·वि. भाभा.प्रथमाला-१९
ऋग्वेदः
पदपाठेन च यथोपलम्भं स्कन्दस्वाम्युद्गीथीपे भाप्ये, घेङ्कटमाधवीया
व्याख्या, सायणभाप्यानुसारिणी मुद्गलीया वृत्तिर् इत्येतैश्च
पाठविमशौंपयिकैः पाठभेदादिटिप्पणैश्च संयोज्य
भीमदेवः, अमरनाधः, के. एस्. रामस्वामिशास्त्री, पीताम्बरदत्त
इत्येषां सायुज्यमाजा
विश्वबन्धुना
संपादितः
RATIYA
BOMBAY-7
.
ARY
तत्र चाऽयं
Sazy
प्रथममण्डलस्य १-८० सूक्तात्मकः
१मो भागः
V,Y.BI
45644
होशिआरपुरम्
विश्वेश्वरानन्द-वैदिकशोध-संस्थानम्
२०२१ वि.

·सर्वेऽधिकाराः सुरक्षिताः
प्रथम संस्करणम्, २०२१ वि.
प्रकाशकृत् - विश्वेश्वरानन्दचैदिक-शोध संस्थानम् ,
साधु-आश्रमः (प.गृ.), होशिआरपुरम् (पं., भारतम् )
All Rights Reserved
FIRST EDITION, 1965
Publishers.
Vishveshvaranand Vedic Research Institute,
Sadhu Ashram (P.O.), Hoshiarpur (Pb. India)
car
Prepared and Published under the Patronage of the
Government of India in the erstwhile Ministry of Scientific
Research and Cultural Affairs, the Government
of Panjab, the University Grants Commission,
the University of Panjab, thc Dayanand
Anglo-Vedic College Management, New
Delhi and the Trusts and Charities
of Shri Vishva Bandhu,
Shri Moolchand Khairaitiram
and other donors,

·समर्पणम् ऑ धी-धाम-प्रचेतिन्यै शब्द ब्रह्म-स्वयम्भुवे । भगवत्यै सरस्वत्यै भूयो भूयो नमो नमः ॥ १॥ ज्ञान विज्ञान-जीवन्ती सारिणी भयवारिणी। शरणं मे परं भूयाद् मतिमाता सरस्वती ॥३॥ विद्याम्बुधिः क गम्भीरः काऽयं हीनप्लयो जनः। तरडोत्तोलितस्य सहाया देवि में सदा ॥३॥ तव प्रयाहं प्रततं प्रवेग शक्तोऽवगाईं भवति स्वतः कः । प्रसादये तत् करुणापति त्यां निष्णापये मां तव हस्तधारम् ॥४॥ तव प्रसादः खलु देवमातः सौजन्यसोशील्यसुधासुधापैः । पापप्रमुक्तानथ पुण्ययुक्ताम् शुद्धाम् पवित्रान् निपुणांस्तनोति ॥५॥ तव प्रभावामनु मानवानां तिर्यफ्त्यमोक्षो मनुताविकासः । सवुद्धियोगः सुगतेः प्रकाशश्चारित्र्यशुद्धिः सुमतेविलासः ॥ ६ ॥ स्वमेव देष्ट्री भवसीह गुर्वी सद्देशनानां जगतां गुरूणाम् । तीर्थ राणां श्रुतिपाठकानां योगेश्यराणां भगवद्घतानाम् ॥७॥ स्वदेक निष्तस्य नु यत्न एष त्वद्-भक्ति रक्तेर्मम विश्ववन्धो। संसारसर्वस्वविधानसारे स्यात् प्रीतये ते निगमागमेशे ॥८॥ त्वदीया प्रेरणा बीजं त्वत्-प्रसादः प्रवर्तकः । पुष्प-पत्र-निभं देवि भवेदेतत् तवाऽर्पितम् ॥९॥ सत्यमात्रावलोकानां सत्यसारं च संगिराम् । सर्वत्र सर्वदा चैव त्वभक्तानां तथाऽर्पितम् ॥ १० ॥ विश्वबन्धुः Dedicated TO SARASVATI The Divine Spirit of ever-prugressive, ever-expansive and ever-opfathomed eternal stream of Sound &od Sense AND Her sincere devotees of all times and all climes, VISHVA BANDHU ·PREFACE In 1957, as the work on the 16-Volume Vedic IVoru- Concordance and the 6-Volume Vedic Grammatical Indices which had been under active pursuance since 1931 in the Nityanand Vedic Lexicographical Department of our Institute towards supplying our next 25-Volume continuation-project in that line, namely, "A Comparative and Etymological Dictionary of Vedic Interpretation" with its sine qua non scriptorial rock-foundation was entering the ultimate stage of its completion which has fortunately been now achicved, our Mahatma Hans Raj Manuscript Collection, Preservation, Editing and Publication Department undertook to publish the Samhita and the Pada texts of the Rgveda alongwith the critical editions of thc Commcntaries on it by the famous three pre-Sayana scholiasts, Skaudasvamin, Udgitha and Venkata- Madbava and, also, of the Summary by Mudgala of the Commentary by Sayana, which, practically, extracted the entire body of the latter except the details of ritualistic application (viniyoga) and grammar. The idea was to provide the much-needed facility through this medium of studying together on a comparative basis the lines on which all the said reputed Indian Vedists of old had tried to understand and interpret the hoary and holy Rgveda, being universally acknowledged as the oldest extant literary monument in man's library. Sanurk.that had alandy heer dansk.viker.in this sites tion is being duly noticed, in its proper place, in the sequel alongwith the description of our other Basic Materials. A brief indication of the methodology we have followed in critically editing the texts oamed above forms the subject of the section which immediately follows. The Volumes II and III of this work containing the Suktas 81-191 of thc Mandala I and the Mandalas II and III, respectively, were issued in 1963 being followed, in 1964, by the volumes IV-VI carrying the texts, is available, to the end of the Sukta 45 of the Mandala X. The present Volume I supplying the first 80 Saktas of ·111 On the Mandala 1 is being very closely followed by the Volume vil containing the Suktas 46-191 of the Mandala X and the Volume VIII incorporating the Mantra, the Pada, the Rs, the Devata and the Chandas Indices, both being issued within the next few months Our said Mahatma Hans Raj Department has also been ablc, simultaneously, to undertake and complete during this period the Critical Editions of (1) Sayana's Commentary the Atharva eda of the Savoakas, (2) the four Rajatarangin (Chronicle of the Kings of Kashmir) texts composed by Kalhana, Jonaraja, Srivara and Suka and (3) the Versions 1-VII of Canakya-Nitr-Text- Tradition (Sakha sampradaya) The said Atharvaveda edition has already been issued in five volumes and the other two works mentioned are also following, part-wise, in quick succession accordiog to their publication schedule to be completed during the current year Of these three text-editing projects, the Atharvaveda has been published in 5 parts being the Volumes XIII-XVII in our Vistneshnaranand Indological Research Series the Rgveda has partly been and is partly being published 10 8 parts being the Volumes XIX-XXVI in the same Scries and the Rajatarangını has partly been and is partly being published in 4 parts being the Volumes V-VIII in our Woolner Indological Series It is now my most pleasant duty to record here my great appreciation of the devoted co operation that I have always depended upon and fully received, in this work, from all my colleagues in the DA-V College and the Panjab University Sections of the Mahatmi Hans Raj Manuscript Research Department, the General Indological Department, the Publication Department and the Printing Department of our Institute. The title-page of this volume duly mentions the names of those of them who, with great ability and patience, rendered special assistance in the editing and publication of this volume I would fan add here, from among my other younger assistants, the name of Shri S Bhaskaran Nair. Some misprints which, our earnest ctíorts to avoid them notwithstanding, persisted to our great chagrin, have duly been set Tight in the Corngenda, It might be recognised, of course, with a ·ix , measure of indulgence, that the setting, as required, of various accented and unaccented multi-graded types for this work was a pretty tough task. It is also my most cherished privilege to express on this occasion, on my own behalf and on behalf of our Management, our deepest gratitude to all our patrons and friends, notably, those whose names are recorded in the Commemorative Script in page iv of the title of this Volume, in appreciation of their valuable financial assistance towards this project. Our hearty thanks are, likewise, due to the Adyar Library, Madras, the University Oriental Library, Mysore, the Kerala University Manuscript Libracy, Trivandrum and the Government Oriental Library, Madras for their valuable co-operation in Icading us their manuscripts and transcripts preparing for us some transcripts for use in our present edition of the Rg-Blasyus or permitting us to collate, at their own premises, our press-copy with their old, unlendable manuscripts. And, in conclusion, I must not miss mentioning, with all respect, the names of Pandit Sambasiva Sastri, Dr. L. A. Ravi Varma, Dr. C. Kunhan Raja and Dr. Lakshman Sarup. All these great names are sacred to me as they are of those who were my personal friends and are no more in our midst. These worthy predecessors in their love for the Vedic lore and enthusiasm for rcclaiming, practically, from oblivion the great pre-Sāyana commentators of Rgveda, paved the way, as best as they could, on which it has since been my privilege to tread in their foot-steps towards producing, according to my humble lights, the present cdition which it now gives me great satisfaction to bid a hearty farewell, full of hope that those whose hands it will reach will adjudge it, sympathetically, and, wherever need be, will not hesitate from improving upon it, ably, ever redounding to the glory of Mother Sarasvati. VISHVA BANDHU V. V. R. INSTITUTE, Sadhu Ashram, HOSHITARPUR, Śivaratri (March 1, 1965) ·I THE LINES FOLLOWED The present edition of the Rg-Bhasyas includes (a) Skandasvamın's Bhāsya from 1, 1, 1 to I, 56, 1, 1, 62, 1 to 1, 121, 15, V, 57, 1 to V, 61, 19, VI, 29, 1 to VI, 75, 6, (b) Udgitha's Bhassa from X, 5, 4 to X, 12, 5, X, 13, 2 to X, 83, 6; (©) Vankata Madhava's Bhasya, complete, from I, 1, 1 to X, 191, 4 and (2) Mudgala's Vrite from I, 1, 1 to 1, 121, 15, V, 9 1 to VI, 9, 6. The lines on which our work on the present edition of the aforesaid four works has proceeded may be indicated as under The basic texts have been copied out from the following editions and manuscripts, as connected - (1) Skandastamı bhasya (a) I, 1, 1 to I 32, 15 from Sambasiva Sastri's Trivandrum Edition (ETF), (b) I, 33, 1 to 1, 56,1 1, 62, 1 to I, 121, 15 from C Kunhan Raja's Madras Edition (5) (c) V, 57, 1 to V, 61, 19, VI, 47, 18 to VI, 73, 6 from the Devanagari transcnpt (a), preserved in the V V R I Library, (d) VI, 29, 1 to VI, 47, 17 from the manuscript (far') belonging to the Kerala Univerity Manuscript Library Trivandrum (2) Udgitha bhasja (a) X, 5, 4 to X, 12, 5, X, 13, 2 to X, 34, 3 from the present Editor's own Lahore Edition (fr), (b) X, 34, 4 10 X, 83, 6 from the palm leaf manuscript (fa'), deposited in the Y VRI Library (3) Venkata Madhava bhasya (a) I to VII from Lakshman Sacups Edition (6), (6) VIƯ 10 X from the Devanagari transcript (fe), got prepared for the purpose from the Government Oriental Manuscript Library Madras (4) Afudgala vt (a) 1, 2, 1 to 1, 121, 15 from the Devanagari transcript (1), prepared for the V. V.R I Library by the University Oriental Library, Mysore, (b) 7, 9, 1 to VI, 9, 6 from the paper manuscript (fa). Preserved in the Y YR I Library The basic texts, thus copied out, of all the four works have been collated, letter by letter, with all other available readings thereof, whether in manuscriptor in print ·LINES FOLLOWED JI Very limited 10 number as they are, our manuscript maleriak, except those of Skandasvamin's Commentary, could not have beca susceptible to area-Wise recensional or versional variation in their respective texts So there was no question of their having to be grouped on that basis In the case of Skandasvamin's Bhasja, however, the portion from I, I, I to I, 32, 15, comprising the first two Adhyuyas of the first Astaka, is found in two forms, to wit, (1) m its Shorler Version and (2) in its Longer Verston The Shorter Version presents an a concise forn the substance of the Longer Version but it also includes, at umes, a few additional explanatary sentences, extracts from the Anukramanka and grammatical notes. As it is available only for the first 32 Suktas whereas the Longer Version besides being available for this portion as alone available also for the entire remaining extant portion of the Bhasja, some later hand seems to have started preparing the former but somehow had to stop for good at the end of the Sakta 32 Therefore, it has been preferred to prepare the present edition on the basis of the materials available for the Longer Version as indicated in the sequel The Shorter Version, however, has also been prescrved in proper form by having first bccn critically edited on the basis of the materials available for it as also indicated in the sequel and, then, recorded, Aſanfra-wise, in the foot notes Darting the obviously spurious and therefore, useless variant readings, all other readings which were available from the previous editions alongwith the foot nates thereto as well as from the new manuscript materials which were collected for this edition have been duly recorded in the Cntical Apparatus IV. In constituting the text our main stress has been on selecting the correct readings even at the cost of having had to prefer to follow for this purpose the lead of a single manuscript and reject all the rest The field having been free, as indicated above, from recensional or varsional variation, there could be no question of our producing, in this way, any contaminated edition Moreover, as we have observed else-where (Sce VIJ, I, I (1963) P 50 ff), eclocticism had its own unimpeachable scope even where recensional or versional frontiers were said to be well defined V. Where the manuscript readings happened to be corrupt in grammar and inconsistent with context, we bave corrected them on the basis of grammar, context and comparative study of all available internal as well as external evidences and adopted them as such in our consulted text, duly recording, at the same time, the said corrupt manuscript readings alongwith the previous cditoriat Suggestions, of any, in the foot notes. VI Where the available manuscript readings were not suitable to the context but, st171, neither the previous cditors had been able to suggest any emendations for acre wc in a position to make any suggestions in this behalf, such readings have been retained in the text followed by the sign of interrogation, VII Almost all the quotations have been traced to and checked with their textual sources and placed inside inerted comemas, naruably followed by thout respective recrences, ·I11 LINES FOLLOWED VIII. All the words taken from Mantras and the passages quoted from other earlier texts have been printed, distinctively, in thin-sct types IX. The abbreviation at (=29917), has been employed in the foot-notes to indicate, in general, the manuscript or manuscripts, as concerned ·THE BASIC MATERIALS 1. Shandasvām:-Bhasya on Rgveda The materials which were available in connection with Skandsyamu's Commentary on the Rgreda may be described here, towards their clear view, in two parts, the first of these comprising the First Astaka or the Suklas 1-121 of the Mandala I and the sccond the Sultas 57 61 of the Mandla V and the Sultas 29-74, alongwith the Mantras 1-6 of the Sukta 75, of the Mandala VI The basic matenals available for the first of the said two parts were as under A Previously Published editions (1) FIFT Sambasıva Sastri's cdition in two parts published by the Government of Travancore in the Trandrum Sanskrit Series as the Volumes XCVI and CXV in the years 1929 and 1935, respectively The Part I contains the First Adhyaja of the First Astaka and the Part II its Second Adhyaya This represents the Longer Version of the work and is based on two Malayalam palm leaf manuscripts belonging to the Government Oriental Manuscripts Library, Madras These three manuscripts have been mentioned by the Editor as क.and ग The first two of these manuscripts, namely, F and represent the Longer Version of the text and have been mainly used towards cditing and constituting it The third one, ie which belongs to the Shorter Version has been utilized as an additional aid in so far it could lend itself for such tase As there were plenty of lactmae in the manuscripts, the Editor has sought to fill in these lacunae with lus own conjectural readings which in many places do not seem quite suited to the context His Preface just indicates the three manuscripts 11 question without recording the necessary details about them Still, the edition, cyen though it lacks in many respects or meetrug the rigid requirements of standardized critical text-editing, is quite tolerable as the poinccr attempt (u) C Kunhan Raja's ednion published as the No 8 of the Madras Unnersity Sanskrit Series in the year 1935 It contains the portion from I, 1, I to ), 56, 1 and I, 62, 1 to 1, 121, 15 comprising the first Astaku The first two Adhjajas, 1 ¢ 1, 1, 1 to I, 32, 15 belong to the shorter Version and the remaining sex Advajas represent the Longer Version of the text This edition, as the Editor states in his Introduction, was based on iwo palm Icaf manuscripts One of these which was in the Grantha script had been secured from one, named Krishnaswami Aiyar of Tanjavur and the other which was in the Malayalam script belonged to some Nambatınpad of North Kerala The Grantha manuscript was not a continuous work It contained two parts The first part whrch belonged to the Shorter Version began with I, 1, 1 and went on to the end of the Second Adhaya of the First Aştala, 1 1, 32, 15 and, then, abruptly broke off Thereafter, the coder started with 1, 32, 9 and continued to the end of the First Astaha, 1 c I, 121, 15, according to the Longer Version of the commentary It seems that ius codex or, may be, 185 ultimale original had been copied ogt from two diferent manuscripts, the first of these, up to I, 32, 15, containing the Shorter Version and the second, from 1, 32,9 Opwards, the Longer version ·XIV BASIC MATERIALS The Editor, however, has not given any detailed information regarding these manuscnpts He has also not indicated any variant readings from bus two basic manuscripts nor has he astensked what he has incorporated in the text of the Commentary as his own surmised contribution to many places, he has failed to take due notice of the defective readings copied out from the manuscripts Added to these reasons, the presence of plentiful printing mistakes makes the production, altogether, unreliable (ui) The edition which was prepared by LA Ravi Varma, and published in 1942 as the No CXLVII of the Trandrins Sanskrit Series of the University of Travancore It contains the Suktas from 1, 33, 1 to 1, 46, 14 comprising the Thurd Adhyaja of the First Aştaka, belog a further continuation of the aforesaid edition of Sambasıva Sastri It was based on four manuscripts, designated in the foot poles as F, 7, 7 and Ordinarily, the vastant readings from these manuscripts have been given in the foot notes The Editor, however, does not scem 10 have thought it necessary to give any detailed information regarding his basic manuscripts The first three, of course, must have been the same as had been made use of in FIFFE B Manuscripts The transcript which is preserved in the Adyar Library, Madras under its No. 38 C 23 This contains the Bhaşa on I, I, 1 to I, 56, I and 1, 62, 1 to I, 121, 15, the portion 1, 1, 1 to 1, 32, 15 representing the shorter Version and the remainmg portion the Longer Version The portion of the Bhasya from 1, 56, 2 to 1, 61, 16 is missing in st as in the Graptha manuscript mentioned under above, but still, it seems to have been copied from a different original In that it gives the Bhassa on 1, 32, 1 8 which is missing in the said Grantha manuscript fa? The Devanagari transcript which was copied out in 1959 from an original palm leaf manuscript, preserved in the Government Oriental Manuscript Lebrary, Madras under its No R5334 It belongs to the Manuscript Section of the V V R Institute Library, Hoskrarpur as its No 635 and contains the Dhrusya on I, 1, 1 to I, 32, 15 accordug to the Shorter Yerston for Another Devanagari transcript which is preserved in the Y Y Researclı Institute Library, Hoshiarpur, under its No 4365 It 13 comparatively Oider in appearance It contains the Bhasya on I, 1, 1 to I, 15, 11 This agrees fully with the Trivandrum edition of the Longer Version and scems to have been copied from the same original fa manuscript on which the said edition was mainly based, all the lactatae found as the one being fouad in the other also It was copied out by some ablc scnbe in the Devanagari script on old paper and contains 77 pages in all As a result of the scribal improvements, it occasionally records better readings fa The original palto leaf manuscript, in the Malayalam script, of Thc Longer Version which IS deposited the Tnvandrum Manuscript Library under ils No, C, 434 It contains the Bhasya from 1, 1, 1 to 1, 56, 1 aod 1, 62, 1 to 1, 112, 25 This is the same manuscript as was utilized under the common designation by boh Sambasiva Sastn and L A 1 ·BASIC MATERIALS IV Ravi Varma for their respective editions In the beginning, for the first two Adhja) as (I, 1, 1 to 1, 32, 15) we had to extract its readings from the aforesaid edition and for the third Adhyaya (1, 33, I to I 46 14) from the aforesard cdition of which we recorded inder the designations wil and fa? respectively Later on, as arranged with the Trivandrum Library, one of our scholars was deputed there to collate on the spot our press-copy of thc semaining available portion of the Bhasja with this original manuscript The readings thus secured have since been marked off under là after the place name Tiruvanantapuram (=Trvandrum) The basic materials which were available for the present edition for the aforesaid second part of the Bhasya, ie V, 57, 1 to 61, 19 and VI, 29, i to VI, 75, 6 may now be indicated as under A. Previously Published edition C. K Raja s edition of the portion V, 57, I to V, 61, 19 and VI 47, 18-31 It appeared by instalments in the Adyar Library Bulletin (LI) nits Volumes XIV, Part 1 and XVI Parts 1-4 for the years 1950 and 1952 Since it was based on a single faulty manuscript, us reliability is very much doubtful Indeed, the Editor who seems to have taken it up, quite eathusiastically, taking pains to trace out and clearly demarcate the other texts quoted in the Rhasa and adding comparative data from Brhadderata and some other works could not proceed beyond VI, 47, 31 where he must have felt compelled to give it up, being a hope less task B Manuscripts fal The transcript prepared for the Lalchand Library at Lahore in the year 1929 and now preserved in the Manuscript Library of the VYR Institute under its No. 6176 It contains the portions from V, 57, I to V, 61, 19 and from VI, 47, 18 to VI, 75, 6 It seems to have been prepared from some scry defective onginal as it contams numerous lacunae as well as misplacements in the text gives the Mantras na red ink and the Bharju in black ink, FP The transcript got prepared for this purpose by the V. V. Research Insulate Hoshiarpur in the year 1959 from a mascript, preserved in the Madras Government Onental Manuscript Library under its No 5402 It contains the same portions of the Bhasje as far and is also equally defectue and corrupt. It appears that both the transcripts fal and fa' might have been prepared from the same original manuscript Honcycr, there are some improved readings in A', idently, owing to its scribe having been able to decipher onginal manuscnpt more correctly than the other seyibe concerned had been able to do The transcript prepared, probably, from the same orginal as in the case of it and fa' for the Adyar Library and let there under its No C 31-1-10 On collation with this transcript, some good variants, resulting Lleurse, from superior decipherment of the origoal by the careful copyist concerned became available to help us in filling up certain lacunae and clearing some amb guous readings ·vi BASIC MATERIALS fa' The Devanāgari transcript whick is preserved under No 1124 of the V. V R I Library (Manuscript Section) It was got copied out from a very old and much injured but quite correct Malayalam manuscript in the Kerala University Manuscript Library. The most remarkable thing about it is that it contains the portion from VI, 29, 1 to VI, 47, 17 which is not found in any other manu- Script, known so far, of the work under present discussion for The Devanagari transcript preserved in the Kerala University Manuscript Library under its No 507B, 1 This was collated with fat from VI, 44, 9 10 VI, 47, 17 being the portion for which only the former was avaiahle 11. Udgitha's Bhasya or Rgreda A. Previously published edition (fal The edition published by the D A.V. College Research Department, Lahore r the year 1935 It contains the Bhasya on the portion from X, 3, 4 to X, 34, 3 and is based on the single palm leaf manuscript of which 13 being described below. Even though it could not be called a critical edition, it did succeed in proving quite a number of faulty readings of the manuscript and in tracing out the sources of almost all the quotations in the Bharya B Manuscripts cm for V V Research Institute, Hoshiarpur Ms. No 2078. It is an undated palm leaf manuscript, written in the Malayalam script It contains the Bharja on the portion from X, 5, 4 to X, 83, 6, The Bhagya on the five Mantras (X, 12, 6 to X, 13, 1) is noussing It consists of folios 61, size 210x21' It has generally, 12 lines in a page and 130 lctters in a line Its general condition is not very good lt es legrble but corrupt Somc pages are blank in the middle. (u) fa' The transcript bearing the V V R. Institute Library (Manu. Script Section) No 638 It was got prepared from the manuscript No R 4317 of the Madras Government Oriental Manuscript Library in the year 1959. It covers the same portion as is done by fa?. (ul) The transcript belonging to the Manuscript Section of the Adyar Library, Madeas, bcaring its No 39 B 21. It covers the same portion of the work as is done by our Ett and fi Il Verhala-Madhavd's Commentary on Rgreda A. Previously printed editions 0 मान्य Sambastva Sasteis edition, in two parts, published by the Gostrument of Travancore in the Trlrandum Sanskrit Scries as the volumes XCVI and CVX is the years 1929 and 1935, tecpectively, grying, together, the Dhassas af both Skandasmin and Vetkafa Madhay on the first two Adhyay as of the fint Asoka This portion of Verksta-Midhani's Rhapja is based on three palm leaf man KTIS STRICT in the Malayalam script All the three manuscripts happened to be d-lective and the Editor had to draw upon his own imagination and gently at several places ·BASIC MATERIALS XV1 (11) CK Raja's edition of the first two Adhyayas of the First Aştaka of Verkața Madhava s Blusya published alongwith another commentary on the same portion by one Madhavabhatta, as Nos 22 and 61 of the Adyar Library Series in the years 1939 and 1947, respectively This edition was based on a single palm leaf manuscript (111) f L A, Ravi Varmas edition, published from Trivandrum by the University of Travancore in the Trivandrum Sanskrit Series as No CXLVII in the Covering the Turd Adiryaya of the First Aşsaka, it was just a further continuation of the aforesaid ATR and was based on the same manuscript materials as had been used towards that edition year 1942 (iv) ल Lakshmana Sarap s edition m four parts published by Motilal Banarasidas The Parts I III were issued from Lahore in the years 1939, 1940 and 1943, respectively, and the Part IV froth Varanasi in 1955. These four parts cover the Bhasya upto the end of the 7th Mandala But it is said that the work had been completed up to the end of the 10th Mandala and that the presscopy of the remaining port was irretrievably lost at Lahore at the time of the Partition in 1947 This edition is based on two original Malayalam palm leaf manuscripts alongwith such other materials as were available for its purposes in transcript or in print The learned Editor has spared no pains in making the best use of all these materials, so often so defective, towards producing truly critical edition, cupsously furnished with extremely useful text critical and comparative annotations and with the significant signals of query marks at numerous places which baffled all his efforts to decipher them to bus satisfactton Certainly, the previous productions of Sambasıva Sastri, CK Raja and L A Ruvz Varma dwindled into insignificancc in comparison with this great, memorable achievement, This 15 a B Manuscripts fa Ms No 6191 in the Y V Rescarch Institute Library, Hoshiarpur, It is an undated palm leaf manuscript written in the Malayalam script It contains the Bhassa on the portion from 1 1, 1 to VI, 61, 14 and again, from VIII 98, 1 to X, 114, 4 It consists of 294 fotos (17}" x 2"), generally, with 11 lines in a page and 100 letters in a line and with leaves regularly numbered This is the same manuscript as had been lent to L Sarup and utilised by hum for his edition under the name 'D which indicated the D A-V College Section of the V. V RI Library very defective manuscript, abounding in corruptions fap The Devanagari transcript from a palm leaf manuscript in the Government Oriental Manuscripts Library, Madras, 802 prepared for the y v Research Institute in the year 1926 It contains the portion from I, 10, 3 to V, 4, & and from VI, 62, 1 to X, 191, 4. Fortunately, the whole portion missing in the fort is supplied by this transcript Thus, between themselves, et and share the unique importance of supplying the complete text of this Bhagya which was not available to any of its four previous editors, namely, Sambasıra Sastra, L. A Ravi Varma, C K Raja and L. Sarup ·IV111 BASIC MATERIALS f. The transcript of the Bhâsya in Devanāgan script prepared for the Institute from a manuscript obtained from Mysore This contains 198 pages with 14 lines to a page and 24 letters to a line It is in good condition It contains the portion from 1,33,1 to I, 121, 15 It was used by Dr Lakshmana Sarup, also under the mark 'F', for his edition A Devanagari transcnpt preserved in the Adyar Library, Madras It contains the Bhasya on the portion from 1, 10,3 to Y, 4,8 and from VI, 62, 1 to X, 191, 4 Its rcadings are comparatively correct Another Devanagari transcript from the Adyar Library, Madras It contains the pottion from I, 33, 5 to I, 121, 15 Yet another Devanagari transcript from the Adyar Library, Madras It contains the portion from VI, 62, 1 10 X, 191, 4 i One of the two original palm leaf manuscripts which were tised by L Sarup for his edition He samod it as P In the Introduction to his Volume 1, he described this manuscript as follows Panjab University Library, Lahore , size, 241'X2',folio., 196, 10 to 14 lines to a page , about 200 years old , written in Malayalam script, generally, correct , legible, condition good, pages regularly numbered by letters and not by figures IV. Mudgald's Summary of Sayana's Bhasja on Rgreda A There is no previously published edition of this Vitu It is now being published for the first time B Manuscripts वि The Devanagari transcript which is preserved in the V VR1 Library (Manuscript Section) as its No 637 It was copied out from the Kannada manuscript, preserved in the Mysore University Oriental Labrary under 15 NO A635 It contains the portion from I, 1,1 to I, 61, 16, beng the first four Adinayas of the First Aştaka # Another transcript abkh was prepared for our purpose by the Mysore Universdy Onental Library from the palm leaf Manuscript No C 2320 10 11possession It contains the portion from fel, to 1, 121, 15, comprising the whole of the First Aşaka The original palm leaf manuscript written in the Nandigagari script It is preserved in the Vysore Uaisersity Oriental Library under its No 46SD. It also contains the Vlll on the whole of the First Agraha (, 1,1 10 I, 121, 15) fu The original manuscript, which is presened in the Y VRI Library Qanuscript Scelton) as its no 5557 I unten on ordinary country paper I the Doansgart tips in 102 folios with 16 lines in a page and 32 letters in a It seems to be about 200 years old It legible and fairly correct It contains the portion from V, 9, 1 to 11, 9,6 Thus, it is different from the a bosc mentioned transctipt, also named for which covers the portion from 1, 1, 1 to 5, 6, 16 only.

·संक्षेपाः (Abbreviations) उ. (क) सामान्याः (General) उचरम् मूको. मूलकोशः (हस्तलेखात्मकः) गतम् यक यथाकमम् टिप्पणम् चिप. विशेषण-पदम् तुलनीयम् (compare) वैपरीत्येन तुलनीयम् (contrast) द्रष्टव्यम् च्युत्पत्ति पार-भेदः ममान-पाठः प्रमुतयः गन्तः सथ समान-ध्रुतिः मुद्रित-पाट सू. व्यु. पाभे. प्रभृ. में. मुपा. आ. (ख) ग्रन्धीयाः लेखकाश्च (Works & Authors) अ. अथर्ववेदः (शौनकीय) भगवद्गीता आग. आश्वलायन-गृहरानम् गोवा. गोपथ-ग्राह्मणम् आग्नि आमिव-गृह्यसूत्रम् छांउ. छान्दोग्योपनिषद् आप]. भआपस्तम्ब-गृह्यसूत्रम् ज.,जैवा.,जैमि. जैमिनीय ब्राह्मणम् आपश्री. आपस्तम्ब-श्रौतसूत्रम् जैउ. जैमिनीयोपनिषद्-ब्राह्मणम् आता. आय-जाह्मणम् तां., तोग्रा. सापश्य- प्राणम् माधी. आश्वलायन श्रौतसूत्रम् ते..तसं. तैत्तिरीय-संहिता ऋग्वेदः सत्तिरीयारण्य कम् अ.. अनु. ऋग्वेदीया सर्वामुकमणी (कात्या-उ. तैत्तिरीयोपनिषद् यन- प्रता) तैमा. तैत्तिरीय-वाह्मणम् ऋखि. खि. (उ..) नि. निघ. निघण्टुः (यास्त्रीयः) सप्रा. वेद-प्रातिशाययम् पा. पाणिनीयाऽष्टाध्यायी ऐ., ऐना. ऐतरेय-वाहणम् (पाणिनीय) उणादिसूत्रम् चाउ पाठव-मंहिता (कृष्णयजुर्वेदीया) पामः (पाणिनीय ) महाभाष्यम् काशा माशाखीय शतपय ब्राह्ममम् (पतलि-कृतम्) सी. कुन्हन् राजा पावा. (पाणिनीये) वार्तिकम् कौथुम-रोहिता (सामवेदीया) (कात्यायनीयम् ) कीया. कौषीतक्-ित्राह्मणम् घृहदारण्यकोपनिषद् शिलाच-संदः (मवेदीयः) दे. हदेवता (शौनव-कृता) ·AM #TAT (Abbreviations) पौधी. ममा. मस्मृ. मा. दोधार-मौतमूत्रम् वाय. महाभारतम् चं. मनुस्मृति चं. माध्यन्दिन-मदिता (शुक्ल यजुर्वेदीया ) चैप. माध्यन्दिन-यातस्थबामणम् मानव धौतसूत्रम् मुण्टकोपनिषद शांआ. मैत्रायणी-महिना (कृप्पय नुर्दया) शांना. मैन्युपनिषद् शांधी. यास्कीय-निरुतम् पाज्ञवल्क्यस्मृति. पत्रा. एल. ए. रविवर्मा साच रुक्ष्मणरुप सा. (लप्तमागे ) शाध्यायनकम् मुबार. (बटकृष्णप-रीपादितम्) वासिष्ट धर्मस्वम् कटमाथव वकटमायवीया ऋग्वेदानुन मी (एन्दन रामंपादिता) चदिक-पदानुनम-कोर (विश्वेश्व- रानन्दसस्थानीय-) माश- (ग है. दावायनाऽऽरण्यका शाद्वायन-ब्राह्मणम् शाहायन-प्रौतसूत्रम् मामी. मुंड. या. याम्मू- रवि. पवर-वादाम साम्बशिवशास्त्री सायणः मुबारोपनिषद् स्कन्दम्वामी टुशा. ORN. Caland, W. Oldenberg, H Rgreda (Text kriluche und Exe- SEY. getische) Moren. Siddheshvar Vama Elymologies of Yaska

·अथ
ऋग्वेदे सभाष्ये
प्रथममण्डलस्य १-८० सूक्तात्मकः
प्रथमो भागः

·अथ ऋग्वेदे सभाप्ये प्रथमं मण्डलम् . ॐ अग्निमीळे पुरोहितं य॒ज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् ॥ १ ॥ अग्निम् । ईले । पुर ऽहितम् । यज्ञस्य । देयम् । ऋविजम् । होतारम् । रत्नधातमम् ॥ १॥ स्वन्दस्वामि-भाप्यम् विश | विधिमार्तण्टचन्देन्द्रोपेन्द्रवन्दिर, नमो गणपते। तुभ्य ब्रह्मणां प्रह्मणस्पते ॥१॥ मन्त्राणामवयोग्यो यतोऽयोऽहत्वसिद्धये । 'कग्वेदस्यार्थबोधार्यमतो भाष्य करिष्यते ॥२॥ से मन्त्रा पक्षपकारा -भैषा, करणा, रियमाणानुवादिन , पास्त्राभिष्टयनादिगता , जपान- वचनादिगता इति । पास्तावद् 'दच्या शमितार आरमध्वम्' (ऐना २,६) इत्येवमादय । करणा 'इदमहमर्यापमो सदने' सौदामि' (माश १,५,१,२४) इत्येवमादय । त्रियमाणानुवादिन 'युवा सुवासा (३, ८,४) इत्येवमादय । शस्त्राभिष्टवनादिगता 'आ त्वा रथ यधोतये' (८,६८,१), 'ब्रह्मा जज्ञानम्' (कौ १, ३२१) इत्येवमादय । जानुवचनाद्विगता 'तदद्य वाच प्रथम मसीय' (मर १०, ५३, ४), 'आपो रेवती (अर १०,३०,१२) इत्येवमादय । एते सर्वे प्रयोगकाले स्पार्यान्' प्रतिपादयन्त कर्मणोद्भव प्रतिपद्यन्ते, नोरधारणमात्रेण । कुत एतत् । ये तावत् प्रैपा करणा क्रियमाणानुवादिनस्तेपा गोऽयस्तस्य" कर्मणोऽद्भूतत्वाद् अगभूतस्य चास्मृतस्यानुष्ठादमशक्यत्वात् स्मरणस्य करणापेक्षितत्वात्' प्रेपादिभिश्च कतुं शक्यत्वात् । पे तु शस्त्राभिष्टवनादिगतास्तेषा योऽर्थ, स पद्यपि कर्मणो ना भूत , तथापि ते तमव प्रतिपादयत कर्मणोऽख प्रतिपयन्ते, नोधारणमात्रेण । स्तुतिर्हि शस्त्रमभिष्टवनज । गुणैश्च गुणिन सम्बन्धिताप्रतिपादन स्तुतिरियुच्यते, न तदर्धाक्षरोधारणमाम्"। नहि महणार्थमम्यासाथ पा स्तुत्यर्थान्यप्यूगक्षराणि लोकाक्षराणि योचारयन् लोकेर स्तोतीत्युच्यते । मत शस्त्राभिष्टवनादिगता भपि स्वार्थमेव प्रतिपादयन्त कर्मणोऽनत्व प्रतिपद्यन्ते, नोधारणमात्रेण । एवमैपा चतुर्विधाना" मन्त्राणा मर्थपस्यायनेन" कांगभागदनवयुद्धास मन्त्रात वर्धस्य मयेतुमशक्यत्याद् पोद्धव्य एषामधं । येऽपि जपानुवचनादिगवारीपा यद्यपि अपिनाऽनुवचिना "या धातुना क्षरोचारणामाग्र चोदित नार्थप्रत्यायनम् , तथापि 'यो ह वाऽविदितायच्छन्दोवतत्राशन मन्मेण याजयति वाऽध्यापयति वा स्थाणु वाऽऽईति गत वाऽऽपयते' (आना १, १) "इत्यागायत्रामणथुतेरविदिवदेवतस्य मन्त्रस्य कर्मण्यङ्गमायाभावादज्ञायमा । ६,१३ तस्य वि ५ नास्ति दिलकु २ रयावदो विभकु ३ सदमि वि' म कुतु शोमा १ इत्याद साम्ब ५ मगाथार दिन ६ दिनो वा ते विमकु ७ यस्ते सर्वे ८ भूतस तस्यानु साह ९ क्मणा विस १. "म्दभप्रकु ११ तदशरोबिन १३ वेऽस्मिन् वि अकु १४ धानामपि विभकु १५ प्रत्ययेन १६ हाच दिसाम्ब ७१७ वा (व) धाना साम्ब, वाघाना वि' १९१९ 0 श्रु' साम्द वि', 'चायधु' विम कु, देवत्वस्य साम्द साम्ब विस १८. गर्ने नि .

·प्रदेदे समाये [१, १, व १. नास च मन्त्रात्य दैवतस्य बेहित्मशक्यदानपानुवचनादिप्तानामपि योद्धन्य एवाय। एवं सर्व- मन्त्रागा कर्मात्यांसदर यतो योव्योऽर्थः, अत भग्वेदस्यार्थबोधार्यमामाभिर्भाष्यं करिष्यते । तत्राएं- देनयोरविरोध उपसुन्यमानत्वात् वे दर्शयिष्यते, न छन्द, मनुपयुज्यमानत्वादिति । 'पिरागो गपुरधन्दाः विश्वामित्र'। मवेदस्याव अपिमधुच्छन्दा माम। विश्वामित्रस्य पुन.'। 'आमचं प्रथम सूर्ण मधुच्छन्दम आदित.' (तृदे २, १२६)। मधुच्छन्दस रुपैरादौ यत् सुगम् अम्वेदस्य प्रथमं तदग्निदेवतम्। अभिम् अद्ध स्वामि । कीदृशम् । पुरोहितम् शान्तिपोष्टिकैः कर्मभियों राजानमापद्मय- स्यायते स पुरोहिन इत्युच्यते, तत्स्थानीयम् । कस्य', 'यक्षम्य यज्ञाधिकृतस्य "मशो व मजमान.' (त. ऐना १, २८) इति श्रुतेः । मापदामपहन्तारमित्यर्थः । देवम् 'दीव्यतिर्दानार्थे दीप्त्यर्थे वा । दातार दो चा । अथवा पुरोहिताब्दः क्रियाशब्दः । पूर्वरया दिशि निहितमादयनीयात्मना स्थापितम् । यस्य- स्येतत्तु देवमित्यनेन संरभ्यते । यज्ञस्य दावा दोपपिटार वा। यहं हि देवेभ्यो मनुष्यग्यश्चानिर्ददाति, सदायावाद । दीपति थाम च यज्ञश्य देवोव केवटम, दिई । मन्विजम् । कतमम् । होतारम् 'अभिर्व देवानां होता' (ऐना १,२८) इनि धृते. । भग्निई यो होला । तदधिकृतानु" मानुपो होता हो कर्म करोति । अथवा विग्योनृशब्दावपि क्रियाशब्दावेव । ऋतागृती रम् ऋविजम् । यो यो थागकालसर र यष्टारगित्यर्थ." । होतारमाहातारम् । कस्य, सागाद् देवानाम् । रनधातमम् रसमिनि धननाम दियातिदानार्थः । धनानामतिशन दातारम् ॥ १॥ येटमाधव भाप्यम् श्रीदेवयार्यवनयो च्याचिकीपति अगंद्वितामस्य देव. प्रमोदन विनायक. ॥ १ ॥ होकमिदं "विमत्यर्थमनुके जन त्यजेत् । निरामप्रतः कुर्याद् भारव्याण तथा स्वरम् ॥२॥ पदानि पूर्व बानीयान् पदस्वरमनन्तरम् । उपसर्गान् मियारादैः संयोम्पाय प्रदायेत् ॥ ३ ॥ निपातनिट्पदास्याय वाक्याथः पयंदस्पनि। भनिधानोऽपि पादादौ विशेषता पक्ष्यते ॥ ४॥ नियातिपदत्यार्थ घारयान्ले दर्शयेऊनः । "ददाततिपदस्यार्यमुच्चरादौ प्रदर्शयेत् ॥ ५॥ "पदीयादिमिथु तिटय" च परं वदेत् । पवान्तायों वाश्यानामन्तेऽयं च दर्शयत् ॥३॥ १.प:साम् २.म. ३. मानपचनासार. ४.स ६. नामिशि. ७. नारित साम्ब . ११. नाम्तिम. 10.मा.T "-1 पथ पर रेममि. १२. चम्म. 11.:. १४-१५. "देगान व मात १५. नव वरम; 'पन्मन इतिप स्थान. ११. नियति माम्य', 16. et मा", उमा', १८. तिनम् मम.

·सू.१, मं१] प्रथम मण्डलम् कश्चन ॥७॥ -- अयात्र कारणं भूहि वाक्यादौ तिड्दात्तवत् । सर्वानुदात्तमन्यत्र नार्थभेदस्तु सर्थमंदादिति' बमः श्रोतारमिह' तिङ्पदम् । उदात्तश्त् समाहन्ति स यथाऽभिमुखो भवेत् ॥4॥ उदात्तकारकपदैस्वत्र पूर्व समाहवे। पदं सर्वाऽनुदात्तं स्यान्मध्येऽन्ते वाऽथ यद्भवेद ॥९॥ मनुपाद विम्यार्थमृपयः कथयनयतः । पुनवोदोधनं कर्तुं पादादौ तिडदात्तवत् ॥१०॥ अनुदात्ते पदे यत्र तत्र संस्थापयेद् विधा। "वायविन्द्रश्च चेतथः', 'ताना यातमु वन्" ॥११॥ भगरान् पाणिनिति वाक्यवृत्ती: समञ्जसम् । प्रतिषेधो निघातस योप्यो 'विहितैरवः ॥१२॥ संबोधनपदैर्नरः संबोधितोऽपि सन् । वाश्यार्थीद्वोधन' कतुं पुनराहन्यते ति ॥१३॥ 'ननूदातं पदं एं वाक्यमध्येऽपि तदया। 'मा नः शंसो अर्ररुप.', 'इन्द्र सोम पिति च ॥१५॥ तन्त्र प्रमोऽर्थसंस्थानमिइ यस्मिन् भौशिति । तत् सर्वानुदान स्वादसस्थित उदात्तवत् ॥१५॥ मा" प्रामोतु कदर्पस शंसोऽस्मान् प्रह्मणस्पते ।। रक्षेत्रमिति मन्त्रायः पाने चावेशनं फलम् ॥१६॥ लुद ननु वाश्याः स्पष्टं सतिष्टते तव । सत्यमाह भवानेवत् काकुतात्र तु" विद्यते ॥१७॥ यथा तिइक्षु हि-युक्तेषु वर्षे वाक्यस्य संस्थिति।। एवं लुब्यापि संस्थान रासिन् कामाविति स्थितिः ॥ १८॥ 'परा हि मे विमन्यव..', 'आहि पा रानवे पिता। 'नदि नामस्ति दूके', 'आगजी वाजसातमा ८ ॥ १९ ॥ भाश्चर्य एषु मन्त्रेषु तिइर्थः पर्यवस्पति । हती 'से यन्मायेति तेवतस्तिहुदातरत् ॥ २० ॥ एवं "येनेह युक्त सत्" तिउन्दै न निहन्यते । तदर्थे वत्र संस्थान नस तिइर्थ इति स्थितिः ।। २ ।। 1. "दिह सान्त्र. २. वादि. ३. न्यथा विरुप. ११.२१,२,५. ५. बान्य वृत्ती: वि पाय पति. एप. ६. निदि साम्ब. ७. 'थोर वाघ वि. ८. अनुदाच साम्र ९ .१५, ३.१०. म,१५,१. 11. नास्ति रूपं अऋभ. १२. तत्र सामः तत्रः निल. १३. मान् साम्द. १४. न रूपं साम्ब नु मुम. १५.२५४ २६,३, १७. २२४.१४. म १,२८,७. १९. 71,३०,३. २०२०. मेन वियु लपं. २१. या का साम्ब. २२. नास्ति विरूपं.

·.. .. ऋग्वेदे समाये 1,अ.१, १. एवं पदे समासे चं यत्रोदाचो व्यवस्थित व पदे वा नापि कारस्तीति निश्चयः ॥ २२ ॥ तत्रैकस्मिन् पढ़े काकुंदवरेवावगभ्यते। सूक्ष्मरिदिः समासम्धः प्राकृतारपि तिस्वरः ॥२३॥ हर्तपु। वाक्यवृशिप्रकारोऽयं सरशो लौविस्यपि ॥२४॥ मन्यन्ते पण्डितास्त्वन्ये यथान्याकरण स्वरम् । व्यवस्थितो व्यवस्थार्या हेतुः कश्मिन' विद्यते ॥ २५ ॥ माधवस्य त्वयं पक्षः स्वरेणैव व्यवस्थिति । 'अर्थमभीप्सत् " 'अयज्ञान ऋपिज्ञान भूयिटमुपारकम् । बपन्त ऋपयानलात् स्वरूपस्थास्तु देवता ॥२७॥ पादावसानविज्ञान रन्दोज्ञानेन सियति। पारच्छेपादिपु ज्ञेयमतदछन्दश्व यसत॥२८॥ विनियोगपरिज्ञानाद यतुपामर्थनिधय । इतिहासगानां बहुप्राह्मणदर्शिते ॥ २९॥ उपक्रमेषु सूचानामुक्त इस दृश्यते। सहरनिव गान्तेषु सूकं यमतो ॥३०॥ माष्छन्दा वैश्वामित्र प्रापि । अहिम नौमि पुरो निहितमुत्तादेगा यक्षग्य युरथान र स्वे काले देवानां यष्टारम् , हातार देवानाम् , रमणीयानां धनानां दान्तमम् ।। मुगल-माप्यम् सचिदानन्दरूपाय नित्याय विमशष च। प्रत्यचेतनरूपाय जगपाय ते नम ॥1॥ যায়া नमस्तुभ्यं निगिकरणाय । सास्वत्यै नमस्तुभ्यं ज्ञानबोध स्थिरा भर ॥२॥ माटोप पूर्वभाष्य च वचस्य समन्ततः । दिन मन्यमानेन मुबोधेन समुदृतम् ॥३॥ नरनीतं यथा झीरात् मिनायाश्च कायनम् । तथा समुदृतं सार प्राणिना, "योधसिद्धये ॥४॥ मौदस्यगोत्रण र मुहलेम नात्मानुभूवन सुपरसृतेन । पथार्थमनेन पुमापन समुदृवं पारमिदं परिष्टम् ॥ ५॥ 1. पारद २. मिन् म. ३. परम रिप .. एटेन साम। न–दारमान्य नास्तिकम, ५. पारापन्य शिस ६-६. " तुम याम साम्प" नगर. .. अन्वरनरममा साग, ८-८. 'मानूनम् 'एप'नरचुसाय. 1. श्रुटिया में. 11. भेगारमें. १२. "गिमम् मूमे.

·सु. १,म२] प्रथम मग्दरम् वेदार्थहीनस्य भारधाहत्व वेदा निरक्ते उक्तम्-'स्थाणुरय भारहार क्लिाऽभूदधीत्य 'वेद न विनानाति योऽर्थम् । योऽर्थज्ञ इत् सरल भइमश्नुते नाक्मति ज्ञानविधूतामा ॥' (शाआ १४, २, या 1,१८)। बेदमधीत्य वेदाऽयों ज्ञातव्य । तदुसम्-प्रीतस्मातकर्म कर्तव्य फर यागपूर्वकम्। कृतेन स्वशाखोतकर्मणा चित्तशुद्धिर्भविष्यति । तरकारणात् वेदार्थज्ञानमवश्य साधयितव्यम् । शवदस्या ऽऽधायनो शाखायनी' शाकटा पाकशा माण्डूका चेति पज्ञ शासा । तन शाकरसहिताया दश मण्डलानि । तत्र प्रभमै मण्डले चतुर्विशतिरनुवाका । तन प्रथमानुवाके त्रीणि सूनानि देवताच्छन्दम्पीणा सम्यग्रोधाय प्रकाशितानि । तत्र नसिमीळ इति नवचं प्रथम सूकम् । विश्वामित्रपुत्रो मधुच्छन्दा कपि । गायत्रम् | आग्नेयम् ॥ आदिम देषम् ईळे स्तौमि । कीदृशम् अग्निम् । यज्ञस्य पुरोहितम् यज्ञस्य पूर्वभागे शाहवनीय स्पेणानस्थितम् । पुन कीदृशम् । देवम् दानादिगुणयुक्तम् । होतारम् ऋत्विजम् । देवाना यज्ञेषु होनृनामक ऋत्विग अग्निरेव । पुन कीदृशम् । रत्नधातमम् यागफल रूपाणा नानामतिशयेन धारयितारम् ॥१॥ अमिः पूर्वमिझपिभिरीडयो नूतनैत । स देगा एह वक्षति ॥ २ ॥ अग्नि । पूभि । ऋषिऽभि । ईडय । नूतने । उत । स । देवान् । आ। हह । वति ॥ २॥ किं कारणम् । उच्यते । यस्मात् अग्नि पूर्वभि ५ 'पूर्वरस्मत्त पूर्वका ग्वजिर प्रभृतिभि। ईज्य स्तुत्य । नूतनै उत "नूतन मिति नवनाम । उपशब्दोऽप्यर्थे समुच्चय । नवैश्चैत्यर्थ । यागन् कश्चिदपि तन सर्वेण यत स्तोतय ', मतोऽह स्तोमीत्यर्थ । एबमस्याधर्चस्य पूर्वयबँकवाक्यता। अपर पादो भिन्न याक्यम् । स प्रकृतोऽमि देवान आ इह "वश्ति । आइत्युपसर्गो व्यवहितोऽपि वक्षणीत्यारयारान सम्बध्यते । लडर्थे रेट । इहेति कृत्स्नस्य जगत प्रतिनिर्देश । इति हरस्ने जगति । स एव देवान् आपति यज्ञेपु, ना य कश्चिदित्यर्थ । भथा अनयरधयोरेक वाक्यताप्रसिद्धार्थ यत्तदोरदेशप्रतिनिर्देशार्थयोनित्यसम्बन्धाद स देवानिति १ मतिनिदेशातच्छन्दश्रुत पूस्मिनर्धर्षे उद्देशार्थो य छन्दोऽध्याहर्तव्य ।। य पूर्वनश्च स्तुत्य अग्नि स देवानिह जगति बगावक्षति भावति । अथवा इति प्रकृतस्य कर्मण प्रतिनिर्देश। वक्षतीति रोडर्थ रेट । इद कर्मणि ददानावहस्विति ॥२॥ चकट अनि पूर्व प्रामि स्तोतव्य अस्माभिश्च गवत । स देवान् इह आ यहतु" ॥ २ ॥ 'मुद्गल० अग्नि" अयमग्नि पूभि पुरातन भावहिर प्रभृतिमि अपिभि ईज्य स्तुत्य । उत अपि च "नूतनै नौ ८ भरमाभि स्तुए। स भसि स्तुत सन् इद "यझे देवान" आ दाति आवतु ॥ २ ॥ " 'दारि मै २ सारयाय मूको ३ मच्चदनामक मैं' ५५ "रण सम्बन्धिान पू. ५५ परमात् पूर्वेभिर विभि दि साम्ब ६६ मिम ७७ बास्ति विम कु यो वा कु ९ शुध दिम कु १०१० कृम्ने जगति । वति लन्थें । मावहती । 'व्यवहिताश्च (पा 1,४८२) इति सूत भिकु 1111 अस्या च एकवायना त्यात भिक १२ नास्ति सिश कु 1३1३ इह प्रको कमाण' अ कु १५ आवभति कु १५ पूभि वि एप १६ ति साम्ब ३७ नास्ति में १८१८ गुटितम् मै १९३९ यादे कि मैं २. आपद (E) रिमै ·दे मभाष्ये [१, १,११. अग्निना रयिमन्नवत् पोर दिवेदिये । यशत वीरवत्तमम् ॥३॥ शमिना । यिन् । अस्नात् । पोपम् । एन । दिवेऽदिवे । यशसम् । वारसंत तमम् ॥३॥ स्कन्द अमिता इति तृतीयानिर्देशाइ दचमिति वाक्यशेष । पचम्य वा तृतीया । समिना दत्तमनवा सकाशान् । रयिम् धनम् । अभवन् अश्नुतं पामोहि । क , सामात् स्तोता । न च केवल धनम् , f# हदि । पोरम् ३ जनान्दोऽवधारणाऽसम्भवाचार्थे । पुदि । कदा। सिं दिये अहन्यइनि, सर्वकालमित्यर्थ । यशमम् 'यशशद कीतिपर्याय ।। छान्दासत्वाधामो न तुर' । यशश्न कीति चेयर्थ । कीदृशं 'यश । उच्यते-- बारवत्तमम् धीरा पुत्रा, यस्मिन् सन्ति तद् धीरवन्, भतिश्येन वीरवद् वीरवत्चम बहुभिः पुरै' सहिमिन्यर्थ ॥३॥ येट० अमिना स्तुतेन पान, प्रा प्रारेति पौपम् च प्रागो पनाश । अन्वह यशश्व भतिगयन योरसारमुकम् । प्रशसा को यश शन्दपर्यायो मध्योदात्त' ॥ ३॥ मुहल योऽय होगा स्तुत्योऽसि तेन अमिना यजमान रयिम् धनम् अग्नवत् प्रामोति । कीदरी रथिम् । दिव दिव पारनेर प्रतिदिन पुष्यमाणतया वर्धमानमेव । यामम् दानादिना यशोयुक्तम् । वरवत्तनम् अतिशयेन पुनमृत्यादिवीरपुरुषांपेतम् ॥३॥ अग्ने यं यत्रमध्वरं विश्वतः परिभासि । स इद् देने गच्छति ॥४॥ जग्ने । यम् । युजम् ।अध्वरन् निश्वत । परिऽभू । अर्सि । स । इत्। देवेषु। गलति॥४॥ स्कन्द०६ मे ! य यन् अवरम् अवरदान्दोऽय यज्ञमित्यन पोगदस्यास यातनाम । कि ताई। पिगम् । घरतिर हिंसाकर्मा । वरण ध्वरो हिंमा यस्मिन् नास्ति सोऽध्या । यझे हि सर्वस्पानुग्रह , नया । येऽपि हि तत्र पइगइयो हिंस्यन्ते तेशामप्यनुग्रहमैर शिष्टा स्मरEि"- अन्य पथों मास्तियन पक्षिणम्तथा । पार्थ निधन प्राप्ता प्राप्नुवन्युरिट्रती पुन ॥' (मर ५,४०) इति । 'तरमा पपन्न हिंयातितरयम् । अथवा पाय बहुरीहि । अविद्यमानो प्वरो यस्य सोर । रामिाहिमित । संयंत्र पठा) द्वितीया । यस्य यजस्य हिंसातितस्य विश्वन मांत पर परिवों माति "सांय परम"। परिप्रदी अनि भवयि । सर" इति इस । " अनि इमिग्रेमा । भयो दृतीया रिए. २३ नास्ति निउ 1 सतभिनयार (54:-पि)। पर वे अरिष्ट ३ पोर विभ. ११ भम् 'म मगर' (प.)। 40 पुर । पुचाटनन् । 'प्रतिशायने नम" (119, ',५.)। भ- मदर (पाम ....)। अपन बाप ५ मातिए ८ मे शिमें. ९नाति साम ... भारपियन पmirrord पर लिप मोइनु : म्वानुमान् । हिना पश्दीरामप्यनुवार। समान म + स्पिद र मार HTTAR,म्पियामिया माम 1111 परिग्रह भिक ..........

·चा म १, म५] प्रथम मण्डलम् एवार्थे । स एय देवेषु गच्छति । देवास्तमेव परिगृह्णन्ति नान्यमित्यर्थः ॥ ५॥ चेकदा अमे! ये यज्ञम् हिंसारहितमहिसितं त्यत्सन्निधानादसुरैः, सर्वतः परिभवसि गार्हपत्यादिव्यूहेन अरानिव नेमिः स एव देवेषु गच्छति ॥४॥ मुद्गला हे अमे ! त्वं यं यह विश्वतः सर्वासु दिक्षु परिभः परितः प्राप्ावान् असि । स इस स एवं यज्ञः देयेषु तसि जनयितुं स्वर्गः गच्छति ॥१॥ अग्निहॊतो कविक्रतुः सत्यश्चित्रश्रवस्तमः । देवो देवेभिरा गेमव ।। ५ ॥ अग्निः । होता । कविऽवतुः । सुत्यः। चित्रश्वःऽतमः। देवः । देवेभिः । आ । गमत् ||५|| स्कन्द० अग्निः होता देवानाम् । विकतुः . कविशब्दोऽत्र प्रान्तपचनः, न मेधाविनाम । फतुशब्दः प्रज्ञानाम कर्मनाम था, क्रान्त गर्न सर्वत्राप्रतिहत प्रज्ञानं कर्म वा यस्य स कविकतः । सत्यः अविसंवादक.' यथाभिलपितफासद इत्यर्थः । निश्वस्तमः पूजानिशामनयोः 'इत्यस्य चित्रमिति, रूपम् । चियं पूजनीयम् । "विचित्रपर्यायो वा चित्रशब्द.। "श्रव इत्याना बा, घननाम था, कीर्तिपर्यायो बा । अतिशयेन पूज्य विचित्र वा 'अन्नादीनामन्यतम' यस्य स चित्रश्रवस्तमः । देवः "दानादिगुण देवभि सहयोग- रक्षणा एपा तृतीया । देवैः सह आगमत् आगच्छतु ॥ ५ ॥ बेट० अग्निः होता कान्तप्रज्ञः सत्यकर्मा अतिशयेनाश्चर्यश्रवणः देवः, सहभागरतु ॥ ५॥ मुद्गल० अयम् अग्निः देव. देवेभिः अन्यदेव विभाजिभि. सह आगमत् अस्मिन् पज्ञे समागच्तुर कीयोऽनि । होता होमनियादक. । विक्रतुः प्रान्तप्रज्ञः । सत्यः अनुसरहितः फलगवश्य प्रयरगतीत्यर्थ । चित्रश्रयस्तमः भव. कीर्तिः । भतिशयेन विचित्रकीर्तियुक्तः ॥ ५ ॥ इति प्रथमाष्टके प्रथमाध्याय प्रथमो वर्गः ॥ ॥ यदङ्ग दाशुपे त्यमग्नै भद्रं करिष्यसि । तवेत् तत् सत्यमगिरः ॥ ६ ॥ यत् । अङ्ग । दाशुपै । त्वम् । अग्ने । भद्रग् । करिष्यसि । तव । इत् । तत् । सत्यम् । अङ्गिरः ॥ ६॥ स्कन्द० २ इति निपातोऽय पादपूरण क्षिमार्थो वा सामर्थ्यात् । यत्" क्षिप्रम् दाशुषे "दावान् अजमान । हविषां दात्यात् तस्मै"। त्वम् है अमे ! भदम् भजनीय स्तुस्यमुत्कृष्टम् । इष्टमित्यर्थ.३ । * पुनस्तत्, धनम वा । वरिष्यसि "दाशुप इति सम्प्रदानचतुर्थीथुतेरिह बरोतिः रियासामान्यवचनो दाने वर्तते । दास्यसि इत्यर्थः । तब इत् तत् "इच्छब्द एवार्थे वर्तते । 1. नास्ति नि मै.. २. सों मूको. ३-३. अतु. प्रज्ञाया कर्मणि वा विभकु. ४. अभि विभ अभिसम्पाद साम्ब. ५. रप्रदः वि भकु. ६-६. नास्ति विभकु. f-नास्ति मूको. ७७. विनित्र वा विवन विभ मु. ८.८. या अन्न या धन या शैतिर्वा विभकुसनाम वा कोनि वि. ९९. अन्न धन यशव एथयो वा कु.) व अकु. १०-१०. दाता दतच देव निम कु. विम १३-१३. नास्ति पि' म कु. ११. मन छअङ्ग घि' भ. १५-१५. पवमानाय निकु. १६. वा अई. १.यान्त शिरा. १२ गच्यत् ·ऋग्वेदे सभाष्ये [ अ१, ११, व २. तर तत् । 'यशान्तरं हाय श्या तुभ्यमेव प्रदास्यत इत्यर्थ । सत्सम् अपिसनायक, नैतदन्त मयोग्यत इत्यर्थ । अथवा करियसि इसय करोतिरन्वर्णीयसनों इष्टम्य । रथै लूटू'। या यजमानाय भद्र धनमस दा चिकीर्षसि । तर तत् सत्य नान्यस्य कस्यचित् । यथाचिकीर्पितदानमरणसमर्थो नान्य कधिदित्यर्थ ।। हे अङ्गिर । 'अगिरा ऋषि । तस्योत्पत्ति- कारणमग्नि , नामिशिरा । एर हौतिहासिका रमरन्ति- 'निसायरारिक रान प्रनाराम प्रजापति । आहरत् सहित साध्यतिवदेने तथा सह ।। तन वान्दोक्षणीयायामा गाम शरारिणी। "रेतश्थरस द ता दृष्ट्वा क्स्यार्थ वरुणस्य च ॥ तिच्छुक प्रवहन' वारनी प्रास्यद् यदृच्छ्या । तोऽचियि गुर्जी अङ्गारेप्यझिरा ऋपि ॥ (तु बुद्दे ५,९७ ९५) इति । "तेन रिस कारणमामि , नाग्निरङ्गिा । अत इद सोऽयमित्यभिसम्बन्धान कार्यशब्दैन कारणस्याभिधानम् । पङ्गिरस कारणभूत इस्स १२१ भथया गुणत अमेरिदमभिधान अगानि भारीरापयवा तदनि शारीर, तस्य स्थितिहेतु भशितपीतरसोऽगिरस , त करोति अद्विरसयति । 'तत् राति तदायो' (पावा ३,१,२६) इति णिच् । ण्य-शात् पिम् । हे भगिर शरीर स्थिति तोरशित- पीतरसस्य कतरित्यर्थ । जाठरो निरन्न रसीकरोति । रसो रोहितमासनाबस्थिमज्ञाशाभारेन परिणममान शरीरस्थितिहेतुर्भवति ॥६॥ पेट्वट० यत् त्वम् क्षिप्रम् । अग्ने । हवि भय उतऽनन्तरमेव कल्याण परिप्यसि । तप एव तत् राय "अरि , सम्" एक अन्यस्तु कृता विस्मरत्यपि ॥६॥ मुगल हे अन । अग्ने । त्वम् दायुये हरिदशवते यजमानाय भद्रम् चित्तगृहप्रजापशुरूप पल्याण परिष्यसि । तत् भद्रम् ता इत् तबैन । सुखहेतुरिति शेष । हे अङ्गिर. ' भन्ने तच रायग। न त्यान रिमवादोऽमि ॥ ६॥ उप त्याने द्विवेदी दोपारस्तर्धिया वयम् । नमो भरन्तु एमसि ॥७॥ उपं । त्या । आने । दिवेऽदित । दोषोऽस्त । मिया । ययम् । नमै । गरन्त । आ । इमसि || स्कन्द "उपत्युपसर्ग इमसीत्यन्तेनाख्यान सम्बन्धयितव्य । हे अने! दिवादेव" श्रदन्यहनि दोगायत दोपति रागिनाम"। वप्त भाच्छादने । रात्री स्पेन ज्योतिया तमसामाच्छादयित ।। 1.1 यमजमानाय मद दारयति स यानरे सतुभ्य गरयति । तस्मात्तीर। सत्यं गयोतम् सिमु २३ inनि विमा ३१ बटारप्रदर रमेर नान्य १५ महिरम परमिन पति। तीदाम निमकु ५सोसाट १ वैरगति न दे * ता वा पुरषद ८ सम्पा' मादक ११ गुरु पद तर यद 1. मोरिभ्यो गृद, तोगशि नि' "RT १२११RAT इयग्ने नि मानिनियु १४ नानि ११. नातिएपनि 10-10 उमगि रामग्ने विमपु esting ·1 सुं १, ८] प्रथम मण्डलम् १२ घिया यादृश्यस्माकं प्रज्ञा तादृश्या वयं नमः स्तुति भरन्तः 'हन् हरणे इत्येतस्यैवैतद् रूपम् ।। 'हमहोभश्छन्दास' (पावा ८, २, ३२) इति हस्य भः । हरन्तः प्रापयन्तः स्तुति कुर्वन्त इत्यर्थः । त्वा त्वाम् उप एमासे भाइव धात्वर्थानुवादौ । उपगच्छामः ॥ ७ ॥ घेङ्कट० उपगद्यामः त्वाम् अग्ने ! दयम् भन्यहं सायज प्रातश्च अग्निहोत्रकर्मणा अग्ने भरन्तः ॥ ७ ॥ मुद्गल हे अग्ने ! वयम् अनुष्ठातारः दिवेदिवे प्रतिदिन दोषावस्तः रात्रामहनि च धिया बुद्वया नमः गरन्तः नमस्कार संपादयन्तः उप समीपे वा एमसि त्वामागच्छामः ॥७॥ राजन्तमध्वरार्णा गोपामृतस्य दीदिविम् । वर्धमान स्वे दमै ॥ ८ ॥ राजन्तम् । अध्वराणाम् । गोपाम् । ऋतस्य । दीदिविम् । वर्धमानम् । खे । दमै ॥ ८॥ स्कन्द० 'कीदर्श रयाम् । उच्यते । राजन्तम् राजतिरैश्वर्यकर्मा (तु. निघ २,२१) ईशानम् । कस्य । अवराणाम् यज्ञानाम् । गोपाम् रक्षितारं च । कस्य । तस्य यस्यैव । नदतशब्दो अपठितोऽपि भूयिष्ट यज्ञनाम दृश्यते । दीदियिम् अत्ययं दीप्तम् । वर्धमान स्वै भात्मीयै दमे यतगृहे । 'दमे (निघ ३,४) इति गृहनाम । सामादन यज्ञगृहे वर्तते १८५ चेङ्कट० दीप्यमानं "यज्ञानां गोपायितारं सत्यस्य दीप्तं रखे दमे माहबनोये समिध्यमानमुपेमः ॥ ८ ॥ मुगलक राजन्तम् वीप्यमानम् अध्वराणाम् यागानां गोपाम् रक्षकम् तस्य सत्यस्य अवश्यंभाविनः फर्मफलस्य दीदिविम् पौन-पुन्येन द्योतक स्ते दमे स्वकीये गृहे यज्ञशालायां हविभि. वर्धमानम् ॥८॥ स नः पितेव सूनवेऽनै सूपायनो भव । सर्चस्वा नः स्य॒स्तये ॥९॥ सः । नः । पिताऽईव । सुनवै । अग्नै । सुऽउपायुनः । मद । सर्वस्य । नः । स्वस्तये ॥ ९ ॥ स्कन्द० सः इति पूर्वप्रविनिर्देशो वा तच्दश्रुतिसामदेिय वा योग्यार्थसम्बन्धो यरब्दोऽध्यादर्तव्यः य त्वामस्तीमहि इति । स त्वं नः अस्माकं पितेव सूनवे 'सून.' (निघ २,२) इत्यपत्यनाम । पयर्थे पान चतुर्थी । यथा पिता पुत्रस्य, एरं हे अग्ने ! सूपायनः सूपगमः सुखोपसो भव । राचस्व सेनस्व चनः अस्मान् स्वस्तये 'स्वस्तीत्यविनाशनाम' (या ३,२१) अविनाशाय । रक्षितुमस्मानमरसमीपे नित्यं भवेत्यर्थः ॥९॥ वेङ्कट० सः त्वम् शस्मभ्यं यथा पिता पुत्राय अग्ने ! सूपचरः, एवं सूपचरो भव । सेयरस घ भस्मान् भविनाशाय ॥९॥ मुद्गल है अने! स. स्व नः भस्मदर्थ सूपायनः शोभनप्राप्तियुक्तः भव । तथा नः अस्माकं स्वस्तये विनाशराहित्यार्थ राचस्व समवेतो भव । दृष्टान्त -पितेव यथा सूनबे पुत्रार्थ पिता सुप्रापः प्रायेण समवेतो मरति, तदत् ॥९॥ इति प्रथमाष्टके प्रथमाध्याये द्वितीयो वर्गः ॥ . . १. "सरप्रविअ कु. ३.३. महोभैरउन्दमि विभकु.गावं मूको. ३. उपाग' साम्ब. ४.५. साय प्रा साम्य कु. ५ नमः साम्ब कु. ६-६. रान्त रागतिरश्वकर्मा ईशानम् । अवराणा शिकारम् । यत्नस्य अल्पथ दतम् । जस्तृजागृभ्य. विन्' (पाउ ४,५४), "दिवो दे दीपश्चाभ्यासस्य' (पाट ५,५५) शनि दौदितिः । वर्धमानमामीये यज्ञगृहे विमकु ७-3. ना स्वेदगे भादवनीय ममिध्यमानमुपम- 1 गोगाषितार सत्यस्य दीप्तन् रिस साम्ब. ८. नास्ति विमै ९१. स लममा पिनेव। या पिता पुत्रस्व सूपगम. पव नः ल मुरोपमो भव । "अय पप गी', 'पच सेवायान् सेस्वारमान् । स्वस्तयेऽविनाशाय । रविलुनस्मानरमहलमारे निलं भव विम कु. १०. सूपचा साम्म ·ऋग्येदे समाये [अर, अ१, ३ । [२] चायना याहि दर्शमे सोमा अरंकृता । तेषां पाहि श्रुधी हाम् ॥ १ ॥ यायो इति । आ । याहि । दर्शन । हमे । सोमा । अरम्ऽकृता । तैपाम् । पाहि । श्रुधि । हम् ॥१॥ स्वन्द० 'पृथग्देव या सतात उपरेऽननाराम्सचा ' (तु बुदे २, १०६)। 'य सप्त तृचा अत उत्तर अनन्तरा पृथदिवाया । 'हबो वायव्य '(तु वृदे २,१२७)। प्रथमन्नारत् तृचो वायुदवत । हे वायो । आ याहि भागच्छ । हे दर्शत ! अहे कृत्याऽयमतच । दर्शनीय दर्शनाई । यो हि दृष्यो दर्शनपर साधयति, स दर्शनाई । नतर । फि कारणमागम्छानि । उच्यते । इमे सोमा अरएता अरशब्दस्य पर्याप्त्यर्थस्य भूपणार्थस्य वेदम् । डकारस रस्त धान्दसम् । पर्याप्ता कृता बब कुता भूपिता था अयणादिभिवा संस्कार सहन इत्यर्थ । तेषाम् द्वितीयाय पष्ठी एपा । पोनिदेशादय था प्रदेशमिति शेष । तान् बैदश स्वादालक्षण पाद पिर श्रत सप्रयोउनलादागमनाय धुधि शृणु हाम् आदानम् । मायानादर था॥1॥ चेष्ट० पूर्व सून प्रातरनुगके शसनीयम् । भय सूसा-या मास्सानदरता स्तति । पायो । आ याहि दर्शनीय इम सोमा 'परनाभिपवाभ्यामना । वान् पिर । शशु च न दानम् ॥ चादिग रिमापति यस्तिक नेह निहन्यत । सुग्मयं वदेत् तस्य निहतवैदथाऽस्फुटम् ॥ निहन्यमाने पूर्गस्मिन् दि सस्थापनमिप्यत' । पिर सोमानिमानस शगु दानमिद चन ॥ इति ॥१॥ मुद्गर नायं द्वितीय सूनम् । मगुच्छन्दा ऋषि । गायनम् । मावस्तृचो थायुदरबार । द्वितीय इन्दवायुदेववार । नृतीयो मियाणवताः । हे दर्शत ! कानीय बायो ! कर्मण्यतस्मिन आ याहि भाग । वदर्भम् इमे गोमा भाना सस्कृता । तैपाम् तान् सोमान् पाहि पिय । तत्यानाथं हवम् अस्मदीयमावान युधि शृणु ॥३॥ याय उमिर्जरन्तु त्वामच्छा जरिताः । सुतसौमा अदिः ।। २ ।। पायो इति । उक्पभि । जान्त । त्वाम् । अन्छ । जरितारै । सुतऽमोमा । अब पि ॥२॥ स्कन्द 'उपशाद मोनयन । माय । रत वाम माब्दीभ म्यान पर्वत । उपसगी पंदिराच परत याश्यातन सम्बध्यत । जतिश्चात स्तुयर्थ । 'परत इयते' (निप३१४) पनिम्मगु परितवान् । अभिपरन्त' मभिदान्त स्वा जरितार मोवार । " पाय-य प्रमाण क्षण भाग, गृगजगारीमनाममाप्यायो (पाड ११०), मोर परत 141 या दुधना पनि दशनीय नेतर । " | RRमा RTIC गाम् । पपग भूषिता मेनार या मान वितेपछि Trimary TO AT एम् दिप ३ पदमाग का ३ पा८,१,६३ १ मान । म समुदौ । भार अभी ·स् २, मं ३] प्रथम मण्डलम् "जरिता' (निघ ३,१६) इति स्तोतनाम । कोदृशाः । सुतसोमाः कृतसोमाभिपवाः । तुभ्यं यः प्रदास्यते सोमः स्तुताय, तमभिपुत्येत्यर्थः । अहर्विदः अहशब्दोऽनाहा यः समाप्यते ज्योतिष्टोमादिः सोमयागः तस्प बारकः, न दिवसस्य । प्रक्रान्तस्य ज्योतिष्टोमादेरहापरिमितस्य सोमयागस्य ज्ञाचार इत्यर्थः ॥ २ ॥ वेङ्कट० पायो ! त्वाम् प्रति शस्त्रैः स्तुपन्ति स्तोतारः अमिपुतसोमाः अहविंदः लब्धाहर्मुसाः ॥२॥ मुद्गल है वायो ! जरितारः स्तोवारः ऋविग्यजमानाः लाम् अच्छ अभिलक्ष्य उक्थभिः वाज्यप्रउगादिभिः शस्त्रैः जरन्त स्तुवन्ति । कीदृशाः। सुतसोमाः अभिपुतेन सोमेनोपेताः । अहर्विदः अहमशब्द एके. नाह्रा निष्पाचे अग्निष्टोमादिरती वैदिकम्यवहारेण प्रसिद्धः । त्वभिज्ञा इत्यर्थः ॥२॥ वायो तव प्रपञ्चती धेनां जिगाति दाशुषे । उरूची सोमपीतये |॥ ३ ॥ वायो इति। तव । प्रऽपृञ्चती । धेनौ । जिगाति । दाशुषे । उरूची । सोमऽपीतये ॥ ३ ॥ स्कन्द० हे वायो ! तव अवयम्भूता 'प्रपृशती पृची सम्पकैं। सामर्थ्याच्च सोमसम्पर्क वर्तत, न च यत्र धचित् । सम्पर्केण चात्र स्वहेतुरभिलापो लक्ष्यते । अभिलापार्य एव वा गृतिः । प्रकर्षेण सोममभि- लपतीस्पधः । अथवा 'पपृक्षाः, मपति' (निघ ३,१४) इत्यर्चतिकर्मसु पाठात् पृञ्चतिः स्तुत्यर्थोऽपि । न सम्पार्थ एवेति गम्यते । व्यत्ययेन वा शप्रत्ययः कर्मणि । प्रपञ्चती प्रकर्षेण स्तूयमानेत्यर्थः । धेना जिह्वा । किं करोति । उच्यते। जिगाति गतिकर्माऽयं जिगाति' 'इन्वति' (निघ २,१४) इति गतिकर्मसु पाठात् । गच्छति । दाशुषे, 'गत्यर्थर्मणि द्वितीयाचतुर्यो' (पा २, ३, १२) इत्येवमियं कर्मणि चतुर्थी' । 'दाश्वास यजमान प्रतीत्यर्थ: । कोशी । 'उरुची उतशब्दो बहुनाम (तु. निषं ३,१)। मञ्चतिर्गत्यर्थः । यहून् यजमानान् प्रति गन्त्री । अवयवभूतजिह्वागमनमानावयविनो वायोरेव गमन लक्ष्यते । स्वं गप्ठमीत्यर्थ. । किमर्थम् । सोमपीतये सोमपानार्थम् ॥ ३ ॥ बेङ्कट० वायो ! धनेन स्तोतून प्रश्वती संयोजयन्ती शर्त युप्मभ्यं सहस्रं युप्मभ्यमित्येवं बहनन्ती' तय वाक् दाइत्रांसमुद्दिश्य सोमपानार्थ निष्कामति ॥ ३ ॥ मुद्गल० हे वायो | तव धेना वार सोमपीतये सोमपानार्थ दाशुषे दावांसं दच्वन्तं यजमानं जिगाति गच्छति । हे यजमान ! त्वया दत्तं सोमं पास्यामीत्येवं वायु—ते इत्यर्थः । कीदृशी घेना। प्रपृश्यती प्रकण सोमसम्पर्क कुर्वती सोमगुणं धर्णयन्तीत्यर्थः । उरूची उरून घहुनु यजमानान् गच्छन्ती । सोमयागिन. सर्वान् वर्णयन्तीत्यर्थ. ॥३॥ इन्द्रवायू हमे सुतो उप प्रयौभिरा गंतम् । इन्दवो वामुशन्ति हि ॥ ४ ॥ इन्द्रवायू इति । हुगे । सुताः । उप । प्रयःऽभिः । आ। गतम् । इन्दवः । वाम् । उशन्ति । हि ॥४॥ । . । . । 1-1. नाखिदि अॉ. २. नास्ति ल. ३. बिहा दिअ कु. ४-४, गच्छति यनानम् । पृची माप स्तुनो वा । सोगम-मृता । अथवा व्यत्ययात् कर्मणि शत् (शता वि'; आया अ) प्रत्ययः । प्रस्तूयमाना । भेना विला (दिहा घे. )। गाङ्गता गच्चमि । दाश्वान् यतमानः । 'गत्यर्थकर्मणि निायाचतुभ्यो पेट्ययामनमान' (पा २, ३, १२) इति द्वितीयाय चतुर्थी विभकु. ५-५. धेना। उरूची बहून् प्रति गन्या । उरु बद्ा अन्न गतौ । से गहमालधः 1 किमर्थ रामशनाय मिष कु. ६. 'इनी साम्ब.

