·BHAVAN'S LIBRARY
This book is valuable and
NOT to be ISSUED
out of the Library
without Special Permission

·*
ALL
SN
VYATHB
LIBRARY
DEDICATED
IVITA GRACIOUS PERMISSION
TO
His Highness
Sri Krishnaraja Wodayar Bahadur, IV, 6.C S.I., G.B.E,
MAHARAJA OF MYSORE,
AN UNRIVALLED PATRON OF ORIENTAL
LEARNING AND ARTS,

·VIDIA BĦA BBA SN NTENTS JACF -XVII 1 2 د دي مو د ہے <BRARY 1 Thiruhtinus The Anthor and subject matter of the Vedang, Jyautisha The Solstices Veisuro of the increase and decrease of tho days and nights in the Ayanas 5 The Solstitial Tithis 6 The Seasons 7 Omission of 11th23 8 Parvarasi 9 Table of Parvas 10 Parias not acceptablo and acceptable 11 The Bhosis of Pars as wloso number is twelve or multiple of twelve 12 When a day is to be added 1,3 Acceptable purias Yoga 15 How to find Pria Naksha ras 16 How to find tle Suns Pt vi vithi 17 Tlie sluvas 18 The Suns akshatr 19 Yoga 20 I 11150 1 and addition of 2 dt 21 The Solar and other ye 118 22 The number of rsings of Dlianishta in i lugu 23 Tho rovolutions of Sun Yoon etc 24 The t me of Suns and Moon » trat it through na shati The deities of the Makshatra 26 Tho Adh: 2 mil The reasure of I ong disud night 25 The I tusesha Conclasion 11 12 14 16 21 232, 26 27 29 27 30 30 31 31 31 ·INTRODUCTION The Vedangajyrutisha is as obscure as it is old It is one of the six Angas of the Vedas While the other Angas go to explain the phonetics the formation of the words the melding of the words the prosody, and the procedure of sacrificial performance, the Jyautisha determines the time of performing the sacrifices It is found in two recensions the Rigvedriyautiska and the Tajurvedajj rutisha Though the contents of both the recensions are the same they differ in the number of the verses contained in them While the former con sists only of 36 verses, the latter is found to contain about 44 verses 1 bis difference in the pumber of verses 28 probably due to the addition of the liter annotatory verses to those of the text itself by the school of the Adhtirgu priests with whom it was in frequent use Regarding the date of the Jynutisha the late Snimik annu Pillai szys in bis Indian Ephemeris Vol I Part I Page 448 19 follows The location of the summer and winter solstices in the middle of Aslesha and the beginning of Dhunishtha referred to by Varalamıhıra both in hus Briliat ambiti and Panchasiddhantica is evi dently that recorded in the Vedangryuutısla It mry be sud that Varihambira s work stands 15 the centre of 7 period of astronomy wbose span is 3,000 years at the one end of which we stand nud at the other end the Vedanguyautisha It 19 known from inodern astronomny that the movement of the precession is one degree for every 72 yerrs Now the distance of the situation of the summer solstice at the beginning of Ardrı at the present time from that in the middle of Aslesbi at the time of the Vedanguj rutisha 14 1131-67 that is 45h degrees This gives at the rate of one degree in 72 itars 40,7 X 72=3482 verre Roughly speaking it may be said that the I edin, uji yutishi ·11 observation must have been made 3 300 yeurs before AD 1916, that is, about BC 1400 Similarly if we buse the date of Varā bumihin on the location of the solstitial point recorded in las vorhs, it will be AD 392, for the difference between the situa tion of the summer solstice at the present tine (AD 1916) and thint observed and recorded by Varība mihirr in his time 19 22 degrees which at the rite of 72 years per degree gives 1,584 years that had elapsed from the time of Virīlamihin till 1916 In other words it would plrce Varihımılır m AD 300, wherens he actually lived and wrote about A D 350 Here the error of 250 ienrs is evidently due to the erroi made in observing the erict position of the sunımer solstice it the time of Varibumihira Allowing the sume proportion of eiror for prev 10119 epochs, the intiquity of the Vedang yantısı onservation, lecoided in the Jy autısbr, my also lrue to be reduced by im. that 13 i, in other words from 3 300 Terrs to 2792 years before not that is from BC 1400 to BO 850 Usmg the precessional factor of modern 10 tronomy one degree for 72 years Mr Tilak in his Orion ind Professor Jacobi in an article first pub lished in German scientific journal and reproducer in tlie Indnn Antiqurry for 1894 (Page 158), simultaneously declared thnt the Vedāvgujj autisht preceded Varāhumiluris time by 1 896 years, and tlı at there is a still errlier period when correct stronomic observations had been made in India mu tut was when the vernal equinor was, 12 Mrigasira Nakshatra longitude 520 20 instead of in Asvini 0 longitude 1$ in Varāhamılıra's tune ind that that epoch must linse preceded Varahi inihar's own epoch by 53} x 72=160 x 24=3,810 Jean that is, that the observation was made, and the ledu in whiclt it is belitied to be alluded to 1128 compo-cd about BC Jairs befort now that 1 5,100 I lois parul al o min hule to be { 1300 ·111 cut down by is, 5 400 vcers bemg reduced to the tune of 900 or 1,000 years, and the Vedic untiquity brought down from BC 3500 to the region of BC 2500 The latter date more nearly approxi mates what we might call the philologists Vedic period (according to Mar Muller, Weber, Macdon nells Ind Lit, 1909, Page 11 &c), as distinguished from the astronome s Vedic period' Thus is 2 fair estimate of the date of the Vedang Jyautisbi and there is no reason wliy it should not be accepted It is partly to this buigh antiquity and partly to the appearance on the srene of what are called the Siddhantas that we owe much of the obscurity of the verses of the Vedangajyuutisha In big notes ou this work the late Dr Thibaut has clearly expluned verses •1 to 10, 18, 21, 24, 28 and 30 to 40, leaving the rest as obscure These verses would have reinamed obscue aud unexplained for ever if we have not received light from an unexpected quiter I mean the Jaina astro nomical works, such as the Suryaprigoaptı and the Jyotishkaranda in which the ystem of the Vedang - jyautisliv is almost exactly reproduced Tue very words of the eleventh verse which has balled the attempts of scholars at its mterpretation are found translated in Prakrit in the Suiyzpragnaptı It is very curious to find that while the Brahmans took to the Sıddbintas leiving the rough method of calculation of the Vedanga Jyautishi in spite of the persistent attachment to whatever is incient, the Jainas Slould preserve the Sacri ficiul calendır in spite of their revolt against the Vedic Hacıhces Probably the calendar was used not merely for sacrificial pm poses, but also for the observance of othier religious customs performed on New Moon and Full Moon Drys, wd on the days of solstices and equinoxes Tlie reason why preference was given to the Siddhantas over the Vedangajy uutisha liowever sacred the latter might have been in the view of the priests is evidently tle more accurate method of determining the Tythus ind tle Naksbatras taught in the Siddhantas turn in the Vedāngajyautisha The modern orthodox astronomers ·IV of Ivdii wlio blindly cling to tlı Sudbintas inay tike a lesson from t1114 and reform their cilendir in the light of modern scientific astronomy In 1119 Motes on Hlindu Astronomy, Dr J Burgess srys that "the figures (of the Vedangı) sive for the moon s sidereal resolution 27 3191 33 and for the syno dical montli 20 516129 dts, thirt for every 19 CITA the synodical months according to the Vedanyys autishi inust be in defect by 3 399 days, whule tlic uidereul months would be in defect bv 2093 days and the color years themaclves would be in excess bo 14 081 days, and thrt the system of the Vedungryzutishız is a primitive and rough method of observation ** Regarding the serviceableness of the Vedanga jj rutista in spite of the defective metliod of calculation trught in it, the late Swamihimu Pillu says (luiiim Ephemeris, Page 447) as follows "If to be on the safe side we suppose the Vedangajyautisha was current even 600 years before the Christian er, how did it linppen that the primi tive and rough inethod adverted to by Dr Burgess did not land its followers in confusion and disaster? Sice, as le points out, after 19 years, Tithis under the Vedaugajyautisha must occur 35 days late, it must follow that after 19 yeirs people would either have kept Nes Noon Du when 4 moon 3 days old wus shining in the shy or live given up the Vedangajvautiskı altogether Aguin it is probably unheard of that any people, however primitire who follow the luuir calendar, kould be so regardless of lunar plt ises as to keep Full Moou when the moon was in the fourth day of her wanmg In handling such z system as the Vedungnyautiska, we must first of all 2esume as an 1xiom, that 110 material deviation from the ctunl recurrence of Tıthus and Nakshatrs 178 contemplated under at Otherwise tle whole scheme was bound to collapse in 20 years The eclieme was intended to be worked in such a way that once in 5 yerrs Maglia Sukla 1 should coincide with moop in Dhanisliba Nikolatra ·and sun in Dhanuslitha Nnksbatra at the time of Uttırayına Such schemes in substance are found all over the world A scheme of this description is called a tied lunur calendar, that is, a Lugar calendar s0 constructed that it may periodically fall into live with the solar jerr The Jews and the Greeks, among incient nations of whose calendars we have precise information, bad ench of them a tied luurr calendaı, but without the special Indian detail of Nakshatras In all such calendars the essential thing is that the recurrence of lupir Tıthis, as we call them in India or lunar plases as they are called in Greek, should correspond to actual fict, and in India under the Vedang yutish as well as under the later Suryasiddbanta, which we now observe there is another tie, that of the Nakshatray wlose actunl recurrence also the calendar should futhfully represent Such a cilendır is subject to a very rendy and natural test, because the scheme of Tithis can be tested every fortnight by com parison with the full moon and the new moon there may be 2 error of 2 single duy, the first phasis or upperrince of the moon after she lins become new being for instruce declared by the calendar z duy too late or a day too errly, but the error would never be permitted to exceed 1 s ngle duy, and would be rectified by dropping 2 Tithi m the count, which we now call ? Ksbiya Tithi, 01 by adding day to the lunar month making it consist of 30 iustend of 29 Tiths The udvitas of the Indian Nakshatra system is that it provides 4 safeguard and a remedy tgunst m error of even a single day which miglit occur, as just shown, under 1 pure Tithi sten The moon covers uliole Nikslintri sprce of 135 degrees in the hiervens in the course of 1 single day, and if the calendar flions her to be in a Nakshatr different froin tint whicl slic ictu uls occupies we do not want to wut until Nes Vloon or until Full Moon to discover the error, zud could rectify it at once by ·Vit permitted for the sake of the 1,830 days what may be uscertained by studying the actual decursus actually took place under the Vedangnyautisha For facilitating such a study he has appended to Nakshatra space m 13 528013 days, according to modern European astronomy, and in 13 528102 days according to the second Suryasiddhanta, und in 13 55, 1ccording to the Ved ingrıyıutisha Although we cannot visibly see the sun occupymg a prrticular Nakshatra space by day, we know fronı the Nakshtri coming to the zenith at midnight that the sun must their be in Nakshatrı 180 degrees removed from the zenith Nakshatrı, so that if ye bave previously mapped out the ecliptic into 27 Nakshatra spaces (whether equal or tinequal does not matter for our present purpose) we should know from the zenith Nihshatra at midnight wiat Nakshatra the sun was in at that moment, and since the Nakshatra space or any part of it can occupy the zenith for only 13' dive it follows that an error in the calendar regardmg the sun s position among the Nakshatras can be detected after 131 days in any case after 27 days or after the sun bas done two Nakshatra spices Regarding the tied lunar year the same learne) scholar says as follows The lunar year is tied to the solar year, but it is tied loosely, that is in such a way that the lunur year may begin from 1 to 29 days before the solar year, but it must begm before the solar jear and within one month before the commencement of the solar year Similarly although the Vedanga jyutisha słys that 5 years should consist of 1,830 days or 62 synodical months, or 61 sideral months, it did not mean that any extensive deviations from the actual solar and lular phenomena should be of solar and lunar phenomena under such a system Ha a bug sang of you tibles And B which are reproduced lierem ·THE VEDANG UYUTISHI (411VDIR-TIBILI AYU UY FOR 30 YFAKS AIPUFD TO THE YFIRJ ID 1899-11) 1927 Garga's Scheme of the Calendar (Dikshit). Uttaraj ana- Hintor Solstico Dakshinannt Sumit Solstico 4 נוסון Month and Titbi Sun 6 Naklatm Vonth anci Titl1 Sus kehntrar Voon's Yakshatra Nakohan 1 Vaglir 4 1 Dhimishtha Sunn 97 Islesiin untutsa14 Dhinilitha Chitr Arr: Bf 2 Pariyatsam lhir ul huim 1 Idavats101 B 10 Inurulhn 91 11 1 11 Anuiitsar Tchadh Asvini kutsara Ut Ihnlg B 10 Robin Ver ·Arita) foon la caraphalg is 1 (1) A.D 1897 February 2 Slagha Soklo 1 Moon in Dbani, Sun in Dhani (2) AD 1893 February 3 VALEO Sukla 13 Vioon 17 Trara WAR 18 February 4 Vagha Bahula 10 Voon in Anuradha (4) AD 1900 February 6 Vagha Sukla 7 Moon A Alvin (OAD 1901 February 6 Vagha Bahuta Yoon in 2 16) AD 1902 February & Dragba Sukla 1 11 A D 1903 february 9 Vaghu Sakta 18 18 in Arura (8) AD 1901 February 10 Magha Babola 10 Bloon ju nordha HAD 130) February 10 Magha Sahlu 7 Voou in Asvini (10) AD 1906 February 12 Vagna Babula 4 Vioon in Uttarapholg 3 (11) A D 1907 February 12 Yaghe Sakla 1 Moon in Dbanisi tba (12) AD 1909 February 18 Vagba Sus 19 Woon in Arira 13 A D 1909 February 11 Vagba Babula 10 V1007 iu An iradla (11) AD 1910 February 16 Vagba Suklı oon in Asvini (16) AD 1911 February 18 Vabbe Rahala 4 Voon in Uttampbel 4 (1G) AD 1913 February 19 Agba Soklı Yoon in Dhapishtba (17) AD 1913 February 18 Jabe Sukta 13 Yoon in Punarvasut (1100 (18) AD 1914 February 18 Vagba Dabula 10 [oon in Anuradha (19) AD 1915 February 20 Vagha Sukla Voon lo barani (not Agvini) (20) AD 1916 February 20 Vagba Babala 4 Yoon in lasts (not Litara 5 (21) AD 1917 February 21 Magba Sukla 1 Voon in Dhap gbtba (22) A D 1918 February 22 Magha Suki 13 Moon in I'U DATY: $(hot Ardra) (23) AD 1919 February 21 Haghe Boboli 10 Boon in Jyesbtha (not Auli radha) (21) A D 1920 February 21 Tagba Sukla 7 Moon u Bharni (not Asvini) (20) A D 1921 February 2. Vagha Babula 4 Yoon in Ilasta (Dot Uttarapbalg) 6 (26) AD 1922 February Bragha Sukla Moon in Dhanishthu (27) AD 1923 February 29 Vanha Sukta 1} Moenen Pushyu (ugt Arara) (98) AD 1924 February 28 Maghi Bab ja 10 Voor iu Jjeshtbs (DOC Apurndha) (23) A D 192> February 28 Magha Sukla Voon » BIATDI (not Asvin) (30) AD 1926 March 2 Magha Bahula 4 Moon ja FIrsta (bot L ttare pbalg March 3 Daba Sukla Voon in Satubbisbalot (31) AD 1927 Dhanista) February 8 Magba Sukla Moon in Ihanight bat Pbalo) 1 1 30 YEARS CYCLE (VEDANG AJFAUTISIA) (1) 30 true tropical years (modern)=10 957 27 days (965 2422408 days a year) (2) 30 true sidereal years (modern)=10 957 69 days (365 266354 days 1 year) (3) 371 synodical months (6 x 62 luss 1) =1095785 days (Saija Siddhanta at 2) 530388 dae per month) Difference between (2) and (3)=184 days for every 30 years (4) 401 sidereal lunar months (6 x 67 less 1)=1095199 days (Surge Siddhantz at 27 J2167 days to each siderent month) Difference betweon (3) and (4)=0 14 of a day * Sun & longitude on Varch 3 319 degrees = Duarly Turvabbadrs (32) degrees) not Dhonishtbs (293 9 degrees) San 8 longitude on February - 232 degrees +€ 1 ractically Dhabletta (293 3 degrees)

·180 Y P Ang* Csary (I'YDANAJS AUTISILA)
() 480 true tropical ymrs (suxlern}=1701,316 276988
uns
TO) 180 truo Bidereal Feirs (moulren) - 170,1230131 days
(7) 180 Vaangas autish. scars (16 Y $71 months = 1
month)= 170 23 10095G nya
(8) Ditte rencontucrn (1) and (7) 1826 JA
(6) Ind (7)300.57 dars -1 lir 90'
for 480 yrs or 10 soronds of
tire pur angun
(10)
(6) and (7) for 1,41023X180 y cry
13 20 178 d.158
(11) 6 117 lanır sidereal months (10 X401 +1 month) -
175 323 150 days
(12) Differenco betweon (7) and (11)=00573 of a day
Conclusion (a) Tho Verlaugaisagtisla yer woult in the
course of 480 years become a truo sidereal y ear differing from
the modern true sidereal year bs 208 palas for 480 years, or by
less than half a pala or 10 soconils of time per annum
(b) From differences (9) and (12) it follows that after 180
such Vedang jy autisha years as are here supposed, the logi of a
jeirs inust begin once more with Vagha Sukla 1, the moon in
Dhanisht and sun in Dhanushtha
(c) From difference (10) tt follows that i period of 10
least 1 410 years mast other considerations apart, separate the
commencement of the Vedanjutishi era from laruinitura's
eroch

·6x 67 -1 401 BL ! mos plus 3 adbla Dontlik added at the end of 2 eurs auil 5 years respectively kr of shd roos to a I uge = 87 II Cycle of 30 years 6 1 us liko 1. vou out four pots 19 SQ BP 1871 19701 sotu PTS III Cycle of 35 years 7 Yugaslike I but last laga LAS 61 synod mog not 62 and Go Bid mos not 67 7x62-1-433 Synod mos 7x67–1 = 469 $d mos Exclismos of 100 years 5 scles Juhe II of 30 years each plus 2 ordinary URBS like I 5x371+ 2x62=1,979 bypod mos 5x 401+2 x 67-2,139 síl moa Excligmos of 810 years 9 cycles like III of 35 years each Last Yoga of last cechas bo synomos And mos tot 66 9x465-1-4 211 sidomos mos Lacismos of 510 years, 18 cycles like II of 30 years each Last Fuga Calebas 2 synod mos 18X3711 mes not 66 i-7,219 sidº mos 18x 401+1= 0100 xi O modern) A Total number of days in synodical 1 8.30 10 10 3,5 85 12 786 71 08 411 03 115 051 17 197 231 85 mouthcoming soch loga Cycle or Lxeligt Surya Sud synod mo: = 29,088 days) 1 Totul bomber of day at the rate 1 826 21 10 937 27 12 783 13 58 439 76 115 051 29 197 230 81 of JS 2122184 ay to a tropical year (modern) fotal number of day, at the rate I 926 23 10 957 60 12 783 97 58 44101 115 055 64 197 239 10 of 9620) d'aj. to si les cal year Total xupi ber of days at the rate 1 830 15 10 955 99 12 786 56 63 401 05 115 051 68 197 235 35 of 97 33168 Jay: to a diuereal mouth (mo leta Ted Jy* es 1001th 23 53-3205 23 5.0--090 29 530–11B 2: 63057-1 20 5305-44 20 5306-183 (Vod Syo Vo) 813 nunbr 27 92-835 27 3216-96 27 32–265 21 3276 45 27 321–54 27 2216 51 ง (Mod Sid Mo) PAT 3.)-2000 303 2-0000 8G6 349 965 256-25 365 21-127 (Vod Sid yer) Mod Tr jeart 265 25 (Jul year) the Caninay xulte A- Theatereges are obtained by dividing the urarest integer in pach column against A by total number of years or months as 2 ilmber of decimal places to shkh each Atirge is correct hy modern standards 18 indicated by a dash 1 Avery of day. 7 1 ·LITANATORI TOTI Thc Korhing of the Vedan,njiautiala alendar 118 very much like the working of the modern Indian calendar in that during the currenci ofa norinal Yoga of verre 1 + 1 lug beginning when the sun «s well as the moon 125 in Dh instita dahshatra ou Vagin Sukla 1 tle lunar month of Vagha might begu 11 time froin 0 to 29 w days before the sun had reclied Dhanishthadı (293), just to the modern lunar jerr (Chaitrz Pratipid) begins at juter als varying from 0 to 29 5 days before the sun reaches the Assinadı or Mesliadi (0) but after the expiry of the first normal Tuga the month of Vagha would begin at varios intersale from 41 to 29' days after the sun bad reached Dhunishtb: Vakshatn A ver in which the month of Vagha was going to begin 29 days after the sun liad reached Dlumnslitha would be 7 year wlieu the 62nd month would begin with the sun in Dbanishtha. In such a case ill tlit 199 necessary to rectify the calendar 17 to drop the Idbiha month liz, the 62nd month and make the month of Vaglı begin at once, e, without being preceded by 2 Idhikz month This procedure would follow automaticalls from the very notion of an Adhiha inontlı What is indicated in the Velaogy jutrska is only a first outline of the general calendar lle must remember that at the time writing wis not known and the rules had to be commufted entirely to memory As usurl such rules were brief apophthegmatic, lasing down principles mother than formule It has not lutherto been suspected that the rule about iusertig an Adhikz month twice in the course of 5 years must bwe been subject to exceptious A Iittle reflection will show however, that 12 Adhika month bad to be inserted only when necessari It 19 clearli laid down in huutikas Irtbysestra turtagunet 1 month of 30 cn il days the moon lo es day and the Xil ·גוצ sun gais : lay, and that when the difference between the sups and the moon s movements amounts to a month au Adhikr month is added The deviation at any moment from the standard Iuga could be measured by the sun s Nakshatra, no desiation except of a trivial nature being permitted in regard to the inoon s Tithi and the moon Nakshatra If he suns Nakshatrı was 295 diss short of Dhanishtha, then an Adhika month was added and the same consideration would lead to the converse rule (though this is not expressly stated) that if the sun had rerched Dhanishthadı 29% days before Nagba Sukla 1 tlie lunar calendar should lose an Adhika inonth Examples are given above of different periods after which a rectification of the Vedangajjautisha calendır might have been effected by dropping or adding in Adbika month The shortest period within which the error could hive been rectified was 30 years or 6 Yugas If an Adhika month (synodıcal as well 's sidereal) 119 dropped at the end of 30 years the above table shows that as the immediate result the length of the synodical month 19 well of sdorca) month would have been considerably improved I be length of the solar year would have become 365 2 days insterd of 366 2 days By continuing the correction for 5 cycles of 30 years and tabulating the progress after two more ordinary Yugas of 5 years each We reaclı a surprising result in excligmos of 160 jerrs yielding an almost perfect sy nodicul month an almost perfect siderer! month, and an almost perfect sidereal yer The mein periods of the Vedangyyautisha thus adjusted, are so perfect that they could hue been observed for 10 000 years without the year going wiong by a single day Compared with this exclignos of 260 years, those for S15 ind 540 years are less interesting, but they offer alternative adjustments of the Vedrngajyautisha calendar, and they are exlubited for the purpose of showing that whether the makers of an almanac under 222 ·Kit the Vedangujutisin bird, or id not, a ales of in ercligmos, they would have been led, by the very notion of an Adhka month, to drop 10 Adliha month once m 30 or once in 35 years, and restore it again when necessary All the cycles converge to about 1,000 years by Varliamkira's time, when the sun at UttarimW14 This 14 sliort of 7 Dhanishthz by about 22 days exacth the diference between B and C under column 4 for 1,000 year For, 10Y223 - 22 dass The difference for 5 periods (1,575 years) under column 5 between B and C would be UX435=2175 days The differeuce under column 6 for 3 periods of 540 ears each (1,620 years) rould be 12 06 days between lunır and tropical Jcars (A und B) and 1071 days between lunir ind aderenzl year ( Aind C) Total 22 77 days But under 1 540 years eachgmos, 14 descloped 111 column 6, the differeuce due to precession or to smere 1 error would be about the sune (1 e, some 7 days) for taythnog less thai uullennium and the falling buch of the tropical, with reference to the sidere?? or Nakshatri Jerr, may not have been perceived so eirls as under an excligmos of 100 years Tlus long quotation from the Indian Lphemers of the late Summih inpu Pillai an uuthority on Indian astronoms and its achiene of aimannc, clerris allows that in forming his opinion on the calendar system of the Vedungajjautıalı, the late Dr Burgess had not tahen into consideratiou the two ties' with much the lur er jerr 13 bound to the solar ear and the lakshatra jer, and tliat the aimanıc preprred 111 accordance with the rules lud down in the Jynutıbı seried the prctical purpose for which it 118 devised It was however necessary for the priestly zatronomers of Vedic Indn to test the accurcy of the calendar by periodical obsert? tions and adjustments bi omitting 2 day or two non and then That they did tbs, is clerrly stated in the < ·12th and other verses in the text itself But it was a tedious labour which they ivoided by adopting the system of the Siddhanthas later The system of the alminac described in the Vedingynutisha is undoubtedly pre Greecian and cannot be regarded to have been current later than the beginning of the Christian Ert when Greek astronomy is believed to have been introduced into India In the introduction to buis translation of Varahamihiris Panchasıddbāntikā (Page 55), Tbibaut azys is follows The late Professor Whitney (Page 170, Sürya siddhantha) has expressed the opinion that the absence from the Hindu system of any of the improvements introduced into Greek astronomy by Ptolemy seems to favour the conclusion that the original transmission of astronomical knowledge into India took place before Ptolemy According to Encyclopædia Britannica, Vol 20 Page 87, Ptolemy s first observation was in 151 A D It follows therefore that the improvement in the system of the Hindu calendrar after the Greek model came into use in India about the beginning of the Christian Lra and that the improved calendar was substituted for that of the Vedangajyuutisha Thus thrown into disuse the Jynutisha seems to have become merely a sacred piece of recitation like the Vedas ud obscure like them It is quite tur il that a work of such antiquity should bafile the attempts of scholars to correctly interpret it So far back as 1877 Dr Thibaut made some contribution to the explanation of the Jyautisha to the Journal of the Asiatic Society of Bengal and correctly expluned almost all the verses with the exception of verses 11, 13 17, 1923, 25 27, 2 und 41 The explanations and inteipretations offered by the late Sanhir Balakrishn: Dikshit, Vir Burhis patya, Mahamahopadhyava Sudhakari Dvivedi, and Bula Gangadhara Tılalı to elucidate these obscure verses are not merely unsatisfactory, but contrary to what the anthor of the work meant to convey The astronomical propositious and rules for the preparation of w alnızc ·SUZ 17 of religious mtes rod festivals contined in the Süryapragnapti, the Jy uutishiharınds, and the Kalalohi prakāśa of the Juin is pre quite similar to those truglit in the Vedangajjautisht and throw a flood of light on the obscure passages of the Jynutisha Tlie reiding of the text adopted in thus work is the same is that of the text edited by Dr Tlubiut with the esception of a Witli 7 slight modification in the reading of verse 13 view to arrive at Parvi raśı exactly similar to that proposed and explained by Dr Tubrut and also expounded in the Jyotishinnda, the word "Rūpi samyutan was substituted for Chapya samvutam in Terse 13 of the text How thus modihention enables us to use at the Part 1 rasi intended by the yuthor and to explain the tests of the Paria rasi given in the subsequent verses is made cleu both in the Inglish translation and the Sunshrit commentary of the tert I thunk it unnecessary, therefore, for me to offer an apology for making even such a solitary change in the reading of a verse in the test For, without that change in the lerdiug of the rerse the Pars i rīsı figure it wbuch is exactly similar to that stated in the Jyotishhanndz cannot be arrived at With this exception, the rending of the text is as found in Dr Thibaut s edition and the obscure verses are explainel on the analogy of the problems and formuln contained in the Jaina astronomical works, for the supply of which I am highly indebted to Mr Kunmruji Anandall, President of the Jagrunthapracharaha sabhi i Bhuva nagar In conclusion, it is my pleasint duty to acknowledge with grateful thanks the generous help wluch the Gor erument of I113 Higliness the Maharaja of Mysore have gren me to get the work printed at the Government Brunch Press at Mysore My thanks are also due to Mr J N Krishni Iyenyır, MA, the Librarian, and to Mr S Numsimbachar and Vr Srimu asagopalichar, Pandits, of the Government Oriental Library in Mysore for going through the proofs lam n o lughly thankful

