violater swallow me, through greed,-me who am yours You Aro 7 with truth for your wealth, may you Bad Ling protect me bero". fathen repeated a lymo, propitiated the gods and replacod the Son in the sky to shine as before afy this made the Sun to shide, . i. X. 72. #1. 17- Vodic for 'birth'. It occurs only once more. Arat sara'Yeshall say by way of praite's ter correctly translates the word met be in all other places. It comes from 'to praise'.

·109 34 साइवरे युगे-साय takes the whole hall as one tentenca and translates who would see the praiser 10 s futurs ago when hymns would be sung'Hoteles altyas an accusative to get and refers ta the collection of gods spoken of staff in tl e first half This meaning of the soetas to be tho best of all that have been proposed It only says to a persphrasis vio are in mortal, because the poet seems to say 'e celebrate the births of Gods (whom our ancestors hare rorempped) who have seen our ancestors worskryping, who Pre being as worshipping, and who will ia future ayos see those that come after us, when these (future) Filling hyoos Narr takes pagaming with garam in the first half and refers to each of the praisers themselves His translation is 'Let us in chanted hymns, with praise declare the births of godsbay mo of us who in the latter bgo may behold tbew' Prof Wax Muller, as Muir tells as suggests an alteration in the tea, ea for q in order to translate the clause as that a man may see them do' I goin'Tarly, ancient? In the samo mag we have ataq "recent" or modern AT 4714 - "The existing was born of the non-existing. This 13 a common idea of the cand with his full powledge of the subject zu could pot 1991st the temptation of referring to the Vabaterature and assoming the modern of teaba canties of theo logical treatuses to be mornt by the hymner It raust however, ha admitted that somo of the Vodic poets of the last 3 were not far removed from the days of subsequent philosophical thought. In such hymns as वस्सै देवाय हविषा मतेम Bud नासदासीत्रोसदासी there as an atte mpt to solve the insoluble puzzle of the world s creation, and Ideas fave been put forth and hints thrown out which border on the rouonal theory of monotheism 80 euly established in the philoso phical works of our society both in ancient and in modern times. 1 F1 Tu tales to msan 'quarters' and J41547 tonnean trees' YU 3 Insaning of the word 337679 18 Santial Tl word scous ! no other bymng and both our nod Max Muiler do not undertake to translato at war which word oceans again in the next verso 18 translated by "regross by Hair 1 The birth of a bod zu from each other 14 explained by a ·110 as divine and supernatural Gods create esch other as in the obvi. ous case of the day and night THE 5, I adat drama='Gods were born to her? 2 a7a4-Th19 18 &adjective of an and may mean 'immorta] brothers' or friends or brotbers of Gods' or 'of undglog or perma Dent relationship - 6 1 Tat-(Lit)' well begun,' ru translates 'well born' TH 10 modern Sanskrit means agitation It seems Muur attachos thus mer Ding to hate when he translatos this verse as follows -"Wben, god) yo moved ( agitated) upon those waters, then a voient dust is 8u6d from you as from dancers This dust argu understands to be the Sun that issued forth and settled in the sky to allumine the world 1 यतय -Sayana takes the word यतय to moan clouds' Mur translatos at by 'strenuous men' may be like 8774 the Fushis of a particular family as in VIII 6, 18, VIIL 3, 9 It 13 not a family spolen of by itself and so one does not feel his ground frm when he tales that meaning Since tha Yatls are made tbc 399 tko stand ard of comparison, it goes without saying that they must be quite famous af tboy really refer to any particular family Now, we have A Zend word 'Yatem meaning fortuge, wealth. From this if we understand to mean "wealtby people,' we shall bave good sense Wealtby people liape by spending their ricles on noble purposes conferred everlasting obligations on the people of a country Good kings and unisters fill the world with such deeds Secondly if we understand the world a etymologically from 9a to strive' and take it to mean 'strenuous or industrious mea that also will give good sepse Montesquieu in his excellent work on Spirit of laws' tells us under the article 'Hunan industry that what are now rivers wero formerly lakes Lounded by hills and mountains and that industri ous mcn broke the barriers down and made the rivers Lo fox What a blessing have these forgotten grapt workers conferred on the word Not to go so far as thesc, lool at M de Lesseps the in ventor of the Suez Canal scheme What a revolution bas he mado ·(१) जर स्वत च्याच मालकीचा धदा असेल तर खुद्द मालकाची (२) मागीदारीचा धदा असेल तर एकाधा भागीदाराची. (३) हिंदु अविभक्त कुटुब असेल तर कुटुयाच्या कर्त्या मनुष्याची अगर मुख्य मनुष्याची. (४) एकादी कंपनी असेल व ती जर १९५६ च्या कंपनी कायद्यान्वये नोंदलेली (Incorporate) असेल तर त्याच्या डायरेक्टर, मॅनेजिंग एजट अगर कपनीच्या मुख्य अधिकान्याची (५) जर राज्यसरकार स्वत विक्रीचा व्यवहार करीत असेल तर त्या राज्य सरकारने नेमलेल्या अधियायाची. (६) वरील सेरीज इतर कोणत्याहि बाबतीत मुख्य अधिकान्याची अगर तो घदा चालविणाऱ्याची जर एकादश व्यक्तीची एकाया राज्यात एकाहून जास्त धंद्याची ठिकाणे असतील तर अशा व्यक्तीने सर्व ठिकाणाचा उल्लेख करून एकच अर्ज केला पाहिजे, मात्र त्यामध्ये याचे मुख्य ठिकाण कोणते हे त्याने स्पष्टपणे नमूद केले पाहिजे व ते मुख्य टिकाण अगर जागा या राज्यात त्याचा धदा असेल तेथी- विक्रीकराच्या कायद्यासाली नमूद केलेल्या जागेहून वेगळे असता नरे (R3CST R &T Rules 1957) उदाहरणार्थ-मुबईच्या व्यापाऱ्याची मुबईत व पुण्यात अशी दोन धद्याची ठिकाणे आहेत त्याने विक्रीकर अधिगन्यास मुबई विक्रीकर कायद्याखाली आपल्या धद्याचे मुख्य ठिकाण मुबई हे दाररविलेले असेल तर केंद्र विक्रीकरासाली नोंदणी नवर घेतानाहि त्याने मुबई हुँच मुख्य ठिकाण म्हणून दाखविले पाहिजे कलम ७ पोट कलम (१) प्रमाणे नोंदणी नबर घेण्यासाठी करावयाचा अर्ज व्यापारी अशा त-हेने नोंदणी नबर घेण्यास पात्र झालेल्या तारखेपासून ३० दिवसाच्या आत केला पाहिजे (R 4(1)C ST RS T Rules 1957) एकाया न्यत्रीने आतरराज्य विक्री केलेली असेल तर ती व्यक्ती नोंदणी नबर घेण्यास पात्र ठरेल कलम ७ पोट कलम (२) प्रमाणे ज्याना ऐच्छिक (Voluntary) नोंदणी नबर घ्यावयाचा असेल अशा व्यसना ह्या कायद्याची अमलबजावणी ·(२०) सुरू झाल्यावर फेदाहि अर्ज करता येईल (R4 (2)C STRA { T