·ऋग्वेद समाप्ये [अ१, अ १, २३ सन्द० 'तूच ऐन्दवायय ऐन्द्रवाययोऽपि तृच एच । है इन्द्रवायू । इसे सुना अभियुता सोमा । एतद् ज्ञात्या उप प्रयोभि आ गतम् उपत्यपसर्ग आगतमित्याख्यातेन सन्यध्यते । प्रयशन्दो यातेर्धा तो । गन्तृवचन प्रण गन्तृभि 'अत्यन्तशी|रश्चैस्पागच्छतम् अथवा प्रयशब्दोऽपठितोऽप्यन्ननाम । सहयोगर क्षणा चार तृतीया । इमे मभिपुता सोमा । न च केरा । कि तर्हि । सननीयपुरोडागादि- भिरने सह। एतद् नारयोपागच्छतमिति । "अथमा उपागच्छनमित्येतदपेक्ष एय सहयोग । भने. सहोपागच्चतम् । मा यानि दातव्यान्यनानि, तानि गृहीत्योपागच्छतमित्यर्थ । कस्मात् । इन्दव वाम् उशन्ति हि 'हिशध्दो यस्सादथें । यसादिन्दर एते सोमा वा युगम् उशन्ति कामयन्त्र घमिन्द्रवायुभ्या पोयमहि इत्येयम् । तस्मादुपागच्छतामिति ॥ ४॥ बेङ्कट० इन्द्रवायू । इमे सोमा मुता अस्मारु प्रदित्सितरनै सह उपागच्छतम् । एते सोगा वाम् कामयन्ते हि मुद्गल है इतायू' भादर्थम् इमे सोमा मुता अभिपुवा । तस्माधुर्वा प्रयोभि मनै अस्मभ्य दातव्यस्सह उप आगतम् अस्मरसमीप प्रत्यागच्छतम् । हि यस्मात् इन्दय सोमा वा युवाम् उशन्ति कामयन्ते । तस्मादागमनमुचितम् Ran वायुपिन्द्रश्च चेतथः सुताना वाजिनीवसू । ताना यातमुप॑ दे॒वत् ॥ ५ ॥ वायो इति । इन्द्र । च । चैतय । सुतागाम् । वाजिनीवसू इति वाजिनीवसू । तौ । आ । यातम् । उप । द्रुवत् ॥ ५॥ सन्द० ताबायातमिति तान्दाइ यच्छन्दोऽप्राध्याहर्तव्य । यो हे बायो ' इन्द्र च चशम्दात् त्व च । पैराध जागीय । किम् । सुतानाम् विचीयाथै पष्टी। अथवा षष्टीश्रुतिसरामादेव था शेषमिति वाक्य दोष । सुतान् सोमान्, सुताना सोमाना वा शेष स्वाशम् । वानिनावसू चाजिनीत्येतविधासम्भाको पोनाम । कि हि । योगिरम् । बानो हपिरीक्षणमत्रम् , तद् यस्या अस्ति सा वाजिनी यागसन्तति तदन्ती । इनिभद्यागसन्ततिधनावित्यर्थ । अथा वातो वेगो पर या तद्वती याजिनी सेना, तदनी । गरलये रन्यनरण युनया सेनयोपेवाधित्यर्थ । तौ आयातम् उप इत्युपसर्ग पुरस्नादारूपातस्स सम्बन्धवितव्य । उपागच्छतम् । यत् शिमम् । 'मधु, द्रवत्' (निध २, १५) इति हि क्षिप्रनाम परिवम् ॥५॥ । ११ नास्ति नियकु, वायरसने पि तन एव साम्न २१ नास्ति कि वागतम् नि' साम्ब ५४ प्रय मन्नम् । सपनायपुरोगमा अभिपुना विायु ५५ अत्रकामा क्य पाम । अपमहानगरनम्मा इति या विभ ६-६ सोमा या कागयो यस्मात् विभकु ७ कथयन्ते दिम ८८ स्त्र ऐण अयामनुधायो । मदिन बागायुरेख । हे यायो । वम इन्द्रय युवागुमी मुवानभन् मान् वैश्य जाना । या अभिपुताना सोपाना विशेषनि यध्याहार । बौदशौ युवाम् । वाजिनीवथ. पान भूषणे यार योगममु परित(निघ1,८) तथापि अमभान गृअरे ! वात अन तस्यां इवि फरार यादिनी दाननि । माया मा इति मानिनीयम् । श्रामवितवानुत्त । सो तथाविधी सुदश द्रष त्रिम् सपनारम् भारतम् मागण्यम् । पगिरिमायरे वनाम (रिघ २, ५) 'मनु, देवर' इति पतिम् । तत्र गिर विम ·सू २, मं] प्रथम मण्डलम् चेट० वायो ! त्वम् अयञ्च इन्द्रो दूरस्थावेद 'सुतान् सोमान् नानीथः । ता क्षिपम् उपा- गच्छतम् । अन्नन वासयितारौ वाजिनीवसू इति । सुतसोमपरिज्ञानं तदागमनकारणम् । नयोदातमिहारयातं वक्ष्यते तत्र कारणम् ॥ चामभिहितार्थानां यथा पश्चात् समन्वयः। हेतुत्वहेतुमद्भावी तथैवाऽत्राऽपि सङ्गती ॥ इति ॥ ५॥ मुद्गल० चकारेणान्यः समुच्चीयते । सनिहितवाद्वायुरेत्र। हे वायो! त्वम् इन्दच 'युवामुभी सुतानाम् भभि- पुतान् सोमान् चैतथः जानीथ । कोट्यौ युवाम् । वाजिनीवसू वाजोऽयं तस्यां हिबिस्सन्ततावस्ति सा वाजिनी। तस्यां बसत इति वाजिनीवसू। तौ तथाविधौ युवा द्रवत् क्षिप्रम् उप समीपे आयातम् भागतम् ॥५॥ इति प्रथमायके प्रथमाध्याये तृतीयो वर्ग: । वापविन्द्रश्च सुन्वत आ यांतमुप निष्कृतम् । मल्लिस्था धिया नरा ।। ६ ।। यायो इति । इन्द्रः । च । सुन्वतः । आ । यातम् । उप । निवृतम् । मञ्ज । इत्था । धिया । नरा ॥६॥ स्कन्द० हे वायो ! इन्द्रः च चशम्दात् त्वं च । मुन्वतः सोममभियुवतः यजमानस्य स्यभूतम् आ यातम् उप उपागम्यम् । निराम् निरित्येष समित्येतस्य स्थाने । संस्कृतं वेद्यारयं प्रदेशम् । मक्षु क्षिप्रम् । इत्था- शब्दोऽमुत इत्यस्पार्थे । अमुतोऽन्तरिक्षात् स्वस्मात् स्थानात । धीः' (निघ २,१) इति कर्मनाम । हेतो च तृतीया । प्रयोजनस्य च हेतुत्वेन विवक्षा । कर्मणा हेतुना । अस्मदीययागकर्म परिसमापयितुमित्यर्थः । नहि युवयोरनागतयोरेतत् परिसमाप्यते । अथवा 'इत्था' (निघ ३,१०) इति सत्यनाम धियश्य विशेषणम् । सत्येन भवत्तोरविसंवादिना सर्वदेव युग्मत्सम्बन कर्मणा हेतुनाऽसनीययागकर्म परिसमापयितुमित्ययं । हे नरा ! "मनुष्यनामवत् । देवानां च मनुष्यत्वासम्भवात् सर्वत्र तदाकार- स्वान्मनुष्यनामभिव्यपदेश'। मनुष्याकारी । यया मनुप्यो हम्नायुपेतशरीरः, तद्धनासुपेत शरीरा- वित्यर्थ. ॥६॥ घेङ्कट० पायो ! इन्द्रः च मुन्वतः संस्कृत सोमम् उपागन्तं शीघ्रम् । इत्यं क्रियमाणे कोहिग्य नेतारी ॥६॥ मुद्गल हे पायो ! त्वम् इन्द्रप्र मुन्वत. सोमाभिषय कुतो यजमानस्य निकृतम् संस्कर्तारं सोमम् उपायातम् आगच्छतम् । है नरा! नरौ । पौरपेण सामपैनोपेथी। युवयोरागतयोश्च सतोः धिया समुना कर्मा मह त्वरया संस्काराः सम्परस्यन्ते । इत्या सत्यम् ॥६॥ १.नास्ति कु साम्द. २. चन्द्रश्च साम्यचन्द्रो साम्प, इन्द्रश्च कु. ३.३. सोगान् सु° साम्ब'. १. नास्ति साम ५. न्वागविल साम्ब नवाग साम्ब ६. रेण नान्यः वि में. ७. तो यु' मूगो. ८८. हे इन्द्वान् ! यतमानम्य वा संरकृत देयास्य प्रदेशनुपागच्चनम् । नि. समित्यर्थे । भक्षु शिलम् । स्त्या अमुतः अनरिक्षाव । कर्मणा हेतुना ! धीः कांश । भस्मकर्मणः परिमना युवदागमनेनैव स्यात् क्ष कु. ९. "नान । नाइशब्दस्य पञ्चमी विथ कु. १७.१०. नरामरी निकु. 1. स्तुतमोसाद सैरान टप ·पद सभाप्ये , [१, १, २४ मित्र हुये पूतदक्षं वरुणं च रिशादसम् धिर्य घृताची सार्धन्ता ॥ ७॥ मित्रम् । हुने । पुतऽक्षम् । परणम् । च । रिशाटसम् । प्रियम् । घृताचीम् । सान्ता ||७|| सन्द० मिनावरुण' । मिनावरणदेवतोऽपि च एर। मिनम् हुबे भवाम्यहम् । कोदशम् । पूतदक्षम् 'टन ' (निघ २,९) इति सकारात धरनामसु परिदम् । अकारान्तमपि तु तस्वैर पर्यायान्तर द्रष्टव्यम् । पूत शुदम् अपगतदोष बर यस्य स पूतदक्ष, 1 त पूतदक्षम् । नव वेवर मित्रम् । कि तर्हि । वरुण ब कीदान् । रिशादसम् रिशिस्मिार्थ । भसु क्षरणे । रिशतोऽस्थतीति रिशादस । रिशदास इति प्राते गन्दमो इम्बदोधव्यत्यय त रिवाइसम् । हिंसकार क्षेतारम् । प्रति िसितारमित्यर्थ । एवमर्धचों विमनस्तुति । परस्तु सहस्तुति । थियम् वृष्टगत्य कर्म धौ , ताम् । पृनाकाम् ‘धृतम्' (निप २,१०) इत्युदकनाम । पञ्चतिर्गत्यर्थ । सामर्थ्याचातान्तांतण्यर्थः । उदक पृथिवी प्रति या गमयति, सा घृताची, ताम् । मापन्ता साधयन्ती। वृष्टिं कुर्वरतावित्यर्थ ॥ ७ ॥ वेङ्कट मिम् हयामि शुद्धवर वरणम् च दिशा हिस्तृिणा वारम् उदकाभिमुर्स कर्म साधयम्सी पृटेरीश्वरी । 'अहोराने व मिनावरुणावहोराना या खा चै पर्नन्या वति' (तम २,५,१०,१) इति माझगम् not मुद्रल० अहमस्मिन कर्मणि हविष्यदानाय पूतदक्षम् पविनर मिनम् हुवे क्या रिशादसम् रिशाना हिसकानामदसमत्तार वरुणम् च हुई बाहयामि । कीची भिवानरणी । धृतमुहमति भूमि प्रापयति या धो वर्पणकर्म', ता पृताचाम् वियम् साधन्ता साधयन्ती कुर्वन्ती । मुतेन मित्रावरुणावृताघातस्पृशा । क्रतुं बृहन्तमाशाथे ॥ ८॥ तिर्न । मित्रावरुणो । सतऽपयो । तऽस्पृशा । कर्तुम् । वृहन्तम् । आशा इति ।। ८ ।। स्कन्द० "तन इति हेती तृतीया, यझेन हेतुना । यस्मान्मनुष्यरिज्येथे, तस्मात् । हे मिनावरुणौ ! नायौ यसेन वर्धितारी । यन हि यद्धविस्तष्पभुनाना स्तूयमानाथ देवता वीर्यण वर्धन्ते । तदायारयात् वागा स्थित । सयदा वृधिरनान्ततिण्यर्थ । मतशदोऽपि यज्ञनारेब उदझनाम (तु निघ १,१२) वा। यपस्योदकम्य वा वर्धयितारावित्यर्थः । अघय 'ऋतम्' (निघ ३,१०) इति सत्यनाम । सत्यस्य स्तोतुयंत्रमानस्या वर्धग्रिनारी । ताशी पतस्योपमोगरारे अधारी । यो हरिया प्रतिमहीतारा- वित्यथ । भयका पन्तस्य सन्यस्य स्तोगस्य स्प्रटारी श्रोतारावित्यर्थे । सायदा मत्तस्यादकस्य वृष्टिंकार प्रहारी वपिनारादित्यर्थ । यतुम् कर्म । बृहन्तम् महत् । आशा ग्याप्नुय । पुरय इत्यर्थ । अथवा मतेलायनशद उदफनाम । करण व तृतीया । उन्केन तु पर्म यनारय व्याप्नुय. । पर तस्मिन् विपर्य यांप इत्पर्य * ३ वाम १ "महानि 1 पदमा बरेवाणे हिमायताम् । धि हिमायाम् । रिशत अग्याति । IFIETRI सिम् । पापनों निमन IN यस्य वम पी नागम् । अप्रतितितिपय । प्रिति या पानी। ता या गाववनी विध १२ चग्निारम् नि' गर (ORN), ५० नम यान हेतुना । हे मिशागो यान बानाग यादगागेन -पान का पद । समगयोकरवा निगमपम्पदा । नानी यादी प्रारी प्रवरा मानना परिमाणारे पितारी वा वम मध्याहा। 3 R INR 1 ब क पपुष । दारिप रप सिम 1 भाय या वर्ष पगमा.

·प्रथमं मण्डलम् . • सू.२, म . वेङ्कट० सत्येनैव मित्रावरुणौ ! सत्यस्य वर्धयितारौ ! सत्यस्य स्प्रष्टारी! यज्ञं महान्तम् मानशा ॥८॥ मुद्गल है मित्रावरुणौ ! युवाम् ऋतुम् प्रवर्तमानमिमं सोमयागम् आशाथे भानशाथै व्याप्तवन्तौ । फेन निमित्तैन । ऋतेन अपश्यंभाविया सत्येन फलेन । भस्मभ्यं फलं दातुमित्यर्थः । कोदशी युयाम् । ऋताधौ ‘ऋतमित्युदरनाम' (या २,२५)। उदकस्य वर्धयितारो। अत एव च भतस्पृशा उदक स्टान्ती । कीदर्श मतुम् । हाम् मडैरपाई म्यातिप्रौढम् ॥८॥ की नौ मित्रावरुणा तुरिज़ाता उरुक्षया । दक्षं दधाते अपसम् ॥ ९ ॥ कवी इति । नः । मित्रावरुणा । तुविऽजातौ । उरुक्षया । दक्षम् । दाते इति । अपर्सम् ॥९॥ स्कन्द० पत्री मेधाविनी न: तादध्य एषा चतुर्थी । अस्माकमर्थम् । मिनावरणा द्विवचनस्यायमाकारः मिनावरणौ । तुविज्ञातौ 'तुवि' (निघ ३,१) इति बहुनाम । यहूनामर्थाय माती तुविजाती। सपी प्राणिनामुपकर्तुमुपदायित्यर्थः । जननं जातं जन्मोरयते । यहूनि जन्मानि ययोस्ती तुविजाती। यच्चानयोः कर्मात्मना पुनपुनर्जन्म तदपेसया जन्मयहुत्वम् । उरक्षया 'उरु' (निष ३,१) इति महुनाम विस्तीर्णपर्यायो या । बहुनिवासी विस्तीर्णनिवासी वा । दक्षम् बसं सेनालक्षणम् । दधाते धारयतः अपरां कर्म च । 'आः' (निघ २,१) इति हि कर्मनाम । अस्मदथं स्वसेनां पुष्योता, तया घ वृष्टादिकर्म कुरुतः । अथरा न इति सम्प्रदाने चतुर्थी । दधातिरपि दानार्थः । भस्मभ्यं पलं यागादि- फर्म च दत्त इत्यर्थः en वेट० फ्रान्यदर्शिनी' मित्रावरुणो भस्मभ्यम् महोरात्रयोः प्रादुर्भावादनकजन्मानी यहुनियासापनेकयज्ञी पायलं प्रयच्छतः गच। 'मउगवानां मध्ये सूतपिच्छेदो दक्षं दधात अपसमित्यभिमताशंसनादित्याहुः । अमिण्टन्तो हि सूकैः स्तुवन्ति देवता इति ॥९॥ मुद्गल मिग्रायल्पावेतो देवो नः भस्माकं दक्षम् यलम् अपराम् फर्म च दधाते पोपयस. । कीदृशी। क्वी मेधायिनी । तुविजाती यहूनामुपकारकतया समुत्पनौ । उपक्षया बहुनिवासी ॥९॥ इति प्रथमाष्टके प्रथमाध्याये चतुधों वर्गः॥ [३] अश्चिना यचरीरिपो द्रवत्पाणी शुभंस्पती । पुरुभुजा चनस्यतम् ॥१॥ अश्विना । यज्चरीः । इपः । द्रवत्पाणी इति दर्वत्ऽपाणी । शुभः । पती इति । पुरुऽभुजा । स्यतम् ॥ १॥ सन्द० मिश्विदेवतोऽपि नृप एव । है अधिना ! यवरी: करणस्येयं फनृत्येन विवक्षा । इत्यते पाभिस्ता पायरी: । इपः हरिलक्षणान्यमानि ! 'देवाणी क्षिपदस्ती, शीमकारिणा विस्यर्थः । । 1. माझा साब'कु. २. नाति में. ३.३. मेघारिनो मामा मित्रानो मह जाती उरुक्षयो अनिता विमोनिगमा वा । रोपेकाग हा ना गतौ प निम्ती च । दई मेनारक्षा र धारयत: कर्म घ। भाई सोनवा पनि गुरतः शिरामकृ. १. मानदर्शनी दिए साम'. ५. मारितBE .. ' मूको. ८.८. भरिनी भि. १. (10. साग.

·झाबदे सभाष्य [अ १, अ',५ शुभस्थता "शुभम्' (निघ १,१२) इत्युदकना । तस्याधिपती । पुष्भुजा बहूना हविषा भोक्तारी । चनस्यतम् “चन इत्यन्ननाम' (या ६, १६)। तदिच्छत चनस्यतम् । इच्छया चार तत्पूर्वक भक्षण लक्ष्यते । अस्मदीयानि दीपि भक्षयमित्यर्थ ॥३॥ वेङ्कट० यतमानस्य 'यणि अन्नादीनि क्षिप्रहस्तो उदकस्य ईश्नरी बहुभोजनौ चनस्यतम् चनोऽस वदिच्छतम् । इह 'वृत्तस्थस्य कर्मण पदान्तरेण पृथक् व्यन निदेश' समानशब्दैरनेपन भवति 'गया गोपति' ( १,१०१,४), 'सोम सोमपातमा' (ना १,२१,१), 'द्रविणोदा द्रविणस' (क १,१५,७) इति । इह तु समानार्धन, इपश्चनस्यतमिति ॥५॥ मुगल. द्वादशचं तृतीय सूक्तम् । मावस्तृच माधिन । द्वितीय ऐन्द्र । तृतीयो चैश्वदेव । चतुर्थ रसारस्वत । तमु तृचपु प्रतिपाद्या वाय्यादय सरस्वत्यन्ता सतसरयामा उगशस्त्रस्य देवता । मधुच्छन्दा रपि । गायत्रम् ॥ हे भचिनी । युवाम् इस इविरक्षणान्यनानि चनस्थतम् इन्तम् भुजाधामित्यर्थ । कोटगीरिप । मज्वरा यागनिपादिका । कोशावश्विनौ । द्रवत्पाणा हरिप्रगाय पद्या धारझ्या पाणिभ्या भुपेतो । गुभएता शोमनस्य कर्मण पाल को । मुस्भुना विस्तीर्णभुजौ ॥१॥ अजिना पुरुंदससा नरा शीरया धिया । धिष्ण्या व तं गिरः ॥२॥ अश्विना । पुरऽदससा । नरो । शमीरया । विया । धिष्ण्यो । उनतम् । गिर ॥२॥ स्वन्द० 'अश्विना है अश्विनी पुरुदरासा 'इस' (निघ २,१) इति कर्मनाम ! बहुकर्माणारित्यर्थ । नरा मनुप्याकृती। शरारया 'गु' (निय २,१५) इति क्षिप्रनाम । ईर गती 1 क्षिप्रमीरण गमन शरीरम् । अथवा 'शव' (निघ २, ५) इति बरगाम । परपरस्य प्रेरणमपनोद शचीर । तन यो यात गच्छत तीशीघ्रगामिनी परवरापनोदगामिनी वेत्यर्थ । अथरा अनवमहत्वात् पदस्य याशब्दो विभतेरादेशो न यात रुपम् । वीरशन्दस्तु पूवित क्तूंसाधन । शीघ्रगामिनी परवरस्य प्रेरयितारो वेत्यर्थ । पावत गत्यस्य शोरशद । यनान् चनु वा प्रति गन्तारावित्यर्थ । भिया प्रज्ञया चित्तेन महताऽऽदरेणत्यर्थ । धिण्या 'धिपणा' (निघ १,११) इति वाइनाम । तस्सा पुग्नौ धिण्यौ । अपत्ये परप्रत्ययो इष्टव्य । अथवा 'धा' (निष ३.५) इति प्रज्ञानाम । ण वेष्टन । धी पेटयित्री सर्वार्थग्रहण समयाँ योरती घिणी। धिण्णाव धिण्यी । अत्यन्तप्रज्ञाविरयर्थ । वनराम् धन पण सम्मती । सामनतम् । गिर अस्मदीया स्तुतिलक्षणा याच ॥२॥ - . 1.1 गाधिपती नि' २२ चन अन्न तदिच्छनम । 'मुप आगन क्यन्' (पा३,१८) पनि पनायतप कि १३ यष्टपन्नादि साम्ब ३ अनादिनिएप १ मनरथ साम्बा, मत्तम्प' साम्ब, प्रयपधरण ५५ वर्म पानरेण पृथग पर्नु नि माम, थर मिसा' . नास्ति वि' साम्य .. बहुक्माणी । नरा मनुम्यायनी । सपारया सु निम् । र गो गरमी । भदवा "यो पारगानो गवानी । अथवाइवान् 'गुमा मुद्रा' (पा 0,1, ३९) माग 17। गवा गाय । दनन् गन् का प्रति गगरी । पिया प्राया। पिण्या। पिया पार पुत्री दियो । 'मायगया पानी (9,1,१४.) इति यत् । अथवा पी प्रना। यो भी गायाण मया तो पिथदी। सायें पन। पनत संभातम् । 'मन पर' मममी। गिर wear ·सू३,म३] प्रथम मण्डलम् बेङ्कट अश्विनी ! आश्चर्यभूत्रविविधर्माणी नेवारी क्षिप्रमुपद्भुत प्रति गमग यस्यानया पिया कर्मणा विष्ण्या धिपणाहौँ । धिषणा वाक् । तया स्तोतब्यौ भनेथा स्तुती ॥२॥ मुद्गल. अश्विना । हे अश्विनी । युवा गिर अस्मदीया स्तुती धिया मादरयुक्त्या वृदया बनतम् सभनत स्वीकुरुतम् । कोदशावश्विनौ । पुरदससा बहुकर्माणौ । नरा नेतारौ । धिम्या धार्ग- युनी । कीदृश्या धिया । शरिया गतियुक्त्या ॥२॥ दस्रा युवाकवः सुता नासत्या वृक्तवहिपः । आ यांतं रुद्रवर्तनी ॥ ३ ॥ दखा 1 युवाकर । सुता । नासत्या । वृक्तहिप । आ। यातम् । स्वर्तनी इति रहऽनर्तनी ॥३॥ स्कन्द० दवा | दसनामानौ । यद्यपि चाधिनोरेको दसनामा, नासत्यनामाऽपर , तथापि द्विवचन निर्देशादन्यतरनिर्देशेनापि सर्वर साहचर्यादुभयो प्रतिपादनम् । कियाशब्दविज्ञान वा। तसु उपक्षपे, दसु च इत्येतस्य, दसि दर्शनदशनयोरित्येतस्य चा दनौ । उपक्षपपित्तारी शत्रूणा, दर्शनीयों वेत्यर्थ । युवाका युवा कामयन्त इति युवाझव । क्मेिहुं प्रत्यय आणणादिक । युत्यपि च प्रत्पयरक्षणेन युष्मदो पुवादश । युप्मस्पानकामा इत्यर्थ । के। मुता सोमा । अधा यु मिश्रण इत्यस्य युपारुन । मिश्रिता । केन । सामाद् वसतीवर्थेकधनादिभिरनि यूणैा । सुता माभिपुताश्च सोमा । हे नासत्या । नासत्यनामानौ । अन्यतरनाना वेद साहचर्यादुभयप्रतिपादनम् । न बा असत्यो । द्वौ प्रतिपधी प्रकृतार्थं गमयत । सत्यावेव । वृत्तवहिप सोमा । भानुपरेशनार्थ बहिर्वेद्या स्तीर्णमित्यर्थ । एतद् ज्ञात्या आ यातम् मागप्ठतम् । हे रुद्रवर्तना रद रौनेर्वा रद्रा शब्दवत्ती, वर्तनी गमनमा! ययोस्ती रुद्रवर्तनी। यतो यत शत्रुशब्द , ततस्ततो गन्तारी। स्य वा पथि गच्छन्ती शब्दस्य कर्तारावित्यर्थ man वेट० "दर्शनीयो । युप्मत्पानकामा' सोमा 'सत्याबेव नासावित्योर्णबाम । सयरय पणेनारा विन्यामायण' (या ६, १३)। वृकयर्हिप सोमा स्तरणार्थ छिनरहिप भागस्त युद्ध घोरगमनमा!॥३॥ मुद्गल हे अश्विनी | आ यातम् अस्मिन् कर्मण्यागच्छतम् । किमर्थमिति तदुच्यते। सुता. युग्मदर्थ सोमा मभिपुता । तान' स्वीकर्तुम्मिति शेष । कोदशावचिनी । दसा दसौ शणामुपक्षपगितारी । नासया मनूतमारणरहिती। रुद्रवर्तनी रुदाणां शरोदनकारिणा शूरमटाना वर्तनिर्गोि ययोरती रद्रवर्तनी। कौदसा सोमा । युवाकय* वयतीवरीभि. एकधननामभिवानिर्मिनिता । चहिप पुकानि मूलर्जितानि वहाँप्यास्तरणरूपाणि येषा सोमाना ते वृत्तवार्हिष ॥३॥ - । - . भूतकमाणो रूप २ कुरु भूको ३३ दला । अधिनोरेक इन नामयोऽपर । उभा यामुभावत्यते। तमु उपाये पम् च । दमि पदादर्शनयो । 'सायितनि" (पाउ २ १३) इत्यादिना रत् । सामुग्यपयिनारी ना ददानीयौ वा। युवाकव । गुग कामयन । कमेडुम् । मभिषुता । अथवा यु मिश्रणे । सतावयेंकट नामि भित्रपौवा । अभिग्ना सोमा । नामत्या है जाग्यौ । न असयौ सयादेव । रसहिष मानि वीपि येग लोमाना ते सोमा । भवदुपवेशनार्थ गहिररि नेया सीम ! आयातम् । एतद जावा आगरउनम। हे द्रवननी । दे रोने।। रहाणक च' (पाउ २ २२) इति रक् । स्दा शब्ददनी गा बननः माा ययोस्तो स्वर्नना । यसो यत शन्द तगस्तन गन्तारी ससुरगामिनी वा । विभ कु । कमेडम मुको दयनी मूको ४५ नास्ति एप वि. ५ तव मै', नास्ति वि मैं ६ मयिका मो • 'कद अभियुना मूको श- ·२० । - . सम्वदे सभाप्ये [१, १, १५ इन्द्रा याहि चिनमानो सुता इमे त्याययः । अपोझिस्ता पूतासः ॥ ४ ॥ इन्द्र । आ । याहि । चित्रभानो इति चित्रऽभानो । सुता । मै । बाध्य । अम्वीमि | तना । पूतास ॥ ४ ॥ सन्द० "एन्वान परमस् ।' योऽस पदमस्तृच , स इन्द्रवत । हे दन्द्र' आ याहि भागद। चित्र भानो । भानुनाहि । विचित्रदीले । पूजनीयदी । दा । किं कारणम् । मुना अभिपुता इमे सोमा । वायर त्वकामा अपि नामेन्टोऽस्मान् पिबेत् इत्यैदकामा इत्यर्थ । नवाभिपुता एव केवर, फिन्दहि, अवाम तना पूतास अप्प्य इत्यटगुलीनाम । 'पारेण शश्वता तना (R९, १,६), 'तना पुनान आगुपु (+९,१५,८) इत्यादिनात् तनाशब्दो दशापवित्रवचन । अण्वीभिर्दशापविन्नेण च पूता । हस्तेन दद्यापवित्रमादाय पूता भपीयर्थ ॥१॥ वेङ्कट० 'इन्द्र बाग' चित्रदा' । मुता 'इम सोमा त्वत्कामा भवन्ति अद्गुरीमि दशापवित्रण च पूता ॥४॥ मुद्गल० हे चित्रमाना चित्रदाहे इन्द्र । अस्मिन् कर्मणि आ याहि आगच्छ । मुता अभिपुता इमे सोमा त्वायर वा कामयमाना वर्तते । अवाभि ऋस्थितामगुरीमि सुता इत्य वय किंच एते मोमा तना नित्य पूनाम पूता शुद्धा RR इन्द्रा याहि पियेपितो निजतः सुतात. । उप ब्रह्माणि वायतः ।। ५ ।। इन्द्र । आ । याहि । पिया । उपित । विप्रेऽनत । सुतऽ त । उप । ब्रह्माणि । याधते ॥४॥ स्पन्द० ह 'द 'आ याहि भागग्छ । धिया अस्मदीयया प्रख्या 1दपिन शुद्धोऽध्ययमिपिरधि प्वारा द्रष्टव्य । अघाट सभ्यर्षित इत्यर्थ । विप्रसूत 'विष (निघ ३१५) इति मधाबिनाम । जूतिगयं । कबलोऽपि च सोपसर्गाय । मेधाधिमिदिग्मिरभियत ।कन । सामध्यात स्तुतिमि । मपारितोऽ पचत्विग्मिाभिष्टुत इत्ययं । कागलानि । उच्यते । गुतावत सुता सोमा यस्य मन्ति स मुद्राबाद यमान , नस्य । उप प्रमाणि उपशब्द सामीप्ये । 'प्रत्य' (निघ २७) इयग्नाम । यतमानस्य स्वभूताना हरिरक्षणानामवाना समाप हरपथ । बाघन अविनामतत् ( निघ ३,१८)। इह तु मुताइनो यतमानस्य विशेषणत्वाइन्वनिमबर्थ । मचिग्वतो यतमानस्य इति । भयया बायत इत्यतायर मुद्रावत इत्यदिशषणम् । ग्रह्मशब्दश्च स्तुतिवचन । मुतायत तमोमाभिषयस्य करितो या स्नुनय ठत्ममा । पर सोममभियुदिन स्नुबन्ती वर्भ॥ ॥ येवट० 'न्द्र भाग कर्मणा प्रेपित माविभिराष्ट यतमानस्य यो होता तस्य स्तोत्राणि ॥५॥ । । । HER'द विचित्र पूजनीय मा। किं वारणम् । अभितारमोमा । वायक वतामा । बागपत। अव अन्य । ननावाची। पर मभिता मदन, हसेन यापवित्रमागर पूरपरि र भिता भी मूको २१ गच्च कमा माम्य" ला कमा ३३ नास्ति र निरन्तु पाम्ब' १. आगर मामला पिया वर्धार मस्मदम्यति । हमा 1ि1 Tी । म पनि म अभिगर । मया विभिश्च स्तुत । योनि र गुना का यदि प्य परमाद पम्हारे । म यमनम्मिनो। दाइन् असिन मन्त्रीला मतम् । क.पा मसावित पा स्तुत्य नमो विमकु .. नाम्नि बिएपं. t". माद' ·सू, म ६ प्रथमे मण्डरम मुगल. हे इन्द्र ! त्वम् आ याहि अस्मिन् कर्मण्यागच्छ । किमर्थम् । पायत सविन ब्रह्माणि वेदरूपाणि स्तोत्राणि उपैतुम् । कीदृशस्त्वम् । घिया अस्मदीयया प्रज्ञया इपित माप्त । अस्मद्भक्त्या प्रेरित इत्यर्थ । विप्रनूत यथा यजमानमत्या प्रेरितस्तयाऽन्यैरपि ऋत्विग्नि प्रेरित । कोदशस्य बाघत । सुतारत अभिपुतसोमयुक्तस्य ॥५॥ इन्द्रा यांहि तूर्तुजान उप ब्रह्माणि हरिवः । सुते दैधिष्व नश्वनः ॥६॥ इन्द्र । आ । याहि । जान । उप । ब्रह्माणि । हरिऽत्र । सुते । धिष्व । न । चन ॥६॥ स्कन्द० है इन्द्र ! 'आ याहि तू तुनान क्षिप्रनामैतत् (तु निघ २,१५)। क्षिप्र स्वरमाण इत्यर्थ । उप ब्रह्माणि हे हरिख । हरी अश्वी, तद्वन् । आगत्य च सुते इति द्वितीया सप्तम्यषा । सुतम् अभिपुतम् । दविच धारय स्वोदो । पित्यधं । न भस्माक स्वभूत चन सोमरक्षणमन्त्रम् ॥६॥ पेट० 'इन्द्र' उपागच्छ स्वरमाण स्तोत्राणि गमनसाधनभूताश्ववन् ! आगय चास्मिन् मुत सोमे' अस्मभ्यमन्त्र देहि ॥२॥ मुगल. हे हरिव ) मश्चयुक्त इन्द्र ! त्व ग्रह्माणि स्तोलाण उप उपैतुम् आ याहि भागच्छ । कीट शस्त्वम् । ततपान त्वरमाण । आगस्य चास्मिन् सुते सोमाभिषायुक्त कर्मणि न अस्मदीय बन अन्न हविलक्षण दधिष्व धारय स्वीकुर्वित्यर्थ ॥६॥ इति प्रथमाष्टके प्रथमाध्याये पक्षमो वर्ग ॥ ओमासवर्पणीधृतो विश्वे देवास आ गत । दाश्वांसौ दाशुषः सुतम् ।।७।। ओमास । वर्षणिधृत । विश्न । देवास । आ । गत । दामास । दाशुपं । सुतम् ॥७॥ स्कन्द 'वैश्वदेवस्तृव षष्ट ।' हे ओमास । "भवतेरथ पाएनाथस्य तर्पणाथस्य या कर्तरि मन् प्रत्यय । अवितार रक्षितार तर्पयितारो वा । चर्पणीघृत चर्पणयो मनुष्या तपा तैस्तरुपकारारयितार । 'विश्व सौं देवास देवा आ गत भगच्छत । दाश्चास प्रयक्षकृतोऽय मन्त्र । न चदमा मन्नितम् । अतो यच्छन्दतष्ठदावध्याहत्यैकवाक्यता नेपा'। ये दावासो दत्तवन्तो यIनाय धनानि । दागुष हापि दत्तवत यजमानस्य लभूत सुतम् सोम प्रति ॥७॥ वेङ्कट० अपितार ' मनुष्यत । सर्वे देवा ' इहागच्छत दानशीटा दाशुप सुतम् ।। ७ ।। मुद्गल० हे विश्वे देवास ! देवा ! दाशुष इविदत्तवतो यजमानस्य सुतम् अभिपुत सोमं प्रति आगत भाग छ । ते च दवा ओमास रक्षका चर्षणीकृत मनुष्याणा धारका दाश्वास फर स्थ दातार ॥७॥ विश्वे देवासौ अप्तुरः सुतमा गन्तु तूर्णयः । उस्रा ई स्वसेराणि ॥८॥ विचे । देवास । अपऽतुर । सुतम् । आ । गन्त । तूर्गय । इस्रा ऽई । स्वसराणि ॥८॥ १. आगल स्वरमाग ! तुन बरण। क्रियाममभिधारे यडलक । उष ब्रह्माणि याऱ्यानम। हारव अश्वगन् । 'मतुबमो र संयुद्ध छन् नि (पा ८,३,१) इति र । सुन द्वितीयार्थे मप्तमा । अभियुन धारय । न चन भरमाक स्मरक्षगमत्रम विभकु २२ नास्ति दि रूप आग प्याम्मिन् र ३ नास्ति १४ भव पालनतरणयो दिन ५ नास्ति विभकु ६६ विश्व देवाम ममें देवा मागच्छन । जोर दिम कु ·सम्बदै सभाष्य [ अ १, अ १, व ६ स्कन्द विथे शाम विश्वदेवा । भर बाद उइक्दन । अन्ततिष्पर्थस्य तरतरप्तुर । भषा तारयितार बादिय प्रति गमीयतार | रश्मयो हि नरताना विश्वदेव । ते च रसानामाहातार। अथवा मान्न न्यासादियंतस्य कृतम्तस्य पाटकरचन एतद्रूपम् । स्तुतिभिश्च हविभिश्च देवता नामाप्नुयुतमानस्य सभृत सुतम् सोमम् 'भा गन्त व्यत्ययनात्र मध्यमपुरष । आगच्छन्तु ! आ गति वा मध्यमपुरए धूलियामच्यात् । विश्वेदेशसो सप्तुर इत्येतो व्यत्ययेनामन्त्रिाथमी प्यारातप्यौ । ह विश्वग भनुर । पूपमागच्छन इत। पूर्णय शिधनामतत् (तु निघ २,१)। क्षिप्रा । कथम् । “ना इन स्वमणि उसा इति गोनाम, (न निघ २११) रश्मिनाम (तु निघ १ १) या । 'स्वमराणि (निय १ . ) इस्पहनाम। यया दोहार्य गाव समम्ता रहमपो या महानि प्रयागन्ति तत् समम्हा सागच्छा इत्यर्थ ॥८॥ नकट० वि व दवा मेमस्भानामपामुद्गमपितार' । शिप्रा युतम् आगच्छत सर्व ये तरन्ति रवमय इव महानि । यद्वा गोष्टानोर गाव ॥८॥ मुहर० विश्व वाम दवा मुनम् सोमम् आगन्त आगष्ठम्नु । केशा । अतुर तत्तत्काटे दृष्टि प्रदा । तुष्य स्वरायुहा । यसमानमनुमहातुमारस्यरहिता इत्यर्थ । स्यात रक्षा इब उसा मूपाश्मय रखगराणि अहानि प्रति भारस्परहिता यथा ममान्छन्ति तहत् ॥८॥ वि देवामी अखिय एहिमायामो अट्टहः । मेधं जुपन्त वह्नयः ॥९॥ विव । द गाम । युतिय । एहि मायाप्त । अदुई । मम् । जुषन्त । वईय ||९|| सन्द० विवे याम विश्वदवा | अनिर न स नायत मस्ता न हन्यत न संपति ( ५,१४,७) इति दर्शनात् निधि पार्य शापणार्थो चा। भक्षया भशोपमितारो बा । एहिमायास सोचीकमग्निमप्सु प्रविधम् हि मा यामी ' "इति यदबोचन्, तदनुकरणहतुकोऽय विश्वया देवाना व्यपदेश हिमायास इति । अयदा पदौनमाया दिमापास । अन्यूनप्रज्ञाना इत्यर्थ । अनुद मद्रोग्यारो यतमानानाम् । मघम् यनमस्मदीय पन्त संघन्ताम् । वय वंदार धनाना दातार इत्यर्थ ॥२॥ वटा विश्व दा " क्षयरहिता स्तोतारम् 'पछि मा मासी इति वदन्त " द्रोहरहिवा पक्षमसंयन्त बोदार ॥५॥ मुहर व 'वाम दवा मेध इवि यससम्बद्ध नुपन्त सेक्ताम् । शीशा । भावध क्षयरहिताः हिमायाम सर्वतो च्याप्तता अहहाहादिता वहय बदार पनाना प्रापयितार ॥९॥ पावरा नः मरम्वती गाभिर्वाजिनीवती । यचं यष्टु पियासुः ॥१०॥ पावका । न । भरता । गामि । शानिनीऽस्ता । यनम् । पृष्ट । रियाऽसु ॥१०॥ । । - । 11 4 of वा । नमो नययश्च विभकु २ तार अप्रतिहतगमन रूप १३ पम्मक १४ भाग ग्तु। सत्ययन मध्यापुरष या119 41 अप यम बा आमा । मागछन । नाय क्षिा । कथम् । साइव स्वमामि दि' ...जमा पो वा समामा माय अंशवा पचानाम ग्ना तम' विमा ८ सप १ भगवान विमे ry 1: विक १२. बनुवरण देवा 12 । पर या भाग । APPI माननन् । यह गुपन ऐन । दाफ Trtme PRE ११ बत ·अथवा स्, में 11] प्रथम मण्डलम् स्कन्द० "साररवतोऽयं सप्तमस्तृचः। सरस्वतीदेवतोऽयम् । पावका शोधयित्री मंहसां पापानामपनेत्री। भधवा पति: क्षरणार्थः । सोमः पवते जनिता मतीनाम् (२९,.१६.५) इति । ण्यन्तश्चात्र द्रष्टव्यः । क्षारयिन्युदकानाम् । नः 'क्षस्माकं स्वभूतम् । सरस्वती मध्यमस्थाना वाक् । कोदशी । वाजेभिः पाजिनीवती "याजः' (निघ २,७) इत्यन्ननाम । वाजिनोशब्दोऽपि तस्यैव पर्यायान्तरं द्रष्टव्यम् । यजमा- नेभ्यो यानि ददाति तैः, हविर्लक्षगैचारिसवती । अथवा वाजेभिरिति तृतीयानिर्देशाद् युक्तमिति वाक्यशेपः । हविलक्षणैर्युक्तम् । वाजिनीवतो वाजो बलं (तु. निघ २, ९) वेगो बा, तद्वती वाजिनी । काइसौ । सरस्वत्याः स्वभूता सेना । तद्वती वाजिनीवतो सरस्वती । अथवा वाजो हविलक्षणमन्न, तद् यस्या अस्ति सा वाजिनी यागसन्ततिः । तद्वती बासिनोपतो सरस्वती । यज्ञं वष्टु वश कान्ती। कामयताम् । कामनेनानारामनं संभजनं च लक्ष्यते । यो हि यं कामयते, स तमागरछति, सम्भाति च। आगच्छतु, सम्भजतां चेत्यर्थः। धियावसुः प्रज्ञाधना । बसेराच्छादनार्थस्य वसुशब्दः । प्रज्ञयाऽऽच्छादपित्री सर्वार्थानाम् ॥१०॥ वेङ्कट० शोधयित्री भस्माकं सरस्वती अझैः अग्नदती यज्ञम् वहतु कामयतो वा। प्रज्ञया सर्वेषां वासयित्री॥1.1 मुगल सरस्वती देवी वाजेभिः हविर्लक्षगैरन्नैनिमित्तभूवैः नः भस्मदीयं यज्ञम् इष्टु कामयताम् । कामयित्वा च निर्वहरिवत्यर्थः। कीरशी सरस्वती! पावका शोधपित्री। वाजिनीवती असवरिक्रमा- वती। धियावमुः कर्ममाप्यधननिमित्तभूता not चोदयित्री सूनृतानां चैतन्ती सुमतीनाम् । यज्ञं दधे सरस्वती ॥११॥ चोदयित्री । सुनृतानाम् । चेतन्ती । सुऽसतीनाम् । यज्ञम् । दुधे । सरस्वती ॥११॥ स्कन्द० चोदयित्री "सूनृतानाम् अपठितमपि बाड्नामैतत् । मध्यमस्थाना हि सरस्वती । साच गर्जितलक्षर्णा या चोदयित्री । चैतन्ती जामती । सुमतीनाम् द्वितीयाथै षष्ठीयम् । सुमतीन भक्तिपरान् यजमानान् । यज्ञम् दधे धारयति सरस्वती भूबिष्टस्य यज्ञस्य मन्त्रलक्षणबागायत्तत्वाद, तस्याश्च सरस्वत्यायसत्वात् ॥१॥ घेङ्कट० चोदयित्री सत्पानी प्रज्ञापयन्ती उदाराणां मुमतीनाम्, यज्ञम् धारपति' सरस्वती मन्त्रभूता ॥ मुगल. या सरस्वती सेयतिम यहम् दधे धारितयतो । कोशी । सूनुतानाम् प्रियाणां सत्यवाश्याना चोदयित्री प्रेरयिनी । गुमतीनाम् शोभनवृद्धियुक्तानामनुष्टातणां चतन्ती तदीयमनुप्ठेयं ज्ञापयन्ती ॥११॥ 1-1. पाबका दोषयित्रो अहमापनेत्री । पतिः क्षरणे वा ग्पन्नश्चात विष कु. २-२. नास्ति वि म कु. ३. प्रथमस्थाना साम्ञ. १-४. अन्नमवती अम्मतर। पात्रो दल बेयो वा। स्वसेनायुक्त्व इविक्षगान्नमस्या भरतीति वा । पॐ पषु वरा कानी संमती पा यज्ञमिच्छतु आगच्छतु समजताच । वष्ट्रिपति प्रार्थनया अत्रागमनमभजने न लक्ष्यते। पियावमुः प्रज्ञाधना प्रजयाऽऽटाइपिशे वा दिकु. ५५. प्रेरवित्रा पथ्यसत्यवनीना वाचाम् १-६. सा मेघगर्जनेन चोदयित्रो। चेनन्ती: वितिस्मृत्यान् डानन्तौ । मुमतान् मचिपरान् यजमानान् । यज दधै यज़ धारयति सरस्वती । भूपिठस्य यज्ञस्य मन्त्रणा वार सरस्वत्यायचा तनः दि म कु. साम्म, धारयन्ती साम्बर .. मन्ना विल. विमकु. २. पारपिस ·२४ ऋग्वंदे सभाध्ये [अ', अ१,३६, महो अर्णः सरम्यती व चैत्यति केतुना । धियो विश्वा वि रोजति ॥१२॥ मुह । अर्ण । सास्वती । प्र । चतयति । केतुर्ना । धियं । पिचा । नि । राजति ॥१२॥ स्कन्द मह महत् बहु वर्ग मेवयमुक सारस्वना प्रचेतयति प्रभापयति केतुना कर्मणा गर्नना एयन । गम्भीर हि गतित श्रुत्वा महदा भव उदमित्यागम्यत । केतुशब्दोऽपरितोऽपि कर्मनाम । न प्रशानासैव कुत एतन् । 'वैश्वानरम्य विमितानि चश्मा' (ऋ६,७,६) इत्या प्रयोगदर्शनात् । अर दि चश्मेत्यनन अनाया उपात्त पादमन्दिधनुश इस्य कर्मवचनत्यम् ।। किञ्च धिय कर्माणि प्रला वा (तु निरिया 'यामिति रातिदीपयर्थ । सामध्यांचातान्तर्णतण्यर्थ । विविध दापयहि । माघि सरस्वता। सा च यागकर्माणि प्रहा या दीपति बुटिद्वारेण । 'अथवा धिया विश्वा इति पहपथ द्वित'या। रानतिरष्यभया कर्मणा प्रज्ञाना वा सर्गसा विविधमीष्ट "इत्या ॥10॥ वेङ्कट० मन्न् उदकम् सरस्वना मध्यमस्याना प्रजापति कर्मणा सर्वाणि च कमाणि सायति ॥ १२ ॥ मुगल० द्विविधा हि सरस्वती । विग्रहबहेवता गदीरुपा च । तत्र पूर्वापासुम्या विग्रहवत्री प्रति पादिता। मनया नु नदारपा प्रतिपायद । गशी सरस्वना पनुना कर्मणा प्रयाहरूपेण मह अर्ण प्रभूतमुद्र प्रश्नयान प्रकोपेग ज्ञापयति । शिव सफायन देगारपण विश्वा थिय समनुष्टा तृप्रशानानि बिराननि विशेषेण दीपयति ॥१२॥ इति प्रथमाटक प्रथमाध्याये पशे वर्ग । इति प्रथममण्डले प्रयमो.नुराम ॥ सुरूपान्नुमृत्यै सुदुषामित्र गो?है । जुहूमासि घरिघरि ॥१॥ सम्पन्नम् । ऊतथे । सुदाम्य । गोऽदुहै । जहमसि । यऽिद्यपि ॥१॥ सन्तः 'मुरूपानुगियन्द्रमाऽऽरानेयातिये 'स्तम्' । 'मुरुप नुमित्यत भारभ्य इन्द्रदयतम् आ मेधा निरापद । मुम्पाणि शोभनानि कमाणि, नेपा कतारमिन्द्रम् । 'ऊतये सोमन तर्पणाय पाल नात्र या मा मन । मुटुषामित्र गोहे यथा कश्चित् मुद्रोहा गा तस्या ण्य गोदाहायाहयत तर उमगि भावान घिधिषि महन्यद्दनि । सततमित्यर्थ ॥ ग्रेटर मुर राणा, कर्मगर कतार रक्षणाय मुद्रोहामिद धनु तस्या , दोहामायाम अगदम् ॥ मुगर हिनाय नुगक सारे सनानि । जन 'मुम्प इत्यादि दश प्रथम मूलम् । मधुच्छन्दा गि । गायत्रम् । पर पृष्ठ' इति धनुचि निदर्शनान्टिो देवता । गणातुम् सोमनापांपवस कमंग कर्तारमिन्द्रम् उत्तये भरममार्यम् विधि प्रतिदिन 11 गम्मन महासमन् मोनियुमि मकु मारमको २२ विनि want असे पद मि २३ पण्यों व रितीय दि' म कु रात्र ऐश्व जि' पर • " की एनास्ति .. परप्य म्धेन नाव या । यथा यत् मनाना • भमनिर बिमा का पार' सम्प प ·प्रथम मण्डलम् । स् , म २] जुहमसि आह्वयामः । दृष्टान्त गौदुहे गोधुगध मुदुघामिन सुन्छु दोग्धी गामिव । यथा लोके गोदग्धिा उदयं तस्याभिमुत्येन दोहनीया गामाह्वयति तद्वत् ॥३॥ उप नः सवना गहि सोमस्य सोमपाः पिच । गोदा इट्रेवतो मदः ।।२।। उप । नः । सर्वना । आ । गहि । सोमस्य । सोमऽपाः 1 पिन । गोदाः । इत् । वर्तः । मदः ॥२॥ सन्द० उपत्युपसा. मागहीरयाख्यातेन सन्यध्यते । उप आ गहि उपागच्छ। न अस्माकं स्वभूतानि सरनानि प्रातस्सम्नमाध्यन्दिनतृतीयसवनानि । यज्ञनाम वा (तु निघ ३, १७) सानशब्दः । यज्ञान् । उपागत्य र, सोमस्य द्वितीयार्थे पटी । पपीतैकदेशमिति दोषः । सोमं सोमस्य वैकश, म्वांशलक्षणं वा। हे सोमपा. ! सोमानां पात! । पिव किं कारणम् । उच्यते । गोदा इन् इरादा पदपूरणः, यस्मादय वा । गर्ग दाता यस्मात् । रेवतः धनवत. तर मद । यस्मात् त्वं सोमेन मतो गा ददासीत्यर्थः ॥२॥ घेङ्कट० उपागच्छ अस्माकं सानानि सोमं च सोमपात ! पिन अथ परोक्षः । गोदा. एव भवत्या- श्रितस्म 'माय । मद. तृप्त भार प्रयच्छति परनिति ॥२॥ मुगल. हे सोमपा ! सोमं पातुं न भस्मदीयानि रावना त्रीणि सयनानि प्रति उप समीपे आ गहि मागच्छ । आगत्य च मोमम्य सामं पिर रेवत धनम्तस्तव मदा हर्ष गोदा इन् गोपद एर । त्वयि हटे सत्य- स्माभिर्गावो लभ्यन्त इश्पर्यः ॥२॥ अर्धा ते अन्तमानां विद्यामं सुमतीनाम् । मा नो अति रुप आ गहि ॥३॥ अर्थ । ते । अन्तमानाम् । याम । सुऽमतीनाम् । मा । नः । अति । त्यः। आ । गहि ॥३॥ स्मन्द० शयेत्यानन्तर्ये । अब सोमपानानन्तरम् । ते तर अन्तमानाम् द्वितीयार्थ पष्टीयम् । अन्तमान् सनिष्टान् । विद्याम विद ज्ञान । जानीयाम । कोदशान् । सुमतीन् त्वक्तिप्रज्ञोपतान् । तर स्वयमपि सन्निकृष्टः इन्ट ! सन्निकृष्टान् ज्ञातुमर मिति स्वसनिकर्षोऽनेन प्रकारणाशास्यते । सन्तमानां सुमतीनामिति निर्धारण पछी । तर सनिकृष्टानां मुमतीनाम् मध्ये विद्याम। रिद सत्ता- याम् । वयमपि भवेमेत्याशात्महै। नया पिदिभि इत्येतस्यैतद्रूपम् । तर यानि सनिकृष्टानि मुमतीनि । मतिः स्तुति. मन्यतेरतिरुमत्वात् (तु निघ ३,१५)। मुस्तुतीनि सुपूषितानि अत्यन्तो- स्कृयानि धनानि, तानि, तेषां वैकदेश रभेमहि । किन मा न अतित्यः अतिपूर्वाऽत्र रयातिः सामध्यति परित्यागेऽतिक्मेवान प्रथने। माऽस्मान् । कदाचिदपि परित्याशी, अतिमी : किन्चाहि। सर्वेदेवागच्छ । अथरा रयातिः प्रथनार्थ एव । न इति कर्मश्रुतेः, भतोति चोपसर्गो योग्यक्रियाध्याहारः। माऽस्मानतिरस्य । मा सन्येन्य प्रकाशीभूः । मन्यसकाशं मा गम । अस्सासमीपमैरागच्छेत्यर्थः ॥३॥ । अथवा विभकु. 1.1. उपागट अस्माकं सवनानि श्रोणि न । यो वा सत्रनम् । यज्ञान् । उपागत्य च सोमरस है सोमपाः ! सोन पिव सौमस्यैकदेश ना। कस्मात् । परमात् मया दाता। रेवनः धनश्तः तब मदः । यस्मात् व मच गा ददामि २. आवस्य ल. ४-१ अथ सोमानाननरम् । तर अनमान् सनिकृष्टतमान तियान जानीयान । सुनतीन सदतीन् विर (स्थिर) प्रज्ञापेनान् । दय वत्तानाशय खद्यन् जानीयाग इत्याशास्यने । एतददोरण वामति । अथवा निर्धारणे एडी। तद मनिकृष्टयाना सुनाना मध्ये वयमपि मम इति वा आशा । अथवा सुभति. सुटयुति 1 अत्यनोस्टानि धनानि । तानि रभेन तेषा वा एकदेशम् । किंव मा न. अतिख्य प्रतिस्याति। परित्यागे अतिकम दाम प्रथने। मास्मान् कदाचिदपि परित्याशीः अनिममी । कि तर्हि मागहि सर्वदेव । स्या प्रथने वा। अतः योग्यात्रिया याहारश्च । मा अरुणान् अति स्य भन्दमाश मा गन.। जामत्मनामेव आपछभिनु. 1. वा प्रयने नास्मान् मूको।

·ऋग्वेदे सभाष्ये [ अ १, अ", व वेङ्कट० सम्नति तब सनिधास्वयि विद्यमाना सुनती वय लभमहि। सर्वेणाऽभ्युदयेनाय युक्तो- अस्विति मति मुमति । मा अस्मान भपहाय अन्यान् द्राक्षी । इहाऽऽगच्छ ॥३॥ मुरल• अय सोमपानान तर हे इन्द्र! ते तद अन्तमानाम् अन्तिकरामानामतिशयेन समीपवर्तिना मुम तानाम् शोमनमतियुताना पुरषाणा मध्ये स्थित्वा विद्याम वय त्वा जानीयाम । स्वमपि न अति मा रय अस्माननिम्म्य अन्येषा वरस्वरूप मा प्रकथय । कि तु आ गहि अस्मानेवागच्छ ॥३॥ परहि पिमस्तुतमिन्द्र पृच्छा विपश्चितम् । यस्ते सरिभ्य आ वरम् ॥४॥ परी । दहि । निर्मम् । अस्तृतम् । इन्द्रम् । पृच्छ । पि ऽचितम् । य । ते । सखिऽभ्य । आ। नरम् ॥४॥ सन्द० आत्मन एवान्तरात्मन प्रैप । हे अन्तरात्मन् । परागच्छ। कीदृशम् । विग्रम् मेधाविनामतत् (तु निघ ३,१५) । मधाचिनम् । अस्तृतम् स्तन् माच्छादने हिंसाया दा। अनाच्छादित सर्वप्रकारा महिंसित था । कम् । इन्द्रम् इन्द्रसमा गच्छेत्यर्थ । गत्वा च पृच्छ कम् । विपश्चितम् एतदपि मेघादिनामैव (तु निघ ३,१२) । विग्रमिति पौनरुक्त्यमसद्गादिमिन्द्रविशेषणम् । कि तर्हि । स्तोतूप्रतिनिर्देश.। मेधाविन स्तोतारम् । कतमोऽसौ पुमानत्यन्तमेधावी स्तोता, यस्य त्व सम्पक स्तुति णोषि इत्येतद्वारवेन्द्र पृच्छैत्यर्थ । सां किं करोति, इन्द्र पृच्छेत्युच्यते, य ते तव सन्विभ्य ससिस्थानीयम्य पुत्रपौत्रादिभ्यो बा आ वरम् मा हत्युपसर्गाद वर सखिभ्य इति च कर्मसम्प्रदानश्रुतेर्योग्यक्रियाध्याहार । मादत्त वर ददाति । अभिलपित ददातीत्यर्थ ॥ ४ ॥ बेकर० स्तोत । इतस्त्वमुपगग्छ । गत्वा च मेधाविनम् अग्नृतम् अहिंसित शगुभि , इन्द्रम् पृच्छ 'कोदर क्वस पर्तते' इति कनन विपश्चित छ। य इन्द्र तत्र पुत्रादिभ्य वरणीय धनम् आ प्रयच्छति॥१॥ मुद्गरः अत्र यनमान प्रति होता बूते । हे यजमान । त्वम् इन्द्र परेहि इन्द्रस्य समापे गच्छ । गत्या च विचितम् मेधाविन होतार मा पृछ । असी होता सम्पक स्तुतवान् न चेत्येव प्रभ कुरु । य इन्द्र ते राव यतमानस्य सनिभ्य अनिम्म्य परम् श्रेष्ठ घनपुत्रादिकम् आ समन्तात् प्रयच्छतीति शेष । द्वादशामिन्दमिति पूर्वमान्यय । पुनरपि कीधाम् । विग्रम् मेधाविनम् अम्नृतम् अदिसितम् ॥५॥ उत ध्रुवन्तु नो निहो निन्यविदारत । दाना इन्द्र इद् दुः ।।५।। उत । अन्त । न । निद । नि । अन्यते । चित् । आरत। दाना । इन्द्रे । इत् । . दुर्वः ॥५॥ । 1 'विस्पो भवनिरि माछ २१ दिय मेधाविनन् । अस्तुनपनारादितमदिमिरे विभिद्रम् । नरमागरण में पृष्ठ । विरविन थाविन मोतारम् । प्रदनमा तमोमो पुमानय उमेधावी पन्य । मन्या नुपि पति गगत पृष्ठ: 4 खमारीन्य गति । स गाय कविन पुत्रौत्रायो पारमा म्पमा भर पैयाध्याहार । भारसे बिम या कि मको ३ स्तगुष ५ नानिमाम्म ५ दिमाग. ६ दिसा • भागण दिमे. ८ तमि।