·xvii
to Mr. B. Srinivasa Iyengar, B.A., Superintendent of
the Government Press in Mysore, and to Mr B
Krisbuaswamy Chetty, BE, A.R.P.S, eto, Assistant
Superintendent in charge of the Branch Press, for
expediting the printing of the work and the neat get-up
MYSORE,
15th October 1935.
R. S.
VIDYA
S N...
LIBRARY

·2 sacrifices, the sacrifices are lard down 172 the order of time, Hence he who knows this Jyotis Sastra on the Anowledge of time knows the sacrifices Just as the crest 1s to the peacochs, and just ns the lead gem is to the snales, so Arithmetic among 4 the Pedangasaslı as stands at the lead They teach (in this treatise) the Inowledge oj the time of the cycle of fiie years which begins aeth the white half of the month, aleyha, and terminates mouth the dark half of the month, Pushya When the sun and the moon arrie together with the Dhanushtha Nakshatra, then is the beginning of thu cycle the first day of the white half of Naglin called lapas is the day of the Venter solstice (Uttarayana) 6 The sun anul the moon proceed on their norther? journey at the beginning of Dhanisluha, the sun 1 roceeds to the south 12 the midille of 4slesha, the leginning of these tuo moments 18 always on the month of Magha and S101nna resy ecluzely 7. which water entered into the cup when it was flontel on water contuned in a bigger tessel When the cup ras filled with water, it kink in the water of the ingger vessel making a 101se, and 183 Pristlas mezcured 12 Nadidas or 6 Molurtas Thus, it # 18 very easy for tho queople of those days to find the longest day at the com mencement of the Dakshina ani and the longest night and the shortest day at the commencement of the Uttr ryana, such difference in the length of day and night occurs only in the north western party of India, some where near Kashmir In the 9th and the 10th verse the Tithis and the Rahshatrıs of the ten Ayane are enumerated Rame finde mention in the Sury pragmplı (Pages 221, 226) and kalalokaprahaq (Page 74) The 1st Ayuni on the lat day of Sraran with Crunna the 2nd on the 7th of the dark lipit of Naglia the 3rd on the 13th day of the dark all of Sravanr, with Nrugarslı, the Ith on the The ·3 The increast of the dry anl the decrease of the night during the northern progress of the sun is one Prastha of water, the reverse is the case during the southern 1 rogress, a period of sz* Muhurtas is the result as the difference between the day and the night during one progress 8 The Tithis on which the Ayanas begun (in the five years of the cycle) are the first, the seventh, the thirteenth, and the fourth and the tenth, the last two 4th of the white balf of Magha, with Satabhishaj the 6th on the 10th of the white hajf of Sravana, with Visakba, the 6th on the 1st of the dark bulf of Magha with Pushya the 7th on the 7th of the dark balf of Sravana with Revıtı, the 8th on the 13th day of the dark ball of Magha wlth Mula, the 9th on the 4th of the white half of Sruvana sath Purviphalguns, and the 10th on the 13th day of the dark half of Magha with Krittika It is to be noted tbat while the Arthasastra and the Suryapragnaptı begin the months with the first of the dark half and the months with the full moon in the white ball the Vedangajjautisha begins its months with the first of the white half and ends with the new moon The year began on the first of the dark half of Sravana after the ful moon of the month of Ashadha for tlie Surz aprIgnaptı ind the Arthasastrı while for the Vendtnguyautisha it begin with the first of the white half of Sraviny after the new moon of the month of Ashadha The Tithis of the commencement of the ten Ayanas are the same for all the three works But the Pakshag differ due to the change made from the white to the dark half The Nakshatras also differ Owing to the preces sion of the equinoxes at the time of the Suryapragpaptı Varnhubiri, the uthor of the Purchasiddhantika, records in bis Brihtsambıta the currence of the Dahshiniyanı in the Punurvasu prkshatra It is also to be noted that no mention is inade of the Zodiacal Signs in speaking of the months in the ·5 the month and day of the last of the past seasons as first, the months and any of the subsequent sensons (are to Ivu counteil), in the two halves of the five years the number of " Ridū,' that is, Rt, kitus, and Du, lnys, 28 fifteen rand eight 11 first closes on the first Tith of the daih half of the month Bhadrapada, the 2nd on the thid of the dark half of Kirtika, the 3rd on the 5th of the dark jalf of Pausha, the 4th on the 7th of the dik balf of Phalguna , the 5th on the 9th of the dark half of Varsakla, the 6th on the 11th of the dark half of Ashadh the 7th on the 13th of the dark half of Bhadırpıda, the 8th on the 16th Dew moon day) of Kartika so on, the thirty seasons on months und Tithis intervened by one month and one [stli In the Vedangnyautisha and the ancient astro nomical works of the Jainas three seasons (Rytus) ne distinguislied the Savana season of 60 days, the solar season of 61 days, and the lunar season of 4 diys and 37/67 pirts of a day The Savana year is trkeu to cou sist of 360 days divided into 6 seasons each season being of two months of 30 days each the solar year 19 made to consist of 366 duys divided mto 6 seasong of 61 drys erch, corresponding to the 6 sersons in one sidernal revolution of the sun through the 27 Nakshatras, one siderial revolution of the moon tlırough the 27 Nakshi traa is also made to consist of 6 sezons of 4 days and 97/67 parts of day ereh Tbus i. Yuga of 5 jerre or 1,830 days, there are counted 304 seasons of 60 days erch, 30 solar sersons of 61 drys each, and 402 lunar seasong of 4 days and 37/67 parts of a day sre, sus the Sur; triguaptı (Page 213 211) "four hundred and two lunar sersons in a Yug?, the measure of luni season is four days and 57/67 parts of 1 day A formula 13 also given to ascertain the days on I larch the seasons occur The Ritus were importint for the Ritu sacrifices 11 "There 11 ·6 T'he Tithe should be omittert, of a Paria (full or new moon) laj pens to fall on a quarter of thunt Iithe, a quarter is equal to thirty halas anl onc, putling together these amses or Kalas as parts of a Tilki, one shoult show them as a day or tro and so vil, of they amount to so much 12 See also 37 and 11, ind Rig 23 The Surya (216 217) says The difference in Ains75 between the lunır and the Sutani months of 29 and 30 days respectively is known as the parts of what is hrown as the Avamaratru duy every day it amounts to 1/62 prrt of 1 Tithi, in 62 drys it amounts to one complete day Malay ngin s commentary on this verse is as follows A Sirini month consists of full thurty days, and luni inonth 18 inide of 29 days and parts of a day so in a Savini month of 30 days the difference be tween these tiro (30 (29+*!)] is equal to o which is knowo 18 the parts of an Aramı day In the course of two inonths it amounts to complete day lf in 30 days the difference is to, then in a day it is equal to ! divided by 30, that is o's, hence in 62 days it amounts to i=one day Thus on the 62nd day there is tliis extrı diy along with the usual dry And it expires with the usual 62nd day, hence it 19 called ' Patita or fallen das It is the Patıtı or Heri dny w bich is referred to up the above verse In every month it announts to bull A dy, and 13 called “Hera s to be left out No sacrificial performance is observed on thirt dry Ilic halalokaprah 157 gues (Pago 100) 1 smılır vvd des cription of thus Avami or Patita dny The Pitamaha siddhants which forma part of the Pucha siddhantika of Varthamılır says tunt " An intercalary month occurs in every thirty mouths and an Asanı duy forms itself once in every 62 drys See the Sanskrit Commentary for details 12 ·7 (I our parts of any Parva nakshatra) minus one 2 The above verse trents of a most important for mulae which is used for the ascertainment of Parva Tithis and Nakshatras Of the 27 Naksuntras, each 19 divided into four parts called Amsze Deducting one purl, only three parts are taken, it multiplied by twelve and two, that 19, by 24 one is added to the product, this divided by 124 makes a Parva bhamsaris as follows [:(41) x 12 x2 +1] – 124= 75, Here the last word is red as * Rupasamyutım Somih ras rending 13 chapyasıiyutam' S Dvi vedi rends it is Gatasamyutam, the tiurd padł 19 interpreted 18' divided by 62 ud 62 meaning “ divided by 124 The formulie is ved at 29 follows In a Yugr of 5 jeurs there are 124 Parvas in much the moon inkes 07 revolutions of 27 Nikslintris eich llence in a Parva she pisses through 67x * or 14 Nakshatris uod * parts of Nakshatrı Accordingly ** in tho parvas she passes through (14+ht) x2, that 19 29+4 Nakslintras 11 tbree Parys she passes through (11+4)3, that 19, 43+, and so on Tht this 29 the mennng of Parva rasi is corrobo rated by wint 13 stated in the Jyotishikarindr of the Jainis regarding Parva rası It siya —The stin makea 6 revolutions in 124 Purvas Hence in one Part 1 he mikes 5x7", this is reduced to Nakshatra by multiplying it by 1830 days of 1 Tuga divided by 67 Nikslirtm of a That is, , vluch is equal to fixer Further reduced it is equil to 1171 at the Paris constant is allo statol there (Pige 218) as follows The moon tahes 1830 days to inthe 121 Part19 llence to make one Pirs ? ale takes 19, 2cl x erqual to 11- I days Anothier y of Irriving at the Anme 19 as follows Another way of arriving ·8 part multiplied by twelle and then by two, and one half The moon takes 29 4 days to make a month, of this is equal to 14 i drys A fourth way of arriving at the same constant 19 stated to be as follows -The moon takes 1830 days to make 124 Parvis hence for one Party she takes 4*, equal to 142 dnis This expressed in terms of Nakshatrı amounts to 14's becluse 7 day is equi valent to 603 kalas and 7 Makshatra to 610 kalas Accordingly 141 days wlien reduced to Nakshatras will be equal to *,18 x 41: 144 Leaving the whole number, the fractional part denoting the Am as of a Nikal atri in the initial Parti give the Nakshatras and its Amsis of any other Parts when multiplied by the number of that Parti The first new moon of 1 lugz takes place in the Dhanishțlia Nakehatr Now the Dhruva rası or Par constant 18 14 14 This when multiplied by 1 gives the first full moon Hence (14)XI is equal to 14 r the moon passes through 14 complete Nikebatras indremains at of the 15th Nahshatrr Likewise the 2nd new inoon will be (14 H) x2 is equal to 29 **, that is the thirtietu Nikshatrn from Dlapishth is Purva bhrdrupada The 2nd full moon in the Yuga 19 the 3rd Parvr hence (14) X3 is equal to 43 11 Uttarpbilguni The late Dr Tlnbrut arrived at the same Pari? risi by calculating the moon s motion in a Parva on the 62919 of her 67 revolutions through the 27 Nakshitras in the 1830 days of n luga The Table of Parvns with their respectue Nakshatra imas or Bhamsas prepared by making use of the above Parti rası formule 19 exactly similar to that prepiral bs Dr Thibrut ind is 129 follows That is, NEW MOON 10/121 Dhunisiti a 2 29/121 1'rabl dr. 4/124 1 cvati 1 FULL MOON /194 lagt 9/121 Uttar phils iii/12; Cl tra 3 2 3 ·9 added to the product, constitutes, when drzided by 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 NEW MOON 66/124 Bharani 88/124 Rohini 110/124 Audri 8/124 Aslesha 30/121 Purvuphalg 52/124 Hasta 74/124 Svati 96/124 Anuradha 118/194 Vula, 16/121 Sravana 38/121 Sathabhisha; 60/124 Uttarabhidrz 82/124 A Svini 104/1244 hrittiki 2/124 Ardra 21/124 Pushya 46/144 Magha 68/121 Uttaraphalg 90/121 Chutr 1 112/124Visakh 10/124 Vula 32/124 Uttar ishadha 51/124 Dhinishth 76/124 Purvabhadra 98/124 Revati 120/121 Bharını 18/124 Vngasirsha 40/121 Punarvasu 62/124 Aslosh 8-1/121 Purvaphalg 106/121 Hasta. 4/12+ Visakhz 20/121 Jyeshthu 48/12 1 Purrishadha 70/124 Sravina. 92/12 | Satabhish; 114/124 Uttarabhadra 12/124 Bharani 31/124 Rohint 56/124 Area 1 18/124 Pashy? 100/124 Vagha 129/134 Uttarphalg FULL MOON 4 15/121 Anuradha 5 37/124 Vula 6 59/12 1 Uttarashadh 7 81/12 1 Sravishtha 8 103/124 Purinbhadra 1/124 Asvini 10 23/124 Krittika 11 45/124 Mrigasırsh3 12 67/124 Punirvasu 13 89/124 Aslesh1 14 111/121 Purvaplılg 15 9/1.4 Chitra 16 31/124 Visha 17 53/12£ Jyeshtha 18 75/124 Pury shadhi 19 9”/124 Sravana 20 119/124 Satabhisht) 21 17/124 Revati 22 39/124 Bhuani 23 01/121 Rohini 21 83/12+ Ardia 25 105/124 lushyi 26 3/124 Purvaphalg 27 25/124 Hastat 28 17/124 Svati 29 69/124 Anuradha 30 91/124 Mula 31 113/124 Uttarishatha 32 11/12 1 Satzbh19/12) 33 33/121 Uttarubhum 03/121 Asyni 3a 77/121 Krittiki. 36 99/121 Vrgirsha 37 121/121 lunar 1241!, 38 19/121 Ja, la 39 41/141 Uttariluly 40 03/121 Cintra 41 85/121 Vakht 107/121 Jsohlha 5/121 Uttarash it] l11 27/121 Dhuhalifles, 49/11 Parvablara 16 11/121 Re 16) 35 36 37 38 30 40 41 42 43 41 45 40 ·10 sirty tuo plus sixty tio, it is sarri, a Paria rasa 13 (I le formulae for ascertaining the Nakshatra parts on a Paria day bing thus) mnile, (it is clear llunt) the Nal shatra parts on a 1117 arlı or full moon day hare their stand (Sthutum) on the third, second, or the next first part of the four parts of the full moon day after the first quartut of that lay, the moon and 7 NY MOON HULI BLOON 20/121 Svati 93/124 Bharni 18 49/121 Anuradha 48 116/124 Rohini 49 64/121 Vula 13/124 Panarvisu PO 8G/121 Uttrash dh 50 30/121 I uraphalg 51 108/1.4 Dhanishthu 57/144 Parsaphalg 52 G/124 Uttaral hadrap 3 13/121 Insta 53 28/121 Asuni 03 101/1.4 Syatı 50/124 Irittila 1.3/121 Inuradhi. 55 72/124 Vaigusirs! 5 21/124 Purvashdla 56 91/121 1 unirvasn 50 43/121 Snina 54 116/121 Aslesha 07 07/124 Satabhisby) 14/124 Uttaraphalg 55 87/124 Uttarabhamp 3G/124 Chitra 10/124 Assini 60 58/1.4 Vi akla 60 7/121 Rohini 01 80/124 Jyesh tha 61 -9/124 Antra 62 109/1.4 Purv sladlı 02 51/121 Puslya 13 The meaning of the above verse 19 as follows In verse 12 we are told that if the Parva or completion of the full moon comcides with the first quarter (31 of 124 parts of the day's Nzkslintrı), that Parvazliy is to be lejected, th it is, it is not fit for the performince of a sacrilice Now the verse siys that instead of comciding with the first quarter, the Part? part muy attum completion on the 4th pirt (the 3rd after the 1st part, being the 4th quarter), or on the 3rd quarter, or on the 2nd quuter (the one after the 1st quarter, being the 2nd quitei), in other words the moon may attun her fuliness in the 1st, or the 2nd, or the 3rd, or the Ith quarter of the Nal slut of the Printay 11 consideration In all these chals no sacri fice on such Parın duy should be made, it being a Her? o Patita day, for the reason specified in verse 12 But ·11 the Nakshatra being on the same part of the day The other groups of the Nahshatias in sets of five each, (as enumerated in the Jaladı zeret), me symmetrical with accez table Parias 14 On a Palsia 01 Para day whose number is twelte or a mi létyle of twelle the Bhamsas 04 Nak shatra parts shoull be made eight or a multiple ef the Paryı days with the Nakshatras mentioned in sets of five in the Juvadı verse (17) are acceptable as sacri ficial days the full moon being completed within the first quarter of the Prive days (Vide Parv. Table) It is thus clear that a Iug of five years, there are only 27 acceptable Paris with one or the other of the 27 Nakshatris beginning with Asviði The Amsas of the Nakshatris on other Pury is wre either 31 or more than 31 Agence at cle Table will make this clear 14 This is merely statement of the Nakshatram is of the virious special Parvis arrived at from the for inuli giren in ver e 13 A Itference to the Table of the Parri rasis will make this quite clear Let us tahe the 1st full moon Pirvi after the cominenceinent of the Here the Bliams is 'which is equal to 62 2 1118 11 divided by 124 In other words it being a Puin less than twelve the Bhamsa is half a Nakshatrı and 11 Ams1 Iu the 2nd which is a new moon Pary the Bbamst is only 1 multiple of eleven (trice eleven) with no Bhaldun 18 in tlie white half The sime 1s the case with the otl er Un Pikalırs Now let us the thic twelfth Pun The 7th new moon from the con mencement of the Yugy is the iwth Parys from the commencement of the lug? Here the Bhamsa + multiplied bs 12 13 equal to * wlich is equal to i lak shatris and 18, Nakshatrans 18 stated in the above Verse T1 e integral parts ue kept up art Lihen se the 13th new mooi is tlit 24th Prrin (inclusive of the li full moons) from the begioning of the Ing? Here the Bhim as are twice eight or sixteen The sime is the Yug? . » ·12 eight (because they are actually such); if the Paksha or Paria is less than twelve or a multiple of twelve, the Nakshatra parts are eleien 01 a multiple of eleren together with half of the Nakshatra (62 parts), if it is a white half of the month, and if the Nakshatra parts are meant to be lunar 15. The Bhamsas un certain Parias are nine or a case with the other Paivas wloce number is twelve or a multiple of twelve The 12th, 24th, 36th, 48th, 60th, 72nd, 84th, 96th, 108th, and 120th new moou Parvas, base S or multiples of 8 as their Blámšas. But in the case of Parrdo le-s than twelve or less than a multiple of twelve, the Bhamsas are not in all cascs 11or a multiple of 11 These exceptional cases are referred to in the next verse It is, however, to be noted that in the 15th and the 16th verses we are only told to test the Bhāmşas in the series of Parvas calculated in accordance with the rule luid clown in verse 13 That is all. We are taught no new formulae or «stronomical problem in those two verses In the 16th verse some exceptions to the statement mide in verse 16 are given. 15. It has already been stated that the Parva-rāśi formula is given mamly for the purpose of ascertaining the Parva-days on which, the Bhamsa being less than 31 Amc7q, sacrifices are performed; and in the case of those Paira-daye on which the Bhām as are more than 31 Amsas, sacuifices are begun on the 14th day and finished on the first day of the next Park. Hence it was of great importance for the priestly class to know before hand certain characteristics of Parvas with or without au increment of day-Amsas The above verse gives us an idea of the characteristic of those Parvas which have all inciement of day-Amsas It says that those Parvas in bich Bhamsa appears as nine has an incienient of day-Ameas The Rig-Jyautisha serse adds by' saying that from the 15tlı full moon Parka or the 29th Parvat from the commencement of the Yuga onwards 9 appears as Bbānisa in Parvas whose number 18 a multiple of 19 ·13 multiple of 1.21€, in those Pancas ulose number 18 less than 12 01 multiple of 1, the Blamśas art 7 or a multiple of 7 in uneven Parvas, thuat 18, full moon Parvas, an all lition of darly Amsas to the Nal shatras or days equiralent to Nakshatras is made and tb it in the Uni Piivis 7 insted of 11 ppears 15 Blnmsi In the 29th Parvi the Blımsnis (29 X which is equal to 7Eich is equal to 17 Nak shatris or Nakshatra days and în Pirtas 19, 21, 29, 42, 50, 58, 71, 79, 87 100, 108, ind 110 the chi ricteristic number 9 ppeus 15 Blamsı and an addition of Azmi day parts in the form of bulf 1 any or ? complete dny is made over and abose that of those Parvis wluch piecede tl ein For ev?mple the 57th 16 14 33 and 34 in thu 58th 45 in 78th and 46 in 7911 50 m 86th und Jl in 87th 62 in 107th and 63 in 1088, 67 in 115th wd 68 in 1l6th Thus chricterstic is referred to is now l9 in verne 27 the shall see In Parr 32 the ad lition is alt du more then in 21 lihense Pann 50 la 1 bullide more than Puig 29 similarly Parva 71 19 h vf z dar more than Pirv: 70 likewise Part 100 las nf 1 day more than Para 99 In Ona Pikslins where 7 appears as the isual e ricte. nstic Bhamsa, there are additions of a quarter or half of a dui inore than in the piecuiling Pirins what is called diaja of 1)111 and not. Av pr of Dla 19 misinterpreted by others The word Dyn as the nunt of diy appuiis eren m modem nmunichs tri dyn sprik meg. Titlu appearing in parts in tlırce consecutie ding Iu Terses 14 16 31, 37, 38, and 39, it x Dyw nan not Du dit is nised It should be borne in mind that what we are trugut in the 16th and the 16th Strees is no net formula or problem But only i apeeri foru of checking the Prin 14mwht in sere 12 is pointed out with a views to distingu la tho i Part 4/214 on which sacrifices are marle from those on WInel the sacrifice begun on the 11th day ad lirouklit to completion on the Pratipat day T} is is - 18 « ·14 and in the new moon Parias when the moon has set another artition is marle. 16. [After the 15th Pahsia onwards at (8 as Bhūinsa) should be regarded as Bhulta, elapsed; the Bhümse appears as nine instcall of 8; the Bhimsa in Una- Pakshas (that is, Parias which are less than 12 or < multiple of 12) appears as an increase of daily Ambas (ilyu-adhehena)] R. 13. In the Parins with the Nakshatras mentioned in the Jānālli-zti se, one should know that the Parlatime coincides with the Parra Ramsas ant termiof the next Parra. Nor is the characteristic number 7 of the Una-lakshıs without exception l'or in the 14th Parva the Bhim-a 19 ; and in the 15th it is il Of these two, the Girst 19 a Parva day and the latter a lleyn Parva day Saptagunz muy also be taken to mean a Nakshatra-day or a day equivalent to a Nakshatia, 7 kalās inore of the next day which the inoon takes over and above a complete day to pass through a Nakshatra seemu to be referred to by “Suptaguna, seven-tunes We are told that thoảe Paras in which the Bhāinsa appears to be 31 or more are to be left out, and only in those Paivas in which the Bhāinsa is less tlian 31 sacrifices are to be performed In the vert Verse we are told how the Heya-Parsas are to be treated 16. An examination of the Table of Parva-rasis will disclose tlınt the 27 Par as shown in the table on page 15 will silou that the 9tli full moon, tlie 18th new inoon, the 26th full moon, the 35th new moon, the 43rel full moon, the 52nd ner moon, the 60th full moon, the 7th ner moon, the 15th full moon, tlie 24th new moon, the 32nd full moon, the 41st nen moon, the 19th full moon, the 68th new moou, the 4th full moon, the 13th nou moon, the 21st full moon, the 30th new moon, the 38th full moon, the 47th new moon, the 551h full moon, the 2nd new moon, the 10th full moon, the 19th new ·16 nates in the first quarter of the Parla day, where, lloweler, the Parva Bliamsa is grenter than two parts (thai 15, 62 Amsas) of the Parva day, then the initial Bhamsa ought to be known as occurring on the 14th, day 17. Jan, Aš vyngau, Asuint, Dia, Ardra, Gali, Blagah, Pūs zaphalgını, Klu, Visaklıt, Sve, Visue Derah, Uttarashadla, Hır, Ahar budhnya, Uttaravlarlrapada, Ru, Rohir1, Shu, Aslesha, Chit, Chitra, Mi, Müla, Sha (with slıort A) Satablushaj, Nyah, Blurany ill, Sū (with long U), Punai vasi , moon, the 27th full moon, the 36th new moon, and the 44th full moon, appear in order in the series of Paryż rasie wath Bha seshr less than 31 Amsis and that the successive Puvas in this series pre intervened by a set of five Nakshatizs counted frou Asvidi onwards, and that they are ill fit for such fical performance In the other Parvis, lowever the Bha sesha is erther 31 or more than 31 Amsas 120 are arcordingly Heja Parvas, that is, not fit for sacrificial performance In these Parvas, the sacrificer has to observe the Upavasatha day on the 14th Titb und finish the sacrifice on the Pratıpıt, that is, on the 1st day of the next Pakola 17 In the next rere the Plives with the Jarādi Nakshatrus which appear in sets of five orch are enume rted Toi biesity's sike the Nahshatras are based with a distinguishing syllable of either their name or the name of the deities that are believed to preside over thern The Piris mentioned in the Juradi rerse are 3 follows The Blame in the oth full moon 1/121 ATDI 18th new noon 2/121 Andra 26th full moon 3/01 P-sarL 3th non moon 4/14 flrl full mooi 2nl new Duon €/121 C12 Goth full moon 7/124 PWL ·16 Ma (rathi long A), Ar yamū, Uttaraphalguni, Dhā (4 41 tong 4) 4ũradio, Na Satant , le, ket att, Mrt, Mrigasıras, Gha (n2th long A) Magha, Sza, Sratt, Po, po Doratah, Pūruashudha, Agal, Aja Iha) at, Pūriabhalrajada hri, krittila, Skya, Pushya, Ha, Hastn, Jyje, Jyoshiha, Shitha, Dhan ishtha, these are the Nal shatras (811ggested) by syllables pointing to them 18 In the place of eight Amsas (that appear at the The Bhim in the 8/121 Islesha 7th new moon 15th full moon 9/12 + Cl2 21th now inoon 10/12\ \{u|3. 32nd full moon 11/+Satabhisha) 41st new moon 12/121 Bharani 19th fnll moon 13/124 Punarasu Sth new moon 14/124 Uttaraphalg 4th full moon 15/124 lauridhi 13th new moon 16/12: Sramna. 21st full moon 1/124 Revati 30th new moon 18/124 Vrigsirsha. 35th fall moon 19/124 Vlagha 41th new moon 20/1_4 Svati both full moon 21/124 Purlashadha 21 d new moon 22/1.4 Purvabhadrap 10th full moon 23/1_1 hurttika. 19tli ne moon 24/121 Pushy ?th full moon 2 /124 Hasta 36th new moon 6/124 Jyeshthy 44th full moon 27/121 Dhanishthi The reason for the stateinent is 19 follows In ont Pahsha the moon more through 14 Nakshi tris ind tit ports of nakshatra llence in 12 Pahslas she moves through (14 xl. which is equal to 175 Nikslintris and + parts of 1 Makshatra The sime result is also arrived at 18 follows In 124 Part 1 of 2 lugr the moon moies through 67x27 or 1 809 Nakshatras Huuce in 12 Paksbas she moves tlırough (4:2) x 12 which is equal to 175 Nakshatras und Tat parts of a Nakshatra Non the moon tahes day and i hals of the next day to more through a Nak. 18 R ·17 end of the 12th Paksha or of a Paksha włosc mumber sbatra Ilence to inore through 175 Nahslatras she requires 175 days and 176 x 7 or 1,225 kalas nore Since a day is equal to 603 hală,, 1,225 kalis are equal to 3 which is equal to 2 days and 10 halās Accordi ingly we may specify tlie velocity of the moon eitlier in terms of the Amsas or in terms of the kalās So in 12 Pakslas the moon makes 177 days and 19 kalās oi 176 Nakshatras and 15+ parts of a Nakshatra. It is not, however, meant that 19 kalūs are equal to S Amsas For the moon requires C03 plus 7 or 010 halās to pass through a Nakshatra Hence to pass through 8 Amsas she requires 8 x 34 sluch 19 equal to 39 halās and it parts of a knlā Or to pase though 1 Ausa she requires 11 or 4 kalas and 8 parts of a kalā which rendered in decimals 14 equal to 4 91 kalās Not perceiving this, Mahamabop adlıyaya Sudhakara Dvivedi interpreted the word " Aslitaka' 1) the above verse to mean four and made 19 kalās cqual to 4 Amsas Clearly it is a wrong inter pretation and a wrong calculation In the second half of verse 19, we are asked to ascertain if there is a possibility of a Yoya of the sun and the moon (yukta-sambhave), by the application of the number 72 Yoga is the name applied to the joint space which would be travelled by the sun and the moon in a given period of time, supposing that these bodies travelled in opposite directions instead of, as they actually do, in the same direction In the supposed case the sun and the moon together would do the 360 degrees of the ecliptic in 25 42 days As will be seen, there is a clear reference to Yoga in this work. however, told how many Yogas they counted and how they were named The Jyotisbkaranda of the Jainas mentious only one Yoga and calls it Vyatipäta It is probable that the Vedangajyautisha also counted only one Yoga and that its name was Vyatipit: This is referred to in the half verse under consideration and the 3 We are not ·18 is a multiple of 12) 19 halas should be insertei, in formula of ascertainıug the Yogt ind its Nakstra is The verse 9335 given in verse 26 In the cases of Ünn Pakshas (that is, full moon Pakshas) one should apply the number 72 if there is possibility of a logi combination of the sun and the moop For example, let us the tlie 23rd Prkslin Here the Bhamsa of the moon is 23 x7, which is equil to This is equal to 13 Nakshatras and" of 1 Nakshatra from the preceding Pum Since the moon in hes 6 revolutions in 124 Parvas, tod the sun 5 rerolutions 11 the same time they two to,etier mahe 72 resolutions Ilence 72 is the inder number pointing to a lor of th sun and the moon In the 23rd Porta under consider tion the moon s Bhamsı 13 67 if the sun s Bhains 1 the same 23rd Purvis 5 then the total Bhamas of thi two bodies would be 72 In other words the sum c their longitudes in Bhimas 1 72 the index number Now in 1 Tith the moon moves through 603 Kıslıthas and the sun 45 hashtha. This is arrived at 18 follows In a Yugof 1860 T this tle moon goes through (27x67) Hence in one Tuthi she goes through (27X67)/1860, which is equal to (9 x 67)/620 Similarly the sun goes tlırough (5X27)/1860 which 14 equal to 40/620 lu other words while the moon passes through 603 of the 620 pirts of a Nakshatra the sun goes through 45 of the sume 620 parts A Nakshatrı is divided into 124 parts called Amsis and ench one hundred and twenty fourth part is further subdivided into 5 parts or the whole Nikslintra is divided into 620 pirts called hashthus Since 5 hashthus nre neurly equil to 31 Amsı, 45 hashthys preved through by the suu in Tithi are equal to 9 Ainsis In a lith the moon gou through 003 haslıthing or 67 Amśns This measurement is made use of in ver o 20 where tl e logr of the sur and the moon is defined and the Nakshatrn of the log is ascertained ·22 per litt Nahshatra of a Paria are included, the Tithilalas at the rate of 7 lalas [7+(9 or 10))=16 or 17 I alas Hence in the remainder obtained after deducting the l'rtlı halos (that 18, the 7 lalas requued to conzert the Tzthis into drys), one should hnow the halas necessary to arrize at the Nakshatra of a Tatlız 21 Nakshatra Thus taking one Saru day and 7 halas of the next dły as the duration of the moon s movement through a Naksliatrı it is easy to find out the Nuh shatrn of each Tithi in a Parin In applying the formula s11en 1 verse 20, the Tith itself may be multiplied by 11 and the quotient obtained by multiplying the hilas of the Prita bliamsa by 11 and by dividing the product by 610 added to the number of Titlus first obtained The sum is the number of the Nakshatra of the Parva in question counted from the Nakshatra of the previous Parva Usually the 15th Nakshatra from the Nakalıntre of the preceding Purva is the Nal slıntra of the Parva in question The product obtained by multiplying the Titlu by 11 with the addition of the quotient obtuned by dividing by 610 the product of kalas of the Parsa blamsı multiplicd by 11 is almost equal to 16 If the number of Pirtns whose Nakshatra is desired to be known is more than one, then the sum of the Tithis at the rate of 15 Tıtlus per Parvu should be multiplied by 11, the sum of the halus at the rate of 228 kalus per Pırır bhamsa should also be multiplied by 11 and divided by 610 The quotient thus obtimed is to be added to the number of Tithis already got The resulting sum 18 divided by the number of elap ed Puns The quotient gives the Mal sbntra of the Paryż in ques tion Tor example the Nok of the 6th Parya 13 (4X11) lus (228X1X11)-610 18 00 This divided by 4 gives 15 llence the Nak of the 5th Pars 7 is the 15th front thint of the preceding Parv? It is known that the Tıthis are lunır, and the dry s solar in verse 22 we are told of the way in vluch the sun may be connected with the Tithi 21 ·The fire Vislusas of the Dihshunay17 23 I'rom the past Purva parts deduct double the number of days equivalent to a Trthi The sun will be found to have Tits stand on the Paria tithr on the parts of that Mandala or circle whurch 13 equivalent to the remaining Trthe days 22 If the number of the Vrsluva or equinoctial day 28 miultrplied by two and one is deducted from the product and again multiplied by six the product thus arriveil at denotes the number of thic Paksha in which the desired Visiuva occurs, the number of the Here the word Mandala means day circle In a Yuga the sun makes 1,830 day circles, the moon 1,768 and the Nakshatris 1 809 (vrde verse 29) According to the quotation from the Jyotisbkranda made in the Sanskrit commentary, the sun makes in one Parva 16 cicles, and the moon 14 :, circles It is known that iu 1,830 days of Yuga the moon makes 1 860 litlus Hence one Tithi is equivalent to fin days equal to 14 days equal to (1 T1+lıı minus 127) days equal to (124 minus 2 T1 )/124 dijs Hence 1 Purva or 15.Tıthis are equal to 15 (124--3)/124 equal to 14 ti Nor is the sun moves through 16 circles in z Parva, he moves in 14 days x ': equal to 176 equal to 15 * circle That is, he will be in the 40th division of the 62 divisions of the day circle when the 16th lathi of the Parva 18 current (For other details see the Sinskrit commentary) 22 The hilloh prikası says (Pages 74 78) 99 fol lows The day of which tle day time and the night-tune are equal to each other, each being metsured by 16 AIuliārtas, is called the Vishua-day Vialus a dry i ench Avana in 1 lug there are ten Isshuis duis arc on weten daze and in the month of hurtika, Tlie fite of the Uttarayana fall on even of Vadhan (Vushhr) thurd lunir dry sath Rolıını after six Part 14 lase There 19 one daya in the month The fint lura falls on the ·21 Paksha, divided by tho, is said to lenote the number of the Tithe on which the Vishura falls. 23. The product, which is obtained when the number elapsed; the second on the niuth with Dbanishtlā after the lapse of 18 lartas, the third on the full moon day with Svātı after 30 Parvas; the fourth on the oth (13th?) with Punarvasu after 43 Parvas; the fifth on the 12th day with Uttarābhādrapada after 55 Parvas; the sixth on the third day with Anuradhā after 68 Parvas; the the seventh on the ninth with Magiíă after 80 Panas; eighth on the 15th with Asvinı after 92 Parvas; the pinth on the 6th (13th ? ) with Uttarāsbadha nfter 103 Parvas, the tenth on the 12th Uttaraphalguni after 117 Parvas To determine the 1st Vishuva- (1) 1x2 minus 1 is equal to 1. 1x is equal to 6. Hence 6 is the pumber of Parras after which it occurs in the 7th Parva of 6 is 3 which is the number of the Tithi on which it falls. (2) Sımlarly to determine the 4th Vishuva- 4x2 minus 1 is 7; 7X6 13 42.. .(1). of 42 is 21 ...(2). There is another rule-which is to be applied to such Cases : If the number denoting half of the number of Parvas is greater than 15, then divide it by 15; add thic quotient to the number denoting Partas; then the sum thus arrived at is the real number of Parvas; the semainder denotes the Tithi of the Vishuva. Accordingly as 21 is greater than 15, it is divided by 15; the quotient is 1 and the remainder is 6; the quotient is added to 42; it becomes 43. Hence 43 is the number of Parvas that have clapsed. The Titlii of the 4th Vishuva is the 6th In ierse 24 the author gives us the measue of a Nīdikā, one-skatieth part of a day. 23. As already pointed out, the ancients liad a Ghatikuvessel measuring 61/4 Prasthas of water and having a ·Visluula falls But it is to be remembered thint such long gress of the sun occur only in the north west corner of 25 of Vishuvn day is multiplied by two and one is dle licteil from the product, and uhen the result 23 again multiplied by six, denotes the number of the Parla in which it occurs, and half of that number is the number of the Tith on which the desired The third day, the runth ilny, the full moon iny, then the thirteenth day, and then the sixth day are the successive days of Vrshura, and the tenth Vishuva in a Yuga falls on the 12th slay (Rig Jyautisha) A zessel in which 60 Palas of water can be hept is called an Adhala from Adhula the measure of a Drona should be enferred as already pointed out if hole in its bottom \Vhen floated upon witer, it sink making 1 sound soon after it was filled with water entering into it through the hole at its bottom and indicated the lapse of one Nadıka or Ghitiha This 19 what is referred to in the above verse The table of Dronn and other cubic measures is as follows 1 Kudava is equal to 3. Palas 4 Kud 1129 rre equal to a Pristha or 124 Palng 4 Pristhas are equal to an Adhaka or 50 Palna 4 Adhah are equal to a Drona or 200 Palas Hence one Adhaka minus 3 Kuda vas is equal to 200 minus 9: Palas that is 190 Palis or divided by 124, it is equal to 1625X2/(8X45) Prosthus or 61/4 Prnsthng which 19 equal to one Nadıka 12 Nadıkas are equal to 12X61/4 Prosthrs or 183 Prasth us We buve been told that the rate of increase of the day during the Dakshinayına is one Prastha per diy and that the total of the increase of the day during the 183 dnys of the southern progress of the sun 1 183 Prasthas or 12 Nadthas or 6 Muhurtig crease is also referred to in the astronomical works of the Jainas India, somewhere about the north of Kanlımir in series Hence The same in Y ·20 from a Drona three Andaras are deducted, it unll be the measure of a Nadila 24 Having multiplied by 11 the pumber of Parlas that has sincc elaj sed and hauing multiplieit by 9 the number of Trthes that has since clapsel, one las to divide the sum of the rollucts bij the number of Panas in a Yuga, the qruotient tſus obtained rith the number of Parlas elapsed guies the sun's Nalshatra in order froin the commencement of the Inga 25, 1 25 we tre given a formula to find out the Nakshatrı 24. of the sun on any given day The formula is thus arrived in Yugl the sun moves through 5 times 27 or 135 Mahshatras, and there are in a lugz 124 Partas Now if in 124 Pinas the sun goes through 135 Naks, then in a given number of Parras he goes through 14X given Parya, that is, Part 3 plus 14 Parvas Agup if in the 15 Tithuis of a Parva tlo sun goes through it! Naks, then inn guven number of Tıthis he goes through (135 T2 )/16X124, that is T8 T. Combining these two results, we have P plus (11 P plus 9 Tı)/124 Applying this formul, the suns Nakshatra in the first Parv of a Iugr is thus arrived at 1 plus (11 7148 9 11/124 which is equal to It means tunt the sun is in the second Nakshatrı from Dhanishtha, that is, Purvabhadri Tlus is correct because the first Parva occurs 15 days after the coin inenceinent of the Tuga As the sun takes 135 days to move tlırough a Nakshatra de los pissed through Satabhislaj in the 13: drys of the Paria and has been in the Purvabladrpdr for 1 days Let us take the 5th. Tithi in the 5th Part 1 of 2 Jug flere Partı number is 4 and Tithi number is 4 rccorumgly 4 y lus (11x4 plus 9x4)/124 is equal to 40° that is le hrs pussed through. 4 Nahahatms in 643 days and has been m the 5th 17 shatrı (ker atı) for 9t days out of the 64 days In Verse 26 we nre given n forinula to find out the Yogy and its Nakshatra 25 ·Non the moons Na 19 tlius found Let us take cuse the moon is on the 11th Tithi in the 2nd Paryż As already shown, the Nk of the 1st Parva is the 13 from Dlinislatlia, that is Magha The cleventh im 27 Haring ilivude l by 9 the parts of the Nal shatra where the sun is situated, anıl hating multiplied the remainder of the decision by 2, one may declare the product to be the Amsas of a Nalshata through which the sun passes every day The lunar Tithes aided to the larly anscis of the sun is the perioil The time which the sun tahes to pass through ? Nakshatrı is given in verse 39 as 13% days It may also be found thus The sun pasea 5 times through all the 27 Naks in a Yuga of 1,830 days So le passes through one Nak in 1830/(5 x 27) days, which is equal to 138 days Here the puts of one Nakshatra ure its 124 Amsrs or its 620 parts called Kashthas These Amsis or pirts he passed through in 13.5 days Here the Naksbatrı parts are divided by pine The remainder is 5/9 Ve are asked to multiply this reminder by 2 and take the numerator 10 as the number of Amsrs which the sun passes through per day It has already keen pointed out in the notes on verse 19 that while the moon moves through 603 of 620 Kashthas per Tithi the sun gocs through 45 of the 620 Kasbthas per Tithi 45 Kashthas are equal to 9 of 124 Amsas of a Nakshatra Since a Savana-day is a little longer thin a Tithi the author of the Jyautiska puts the daily velocity of the sun 15 10 Amsas of a Nakshatra According to definition the sum of the longitudes of the sun and the moon is a Yoga says that the addition of the lunar Tithis to the daily Amsas of the sun is a Yogi evidently it is a Yoga wluch 15 given 18 7 name to the sum of the longitudes of the sun and the moon supposed to move in opposite directions along the ecliptic the same eximples given 10 verse 19 Wlicn the author In the first ·28 called Yoga; The Nakshatra of the Yoga is founil by applying the formula giren in ret ses 20 and 25 for finding the moon's and the sun's Nakshatias. 26. The Blinšesla (73/121) anil its one-third, and the Dırasāmsallāga of the 14 days of a Parra and its one-third, the fraction being left out or taken as an Maglā for 11 days at the rate of one Nakshatra per slay is Purvāshādha from Magliā. In the 2nd case the Nakshatra of the Sth Parva is Rohini according to the formula given in verse 19. The 9th from it 19 Uttaraphalguni, the Nakshatra of the 10th lunar day Now to find out the sun & Naksliatra, on the two Yoga days Here the formula is P. plus (11 P. plus 9 T)/124 For the 1st Yoga the formula gives 1113 That is, the sun was in the 2nd Nakshatra from Dhanishthá It is Satabhishaj But we have to add to this 14, since the Jamas begin their cycle with full moon, leaving the sun at a distance of 14 Nakshatras from Dlianislithā or the end of Śravana, while according to the Vedāngajyautisha the sun was with the moon in the Dhanishthi Nakshatra Accordingly 14 plus 1 is 15, the fifteenth from Dhanishtlā is Maglia in whichi according to the Jainas the sun was in the 1st Yoga. Now for the Nakshatra of the 5th Yoga:-Here the number of Parvas is 8 and that of the Tithis is 9. Hence 8 plus (11X8 plus 9X 9)/124 is equal to . Add 14 as before The sum will be 23, that is, the sun was at the beginning of Jyeshţha or at the end of Anuradbi, which is 22nd from Dhanishtha. In the 27th verse we are given the kalās equivalent to the Paiva-bhajesha jeferred to in verse 23 and also the characteristic of the Bhasesha indicating an increase of a day in a Parva over and above the preceding Parva Here the word "Bhädäna-kalas 26. is taken from the 21st versc by way of Anuvritti. The last word of the verse should be read as “ avetya" and not as "avedya," ·3 tion Divasamsabhaga erill jerr consists of 306 days; it also contains 6 ci-one, tiro Ayinae, called the Uttarijant and the 29 integral number, are the Bhādūna-halās, the halás necessary to arrive at the Nakshatra of the Parva, (The word "Bhudana-kalās is taken from the 21st zerse by way of what is called " Anuvritte") If the Blasesha of the Parza in question is greater than that of the preceding Parva by half a Nakshatra or more than half a Nakshatra, then an increase of a day should be known by 9 or a multiple of 9 appearing as numerator in the Blasesha of the Parva in ques- 27 "Three hundred and sixty six days, one year, Bhasesha of the Parya rasi is 1 (vide verse 11), is 7 kalās which the moon tahes over and above a day to pass through a Nakshatra Hence the daily Amsas for 14 days are 14 x 7 equal to 98 Its one third is nearly 33 The one-thud of Bhasesha is a which is equal to nearly 24 Hence 73+21+-98 +33 or 228 are the halas which are to be added to the kalus of the Parva tithis and multiplied by 11 and divided by the kalās equivalent to a Bla or Nakshatra m order to arrive at the Nahshatra of a given Parva Thus hus been explained in verse 21 In the 58th, 79th, 87tb, 100th, 108th Parvas the numerator of the Bhamsa is a multiple of nie Hence in those Parvas there is an increase of a Nakshatraequivalent day over and above the day of their preceding Paivas In the 78tlı, tlie Blimsigh es 45 diye, while in the 79th, it gives 46 days While in the 86tli at is 50, in the 87th it is 51, while in 99th it 18 58, in 100th 16 18 58!, while in 107th it 1962, in 105th 16 19 03 In uneven number of Parvae, the increasc 18 more than all a dny and it does not contım the number 9, the -haracteristic number The memng of the 28tli, verse is that a solar 27 Dakshın izana, and 12 months of 30 days creb, years make a Yugh.