Rules 1957) ज्यावेळी पॉर्म A मध्ये केलेला अपरोबर असल्याची सबधित अविन्याची खानी होईल त्यावेळी तो पॉर्स माये नोंदणी नबर देईल संचप्रमाणे एकाद्या राज्यात व्यापाऱ्याच्या बेरक्या द्याव्या जागा असतील सेवन्दा पनि । च्या म्हणजे नोंदणी नबराच्या प्रती तो देईल जर अति नमूद केलेल्या गोष्टीबद्दल त्याची खात्री पटली नाही तर त्या व्यापायचे म्हणणे ऐकून धेईल व तेवढ्यानेहि रात्री पटली नाही तर तो वित्रीकर अधिकारी तो अनामनूर करील (R5C ST RA T Rules 1907) अशा त हेर्ने मिळालेग नोंदणी नवर पद्याच्या मुख्य निणी टेक्ला पाहिजे व त्याच्या प्रती धद्याच्या इतर ठिकाणी ठेवल्या पाहिजेत (RGC ST RT Rules 1937) मिळालेल्या नोंदणी नबरामध्ये काही फरक परून घ्यावयाचा असे तर समधित अधिकान्याकडे अर्ज फेस्यास व त्याची सात्री पटल्यास तमा तन्देचा परक तो नॉपी नर व त्याच्या मनी यात करून देईल (RECST B&T Nules 1957) नोंदणी नवर हरकता असेल अगर इतर कोणत्याहि कारणा राब असेल तर २ २/- फी भरून त्याची नाल घेता यईल (R SC ST R KI Rules 1957) नोंदणी नंबर रद्द होणे अगर करवन येणें:- नो व्यापारी आपदा या मन केंद्र निसरीर कामाल तिर भरण्यास पात्र ठरणार नाही अगर ज्या व्यापान्यारा असा नोंदणी नार दिला असेच त्याने धदा बद केला अगर असा व्यापारी मृत्यु पारा असे तर म अधिकान्याकडून त्याला अग तहेचा नांदणी नबर मिळालेला असेर नो अधिकारी अशा दिलेला नयर रह फील (See7 (1) Rend whC ST RAT Rules 1951, 9810) ·111 to history by his scheme which has restored to the Mediterranean ten its old importance tost by it since the passage round Africa was discovered, pargita Dlade the worlds happy'. The poet meang to say that as afas gave happiness to the world, so you did the same by driving out the Sun concealed in the ocean. 3 TOT T-This occar of course is the region of the clouds. It is natural for the primitive peopla to suppose that the San'a setting is no other than his boing bidden in the vast skyey regions. is the Vodic word for thesc, Sack espressions as a T were under stood in later days to mean 'concealed in the ocean'. There being so notion remuping of Fuz being the aerial ocean, the word was talan in the sense of the roatery oceans. To this is probably owing to the later belief that the Sun at setting siols into the western ocean. पयसि प्रपित्मरपरांबुनिधरधिरोदुमस्तगिरिमभ्यपतन. Meghn, X. 4 Domin*: bag received the augment which is added in the Veds without any special purposo of course is the Vedio form of the root क8. 1 natt "from the body'. Såyana quotes later works enumerating the eight suns, seven of whom were taken to the gods and the eighth was thrown away, 9. l cargoraiding278q='She again took up Martaoda for birth and for death'. Siyana supplies gaar before and A. He means that the Sun, who is meant by Martånda, in the measurer of time and the lıfo of men. Their birth apd death are dependent on the days whtoh are made by the Sun. 2 This verse is mysteriously explained in the TTU FEU that Mártinda wio was given up undeveloped into any distract shape was taken up by the seven full ledged Adity, and shaped into an elephant who afterwards became ATEIST of whom came all creatures. Altogether the whole hyma nart be confessed to be not very intelligible. Still the perceive an attempt to rationale to creation of the various objccts of nature.