·प्रथम मण्डलम् सू ४, म ६] स्कन्द चतशब्द पदपूरण | भप्यर्थ समुच्चये बा । उत्तरस्या च मचि यद् पक्ष्यते, तदपेक्षस्समुचय । अपि छैनन्तु उच्चारयन्तु । किम् । सामर्थ्यादिन्द्रस्प स्तुती । इन्द्र नित्य स्तुवतामित्यर्थः । न भस्माक स्वभूता मत्विज पुत्रपौनादयो या। निद ये स्वस्माक निन्दितार ते नि अन्यत चित् आरत विष्णदद एवार्थे । अन्यत एवं निरारत निर्गच्छन्तु । भन्येनैव पथा प्रशान्तु । मा इन्द्र कदाचिदपि सत्त्वतो शासि , मा च स्ताविपुरित्यर्ध । दधाना इन्द्रे इद् दुब इच्छब्द पदपूरण । इन्द्रे परिचयां दधाना इन्द्र परिचरितुमिच्छन्त इत्यर्थ ॥५॥ बेङ्कटः अपि च कामममत' स्थित्या भस्मान् निन्दितार ब्रुव तु निर्गच्छन्तु वा भन्यत । क्य लिन्द्रे परिचर्या दधाना न विभिम । इत् इति पूरणमिति । अस्योत्तरा भूयस निर्वचनाय ॥५॥ मुद्गल० न अस्माक सबन्धिन ऋत्विज इति शेष । ते ब्रुवन्तु इन्द्र स्तुयन्तु' ! उत भपि च हे निद" निन्दितार पुरषा नि आरतइतो देशानिर्गच्छता अयतश्चित् मन्यस्मादपि देशान्निगच्छत । कीशा करियज । इन्द्र दुव परिचयां दधाना कुर्वाणा । इत् अवधारणे । सर्वदा परिचयां कुर्वन्त एवं तिष्ठन्त्वित्य ॥५॥ इति प्रथमाष्टके प्रथमाध्याये सतमो वर्ग । उत नैः सुभगौ अरिवोंचेर्युर्दस्म कृष्टपः । स्यामेदिन्द्रस्य शमणि ॥६॥ उत । न । सुऽभगोन् । अरि । योचेयु । दुरम् । वृष्टय । स्याम । इत् । इन्द्रस्य । । । शर्मणि ॥६॥ । स्कन्द० भपि न अस्मान् सुमगान सुधनान् । और शत्रुपर्यायोऽयमीश्वरनाम बा (तु निघ ३,२२) । व्यत्य. यन चैकवचनम् । शत्रयोऽपि ईश्वरा अपि वोचेयु है दस्म ' उपक्षपथित शत्रूणा, दर्शनीय या। ण्य मनुष्या । तादृश धनमस्मभ्य देहि, येन शत्रवोऽपि ईश्वरा भपि वा अस्मार सुधनार बुन्ति, किमुतान्ये मनुप्या इत्यर्थ । किव स्याम इत् इच्छदद पदपूरण । वय भवेम तव इन्द्रस्य सम्बन्धिनि ग्रणि सुख्खे । त्वया दत्तन धनेन सुनिनइच भवमत्यर्थ 1 अथवा 'शर्म' (निघ ३,५) इति गृहनाम । मरणोत्तरकार तपेन्दस्य गृहे भवेम । इन्द्रलोक गच्छेमेस्यर्थ ॥६॥ 1 11 उत चार्थे । परस्या ऋच समुच्चये । बुवन्तु उच्चारयन्तु । सामथ्यात् इद्ररतुनी । ते निय रखपन्तु अस्माक ऋविज पुत्रौत्रादयो वा । निद इई काचिदपि मा तत्वत ज्ञामिषु मा च रतौषु । धाना र परिचर्याम् । परिचरितुमिच्छन्त विस कु २२ काम प्रत्यक्ष्मेवाग्रत कि कु साम्ब ३ गच्छतो वि एप साब' १ "नाय उत न इतिर ५५ नास्ति वि मैं ६ मामन्धित ! (तु सा) 0 अपि अस्मान् सुभगान् सुधनान् । शत्रु ईश्वरो वा । शवोऽपि वरा अपि वोचेयु । हे दहा । इस उपाय दशने च । शत्रुन दृश्य वा, दृष्टयो मनुष्या । येन शवोऽपि इसरा अपि वा अरमान सुधनान् मुवन्ति । रिपु मुष्णन्वरादीया द्रस्यैतावती स्तुती ।। या न अन्यस्मानिध्ययु ता इंद्रला सुनका अव प्रमादिदाच धनिन स्याम तादृशा वा रिपोऽप्यस्मान् यद् इयु सुधनानिति ॥ शव । किमत अन्ये मनुष्या । ता धनं देहि । किंच स्याम भवेम र सम्बभिनि सुले । सहसन धनेन सुखिनव भोम । शम गृहे वा। प्रेत्य पदारे स्याम 1 मा इन्द्रलोक गम्चम विभा f शयित मूको + गोऽयम् मूको । RTH ·२८ सम्वेदे सभाष्ये [अ, अ १,५८ वेङ्कट० अरि दृश्य इत्यरचनाहुरनयोतिपादस्थयोभिनमन्त्रस्थयोरिव विरम्याभिधानात् सामाना- चिारण्य सिध्यति । अपिच अरमान् इन्द्रसमाप्रयगाद मुभगान् भर्हिसितधनान् अरे. 'विनवीत, रिनुयन्तु याऽरयो मनुष्य । ददानीय' । अथाऽपि वयम् इन्द्रस्य स्वभूत सुरो स्याम एव ॥ ६ ॥ मुद्गर हे दस्म ! यात्रुणामुपक्षपयित इद्र सदनुग्रहात अरि उत शत्रयोऽपि न भस्मान मुभगान् दशोमनधनोपैवान् दांचेयु उभ्यासु । पृष्टय मनुप्पा भरममित्रभूगा यदन्तीति किमु बत्तथ्य मिति शेष । ततो धनसम्पमा वयम् इद्रस्य शर्मणि इन्द्रप्रसादरब्धे सुसे स्याम इत् भवेमैच ॥६॥ एमाशुमाश भर यजश्रियै नृमादनम् । पतयन्मन्यत्ससम् ॥७॥ आ। ईम् । आशुम् । आगौ । भर । यज्ञऽश्रियम् । नृऽमादनम् । पतयत् । मन्दगतऽ सैखम् ॥ सन्द० 'ईम् शब्द एनमित्यस्यार्थे । एन सोमम् आनुम् शिवनामैतत् (तु निघ २,१५) । स्वकार्यकरणयु क्षिप्रम्। आशवे तादथ्य चैपा चतुर्थी सार्थपु क्षिप्रस्येन्द्रस्याथाय आभर भाहर अध्वयों यशश्रियम् यज्ञ य श्रयत्ति स यज्ञधी, त यनश्रियम् । हविष्टरमापनमित्यर्थ । मृमादनम् नरो मनुप्या ऋत्विज्ञ तदाकारा या देश , तेपा मदकर पतयत् पतयतिर्गतिकर्मा । द्वितायैकवचनस्य च छान्दसत्वाल्लुक । पतयन्त गच्छन्तम्, इन्द्र प्रति गन्तारमित्यर्थ । म यत्सबम् मन्दयतिरचतिकमा (तु निघ ३,१४)। तानि साम्यभिप्रेतानि स्तोतु सम्पादअन् य मात्मन स्तुति कारयति तस्य इन्द्रस्य सस्त्रीभूतम् ॥७॥ येट्सट० आ भर एन 'शिग्रव्यापिन सोम शिप्रय्यापिन इन्द्राय। य सोमो यज्ञ अयति मदयति च मनुष्यान तम् । पतयन्त पातयति हि सोम पातारम् । मदयति च सत्रायम् । पतित सयेति ॥ ७ ॥ मुद्गल० ईमिति निपात इदशब्दार्थे । हे यजमान ! आशवे कृत्स्नसोमयाग याताय द्राय ईम् आ भर हम सोममाहर | कीर्श सोमम् । आगुम् सानत्रयच्याप्त यशनियम् यस्य सम्पाप नृमादनम् नृणा प्राविण्यतमानाना दहेतु पतयन् पतयन्त कर्माणि प्राप्नुवन्त म दय सगम् य इन्द्रो म द यति यतमानान यति, तस्मिन्निन्द्र सखीगूतोऽय सोम तत्प्रोतिहतुरवात् ॥७॥ अस्य पीत्या शेतकतो पनो वृत्राणामभाः । पायो वाजेपु वाजिनम् ।।८।। अस्य । पीन्या । शतमती इति छातऽरतो । धन । वृत्राणाम् । अभय ।प्र। आउ । यानेषु । पानिनम् ॥८॥ 1. मिान् मान २२ का मनु र है गरयो र ४ रुपित मूको ५.नम् । १ नम् । अहम् । आम ताप्यतु । स्वाभिमन्य राय अथाय । आमा मर। माया य नेपम् 1 यर यो य प्रवति स पाशा तम । हरिभवनारसम । माग्नम र प्रचित नागदा काम | पनपत् पापन गवार प्री गनारम । म"यमाम मदि भवायाम् । सात तत्यभामा ममा यन् ८ अमायण म म पनि मा भूतम् । विमा समान' ·प्रथम मण्डलम् २९ सू ४, मैं ] स्कन्द० 'अस्स इति षष्टी द्वितीया। पोचतवैकदेशमिति शेषः। इमं सोमम् , अस्य सोमस्यैकदेश स्वांश- लक्षणं पीत्वा हे शतक्रतो! शतशब्दो बहुनाम (तु. निव ३,१)। ऋतुः कर्म प्रज्ञा वा । बहुकर्मन् ! बहुप्र! वा । घनः हन्ता प्राणाम् असुराणामन्येषां वा अभवः त्वम् । प्रायः प्रकणारक्षः त्वम् । वाजेषु 'वाजे' (निघ २,१७) इत्यरुवचनान्तं समामपठितम्, सङ्ग्रामेषु । कम् । वाजिनम् समामपन्तं हविलं- क्षणेना नामवन्तं वा । अथवा अभवः मार इति लो.थें लद्। इन्ताऽस्मदीयानां शाणा भव। प्रकर्षण घाव संप्नामेषु मा वाजिनमिति । आत्मनाणे संसर्गे वा ग्राह्मणवैश्ययोरपि शस्त्रादानस्मरणात् सम्भवति ऋषीणामपि संग्रामः । विशेषण तु मधुच्छन्दसः सन्निपप्रसूतत्वात् । बनेद शत्रुहनममात्मरक्षा चाशास्यवे॥॥ बेङ्कट ममुं सोमं पीत्या शतप्रज्ञ ! हन्वा शत्रूणाम् अभवः । पालय' च युद्धेषु युद्धचन्तं स्त्रोतारम् ॥ ८॥ मुद्गल हे शतकतो ! इन्द्र ! लम् अस्य सोमस्य सम्बन्धिनमशं पीत्वा नाणाम् शत्रूणां घना अभवः हन्ताऽभूः। ततो वाजेपु संग्रामेषु वाजिनम् रोग्राममन्त स्त्रमतं प्रायः प्रकर्षण रक्षितवानसि ॥८॥ तं त्या वाजेषु वाजिने वाजयोमः शतक्रतो । धनानामिन्द्र सातये ॥९॥ तम् । त्वा । वाजेपु । वाजिनम् । वाजयामः । शतऽनतो इति शतक्रतो । धर्नानाम् । इन्द्र । सातये ॥९॥ । स्कन्द पच्छन्दः प्रकृतापेक्षः। तम् त्वा वाजेपुवाधिनम् वालो बलं तद्वन्तम् । वाजयामः वाजयतिरर्चतिकर्मा (तु. निष ३,१४)।तुमः। ई शतक्रतो । बहुकर्मन् ! बहुपक्ष! था। किमर्थम् । उरयते । संग्रामे जिगोपि- द्वानां धनानाम् हे इन्द्र! सातये पणु दाने। दानाप। अथवा यन पण सम्भक्ती। सम्भजनाय सभायेत्यर्थः ॥ वेङ्कट तम् त्वा युद्धेषु बलिन स्तुतिभिरिनं कुर्मः । शतप्रज्ञ ! धनानाम् इन्छ । लाभाय ।। ९ ।। मुद्गल हे शतकतो! इन्द ! धनानाम् सातये संभवनाथ बाजे युद्धेपु वाजिनम् बलरन्त तम् पूर्वोक्त स्वा रवा वाजयामः अवरत कुर्म- ॥९॥ यो गयोश्चानमहान्सुपारः सुन्वतः सखा । तस्मा इन्द्राप गायत ॥१०॥ यः । रायः । अवनिः । महान् । सुपारः । सुन्वतः । सो । तस्मै । इन्द्राय। गायत ॥१०॥ - 11. अस्प इन सोनमस्य एकदेश का पीला हे बहुकर्मन् बहुप्रन पान क्रतुः कर्गमजयो । घनः हन्ना। माया दावामनराप वा। अभवः त्यम् । प्रातः प्रकोप अरक्षः । वामेषु मंग्रामेषु । वालिन संग्रामवन्न हविष्मन्न था। रोडधे वा एड्। भस्मदीयाना साहना मा समामेषु मैनामवन मा मात्र च मत्ममा वा । विप्रनैश्ययोरपि शासादानस्मरणात् संभवति रोगानपि संपानः । एष शामतरतु । तस्मादामादि हननाशा च युक्ता विभकु. २. प्रावयः बिल साम्य'. १३. प्रकुन वा बानो बल दनदनन् । घर भईया स्तुमहे। हे अनुमन् ! दमज्ञ ! या । धनाना सपने निगोपिनाना धनानाम् । स्वभाव संमतनाय वा विज कु.

·अम्बेदे समाथे [१, अ१,८ सन्द० य इन्द्र. राय धनस्य । 'अवनि' (निघ १,१) पृथिवीनामतत् । माध्यत्वसामान्यानु इन्दै प्रयु- ज्यते । यया पृथिवी सर्यायानामानय तदाध्य इत्यर्थ । अथना मस्ते स्वाम्यर्थस्य या भवाप्त्यर्थस्य या कर्तरि अयमनिप्रत्यय. (तु पाउ २,१००)। धनस्येशिवा जगता वेत्यर्थ । कीदृश । महान् मुपार पृपारनपूरणयो । मुलुच पालयिता।मुन्दत अभिपत्र कुर्वतः सोमयाजिन इत्यर्थ । ससा ससिस्थानीयश्च सुन्वत एव । तम्मा इन्द्राय । तादर्थ्य एषा चतुर्थी । तस्येन्द्रस्यार्याय । तमिन्द्र स्तोतुमित्यर्थ । गायत सामगा उहावार ! । उच्चारणवचनमानो वा गायति । के गै शन्दे । स्तुतिमुखारयत यूपमृदिनो मस्युनपीला बा ॥१०॥ वेङ्कट० य स्तोतुर्धनस्य रक्षक महान शोमनपूरण । मुन्वत ससा तस्मै इन्द्राय गायत इति ॥३०॥ मुगल य हट राय धनस्य अवनि रक्षक तम इन्द्राय गायत है मखिा ! रारप्रीत्यर्थ स्तुति कुरत । कीददा इन्ट । महान् गुणरधिक मुपार सुतु कर्मण पूरयिता मुन्वत मनमानस्य ससा सखि- वत् प्रिय ॥१०॥ इति प्रथमाष्टके प्रथमाध्याये अष्टमो वर्ग ॥ [५] 'मा तु' इति दशचं द्वितीय सूतम् । मधुच्छन्दा ऋषि । इन्द्रो देवता । गापाम् । आ वेता नि पीढतेन्द्रमुभि प्र गायत । साय: स्तोमवाहसः ॥१॥ आ। तु । आ । इत । नि । सीदत । इन्द्रम् । अभि । न | गायत । सखाय । स्तोमवाहस ॥१॥ सन्द ' शब्द पदपूरण क्षिपर्यायो बा । आ आ इत्युपसर्गस्याम्यासात् तत्सम्बन्धिन इत इरया ण्यातस्याप्यभ्यास , क्षिप्रमेत । आल्याताम्यासे च रोके गम्यतामित्यादी अवश्य क्तव्यता प्रतीयते । क्षिामनयमागण्ठतेत्यर्म । आगत्य च निपीदत उपविशठ यथास्थानम् । निपद्य च इदम् अभि प्रगायत गायतिरतिकर्मा (तु निघ ३,१४)। प्रकणाभिप्टुत । हे सखाय ! रिवन 1 स्तोमवाहरा स्वोमानामिन्द प्रति प्रापपिवार , स्तोटार इत्यर्थ ॥१॥ वेट० तण सूननाहूतमिन्द्र स्तोतुमुपक्रमते । मागच्छच क्षिप्रमुगावार ।। उपसा प्रयुक्ता भपि प्रागाप्यानात् पुन प्रयुज्यन्ते । वक्ष्यते तन्न कारणम् । मागत्य च नि पादत गानार्थम् । अथ इन्द्रम् अभि प्रमायत मखाय ! प्रस्तावात् प्रतिहारा पगानाच स्तोमरुप नेतार || मुद्ग70 ई गपाय । परिवत । शिप्रमस्मिन रुमंणि आ इत आगग्छत नि पादत उपविशत। उपदिश्य प इन्दम् अमि प्रगायत सयंत प्रकर्षण स्तुत । कोसा सखाय । गामयाहग वित्लघदशादिस्तोमानस्मिन् कर्मणि वहन्ति प्रापयन्तीवि ॥1॥ आगत्य च 11 पनरय आयप भवनि म यथा मायया मान्दापि । गा खामिनि अवाप्ती वा । धनम्य इशिता भामा बा। मान मुन्र सट पनि नहुनत भाभा जुलत स्मयानिन । स्या समाधानायान मुन्वन एव सामग्य दम्पयाप । अपि सोनुम् । मातार गावत पुत्र यो वा निम कु पार', रण प १५ महिना आल्याम्पस दिवम् । नुन पहिला गइ कन्यता पो। Tirtgarदम् मन्विागत कवि ४ नास्ति विमा ७.५ प्रस्तान प्रागलपना भय साम्, प्रातिशागर लो सास २ नारण वि ·प्रथमं मण्डलम् सू ५, मैं २] पुरूतमै पुरुणामीशानं वार्याणाम् । इन्द्रं सोमे सर्चा सुते ॥२॥ पुरुऽतमम् । पुरूणाम् । ईशानम् । वार्याणाम् । इन्द्रम् । सोमै । सा । सुते ॥२॥ स्कन्द० कोदशमिन्दम् । उच्यते । पुरुरामम् पुरुशब्दो बहुनाम (तु. निघ ३, १)। रामशब्दोऽपि मातिशयप्रत्ययः । अर्थासम्भवादुदात्तत्वाच्च । किन्तर्हि, तमु भभिकाड्झायाम् इत्यस्य रूपम् । बहुभिर्योऽभिकाझ्यते प्रार्थ्यते याच्यते, स पुरूतमः, तं पुरूतमम् । पुरुणाम् बहूनाम् ईशानम् स्वामिनम्। वार्याणाम् वरणीयानाम् उत्कृष्टानां धनानाम् । इन्द्रम् क्रियाशब्देनेदमिन्द्रस्य गुणाभिधानं, न नाम्ना प्रतिनिर्देशः । कुत एतत् । अस्यामृचि आण्याताभावात, पूर्वयकवाक्यभावाहा। तस्यां वेदशब्दस्य नाम्नो विद्यमानत्वात् । इदि परमैश्वर्ये । अत्यन्तेश्वरमित्यर्थः । कदा पुनः स्तवाम । उच्यते । सोमे सचा सुते सचा सहेत्यर्थः । सवैत्विग्भिः सहाभियुवे । कालोपलक्षणं चेदम् । अभिषयोचरकालमित्यर्थः ॥२॥ वेङ्कट० बहूनाम् उपक्षपयितारम्', 'गवामसि गोपति.' (ऋ७,९८,६) इत्यनेन समानो निर्देशः1 धनानाम् ईश्वरम् इन्द्रम् 'सहाभिप्रगायत अभिपुते सोमे ॥२॥ मुद्गल० है सखायः ! प्रविज्ञः ! सचा यूयं सर्वैः सह सुते अभिपुते सोमे प्रवृत्ते सति इन्द्रम् अभि- प्रगायत । कोशमिन्द्रम् । पुस्तमम् पुरून् बहून् शत्रून् तमयति ग्लापयतीति पुरूतमः तम् । पुरूणाम् बहूनां वार्याणाम् वरणीयानां धनानाम् ईशानम् स्वामिनम् ॥२॥ स घो नो योग आ भुवत्स राये स पुरंध्याम् । गमद्वाजेभिरा स नः ॥३॥ सः। । । नः । योगे । आ ! भुवत् । सः । राये । सः । पुरैम्ऽध्याम् । गमत् । घाजेभिः । आ। सः । नः ॥३॥ स्कन्द० "घ इति पदपूरणः । सः प्रकृत इन्द्रः नः भरमा योमे योग उद्योगः, उत्साहः, सलब्धलाभो वा तस्मिन् । आ भुवत् आभिमुख्येन भवतु । योगमस्माकं करोत्वित्यर्थः । सः एव राये धने। सः एव पुरन्ध्याम् यहां प्रज्ञायाम् । गमद् घाजेमि. भागमदागन्तु । पाजेभिः सहयोगलक्षणेपा तृतीया। भस्मभ्यं यानि दातन्यानि तैरसै. सह, सानि गृहीत्वेत्यर्थः । अथरा हेताबियं तृतीया । प्रयोजनस्य च हेतुपेन विवक्षा । हविरक्षणैरन्नैहेतुभूतैः। इविस्पभोगामित्यर्थः । कः, स एवेन्द्रः । कस्य वाजेभि , न. अस्मत्सम्बन्धिभिः ॥३॥ पेट० सः एष बास्माकम् 'सामापयर्थसाभातु । सः धनाय । सः पुरन्धिर्वहुधीर्योपा सम्मै ! भनेरच अस्मान् भागच्छतु स ॥३॥ मुद्गल घ अवधारणे । स. एवेन्द्रः पूर्वोत्तगुणविशिष्टः नः अस्माकं योगे पूर्वममाप्तस्य पुरपायरय सम्बन्ध आ भुवत् 'भाभवतु । पुरुषार्थ साधयत्वित्यर्थः । स एव रामे धनार्थमाभुवत् । स एव पुरन्ध्याम् योषिति भामुवत् । स एव वाजेभि. देयैरन्नैः सह नः अस्मान् आ गमत् मागच्छतु ॥३॥ 1-1. पुरूममें तमा स्वरित तमायम् । तस्मादभिशक्षार्थः । बहुभिः प्रार्थितम् । पुरूगा यहूनामीशान खामिन वार्याणामुत्तमाना धनानामिन्नम् । इदि परमैश्य अत्यन्तेश्वरम् । अनयो चोः एकवाक्यता । सोमे विभि, सह मुते नि कु. २. क्षपिना साम्ब ३-३. अभिप्रगायत सहामि कु साम्ब, मरमामयोगे गाभिमुख्येन गवतु । स एव धने । स एव बड्या प्रज्ञायाम् । मेधा पुरन्धिः । भागरतु च अस्मद्देयः अप्रैः हविरुपभोगार्थ वा । सम्बन्धा न. विक्ष कु. ५.५. योगमावर' साम्ब कु; 4 पोगमाप साम्ब' *मावदतु छर्ष साम्प'. ६.६. नास्ति ीि मैं.

·ऋग्वेदे सभाष्य [११, ११, ११. पस्य संस्थे न वृण्वते॒ हरी समत्सु शत्रवः । तस्मा इन्द्राय गायत ॥४॥ यस्य । सम्ऽत्थे । न । घृप्यते । हरी इति । समत्ऽ । शत्रत्र । तस्मै । इन्द्राय | । गायत ॥ स्कन्द यस्य इन्द्रस्य 'सभूते संस्थे अपठितमपि संग्रामनामैतत् संग्राम । न शृण्वते वृणोतिरत्र सामर्थ्याद प्राप्त्यर्थ प्राप्नुपन्ति । हरी मश्वौ । समन्मु संस्थे इत्यनेन गतत्वात् रियाशब्दोऽय, ग संग्रामनाम । मद भक्षणे सम्भक्षयरसु परस्परं योद्धषु। महति युद्धे प्रवृत्त इत्यर्थ । शनव वैरिण. । या संग्रामे महति युद्धे प्रवृत्त दूरस्थानेव स्थप्राप्तान् । निहन्तीत्यर्थः । तस्मा इन्द्राय सामान्युच्चारयत स्तुतीवो ॥४॥ वेङ्कट० यस्मिन् अवस्थिते न वारयन्ति तस्य स्तभूतावश्वी संग्रामेषु शत्रवः । तसौ इन्द्राय गायत ॥ ४ ॥ मुगल० समत्सु युद्धेषु यस्य इन्द्रस्य संस्थे रथे युक्ती हरी द्वाबश्वौ शत्रयः न प्रवते न सम्भजन्ते । रथ- मश्चौ च दृष्ट्वा परायन्त इत्यर्थः । तस्मै इन्द्राय तरसन्तोषार्थमृत्विज्ञ ! गायत स्तुति कुरत ॥४|| सुतपान्नै सुता डमे शुर्चयो यन्ति वीतये । सोमासो दध्याशिरः ॥५॥ सृतपाने । सुता । इगे । शुच॑य । यन्ति । वीतये । सोमास । दर्षिऽआशिरः ||५|| स्कन्द० 'मुतानां सोमानां पात्रे सुता इमे यन्ति गच्छन्ति । म चाप्रदीयमानानां गमन सम्भवतीति प्रदानमनेन रक्ष्यते । सम्प्रदानचतुर्थीधुरी दानार्थ एव वा एति , प्रदीयन्त इत्यर्थ । किमर्थ, वीतये पानाय । के। सोमाम सोमा दयाशिर दधिमिश्रा । सोम मिश्रं हि दयाशोरच्यते ॥५॥ बेङ्कट० मुतं सोमं य पिबति तस्मै सुता इमे सोमा' पूता पानाय गण्ठन्नि दधिमिश्रणा.' ॥५॥ मुद्गल० इम मोमाराः कस्मिन् कर्मणि सम्पादिता. सोमा. मुतपाने अभिपुतस्य सोमस्य पानक, रास्य पातु, वतिय भक्षणार्य यन्ति तीर प्राप्नुवन्ति । कोदशाः सोमाः । मुताः अभिपुताः शुचयः दशा परित्रण बोधितत्वाच्छुदा दध्याशिरः अननीयमानं दधि आशी दोषघातक येपो सोमान ते दण्याशिरः ॥५॥ इति प्रथमाष्टके प्रथमाध्यापे नवमो वर्ग ॥ त्वं सुतस्य पीतये सद्यो वृद्धो अजायथाः । इन्द्र ज्यैष्ठ्योय सुक्रतो ॥६॥ त्वम् । मुतस्य । पीतये । सुघ । वृद्ध। अजायथा । इन्द्र । ज्येप्छ्याय । सुक्रतो इति मुश्ती ॥६॥ 11. ममाने न प्राप्नुवन्ति। प्रती । हरा असा। ममत्यु समक्ष मु! महायुद्ध परस्परमदनि योद्धारः । मा देति । परमात् गणाममानि । दुराग्थानी सरथी या निहन्ति । एवंग्ताव इन्द्राय सामानि तुती का उपपदामिक २.२. मभितम माना पात्र अभिता इमे सोमा शुद्ध गन्दनि पानाय । अपदीयमानाना गर्न न गमरति । महान पनि रम्पत हराइयो । सनुप पाना दा। मुगाने शुत्रयो दोरने । के सोमा दधिमियाः । रण पुष गर. दपानी दि. ३. मास्ति विमान्य १. मेमान् दिएपं. मूमन र. मिग्रा रा ५. नियमः ·प्रथम मण्डलम् - प्रचेतसे ॥७॥ सू ५, म ७] स्कन्द० वम् सुतस्य सोमस्य पीतये पानार्थ सद्य तस्यामेव वेलाया शरीरेण च वीर्येण च परिवृद्ध प्रतिबन्धकापनयनसमर्थ अनायथा, जायसे भवसि । नच केवलाय सोमपीतये। किन्र्ताई, है इन्द्र ज्येष्ठयाय च ज्येष्ठा प्रशस्यतमा प्रवृद्धतमा वा। तेषा फर्म ज्येष्ठय, तस्मै च वृनपधादिकाय च हे सुक्रतो ! सुकर्मन् ' सुप्रज्ञ' वा । अथवा पीवय इति तृतीयाथै चतुर्थी । त्व सुतस्य सोमस्य पानेन सद्य एव समान एवाहन पानानन्तरमेव शरीरेण च धीर्येण च परिवृद्धो भवति। किमर्थ, ज्यष्ट्याय सुकर्मणे वृनवधादिकाय ॥६॥ वेङ्कट० त्वम् सुतस्य पानार्थ सद्य युद्ध भवसि प्रवृद्धवारीर । इन्द्र' श्रेष्ठ कर्म कर्तुं शत्रुषु सुप्रज्ञ । ॥ ६ ॥ मुद्गल. हे सुक्रतो । शोभनकर्मन् । इन्द्र' लम् सुतस्य अभिघुतस्य सोमस्य पीतये पानाथं ज्यष्टवाय देवेषु ज्येष्टत्वार्थ च सद्य तस्मिसेव क्षणे रद्ध अनायथा अभिवृद्धयोत्साहन युवोऽभू ॥६॥ आ त्वा विशन्त्वाशय. सोमास इन्द्र गिर्वणः । शं ते सन्तु आ । त्वा । विशन्तु । आशय । सोमास । इन्द्र । गिर्वण । शम् ।ते । सन्तु । प्रऽचैतसे ॥७॥ स्कन्द 'आ त्वा विशन्तु प्रविशन्तु त्वा । स्वया पीयन्तामित्यर्थ । कीदृशा , आशव स्वकार्यकरणे क्षिप्रा । के। सोमास सोमा । हे इन्द्र गिर्वण | गिर स्तुतय । वनति सम्भक्त्यर्थ । स्तुतिभि सम्भजनीय । स्तुतीना वा सम्भक्त ।। भाविश्य च शम् सुखनामैतत् (तु निघ ३,१)। सुरख तुभ्य सन्तु भवतु प्रचेतसे प्रकृष्टप्रज्ञानाया घेङ्कट० आ विशन्तु त्वा क्षिप्रा सोमा इन्द्र । गीमिर्वननीय' शम् च तुभ्य भवतु' सुमतये ॥ ७ ॥ मुगल हे इन्द्र ' त्या त्या सोमास सोमा आ विशन्तु भाभिमुख्येन प्रविशन्तु । कीदृशा सोमा । आशव. सवनये प्रकृतिविकरयोयाप्तिमन्त । कोशेन्द्र गिर्वण । गीर्भि स्तुतिभिस्सम्भजनीय देव- विशेष सधानिध हे इन्द्र ते तव प्रचेतसे प्रकृष्टज्ञानाय शम् सुखरूपा सोमा सन्तु ॥७॥ स्वां स्तोमा अवीवृधन् त्यामुक्या शतक्रतो । त्वां वर्धन्तु नो गिरः ॥८॥ स्वाम्। स्तोमा । अवीधन् । त्वाम् । उक्या । शतऽस्तो इति शतऽस्तो । लाम् । वर्धन्तु । न । गिर ॥८॥ स्कन्द० वाम स्तोमा स्तोगाणि अस्मदीयोगाहमयुक्तानि अवाधन वर्धितवन्त । स्तूयमाना हि देवता वीर्यमा वर्धन्ते । न च केवला स्तोमा त्वदीयान्युक्यान्यपि त्वा वधितवन्ति । हे शतकतो ! उक्थशब्द- स्तातीयसवनकहोतृपशस्तविशेषपचन | शस्नमात्रवचनो या । स्याम् वर्धन्तु वर्धपन्तु न अस्माकमपि स्वभूता गिर स्तुतय ॥८॥ ले सोमस्य पाना तस्यामेव बेटाया तन्वा वाण दा वृद्ध प्रतिवधापनपनममर्थ भवमि । न केवल सामपानाय स्यैष्ठनाय च । प्रास्यस्य म (पा ५३,६०) य च (पा ५,३,६१) इति अविशयेन प्रशस्य प्रवृशो वा ज्येष्ठ तत्कम ज्वैप्रवाम् । तस्मै च नवभादिकाय । हे सुकमन् । सुप्रज्ञ ! या । पौनये पानेन प्रत्यर्थे वा । लं सोमपानेन सय प्रयो भवमि इद्र मुरुमणे विभकु २ प्रज्ञ विप ३३ प्रविशन्तु त्वा, त्वया पीयन्ताम् । आशव माइने शिमा सीमा । है इद पिवण र स्तुनय ताभि संभवनाय पीना संभक्त वा । आविश्य समस्या भवन्तु । प्रचैतम प्रकृटप्रज्ञानाय विभकु मिवन्तु मूको ४४ ला किम साम्ब ५ भवन्तु र ६ शहद मूको . स्वामरमदीयोगानुप्रयुत्तपनि स्तोत्राणि यथयन्ति । केवल सोमा एव न, त्वदीयानि उकधान्यपि । उर्थ तृतीयमाने हातु शास्त्रपेशेषवचनं शस्त्रमात्रश्चने वा। माग्यपउने पान मदने, मरुलनोपनिष्कवये माध्यन्दिने, वैश्वदेवाग्नि मारतोथियोउझ्यापितानि परास्मिन् । हे बटुकमन् ! बटुझज्ञ 1 वा । त्या भयन्तु अस्मास्तुतय विभ ·। ३४ ऋग्वेदे सभाष्ये [अ १, भरे, व १. वेङ्कट० त्वाम् प्रिवृदादय लोमा अवीयन् त्वाम् अरपाणि च शतमंन् । त्याम् एव वर्धयन्तु अस्माकमपि गिर ॥८॥ मुगल० हे शतता' इन्द्र ! त्वाम् स्तोमा सामगाना स्तोत्राणि अधिन् वधितवन्ति । तया क्या शास्त्राणि यामवीवृधन् । न अस्माक गिर स्तुत्य त्वाम् वर्षन्तु वधंयन्तु ॥८॥ असितोतिः सनेदिमं वाजमिन्द्रः सहस्रिणम् । यस्मिन् विश्वानि पौंस्या ॥९॥ अक्षितऽऊति । सनेत् । इमम् । पाम् ।इन्द्र । सहनिर्णम् । यस्मिन् । विश्वानि । पौंस्या ।।९|| स्सन्द० अक्षिता अन्येनाहिसिता अशीणा वा ऊति पारन यस्य स' अमितीति । सनेत् सम्भजतु इमम् वाम् समामम् इन्द सहरिणम् यो सहसयुत्तम् । अस्मिन सामेऽस्मद्रक्षणाय सन्निहितो 'भवयित्यर्थ । यस्मिन् 'सग्राम । किम् । उच्यते । विश्वानि सर्वाणि पौस्या बरनामैतत् (तु निघ २,९) हस्त्यश्वस्थपदातिरक्षणानि बरानि । अथरा 'वार' (निघ २,७) इत्यननाम । इदमरमदीय सोमलक्षणमन्न सम्भनत् पिवेदिन्ट स्तुतिसहस्रयुक्तम् । यस्मिन् वरानि सर्वाणि सामध्यरक्षणानि । बात पीत सर्वसामर्थ्यानि जनयतीत्यर्थ । अथा यस्मिन् विश्वानि पस्येिति इन्द्रवियोपणम् । यस्मिनिन्द्र सर्वाणि वरानि प सईबरे वर वान् , यो महाबर इत्यर्थ ॥९॥ घेङ्कट० भनीणरक्षणों मौत भनेकपुरपयुक्तम् इमम् सनाम, यस्मिन् सर्वाणि घरानि' प्रादुर्भवन्ति ॥९॥ मुदला इन्द्र इमम् यानम् सोमरूपमन्न गने सभनेत् । कोश इन्द्र । अभितोति अहिसितरक्षण । कदाचिदपि रक्षा न विमुचतीत्यर्थ । कीटश वातम् । सहक्षिणम् सहस्रसर यायुक्तम् । यस्मिन् वान विश्वानि सत्राणि पौस्या पुस्त्यानि बरानि वर्तन्त तादश वानमिति पूर्वकाव्यय ॥५॥ मा नो मती अभि द्रुहन्त॒नूनामिन्द्र गिर्वणः । ईशांनो यश्या वधम् ॥१०॥ मा। न ।मती । अभि । द्रुहुन्। तनूनाम् । इन्द । गिर्वण । ईशान । ययय । बधम् ॥१०॥ सन्द० "मान अस्माकम् मनुप्या अभि दुहुन् द्रोह का । तनूनाम् शरीराणा हे इन्द्र गिर्वण स्तुतिभि सम्माननीय स्तुतीना या सम्मन । ईशान प्रमुस्त्वम् । यचय यौति पृथाभावे । पृथक् बुर अपनयास्मत बधम् हिंसा इम्तार वा ॥10॥ पेट० मा भभियन्तु इन्द्र ' अस्मारमन्य शग्रप । गाभिननीय । ईश्वरस्त्व पृथक् कुर प्रणामायुधम् इति 100 मुद्गर हे गिर्वण | दन्द 1 मा पिरोयिनो मनुन्या न अस्मदीयाना तन्नाम् शरीराणा मा अमिहन पभिता दोह मा कुयुं । ईशान समयस्त्व वधम् वैरिभि सम्पायमान यदय अस्मत्त पृथक्कुर १०॥ इति प्रथमारक प्रथमाध्याय दशमी वर्ग ॥ १ एमसान्द २ यथा भूको ३ बन्यर िविभ १. असो निकु ५.५ भनु म मग्राममिइ विमा ६ आतु विदु सत्यभरपासनि। मात्र या । अस्म मेन लामा समेत विदित स्तुतिग प्रयुतम् । मस्मिन् विश्वानि पनि । ५ पात मारमध्यानि नियति, यामिन् माल परियानि । यो मदाइल इन वा दि ८ नोत्री मूको . बगनि गगी मार १... अमान मनुष्या अभिदोई मा कार्यु । मा एरागामिन्ट रनयमनाय । यु मो। प्रनु आप अरमा व हिमा इलार वा विम ७. समाणि पनि ·प्रथम मण्डलम् 2-9-7-70 । युञ्जन्ति नमरुपं चरन्तं पर तस्थुपः । रोचन्ते रोचना विवि ॥१॥ युञ्जन्ति । अनम् । अरुपम् । चरन्तम् । परि । तस्थुष । रोचन्ते । रोचना । दिवि ॥१॥ स्कन्द० 'योग सम्बन्ध । युवन्ति सम्बन्धयन्ति । केन । सामर्थ्यान स्तुतिभिहविभिश्च । के । सामर्थ्याद स्तोतार यष्टारश्च । अन्नम् महनामैतत् (तु निघ ३, ३) । महान्तमिन्द्रम् । अरुषम् रुतिदीप्त्यर्थ । 'इशद्वत्सा हशती' (२१, ११३,२) इति प्रदर्शनात् । वस्य या रोचतेर्वा दीप्तिकर्मण आटपूर्वस्येद रूपम् । आइश्व हस्वत्वम् । आरशम् आरोचमान चा । दीप्तमित्यर्थ । 'अरुपति । आर्यति' (निघ २, १४) इति गतिकर्मसु पाठादरपरोगत्यर्थस्यारषदाब्दो गन्तृवचनो पा। शलू यज्ञान् वा प्रति गन्तारम् । चरन्त परि सर्वतो गच्छन्तम् । या योन्द्रो गच्छति तर तरीन स्तोतारो यष्टारचे स्तुपन्ति मजन्ति चेत्यर्थ । अथवा युअन्तोति युजि शुद्धोऽपि सामात् सोपसर्गाथै इष्टव्य । स्मार्थसिद्धी स्तोतारो यष्टारथैन नियुञ्जते महान्त दीप्त पेन्द्र सर्वतो गच्छन्तम् । यत्र यत्र गरपति तत्र तन मनुप्या इद- मिद च न कुदित्ययं याचन्त इत्यर्थ । अथा स्थोऽत्र सामर्थ्याद् युज्यमान । नेन्द्र युञ्जन्ति । इन्द्रस्य रथ प्रभमरप च सर्वतो गन्तार गच्छन्तम् । के। सामर्थ्यात् सारथयो मावलिप्रभृतय, धन्येऽस्य रथ चुञ्जन्ति । स न स्वय युनकि पानादिगुणा । युञ्जन्ति न किञ्चिदिति । एव गुण- कीर्तनादिन्द्रस्येय स्तुति । किन तस्थुप रोचन्ते रोयना दिवि तस्थुष शति पष्ठीनिर्देशात् प्रभावे- नेति वाक्यशेष । स्थितस्य व्याप्रियमाणस्येन्द्रस्य प्रभावेन रोचन्ते दीप्यन्वे रोचना दीप्तिसमाव- कानि नक्षत्राणि दिपि गुरोपे । रथ पुनरिन्द्रप्रमात्र नक्षत्राणि दीप्यन्ते । उच्यते । वक्ष्यवे-'इन्द्रो दीर्घाय चक्षस मा सूर्य रोहयरिवि' (ऋ. १,५,३) इति । सूर्यस्य प्रभावश्च सुघुम्नो नाम रश्मि । तत्सम्बन्धाचन्द्रमा मक्षनाणि च दीप्यन्तै । भयया युजिरत्पूर्थेि अन्ततिपयर्थश्च द्रष्टव्य । उद्योनयन्त्युस्साहयन्ति दृष्टिकर्मणि बनमरष चन्द्रम् । किं कुर्यन्तम् । उच्यते । चरन्तम् । परि तस्थुष । परियाब्दो रक्षणे कर्मप्रवचनीय । तस्थुप इत्यनेन च सम्बध्यते । तस्थिवस्- शम्न स्थायररचन । गच्छन्त स्थावराणि प्रति । स्थायरमण थान जङ्गमस्यापि प्रदर्शना- थैम् । सोमपामायासुरयुद्धोलुपतया बङ्गमस्थावरात्मक कृत्स्त्र जगत् परिभ्रमन्तमित्यर्थ । " युजन्धि रतुतिमि हविभिर्वा सत्कार , सम्बधयन्ति गद्दा नमिन्द्र । 'यहोऽमावो तो बन इतीमे मइति भूता' । रुदा श्रीप्तौ रुच च । आRN आरोषन था। आऽश्च हवलमा दीप्तम् । गन्तारं वा अरुष गतादपि च । शनून् यणान् वा प्रति गन्तारम् । चरन गच्छन्तम् । परि सर्वन । पथ या इन्द्रो गछति तान्न राब पन रतौतारो यष्टारश्च स्तुवन्ति यजन्ति च । अथवा एते स्वार्थमिद्धये महान्तगिई दोस सर्वतो गच्छन्त नियुञ्जने इति वा । यत्र पवेद्रस्तान तत्र मनु-या इदमिदं च न रु इति यायन्ते । अर्थदा मातल्यादय स्न्दरस युञ्जन्ति मनादिगुणम् । एव दस्तुति । किञ्च तस्थुष स्थितस्य व्याप्रियमाणस्येन्द्रस्य प्रभावेन दीप्यन्ते माणि धुलोके । स्वभावदोलान्येतानि इत्यत्र उच्यते 'पदो दोधि' (रु. 1,५,३) इति । सूर्यप्रभवश्व सुषुम्न सूर्यरश्मि । तत्सम्म भाव चन्द्रमा नक्षत्राणि च दीयन्ते । अथवा युति उत्पूर्व बीतण्यथय । उद्योजयन्ति वृष्टिकर्मणि महान्त दीप्तभिद परितस्थुष परिश्रमन्तै लदाणा परे । सोमगनासुरवधप्रद्धया स्थापरतहमा मकं कृत्स्नं नगर परिभगन्तम् विभकु नास्ति साम्द दि . स न स्वयं सुनाने मध्नादिगुग , युगन्ति न किनिदिति मूको ·। सग्देदे सभाष्ये [म १,भ १, व ११. के उद्योनयन्ति । उच्यते । रोचन्ते रोचना दिवि । एकवाक्यताप्रसिद्धयर्थ यत्तच्छन्दावघ्याहायौं । ये आदित्यादमयो रोचन्द रोजना दिवि ते मादित्यररमयो हि प्राडारम्भे रसदातार । ते रसानपंयन्त उियोरयन्तीन्द्र वृष्टिकर्मनि । एतस्मिस्स्दथे रश्मिपिपयवाद् रोचनेत्येतत् पदमुप्मान्त न्यायं दृश्यते । न स्वरान्तम् । अतो नैप पदकाराभिप्राय । ज्योतिष्ट्वापेक्ष वा रक्ष्मीना नपुसकत्वम् । अध्ययनस्त्वा दित्यदेवतामृच मन्यन्ते । कथम् । एतेषा हि विनियोजने 'मसी' इत्युकोऽयोऽनयाऽऽदित्यरूपेणोच्यते। रुयमवगम्यते । श्रुते । एव हि श्रुतिर्भवति 'युवन्ति नभ्रमरुपामति'। अमौ वा आदित्या बनो अप । अमुमतास्मा आदिन्य युक्ति स्वर्गम्य रोकम्य समय' (माश १३२,६,१) इति । तस्मादादित्य- देवयमिति । तम । तत्रापि विनियोगवशानियुचमानोऽवो प्रनोऽपश्चोच्यते । भक्मिान तु श्रुति । अपि च यदि श्रुतिदलात् तादित्यो देवता, तथा भवतु नाम | इह त्वैन्द्रप्रररणे समासानात् प्रभारपयोश्चन्द्रेऽपि सम्भवात् परस्या चर्चि 'अस्य' शन्देनानुवादात् । तेनेदादिष्टस्य वभस्यान्यादेशात तस्यायची इरिसम्बन्धादेन्द्रवाया असन्दिग्धत्वाईन्द्रत्वमेरास्या मच इति ॥३॥ वेङ्कट० युपन्ति महान्तम् आरोचमान दिदि चरन्तम् परि तस्थिवासो देवा वा रोका था। ऐचन्तै च रोचनानि नक्षत्राणीन्द्रनसा सन्मुक्षितानि । ममत्वेऽपि प्रसारणमन्यनापि दृष्टम् ॥ १॥ मुगल० ऐन्द्रयः। 'वादद' इत्येता चतुर्थीमारम्य पट्टचो मास्त्य । तासु मध्ये 'वीळु चित', 'इन्द्रेण' इत्येते द्वे कची मारल्यौ सत्यावन्द्रयावपि भवत । इन्द्रो दि परमैश्वर्ययुत्त । परमैश्वर्य चाग्निवाय्बादित्यनक्षत्ररूपेण्णवस्थानाटुपपद्यते । मनम आदित्यरूपेणावस्थितम् अरुषम् हिंसकरहिवाग्निरूपेणावस्थितम् चरन्तम् 'बायुरपेण सर्वत' प्रसरन्त्र- मिन्टम् परि वस्थप परितोऽवस्थिता रोकयतिन प्राणिन युत्रन्ति स्वायफर्मणि ठेवतात्पेन सन्न कुर्वन्ति । तस्यैवन्द्रस्य मूर्तिविशेषभूतानि रोचना नक्षत्राणि दिवि युरो राचन्ते प्रकाशन्त ।।३।। युञ्जन्त्य॑स्य॒ काम्या हरी विपक्षसा स्थै । शोणा धृष्ण नृपाहंसा ॥२॥ युझन्ति । अस्य । काया। हरी इति । विपक्षमा । स्यै । गोणा । धृष्ण इति । नृवाहेसा ॥२॥ स्कन्द सुधन्ति 'मारथय अन्य इन्दस्य सभूती वाम्या कामयितव्यायुत्कृष्ट कामसपादिनी वा हरा मयी। रिसमा सव्यदक्षिण देन विमिनी रवपक्षी ययोस्ती विपक्षसी । सशरश्चान्दम उप- सर्जन । पयांपान्तर बा पक्षशब्दो दृष्टव्य । रयस्य सन्यदक्षिणपार्श्वस्यारित्यर्थ । युञ्जन्ति । रथ । काशी। शोणा रक्तवर्ण । कृष्ण प्रगरमी, अभिभवितारी शाम् । नृवाहना मनुष्यान् प्रति मनुण्याकारस्य वेन्द्रस्य बोडारी ॥२॥ । येप्रतिको मूगदमय अर्थभरने मन रम प्रवृगर अपयन उमापनि पूरी। ला गेलना सी पद स्य। ये निवास का सीना नगुमरम्। यन् अनि यदेवता या । एवं युति दि. TET साम्य वि. वम माम्ब. + देने मिशाची मो २ नित्यार 1 भरताक गाम्य १-५ नास्ति में ५५ अपेन्द्राय मत्थय साममितत्यानुवर्थ 1ो स्वस्थ सयभन्यो । मे। नेतरता प्रामी पनिमीत्री । मगरका अन्धो पति वा निम 1 मलिमको + पाणदो र पिर.

·सूम] प्रथम मण्डलम् - - तामि. सह बेङ्कट युजन्ति अस्य रथे कमनीयौ अश्वी सन्यदक्षिणयो' पायोर्युग्यमानी शोणवौं शत्रूणां धर्षको नेतुरस्य बोदारी देवा ॥२॥ मुद्गला अस्प इन्द्रस्य रपे हरी मश्वी सारथयः युञ्जन्ति । कीदृशौ हरी । सम्या कामपितव्यौ । विपक्षसा विविध पक्षसी रथस्य पाश्नों ययोरवयोस्तौ विपक्षसी। रथस्य दयो पार्थयोोंजितावित्यर्थः । शोणा रक्तवर्णी धृ मगल्भी नृवाहसा नृणां पुरषाणामिन्द्रवासारथिप्रमुखानां वोदारौ ॥२॥ केतुं कृण्वन्नकेतवे पेशौ मर्या अपेशसे । समुपहिरजायथाः ॥३॥ केतुम् । कृण्वन् । अकेत । पेशः । मर्या.'। अपेशसे । सम् । उपत्ऽभि. । अजायथाः ॥३॥ स्कन्द० केतु ' (निघ ३,९२) इति प्रज्ञानाम । प्रज्ञां कुर्थन् । अकेतवे पष्टयर्थ चतुर्थीयम् । प्रज्ञारहितस्य । पेशः रूपनामैतत् (तु निघ ३,७)। रूपं च । हे मर्या । व्यत्ययेनारैकवचनस्य स्थाने पहुवचनम् । मयं! मोकार इन्द्र ! अपेशसे रूपयनितस्य । प्रनारूपे चार प्रदर्शनार्थे । पस्य यद्यदभिलपित तस्य तत्तन सम्पादयन्नित्यर्थ । समुपदि सरब्द. सहार्थे । उपच्छन्दो वश कान्तावित्यस्य कान्तिवचनोन वस , भर्थासम्भगत् । सह कान्तिभिः त्वम् अजायथा- जन्मन एव प्रभृति व सर्वस्य सर्वामिलपित- सम्पादी कान्तश्चासीरित्पर्यः । अथवा माध्यमिका स्तनयित्नुलक्षणा दाच उपस , रखमनायथा. । जन्मन प्रभृति गर्जितेत्यर्थ ॥३॥ घेङ्कट० रात्रौ स्वपनो गतप्रज्ञस्य प्रज्ञा उदिने इन्द्र भवति । तमसा तिरोहितरूपाणां गवादीनां रूपं च ज्ञायते । बेतुम कृण्वन् मज्ञानरहिवाय पेश च अपेशसे सम् अजायथा स्वम् उपोभिः सह । तमिममाश्चर्य मनुष्याणां निदयितुं तान् सम्बोधयन्ति मर्या ! इति ॥३॥ मुद्गल हे मर्या मनुष्या इदमाश्रयं पश्यतेत्यध्याहार.। किमावचर्यमिति तदुच्यते। भादित्यरूपो- ऽयमिन्द्र. उपद्रि दाहकै रश्मिभिः प्रतिदिन संभूय अजायथा उदपद्यत । किं कुर्वान् । अकेलवे राजी निद्राभिभूतरोन प्रज्ञानरहिताय प्राणिने । केतुम् कृष्पन प्रात प्रज्ञान कुर्वन् । अपेशसे रूपरहिवाय अन्धकारनिवारणन पैश रूपमभिव्यज्यमान कुर्वन् ॥३॥ आदर्ह स्वथामनु पुर्नग त्वमेरिरे । दाना नाम यज्ञियम् ॥४॥ आत् । अहं । स्व॒धाम् । अर्नु । पुन.। गर्भऽत्रम् । आईरिरे । दधानाः । नाम । यज्ञियम् ॥१॥ स्वन्द० 'पडादह स्वयामिति मारत्योऽनन्तरा सच' (वृदे २,१३९) "सुस्पानुमित्यैन्द्रमामेधातिये.' इत्यन्दत्व प्राप्तेऽयमपबाद । 'आदह स्वथाम्' इत्येता पदनन्तरा मरदेवता । 'वीलु निदारुजत्नुमि' (४१,६,५) इत्यस्या देवतान्तरोपदेशात् तदर्जसन्या पण्मात्यः प्रतीयरन् सन्नित्यर्थमनन्तरव- चनम् । आत् शब्दोऽयशब्दपर्याय आनन्तये । मह इति विनिग्नहार्थीय एवंशब्दाथै । स्वधाम् इति स्वधा शब्द उदफनाम (तु निघ १,१२)। अनु इति पथादर्थे । कस्य पश्चात् । सामोद् वृष्टे । एवं सम्बन्ध- योजनाद् पृष्टे पश्चादेवोदके पुनर्गमत्वम् एरिरे ईर गतादित्यस्य प्यन्तस्येदं रूपम् । गमयन्त्यादयन्त्रि मरुत । पुन शब्दश्चातीतसंवत्सरगर्भवापादनापेक्ष.। एतदुक्त भवति'- 'वार्षिकांश्चतुरो मासान् १. पाचे साम्य २. तु वैप 1,२४६५ ३. ३३. केतुं प्रभा गुर्थन् । पटयर्थे चतुर्थी प्रचारहितस्य । पेश. रूपच । हे मर्य। माशर इन्द्र।। अपेक्षमे रूपवर्जितरय। यस्य यपदाभेगति तस्य सचत् सम्पादयन् । स्नुषार् सह कान्तिा । वक्ष कान्तौ । सम्प्रमाणपत्वे अहिज्यादिना (पा ६, १, १६) । आ तन्मन कन्तोऽसि । इप्रदानेन च । माध्यमिकाभि स्तनयिनुरक्षणामि वाभि- उपास्य सह मनाया । जन्मनः गर्जिना शिष कु. •४-४. प्रज्ञादय दुर्वन् साम्ब कु. ५. चमतो विरप. ६. त्वा साम्प. ७. मत्याः साम्द कु. ८. मूको. ९-१, आर अथ अह एड । रषयानुक्मनु पचाइ मनन्तरम् । घटे पश्चात् अनन्तरम् । बटे- पमादेव उदक पुनर्गभल्पनापादयनि मरुतः । पुन भतारपनन्तरम् दिमकु.

·ऋग्वेद सभाप्ये [ अर, अ, ब ११- वर्पित्वा तदनन्तरमष्टी मासास्तदुदक रश्मिभि प्रत्याहत्य तदागा मिसरसो वर्षिनु पुनगंर्भमापा- दयन्ति मस्त , इति । मयवा 'लथा' (निघ २,७) इत्यन्ननाम । सस्यरक्षण चारासमुच्यते । मनु शब्द पश्चादयं एतेन सन्दध्यते। स्वधामनु सस्यरक्षणस्यायस्य पश्चात् । सस्य निष्पाद्यानन्तरमेव पुन गर्भवमापादयन्ति मस्त इत्यर्थ । किम् । सामर्थ्यादुदकम् । कि कुर्दन्त । उच्यते । दयाना धारयन्तोऽ न्तरिक्ष आदित्यमण्डले घा। रिम् । नाम तदेवोदकम् । 'नाम' (निघ १,१०) इति युदरनाम पठितम् । कीदृशम् यरियम् यज्ञसम्पादि मरदिह्यते । अष्टी मासानन्तरिक्ष नादित्यमण्डरे या धार्यमुदक गर्मी भवति । मत एवमुच्यते-दयाना नाम यत्रिय पुनर्गर्भसमरि इति । अथरा नामशद सज्ञापचन । भारयन्तो यझिया सहाम् । कतमाम् । सामान्मरत इत्येताम् । महनामान इत्यर्थ । सव- मन्ययाऽस्या चोऽर्थयोपना-अनुशब्द. पश्चादर्थ सामाद् दृष्टव सम्बध्यते । स्वधामित्येतत्तु सस्यरक्षणाधवचन गर्मत्वमेरिरे इत्येवेन सम्बध्यते । दयाना इत्यपि दधातिदानार्थ । नामशब्दो ऽप्युदकनाम । एवमैक्याक्यता-वृष्टै पश्चादनन्तरमेव सस्यलक्षणमन पुनर्गमत्वमेरिरे मरतो ददत उदक यहसम्पादि। एतदुक्त भवति-वर्षास्वोषधीनायित्वा न तावत्येर कृतार्थीभवन्ति मरत'। फिन्त । ता एव पुनर्गमयन्ति उदकदानेनेति ॥४॥ चेङ्कट० अनन्तरमेव य॒ष्टमरत असायं पुनरपि गर्भयम् प्राप्नुवन्ति । अष्टौ मासान् तिरोभूता बर्तन्ते' वर्षाम्योऽनन्तरम् । लायर्ये हाब्द । दधाना नाम यज्ञाईम् । “दृट् चान्या चताम्'च' (तं ४,६,७.५) इत्यादिकम् ॥॥ मुद्र० आन्, कानन्दपायें। अह अरधारणे । आदह वर्पोरनन्तरमेर रखधामनु इत पर जनि च माणमामनुरुक्ष्य मस्तो देवा गर्मन्वम् एरिरे मेघमध्ये बरस्य कगार पर्जन्य प्रेरितवन्तः । प्रति-- सवत्सरमेर कुर्वन्तीति दर्शयितु पुन वाम्द प्रयुक्त । कीरा मरत । यतियम् पसाई नाम दवाना धारयन्त ॥४॥ वीलु चिदारुजत्नुभिर्गुहां चिदिन्द्र वह्निभिः । अन्टि उस्रिया अर्जु ॥५॥ वाच । चित् । आरजनुऽभि । गुहाँ । चित् । इन्द्र । नहिऽभि । अविन्द । उत्रियो । । गर्नु ॥५॥ स्कन्द 'एच वान गिदिन्दाय मादि सह गायन (वृदे २,१४०) न केवर मरहब । पदमारतीय नमारपत्र कंवरेत्यर्थ । धीरयते सस्तामकर्मणो पाछु दृढम् । चिन्शब्दोऽप्यर्थे । इदमपि पर्व- बाद आरभि रजो म । सहयोगक्षणा घेय तृतीया । भट्रिमरनि सह । गुहा चित् गुहायामपि स्थिता । हे इन्द्र' कोरोमानि । उच्यत 1 वहिमि बोदृभि । अविन्द रब्धवामि । का । उपिया देवाना स्वभूता गा ! अनु पधात् । कस्य । सामान् सरमाप्रत्यागमनस्प' 11 नवदामोन् । माया पागार्थ पुगमनपश्यन् । मार नि । एषा अन दा । सस्य पात्र । मन्यन पिच भन्नग्मेर पुनमभर गपनि मान । गिनन अादयनि । रकम् । उदकमादिश्य माले माया | उर्व कामादि। अमनदो रमो नाना नान से मर शि मे धार्यन् । गा गाभिन पत्रगुप्यते । म संसा वा। पारयन मनिया गान् । मरमान इत्यथ । व दा भयया अश्या +प देना मुलामा मादामन पगमरमीरपति । रगती। इन पजमाद सिम २-२. माहित नि मत माग्य क ४ कानन पाम्ब राम : माग्नि साम्य : श्री रामति खनादि भाई मगद सह गावाः TIME र हादेवा ग पनि ·सू.६, म] प्रयम मण्डलम् पणिभिरसुरैरपहला गा गुहायां निहिता सरमाप्रत्यागमनोत्तरकाल मरुद्धि सह त्वमलभा इत्यर्थ ॥५॥ वेड्यूट० रहमपि पर्वतसानु मामिमुरयेन भाभि पर्वतस्य गुहायामपि इन्द ! त्या बोद्दभिर्मरनि स्व पणिभिरपहृता गा अनु अविन्द ॥५॥ मुद्गला भस्ति किञ्चिदुपारयानम् । पणिभिर्देवलोकात् गाशेऽपहता अन्धकारे प्रक्षिप्ता । ताश्चेन्दो मरुद्भि-- स्सहाजयदिति । हे इन्द ! वीळ चित् दृढमपि दुर्गम स्थानम् आनलगि भञ्जदि बहिभि योदृभि- रन्यन नेतु समथैर्मरासहितस्स्व गुहा चित, गुहायामपि स्थापिता उस्त्रिया गा अनु अविन्द- भन्यिाय लब्धवानसि ॥५॥ इति प्रथमायके प्रथमाध्याय एकादशो वर्ग । देवयन्तो या मतिमच्छा विदद्वसुं गिरः । महामनूपत श्रुतम् ॥६॥ देवऽयन्त । यथौ । मृतिम् । अच्छ। दित्सुम् । गिर । महाम् । अनूषत । श्रुतम् ॥६|| स्कन्द देवयन्त " देवर दोन प्रकृतान् मरत एवाद । तानि छन्तो दयन्त । यथा मतिम् मम्पति- रतिकर्मा (तु नि। ३,१४) । मन्यते स्तूयतेऽसाविति मतिरिन्द्र । ज्ञाता या मति विद्वान् ब्राह्मण । यथा सर्वस्तुत्यामेन्द्र विद्वाप्स या ब्राह्मण नवत् । अरळ निपातोऽयमाप्तुमिरयस्यार्थे आप्तुम् । किम् । विश्वसुम् रिन्दतेर्राभार्थस्य विदछटद, कर्मसाधनश्च द्रष्टव्य । गणाभिप्राय चैतदेकवचनम् । लब्धघन मरगणम् । गिर तृतीयार्थे प्रथमेयम् । गीर्भि स्तुनिभि महाम् महान्तम् अनूपत स्तवने । स्तुवन्ति स्तुपन्तु बा रत्विजो मत्पुत्रपौत्रादयो या । कीरशम् । श्रुतम् स्यातम् ॥६॥ वेङ्कट० देवानिच्छन्त यथा पूननीयमिन्द्रम् अभिवन्ति 'तथाऽभिवन्ति' बिदद्वसुम् वेदयद्वसुम्" उदारम् गिर स्तोतार महान्त मरुद्गणमिति ॥६॥ मुद्गल देवयन्त मरुसज्ञकान देवानिच्छन्त गिर स्तोतार ऋत्विा महाम् प्रौढ मरुद्रणम् अच्छ प्राप्तुम् अनूषत "स्तुतवन्त । कोश मरुद्गणम् । विदद्वसुम् वेदयनि महिमान प्ररयापयनिबंसुभि धनैयुम् श्रुतम् पिरयातम् । मरुद्रणस्य स्टान्त -यथा मतिम् मन्तारमिन्द्र यथा स्तुवति तयेत्यर्थ ॥६॥ इन्द्रेण सं हि दृक्षसे संजम्मानो अभ्युपा । मन्दू समानवर्चसा ॥७॥ इन्द्रेण । सम् । हि । दृक्षसे । सम्ऽजामान 1 अनियुषा । मन्दू इति । समानऽर्चसा ॥७|| स्कन्द० इन्द्रणेति सहयोगरपणा तृतीया । इदेण सह व मनपा स हि दृक्षसे हिशब्द पद- पूरण । सम्यग दृश्यस । सनग्मान सरच्छमान तत्र वन नयधादी फाप | अविभ्युपा भयानितेन। । 1 "मनकालोतरं निजकु २ सान्दादि कु ३ त साम्द, वा निस्प ४४ महद्भि मू को ५५ देवा मत तानि छन्ा देवयन्न । यथा मतिम् । स्तुतौ जाने वा ! सर्वरतुत्यनिद्रविदास विप्र वा तनत । अण्डा माप्तुम् । विमु लम्बधन मरुद्गणम् । गोभि दृतीयाचे प्रथमा । महा महानम । अनूषत स्तुवन्तु। वा रा नदिन मत्पुमायो का। यत रयातम विभकु १६ नास्ति साम्ब कु . देवय शिश ८ कर्मग विश्प १० गुवल मूको १५ देग सहवं माता सम्यक दृश्यमे सगडमान तत्र तत्र अमृतकमामि । अविम्युरा भयरजिनेन मि कु ९ सज्ञान में ·ऋग्वेदे सभाष्ये [अ१, अ १, व १२० 'तस्या एकान्तरायास्तु अर्धर्चीऽन्त्यो द्विदेवत' (बुदे २, १४०)। 'या ऐन्द्रमायुक्ता भागेका 'पीचित्' इति तस्या एकान्तरा या 'इन्द्रेण स हि' इत्येपा, तस्या अर्ध!ऽन्त्यो दिदेवता ऐन्द्रमारत । मन्द मन्दतेमौदनार्थस्यैतद् रूपम् । नित्यप्रमुदिती समानवर्चसा तुल्यदीप्तीच इन्द्रमरगणी ॥७॥ येङ्कट० इन्द्रेण हि सदृश्यसे सङ्घरछमान अबिभ्युषा मरुद्गण ।। युद्धाय तो युवाम् इन्द्रमरुद्गणी मदिग्णू भश्य रायुती समानरचंसी । यद्वा मन्दुना समानवर्चसा इन्द्रेणैति ॥७॥ मुद्गर हे मरगण ! त्वम् इन्द्रेण सनमान सङ्गठमान सम् दक्षसे सम्यग्दृश्यथा खलु । अवश्यमस्मा- भिटेयाय इत्यर्थ । कीदशेनन्द्रेण । 'अविभ्युपा भयरहितेन । कीरशाचिन्द्रमरगणो । मन्दू नित्य- प्रमुदिती रमानवसा तुल्यदी टी ४७१ अनवधैरमिद्युभिर्मुसः सहस्वदर्चति । गणैरिन्द्रस्य॒ काम्यैः ॥८॥ अनवये । अभियुंऽभि । मुख । सहेसत् । अर्चति । गणे । इन्द्रस्य । काम्य ॥८॥ सन्द० साश्चान द्वितीयार्थे तृतीया । अनाद्यान् अगान् । थुशब्दो दीप्तियचन अभिगतदोशी अत्यन्तदीलान् । मन पज्ञ । सहवत् यावत् सुवित्यर्थ । अर्चति स्तौति । यद्यज्ञे काविनः स्तुवन्ति, तदिद यज्ञ एन स्तीतीत्युच्यते । अथवा मख करोति मसयति । 'तत् करोति' (पाषा ३,१,२६) इति णिच् । यन्तादच । मस यज्ञारी।सस्तीति । कान् । "गणै गणान् सप्त सप्तकान् । इन्द्रस्य काम्यै शाम्यान् प्रियान् । अथवा भनवचरित्यादिपु तृतीया स्वार्थ एव । तृतीयानिर्देशानु युक्त इति च धाक्यकोप । अर्थतीति व्यत्ययेन कर्मणि क्तप्रत्यय । अनवधादिगुणैर्मरन्नौयुक्तो यज्ञ मुम्वर्यते । मुटु अश्यन्त उस मरतो देवा इन्द्रश्च भत । यज्ञोऽत्यन्त पूज्य इत्यर्थ " ॥ ८ ॥ बेटभपयरहित भभियोतमान सह स्तोता सहस्वन्तमिन्द्रम् अर्चति गण इन्द्रस्य प्रिय । गणशब्द एकवचनबहुपपने पर्यायण भवत' 10 मुद्र० मस नर्तमानोऽभ यज्ञ अनवयं दोषरहित अभिभि धुलोकमभिगत काम्यै पलप्रदत्वेन फामयिताय गण मररसमुह सहितम् इन्द्रस्य इन्द्रम् सहरवत् बरोपेत यया भवति तपा अचंति पूजयति ॥८ अतः परिमन्ना गहि द्वियो दश रोचनादधि ! समस्मिन्नृञ्जत गिरः ॥९॥ अतं । परिऽ मन् । आ । गहि । दिन । या । रोचनात् । अधि । सम् । अरिगन् । अन्नते । गिरे ॥२॥ - 1.1 मन् नित्यामुदिती दुच्चा पदमरदगी शिम २२ ते स सह साम्ब कु ३ पूण वापार ४ नास्तिविक ५ वो स्पादित साम्ब ६१ लियायें तृतीया । अनायरगान माभिणानन्। एदी कि 'पन्श साब, गान् साम्र गो सा सामान भरमा पद सपन दिया । गुनाया पाप एव का। मनापानिपुगेयुशे या रायो। मणि कायय । भारत देकर का भापताप वि + मुसोध्य परतो देवा दस । यशोग्यत पूम्पो मूको. 4. मालिश ·सू६, म १०] ऋग्वेदे समाये स्कन्द० 'अन इति महङ्गणस्यानस्यान्तरिक्षस्य निर्देश । दातोऽन्तरिक्षरोकात् । हे परिज्मन् ! मन गतिक्षेपणयोरित्यस्यैतद् रूपम् । सर्वतोगामिन् । मरुद्गण ! आगहि मागच्छ । दिवो वा धुलोकाटा रोचनात् दीठात् । अधिशब्दस्तु भागहीत्येतेन सम्बध्यते धात्वर्थानुवादी च। पादपूरणो वा नार्थान्तर बचन अधिपरी अनर्थको' (पा १,४,९३) इति । अथवा अधिशब्द सामाद्वाऽर्थे । रोचनावा आदित्यमण्डद्वेत्यर्थ । के कारणमागरछेति । उच्यते । सम् अस्मिन् अपते 'ऋपति प्रसाधनकर्मा' (या ६, २१) । मात्मन एयाय परोक्षरूपेण प्रथमपुरुषनिर्देश । अय मधुच्छन्दा नाम सपि अलिग् बामणाचस्याख्योऽस्मिन् यज्ञे समझते सम्यक् प्रसाधयति उपाल्पयति गिर ' ॥९॥ वेङ्कट० 'अत अन्तरिक्षात् परितो गन्तमरुद्रण आगच्छ । मादित्यस्य विरोचनान् लोकात् । भधि- परी सप्तमीपञ्चम्योरयं स्कुटीकुरुत । अस्मिन् मरुद्गणे सम्प्रसाधयति स्तुती. मधुच्छन्दा ॥ ९ ॥ मुगल० हे परिज्मन् ! परितो व्यापिन् ! मरगण । अत अस्मात् मरुद्गणस्थानादन्तरिक्षात् 'आगहि भस्मिन् कर्मणि आगच्छ । दिव 'युलोकाद्वा समागच्छ । रोचनादधि दीप्यमानादादित्यमण्द्वरादाऽऽ- गग्छ । अस्मदीयकर्मकाएं यत्र यत्र तिष्टास तत सर्वस्मादागम्छेत्यर्थः । किमर्थमागमनमिति, तदुच्यते । अस्मिन् कर्मणि वर्तमान मत्विक गिर स्तुती सम् ऋनते सम्यक् प्रसाधयति । एता स्तुती श्रोतु- मागत्ययं ॥५॥ इतो वो सातिमीमहे दिवो वा पार्थिवादधि । इन्द्र महो वा रजसः ॥१०॥ इत । या । सातिम् । ईमहे । दिवः । था । पार्थिनात् । अपि । इन्द्रम् । मह । वा । रर्जस ॥१०॥ सन्द० 'अन पर यथाप्राप्तमैन्द्रमैष । इसो वा इत्येतस्य सहिदितथचनस्यां पाथिवाद इत्पनेन ध्यपरित- नापि सामानाधिकरण्यम् । इतो वा पार्थिवाल्लोकात् । सातिम् घणु दाने, वन एण सम्भवौ इत्यस्य था। सातिदनि राभो या । ताम् ईमहे यारत्राकाऽयम् (तु निघ ३,१९) । याचामहे । दिव वा पुलोकादा। अधिशब्दस्तु पदपूरण । क याचामहे । इन्दम् नताभ्यामैन केवराभ्याम् । किन्तर्हि । महो वा रजम रतश्शन्दो रोकवचन । महतो रोकादा। कतमस्मात् । महत्वात् पारिशेप्याचान्तरिक्षात् । यत कुतोऽप्यस्मभ्यमिन्द्रो ददात्वित्यर्थ ॥१०॥ बेस्ट० गत उत्तरमिन्द एच देवता । कुत इन्द्र भागच्छत्तीति न वय जानीम । तमिन्द्रम् भरया. भूमेरागरहन्त देय धन याचामहे । अपि या दीप्तात् पार्थिवान् रोकात् । पृथिवीत्यन्तरिक्षनाम (a निघ १,३) । इन्दम् मह वा रनरा स्वादिति ॥१०॥ नास्ति साम्ब कु 1.1 अन अन्तरिक्षात् । परिज्मन् अब गतिक्षेपपयो । हे परिज्मन् सबनोगामिन् मरदा । आगरा दिवो वा मुलोका रोचनारापाव । अधि आदि । 'अधिपरी अनर्थयौ' । अथवा भरि वा । दिवो वा रोयना आदिीयम राहा। समझो। अनि ममायने । समयदस्याय लिन मधुन्दा । अग्मिन्यते मन्यन् प्रशाधयानि उपपयामि गिर । प्रथमपुरषायेग परोक्ष रत्ययन बिम २-२ नास्दि सिरप ३ नोऽस्मिन् दि. ४ नास्ति मि. ५५ नास्ति वि में ६ सादयते शि.. इन पार्षद सानिदान राभवा । सा यावामहे दिवो दा पुगेरामा । मान दम् । अनरिच रत मनरिक्ष 1. "नस्य या पा सार वि सन् नि' स्प सा. ८ ·1 ऋग्वेदे समाये [ अर, अ १, व १३. मुद्गल० दन्दम् देव प्रति सातिम् धनदानम् अधि ईमहे माधिस्पेन याचामहे । कस्माल्लोकादिति, तदुच्यते । इत भस्मादमिइयमानात् पार्थिवान् विपीलोकादा दिव का गुरोकावा मह मद्दत प्रौदात् रजसो का पक्ष्पादीना रक्षकावन्तरिक्षरोकाहा । अयमिन्द्रो यत कुताश्चिदानीय अस्मभ्य धन प्रयच्छत्वित्यर्ध nou इति प्रथमाष्टके प्रथमाध्याये द्वादशो वर्ग ॥ [७] इन्द्रमिद्गाथिनौ बृहदिन्द्रमरिणिः । इन्द्रं वाणीरनूयत ॥१॥ इन्द्रम् । इत् । गायिनं । बृहत् । इन्दम् । अभि । अणि १ इन्द्रम् । वाणी । अनुपत ॥१॥ सन्द० 'इत् शब्द ज्वार्थे । इन्द्रम् एघा गीयन्ते इति गाथा सामानि, तदन्तो माधिन उद्गातार । बृहत् तृतीयार्थ द्वितीयेयम् । बृहरसाम्ना, महता बा साना । इद्रम् एव अभि मन्नै लक्षणे अर्किण मन्त्ररन्तो होतार । इन्दम् एव वाणी बाइनामतत् (तु निघ १,१५)। तृप्तीपार्थे चार द्वितीया । यजुरक्षण । हाध्वर्यव अनूपत मस्तुरन् ॥ १ ॥ बेट० स्न्द्रम् एव उद्गातार हता साना स्तुवन्ति । इन्द्रम् शी होतार । इन्द्रम् एव सर्ग गिर" स्तुरन्ति ॥१॥ मुगर 'हन्दम्' इति दश चतुर्थ सूक्तम् । मधुच्छन्दा ऋषि । इन्द्रो देवता । गायत्रम् । गाधिन दातार इन्द्रमित इन्द्रमेव बृहत् वागिदि हवामहे' (१६, ४६,१) इरपेतस्पामृचि उत्पवेन वृहमामकैन साम्ना भन्षत स्तुतयन्त' । अणि अर्चनमन्त्रोपेता होतार अभि नरभूपैर्मन्न इन्द्रमेव अनूपत । ये त्वचशिष्टा' मध्वयंवस्ते वाणा बागिय नूरपाभि इन्द्रम् अनूषत ॥१॥ इन्द्र इद्धर्योः सचा संमिश्ल आ चचोयुजा । इन्द्रो बज्री हिरण्ययः ॥२॥ इन्द्र । इत् । हों । सर्चा । सम्ऽमिल । आ । बुच ऽयुा । इन्द्र । वृनी । हिरण्ययं ॥२॥ स्पन्द० 'दन्द्र एन हा प्रश्चयो राया सह राम्मिदर आ भाभिमुख्यन सम्मिश्रयिता । केन । सामा स्थेन । रथे योगपोम नियोक्त्यमं । कीडायो । वायुना पटीद्विवचनस्थायमाकार । युज्येथामिति परनमात्रेण स्वयमेव' यी युज्यते, ती दद्योयुनी 'तयो । अत्यन्तदिनीतयोरित्यर्थ । इन्द्र एवं 'बभी बनवान् हिरप्यय साश्यादेष व्यवहार । हिरण्भपसश दीप्सरणं इत्यर्थ ॥२॥ घेर काकी घरन् इन्द्र पर माथयो' सहायभूत । स च सयोतयति उनिमात्रेण युन्य- मानो इन्द्र वभ्रवान् " हिरण्यमयपशरीर ॥२॥ 1. द्रव पहातार 1 तृतीया दिलाया। पद महला सप्नामेव कमि होशाय । भम् अरमन मन्त्र हात । रमेव । तापायें द्वितीया । वामि विकु महता साम्ना साम्य नास्तिनिप . स्तुवन गूगो Vा समिति चिन । स्थौगादेन नियोता। 'ना' मा ७३) न् पीचित्रनाय भवन मन मितिमा . नास्ति विमा ८८ तमोग्तु विना साम २.९ बयान रिदमा जारी विमा • वायोमा साम्ब कु " नास्ति साम्य ५ श्यन् पि मान्य १४ मा गा १२ बविना १५ दिम ·प्रथम मण्डलम् . सू ७, मं३ j मुद्गला इन्द्र इत् इन्द्र एव होः अनयोः सचा सह युगपत् आ समिधः सर्वतः सम्यग् मिश्रपिता । कीरशो. ईयोः । वचोयुना इन्द्रस्य वचनमानेण रय युज्यमानयोः । सुशिक्षितयोरित्यर्थः । अयम् इन्द्रः वजी पनयुक हिरण्ययः हिरण्मयः सर्वाभरणभूपित ॥२॥ इन्द्रो दीर्घाय चक्षस आ सूर्य रोहयद् दिवि । वि गोभिरद्रिमैरयत् ।।३।। इन्द्रः । दीर्घाय । चक्षसे । आ । सूर्यम् । रोहयत् । दिवि । पि। गोभिः। अद्रिम् । प्रयत् ॥३॥ स्कन्द० भन्नेतिहासमाचक्षते-"नो महत्तमस्ततान । तेन समसा वृतं सर्वमन्धप्रशान। बभूव । गत इन्दो ग्रं हत्वा तमसोऽपनोदनाथं सूर्य दिन्यारोहयाकार' इति । तदेतदुच्यते--पन्द्रः दीर्घाय भाप्रलय- भाविने चससे दर्शनाय आ सूर्यम् रोहयन् स्यमारोपितवान् दिवि द्युलोके । शिद्ध वि गोभिः अद्रिम् ऐरयन् गौशब्दोऽग्न ववचनः । 'अहन गवा मघवन्' (क ५,३०,५) इति यया। 'अद्रिः' (निघ १,१.) इति मेघनाम । यनेयरपत् प्राणेभ्यो विगमितवान हत्तवान् हन्ति वेश्यर्थः । वधार्थ एव सामर्थ्यादीरयतिः । भयवा गोशब्द उदयचनः । हेवी च तृतीया । प्रयोजनस्य हेतुत्वविवक्षा । उदकार्य मेघ इरागन हन्ति देत्यर्पः ॥३॥ वेङ्कट० इन्द्रः मनुष्याणां चिराय दर्शनाय दिवि सूर्यम् आ रोहयम्' तेजोभिश्च बिरिधं वर्षा मे प्रेरयति ॥३॥ मुद्गल भयम् इन्द्रः दीर्घाय प्रौटाय चश्मे दर्शनाय दिवि पुलोके सूर्यम् आ रोहह्मन् वृत्रासुरेण जगति महापातितं तमस्तमिवारणेन प्राणिनां दृष्टिसिद्धयर्थमादित्यं घुलो स्थापितवानित्यर्थः । स च सूर्यः गोभिः स्वकीय रश्मिभिः अद्विम् पर्वतप्रमुखं सर्व जगत् वि ऐरया विशेषेण दर्शनार्थ प्रेरितयान प्रकाशितगन् ॥३॥ इन्द्र वाजेषु नोऽत्र सहसंप्रघनेषु च | उग्र उग्राभिरुतिभिः ॥४॥ इन्द्र । बानेषु । नः 1 अउ । सहस्रप्रवनेषु । छ । उग्रः । उपाभिः । कृतिऽभिः ॥४॥ स्कन्द० 'द इन्द्र पाजेपु युदेषु नः मस्मान् । अव रक्षा बाहशेषु । सहसमधने प्रधनशदोरन संग्रामनाम । उहायवन । प्रहरानि धनानि मधनानि निमित्तभूतानि पेषां ते सहस्वप्नधनाः । बन्पनाधना पत्ययः । च शम्दस्तु पदपूणो या। पत्रुतिसामाशा मल्पधननिमित्कय पति शेषः । उमः प्रत्यक्षोऽयं मन्त्रः । न चदमानन्त्रितम् । अतो यच्छन्दतान्दापण्याहत्यावाश्यता नेपा । यस्त्यमुमः भन्यन याप्रससार इत्ययः, स भत्र इति । कीरशामिः उमाभिः मन्यनाप्रसदामिः अतिभिः पालनः॥१॥ 1 १.पु म'. १.२. श्वान नवेमासानसमना वृताः इन्भरयोऽभवलरेन्द्रन अरन च ॥ सदीयम नरम मिति नगरोइयत् । दः मरयम विने दर्शगय गर्दमागेरितवान् शिव । यि गो. वः। भतिः मेरः । वर. मे मोम्म मागतान हलवत्या । रोगो मारा । दो: मेघ इनि हलवान् शिम कु. समधनं मूको. ३. ret. ४.५. स्न यो अरमन् गा बाबरपनि । सगा भवन निर: लम् उग्र भEC. . सान् भम्ही पानः नः परमि. भिमारम् सार"h.