·30 sir scasons, trvo Ayanas (the northern and southern progress of the sun), twelve months are to be consider- 28. ed as solar; this tahen five times is a cycle." “In a Yuga of five years the number of risings of the Dhanishtha (and other Nakshatras) is the same as the number of days in it increased by five (that is 1,830 plus 5, that is 1,835); the risings of the moon is the same less by 62 (that is 1,830-62), the sider ial 1 evolutions of the moon is also the same less by 21 (that is 67 x 27 equal to 1,830-31 equal to 29. 1,809)." “The sideral Terolutions of the sun in a Inga are 135; the Ayanas of the moon in a Yuga are the same less by one, that is 135–1 equal to 134; onefourth of the number of Parras in a Yuga is called a The meaning of the 20th verse is that in a Yuga of 5 years or 1,830 days the Dlianisthā and other Nakshatras rise and set 1,835 times; each rising of a Nakshatra is called a Lagna; later on Lagna as a name was applied to the rise of a zodiacal sign consisting of 2 Nakshatras The Jyotishkaranda of the Jainas says (Page 196 Verse 288). "The Lagna of the five Vishuvas o equinoctial days in a Yuga is the rise of the Asvin Nakshatra in the Uttarayana; and that in the fis Dakshinayana is the rise of the Svätı Nakshatra. "I a Yuga of 1,830 days the moon rises 1,768 times; an in the same period the moon makes 1,809 sideri revolutions." 28 & 2 Tlie above verse means that in a year thic si mahes one siderial revolution, and in a Yuga of ſi years he passes through every Nakshatra 5 times; t. moon makes in a Yuge 67 siderial revolutions, and the rate of two Ayanas in a revolution she inak 2x 67, that is 134 Ayanas. The number of Parvas a Yuga is 124 : one-Courth of a Parva is called a Pīd 121 Küshthas inahe a kala. The Kalalokaprahāsa of the Jainis says (66) thu in cach Yuga there are 134 lunar Ayavas; an Ajana ·Hence the time he ticket to fry trips vinpear 31. are a ediulārtas three. tay to pass through a Nakshatra, the sun tahes 13 the passing of a planet through half tho (ircle of tho makes 67x27 or 1,809 sideral revolutions Manthir time she takes to pass through a Naknuti i 180/1509 which is equal to 1 day and 7/00% of idly, in , of 1,830 days the sun passes through 27 Avrilir Nakshatra is 1830/135 which is mully dyn an 31 Pāra; a similar number of Kāshthas (that is, 128) is hala." 30. In a Yuga the number of Sävana, lunar, and suerial months is 61, 62, and 07, respectively; the number of days in a Sūlana month is 30, a solas is the revolution of the sun through the 27 Nahshatras, Ten halās and plus one-twentieth of a halā as a Nädika; two Nädikas Mulārta; thusty at day which is 600 lalás increased by 32. The moon takes a day and 7 halūs of the next days and plus 5/9 of a day to pass through a Naha Kaslıtha is the time of the utterance of file 33. Agni is the deity of krittihu, Prajapata of Rohını; Soma of MInigasvas, ludia of Ardra, Adli of Punariasu, Brihaspatz of Pushya, the serpent of Aslesha, the' Petris of Magha, Bhaga of Parva. phalguni; Aryamů of Uttaraphalguni, Süitri of Hasta; Tvastrı of Chitra, Vāyu of Svätt, Indragni of Visakha, Matra of Anūrādha , India of Jylshtha; In the sett verse the measure of the different months in a Yuga is given 30. A nādiha is equal to 104. kalis Muhûrta 30 Mulārtas or 144x4 or 001'kalix make Two nūdikās equal to 20:2 kalis que tu que In a Yuga of 5 years oi shatra; long syllables Nakshatras a day. 31 & 32. 1,830 dnyx, the mining tras 5/9 of a day. 33 ·34-36 32 Nirnıtı of Müla, Apal of Pürvashadla, the l'ufre Deras of Uttarosladka, Vishnu of Srarana, the Vasus of Dhanishtha, Varuna of Satabhushaj, Aga Lkapat of Pūriabhadrapada, Alirinullnya of Uttara bhadraparla, Pusha of Relati, the Asuins of Aszini, Yama of Bharani, these are the deities of the Nal shatras the learned in the Sastras say that during the sacrifice, the sacrificer s sacrificial name has to be derred from one or the other of the Nakshatras, o malerolent portent are Clatra, Višal ha, Sraiana, and Asrayul of malerolat portent in a greater degree are Magha Srati, fyeshtha, Müln, anul Blaran wluch is of lama That day which every lunar day being less by 1/62nd part of a day than the Sarana day grzes ri$* to en the course of two months, and also that day, which every Savana day being less by 1/62nd , art of a day than the solar ay gızés rise to in the course of tilo months, both being dentical urth Parra dny It is already pointed out that the lunar month 14 less than the Sirui month by 30/62 parts of a dar Accordingly a lunır dry (Tithi) is lese thin 1 Sivan? day by 1/62 part of n day Hence in the course of 6 days there arises 10 extrr dy on account of the difference Lakewise the Sarana month of 30 dnja less than the solar month of 30 days by hull day This difference amounts to a day in the course of two solur mouths of G1 drys On account of this deficienci of the lunrr month from the Shann month and of the Sarann from the solar month, there arise two intercalary months in the 1 830 dnys of a Yugr, and of these two months, one 18 inserted in the middle of tlie fire jerry and another at the end The lun ır extra dry is callec Avamarítra and the color extra day is called Itıritr? According!; the Jyotidlıkrmuda of the Junisaje (Praha 174, Verse 268) 19 follows ' Atiritrn is connected with thie solar Ritu and thic Aramıritra is connected wit the five jerrs of 1 Juga called "(1) lunır jerr, (2) lunta ·33 Yuga shoulil be clearly and distinctly understood account of which tuo days, there are generated two intercalary months, one in the middle of the fire years, and another at the enil of the five years of the 37 10. Talas male a Nūdika, 2 Nädihas a Aluhürta, a day (and night) 30 Muhurtas, 600 halas and 3 more also make a day 38 "The moon is in possession of a Nakshatra, a day ant 7 halas more, the 57072 75 in possession of a Nakshntra for 13 days and 5/9 parts of day, a hashtha is the time taken to pronounce five long syllables" 39 Ferr, (3) intercalary lunar jear (4) lunır year, and (5) intercalary lunar yerr' If solar ritus ire then into consideration, one Atıratrı day happens in every third and seventh Party in the first four months, similarly in the next two sets of four months each Likewise of the lunar yeurs are taken into considerition, an Avamarātra bippens in every two months and thus there will be 6 Avamarātras in a year and 30 in five Years 37 In verse 38 ve ne told of the divisions of a Suvana day 38 In verse 39 we are given the velocities of the sun In verse 39 the word Dya from the previous verse is to be tahen and is to be interpreted along with Sasaptaha as a day with 7 kalas more half of the verse rends in some manuscripts is manı cha pancha, meanmg 8/9 parts of a day Other manuscripts read as “ Uttananz The word Kashtha is a name given to the five divisions of one of the 124 parts into which a Nakshatra is divided length of the day in either of the two Ayanas of the In verse 40 we are given a formula to find out the and the moon The second Naut The uttama purnber IS Dine 39 Sun Y 5 ·is to be mult 40 41 of the day at the beginning of the northern Ajina aud the minimum length of the night at the commencement 6 X given days/183 plus 12, which is equal to wbich is not a fact, bor 19 the increase of the door Here the rate of increase is considered to be uniforni night to the extent of 6 Muhurtas a fact in India, such an increase is found somewhere in the north western corner of Indn where such 1 mersurement of the day or night seems to have been found in tlie Vedio penod (ior other details see the Sanskrit commen Some manuscripts seem to read "Atisesha" instead an Atiratra, and the verse is to be taken to refer only In that case Atiseslia means the part of to the deficiency of the Suvan? jerr from the solir jer and to the 30 Atirätras ot a Yuga making an intercalary 34 What_18 passed of the northern pogress and Irhewise what remains of the southern progress cach (viz , the number of days in both cases) plied by two, duided by sixty-one and added to twelte, this is the measure of the day That half a day by which the lunar falls short of the Sarana month and by u lich the Surana month falls short of the solar month is called the Rrtusesia and one should understand it counting the number monthly Parias It lias already been sud in verse 8 that the total increase of the day in the northern Ay ina 19 6 Nutūrtas and the total increase of the night in the southern Ayana is similarly 6 Multūrtas The ininimum length of the southern Ayana 13 12 Muhūrtas the increrse of the day or the night in the 183 days of the Ayana 18 6 Muburtas drys it will be 6 multiplied by given number of die Hence in a gren number of nights divided by 183 and added to the minimun 12 1* tary) Accordingly the increase 2x given day8/61 plis 12 40 of Ritusesha month 41

·35
" This is a brief citation of equations which one
has to make use of frequently; of the three factors of
2 problem, the known, the knowable, and the ratio
betreeen the known and the knowable, one has to
multiply the knowable with the known and divide the
product by the ratio."
42.
Thus spoke Lagadha_of luis explanation of
months, years, Mulārtas, Lagnas (Udayas), Parias,
lays, seasons, Ayanas and months (Irina and
fiderial)
43,
The learned man who hnows the movements of
Whe
moon,
the sun and the Nakshtras will be blessed
with progeny in this world, and (after death) get
into the world of the moon, the sun and the Nah.
Thatras "
44,

·वेदाङ्गज्यौ तिषम् महामहोपाध्याय, अर्थशामविशारद, विद्यालकार, पण्डितराजे ति विरुदाहिनेन प्राच्य कोशागार क्यूरेटरधिकारात् आर्कि- लाजिकल डैरक्टरधिकाराध निवृत्तेन डाक्टराहन सामवास्त्रिणा विरचितया दीपिकाठ्य- व्याख्यया आदल्लभाषानुवादेन च समलतं विजयतेतराम्. मामा गदार ·वेदाङ्गज्यौतिपविषयसूची. पृणे میر 7 8-9 10 11 13-16 17-22 23 25 विषया शास्त्रमुखम् प्रतिपाद्यप्रतिज्ञा उदगयनदक्षिणायने अयनतिथय अयन तीनपत्राणि अयनमासतिचिनक्षमाका ऋनुप्रारम्भकाल हातव्यदिनम् पशि , परशिपायाच उपादेयपर्वाणि भाशाश्च दूधाबाप पपीमतनक्षत्राणि योगनिरूपणम् মল্পিকারখান্তাহ্মা पर्वतीयेषु नपत्रानयनोपाय लिपिनक्षनिर्णय तिपिनमनादानापभितरला वास्तथिनिष्ट मिलबार त्पिपातिध्यानयनम् नाडिसामानम् मार्तप्रमाणम् निया गानयनम योगनिरूपणम् 29-32 33 31 35 36 37 39 12 43

·स
घटे
47
...
49
...
..
....
विषया.
भशेपदिनाधिस्थयोनिरूपणम्
सौराब्दस्वरूपम्
युगेभभ्रमणादिसंख्या
युगे रविमगणचन्द्रायनसावनादिमासपरिमाणानि
नक्षत्रदेवता उप्रचूरनक्षत्राणि अधिमासश्च
कलादिलक्षणम् एकैकनशनभोगकाल दिनद्धिहासमानंच
उतार्थोपपत्तिवर्णनम्
अतिरानस्य 'ऋतुशेषता-लमानयनम् चन्द्र संख्या च
वेधोपाय उपसंहारथ
50
51
53
55
57
....
+
....
....
59
61
....