·I12 3 The number of Adityas is not definite is the Veda, Sometimes only वरुण is called आदित्य, sometimes मित्र and वरुण sre called so. अर्यमा is added and the three are called 37fres; then we bare Indra added as a fourth Aditya. Sometimes they are fire , *T, ET, FT and 41. We have my added to the number and we have bore in the eighth" verge of our present hymn the Adityås as seven. An ingenious explanation of this mysterious hymn is given in the latest issue of the Vividbajnin Yıstára an sbly conducted monthly magazine of Blarathi literntore. The writer, who from his style seems to be our famous Professor Rajaram Sb&stri Rhagyat, is of opinion that in this hymn me bare a description of tho rise of stars. He takes as to dean 'stars', Tin to mean the firmament (TFT), qy and to mean 'dag' and 'night' respectively Tho cightl FT according to him will be translated:-- "Light are the song of Aditi, who were born from ber body. To tbe stars she repaired with seven (i. e. she came to an end). Then she gave birth to the Sun". The headlog of the article, which I hope is the first of a series, is "History and semblance of bustory". Tho writer says that the Paurânik ago las made a mess of this cosmical hymd. He says this hymn is not historical, it only looks as if it were one. I X. 108. I. This verso begins an interosting dialogue between us and FHC. The fos stole the cows in search of which lodra seat #Tat the divine bitch (a) tha messenger of the gode. Then fra reached the region of the Jouons, they tried to gain hor over to their side. With this introduction we shall understand the present bymn without dificulty. The first verso is the spcach of the pots and the second is C's reply to them. Thus we have througbout the hymna pots and talking with each other, पराजगुरिः-सायण takes पराचः s instrumental meaning 'passages that could not be crossed over again. 24:- foll of such passages', ary: however, may lo taken as an indeclinable like itti, a: dc. meanin: 'aside', 'out of the rag'as freut himself takes it In VI. 74, 2. syft: pay come from who go and wat mean 'leading' or 'cooducting'as Monier Willams takes it. soft te: mas then mean 'leading aside'. yat: occurs here alone.

·119 2-II saother word which occurs nowhere else. It is Teally not clear why the 97 pots 15 as & cor pound ea from "lo sond' mesos message or erradiateliat possago (11) for us that as the busiess witb ort' 397 tot 'What (kind ) of night was it with yont meaning how dil you pass it, o safety of in danger? Wahavo the root af gta . T 'to be in danger or diflicnity'art which is often Tendered as 'night'may menu simply "Wificulty' Oar clause hera maythas le translated 'What difficulty (had you in coming orer bere) 4 wiret vat-Tho walers may be of a river or wo may take the woril erf to moin the earth,' and then those waters may be all aters on tho earth,' e of the rivers a tho way, 1 afratlanta97 tehes it to mran 'through flenr of transgre. 5310nIt is not clear what this means of what transgression tho wator of the river was afraid? Is it any fear of punishment from Indrat In thirt case after need not be taken as an abstract noun. mfri may be understood to be the ablath of 777 meaning outdoing or surpassing or transcending all relorring, of courso, to Indra attbus may be taken to moun that the wator of the river pantoted her through fear of To Iraafmaccurs in FIIT 67, 19 where frigy erplsins it by 'n no other form of the word Occurs in tho Veds 17 refers to wstor It is to be anted that although qatat is plaral o hare not got the plural pronoun 37 --THis is pudir a regarding herself It may bo to glorily bersell or sho mag hare some attendant with her, F} 3. 1-1797 hit transistos it astfe and then explains asper Het It dilicalt to see that he means by 'n array in the forme of sight' est muni is prohulle fall of the later tradition of the thoannlent of Indra It must mean 'appearance,' 'form, begati'as wo kare the word ased elsewhere. The demons inquiro of what kind us Indrs, what is the form or appearance of him whose messenger you have come hither from afar 2 On the next lislf 777 remarks that it is not addressed to 1757 hat un consultation of the demons among thetaselyes, and thos ·114 According to bum the translation would be "Let hor come, we shall make friends with hor and she may become the lord of our cows" It does not appear why the second half, too, should not be considered as addressed to acht with reference to Indra himself of coarso the fora do not seriously mean what they say They only say it to draw pariato their clutches Thus understood, the line will be tronglated Let him come, we shall make friends with him, and then he will be our herdsman " They say this to act about Indra, and thus suits well with her reply in the following verse, 1 17 . - The deep rivers cannot swallow or bide him in (to hun they aro not impassablo) As for you, olasfots, killed by Indre, you would lio low. -F7F 5. 