·सम्वेद सभाथे [अ १, अ १, व १३. बेङ्कट० इन्द्र ! धुढेषु समामेषु अस्मान् रक्ष महत्सु च उद्गुण उद्गुणे : पारने । अस्योत्तरा भूयसे निधनाय ren मुगल. हे इन्द्र ! टन शत्रुभिरमप्यस्त्वम् उग्रामि अपश्यामि अतिभि भस्मद्विषपरक्षामि वानेषु युद्धयु न अस्मान् अव रक्ष | व्या सहसप्रथनेयु च सहस्रसख्याकाताश्वादिराभयुनेषु महायुद्धेष्वपि रक्ष ॥ इन्द्र वयं महाघन इन्द्रुमर्भ हवामहे । युज नेषु वृत्रिणम् ॥५॥ इन्द्रम् । सयम् । महाऽधुने । इन्द्रम् । अौ । हवामहे । युजम् । वृनेषु । यत्रिणम् ॥५॥ सन्द० 'महाधन स मामनामैतत् (तु निघ २,१७) 1 महति सद्ग्रामे । इन्द्रम् एव अमें अल्पनामैतत् (तृ निय ३,२) अल्पै । छ । पूर्दन निर्देशान् सग्राम एवं 1 हवामहे माह्वयाम । युजम् युज्यतेऽसाविति युक् सहाय तम् । मेषु सामन्यगिनिवपि च शत्रुषु उन्द्रमैव समाइयाम दजिणम् ॥ ५॥ येङ्कट० इन्द्रम् ययम् महति सग्राम हनामदे, इन्द्रम् अत्यै च सहायम् उपद्वेषु भायुधबन्तम् ॥५॥ मुहल० वयम् अनुष्ठातार महाधने प्रभूतधननिमित्त तम् इन्द्रम् हवामहे माझ्याम । अर्भे अर्भके स्वयेऽपि घने निमिराभूते सति इन्द्रम् हवामहै। कीदशामिन्द्रम् । युतम् सहकारिणम् स्नेषु शत्रुप धनगमविरोधिपु प्राप्तषु तन्निवारणाय वत्रिणम् बद्रोपेतम् ॥५॥ इति प्रथमायके प्रथमाध्याय प्रयोदशो वर्ग ॥ स नो वृपन्नमुं चरुं सादावन्नपा वृधि । अस्मभ्यमप्रतिकुतः ॥६॥ स । न । उपन् । अमुम् । चरम् । सोऽदारन् । अझ् । उधि । अस्मभ्यम् । अप्रतिऽ रवृत्त ॥६॥ सन्द० 'न इति तादर्य चतुर्षीय प्रपन डायनेन सम्मन्यते । अस्मदय बपित । यो हि सर्वार्य वर्षवि वरं यमा मधुप्ठन्दोऽयम् । तत प्रयेवमामन्त्रयते नो नृपनिति । अमुम् चरम् मेघम् । 'चरु' (निघ १, १०) इति मेयनाम । सनातायन् 'मना' (निघ ३, १०) इति सत्यनाम । सततपर्यायो वा । सत्य सरान वा नात ' अराधि उचाग्यो । अम्मभ्यम् भस्मदर्थम् । अप्रतिकृत सुन् भाप्रवणे । आप्रवर्णमा गमन प्रबतेगरयपत्वात् । अन्यनाप्रविगत अप्रतिनुत । युद्धेऽभियुझान अन्येनाप्रत्यभियुतपूर्व इत्यर्थ । मन च स नो घूपन' इति तच्छ दान्मन्त्रस्य चास्य प्रत्यक्षतत्वाद् ‘मप्रति उत्त' इत्येतत्या नामन्धिा वाद् यच्छन्दोऽध्याहार्य । यस्त्वमप्रति कुत स अपावृधेि ॥६॥ 11 चार दशौं साम्ब', रण न मइलाम का उमौ साद", 'न दङ्गीण उनीण कु २२ महगाम भणमानम च वयमिडमाइयान महायम । समयनिरितेपनि यु बढ्युपमिद्र सहा (सा नि' भ) समापन दि'म । नुरमको ४१ मत मारत ।मवाक्यानि मधुएछन्दोऽर्थमेर। तत नो अपन पनि ममत्र म्। अनु मेरन् । मास मदमातयो त अपवृषि मेश्मागावं कुरु । अरममातिगत । मुन् भनी । मापनम् । सुरम्य स्वामयन्य कपन न प्रमियुनाई । यम्व अप्रतिमुरा म घरम- परिEि' मियान्य मा मातारा सा.

·प्रथम मण्डलम् - घेड्यूट० सः नः वर्णितः ! अमुम् मेव महतो दातः ! तेजोभिः अराजुधि शत्रुभिरप्रतिशान्दित्तः भति- कृतों वा । 'नः अस्मभ्यम्' इत्यनयोः पूरणमेकम् ॥६॥ मुद्गल है सवादावन् ! अस्मदभीष्टानां सर्वेषां फलानां सह प्रातः ! मतो बीह्यादिनिप्पत्यर्थ हे वृषन् ! दृष्टिमदेन्द्र ! नः "अस्मदर्थम् अमुम् दृश्यमानम् चरम् मेघम् अपाधि उद्घाटय । तथैव अस्मभ्यम् अस्म- दर्थम् सः त्वम् अतिष्ठतः प्रतिशब्दरहितः। यद्यदस्माभिर्याप्यते 'वन सर्वत्र नेति प्रतिशद नोचायतीत्यर्थः ॥३॥ तु तुजे य उत्तरे स्तोमा इन्द्रस्य वृत्रिणः । न विन्धे अस्य सुष्टुतिम् ॥७॥ तुओऽतुझे । ये । उत्तरे । स्तोमाः । इन्द्रस्य । वजिर्णः । न । बिन्धे । अस्य । सुऽ- स्तुतिम् ॥७॥ स्कन्द० 'तुजः' (त. निघ २,२०) इति म वज्रनाम) । किन्तर्हि । तुझतेदनिकर्मणः (त. निघ ३, २०)। तुझो दानम् । दाने दाने । कस्य । सामाद् वृष्टेः धनानां वा । ये उत्तरे पूर्वेभ्यः प्रकृष्टतमा मदीयाः स्तोमाः इन्द्रस्य यत्रिणः यच्छन्दश्रुतस्तच्छन्दोऽध्याहार्यः । तैरपि न विन्धे विदेलामार्थस्येदं रूपम् । अहम् मस्य इन्दस्य सुष्टुतिम् मुष्ठ स्तुतिम् अशेषगुणप्रकाशनरूपाम् । तैरपि नाशेपानिन्द्रगुणान् प्रकाशयितुं शाहोमीरपर्यः । अथवा अयं न विन्ध' इति स्पर्शनायों वा । तैरपि न विन्धे न स्पृशामि । भस्य सुष्टुतिम् अदोषगुणप्रकाशनरूपाम् । एतदुक्तं भवति-येऽपि दानपरितुष्टस्य ममात्यन्तमहान्तः स्तोमाः, तेऽपीन्द्रस्य गुणैकदंशवर्तिनः समस्तगुणप्रकाशनममाताः । किं पुनरभ्यो इप्ति ॥ ७ ॥ वेवट० दाने दाने उत्तरोत्तरम् । ऋपय एनं स्तुवन्ति । तेषु स्तोमेषु न अस्य भई दानानुगुणाम् मुष्टुतिम् बिन्दामि ॥७॥ मुद्गल तुजेदो तस्मिस्तस्मिन् फलदातरि देवान्तरे ये स्तोमाः स्तोत्रविशेषाः उत्तरे उरकृष्टाः सन्ति तै: स्तोमैः सर्वैरपि यमिणः वज्रयुक्तस्य इन्द्रस्य सुष्टुतिम् योग्यां शोभना स्तुतिम् न विन्धे न विन्दामि ॥७॥ वृषो यूथेच वंसंगः कृष्टीरियोसा । ईशानो अप्रतिष्कृतः ॥८॥ वृषा । यूपाऽईव । वरागः । कृष्टीः । इयर्ति । ओज॑सा । ईशानः । अप्रतिऽस्कृतः ॥८॥ स्कन्द० "पा वर्षिता इन्द्रः यूथेव वंसगः वंसगो वृषभ उच्यते बननीयगमनत्वात् । स यया गोयूथानि प्रति तद्वत् । दृष्टीः यष्ट्न् शवन् वा मनुष्यान् प्रति इयति गतिमाऽयम् । गच्छति । ओजमा स्वदलेन ईगानः सर्वस्येश्वरः अप्रतिषुतः अमरयागतो युद्देऽभिपुज्ञानः । अन्यनाप्रत्याभयुक्तपूर्वक इत्यर्थः ॥ ८॥ । 1-1. वर्षिनारममुम् साम्ब र मेघनमुम् सान. २. नास्ति साम्य'. ३. शुरम विलपं. 1. प्रतिदृ साम'. ५. श्रुटितम् में. ६-६. नास्ति मूको. ०-७. तुज दाने । दाने दाने वृटेनो धनरय बा। पूर्वम्यः पूर्वेभ्यः प्रस्टतराः मदीयाः सोमाः ये तैरपि न लभे अहमरय बनतः इन्द्ररय मुरु स्नानम् । वृष्टिधनदाने दान पूर्वरमार पूर्वरमात् प्रवृतराः स्तुतयः इन्द्रापानशेषावधदिनुपसमाः । तेनाई सुपु स्तुतिं न विन्धे न रशामि । विध स्पर्शने का। दानगुटरवारि मर स्तुतयः अमरः । किं पुनरस्य भिम कु. न वक्षनाम साम्प कि पुनरस्यति मूको. ८. परे 'सुतरम् साम... एवम् साम्द".10.10. वृता गर्मिता । पन्नीयगमनो दरभो यया मोज्यानि तर यौः पर गन्ना नन् प्रति पनि स्वयम मरः भप्रत्यागतः । 1 युरेनिमूको. + नवनियुक साम'. विम.

·। । ऋग्वेदै सभाष्ये [भ 1, अ 1, व १४. वेड्सट० वर्पिता गोयूथानीव दननीयगमन ऋषभ इन्द्रो दीरः युयुत्सून मनुष्मान् बलैन अभिगच्छति सर्वस्य ईशान मप्रतिकृत ॥८॥ मुहल० या कामानां यषिवेन्द्र, मोजमा स्यकीयेन बलेन अनुग्रहीतुम् पृष्टी मनुष्यान् इयति प्रामोति । कीरश इन्द्र.। ईशान. समय अप्रनिष्युत प्रतिशब्दरहित याच्यमानं न परिहरतीत्यर्थ । दृष्टान्त:- वगग बननीयगतिश्रुषमो यूपय गोयूथानि यया प्राप्नोति तद्वत् ॥ ८॥ य एकश्चर्षणीनां बसनामिरज्यति । इन्द्रः पञ्च क्षितीनाम् ॥९॥ यः । एफ. । चर्षणीनाम् । वप्नाम् । इति । इन्द्रः । पर्छ । क्षितीनाम् ॥९|| स्वन्द०५ एक एक एव चर्यणानाम् मनुष्याणां ब्राह्मणादीनाम् वसूनाम् धनानां च शयत ऐश्वर्यकांड- यम् (तु निघ २४.१) ईष्टे । इन्द्र पञ्च षष्टयर्थे प्रथमपा । पञ्चानां क्षितीनाम् मनुष्यजातीनां, गन्धर्वा पितरों देग इत्येतामाम् । यच्छन्दतेस्तच्छन्दमध्याहत्यकवाक्यता नेया ॥९॥ येट्वट० य एव' इन्द्र मनुष्याणा पञ्चानां क्षितीनां निवसताम् गन्धर्वा पितरी देवा असुरा रक्षांसीति पञ्चत्वम् । तेषां प्रदेयाना घनानाम् ईष्टे । 'पूर्वस्यामृचि यायपरिसमाप्ति ॥९॥ मुलग० य इन्द्र स्वयम् एक. एव चर्पीनाम् मनुष्याणाम् तथा वसूनाम् धनानाम् इरज्यति ईष्ट । ईश ऐश्वर्य । स दन्द्र पञ्च निपादपञ्चमानाम् भितीनाम् निवासार्हाणां वर्णानामनुग्रहीतेति शेष. ॥९॥ इन्द्र वो विश्वतस्परि हयामहे जनेभ्यः । अस्मार्कमस्तु केवलः ॥१०॥ इन्द्रम् । य । निश्वत । परि । हवामहे । जनैन्य । अस्मार्कम् । अस्तु । कैलः ॥१०॥ स्वन्द० व इति तादय चतुर्थी । यामानप्रतिनिर्देशच । हे यजमाना.! इन्द्रम् युष्मदर्थम् विश्वत साम्प परि हवामहे परिदाग्दो धात्वर्यानुवादी पदपूरण । आयाम । जनेभ्य ‘पबजना । विवस्वन्त' (निघ २,३) इति मनुप्यनाममु पाटान्मनुप्यनामैतत् । भन्येभ्यो मनुष्येभ्यः । अस्माकम् अतु कवर पर प्रथमेगा । अस्माक केवलानामस्तु । माऽम्येषां मूदा। स्तुन्यो यष्टम्य ॥ व इति पद्यमी। व जनेभ्य सभ्य एव वयम् इन्द्रम् हवामहै। स अस्माम् अख । । क.। सामा समाधारण ॥१०॥ मुद्गल० विग्यवमाना. विश्वन सबैम्प जनेभ्यः परि उपरि अवस्थितम् इन्द्रम् व युप्मदयं हवामहे मायामः । मत स इन्द्र अस्माकम् बट. ममाधारण अन्द। इतरेभ्योऽप्यधिकमनुप्रहमस्मासु कवित्यर्थ ॥100 इनि प्रथमाएके प्रथमाध्याय चतुर्दशी वर्गः । द्वितीयोऽनुशक ॥ 1. पानित विप. २. परिना दि. १३.६ पदप भनाना ऐ इन्द्र पना मूना पingोवास म इन्द्रः चार दिन पु. १. नास्ति साम्न कु. १. मन साम्य'. ६ पदमी पापा, विवाद समाप्ति साद" कायाय परिसकु. मूग ८. मात्र पनि मोम्य परसाई येदो मनुषम्य । मेरेर पनि प्रथमा एपदथे । भामा वस्तु । गुर पाया वि. त्यात माम्ब, .. 'ना ·प्रथम मन्डलम् सू, में 1] . [८] 'एन्द्र सानसिं रषि सुजित्वानं सदासर्हम् । वर्षिष्ठभूतपै भर ॥१॥ आ । इन्द्र । सानसिम् । यिम् । सऽजिवानम् । सदाऽसहम् । वर्षिष्टम् । ऊतये । भर ॥ १ ॥ स्कन्द० मा इत्युपसर्गो मरेत्यनेनास्यातेन सम्बध्यते । हे इन्द्र ! सानसिम् यन पण सम्भक्तो । सम्भज- नीयम् । रयिम् धनम् । सजिवानम् सहभूतानामपि शणां क्षेत्। सदासह पह मर्पणे । अभिभने छन्दसि । सर्वदा चामिभवितृ' । वर्षिष्टम् वृद्धठमम् मत्यन्तबहु । स्तये ठपंणायास्माकम् । आ भर मानय । देहीत्यर्थः ।। घेङ्कट० बाहर इन्द्र । मजनीयम् रयिम् जयशीलपुरपयुक्तं सदा शत्रूणामभिभारतारं वृद्धतमं रक्षणाया- स्मभ्यम् ॥2॥ मुद्गल० 'एन्द्र सानास रयिम् इसि-दशचं प्रथम सूकम् । मधुरन्दा ऋषिः । इन्द्रो देवता । गायनम् । हेन्द्र । उनये अस्मद्रक्षाम् रयिम् धनम् आभर माहर । कोश रयिम् । सानसिम् संभजनीयम् । सजिबानम् समानशत्रुनयशीलम् । धनेन हि शूरान् भृत्यान् सम्पाद्य शयको जीयन्ते । सदाराहम् सर्वदा शपूणामभिमबहेतुम् । वर्षिष्टम् येन बुद्धं प्रभूतमित्यर्थः ॥१॥ नि येन मुष्टिदृत्यया नि बुत्रा झुणामहै । त्योतासो न्यर्थता ॥ २॥ नि । येनं । मुष्टिऽमृत्ययो । नि । वृत्रा । कृणामहै । त्याऽतासः । नि । अवता ॥२॥ स्कन्द किं करप इति उच्यते । नि येन नीत्युपसर्गभ्रुतयोग्परियापदायाहारः । निपतेन यैन' धनन । मुष्टिहन्यया हन्तिर्गत्यर्थः । "मुष्टेर्गमनेन उपांशुपहारेणेत्यर्थः । प्रा शन् नि रुणधामहै अपकन प्रवृतानिवारयामः । त्योतासः त्वया पालिताः सन्तः अपवा न्युपसर्गाभ्यासात् तत्सम्बन्धिनी रुगधामह इस्पात्यावस्याप्यभ्यासः । 'अभ्यासै च भूयासमर्थ मन्यन्ते यथा अहो दर्शनीय, अहो दर्शनीय इति' (या १०, ४३) मुन्छ निदारयाम इरपथः । कीदशेना अर्थता 'भश्वनामवत् (तु. निघ १,१४)। सामादन्तर्हित. मरवः । मर्यवदा मदरसमलेन । अधरा सर्वतेतिकर्मण प्रतद् रूपम् । बारमनि गरोन स्थायरोने- त्ययः॥२॥ येवट० कोदशमित्याह- येन घनेन मुष्टिहननेन दारिद्याणि वर्ष निरमः। पादान्तरे पुनः निः प्रयुज्यते । नया रशिताः । प्रश्न येन भवता लिहणधामहै तमाहोति । शायोना भूयमे निचनाय ॥ ३ ॥ मुगल येन भनेन संपादिवाना मानां नि मुदित्यया नितरां मुहिमदारेण या समून् नि रणभामह निरसा कायाम | तार धनमाहरेत्यर्थ । त्योनामः त्वया रशिता व्यम् अवता अस्मदीयेनावेन निराधाम इस्पनुपाः ॥२॥ इन्दु त्योतास आ वयं व घना देदीमहि । जयम सं युधि स्पृधः ॥ ३ ॥ इन्द्र वातासः।आ।ययम् । यहम् । घना । दीमहि । जयमा सम् ।युधि स्मृधः ॥ ३ ॥ - - १.१,८,१ मान्य १,१०,३ पवन सामने सामर.म. २. शाम् य... भारम् इ. १. मन ... नास्ति साम्य.. तेन साग... "दो दिपरानमः मूको. १. नास्ति विनमः . १. पहि; इदानी रू. ..मामि किए.

·४८ [१, १, व १५ - 1 ऋग्वेदे सभाध्ये सन्दरद्र । स्वोतान त्वया पारिता पय सदस्तात् वयम् घना घन मुपीर हन्तार' वा शमणाम् । आ दरीमहि गृहीयाम । गृहीत्या जयेम सम् सम्यग् जयेम । युधि युद्दे । कान् । स्पृध स्पर्धितॄन् । भयरा 'स्था' (निय २,१७) इति सामनाम, त करोति स्पृधयति । प्यन्तात् किम् । स्पृध समामकारिण इत्यर्थ ॥३॥ येङ्कट० इन्द्र । त्वया रक्षिता वयम् हन्तु आयुधम् आ दीमहि । सम् जयेम युद्दे. स्पर्धयितॄन् शत्रून्' इति ॥३॥ मुद्गल० है इन्द्र ! त्योताम स्वया पारिता वयम् धना धन शत्रुपहरणायास्यन्तं दृदम् पञम् भायुधम् आ ददामहि स्वीकुर्म । तेन यन्त्रेण युधि युद्धे स्पृध स्पर्धमानान् दानून् सम् जग्रेम सम्यग् जयेम ॥३॥ व्यं शूरैभिरस्तृभिरिन्द्र त्वया युजा ययम् । सासह्याम पृतन्यतः ॥ ४ ॥ वयम् । रैभि । अस्तूऽभि । इन्टै । वयो । युजा । वयम् । ससह्याम । पृतन्यत ॥ ४ ॥ सन्द० वयम् भूमि शूरै मात्मायर्मनुष्यै. अम्नृभि स्तृणाति सामर्थ्या हिंसार्थ । अहिंसित । हे इन्द्र' लया च युवा सहायेन । वयम् सहयोगरक्षणतृतीयाथें ध्यत्ययेन प्रथमपा । पृतन्या इत्यनेन सम्बध्यते । अस्माभि सह पृतन्यत सदग्राम कर्नुमिच्छत सासद्याम अत्ययं पुन पुनर्वाभिगम ॥४॥ येट० वयम् शूर मायुधाना क्षेप्तृभि त्वया च सहायन अमिमवेम । सद्माम कर्नुमिच्छत । पुन वयम् इति पूरणम् ॥४॥ मुगल० वयम् कर्मानुष्यावार गरेभि शीर्ययुनै अम्मृमि आयुधाना प्रक्षेप्तभिभी सयुज्येमहीति शेष । है इन्द्र ठाशमग्यहिता' ययम् युना सहायभूतेन त्वया पृतन्यत सेनामिच्छत शत्रून् सासझान अतिशयेनाभिमरेम ॥४॥ महाँ इन्द्रः परश्च नु महित्वम॑स्तु वृत्रिणै । द्यौर्न प्रथिना शः ॥ ५ ॥ महान् । इन्द्र । पुर । च । न । महिश्यम् । अस्तु । निग। यो । न । प्रयिना। शौ ॥५॥ स्कन्द० इन्द महान् पारीरेण पर च टएच सर्वतो गुणे । नु इति पदपूरण 1 महित्यम् महाव मदा अस्तु वनि इन्द्राय इत्येतद् इन्द्रायाशास्महे । चीन नशब्द उपरियादुपचार सर्वो पमायो, पुलोक इव च । प्रयिना प्रयिम्ना विस्तीणायन । शव इन्द्रस्य घर सेनालक्षणम् । यथा - विस्वीणां तद् विस्तीर्णमित्यर्थ ॥५॥ येट० महनीय.' 'शत्रूणाम् । तस्मै सदा महित्यम् अस्तु इति स्वषनाशारते । यो इन रिस्तीगतया बटमस्य भवति॥५॥ मुदर भयम् इन्द्र महान् शरीरेण प्रौद पर च गुणैरस्पृष्टोऽपि । नु किचावधिणे वज्रयुनायेन्द्राय महित्वम् पूर्ण द्विविधमाधिस्य सर्वदा अम्द। मक्रया प्रार्थनमेवत् । किन यौन दुरोक इव शव परम इन्द्रस्य सेनारूपम् प्रथिना भुवन "युज्यतामिनि शेष" ॥ इति प्रपमारके प्रथमास्याये पञ्चदशी वर्ग । , तर माय दि ३. भागमहिएप - मारिन मूग को - नाम्नि मा. ८.इन्द्रागशामि • नो, या दापार्या इति (तु वै१,९८1) 11 युरिनम् में, । नास्ति सापा "नास्तिक ·प्रथमं मण्डल स् ८, ६. समोहे वा य आशत नरस्तोकस्य सनितौ । विप्रासो वा धियायवः ॥ ६ ॥ सम्ऽओहे । या । ये ! आशत । नरः । तोकस्य । सनिती । विप्रासः । वा । धियाऽयवः ॥ ६॥ स्कन्द० समोहे (निघ २,१७) इति समामनाम । वा शब्दोऽप्यर्थे समुच्चये । परापेक्षपा च समुच्चयः । ये समामेषु च आशत ग्याप्नुवन्ति । कम् । प्रकरणादिन्द्रम् । केन । सामर्थ्यात् स्तुतिभिः । इन्द्र स्तुवन्तीत्यर्थः । नरः मनुष्याः तोकस्य अपत्यनामैतत् (तु. निघ २,२) । मपरयस्य च । सनिती सम्भको लामे । विप्रासः मेधाविनः ।वाधियायवः वाशब्दः परस्ताद् द्रष्टव्यः धियायवो वा प्रज्ञाकामाश्चेत्यर्थः । किम् संपामिति साकाट्झत्वाद् बाक्यस्य निराकाक्षीकरणार्थम् । ते यथास्यमभिलषितं लभन्त इति वाक्यौपः । अयश समोद वा य इत्पौय 'यष्टुतेः योग्यार्थक्रियाध्याहारः, तरछन्दाध्याहारश्च । समामे य इन्दं स्तुयन्ति हे भारात घ्याप्नुयन्ति मनुप्याः। किम् । सामान यशम् । तत्र यजन्तः सोकस्य सनिती धियाययश्च प्रज्ञाकामाश्च ॥६॥ घेङ्कट० सट्मामजिगीपया ये एनं पुढे आप्नुवन्ति मनुयाः, अपत्यस्य वा भजनार्थम्, थे या माज्ञाः कर्मकामाः । उत्तरय सम्बन्धः ॥६॥ मुद्गल ये नरः समोहे संग्रामे तोरस्य अपत्यस्य सनिती वा लाभे वा आशत ग्यासवन्तः । इन्दस्तुत्येति शेषः। वा यया विप्राम: मेधाविनः 'घियायवः प्रभाकामाः सन्तः आशत | वे सधै मन्ते हत्यध्याहारः॥६॥ यः कुक्षिः सौमपातमः समुद्रदेव पिन्वते । उवारापो न काकुदः ॥७॥ यः । कुक्षिः । सोमऽपातंगः । समुद्रःऽय । पिन्व॑ते । उर्वीः । आपः । न । काबुदः ।। ७ ।। स्कन्द० यः इन्द्रस्यावयवभूतः बुधिः भाकारकदेशः । सोमपातमः मतिदायेन सोमानां पाता । पद- धुनेस्तयारदोऽज्यादायः । स समुदइव पिन्वते पिपिरिह सेचने । कर्मणि चाय म्पत्यपेन । यथा नदीभिः समुद्रस्तहत् पिन्यते सियते सामाभिः । केन । सामर्थ्यात् सोमेन । उपीः आपः न द्वितीयेय- मुपमा । मृतीमार्य चाग्र प्रथमा । बद्धीभिरद्भिरिब । वायुदः काकुई तस्विरयाचक्षते । प्यत्ययन पात्र लिनण । पथा तृषितस्य यस्यचिद् यदीभिरगिस्तालु सिच्यते, गद्गत्यर्थः । केचितु पारणं फारमग्रोपमानमित्याहुः । तदातिरापन बदीभिः मिप्यते घरणरयापामधिदेवतस्यात् ॥ ७॥ घेङ्कट० तेम्य. संग्यस्तांस्तान् कामान् यः भस्य युधिः मतिशयन सोमस्प पाना" समुद्रदय साक्षीणः उद्गमयति । सः कुक्षिः बहूनि उदकानि पिषन तालु इव भवति । तदि निष्टोनि:पि म गुप्यनीति ॥३॥ मुद्गल यः क्षिः सस्पेन्द्रस्योदरप्रदेशः सोमपानमः मतिमयेन सोमस्य पाता । स कृतिः ममुन्द्रश्य पिन्वने वर्धते । 'कास मुखसंगन्धिन्यः उचाः बदाः मापन जनानीष । निदासम्बन्धम् भारयोदर्क यथा कदाविपिन गुप्यति तपेन्द्रस्य कुक्षिः सोमरितः न गुप्यतीत्यर्थः ॥३॥ 1. मा माग मा कु. ३. नास्ति माप जि. ३. नेपान माम्ब वि. १.१. "तरता योग्बामा मात्र .. गेय गाभाला पामः म. ६. पुदितम् में'. ..सनिदि. सामः साम्य कु.

·५० ऋग्वेदै सभाष्ये [ अ १, ११, १६ । । एवा बस्य सूनृता विरशी गोमती मही । पक्का शाखा न दाशुपै ॥ ८॥ एन । हि । अस्य । सूनृता । तऽरशी । गोऽमती । मही । पुका । शाखा । नादाशुपै ॥ ८ ॥ सन्द० एक्शब्द एवमित्यस्यार्थे । 'पा शाखा न' इत्येतस्मास परो द्रष्टव्य । हि-शन्दस्तु पदपूरण । अस्य इन्द्रस्य सूत्रता सर्वकामधुक । इन्द्रस्य स्वभूता धेनु सूनृवात्रोच्यते । सा विरप्शी रप रूप ध्यक्ताया वाचि इत्यस्य क्रियाशब्दोऽयम् न महवामैतत् । महीत्यन्यस्यात्र महन्नाम्नो विद्यमानत्वात् सूमृतासामानाधिकरण्याच अस्य स्त्रीप्रत्ययान्तत्वात् । 'विरशिने वनिण' (६,३२) १) इत्यादिप्रयोगदर्शनाच्च इन्प्रत्ययान्तस्य महनामसु पाटात् (तु निप ३, ३)। विरपणशीरा शब्द कारिणी । गोमती 'अवाप्यस्या ताद्धितन कृस्नयनिगमा भवन्ति' (या २,५) इत्येव पयोऽत्र गो वाग्देनोच्यते । 'गोभि धीणात (ऋ ४६,४) इति यया । पयस्वती । महो महती । पछा शाखा न इस पानि फरानि यस्या सा शाखैव पक्वेत्युच्यते । नशब्दश्चोपमाीय अन्यत्रोपमानोपमेयगत- धर्मप्रतिनिर्देशार्थयोर्यया एपमित्येतयोरप्यर्थे वर्तते । 'अमिन ये' (ऋ १०,७८,२)। यथा 'अग्नि एव' प्राजसा रकमपक्षप्त इत्यर्थ । इह त्वैवशब्दस्य श्रुतत्वाद् यथाशन्दमात्राथें । उपमानोपमेययोश्च सूनृताशाखयो साधारणधर्मापेक्षत्वात् तत्सायन्धयोग्यपदाध्याहार । यथा पक्षा शाखा रसबिन्दु क्षरत्यव क्षरति । किम् । सामर्थ्यात् पय । सर्वकामान् । पयस्वती हि सा सर्वकामधुक । कस्मै क्षरति । दाशुषे पपर्थे एपा चतुर्थी । दाशुषे यजमानस्यार्थाय । अथवा सून्ता गर्जितरक्षणा घाफ । गोमती माध्यमिका जापोऽत्र गाव उच्यन्ते । 'यस्य गा अतरश्मन' (ऋ६,४३,३) इति यथा । तद्वती। सा च परेव शाखा क्षरति । किम् । सामर्थात् पय दवते ॥ ८॥ चेहट० पुरम् हि अस्य बाफ विविधावणा पशुमती महतो पक्वफलशाखा इव यजमानाय भवति ॥८॥ मुद्गर अस्य इन्दस्य सूनृता प्रियसत्यरूपा बाक दाशुषे इविदत्तवते' यजमानाय तदर्थम् एव हि एच खजु भनन्तरपदवक्ष्यमाणगुणोपेता भवतीत्यर्थ । कीदृशी । विरप्शी विविधगुणोपेतवाक्ययुक्ता बहु- विधोपचाररादिनीत्यर्थ । गोमती बबीभिर्गोभिरपेता गोपदेत्यर्थ । अत एव मही महती पूज्या । दृष्टान्त । पक्वा शाया न यथा बहुभि पर परैरपेता पनसवृक्षादिशाखा प्रीविहेनुस्तद्वत् ॥८॥ एवा हि ते निभूतय ऊतय इन्द्र मारते । सद्यश्चित्सन्ति दाशुपै ॥ ९ ॥ पुत्र । हि । ते । विऽभूतय । ऊतये । इन्द्र | माऽते । सघ । चिद । सन्ति । दाशुषे ॥९॥ सन्द० एव इत्पेरमधे प्रत मूनृतापेशश्च । हि इति पदपूरण । 'यथा सूनृतव ते तर स्पभूवा विभूतम श्वर्याणि ऊत्य पालनानि च है इन्द्र। मायते सद्यश्चित् सन्ति दाशुषे माशब्दोऽन “माच्छन्द प्रमाउद" (मा १४,१८, ते ४,३,५,१) इति छन्द शब्दसामानाधिकरण्याच्छन्दोविशेषवचन । सदान मागन् । मत्सदको था । चनुप्रकरणे युष्मदस्मद्या दसि साहदय उपससयानम्' (पाका ५,२३.) इति । मावते दागुर इति चोभयन वादयं चतुर्थी । विच्छन्द ण्वार्थे । छन्दोविशेष- पता मासशस्प या यजमानस्यार्थाय सन्ति भवन्ति । यदैव मत्सदृशो यजमान स्वार्थायार्थयते, तदेव तदनां मवन्ति ॥१॥ पत्री २१ नास्ति साम्य दधते मो. पण साम्य पु ५५ पुटितम् में . शाराहिम .. यवम् साम्य वि. ८८. मएम प्रशाद साम्म वि ९ मानिए.. गनुस साम'; तुप', गेषु सार।

·प्रेधर्म मण्डलम् ५१ । स.८, मै १.] Last44 वेट० पुषम् हि ते विभूतयः रक्षणानि च मत्साशाय यजमानाय बदानीमेव भवन्ति ॥९॥ मुद्गल० है इन्द्र ! ते सम विभूतयः पेइपर्यपिरोपाः एव हि एवंविधाः खलु । किंविधा इति । तदुच्यते । मावते मत्साशाय दाशुषे हविदतरते यजमानाय कायः त्वदीयरक्षास्पाः सश्चिन् सन्ति पदा कर्म भनुष्टितं तदेव भवन्ति ॥९॥ एवा ह्यस्य काम्पा स्तोम उक्थं च शंस्या । इन्द्राय सोमपीतये ॥१०॥ एव । हि । अस्य । काम्या । स्तोमः 1 उक्थम् । च । शंस्या । इन्द्राय । सोमऽपीतये ॥१०॥ स्कन्द एव इत्येवमित्यर्थे । अस्य तथैव कमनीय स्तोमः उक्यम् च स्तोत्रं च शस्नं च शंस्या भा 'सोमाप्तेः शंसनीये । किमर्थम् । अस्मै एव इन्द्राय सोमपीतये । सोमाप्त्युत्तरकालं कथमयमिन्द्रः सोमं पियेदित्येव- मर्थमित्यर्थः ॥१०॥ घेहट० ययाहमस्याऽसिपमैवम् अस्य कमनीय स्त्रोप्रशस्त्रे शंसनीय सोमपानार्धम् इन्द्राय । बिरम्याभि- धानात पाठीचतुष्यों साईते । भर्पाभेदादित्यपरे इति' ॥३०॥ मुगलक अम्य इन्द्रस्य स्तोमः सामसाध्य स्तोत्रम् उक्थम् च अक्साध्यं शस्त्रमपि एव हि एते उभे पूर्व- विध खलु । किविध इति । तदुप्यते । काम्या कामयितव्ये शंस्या रियग्भिशंसनीये । किमर्थ शंसन- मिति। तदुच्यते । इन्दाय सोमपीतये' इन्द्रस्य सोमपानार्थम् ॥१०॥ इति प्रपमाष्टके प्रथमाध्याये पोटशो पर्गः॥ [९] इन्द्रेहि मत्स्यन्धसो विश्यैमिः सोमपर्वभिः । महाँ अभिष्टिरोजसा ।। १ ॥ इन्द्र । आ । इहि । मसि । अन्धसः । विधेभिः । सोमपर्वऽभिः । महान् । अभिष्टिः । 21-3070 - ओजसा ॥१॥ . स्फन्द० है इन्द्र ! आइहि भागचा भागरप च मगि मन्दस्य तृप्य अन्धम 'अन्धः (निप २,५) इरपानाम । हनीया) घर पष्टी । भन्नेन । कतमैन । विसेभिः सोमपर्वभिः सः सोमविशेषैः । यानि यदर्थ- मभिपुनानि सोमाल्यस्यान्नस्य पर्याणि, भैः सरित्यर्थः । भयया सोममयांनि पणि ये से सोम- पगंगा देवाः । यो हि पदाहारो भवति, तस्य चन्मयानि पाणि भवन्ति । सीमाहाराश्च देयाः । सहयोगउक्षणा चात्र नृतीपा । नृप्य सोमलपणेनानि सबै सामाहारैः सहेत्यर्थः । कि कारणम् । उरयते । यस्मात् महान वीर्येण शरीरेण या । अभिष्टिः मम्यपणशीलश्य शण्यम् । मभिपष्टप्यो या। केन हेतुना। ओजगा रटेन ययापादिरयर्थः । भया यावं महाभिटिश्च स मत्सीत्पर पाठदतदारयाहायस्वास्थता योन्या 11 येष्ट इन्द! माग माप प मोन विभः सोमवारभिरभिपुन महान् बलेन प्रणाम म्यान १. तसे माग . ह सा भनि- ३... " भरमीय. मूको मामी. १. स्मारमूगे. ५-५. "विन्द ! न दियर सास . (. साम्य - साम्र Mr माग, सा मारपशि ; साग क. .. पानिम सार ह. मामा.....र साम्पस कमिभन माम. ए.७ ·ऋग्वेद सभाप्ये १, १,१७ मुहल० 'इन्द्रा इति दहा द्वितीय सूक्तम् । मधुच्छन्दा मपि । इन्दो देवा । गायनम् । है इन्द्र ! एहि मस्मिन् कर्मण्यागच्छ । आगत्य च विवमि सबै सोमपर्यभि सोमरसरूप अधम अन्धोभिरग्नै मलि माय दृष्टो भर । 'तत ऊर्ध्वम् ओनसा बरेन महान् भूत्वा गिशि शत्रूणामभिभविता भवेति शेष ॥३॥ एमैनं सृजता सुते मन्दिमिन्द्राय मन्दिनै । चक्रि विश्वानि चक्रये ॥२॥ आ। ईम् । एनम् । सुनत । सुते । मन्दिम् । इन्द्राय । मन्दिनै । चर्तिम् । निर्धानि । चक्रये ॥२॥ स्वन्द० आ इत्युपसर्ग सृजत' इत्यारयातेन सम्बन्धयितन्य ।ईम् इति पदपूरण । एनम् सोमम् आ सतत सृजतिरन वानार्थ ।आ' इत्येष वि इत्येतस्य स्थाने । विस्जत इत्युच्यते । मध्यप्रूणा चाय मैप । दत्त यूयमययंत्र । सुते द्वितीया सप्तमीयम् । भभिपुतम् । अथा सुत इति स्वार्थ एव सप्तमी । सृजतिस्तु प्रक्षेपणार्थ । प्रक्षिपन सोममन्यस्मिन् 'प्रहचमसस्थे सोमै । पुनरभ्युग्नयतेत्यर्थः । कीदृशम् । मन्दिम् तर्पयितारम् । फस्मै । इन्द्राय सम्प्रदाने तादथ्य वा चतुर्थीयम् । इन्द्राय दरा, इन्द्राय पाम्युन्नयत । कीदशाय । मन्दिनै तपयिो तर्पयितव्याय वा । कोदशम् । चकिम् ताप्छील्येऽय स्नि । स्वकार्यकरण शीलम् । कोदनाय । विश्वानि चक्रये सर्पवृष्टयादिकर्मकरणशोराय ॥२॥ पेट० आ सकन एनम् सोमम मुते । ईम् इति पदपूरणम् । वर्षयितारम् इन्द्राय तर्पयिो । विश्वस्य कर्मण कर्तारम् । विवानि कर्माणि चकये 'न रोकाव्यय" (पा २,३,६९) इति "प्रतिषिद्धा पडी ॥२॥ मुगल० ईम इत्यनर्थक पादपूरणाय प्रयुक्त । हे अध्वर्यव | मुते अभिपुते चमसरथे सोमे एगम् सोमम इन्द्राय इन्द्रायम् आ सूरत पुनरभ्युष्यत । शुग्रामयिचमसगणपुः पुनरभ्युन्नयत । कोदशमेनम् । मन्दिम् हर्षदतुम् । चरिम् साधुकरणशीरम् । कोदयायेन्द्राय । मन्दिने इर्पयुत्ताय । विश्वान सर्वाणि कर्माणि चाये कृतवते ॥२॥ मत्स्वा मुशिप्र मन्दिभिः स्तोमैमिश्विचर्पणे । सचैपु सनेप्या ॥३॥ मखें । सुऽटिन । मन्दिऽभि । स्तोमैभि । विश्वऽचर्पणे । सौ । एषु । सानेषु । आ ॥३॥ म्पन्द० मम्म मोदस्य स्तूपस्व चेत्यर्थे । हे मुशिन | 'शिव' हन् नासिरे वा' (या ६,१७) । मुइनो' मुनम । वाकोररी । मन्दिभि मोदयितृभि रताकैर्वा । कै । स्तामभि स्तन । है बिव- चणे । पश्यतिकमाऽयम् । सर्वस्यापि द्रष्ट । सचा सह । केन । सामात् स्यससमरहि ।। एष सवनेषु 'मवनम्' (निघ ३,१७) इति यज्ञनाम । तेषु यापु प्रातस्सवनमाध्यन्दिनतृतीयसबनेगु वा । आकार पदारण ॥ बेट्वट० भन्दस्स मुइनौ । मादयिभि स्तोमै सस्य दृष्ट ' सहास्माभि एषु सम्नेषु । आकार पष्ठम्प स्पुटीकरोति ॥३॥ १. मारिन दि २ गम्पत्य पि३३ [नक भा या ३,१०] वेगेपि दविधि जतायुध्यो माग ५ नास्तिक ५ मिमम्मि ६६ श्वममे पन्धले साम्य वि' . मास्ति साम पए, पन् साम्य १. साम्व 10-1-पटी निपिता साम्ब कु. 11. सेतु हो १२ निषिमाम्य दिन ५ म्नापरी, ग्वमग साम्य', खरीम' मागे १४ मानोपान ·सू.१, में ] प्रथम मण्डलम् मुद्गल० है सुशिष शोभनहनो! ताइश ! है इन्द्र ! मन्दिभिः हर्षहेतुभिः स्तोमेभिः स्तोमैः स्तोत्रैः मस्व हृष्टो भय । है विश्वचर्पणे ! सर्वमनुष्ययुक्त ! सर्यजमानः पून्य ! इत्यर्थः । तादृशेन्द्र ! त्वम् एषु पागगतेषु त्रिपु वनेषु सचा देवैरन्यैः सह आ गच्छेति शेषः ॥३॥ असंग्रमिन्द्र ते गिरः प्रति त्वामुदहासत । अजोपा वृषभं पतिम् ॥४॥ अस॒नम् । इन्द्र । ते । गिरः । प्रति । त्वाम् । उत् । अहासत । अजौधाः । वृपभम् । पतिम् ॥४॥ स्कन्द० असमम् सृष्टवानहम् । हे इन्द! ते तव गिरः स्तुतीः। नाश्च सृष्टाः सत्यः प्रति त्वाम् उत् अहासत ओहाइ गती । स्वर्यवस्थितं त्वा प्रतीतो लोकादूर्व गताः । अजोपाः सेदितवानसि । कीदृशं रखा- मुददासत । वृपभम् वर्षिवार पतिम् स्वामिन सर्वस्य ॥४॥ चेङ्कट० अमृधम् इन्द्र ! से स्तुतीः । सृष्टान ताः त्वाम् प्रत्युद्गग्छन् । त्वञ्च सेवितवानसि स्तुतीनां यर्पितारं मां स्तोमानामीश्वरम् ॥ ४॥ मुद्गल हे इन्द्र ! ते गिरः त्वदीयाः स्तुतीः अमग्रम् सृष्टवानस्मि । ताश्च गिरः स्वर्गेऽवस्थितम् त्वास प्रति उदहासत उद्गत्य प्राप्नुवन् । तादशीगिरः त्वम् अजोषाः सवितयामसि । कीदृशं स्याम् । नृपभम् कामानां यषितारम् पतिम् यजमानानाम् पालयितारम् ॥४॥ सं चौदय चित्रमर्वाग् राध इन्द्र वरेण्यम् । असदिन तै विभु प्रभु ॥ ५ ॥ सम् । चोदय । चिनम् । अर्वाक् । राधः । इन्द्र । वरेण्यम् । असत् । इत् । ते । विशु । प्रऽमु ॥५॥ स्कन्द० सम् चोदय प्रेरय चित्रम् अर्याक् सम्मान् प्रति । अस्मभ्यं देहीत्यर्थः । किम् । राधः धनम् । हे इन्द्र! कीरशम् । वरेण्यम् वरणीयम् अत्यन्तोत्कृष्टम् । किं कारणम् । उच्यते । असत् इत् लर्थेऽयं पञ्चमो लकारः। इच्छन्दोऽपि यस्मादथे । मस्ति यस्मात् ते तब विभु प्रभु विमूतं च प्रभूर च धनम् । यायता कार्य साध्य, तद् विभु । ततोऽतिरिक्त प्रभु । यस्मादत्यन्तमभूतधनोऽसीत्यर्थः ।।५।। येङ्कट० सम् प्रेरय पूजनीयं धनम् अस्मदभिमुखम् इन्द्र! वरणीयम् । अस्ति हि ते विभु च प्रभु च धनम् ॥५॥ मुद्गल० है इन्द्र ! वरेण्यम् श्रेष्टम् राधः धनम् चित्रम् मणिमुक्कादिरूपैण बहुविधम् अक्'ि भस्मदभिमुख यथा भवति तया सम् चोदय सम्यक् प्रेरय । भोगाय यावत्पर्याप्त तावद्विभुशब्देनोच्यते । ततोऽप्यधिक पशुपन्दन । नाही, धनम् , असत् इत् समोर । 'नादरमण पर । इति प्रथमाष्टके प्रथमाध्याये सप्तदशो वर्गः ॥ अस्मान्त्सु तत्र चोदयेन्द्र राये रभवतः । तुर्विद्युम्न यशस्वतः ॥ ६ ॥ अस्मान् । सु । तत्र । चोदय । इन्द्र । रायै । रभस्वतः । तुर्विऽयुन्न । यशस्वतः ॥ ६ ॥ स्कन्द० अरमान सुन्छु तर चोदय है इन्द्र | राय धनार्थम् । क्व । सामाद् यत्र गते धनं लभ्यते । कीदृशान् । रभस्वतः क्षिप्रानित्यर्थः । विद्युम्न! 'तुवि' (निघ ३,१) इति बहुनाम । घुम्नं धनं या पशो घा भौ वा । बहुधन ! बहुयशः! बहन ! वा। यशस्वतः 'यशः' (निय २,५) इत्यन्ननाम । इपिर्लक्षणेनासेनाम्नवतः । यष्ट्टमित्यर्थः ॥ ६ ॥ । - - १. असूपम् रूपं, ३, प्रयुगच्छन्तु कु; प्रत्युपतु साम्ब०, ३-३. ग्रुटितम् म. ४. बव तन्न साम्प. ५. क्षिमि को.

·५४ ऋग्वेदे सभाष्ये [अ{, अ.१,१८ । बेङ्कर० अम्मान सुन्छु तर चादय या धन रम्यते इन्द्र ! घनाथ वेगात स्तुतिप्रवृत्तान् अपि वा' युद्धोद्युस्तान बदन इपिमत ॥ ६ ॥ मुद्गल० विद्यु न ! प्रभूतधन इन्द्र! रायै धनसिद्धयर्थम् अम्मान् अनुष्ठातॄन् ता मंणि मु योदय सुन्छु प्रेरय । कोदशानस्मान् । रभन्वत 'उद्योगवत यशस्थत कीर्तिमत' ॥६॥ सं गोमंदिन्द्र चार्जुनदरमे पृथु श्रवौ वृहत् । विश्वायुर्धयक्षितम् ॥ ७ ॥ सम् । गोऽमैत् । इन्द्र । पानऽपत् से इति । पृथु । श्री 1 वृहत् । विश्वऽआयुः । धेहि । अक्षितम् ॥७॥ स्सन्द० सम् इत्युपम! हि इत्यास्यतेन सम्बन्धयितन्य 1 गोमत् गावो पस्मिन् सन्ति तत् गोमा । गोभि सहितम् । है इन्द्र। वानबन् भन्नेन च सहितम् । अस्मे अस्मभ्यम् । पृ विसरणं प्रमूतम् । अव धननामैतत् (नु निघ २,१०)। धनम् । बृहत् महत् सारवत् । विश्वायु मार्जीवितम् । तेन च सर्वेण सहित सम् पैहि सम्यग् देहि । अनितम् अर्हिसितम्, केनचिदपि हिसितुमशश्यम् ॥ ७ ॥ वेङ्कट० गोमन् बलबच्च भस्मासु विस्तीर्णम् परिषदम् उच्छ्रुितम् अन्नम् धेहि सर्वातस्त्वम् भक्षीणम् ॥७॥ मुद्गला हे इन्द्र ! श्रव धनम् अम्म अस्मभ्य सम्यक् प्रयच्छ । कोरश व ! गोमत् यदीभिगोभिरपेतम् यावत् मभूतनामेनोपेतम् पृथु परिमाणेनाधिकम् वृत्त गुणैरधिकम् विश्वायु पृत्स्नायुन्यकारण अभिनम् विनाशरहितम् ॥७॥ अम्म थैहि पौ बृहद् द्युम्नं सहस्रसार्तमम् । इन्द्र ता रथिनीरिपः ॥ ८॥ अस्मे इति। धेहि । श्र । वृहत् । घुम्नम्। सहस्रऽसातमम् । इन्द्र । ता । रथिनी । इप ॥ ८ ॥ सन्द० भस्मभ्य देहि । किम् । श्रव वृदन् श्रोऽत्र कीतिरच्यते। कीर्ति महत्तीम् । गुम्नम् धननामात्र गुम्नम् ( निघ०,१०) । धन का कियत् । सहासातमम् सहनसहपानामतिशयेन सम्भवतृ, बहुसहनसङ्ख्याक मित्य । न च केवरे कीतिधन । कि तर्हि । है इन्द्र ता रथिनी इस तच्छन्दश्रुतेोग्यार्थसम्बन्धी पच्छादोऽग्राध्यादर्तव्य । या वयमर्थपामहे, या अन्येभ्योऽपि स्तोतृम्यो धत्से । ता रथिनी रथसहिता इप अग्नानि ॥८॥ बेवट० 'अस्मासु यहि यत् अन्न द्योतमानम् भनेकपुरपसभवत् । इत्तानि च बानि भयानि पुरु रपयुनानि ॥ ८॥ मुद्गर हे दन्द ! वृहत् अव महता कौतिम् अम्मे धेहि अस्मग्य प्रयच्छ । तथा सहासातमम् भतिशन सदनसल्यादिनापेतम् गुम्नम् धनम् अस्मै धेहि । तया ता घोहियवाविरूपण प्रसिद्धा रथिनी बहु मोपना १ मयानि अस्मै धेदि ॥८॥ वसोरिन्, पसुपति गीर्भिगुणन्त ऋग्मियम् । होम गन्तरिमृतये ॥ ९ ॥ यमौ । इन्द्रम् । वसुगतिम् । गो ऽभि | गृणन्त । अग्मियम् । होम । गन्तारम् । । कृतये ॥ १॥ गाग्दा , नास्ति माई २ माहिल कुमार ५ बयपम् ॥ मारण ६ मालि मामा', ८८ नास्ति निन ३१ नास्ति में परिवान्तम् कु 'संग्यामि साम्द", सरयाशम ·- सन्द० यो इति पटोनिशापांपति पापः । धनत्यापाय इन्द्र यगुपतिम् धनानो स्गमिनम् गीभिः स्तुतिभिः गन्तः स्तुरन्तः । गम्मिमा मग स्तुसो । मना पाक् । गम्मदादित्यान् रिम् । तान्त, स्मुतियोग्यमित्यर्थः । होम भादराम पा । गन्तारम् पई प्रति उनये मोमेन सपंणाय । भएमा बोरिति यमुपतिमिरपतदपेक्षपंच । यमुपतिवारदस्तु यदि पमूनां पवित्रमुपतिरियों ग्युरपघते, तपाध्यम शामिनमाद । परस्पर स्वामिनम् । तद् पधा-प्रवीणशम्दः प्रष्टो वीणाया. मित्येवं प्युपत र मय प प्रवीणो पारणे पीणों वीगायामिति र प्रयोगदर्शनार प्रष्टमानमाह । 'वीणायामेय महटम् । यसोर्यमुपदि धनस्य सामिगम् इन्द्रमायाम । उत्तपै पालनापारमनः ॥ ९ ॥ येवट० यगोः यमुपतिम् इन्दम् स्तुनिभिः स्तुवन्तः अहम् भारपामो पपम् गन्तारम् रक्षणाय ॥ ९ ॥ मुगल. वोः यमुनोऽस्मदीयप धनस्य सतय रसायम् इन्दम् होम ययमाद्यामः । पंन्यः । गोभिः स्तुतिभिः शृणन्न: स्नुपान्तः । कीरशामिन्द्रम् । यगुपतिम् धमपालकम् । मम्मियम् ऋचा मातारम् । गन्तारम् पागदेगे गमनशीलम् ॥९॥ सुतेर्मुते न्यौकसे वृहद् घृहत एदरिः । इन्द्राय शूपमर्चति ॥१०॥ सुनेऽर्यंत । निऽफिस वृहछ । बृहते । आ । इत् । अरिः । इन्द्राय । शुपम् । अर्चति ॥१०॥ स्कन्द० अभिपुते सोमे । न्योरगे मोको नियतवासस्थानम्, एतमिया यरय सोमे एवं मान्यय । स न्योकाः । सर्वत्र पान दलाशेपणत्यात् पट्यर्थे पतुर्थी । म्योकसः नियतसोमास्यस्याननिया. सस्प स्पभूतम् । वृहद महत् । वृद्दते महते शारीरेण चौपण या । भा इत् इति पवारणी। अरिः ईश्वरः । शुत्युपारण समर्थ इत्यर्थः । इन्दाय इन्मस्य । शूपम् बलम् । अति स्वीति । सः। स्तोता मात्मानमेव परोक्षरूपेण प्रथमपुरण प्रतिनिदिशति । अहं रतीमात्यर्थः । अथवा न्योकसे यूहते इन्द्रायेति स्वाय एष पदप्य चतुर्थी । मुतेमुत इरपनन पसमध्यते । इन्दार्थमभिपुते सोम महद् पलं स्तीति । काय । सामान्' सब्धेिश्चन्द्रस्य ॥१०॥ येड्यूट संपू सुतेषु न्योकर भारमीपगृपाई पुर्वते महद् प्रलं महते इन्द्राय एव स्तोमानां प्रेरिता स्तोता यदति ॥10॥ मुद्गल०, एदरिः सोऽपि यजमानः इन्द्राय सुतेमुत इन्द्राधमभिपुते तत्तत्सोम शूएम् दलम् अति स्तोति । इन्द्रस्य पराफर्म प्रशंसतीत्यर्थः । कोशं शूपम् । बृहत् प्रौढम् । कीदृशापेन्द्राय । न्योकस नियतस्थानाय बृहत प्रौदाय ॥१०॥ इति प्रथमाष्टके प्रथमाध्याये अष्टादशो धर्गः ।। [१०] गायन्ति त्वा गायत्रिणोऽन्त्यमणिः । ब्रह्माणस्त्वा शतऋत उर्बुशमिय येमिरे ॥१॥ गायन्ति । त्वा । गायत्रिणः । अर्चन्ति । अर्कम् । अकिंणः । ब्रह्माणः । त्वा । शतक्रतो इति शातऽतो । उत् । वंशम् इव । येमिरे ॥ १ ॥ 25-3-20 १. स यज्ञे थि' साम्य. २. वीणाया वीणा' विसाप. ३. पम् वि. ४. नास्ति कि.. ५-५, एत् पाद विति पूर कु. १. नास्ति कु. १. वापरोसाबवि. ८.नि साम्ब वि. ९. त्किस्य साम्य. ... प्रेरविता मल साम्य, ·बेदे राभाप्ये [म, ११, १९ स्कन्द० गायतिरर्चतिकर्मा । स्तुवन्ति ला गायत्रिण गायत्र साम, वदन्त उदातार । न च त एव केवरा । रिन्तर्हि । अन्त स्तुवन्ति अवम् देव साम् अपिण मन्योऽया उच्यते । तदन्तः होता रोऽपि । ब्रह्माण ब्रह्मा एक करिए । तरपुरषास्तु ग्राह्मणाग्यस्यादीनपेक्ष्यद बहुवचनम् । ग्रहाणोऽपि त्या हे शनरुतो। बहुकर्मन् ' बहुप्रज्ञ' यााउत वशमिर येमिरे यया वदिचद् चशमुद्यऐन, एवमुरिन्ति उरिक्षपन्ति । उच्छूयन्तीत्यर्थ । वीर्यवृद्धिश्चायोछायोऽभिप्रेत । स्तूयमाना हि देवता वीर्येण वर्धन्ते । सर्वपिन स्त्रै स्वै स्वोस्था स्तुपन्तीति समस्तार्थ ॥१॥ वेङ्कट० गायन्ति त्वाम् उद्गातार । अचंन्ति अर्घनीय होतार । इस्थमुभये ब्राह्मणा त्वाम् शतस्तो ! वशमिव बाहुभि 'स्तोरशस्त्रै उमच्छन्ति ॥ १ ॥ मुगल. 'गायन्ति' इति द्वादशचं तृतीय सूक्तम् । मधुच्छन्दा. । अनुष्टुप । हे शतकता 1 इन्द्र'ला त्वाम् गायनिण उदातार गायन्ति स्तुवन्ति । अणि अर्चनतिमन्ययुक्ता होतार अर्वम् अर्चनीयमिन्द्रम् अर्चन्ति शस्त्रगतैमन प्रशसन्ति । ब्रह्माण ब्रह्मपभृतय इतरे माह्मणा त्वा त्याम् उत् येमिरे उन्नति प्रापयन्ति । दृष्टान्त । वशमिव यया वशाने नृत्यन्त शिल्पिन प्रौढ वशम् उत कुर्वन्ति तद्वत् ॥३॥ यत् सानोः सानुमाद् भूर्यस्पष्ट करीम् । तदिन्टो अर्थ चेतति यूथेन वृष्णिरैजति ॥ २ ॥ यत् । सानौ । सार्नुम् । आ । अरहत् । भूरि । अस्पष्ट । कर्नम् । तत् । इन्द्र । अयम् । चेतति । यूथेन । वृष्णि । एजति ॥२॥ सन्द 'यन् भभ्रम् सानो सानुम् समुन्तिात् उच्चाद् गिरिशिसराइन्यमुच्चतर गिरिशिखरम् आरइन् भारोहति । भारुहा च भूरि बहु अम्पट स्पश बन्धने । शुद्धोऽपि सोपसर्गाथै द्रष्टव्य । प्रतिभाति । कम् कर्म । 'वर्षम' (निग २,१) इति हि कर्मनाम । पृष्टियम्रनिरुता । तदायत्तानि सर्वकर्माणि प्रतिवभाति । तत् इन्द्र अर्थम् मर्नेगतिकर्मण एतद् रूपम् । गमनशील नश्वरमपि। चैतति जानाति । ज्ञात्वा च गुयेन समुदायसामान्यात् मरणोऽत्र यूथमुच्यते । सहयोगरक्षणा चात्र नृतीया । मरगणेन सह । इष्णि वर्पिता । एनति गतिकाऽयम् । वधार्य गच्छति । अथवा एन कम्पन इत्येतस्यान्तीतण्यर्थस्यैतद् रूपम् । एजयति कम्पयति । उनकशोधनाथ भूनयतीत्यर्थ ॥२॥ चेट० यदाऽर्थलिप्मु स्तोता सन् मनुष्य गिरे गिरिन् आरोहति, यदा या भूरि कृप्यादिक कर्म स्पृशति तदानीं तस्याभिकषितम् अर्थम् इन्द्र जानाति। ज्ञात्वा च चसुसमूहेन मरगणेन वा सह वर्षशील तत्समीपमागप्ठति ॥०॥ मुगल० यत् यदा सानो सानुम् आ अहहन् यजमान सोमवल्लीसमिदापाहरणाय एक्स्मात्परंतभागादपर परंतभागमास्टवान् तथा भूरि प्रभूतम् बर्वम् कर्म सोमयागरपम् अम्पष्ट स्पृष्टवान् । उपक्रान्त यानित्यर्थ । तत् तदानीम्' इन्द्र अर्थम् यतमानस्य प्रयोजनम् चतति जानाति। शास्वा च पृष्णि - १ माम् साम्ब वि २ नदीम साम्य र कु १३ यह सानु समुस्ट्रिप्रदेश उच्चार गिरि शिवरात् अन्यानतरमारोदारी । पश प्रतिरभने । कर्व कर्म । परिहि अभनिरस । तदायत्तानि सपाण कमाणि । तानि बन प्रतिवाति । तथाप मिदासात्वा माद्रि सह बम्तिा गच्छति । अयं गमनशा नश्वरम् इति रखता । अथवा ए कपने पक्षे गिन् नि मकु नि पर साम १ वरण इ, मोन दिप पानीम् मूहो ५ तर मूको ·प्रथम मण्डलम् स०, में) कासानां वर्षिता सन् यूधेन मल्गणेन सह एजति कम्पते । स्वस्थानायज्ञभूमिमागन्तुमुगुक्ते इत्यर्थः ॥२॥ युवा हि केशिना हरी वृषणा कक्ष्यप्रा । अा न इन्द्र सोमपा गिरामुपश्रुति चर ॥३॥ युक्ष्व । हि । केशिना । हरी इति । वृषणा । कत्यऽप्रा । अयं । नः । इन्द्र । सोमऽपाः । गिराम् । उपऽश्रुतिम् । चर ॥३॥ स्कन्द० 'युश्च हि नियुझव स्वरथे केशिना केशवन्तो प्रलम्बकेसरी हरी आत्मीयाधी। बृपणा युपु गृपु सेचने । रेतस्सेन्चनसमयी, तरणावित्यर्थः । कक्ष्यमा कक्ष्या रग्गुरश्वस्य यया पर्याणमुरसि बध्यते । मा पूरणे । कक्ष्याया. पूरयिरगरी, मांसपूर्ण शरीरावित्यर्थः । अथ अनन्तरं च नः अस्माकं स्वभूतानां है इन्द्र ! सोमपाः! सोमानां पातः! गिराम स्तुतीनाम् उपश्रुतिम् श्रुतेः समीपम् चर गच्छ । यनास्मदीयाः स्तुतीः शृणोषि, तत्रागच्छेत्यर्थः ।।३।। घेङ्कट० योजय प्रशस्तकेशौ मधी तरणो मेदुरतया कक्ष्यायाः पूरयितारी। भथ भस्माकम् इन्द्र ! सोमस्य पात ! स्तुतीनाम् उपश्रवणम्' चर ॥३॥ मुगल. हे सोगपाः सोमपानयुक्त ! इन्द्र ! हरी त्वदीयावश्बी युश्व हि सर्वथा संयोजय । अथ अनन्तरम् नः अस्मदीयानाम् गिराम स्तुतीनाम् उपश्रुतिम् समीपे श्रवणम् उद्दिश्य चर 'तत्मदेशं गच्छ । कीदृशौ हरी। कौशना स्कन्धप्रदेशे लम्बमानकेशयुक्तौ वृषणा सेचनसमयौं युवानो वक्ष्यप्रा अश्वस्योदरबन्धन- रगुः कश्या तस्याः पूरको । पुष्टानावित्यर्थः ॥३॥ एहि स्तोमाँ अभि स्वराभि गृणीया रुव । ब्रह्म च नो वसो सचेन्द्र यज्ञं च वर्धय ॥४॥ आ। इहि । स्तोमान् । अभि । स्वर । अभि । गृणीहि । आ । रुव । ब्रह्म । च । नः । यसो इति । सा । इन्द्र । यज्ञम् । च । वर्धय ॥४॥ स्कन्द एहि 'अपरन्छ । श्रावस्य च झोस्पल, श्वधि, सर : श्वल्पना स्थ शम्शेपलायो । इह तु सामयंटू गत्यर्थ । भस्मदीयाः स्तुतीरभिाछ। भथा स्वरतिः शब्दार्थ एव । स्तोमानित्येतच एहीत्यनेन सम्बध्यते । एह्यस्मदीयान् स्तोमान् प्रति । आगत्य चाभिस्तर अभिशब्दयास्मान - आगच्छत स्तोतारः!, भागतोऽद, स्तुत, किमतः परमाचे' इति । अभिस्वृत्य च अभि गृणीहि - १.१. युस नियोजय । प्रलम्बकेसरी आत्मायौ अश्वी स्वरथेषु । इषु सेवने । रेतसेचनसमधी तरुणौ कक्ष्या रन्जु. यया अबवोरसि पर्याण बध्यते । तत्पूरपितारी मासपूर्ण शरीरौ । अथारमाकमिन्द्र सोमाना पातः स्तुतीना श्रुतेः समीपं चर । 'अन्ययं विभविन" (पा २,१,३) इत्यादिश्वेग समा. । उपकुम्भवत् । पत्रस्थः अस्मत्स्तुनौः शृणोपि तत्रागच्छ बिभ कु. २. उपश्रुतिन् साम्ब, भतण- वि. पं. ३. प्रदेशम् वि. ४-४. आख्यातमनुत्ये पूर्व पूर्व क्त्वा पायो यन्त्र । व गतापर। न शब्दोपतापयोः । आगत्यास्मत्स्तुती: अभिगच्छ । एत्य अरमान् अभिशब्दय भिम कु.