·वेदाङ्गज्यौ तिषम्
नमस्तस्यै चित्प्रभाय याशात्वाऽपि परेगितम् ।
दिकालाभ्यां विप्रकृष्टं भासयत्यात्मभावयत् ॥ १ ॥
वेदाइज्योतिपं लोके यशकालार्थसिद्धये ।
प्रणीतं शफकालात्माग्वत्सराणां सहस्रके ॥२॥
माघारम्भे धनिष्ठायां यदाऽऽसीदुत्तरायणम् ।
आश्लेपार्थे यदा चासीदयनं दक्षिणाभिधम् ॥ ३ ॥
वर्षाणां पछते याने पुप्येऽभूद्दक्षिणं ततः ।
तथैव सूर्यप्राप्ती दृश्यते तीर्थरुद्धचः ॥ ४॥
पाते सहस्र वर्षाणां ततोऽभूदक्षिणायनम् ।
पुनर्वस्वोरिति पुरा वराहमिहिरोऽब्रवीत् ॥ ५॥
चिरादित्धं सुप्रसिद्ध चेदाइज्योनिपं द्रुतम् ।
ब्रह्मसिद्धान्तातिभिश्च निरस्तं पटनादिः ॥६॥
अशुद्धपाठसदीर्ण विद्वहिस्ममुपेक्षितम् ।
दुर्गमायगमं जातमैन्द्रजालिकमन्प्रयत् ॥ ७ ॥
जिमासया चरित्रस्य थीयोनाम्ना विपश्चिता।
लोका दि पिता हित्वा चैकादशनदुत्तरी॥ ८ ॥
रतुदर्श पचनशं शं पोडमोत्तरम् ।
एकोनविंशे रिशंघ द्वाविंशं मषिविशकम् ॥ ९॥
आरचयिंशादिशेनर्षिगान नाशिकम् ।
नवचयारिंशं च तनोऽन्य विशदीरता ॥१०॥

·2 वेदाज्यातिष गव्यारयम् शङ्करबालकृष्णेन दीक्षितन ततः कृतः । यतस्तयां विचरणे चाईस्पत्येन धीमता ॥ १२ ॥ सुधाकरद्विवेद्यास्यविदुपा च यशसिना। बालगङ्गाधराख्येन तिलकेन विपश्चिता ॥ १२॥ अन्धकाराशयादेतेरन्योऽर्थ. कल्पिनो सुधा । विनाऽप्येन्यान्यसम्मन्धं श्लोकानां प्रकमोचितम् ॥ १३ ॥ द्वारीकृत्य विपश्चिता तमरिसलं यतं तथा ज्योतिषी प्राचीनार्यसुसम्प्रदायतटिनीवीचीकणे. प्रोक्षिताम् । सूर्यप्तिसुभाषितैस्समचयरम्लानमालां रुतां धृत्वा मूर्ति कृतो मयाऽस्य विवृतौ यत्नस्सतां सम्मुदे ॥१४॥ यदि व्यारया सैपा भवति विदुपा वृत्तिजननी तदाऽपंज्ञानान्मे भवतु पुनरर्जावित्तगुणात् । परं श्रेयो वैषा यदि चन तथा स्यात्समुचिता परेपां सामनी प्रभवतु तदा सुष्टु विचूतौ ॥ १५॥ म इह तायजयोतिरिंदो लगधाचार्यस्य शिप्यशुचिर्नाम फश्चन अपि पारिप्सितस्य प्रन्यस्य निर्विघ्नपरिसमाप्तयर्थ फालपुरुष चन्दनात्मकं ममलं ज्योतिर्गतिगणितरूपमभिधेयं च शिष्यशिक्षार्थ कुलऊन निवाति-पञ्चसंवत्सरमयति । पश्वसंवत्सरमययुगाध्यक्ष प्रजापतिम् । दिनवयनमासाङ्गं प्रणम्य शिरसा शुचिः ॥१॥ ज्योतिपामयनं पुण्यं प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः । संमतं ब्राह्मणेन्द्राणां यज्ञकालार्थसिद्धये ॥२॥ शुचिरह ज्योतिषां सूर्यचन्दनक्षमाण अयनं गतिनिर्णयरूपं निमय अनुपूर्वशः यथाक्रमं प्रवक्ष्यामि, याकालार्थसिद्धये दर्श ·पर पेशाला पूर्णमामादीनां यमानां ये कालागं अयगमम्मी योः तम्म सिद्धये। कि हत्या? प्रजापति प्रामाणं निग्मा मूर्ण प्रणम्य नमस्त्य । फोह प्रमाण ? पश्चायत्मरमया युगम्य अध्यक्ष अधिपति, दिनानि, प्रलयः, अयनानि, मामाच या अहानि कोदशं ज्योनिगमपनम् ! पुषयं पनि पुग्यजनक, प्रामपं न्द्राणां मायणघेष्टानां मम प्राथमित्यर्थः ॥ २॥ तम्। ज्योतिषम्य घेदात्यं नियनि-चंदा नि । वेदा हि यत्रार्थमभिप्रवृत्ताः कालानुपूर्व्या विहिताच यज्ञाः । तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं यो ज्योति बेद म यद यत्रान् ॥३॥ हि यतः वेदा. यमाय अग्नयाधानदर्शपूर्णमासपुनराधान- चातुर्माम्यज्योनिष्ट्रमादियशान् विधातु अभिप्रवृत्ता । कालानुपूर्व्या कालकममनुगस्य " कृत्तिकाम्पग्निमादधान" इत्यादिना तेपु तेपु कालेषु यहा विहिताः। तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं तत्तशाई- कालानां निर्णायकं ज्योतिष शास्त्रं यो यष्टा वेट म पलु यशान् देत्यर्थः ॥ ३॥ प्रणम्य शिरसा कालमभिवाद्य सरस्वतीम् । कालज्ञानं प्रवक्ष्यामि लगधस्य महात्मनः ॥ ऋ.३ कालं कालपुर प्रजापति शिरसा प्रणम्य शिरोनमनपूर्वकं प्रणम्य सरस्वती वाग्देवतां अभियाध प्रवरमनोधारणपूर्वक नमस्कृत्य महात्मनो लगधम्य लगधाचार्यस्य कालशान दिनर्वयन तिथिनक्षनादिकालज्ञानसाधनं प्रवक्ष्यामि प्रकर्षेण यदयामि इत्यर्थ । यस्य कालज्ञानस्य लगधाचार्योक्तत्वात् ग्राह्यतेति भावः ॥

·4 वेदाङ्गज्योतिष सन्यास्यम् ज्यौतिपस्य गणितप्रधानत्वात् गणितं म्नीति:यथा शिखा इति । यथा शिसा मयूराणां नागानां मणयो यथा । तद्वद्वेदाङ्गशास्त्राणां गणितं मूर्धनि स्थितम् ।। ४ ॥ यथा मयूराणां मूर्धनि शिपा स्थिता, यथा च नागानां सर्पाणां मूर्धनि मणय. स्थिताः, तद्वत् तथैव वेदाङ्गानि यानि शिक्षाव्याकरणछन्दोनिरुक्तकल्पज्योतिशास्त्राणि तेषां शिरसि ज्योति स्थितं, तेपु ज्यौतिपं प्रधानमित्यर्थः ॥ ४॥ पञ्चवत्सरात्मको यः खण्डकालः तस्य शानमेवान काल. ज्ञानशब्देन विवक्षितमित्याह ,--मायेति । माघशुक्लप्रपन्नस्य पीपकृष्णसमापिनः । युगस्य पञ्चवर्पस्य कालज्ञानं प्रचक्षते ॥५॥ माघमासस्य शुक्ल प्रतिपदि उपक्रममाणस्य पञ्चमवर्यान्ते पुप्यमासस्य अमावास्यया समाप्ति प्रामुवतः पञ्चवत्सरमयस्य युगस्य ये खण्डकालाः अयनतपर्वतिथ्यादयः तेषां ज्ञानमेवान फालशानशब्देन विवक्षितमिति कालविदः विपश्चितः प्रचक्षते उपदिशन्तीत्यर्थः ॥५॥ युगस्य माधमासेन समारम्भे पोपमासेन समाप्तौ च हेतुं प्रदर्शयन्नाह स्वरिति । स्वराक्रमेते सोमाौं यदा साकं सवासवौ। स्याचदादि युगं माघस्तपश्शुक्लोऽयनं ख़ुदक् ॥ ६ ॥ यदा सवासयो वासयेन यसुदेवताफेन धनिष्ठानक्षत्रेण सहितौ सोमार्को चन्द्रसूर्यों साकं सह स्वः स्वरिति विष्णुपदमिति च अभि- धीयमानं क्रान्तिवृत्ते स्थानं आक्रमेते प्रामुतः, स एव कालः आदिः ·उदनयन दक्षिणायने यस्य तदादि तद्युगम्, सच काल माघ माघमासारम्भदिनमि त्यर्थ तपस्तपस्यशदी माधफाल्गुनवाचिनी । शुक्ल पक्ष । तचाय नमुदगयनमित्यर्थ ॥६॥ उदगयनेन साफ दक्षिणायनमपि निर्वत्ति,-प्रपद्येते इति । प्रपद्येते अधिष्ठादौ सूर्याचन्द्रमसावुदक् । साधं दक्षिणार्कस्तु मापदापणयोस्सदा ॥७॥ यदा सूर्याचन्द्रमसौ धनिष्ठादी स्थान प्रपद्येते प्रामुत तदा उदक् उत्तरायणप्रारम्भ इत्यर्थ । तथा यदा सर्पदेयताकस्य पाश्लेपानक्षत्रस्य अर्ध मध्ये स्थान तो प्रपद्येते तदा अर्कस्य सूर्यस्य दक्षिणा दक्षिणायनोपनम इत्यर्थ । सदा अस्य उत्तरायण दक्षिणायने माघधारणयोर्मासयोर्भवत इत्यर्थ ॥ सायणरहुलपडियए वाग्वकरणे अभीइनक्यते । सम्वत्थ पडमसमये जुअस्स आइ वियाणाहि ।। छाया- (श्रावणबहुलप्रतिपदि घालवकरणे अभिजिन्नक्षने । सर्वत्र प्रथमसमये युगस्य आदि विजानीहि ॥) इति, सूर्यप्रशमो (प ९४) उत्तम् ।। तर उत्तरायण कुर्वन् सूर्य सर्वदेव अभिजिता नक्षत्रेण सह योगमुपागच्छति। दक्षिणायन कुर्वन् पुप्येणेति च तत्रैव (प २२६)। वक्ष्येभोग्यनक्षनाण्यावृत्तिषु दशस्वथ । पुप्ययुक्तस्तु सर्वा आवृत्ताधावणे सृजेत् ॥ पञ्चापि माघस्यावृत्तीरभिजित्प्रथमक्षणे ॥ इति कालालोकप्रकाशे च (प ७४)॥ श्रावण प्रोष्ठपदश्च चर्पा । माघ फाल्गुनश्च शिशिर । शिशिरागुत्तरायणम् । वर्षादि दक्षिणायनम् इति कौटली यार्थशास्त्रे कालमानाध्याये च।

·वेदाङ्गज्यौनिष राय्याख्यम् 6 तत्र वेदाङ्गज्योतिषे मासो दर्शान्तः, सूर्यप्रशमी अर्थशानेच पौर्णमास्यन्तो मासः॥ ता ए एसिणं पंचदं संबच्छराणं पडम अमावामं चंद केण णस्यत्तेणं जाए। ता अमिलेसाहिं। अमिलमाणं एक मुहुत्ते चत्तालीसंवावट्ठिभागा मुहत्तस्न चावट्टिभागं च सत्तट्टिहा छित्ता छावट्ठिचुपिणा सेसा । तं समयं च मूरे कैणं पक्प. त्तेणं जोएइ ? ता असिलेसाहिं चेय असिलेमाणं एको मुटुत्तो चत्तालासं वायट्ठिभागा मुहुत्तस्स, वायटिभागं च सत्तट्टिहा छत्ता छापट्ठी चुणिया सेसा इति । (छाया-तदकेपांपञ्चानां संवत्सराणां प्रथमाममावास्यां चन्द्रः केन नक्षत्रण युनक्ति ? तदान्लेपाभिः । आश्लेपाणां एको मुहूर्तः चत्वारिंशवाष्टिभागा मुहूर्नस्य द्वापष्टि- भागं च सप्तपष्टिधा छित्त्वा द्वापष्टिचूर्णिकाः शेषाः । तेन समयेन सूर्यः केन नक्षत्रेण युनक्ति (आत्मानं) तदारलेपाभिरेव । आश्लेषा- णामेका मुहूर्तः, चत्वारिंशद्वापष्टिभागा मुहुर्तस्य द्वापप्रिभागं च सप्तपष्टिधा छित्त्वा द्वापटिशूर्णिकाः शेषाः ।) इति च सूर्यप्राप्ती (प. 163). अनेन च वेदाङ्गज्यौतिषकाले दक्षिणायनं अर्धाश्लेपे, सूर्यप्राप्तिकाले पुप्यनक्षत्रे इति स्थूलगणनया वेदाङ्गज्योति सूर्यप्रज्ञप्तेः प्रायेण पञ्चभिस्संवत्सरशतैः प्राचीनमिति शायते । पश्यत्तरत्रिशतसहयातेपु अंशपु एकमंशं अयन द्वासप्ततिवत्सरेपु 20 चलतीति पुष्यान्तादाश्लेपार्धपर्यन्तं यत्सरेषु अयनमचलदिति ज्ञायते ॥ अंशान 2072 =180 3 दिनरात्रिमानेन दक्षिणायनोत्तरायणयोः आद्यन्तौ शातुं शक्याविति रात्रिदिनमानमाह:-धर्मवृद्धिरिति । धर्मतिरपां प्रस्थः क्षपाहास उदग्गतौ । दक्षिणे तो विपर्यासः पण्मुहूर्त्ययनेन तु ॥ ८॥ उदग्गती उत्तरायणे यावता फालेन प्रस्थप्रमाणं जलं जल.

·अयनतिथय
7
बानिस्सरति तानान्कार प्रत्यह धर्मवृद्ध दिनवृद्धे प्रमाण
यति । तावतेर कालेन क्षपाहास राज्यपचयश्च भवति । दक्षि
यने तो विपर्यास दिनहास राज्युपचयश्च भवत इत्यर्थ । एकेन
यनेन दिनरान्यो वृद्धिक्षयपरिमाण पण्मुहूर्ती । उत्तरायणे पर
ल्प दिनमान द्वादशमुहूर्ता चतुर्विंशति नाडिका वा । दक्षिणा
। परमाधिक दिनमान 36 नाडिस । एव रावरपि वृद्धिहासौ
पर्यासेन मयत इति शेयम् । नाडिकाशातापाय पलानि पञ्चा
त् । इति चतुर्विशे श्लोके वक्ष्यते ॥
तस्से आदिचरस्स सवच्छरस्स सहयट्ठारसमुहुत्ते दिवसे
ति । सइअहारसमुहत्ता राती भवति सइदुवालिसमुहुत्ते
से भवति सइदुवालसमुहत्ता राती भवति । पढमे छम्मासे
स्थ अट्ठारसमुहुत्ता राती भवति । दोचे छम्मासे अट्ठारसमुहुत्त
से णत्यि अट्ठारसमुहुत्ता राती अस्थि दुवालसमुहुत्ते दिवसे
मे छम्मासे दोचे छम्मासे णत्थि । इति सूर्यप्रशामि
११)॥
(छाया--तस्यैव आदित्यस्य सवत्सरस्य सकृदष्टादशमुहूर्तो
सो भवति, सकृदष्टादशमुहूर्ता रात्रिर्भवति। सकृद्द्वादशमुहतों
सो भवति, सरवादशमुहर्ता रानिर्भवति । प्रथमे पण्मासे
ल अष्टादशमुहूर्ता रानिर्भवति । द्वितीये पण्मास अभादश
तो दिवस , नास्त्यणदशमुहूर्ता राति । अस्ति द्वादशमुहूर्तो
सि प्रथमे पण्मास । द्विताये पण्मासे नास्ति ।)
एकस्मिन्युगे सभयता दशाना रवेरयनाना तिथीराह-प्रथम
,
ते।
प्रथम सप्तमं चाहुरयनाद्य त्रयोदशम् ।
चतुर्थ दशम चैव द्विर्युग्मं बहुलेऽप्य॒तौ ॥९॥
प्रथम सप्तम प्रयोदश चतुर्थं दशम च तिथि द्वि द्विवार
नस्याद्य तिथि आहु तद्विद । चतुथै दशम च युग्म बहुलेऽपि
मासे भवति ॥९॥

·8 वेदाइज्योतिष राव्याख्यम् अयनतिथिनक्षत्राण्याह-वसुरिति । वसुस्त्वष्टा भवोऽजश्च मित्रस्सोऽश्विनी जलम् । अर्थमा कोऽयनाद्यास्स्युरर्धपश्चमभस्त्य॒तुः ॥१०॥ वसुर्धनिष्ठा, त्वया चित्रा, भयो रुद्र भाद्रा, अज एकपात् पूर्वभाद्रपदं, मित्रः अनुराधा, सर्पः आश्लेषा, अश्विनी अश्विनी, जलं पूर्वापाढाः, अर्यमा उत्तरफल्गुनी, कः रोहिणी, अयनाद्यतिथि- नक्षत्राणि स्युः । वस्वादयः नक्षत्रदेवताः॥ अर्धपञ्चमानि सार्धचत्वारि नक्षपाणि, अर्थात् यावता कालेन सूर्यस्सार्धचतुपु नक्षत्रेषु चरति तावान्काला मासद्वयात्मका एकः ऋतुः भवतीति यावत् । सपादनक्षत्रद्वयमेकस्सौरो मासः ॥ प्रथमा यहुलपडिवए विइया बहुलस्स तेरिसीदियसे । सुद्धस्स य दसमीए वहुलस्स य सप्तमीए ॥ सुद्धस्य चउथीए पयत्तये पंचमीउ आउट्टी। एया आयुट्टीओ सब्बाओ सावणे मासे ॥ यहुलस्स सत्तमीए पडमा सुद्धस्स तो चउत्थीए । बहुलस्स य पडिवए बहुलस्स य तेरसीदिवसे ॥ सुद्धस्स य दसमीए पयत्तए पंचमीउ आउद्दी। एता आउट्टीओ सब्बाओ माहमासंमि ।। छाया- प्रथमा बहुलप्रतिपदि द्विाया यहुलस्य त्रयोदशीदिवसे । शुद्धस्य च दशम्यां यहुलस्य च सप्तम्याम् ॥ शुद्धस्य चतुथ्यो प्रवर्तते पञ्चमी चावृत्तिः । एता आवृत्तयः सर्वाः श्रावणे मासे ।। यहुलस्य सप्तम्यां प्रथमा शुद्धस्य ततश्चतुर्थ्याम् । वहुलस्य प्रतिपदि वहुलस्य च प्रयोदशीदिवसे ॥ शुद्धस्य च दशम्यां प्रवर्तते पञ्चमी आवृत्तिः । पता आवृत्तयः सर्वा माघमासे ॥) (सूर्यप्र. पु. २२२.)

·अयनतिथिनक्षनाणि
"तत्र स्युः श्रावणे पञ्च पञ्च माघे विवस्वत ।
याम्यायनारम्भरूपाः पञ्च ताः श्रावण स्मृताः ॥
तोत्तरायणारम्भरूपा माघे च पञ्च ताः।
आद्यावृत्तिः श्रावणाद्यप्रतिपद्यभिजाता ॥
माघस्य श्यामसप्तम्यां द्वितीया हस्तसंयुता।
तृतीया म्यानमः कृष्णत्रयोदश्यां मृगान्विता ॥
चतुर्थी शुक्लतुर्यायां माघे शतभिपग्युता ।
विशासायुग्नभइश्वेतदशम्यां पञ्चमी भवेत् ॥
पष्ठी माधे प्रतिपदि श्यामायां पुप्यशालिनी ।
सप्तमी कृष्णसप्तम्यां श्रावणे रेवतीयुता ॥
माधे कृष्णत्रयोदश्यामष्टमी मूलसंयुता ।
नभश्चतुर्थ्या शुक्लायां नवमी योनिदेषयुक् ॥
माघकृष्णनयोदश्या दशमी कृत्तिकायुता"।
इति काललोकप्रकाश , (प ६९-७०)
,

·10 वेदाज्यौतिष सव्याख्यम् वेदानज्योतिपम् सूर्यप्रगति सख्या अयन माम पक्ष तिथि नक्षत्र अयन मास पक्ष तिथि नक्षत्र माघ 1उ प्रतिपा धनिष्ठा द भाषण कृष्ण प्रतिपत् अभिनिन् | धारण द सप्तमी चित्रा माघ कृष्ण सप्तमी माघ 33 नयोदशी आर्द्रा द श्रावण प्रयोदशी मृगशीर्षम कृष्ण श्रावण कृष्ण चतुर्थी | पूर्वाभाद्र |उ माघ चतुर्थी शतभिषर माघ कृष्ण दशमी श्रावण अनुराधा द दशमी विशाखा श्रावण 6/द प्रतिपत् | आश्लेषा |उ माघ कृष्ण प्रतिपत् माघ 7उ सामी अधिनीद श्रावण कृष्ण सप्तमी धारण द त्रयोदशी | पूर्वाषाढा उ माघ कृष्ण उ माघ कृष्ण चतुर्थी उत्तर श्रावण पगुनी द नवमी | पूर्वफल्गु 10द श्रावण कृष्ण दशमी रोजीउ माघ कृष्ण प्रयोदशी पृत्तिका Prith m ·11 ऋतुप्रारम्भकाल: युगे विंशहतूनां यस्मिन्यस्मिन्मासे यस्यां यस्यां तिथौ समारम्भस्तमाह-'एकान्तरे' इति- 'एकान्तरेऽति मासे च पूर्वान्कृत्वादिमुत्तरः । अर्धयोः पञ्चवर्पाणा मृतू पञ्चदशाष्टमौ' ॥११॥ रको द्वौ त्रय इति मासेषु गण्यमानेषु एक मासं अन्तराळे मुक्त्वा वृतीये मासे तृतीये च दिवसे ऋतुरन्यो भवतीत्यर्थः । पूर्वान् कत्वन्तान् मासान् दिवसांश्च आदिं कृत्वा प्रथम इति गणयित्वा रफान्तरे मासे दियसे चे उत्तरः ऋतुः भवतीति शेयम् । युगस्य चवर्षाणां अर्धयोः विशतित्रिंशतिमासेषु पञ्चदशाप्टमी ऋतू तुदिवससोये भवतः, पूर्वार्धे पञ्चदशर्तयः तथोत्तरार्धे पञ्चदश- यः; प्रथमतः प्रथमेति द्वितीय तृतीयेऽति इति गणनया पञ्च- शिक्रतुः अष्टमेऽह्नि अर्थात् एकान्तरगणनया पञ्चदश्यां भवतीति गत्पर्यम् । 'णामृद्' इति पा कारः ऋतुं, 'दुकारः छु, दिनं धयति. ते हि ऋतुशब्दयोराद्यक्षरे, ऋतुसयादिनसहया- धके इति शेयम् । उक्तं च सूर्यप्राप्ती (प २११)-- एफन्तरिया मासा तिही य जासु ता उऊ समप्पन्ति । भासाढाई मासा भदययाई तिही गया ॥ एकान्तरिता मासा तिथिश्च यासु ते ऋतयः समाप्यन्ते। आपाढादिर्मासः भाद्रपदादिस्तिार्शया (भन मलयगिर्याचार्यन्याख्या) सूर्यतुंचिन्तायां मासा पाढादयः द्रष्टव्याः । आगढ- पासादारभ्य ऋतूनां प्रथमतः प्रयर्तमानत्यात् । गिधयस्मा अपि मादपदाधाः । मादपदारिमासेषु प्रथमादीनामृतूनां पारममाप्त. यात् । तत्र येषु मासेपु यासु च तिथिपु प्रायः प्रासादयः सूर्य- परफाः पारसमामुपन्ति ते आपासादया मासाम्नाथ तिथयः म. पल पटन्रम्

·12
वेदारज्योतिपं सव्याख्यम्
भाद्रपदाद्याः भाद्रपदादिमासानुगताः सर्वा अप्यफान्तरिता वेदित
व्याः । तथाहि-प्रथमर्तुः भाद्रपदमासे समाप्तिमुपयाति । तत
एकं मासमश्वयुग्लक्षणमपान्तराळे मुफ्त्या कार्तिके मासे द्वितीय
ऋतुः परिसमाप्तिमियति । एवं तृतीयः पौषमासे । चतुर्थः फाल्गुने
पञ्चमो वैशापे मासे। पष्ठ आपाडे । तथा प्रथमतुः प्रतिपदि समा
प्तिमेति । द्वितीयस्तृतयिायाम्। तृतीयः पञ्चम्यां चतुर्थः सप्तम्याम्
पचमो नवम्याम् । पष्ठ एकादश्याम् ।
फाललोकप्रकाशेऽपि (प. 81)
त्रिंशतोऽपि युगप्नां पूर्तर्मासांस्तिथीनपि ।
पक्षांश्च कृष्णशुक्लाख्यान् मोऽथ समयोदितान् ॥
आद्यो भाद्रपदश्यामप्रतिपद्यन्तमनुते ।
कार्तिकस्य तृतीयायां कृष्णपक्ष द्वितीयकः॥
पौषस्य कृष्णपञ्चम्यां तृतीयः पूर्तिमनुते ।
फाल्गुनदयामसप्तम्यां पूर्यते च तुरीयकः ॥
राधश्यामनवम्यां च पञ्चमः परिपूर्यते ।
शुचेरशुभैकादश्यां पष्ठः पूर्णो भवेतुः ॥
पूर्णो भाद्रपदश्यामत्रयोदश्यां च सप्तमः।
अमावास्यां कार्तिकस्य पूर्णो भवति चाष्टमः ॥
पौषशुक्लद्वितीयायां नवमर्तुस्समाप्यते ।।
फाल्गुनश्चततुर्यायां दशमोऽन्तं प्रपद्यते ।
एकादशोऽन्तं वैशाखशुक्लपष्ठयां बिभर्त्यथ॥
आपाढशुक्लाटम्यां च द्वादशः परिपूर्यते ।
प्रयोदशो भाद्रपददशम्यां विशदत्विपि॥
चतुर्दशः कार्तिफिक द्वादश्यां धवलद्युतौ ।
पौपश्येतचतुर्दश्यां पूर्ति पञ्चदशोऽश्नुते ॥

·हातव्यदिनम् 13 ॥ विशदप्येवमृतव प्रोक्ता प्राप्तसमानय । एसन्तरेषु मासेपु तिथिप्वकान्तरास्विति ॥ रिच- कर्ममासात्सूर्यमासोऽहोरानार्ध यदधते । नौ द्विभानुमासोत्थेऽहोगनो वर्धत तत ॥ ततश्च- - फर्ममासद्धय पष्टिगहोरात्रा भरन्ति ये मूर्यमासद्वयात्मतुम्त्येकपष्टिदिनात्मक । द्विकर्ममासापेक्षस्तद्धदृतुमृनु प्रति ॥ अहोरामस्समाधिकश्चतुर्माम्या तु तव्यम् । वर्षाशीतोष्णसाल पु चतुर्मासमितेषु यत् । थधिरात्र भयेपर्य तृतीयमथ सप्तमम् । हेयपर्यतिथिस्वरूपमा - 'हु हेय इति- यु हेयं पर्व चेत्पादे पादस्त्रिंशत्तु सकिका । भागात्मनाऽपवृज्यांशानिर्दिशेदधिको' यदि ॥ १२॥ यदि पतिथि पादे दिवसस्य आध चतुर्थभागे ममाप्तिमति, तदा नत् ए दिन हेय त्याज्य, तस्मिन्दिन इष्टयादिवदिषयमाणि न कार्याणीत्यर्थ । पादलक्षणमा पादस्त्रिशत्त्यिति-मेगाग्निशदशा पादमे गुचन्तीत्यर्थ । प्रतितिधि भागात्मना समुदितानतानशान् भधियात् अपयज्य पृथक्सक्दलथ्य निर्दिशत् गणनार्थमित्यर्थ ।। तथा चान गर्यप्राप्ती (प २१-०१७)- "चन्दउऊमामाण अमा जे दिम्सर पिमेममि । ने भीमातमागा भान्ति मासम्म मायच्या॥ पायट्ठिभागमग दियगं गंजार भीमग्त्सम्म। पायटिए शिपमे दि मोमग्न नभाया। --- HIM