1 779 -Is to be understood in the acousatare 2 927 SETT 3944 rey-"Who will let them off for you wathout fighting or measuring swords et see note on fra II 38 नार6. 12T Unworthy of an army' (740) It may give better seaso of we take it from s 'to throw with the termination in the sense of the Potential The clause would mean your words o Patis are to he despiel, not to be regarder' There is no other occurrence of tlns word in the Yoda withere seems to mean 'sally, absane or foolish' but we do not see our way to sttach this meaning to the word 'Save' is no doubt alia in appearance and we have a Greck root meaning Sionen-'to know'and it will not perhaps be amise to refer the word to this root 2 xall 'Not able to bear arrows, weak' 'Not to be killed.' (MY) 3 aye-Lat means 'unchallenged' Lat your path bo unassalled hitherto What is unassalled may easily be looked upon as unas salle able So arya 551 Lc insy mesa so far as going by the way you more in 15 considered, you may well think it to be beyond the attenpt of any body in future because it has been so long but you will find that you bre not justified in this over weening confidence 44'Io both ways of both types. In order to give some $en 30 10 37 ve must suppose it to mese 'weak and strong' or whether in war of 10 pesce' 'whether fighting orsubmitting' It 18 ·29F7We bare bero this use of the l'erf 2nd Pers Sing JA E dialoque It canot be the Deed in classical Sanskrit On the hole throughout this hymn tre base many peculiar Vedio declongional and congugational forms The 50 of the Vedio subjunotivo » Tety 115 poticeable that many of the words of this whole hymn are not to be found elsewhere in the Veda असेन्य, अनिषव्या our only here 5 This is on the whole a difficult verso It may be trauslated thus "Four words, oh Panis, are quite foolish Your sipfal bodies may be impenetrable to arrows Your path may be unassailed in crossing But (mind well) Dpikas pati would by no means brook both these)" When you will have to fight with Indra and Brihaspati you will know that your bragging was valu and that your confidence in your power to meet the onemg was misplaced It is not clear what Bri haspatı had to do in tl is connection Sågana gives us no definito help 10 bis gloss on I 92, 3 where to have the same tale alluded to Slyana suggests that we should understand Indra by Broaspatı 77. 175. - 'Saspected,' 'Iull of suspicion,' 'full of danger's us taken to mean 'void, dostitute (IV 5.12) It is there understood to be derived from fra 567 here takes at from a to suspect Mng it not mesa 'solitary' or 'doserted! 3 F - 'In vain. It occurs once more in 71,6 756 8. 1 Fur -We have this word interpreted as 'invincible," allant in VIII 62, 2 and I 62, 7 But to see it often understood As a propor name of one of the afora Both the senses would suit here Tho sugular number of the word deed cause no great dilli culty in the Veda, dans le = "Then the afos wall taro to vomit these words meaning they will bare to disowo what they have said This is exactly opposito to the English adiou of suallourng or caling or laking back one's own words The qets have said in the last verso tbat asats coming over was 10 vaid STAT Dow emphafloally retorts pipe altca with fare among them being invigorated by a draugat of site will come down lers and talo oli tbe herd of the cows and divide it among themselves When this will be accomplisied, the boast of the glas would, of course, count for nothing, and they will have ta sulmut ·116 free. See 3,440,7916, 21, ,kc. Por Declegsional irregularities nota tha forms दूती, एना, तिग्मा, आयुधा, अश्वेभिः .cr A-'Oppressed by the might of the gods, This js said by the Padis to poison ber mind against the ods. 3 34 c. ' you of good luck, we shall give you (some of the cowa.' Thoy are making all these offers which slae indigeantly refuses in the following Rik. 10. 1994='When I came, they secmed to me cager for cows." 29-144 proposes two ways of taking this word. Te would supply गर्वा वृन्द परित्यज्य after वरीय: or simply देशम् as objeck अपेत. The translation according to bim wcald be, (1) "Give up the large herd of cows and go away hence," or (?) "Go away beace, O afors, to a mors distant plaso, afiq: may porhaps be used in the sense in which better is often used in English Better for you to do this or that do.' So the clause may nabar Bettor for you, O 4018 3f you go array hence." 15. 11. 