·ऋग्वेदे सभांच [अ १, अ १, १९ भभीत्यय प्रतीत्येतस्प स्थाने। प्रतिगृणीहि। आ रुव च शब्दय च। किम् । सामथ्यांच्छस्न चोचारपत्यर्थ । हेतुर्वतया चोमयत्रापि इन्द्रस्य कर्तृत्वम् । प्रतिगृणन्तमभ्वयु शसन्त च मा प्रयुध्येत्यर्थ । एतत् मुचन प्रम च स्तुतिरक्षणम् न भस्माक स्वभूतम् । वसो ! शतपथे वसिष्ठ इति वसुशब्दस्याति शयितप्रत्ययान्तस्य यदै नु श्रेष्टस्तेन वसिष्ट' (माश ८.१,१,६) इति प्रदास्यतमबचनेन श्रेशन्दे नार्थविवरणदर्शनाद् वसुशब्द प्रशस्यनाम । प्रशस्य । अथवा 'वसु' (निघ २,१०) इति धननाम । सामर्थ्यासान्तणीतमत्वर्थम् । धनवन् । सवा सह है इन्द्र ! यज्ञम् च वर्धय समापय । स्तुतियश्यादि समाभिरेव वृद्धि ॥४॥ वेङ्कट० आगरछ स्तागान् अस्मदीयान् । सशब्देन मुखेन पुन पुन प्रोत्साहय । 'आया मोदैव' (आश्री ५ ९,४) इति अभि गृणाहै । 'प्रतिगृणन्तम् मध्ययुं शसन्त मा च नियुडव' । 'आ च रुव इलोकम् । अस्माकम् इन्द्र ! स्तोत्रम् च सह वर्षय वासयित ॥ ४॥ मुगर ई यसा निवासकारणभूत दन्द्र। एहि अस्मिन कर्मण्यागच्छ । मागत्य च स्तीमान् उदातृप्रयुक्तानि स्तोत्राणि अभि स्वर अभिएक्ष्य प्रशसारूप शब्द कर। तथा आध्वर्यवमभिरक्ष्य गृणाहि शन्न कुरु। तथा "होतृप्रयुक्तानि शस्त्राणि आरक्ष्य रय शब्द कुर । परितोपेण सर्वानृविज प्रशसेत्यर्थ । तत ऊर्ध्वम् न भस्माकम् बन्न च अव च यज्ञम् च अनुष्ठीयमान कर्म च सवा सह । वर्धय सागत्वसम्पादनेन पज्ञ वर्धयित्वा तत्तरमन्नं च प्रवृद्ध कुरु ॥४॥ उक्थमिन्द्राय शंस्यं वनं पुरुनिष्पिधै। शुक्रो यर्था सुते' णो रारणत सरयेषु च ।। ५॥ क्यम् । इन्द्राय । शस्य॑म् । वर्धनम् । पुरुनि सिधै । शुक । यो । सुतेषु । न । ररणत् । सरयेषु । च ॥५॥ स्कन्द० टक्थम् इन्द्रस्यार्थाय शसनीयम् । कीदृशम् । वर्धनीयम् । कस्य । सामथ्यादिन्द्रस्य । स्तूयमाना हि देवता वर्धत बीयण । कोशायन्द्राय । पुरुनिपिथे निरित्येप नीत्येतस्य स्थाने । बहूना शाणा निविध निवारकाय । निष्कृत्य वा साधयिो स्ववशीक। 'कथ च पुन शसनीय । शन शक्त इन्द्र । यथा मुनेषु न भस्माकम् शरणम् रमरिद डान्दस णत्यम् । रणियों रमेरर्थ । अत्यन्त रमते । सायेषु च ससिषु चास्माभि सह । अवैगुण्यमनेन प्रकारणोच्या | भविगुणासिनो हि मुतेषु सत्येषु च देवता रमते॥॥ पेट्सट० उधम् इन्द्राय शसनीय, दरस्य वर्धनम् भनेकपा मापूर्णा निपे ' मथा शम झन सोऽस्माक यापु सग ययुर अत्यन्त रमेत ॥५॥ 1 " अभि प्रती प्रतिगिर कारय । अपर्णा शव शम्दय । स्तुतिलक्षण मम घ वररमा हे धनवन् महमा स्मारय । दुनिया मोहिं समाप्तिरेव परि । अथदा दमो बलिष्ठ प्रशस्य विमा २१ नास्ति ए १३ नारित माप कु, मागरम् ए आपदोरम् आरव विप, माइक नु न , पारश्ोक १ युटिकम् मै ". स्पापाय वय सिनीयम् । पदस्य क्यनम् विभF १६ गा र भरममनेषु भरयर्थ रमने । मगरक्षेषु च भरमामिग्मा सगुणमिल । मुझेषु सध्या रोन रमते तिम-म एवम् । पनीरा निभा .. गांव निमरे बिप, भे बार', * पत्र मागम ८ सम्व्येषु वि ·५९ सू१०,म] प्रथम मण्डल मुहल० इन्द्राय इन्द्रार्थम् वर्धनम् दिसाधनम् उक्थम् शस्त्रम् शस्यम् अस्माभि शसनीयम् । कीदृशाय- न्द्राय । पुरुनिायेधे बहूना प्रणा निषेधकारिणे । शक इन्द्र न भस्मदीयेषु सुतेषु पुत्रेषु राश्येषु च सखित्वेष्वपि यथा येन प्रकारेण रारणत् मतिश्येन शब्द कुर्यात् तथा शस्यमिति पूर्वत्रान्वय । भस्मदीयेन शस्त्रेण परितुष्ट इन्द्रोऽस्माक पुनान् अस्मत्सरपानि च बहुधा प्रशसरिवत्यर्थ ॥५॥ तमित् सखित्व ईमहे तं राये तं सुपीयें । स शुक्र उत नः शकुदिन्द्रो बसु दर्यमानः ॥६॥ तम् । इत् । सखिज्वे । ईमहे । तम् । राये । तम् । सुऽवीर्य । स । शुक्र । उत्त । न । शकत् । इन्द्र । वसुं । दर्यमान ॥६॥ स्वन्द 'य उक्गुण इन्द्र तम् इत् इति पदपूरण । सखिवं द्वितीयार्थे सप्तमी। सखित्वाम् ईमहे याभारुमाऽयम् । याचामहे । समा अस्माक भन्नेत्येतत् प्रार्थयामा इत्यर्थ । तम् एव राये इयमपि चतुर्थी द्वितीयार्थे । धनम् । सुबाय इत्ययमपि द्वितीयाथें । शोभन वीर्यम् । रा शक उत शब्दोऽप्यथें । स शब्दाच परो द्रष्टव्य । सोऽपि शक शक्क न अस्मभ्यम् शकत् 'शिशति तुप्रति' (तु निघ ३,२०) इति शकिदानरमा पठित । अय तु मुद्दोऽपि सामर्थ्याद् दानकर्मा । धनां ददात्वित्यर्थ । अथवा शकि स्वार्थ एव । उतशब्दस्तु यस्मादथे । शकेन कर्मभूतेन धावन्तरण नित्यसम्बन्धाद् योग्य- स्य तस्याध्याहार । स शको यस्मादस्मभ्य शक्नोति दातु तस्माद् याचामह.इति । यस्माद् दान समर्थ इत्यर्थ । क स.। उच्यते । इन्द्र । कदा ददातु शक्नोति वा दातुम् । उच्यत । वगु दयमान दयतिनिभागकर्मा (तु या ४,१७)। 'रक्षणहे वो क्यिाया' (पा ३,२,१२६) इति रक्षण शानच् । एवं चाय स्तोतृभ्यो धन विभनन् । यदा स्तोतन्यो धनविभाग तदा । तस्मादस्मभ्यमेतद् ददातुम इत्यर्थ ॥६॥ वेङ्कट० राम् एव समित्यै अपेक्षित सखा भव इति याचामहे । तम् एव धनार्थम् । तम् एव शोभन- बार्थम् । स शक्त इन्द धन प्रयच्छन् भस्मान् शतान् करोतु ॥६॥ मुद्गल० "सलिये निमित्तभूते सति तम् इत् तमेवेन्द्रम् ईमहे 'प्राप्नुम याचामहे । तथा राय धनार्थम् तम् ईमहे । तथा मुबार्य शोमनसामर्थ्यनिमित्तम् तम् ईमहे । उत अपि च शक दाक्तिमान् स इन्द्र न अस्मभ्यम् वम् धनम् दयमान प्रयच्छन् शरन् अस्मदीयरक्षणे शकोऽभूत् ॥ ६॥ इति प्रथमाष्टके प्रथमाध्याय एकोनविंशो वर्ग । सुविवृत्तं सुनिरजमिन्द्र त्वादातमिद्यशः । गवामपं जं वृधि कृणुष्व राधो अद्रिवः ॥७॥ सुऽवृतम् । सुनि ऽअजम् । इन्द्र । लाऽदांतम् । इत् । यर्श । गाम् । अप । व्रजम् । वृधि । कृणुष । राध । अद्भिऽ ॥ ७ ॥ - 11 नास्ति मैं २ णद् यथा येन श्रति मूको ३३ समिद उत्तगुणमिदम् । सहित यावामहे । तमेव धन लोभन चीयद । सोऽपि शक अस्मभ्यमदात् ददातु । अथवा शक त । यस्मात् न दातु शक्नोति तस्मादीगदे। रद या यदा वसु दयमान तदा चदा अरमभ्यमेतदातु । दय विभागे । 'हक्षणहेत्वो कियाया' (पा ३,२,१२६) इति शानन् । सावन्यो विगजन् वि भकु नास्ति मूको शी धनम् मूको "ति एवं चाय लक्षणे शानच् लो' मूको ददाने मूको ४ सखा सवि ५ सखित्वेन मूको १६ नास्ति दि ·देदे संभाप्ये [अ१, १, व.. सन्द० 'मुग्निम् सुरु के प्रकाशम् । मुनिरनम् निरित्येष नात्येतस्य स्थाने । बन गविक्षेपणयो । मुनिक्षेपम् । यत्र या विनियोक्तुमिन्यते, तत्र तत्र प्रभूतत्वात् सुपिनियोनमित्यर्थ । हे इन्द्र वादानम् त्वया दत्तम् । कस्मै ! सामप्यांत् अस्मभ्यम् इत् यश इच्छद पदपूरण । यश अजम् । इनाना न गवाम् आबर वि का गोष्टमुच्यते । गवामात्मीय गोष्टम् अप वृधि अपाणु उदाग्यो । आरमीयात् गोष्टाद् गा मानापास्मम्य देहीत्यर्थ । अयमा प्रापोऽत्र गाद उच्यन्त । अदाब्दोऽपि मेघनाम (तु निघ १,१०) । वृष्टिरक्षणानामपा सम्बन्धिन मेघमुदाय्य वर्षयस्यर्थ । रणव राय धन च कुर । धन च देहीत्यर्थ । है अदिव । भतिरिति पर्यतनाम'। अयापि ताहितेन फवनिगमा भवन्ति' (या २५) इत्यतन न्यायेन पर्वतविकारो पन्नोऽप्यहिरच्यते, भादरणाद्वा मेघानामसुराणा चयनिन ॥ वेङ्कट० मुल अपाहत दिगन्तपु महत्तया सुर च निर्गन्छन् इन्द्र। त्वया दत्तम् एव अयम् । स व दानाय गोगाद्वारम् आथि । कुर धनमरमभ्यम् । अदिव मनिराणात्यमिवानिति बत्र । तद्वन् ॥७॥ मुद्दल हे इत्र । यश अन्न कर्मपरभूतम् मुवित्रतम् सुद्ध सर्वत्र प्रमृतम् मुनिरतम् सुसेन नि शेष प्राप्त शक्यम् वादानम् इन् स्वया शोधित सम्पमिति शेप । इत पर क्षीरादिरसलाभार्थम् गवाम् न नम् निवासस्थानम् अशी उदाटतद्वार गुरु। हे अद्विद । पर्वतोपतिपदयुभेन्द्र 1 राध धनम् राय सम्पादय ॥७॥ नहि त्वा रोटनी उभे ऋयायामिन्यतः । जेपः स्वपतीपः सं गा अस्मभ्यं धूनुहि ॥८॥ नहि । वा । रोदसी इति । उभे इति । ऋधायमाणम् । इन्वत । जर्ष 1 से ऽनता । अप । सम् । गाः । अस्मभ्यम् । धुनहि ॥ ८ ॥ स्वन्द० 'नाह इति निभावो मेत्यनेन समानार्य । न त्वाम् रोदसा यावावि मै अपि प्रषायमाणम् 'कमायना अभियुता मयन्त (४.५,८) इत्यादिप्रय गदर्शनाद् म्यायविर्वधार्य । पन्त शन्न । चन प्यातिकमांऽयम् । प्याप्नुत । रचून मन द्यावापृयिन्यो सरशारीरण बीयेण वा त्व महारो भवसीत्यर्थ । किन ना जयसि त्वम् बा । कीरश । स्वयंना स्वरादित्य स्वरदिमभिरादाया सामन्तिकानयनाद सत्य । अया स्वान्द सर्वपर्याय । सर्व साध्य यासामस्ति ता स्ववत्य । ता स्वयंती । आदित्यादम्यादता सर्वस्य या साधिका इत्यर्थ ॥८॥ पट० नहि त्या पारारपिन्या उभे अपि घ्नन्त' मेध महच्या व्याप्नुत । तथा मति स वं जप दिवि स्थिता अर । जिग चास्मम्मम् ता मप मम् धुनाह ॥ ८॥ 1 11 देद मक्ष रखका दमनन् । मान्नु गमनाय गेन । सादय । पानीय गाभानीदरमभ्यं मा । अथवा मागे मात्र । दई मेनन् उपाय बाथन् । त्यधन है बनिन् । पवनविकाराचा करमा म पुरयेदिनी रन् नि म तिाय नको २२ सन साम्ब ३ नास्ति साम्य ५. नास्ति हो जादुम भी वा स्यन् मन न प्यनुत । मन्दी मनवा मायदा माथापा र न्यमि। रक्षगा अमान्य मक एल्य निमा तय मुमेन गता वाली समस्या विम ए.

·सू१०, म] प्रथम मण्डल मुगल. हे इन्द्र' ऋघायमाणम् शत्रुपध कुर्याणम् खा त्वाम् रोदसा उभे यावापृथिव्यावपि त्वदीय महिमानम् नहि इन्चत । व्याप्तु न समर्थ इत्यर्थ । तादृशस्त्वम् स्वर्वती स्वलोकयुक्ता अप वृष्टिरूपा जेष जय । प्ररयत्यधं । कि च वृष्टिप्रदानादनासपत्रूचम् अस्मभ्यम् क्षीरादिरसप्रदा गा सम् धूनहि सम्यक प्रेरय ॥८॥ आश्रुत्कर्ण श्रुधी हर्बु न चिंधिप्य मे गिरेः । इन्द्र स्तोममम मम कृपा युजश्चिदन्तरम् ॥९॥ आश्रुत्ऽकर्ण । श्रुधि । हन् । नु । चित् । दधिप्प | में | गिरे । इन्द्र । स्तोमम् । इमम् । मम । कृष्व । युज । चित् । अन्तरम् ॥ ९ ॥ सन्द० ह आनुवर्ण श्रुधा हवम् भाद्वानम् । ध्रुरवा च न वित् दभिन्न 'नु' (निध २,१५) इति क्षिप्रनाम । चिच्छद पदपूरण । क्षिप्र धारप मनसि स्थापर । पित्यर्थ । श्रवणार्थ एव या सामर्थ्याद् दधाति । किम् । गिर स्तुती रौकिकीयांज्यानुवाश्यार क्षणा या । न च गिर एव कैयरा । किन्तर्हि । हे इन्द्र' स्तोमम् इमम् मम एव स्वभूत शस्तलक्षणम् । श्रुत्वा च कृषकुरप्वायुर चित् समनस सिनिकृष्टतम । क पुनरन्द्रिस्य सहाय । । युरसो वा सखित्वात् सरयुश्च सहायताया अवश्यम्भावित्यान । विष्णुा । तस्यादि विष्ण) पितरम्' (२४,१८,११) इति इन्द्रस्य सखित्यदर्शनात् । मदगो बा ॥९॥ वेङ्कट० आभिमुरयन निवेदितस्य प्रवणपरपर्ण । शृणु ह्वानम् । क्षिप्रमेव च हृदये धारय मदाया गिर । इन्द! स्वामम् च इमम् मदीय सहायाद् अपि तब सन्निदृष्ट कुरु॥९॥ मुगल. हे आशुत्वर्ण सर्वत श्रोतारौ कौँ यस्य तादृश दन्द ! त्वम् भस्मदीयमाद्वानम् नु क्षिप्रम् श्रुधि शृणु । गे गम होतु गिर चित स्तुतीरपि दथिन चित्ते धारय । किच मम मदीयम् इमम् स्तोमम् स्तोत्ररूपवाकसमूहम् युत नित् स्वकीयसरयुरपि अतरम् कृाव बासन्न कुरु । यथा तस्य वचन स्व प्रिय मन्यस तदस्मदीयस्तुनावपि प्रीति कुर्वित्यर्थ ॥९॥ विद्या हि त्या वृषन्तम बाजेषु हवनश्रुतम् । पन्तमस्य हूमह ऊति सहस्रसार्तमाम् ॥१०॥ निम । हि । त्वा । वृषन्तमम् । वाजेषु । हवनऽश्रुतम् । पन्ऽतमस्य । हूमहे । ऊतिम् । सहनऽसातमाम् ।।१०॥ स्कन्द "हिन्दो यादथे । यस्माद विन हानीम का सम्वरम् अतिशयन परिवार का सामेषु हवनश्रुतम् मातांनामादानस्य प्रोतारम् । प्रार्थना रक्ष्यत । यस्मापदश्रुतस्तस्माच्छन्दोऽध्यातव्य । तसात् एन्तमस्य अतिशयेन वपितु तब स्वभूना हूमह। भिआह्वानस्याहूयमानप्रार्थनादिनाभावित्वा दालानेनार प्रार्थना रक्ष्यत । प्रार्थनार्थ एव वा सामाद् यति । नार्थयामदे। सातम् पालन सहस्र सातमाम् स्तोत्रसहस्राणामतिदायेन सभक्ताम् । यथा बहूनि स्तोमसहस्त्राणि पठितामीत्यर्थ ॥१०॥ " आभिमुख्यन योनारी वर्गों यस्य स ख गुण आहानन् । पुवा नि मारतुती मनाम स्थापय । या यापुरोनुवास्यानि गिरो वा । हे इद्रम शत्ररक्षण रतो खुरपा कुरष । युन सहाया । अन्तरं सानिकारतमम् । कुस्मो वा विष्णुना मरतो का रहस्य जाय विज कु सिझन मूको हाय वा सरिदत्वात् सूको २ नास्ति साम्य कु ३ नास्ति त्रि १ स्तुवाप में' ५५ यस्मानानीमरानामनियमेन वर्षिनारं सडग्राम पानामाझानरय मानारम् । तस्माद पन्तमस्यानिशयन वयितुस्ने पालन प्रारयामहे : इन्स्तु सहसममाक्तितमाम् दिए अफ यमानस प्राय साम्बर ·म्वेदे सभाष्ये [१, म १, २ २० घेङ्कट० जानीम. हि त्वाम् अतिशयेन वर्षितार सामेषु च योद्धृणामावानस्य श्रोतारम् । मत तवातिशयेन 'सहस्रस्य दानीम् उतिम् हवामहे अस्माकमियमस्तु इति ॥ १० ॥ मुगल० है इन्द्र वा त्वाम् विद्य जानीम । कीटश त्वाम् । पन्तमम् कामानामतिशयेन बपितारम् । थानेषु सामेषु चनश्रुतम् अस्मदीयस्यातानस्य श्रोतारम् । षन्तमस्य अतिशयेन कामाना वषितुस्तय छतिम् रक्षामस्मद्विपयामुद्दिश्य हमहे यामाह्वयाम । कोदशीमूतिम् । सहनसातमाम अतिशयन धनसहवाणा दानीम् । हि पूरण 100 आ तू न॑ इन्द्र कौशिक मन्दसानः सुतं पिंघ । नव्यमायुः प्रसूतिर कृधी सहस्रसामृपिम् ॥११॥ आ । तु । न । इन्द्र । कौशिक । मन्दसान । सुतम् । पिब । नव्यम् । आयुं । प्र । सु । तिर । कृधि । सहस्रऽसाम् । ऋर्पिग् ॥११॥ स्वन्द० आइत्युपसर्ग पित्र इत्यारयातेन सम्बन्धयितथ्य । तु इति पदपूरण : क्षिप्रार्थों वा । क्षिप्रम् न भस्माक स्वभूतम्' । हे इन्द्र 1 कौशिक | कुशिकस्य पुत्र ! । भन तिहासमाचक्षते-इपोरथपुत्र कुशिको नाम राना पुत्रमिन्द्रतुल्य कामयमानो ब्रह्मचर्य चचार । तस्य गाथी नामेन्द्र एव स्त्रय पुनो जात इति । तानम्- पुनमिन्द्रसम कुशिको ब्रह्मचर्य चचार इच्छन् । तस्य वैपारभर्गायी पुन इन्द्र स्वय चने' (तु का अनु २,३,१) इति । अथवा कुशिमिर्बद्ध स्तन द्रष्टा दोग्धा वा कौशिक । तयादि चरकाध्वर्यय इतिहासमीयत-चिल्लारो धै पृइने स्तना आसंस्ततरिनभिदयभ्योऽहत् । वुशामिरेकोऽनुनद आसान् । त वा इन्द्र एवापश्यत् । तेनेन्द्रायवादुहत् । राहा अस्य बौशिकत्वम्।' (मै ४,५,७) इति । वस्य सम्बोधनम् हि कौशिक ! । मन्दसान मन्दति स्तुत्यों चा मोदनार्थो वा । स्तूयमानो मोदमानो बा। मुतम् सोमम् आ पिव। सापीय च नव्यम् स्तुत्पम् अत्युत्कृष्टम् आयु मन्नम् । अथवा न नम्यम् । स्वार्थिको यत् प्रत्यय । आयुरपि जीवित्तमुच्यते । मिचिरप्रवृत्तमिदमस्माक जीवितम् । प सू तिर प्रमुपूर्वस्तिरति । सर्वत्र वृद्धवयं । सुन्छु प्रवर्धय । कृधि कुरु च । माम् राहनसाम् धनप्तहस्राणा सभक्ताम् ऋषिम् मधुच्छन्दोनामानम् ॥ १॥ वेङ्कट० 'पुरमिन्टमममिच्छन् कुशिको ब्रह्मचर्य घयार । तस्येन्द्र स्वयमेव पुत्रोऽभूत् । साऽस्य कौशिकता' ।' ‘स मुवर्णरजताभ्याम् फुशाभ्यां परिगृहात आसीन् । साऽस्य कौशिकता' (तैना १,५,१०,२) इति प्राक्षणम् वा। 1 होतारम् विप २-२ पय दातीम् निरप, एय दापिम् कु साम्ब उपमरमाय स्पेन शिव 1 कौशिवरदे क्या-सारथमुनी राना बुद्धिक कामयन् गुनम् । इयं तदयवीर जान चार च ॥ गौनामेट एताम्य पुत्र मनवान् कि । इति कौन्तिवम् । अथवा कुगिभिर्वद्धस्य दश दागा वा कोरिक । तया दरकारपत्र । पनेनारयाइववार सा देवेभ्यो दुइव शिभि । एकोप्नुबद्ध विभिन्न गावान् हरि || वा कोलिक । मदिरी मौनयो । स्यमानो मोदयमानो वा कुनै पित्र । नय रतु यमन । भयान मत मुपु प्रय। प्रतिरतिभयो। कुर भनम मा संमत्तारम् चित्तार पप्लेगनमा भाभदेवम्योडाभिषेप नगर मार्ग त पाइन शायर तेनेदारोग वा भरय काय भाग मामि माम्ब रिममिति मूको म मा, १४, ५५. इति नाम् विए". नादि सान' ·सू.१०, मे १२] प्रथम मण्डलम् भाभिमुरयेन क्षिप्र पिप इन्द्र । बौशिक ! अस्माक महृष्यन् सोम नवतमम् आयु च मुटु प्रवर्धय । कुरु च सहस्रधनस्य समकार मधुच्छन्दसम्मृपिम् ॥११॥ मुद्गल हे इन्द्र! तु क्षिप्रम् न अस्मान् प्रति आ गच्छति शेष । हे कौशिक । कुशिकस्य पुवेन्द्र । मन्दसान हृष्टो भूत्वा सुतम अभिपुत सोमम् पिद । यद्यपि विश्वामित्र कुशिवस्य पुत्रस्तथापि तद्रूपेणेन्द्रस्यैवोत्पनत्वात् कुशिकस्य पुनत्यमविरुद्धम् । अनुक्रमणिकायाम्-'बुशिकस्वैगीरथिरिन्द्रतुल्य पुनमिच्छन् ब्रह्मचर्य चचार । तस्यैन्द्र एव गाथा पुनो नझे' (ऋ अनु ३, १) इति उक्तम् । नव्यम् सर्वदेवस्तुत्य' कर्मानुष्ठानपरम् आयु जीवितम् प्र सू तिर प्रकर्षण सु बर्धम् । ततो माम् सहस्रसाम् सहनसरयाकराभोपेतम् ऋषिम् अतीन्द्रियद्यारम् कृषि कुरु ॥१३॥ - परि त्या गिर्वणो गिर इमा भवन्तु विश्वतः । वृद्धायुमनु वृद्ध्यो जुष्टा भवन्तु जुष्टय ॥१२॥ परि । त्या । गिर्वण । गिरे । हगा । मनन्तु । विश्वत । वृद्धऽआयुम् । अनु । वृद्धय । जुष्टा । भवन्तु । जुष्टय ॥१२।। स्फन्द० परि इश्युपसर्गों भवन्तु इत्यारपातेन सम्बन्धयितत्य हे गिर्वण | स्तुतिभि सम्भजनीय। स्तुतिभिर्वा सभक 'गिर इमा अस्मदीया परि भवतु परिपूर्वो भवति सर्वत्र परिग्रह । परिगृहन्तु । विश्वत सर्वत । कीदृशम् । वृद्धायुम एतिर्गत्यर्थ । वृद्धान् शत्रुन् वधाय प्रतिगन्तारम् । कीरश । अनु वृद्धय अनु इत्येष पदपूरण । सुशब्दस्य वाऽर्थे । सुन्छु वृदा । ताच ते जुदा प्रिया भवतु जुण्य श्रीणयिय ॥१२॥ घेङ्कट० 'गुरुपकृनुगूतये' (ऋ१,४,१) इत्याद्या गिर त्वा गीर्भिर्वननीय । सर्वत परि भवतु परितो भवन्तु । तथा 'वर्थितास स्वाम् अनु अस्माकम् रद्धय मपतु पर्याप्ताश्च भवन्तु अस्माक' थिय ॥१२॥ मुगल. हे गिर्वण । भस्मदीयस्तुतिभागिन् । विश्वत सर्वेषु कर्मसु प्रयुज्यमाना इमा गिर भस्मदीय स्तुतप ला त्वाम् परि भवन्तु सर्वत प्राप्नुवन्तु । कीदृश्यो गिर । वृद्धासुम अन प्रवृद्धनायुष्यणो पेत वामनुसृत्य वृद्धय वर्धमाना । किच एता गिर गुण त्वया सरिता सत्य जुष्टय अस्मान प्रीतिहेतव भवन्तु ॥१२॥ इति प्रथमाष्टके प्रथमाध्याये विशे वर्ग , 'तरम् साम्ब २ गाधी कि ३ नास्ति गुको ५ "देव' को शिवण स्तुतिसंभक्त त्यामरमदीया इमा गिर परिगृजन्तु सवत् । इदान् न् प्रनिगन्तारम । मनु मुसी। सुदु दृध । ता तव प्रिया मान्तु मीणायिय । जुपी भीतिहेवनयो वि' म कु । भवत्याग्या साम्ब, भव + मघायाप्रति नि', मघायानि साम्य S तज्जुष्टय वि, तजुष्टा साम्य चाम् साम्ब कु, वर्धतावतस्माकम् साम्प', पर्षिताद लास्मा साम्य मास्ति बिरप ७ पर्यामा साम्बल ·J ऋग्वेदे सभाग्ये [ अ१, अ १,६२१ । इन्द्रं विश्वा अप्रीधन् समुद्रव्य॑चर्स गिरः । रीतम रीना पाजानां सत्प॑ति पतिम् ॥१॥ इन्द्रम् । विश् । अनीधन् । समुद्रज्येचसम् । गिर । रविऽतमम् । रथिनाम् । वाजानाम् । सत्पतिम् । पतिम् ॥ १॥ सन्द० 'जता नामोत्तम सूक्त माधुच्छन्दस उक्तवान् । इन्दम् बिश्वा सरी अापन वर्धितपस्य वर्धयन्तु वा । समुद्रव्यचसम् व्यथो व्याप्तिरप्यो । 'न ते विध्यय' (१७,०१,६), 'रामा विव्यार' (३,३६,८) इत्यादी सर्वत्र व्यापयर्थ । समुद्रस्येय व्याप्तिर्यस्य स समुद्रच्यचा त समुद्रष्यचसम् । सर्वव्यापिनमित्यर्थ । गिर स्तुतय । कीदृशम् । रथीतमम् रथ यो नयति, तस्थौ या युध्यते, स रथी । अन्येपाम् रधानाम् सकाशादतिशयेन रथिनम् । वानानाम् इति पटी पनिम् इत्येतेन सम्बध्यते । अन्नाना स्वामिन सता च पालयितारम् ॥1॥ वेङ्कटजेता माधुच्छन्दस' । इन्द्र विश्वा स्तोतृणा "गिर अपर्धयन् । अन्तरिक्षस्यैव यस्य' याति । अतिशयन रथिनम् स्थानाम् , अशाना सता र पतिम् ॥1॥ मुद्गल० 'इन्द्र "विश्वा' इत्यष्टचं चतुर्थ सूकम् । मच्छिन्दम. पुत्रो जैतृनामक । मनुष्टुप् । इन्द्र । विश्वा सर्वा गिर अस्मदीया स्तुतय इन्दम अवामपन्' पधितवत्य । कीरशमिन्दम् । समुद्रष्यचसम् समुद्रपद् व्यासान्तम् । स्थानाम् रथयुक्ताना योदघृणा मध्य रथातमम् अतिशयेन स्थयुक्तम् । यानानाम् शयानाम् पतिम् स्वामिनाम् सत्पतिम् सता सन्मार्गतिना पारकम् ॥१॥ सरये त इन्द्र वाजिनो मा भैम शपसस्पते । त्यामभिप्रणोनुमो जेतारमपराजितम् ॥२॥ ३ सरये । ते । इन्द्र । वाजिन । मा। मेम । शवस । पते ! खाम् । अभि { प्र| नोनुम । जेतारम् । अपराऽजितम् ॥ २ ॥ सन्द० 'सख्ये इति सममानिर्देशाद् वर्तमाना इति यास्यशेष । राप्य तत्र वर्तमाना वय हे इन्छ । वापिन हरिरक्षणना न स्यात । वा हरिपा यन्त इत्यर्थ । मा भेम सत्प्रसादात् कुत्तश्चिदपि मा भैम । हे शम्मम्पत! यलस्य रवामिन पालयित | था। नच मुधैवाभय प्रार्थयामहे । कि तर्हि । वाम अभि प्र णानुम नु स्तुती । पीन पुम्ये चान यटो लुक् । प्रशन्द प्रकर्ष । प्रापण पुन पुनरभिदुम । कीराम् । जतारम् प्राणाम् अपरानितम् च शनि ॥२॥ 1-1 तस्य तु जेता नानेप्तम मन मधुम्छम उच्यते । अस्य मधुज्दमो यत्तम सूक्तमित्र विश्रा अवीवनिति । मेरा नाम मधुन्द पुमध्यस्य माम्ब गि २२ गिर भवोधनापयन् वयानु दा । व्यत्र व्याप्ती। समुद्रस्येव पण यग्य त मायनम् । गुरुय । मावि यादा वा रथा । अन्याधापारियन री । गयेषा रधिनी गिम ३ म एम १४ श्रुटिनम् दि ५ नारित साम्य ६ नास्ति नि अग्निम् में. ८ नास्तिरिम ९९ पन्द्रह साये दतमाना वयं हीपन वा विषा मशाम । त्रिविमापा मारनन् पात 11 न पत्र प्राथना । दिनार या प्रकार पुन पुननियम । पन एव न पा र नरपराजित गदिमा खाना पाविता को ·सू ११,३] प्रथम मण्डरम् । । वेङ्कट० इन्द्र! 'स्वया राख्ये सति बालिनो वयं न कृतश्चित् अविभिम । बलस्य पते! त्वाम् च प्रकण अभिष्टुमो जेतारम् अपराजितम् ॥ २ ॥ मुगल० है शवसस्पते! बसस्य पालक! इन्द्र! ते तव सहये अनुग्रहप्रयुक्त सखित्वे वर्तमाना वयम् वाजिनः भवन्तो भूत्वा मा भैम शत्रुभ्यो भोति प्राप्ताः मा भूम ! अतः त्वाम् अभयहेतुम् अभि प्र णोनुमः सर्वतः प्रकर्पण स्तुमः 1 कीदृशं त्वाम् । जेतारम् युद्धेषु जयशीलम् । अपराजितम् क्वापि पराजय- रहितम् ॥२॥ पूरिन्द्रस्य रातयो न वि दस्यन्त्यूतयः । यदी वाज॑स्य॒ गोम॑तः स्तोत्र्भ्यो महते मवम् ॥३॥ पूर्वीः । इन्द्रस्य । रातयः । न । वि ! दस्यन्ति । ऊतयः । यदि । वार्जस्य । गोऽमतः । स्तोतऽभ्यः । महते । मघम् ॥ ३ ॥ स्कन्द पूर्वाः इन्द्रस्य पूर्वकाले प्रवृत्ता. चिरन्तन्यः । इन्द्रस्य रातयः दानानि 'न विदस्यन्ति चीत्ययमुप- प्यस्य स्थाने । दस्यतिः क्षयार्थः । नोपक्षीयन्ते । ऊतयः पालनानि च । यदि शुद्धोऽप्ययं यदि. मपिसहित- स्मार्थे द्रष्टव्यः । यद्याप वाजस्य गोगतः द्वितीयार्थे पछी । वाजं गोमदर्स गोभिः सहितम् । स्वोत. भ्यः मंहते दानझाऽयं महतिः । ददाति मघम् धनं च । एतदुक्तं भवति । यद्यप्यन्येभ्योऽपि स्तोतृभ्यो. नंगा धनं चन्दो ददाति । तथापि प्रभूतधनवाढवास्य पूर्वदानानि पालनानि च क्षिीयन्ते । अत्यन्त- प्रभूतधन इत्यर्थः ॥३॥ वेङ्कट० 'बहुनि इन्द्ररय दानानि रक्षणानि च न शुस्मन्त्युपर्युपरि वर्धन्ते ! यदि अयम् अन्नस्य गोयुक्तस्य स्तोतृभ्यः महनीय सङ्घ प्रयति । तदानी तेन दत्तानि धनानि तन्मुखानि रक्षणानि च न शुप्यन्ति बहुरवादिति ॥३॥ मुद्गल० इन्द्रस्य सम्बन्धिन्यः रातयः धनदानानि पूर्वाः अनादिकालसिद्धाः । अस्येन्द्रस्य सर्वदा यदृभ्यो धादानमेव स्वभाव इत्यर्थः । एवं सात इदानीन्तनोऽपि यजमानः स्तोतृभ्यः ऋत्विाभ्यः गोमतः गोस- हितस्य वाजस्य भरास्य पर्याप्तम् मघम् धनम् यदि मंहते दक्षिणारूपेण ददाति तदानीम् ऊतयः बहुधनदानपूर्वकाणि इन्द्रस समद्विषयाणि रक्षणानि न वि दस्यन्ति विशेषण नोपक्षीयन्ते ॥३॥ पुरा भन्दुपुर्या कविरमितौजा अजायत । इन्द्रो विश्वस्य कर्मणो पर्वो बजी पुरुष्टुतः ॥४॥ पुराम् । भिन्दुः । युवा । कविः । अमितऽओजाः । अजायत । इन्द्रः । विश्वस्य । कर्मणः । धर्ता । युजी । पुरुऽस्तुतः ॥ ४ ॥ 1-1. नास्ति वि. . २. विभेम मूको; विभिमः लशोधः. ३-३. नास्ति विभकु, कालमवृ' मूको; वृत्तः साम्ब'. ५-४. विः उपे । नोपीयन्ते । पाल्दनानि च । यपि याजमन गौमिरपहितम् । अमि कस् । सोम्यो धन ददाति । मध रयिः । मही दाने । मन्त्रधने अन्येभ्योषि दया नौपक्षीपने अस्य प्रभूतवाद विश कु. यिने तान्यपि तज्योतिः अत्यन्त मूको. ५-५. शुटितम् विमान्यस्य साम्द. ६. 'न्युपरि य° साम्य'. ५. महनीयस्' अB महनीय म साम्ब कु.

·मुखेदे सभाष्य [अ१, अ 1, व ११ सन्द० 'पुराम् मिट समुरसुराणा भत्ता । युवा तरुण । रवि मेधावी । अमितौजा अपरिमितबर अरायन। जन्मन एन प्रभूतारा इत्यर्थ । क । इन्द्र । कीदृश । विश्वस्य धर्मण धर्वा सर्वस्य कर्मणो धारयिता । यावदि किञ्चित् कांस्य साधारण तद् वृष्टवायत्तम् । वृष्टिश्चन्द्रायत्ता । शतो वृष्टिद्वारण सर्वस्य कर्मणो धारयितन्द्र । वन्ना बज्रगन् । पुरुष्टुत बहुभि स्तुत ॥३॥ बेङ्कटपुराम भत्ता युवा प्रान्तकर्मा अमितबर भासीद् इन्द्र विश्वरय कर्मण धर्ता वजी 'बहुमि स्तुत ॥४॥ मुद्गल० भयम् इन्द उच्यमानगुणयुक्त' अायत सम्पन्न । कोदशगुणक इति । तदुच्यते । पुराम् भसुरपुराणाम् गिन्दु भता युवा बलीपरितादिवार्धकरहित कवि मंधावी अमितीजा प्रभूतबल विश्वस्य कर्मण कृत्स्नस्य ज्योतिष्टोमादे धर्ता पोषक चा यजमानरक्षणार्थ सर्वदा वायुक्त पुरुष्टुत बहुविधै तत्ततर्मणि स्तुत, ॥ ४ ॥ रखं वलस्य गोमतोऽपापरहिवो विलम् । त्वां देवा अरिभ्युपस्तुज्यमानास आविषुः ||५|| त्वम् । यत्स्य । गोऽमत । अप । अब | अद्विऽत्र । बिलम् ।, त्वाम् । देवा । अभ्युप । तुज्यमानास । आपिपु ॥ ५॥ सन्द० "चर (निघ १,१०) इति मेघनाम । लम् मेघस्य गोमत उदकवत । अपाय अपावृतवान् अपारणोषि वा' है इन्द्र ! अद्रिव । बनिन् । बिरम् उदकनिर्गमनच्छिदम् । किश त्वा देवा अबिभ्युप । भरतरयिण इतिहासमाचक्षते-'इद्रो वे न हनिष्यन् सर्वा देवता अत्रवादनु मोपतिष्टव्यमुप मा यध्वमिति । तथति त इनियत आददन् । साऽवन्मा वै हनिप्यन्त आद्रयन्ति हन्तमान भीषया इति तानभि प्राइवसात् । तम्य सपथादायमाणा विखे दवा अन्वन् । मरतो हैन नाबहु । प्रहर भगवो जहि धीरयस्पेययनमा वाच पदन्त उपातिष्ठन्त (एना ३००) इति । एतदुच्यते । त्या देवा मरत । भविम्युप । प्रथमार्थे द्वितीयेश । अत्रिभीवास वृनधासादभीता तुन्यमानास शिप्रनामैतत् (त निघ २,१५)। त्वरमाणा आविषु मचिरत्र गत्यर्थ । शुद्धोऽपि सोपसर्गायों दष्टम्य । अनुगतवन्त ॥५॥ चेङ्कट त्वम् वरामुरस्प गृहीतपशो अपाग्यानसि बनिन् । बिग्म् । 'इन्द्रा दलस्य मिलमपी!न् सय उत्तम परासीत्' (तं ०.१, ५,१) इति ब्राह्मणम् । त्वाम् भने गच्चन्त देवा अविभीवास स्वरमविधानात् पणिभिदिस्यमाना तब जयार्थम् भागता ॥५॥ । अमुरपुराणा मला पुरनर इत्युक्त । युवा तरुण । वविनंपाती । मपरिमितबल । जमप्रति रा । पर । परगेश्वयन वा । साम्य दमणो धारयिता । समाणि कर्माणि वृष्टयावतान्येव । सा इन्द्रायचा । मन एव पो बदाम् पामि तु विमकु 11 साभारत वृष्टयासम् मूको १.३ पुरष्टा साह ५ २ गु विम ५ पुराणाम् वि में गमा उ"मात । मुबानो मेघग्य रिग्मु कपिनिगगनद्वारमायो । लपि वा । त्यामिति । ऐतरेयनामोनोक्लम- दो नियन् (एका ३,०) इति नाभिमाय । यो देवा अविभिभाम । जमि शरा । वृषसानाइमाता सरगा। 1दुर सरले भन्यगन् । वृत्र रियामन सा मत माता त्रिमन्दगण्यम् मि ८ नानिमाम्। ९ ममिवाम 11. तन्नपार्थ स तान् रिवार्य माना कि २ कान' विह ६६अदिच वरस्य मेषस्य . नास्ति ·प्रथम मण्डेला मुद्गल०. पलनामकः कश्चिदसुरः देवसंबन्धिनीर्गा अपहस कर्मिविद् पिले गोपितवान् । तदानीमिन्द्रस्त- दिलं स्वसैन्येन समावृत्य तस्माद्विलाद् गाः निस्सारयामास । हे अद्रिवः कनयुक्तेन्द्र! त्वम् गोमतः वलस्य गोभिर्युकस्य चलनामकस्सासुरस्य सम्बन्धि बिलम् अपावः स्वसैन्यमुखेन अपावृत्तानसि । तदानीम् तुज्यमानाराः बलेन हिंस्यमानाः देवाः अबिभ्युपः त्वदीयरक्षया वसादभीताः' सन्तः त्वाम् आविपुः प्राप्तवन्तः ॥५॥ तवाहं शूर रातिभिः प्रत्याय सिन्धुमावदन् । उपतिष्ठन्त गिर्वणो विदुष्टे तस्य कारवः ॥६॥ तवे । अहम् । शूर । रातिऽभिः । प्रति । आयम् । सिन्धुम् । आऽवदन् । उप । अतिष्ठन्त । गिर्वणः । विदुः । ते । तस्य । कारवः ॥ ६ ॥ स्कन्द तय अहम् शूर ! रातिभिः हेतापियं तृतीया । स्तोतृभ्यो यानि महान्छि दानानि तेहेतुभूतैः । तैरत्साहित इत्यर्थः । अथवा प्रयोजनस्यात्र हेतुत्वेन विवक्षा। तय सोमदानहेतुभूतैः । तुभ्यं सोम दातुमित्यर्थः । प्रत्यायम् प्रत्यागमम् सिन्धुम् स्यन्दू प्रसवणे इत्यस्यैतदूपम् । स्यन्दितारं सोमम् । यज्ञोत्तरसमातौ यद् गमनं तदपेक्षोऽत्र प्रत्यागमनष्यपदेशः । धात्यानुवादी वा प्रतिशब्दः भागममित्यर्थः । आक्दन भाभिमुख्येन बदन् । किम् । सामर्थ्यात् स्तुतीः । न च केवलोऽहम् । किन्ताई। अन्येऽप्यत्विज ऋषयो बा। उपातिष्ठन्त उपस्थितवन्तः स्वां स्तुतिभिः । गिर्वणः । स्तुतिभिः सम्भजनीय 1 स्तुतीनां पा सम्भकः! 1 किच विदुष्टे तस्य कारख. ते तस्येत्युभयन्न द्वितीयाथै पष्ठी । तच्छन्दश्रुतेश्च योग्यार्थसम्बन्धो यच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । य उक्तगुण, । विदुः जानन्ति स्वां तं कारवः स्तोत्रनामैतद् (तु. निघ २,१६) । अन्येऽपि स्तोतार, ॥१॥ बेट० 'तव अहम् शर! रातिभिः स्वतः अहं शूर! धनामि गृहीत्वा प्रतिगवधानस्मि । कुतस्त्वयेमानि धनानि लब्धानीति प्रगृह्यो तप धनानां श्यन्दनमाभिमुख्येन पदन् 'इन्द्रादिमानि लब्धानि' इति माम् उपातिष्ठन्त मनगाः । गीभिननीय ! तवमा तत् कर्म प्राज्ञा जानन्ति । नेपामस्माकं पर्धयाजानीति॥१॥ मुगल. हे शर! इन्द्रा तय रातिभिः त्वदीयैर्धनदाननिमित्तभूतैः अहम् होता प्रत्यायम् त्वां पुनरागतोऽस्मि । पुरा बहुषु कर्मसु त्वत्तो धनस्य खब्धत्वादस्मिन् कर्मणि प्रत्यागमनमित्युच्यते । कि पुर्यन् । सिन्धुम् स्पन्दमाने सोसम् । आवदन् मसिन सोमपाणे त्वदीया घनदानीति प्रकटयोद्धयर्थः । गिर्वणः गोभिननीयेन्द्र ! बारवः कतारः ऋत्विग्यजमानाः उपातियन्त पुरा धनलाभायं त्दामुपस्थितवन्तः । उपस्थाय च तस्य ताशस्यौदार्योपेतस्य ते वय धनदानम् विदुः जानन्ति ॥ ६॥ 1.1. शूर तप सोमप्रदानः हेतुभूतः प्रत्यागम स्थन्दितार सोममाभिमुख्येन रतुतीर्वदम् । स्यन्दू आप्तपणे । है इन्द्र ! व स्तोतुभ्यः प्रभूत ददाति । तस्मादह च सोम स्तुनाश्चाददन् स्वा प्रत्यागच्छामि स्म । न च विलोमन्ये चिज कपयो वा स्तुतिभिरुषानिधन्न । स्तुतिसमक्तः!। तिञ्च विदुः ते तस्य ला तम् । अमि छस् । अन्येऽपि स्तोतारः त स्वा विदुः । यस्त्वमेवमुक्तगुणः विभ. सिौमय मूको. २-२. लोऽई शूर सनिमि. लोई या धनानि गृहीत्वा प्रत्यागत स्यन्दिनार सौ प्रति भाभिमुल्यनावदन् । न केवलमहमन्येप्युपस्थितवन्तः ऋषयो गीभिवनीय ! य एवम्भूतः तं ला दिला स्तोतारः साम्बा, प्रशः साम्य वि', +निमान्दाभिनानि साम्म". ते तस्य कुता तत् साम्ब ३. शौदा वि.

·। १८ ग्वेदै सभाप्ये १, ११, १२१. मायाभिरिन्द्र मायिनं स्वं शुष्णमोतिरः । विदुष्टे तस्य मेधिरास्तेषां अवास्युतिर ॥७॥ मायाभिः । इन्द्र । मायिनम् | स्वम् । शुष्णम् । अब | अतिरः । विदुः । ते । तत्य । मैधिराः । तेपाम् । श्रवासि । उत् । तिर ॥७॥ स्कन्द० "माया' (निप. ३,९) इति प्रज्ञानाम । प्रज्ञाभिः । है इन्द्र ! मायिनम् अतिसन्धान- प्रज्ञायुक्तम् । शुष्णम् शुष्णनामानमसुरम् । अवातिरः अवतिरतिबंधकर्मा । हतवान् । यश्चेन्द्रः असि, विदुष्टे तस्य जानन्ति त्यान् मधिराः यज्ञवन्तः यज्ञकारिणः । तमे । सामादस्मदीया ऋत्विजः पुत्रपौत्रादिका दा। एतदात्वा भक्कतया त्वन्माहात्म्यज्ञानाभियुक्तानां तेपाम् अवासि अग्लानि उत्तिर तिरतिवृद्धयर्थः । अध्वं वर्धय । तरोत्तरवृद्धया वर्षयेत्यर्थः ॥ ७ ॥ वेङ्कट० मायाभिः एद' इन्द्र ! त्वम् मायाविन' शुष्ण्यम न्यनाशयः । तव तत् प्राज्ञा जानन्ति । तेषाम् भस्माकं वर्धय भन्सानि ॥७॥ मुद्रल० ई इन्द्र ! त्यम् मायिनम् नानाविधकपटोपेतम् शुष्णम् भूतानां शोपणहेतुम् एतन्नामकमसुरम् मायाभिः तत्प्रतिकूलः कपटविशेषः बदातिरः हिसितवानसि । मेधिरा: मेधावन्तः तस्य ताशस्य ते तय महिमानम् विदुः जानन्ति । तेपाम्, जानतामनुष्टातृणाम् श्रवासि भन्नानि उत्तिर वर्धय ॥ ७ ॥ इन्द्रमीशानमो साभि स्तोर्मा अनूपत । सहस्रं यस्य रातप उत वा सन्ति भूयसीः ॥८॥ इन्द्रम् । ईशानम् । ओज॑सा । अभि । स्तोमा: অনুন सहस्रम् । यस्य । रातपः । उत । वा । सन्ति । भूयसीः ॥ ८॥ म्कन्द० इन्द्रम् ईशानम् सर्वस्य प्रमवन्तम् । फेन हेतुना । ओजसा बलेन देनुमा । अभि स्तोमा अनूपत अस्मदीयाः स्तोमा अमिष्टुववन्तः । यस्य इन्द्रस्य । किम् । उच्यते । राहतम् यस्य रातयः स्तोतृभ्यो दानानि । उत वा उतत्यप्य]। भपि वा सन्ति भूयसीः सहस्रादपि बहुवराः । यो स्वोम्योऽत्यन्त बहूनि दानानि ददातीत्यर्थः ॥ ८॥ बेङ्कट० इन्द्रम् ईश्वरं बलैन सर्वस्य भस्मदीयाः स्तोमाः अभ्यस्तयन् । सहस्रसंरयायुक्तानि यस्य दानानि । मपि वा विद्यन्ते भूपांसीति ॥८॥ मुद्गल स्तोमाः स्तोवारः ऋत्विज्ञः ओजसा वलेन ईशानम् जगतो नियामकम् इन्द्रम् अभ्यनूषत सर्वत्र स्नुतवन्तः । यम्य इन्द्रस्य रातयः धनदानानि सहतम् सहयसंख्योपदानि सन्ति । उत या अथवा भूयमीः महाः॥८॥ इति प्रयमाष्टकै प्रथ प्याये एकविंशो वर्गः।। इति मधमे मपदले तृतीयोऽनुवाकः ॥ । 1.1.हैद व प्रशानि. अनिमन्धानप्रमायुक्त शुष्णनामानमगर इतवान् । अवनिरनिः वर्षे । इनोसि त यो यथारनो विदुः अरमदीया ऋवित्रः पुनादयो वा। सन्माशम्यान शनाभिदुकानां तेषामन्नयन काय । उौर प मि. २. व विनास्ति साम्य'. .मा माम्य विपनामान गुरम् साम्द. ५५ इन्द्र संस्य प्रमवन्त न हेतुनामदीयाः स्लोमा मितपतः । यम बानि सपादपि गुगरा ।। यः शतम्या:मग्य विभकु. १. भारित साम्य' म. .. अनून दि. ८. नाम्नि वि मैं. १. नास्ति हए.

·प्रथम मण्डलम् सू २१, मं] [१२] अग्निं दुतं वृणीमहे होतारं विश्ववैदसम् । अस्य यज्ञस्य सुक्रतुम् ॥१॥ अग्निम् । दुतम् । वृणीमहे । होतारम् । विश्वऽवेदसम् । अस्य । यज्ञस्य॑ । सुक्रर्तुम् ॥ १ ॥ स्कन्द अनि मेधातिथिः काण्वः' (दु.मरम १,१२)1 'अग्नि दूतम्' इत्यादि मेधातिथिनाम कण्वपुत्रोऽ. पझ्यत् । 'अग्नि दूतम् इत्याग्नेयम्' (तु.अ १,१२) । 'अग्निं दूतम्' इत्येतत् सूक्तमप्तिदेवतम् । सन्देशन यः प्रेष्यते स दूत उच्यते। अमिम् दूतम् देवान् प्रति सन्दंशेन गन्तारम् वृणोग वयमभ्यर्थयामहे । न केवल दूतमेव । किन्तर्हि । होतारम् च तन अधिष्टितो मानुषो होता हौन कतुं शमोति नानाधिष्ठितः । रियाशब्दो वा होतृशब्दः । होतारं च देवानाम् । कीदृशम् । विश्ववेदसम् 'वेदः' (निप २,१०) इति धननाम । सर्वधनं सर्वप्रझं वा । कं होतारम् । अस्य प्रकृतस्य यशस्य सुमनुम् सुकर्माण मुझं या येड्ट मेधातिथिः काण्वः । अग्निम् दूतम् वृणीमहे होतारम् सर्वधनिनम् भरय यज्ञस्य सुप्रज्ञम् ॥ ३ ॥ मुद्गल चतुर्थेऽनुयाके पट् सूक्तानि । तर 'अमिम् दूतम्' इति द्वादशचं प्रथमं सूक्तम् । कण्वपुरो मेधातिथि: ऋषिः । गायत्रम् । अग्निदेवता ॥ अमिम् कीदृशम् । दूतम् देवदूतम् अस्मिन् कर्मणि वृणीमहे संभजामः । पुनः कीरदाम् । होतारम् देवानामाह्वातारम् विश्ववेदसम् सर्वधनोपेतम् अस्य प्रवर्तमानस्य यशस्य निष्पादकरवेन मुकतम् शोभनकर्माणम् ॥१॥ अग्निमग्नि हवीमभिः सदो हवन्त विश्पतिम् । हव्यवाहै पुरुप्रियम् ॥ २ ॥ अग्निम्ऽअग्निम् । हवीमऽभिः । सदा । हवन्त । विदपतिम् । हन्यऽयाहेम् । पुरुऽमियम् ॥२॥ स्कन्द० अमिममिम् यावान् कश्चिदग्नि साम् । हवीमभिः भाद्धानकरणमन्त्रैः सदा सर्वदा हवन्त माह्वयन्ति याटारः । विसतिम् मनुष्याणां स्वामिनम् हव्यवाहम् हविर्षा योदारम् पुरुप्रियम् यहनाभिटम् ॥ ३ ॥ थेट भनिम् एव दाने. सदा मादपन्ति मराः बिया पति हविषा योहारं यहूर्गा त्रिपम् ॥ २ ॥ मुगल. अमिममिम् माइक्नीयादिभेदेन चीप्सा । तम् हवीमभिः आह्वानररणमन्त्रैः सदा वन्त निरन्तरमनुष्यापार मारपन्ति । कीदशम् । विपतिम् विशा मशाना होवादीमा पार कम् हन्यवाहम् पनमानसमर्पितस्प हविरो देवान् प्रति योदारम्, मत एवं पुरुप्रियम् बहूनां प्रीस्यास्पदम् ॥ २ ॥ अग्ने देवाँ हहा वह जमानो वृक्तहिप । असि होता न ईडयः ॥ ३॥ अग्ने । देयान् । ह ! आ । यह । जनानः । वृतऽहिंपे । असि । होता । नः । ईढपः ॥३|| ... ममि दूनामग्यापम् । मकरा दूतः । भनि देवान् प्रति स्देशनानुगतारमपानरे । भनिनापति पदों का कर्तु जनीसा र देवानकार या सिनेम मश्न सोयज्ञ का मरय परतस्य पान मुगमा मुमते वा । म . 1 नास्ति मूको. ३. दि. १.१. मालि १.१. साग परिचामिः त मनाहाने साधा मानि दारीमन हायपो गोदार बहूनामिटर शिकु. ५. माने.मि... समरगति सार ·ऋग्वेद समाप्ये [अ १, अ, ३३ घेङ्कट० बविम् अग्निम् उप स्तुहि सत्यधर्मागम् यज्ञे स्थान पक्षसा चातयितारम् ॥ ७॥ मुद्गल० हे स्तोतृसघ अध्वरे कवी अनिम् उप स्तुहि उपत्य स्तुति कुरु । कीदृशम् । कविम् मेधाधिनम् सत्यधर्माणम् सत्यवदनरूपेण धर्मेणोपेतम् देवम् द्योतमानम् अमीवचातनम् अमीवाना शत्रूणा घातकम् ॥ ७॥ यस्त्वामने हुनिष्पतिर्दृतं देव सपर्यति । तस्य॑ स्म प्राविता भर ।। ८ ॥ य । त्वाम् । अग्ने। हपि ऽपति । दुतम् । देव । मपर्यत । तस्य । रम् । प्रऽअविता । भव ॥८॥ सन्दः 'यस्त्वाम् हे अग्ने 1 हविष्पति हरिप स्वामी अस्मदादिनमान दूतम् हे देव । सपर्यति परिचरति तस्य रम प्राविता प्रमण रक्षिता भव ॥ ८॥ वेङ्कट० य त्वाम् अप्रै' यतमान दूतम् देव । परिचरति, तस्य त्व प्रकण रक्षक भव । रम इति पूरणम्॥८॥ मुद्दल हे अम 'देव' य हविष्पति यतमान देवदूतम् त्वाम् सपर्यति परिचरति तस्य यजमानस्य प्राविता भव स्म भारश्य रक्षको भर ॥८॥ यो अग्निं देवपीतये हविष्मा आदिवासति । तस्मै पानक मृळय ॥ ९ ॥ य । अग्निम् । देवऽनीतये । हरिप्मान् । आऽपिनासति । तस्मै । पापा । मुळय ॥ ९ ॥ स्पन्द० १५ भवन्तम् अमिम् देववीतये पीनिर्मात्यर्य भशनार्यो या। देवान् प्रति गमनाय देवाना था हविर्भक्षणाय हविष्मान् हविस्सयुक्तो यजमान आदिवासात पिदासा परिचर्यायाम् (तू निघ ३,५) भाभिमुख्येन परिचरति । तस्मै द्वितीया चतुर्येपा । त हे पावक ' शोधयित सुसय ॥९॥ बेट० य आनम यज्ञार्थम् हविष्मान परिचरति तस्मै पावक सुसमुत्पादय ॥ १॥ मुद्गल हावामान, इवियुक्त य यामान दववीतये देवाना हविर्भक्षणहेतुयागार्थम् अग्निम् आदि वाराति भने समीपे विशेषणागत्य परिचयां करोति । हे पावक 1 आने । तस्मै मुळय त यतमान मुराय॥९॥ स नः पापक दीदियोऽनै देयॉ इहा वह । उप यज्ञं इपिच नः ॥ १० ॥ स।न 1 पावका दीदिन अग्नी देवान् ।इहा आ।वह । उप । यज्ञम् । हुनि । च । न ॥१०॥ १ यनेषु विप २ नास्ति दिन ३ यि बिएप सानो भरम रियजमान प्रेयनात देश का परिचरनि तव प्रण ना मद विन कु भरतम । वह मक्षा गतो छ । देवानां इविभवशाय देवान् पनि गमनाय वा । इरिरसयुक्तो यजमान मामिमाष्यन परिचरात । है ईशोपवित सवय । विवामा परिवायाम् मृत मुपने विमान + गम मुश्य सा वे सामने प मूको ११ मा याचा इविष ५५ य अधि 1वो मूको ·प्रथम मण्डलम् vi स्कन्द० यंत्यामस्तीष्म 'सः नः तादध्य एका चतुर्मी । अस्माकमथें दे पावक ! दीदिवः! दीप्तिमन् ! भने ! देवान् इद्द आ वह । केह'। उच्यते । उप यज्ञम् हविः च यशस्य हविपश्च समीपे नः मम्माकं स्वभूतस्य ॥१०॥ वेङ्कट सः भरमाकम् पावक ! दौठ ! अमे ! देवान् इह आ वह । हविः च अस्माकं नृतम् यज्ञम् उप प्राप्तम् ॥10॥ . मुद्गल हे दीदिवः ! दीप्यमान ! पावक! गोधक ! औ! सः त्वम् नः अस्मदर्यम् इद देवयजनदेशे देवान् आ वह । ततः नः अस्मदीयम् यज्ञम् तनत्यम् हपिच उप देवसमीपे प्रापयेति शेपः ॥१०॥ स नः स्तान आ भर गायत्रेण नवीयसा । रयिं वीरवतीमिपम् ॥ ११ ॥ सः । नः । स्तानः । आ । भर । गायत्रेणं । नीयसा । रयिम् । वीरऽवतीम् । इपम् ॥ ११ ॥ । . . स्कन्द० "सः नः भस्मदर्यम् रतवानः स्तूपमानः अस्माभिः आ भर भाइ भानय । केन स्तयानः गायत्रेणे M गायतरचतिकर्मण एतदूपम् । स्तन नवीयसा नवतरेण अन्यैरकृतपूर्वेण । किमाहराणि । उच्यते । रयिम् धनम् वीरवतीम् पुत्रसंयुक्ताम् इषम् मई च ॥ 1 ॥ बेङ्कट० सः भस्मभ्यं स्तूयमानः मायरेण साम्ना नयतरेण रयिम् पीरयुक्तम् अन्नं च माहर ॥ 1 ॥ मुद्गल० अग्ने ! नवीयसा नवतरण अद्य संपादितेन गायग्नेण गायनीछन्दस्कैनानन सूक्तेन रतवानः स्तूयमानः सः त्वम् नः अस्मदर्थम् रयिम् धनम् वीरवतीम् सूरपुनप्रभृत्यपत्ययुक्ताम् पम् मनन आ भर संपादय ॥1॥ अमें शुक्रेण शोचिषा विश्वाभिर्देवहूतिभिः । इमं स्तोम जुपस्व नः ।। १२ ॥ अग्ने । शुक्रेण । शोचिपा । विश्वाभिः । देवहूतिऽभिः । इमम् । स्तोमम् । जुषस्व । नः ॥१२॥ स्कन्द आम्मे ! शुनैण शुलवर्णेन शोचिपा ज्वालानामैतत् (तु. निघ १,१६)। ज्यणता । केन । सामा- . दारमना । विश्वाभिः सर्वाभिश्च देवहूतिभिः देवद्वान: इमम् स्तोमम् जुपरव सेवस्व नः भस्माकं स्वभूतम् । स्वयं च शृणु देवांश्च सर्वान् प्रायकानाइय इत्यर्थः ॥ १२ ॥ बेट अग्ने ! ज्वलता तेजसा सबैश्च दैवासानैः युक्तरत्वम् इमम् स्तोगम् सैवस्व नः ॥ १२ ॥ 1-1. नास्ति मूको. २-२. स लमलदाय । हे शोधाषितः ! दीप्तिमामे !। देवानः यमहाविपोः समीपे दान्य नावि कु. ३. नास्ति पं. १.१. अस्माभिः सूयमानः आहर । स्वबनेन नवतरेणान्यैर- कृतपूर्वण । धने पुत्रयन्तमन्त्रज्ञानय नः विम कु. ५. नास्ति वि. ६.६. अग्ने आत्मना शुकुलशन ज्वलनात्मना सदोमिदैवाहानः इमा स्तुनि सदस्य । अस्मारवस्ताम् । वं श्रुत्वा सर्वान् देवान् भावयिता भादय इत्यर्थः वि म कु. F ·Y . 8 । - ऋग्वेदे सभाष्ये अ १, अ १,११५. मुगल हे अमे! शुरण शोचिषा त्वदीयधेतरर्णदीपया विश्वामिः देवहूतिभिः त्वत्कृतसर्वदेवताहान- साधनस्तोत्रैश्च युक्तस्त्वम् नः अस्मदीयम् इमम् स्तोमम् स्तोगविशेपम् जुषस्य सेवस्व ॥१२॥ इति प्रथमाष्टके प्रथमाध्याये प्रयोविंशो वर्गः ॥ [१३] सुसमिद्धो न आ वह देवाँ अग्ने दृषिमते । होतः पावक यक्षि च ॥ १ ॥ सुऽसमिद्धः । नः । आ । वह । दे॒वान् । अग्ने । हविष्म॑ते । होरिति । पावक । यदि च ॥१॥ • स्कन्द 'मुसमिद्ध.' द्वादशर्चमाग्रीसूक्तम् । सर्वत्र चाप्रीसूक्ते यथाक्रममेककस्याचि आसां देवतानामकैका देवता । इस्मः, तनूनपांव, नराशंस , इळ:, बर्हिः, देवीद्वारः, उपासा नता, दैया होतारा, तिम्रो देवी, त्वया, वनस्पतिः, स्वाहाकृतय इति । इम्यतेऽसावितीष्मः समिन्धनसम्बदोऽरिच्यते । सुसमिशः सुदु दीक्षः नः अस्माकं स्वभुताय आ यह देवान् हे अग्ने ! हविमते यजमानाय । मा च वाक्षीरेव केवलम् हे होता! पावकः यक्षि च यज च॥1॥ बेङ्कट० माघीमग्न्यादयो देयवाः । समिदादीनां यज्ञातानामुक्तिमानमिति । मुसमिदः त्वम् अग्ने ! अस्माकम् भस्मै यजमानाय देवान आ वह । होतः । शोधयितः तान यज र ॥१॥ मुद्गल. 'मुसमिद्धः' इति द्वादश द्वितीय सूक्तम् । काग्यो मेधातिथिः अपि । गायत्रम् । इध्मोऽग्निः समिद्धोऽग्निवर्वा तद्नपात् नराशंस इो हिदैवीर उपासा नत्ता देयो होतारी प्रचेतसी तिम्रो देय. सरस्वतीळाभारत्यः त्वष्टा मनस्पतिः स्वाहाकृतिरिति क्रमेण प्रत्यूचं देवताः । मामीसूनन् । हे अप्रै! मुसमिदः एकामकस्त्वम् नः अस्मदीयाय हविष्मते यजमानाय तदनुग्रहार्थम् देवान् आ यह । हे पायक! शोधक! होतः होमनिप्पादकाने ! यक्षि च यज च॥१॥ मधुमन्तं तनूनपाद् य॒ज्ञं देवेषु नः कचे । अधा कृणुहि वीतये ॥ २ ॥ मधुमन्तम् । तनुऽनपात् । यज्ञम् । देवेषु । नः । कवै । अद्य । कृणुहि । वीतयें ॥ २ ॥ स्कन्द० 'मधुमन्तम् मधुस्वादमष्टेहविभिः तद्वन्ठ हे तन्नपात् ! शापोऽन्न तन्य उज्यन्ने अन्तरिक्ष व्रत- स्वान् । तासां नपात पीयः । कोऽसौ। अग्निः । कथम् । अभ्य भोषधिवनस्सर्वयो जायन्ते । भोप- धियनस्पतिभ्य एप नापत इति तस्य सम्बोधनम् हे वनूनपात् ! यज्ञम् देवेषु सामीपिका . . . ... सोश्व मूको. २-२. मनोमनतानि दश । तेषामायामिदम् । असिनिन देवतारम सर्वत्र । गुनका• विसिवायनदृष्टानां द्विनौया नारासी । मेधातिथिदीपतमन्देस्तृतीया । सा नैवान्देशम् । ध्यतेऽमाविनाध्मः । समिभनमरः । मुमः मुटु दोनोऽसि । हे अग्ने देवानमास्वम्ताय भानय हविष्मी बनमानाय । केवरेनाबादनेनैव भातम् । होता! पाक ! यत्र च । दो कुरियर्थः दि. ३. नास्ति कु साम्ब' नास्ति विम'. . देन्या विम'. ... है तनूनाए । आपसन्नः अन्तरिक्ष स्तृितत्वात् । वामा पोल । नामादिति भय रविनातयो जापन । तेम्यानियो । तरमाचनुनपादनि । हे तपनाद न यज्ञ विभ. १. यो मै.