·वेदाङ्गज्योतिष सव्याख्यम्
14
चान्द्रर्तुमासानां अंशा ये दृश्यन्ते विशेषेण ।
तऽयमरात्रभागा भवन्ति मासस्य ज्ञातव्याः ॥
द्वापष्टिभागमेकं दिवसे सायतेऽयमरात्रस्य ।
द्वापटषा दिवसः अवमरात्रं ततो भवति ॥
अनयोर्यास्या-सावनमासः परिपूर्णत्रिंशदहोरानममाणः । चान्द्र
मास एकोनविंशदहोरात्रा द्वात्रिंशय द्वापष्टिभागा अहोरात्रस्य ।
ततः चान्द्रमासस्य चान्द्रमासपरिमाणस्य ऋतुमासस्य च सावन
मासपरिमाणस्य च परस्परविश्लेयः क्रियते । विश्लप च कृते सति
ये अशा उद्धृता दृश्यन्ते त्रिंशद्वापष्टिभागरूपाः 30-2981%*
ते अवमरावस्य भागाः । तद्धयवमरा परिपूर्ण मासद्वयपर्यन्ते
भवति । ततस्तस्य सत्काः ते भागाः मासस्यावसाने द्रष्टव्याः।
यदि विंशदिवसेपु त्रिंशधापष्टिभागा अवमरामस्य प्राप्यन्ते तत
एकस्मिन्दियसे !x इनि द्वापष्टिभागः एकैको दिवसे दि.
यसे सजायत अवमरात्रस्य। तदेवं द्वापष्टया दिवसः एकोऽवमरात्रो
भवति । दिवसे दिवसे अवमरात्रसत्कैकद्वापष्टिभागवृद्धया द्वापष्टि-
तमो भागः सञ्जायमानो द्वापष्टितमदिवसे मूलत एव त्रिषष्टितमी
तिथिः प्रवर्तते इति. एवं च सति यः एकपष्टितमोऽहोरात्रः
तस्मिन् पकषष्टितमी द्विषष्टितमी च तिधिनिधनमुपगतेति द्वापष्टि-
तमी तिथिलोंके पतितेति व्यवहियते-उकं च
"एकसि अहोरत्ते दोवि तिही जत्थ णुहणमेज्जासु।
सोरथ तिही परिहायह" इति.
एकस्मिन्नहोराने द्वे तिथी यत्र निधनमप्यतः ।
साऽत्र तिथिः परिहीयते । इति.
फाललोफप्रकाशे च-(प १००)-.
युगेऽथायमरात्राणां स्वरूपं किञ्चिदुच्यते ।
भवन्ति ते च पद तथा त्रिंशद्युगेऽसिले ॥
एकैकस्मिन्नहोरात्र एको द्वापष्टिकल्पितः ।
लभ्यतेऽयमरावांशः एकवृद्धया यथोत्तरम् ।

·16
हातव्यदिनम्
कर्ममासे ततः पूर्णे त्रिंशद्दापष्टिजा लवाः ।
लभ्यन्तेऽवमरात्रस्य तत एवोच्यते वुधैः ॥
चिइलपे विहिते येऽशाः शेषाः कर्मेन्दुमासयोः ।
त्रिंशद्दापष्टिजाः कर्ममासस्यैतेध्यमांशकाः ॥
कर्ममासद्वये पूर्णे ततप्पष्टिदिनात्मके।
सम्पूर्णोऽवमरावस्स्यादेकषष्टितमे दिने ।
अयं माव:--
.दापष्टिरंशाः कल्प्यन्तेऽहोरात्रस्यादिमेऽथ च ।
तपैकषष्टिभागात्मा सम्पूर्णा प्रथमा तिथिः ॥
एको द्वापष्टिभागो योऽहोरात्रस्यावशिप्यते ।
एकांशेन द्वितीयापि तिथिस्तत्र समाविशत् ।।
एको दापष्टिभागांऽस्या अतीतः प्रथमे दिने ।
ततपयंशात्मिकेयमहोरात्रे द्वितीयके ॥
दापटपंशद्धये तस्य शेपेऽसौ पूर्णतां गता।
दाभ्यां भागाभ्यां प्रविष्टा तृतीयास्मिस्ततस्तिथिः ॥
अहोराने तृतीयेऽथ भागास्तुर्यतिथेत्रयः।
मविशन्त्यथ पञ्चम्याश्चत्वारोंऽशास्तुरीयके ॥
एयमेकैयभागेन हीयते प्राक्तनी तिथिः ।
पर्धत प्रत्यहोरा तिधिरागामिनी पुनः ।
एफप्रिंशत्तमतियेरेवं निशत्तम दिने ।
विदिशाः प्रषिष्टास्स्युः ततस्तस्मिन्दिने गनु ।
याशिदेशप्रमिता तिधिरिसरामी भवेत् ॥
विशडापटपंशमाना कविंशतमी तिथिः ।
ममाप--
यायंशो.स्तानमनिषतिमे दिनम
কােচুমাৰ বৰ পৰিস্কা।
एफपिनमतिकालिम दिने ।

·. 16 वेदाज्यौतिष गव्याख्यम् एकोऽशस्स्यात्ततो द्वापठितमी चारिला तिथिः। एवं च द्वापप्रितमी प्रविष्टा निखिला तिथिः॥ एफपष्टिभागरूपाकरितमे दिने । एकपएितमदिनस्याद्यो द्वापष्टिजो लयः । एकपष्टितमतिधेश्चरमोऽसौ विभाव्यताम् ॥ ततश्च द्वापतितमोऽप्यप्रैयास्तं गतस्तिथिः। रचमस्मिन्नहोराने द्वे तिथी पूर्णतां गते । द्वापष्टितमयनस्य ततस्सूर्योदयक्षणे। उपस्थिता पूर्वरीत्या द्रार त्रिरष्टितमी तिथिः ॥ एवं च द्वापष्टितमी नाता सूर्योदयं तिथिः । पतितति ततो लोके शुभकार्यप्वनाहता ॥ ८०२॥ तदित्थं पूर्वोक्तद्वापटिमागास्सद्दालता यस्मिन्पर्वदिवसे एक- शिद्यापटिभागा. (81) भवन्ति स दिवसः यागान्छुभकर्मणश्न वाहप्यतः इति ाहेयमित्युक्तम्. सैपा जैनप्रक्रिया न ग्रामणानां न संमतेत्याशनीयम्. पिता- महेनापि तथोक्तमिति पञ्चसिद्धान्तिकायां वराहमिहिराचार्येण स्पटमुक्तत्वात् - "रवि शशिनोः पञ्चयुगवणि पितामहोपदिष्टानि । भधिमासरित्रशद्भिर्मासरचमो द्विपश्या तु ॥ इति पितामहसिद्धान्ते-- एतेन सुधाकरद्विवेदिमहाशयादिभिर्विपश्चिद्भिः परी पिता एकादशद्वादशश्लोकयोराः निर्मूला इति पर्वराशिमानमाह- निरेकं द्वादशाम्पस्तं द्विगुणं रूप संयुतम् । पाटया पटया हुतं द्वाभ्यां पर्वणां . भानि चतु' अंशेषु विभक्तानि चतुपु में 1 चाप्यसंयुतम् । गतसंयुनामात व पाठान्तरम . " ·- पर्वराशिः 17 शिष्टास्त्रयोंऽशाद्वादशभिरभ्यसनीयाः गुणनीयाः। पुनस्ते द्विगुणाः कार्याः। रूपसंयुताश्च एकसंयुक्ताश्च कार्याः । नतः द्वाभ्यामधिकया विभजनीयाः । द्वापरया द्वापण्या इति चीप्सया द्विरावृत्तया द्वापएथा चतुर्विंशत्यधिकेन शतेन विभजनीया इत्यर्थः । तदेवं लब्धो राशिः पर्वराशिः पनयनराशिर्भवतीत्यर्थः ॥ (4--1)x12x2+1 [(2x62)-(124)]-X11 ३४१- पर्वानयनराशि:- अनोपपत्तिः-पञ्चवर्षात्मके युगे 67 नक्षत्रमासा लभ्यन्ते 62 चान्द्रमासाश्च । ततश्च एकश्चान्द्रमासः नक्षत्रमाससमपरि- माणो भवति। चन्द्रश्चैकस्मिन् नक्षत्रमासे 27 नक्षत्रेषु चार करोति। तत एकस्मिन् चान्द्रमासे #IX27 = 291 नक्षत्रेषु चार करोति । अत एकस्मिन् पक्षे 2012-1320-144 तथा च चतुर्दश भानि चतुर्विशत्यधिकशतभांशानां त्रिसप्तत्यंशान चरतीति फलि. तम् । एत एव चतुर्विंशत्यधिकशतभांशानां त्रिसप्ततिभागाः पर्वमां- शराशित्वेन अस्मिन् श्लोके उदृताः । अतश्च अयमेव भांशः पर्य- सङ्ख्यया गुणितः तत्तत्पर्वभांशराशि ददाति । चतुर्विशत्यधिकशत. समा भांशा एक नक्षत्रम् । तच चतुर्दशगुणनक्षत्रैस्साकं सकल. नीयम् । ऊनः राशिः पर्वमांशो भवति । यत्र पर्वमांशः पादसमः पादसमाधिको वा भवति तय पर्वदिनं हेयं भवति । यथ पादान तदादेयं भवति। एतद्नानुसारेण अत्र संयोजिता युगगतदर्शपूर्ण- मासपट्टिका कृता। एपेव पछिका उपपत्तिगणनानुसारेण थियोनाना पाश्चात्यविदुपा स्यायवेदाङ्गज्योतिपटीकायां संयोजिता वर्तते । परंतु न तेन "निरक" इति श्लोकः व्याख्यातः। सुधाकरद्वि- वेदिमहाशयादिभिरयं श्लोकः प्रकरणसंवन्धं विनाऽन्यथैय व्याख्या- तः। तदत्र यत्समअसं तत्सुधीभिरवलोकनीयम् ॥ भयमेयास्य श्लोकस्य अन्धकदभिप्रेतोऽर्थ इत्यत्र ज्योतिष्क- रण्डनामजैनज्योतिपनन्धे संपादो दृश्यते। तत्र दि (प. 218 पद्य सं. 317) सूर्यनक्षत्रविषयः पर्वधुवराशिरित्थ नितिः। "चौदस दिवसा यावासमुष्टुत्ता चुणिया य तेयीसम् । एमांस. 3 ·4416 %3 18 वैदाइज्योतिष सय्याख्यम् इभागा पव्धीकरिफ्पधुवरासी " । " चतुर्दश दिवसा द्वाविंशतिः मुहूर्ता च प्रयोविंशतिः। एकत्रिंशद्भागाः परितकामधुवराशिः"। व्याख्या-सर्वेष्यपि पर्वसु ऋक्षवराशिः सूर्यनक्षनविपयो ध्रुवराशिः पर्वीकृतः एफेन पर्वणा निष्पादितोऽयम् । तद्यथा-चतुः दश दिवसा एकस्य दिवसस्य द्वाविंशतिर्मुहूताः। एकस्य मुहूर्तस्य प्रयोविंशतिरेकत्रिंशदागाः इति । कथमस्योत्पत्तिः? यदि, चतु विंशत्यधिकेन पर्वशतेन पञ्च सूर्यनक्षपर्याया लभ्यन्ते, तत एकेन पर्वणा किं लभ्यते? इति 11-नक्षत्रकरणाय इदं 14" (अष्टा दशशतैत्रिंशदधिकैः सप्तपप्टिभागैः) गुण्यते. तथा च xixsi- हा पञ्चभिश्च सप्तपष्टिभागैः एकोऽहोरानो भवतीति Exam 181 अहोरात्रा भवन्ति । 111411 अहोरामाः । एको होरात्र: 603 कलात्मकः । एफ नक्षत्रं 610 कलात्मकमिति च पक्ष्यते। तेन च अहोरात्राः18x4223D14Bनक्ष प्राणि भवन्तीति 1441 अहोरात्ररूपः ज्योतिफरण्डोक्तः पर्वराशिः 141 नक्षत्रात्मकेन वेदागज्यौतिषोक्तेन पर्वराशिना समान इत्या. फलनीयम् ॥ अन भागाः दिवसस्य द्वात्रिंशन्मुहूर्तानां एकस्य मुहुर्तस्य प्रयोविंशतिरेकत्रिंशद्भागानां समा इति बोध्यम् । अयं च ध्रुच. राशिरभीप्सितपर्वसह्वयया गुणितो तत्पर्वगतसूर्यनक्षनं ददातीति तत्रैवोक्तम् (पद्य. ३४८)-एतद्धधराशिसमानयनाय अन्ये च प्र. काराः तत्रैव व्याख्याने (पत्र. २९४) निर्दिष्टाः-तथाहि- (२) अथवा ध्रुवराशेरन्यथा निप्पत्तिः-नवशतानि पञ्चदशो. तराणि द्वापरया हियन्ते लब्धं = 141 || (३) अथवा चन्द्रमासः एकोनत्रिंशाईनानि द्वात्रिंशदिवसस्य द्वापष्टिभागाः अस्यार्ध%D2011%D143 144 ॥ 2 (४) अथया यदि चतुर्विशत्यधिकेन पर्वशतेन अष्टादश. शतानि त्रिंशदधिकानि दिवसानां लभ्यन्ते तदा एकेन पर्वणा किमिति, YADA%3D1411 ॥

·पर्वराशि
19
पर्पसु चन्द्रनक्षत्रयोगपरिज्ञानाय ध्रुवराशिरय ज्योतिष्करण्डे
निरूपित (५ २३८ पद्य ३३५)-
चउवीससय काऊण पमाण सत्तसट्टिमेघ फलम् ।
इच्छापव्वेहि गुण काऊण पज्जया लद्धा ॥
अट्ठारससपाहिं तीसेहिं सेसगाम्म गणियमि ।
तेरसविउत्तरेहिं सरहिं अभिजीमि सुद्धमि ॥
सत्तट्टिविसष्टेण सव्वग्गेण ततो उ ज सेसम् ।
तरिस्य नायच जत्थ समत्त हवह पव्यम् ॥
छाया-
चतुर्विंशतिशत कृत्वा प्रमाण सप्तपष्टिमेव फलम् ।
इच्छापर्वभि गुणन छत्त्वा पर्यया लब्धा ।
अष्टादशशते त्रिंशद्धि शपे गुणिते ।
प्रयोदश व्युत्तरैश्शतै अभिजिति शुद्धायाम् ॥
सप्तपष्टिद्वापष्टया सर्वाग्रेण ततो यच्छेपम् ।
तहक्ष शातव्य यन समाप्त भवति पर्व ॥
व्यारया-त्रैराशिकविधौ चतुर्विशत्यधिक शत प्रमाण प्रमाण
राशि कृत्या सप्तपधिरूप फल फलराशिं कुर्यात् । कृत्वा चेप्सित
पर्वभि गुण गुणकार विदध्यात् । विधाय चायेन राशिना चतुर्थ
शत्यधिकेन शतेन भागे हते यल्लम्ध ते पर्याया ज्ञातव्या । यत्पुना
शपमवतिष्ठते तस्मिन् (१८३०) अष्टादशशतस्त्रिंशदधिय गुणिते
अभिजिदादिशोधने मृत च, सप्तपण्या द्वापष्टौ गुणिताया यमयी
तन भागे हत यल्लम्ध तापन्ति नक्षत्राणि शुद्धानि। यत्पुनशेष
तथा चxn=*=1111=1lrk यदानन्योति
पोक्त पर्वधुवराशि ज्यातिप्फरण्डोत्तादस्मायराशरनन्य एप्रेति
योध्यम् । 111 इत्येष दिवसात्मक IN इत्येप नक्षत्रारमय
तदक्ष ज्ञातव्यमिति।
इति तयोर्मेद ॥

·20 वेदाज्यातिष सय्याख्यम् युगे दशपर्वाणि युगे पूर्णमागपर्वाणि D 1 श्रविष्ठाया प्रथमो दर्श अत 14 1 धनिष्ठाया पथदशाया मसाय श्रविष्ठा- पौर्णमासीति 14 चतुर्दश नक्षनाणि पधदस्य भा. गेषु पौर्णमासी भवति 2 (141)x2 28111 2 (14141)x334381) अन 2918 अत पादोन भाश पर्वभाश पादादधिक इति पर्व इति पर्व ग्राह्यम्, पूर्वाभाद्र हेयम् उत्तरफन्गुनी. 3 (14)x4-58 रेवती 3 4x5%3D111 चिना । अन पर्वभाश पादोन इति प्राथम् . द्वौ गताटापयशता सङ्कलनीयो भाश 117 पादादधिक . 4 Hix6-17 भरणी हेयम् . 4x7-11 अनुराया प्रा ह्यम् 517x8D. रोहिणी हेयम्। 5Hx9% DF मूल प्राह्यम् 6X10% DM आदी यम् 6x11=H उत्तराषाढ ग्राह्यम् 72x12% आलेपा मा 71x1331धनिष्ठा हेयम् ह्यम्. 8x143 पूर्वफ्ल्गुनी 8 likx15318 पूर्वाभाद्र है. प्राह्यम् 9 H.x16- हस्त ग्राह्यम्, 9 Tx17- अश्विनी प्रा- १ यम्. 10. स्वाती त्याज्यम् 1111 अनुराधा 10*17 कृत्तिका प्राह्यम् 11 मृगशीर्षम् उपादेयम् * पर्वमांशशप एवान निर्दिष्ट । हेयोपादेयव्यवस्था पौर्णमासीवेव न तु दर्शविति सम्प्रदाय ·पर्वराशिपहिका 21 युगे दर्शपर्वाणि युगे पूर्णमासपर्वाणि , " 1211 मूला 13 और श्रवण 14 शतभिषक् 15 ११, उत्तराभाद्र 164 अश्विनी 17 114 कृत्तिका 18 IT आर्द्रा 1911 पुष्य 2018 मखा 21 भी उतरफल्गुनी 22 चित्रा 23 111 विशाखा 24 12 मूल 25 उत्तराषाढा 26 धनिष्ठा 27 पूर्वाभाद्र 12 H पुनर्वसु हेयम् 1382 आशेषा हेयम् 14 11 पूर्वफल्गुनी हेयम् 15 चिना उपादेयम्, 16 18. विशाखा 17 ज्येष्ठा 18 1 पूर्वापाढा हेयम् 19 11 श्रवण 2011 शतभिषक, 21 11 रेवती ग्राह्यम् 22 भरणी 23 H रोहिणी 24 आद्रा हेयम् 25 18 पुष्य 26 187 पूर्वफल्गुनी प्राह्यम् 27 हस्त 28 स्वाती 29 अनुराधा हेयम् 30 मूला 31+11 उत्तराषाढा 32 शतभिषा प्रायम् 331 उत्तराभाद 34 अश्विनी 351 कृत्तिरा हेयम् 361. गर्षि 37 1#पुनर्व " " " " 288 रेवती 29 12 भरणी 30 Hो मृगशीर्षम् 31 पुनर्वसु 32 1. आलेषा 33 पूर्व फल्गुनी 34 1 हस्त 35 li farem 36ज्येष्टा 37 पूर्वापाड १ W ·22 वेदाङ्गज्योतिष सध्याल्यम् युगे दर्शपणि युगे पूर्णमासपाणि " " " 38 श्रवण. 391 शतभिषा 40 111 उत्तराभाद्र 41 14 भरणि 42 रोहिणी 43. आदा 44 पुष्य 45 19 मघा 461 उत्तरफल्गुनी 47 1. स्वाती 48187 अनुराधा 49 मूल 50 उत्तरापाटा 51 धनिष्टा 52 उत्तराभाद 53 17 अश्विनी 54 R कृत्तिका 551 मृगशीर्ष 561 पुनर्वसु 57 11 आश्लेषा 581 उत्तरफगुनी 59 चित्रा 60 HR विशाखा 61 H. ज्येष्टा 62 183 पूर्वाषाढा 38 मघा माह्यम् 391 उत्तरपल्गुनी प्रायम् . 40 चित्रा हेयम् 41. विशाखा 42 14 ज्येष्ठ 43 TT उत्तरापाढा प्रायम् 44 धनिष्टा 45 पूर्वाभाद्र 46 परेवती हेयम् 47 भरणा 48 रोहिणी 49 1 पुनर्वसु प्राह्यम् . 50 11 पूर्वफल्गुनी 518 52. हस्त हेयम् 53 101 स्वाती 54 11 अनुराधा हेयम् 55 पूर्वापाढा ग्राह्यम् 56 श्रवण 57 1 शतभिषक् हेयम् 58 HA उत्तराभाद 59 19 अधिनी 60 रोहिणी ग्राह्यम् 6IF आ " " . " " " " 62 पुष्य " ·23 एकादशगुणथोनः शुक्लेऽधं चैन्दवा यदि ॥१५॥ उपादेयपाणि भांशाध हेयोपादेयपर्यराशिमुना हेवफारणप्रदर्शनपूर्यफ उपादेयानि पर्याणि विशिप्याद "स्युः पादोयम्" इति ॥ स्युः पादोघं त्रिपद्यायाः त्रियकेहः कृते स्थितिम् । साम्येनेन्दोः स्तुणोन्ये तु पञ्चकाः पर्व'सम्मताः ॥१४॥ एवमित्यध्याहार्यम् । एवं ते पूर्यश्लोकोक्तप्रकारेण पर्व- राश्यानयने कृते, इन्दोः चन्द्रस्य स्तृणः नक्षत्रस्य च साम्येन पर: स्परसमभावेन विपद्यायाः पौर्णमास्याः अनः दिवसस्य पादोर्च पादभागादुत्तरस्मिन् नि।के भागे त्रिभागे द्विभागे एकमागे धा भांशाः स्थितिं प्राप्य स्युः इति पट्टिकायां दृश्यते इत्यर्थः । स्थिता इति या पाठः । उक्तेभ्यः भांशेभ्यः अन्ये भांशाः जापादिचोदिताः गर्वसम्मताः उपादेयपर्यत्वेन सम्मताः शिष्टसम्मता इत्यर्थः । जावा- देचोदिता भांशाः पर्वमांशराशी पट्टिकादर्शिते समालोफनीयाः ॥ नवमी, अष्टादशी, पड्डिशीति याः पर्वसंख्याः जावादिपर्वनक्षत्र- हिकायां यथा निर्दिष्टाः तादशसहयाकेपु पर्पसु पर्वध्यराशिपट्टि- कायां तथैव समुपलभ्यन्त। तत्र हि नवमं पौर्णमासीपर्व अश्विनी- क्षित्रांशयुतं दृश्यते। इत्थमेव अष्टादशं दर्शपर्व र आर्द्रानक्षत्रां. संयुतं दृश्यते-अश्विनी, आद्रा पूर्वफल्गुनीत्यादि क्रमेण तानि नायादिचोदितानि नक्षत्राणि पञ्चशः पञ्चशः निर्दिष्टानि । सुधाकर- देवेदिमहाशयादीनां व्याख्यानमत्र केवलं प्रतिभाकौशल्यविल- सेतं, न ग्रन्थकदभिप्रेतमिति स्पष्टम् ॥ पर्वध्रुवराशिमनुसृत्य गणने कृते द्वादशे पक्षे फियान् पर्व- नांशी भयति ? अनेषु द्वादशपक्षादूनेषु द्वितीयतृतीयचतुर्थपञ्चम पछेषु पक्षेपु कियन्तो भाांशास्सम्भवन्तीत्यस्य प्रश्नद्वयस्य शिष्य- सम्प्रत्ययाय उत्तरमाह "भांशास्स्युः" इति- भाशास्स्युरष्टका फापी पदावादशकोद्गताः । सिम्मिता-समानमाना .