1 GRT Adde'Let the cows breaking open the doors get out by the straight way. It is, of course, to be remembered that these cows are no other thsa the rain waters which are often asid to la confined by the demons, Indra is always said to interfere and break open the doors of the fortresses and let the waters Dow. Tbe allegorical way of describing the placnomonon of rain is very common in F. It does not, however, 800m necessary to understand this sort of description wherever wo ha re the ws and the COWS, In the primitive days of Aryan settlement in India, they must have beco leading a pastoral and agricultural life and to them cattle must have been a very valuable possession. The aboriginal zaces that might be coming is the way of their onward progress right be giving them constant trouble by robbing them of their cattle. It is, therefore, not altogether impossible that they should iuvole the aid of their gods for the liberatiot of coffs taken away by their enemies. One is iuclined to think that in this hymo there are at least as many chances of cows being the waters as their being tho cattle both of which the Aryaas valued equally for their agriepltaral purposes. Tho writer referred to at the end of the notes ou the ·1 Those that have seen', Perfect participle of 9 10 later Sanskrit as 10 GOUT does not occur in the Yeds at all 117 last hyran malatains that this is a lustorical hymo and countan. ances the suggestion that Panis might he Phoencoleps I. X. 139, 7 1. 1997-See note on YT VIII 99,6 This is one of the impor. tant deities 10 Frita Fe presides over prosperity He is called tflod g699 He as said to bring light, to see all men, and to go through the sky followed by the sun and the stara He keeps the paths of tle world safe Ho is obo of the three gous that have to do with the heavenly light The two others are of and am 72 1 staf91-I'ilhog (with big rags)' Paret - To takes at the corner directions'ın order to distin guish it from for which be takes to mean 'the broad directions- East, West &' Somo suggest that fit means 'all directions' and at the directions where ice melts the high mountain lands of North eastera Panjab artis particular and foreit 13 ge neral Altogether it is difficult to say what these words mean bere 3. 144-It is not clear what this simile means Who is the that is 397? We know that are 18 known as truthful treat, and as we have seen any to be praised as the sovereign, so bere by og he may be intended Agad 11 is not unhlely that afar the god of day should be compared with any who is the god of night. In the next line we have fat compared with Indra with refo. ronde to another quality This way of describing the matter 10 band by means of a FISICHT IS DOT uncommon with poots समरे-सायण gives the word रामाने for at, but explains it by सम्यक A1937 for the propor acquisition of wealth (of boots) Ho explains pergi blynologically from 4+,'to 59991-gra, because it is to be taken with 4 It ray be looked upon is an infintive of purpose te tho Lilas Sing which occurs only once IV 33,6 in which occar!

·118 2 aria L-Indra the regulator of these knew it and surroyed the ends of the halo of the sun'. is the regulator of the course of the waters. This fonction of Indra's is very commonly spoken of and wo baro it even in the hymus in the present selection. 5. 1 दिव्योगधर्व -'Divine गंधर्व 2 crat 19:='B[casurer of the world, of the regions'. 3 faut fair-Cherisher of rites'. 27:-Third person sing. Benedictive from 37. The modal afix are being added we get 37246, and the 3rd pers. sing. lern. would give us RT. But as the language avoids a conjunct consonant at the end of a word by dropping the finel, we get aaT. la classical Sanskrit, if there were no ac in this case, we should bare expected stora by dropping the penultimate instead of tho fiual according to the general rule. PESTE 6. 17--The locative rotsbewa the purpose; 'for making the rivers flow, Indra got at the cloud'. 2 Hafir --This word occurs in IV. 1, 13 as an ndjective of cows, सायण explains अश्मनजाः । पर्वते परिवृता, Here he takes अश्म in the sense of oload and explains are of those that have the cloud for their pen' and of coprse, supplies or waters to be -qualified by the यहुमीहि compound. भासा गंथों अमृतानि प्रवोच-Tho iva celebrated the immortal courses of the (rivers): 6:40 tract. lates tho clause as 'Indra in the shape of Ang allowed the waters of these (tirera ta flare) गर्व-गंधर्व, पितर देव, मसुर and रस-these five sre said to be the five tribes of men pg some, tras aro io loter mythology called the Inasicians at the court of Indrs, but in the Veda we have in used tor सोम. It is said that he guards the सोम. विश्वावमु about whom to have the last abree rerses of this bytop is called there and here ho apeaks of Indra ia high terms, Elsewhero we have ladra conquering tbe ve and snatching from his hands in the interest of men. Some also suggest that ms are inhabitants of merr vlick is identified with Kandahar. So Vishvk yesu might he & Rishi in babiting those parts, beyond the frontiers of India. This pamo of RATB occurs once before in hymn 85 of this same (I) Mandala.