·प्रथमं मण्डलम् । सू ११, में ३] 'मिदमधिकरणम् । गलाया गाव इति पथा । देवसमीपे भस्माकं स्यभूतम् कवे ! मेधाविन् । अद्य कृणुहि कुरु । देवसमीपं नयेत्यर्थः । किमर्थम् । वीराये कामाय भक्षणाय वा । यज्ञ कर्य देवाः कामयेरन् हवीपि वा भक्षयेयुरित्यैवमर्थम् ॥ २ ॥ वेड्यूट आज्यवन्तम् तनूनपात ! यज्ञम् हविः देवेषु असाकम् कवे ! अद्य कृणु मशनाय ।। २ ।। मुद्गल हे कवे ! मेधाविन् ! अग्ने ! तनूनपात् ! एतनामकस्त्वम् अय अस्मिन् दिने ना भग्मदीयम् मधुमन्तम् रसदन्तम् यज्ञम् हरिः वीतये भक्षणार्थम् देवेषु कृशुहि कुर, प्रापय इत्यर्थः ॥ २ ॥ नराशंसमिह प्रियमस्मिन् यज्ञ उप हये । मधुजिहूं हविष्कृतम् ॥ ३ ॥ नराशंसम् । इह । प्रियम् । अस्मिन् । यज्ञे । उप॑ । हये । मधुऽजिद्दम् । यिःऽकृतम् ॥ ३ ॥ स्कन्दनरासम् शंसिः स्तुत्ययः । नरैः प्रशस्थत इति नाशंसोऽशिः । तं नराशंसम् । इह मनुप्मलोके । विषम् इष्टम् । मनुष्याणां प्रियमित्यर्थः। अस्मिन् यज्ञे उपडये मधुजिह्वम् मधुस्वादेषु हरिपतु जिह्वा यस्य स मधुजिह्वः। नित्यं गृष्टानां हविषां मक्षयितेत्यर्थः । अथवा 'जिह्वा' (निघ १,११) इति याइनाम । मध्वी जिह्वा यस्य स मधुजितः । होतृत्वाद्धयोर्देवतानां तारकत्वादस्ति मधुवाक्त्यम् । सुभगवचन- मित्यर्थः । हरिष्कृतम् विपां कर्तारम् ॥३॥ वेटर० नरैः शंसनीयमग्निम् प्रियम् इह उपहये । भस्मिन् यज्ञे इति विशववचनम् । मादयितृजिह्न' दवियां कतारम् ॥ ३॥ मुद्गल इह देवयजनदेशे अस्मिन् प्रचर्तमाने यज्ञे नराशंसम एतन्नामकमाणम् उप हये भाझ्यामि । कीदृशम् । प्रियम् देशनां प्रीतिहेतुम् । मधुजिहम् मधुरभाविजिह्मोपेतम् । इविष्कृतम् हविषों निषादकम् ॥३॥ अग्नै सुखतमे रथे देवाँ ईळित आ वह । असि होता मर्हितः ॥ ४ ॥ अग्ने । सुखनमे । रथे । देवान् ।'ईलितः । आ । वह । असि । होता । मर्नुःऽहितः ||४|| स्कन्द० "इंजे स्तुतिकर्मण पुतद् रूपम् । धातूपातस्तुतिसम्बन्धौstu:1 हे अन्ने ? सुखतमे रथे सुदै रथेभिर- 'तये' (५,५,३) । सुयुग्भिरश्वैः सुता रथेन' (ऋ३,५४,३) इति तुल्यार्थेऽन्यत्र तृतीया- । निदर्शनात् तृतीयार्थे सक्षम्येषा । सुखत्तमे रपे सुखत्तमेन रथेन देवान् ईळितः स्तुत: भस्माभिः आवह 1-1. देवसी नय। मधुमन्त पादपन्यम् । देवैपिति समीपा । गायो पोप इतिवत् । मेभाविन् ! अब फुरु नपं कामाय भक्षणाय या । यज्ञ देवाः कथं कामयेरन् इरोति वा भदोषयुरित्यर्थं तत्सगीपकरणम् वि. चीन यज्ञम् मूको. २-२. नराशसः नरैः शस्त इति । नराशसमिह नूलोके प्रियं नृणामिष्टमसिन्यज्ञे उपहये । स्लादेषु विष्णु विह्म यस्थ त नित्यं मृष्टानां इविधा गहयितारम् । जिल्ला वाचा । मभी निदा यस। होतृत्वादभिः देवताना स्तावकः । तस्मान्मधुवावलम् । इपिषा कारम् विभकु. ४-५. ईनुपाचस्तुतिसंवन्धः । हे असे निरनिशयमुखे । टापि हिः, मुखतमेन रथेन देवान् असाभिः स्तुतः आषद विभकु. । इविभैरश्वैः मूको. । . . । - . १. मदयि विलप ·. मम्वेदे सभाष्य [ अ , अ १, २४ कि कारणम् । असि होता मनुहित मनुना ननापतिना निहित स्थापित । मनुष्यपर्यायो या मनुशन्द । मनुष्येषु निहित । उपकारक इत्या ॥४॥ बेट० अमे । मुसतमे रपे स्यापयित्वा देवान् स्तुतस्त्वम् आ वह । अमि त्वम्' होता 'मनुप्य पुरा निहित॥४॥ मुगल० हट्दान्दाभिधेयरवमा सूचयितुमीळित इति विशेपणम् । इशब्दाभिधेय । है अने । किन अस्माभि स्तुत सन् मुसनमे अविशयेन सुसहतो कस्मिविद् रये देवान् स्थापयित्वा कर्मभूमी, वा वह मर्दित मनुना मन्त्रेण हितोऽत्र स्थापितस्त्वम् होता देवानामाह्वाता असि ॥ ४ ॥ स्तृणीत वर्हिरांनुपग् घृतपृष्ठं मनीषिणः । यत्रामृतस्य॒ चक्षणम् ।। ५ ॥ स्तृणीत । यहिं । आनुषम् । घृतऽपृष्ठम् । मनीषिण । यर्न 1 अमृतस्य । चक्षणम् ॥ ५॥ स्कन्द० तृणात इति भूते कारे व्यत्ययेनाय हो । मृत्यन्त. रुप यहिं दर्मान् । आनुषक् भानुपपिति नामानुपूय॑स्य । भानुपूर्येण पृनपृष्ठम् शृत पृष्ठे यस्प स घृतपृष्ट । बहिषो युपरि हविरक्षण पूत सायौ । अयया 'पृतम्' (निघ १,१२) इत्युदपनाम । वन स्पृष्ट नृतपृष्ठ मोक्षणीमि प्रोभिवमित्यर्थ । हे मनीषिण मघायिनोऽध्वयंव । यग्न यहिषि अमृतस्य अमृतसदृशस्यात्यन्तमृष्टस्य हविप चालणाम् दर्शनं सात्तिस्य सत.। यत्र सादित हरिदृश्यत इत्यर्थ । अग्निी अमरणधर्मत्वादमृत । तस्य पर दर्शनम् । सामीपिक दिदमधिररणम् । समीपेऽग्निर्दश्यत इत्यर्थ * ॥५॥ पेट नृणीत यदि मनुषत्तम् उपरिस्थिव्युत प्राज्ञा । यत्र भगृत हबि " दृश्यते बहिपि ॥ ५॥ मुद्गल हे मनीषिण ! बुदिमन्त ऋविज । बर्हि दर्मम् स्तृणीत वेदेरपरि भाग्दादयत । मन्त्रापि बहिनामयोऽग्नि सूप्यते । कीदया बहिसम्मरणीयम् आनुषक् भनुक्रमण सक्त परस्पर सबद्धम् वृतघटम 'पूतपूर्णांना खुचा यहिन्यासादितत्वात् पृत पृष्टे उपरिमार्ग यस्य वहिपम्नद् शृतपृष्ठम् । यन यस्मिन् ईपि अमृतम्म अमृतममानस्य पृतम्य चक्षणम् दर्शन भवति ॥ ५ ॥ वि श्रृंयन्तामृतावृधी द्वारौ देवीरसश्चतः । अया नूनं च यष्टये ॥ ६ ॥ वि। श्रयन्ताम् । श्रुतऽध । दारे । देवी । असश्वत । अद्य ] नूनम् । च । यटवे ॥ ६ ॥ ४. मरतन्न् दन् । 1. यमाचं होताऽमि । मनुना प्रभारतिना निहित स्थापित । गनुप्येषु निहिलो पा र निमन्युईनुयो मनुप पति मनु बिमदु २ नास्तिमान ३३ मनुवादित साम्य अनुगिन नामानुपम्य । मानुषीत । तापम् । विस्तृतददिश पर विशण न सापते । तेन म् । पामुक का। घोर मिहिरोमानिन । पासष्टमय पृष्ठम् 1 पायपि पदितम्य अभूतसाशम्य दवियो रानम् । पत्र सादित पवि दागने । अनिवा अमरण या र I वगन् । समये ना पायोनिमा ५ मानुष - नास्ति मा. ८-८ नास्ति विमे. र मशविनोड शप ·प्रथम मण्डलम् ७७ स्कन्द विभयन्ताम् पिता भवन्तु ऋतारधः यज्ञस्य वर्धयिभ्यः द्वारा यज्ञगृहद्वारो वा ज्वाला वा अप्नः । ता हि' तस्य द्वारभूताः देवीः दाभ्यः दोहा का । असयतः सशतिः सनार्यः । रसज्यमानाः। अद्य नूनम् च नूनं शब्दोऽन्न समुच्चयार्थचशब्दश्रुतेः अद्य इत्येतेन च सहचरार्थस्य समुच्चयार्यस्य योग्यत्वात् पुराशब्दार्थे । मद्य च पुरा च । इदानी पूर्वसिंच काल इत्यर्थः । यष्टवै पार्ट यागार्थमित्यर्थः ॥६॥ चेङ्कट० यज्ञगृहद्वारः वियुता भवन्तु यज्ञस्य यर्धयिच्या असताः अद्य च इवश्व 'यागाय । नूनम् इति भनेकार्थम् ॥ ६॥ मुद्गल द्वारः यज्ञशालाद्वाराणि द्वाराभिमानिन्योऽग्निविशेषमूर्तयः वि श्रयन्ताम् कबाटोबाटनेन विप्रिय- न्ताम् । कोहझ्यः । ऋतावृध. ऋतस्य यज्ञस्य वधविश्यः देवीः द्योतमानाः अराश्चता भसश्चन्त्यः, उद्- घाटनेन हेतुना प्रवेष्टूपुरपसगरहिताः । किं प्रयोलममिति । तदुच्यते । अद्य असिन् दिन नूनम् भवश्यम् यष्टवे यष्टुम् । प्रकारात् दिनान्तरे प्वपीति ॥ ६ ॥ इति प्रथमाष्टके प्रथमाथ्यावे चतुर्विशो वर्गः ॥ । नक्तोपासा सुपेशसास्मिन् यज्ञ उप.हये । इदं नौ वहिरासः ॥ ७ ॥ नक्तोपौ । सुऽपैशंसा । अस्मिन् । यज्ञे । उप । हुये । इदम् । नः । वर्हिः । आऽसदै ॥७॥ स्कन्द “नका' (निष १,५) इति राग्निनाम । उपा भापररात्रिकं ज्योतिः । नक्ता चोपाच नकोषसा सुपेशसा 'पेशः' ( निघ ३,५) इति रूपनाम । सुरूपे अस्मिन् यज्ञे उपहये । किमर्थम् । इदम् नः यदि: इदं बहिः इति पच्छ्यर्थे द्वितीया। भस्स अस्माकं स्त्रभूतस्य च बर्हिषः आसदै मासदनाय । अन्न बर्हिज्युपयेद्वमित्यर्थः ॥ ७॥ घेवट० अहोरात्रे सुरूपे आस्मिन् यज्ञे उपये । तयोरासदनाय इदम् अस्माकम् बहिः स्तीर्णम् ॥ ७ ॥ . मुद्गल० नक्शब्दः उपःशब्दश्च लौकिककालविशेषवाचिनी । इह तु तत्कालाभिमानिषद्धिमूर्तिद्वये प्रयु. ज्यते । नक्तोपासा नक्तोपोनासिके वदिमूर्ती मसिन् प्रवर्तमाने यज्ञे यज्ञकर्मणि उपहये वाहयामि । किमर्थम् । न. असदीयम् इदम् वेद्यामास्तीर्णन् बर्हिः दर्भम् आसदे भासतुं प्राप्तुम् । कीदृश्यो। '.. सुपेशसा शोभनरूपयुक्तेः ॥ ॥ ता सुजिह्वा उप हये होतारा दैव्या फयी । यज्ञं नौ यक्षताम॒मम् ॥ ८ ॥ ता। सुऽज़िहौ । उप । हथे । होतारा । दैव्या । कुत्री इति । य॒ज्ञम् । नः । यक्षताम् । इमम् ॥८॥ १. ऋत मो देवतानिः वि अकु. २. नास्ति विम कु. ३.३. दाभ्यः दाता मा। असम्पमानाः । राब रहे। नून चार्थे । समुच्चयरिस्तात् अब इत्यस्य सहचरितताच पुराशब्दः अध्याहार्य । इदानी च पूर्वसिंध काले यष्टुम् वि कु. ४-४. यिने अन्यामतर. विसाम्ब ५, योगाय बि'. ६, थेग् देवीः विरूप'. ८-८. नाना रात्रिः । सपा माररात्रिक ज्योति। नसोपा । सुरुमे । रूपं वनों मनि: पेशः' इति असिन् यो उपहये । भम् डमि । ने अस्य बाहेपः आमदनाय । अब बहिरी उपवेष्टम् विभकु. ९. वरूने साम्म'..... अस्त्वसाक बिलपं. स. लीसिवि.

·। ऋग्वेदे राभाये [११, अ १, व २५. स्कन्द० तच्छन्नुश्रुतेोग्यार्थसम्बन्धो यच्छन्दोऽत्राध्याहव्यः । यो समनुप्यनित्यमाहूयेते तो मुजिद्धी जिह्वा' (निघ १,११) इति वाङ्नाम । मुवाची शोभनजिदाख्यावप्रवी या उपत्ये होतारा दैव्या देवानां 'म्बभूतौ । कतमी । इमं चाप्तिममुं च मध्यमम् । कीदृशौ । कयौ मेधाविनौ । तौ चाहूतो सन्तावागल्य यनम् नः यक्षताम् । होतृत्वनावस्थाय पजतामिमम् ॥ ८॥ येङ्कट भयवासिरसी च मध्यमः तो शोमनवाची उपहये । दैव्यो होतारी कबी यज्ञम् नः यज्ञताम् इमम् ॥८॥ मुल० ता ती याज्ञिकानां प्रसिद्धी द्वावनी उप इये आह्वयामि । नः असदीयम् इमम् यज्ञम् यक्षताम्, ताभौ यजतामनुतिष्टताम् । कोदशौ । मुजिह्वा शोमननिरोपेती प्रियवचनी हौतारा होमनिप्पादक दव्या देवसंघन्विनौ । यत एपेमापनी दैव्यहोतृनामको कवी मैधायिनौ ॥ ८ इळा सरस्वती मही तिस्रो देवीमयोभुवः । वर्हिः सौदन्त्वसिधः ॥ ९ ॥ इळो । सरस्वती ! मही । तिनः । दे॒वीः । मयःऽभुवः । बर्हिः । सीदन्त । अस्त्रिधः ॥ ९॥ स्कन्द० 'मद्दीशब्दोऽयं महत्त्वगुणयोगाद. भारत्या वर्तते । इळा सरस्वती मदी च भारती एता. तिखः देवीः मयोभुवः ‘मयः - ( निघ ३,६) इति सुसनाम । भुविश्व सामर्थ्यादन्वर्णीतण्यर्थः ।। सुखस्य, भावपिन्य । दिः अस्मदीयं सीदन्नु अस्तिषः सेधतिः क्षयार्थः । अपवर्जिताः ॥ ९ ॥ येङ्कट० इला सरस्वती महती च भारती इति तिस देयः सुसस्य भानयियः यहिः सौदस्तु • अक्षयाः॥९॥ . मुगल दळा रावती मही महत्वगुणयुक्ता भारती । मन्येषु थापीसूक्तेषु सदृशेष्विला सरम्पती भारतीत्या । सावत्गत् । दादिशब्दाभिधेया वदिमूर्तयः तिस्रः देवीः दीप्यमानाः वहिः वेद्यामास्तीर्णम् सीदन्तु प्राप्नुवन्तु । कीरश्यः । मयोभुवः सुसोत्पादिकाः अनिघः शोषणरहिताः ॥ ९ ॥ इह त्वष्टारमग्रियं विश्वरूपमुप हये । अस्माक॑मस्तु केवलः ॥ १० ॥ ह। त्यष्टौरम् । अप्रियम् । विश्वऽरूपम् । उप । हथे । अरमाकम् । अस्तु । केलः ॥ १ ॥ स्कन्द० वष्टा नाम देवानां तशा भनियो । 'विपर्देवनायामवरियोपधाया अनिट्रवच' (पाया ३,२,११५) " इति । इह यज्ञे वटारा प्रियम् अप्रशन्दः प्राधान्यवधनः । अस्मिन् भवप्रियं प्रधानमूतमित्यर्थः। रिश्वरूपम् विश्वम्' (निय ३) इति बहुनाम । दहुरूपम् । अतिशयवन्महाभाग्ययोगादस्ति देवताना गगुरूपत्वम् । उपहये उपहूतश्च सन् अम्माकम् एव केवलम् अस्तु । कः । सामान स्तुत्या याटम्यश्व'1100 1.1. यो सॉनभिगड्यने सुवाची शेमननिकावयवी ना । देवाना होतागे पातिव्यगौ भग्ना मेवादिनी : भारती तो भागयाम्मा यश मि २. 'एनसी रि. ३.३.ग सर सो मी मानी अम्मा मात्मा देवीः एमय भातपिप: दधि मोदनु भयवादिताः भिकु. ५५. देश अग्निहो । प्रतिभावा अशरो देवनाबामनिट्या' । यो पटार मुर्य बास्तम् । अति- *. नास्ति साम्य कुपि". एयनामा दियोगामि देवानां बापापम् । हेपे । उहामन् मामाकमेव केवठमरतु । त्यो पापा ·प्रथम मण्डलम् चेङ्कट इह त्वष्टारम् मुख्यं येन विश्वानि रूपाणि वित्रियन्ते' तम् उपहमें सः अस्माकम् अस्तु • केवल: 'यावच्छो है रेतसः सिकस्य त्वष्टा रूपाणि विक्रोति तावच्छो ये तत् प्रजायते' (ते १,५,९,१-२) इति ब्राह्मणम् ॥१०॥ मुद्गल० वटारम् त्वष्टनामकमप्तिम् इह कर्मणि उपहये। कीदृशम् । अप्रियम् श्रेष्टम् विश्वरूपम् बहुविधरूपो- पेतम् । सः अस्माकम् केवल. असाधारणः अस्तु ॥ १० ॥ अब सृजा वनस्पते देव देवेभ्यो हविः । प्र दातुरस्तु चेतनम् ॥ ११॥ अब । मज । घनस्पते । देव । देवेभ्यः । हवि. । प्र । दातुः । अस्तु । चेतनम् ॥ ११ ॥ स्कन्द० धनान्युदकानि वृक्षा वा तेषां पाता बनस्पतिः अग्नि । कथमुटुकानां वृक्षाणां वा पाताऽसि । सति सामध्ये तेषामदाहकत्वाद हविर्नयनजन्यवृष्टिद्वारेण वा। यूपो था वनस्पतिविकारस्वात् (तु. या ८.१७ ) । अवराज भवपूर्वः सृजतिवाने । हे बनस्पते ! देव !, देवेभ्यं हविः' इदमस्मदीयम् । प्रदातः अस्तु प्रकर्षेणास्तु दातुर्यजमानस्य चैतनम् ज्ञानम्॥1॥ बेङ्कट अवसृज वनस्पते ! प्रयच्छ देव ! देवेभ्य. हविः प्रकर्पण अस्तु दातुं यजमानस्य प्रशाफ्न' देयेषु त्वया निवेदितस्य ॥११॥ मुगल० हे वनस्पते । पुतझामकामे ! देव ! हविर्भुरभ्य, देवेभ्य असदीयम् हदि अवसृज़ समर्पय इत्यर्थः । प्रदातु यजमानस्य चेतनम् परलोकविषय विज्ञान त्वत्प्रसादात् अस्तु ॥१॥ स्याहा यज्ञं कृणोतनेन्द्राय यज्वनो गृहे । तत्र देवाँ उप हुये ॥ १२ ॥ . स्याही । गजम् । कृणोतन । इन्द्राय.। यज्व॑नः । गृहे । तत्रं । दे॒वान् । उप । ह्वये ॥ १२ ॥ स्कन्द० स्वाहाकारसम्बन्धादुत्तममयाजदेवताः स्वाहाकृतय 'उच्यन्ते । याच या यक्ष्यन्ते तास्तोता- याजस्य देवगा । स्वाहाशब्दो होमप्रदाने बर्वते । सुहुतशब्दपर्यायो पा। यज्ञम् इति सप्तम्यर्थे द्वितीया । यक्ष्यमाणाभ्यो देवताभ्यो हवि प्रदानं सुहुत वा हदि. उत्तमप्रयाजाप्य यज्ञे कृणोतन कुरुनाध्वयंव ! । छ। इन्द्राय यज्वन गृहे यक्ष्यमाणदेवताना संस्कारार्थवादुत्तमस्य प्रमाजस्य, अनेन्द्र च पशाचिन्द्रस्यायक्ष्यमाणत्वाला इन्द्रायेरेप तादर्यचतुर्थ्यन्तपर यचनो गृह, इत्येतेन सम्वध्यते । न पूर्वेण । इन्द्रा यष्टुः स्वभूते यज्ञगृहे । ता भइपि यष्टप्यान् देवान् उपद्धये ॥ १२ ॥ 4. . . r . . : 1-1. विश्वरू' साम्ब २.क्रिय मिल ३.३. है बनस्पढे देव देवेभ्यो इविदेहि । दातुम्नस्य सनमानस्य प्रकार्पणास्तु शानम् विभकु जहाजनपति नयनन्य मूको 1. साम्य कु. ५. नास्ति साब'. ६ प्रवन साम्द' ७. विषय वि 14. 'आर्य पड स्वाहामु स्वाहामुम्' (आनौ २,५,२४ ) रयामायन । पाइच राव यक्ष्यने ता स्याहतप : स्वार दोमप्रदाने या मुहुराशब्द पर्यायो वा । यझे अम् हौ । यक्ष्यमाणाभ्यो देवताभ्य होमप्रदान सुकुत वा इदि उत्तमप्रयामाग्ज्ये व कुरुत बधर्षक । क कुर्मः । इन्द्रार्थ यष्टुर्यज्ञ" विकु 11 ताना सम्रारार्थ रवदुक्नगस्य प्रयातस्यानन्दे व पनादिन्द्रस्य यक्ष्यमा वा मूको, ·भावदे ममाप्ये [ अ, अ १, व १६: बेङ्कटः स्वाहा कृणुत हविः । इन्द्राय यजमानस्य गृहे तत्र अहम् देवान् उपहये इन्द्रपुरोगामानिसि ॥१२॥ मुद्दल० स्यहाशब्दो हविःप्रशानदाची सन् पतमामरुमग्निविशेष लक्षयति । तदग्निसंपादितम् यज्ञम् इन्द्रीय ""इन्द्रतुष्टयर्थम् यज्वनः यजमानस्य गृहे ऋत्विज्ञः गणोतन कुस्त । तत्र यो देवान् उगह्रये ॥ १२॥ इति प्रथमाष्टके प्रथमाध्याये पळविंशो यर्गः॥ [१४] ऐभिरग्ने दुवो गिरो विश्वेभिः सोमपीतये । येभिर्याहि यक्षिं च ॥ १॥ आ। एभिः । अग्ने । दुवः । गिरः । विश्वेभिः । सोमपीतये । देवेभिः । याहि । यक्षि । च ॥ १ ॥ स्कन्द० "एमिगो येहुदवतम् । ऐभिरित्येतद् बहुदेदा सूक्तम् । भा इत्युपसर्गो याहि इत्यारयातेन सम्बन्धयितव्यः । एभिः विश्वमिः देवेभिः इति सहयोगलक्षणा तृतीया तानि समानाधिकरणानि । एते; सौदेवैः सह अग्ने ! दुयः गिरः परिचर्या स्तुतीश्च प्रति सोमपीतये सोमपानार्थम् आ याहि । पक्षि व सज चांगतान देयान् ॥१॥ चेकट० आ याहि एभिः सर्वं. देवैः अस्माकं परिचयां स्तुतीच सोमपानाय । यज' च तान् दैवान् ॥१॥ मुद्गल० 'ऐभिरमे' इति द्वादशचं तृतीयं सूक्तम् । कावो मेधातिथिः ऋषिः । गायत्रं वा । . वैश्वदेवम् ॥ । हे अंग्न! एभि. अस्मिन् यज्ञ सम्भावितैः विश्वभिः देवेभिः संवदेवैः सह सोमपीतये सोमपानोपैतयागार्थम दुव असदीया परिचयांम् गिरा अस्मदीयाः स्तुतीच प्रति आ यादि सागरछ । यक्षि आगल्य , यजच॥१॥ आ त्वा का अहूपत गुणन्ति विप्र ते धियः । देवेभिरग्न आ गहि ॥ २ ॥ आ। त्या । कः । अहपत । गृणन्ति । विप्र । ते । धियः । देवेभिः । अग्ने । आ । गहि ॥ २ ॥. . • स्कन्द 'आ त्या वयाः अहपन आह्वयन्ति त्यां कण्वाः । 'कच.' (निघ ३ १५) इति मेधाविनाम ! मेधाग्निः ऋत्विजः । भयबा कण्वा इति मेधातिथिरामानं प्रति सम्बन्धेनाह । एकस्मिन्नेत्र चात्मनीदं बहुवचन पुत्रपौयापेक्षया या । मत्प्रभृतयः कण्वपुत्रा इत्यर्थः । गृणन्ति च है विप्र ! मेधाविन् ! ते तर धियः कर्माणि प्रज्ञा वा । एताज्ञात्वा देवेभिः देवैः सह असे आ गहि भाग ॥२॥ वेड्डट० आहूतवन्तः त्वाम् कयाः उच्चारयन्ति च मेधाविन् ! तय कर्माणि । देवैः अम! भागच्छ ॥२॥ . 1-1. मन बहुदैवतम् हे अग्ने नि: सर्वदेवैः परिचया रतुश्च प्रति सोमपानार्थमायाहि वि.. २. सम्मः साम्म'. ३. नास्ति साम्द १. वयो. ५५. नास्ति धि में. वा कावपुत्रा- गधाविन. तिजी दा । आत्मनि गणेषु च जस् पुत्रपौत्रादय ! हे मेधाविनने तव कर्माणि प्रजा वा गानि। सत्वं देवैरागच्छ विभ कु. । प्रतिज्ञा मूको. नास्ति वि' साम्य', साम्य ६-६. आयन्ति नास्ति ·प्रथम मण्डलम् ८१ 1.1.न्द्रवायू । आवि लम् मित्राशी । भाचलाद च गृपते । विसं. | अन्या ३. वासूनाम् ग, १-१. न्द्ररावादय. पूर्वदा कचा उशा । युनदर निपने मवेद प्रहियन्ने पाइपनीयं प्रति प्राप्यने।'पहोम' इति मत्तम् । मो तनो पर का: नर । मा. रसम्पा तान्नी या नानिटिन तामाया। मन सदर सू१४, मैं ] . *चौकनान्देवान् सोमपानार्थमाहयामि सौमि वा दिइ. मुगल० हे विष ! मेभागिन् ! अग्ने ! कम्पा मेधापिनः अत्त्विज्ञः ला स्वां यज्ञनिष्पादकम् आ अस्पत मायन्ति । यथा ते धियः स्वदीयानि कर्माणि गुणन्ति कथयन्ति । अतो है अन! देवेभिः देवैस्सह आ गहि भागच्छ ॥ २॥ इन्द्रवायू बृहस्पति मित्राग्नि पूर्ण भर्गम् । आदित्यान् मारुतं गणम् ॥ ३ ॥ इद्रवायू इति । बृहस्पतिम । मित्रा ! अग्निम् । पूपर्णम् । भगम् । आदित्यान् । मास्तम् । गृणम् ॥३॥ स्कन्द० दितीयानिर्देशादन सोमपानार्थमाह्वयामि तौमि चेति वाफ्यशेषः । इन्द्रवायू सोमपानाधाया- हयामि स्तोमि या । बृहस्पतिम् मिना एकवचनस्यायमाकार. । द्विवचननिर्देशादा अन्यतरवचमेनापि मिनशब्दन साहचर्यादिदं मित्रावरुणायो योरप्यभिधानं मिनावरणौ । अमिम् पूपणम् भगम् आदित्यान मारुतम् च गणम् अथया तृतीयाऽत्र द्वितीया । पूर्वयकवाक्यता । देवेभिरग्ने ! भागार इन्द्रवारवाद्यैरिति ॥ ३॥ पेङ्कट० एतान् देवान् अग्ने ! भावह । अपि या कण्वा पुतानप्याहूपतेति । मिना इति मित्रापरणयोग्रहणम् । अपि या मिनस्यैवेति ॥ ३॥ मुद्गल इन्द्रादिंदवान् मारतम् मरतां देवाना' सम्बन्धिनम् गणम् च है अग्ने यक्षीति पदद्वयमनुवर्तते ॥३॥ प्र वो प्रियन्त इन्दवो मत्सरा मादयिष्णवः । द्रुप्सा मध्यवमुपदः ॥ ४ ॥ । य: । भियन्त । इन्दवः | मत्सराः । मादयिष्णवः । द्रुप्साः । मयः । चमुऽसदः ॥ ४ ॥ स्कन्द० व इति तादय चतुर्थी 1 प्रवृतामा चेन्द्रवायादीनां प्रतिनिर्देशः । पुप्मानमर्याय प्र भियन्ते प्रेत्येप समित्येतस्य स्थाने । संनियन्ते । उपकल्प्यन्त इत्यर्थः। अथवा प्रशन्दः स्वार्थ पुर। नियन्त्र इति हरतमत्व 'हमहोभान्दसि हस्य' ( पावा ८,२,३१) इति 1 प्रक्रियन्ते भाइरनीय प्रति प्राप्यन्त इत्यर्थः । के। इन्दवः । कीरशा । मत्सराः मन्दोस्तृतिकर्मण एतद्पम् । तृप्तिकराः । • मादयिष्णव मदी पग्लेपनयो. हर्पयितारः । 'भन्ततिमत्यर्थी या सामाद् दप्सशब्दः । रस पन्त इत्यपं । अथदा यह दवं मातिकदिनं तद् टप्प बच्यो । नात्यल्पाः बहरा इत्यर्थः । मध्वः मधुम्बादा मृष्टाः । चभूपदः चर्म चयग्ने तत्सादिन ॥४॥ घेवट० विधानाद् युष्मभ्यम् प्रश्रियन्ते इन्द्रादिभ्यः इन्दव. इन्दुरिन्धतेतिकर्मण (इ. चा १०,४१) इत्युपम् । मत्सराः सोमा भदन्ति मन्दतैस्तृप्तिकर्मण.' (या २,५) । तेषां विरोपगं मादविला प्रा. मधुन. चमसप्तादिन इत्योपयिक मिति ॥" " इप्साः रसोऽत्र द्रप्स उच्यते । रमरपा.। २. या विरं, नाम्ति वि'. । मि. ५. धांना साम्य कुन दि. १. पनि साम्द ·८२ ऋादेदे सभाप्ये [म १, अर, मुद्गल० है इन्द्रादिदेवा व युप्मदधम् इन्दव सोमा प्रनियन्ते प्रवर्षग सपाद्यन्ते । कीदृशा | मसरा तृप्तिकर । मादयिष्णव पहेतव । इप्सा पिन्टुरूपा । मब मधुरा । चम्पद चमए चमसादिपात्रेषु अपस्थिता ॥ ४॥ ईळते त्याम॑व॒स्यवः कण्यासो वृक्तर्हिपः । दृषिमन्तो आंकृतः ॥ ५ ॥ । ईलेते । त्वाम् । अनस्य । कर्णास ।वृत्तऽहिष । हरिन्ति । परम्ऽमृत ॥ ५॥ स्पन्द ईळते स्तुवन्ति त्वाम् भनिन् । अवस्यय अवनमात्मन वर्षण वा सोमेन ओस्तत्वामा । वण्यास मेघाविन स्विज कण्वपुया या मत्ामृतय वृषवपि स्तीर्णनहिपं हविष्मान उपकत्पितहविष्का अरवृत्त पर्याप्तकारिण'॥५॥ बेङ्कट स्तुवन्ति त्वाम् भन्ने ! पालनमिच्छन्त फण्या स्तीर्णवहिप हविष्मन्त पर्याप्तकारिण ॥ ५ ॥ मुद्गल हे अग्ने । लाम् ईळत मावन स्तुवन्ति । कोदशा । अवस्सव भवन रक्षण तद्वतन देवानिन्छन्त । कण्वास मेधाविन युक्तरहिए भास्तरणाथै छिनदर्भा हविष्मन्त हविर्युक्ता अड्कत अरपार ॥५॥ घृतष्ठा मनोयुज़ो ये त्वा वहन्ति वढेपः । आ देवान्त्सोमपीतये ॥ ६ ॥ घृतऽष्टा । मन ऽयुज । ये । वा । वहन्ति । वहय । आ । देवान् । सोमऽपीतये ॥ ६ ॥ सान्द० धूतपूष्या क्षरणदीप्त्यो पृत दीप्त पृष्ठ येषा ते घृतपृष्ठा । बलपतो यश्वस्य दीक्षिमत पृष्ठ भवति । मनोयुत मनसा ध्यातमाता ये स्वयमेव युज्यन्ते ते मनोयुज । ये खा यहान्त बढ्य अथा । वनि ' (निघ १ १४) इत्यश्वनाम । आ देवान् यच्छन्दश्रुतेमाच्छब्दोऽप्राध्याहर्तव्य । भा देवानिति चोपसर्गात् कर्मथुतेश्च योग्य क्रियापदमध्याहर्तव्यम् । तैराबद्द देगन् सोमपीतये ॥ ६ ॥ येङ्कट भने पानायाधष्ट घृतमाते । मनसा युज्यमाना ये त्वाम् वहन्ति भश्वास्तै भावह देवान् सोमपागाय ॥ ६॥ मुद्गला हे अप्त ! त्या त्याम् से अश्वा रथेन वहन्ति । कीडशा । घृतपृष्ठा पुष्टाङ्गत्वेन दीप्तपृष्ठ। मनोयुज मन सकरपमात्रैण रथे युज्यमाना वय योदार तरच सोमपीतय सोमपानहेतुयागार्थम् देवान भा बहेति शेप ॥६॥ इति प्रथमाष्टके प्रथमाध्याय पाविशो घर्गा तान् यॉ मृताधोऽग्ने पनीरतस्कृधि । मध्यः सुजिह्व पायय ॥ ७ ।। तान् । यजत्रान् । अनऽयं । अग्ने । पत्नीऽवत । कृधि । मघ । सुजित । पायय ॥ ७ ॥ " 1. दामने सामेन आगपालमतपणामा । अग्रेवा। क्या व्याख्यान हरिपा पपानकारिग विकु + अग्ने स्तोत्रमा वि' २२ दीप्नपृष्ठा । बरबतामधाना दौगित् पूरी भारहि । मनमा ध्यातमाशा ये सब युन्यन्ते ते त्वां यहन्ति अश्या । दक्षिा बहिदायतौ इति अश्वनाम । तैरावा देवान् सायरानाय विभकु ३ मने साम्म' १ चैन दिए । स्तीर्णवहिप उपकषित ·मु.४, मंj प्रथमं मण्डलम् स्कन्द० तच्छन्दोग्यार्थसम्बन्धो यच्छन्दोऽध्याहर्तव्यः। यि देवा भावाहिताअस्माभिःतान यजत्रान् यष्टव्यान् ऋतायः यज्ञस्योदकस सत्यस्य या यधयितॄन् ।. हविषा हि स्तुश्या च देवता वर्धन्ते । हे अग्ने ! पनीदतः कृषि पलीसंयुक्तान् कुरु । पसीरम्येषामावहेत्यर्थः । ओझ च मध्वः पठीनिद- शादनकदेशमिति शेषः । द्वितीयार्थे वा पष्टी। मधुस्वादस्यैकदेश सांशलक्षणं मधुस्वाद वा सोमं है सुजिह ! सुया ! शोभनजिद्वाख्याश्यवो वा पाययः ॥ ७॥ वेङ्कट० तान्, यष्टम्यान् यज्ञस्य वर्धयितद् अझे ! पजीवतः च कुरु । कृत्वा च सोम सुवाल 1 पायय || मुद्गल० हे अमे ! तान् च इन्द्रादीन् देवान् यजमान यजनीयान् ऋतारधः यज्ञस्य वर्धकान् पशोवतः पतीयुक्तान् कृधि कुरु । हे सुजित शोभनजिद्दोपेत ! मध्वः मधुरस्य सोमस्य भाग देवान् पायय ॥७॥ . । ये या य इंडधास्ते ते पिरन्तु जिह्वया । मधोरग्ने वपद्कृति ॥ ८ ॥ ये । यजत्राः । ये । ईडयोः । ते । ते । पिबन्तु 1 जिहां । मोः। आने । वर्षट्कृति ।। ८ ॥ स्कन्द मे यष्टयाः ये च ईडयाः स्तुत्या देवाः ते, ते तव स्वभूतया जिहया पिवन्तु । 'अभिमुखा हि “देवाः' (त. मारा ७,१,२,४) । ते भरेव जिहया पिरन्ति न स्त्रया । याङ्नाम वा मिशिन्दः हेतौ घ तृतीया। तब वाचा इंतुना त्वयोच्यमाना इत्ययः । किं पिरन्तु । उच्यते । मघोः सोमस्यैकदेश स्वांशलक्षणं मधु वा, सोम वा हे अमे ! यकृति वषट्कारकाले ॥ ८॥ घेकट. ये यष्टच्याः ये च ईन्याः' 'मनुष्या वा ईडग्याः पितरो नमस्या देवा यज्ञिया। "(ते २,५,९,१) इति ब्राह्मणम् । ते तब जिह्वया सोमस्य बपट्कृतं हुतम् पिबन्तु ॥ ८॥ मुद्गल ये देवाः मजनाः यष्टग्याः तथा ये देवाः ईडपाः स्तुत्याः ते सर्वेऽपि वषट्कृति वषट्कारकाले देर । ते स्वदीयया जिया मधोः मधुरस्य सोमस्य भागम् पिबन्तु ॥6॥ आकी सूर्यस्य रोचनाद् विश्वान्देवाँ उपर्युधः । विमो होनेह वैक्षति ॥ ९ ॥ आफीम् । सूर्यस्य । रोचनात् । विश्वान् । देवान् । उपायुधः । विप्रः । होता । इह । वक्षति ॥ ९॥ स्कन्द 'आकौम् इति निपात मार्थे । वाति, इत्यारयातेन सम्बन्धयितायः । सूर्यसम्बन्धिनों 1.1. यानापइ तान्यष्टयान् यशोदरमपवितन् है अमे! सरलोन् दुग्ध । एषा पत्नौरम्याह । स्वाद सेन पारय । मुरार! गुन! या। मशरदेवा विम कु. 11 पन् देवानावाहितो भ* मूको. मि" मूको. २. नास्ति में'. ३. 'मगन दि. ४... रया: तव दिया निमन्तु । भारी देवाना मुरम् (अंग ७,१६) । ते मधेरैप रिहया दिवनि नरमीयदा 1 free वागा। या शिवायुको । मा. मेवामा मन भरे ! पदमा भिड. ५५.लीन सोनम्या साम्य पी. मा'' या गाया साम्प. ६.६. प्रति भारत मिशः । मर्यसम्पादन भइ.

·अम्बेदे सभाष्ये [१, १, व २७. रोचनात् दोसाद् पुलोकादादित्यमण्डलाद् वा विश्वान् देवान् 'उपर्युधः उप.काले पाग- गमनार्थ ये दुध्यन्ये त उपधः तात् । विप्रः मेघानी होता वा अग्निः इह पई आवक्षति । लोड्थेऽयं पञ्चमो लकारः । भावहतु॥९॥ वेड्कट सूर्यस्य दिवः वहत्वासः सर्वान देवान् प्रातः प्रबुढान् मेधावी भत्र ॥ ९ ॥ मुद्गल विप्रः मेघावो होता होमनिम्यादकोऽग्निः उपर्युषः उप.काले यागगमनाय प्रबुध्यमानान् विश्वान् देवान् सूर्यस्य संवन्धिनः रोचनात् स्वर्गलोकात् इह कर्मणि आकीम् मा पक्षति भावहतु ॥ ९ ॥ । । विश्वेभिः सोम्यं मध्यग्न इन्द्रेण वायुना । पित्रा मित्रस्य धामभिः ॥ १० ॥ विश्वेभिः । सोम्यम् । मधु । अग्ने । इन्द्रेण । वायुनो । पिच । मित्रत्य । धामऽभिः ॥ १० ॥ स्कन्द विश्वमिः सवैः सह सोम्यम् सोममयम् मधु है अग्ने ! पिय । सोमरसौऽत्र वियत्वसामान्यान्मृष्टस्व- सामान्याच मधुच्यते। इन्द्रेण वायुना मिन्नस्य च धामभिः धामशब्दस्तेजोवचन धामानि अयाणि भवन्ति, स्थानानि नामानि जन्मानि' (या ९,१८) इति । धामभिश्चान्न तत्सम्बद्धो मित्र एग लक्ष्यते । मित्रस्य यानि तेजांसि स्थानानि नामानि जन्मानि वा तैः सम्बद्धनैव मिन्नणेर सहेत्यर्थः ॥ १०॥ वेङ्कट० अप्रे ! विश्वेदेवैः सह सोममयम् मधु पित्र इन्द्रवायुभ्याम् मित्रस्य च सस्तेजोभिः । देवानां यहूनि 'घामानि भवन्ति । येस्तन्त्र सविधानं कुर्वन्तीति वक्ष्यामः ॥ १० ॥ मुगल० हे अग्ने ! स्वम् विभिः सः पषभगादिभिर्देवैः इन्द्रेण वायुना मित्रस्य सम्बन्धिभिः धामभिः वैजोभिः मूर्तिविशेषरूपैश्च सद्द सोम्यम् सोमसम्बन्धि मधु मधुर भागम् पिथ ॥१०॥ त्वं होता मर्नुहितोऽने यज्ञेषु सीदसि । सेमं नौ अध्वरं यज ।। ११ ॥ स्वम् । होर्ता । मर्नुऽहितः । अग्ने । यज्ञेषु । सीदसि । सः । डाम् । नः । अध्वरम् | यज ॥ ११ ॥ स्कन्द० 'सेममिति तम्मन्दायटन्दोऽध्याहर्तव्यः । यस्त्वम् होता मनुहितः मनुना प्रजापतिना निहितः । मनुष्येषु या निहितः । मनुष्येभ्यो वा निहितः । हे अग्ने ! यज्ञेषु सीदसि होतृत्वं कर्तु यज्ञेषु सीइसीत्यर्थः । सः इमम् नः अध्वरम् यज्ञं होतृत्वेन निपद्य यज॥1॥ . १.१. उप का वायने ये पागगमनाथ तान् मेभावी होता ह यज्ञे आवहतु । रोटि ले दिम. १. नास्ति विश, मदि साम्यमाहि साम्य विमा. ३३. 'नान् स्वर्गलोकान् वि. ५-४. विश्वभिः सौम्मा सममय मधु । मैनरमीय वस्वान गृष्टपाच मधु । तपय अग्ने ! इन्दवायुमित्र. । भाम तेज स्थाननामजन्मानि । प्रयुक्तेन इम्पः विभकु. +न्या-नुष्व वि. लेनोरमी वि'. 'वचनो वा सामा ५ दम्य सामदि'. गनानि मदि. 2. युनिवरिमा त: नाना दिनः नृभ्यो वा हलक क्षेषु AAPA म मसामिममध या विभक ८.८, यच होगा प्रगति ·प्रथम मण्डलम् ८५ । सू १४, मं १२] वेंकट त्वम् होता मनुष्यनिहितः अमे ! यज्ञेषु सीदसि । सः त्वम् अस्माकम् इमा यज्ञम् यज ॥१७॥ मुद्गल है अौ ! मनुर्हितः मनुपा होनादिरूपेण मनुष्येण हिवः सम्पादितः होता होमनिप्पादकः यः त्वम् यज्ञेषु सीदसि तिष्ठसि । सः खम् नः अस्मदीयम् इमम् अवरम् यज्ञम् यज निम्पादय ॥1॥ युक्ष्या ह्यरुपी रथै हरितो देव रोहितः । ताभिर्देवाँ हा यह ॥ १२ ॥ युक्ष्व । हि । अरुपीः । त्ये । हरितः । देव ! रोहितः । ताभिः । देवान् । इह । आ । वह ॥ १२ ॥ स्कन्द हि इति पदपूरणः । युक्ष्व अरुपीः रोचतेर्वा रशतेपूर्वस्य भरुपशब्दो दीप्तवचनः । बलवत्वाद् दीहाः । अथवा 'अपत्यार्यति' (निघ २,१४) इति गतिकर्मसु पाटादरुषशब्दो गन्तृवचनः गन्त्रीः । कि युव । उच्यते । स्वे रथे। हरितः हरितवर्णाः । हे देव ! अमे ! 'रोहितः' (निघ १,१५) माविष्टोपयोजनमैतदोरश्वानां नामधेयम् । आत्मीया बडवाः । युक्त्वा च ताभिः देवान, इह आवह ॥१२॥ वेङ्कट० योजय भारोचमानाः' रोहितवर्णाः अश्वाः स्वस्थै। योजयित्वा च ताभिः इह देवान् आवह । भामय सूक्तम् । मध्ये निपानभाज इति वैश्वदेव मवति (स, वृदे ३,३३) ॥ १२ ॥ मुद्गल. हे देव ! भन्ने! रोहितः रोहिछन्दाभिधेयास्त्यदीयवाडवाः रथे युश्व योजय। 'हि शब्दः पादपूरणः । कीदगीः । अरुपीः गतिमतीः हरितः हा रयारूढान् पुरुपान् नेतुं समर्थाः ताभिः" वयाभिः इह अस्मिन् कर्मणि देवान भावह ॥ १२ ॥ इति प्रथमाष्टके प्रथमाध्याये सप्तविंशो वर्गः। 1 [१५] इन्द्र सोमं पिर्य ऋतुना त्या विशन्त्विन्दयः । मत्सरासस्तदोकसः ॥ १ ॥ इन्द्र । सोमम् । पिर्व । ऋतुः । आ । स्वा । विशन्तु । इन्दवः । मसरासः । तत्ऽऔकराः ॥१॥ स्कन्द० "तुदेवतम् । सर्वग्न बर्देवता । वक्ष्यमाणा ऋतुसहिता देवताः, देवता न केवला. । तत्राचा ठावदैन्द्री। हे इन्द्र ! सोमम् पिव ऋतुना पीयमानाच आ वा विशन्तु त्वामाविशन्नु स्वदुदर प्रविशन्त्वित्यर्थः । के । इन्दवः सोमाः | कोशाः । मत्राराराः तृप्तिकराः तदोकसः तशिवासाः सर्वदा त्वद्भुदरस्थायिन इत्यर्थः ॥ ॥ - २.१. युवा रुश दीप्तौ रच छ । तयोरेकनरस्यापुर्वस्यारुपीः । अमेरंडदाः रोहिनाम्न्यः बलदीप्ता गतीर्वा । मारुति आर्यनीति । खरये योजय हरियाः । ताभिर्देवान् यो आवह विभ कु. 1-1 वयुतानि मूको म पुआनाः साम्ब. २. रोचमानाः साम्ब कु. ३. इतानि लवि. १. नास्ति विम. ५. रथेषु वि. ६.६. हिः पूरणः मै .. नास्ति वि. ८-८. ऋतुविनम् । भावेन्द्री च । है इन्द्र ¥तुना सह रोम पिब । पीयमानाः स्वदुदरमाविशन्तु सोमाः कृषिकराः तनिवासाः वदरग्रहाः विष कु. 1 'देवता मूको, । Arm ·मम्वदे सभाष्ये [अर, अ१, १२८ वेङ्कट० ऋत्तप्य सूचम् (सु बुद ३,३४) । इन्द्र सम् ऋतुना सह पिर सोमम् । आख्याताननुदातरवे' कारणमुक्तम् । आ विश तु सा दीला सोमा तदकनिएयानस्सिवेन्द्र तिष्ठन्त ॥५॥ मुगल० 'इन्द्र सोमम्' इति दाइशचं चतुर्थ सूक्तम् । मेधातिथि ऋषि गायनम् । यद्यप्येत सूत्रम् स्तुवताक तयापि प्रत्यचम् इन्द्रादिदेवतान्तराणि मिरितानि । तथा घ अनुवम्यत । इन्छ सोममृतय्य तनद्रा मारुती त्याष्ट्यामय्येन्द्री मनावरुणी चतस्रो द्रविणोदस आश्विन्यामेव्युतुदवता सदन' ( अनु १,१५) इति ॥ है इन्द्र ऋतूना सह सोनम् पिय । इन्दद पीयमाना सोमा त्वा त्वाम् आ विशतु । कीदृशा । मन्सरास तृप्तिकरा तदोक्स तनिवासा । सर्वदा त्वदुदरस्थायिन इत्ययं ॥1॥ मस्तः पित अतुना पोवाद् यज्ञं पुनीतन । यूयं हि ष्ठा सुंदानाः ॥ २ ॥ महत । पिर्वत । ऋतुनो । पौत्रात् । यज्ञम् । एनीतन । युयम् । हि ।स्थ । सुध्दानन ॥२॥ स्वन्द० " माइनी' । कग द्वितीया मरद्देवता । है मरुत 1 पिबत ऋतुना सह। किम् । सामध्यान सोमम् । कुत । पोत्रात् पोतु स्वभूतात् पानात् । पीत्वा यज्ञम् अस्मदीयम् पुनीतन शोधयत व्यपगतदोष कुरतेत्यर्थ । कस्मात् । यूयम् हि हा सुदानब हिशब्दो यस्मादर्थे । दानुपान्दो दानवयनो दातृवचनो वा। पस्माद् यूय शोभनदाना शोभना वा दातार । तर च सम्बोधनासम्भवात सुदानव इत्ययांतिरिक्त एव प्रातिपदिकार्थे प्रत्यय नाऽऽमन्नितप्रथमा । कथम् । प्रतिपाद्यार्थप्रत्यभिमुखीकरण दि सम्बोधनमुच्यते । तद्यत तदर्थ प्रसिद्धोऽर्थान्तरी च प्रतिपाय तत्र सम्भवति । यथा अत्रैव मस्ता मररदम् । यथा या लोके राउन् । इद च कुरु इति । यत्र तु तदर्थ एव स्वार्थ वा प्रतिपाद्यत 'राजा भव । यस्माद् राजाऽसि भतो बुध्यस्व'। 'त्व हि रमया असि' इति न कर सबोधनस्य सभव । भामन्त्रिविमत्तिश्रुठिसामाद् यूथ हि ऐत्यनेन सुदानब इत्यस्या सम्बन्धासम्भवात् सोमस्य पावारो यज्ञस्य पवितार इति धाग्यशेप । यस्माद् यूथ सोमस्य पातारो यशस्य पवितार स्थ है सुदानव तसात् पिबत सोम यज्ञ च पुनौतनति ॥२॥ पेङ्कट० मत ! पियत प्रशनुना सह पोतु पदीयमान सोमम् । यज्ञम् च शोधयत । यूयम् हि भवय सुदाना ॥२॥ मुहर ६ मरुत 'ऋदना सह पोशात् पोतनामकस्स ऋत्विज पानात् सोमम् पिनत । ततोऽसदीयम् यनम् पुनातन शोधयत । हे सुदानव 'शोमनदातारो मरुत हि यसात् यूयम् स्थ युप्माक गाधयितृत्व प्रसिद्ध वस्मात् शोधयतेत्यर्थ ॥ २ ॥ 11 मम पिर साम्बा १ तानु मूको ३३ हे मस्त नुना सोमं पिस्त । पोतु पावन् परमात् । पौचाध्या यर्म पुनीत । हि यम्माद व्यै शेमनाना शोभना वा दातार म्प । अन्यया पापयाजना 1 यम प्य स्रोमम्य पातार पनम्य पदिनार व हे मानव तस्मात् पिरन सोनं या पुनीत च विमा 1 पतराम नि, 'पानर प्रति माम्ब तिमेव 'ि, मा मेव साय मास्ति शिक्ष ५ मास्ति साम्द' ६ नास्ति कु साम्य • सुनना साम्द, यि मूको ·प्रथमं मण्डलम् सू १५, मं ३ ] अभि यज्ञं गृणीहि नो गावो नेष्टः पिच ऋतुना | त्वं हि रत्नुधा असि ॥ ३ ॥ अभि ! य॒ज्ञम् । गृणीहि । नः । नावः। नेष्टरित । पित्रे । ऋतुना । त्यम् | हि । रत्नऽधाः। असं ॥३॥ स्कन्द० तथा लाष्ट्री' । तृतीया ऋक् त्वदृदेवता । अभि गृणीहि अहो शोभन इत्येवमभिष्टुहि । कम् । यशम् अस्माकम् | अथवा यज्ञम् इति सदस्य द्वितीया ) होनृकर्तृत्वेन अभिष्टहि पझे अस्माकम् । शस्मान स्तुपतो यज्ञे प्रयुवेत्यर्थः । है RINE! 'माः' (या ३,२१) इति स्त्रीनाम । पसीभिः स्त्रीभिः तद्वन् ! नेटः ! देवस्त्रे किल त्वष्टा नेष्टाऽऽसीत् । तदपेक्षमिदं नेटरिति त्वष्टुः सम्बोधनम् । पिव घ ऋतुना सह सोमम् । कस्मात् । त्वम् हि रनधाः धनानां दाता असि । यस्मात् पीत्वा च धनमस्मभ्यं दाताऽसीत्यर्थ: ॥३॥ घेङ्कट कुर्वित्यनुज्ञाऽभिगरणम् । अनुमन्यस्व असाकम् यज्ञम् देव पनीयन् ! नेष्टः ! पिय च सोमम् ऋतुना । लम् असि रवाना दाता । त्वष्टा नेटोक्त इति ॥३॥ मुद्गल० माशब्दः स्मीवाची । मा भस सन्तीति मावान् । नेष्दृशब्दोऽन त्वष्टारं देवमाह । कस्मिंश्चिद् देवसत्रे नेष्टुत्वेन त्वष्टुप॒तत्वात् । हे मावः पसीयुक्त ! नेटः! त्वष्टः ! नः मम्मदीयम् यज्ञम् अभि गृणीहि भभितो देवानां समीपे स्तुहि। तुना सद त्वं सोमम् पिय । हि यस्मात् त्वम् रलधाः असि रसानां दाता भवसि । तसात् सोमं पातुमईसीत्यर्थः ॥३॥ अग्ने देवाँ इहा वह सादया योनिषु धिषु । परि भूप पिर्व ऋतुना ॥ ४ ॥ अग्ने । दे॒वान् । इह । आ । वह । सादय । योनिषु । त्रिषु । परि । भुष । पिर्व । ऋतुः ॥ ४ ॥ स्कन्द० "आग्नेयी' । चतुर्थी अगनिदेवता। हे अग्ने ! देवार इह आवह । आहूय च सादय उपवेशय योनिए स्थानेषु विषु सवमाख्येषु । सादयित्वा च परिभूष । परिपूर्वो भूपतिः परिग्रहे । यथा पागार्थं परिग्रहीतल्यं तथा परिगृहाण यजेत्यर्थः । भथया भूप मलकार इत्यस्यैतदूपम् । परिभूष स्वमण्डलदेवान् । स्वयमपि च पिम ऋतुना सह सोमम् ॥ ४ ॥ बेङ्कट० अंग्न ! देवाम् इह आवह। सादय च सवनाण्येषु त्रिपु स्थानेषु । अलगुरु च यज्ञम् । पित्र च सोमम् ऋतुना ॥४॥ मुद्गल हे अमे ! देवान् इह असिन् कर्मणि आवद । ततः योनिषु स्थानेषु निषु सबनेपु गादय देवान् उपपेशय । ततस्तान् परिभूष अमुकुरु । ऋतुना सह त्वं सोमम् पिब ॥ ४ ॥ । । - 1.1. पाष्टी चेयम् । देवसत्रे त्वथा नैध आसीद किल । तदपेक्षं वटुर्नेरिति सम्बोधनम् । हे नेष्टः ! अरमाक यज्ञमभिगृणीहि । गहो शोमन इति । अथदा डौ अम् । यज्ञे अस्माक दातुकत्वेनाभिष्टुहि इति स्तुवतः अरमान् यज्ञे प्रयुव । हे मावः । खियो योषा योषणा माः । पानोयुक्त ! नेष्टः! अतुना सह सोम पिप ! से धनाना दाता अमि । यस्मात् पीत्वा च धनमस्तस्यं देहि विम कु. 1 ""तुकत साम्ब वि. १. भिगिर साम्ब कु. ३. देव ! पत्नी साम्ब कै. ४. च मे साम् ५-५, भाग्नेया चेयम् । हे अग्ने दातृन् दीप्लान् वा यज्ञे आनय ! उपवेशष च ? योनिस्थानेषु त्रिषु सबनेषु । परिवृहाण च । यथायोग्य यज च । भूष भल्दारे। परिभूषय मण्डय देवान् । सपमपि चालकुरु । ऋतुनी सह सोमं पिर च वि अकु. । पतिः मूको. 1 .