·. 24 वेदाग्यौतिष सव्याख्यम् पक्षाणां द्वादशके उद्गताः प्रमादागताः भांशाः पर्वधुवराशि- भागाः अष्टकाः कार्याः स्युः, अष्टौ भवन्तीति शेया इत्यर्थः । ऊनः द्वादशादूनः पक्षश्चेत , तत्र पर्वमांशः एकादशगुणो भवति । द्वाभ्यां चतुर्भिः पड्भिरटभिर्दशभिर्वा गुणिताः एकादशांशा भवन्ती- त्यर्थः । एतेषु पक्षेपु पेन्दवेषु सत्सु चन्द्रसम्यन्धिपु सत्सु, शुक्ल पक्षेपु प्रथमद्वितीयतृतीयादिपु द्वादशादूनेषु पक्षेषु अर्ध चतुर्विश- त्यधिकशतानां नक्षत्रांशानामधं च समुपलभ्यते इति वस्तुस्थिति- कथनम् ॥ उदाहरणम्-पर्वमांशस्तावत् 1 रूपः । अयं राशिः द्वादशेन गुणितः 2x12=-=TI, सप्त नक्षत्राणि अष्टौ चतुर्विशत्यधिकशतभागाः-धनिष्ठामावास्याया अनन्तरं या द्विती- या अमावास्या पूर्वभाद्रपदनक्षत्रयुक्ता भवति स पक्षः द्वादशादूनः, स च द्वितीयः पक्षः । अतः पर्वराशौ द्विगुणिते x2ati =11, एकं नक्षत्रं द्वाविंशतिः, चतुर्विशत्यधिकशतभागाः द्विगुणा एकादश भांशाः। एवं तृतीये दर्श पक्षाश्चत्वारो भवन्ति । अतः xx4%D!!=2th, चतुर्गुणैकादशभांशसमेतं नक्षत्र- द्वयम् । एवं पञ्चमे दर्शे पद्पक्षाः सम्भवन्ति । अतः 1x6%3D 1%D18, त्रीणि नक्षत्राणि पगुणिता एकादश भांशाः ॥ शुक्त तु प्रथमे + द्वापष्टिश्वार्धे नक्षत्रम् । एवं द्वितीयायां पौर्णमास्यां inx3tif%D1+ist 1+, अर्धमधिकम् । पर्वगतभाशेपु पट्टिकानिर्दिऐषु परीक्षितेपु, पक्षद्वादशके भांशा अष्टौ समुपलभ्यन्ते । जनपक्षेषु भांशा एकादश, द्विगुणिता एकादश ज्यादिगुणिता एकादश या दृश्यन्ते । शुक्ले पर्वणि चतुर्विशत्यधिकशतभागानां अर्धे द्वापटि- भांशाश्च समुपलभ्यन्ते इति यदत्रोक्तं तत् शिष्यप्रत्ययदायायैव । अत्र पक्षद्वादशफेन यादिगुणितं पक्षद्वादशकमपि समृद्यते। अ तु यथा निरेफमितिश्लोकेन चोधितः पर्वमांशः धुवराशिस्तथ भांशेतिलोकेन परामृष्टः भांशः अष्टकरूपः जनपक्षविषयक - ·दावाप 25 एकादशरूप भाशश्च न धुवराशि । पवित्सोऽयं न्यूनाधियदोप- कलुपित । चिदष्टका नयका वा भवन्ति । पचिदूनपक्षगतभाश. नैकादशगुणोऽपितु सप्तगुण इति दृश्यते । यप्रेतहश्यते तत्स्थूल निर्दिशति "नवरिति' । अत्र 'पक्षात् " इति यहचीयपाठोऽपि ग्राध ॥ पक्षात्पञ्चदश तद्भुक्तमिति निर्दिशेत् । नरभिस्तद्गतोऽशस्स्यादूनाशो द्वघधिकेन तु ।। नवकैरुद्गतांशस्स्याद्नस्सप्तगुणो भवेत् । आपापस्नयुजि द्यु स्यात्पौरस्त्येऽस्तं गतेऽपरम् ॥ १६ ।। पञ्चदशसहयाकात्पक्षादू तत् अष्टकरूप पर्वभाशमान भुक उपभुक्त गतमिति निर्दिशेत् । तर्हि तत्र पर्वमाश कीदृश इत्यत आह "नाभि इति-अष्टकस्थाने नव भाशा दृश्यन्ते इत्यर्थ । ऊनाश एकादशरूप एकादशगुणो वा न भवति, अपि तु द्वयधिक धुना दिनेन अधिको भवति ॥ (पञ्चदशपक्षादूर्ध्व) भाश नयके नवसङ्खयया नवगुणित सझपया या उद्गतो भवति । द्वादशपक्षेभ्य ऊनेपु पक्षेपु भाश सप्तगुणो भवति । तिथिस्सप्तगुणा भवतीत्युत्ते अतिरिक्त तिथिरूपा भवात्यर्थ । अयुजि विषमे शुद्ध पक्षे द्यो आगप प्रक्षेप कार्य । पौरस्त्ये चन्द्रेऽस्त गते दशैं अपर द्यो आवपन कार्यमित्यर्थ ॥ ध्रुवराशिपरीक्षायामेतत्सर्व स्पष्ट भवति । अव पञ्चदशशुक्ल पक्ष युगस्य प्रथमदर्शादारभ्य पञ्चदशदर्शपर्यन्त सम्भवद्धि चतु दशदर्शपर्वभिस्सह सङ्कलनीय । तथा च एकोनविंशत्पर्याणि भवन्ति । धुवमाश एकोननिशता गुणित x29 = 100 =1714 तरिय पञ्चदशशुपक्षे भाश नवकैरुद्गत । द्वादशा द्विादशात्रिद्वादशाद्वा ऊनेषु पक्षेषु अश प्रमेण धुना दिवस अधिको भवति। सप्तविंशे पक्षे भाश = 2rxis 124 -1921-1511 J 4 ·26 %D वैदाइज्योति सध्याख्यम् अष्टाचिशे पक्षे भांशः-x7%D1%3D1019 एकोनत्रिश x14-1RN: इत्येवं पूर्वस्मादुत्तरः पक्षः एकैदियसेनाधिको भवाति शेयम्। एवं शुङ्गानन्तरभाविनि दर्शोऽपि गुरुपक्षदिवसमवयापेक्षयादिना. धन एकेन दिनेन वाऽधिको भवतीति तत्र अपर पावापो भवतीति क्षेयम् । युगमथमगुरुपक्षादनन्तरं दशे !!! एकेन हुना आविषयं दृश्यते । एवमन्येपु पर्यस्यपि द्रष्टव्यम् । यदन्न 'धु' इति निर्दिष्टं, तत् नाक्षत्रं दिनमिति शेयम् ॥ जावाद्युसनक्षत्रसहितेपु पर्वसु भांशस्य पादन्यूनतया पर्यदिन एवं यशक्रिया । अन्यत्र तु पर्वसु भांशेपु विभागभ्योऽधिकषु चतुः दश्यामेवोपवलयं प्रारभ्य अतिपदि यसक्रियत्लाद-जावारिति ।। जावास्सिम विद्यात्पूर्वार्धे पर्वसनर । भादानं स्याचतुर्दश्यां द्विभागेम्पोधिका यदि ।। १७ ।। जावादिलोके पर्वसम्मितनक्षत्रपञ्चकगणो यक्ष्यते । पर्वमां- शराशिपट्टिकायां परीक्षितायां अश्विन्या पूर्वफल्गुन्यादिनक्षत्रयुः केपुपर्वसु पर्वांशः पादाभ्यन इति ज्ञायते । तथा च तेषु पर्वदिव- सेवेव पूर्वाधं यशकिया। जावाद्यशानां पर्षपूर्वार्धसमत्यात् पूर्वाध च पादांशन्यूनत्यात् यदि पर्वमांशः दिमागेभ्योऽधिको भवति तस्मिन् पर्वदिने । तमाशेभ्योऽपि भांशः अधिको भवति चेत् । तदा चतुर्दश्यां तियावेव पर्वभांशमादाय उपबसथारम्भः, उत्तरे उत्तरास्मिन् दिने प्रतिपदि यज्ञनियत्यर्थः ॥ पर्यमांशपट्टिकायां, नवमहशुक्का, अप्रादशो दर्शः, पदिशः पूर्णमासः, पञ्चनिशो दर्शः, प्रयश्चत्वारिंशः पूर्णमासः, द्वापञ्चाशो दर्शः, पष्टितमः पूर्णमासः, सप्तमो दर्श:, पञ्चदशः पूर्णमासा, चतुचिशो दर्शः, द्वात्रिंशः पूर्णमासः, एकचत्वारिंशो दर्शः, एकोन पष्टिः पूर्णमासः, अष्टापश्चाशो दर्शः, चतुर्थः पूर्णमासः, प्रयोदशी दर्श, एकविंशः पूर्णमासः, त्रिशो दर्शः, अष्टानिशा पूर्णमासः, ।

·27 . पर्वसाम्मतनक्षत्राणि सप्तचत्वारिंशो दर्श , पञ्चपञ्चाश पूर्णमास , द्वितीयो दर्श, दशम पूर्णमास , एकोनविंशो दर्श , सप्तविंश- पूर्णमास , पद्मिशो दर्श, चतुश्चत्वारिंश पूर्णमासच जायादिम्मेण सनक्षत्रा । एते पर्न दिवसा पर्वकार्याहाँ इति स्पष्टम् । अन्यत्र भाशो द्विमागाधिर इति परदिने यागक्रिया चतुर्दश्यामुपयमथ इति निरवधम् ।। पर्वसम्मितनक्षमपञ्चमानि अग्विन्यादीनि निर्दिशति “जी. द्वारा इति- जो 'द्रा गः 'ख' ही 'रोपा- "चि "म्मू"पण्य: ""मा "धा "णः । "रे "मृ "घा वा "पोऽ "जः "कृ"य"ह"ज्ये "टा इत्यृक्षा लिङ्गैः ॥१८॥ जो-अश्विनी अश्विनी देवता, आद्रा-रद्रो देवता, 'पूर्वफल्गुनी भगो देवता 'विशाखा-इन्द्राग्नी देवते, उत्तरा पाहा-विश्वेदेवा देवता , "उत्तरभाद्रपद अहिर्गमय 'रोहिणी- प्रजापतिर्देवता आलेषा -सर्पा देवता , चिधा-त्वष्टा देवता, 1"मूलम्-निराति देवता 11शतभिषफ्--वरुणो देवता, 12भर ण्य -यमो देवता, पुनर्वसू-अदितिर्देवता, उत्तरफ्ल्गुनी-- अर्यमा देवता, अनुराधा--मियो देवता, श्रवण- विष्णुर्देवता, 1 रेवती-पूपा देवता, 8मृगशीप--सोमो दवता, मघा- पितरो देवता , स्वाती-वायुर्देवता, पूर्वापाढा-आपो देवता, 22पूर्वभाद्रपद-अज एकपाद्देवता, हात्तिका--अग्निदेवता, पुप्य-वृहस्पतिर्देवता, "हस्त - सविता देवता, ज्येष्ठा- इन्द्रो देवता, धनिष्ठा-यसयो देवता ॥ जावादिदार्शतानि उपादेयानि पणि- नवी पौर्णमासी 1', अश्विनी 2 अष्टादशी अमावास्या 17 आदी उ पडिशतितमी पौर्णमासी . पूर्वफल्गुनी , ·28 वेदानज्योतिष सव्याख्यम् 4. पञ्चत्रिंशतमी अमावास्या विशाया. 5 विचत्वारिंशत्तमी पौर्णमासी उत्तराषाढा. 6 द्विपञ्चाशत्तमी धमावास्या उत्तराभाद्रपद 7. पटितमी पौर्णमासी रोहिणी. 8 सप्तमी अमावास्या आशेषा. 9. पञ्चदशी पौर्णमासी चित्रा. 10 चतुर्विशतितमी अमावस्या मूल, 11 द्वात्रिंशत्तमी पौर्णमासी शतभिपर, 12 एकचत्वारिंशत्ती अमावास्याभरणी. 13 एकोनपश्चाशत्तमी पौर्णमासी पुनर्वसू 14 अष्टपञ्चाशत्तमी अमावास्या । उत्तरफल्गुनी 15 चतुर्थी पौर्णमासी अनुराधा. 16 प्रयोदशी अमावास्याश्रयणं. 17 एफविंशतितमी पौर्णमासी रेवती. 18 त्रिशतमी अमावास्या मृगशीर्षम् 19. अष्टात्रिंशत्तमी पौर्णमासी मया, 20 समन्नत्वारिंशसमी अमावास्या भ्याती. 21. पञ्चपञ्चाशत्तमी पौर्णमासी । पूर्यापाढा. 22 द्वितीया अमावास्या पूर्वभाद्रपद, 23. दशमी पौर्णमासी कृतिका. 28. एकोनविंशी अमावास्या पुष्यं. 95 सप्तविंशत्तमी पौर्णमासी हस्त. 26 पत्रिंशत्तमी अमावास्या ज्येष्छा. 27 चतुश्चत्वारिंशत्तमी पौर्णमासी धनिष्ठा. नक्षत्राणि प्रत्येकं चतुर्विशत्यधिकशतभागेपु विभक्तानि । सोऽयं मागः अंशराब्देन व्यवहियते ! पर्वगतमांशशब्दन व्ययहिय- माणा नक्षत्रभागा पत एषांश । दिनमेकं 803 कलात्मकं, तिथि: रेका 50311 कलात्मिका, चन्द्रस्य एकनक्षत्रभोगकालश्च 616 फलात्मक रत्यप्रे पक्ष्यते। कलाशानं तिथिनक्षत्रानयनायावश्यकम् ·29 योगनिरूपणम् अतः अंशस्थाने कलावतरणं सूर्याचन्द्रमसार्यांगोद्धरणोपायं चाह- "कार्याः' इति- कार्या भांशाटकस्थाने कला एकोनविंशतिः । ऊलस्थाने द्विसप्ततीरुद्धरेयुक्तसम्भवे ॥१९॥ "भांशास्स्युः” इति श्लोके पक्षद्वादशके भांशा अटका भय. न्तीत्युक्तम् । तत्स्थाने एकोनविंशतिः कलाः कर्तुं शक्या: । द्वाद- शद्वादशगुणोनपक्षेषु धा शुक्लपक्षेषु, युक्तसम्भये योगेन युक्तयोः सूर्याचन्द्रमसोसम्भये, योगसम्भय इति यावत् । तत्र योगसूच- कान् द्विसप्ताभांशान् सूर्याचन्द्रमसोस्संकलितान् द्विसप्ततिभा- शान् उद्धरेत् । द्विसप्ततिभांशसम्भवे योगो जात इति शेयमिति भावः । इदं च वस्तुस्थितिकथनं न तु कल्पना, न वा विधिः । तथाहि- एकस्मिन्पक्ष चन्द्रः 14 नक्षत्राणि चरतीति पूर्वमेवोक्तम्। अतो द्वादशपक्षेप (14FX12 = 1751:. नक्षत्राणि चरति । अथ वा युगगतचतुर्विंशत्यधिकशतपक्षेषु चन्द्र. 67x27 = 1809 नक्षत्राणि चरति । अतः द्वादशपक्षपु 94 x 12-1761FA नक्षत्राणि चरतीति तदेव लक्ष्यते । एते अप्ठौ भांशाः द्विादशवक्षेषु पोडश (19) भवन्ति । त्रिद्वादशपक्षेषु (31) चतुर्विशतिर्भवन्ति । इत्थमेव चतुर्दादशादिपक्षपु शेयम् ॥ पतादृशभांशाष्टकस्थाने एकोनविंशतिः कार्या इत्युक्तमत्र । अनोपपत्तिः- चन्द्रस्य एकनक्षत्रभोगकालः सप्तकलाविशिष्टमेकं दिनं भवति अतः 175 नक्षत्रोपभोगकालः 175 दिनानि+-176x7 कलाश्च-175 दिनानि 1225 कलाः एकं दिन 603 कलात्मक- मिति हेतोः 1925 कलाः= =2 दिनानि 19 कलाच भवन्ति । अतः पक्षद्वादशक चन्द्रः 175 नक्षत्राणि 177 दिनेषु 19 कलासहितेषु चरतीत्युक्तं भवति । अनश्च पक्षद्वादशके कलाकृता भांशाः 19 इति स्पष्टम् । यत्र 175 दिनेभ्योऽधिक ·80 ॥ वेदानज्योतिपं गव्याख्यम् दिनद्वयं तत् हेयदिनमिति च शेयम् । तच "धु हेयम्" इति लोकेनोक्तम् । पक्षद्वादशके कलीकृताः भांशशेपाः 19. द्वादशकद्वये 19x3%338. द्वादशकाये 19x3%D57 इत्याचूहनीयम् । नात्र भांशाप्टकस्थाने समुद्गता एकोनविंशतिः कलाः भांशा एकसमा इति भ्रमितव्यम् । कलाः दिवसभागाः; भांशाः नक्षत्र भागा इति कलाभांशी भिन्नौ । चन्द्रः 610 कलापरिमितकालेन एक भं भ्रमति । अत एकं भांशं चरितुं =4}.1%34-9x8 इन्दुरपेक्षते । अष्टांशान् चरितुं 4.9+8=302 कलापरिमित- कालमपेक्षत इति योध्यम् । यदन "अटकाशब्देन चत्वारे गृह्यन्ते" इति सुधाकरद्विवेदिमहाशयेन सहयापरत्वमुक्तं, तद्रून्यदाशयं न पुप्णातीति योध्यम् । ऊनस्थानेषु विपमेपु शुक्लपक्षेषु द्विसप्ततेरद्धार इत्थं भवति । अमावास्यायां नक्षत्रमण्डले कुत्र चिन्नक्षत्रे मिलितो सूर्याचन्द्रमसौ द्वासप्ततिभागेपु विभक्ते मण्डलपरिधौ प्रतीपं सञ्चरत इति भावयामः । तथा सञ्चरन्तौ तौ माविन्या अमावा- स्यायाः पूर्वमेव यत्र परिधिभागे सङ्गतौ भवतः, तत्स्थानं योग- स्थानमित्युच्यते, सद्गमश्च योग इत्यभिधीयते । चन्द्रः युगगतासु 1860 तिथिपु 67 भगणान् चरति । सूर्यस्तु तास्वेव तिथिपु" भगणान् चरति । एकेन भभ्रमणेन सम्पूर्ण नक्षत्रमण्डले एफवार चारः कृतो भवति । 1860 तिथिपु 67 भगणान् चरन् चन्द्रः 5भगणान् चरन् सूर्यश्च एफस्यां तिथौ , ra भगणभागान् तदित्थं यावता कालेन चन्द्रः परिधौ 67 भागान् चरति तावता कालेन सूर्यः । भागान् चरीत्युक्तं भवति । तो साकं Gr+5%D72 भागान् चरत इति चोक्तं भवति । प्रतीपं भ्रमतोः तयोः भ्रमणभागाः द्वासप्ततिभागेषु विभक्तं मण्डलं यदा पूर्ण फुर्वन्ति, तदा सलु योगः सम्भवति । प्रतीपसञ्चारेण यान् पञ्च- भागान सूर्यः ममते, तेषां पूरणाय चन्द्रण दाभागाः सञ्चरणीया चरता, ·व्यतिपतत सपागे व्यतिपात । तत्र रयिसामयो युग युगमध्ये या भयनाीि तग परम्पर सम्पन्धे एकत्र मेग्नएतेभ्या मागो दियते। हुतेच भाग यरपति मागध तायन्त नामप्रमाणा योगनिरूपणम् 31 भवन्ति । मण्डरपूत्यै तेन दशभागेपु कृतेषु सूर्यकृता पञ्चभागा शोधिताश्चेत् पञ्चभागादिशष्यन्ते । एते च 67 भागै सङ्कलिता Gr+5= 72 भागा भूत्वा मण्डल पूर्ण कुर्वन्ति । एतत्परिभाषा च चन्द्रचारभागा -सूर्यचारभागा +2 सूर्यचारभागा इति । (foon s longitude-Sun s longitude+2 Sun s longi tude=Voons longitude + Suns longitudo) एत एव द्विसप्तनिभागा अन श्लोकस्योत्तरार्धे निर्दिष्टा इति शेयम् । यस्मिन् शुलपक्षे तयोस्सञ्चारभागा द्वासप्ततिर्भवन्ति, तदा योगो द्धार करणीय इति भाव ॥ उद्धारनमश्चेत्थ ज्योतिष्फरण्डे दर्शित -(प 200, पद्यस291-3) अयणाण सम्बन्धे रविसोमाण तु वे हि य जुगम्मि । ज हवह भागरद्ध वइया तत्तिया होन्ति ॥ २९१ ॥ पापत्ततरीपमाणो फलरासी इच्छिते उ जुगमे ए । इच्छियवइयायपि य इच्छ काऊण आणे हि ॥ २९२॥ जे भय इभागलद्ध त इच्छ निद्दिसाह सम्वत्था । सेसेनि तस्स भए फ्लरासिस्साए सिग्यम् ॥ २९३ ॥ छाया- अयनाना सम्बन्धे रविसोमयो तु याभ्या च युगे । यमयति भागलग्ध व्यतिपातास्तावत्का भवन्ति । द्वासप्तति प्रमाण फ्लराशि ईप्सिते तु युगभेदे । इप्सितव्यतिपातमपि च प्सित रत्वा आनय ॥ यद्यति भागराध तदीप्सित निदिश सर्वत्र । शेषेऽपि तस्य भेदे परराशिनाऽऽलय शीघ्रम् ॥ २९३ ॥ अन मग्यगिर्याचार्यव्याख्या- ' पूर्याचन्द्रममा सीयेऽयने यर्तमानी यत्र परस्पर ·वेदाङ्गज्योतिष सव्याख्यम् B2 युगे व्यतिपाता भवन्ति । स च भागलन्धराशिः द्वासप्ततिप्रमाणः! तथा हि-सूर्यस्यायनानि दश चन्द्रस्यायनानां चतुस्त्रिंशदाधिक शतम् । तयोरेका मेलने जातं चतुश्चत्वारिंशदधिकं शतं, 141 तस्य द्वाभ्यां भागो ह्रियते, लब्धा द्वासप्ततिरेव । तारत्नमाणा युगमध्ये व्यतिपाताः । साम्प्रताप्सितव्यतिपातानयनाय करण माह-ईप्सिते विवक्षिते युगभेदे युगविशेपे इच्छां इप्सिततिपात विपयां कृत्वा ईप्सितं व्यतिपातमप्यानय । कथमित्याह- यद्भवति भागेन द्वासप्तत्यादिभागहारेण लब्धं तत् तत्सलयं इप्सितं व्यतिपातं निर्दिशेत् । तेषामपि युगभेदान् मुहर्तादिरूपान् फल. राशिना (फलरासिस्स इति तृतीयार्थे पष्ठी) द्वासप्ततिलक्षणेन शीघ्रमानय इति गाधार्थः ॥ (१) सम्प्रति भावना कियते यदि-द्वासप्ततिसहयैर्व्यतिपातेः चतुर्विशत्यधिकं पर्वशतं लभ्यते। तत एकस्मिन् व्यतिपाते किं लभामह इति राशित्रयस्थापना-x=1 शेषस्य पञ्चदशभि. गुणने तिथिः-41x15=3D10% अत्र शेपस्य त्रिंशता गुणने मुहर्ताः = 25 तत आगतम्। एकस्मिन्पर्वणि, दशसुतिथिपु च गतासु एकादश्यां पञ्चविंशतिमुहूर्तेपु प्रथमः व्यतिपातः समाप्त इति ॥ (२) एवं पञ्चमव्यतिपातानयनम्-1x5=== 8S पर्वाणि (Ax1139 तिथयः (11x30)=5 मुहूर्ताः इति । (३) व्यतिपाते चन्द्रनक्षत्रानयनम्-यदि 72 व्यतिपातः 67 चन्द्रभगणाः, तत एकस्पिन्व्यतिपाते x! एतच्च नक्षत्रकरणाय 1819 सङ्ख्यया गुण्यते । ततश्च xixis30 4412 = 2500 आगतम्। श्रवणात्पञ्चविंशं पूर्वापाढानक्षत्रम्-एवं पञ्चमव्यतिपाते, xx480 = 41842-1748. आगतम् । श्रवणात्सप्तदशं पूर्व फल्गुनीनक्षत्रम् । अर जैनानां ज्योतिष्फरण्डकाले उत्तरायणं श्रवणे दक्षिणायनं पुष्य चाभूदिति पूर्णिमान्तोमासश्चेति सम्प्रदायः। अतः श्रवणाचान्द्रनक्षत्राण्यानीयन्ते । पुप्यात्सूर्यनक्षत्राणि । किंच नक्ष 60 10 - ·33 5x1x18.0 _5x3x1830 रायमगण्यपि ग्यतिपातपाणि आदिमानितमान्नं म्ययमान. व्यतिपातध्रुवराशिपष्टिका पाणि विषमक्षेत्राणि कृत्या विविधानि नक्षत्रशोधनानि क्रियन्ते । तत्प्रकारः ज्योतिष्करण्डयारयानादेवावगन्तव्यः । अत्र स्थूलगण- नेन दिमात्रप्रदर्शनं कृतम् ॥ एवं सूर्यनक्षनानयनं च- 72 व्यतिपातः । सूर्यभगणास्सम्भवन्ति अत एकस्मिन्व्यति- BR=138 धाभ्यां नक्षत्राभ्यां किंश्चिदूनम् । अतः पुप्याहितीयं मधेति । सूर्यः मघायामासीत्--एवं पञ्चम व्यति- पाते- ==70613938. आगतं पुप्यादशममनूराधा नक्षत्रम् एतत्सर्य "सूर्यक्षमागा" निति श्लोके स्वष्टीकरिष्यामः । अत्र ।। इति व्यतिपातयोगध्रुवीशः एकादिसहयाभि गुणितः एकादिव्यतिपातपर्व-तिथि-मुहूर्तानि ददातीति बोध्यम् ॥ व्यतिपातधुवगशिपट्टिका. व्यतिपात:-- ति. मु. 1x1% DH 1, 10, 25 2xt- 6, 34x3- 4 3x1-APA b, 13, 10 5x5-16 8, 64x6-1x1= 10, 7111x7=ix7- 12, 0, 25 8x8x8-13, 11, 9 x{-} - 15, 7. 10.x10-six-17, 3. 20 5. 15 5, () 16 10 गाना प्यतिपाणयान्तां निययः पवमुदना या पोयम् ॥

·धनिष्ठातः गतपर्वनक्षत्रात् पञ्चदशी मघा भवति । अतः प्रथम-
-4 चतनः तिथयः पञ्चम्यास्तिथेः भागाश्च लभ्यन्ते ।
84
एनटेकादशभिर्गुणित
593+230-3823
वेदारज्योतिष सय्याख्यम्
पर्वतिथिपु नक्षत्रानयनोपायमाद "निधिमेका" इनि-
तिथिमेकादशाम्यस्ता पर्वभांशसमन्विताम् ।
विभज्य भसमूहेन तिथिनक्षत्रमादिशेत् ।। २० ॥
कलीकृतैः पर्वमांशः पर्वध्रुवराशिगतः समन्यितां युक्तां
तिथि-पर्वतिथि, (अर्थात् पर्वतिथिकलाः) एकादशसहयय
अभ्यस्ता गुणितां कृत्वा भसमूहेन नक्षत्रसम्मितकलासमूहेन
विभज्य यलम्धं लभ्यते सैव सहया अतीतपर्यनक्षत्रात् ईप्सित-
पर्यनक्षत्रं द्योतयतीति आदिशेत्-योधयेदित्यर्थः। तदित्थं युगादिनः
प्रथमे पर्वणि भादानं क्रियते । "यंशो भशेषः" इति सप्तविशे
श्लोके भशेष. चतुर्दशदिवसान्ते 2.28 कला इति वक्ष्यते । तिधि-
कलाः 9311 इति च ज्ञायते। तथा
च भिन्नांशं त्यक्त्वा
पर्वभांशकला:
823x11=9053 कलाः भवन्ति । एतत् 610 मितैकनक्षत्र
फलाभिर्विभक्तं =14848. चतुर्दशनक्षत्राणि गतानि पञ्च
दशनक्षत्रं () कलाभिदिशाभिस्सूचितं वर्तमाननक्षत्रं भवति ।
पर्यनक्षत्रं मधेति योध्यम्. एवं म्यूलदिशा प्रतिपर्य गतपर्वनक्षत्रात्
पञ्चदशं नक्षत्रं पर्वनक्षत्रं भवतीति शेयम् । अयमुपपत्तिः, तिथे.
रेकादशभिर्गुणन एकादशनिधिसवथा लभ्यते । तदुपरि 230
कलानां एकादशभिर्गुणने 593 कलाभिर्विभजनेन .x11
तथा च चतुर्दशतिथय पूर्णाः पञ्चदशी ऊना लभ्यते । प्रतितिथि
एकैकं नक्षत्रमिति पञ्चदश्यां पञ्चदशं नक्षत्रं वर्तमान लभ्यते इति
दिए । तिथिकलाः 593!! ; सावनदिनकला: G03; नक्षत्रदिनकला
610 इति विशपः॥
जैनप्रक्रिया चरित्थं दृश्यत काललोकप्रकाशे--(प. 114)
नक्षत्राणां परावते चन्द्रसम्बन्धिनामथ ।
महे प्रत्यहोरात्रं मूर्यसंथन्धिनामपि ॥ ९५॥

·अन धगणत पानामराव मागसि मघा निधिनमा भवति। 35 अत्र समस्या रामयिधारयाममाया: -राइस शिप्यन्त तिथिनक्षननिर्णय भवत्यभिजिदारम्भो युगस्य प्रथमक्षण । अस्य पूर्वोक्तशीतागुभोगकालादनन्तरम् ॥ ९६ ॥ श्रवण स्यात्तस्य चन्दुभोगकालव्यतिकमे । धनिष्ठेत्येवमादीनि शेयानि निखिलान्यपि ॥ ९७ ॥ भयेन्दुना भुज्यमानमहोराने विवक्षिते । इष्टे तिथौ च नक्षत्र ज्ञातु करणमुच्यते ॥ ९८॥ यस्मिन्दिने चन्द्रयुक्त नक्षन शातुमिप्यते । तस्मादिनात्यागतीतपर्वसङ्ख्यायुगादित ॥ गुण्यते पञ्चदशाभि तत प्राप्सितात्तिथे । तिर्थानतीतान्सत्पर्यसत्कास्तत्र नियोजयेत् ॥ अतीतायमरात्रोना द्वयीत्या ह्रियतेऽथ सा । लम्धमशाश्च ये शेषास्तानू धो न्यसेत्तामात् ।। इत्यतीतनक्षप्रशोधनमारपूर्वक आर- यथा युगस्य प्रथमे वर्षे दशसु पर्वमु । अतिमान्तेषु पञ्चम्या किं नक्षत्र निशापते ॥ याऽप्रातिपर्वसहया घर्तते दशलक्षणा । 12-82%3D11 तस्या पञ्चदशनाया पश्चाश जायते शतम् ॥ पञ्चम्या पृणमिति नत्यागस्तिथयो गता । ततश्चतुण्य तत्र योजनीय मनस्विाभि । चतु पश्चाशदधिक शत स्यादाशिरेप च । हा दाभ्यामयमाभ्या द्विपाश भयच्छतम् ।। सस्य पशीस्या मागे यदपमेयमयान्यते । सर्व स्पस्पते शग मानि च न्यदध ॥ नथाच10x1+1-3152 HTTEN पुगण निधिर्भमा नपान, दिसमभागस्गाभिकन माशिम धनिष्ठापम् ॥ इति ·36 वेदाङ्गज्योतिष सध्याख्यम् पितामहसिद्धान्तोक्तः नक्षत्रानयनोपायः । अस्यार्थ:-शुगणे समूहे युगादितः सहपात एफपष्टयंश कृते अक्ष्यकः 122 याविभक्त नवभिगुणिते च तिथौ अर्कस्य नक्षत्र तथैव धुगणे at: भागैरूनिते धनिष्ठानक्षप्रादारभ्य शशिनः नक्षत्रं भवतीत्यर्थः॥ सूर्यः युगे पञ्चवार 27 नक्षत्रपु चरति. युगदिनानि अतः।- (1) -अहर्गण-57 27x5x अहण _9x अहर्गण 1830 122 (n) चन्द्रः युगे ix67 नक्षनपर्यायान् 27x67x अहर्गण_603x अहर्गण 1830 610 -चन्द्रनक्षत्रम्. (1) अहर्गणश्च-शककालx366. 5 पदादिः । द्वाभ्यामूनश्शककालः पञ्चवर्षात्मकयुगारम्भ स्पष्टमुक्तं भवति. जैनाः नक्षत्राणि विषमक्षेत्राणि कुर्वन्ति. कानि र्थक्षेत्राणि, कानि चित्सार्थक्षेत्राणि, कानि चिञ्च समझे ते नक्षत्रानयनं कुर्वन्ति. अतोऽत्र तेपां गणितं चेदाई द्भिनम्. तिथिनक्षत्रादानाय अपेक्षिताः कलाः निरूप पर्वति"- 'याः पर्वभादानकलास्तासु सप्तगुणा तिथिः । उक्ता तासां विजानीयातिथिभादानिकाः कलाः पर्वभादानकलास्तासु सप्तगुणां तिथिम् । प्रक्षिपेत् तत्समूहं तु विद्यानादानिकाः कलाः ॥२१ 1 युक्ता इति पाठान्तरम्.