·119 APPENDIX A ACCENT. When the literature of a language was cols on the lips of people it is no rouder that great importance is attached to the pronunciation of words and modulations of y 1te ind tune Spe ciel works were composed for the Lordance of stu lerts in this de partment of learning We must acquaipt ourselves with the more important and reneral rules of accent before the commencement of our study of the Vedag, ACCENT IN GENERAL Tho accent bearing capacity belongs to yovels only and the name it which is given to that group of letters is prrhaps given 10 view of this fact There is only one accent (2-TTT) in a nord, that is with one syllable excepted, the wir le word is vanoce ted* 1 There re three Svaras I Udåtta ? Apudarta rod 3 Svarta 3 Vuatta (hit talen op raised accented ) is the highert or acute topo Angiåtta not tased unaccepted is the lowert or the grace tone Svarita (lit ondowed wit! an acceut) is a combina tions of these two and is called circumflex 3 The ordinary systeur of accent marking in Rig Veda is simple obough An EN 15 Dover warhed witle the sign of an att 15--horizontal da fllae below syllable. The ata 13 represent ed by perpendicular stroke placed above the syllable 4 There are many varieties of ara resalting 20 different ways and they have different names given to them but they are too migute and artificial to require treatment lere $ The usual occurrence of the site is on a vowel following 1, 45 and (cbrefy the first two) 6 $ An to following an ta become Fifty bat3 when another 54 or a pra comes after, 16 sinks back into its ongior? (अनुदान परमेस्वजम् पा १५८) {TIT ?35) मीचैरनुदात्त पा १ २ ३९) (समाहार स्वरित पा१२३०) (उदात्तानुदायस्थ स्वरित ८४१६) (नोदासस्वस्तिोदयमगारयंकाश्यपगार रानाम् पा ८ ४६७) + ·120 character of the Tbus in No I. Rik 1 of its and of Ariana the last syllables are aito, but retains and foloses its afa accent, becau e the first 19 followed by an ear and the second an av The last after of Rik 2 of Mo I 13 pot lost, because it is followed by nothing This unreal or unstable Fira 19 called enclitic or dependent circumflex by European scholars with a view to distingaish it from the real or stable Fifa, which is the result of an actual amalgamation of the उदात्त and अनुदान 7 A phenomenon called that is remarkable This may be called the monotone * All exgars coming after a aia are as it were, assimilated into it and so left unmarked An agere having an TV or farmmediately following it takes the usoal accent mark and is called अनुदात्ततर or सन्नतरt Thus मुदीक्सक् but मुदशीकसहावाम् 8 Another and an amusing mode of accent marking deserves When a real fita is followed by an in or another real after the figure { or ? is put after it according as it is short or long and the accent marks are placed over and below the figure 129 in the following distach of our do 22 उत स्वया तन्या । स वदे तत्कदान्य : तरुणे भुवानि । to the throat in the case of us considerably longer than in that of zotice Tho sluoking • (स्वरितारसहितायामनुदात्तानाम् पा १.२ ३९) (उदासस्वरितपरस्य सपतर पा १२.४०) ·121 APPENDIXB VLDIC GRAMMAR. . It is not possible to give all the peculiarities of the Vedic Gram Daar here. We shall only mention the broad points connected with the subject Indeed it is difficult to give any systematic Account of a body of literature, portions of which are composed at various intervals of space and time What is puble at the best 13 statistical account of the varied occurrences of the form of wordy No general rules can be given azı) hence wo lave Papai driven to tho shelter of the What 19 a zecessary rule za erdiagry grammar an optional in the Veda Btul! with respect to the Tarious parts of grammar it la possible here to give very roughly 8000 special features and this we proceed to give in order -- SANDHI. 