·ऋग्वेद सभाष्ये [अ१,११, व २८. । ब्राह्मणादिन्द्र राधसः पिवा सोममृतूरर्नु । तवेद्धि सख्पमस्तम् ॥ ५ ॥ ब्राह्मणात् । इन्द्र । राधसः । पिब । सोम॑म् । ऋतून् । अनु । त । इत् । हि । सख्यम् । अस्तृतम्||५|| स्कन्द० "ऐन्द्रथैव पञ्चमी' । पञ्चमी ऋगिन्द्रदेवता । ग्रह्मशब्दोऽत्र प्राह्मणाच्छसिनि वर्तते । तस्य भूतात् ब्राहाणात् है इन्द्र ! राधसः धनात् पायाख्यात् पिव सोगम् ऋतून अनु अतूना पश्चात् । स्तुभिः पीत इत्यर्थः । तब इत् हि इच्छब्दः पादपूरणः । यस्मात् तब सख्यम् अस्मृतम् महिसितम्, न कश्चिद्धि सितुं शोति, स्थिरसख्योऽसीत्यर्थः । तस्मात् दि इन्द्र व सोमं पिबा ॥५॥ वेङ्कट ब्राह्मणाच्छसिनः सोमम् इन्द्र ! पिव सह ऋतुभिः । तव हि सख्यम् ऋतुभिर्न बिच्छिद्यते' ॥५॥ मुद्गल हे इन्द्र ! ब्राह्मणात् ब्राह्मणासिसंबधात् राधसः धनभूतात् पात्रात् सोमम् पिय । किं कृत्वा । ऋतून् अनु ऋतुदेवान् अनुसृत्य । मृतबोऽपि पिबन्तु इत्यर्थः। हि यस्मात् तवेत् तव सख्यम् अस्तृतम् ऋतूनामविच्छिन्नम् । तस्मादभिः सह पानं युक्तम् ॥ ५॥ युयं दक्ष धृतयता मित्रावरुणा दळभम् । ऋतुनो यज्ञमाशाथे ॥ ६ ॥ युवम् । दर्शम् । धृतऽवता । मित्रावरुणा । दुःऽदर्भम् । ऋतुना । यज्ञम् | आशाथे इति ॥६॥ स्कन्द० "मित्रावरणयोः पष्टी' । षष्टी ऋमिनावरणदेवता । युवम् इति पछ्यर्थे प्रथमा । थुधयोः दक्षम् बलम् भृतवत ! मित्रावरुण ! उभयत्र द्विवचनादेशाकारस्य छान्दसं साहित हरवत्बम् । 'प्रतम्' ( निघ १,१७) इति कर्मनाम । धृतानि सर्वकर्माणि स्वकर्माणि वा याभ्यां तो धृतपती सर्वकर्मणां हेतुभूती स्वकर्मणां या नित्यमनुप्रदातारी इत्यर्थः । मित्रावरण दूलभम् दनोतैर्षधकर्मण एतद्रूपम् । दुईणम् युबयोर्बल न कश्चिदपि जेतुं शनोतीत्यर्थः । यावीदृशौ स्थः तावृतुता सह यशम् आशाथे । लोडऽयं लिट् । भइनुवार्था च्याप्नुतम् । यज्ञे सोमम् पिरवमित्यर्थ. ॥ ६ ॥ बेङ्कट० युग प्रवृद्धम् एतकर्माणी मिनावरणी शत्रुभिहिसितुमशक्यम्' यशम् तुना सह थानशा ॥६॥ मुद्गल हे भूतनता स्वीकृतकाणी मिनावरुणा मित्रावरुणो ! युवम् उभी युवाम् ऋतुना सह असदीयम् यज्ञम् आशा व्याप्नुयः । कीदृशं यज्ञम् । दक्षम् प्रवृद्धम् दूळभम् दुर्दहम् शत्रुभिर्दग्धुमशक्य- . मित्यर्थः (१)॥६॥ इति प्रथमाष्टके प्रथमाध्याय अष्टाविंशो वाः ॥ १... न्द्री नेयम् । नमाग्दो ब्राह्मणामिनि । स पेन्द्र । ईन्द्र तदीयात् धनात् पालादा चमसात् । राधीनन्धु- रगुम्नगौन इति । पिन सौमभृतूना पश्चाद । तै पनि यसान्तब सखित्व अहिसिठमन्यैः कैदिनदपि स्थिरसर या विभ. - वृटिस, स्याद (1) २. नास्ति साम्य इ. छिपने साम्य'. ४-४. मैवावरणी चयम् । युवमिति (यै बिक) पष्टयाम् । सुवाल भूतानि सर्वकागि कणि वा याभ्या तो धृतनती । ब्रह्म पीय कतुर्मतम् । भारि भार । माहित हरवत्व सर्वकमइंतू स्वकी च । मित्रावरुणी । दाभु तो । दुईनम् (णम् 5 'दुवामाशलभप्रवादा ' ( प्रा ५,५५ ) त दीपलम् । युवयो न वनिदा जयति । यावीशी श्या । तो पुपामृतना मह या म्यानुषः । रोटिन । यो सोमं पिरतम् विमकु. म्य'; भिरामिपन्य वि', 'भिरादिमित वि' पं; भिरहिमितस्य स. ६. आशाये . .७. नास्ति वि. 1 वरुण मूको. ५. भिरभिरिन्मि' ......,.in ·प्रधर्म मण्डलम्, स् १५, में ] ८+ द्रविणोदा द्रविणसो ग्रावहस्तासो अध्वरे । यज्ञेषू देवीळते ॥ ७ ॥ द्रविणःऽदाः। द्रविणसः । प्राऽहस्तासः । अधरे । यज्ञेषु । देवम् । ईळते ॥ ७ ॥ स्कन्द० "चतस्रो द्रविणोदसः' । सप्तम्यायाश्चतस्र ऋचः द्रविणोदसः । ईळत इत्यस्य स्तुत्यपेक्षत्वाद् देवतानां च स्तुत्यत्वात् दविणोद.शब्दस्य च देवतापचनत्वात् । द्रविणोदाः द्वितीयार्थे प्रथमा । द्रविणोदसम् । द्रविणसः 'द्रविणम्' ( निघ २,१०) इति धननाम । एतदिच्छन्ति द्रविणस्यन्तीति क्यचि सुगागमः । 'द्रविणस्युपिन्यया' (ऋ ६,१६,३४) इति यथा । द्रविणस्यते. छान्दसत्वात् विप् । विपि चायुदाचत्वम् । द्रविणसाधनकामा इत्यर्थः । ग्राबहरतासः गृहीठाभिवप्रावाण ऋत्विज । अध्वरे यज्ञेषु भवरशब्दोऽत्र ध्वरतहिंसाकर्मणः क्रियाशब्दः, न यज्ञनाम । व्यत्ययेन चैकवचनम् । साद्गुण्याद् रक्षमादिभिाविसितेषु यज्ञेषु । अथवा अध्यरशब्दः समम्तज्योतिष्टो- मादियचनः । यज्ञशब्दखवयवभूताभ्यासविशेषवचनः । ज्योतिष्टोमादायध्वरे येऽभ्यास विरोपाख्या यज्ञास्तेषु । देवम् दातारं दीप्तं वा । ईळते स्तुवन्ति ॥ ७ ॥ बेङ्कटक द्रविणोदाः द्रविणसः घनस्य दाता भवति । तम्' प्रायहस्तासः यज्ञेषु देवम् स्तुवन्ति । 'यज्ञेषु - अध्वरे' इत्यनयोरधभेदात् सङ्गतिः। 'यास्काचार्यस्त्वाह-'द्रविणोदा यस्त्वम्। द्रविणस इति द्रविणसादिन इति या। द्रवियसानिन इति वा। द्रविणसस्तस्मात् पिपत्विति वा । यज्ञेषु देवमीलते। यान्ति स्तुवन्ति वर्धयन्ति पूजयन्ति था' ( या ८,२) इति ॥ ७ ॥ मुद्गल० अन्वरे अमिटोमे यज्ञे यज्ञेषु उक्थ्यादिषु च देवम् भगिम्, ईळते ऋस्थिनः स्तुयन्ति । कीया ऋत्विजः । द्रविणसः धनार्थिनः प्रायहस्तासः मभिषवसाधनपाषाणघारिणः । कीदृशं देवम् । द्रविणोदाः धनप्रदम् ॥७॥ द्रविणोदा ददातु नो पनि यानि शृण्व॒िरे । देवेषु ता बनामहे ॥ ८ ॥ द्रविणःऽदाः । ददातु । नः । वसूनि । यानि । गृण्विरे । देवे! । ता । वनामहे ॥ ८ ॥ स्कन्द "विणोदाः ददातु भस्मभ्यम् वसूनि यानि श्रुण्विरे लटऽयं लिट् कर्मणि च। श्रूयन्ते । उत्पत्वार प्रभूतत्वान सर्वलोकप्रकाशानि भवन्तीत्यर्थः । वयमपि देवेषु । संप्रदानस्येयमधिक- रणत्वेन विवक्षा । 'सममब्राह्मणे दानम्' (मनु ७,८५) इति यथा । देवेभ्यः तानि 12 - ११. प्रविणोदाः चत्तसः । अस्य चामि सुः! द्रविणोदसम् । थनकामाः । इन्द्रिय द्रविण इवानम् इति धनम् । तदिच्छन्ति । सुप आत्मना क्यच् ( पा ३,२,८) खेषा द्रविणमिच्छन्ति । पचि सुक् छान्दसः किम् च । विपि चायुदा- 'तत्वम् । गृहाताभिपरपावाण ऋत्विजः । रक्षादिमिरहिसितेषु । पर हिंसायाम् । यज्ञेषु । अध्वरश दसमस्तज्योविष्टमादिवचनः । यज्ञश्च तदययपभूताभ्यासविरोपवचनः । ज्योतिष्टोमादाबध्वरें ये अभ्यास- शिशया यज्ञा. तेषु दातार दोप्न बा नि दिम कु. तु. वैष १,१६७६ Jk... २. नास्ति विश्लप. ३. पत्य लवि. ५. यास्कस्वा साम्ब कु वि. ५.५. व द्रविणम इनि द्रविशमादिन इति वा द्रविणमानिन शी वा द्रविणमस्त कु, 'स्व द्रविणोदसा सायबर ६. नास्ति वि' पं. थानि भूयन्ते । टि लिट् । कर्मणि कर्तृत्व च । उत्कृष्टवाद प्रभूतत्वाच्च मर्वगेश्युति. तसनेषु । देवेन्यस्तानि तोषि कृता दम दयमापे । म्याभि मुप् । देवनिमिर्न तानि विभक ०७. पनानि + ·कादेदे सभाष्ये अ १, १, २९ 'वीरपाणि कृत्वा बनामहे । 'चनतिरत्र सामाद् दानार्थ । 'यस्या नो वार्या पुरु (ऋ4 २३,२५) इति यथा । दम इत्यर्य । अथवा दनिर्हि समक्त्यर्थ एव । देवेविति' 'निमित्तान् कर्मसयोगे' (पावा २,३,३६,६) 'इत्येव सप्तमी। 'चर्मणि दीपिन हन्ति' (पाम २ ३,३६) इति यथा । देयाथ सभजामहे देवान् यष्टु परिगृहीम इत्यर्थं ॥८॥ वेइट० द्रविणोदा ददातु भन्मभ्यम् पनि धनानि गवादीनि । यानि विश्रुतानि । वानि षयम् देवेषु स्थितानि दयिणोदस याचामहे । स वन भादाय न ददातु ॥ ८॥ मुद्गल० देविणोदा देव न अस्मभ्यम् पनि धनानि ददातु यानि धनानि भृष्पिरे हविरपयुक्तत्वेन श्रूयन्ते दानि धनानि देवेषु निमित्तभूतेषु यनामहे समजाम । धनदेवान् यप्टु तामि स्वीकुर्म इत्यर्थ ॥८॥ द्रविणोदाः बिपीपति जुहोत प्र तिष्ठत । नेप्ट्रातुभिरिष्यत ।। ९ ।। द्रविण ऽदा । पिपीपति । जुहोत । प्र | च । तिष्ठत । नेष्टात् । ऋतुऽभि । इष्यत ॥ ९॥ सन्द० दविणोदा. पिपीयति पिबतेक्वान्दसत्वादीत्व, पिपासति पातुमिच्छति सोमम् । एतद् ज्ञात्वा उद्दोत नवर्यव ' । प्र च विष्ठत प्रतिष्ठव च सोम हुत्वा चाहवनीयदेशात सद मति गटतेत्यर्थ । वृत्त पिपासति । उच्यते । नेष्यात् नेष्टु स्वभूतात् पागत् । नच केवर । किन्वाई । प्रस्तुमि मतुभि सह इभ्यत । इपुगती । गरछत । मा विरम्बध्वमित्यर्थ ॥९॥ येट्ट० दविणोदा सोम पातुमिच्छति । तत जुहोत मध्वर्यद । । हषिर्धानात् प्रतिष्ठत च नेष्टु स्वभूताचमसात् ऋतुमि सद्द यटुमिच्छत ॥९॥ मुद्गल द्रविणोदा देद ऋतुभि सद्द नेष्ट्रात् नेप्सन्धिरात्रात् पिपीपति सोम पातुमिच्छति । ततो हे अस्विज ! इप्यत होमस्थाने गप्यत । गत्वा च जुहोत होम कुरत । हुत्वा प्रतिष्ठत च होमस्थानात स्थानान्तरं प्रति प्रस्थानमपि कुरत ॥९॥ यत् त्वा तुरीयमतुभिद्रविणोदी यजामहे | अर्ध स्मा नो ददिभव ॥ १० ॥ यत । त्या । तुरीयम् । प्रस्तुऽभि । निणर् । यजागहे | अर्ध । स्म । न । ददि । मव ।। १० ॥ म्यन्द० 'यत् इति निपावो परमादर्षे । यस्मात् त्वाम् । तुरीयम्। रियाविशेषणमेतत् । पद्रविणोदोदेवताप्रयापेशश्नान तुरीयग्यपदेवा । चतुमिदम् । ऋतुमि सह हे द्रविणोद यजामहे । अध म्म मधेति हमादथें । मन्दस्तु पदपण । समातून अस्सम्यम् ददि. दाता अनानि भव त्वम्॥10॥ १. नास्ति विमें' 1-1 संभजाम इति वा विभकु. २२ नास्तिम ३.६ पनि सममी । धर्मणि होरिनम् इव । देवान् यणम् विमा . नाति वि'साम्य कुमा ५ नवानि साम्ब म भागनगमा साने (पा ६.६ नि हालसम् तिम् । सोगम् । प्रज् झापा जोर । प्रतिइन 7 | # Pा भावनापरेसान सर पनि गछन । मिति । ग. पाराम गो। मा दिलाया किमकु १५ यमाया गवस्तुभिमा धतुम् । For पूर्व मिती गोम दुर्गवयान विनोद तावतामा सम्मान पाना भा। मा कि 14 जान गवान पिया को भाजपा .

·प्रथम मण्डलम् हू १५, म ११j चकट यदा त्वां चतुर्थमपि ऋतुभिः सह दविणोदः ! यजामहे । 'मथ स्वम् अस्माकम् भव दाता । स्म इति स्फुटीकरणार्थः ॥१०॥ मुद्गल० हे द्रविणोदः देव ! यत् यस्मात् कारणात् अभि. सइ त्वा त्वाम् यजामहे । अध इत्ययं निपातः तब्दार्थः । तस्सात् कारणात् नः भस्मभ्यम् ददिः धनस्य दाता भव स भवदयम् भव । तुरीमम् चतुर्णा पूरणम् ॥ १०॥ अविना पितं मधु दीर्घग्नी शुचिता । ऋतुर्ना यज्ञवाहसा ॥ ११ ॥ अश्विना । पिर्वतम् । मधु । दायग्मी इति दौदिऽअग्नी । शुचिऽवता । ऋतुनो । यज्ञऽवाहसा ॥११॥ स्कन्द० आधिन्येवादशी ज्ञेया' । एकादश्यूगश्विनीदेवता ज्ञातम्या । अश्विना पियतम् मधु सोमाण्यम् । दीयमो दीव्यतेतिनाथस्य दीदिः अत्यर्थदीप्तः । दीदिरमिः ययोः सम्बन्धी ती दीयनी । केन सम्बन्धन सम्बन्धी । जन्यतया । कुन एतत् । 'थुपम् शका मायाविना' ( १०,२४,४) इत्यश्वि- नोररणिमन्धनदर्शनाद् दीप्तस्याप्नेर्जनयिवारी 'पितरावित्पर्धः । शुचित्रता शुद्धकर्माणौ । मा च केवलावेच पिबतम् । किन्तर्हि । ऋतुना सह । है यश्वाइसा ! भन्तं यज्ञस्य भापयिता समापयितारावित्यर्थः ॥११॥ घेङ्कट० मधिनी पिवतम् सोमम् भरण्योदप्तिस्य अग्नर्जनयितारौ शुचिकर्माणौ ऋतुना सई यज्ञस्य वोदारी ॥११॥ मुद्गल हे अश्विना अधिनी ! मधु माधुर्योपेतं सोमम् पियतम् । कीदशौ । दीयमी पोतमानादयनीया- धनियुक्ती शुचिता शुद्धकाणौ ऋतुना ऋतुदेवतया सह यज्ञवाहसा यज्ञस्य निर्वाहको ॥ ११ ॥ गार्हपत्येन सन्त्य ऋतुना यजनीरसि । देवान् देवय॒ते यज ॥ १२ ॥ गाहऽपत्येन । सन्त्य । ऋतुना । यज्ञऽनीः । असि । दे॒वान् । देवऽयते । यज ॥ १२ ॥ स्कन्द० "आप्रेयी य द्वादशी' । द्वादश्गनिदेवता । गार्हपत्येन इति हेतौ तृतीया । गृहपतित्वेन हेतुना । है सन्त्य ! पणु दागे इत्यस्यैतद् रूपम् । दात. अग्ने ! सुना सह यज्ञनीः यज्ञस्य देयान् प्रति प्रापपिता असि । मतो गोमि, देवान् देवयते दे॒वान् कामयमानस्य ममार्थाय यज ॥ १२॥ पेट० कामहं गृहपतिः स्यामिति', सत्य ! सनोतदानकमणः, सतां वा हित ! तुना सह यज्ञस्य मैता असि । स देवान् यजमजमानाय ॥ १२॥ -- 1. अभ कु साम्बा, २. "करार्थः विरूपं ३-६. आश्विन्यकादशी च । अस्निी पिबन स्वाद सोमम् । दिव दी। अत्यदीप्ताग्निमाम्बन्भिनी विभकु. समयिता मूको. ४.४. शुदकांगो कत्तुना सइ पारम् । पज्ञस्य अन प्रापयितारो वि. कु. ५ अर्यम्गो दोन साम्बा र दाप्त साम्य आरण्यो दोन विरुप अर्यनो दीप्त विमा ६-६. श्राशेयी चासौ । गृहपतित्वेन हेतुना हे दानः। षणु दाने । अग्ने तुना यशरय देशान् प्राते प्रापयिता अमि। मनो यौनि, देवान् कामयमानस्य ममापांय यत्र वि' कु. मायी ते द्वादशी मूको. ७. स्वानीति सान्द है. सस्य विलपं. ९. हितः विरूपं. १०.नास्त्रि साम्ब... नास्ति 'विरुप ·प्रग्वेदे गमाचे [अ १, अ , २ ३० मुगल. हे सन्न' परप्रदानिदेव । गाईपयेन गृहपतिसम्यन्धिना रूपेण युन सन् ऋतुना स्तुदेवैन सद गजनी यज्ञस्य निर्गहर असि । तस्मात् त्वम् देवयते देवविषयकामनायुताय पजमानाय' देवान् यत्र ॥१२॥ इति प्रधमाष्टके प्रथमाध्याये एकोनत्रिशोवर्ग ॥ [१६] आ वां वहन्तु हरयो वृषणं सोमपीतये । इन्द्र त्या सूरचक्षसः ॥ १ ॥ आ।ना । वहन्तु । हरय । वृषणम् । सोमपीतये । इन्द्र । त्या | मरेऽचक्षस ।। १ ।। स्कन्द० "एन्द्र वन तर सूतम् । ऐन्द्रमेतदनन्तर सूक्तम् । आ वस्तु त्वाम् हरय अश्वा । कीटशम् । पणम् वर्पिवारम् । किमर्थम् । सोमपीतये । हे इन्द्र । त्या पाठपये द्वितीया । तव स्वभूता । कीदश । सूरचभम सूर आदित्य , चक्षो दर्शनम् । सूरस्यैव चक्षो यंपा ते सूरचक्षस । परयावादादित्यपद् दाप्तिमन्त इत्ययं । सूर्यदर्शिनो या सूरचक्षस' ॥३॥ बेडुट० आ वहन्त स्वाम् अश्वा वर्षिवार सोमपानाय इन्द्र । त्या 'सुवीर्यदर्शना दूरेऽपि पश्यन्त। स्वाशब्दाऽऽमृत्तिरर्धभेदात् ॥ १॥ मुगर 'या स्वा वहन्तु' इति नवचं पञ्चम सूतम् । मेधातिथि मपि । गायत्रम् । इन्द्रो देवता । हे इन्द्र ' पुषणम् कामाना बपितारम् त्वा त्वाम् सोमपौराये सोमपानार्थम् हरय स्वदीया भश्वा आ वहन्त अस्मिन् कर्मणि आनयन्तु । तथा च सूरचक्षस सूर्यसमानप्रकाशयुक्ता मत्विन त्वा त्या मन्य प्रकाशयन्त्यिति शेष ॥१॥ मा धाना घृतस्नुवो हरी इहोपं वक्षतः । इन्द्र सुखतमे रथ ॥ २ ॥ हमा । थाना । घृतऽस्तुतं । हरी इति । इह । उप । क्षत 1 इन्द्रग् । सुखऽतमे । र ।। २ ।। सन्द० "द्वितीयाधुतरन तद्योग्य कमप्रवचनीय प्रतिशब्दोऽध्याहार्य । इमा याना पृतनुव पण प्रसवण । अपरणोपमरणाभिधारणैननादिणी प्रति । यई हि हयों कजीय भागो धानाश्च । प्रत इद बदागेम घानादिमियों प्रोत्साहनाय न देशोपरक्षणम् । हरी इन्द्रावी इह कर्मणि उप वक्षन उपति मा इत्यतस्य स्थान । रोड च पञ्चमो रकार । आवहताम् । कम् । इन्द्रम् । मुखतम रथ ससमीनिर्दशात् स्थितमिति बाक्यशेष । नृतीयार्थे या सप्तमी, सुखतर्मन रथेन ॥२॥ 4 ५ पश्यन बिएप, इयत 1 कामना दि २ नास्ति वि ३३ हेइछ। आवइन्तु लामा वर्षिनार सौनशानाधन । तो तव स्वभूता मूर्यम्प र पेषा ते ऐश अश्या रयत्सार मयतदीप्तिमन अदृश्यास्त पामि । सूयशिनो वा वि ४ सुर साम्ब कु, सीयर, मुबायशंगद दि साम्य मिसाब नास्ति विमें १. यस्य तण्ड धागा तापी वाम्भवान् (1)। ब्रांडियन रजा परिवारमधिभिने। 'पारे बाप सिरिय पाना * (बि)। पयस्या सेव चामिशा तन्जल बनिन मतम् ॥ इमा नुवान, प्रतिम् आरे । पृतन दी। म- कोरेगावस्तरामशरण घृनरनुत इमा भाना प्रत। को वर्षमा मात्र । मत गेन धानानिमियों को माइना न देोष गम् । इदाता र प्रति भावनाम 1 गाडि नितिध्यमोत्थे तिटन रिद्र । तेनेति वा । टाने हि विम ·प्रथमं मण्डलम् सू १६, मं३] घेङ्कट० इन्द्राश्वयोर्भागधेयभूताः इमाः धानाः उपस्सारणाभिधारणाभ्यां घृतस्त्राविण्यः । तदर्थमश्वी इन्द्रम् इह सुखतमे रथे स्थापयिावा उप वक्षतः ॥२॥ मुद्गल० हरी 'इन्द्रय स्थस्य वोडारी अश्वौ इमाः यागार्थ वेद्यामासादितत्वेन पुरोवर्तिनी: घानाः भ्रष्टयव- सण्दुलादीनुद्दिश्य सुखतमे रथे इन्द्रमवस्थाप्य इह मम्मिन् कर्मणि उप बक्षतः वेदिसमीपे वहताम् । कीदृशीः धानाः । वस्तुतः घृतं स्नुवन्तीति घुतस्तुवः अलङ्करणोपस्तर णाभिधारणेन घृतखाविशीः ॥२॥ इन्द्र प्रातहवामह इन्द्र प्रयत्पध्यरे । इन्द्रं सोमस्य पीतये ॥ ३ ॥ इन्दम् । प्रातः । हवामहे । इन्द्रम् । प्रऽयति । अध्वरे । इन्द्रम् । सोमस्य । पीतये ॥३॥ स्कन्द० 'प्रातः प्रकमकाले हवामहे. इन्द्रम् एव प्रयति प्रवृत्ते अध्वरे यज्ञे । कीदृशम् इन्द्रम् । इदि परमैश्वर्ये । सुन्छु ईश्वरम् । पुनरिन्द्रशब्दश्रुतिसामान समाप्यमान इति वाक्यशेषः । इन्दम् एव समाप्यमाने यज्ञे । किमर्थम् । सोमस्य पीतये ॥३॥ वेङ्कट० इन्द्रम् प्रातः प्रबर्तमाने च यज्ञे सोमपानार्थम् हवामहे । पुनः इन्द्रम् इति पूरणम् ॥ ३ ॥ मुद्गल० प्रातः कारम्भे प्रात.सबने इन्द्रम् हवामहे भाह्वयामः । तथैव अध्वरे सोमयागे प्रयति प्रगच्छति प्रारभ्ये प्रवर्तमाने सति माध्यन्दिन सबने तम् इन्द्रम् इवामहे । तथा यज्ञसमाप्त्ययसरे तृतीयसबने सोमस्य पीतये सोमपानार्थम् इन्दम् हवामहे ॥३॥ उप नः सुतमा गहि हरिभिरिन्द्र केशिभिः । सुते हि त्वा हामहे ॥ ४ ॥ उप । नः । सुतम् । आ। गहि । हरेऽभिः । इन्द्र । केशिऽभिः । सुते । हि । श्या । हामहे ॥ ४ ॥ स्कन्द० नः अस्माकं स्वभूतम् मुतम् सोमम् उप आगहि उपागच्छ इरिभिः हे इन्द्र ! शिभिः केशवद्भिः प्रलम्बकेसरैः। कस्मात् । सुते हि यस्माद् अभियुत्ते सोमे त्वां वयम् हवामहे । यन्या- रमायामः॥४॥ घेवट उत्तरा निगदसिद्धा ॥ ४॥ मुद्गल हे इन्द । केशिभिः केसरयुक्तैः हरिभिः भश्चै त्यम् नः अस्मदीयम् सुतम् शाभियुतं सोमं प्रवि उप समीपे आ गहि भागच्छ । सुते अभिपुते सोमे निमित्तभूते सति हि यस्मात् कारणात् त्वा हवामहे स्वामाह्वयामः तस्मादागटेति सर्वग्राम्ययः॥४॥ सेमं नः स्तोममा गांपेदं सर्वनं सुतम् । गौरो न पितः पिच ।। ५ ।। सः।इमम् । नः । स्तोमम् । आ । गहि । उप । इदम् । सर्वनम् । सुतम् । गौरः । न । तृपितः। पिज ॥५॥ 1. भागधेयेन भूताः अ. २. भरणाभ्या पिलपं. ३. इन्द्ररपस्य मै'. ३.३. रुद्र प्रातः प्रक्रमकाले पपति प्रवृत्ते समाप्यमाने च इति । रन्द्रादविवाद यज्ञादिमध्यान्नेषु इन्द्र दामहे समपानार्थम् । पदि परमेश्वयें । इन्द्र परमेश्वर वादिम कु. १. प्राक् प्रवन साम्य. ५. नास्ति साम्य कुम, ६.६. अरमत्ममीर हरि- भिषागन्छ । केराबहिः प्रलम्बकेनरैः । यसाइभिषने सोमे सो पर्व हवामहे वि' म कु.

·प्रश्वेदे सभाग्ये [अ १, म १, व ३१ स्कन्द० स इमम् न असारु स्वभूतम् स्तोमम् उपा गहि उपागच्छ इदम् सदनम् 'सवनम्' (निघ ३,१५) इति यज्ञनाम । इम च यज्ञम्, सुतम् अभिपुत च सोमम् । अथवेद सवनमिति सप्तम्यर्थे प्रथमा । मम्मिन् यज्ञे स्तोम सुत च सोममुपागच्छ । तपागस्य च गौर न तृषित गौर इत्युत्तरपदरोपी द्रष्टव्य भीमसेनो भीम इति यथा । गौरपर इव । यया गौर सरस्तृपित उदक पिवेत् तद्वत् पिय सोमम् ॥५॥ चेङ्कट० स त्वम् इमम् अस्माकम् स्तोमम् आगज। भागत्य च इमम् सुतम् सोमम् तृषित गौरमृग इव उदकम् उप पिच ॥ ५॥ मुद्गल है इन्द्र स त्वम् न झस्मदीयम् इमम् स्तोमम् स्तुति प्रति आगहि भागछ । आगाने हेतुरुप्यते। उप देवयानसमीपे सुतम् अभिपुत सोमयुक्तम् इदम् इदानीम् भनुष्ठीयमानम् सवनम् प्रात सदनादि रूप कर्म वर्तते । तस्मात् गौर न गौरमृग इस तृषित सन् इम सोमम् पिब ॥ ५॥ इति प्रथमाष्टके प्रथमाध्याये डिशो वर्ग ॥ हमे सोमास इन्दवः सुतासो अधैिं घहिपि । ताँ ईन्द्र सहसे पिर ॥ ६ ॥ उमे । सोमांस । इन्दन । सुतार्स 1 अधि । बहिपि । तान् । इन्द्र । सहसे । पिच ॥ ६ ॥ स्कन्द 'इमे सोमास इन्दव इन्धैर्दीतिकर्मण एतद्रूपम् । स्वमा दीप्त्या दीला सुतास अधि बदिपि सहिप उपरि । तान् है इन्द ! सहसे वलनामैतत् (तु निघ २,९ )। ताइये चतुर्थी । आत्मनो बराघम् पिब* ॥६॥ येङ्कट दमे सोमा दीक्षा 'सुता यहिपि सध्यासते । तान् इन्द्र । बलाय पिच ॥ ६ ॥ मुद्गल० इन्दद क्लेदनयुक्ता इमै धामबस्थिता सोमास सोमा बदिपि यज्ञे अधि आधिक्येन मुतास अभिणुता 1 हे इन्द्र ' महसे बरार्थम् तान् सोमान् पिच ॥ ६ ॥ अयं ते स्तोमौ अग्रियो हुँदिस्मृर्गस्तु शंतमः । अथा सोमै सुतं पिन ॥ ७ ॥ अयम् । ते । स्तोम । अमिय । हृदिऽस्पृक् । अस्तु । शम्ऽतम । अर्थ । सोमम् । सुतम् । पिब ||७|| सन्द० 'भयम् तवासत्कृत स्वोम अप्रिय प्रधानभूत हृदिस्पृक अस्तु हृदयस्य प्रयाऽस्तु । तुम्य रोचतामित्यर्थ । लोकेऽपि हि यद् रोचते तद् हृदय स्पृशतीत्युच्यते । अथरा हृदयस्पर्शना प्रावधारणमुच्यते । चितेन त्वयाऽवधायवामित्यर्थ । कोश । शतम सुखतम । क्षय अनन्तर च सुतम् सोमम् पिव ॥७॥ - । सम्म चाभितम । गौर शी गोरसवाची । 'नादादू द्वितीयादव ' (पा ५,३,८१ ) "अनजादौ च विमापा' । स वमललोममागत्य इमं यज्ञं सोमं चौपागच्छ । यै वा अम् । सपने मस्मिन् यज्ञे अस्मरस्तुतिमुपागदि । (पम ५,३,८३) स्युदरपदोन 1 मीम स । यया उदकं तृपिन गौरतर इव । तृषित पिन निकु नास्ति ३ नास्ति वि ४५ इमे स्रोमा दीपा । ची दीनी । तया दीप्त्या दीपा गुना बहस उपरि । साना मगध वि विम ५ सह विएप १६ अय तव स्तोम प्रधानमन सय याय प्रय मरतु। रोके र दोचते तदर्य स्पृशति इति न्याय नावधानाम् इति वा 1 मानम अन्तर मनमभिवत विविध स्पन वातावपारणं यशो मृको । तद रोचनाम् । लचि ·प्रथम मण्डलम्' 1 " सू १६, मं८] ९५ येङ्कट० 'अयम् तव स्तोमः मुख्यः हृदिस्टङ अस्तु सुखतमः । अथ सोमम्' सुसम् पिय ॥ ॥ 'मुद्गल हे इन्द्र ! अयम् मस्माभिः क्रियमाण. स्तोमः स्तोत्रविशेषः अप्रियः श्रेष्ठः सेन ते तब हृदिस्पृक् मनत्यशीकृतः शंतमः सुखतमः अस्तु । अथ स्तुतेरनन्तरं सुतम् अमिपुतम् सोमम् पिय ७॥ विश्वमित्सर्वन सुतमिन्द्रो मदाय गच्छति । वृत्रहा सोमपीतये ॥ ८ ॥ विश्वम् । इत् । सर्वनम् । सुतम् । इन्द्रः । माय । गम्हति । वृत्रहा । सोमपीतये ॥ ८ ॥ स्कन्द० सवनम्' (निध ३,१५) इति यज्ञनाम । विश्वम् सवनम् इति चोभयत्र सप्तम्यर्थे प्रथमा। इत् शब्दः पदपूरणः । सर्वस्मिन् यज्ञे। सुतम् सोम प्रति इन्द्रः गच्छति गृनहा । किमर्थम् । गदाय सोमपीतये मदार्थ यत् सोमपानं तदर्थम् । अथवा मदायेत्येतत् सुतमित्यनेन सम्बध्यते । मदार्थम- भियुतोऽयं सोमस्तस्यार्य इति ॥ ८ ॥ वेड्ट० विश्वम् एष सुतम् सोमम् इन्द्रः मदार्यम् गच्छति शत्रुहा सोमपानार्थम् । पानेन मदो भाति ८॥ मुद्दल वृनदा शत्रुहा इन्दः सोमपीतये सोमपानाय मदाय सत्पानजन्यदर्षाय व विश्वम् इत् सबमपि मुतम् अभिपुतसोमयुक्तम् सबनम् प्रायःसवनादिरूप कर्म गति ॥ ८॥ सेमं नः काममा घृण गोभिरश्वैः शतक्रतो । स्तोम त्वा स्वाध्यः ॥ ९॥ सः।इमम् । नः। कामम् । आ । पृण । गोभिः । अवैः । शतऽतो इति शतक्रतो । स्तोम | वा । सुऽआयः ॥ ९ ॥ स्कन्द सत्यम् इमम् नः कामम् इच्छाम् आपूण पृण पीणने । भात्रीणय तर्पय पूरयेत्यर्थः । केन । गोभिः अश्वैः च । हे शतमतो यहुकर्मन् ! बहुपर! या स्तवाम वा। सेमं न इति तरन्दक्षुतेर्यच्छन्दो- ऽध्याहव्या । यं त्वां स्तुतबन्ती दयम् स्वाभ्यः, माध्यानम् माधीः प्रार्थना, दोभनमार्थनाः ॥९॥ वेङ्कट० सः वं गवादिभिः इमम् अस्माकम् कामम् भापूरय । शतकर्मन्! स्तिवाम स्वा सुकमाणः ॥९॥ मुद्गल हे शतस्तो! सः त्वम् नः मस्मदीयम् इमम् वामम् काम्यमानं पलम् गोभिः अयः च सह मा पृण सर्वतः पूरय । वयमपि स्वाभ्यः सुलु सर्वगो प्यानयुक्ताः सन्तः सा त्वाम् सतवाम ॥९॥ इति प्रथमाष्टके प्रथमाध्यापे एकत्रिंशो वर्गः ।। . . .. मास्ति दि. २. नास्ति रूपं. २१. दिसम् । अम्ने। सबसन् यो । मुलं सोम प्रति इन्द। गली । मदाय मदानम्ति प्राने गाते इति वा । रारा गरानाय विभ. ४. मागच्छनि साम. ५.५. ससमयमै पूरम प्राय मोभिव बटुकलंघन !। यं वा वयं झोमनपाईना स्तुनः । मु आप्पान सापी । इन्द्रः मसान पूरपेविशी प्रार्थना किमकु. ६. सन' विमा ..अमर साब'क. ८. नास्ति नि.

·ऋग्वेदै सभाष्ये [अ. १, म १ च १२. [१७] इन्द्रावरुणयोरहं सम्राजौरव आ वृणे । ता नौ मुळात ईदृशै ॥ १ ॥ इन्द्रावरणयोः । अहम् । सम्ऽराजौः । अः । आ । घृणे । ता । नः । मुळातः । ईदृशे ॥ १ ॥ स्कन्द० "ऐन्द्रावरुणमुत्तरम्' । उत्तरं सूक्तमैन्द्रावरणम् । इन्द्रावरुणयोः अहम् सम्राजोः सम्यग्दीतयोः स्वभूतम् शवः पालनम् आवणे प्रार्थये । पुतज् शात्या ता तो नः अस्मान् मुळातः । मृष्ट सुख्ने । लोडर्थे च पचमो सकार. । अवासंपादनेन सुपपतः । ईदृशे प्रार्थनाविशेष वर्तमानानिति शेप. ॥1॥ घेङ्कट० इन्द्रावरुणयो. अहम् सर्वेपामीश्वरयोः पालनम् आवृणे । तौ मुल्येताम् असान ईदृशे स्तोत्रे । 'यवा ईदृशेनायसेति ॥ १॥ मुगल० इन्द्रावरणयोः' इति नाचं षष्ठं सूक्तम् । मेधातिथिः ऋषिः । गायनम् । इन्द्रावरणी देवते । "युमा हि' इत्यादिक द्वै ऋची पादनिझामकच्छन्दोयुक्त ॥ अहम् अनुष्ठाता सम्राजो. समीचीनराज्योपेतयोः इन्द्रावरुणयोः देवयोः संबन्धि अवः रक्षणम् या गृणे सर्वतः प्रार्थये । ता तौ देवी ईदृशे एवंविधे अस्मदीयपरणे निमित्तभूते सति मुळातः नः अस्मान् मुखयत ॥2॥ गन्तारा हि स्थोसे हवं विप्रेस्य मातः । धुर्तारी चर्पणीनाम् ।। २ ॥ गन्तारा । हि.। स्थः । अव॑से । इवम् । विस्य । माऽव॑तः । धारी । चर्षणीनाम् ॥ २ ॥ स्कन्द० हि इति पदपूरण । गन्तारा गमनशीली युवाम् स्थः भवसे पासनाय बम् श्राद्धानम् विषस्य मेधाविन. मावतः मत्सशस्य । धारा धारयितारौ च तैस्तैरुपकारैः चर्षणीनाम् मनुष्याणाम् ॥२॥ येट० गन्तारी द्वि भवथ. रक्षणार्थम् भाह्वान मैधाविनः मत्सदशस्य धारको मनुष्याणाम् । वी मथि "चागरछतम् ॥ २ ॥ मुद्गल० हे इन्द्रारणी ! अबसे अथितुम् अनुष्टातारं रक्षितुम् मावतः मद्विधस्य विप्रस्य ब्राह्मणरिज हवम् आदानम् गन्तारा गन्तारी स्पः हि प्राप्तिशीली भवयः खलु । कीदृशौ । चर्षणीनाम् मनुष्याणाम् धारा धारी योगशेमसम्पादनेन धारयितारी ॥१॥ अनुकाम तर्पयेथामिन्द्रावरुण राप आ । ता वा नर्दिष्ठमीमहे ॥ ३ ॥ अनुऽकामम् । तर्पयेथाम् । इन्द्रावरुणा । रायः । आ । ता | वाम् । नेदिष्टम् । ईमहे ॥ ३ ॥ । 11. इन्द्रावरणयारह सम्यानयोः पालन प्रार्थये । एतान् झापा तौ न सुधयतः । भव मपाइनेन । मासुग्ने। लेटिरेट । ईदृशे प्रार्थनाविशेषादर्तमानान् विनकु. २. नास्ति ल वि. ५. नास्तिमि. ५५. "इति रान्यता दि में ६-६. गन्तारा गमनशील युवा स्थ. पालनायाहान मधीनो मत्मदास्य पारितारी नैपकरणैः नृणाम् नि भकु. ७, भदौ भवि', ८. वागशा वि. ३. नास्तिति.

·प्रथमं मण्डलम् . सू १७, मं] स्कन्द मन्विति पश्चार्थे । सोमस्य च पश्चात् अनुकामम् कामयित्वा तत्पानानन्तरमित्यर्थः । अथवा अनुशब्दो चीप्सायां कर्मप्रवचनीयः । काम काममनु अनुकामं, यदा यदा वयं कामयामहे तदा तदेत्यर्थः । तर्पयेथाम् अस्मान् हे इन्द्रावरुणा ! द्विवचनादेशाकारस्येदं साहितं स्वत्वम् । इन्द्रावरगौ !। केन । रामः तृतीया वा पष्टीयम् । पष्टीश्रुतेकदेशेनेति भोपः। धनेन धनस्य वाऽऽत्मीयस्यैकदेशेन । भाकारस्तु पदपूरणः । ता रायो धनेन वर्पण प्रार्थितवन्तो वयं ही वाम् युवाम् मेदिष्टम् इष्टत्वाद् यत् सधिकृष्ट पुषयोर्धनं तद् ईमहे याचा- महे । न यत् किचित् ॥३॥ घेङ्कट० कामानन्तरमसान् धनेन 'भा तर्पयेथाम् इन्द्रावरगा ! । तौ वाम् धपं पुषयोरन्तिातम धनं माचामहे ॥३॥ मुद्गल० है इन्द्रावरुणा इन्द्रावरगी । अनुकामम् अस्मदीयाभिलापमनु रायः धनस्य प्रदानेन भा तर्पयेथाम, सर्वतोऽस्मान् तृप्तान कुरतम् । यदा यदा घनं कामयामहे तदा तदा प्रयच्छतमित्यर्थः । ता बाम् बादशी युवाम् नेदिष्टम् अतिशयेन सामीप्यं यथा भवति तया ईमहे याचामहे । कालविलम्बमन्तरेण धनं दातव्यमित्यर्थः ॥३॥ युवाकु हि शचीनां युवाकु सुमतीनाम् । भूयाम याजुदानाम् ।। ४ ॥ युवाङ । हिं । शचीनाम् । युवाकुं । सुऽमतीनाम् । भुयाम । वाजऽदानाम् ॥ १ ॥ स्कन्द० हिशरदो यमादर्थे । यस्माद् युवाकु युवा कामयत इति युयाकु, युप्मरपानकाम- मित्यर्थः । अथवा यु मिश्रणे । मिश्रित वसवीवर्येकघनाभिरदिः श्रपणैर्वा । किं पुनमत् । सामात् सोमलाणं हविः। कस्य । शचीनाम् 'शची' (निघ २,१) इति कर्मनाम । सामयाद बाऽत्रा- स्वर्णमित्यर्थम् । यागकर्मवतामसाकं म्बमूतम् । न च सोमलक्षणमैव हविः केवलम् । कि तदि। युवाफ युप्मत्कार्म युष्मद्गुणमिधं वा युप्मत्सर्वगुणसङ्कीर्तनरूपमित्यर्थः । किं तद् । सामान स्तुतिलक्षणं वचनम् । मुमतीनाम् मतिः स्तुतिः मन्यतरचतिकर्मत्वात् । सुस्तुतीनामस्माकं स्वभूतम् । अथवा द्वारपि युवाशब्दी सोमविषयावर । मिश्रणा एकः, घुमत्पान काम- मित्येवमोंऽपरः। ममवा एवमग्यपाऽस्यास्य अयोजना। युवा इति बहुवचनस्य स्थान एकरचनम् प्राचीनां सुमतीनामित्यपि तृतीयार्थे पष्टी । यसाद् युष्मत्कामाः कर्मभिः शोभनाभिव स्तुतीमः वयम् । पस्मादिति वचनात् तस्मादोऽध्यायः । भूयाम बाजदानाम् 11. मनुकाम अमनानन्तरमेव मरमान् तर्पयेथाम् । अनुवा मायां वा वर्मप्रवचनीयः । कान काममा । यदा पदा पर कानयामहे तदा तदा तर्पयेथाम् । धनेन तस्मैकदेशेन वा । इस टार्थः । युमदनतई मायनावलो गन् । तो पुगमिष्यापरमशिष्टम भर्न तथावानहे। मनिकमायेने साधी (पा ५,३,६३) अतिनापने नमपिठनी (पा ५,३,५५) सोलन विमकु. २. नास्ति साम्ब कु वि पं. १. मित्रपौव'. १.१, यागावनाममा सौमर दुप्मत्वाम पसात् । 'बटुवीर्याग्नि शची ति कर्पनाम | प्रवतिन च । युष्म काम युमा । उमःT IT मिया वा । बसतोचकनामितिः मजा युक्त हरिः । गमतीनाम् ममग्नु- निरयन म पुरा । गुनगमकर्तिनापन मम्मरतिवचन दुमकामम् । मन अचीपार । मादा युवाहाम्दी सोमसिपान । सवारपोनिनिमगार्थ दुपामामा. भपरः । अथवा अन्यमा अम म्य अयोजना। जसि गुः । पुगि न । मिति भान् । वय कमनि मनाम रवि वि.

·१८ ऋगवैदे संभाष्य 10१, अ १, ५ ३१. भावेऽमं वनि एव्यः । अन्नदानानाम् । पाठीतेधारः फतारो वेति वाक्यशेपः ॥ ४ ॥ वेङ्कट युष्मत्कामः हि पुरपः प्रज्ञाना भाजनं भवति युवाकु सुमतीनाम् च । वयं च युवाको युवयोरवस्य दातॄणां कर्मणां भाजनं भवाम, भूयासा वेति ॥ ४ ॥ मुद्गल० हि यस्मात् कारणान् शचीनाम् अस्मदीयकर्मणां संवन्धि सोमरूपं हविः युवाकु वसतीवर्य- कधनात्मकरदकैः पयःसफ्त्यादिनम्यान्तरैश्च मिनितम् । तथा सुमतीनाम् . शोभनबुद्धियुक्तानाम् ऋत्विजां स्तुतियुक्त वचनमपि युथाकु नानाविधैः स्तुत्यगुणैः मिश्रितम् । तस्मात् । झारणात् है इन्द्रापरणो ! तथाविधं इपिः स्वीकुर्वतोयुवयोः प्रसादात् वयम् वाजदानाम् अमनदानां पुरषाणा मध्ये मुख्याः भूयाम मदेम ॥ १॥ इन्द्रः सहस्रदानां वरुणः शंस्यानाम् । क्रतुर्भवत्युक्थ्य ॥ ५ ॥ इन्द्रः । सहनऽदानाम् । यरुणः । शंस्यानाम् । अतः । भवति । उक्थ्यः ॥ ५ ॥ स्कन्द० ५न्दः सहप्तदानाम् सहस्रसंख्याफदानानाम्, परुणः च शस्यानाम् स्तुत्यानामत्यन्तोत्कृष्टानाम् पतुः कर्ता भवति । स्तोतृभ्यः प्रमूतानि धनानि ददातीत्यर्थः । कीरशः । उक्थ्यः प्रशस्य- मामैतत् (तु. निघ ३,८) यतव्ये प्रशस्यः ॥ ५ ॥ घेङ्कट० इन्द्रः 'सहस्त्रस्य दातृणामपि कर्मणां कर्ता गति, वएणः च प्रशासनीयानां प्रशस्यः । अपि वा म्तोतॄन् सहस्रदान्नः प्रशस्यांश्च करोति ॥५॥ मुद्गल अयम् इन्द्रः सदृधदानाम् सहस्रसंख्याकधनादाना मध्ये प्रतुः धनदानस्य कर्ता भवति । प्रभूतं ददातीत्यर्थः । तथा वरणः शंस्यानाम् स्तुत्याना मध्ये उक्थ्यः स्तुत्यो भवति । स्तुत्य इत्यर्थः॥५॥ अतिशयन FA इति प्रथमाएक प्रथमाध्याय द्वात्रिंशो वर्गः।। तयोरिदवसा वयं सनेम नि च धीमहि । स्यादुत परेचैनम् ॥ ६ ॥ तयोः । इत् । अव॑सा । ययम् । सनेम । नि । च । धीमहि । स्यात् । उत । अप्रेचैनम् ॥६॥ स्कन्द 'इन् इति पदपूरण ! तयोः इन्द्रावरणयोः अनसा हतौ' (पा २,३,२३ ) इति तृतीया। तर्पणेन पानेन पा हेतुना । ताम्यां तमाणाः पात्यमाना वेत्यर्थः । सनेम संभमाह। किम् । सामाद् 1.1. रामायामा यस्माद् तरमादन्नदानानां धारः कतारो भक्म 1 भावेऽयं वनिः वि भकु. १. सज्ञानी साभ. प. नास्ति साम्य कुयुवाकडयोः वि. १. नास्ति साम्य. ५.५. इन्द्रः सहस्रनारवा वरण तुपानामत्यन्तीफ्यना बता भवति । एफ.यप्रणवः बिभ कु. + वरस्य को. S"गुस्स पादुक्य. प्रयन्याः इति उभ्यः प्रशस्य: विम. ७. योनांगर पारनेन दा हेतुना धन समनमहि च विकु. नाना माहित भूको. ६६. या साम्द'.

·सू१७, मं] प्रथमं मण्डलम् 'धनम् । नि धीमहि च उपभोगातिरिक्त , निखाय स्थापयेमेत्यर्यः । स्यात् उत प्ररेचनम् उतेत्यप्यय । प्रकर्षण यतिरिच्यते तत् प्ररेचनम् । उपभोगाग्निधानाचातिरितमपि स्यादित्यर्थः ॥६॥ वेङ्कट इन्द्रावरुणयोः एव रक्षणेन वयम् धनं भजेमहि नि धीमहि च । उपयुक्तादतिरिकं निहि- वादतिरिक्तम् भपि मस्तु ॥६॥ मुद्गल० तयोरिन् पूर्वोत्तयोरिन्द्रापरणयोरेव अवसा रक्षणेन वयम् अनुष्टातारः सनेम संमजेम धनमिति शेषः । नि धौमदिन प्राप्ते धने यावदपेक्षित ताव भुक्त्वा ततोऽवशिष्टं धनं क्वचिनिधिरूपेण स्थापयामश्च । उत अपि च परेचनम् भुक्तात् निहिताच प्रकर्षणाधिकं धनम् स्यान् संपद्यताम् ॥ ६॥ । इन्द्रविरुण वामहं हुवे चित्राय राधसे । अस्मान्त्सु ज़िग्युपंस्कृतम् ॥ ७ ॥ इन्दावरुणा । वाम् । अहम् । हुपे । चित्राय । राधसे । अस्मान् । सु । जिग्युपः । कृतम् ॥७॥ स्कन्द० हे इन्द्रावरुणो ! वाम् अहम् हुवे। किमर्थम् । चिनाय रापसे चित्रस्य धनस्याय । चित्रं धनं मा दमित्यर्थः । किन अस्मान् सु जिम्युषः सुप्छु जितवतः शत्रून, कृतम् कुरतम् । भस्मच्छानन्यस्माभिओपयतमित्यर्थः ॥७॥ पेट० इन्द्रावरुणौ ! वाम् अहम् हुवे चित्राय धनाय । ती अस्मान् शबून जिठवत: मुछु कुरतम् ॥७॥ मुगल. इन्द्रावरुणा हे इन्द्रावरणौ ! वाम् युवाम् अहम् हुने आयामि । किमर्थम् । चिनाय मणिमुनादिरूपेण विविधाय राधसे धनाय । सर माहूणे युवाम् अस्मान् अनुष्ठातून सु जिम्युपः शत्रुविषये सुन्दु 'जययुन्नान् कृतम् स्तम् ॥ ४॥ इन्द्रावरुण न तु वां सिपासन्तीपु धीच्या । अस्मभ्यं शर्म यच्छतम् ॥ ८॥ इन्द्रावरणा । न । नु । वाम् । सिसासन्तीपु । धी । आ। अस्मभ्यंग् । शर्ग । यच्छतम् ॥८॥ स्कन्द० "नु-दान्दयो पोरेक: क्षिप्रनाम । पदपूरणोऽपरः । है इन्द्रावरणी ! क्षिप्रम् वाम् युगाम् सिसायन्ती। संभवतुकामामु धीषु आ भाकारः पदपूरण, कर्मसु 1 सप्तमीनिर्देशाद् वर्तमानेभ्य इति पापशेषः । युप्मदेवत्पानि फर्माण्यनुतिष्ठा इत्यर्थः । कम्यः । भग्मभ्यम् शर्म गृहं मुखं वा गच्नम् दत्तम् 'nel 11. दपमोगानिरिक व निगाय मायामः । प्रम। यदतिरिच्यते सत् प्ररेवनम् । उमेगानिधानाचा मरिचमनिस्सीम कु. २. नि'ि. ३. सगापनान् विम'. ४. पदावरतो दानह हुवे । पूजनार राध: म दतम् । भस्मन् एमु निवाः (अतिानः विम) दम् । प्रसन्नरि मम्ममि. संरपद (गरपन्न मि)मकु. ५. नास्ति मि. ६. युमा रि. ७. नुदिनन् ।न्द्राती वि युट्टा समादमिरन कर्मसु वर्तमानण्योमम्य गई या दहन् । 'पेरिरथ (१) भाग्न' पति की । युन- रेतनि मा अनुतिर नः धर्म दम् सिमक.

·१०० ऋग्वेद सभाध्ये * १,११,१३३० घेवट० इन्द्रापरणौ ! क्षिप्रम् वाम् संभक्तुमिच्छरसु ध्यातृपु स्तोत्रम् अस्मभ्यम् सुखम् प्रयच्छतम् । एको नुः पूरगः ॥८॥ मुद्गल० दन्दापरणा हे इन्द्रावरणी! धौषु भस्मदीयबुद्धिपु वाम् युवाम् सिपासन्तीपु सनितु संभातुं सम्यम् सेवितुमिच्छन्तीषु तदानीम् आ समन्तात् अस्मभ्यम् शर्म सुखम् न नु शतिशयेन क्षित्रम् यच्छतम् दत्तम् ॥ ८॥ प्र मिश्नोतु सुष्टुतिरिन्द्रांवरुण यां हुवे यामधाथै सधस्तुतिम् ॥ ९ ॥ प्रयाम् । अदनोतु । सुऽस्तुतिः । इन्द्रावरुणा । याम् । हुवे । याम् । ऋधाइति । सधऽस्तुतिम् ॥९॥ स्कन्द प्र बाम् अश्नोतु प्रकर्षण युवां व्याप्नोतु । सुष्टुतिः शोभना स्तुतिः । है इन्द्रावरुणौ ! याम् हुये यामिति द्वितीयानिर्देशात् प्रतीति वाश्यशेषः । तृतीयार्थे वा द्वितीया । पाँ प्रति यया वा युवामाह्वयामि । याम् च ऋधार्थ वधंयथः । यो यो निजस्तुतेः फलं साधयति स तां पुनःपुनः फारयति वर्धयति । कीदृशम् । राधस्तुतिम् सहहुतयोर्युदयोः स्तुतिम् । अथवा सधस्तुतिमिति तृतीयार्थे द्वितीया । यया सहस्तुत्या वर्धेचे इत्यर्थः । स्तूयमाना हि देवता वीर्येण वर्धन्ते ॥५॥ वेङ्कट० प्र अनोतु याम् ' सुष्टुतिः इन्द्रावरणौ ! याम् स्तुति प्रति वाम् अहम् हुवे। याम् च युवान वर्षपथ. सहहूताम् ॥ ९॥ मुगल० इन्द्रावरुणा हे इन्द्रावरुणौ ! याम् मस्मरफर्तृकां शोभनस्तुति प्रति हुने युवामुभी भादयामि । किश्च सधस्तुतिम् युवयोरुभयोः साहित्येन क्रियमाणायाः स्तयक्रियायाः सुष्टुतिम् 'प्र मतिसम्म प्राधे युवा वर्धाधे । तादृशी सुष्टुतिः ‘शोभनस्तुतिहेतुभूत ऋक्समूहः वाम् अनोतु युवा व्यामोतु ॥९॥ इति प्रथमाएक प्रथमाध्याये प्रयस्त्रिशो वर्गः ॥ इति प्रथमे मण्डले चतुर्थोऽनुवाकः ।। सोमानं स्वरणं कृणुहि ब्रह्मणस्पते । कक्षीर्वन्तं य औशिजः ॥ १ ॥ सोमानम् । स्वरंणम् । कृयहि । ब्रह्मणः । पते । कक्षीवन्तम् । यः । औशिजः ॥ १ ॥ 1. नु म. २. नास्ति दि. ३. प्रय° मूको. ५.४. प्रकोण युवा व्याभौतु शोभना स्तुतिः । रेन्द्राणी या प्रति भाइ पामि । यया या यः भन् । या स्तुति फनमिया वयथः । सहभूनयोः युवयोः स्तुतिम् । साम मा । 'गर्व माहम्णयसमि' ( पा ६.३,९६ ) | सपर सहर कुर्वन् पलस्थानिस पुन:पुनम भर करेति । टा या अम् । यया सास्तुत्या वो (ये म.) विम कृ. ५. प्राप्नोतु साम्य कुम. 1.रामीमा २. सदाम माम्ब वि. ८. स्तुनिषतु मूछो.

·खू १८, में र] प्रथम गण्टलम् 4.5644 १०१ स्कन्द० "सोमानमिति चाया याः पञ्च ता ब्रह्मणस्पतेः' । सोमानमित्यादी याः पञ्चर्चस्ता ब्रह्म- णस्पतिदेवताः । सोमानम् पुन अभिषये । अभिपोतारम् । कस्य । सामात् सोमस्य । स्वरणम् स्मृ शब्दोपतापयोः । शब्दयितारम् । कस्य । सामर्थ्यात् स्तुतीनाम् भयितारं च । यष्टार स्तोतारं चेत्यर्थः । कृणुहि कुर मां धनप्रदानेन । अथवा सर्वत्र यः शश्वते स स्वरणः प्रकाश इत्यर्थः । अभिषोतारं मां स्वरणं देवमनुप्येषु प्रकाशं कुर है ब्रह्मणः पते !। कमिव । उच्यते । कक्षीवन्तम् छुप्तोपममेतद् द्रष्टव्यम् । कक्षीवन्तमिव ऋषिम् । कतमोऽयं कक्षीवान् । उच्यते । यः औशिजः उशिक्पुत्रः ॥ १॥ वेङ्कट० सोतारं प्रकाशनवन्तं कुरु माम् ब्रह्मणस्पते ! कक्षीवन्तम् । “यथा कृतवानसि। यः कक्षीवानु- शिप्रसूतः । स्वरतिः शब्दकर्मेति ॥ ३ ॥ मुद्गलः परमे अनुवाके षट् सूक्तानि । तत्र 'सोमानम्' इति नवचं प्रथमं सूक्तम् । मेधातिथिः । गायनम् । भाद्यास्तिस्रो ब्राह्मणस्पत्याः। चतुर्थी 'ब्रह्मणस्पतीन्द्रसोमा इति निदेवताका । पञ्चमी दक्षिणा ब्रह्मणस्पतिश्न इन्द्रश्न सोमवेति चतुर्दैवताका नाराशंसी वा ॥ है मह्मणस्पते एतशामकदेव ! सोमानम् अभिषयस्य कर्तारं मामनुष्ठावारम् स्वरणाा देवेषु प्रकाशनवन्तम् कृणुहि कुरु । दृष्टान्तः । कक्षीवन्तम् एतनामकम् ऋषिम् । इत्यस्या- ध्याहार: । कक्षीवान् यथा देवेषु प्रसिद्धः तदित्यर्थः । कक्षीवान् ऋषिः औशिजः उशिकपुनः । तमिवेति पूर्वन योजना ॥१॥ यो रेवान् यो अमीवहा वसुविद पुष्टिवर्धनः । स नः सिपक्त यस्तुरः ॥ २ ॥ पः । रेवान् । यः । अमीवऽहा । वसऽवित् । पुष्टिऽवर्धनः । सः । नः । सिमुक्त । यः । तुरः ॥ २ ॥ स्कन्द 'यः प्रह्मणस्पतिः रेवान् धनवान् यः च अमौवहा दिसितॄणां हन्ता वसुवित् विदिर्लाभे । भपूर्वाणामपि धनानां लब्धा । अथवा विन्दविरत्र सामयादन्ततिष्यर्थः । धनानां लम्गायिना स्तोतृभ्यो दातेत्यर्थः । पुटिवर्धनः सर्वप्रकारायाः पुष्टेवंर्धयिता सः नः सिषक्त सेवताम् , यः तुरः त्वरिता चिमकारीत्यर्थः । भथवा पो रैवानित्यादिभिः पुत्र प्रतिनिर्दिश्यते । ब्रह्मण- पतिप्रसादाद् धनवत्त्वादिगुणः पुत्रोऽसान् सचताम् । अस्माकं नायतामित्यर्थः ॥ २ ॥ - २. सोमान 1.1. पुम् अभिषये । अन्येभ्योपि दृश्यन्ते (पा ३,२,७५) इति मनिन् । अभिगोतार सोमस्य । स्खू दादोपतापयोः । चतनशब्दार्थादकर्म वायुच् (पा ३,२,१४८ ) शब्दविवार स्तुतीनां यष्टार स्तोतारं च सुरु मा धनप्रदानेन । सर्वत्र यः शब्दयते स वा स्वरणः प्रकाशः । सोमाभिगोनार मा देवभनुम्येषु प्रकाश कुए ब्रह्मण- रपते । कक्षीवन्तलिमिव । यः उशिवपुत्रः तमिव । लुप्तोपमा विमकु. सोमस्य नः मूको. साम्य कु. ३. प्रकाशयन्त साम्ब कु. ४, यस्तथा मूको. ५. पीकपिः मैं. ६-६. स्पतिदेवताकाः मैं'. ७. मति विनोदेव मे' तिरिन्द्र सोमादेवि 6. दाबत वि. ९.९. यो धनवान् यश्व दिमितृणां । हन्ता अपूर्वाणामपि धनानां तम्या लाभयिता वा मन्त्रणातण्यर्थत्वात् । सौतृभ्यो दाता । सोरफारायाः पुष्टर्नविता । य एतभूतः सः नः रेवदां (बम् (१) पर्वगुणः पुने मम जायना स नः सेवता न । यः क्षिप्रारी । रास्तथैव तूपयाः (१) कु) (च। यः क्षिप्रकारी तुरास्तथैव तूर्यथा (१) इति वि.) वि अ कु. 1 पुत्र मूको.

·अम्वेदे सभाष्ये [अ १, अ १, ३३४. पेङ्कट० यः धनवान् यः च रक्षसां हन्ता धनं लग्भयति, पुदेवंधयिता सः भजताम् अस्मान् । यः सर्वदा वरटे कर्मस्विति ॥ २॥ मुद्गल यः ब्रह्मणस्पतिः रेवान् धनवान् य: घ अमीवहा रोगाणां हन्ता बमुवित् धनस्य एब्धा पुष्टिवर्धनः पुष्टधयिता यः च तुरः स्वरोपेटः शीघ्रफलप्रदः सः ब्रह्मणस्पतिः नः अस्मान् सिपक्तु सेवताम् । परिगृहा अनुगृहास्वित्यर्थः ॥ ३॥ . मा नः शंसो अररुपो धृतिः प्रणङ् मयस्यं । रक्षा णो ब्रह्मणस्पते ।। ३ ।। मा। नः । शंसः । अरुषः । धूर्तिः। प्रणक् । मत्यस्य । रक्ष । नः । ब्रह्मणः । पते ॥ ३॥ स्कन्द 'मा शब्दः प्रणक् इत्येतेन सम्बन्धयितव्यः । नः अस्मान् शंसः शंसनम् भाशंसा विनाशा- राभिलाषः । अररुपः देवेभ्यो हविषामदानुस्यन्दुः स्वभूतः । यो दि न यजते स यदृन् पिनश्यन्वित्येवमाशंसति । सोऽस्स शंसः। धूर्वतेधकर्मणः धूर्तिः हिंसा हिंसिता या ! च मा प्रणम् प्रपूर्वस्य नोर्व्याप्तिकर्मण एतद्रूपम् । मा प्रणशत् मा प्रापदित्यर्थः । अथवाऽनवग्रहकपदत्वात् पृचेः सम्पार्थस्येदं रूपम्, न प्रपूर्वस्य नोः । न इति च तृतीया) द्वितीया । माऽस्माभिः प्रणा सम्प-न् 1 माऽस्मान् प्रापदित्यर्थः । के. । शंसः भूर्तिध। कस्य । शाररतः । मर्यस्य मनुष्यस्य' । रक्ष त्वम् नः हे ब्रह्मणस्पते ॥३॥ वेङ्कट० मा भस्मान, अदानुः मर्यस्य कदर्यस्य सः न दातुं युष्मभ्यमियामीति बादः, हिंसक प्राप्नोतु धनाभावात् । तया अस्मान् वम् रक्षा ॥३॥ मुगल० अररुपः मर्यस्य उपद्रवं कर्तुमस्मत्समीपं प्राप्तस्य शत्रुरूपस्य मनुष्यस्य धूतिः हिंसकः शन सनम् । अधिशेष इत्यर्थः । ताशी धाग्निदीप नः अस्मान् मा प्रणव मा सम्पृणक्तु । शत्रुणा प्रयुक्तो- अधिश्लेषः कदाचिदस्मान् मा माप्नोत्वित्यर्थः । तदयं हे ब्रह्मणस्पते । न. अस्मान् रक्ष पालय ॥ ३ ॥ स या वीरो न रिप्यति यमिन्द्रो ब्रह्मणस्पतिः । सोमो हिनोति मय॑म् ।। ४ ॥ स. । । वीरः 1 न । रियति । यम् । इन्द्रः । ब्रह्मणः । पतिः । सोम. 1 हिनोति । मन्य॑म् ॥ ४ ॥ स्कन्द० 'चतुर्ध्या सोम इन्द्रय' । 'चतुभ्यांमस्यामृधि सोम इन्दन देवता । न केवलो ग्रहण पतिः । प इति पदपूरपाः एवाचे वा सः एव चौरः पिशान्तः न रिष्यति । • हिस्य केनचित् । यम् इन्द्रः ब्रह्मणः पतिः सोमः घ हिनोति । दिगती घुशी छ। गछति पंधपति वा मर्यम् मनुष्यम् ॥ १॥ 1 न 11. सम्म कायमा । देवेभ्यो इडिपामा । यो दिन यो स बटुन् वि-श्यतु (१) इत्यवगामी । रय पति: पूनिसिपम् । हिम्म मि मा । स च मा प्राद। नरा म्यातो। सो अमान् मा प्रारदिस्याः। भामा सम्पर्धयों वा । सिन् । सेमिनी मापात । ममान् प्रादित्यर्थः । रम्य भररूपः । वर्ष गानिमा मदम्बम. भरमा को इस भरमसः धू. मूहो. ११. मलिदो TREE मेमन्त । निरो। गत वर्षयन्नि का। पनि नदिन Fिrt. २. नाशि - ·प्रथम मण्डलम् सू १८, में ५] वेड्यूट० यम् एते युदै प्रेरयन्ति, सः खलु न विनश्यति वीरः ॥ ४ ॥ मुद्गल० इन्द्रः देवः यम् मय॑म् यक्ष्यमाणम् हिनोति प्राप्नोति। तथा ब्रह्मणः पतिः देवः हिनोति । तथा सोमः हिनोति । सः स एव यजमानः वीरः वीर्ययुक्तः सन् न रिष्यति न विनश्यति ॥ ४ ॥ त्वं तं ब्रह्मणस्पते सोम इन्द्रश्च मर्यम् । दक्षिणा पात्वंहसः ॥५॥ त्वम् ।'तम् । ब्रह्मणः । पते । सोमः। इन्द्रः । च । मय॑म् । दक्षिणा । पातु ! अंहसः ॥ ५ ॥ स्कन्द० 'पञ्चम्या दक्षिणाधिका' । 'पज्ञम्यामस्यामचि पूर्वाम्यस्तिसभ्यो दक्षिणाऽधिका। तच्छन्दश्रुते- योग्यार्थसम्बन्धो यच्छब्दोऽध्याहर्तव्यः । यः स्तौति यजते च त्वम् तम् है मह्मणः पते ! सोमः इन्द्रः च मय॑म् मनुष्यम् दक्षिणा च पातु रक्षतु अंहसः पापात् ॥ ५॥ वेङ्कट त्वम् तम् ब्रह्मणः पते ! सोमः इन्द्रः च मार्यम् 'यज्ञस्य पली दक्षिणा घ रक्षतु । दारिदयादा- हन्तुर्वा रक्षसः॥५॥ मुद्गल है ब्रह्मणः पते | लम् मया तम् अनुष्ठातारं मनुष्यम् अंहसः पापात् पाहीति शेषः । तथा सोमः पातु । इन्द्रः च पातु । दक्षिणाख्या देवता च पातु ॥ ५॥ इति प्रथमाष्टके प्रथमाध्यापे चस्त्रिशो वर्गः ॥ सदसस्पतिमद्भुतं प्रियमिन्द्रस्य काम्य॑म् । सुनि मेधार्मयासिपम् ॥ ६ ॥ सदसः । पतिम् । अद्भुतम् । प्रियम् । इन्द्रस्य । काम्य॑म् । सनिम् । मेधाम् । अयासिपम् ॥ ६ ॥ स्कन्द० 'चतमः सादसस्पत्या.'। सदः प्रसिदं यक्षगृह "तस्याधिपतिः सदसस्पतिः । कोऽसौ । अग्निः । फुत एतत् । अमेः सर्वयज्ञाधिपतित्वात् । आसु चक्षु यज्ञसाधनहविष्कृतिसमर्थनाचतिकर्मदर्शनात तद्देवत्याश्चतस्त्रश्च । सदसः पतिम् अग्निम् अद्भुतम् महनामैतत् (तु. निघ ३,३ )। महान्तम् । प्रियम् इन्द्रस्य तदायत्तत्वादि यज्ञानां सोमपानार्थिनः इन्द्रस्य प्रियः सदसस्पतिः । काम्यम् प्रार्थयितव्य सर्वस्तोत्राणाम् । रानिम् पशु दाने । धनदानम् । मेधाम् प्रज्ञा च अयासिषम् । 'ईमहे, यामि' (निघ ३, १५ [-याचामि गा २,१) इति यानाकर्मसु पागद् यातिस्त्रिाको । या ॥६॥ वेङ्कट० सदसस्पतिम् महान्त्रं सखायम्' इन्द्रस्य कमनीयं धनं प्रशां घ अयाचिषम् ॥ ६ ॥ मुद्गल मेघाम लब्धुम् सदसः पतिम् पुरानामकं देवम् अयासियम् प्राप्तवानस्मि । कीदरम् । अद्भुतम् आश्चर्यकरम् इन्द्रस्य प्रियम् सोमपाने सहचारिरवाट काम्यम् कमनीयम् सनिम् धनस्य दातारम् ॥६॥ 1. नास्ति वि मैं. २-३, य: स्तौति पजले च हे ब्रह्मणस्यते त्वं तं मयं रक्षतु पापात् मोमः इन्द्रः दक्षिणा च विद्वाकु. १३. वम् दि. ५४. दक्षिणा यज्ञस्य पानी साम'. ५. दरिद्रपादेहसो दा साम्ब'. ६. स रा साम्द'. .. रास पनिरनिः । सर्पषज्ञाधिपतिवारस्य । तं सदसम्पतिमग्निं महान्नम् 'यहोऽमासोऽदभुतो पति। यज्ञमग्न्यावचम् । सोमपानानि इन्द्रस्य ता सम्पादनार प्रियन् । प्रार्थविनयं व मस्तिो- पाम् । सनि धनहार्न प्रज्ञा च इमहे याचामि । या यामायान् विमकु. ६. नास्ति वि. १. सायम् दि'.