·खेस्तिथिनिष्ठा 37 याः पर्वनक्षत्रानयनाय कलाः पूर्वमुक्काः तासु तिथ्यानयनाय ससप्तकाः दिनमानकलाः शेयाःता: 603+7%3D610 कलाः तिथि- नक्षत्रादानिकाः कलाः इति शेयमित्यर्थः । द्वितीयश्लोकोऽत्र बदच- पाठः । पर्वभादानकलासु सप्तक्तला. दिनसंख्यानुगुणाः मिलिताः करणीयाः। एवं 603+7=610 कलाः एकैकतिथि समर्पयन्तीति झयमित्यर्थः ॥ पर्वमांशाः कलाकृताः 610 संख्यया भक्ताः तिथिं समर्पय- .न्तीति यावत् ॥ चान्द्रनक्षत्रज्ञानोपाय उक्तः। सूर्यनक्षत्रज्ञानोपायश्च वक्ष्यत । सूर्यस्तावत्कदा कस्यां तिथौ निष्ठां प्राप्नोतीति प्रश्ने कृते तझानो- पायमाह-"अतीत" इति- "अतीतपर्वभागेभ्य शोधयेत् द्विगुणां तिथिम् । तेषु मण्डलमागेषु तिथिनिष्ठां गतो रविः" ॥ २२ ॥ अतीतपर्वभागभ्यः गतेभ्यः पर्यमण्डलभागेभ्यः द्विगुणां तिथि तिथिद्वयसमदिवससड्डयां शोधयत्-अपनयेत् । शोधने च यानि शिष्टानि दिनमण्डलानि तेषु वर्तमानस्सूर्यः तिथिनिष्ठां-पञ्चदशीति- थिसंवन्धं गतो भवतीत्यर्थः॥ अत्र सूर्याचन्द्रमसौ प्रत्येकं युग पर्वणि वा कति मण्डलानि चरत इति शेयम् "प्रायः द्वापष्टिहीनं स्यात्" इति चन्द्रस्य युगे मण्डलानि 1830-0231768 इति वक्ष्यते । इदं ज्योतिफरपंड स्पष्टमुक्तम् (प. 231 पद्य 337-323)- सत्तरससए पुण्णे अटूटे चेव मंडले चरइ । चन्दो जुगण नियमा सूरो अट्ठारस उ तासे । सादशशते पूर्ण अष्टपष्टयधिक चैव मण्डले चरति। चन्द्रो युगेन नियमात्सूर्यो अष्टादश त्रिंशय ॥

·38 १.sx. वेदाङ्गज्योतिपं सव्याख्यम् चन्द्रः युगे अष्टपटयधिकानि सप्तदशशतानि मण्डलानि चरति । सूर्यस्तु त्रिंशदधिकानि अष्टादशशतानि मण्डलानि चर तीत्यर्थ:- तेरस य मण्डलाई तेरस सत्तट्ठी चेव भागा य । अयणेण चरइ सोमो नक्षत्तेणद्धमासेणम् ।। प्रयोदश च मण्डलानि प्रयोदशसप्तपष्टिं चैय भागांश्च । अयनेन चरति सोमः नाक्षत्रेणार्धमासेन ॥ यदि चतुरित्रंशदधिकेनायनशतेन सप्तदशशतान्यएपष्टिसहि- तानि मण्डलानि लभ्यन्ते तदा एकेनायनेन किमिति- =131 मण्डलानि । चोद्दस य मण्डलाई विसट्ठिभागाय सोलस हवेजा। मासद्धण उडुबई एत्तियमित्तं चरइ खेत्तम् ॥ चतुर्दश च मण्डलानि द्वापटिभागाश्च पोडश भयेयुः । मासाधन उडुपतिः एतावन्मानं चरति क्षेत्रम् ॥ यदि चतुर्षिशत्यधिकेन पर्वशतेन सप्तदशशतान्यष्टपप्ट्यधिः कानि मण्डलानां लभ्यन्ते तदैकेन पर्वणा किमिति 1181x1-14 मण्डलानि । एवं सूर्यस्यापि (243, पद्य 343) सूरस्स वि नायव्यो सगेण अयण मण्डलविभागो। अयणमि उजे दिवसा रूपहिए मण्डले हवइ ।। सूर्यस्यापि ज्ञातव्यः स्वकेनायनेन मण्डलविभागः। अयने तु ये दिवसा रूपाधिके मण्डले भवति ॥ सूर्यस्य खकीयमयनमपेक्ष्य तस्मिन् तस्मिन् मण्डले तस्य तस्य पर्वणः परिसमाभिहेतुता अवधारणाया इति। तत्रायने शोधित सति ये दिवसा उद्घारिता वर्तन्ते तत्सहये रूपाधिके मण्डले तदीप्सितं पर्व परिसमा भवतीति वेद्यम् । इह यत्पर्य कस्मिन् मण्डले समातमिति शातुमिष्टं तत्सवथा भियंत । सा पञ्चदशभिर्गुण्यते। गुणयित्या रूपाधिका क्रियते। ततस्संभ यन्तः अयमरात्राः पात्यन्ते । ततः त्र्यशीत्यधिफेन शतेन भागः ·इसमा%22%3D(1-1ोतिथिदिवससमा=(नि) दिवस- रमण्डलचार 39 पतति । भागे ते यल्लभ्यते तान्ययनानि ज्ञातव्यानि या पश्चा दिवससह या अपतिष्ठते तदतिमे मण्डले विवक्षित पर्व समाप्त मिति शेयम् । उदाहरणम्-कस्मिन्मण्डले सूर्य प्रथम पर्व समा पयतीति । पर्व एक, तत्पञ्चदशभिर्गुण्यते ॥ (1) नावावमरात्र । रूपाधिक क्रियते तथा च 1x15+1 =16 पोडशे मण्डले स्थिता रचि प्रथम पर्व समापयतीति । (2) एर चतुर्थ पर्व कस्मिन्मण्डले इति? 1x15360 एक अवमरान सभवतीति एक पात्यते। 60--1359 रूपा धिक नियते जात पशि 59+1=60 पष्टितमे मण्डले पर्व रविस्समापयतीति ॥ एव पचविंशतितमपर्वजिज्ञासायाम्-- 25X15=375 6 अवमराना पात्यन्ते, 370-15%3D 360 = 27 अत्र हे अयने द्वाभ्या सूच्यते। शेषा त्रीणि रूपाधियानि प्रियन्ते।जातानि पत्यारि । दक्षिणायनोत्तरायनरूपायनहयानन्तर दक्षिणायने चतुर्थे मण्डले 25तम पर्व समाप्तमिति ॥ ण्य 124 तमपर्वजिशासायाम्- 124x15-1830 रूपाधिक्ये, 1831 त्र्यशीत्यधिरेन शतन पाग 1-10117 दश अयनानि गतानि एफस्मिन्मण्डल पर्य समाप्तमिति ॥ तिथिद्वयपातनोपपत्तिश्चेत्यम्- युगस्य 1830 दिवसेपु चन्द्र 180 तिथी परोति । अत = 1830 दिवसा । अत एका तिथि 3: दिर ति ति 560 तिथय माअत 1) निथर ='-" दियमसमा ! =11 दिय ·10 वेदाइज्योतिष मव्याज्यम् अत्र 15भिन्नराशौ पर्वमागेभ्यः तिथिद्वयपाननं स्पष्टं दृश्यते । चतुर्विशत्यधिकशतपर्यनु !x1130-21-15(124-2) स्पतरमिति सर्यमनवद्यम् । मण्डलभागविषयस्तापदित्यं शेय. सूर्यः एकस्मिन्पर्वणि 16 मण्डलानि चरति । एकस्यां तिथी # मण्डलानि चरति । 14 तिथिसमदिरसेपु xx'= १%3D15:, पञ्चदशमण्डलानि चरित्या पोडशमण्डलस्य है। भागेषु वर्तते इति पञ्चदशतिथिनिष्टत्वं व्यक्तम् ॥ . . इदानी विपुवरपक्षतिथ्यानयनमाह 'विपुवत्' इति-- विषुवन्तं द्विरभ्यस्य रूपोनं पड्गुणीकृतम् । पक्षा यदधं पक्षाणां तिथिस्स विपुवान्स्मृतः ॥२३॥ विपुरत् तद्गुणं द्वाभ्यां रूपहीनं तु पद्गुणम् । यल्लब्धं तानि पर्वाणि तदर्ध सा तिथिर्भवेत् ।। तृतीया नवमी चैव पौर्णमासी त्रयोदशी। पष्ठी च विषुवान् प्रोक्तः द्वादश्यां दशमं भवेत् ।। (इति श्रद्धचपाठा) इप्सितपिपुवत्संख्यां विरभ्यस्य-द्विगुणां कृत्या, द्विगुणित- संख्यायाः रूपं एक जनं कृत्वा-एकं अपनीय, ततः शिष्टां संख्यां पड्गुणां कृत्या या संख्या लभ्यते सा संख्या युगादितः पक्षाः पक्षमख्या भवति । पक्षसंख्यायां अर्धे विपुपत्तिथिर्भवतीत्यर्थः । उक्तं च काललोकप्रकाशे (74-18 || पञ्चदशमुहर्तात्मा रजनी दिवसोऽपि च । यत्र तुल्यावुभौ स्यातां स कालो विपु स्मृतम् ॥ तत्प्रत्ययनमेकै तानि युगे दश। याम्यायनस्य पञ्चौजान्येषु स्युमासि कार्तिक ।

·41
विपुवनिरूपणम्
समानि माधये मासि पञ्च सौम्यायनस्य च।
तृतीयायां तिथौ पद्सु व्यतिकान्तेषु पर्वसु ।
रोहिणीचन्द्रनक्षत्रे विपुवं प्रथमं भवत् ।
पपियष्टादशातीस्य नवम्यां वासवोडुनि ।।
द्वितीयं विपुवं प्रोक्तं युगे तीर्थकरादिमिः ।
त्रिंशत्पतिक्रमे च पञ्चदश्यां तृतीयकम् ॥
प्रशतं स्यातिनक्षत्रे विपुवं पुरुपोत्तमैः ।
विचत्वारिंशतं पण्यतिक्रम्य युगादितः ॥
स्यात्पुनर्वसु नक्षत्रे तुर्य पष्ठीतिथौ ध्रुवम् ।
पञ्चपञ्चाशतं पण्यतिक्रम्य च पश्चमम् ॥
उत्तरासु भाद्रपदास्वाख्यातं द्वादशीतिथी।
अष्टपष्टिमतिफम्य पर्वाणि विपुवं भवेत् ॥
पष्टं तिथी तृतीयायां मैवनक्षत्र एव च ।
पर्वाण्यशीतिमुल्लवय नवम्यां सममं पुनः ॥
मधासु मघयत्पूज्यः विपुवं कथितं जिनः ।
अतिफम्य द्विनयर्ति पर्याप्यएममीरितम् ॥
अश्विन नाम्नि नक्षत्रे पसदश्यां तथा निधी
पञ्चाधिक पर्यशतं व्यतीत्य नयम युधः ॥
स्यादापाढासूत्तरासु तिथी पष्टयामितारितम् ।
अतिप्रम्प तथा पर्यशतं मापदशाधिकम् ।।
उत्सगणु फाल्गुनी बादश्यां दशम भवेत् ।
।
द्विगुणेएयिपुयमंल्या रूपीना पहगुणा च पर्यमितिम् ।
यनि तथा पर्यादी दलीटतन्याह विपुयनिपिम् ॥ इनि.
एवमेय ज्योतिफरण्ट (प 189-110); मयंप्रमा
C

·42 वेदाज्यौतिष सय्याख्या उदाहरणम् --आधविपुवानयनाय-पाय =1 1x2%3D2. तञ्च रूपोनम् =2-1%D1. तच पद्गुणं %3D1x6= 6. पर्वसल्या. पर्पसङ्ख्याध==8 तृतीया तिथिः- एवं चतुर्थविपुवानयनाय चत्वार गृह्यन्ते. 4x2%D8. तञ्च रूपोन%D8-1=37.7x6-12. i=21 ii. अत्र- 'पर्चाकाध पञ्चदशाधिकं तु तिथिभिर्भजेत् । पर्याङ्केप्वागतं दद्यात् शेषाङ्काग्निणयेत्तिथिम् ।। इति रहस्यम्. तथा च 21 सङ्ख्या पञ्चदशाधिकेति पञ्चदर्श भिर्भज्यते. 1 लन्धमेकम् शेषाश्च पद. अतः लब्धं पर्वाके प्रक्षिप्यते तेन च पर्वसङ्ख्या 13 जाता. ततश्च 43 पर्वसु गतपु पष्ठयां तिथौ चतुर्थ विपुवं सम्भवतीति स्पष्टम् ॥ नाडिकामानमाह "पलानि" इति-- पलानि पञ्चाशदपां धृतानि तदाढकं द्रोणमतः प्रमेयम् । त्रिमिर्चिहीनं कुडवस्तु कार्य तन्नाडिकायास्तु भवेत्प्रमाणम् ॥ २४१ ॥ फुडयययन्यूनद्रोणमितजलस्य घटीयन्त्रात् निस्सरणकाल: एका नाडिका भवति. द्रोणमानमाह पलानीति-- 50 पलानिएकमाढकम्. 4 आढकानि-एकं द्रोणम् =200 पलानि. 4 प्रस्था:-एक आढकं% 50 पलानि एका प्रस्था%3D121 पलानि. 4 फुडया-एकः प्रस्थः. एकः फुडवः%33 पलानि. अतः 3 फुडवाः%D9, पलानि.

·- 1025x2 8x26 सूर्यनक्षत्रानयनम् 43 अतः एका नाडिका एकं द्रोणं- कुडवाः%3D 200पलानि- 98 पलानि-1908 1908 प्रस्थ:- प्रस्था:-प्रस्था:. 121 द्वादशघटिकासु प्रस्थमान%D12X1 प्रस्थाः=183 प्रस्थाः । एक- स्मिन् सौरायने दिनानि-183। अतः 183 दिनेषु 183 प्रस्थाः लभ्यन्ते । तथा च एकस्मिन्दिने एकमस्थेन दिनरानयोः वृद्धिक्षयो भवत इति स्पष्टम् ॥ नाडिकाप्रमाणमाह "नाडिके" इति- नाडिके द्वे मुहूर्तस्तु पञ्चाशत्पलमाढकम् । आढकात्कुम्मिका द्रोणः कुडुवैर्वर्धते त्रिभिः ॥ (क. 17) दे नाडिके एको मुहर्तः। आढकं तु पञ्चाशत्पलं भवति । आढकात् फुम्भिका घटिका शेया। द्रोणस्तु कुम्भिकायाः त्रिभिः कुडवैर्वर्धते । कुम्भिकापेक्षया द्रोणः विभिः कुदुवैः अधिक इत्यर्थः । प्रिभिः फुडवैः हीनः द्रोणः घटिकापरनामधेया नाडिका भवतीति यावत् ॥ तिथौ रविनक्षत्रानयनमाह "एकादशभिः" इति-- एकादशभिरभ्यस्य पर्याणि नवमिस्तिथिम् । युगलब्धं स पर्व स्याद्वर्तमानार्कभं क्रमात् ।। २४ ॥ इप्सिततिथः पूर्व पाणि गतपर्यसंख्यां एकादशभिः अभ्यस्य सरण्य, तिथि-ईप्सितनक्षप्रतिथि । नयभिः मंगुण्य उभयमाप मिलित्या यलभ्यते नदेय युगप पर्पसंख्यया सलय्य या संख्या लभ्यते सा संख्या घनिष्टात मारभ्य सूर्यनक्षत्रस्य संख्येति शेयम् ॥ अप्रैय विपये काललोफरफारी प्रक्रिया इत्यमुक्का (५. 123)- शातुं मूर्यस्य नक्ष वियक्षिसतियायथ। ल्याभिर्विमन्य प्राप्तं युगलम्धं दालोमाश-प .. मम्-कारमानापार, ·पदा ज्योतिष सन्याख्यम् फरणं प्राच्यते पूर्वाचार्यदर्शितया दिशा । युगेऽतीतपर्वसंख्या प्राग्वत्पश्चदशाहता। विवक्षितदिनात्पूर्यमतीतस्तिथिभिर्युता ॥ गौरवमरानैश्च वर्जिताऽथ प्रिमिदशतः। विभज्यते सा पद्पष्टयाधिलब्धं च वत्सरः ॥ शपं भवति यत्तस्माद्यथाई चक्ष्यमाणकम् । संशोप्यते शोधनकं गवनक्षप्रसूचकम् ॥ इति शोधनकान्युक्त्या उदाहरणारतम् । युगस्य प्रथम वर्ष दशपर्वव्यतिक्रमे । पञ्चम्यां सूर्यनक्षत्र किमित्यत्र निरूप्यते ॥ अतीतपर्वणां संख्या यास्त्यत्र दशलक्षणा। सा पञ्चदशनिता स्यात्पशाशदधिकशतम् ॥ चतुःपञ्चाशं शतं स्यात्तगतस्तिथिभियुतम् । शतं च स्थाद्विपञ्चाशमयमद्वितयोज्यितम् ॥ स पट्पयाधिशल्या तद्भागं न सहते रुशम् । तत आदित एचा शोधनोपनमोऽहति ॥ इति शोधनान्युपत्या तिथौ पूर्वापादानक्षत्रमित्युक्तम्- पतदेव चेदानज्यौतिपरीत्या- 11xzxt+-10-14-10-1-14+10-112 जैनाः पौर्णमास्यन्तं मासं कृत्या युगादी चन्द्रं धवनक्षत्रान्ते अभिजेति सूर्य पुष्यान्ते च स्थापयन्ति. वेदाङ्गज्योतिपरीत्या सूर्यः युगाद्यमावास्यायां धनिष्ठायां वर्तत इति मतयारनयोः सूर्य- तिथि: चतुर्दशतिथिनक्षत्रान्तरिता वर्तते.. अतः 11 सहपाया। 14 सहयासंयोजने 25 पञ्चविंशतितमं धनिष्ठातस्सूर्यनक्षत्रं भव। तीति पूर्वापादानक्षत्रमेघ सूर्यनक्षत्रं भवति.

·नदिनात्किचिनति सापनदिने सूर्यः दश अंशान् चरतीत्युक्तम्. योगनिरूपणम् 45 योगज्ञानोपायमाह "सूर्यः" इति- सूर्यर्वभागानवभिर्विभज्य शेष द्विरभ्यस्य दिनोपभुक्तिः । तिथिर्यथा भुक्तिदिनेपु कालो योगो दिनैकादशकेन तद्भम् ॥२६॥ सूर्यः यस्मिन्नक्षत्रे वर्तते तस्य भागान् नवभिर्विभज्य, यशेप- स्समुपलभ्यते तं द्विरभ्यस्य द्वाभ्यां गुणयित्या या सक्या लभ्यते सा सूर्यस्य प्रत्यहं नक्षत्रोपभुक्तिप्रमाणं दर्शयतीत्यर्थः । भुक्ति- दिनेषु तिथिर्युता चेत् तिथिसहया भुक्तिदिनसङ्ख्यया मिलिता चेत् यः कालः लभ्यते सः योगकालः इत्यर्थः। तद्रं तस्य योगस्य भं नक्षत्रं दिनैकादशकेन “एकादशभिरभ्यस्य" इत्यादि श्लोको- तविधया शेयमिति शेषः ॥ अनोपपतिः- “सूर्यो नि त्रयोदश ! नवमानि च पश्चाह्नः इति एकोनचत्वारिंशे श्लोके यक्ष्यते सूर्यः 1830 दिनात्मके युगे 27x5 नक्षत्राणि चरति; अतः एक नक्षनं 13 दिने चरतीति गणनेन च ज्ञायते. अत्र नक्षत्रभागाः नवभिर्विभक्ताः. शेपश्च द्वाभ्यां गुणितः भवति. अत सूर्यस्य दिनोप- भुक्तिः दशांशा इत्युक्तं भवति । युज्यते चैतत्. यतः रविः 5x27 नक्षत्राणि 1860 तिथिपु चरन, एकस्यां तिथौx.14 अघ नक्षत्रस्य एकस्य 620 भागपु काष्ठा- भिधानेपु मध्ये 45 काठाः रविः एकस्यां निथी बरतीत्युक्तं भवति. त्रिंशे लोके नक्षत्रस्यैकम्य चतुर्विशत्यधिकशततमा भागः अंशाभिधानः पञ्चसु काप्ठासु विभक्त इति एकोशः 5 फाष्ठानां सम इत्युक्तं भवति. अतः एकस्यां तिथी सूर्येणोपभुज्यमानाः 45 काष्ठाः नयांशसमा इति स्पष्टं शायते. एवं चन्द्रोऽपि एकस्या तिथी .x.7%D83 काष्टाः चरतीति शायते. अन तिथि: माय नक्षत्रभागान् चरति.

·46 वेदाङ्गज्योतिष सव्याख्यम् चन्द्रस्य अध्वपरिमाणं तिथिः. सूर्यस्य अध्यपरिमाणं भुक्ति- दिनानि. (Moon's Longitude plus Sun's Longitude) तस्य सङ्कलितस्य योग इत्यभिधानम्. योगनक्षत्र च "एकादश भिरिति" श्लोकोक्तरीत्या आनेयम्. इदं दिक्प्रदर्शनमात्रम्. एकोनविंशे श्लोके ज्योतिष्करण्डादुदृतेषु उदाहरणेपु वेदाङ्ग ज्योतिपोक्तविधया सूर्यचन्द्रनक्षत्रानयनं क्रियते । तत्र तावत् प्रथमे योगे चन्द्रनक्षत्रानयनम् । एक पर्व दश च तिथयस्तत्र गताः आसन् । अथ सूर्यनक्षत्रानयनम्-प्रथमयोगे पर्वसंख्या=1; गत- तिथिसंरया=10 "एकादशभिः" इति सूत्ररीत्या xnx10. 1311811 जैनाः पौर्णमास्या मासान्तं वर्षान्तं च गणयन्ति । अतः युगादौ तेषां चन्द्रः श्रवणनक्षत्रे, सूर्यश्च श्रवणात्पञ्चदशनक्ष. प्रेभ्यः अर्वाचीने पुप्ये स्थितो भवति । वेदाङ्गज्योतिपरीत्या अमान्तः मासः वत्सरश्च । अतः धनिष्ठायामेव सूर्याचन्द्रमसौ स्थिती भवतः । अतः चतुर्दशनक्षत्रान्तरमेतयोर्मतयोर्भवतीति धनिष्ठातः 1+14315 मघा भवति । तथा च मधासु सूर्ये चरति प्रथमो योगस्समाप्त इति सिद्धम् । एवं पञ्चमयोगे, प%8, ति=9 तथा चx11+ixe +8=8+8= । अस्य चतुर्दशनक्षत्रयोजने 9-+-14=23 नक्षत्राणि जातानि । तथा च सिद्ध धनिष्ठातः द्वाविंशं अनुराधानक्षत्रं चरित्या सद्यः ज्येष्ठानक्षत्रं प्रविशति सूर्ये पञ्चमो व्यतिपातस्समातिमगमदिति ॥ चन्द्रनक्षमानयनाय तु प्रथमं तावत् पर्वनक्षत्रानयनं कार्यम् तच “तिधिमकादशाभ्यस्तां" इत्यादि श्लोकोक्तरीत्या कार्यम्. पर्व-पर्वमांशाः - 230. पर्वतिथेः कलाः 503. फलाः एता एकादशगुणिताः 823XI1%3D0053. तिथिनक्षत्रकलाभिर्भक्ताः 48 = 14 12, चतुर्दशनक्षत्राणि 51s फलाश्च भवन्ति. पताः फलाः पर्यानन्तरं एप्याणां दशानां तिी- 'याः पर्वभादानकला विनियोजाया:. अतः आगतानि 14+10-24 चतुार्वनिक्ष इत्येकविंशश्लोकरीत्या आहत्य 8.28 610 मित- नामानयनाय ·तयोरेय उद्यछदफराशी इति नामान्तर वर्तते । यदा पन्त भाध लभ्यते, उत्तरस्मिन्नपि पणि अपर भाध लभ्यत तदा नदु भयसङ्कलने एक भ भाति । तथ पत्र दिनरूपमिति पो एक भशेषदिनाधिस्ययो निरूपणम् 47 घाणि तदित्थ धनिष्ठात 24 नक्षनाणि चरित्वा पञ्चर्चिशे उत्तरापाढानक्षत्रे चन्द्रे चरति सति प्रथमो योगस्समाप्तिमगमदिति सिद्धम् द्वितीयोदाहरणे 8 पर्याणि नय तिथयश्च गता । गतपर्व नक्षत्रात् तदुत्तरपर्वनक्षन पञ्चदश भवतीति वा पूर्वोक्तगणनाक्रमेण चा अष्टमपर्वनक्षन रोहिणीनक्षन भवति पर्वराशिपट्टिकाया तद यलोकनीयम्. तदुत्तर नवसु तिथिषु नक्षनानयनाय यथापूर्व पर्वभादानकला विनियोजनीया ततस्सिद्ध रोहिणीनक्षनात् नवमे उत्तरफल्गुनीनक्षत्रे दशम्या तियो चन्द्रे चरति सति पञ्चमो योगम्समाप्तिमगमदिति पर्वध्रुवराशिना प्रतिपर्य नक्षनाणि नक्ष नाशाश्च आनीयन्ते तन तिथिषु नक्षत्रानयनाय भाशा कथ क्ला करणीया कथ वा नक्षनाणि दिनात्मकानि फरणीयानीत्यत आह---"यशो भशेष ' इति-- चंशो भशेपो दिवसाशभाग चतुर्दशस्याप्यपनीय भिन्नम् । भार्धेऽधिके चाधिगते परेंऽशे द्यूत्तमैक नवकैरवेत्यम् ॥ २७॥ अन एकविंशाच्छलोकात् "भादानिका फला इत्यनुवर्तते। 1. रूपे पर्वध्यराशौ पक्षस्य चतुर्दशदिनाना यो नक्षनशपो वर्तते समशेष, तस्य ज्यशाऽपि तथा 'सप्त गुणा तिथि ' इति निरत्ता चतुर्दशदिवसभागा , तेण अयशश्च तिथिभादानिका कला इति शेया । भशेषे भार्धे नक्षत्रार्धेऽधिक अधिगते भार्धा परंशे या अधिगते ए दिने उत्तमैक, उत्तम च तत् एक च उत्त- मैक, मिनराशी उपरितनस्य सख्यारूपस्य उत्तममिति समा । अत अधस्तनस्य सख्यारूपम्य अधममिति समा इत्यहाते ।