1 linalo, , and eit, when followed by any rowel except 3*, are changed the frst to stand the last two to is retained in many Cases after final cor s It is generally dropped wbea qor of followsu. 2 The Vedra proponiaal Forms stogu, anda, adt, at, at com porod indeclinables) have their finals que or uncoalescerble 3 Final 1, whick changes into a Vusarga before baru consonants to classical Sanskrit, is rotained in Veda before , 11, and I, f, when the ends a preposition, when it ends a genitive before s governing noan, when it ends na ablative before gft, and in a few other sporadie cases दिवरपुत्र, दिवरपरि, मतेभ्यपरि 4 In a few cases of gu compounded with verba, tic final is not changed to but the vowel as lengthened by way of compensation, egy, 5 सेत् for इत, सेमम् , for स इमम् , and other csses ok thattatus brolen after y for, occurs very often in the Vede 6 Finals which is changed to Vasarge before berd consonaats, is retained 10 some compounds eget, , do 7 Exceptions to the usual rule of the change of a to might be noted in the forms and words *99, TETT, 78, DAT, HT-2, 7877 Some of these occur ja later Sansknt also 8 I'Ital [ 19 sometimes dropped before ao bitial vowol which is then combined with ths preceding vowel RT- ·182 9 following a long yowel 13 changed to a nasalised Visarga when followed by a vowel or a senyorel FT +36-7i+m7 and then by tho regular zulo Fa, FLC 10 After a basal, the first of two consonants, zether of thea being a nagal, as dropped when homogeneous Fith the basal e 3 युधि for युग्धि इथे for r or {द्ध The latter is elassical. 11 The final vowel of the first member of compound is often made loug, and final before a 13 yery often leogthened as झतावम सूमय, पुरूदन, घसजू, शक्तीवत् ,तविपीमद, तावन् 12 We hrve 10 Veda finals arbitrarile leogtbened--sometimes for the exigencies of metre, but often even in direct violation of the metre Whitney in 248 bas made out & list of such cases DECLENSION. 1 Nouns in besides having the regular forms, made up ofbers tbus - FUNom dual देवा and plural देवास . Mas Iust plural data. Gen plural चरथाम Meu Nom and accu įlural gas 2 Nouns 10 Fandmand i likewise make up some forts by adding the caso terminations appended to nouns oudig in con 80nants The cage terminations are altogether dropped sometimes, that 29, uniniected forms of nouns serve as well as an indected in some fazy tor faza 977 for arma de CONJUGATION Some grammatical peculiarities--such as of the use of tenses and Doods, the ithultise, the activo past partsoplo and others have been noticed in the body of the potes on proper Occasions Under an all cmbracing Sutra Panini expresses the uastallo character of Fedac Grammar and in fact confesses the inability of the grammarlans to find any furity of rule in Vedic literatur. 3441ao (111 1, 85) Thero is transposition of overything Mark the fullowing Sloks of the RETRO

·123
मुतिदुपहनिराणा मालइरश्वकपडां च ।
ध्यत्ययमिच्छति शास्त्रहदेया सोऽपि च सिध्यति बाहुलफेन ।
of-declensional termination, greatense
HE= conjugation
sconsonant
WE=Pada --Álna or Parasm F=Towel
Prepender
FT=&ccent
7-Person
of any notun and verb relation,
Rethe Sutras (about 100 from uzlfa to Peatfree both inclu
Bive The grammatical rules laid down by the Sätras &re pot
regularly followed)
The best way and certainly the most educative one is to make
grammatioal note book and note down every irregularity or
rath or pecularity of the Vedio language A constant use of
& Grammar is strongly recommended to the student,
Whitney