·वेदाङ्गज्योतिष सय्याख्यम्
एफ दिनं अधिकं करोति । एतादृशं द्वयाधिक्यं दिनाधिक्यं नयकैः
पर्यभांशीटतनपकसंख्यया पर्यभांशगनविनयकत्रिनयकादिसंख्या
या च अवेत्यं शेयमित्यर्थः ।।
अयमत्र समन्वयः-पर्वभांशः त्रिसप्ततिः (11). तस्य त्र्यंशः
24. भशेषः-भशेपयशयोस्सङ्कलने 73+21%3D 97. भिन्नां
शस्याल्पत्वात् त्यागःतः चतुर्दशदिवसांशभागाः 14x7%D98.
तस्य त्र्यंशः 3323 = 33 भिन्नांशम्याधिकत्वात् एकत्वेन ग्रहणं
कृतम्, एतयोस्समाहारः 98+33%3D131. एतच्च भशेष-मशेष.
त्र्यंशाभ्यां सह 228 (3131+ (97) कलाः ददाति. एता एव
कलाः पर्वभादानकला इत्युच्यन्ते. युज्यते चैतत्-तिथिकला हि
59311 चन्द्रस्य एकनक्षत्रसञ्चारकालः 610 कलापरिमितः.
तथा च तिथिकलाभ्यः नक्षत्रसञ्चारकलाः 108 कलाभिरतिरि-
रिच्यन्ते. 16 कलाः चतुर्दशभिर्गुणिता. 161x14%3D2322
सहयाकाः चतुर्दशदिवमभादानकलाः भवन्ति. पतासु पट्कलाः
त्यक्ता 228 कला एयात्र गृहीताः. पदकलात्यागे च कारणं तु
सभशेषभशेषत्र्यंशदिवसाशभागदिवसांशमागत्र्यंशाभ्यां 228 कला-
भ्योऽधिकानां फलानामसगह एव ।।
श्लोकद्वितीयार्धस्य विवरणं तु-प्रथमपर्यभांशः -
Di+H
अत्र एक भा - लभ्यते. द्वितीय
पर्वणि पर्वभांशः 'X' 14-11 इति एक में अधिक लभ्यते.
इदं च में एकयुरूपं दिनरूपं भूत्वा पक्षे दिनाधिक्यं करोति.
एतान्येव धूनि “धुहेय" मिति श्लोके हेयत्वेन निरूपितानि--
नवकसूचितदिनाधिस्योदाहरणानि ॥
एकविंशपक्षे भशेषः 1xs=1-1281. अत्र भशेषः
पत्रचत्वारिंशत् । अतोऽत्र एका पूर्वपर्वणोऽधिकं जातम् ।
विशे तु =141=11एकादशैव पूर्णानि दिनानि ।
अर्धे दिन मांशे वर्तते ॥
62+

·68x73 एवं सप्तपञ्चाशे तु 31x13 सौराब्दस्वरूपम् 49 एवमेव द्विचत्वारिंशे पर्वणि 4EXTS=103241 अत्र नवकेन एकं ा पूर्वपर्वणोऽधिकं इति शायते, अपि तु एकचत्वा- रिंशेऽपि 41X3 = १५ ==24117. इति 24 दिनान्येव. अत्र तु . अर्धमेव दिनमधिकमिनि शेयम्--- एवं एकोनविंशे १x73 = 17127. अत्र नवकेन एक यु पूर्वस्मा- दधिकम्. यतः अष्टाविंशे 13-16 भांशो भवति. अष्टपञ्चाश 124 -422=3418 -118133376 एकोनाशीतितमे X = = 46:08 एवं अष्टासप्ततितमे SXT=ft=1511 বহুনিরম सप्ताशीतितमे x = "111111 एकोनशत xis = = Sr. शततमे 100x100=081... नवके सत्यपि अर्धमेय द्यु दृश्यते सप्तोत्तरशततमे 201XT-- 18112362132 -100-63. एवमन्यत्रापि परीक्षित नवकोद्गतांश, दिनाधिक्य दिनार्धा- धिक्य या दृश्यते. 80x18 % अष्टोत्तरशततमे 108x3 सौराब्दस्वरूपमाह 'विशत्यताम्' इनि- त्रिशत्यहां सपदयष्टिरब्दः पदचर्तवोऽयने । मासा द्वादश सौरास्स्युः एतत्पश्चगुणं युगम् ॥२८॥ अहां दिवसानां पिसती सपदपरिः (856) एकरसारादः। एकस्मिन्नद पट्टतपो भयन्ति । द्वे च उत्तरायणदक्षिणायन भवतः मासाथ द्वादश स्युः । एते पञ्चगुणा युगे पञ्चाम्दात्मके भवन्ति। 7 ·50 वेदाज्यौतिषं राव्याग्न्यम् युगे भभ्रमणसंध्यां चन्द्रसावगदिनसंख्यां चन्द्रगमनसग्यां चाह 'उदया' इति- उदया वामवस्य स्युर्दिनराशिः सपञ्चकः।- ऋपेपिष्टया हीनस्स्याविंशत्या सैकया स्तृणाम् ।। २९ ।। वासवस्य धनिष्ठानक्षत्रस्य युगे उदयाः उदयसंख्या सप वका युगदिनसंख्या भवति । ऋपेः चन्द्रस्य युगे उदयाः उदय- संरया युगदिनसंख्या द्विषष्टया हीना भवति । चन्द्रनक्षत्रोदय- संख्या एकविंशत्या हीना युगदिनसंख्यैव भवति ॥ (1) युगे सायनदिवसाः=366x5=1830. (1) धनिष्ठादिनक्षनाणां उदयाः%3D1830+5=3D1835 एते भभ्रमा इत्युच्यन्ते. (un) युगे चन्द्रोदयाः चन्द्रमासाः-1830-62%D1768 (11) युगे चन्द्रभगणाः367x27-1809=1830-91. नक्षत्रोदयस्यैव लग्नमिति पुरा नामधेयमासीत् । उक्तं चतत् ज्योतिप्फरण्ड (प. 196, पद्य. 288)- लग्गं च दक्षिणायणविसुसु वि अस्स उत्तरं अयणे । लग्गं साई विसुवेसु पञ्चसु वि दक्षिण अयण ॥ २८८ ॥ छाया- लग्नं च दक्षिणायनविपुवेष्वपि अश्ये उत्तरमयणे । लग्न स्वाती विपुयेषु पञ्चस्वपि दक्षिणायने । दक्षिणायनगतेषु पञ्चस्वपि विपुषेषु मध्ये अश्विनीनक्षत्रे लग्नं भवति । यदि दशभिर्विपुवैः अष्टादशशतानि पञ्चत्रिंशदधिकानि लग्नपर्यायाणां भवन्ति ततोऽयनविभागरूपे प्रथम विपुये किं लग भवति? इति च व्यारयाने उक्तम् । एवं 249पत्रे 'पुप्यपिलग्नम्' इति चोक्तम् । अतश्च नक्षत्रोदयस्यैव पुरा लग्नमिति नामासीदिति सटम् ॥

·सावनस्य मासस्य छूना दिवसाना त्रिंशद्भवन्ति, त्रिशदिनात्मक विंशतिसंरयाकं भुनक्ति हत्यर्थ । पृत्तिफादिसप्तविंशतिनक्षत्राणा युगे रविभगण चन्द्रायन सावनादिमासपारमाणानि 51 युगे रविभगणान् चन्द्रायनानि चाह 'पञ्च' इति-- पञ्चत्रिंशं शतं पौप्णमेकोनमयनान्युपेः । पर्वणां स्याच्चतुष्पादी काठानां चैव ताः कलाः ॥३०॥ युगे सोर भगणमान पञ्चनिशदधिक शत (133) भवति । चन्द्रस्य अयनमान एतदेवैकोन (134) भवतीत्यर्थ । चन्द्रो याता कालेन 27 नक्षनेपु चरति स काले नक्षनमास इत्युन्यत । युगे नक्षतमासा 67 । प्रतिनक्षत्रमास चन्द्र नक्षत्रमण्डल पूर्ण चरन् उत्तरायणदक्षिणायनरूप अयनद्वय करोति अतश्च 67 मासेषु 67x2=134 अयनानि करोतीति स्पष्टम्- युगे युगे चतुर्विंशमयनानि शत निधो । तच्चकैक भचक्राईभोगमानमिहोदितम् ॥ इति काललोकप्रकाशे (प. 66). युगे चन्द्रपर्वाणि 124 भवन्ति । एतेषा चतुर्थाश पर्वपाद इन्युच्यते । एका कला=124 काष्ठा । 124 काष्ठाना एका कलेति सक्षा । युगे सावनादिमासाना परिमाणमाह सावने इति-- सावनेन्दुस्तुमासाना पष्टिः सैकद्विसप्तिका । द्युत्रिंशत्सायनस्याब्दः सौरः स्तॄणां स पर्ययः ॥३१॥ युगे सायनमासा सैका पष्टि (61), इन्दुमासा छाभ्या सहिता पष्टि (62), स्तमासा नक्षत्रमासा ससप्तिका पष्टि (67) सावनो मास इत्यर्थ । यस्सौरान पर्यय भ्रम भवति । एकस्मिन्सौराष्दे रवि एफ नक्षत्रगण सप्त देवता आह 'अग्नि ' इति- "अग्निः प्रजापतिः सोमो रुद्रोदितिदृहस्पतिः । सच पितरश्चैव मगथैवार्यमाऽपि च ।। ३२ ।। स पय स्तृणां नक्षमाणा 8 ·52 . वेदाङ्गज्योतिष सव्याख्यम् सविता त्वष्टाऽथ वायुश्वेन्द्रागी मित्र एव च । इन्द्रो निरकतिरापो वै विश्वेदेवास्तथैव च ॥ ३३ ॥ विष्णुर्वसयो वरुणोऽहिबुध्नयस्वथैव च । अज एकपात्तथा पूपा अश्विनी यम एव च ॥ ३४ ॥ नक्षत्रदेवता घेता एताभिर्यज्ञकर्मणि । यजमानस्य शास्त्रज्ञैर्नाम नक्षत्र स्मृतम्" ॥ ३५ ॥ अग्निः कृत्तिकादेवता, प्रजापतिः रोहिणीदेवता,सोमः मृगशी पैदेवता, रुद्रः आदेिवता, अदितिः पुनर्वसुदेवता, बृहस्पतिः पुप्यदेवता, सर्पाः आश्लेषादेयताः, पितरः मधादेवताः, भगः पूर्वफल्गुनीदेवता, अर्यमा उत्तरफल्गुनी देवता, सविता हस्त देयता, अथ त्वष्टा चित्रादेवता, वायुः स्यातीदेवता, इन्द्राग्नी विशापादेवते, मित्रः अनुराधादेवता, इन्द्रः ज्येष्ठादेवता, निरः ऋतिः मूलदेवता, आपः पूर्वाषाढादेवताः, विश्वेदेवाः उत्तरा- पाढादेवताः, विष्णुः श्रवणदेवता, वसवः धनिष्ठादेवताः, वरुणः शतभिपग्देयता, अज एकपात् पूर्वभाद्रपददेवता, अहिर्बुध्धः उत्तरभाद्रपददेवता, पूपा रेवतीदेवता; अश्विनौ अश्विनीदेवते, यमः भरणी देवता. एताः अग्नयादयः नक्षत्राणां यथोक्तं कृत्ति फादीनां देवताः । एताभिः देवताभिः यज्ञकर्मणि यजमानस्य यः नक्षत्र नाम करणीयमिति शास्त्रज्ञैः स्मृतं कथितमित्यर्थः ॥ उग्राणि ऋराणि च नक्षत्राणि आह "उग्राणि" इति- 'उग्राण्याी च चित्रा च विशाखा श्रवणोऽश्वयुम् । राणि तु मघा स्वाती ज्येष्ठा मूलं यमस्य यत्" ।। ३६ ॥ आर्द्रा, चित्रा, विशाखा, श्रवणः अश्विनी च उग्राणि नक्षत्रा णि । मधा, स्वाती, ज्येष्ठा, मूलं, भरणी यमदेवतका च राणि नक्षत्राणि । अतस्तान्येतानि नामकरणे वर्जनीयानीति भायः॥

·53 तदा विवक्षितं तृतीयादिकं पपांकालादिमम्बन्धि अतिरा अधि नक्षत्रदेवता उग्रक्रूरनक्षत्राणि च अधिमासश्च अवमाधिरात्रयोहेयत्वं, अवमाधिरात्राभ्यां च निष्पन्नमधि- मासं चाह “नं" इति- "घूनं द्विपष्टिभागेन ज्ञेयं सूर्यात्सपार्वणम् । यकृतावुपजायते मध्येऽन्तेचाधिमासकौ ॥ ३७॥ सावनमासात्रिंशद्दिवसात्मकात् चान्द्रो मासः : भागेभ्यः ऊनः चान्द्री तिथिः सावनदिवसात् भागेनोना. अयमयमरानस्य भागः। अयं भागः प्रतिदिनं एकद्वापष्टिभागेन उपचितः द्वापष्टि- सावनदिनेषु एकं अवमरात्रं करोति. एवं सौरमासात् सायनमासः दिनार्धभागेनोनः सौरो हि मासः 30} दिवसात्मकः सावनस्तु त्रिशदिवसात्मकः । एवं मासद्वये सूर्यः एकमधिरात्रं सायनमास. द्वयादधिकं करोति । तदित्थं चान्द्रो मासः सावनादर्धदिननोनः। सावनश्च सूर्यमासादर्धदिनेनोनः तदत्राह यूनमिति. द्विपष्टिभागेन प्रतिदिनं सावनदिनाद्दापष्टिभागेन ऊन सत् मासद्वये एकेन दिनेन चान्द्रमासः ऊनस्सन् यदधिकं घु दिनं करोति, यच सूर्यः मासद्वये सावनादधिकं दिनं करोति, तश्च धु सपार्यणं पर्यदि- नसहितं शेयं योध्यमित्यर्थ ॥ यत्कृती याभ्यां सूर्यमासादूनसावनमासमागेन सायनमासा- दूनचान्द्रमासभागेन चेति सावनचान्द्रोनभागाभ्यां कृती मध्ये पञ्चवर्षमध्ये अन्ते च पञ्चवर्षान्ते च अधिमासको द्वौ उपजायते तादृशाधिमासयसम्बन्धिनी अवमाधिरापदिवसायपि यथास- म्भयं त्याज्याविति भावः ।। तथा चोक्तं ज्योतिकरण्डे (174, 263)-- उउसहियं अतिरत्तं जुगसहियं होर ओमरत्तं तु । रविसदियं अदरतं समिसहियं ओमरतं तु ॥ छा॥ सतुसहितं अतिरानं युगसदितं भवति अवमरानं तु । रपिसहितम् भांतिरानं शशिसहितम् अयमरावं तु ॥ व्याख्या-इह यदि पर्य ऋतुसहितं सूर्यसहितं विययन .

·54
घेदशाज्यातप सव्यारयम्
करान सूर्यतुपरिसमाप्तिचिन्ताया तस्मिन्चिक्षिते तृतीयादी
पर्वणि फर्ममासापेक्षया अधिकोऽहारोत्रा भवति । तथा हि-धर्म
मासाविंशता दिनै । सूर्यमासारिंशता सार्धन । मासद्वयात्मपश्चा
मतु । तत सूर्यर्तुपरिसमाप्तो कर्ममामापेक्षयाऽधिकोऽहोरात्रो
भवतीति । तथा युग चन्द्र चन्द्र अभिवर्धित-चन्द्र अभिवर्धितरूप
सवत्सरपञ्चकम् । ते पञ्चापि सवत्सरा चन्द्रमासापेक्षया । ततो
यदि पर्व युगसहित चन्द्रमासोपेत विवदयते तदा विवक्षित पर्व
तृतीयादिक वर्षाकालादिसम्बन्धि अपमरागपत भवति । फर्म
मासापेक्षया तस्मिन् तस्मिन् तृतीयादा पर्वणि नियमादेकाऽहो
रान पततीति भाव । एतदय नाह रविसहितमित्यादि रविसहित
मतिराम किमुक्त भवति' रानिमामाग्निप्पद्यमानतुचिन्ताया तस्मिन्
तृतीयादौ वर्षाकालादिसम्बन्धिनि पर्वणि तत्तत्सूर्यर्तुपरिसमाप्ती
फर्ममासापेक्षया एककोऽधिकाऽहारान प्राप्यत इति शशिसहित
मयमरात्र चन्द्रनिप्पादितास्तिारधिपत्य फर्ममासापेक्षया विय
क्षित तृतीयादिपव हीनरान भवतीत्यर्थ
फलानाडिकामुहर्ताना रक्षणमाह करा" इति-
कला दश सविंशा स्यात् द्वे मुहूर्तस्य नाडिके ।
तत्रिंशद्दधुकुलाना तु पदछती त्यधिका भयेत्॥३८॥
विंशतिभागसहिता दश फला एका नाडिका भवति एकस्य
मुहूर्तस्य द्वे नाडिके भवत । निशन्मुहूर्ता पर ा दिन भवति ।
एकस्मिन् दिने कलाना प्रयधिका पदशती भवतीत्यर्थ
(1) एका नाडिका% 101 कला
(1) दे नाडिके-2016 कला = एक मुहूर्त
(ii) त्रिंशत् मुहूर्ता =49x303603 कला -एक दिनम्
चन्द्रसूर्ययो एकैफनक्षत्रभोगकालमाह-"ससनेफ" इति--
ससप्तक मयुक्सोम' सूर्यो यूनि प्रयोदश ।
नवमानि च पश्चातः काष्ठा पञ्चाक्षरी भवेत् ॥३९॥

·क्लादिलक्षणं एकैक्नक्षत्रभोगकाल दिनद्धिहासमानंच 55 सोमः चन्द्रः सभालाधिकं एक दिनं भयुक् भवति एकेन नक्षत्रेण सह वर्तते इति यावत्, सूर्यः त्रयोदश धूनि दिनानि दिनस्य पश्चनवमभागांश्च भुनक्ति । तावता कालेन एकेन नक्षनेण सह वर्तते इत्यर्थः । पञ्चाक्षरोधारणकालः एका काष्ठा इति व्यवहियते इत्यर्थः, अत्रोपपतिः- एकस्मिन् युगे चन्द्रः 67x27%D1809 नक्षनाणि चरति. युगं च 1830 दिनात्मकं. अतः 183%D1+16-1+di - एक दिन+-समकलाः। रविः युगे 1830 दिनात्मके 27x5=136 नक्ष- प्राणि चरति. अतः एकनक्षपचारकालो रवः 18=135 दि नानि. इदानी दिनवृद्धिहासमानमाह "यदुत्तर" इति- यदुत्तरस्यायनतो गतं स्यात् शेपं तथा दक्षिणतोऽयनस्य । तदेकपष्टया द्विगुणं विभक्तं सद्वादशं स्यादिवसप्रमाणम् ॥ ४० ॥ अयनत. अयनारम्भदिनात् उत्तरस्यायनस्य यद्गनं दिनमानं भवेत् , तथा दक्षिणतः दक्षिणायनप्रारम्भदिनात् दक्षिणायनस्य य- गतं दिनमानं तत् अयनान्तर्गतदिनमानात् अपनीय यच्छेपं दिन मान, तत् द्विगुणित कृत्या एकपष्ठया विभक्तं चेत् यल्लभ्यते तत् सद्वादशं द्वादशसंख्यासहितं शतं चेत् मुहूर्तात्मकं दिनमान भवति॥ अनोपपत्तिः-- उत्तरायणारम्भे द्वादशमुहर्तात्मकं दिनमानं पण्मामान्ते दक्षिणायनारम्भे भष्टादशमुहत भूत्या षण्मुहतर्या पर्धते इत्यष्टम- श्लोफेनोक्तम् ॥ तथा च यदि पण्मासगत 183 दियसेपु पण्मुहती वर्धते, तदा उत्तरायणान्तर्गतदियसेपु अधया दक्षिणायनोपदिवसपु का g ·66 183 पैदाशज्योतिषम् सन्यायम् 6xअंतराळदिन 1x अंत.दिन वृद्धिलभ्यते इति अनुपातविधानेन 61 इति. उक्तं च ज्योतिष्करण्डे (प. 220-221) यथा- पव्वं पन्नरसगुणं तिहिसंपित्तं विसट्टिमागूणम् । तेसियसपण भइए जं सेसं तं बियाणेहि ॥ ३११॥ तं विगुणमयसट्ठिए भाइयं जं भवे ताहिं लद्धम् । तं दक्सिणम्मि अयणे दिवसा सोहे पवे रत्तिम् ॥३१२॥ तं चेयऽयणे उत्तरम्मि दिवसम्मि पफ्पेयो। रत्तीओ पोसढे जाणासु राइदिय पमाणम् ॥ ३१३ ॥ पर्वपञ्चदशगुणं तिथिसंक्षिप्तं द्विपष्टिभागोनम् । प्रयशीतिशतेन भक्ते यच्छेपं तद्विजानीहि ॥ तत् द्विगुणमेकपष्टया भक्के यद्भवति तेन लब्धम् । तदक्षिणेऽयने दिवसात् शोधित्वा क्षिपेद्रात्रौ ॥ तदेवायने उत्तरस्मिन् दिवसे प्रक्षेप्यम् । रात्रया अवशिष्टं जानीहि रात्रिन्दिवप्रमाणम् ॥ व्याख्या-युगमध्ये विवक्षितादिनात् प्राक् यत्पर्य पर्वसधान- मतिफ्रान्तं तत्पञ्चदशगुणं क्रियते । ततः पर्वणामुपारी यास्तिथयः विवक्षितादिनात्पूर्वमतिक्रान्तास्ताः तर प्रक्षिप्यन्ते. ततः द्वापटिः भागोनमिति प्रतिदिवसमेकैकद्वापष्टिभागहान्या ये जाता अघम: रापास्तेऽप्युपचारात् द्वापष्टिभागा इत्युच्यन्ते। तैरून संख्यानं प्रयशीत्यधिफेन शतेन विभजेत् । भागे च हते अहते या यच्छेपमवतिष्ठते तत् सम्यग्जानीहि । सम्यगयधारणाविषयं कृत्वा तहिगुणं विधेयम् । ततः एकपटया भागे हते सति यद्भवति भागलम्धं तदक्षिणेऽयने दिवसात् शोधयेत्, रात्री च प्रक्षिपेत् । तदेव भागलब्धं उत्तरस्मिन्नयने राप्रेरपनयेत् दिवसे च प्रक्षिपेत् । ततः एवमीप्सितेऽहोरात्रे यथोदितं दिवसराधिपरिमाणं जानीहि । सत् पर्व- ·पृष्ट कि अस्य एक (732) प्रक्षिप्यते दक्षिणायने ये दिवसा एप्या तेपु सव सहया उत्तापपात्तवर्णनम् 57 (1) युगस्य असु पर्वस्वतिक्रान्तेषु तृतीयाया फेनापि प्रमाणमद्य दिन किं प्रमाणा रानिरिति? मन पर्वसवया=8 पञ्चदशभिर्गुणने 15x8= 120 तृतीयाया पृष्टमिति पय प्रक्षिप्यन्ते 120+3=123 अष्टसु पर्वसु एकोऽवमरान इति पकमपनीयते. 123-1-122 अस्य 183 सङ्घयाया भाग त्रियते । उत्तमाशस्याल्पत्वात् भागो न भवतीति तस्य द्विगुणन प्रियते 122X2%D244 पष्टया भाग नियते 14 तदा दक्षिणायनमिति 1 मुहूर्ता दिवसादपनीय रानौ प्रक्षिप्यन्ते अत 18-4= 14 मुहूर्तानि दिवस 12+4-16 मुहूर्तानि रानि इति सिद्धम् () एर युगस्यादौ पोडशपर्वातिप्रमे पष्ठी किं प्रमाणेति प्रश्ने, 16x15=240 दिवसा पष्ठया प्रश्न इति 240+6-246 दिवसा पोडशपर्वसु अवमरानद्वय भवतीति 246 23241 दिवसा जाता अस्य 183 सवधया भागे itt=IH शेपस्य द्वाभ्या गुणने 61X2-122 अस्य 61 सहयाया भागे-2 मुहत लब्धं तदा उत्तरायणमिति द्वादशमुहूर्तपरिमाणे दिवसे तस्य प्रक्षेपे, चतुर्दशमुहूर्तप्रमाणो दिवसो भवति रात्रे तस्याप नयने 18-2-16 मुहूर्तानि रानिप्रमाणमिति-~- पञ्चसिद्धान्तिकान्तर्गते पैतामहसिद्धान्ते च- द्वग्निागपूत्तरत समितमेप्यदिनमपि याम्यायनस्य । द्विघ्न शशिरसभक्त द्वादशहीन दिवसमानम् ॥ इति-युगे उत्तरायणदिनाये दिवसा गता तेषु दयाग्निनगसङ्ख्या 61 सधया विभज्यते प्रक्षिप्यते उभयत्र सा द्विगुणा मियते च यल्लब्ध तत् दिवसमान द्वादशहीनम्,

·60
वेदानज्योतिष सव्याख्यम्
लग्नं दक्षिणायनविपुवेप्यपि अश्य उत्तरास्मिन्नयने ।
लग्नं स्वाती विपुवेषु पञ्चस्वपि दक्षिणे अयने ॥ इति ।
वेदाङ्गज्योतिपकाले मेपादिराशिपु सप्तविंशतिनक्षमाणि न
विभक्तान्यासन् । ततः उत्तरकाले नक्षत्राणि एफैकस्मिन् राशी
विनियुज्य सप्तविंशतिनक्षत्राणि मेषादिपु द्वादशराशिपु प्रवि-
भक्तानि । अतस्तदानी मासचतुष्टये नव नक्षत्राणीति नव लग्नानि
गणितान्यासन् । तथा च द्वादशसु मासपु 12x21%D27 नक्षत्रो-
दयरूपाणि लग्नानि गणितान्यासन् । ज्योतिप्करण्डव्याख्यात्रा
मलयगिरिणा युगे दशसु अयनेषु 1835 लग्नानि भवन्तीत्युक्तम् ॥
युगे चन्द्रस्य नक्षत्रपर्यायाः 67 । एफैकस्मिन् पर्याये द्वे द्वे
उत्तरायणदक्षिणायनरूपे अयने भवतः । अतः 67x2-3134
चान्द्रायनानि भवन्ति । एकैकमयनं ऋतुप्रयात्मकमिति 134x3-
402 चान्द्रर्तयो युगे भवन्तीति योध्यम् ॥
वेधोपायमाह "इत्युपाय" इति-
इत्युपायसमुद्देशो भूयोऽप्येवं प्रकल्पयेत् ।
ज्ञेयराशिं गताभ्यस्तं विभजेद्ज्ञानराशिना ।। ४३॥
इति पूर्वोक्तप्रकारेण उपायसमुद्देशः वेधोपायोपदेशः योध्यः ।
घेधेन शातराशौ गतं प्राप्त कमपि विषय विज्ञाय ततः शेयराशी
तद्विपयानयनार्थ गपाकः ज्ञानराशिगतेन विषयेण अभ्यस्तं गुणितं
शेयराशिं शानराशिना विभजेत् । यत्फलं लभ्यते शेयराशी विभक्ते,
तत् तद्विषयमानं भवति । एवं गुणनविभजनादि भूयः पुनः पुनः
प्रकल्पयेत् इति.
उपसंहरति 'इत्येतन्मास' इति-
इत्यतन्मासवर्षाणां मुहूर्तोदयपर्वणाम् ।।
दिनर्वयनमासानां व्याख्यानं लगधोऽत्रवीत् ॥ ४४ ॥

·वेधोपाय. उपसंहारश्च
61
--
इति एवं एतत्पूर्वोक्तं, मासानां धर्माणां, मुहूर्तानां उदयानां
नक्षत्रोदयानां लग्नापरनामकानां, पर्वणां, दिनानां साचनादीनां,
सावनचान्द्रसौराणां, अयनानां सौराणां चान्द्राणां नाक्षत्राणां च
व्याख्यान विवरण लगधाचार्यः अब्रवीत् ।।
घेदाङ्गज्यौतिषविदः फलमुपदर्शयति “सोम" इति-
सोमसूर्यस्तुचरितं विद्वान् वेदविदक्षुते ।
सोमसूर्यस्तुचरितं लोकं लोके च सन्ततिम् ।। ४५ ॥
सोमस्य चन्द्रस्य-सूर्यस्य, स्तॄणां नक्षत्राणां च चरितं चार
यो विद्वान् वेद जानाति सः वित् विद्वान सोमसूर्यस्तृभिः चरितं
प्रचरितं लोकं सुर्यचन्द्रनक्षत्रलोकं अक्षुते प्राप्नोति भुङ्क्ते वा।
लोके चेहलोके सन्तति पुत्रपौत्रादिसन्तानं अश्नुते लभत इत्यर्थः॥
निरस्तश्यामिका शामशास्त्रिणोञ्जलितप्रभा।
वेदाङ्गज्यौतिपस्ययं दीपिका दीप्यतां सदा ॥