·१०४ ऋग्वेदै सभाष्ये [अ १, भ, व ३५ यस्मादृते न सिध्यति यज्ञो विपत्रितश्चन । स धीनां योगमिन्वति ॥ ७ ॥ यस्मात् । मृत्त । न 1 सिध्यति । युज । विप ऽचित । चुन । स 1 धीनाम् | योगम् । इन्यति ॥७॥ स्कन्दः यस्मात् उते येन सदसस्पतिना विना न सिध्यति यज्ञ । कस्य । विपश्चित चन विपश्यत्' (निघ ३ १५) इति मेधाविनाम । चनशब्दोऽप्यर्थे । मेधारिनोऽपि यजमानस्य । स धीनाम् 'पी' (निध २,१) इति धर्मनाम । सहयोगए क्षणतृतीयाथै षष्टी । यागकर्मभि सह । योगम् सम्बन्धम् । इन्वति न्याप्तिस्माऽयम् । प्राप्नोति । यागकर्मभि सम्बध्यते । सर्वयागकर्माणि करोतीत्यर्थ ॥ ७ ॥ येवट० य पिना न सिध्यति यज्ञ विडुप अपि, स फर्मणा योगम् न्यानोति ॥ ७॥ मुद्गल० यश भयमनुष्टातन्य विपश्चित चन विदुषोऽपि यजमानस्य यस्मात् सदसस्पतिदेवात् ते न सिध्यति स अय सदसस्पतिर्देव धीनाम् मनोऽनुष्ठानविपयाणाम् योगम् सम्बन्धम् इन्वति च्याप्नोति । यजमानमनुगृह्य उदीय यज्ञ निष्पादयन्तीत्यर्थ ॥ ॥ । आईभोति हविष्कृति प्राञ्च कृणोत्यध्वरम् । होतो देवेपुं गच्छति ॥ ८ ॥ आत् । कनोति । हवि ऽतिम् । प्राञ्चम् । वृणोति । अवरम् । होत्रा । देवेषु । गच्छति ॥ ८ ॥ स्मन्द० 'आत् इति निपातोऽथशब्दपर्याय आनन्तर्ये । कर्मभि स्युज्यानन्तरम् । अनौति धु वृद्धौ। सामाधानान्ततिण्यर्थ । वर्धयति हरिकृतिम् इमिक्रियाम् । हवींषि सारतो युद्धानि फरोतीत्यर्थ । प्रायम् कृणोति प्रकर्षगामिन देवान् प्रति करोति अध्वरम् । होना' (निप १,११) इति वा नाम । तृतीयाथै चात्र प्रथमा । होत्रया च स्तुतिरक्षणया च वाचा देषेषु देवान् प्रति गच्छति देवाश्च स्तोतीत्यर्थ ॥८॥ वेङ्कट० गमनानन्तरमेव समधंपति हविष्करणम् । प्राश्चम् कृणोति यशम् । वाचा घ देवेषु गच्छति ॥८॥ मुहर आत, मन तरमेर इविकृतिम् दवि सम्पादनयुक्त यजमानम् ऋथ्नोति सदसस्पतिर्देवो वर्धयति । इविदानानन्तरमेव फर प्रयच्छतीत्यर्थ । तथाविधफर सिद्ध पे अध्वरम् धनमानेनानु- प्टीयमान यज्ञम् प्राचम् प्रकर्षण गरछन्तमविघ्नेन परिसमाप्तियुक्तम् कृणोति करोति । होगा हुयमाना देवता नुष्टा सो यतमान प्रख्यापयितुम् देवेषु गत्यति ॥ ८॥ नराशमै गुटममपश्यं सुप्रथस्तमम् । रिवो न सर्ममयसम् ॥ ९ ॥ राशमम् । राऽष्टमम् । अपश्यम् । सुप्रथ ऽतमम् । दिन । न । सर्भऽमयसम् ॥९॥ 1. सम्म मागपतिना भमिना दिला या नावाने मेधाविगौली यजमानग्य । चन भयो। भाम् भिमि । "मर यायो विमा १ प्रतिनिह पोलिपि *मि या पीधियम् । मानो मानि करो। देवान् प्रति प्रागामिन कति यगा। नाम 1 ब एसया एका विक ५ समयय१। विना में. ४४ अच ·प्रथमं मण्डलम् सू १९, मैं j स्कन्द० नराशसम् शंस स्तुतौ । नरैः शस्यत इति नराशंसः प्रकृतः सदसस्पतिरेव । देवतान्तरं वा। तपायाह- 'उक्कर याः सादसस्पत्याश्चतस्रः सदसपतिः । तासामन्त्या ऋगेका सा नाराशंसी प्रकीर्तिता। इति । तं नराशंसम् सुटमम् सुन्छु प्रगल्भतमम् अहम् अपश्यम् । सपथस्तमम् सप्रयाः पृथुः भतिशन समयसं समथस्तमम् । कमिव । दिवः न घुलोकस्येव सम्बन्धिनम् सप्रमखसम् सद्म सदनमादित्यमण्डलं, तन्मसः महद् यस्य स सामसाः आदित्यः । मसशब्दो हि 'रेजते अमे पृथिवी मखेभ्यः' (ऋ६,६६,९) इत्यादिप्रयोगदर्शनादपठितमपि महन्नाम । सकारस्तु तस्यैय छान्दस उपजनः । पर्यायान्तर वा सकारान्तम् । तं सममखसम् । आदित्यमिवेत्यर्थः ॥ ९ ॥ वेङ्कट० नरैः शंसनीयम् अविशयेन # पश्यामि सर्वनः पृथुतम द्युलोकस्य सम्पन्धिनम् इय सूर्य महनीयसदनमिति ॥९॥ मुद्गल० नराशंसम् एतनाम देवविशेपं सदसस्पति वा अपश्यम् शास्त्रदृष्टया दृष्टवानस्मि । कीदृशम् । सुष्टमम् अत्याधिक्येन धार्ययुक्तम् सप्रथस्तमम् भतिशयेन प्रख्यातम् सझमखसम् प्राप्ततेजस्कम् । तन दृष्टान्तः । दिवः न चुलोकानिय । भादित्यचन्द्रादिभिरधिष्टिता शुलोकविशेषा यथा तेजस्विन: तदय नराशंसस्तेजस्वीत्यर्थः ॥९॥ इति प्रममाटके प्रथमाध्याय पञ्चविंशो वर्गः।। [१९] अति॒ि त्यं चारुमध्वरं गोपीथाय॒ प्र हयसे । मरुद्भिरग्न आ गहि ॥ १॥ प्रति । त्यम् । चारुम् । अध्वरम् । गोऽपीथाय । प्र । हृयसे । मरुत्ऽभिः । अग्ने। आ । गहि ॥१॥ स्कन्द० 'आग्निमास्तमुत्तमम् । अध्यायायोत्तमं सूक्तमानिमारुतम् । प्रतिशब्दो लक्षणे कर्मप्रवच- नीयः । त्यच्छन्दस्तरछन्दपर्यायः। तच्छन्दश्रुतेर्योग्यार्थसम्बन्धो यच्छन्दोऽध्याहर्तव्यः । योऽयमस्माभिः प्रकल्पितः तम् प्रति । कीदृशम् । चाएम् शोभनम् । अध्वरम् यज्ञम् । गोपीधाय सोमोऽत्र गौरुष्यते, सोमपानाय । प्रहूयसे प्रकर्षणाहूयसे । एतम्हात्वा मरुद्भिः सह अग्मे ! आ गहि ॥ ३॥ 'चङ्कट० प्रति चाहम् अध्वरम् सोमपानाय आ इयसे', अग्ने ! मानिः सह 'आगरछ ॥ ॥ 1.1. नरामसमग्निमेव प्रकृतम् । मृभिः शस्त्रन इति । अन्या या देवता दिम कु. २. नारी साम्य. ३-३. नरादर्शस मुटु प्रगमनमा वामपश्यम् । अतिशयेन सर्वतः पृथुग् घुलोकस्येव सम्बन्धिनमादिश्यम् । साझ सदनम् आदित्यमण्डलम् । तद् (तं भवि') मस महत् यस्य स सममरणः आदित्यः समित विअ कु. १. नास्ति वि. ५.५. स्यत् तदर्थे । योऽयम् अस्माभिः प्रकल्पितः तं यज्ञं प्रति । रक्षा मप्रवचनीयः प्रतिः । शोभनम् । गौरन्धः सरनं मदः इति सोमनाम । सोगपानात्य प्रकगाहूपसे । तस्मात् वि भ कु. १.यमे सः साम्बा ७. गच्च विलपं.

·ऋग्वेदे सभाष्ये [११, १, ३ ३६ मुदगल 'प्रनि त्यम्' इति नवचं द्वितीय सूनन् । मेधातिथि गायत्रम् । भागिमारतम् ॥ है अने। यो पन बाद सवैकल्यरहित त्यम् त तयाविधम् चारुम् अम्वरम् प्रतिलभ्य गोपीयाय सोमपानाय व हूयसे प्रकर्षण त्व हुयसै । तस्मात् अस्मिन्नध्वरे त्वम् मद्रि देवविशेष सह आ गहि मागच्छ ।। [ नहि देवो न मत्या मुहस्तव कतु परः । मदिरग्न आ गहि ॥ २ ॥ नहि । देन । न । मयं । मह । तो। नर्तम् । पुर । मुरत्ऽभि । अग्ने । आ । गहि ॥ २ ॥ स्वन्द० र दो न अपि मर्य मह महत तव सकाशात् । टायेऽम् । कर्मणा प्रजया बोत्कृष्ट खत श्रेष्टो देवमनुष्येप्यपि न कश्चित् । तस्मात् मरुद्रि भन्ने आ गहि ॥ २ ॥ पेट नहि देव 'मर्य वा महत तव' कर्म ठरति ॥ २॥ मुगल. हे अने' मह महत तर सरन्धिनम् ऋतुम् कर्मविशेषम् उल्छन्थ्य पर नहि उत्कृष्ट देव न भवति । तया मर्य मनुष्यश्च पर न मपति । ये मनुप्या रवदीय नुमनुतिष्ठन्ति ये च देवा स्वदीय प्रती इन्यन्ते ते एबोध इत्यर्थ । मरुदि इत्यादि पूर्ववत् ॥ २ ॥ ये महो रजसो विदुर्विश्व देवासों अहः । मरुद्भिरग्न आ गहि ॥ ३ ।। ये । मह । रजम । बिदु । विश्व । देवास । अहं । मुरभि । अग्ने । आ । गहि ॥ ३ ॥ मन्द० रन शन्दो लोकवचन उदकवचनो था। मह रजम इति चोभयत्र द्वितीयाः पाटी । य महद् रन लोकमन्तरिक्षाप्त्यम् उदक वा मघम् विदु जानन्ति विश्व सबै देवास दीसा दातारो या भर अद्रोग्धव्या भद्रोपधारो वा स्तोतृणा यष्णा च । यच्छ दश्रुतेस्त-छप्दो पाइनव्य । ते मरुदि अग्ने आ गाह् ॥३॥ येट० य मरत मदान्त लोकमन्तरिक्ष नाना व प्याप्ता देया टोहरहिता ॥३॥ मुगार हे अन्न ! ये मस्त मह रउरा महत उदकरय वर्षणप्रकारम् विटु । झी मरत । विश्वे सर्व सप्तविधगणोपेठा । दयाम घोतमाना । अह टोवाहिता वर्षणन सर्वभूतोपारित्वात् । मग इपादि पूर्ववत् ॥३॥ य उना मानचुरनाधृष्टास ओर्जमा । मुहिरग्न आ गहि ॥ ४ ॥ पं। उमा 1 अर्थम । आनृषु । अनाधृष्टाम । आजैसा । मुस्तऽभि । आने । आ। गहि ॥ ४ ॥ , . ३१ नामित माम्। १३ नमसामानय एप MP मेरमा । 'म यमनमो रन A UPार रन' । मि इन। भाग ' या मापागा नात्य से रिम ५५ भोई जान' साम', 'प * मानव मार ·प्रथम मण्डलम् १०७ - सू १९, म ५] सन्द० 'ये उग्रा मन्येनासप्रसहा रा अवम् देवम् । कतमम् इमम् । इन्द्रम् । कुत एतत् । आनन मरुत रास्मिन्नानी ( ज १,५२,१५) इति इन्द्रस्य मरुत्स्तुतिसम्बन्प्रदर्शनात् । आनृचु भर्चते स्तु तिकर्मण एतद्रूपम् । वृतघ्न ते 'प्रहर भगवो अहि वीरयस्व' (ऐना ३,२०) इत्येवमादिभिवचनै स्तुतवन्त । भन्न चेतिहास वा देवा अवि-युष ' (१,११,५) इत्यत्र निदर्शित | भयवा सपाद- सूक्षेषु 'क्या शुभा' (१,१६५,१) इत्यादिषु या स्तुति तामभिप्रेत्यैतदुच्यते-य उना भर्कमिन्द्र स्तुयन्तीति । कीडशा । अनाघास मनाधर्पिता अनभिभूतपूर्वा ओनसा परबरेन । तै मरुद्रि इत्यादि पूर्ववत् ॥४॥ वेङ्कट० में उद्गुणों ' मर्चनीयमिन्द्रम् भस्तुवन् घरेन भन्यैरनभिभूता ॥ ५ ॥ मुगल० मे मरत उग्रा तीमा सन्त अर्कम् उदकम् आकृत् अचितवन्त । वर्षणेन सम्पादितबन्त इत्यर्थ । 'कीरशा मरत | ओजसा बरेन अनायास अतिरस्कृता । सर्वेम्योऽपि प्रबरा इत्यर्थ ।। मादि इत्यादि पूर्ववत् ॥2॥ ये शुभ्रा घोरवर्पसः सुक्षत्रासौ रिशादसः । मरुद्भिरग्न आ गहि ॥ ५ ॥ ये । शुभा । धोरऽनर्पस । सुक्षत्रास । रिशादस । मरुत्ऽभि । अग्ने । आ । गहि ॥५॥ स्कन्द 'ये शुभ्रा शोभना घोरवर्षस 'वर्ष'(निघ ३,५) इति रूपनाम । घोररूपाच। द्वयोश्चानयो परस्परविरोधित्वात् कारभेदेन योजना। शोभना पीढाकारे । घोररूपा समामकारे। मुक्षयास सुधन्यान सुबला था। रिशादस क्षेसारो हिंसितॄणा प्रतिहिसितार हत्यर्थ । तै मरुदि इत्यादि पूर्ववत् ॥ ५॥ पेड्डटक ये भरकरणे शोभमाना पोररूपा सुबत्रा रिशग्रामसितार' ॥ ५ ॥ ये मरत शुभ्रा शुभ्रत्वादिगुणोपेता शोभना घोरवर्षस उमरूपधरा मुलनास शोभनधनोपेर रिशादस हिंसकाना भक्षका । मरदि इत्यादि पूर्ववत् ॥ ५॥ इति मथनाटके प्रथमाध्याय पतिशो यर्ग । ये नास्पाधि रोचने दिनि देवास आसते । मरुद्भिरग्न आ गहि ॥ ६ ॥ ये। नास्य । अधि । रोचने । दिपि । देवास । आसते । मरुत्ऽभि । अग्ने । आ । गहि ॥६॥ स्कन्द० 'नाक इत्यादित्यनाम (१ या २.१४)। ये नारम्य अधि उपरि रोपने दीसे दिवि 'अथारि तासितन मनवनिगमा गन्ति' (या २,५) इत्पेर दिवोऽदयबो. ग्रुन्देनोच्यते । दिाच दिव एकदेशे रुपाने सप्तमे यायुस्कन्धे देवाम आसते । ते माद्रि इत्यादि पंरत' ॥६॥ । -- । "ये धन्येन अमम्मा हरा अर्क देवमिदम् । अत्र मन' इति रद्रस्य मस्तुतिमानपाना। 'प्रहार भयो अहि धोरयरव' रत्येवमादिभिः अरदान् । 'सा देवा अनिम्या' यो सर । अथा संवार मतरतुतिभिर्वा । 'का भा' इत्यादिषु । अनापतिा अनमितवा परसन बिक ३ वही साम्य ११ रोभना परला श्रीगम समभुन । सो मति बनमोज शर एवम् । पुरण सुधन्यानो । मिनान मार । सि हिमायन त्रिकु ५ मदिवार कु भारियभारि दिव को पाने पे दाम ददा भपि इसने मगर । गर्यो यानी नाक पर। ३३ नास्ति शि 7-१४ ·ऋग्वेदे सभाध्ये [१, अ, ३७ - वेङ्कट० ये आदित्यस्य रोचने दिवि देवा वसन्ति ॥ ६ ॥ मुद्गल० ये मस्त नाबस्य अघि दु खरहितस्य सूर्यस्योपरि दिवि धुलोके रोचने दीप्यमाने ये देवास स्वयमपि दीप्यमाना आसते माद्रि इत्यादि पूर्ववत् ।। - ॥ व ईह्वयन्ति पर्वतान् तिरः समुद्रमर्णयम् । मुरुद्भिरग्न आ गहि ॥ ७ ॥ ये । ईट्वयन्ति । पर्वतान् । तिर । समुद्रम् । अर्णनम् । मरुतऽणि । अग्ने । आ । गहि ||७|| पर्वतान स्कन्द० ये ईशयन्ति ईतिर्गशिरूमा (तु निघ २,१४)। गमयन्ति क्षिपन्तीत्यर्थ । किम् । दौरान् । 'तिर सत' ( निघ ३,१९) इति प्राप्तस्य नामनी । प्राप्ता सन्त. । क प्रति क्षिपन्ति । उच्यते । समुद्रम् द्वितीयाथुते कर्मप्रवचनीयप्रतिशब्दाप्याहार । पार्थिव समुद्र प्रति । कीडयाम् । अर्णवम् उदकवन्तम् । पर्यवक्षेपणन चार बरबत्ता प्रतिपाद्यते । एतदुक्तं भवति --ये महापा मामा सन्त पर्वतानपि समुद्र क्षेप्तु समा इति । अथवा पर्वतशब्दो मेघनाम ( निध १,१० । पार्थिवेन च समुद्रेण पृथिव्येय रक्ष्यते । ये गमयन्ति मेयान् बर्षाय पृथिवीम् । वर्षयन्तीत्यर्थ । मेधान् प्रति प्राप्ता सन्त । तै मरुदि इत्यादि पूर्ववत् ॥७॥ बेट० ये चारपन्ति पर्वतान् तिरस्कुर्वन्ति च उदक्वन्तम् समुद्रम् ॥ ७ ॥ मुद्गर• ये मरत पर्वतान् मेघान ईवयन्ति चालयन्ति तथा अर्णवम् उदकयुक्तम् समुद्रम् युर्वन्तीति शेष । निश्वरस्य जरस्य तरङ्गाद्युत्पत्तये चारन तिरस्कार । मरुदि इत्यादिपूर्ववत् ॥७॥ आ ये तुन्वन्ति रश्मिभिस्तिरः समुद्रमोज॑सा । मुरुद्भिरग्न आ गहि ॥ ८ ॥ आ । ये । तन्यत्ति । रस्मिऽभि । तिर । समुद्रम् । ओज॑सा । मुरुतऽभि 1 अग्ने । आ । गहि ॥ स्पन्द० भातानो नाम प्राप्ति । ये आ सवति म्याप्नुवन्ति रदिमभि स्यौजोभि । रश्मिभि तिर प्राप्ता पाथियमन्तरिक्ष या । समुद्रशन्दो हान्तरिक्षनामाऽपि ( त निघ १,३ ) 1 म च वेदरै स्वतेनोमि । किन्ददि । ओजमा परेन च । तै मादि इत्यादि पूर्ववत् ॥ ८॥ पेङ्कट ये रश्मिसरशै ' प्रत्यक्षमारतरदक बरेन समुद्रम् तिरः भा तन्वन्ति ॥ ८ ॥ मुगल ये मरत रमिभि सूर्यकिरण सह आ तपति आप्नुवन्ति आकाशमिति शेष । कि ओजमा स्वरीयन परेन समुद्रम् तिर कुन्ति ! महदि इत्यादि पूर्ववत् ॥ ८ ॥ तिर मास्ति २.२ ये गमयन्ति छान् प्राप्ता समुदै पनि उदफवनम् । इदा गतौ । तिर पति प्राप्तनामना । २ महाररवार समुदै पत्ताशपणासमा । अथवा पर्वतान् मेपान् पृथिवी मावि शित पापम् । समुद्र पार्पियो नि। तरमा वृधिपेर स्यने । तैमरनि. विभकु .उपतम साम्दावि ५५ पे भातम्पन्नि बनेनोम प्राप्ता भनन्धि पानि का। सारा पशुपतिनमा विमा (भमाप ३ पल्प ·प्रथम मण्डलम् अभि त्वा पूर्वपीतये सृजामि सोम्यं मधु । मुरुद्भिरग्न आ गहि ॥ ९ ॥ अभि । स्वा । पूर्वऽपीतये । सृजामि । सोम्यम् । मधु । मरुतभिः । अग्ने । आ । गहि ॥९॥ स्कन्द अभिशब्दोऽत्र 'अभिरभाग' (पा १,४,७) इति लक्षणे कर्मप्रवचनीयः । त्वां प्रति । पूर्वपीतये पूर्वकार प्रवृत्ताय पानाय सृजामि । शुद्धोऽप्यन्त्र सृजति सोपसर्गायें द्रष्टव्यः । उत्सृजामि । अनादिकालमवृत्तं यत् पार्न तदर्थ तुभ्यं ददामीत्ययः 1 किम् । सोम्गम् सोममयम् मधु । द्रवत्वसामान्यान्मष्टरवसामान्याच सोमरसोऽत्र मधूच्यते । एतज्ज्ञात्वा मरद्रिः अप्ने आगहि ॥ ९ ॥ वलभीयिनिवास्येतामगांगमसंहतिम् । भर्तृधुबसुतश्चक्रे स्कन्दस्वामी यथास्मृति ॥ इति भभुवसुतस्य स्कन्दस्वामिन. कृती ऋग्वेदभाप्ये प्रथमोऽध्यायः॥ येङ्कट० अभि सजामि त्वा पूर्वपानाय सोममयम् मधु । सः अमे! मरुद्भिः सह "भागच्छति ॥ ९ ॥ ऋक्संहितायाः प्रथममध्यायं व्याकरोदिति । कुशिकानो कुशे जातो माधयः मुन्दरीसुतः ।। इति बेड्कदमाधवाचार्यविरचिते प्रासंहिताम्यात्याने प्रथमारके प्रथमोऽध्यायः ॥ मुद्गल हे अरे! पूर्वपीतय पूर्वकाले प्रवृत्ताय पानाय स्वा त्या प्रति "सोम्यम् मधु सोमसंबन्धिन मधुरसम् अभि राजामि सर्वतः सम्पादयामि । मरुद्रिः इत्यादि पवित॥ इति प्रपमाष्टके प्रथमाध्याये सतविंशोगः ।। इति प्रभाप्ये प्रथमोऽध्याय. समातः॥ ११. भरिभो । साप धयानाय माप अगामि । अविसमा यस पान तम् । फोन म । प्रासकर माय सोमरम मा गुम्यो । तम्या समग म. २. नास्ति सा... मा...'

·१० ऋग्वेदै सभाष्ये [म १, २, व [२०] अयं देवाय जन्मने स्तोमो रिप्रेभिरासया । अारि रत्नधातमः ॥ १॥ अयम् । देवार्य । जन्मने । स्तोमै । विप्रेभि । आसया । अर्कारि । रत्नऽनातम ॥ १ ॥ स्कन्द 'आर्भव प्रथम सूत्रम्' । 'मन्दिा वाज इति सुधन्वन आङ्गिरसस्य प्रय पुनरा रथकारा बभूत् । ते अतिदायवद्भि कर्मभिदेवत्वमीयु । तेन साहचर्यादन्यतमवचनेनापि 'सभुशन्देन सर्वेऽभिधीयन्ते । शवत द्वितीयस्य प्रथम सूपम् 'अय देगय' इत्येतत् । जन्मन इति मनिरय कर्तरि सामाचार भूते कारे द्रव्य । देवाय जन्मने इति चोभयान बहुवच नस्य स्थाने एकवचनम् । देवेभ्यो जातेभ्य । ये अभवो मनुष्या सन्तो देश नाता तदर्थं मित्यर्थ । स्तोम स्तुति विप्रेमि मेधाविभिरस्माभि आसया भासाशब्दोन सामन्यांद् वचन । ऋगलक्षणया वाचा । आसा उपासना या परिचयां । भासया हेतुना । प्रयोजनस्य चेप हेतुत्वेन विवक्षा । परिचर्यार्थमित्यर्थ । अकारि कृत । कीदृश. । रखधातम अतिशयेन धनाना दावा । पेन स्तुता ऋभयोऽतिशयन धन दास्यन्तीत्यर्थ ॥१॥ भवेत् । 'अय देवाय जन्मने "माधवो च्याचिकीर्षति । तामन्त्रित दानामादौ वृत्ति प्रदश्यंत ॥७॥ छामन्त्रितायुदात्तत्वमुच्चरामन्त्रणे नीरामन्त्रणे कार्य पद सबै निहन्यते ॥३॥ अस्वभागद्वाक्यस्य मध्यस्थ 'तनिहन्यते । न मिनावरण" 'कदी नो मिसावरणा ॥३॥ अस्वभावानुवैस्स्व चिमध्येऽपि दृश्यते । तथैव नीचस्त्वमपि गोदाहरणे शृणु ॥ १ ॥ सहयग्छुनमन्धाय सा वृकी. इति वक्ष्यति । 'नरैतिर तपायुदायमेव हि परिदेवनम् ॥ ५॥ इदानी द्यावापृथिवा " यष्यस्मिन् निहन्यते । हुण्यामप्रिते वन्तर ओषधी " इति यत्पदम् ॥ ३ ॥ २. मास्ति विम 1.1. भुशाया र भारथ का पुरा गुधवन के सारा बभू वि' कु. ३. बने पति ने माने । भ्दनि । देवेभ्यो जानेभ्य ये कमवो मनुष्या मन मंशा देवा गण तेम्म । दी पारिभिरमानि याया पाका । मुरामा मानवा इति । आमात्र वारि । भाग सपा । गीरिययोरतो की । अगरभतिशयेन दाता । यो पनि दाम्पनि मागानुष्य .. निम्न मार न ५ श्यले स्पमा निरी ·सू २०, म.] प्रथम मण्इल्म् 'मैं पावक रोचिषार 'घृताहवन दीदिव। 'मावो नेष्ट पिय ऋतुना 'सखाय॒ स्तोमवाहस" ॥७॥ 'विश्वे देवासो मनुषो विश्व यजमा'त आदित्या, सर्वत्रार्थस्वमापोऽयमूह्य प्राज्ञरिति स्थिति ॥८॥ नामन्त्रित कारकवद् वाक्यार्थेनान्वित भवेत् । 'युष वरो सुपाम्णे - 'पैशॉ मर्या अपेशसे" ॥ ९ ॥ ये इमे तगोदाहरणे स्पष्टे सर्व च तादृशम् । अविद्यमानयत्वे हेतुरिति स्थिति ॥ इति ॥ १० ॥ मेधातिथि । अयम् स्तोम मनुष्यत्वमपहाय देवभूताय अभूणा गणाय मेधाविभिरस्मामि आस्येन अविशयेन रखनदाता क्रियते ॥१॥ मुद्गल० 'अय देवाय' इत्यष्टचं तृतीय सूनम् । मेधातिथि । गायत्रम् । आर्भवम् । सद्धजन्मने जायमाना य भवो मनुष्या तपसा देवत्व प्राप्ता । तद्रूपाय देवाय तत्प्रीत्यर्थम् अयम् स्तोम स्तोत्रविशेष विप्रेमि मेधाविभि ऋत्विरिभ आसया कोयनास्पैन अकारि निष्पादित । कीदृश स्तोम । रलवातम अतिशयेन रमणीयमणिमुकादिधनप्रद स्तोत्रेण तुष्टा रभवो धन प्रयच्छन्तीत्यर्थ ॥2॥ य इन्द्राय वचोयुा ततक्षुर्मनसा हरी । शमीभिर्यज्ञमांशत ॥ २ ॥ ये । इन्द्राय । पच ऽयुा । तनक्षु । मनसा । हरी इति । शर्माभि । य॒ज्ञम् । आशत ॥ २ ॥ सन्द० "कभव कि कृतवन्त । ये सभव इन्द्राय वचोयुजा वचनमानयोगिनी तता तक्षति करोसिकमा । कृतवन्त । केन । मनसा ध्यानमात्रेणैव । को। हरी । ये च शमीभि । एक- चमसचतुष्टयकरणादिभिः यज्ञम् आशत प्राप्ता यज्ञियत्वं प्राता इत्यर्थः । तद्वक्ष्यति एक चमस चतुर कृणोतन' ( १,१६१,२) इति ॥ २ ॥ वेङ्कट ये इन्द्गार्थ वचनमात्रेण रथे५ युज्यमानी कृतयन्तो बुद्धिमत्रया अश्वी ते शिरूपकर्ममिदेव प्रीगनै यज्ञिय भाग पासवन्त ॥२॥ मुद्गल ये भव इन्द्राय इन्द्रप्रीत्यर्थम् वचोयुजा ताडनादिक पिना घामानेण स्थै युज्यमानी सुशिक्षिती हरी एतनामकाबचौ मनसा ततः सम्पादितवन्त, । ऋभूणा सत्यसकरूपरवात तत्सरपमारेण इन्द्रस्याश्वी सम्पज्ञापित्यर्थ । ते रभवः शमीभि महचमसादिनिष्पावनरूप कर्ममि यज्ञम् अस्मदीयम् आशत मातवन्त ॥२॥ 1१६,११५, ३ग ७१०,६३,७ ८ ८,२६,२, 'युव नरा स्तुस्ते' र १, 1. नास्ति साम्ब वरम 11. स्नान साम्ब, १२१२ वि पि । गायत्री छन्द । ऋभुदेवताकम् मै १३.११ या वचनगात्रयोगिनावश्यौ घ्यानमाग च । तर करणे । एकचमसेन चतुरश्चमसान् कृत्वा शमिन यज्ञमाप्नुवन् पि' म कु १४ पाय म' १५ रथेन दि. १६ कृतवती भविसर १० बुद्धिनाच्या विर, साम्ब कु ·११२ ऋग्वेदे सभाये [अ १, अ २, ३१. तान्नामत्याम्यां परमानं सुसं रथम् । तान् धेनुं सवाम् ॥ ३ ॥ तर्वान् । नामयाभ्याम् । परिऽ मानम् । सुऽवम् । रयम् । तक्षन् । धेनुम् । सुत्र ऽदुाम् ॥ ३ ॥ सन्द० 'ये च तमन् कृतवन्त । नाग याभ्याम् अश्विनोरेको नामत्यनामा, दुस्रनामाऽपर । साहयोनिदमन्यतादादनाप्युभयोरभिधानम् । अश्विनोराय । परमानम् भजे गत्यर्थस्यैड रूपम् । सर्वतोगामिन सुसम् रथम् 1 ये च तयन् धेनुम् । कीदृशम् । सबर्दघाम् सपरित्यमृतस्यास्या । अमृतस्य दोग्नीम् । कस्मै पुनरकुर्वन् । वृहस्पतये । कुत्त एतत् । 'वृहस्पतिविश्वरूपामुगारत' (३,११,१) इत्या वृहस्पतर्विश्वरूपया सम्बन्धदर्शनात् । विश्वरुपाध्यपदेशस्य च रथ ये चर सुत नरेष्टा ये धेनु विश्वजुत्र विश्वरूपाम्' (१,३,४) हरपत्र धेन्वा इएस्यात् ॥३॥ येट० अकुर्वन् अश्विम्याम् परितो गन्तरम् शोभनाशद्वार रथम् 'तक्षन् धेनुम् च बृहस्पतयेऽमृतस्य दोग्नीम् ॥३॥ मुहला नाम नाभ्याम् अश्विदेवप्रीत्यर्थम् रथम् तथन्, ऋभो देवा कञ्चिद् रथमतक्षन् । ताणेन सम्पादितवम्त । कीदृशम् । परिज्मानम् परितो गन्तारम् मुसम् उपरि उपदेशने मुलकरम् । किज धेनुम् काचिद् गाम् । तक्षतिघातुरर सम्पादनाची । तभन् सम्पादित वन्त । कोशी धेनुम् । सपघाम् सदर क्षीरस्य दोग्धीम् ॥ ३ ॥ युपाना पितरा पुनः सत्यमन्त्रा ज़्ययः । भौ विष्टचक्रत ॥ ॥ युाना । पितरां । पुनरिति । सयऽमन्त्रा । जऽयौ । म । ष्टी । अत् ॥ ४ ॥ सन्द० 'ये २ पितरा आरमीयौ पितरी। युवाना पुन गृहमूती सन्ती पुनस्तरुणौ । सन्यममा वचन सत्यवचना ऋयद अजुकामा मभव । विष्टा 'विष्ट्यी' (निघ २,१) इति कानाम। वस्याऽय छान्दमो वकाररोप । तृतीयान्त घेदमन द्रष्टव्यम् । कर्मणा अन मन्त्रण मन्त्र कृनयन्त॥४॥ घेवट० दावारमाया पिता पुन तरणी अकुर्वन । मन्नरच्यमान सम् एव' सत्य येषा न भारम् । ऋमव मामा'निष्टय तक्षणम्मा दिष्टि ॥४॥ मुगट भूभा एतनामका देवा पितरा स्वकीयाँ मातापितरी पूर्व वृद्धावपि पुन' युवाना वरणी अन त्यात । कीशा । सयमता अस्तिथमन्त्रसामध्योपता पुरश्ररणायनुधानेन ये च अश्ययाय गतौ गामिन सुपरमम् अगुवन् । परि गास्मिन् । अब गती । ये च सरसन अमृतम दौरा पनुनलन् । पय भर सब पापम् । 'पास्यनिश्चिम्पान्' इत्या तम तत्मादधात् विश २ न मि ३ मास्ति एप ४ अवयन ५५ पेच युगनी भाभीयो हितरी पुन मदानानुसर भा समता मनुवन् कर्म । दिदी त दकान्तो छान्दम । टाय मुनिमा मिमाम्ब','मा कामको तिय विसप . भारित साम्बा . नाति वि. पशामा ·सू २०, में 4] प्रथम मण्डलम् सिद्धमन्त्रस्यात् जीर्णयोः पिनो युवत्वं सम्पादयितुं समां इत्पर्धः । यवः बाजुतामात्मन' इच्छन्तः छलेन रहिता इत्यर्थः । मत एवैतेषामनुष्टिता मन्त्राः सिध्यन्ति । विष्टी बिष्टया च्याप्तियुक्ताः ॥ ५॥ संवो मदासो अग्मतेन्द्रेण च मुरुत्वता । आदित्येभिश्च राजभिः ॥ ५ ॥ सम् । वः । मदासः । अग्मत । इन्द्रेण । च । मुरुन्वता ! आदित्येभिः। च । राजऽभिः ॥ ५ ॥ स्कन्द 'व. इति प्रकृतानासभूणाम् । मदाराः सम् आमत सङ्गच्छन्ते । मदद्वारेण चेयं तद्वतामभूणामेव सङ्गतिरुच्यते । यूयं सोमेन मत्ता- सगरहवमित्यर्थः । केन सह इन्द्रेण महत्वता सह आदित्येभिध राजभिः दीप्तः ॥५॥ बेट० सद्गराः युष्माकं सोमास्तृतीय सवने मरत्वता इन्द्रेण भन्यैश्च मादित्यैः राजभिः ॥ ५॥ मुद्गल० हे ऋभय. ! यः युष्माकं सम्बन्धिनः मदासः मदहेतवः सोमाः इन्द्रेण च आदित्येभिः भादित्यः च सम् अग्मत सङ्गताः । ऋभूणामिन्द्रादित्यैः सह सोमपानं तृतीयसबनेऽस्ति । कीटशेनेन्द्रेण । महत्वता मरहियुक्तेन । कोटगैरादित्यभि राजभिः दीप्यमानैः ॥ ५ ॥ इति प्रथमाष्टके द्वितीयाध्याये प्रथमो घर्गः।। उत त्यं चमसं नवं वटुर्दैवस्य॒ निष्कृतम् । अत चतुरः पुनः ॥ ६ ॥ उत । त्यम् । चमसम { नवम् । त्वष्टुः दे॒वस्य॑ । निःऽकृतम् । अवर्त । चतुरः । पुनरिति ॥ ६ ॥ स्कन्द० उत अपि च त्यम् चमसम् नवम् भजीर्णम् त्वष्टु- देवस्य स्रभूतम् निष्कृतम् निरित्येष समि- स्त्येतस्य स्थाने । संस्कृतं परिनिधि सन्तमित्यर्थः । 'एक चमसं चतुरः कृणोतन' (१,१६१,२) इति देवसंदेशेनाग्नेः 'वचनात् अर्व वृतवन्तः स्थ चतुरः चमसान् पुनः ॥ ६ ॥ ग्रेट० अपि च "तम् नवम् चमसम् त्वष्टा देवेन संस्कृत के सन्त पुनः चदरः चमसान् कृतवन्तः स्था" ॥६॥ मुद्गल. उत अपि च त्वष्टुः एतनामकस्य देवस्य सम्बन्धी' तक्षणव्यापारः नवम् नूवनम् त्यम् तम् चमसम् सोमघारणे क्षम काठपानविद्रोपं नितम् नि.शेपेण सम्पादितमकरोदिति शेषः । तक्षणव्यापारकुशलस्य स्वष्टु. शिष्याः अभव. तेन निर्मित तमेकं चमसं पुनरपि चतुरः भारी चतु/ विभक्तांश्चमसान् कृतवन्तः ॥ ६ ॥ ते नो रत्नानि धत्तन त्रिरा साप्तानि सुन्वते । एकमेकं सुशस्तिमिः ॥ ७ ॥ ते । नः । रत्नानि । धत्तन । त्रिः । आ । साशानि । सुन्धते । एकम् एकम् । सुशास्तिऽभिः ॥ ७ ॥ । 1. 'मना वि. २-२. युनाक मदा. संपरने। सोममता सूर्य संगच्छचमित्यर्थः । तैर्मग्रमस्तेिन इन्द्रेण आदियः दीप्तश्च विमकु. ३. नास्ति हवि. १-१. नास्ति साम्द. ५.५ ते चमर्म अनी स्याटुर्देवस्य संरक्तम् निः समि विभकु. ६.६, शचा विभकु. ७.३. नास्ति शा. तिम् साम्ब'.

·1 1 ऋग्वेद सभाध्ये [१, २, व २ स्कन्दः य इंशा स्य ते न भस्माक स्वभूताय रलानि धत्तन दत्त । मा च सहदेव । कि तर्हि | नि । आकारस्तु पदपूरण । यिन्ति । सातानि साथिकोऽत्र तद्विव । सप्तद साप्तानि । वर्ग वा तद्वित! ! 'पञ्चशती वग वा' (पा ५,१,६०) 'सप्तनोऽन् दस (पा ५,१,६१ ) इति गन्दसत्यादाादातत्यम् । सतायोण साप्तानि । कतमानि । 'उन रथो मणि या निधिरश्वो गाम्तथा । एतानि सप्त रगानि पूर्वषा चर्तिनाम् ॥' (वृदे ५,१२३) 'इति पुराण ध्रुतत्वात् छवादीनि । अधया रनम् (निघ २,२०) इति धननाम । सुवर्णरवतमाणिक्यमी निकप्रभृतीनि सप्त धनानीति । निरिति कृत्वोर्थीयश्रुतं. आ इति चोपसर्गाद् योग्यक्रियान्याहार । त्रिराष्ट्रपनि सप्त एकविरातिमुरणांदियनप्रकार दनेत्यर्य । कस्मै । सुन्वते यरमानाय । कोदशानि रसानि । उच्यते । एत्मकम् इति । निर्धार्यमाणध्रुतेनिर्धारणसम्बन्धो येयामिति शदोऽप्राध्याहर्तव्य । सुशास्लभि इति तृतीयायुक्त शब्दश्च । येपामकैक सुशस्तिमि शोभनाभि प्रासामिथुनम् भयन्तोत्कृष्टमित्यर्थ ' ॥७॥ वेट० ते अस्मारम् रमानि आ धत्तन वि आवृत्तानि सप्तसल्यान्यकविशतिम सुन्वते यजमानाय एकमेकम् स्तुतिभि 'चतुर्दशौषधय सात ग्राम्या परावस्तान्येकविंशति' इत्याहु ॥ ७ ॥ मुद्गल० पूर्वासु म्भु ये प्रतिपादिता प्रमव ते यूयम् सुशस्तिभि शोभनरस्मद्रीयशसनैर्युक्ता सन्त न अस्माक सदन्धिने सुन्वते सोमाभिपव कुर्वते यजमानाय रत्नानि रमणीयानि मुवर्णमणिमुनादीनि धनानि एकमकम् कमेण प्रत्येकम् धनन प्रयच्छत । सुवर्णादीना मध्य प्रतिद्वन्य यावदपेक्षित तावदिति विवक्षया एकमकामरयुक्तम् । कोहदानि खानि । ति आ त्रिवारमा वृत्तानि उत्तमानि मध्यमान्यधमानि चैत्येव रसाना त्रिरावृत्ति । किंच साप्तानि सप्तसरयाकानि ॥३॥ अारयन्त बढ्योऽभजन्त सुकृत्यया । भागं देवेपुं यजियम् ।। ८ ।। अपरिपन्त । वहय । अनन्त । मुझपयाँ । भागम् । दो' । यज्ञिय॑म् ।। ८ ।। स्पन्न पारयन्त धारण स्थिरीकरण कालान्तरेणात्मन स्थिरीकृतवन्त । वदय बोडार सर्व- कर्मणामुभव अभरत सेवितबन्त । इदानी र धवन्त कालान्तरे च स्थिरीहतबन इत्यर्थ । 'कन । मायया एकचममचतुष्टयमरणादिक्या शोभनया स्यिया । किम् । भागम् । फ । देवेषु निधारणे चेय ससमी । देवाना मध्ये । यज्ञियम् यज्ञाई हविर्भागमित्यर्थ । भयवा यहयोऽत्र हविषा योद्वार मन्वित । शोमनया सस्कारस्यिया शोमन सरकार सरतवन्त - 11मर मानिसमान दत। मा महदेव नि २२ इति सप्तासम्वन् प धनम् १३ अथवा रन धनम् । गागरजतमाणिक्यौता नि लिगष्टानि । एकविंगनिवादिधनगर गरि लो (८,३,४३) माडा योग्या वृत्तात्रेया। मुचने यतमानाय । यामकमेक प्रमियतम । पम् आनयन मेसिन । भयनामनियम विभइ ५. समय मन पनि । वादार सरमा मत मतान कि मा ६ नमनबनुमादिरश पिया शोमनदा । 1 देवाना मध्ये दीभागम् वदप इरिगर । ११ नास्ति ·सू२१, प्रथम मण्डलम 'मा च प्रदानकालाद् धारितवन्त इत्यर्थः । भाग देवेमु पठ्यय सप्तमीपम् । हनिर्भाग देवानाम्मभूणां यज्ञाईम्॥6॥ वेङ्कट० अधारयन्त मिनुष्यत्वेऽपि न मृत वोटारः । तथैकचमसचतुष्टयकरणादिकया शोभनया क्रियया देवेषु यजियम् भागम् अभजन्त ॥ ८॥ मुद्गल वह्नयः चमसादिसाधननिष्पाइनेन यज्ञस्य योटारः ऋभवः अधारयन्त पूर्व मनुष्यत्वेन मरणयोग्या भपि अमृतत्वलाभेन प्राणान् धारितवन्तः । किञ्चैते सुकृत्यया यज्ञसाधनद्रव्यसम्पादन- रूपेण शोभनव्यापारेण देवेषु मध्ये स्थिताः यज्ञियम् यज्ञाहम् भागम् हविलक्षणम् अमजन्त सेवितबरतः॥८॥ इति प्रथमाष्टके द्वितीयाध्याये द्वित्तीयो वर्गः ॥ [२१] इहेन्दाग्नी उप हये तयोरित्स्तोममुश्मसि । ता सोम सोमपातमा ॥ १ ॥ इह । इन्द्रासी इति । उप । हये । तयोः । इत् । स्तोमम् । मसि । तो । सोभम् । सोमऽपातमा ॥१॥ स्कन्द 'ततोऽनन्तरमैन्द्रामम्' । 'भाभवानन्तरं सूक्तमैन्द्राप्तम् । इह यज्ञे इन्द्रामी अहम् उप हो । इत् शब्दो यस्मादर्थे । तयोः स्तोमम् उरमसि सर्वे वयं कामयामहे । कर्तुमित्थमिति पामशेषः । एतरज्ञात्वा मागत्य ता तो सोमम् द्वितीयानिर्देशात् पिबेतामिति वाक्यशेषः । सोमपातमा अतिवायन सोमाना पातारी इति ॥१॥ वेङ्कर० इह इन्दामी उप हये तयोः एव स्तोमम् च कामयामहे । ती हि सोमम् अतिशयेन पातारी । विरम्याभिधानादेकवचनबहुवचनयोः सातिः ।।।। मुद्गल 'इन्द्रापर' इति पट्टचे चतुर्थ सूक्तम् । मेधातिथिः । गायत्रम् । ऐन्द्रामम् । इह अस्मिन् कर्मणि इन्द्राप्ती देवी उप हये आयामि । तयोः इत् इन्द्राग्न्योरेव स्तोमम् स्तोत्रम् उमसि कामयामहे । सोमपातमा भतिशयेन सोमं पातुं क्षमी ती देवी सोमम् पिवतामिति शेपः ।।१।। दर युज्ञेषु न शंसतेन्द्वानी शुम्भता नरः । ता गायत्रेषु गायतु ॥ २ ॥ ता । यज्ञेप । प्र । शंसत । इन्द्राग्नी इति । शम्भत । नरः । ता । गायत्रेषु । गायत ॥ २ ॥ स्कन्द० ता तो प्रकृती यज्ञेषु 'प्रशंसत लक्षणाभिः शस्त्रस्तुतिभिः प्रकण स्तुत । ती को । इन्द्रामा । शुम्भत शुम्भ शोमा । शोभध्वम् है नरः ! मनुष्याः ! ऋत्विजः !। अविनो । .. १-१. मा प्रदानाद् मधारयन्त । शोमन संस्कृत हविभागम् भूणा देवानाम् यज्ञाईम् । आमि सुप २-२, नास्ति विहर्ष. 1-1 'लेन लेऽपि न मला साम्य कु. ३.३. इह यज्ञे इन्द्रामी उपहये। इतू यस्मात् तयोः रतुनि कामयामदे । कर्तुमिाथ तो सोम रिवतान् भतिशयेन सोमस्य पारी विम कु. ५-१. "मीः। गायत्री छन्दः । इन्द्रामा देवते में. ५. नास्ति विम कृ. ६.१. प्रकोण लक्षणाभिः शस्त्रस्तुनिभिः स्तुती (!) दामी शोमध मनुष्या कनिमः विभकु.

·ऋग्वेदे सभाय 'सचनम् (निष३,१५) इति यानाम। यक्ष मुत सोम प्रति मिथवा सवनश, सूपत" [अ १, अ २, ३३ 'मृस्तित्वादेव दवता स्तुवन्त' शोभन्ते न तूष्णीमासीना 1 अथवा 'दाता राधाम गुम्मनि' (श १,२२,८) 'इति प्रयोगदर्शनाष्टुम्भतिदानार्थ | दत्त च वायां सोममित्यर्थ । यो एर गायनेषु गोयन्त 'वानीति गायनाणि सामानि ! तृतीया चेय सप्तमी । सामभि लोग गयत स्तुत ।। २ ॥ पेट० वो यज्ञेषु प्रशसत इन्दानी मर कुस्त च स्तोते । तावेव गायनसामसु च गायत नरा । ॥ २ ॥ मुहल हे नर । मनुष्या ऋत्विज । ता तो इन्द्रामी यज्ञेषु अनुष्ठीयमानेषु कर्मसु प्र शसत शस्तै । वया भुम्मत नानाविधैररर शोभिती कुरुत । तया ता ती इन्द्रांनी गायोपु गायत्री उन्दस्केषु मन्त्रेषु सामरूपेण गायत ॥ ३॥ ता मित्रस्य प्रस्तय इन्द्वानी ता हवामहे । सोमपा सोमपीतये ॥ ३ ॥ ता। मित्रस्य । प्रास्तये । इन्द्राग्नी इति । ता । हयामद्धे । सोमऽपा । सोमपीतये ॥ ३ ॥ सन्द० मिनम्य मिठो देवतामानोपलक्षणार्थ । ती "देववानाम् प्रशस्तये होतृत्वादमिरागतो देवता स्तोप्यतीत्येवमर्थम् इन्द्रानी हवामहे । पुनस्तच्छन्दश्रुतेभित्रस्य प्रशस्तय सोमपा सोमपी सोमपीतये सोमपानार्थमपि दवामहे ॥३॥ वेङ्कट० तो मित्रस्य प्रश्नम्तये तपोरितरतरदिपया मैत्री स्तोतुम् इन्द्राग्नी तो हवामहे । सोमपानयोती सोमपानाय च ॥३॥ मुगल० मिनम्य स्नेहविपयस्य ममानुपात प्रास्तये ता तौ इन्दानी सम्पयतामिति शेप । सोमपा: सोमपानक्षमौ ता ती इन्द्राग्नी सोमपीतय सोमपानार्थम् हवामहे बाइपाम ॥३॥ उन्ना सन्ता हवामष्ट उपेदं सौनं सुतम् । इन्द्वानी एह गच्छताम् ॥ ४ ॥ मा १ सस्ता । हवामहे । उप । इदम् । सर्पनम् । सुतम् । इन्द्राग्नी इति । आ । रह । गच्छताम् ।। ४ ।। सन्द० "टमा उनी फ़ौ शणामुपरि । राता सन्द प्रदासावचन । सत्पुरप सहव सदा इति पथा । प्रशस्वी हवामहे । टप इदम् सवनम् गुतम् । उपादोऽत्र प्रतिद्वन्दस्याथें । " विक्त्वाव ते अलुवन् विम २.२ इत्यत्र लानावार अप्प्ये पाकिमकु ११ मि वा मुन् । गारणि सामानि गावत । मिनि वा मुन् । सामभि स्तोत्रमणै स्तुन विमा ५. नर विश्व साम्य कु. ६ नास्ति विम रोलमा विरानोवान् यादमयम् । रवाना वामहे । नौ सोमपी मोमपानार्ष १ हवामद । उभपवार या दरममावेव इति गोप । राणमुपी मनो। सति प्रगयाम प्री। तर मननीय प्रतो । मि बनभित सन प्रतिप । मत विमा ७.० रेवाना प्रदाय " मालि 1. नास्तिवि ·प्रथम मण्डलम् सू २१, में ५] 'तदिति सवनं सोमलक्षणं इविराइ, म पज्ञनाम 1 इंई सोमलक्षणमभिपुतं हविः प्रति । एतज्ज्ञात्वा इन्द्राग्नी आ इह गच्छताम् । उप इदम् राबनम् सुतम् इत्येतत् पदचतुष्टयम् 'सेमं नः स्तोममागहि' ( १,१६,५) इत्यन पठितम् । इह पुनः पदकाले पठ्यतेऽर्भभेदात् । कथमर्थभेदः। 'सेम नः स्तोममागहि' इत्यत्र क्रियापदानन्तर्यात् स्तोम सुतमिति पानयोः उपागमनकर्मण्येव सम्भवादुपशब्द उपसर्गः स्वार्थवृतिः । कर्मप्रवचनीयप्रतिशब्दार्थे । इदं सवनमित्यपि स्तोम सुतमित्येतयोविशेषणायाधिकरणसतम्यर्थे प्रथमा । अस्मिन् यज्ञे स्तोमं सुतं च सोममुपागच्छेत्यर्थः । इह पुनः इन्द्रानी एह गच्छताम् इति कियाशब्दस्य व्यवहितत्वात् सुतमित्यस्य कर्मयो इवामह इति पूणेन्द्राषिकर्मकेणाहानेनासम्बन्धादागच्छतामित्यनेन सम्बन्धे इहशब्दस्य इदं सवनमितीदंशब्देन सप्तम्यर्थप्रवृत्तेन पौनरुक्त्यप्रसादुपशब्दः मत्यर्थे । कर्मप्रवचनीययोगलक्षणा च द्वितीया । इमं यज्ञं सुतं च सोमं मति सोमलक्षणे वा अभिपुर्व इषिः प्रति हवामहे इति । सप तु तन्नापीदं सवनमित्युपागमनकर्मणि द्वितीया व्याख्यायते स्तोममिमं च पहं सुतं च सोमम् उपागच्छेति । ततोऽस्य पदअयस्य पुनरिहाध्यपने पदकाराभिप्राय: पर्येभ्यः ॥ ४ ॥ येङ्कट० अौ भवन्ती हवामहे इमम् सुतम् सोमम् उप प्रति । तौ इन्द्रानी इह आ गच्छताम् ॥ ४ ॥ मुगल सुतम् अभिषयोपैतम् इदम् अनुष्ठीयमानम् सवनम् प्रात:सवनादिरूप कर्म उप सामीप्येन प्राप्तुम् उग्रा सन्ता वैविधादिपु मूरो सन्ती देवी हवामहे भास्यामः । इन्द्राग्नी देवी इह कर्मपि आ गच्छताम् ॥४॥ ता महान्ता सदस्पती इन्द्राग्नी रक्ष उब्जतम् । अप्रजाः सन्त्यत्रिणः ॥ ५॥ ता । महान्तां । सदस्पती इति । इन्द्राग्नी इति । रक्षः । उजतम् । अप्रजाः । सन्तु । अत्रिणः ॥ ५ ॥ स्फन्द० तच्छन्दश्रुतेर्मभ्यमपुरुषयोगाच्च मन्त्रस्य प्रत्यक्षकृतत्वात् महान्ता सदस्पती इत्यनयोश्चाना- मन्त्रितयोस्तत्सम्बन्धी यच्छाप्दोऽध्याहार्यः । यो युवा महान्तौ सदस्पती सदः प्रसिद्ध यज्ञगृई तस्य स्वामिनी तौ हे इन्द्राग्नी ! रक्ष उब्जतम् उब्जतिरत्र सामाद् वधार्थः न्यग्भावार्थों था। रक्षांसि इतम् । न्याभूतानि वाऽस्माकं कुरुतम् । अप्रजाः प्रजावर्जितात्र सन्द्र अत्रिणः मद मक्ष । भक्षयितारो हिंसितारोऽस्माकम् ॥५॥ वेङ्कट० तौ महान्तावित्येतावान् परोक्षम् । सदसस्पती इन्दामी रक्षः हतम् । अमादुर्भूताः भवातु मदनशीला राक्षसाः अनजाता पा ॥५॥ । 11. दिति सौमलक्षण हविः । तत्पतीति वा । कस्मात् । अतीतपश्चतुष्टय पुनरपि पठयने । अर्थभेदात् । स्वार्थ एवोपस्तत्र । अत्र पुनः प्रत्ययें। इदं सदनामेति च स्तम्यर्थे तत्र । द्वितीया अत्र । १८ पुनः इन्दानी पर गायनामिति कियापद स्व व्यवहितत्वाच । पदकाराभिप्रायः पापः वि कु. 11 पशब्दः कर्मप्रवचनीययोगला- पादितीया साम्ब गच्छतेति मूको. २. उमा हि'. ३. मग कु साम्द प्रति समीप ल साम्य'. १. देवते वि. ५-५. यौ युवा महान्तौ सदसस्पनी दो हे इन्द्रानी रक्षांसि इतम् । अस्मन्याभूतानि दुरुतमिति वा । जज न्यग्भारे इनने च । प्रजावनिताश्च सन्तु भवयितारः । अब मक्षणे। शिनिश्च । अमरिसितारः सन्ततिनिधिसामन्नु विम बु. १. परोक्षः कु. १. सदस्पनी साम्द. ८. नास्ति साम्बा ·११८ ऋग्वेदे सभाष्ये बर, २,६३. मुद्गल० ता चौ इन्द्राणी रक्षा राक्षसजातिम् उजतम् ऋजु कुरतम् । क्रौयं परित्यानयतमित्यर्थः । कोदशौ । महान्ता महान्तौ गुणैरधिको सदस्पती सभापारको । तयोः प्रसादात् अत्रिणः भक्षका राक्षसाः अपनाः अनुत्पाः सन्तु ।।५।। तेर्न सत्येन जागृतमधि प्रचेतुनै पदे । इन्द्राग्नी शर्म यच्छतम् ॥ ६ ॥ तेन । सुन्येन । जागृतम् । अधि । प्रऽचेतुनै । पदे । इन्द्राग्नी इति । शर्म । यच्छृतम् ॥६॥ स्कन्द० तेन तच्छन्दश्रुतेर्योग्यार्थसम्बन्धो यच्छन्दोऽवाध्याहर्तव्यः । येनान्येषामपि स्तोतृणां यष्टणा च जागृथः तेन सत्येन अविसंवादिना स्तोत्रण स्वसामर्थेन वा ममापि जागृतम् जागरण- मप्रमादः सर्वायऽप्यप्रमत्ती भवतम् । किन अघि उपरि सर्वस्य प्रचेतुने पदे प्रकर्षण यञ्चतयति ज्ञापयति प्रकाशयते वा तत् प्रचेतुनम् । प्रचेतुने पदै मम जागृतम् अप्रमत्ती भवतम् । मां प्रचेतुनं पद प्रापयतमित्यर्थः। हि इन्द्रामी स्थानं गृहं वा दत्तम् ॥ ६ ॥ वेङ्कट० यत् पदं ज्योतिषा' ममुन्यान् प्रहापयति तस्मिन् वदीय क्षाधिपत्ये यथापूर्वम् तेन सत्येन जागरणं कुरुतम् इन्द्रामी ! सुखं च यच्छतम् ॥ ६ ॥ मुद्गल. हे इन्द्रानी सन्येन भवश्यफलप्रदानादवितथैन तेन अस्माभिरनुष्ठिराकर्मणा प्रनतुने प्रकर्षण फलभोगज्ञापके पदे स्वर्गलोकादिस्थानेषु अधि जागृतम् प्राधियन सावधानी भवतम् । ततोऽस्मभ्यम् शर्म यन्तम् सुख दत्तम् ॥ ६॥ इति प्रथमाएके द्वितीयाध्याये तृतीयो वर्गः ॥ [२२] प्रातजा वि यौघाश्विनावेह गच्छताम् । अस्य सोमस्य पीतये ॥ १ ॥ प्रान युजा । वि । बोधय । अश्विनी । आ । इह । गच्छताम् । अस्य । सोमस्य । पीतये ।।१।। स्कन्द० 'तृतीयस्यादिराधिन' । तृतीयस्य सूतस्यादि प्राक् 'हिरण्यपाणिभूतये' (१,१२,५) पश्विदेवतम् । प्रातविधिनी ग्रहयागेन युज्यते तो प्रासयुजी अमुप्प यजमानस्प यो गन्तव्यमित्येतद् वि बोयय । आत्मन प्यायमन्तरात्मनः प्रेषणादमेवा होतृत्वात् । विबोधितौ पाश्विनी आ इद गन्टनाम् । फिमधम् । अस्य भाधिनमहाग्यस्य सोमस्य पीतये ॥३॥ 11. मेन मन्येपास सोमा जागृगः तेन अविमादिन्ना मौग समामयेन वा ममापि नागृतम् । सर्वाधि- प्रमो मनम् । सांपनियार प्रशासनस्वातदिायमण्ड राम्ये वांग्ये दा स्थाने रेल्दामा म्यानं गई वादनम् । मम प्रज्ञापनपावागापातमझ भवनम् मा विभकु. 11 भारित साम्प 1. मानुगात्माम्म, ५९. मात: यो अचिनी प्रत्यागन कुते को विवोधयति अनामत थी। माया रोषात् । सन्द यजमानस यो गन्दम्यमिति शापय । विधिनी व मधिनौ । यो भारत मि. ६. पापय विभ. २. पति साप.

·प्रथम मण्डलम् - र २२, में २] पेङ्कट० प्रातर्गमनायोयुक्ती अश्विनौ स्तोतः ! वि बोधय । तौ इह आ गच्छताम् अ# सोमं पातुम् ॥ १ ॥ मुद्गल 'प्रावगुंजा' इति एकविंशर्च पदमं सूकम्। 'मेधातिथिः । गायत्रम् । आद्याश्चतस्त ऋचः अश्विदेवताकाः । पञ्चम्याद्याः चतस्रः साविश्य । नवमीदशम्यावानेथ्यो । एकादशी देवसम्यन्धि- देवताका । द्वादशी इन्द्राणोवरणान्यग्नायीदेवताका । अयोदशीचतुर्ददयो धारापृथिवीये । पञ्चदशी पृथियोदेवताका । पोडश्याचा विष्णुदेवताकाः पोडशी कुटनदेवत्या था । होया मते । हे अध्वर्यो ! प्रातयुजा मात सवनग्रहेण संयुक्तौ मधिनी देवी वि बोधय विशेषेण प्रबुद्धौ कुरु । अश्विनी मयुद्धौ तावश्विनौ देवौ अस्य अभिषयसंस्कारयुक्तस्य सोमरय पीतये पानाय इह कर्मणि आ गच्छताम् ॥1॥ या सुरा रथीतमोभा देवा दिविस्पृशा । अश्विना ता हवामहे ॥ २ ॥ या । सुऽरयो । रथिऽतमा 1 उभा । देवा । दिविऽस्पृशौ । अश्विना । ता । हवामहे ॥ २ ॥ स्कन्द "या सुरथा यो सुरथौ रथीतमा सारधिरन रथ्युच्यते । अतिशयम सारथी च । उभा देवा दिविस्पृशा दिवि स्मटारी । गन्तारावित्यर्थः । अश्विना ता हवामहे ॥ २ ॥ वेङ्कट० यो सुरथौ भतिशयेन रथस्य नेतारौ भवत , उौ द्युस्मानौ मधिनी ती हवामहे ॥ २ ॥ मुन्नल. या उभा उभी अश्विना देवा' अश्विनी देवी सुरथा शोभनस्थयुक्ती रथोतमा रथिनां मध्य भविशयेन रथिनी दिविस्पृशा गुलोकनिवासिनी ता हयामहे सामावश्विनी आयामहे ॥ २ ॥ या वा कशा मधुमत्यश्विना सुनृतावती । तया यज्ञं मिमिक्षतम् ।। ३ ।। या । वाम् । कशा । मधुऽमती । अश्विना । सूर्ताऽवती । तया । य॒ज्ञम् । मिमिक्षतम् ॥ ३ ॥ स्कन्द० या वाम् "युययोः कशा अश्वो यया तोद्यते सा कशोच्यते । कोदशी । मधुमती 'मधु' (निघ १,१२) इति उदकनाम । तद्वती। वृष्टिकारिणीत्यर्थः । हे अश्विना ! सूनृतावती सूनृता बार तदवी घ। वान्दकारिणीत्यर्थः । तया मदीयम् यज्ञम् मिमिक्षतम् म्यक्षतेर्गतिकर्मण एतद् रूपम् । गम्छतम् । अथवा 'कशा' (निघ १,११) इति वाइनाम । या युवयोर्गर्जिरालक्षणा वाक् उदकरती सूनृत्तारती च । 'सूत्रता' ( निघ २,५) इत्यन्ननाम । सस्यलक्षणेनासेन जनयितव्येन तद्ती । सस्यानां जनयित्री इत्ययः । अयशा सूमृतं त्रियमुच्यते रुकी। अयणसुखत्यर्थः । तया यह मिमिक्षतम् । मिह सेचन । उदकेन सिञ्चतं वर्षतमित्यर्थः ॥३॥ घेवट० या 'युवयोः अश्वाबनी मधु क्षान्ती शब्दवती तया अस्माकम् 'यशम् सिधाम् ॥ ३ ॥ । ..नास्ति लपं. २-२. 'विषिः । गायत्री छन्द. मैं', नास्ति मै'. ३. सवितृदेवताका मै. ४-१. यौ सुरधी गतिशयेन सारथी च उमा देवौ दिवि गन्नारी तावश्विनौ हवागहे विभ कु. मास्ति मूको. ६. नाहित मूको. ७.७. 'भयाजनी कशा चोदः' इति शोधनाम । शुषयोः तोत्री पदकावती शम्मकारिणी च गमित्रा न तया भलाश गच्चतम् । म्यक्ष गती। कशा वाग्ला । या वा वाक् गर्जिनलक्षणा जलवती च । सूनून। मनम् । असिन् पक्षे। २ वाक् । सस्याना जनयित्री सन्त प्रियं वा । श्रवणमुखा यज्ञ सियाम् । मिह सेवने । वर्षतम् वि अकु. + सख्याना मूको. ८. मुदायो. त्रि', २. जानि साम्पस जनि विलपं. १०-10, नास्ति वि.

·ऋग्वेदे सभाप्ये [1, अ२, ३४ मुहल ह अश्विना अश्विनी वाम् युक्यो सम्बन्धिनी या क्शा अश्वताइनी विद्यते तया सहागत्यात्म दोयम् यनम् मिगिश्चनम् सोमरसेन सेक्तुमिच्छतम् । शयाऽश्व इद ताइयित्वा सहसा समागस्य भवद्विपया सोमाहुति नि पादयितुमुद्युक्तौ भवतमित्यर्थ ! कीदृशी कथा । मधुमती धर्मोदकवती । अश्वस्य शीघ्रगत्या यत् स्वेदोदक सवति तेनेय क्या क्लिवेत्यर्थ । सूनृतावती प्रियसत्यवान्युता। तीपण कशाताइनन यो ध्वनिनिष्पद्यते ताडनवेशायाम् अश्वारूढेन च य आक्रोश क्रियते तदुभय शीघ्रगमनहतुस्वेन यतमानस्य प्रियम् ॥ ३ ॥ - । नहि वामस्ति दूरके यना रथेन गन्छथः । अधिना सोमिनो गृहम् ॥ ४ ॥ नहि । नाम् । अस्ति । दूरके ! यत्र । रथेन 1 गर्छय । अश्विना । सोमिन । गृहग् ॥ ४ ॥ सन्द० नहि वाम् युपयो अन्ति दूरके दूरे नाम अस्ति या रथेन गच्य । यदपि दूरे तदपि रथन । मत्र गन्घ्य इत्यर्थ । किं तत् । उच्यते । अश्विना सोमिन सोमवतो यष्टु स्वभूतम् गृहम् ॥ ४ ॥ बेट० नहि युवयो अस्ति दूरे फिविद् गृहम् यन युगम् रथेन गच्छथ । अश्विनी ' यजमानस्य गृहम् रथेन शीघ्र गच्छतो दूरे मरतीति ॥ ४॥ मुद्गर अश्विना । हे अश्विनी युवाम् सोमिन सोमवतो यनमानस्य गृहम् प्रति रथेन गरस्य । स मार्ग वाम युदयो दूरके दूरदेशे नहि अम्ति न वर्तते सलु । यहा या यस्मिन् गृहे गग्छय तर गृहरे न भवति ॥ ४॥ हिरण्यपाणिपतये मवितारमुप॑ हये । स चेत्ता देवा पदम् ॥ ५ ॥ हिरण्यप्राणिम् । कृतये । सवितारम् । उप । हये । स । चैत । देवा । पदम् ॥ ५ ॥ स्वन्द० गाहरण्यपाणिम् साविनी तिम्रयायत उत्तरा'। हिरण्यपाणिमितीय पराश्च तिन साविश्य । हिरण्मयी पाणी यस्प स हिरण्यपाणि । भय साहायना इतिहासमाह्मणमधीयते-'अब या ६ तवा यजमतन्वन सवित्रे प्राशिव परितस्तत्तस्य पाणी प्रचिच्छेद । तरमै हिरण्मयो प्रात दशुम्तम्मादिरण्यपाणि' (सोना ६,३) इति । हिरण्यपाणिम् ऊतये तणाय सवितारम् उप इये । f; कारणम् । उच्यते । यस्मात् स चेत्ता विती सझाने । सम्यक ज्ञाता। नान्य पश्चिन् । दवना पररर्थ प्रयोपा । देवताना पदम् स्थानम् । अथवा स घेता स एव देवता सय परमानमानपो यणामिति ॥५॥ पेट० माशिन्न सवितु पाणी प्रतिच्छेद तस्मै दवा हिरण्यमयौ पाणी प्रत्यदधु ' इति शालायनयामणम्'। 1 व्यालेवि २३ नहि मां दूरमति दूरेशी यत्र स्थन गरदय रोगान् दोनमैव गरण अश्विनी माना यहम् विमर ३ गतीन ५ नत्र मूशे पररश्मयो मनमा पनि स्तुत (कमा ६ ३ गोना २ त हिरण्यपाति सहित न्याय पन्य रा पारे । तरमा म पेता। विनी मनावताना मानम् । आम मु । मना स र पाप ने न भा पाहिम ५५ पराध सविप।

·प्रथम मण्डल १२१ सू २२, मj सरितारम् कतये उप हये। सः देवता प्रकाश कुर्वन्, पदम् प्रातरेव चेतपति पदनिधानयोग्यदेश प्रकाशयति ॥५॥ मुद्गल० उतये भस्मद्रक्षणार्थम् सवितारम् देवम् उप ये भावयामि । सः च सविता देवः एतम्मन्त्र- प्रतिपाद्यदेवता भूत्वा पदम् यजमानेन प्राप्यं स्थानम् वेत्ता ज्ञापयिता भवति । कीदृशं सवितारम् । हिरण्यपाणिम् यजमानाय दातुं हस्ते सुवर्णधारिणम् ॥ ५ ॥ इति प्रथमाष्टके द्वितीयाध्याय चतुर्थो वर्गः ॥ । अपां नपातमवसे सवितारमुप स्तुहि । तस्य व्रतान्युश्मसि ॥६॥ अपाम् । नपातम् । अयंसे । मवितारम् । उप । स्तुहि । तस्य । तानि । उमसि ॥ ६ ॥ स्कन्द० 'नपाच्छब्दोऽपत्यनाम । इन सामात् पुत्रे वर्तते न पौत्रे । अपां पुत्रम् इत्यर्थः । कुत एतत् । सवितुदियो जन्म । तत् साक्षादमयः । 'अद्यो वा एष प्रातरुदेत्यपः सायं प्रविशति' (ऐना ४,२० ) इति श्रुतेः । अथवा अद्भयो 'वैतुताग्निः जायते भो सविता । 'अमेर्वा आदित्यो जायरो' इति श्रुतेः । अथवा 'आपो वा इदमग्न आसन्' इति श्रुतेः अद्यः प्रजापतिरजायत । प्रजापतेः सबिता । नायमपां पौत्र एव । तम् अपाम् नपातम् पोन्नम् अवसे तर्पयाय पालनाय वा सवितारम् उप स्तुहि आत्मम एवायमन्तरात्मनः पः । किं कारणम् । तस्य प्रतानि कमांणि यागाख्यानि उदमसि सर्व वयं कामयामद । कर्तुम् इति वास्यशेपः । यस्माए तं यष्टुमिच्छाम इत्यर्थः ॥ ६ ॥ वेङ्कट० योऽन्यः प्रातरेबोदेखि तम् सवितारम् उप स्तुहि । तस्य कर्माणि श्रोतुं कामयामहे ॥ ६ ॥ मुद्गल भन्न होता सामगम् अहत्विज छूते । अबसे भस्मान् रक्षितुम् सवितारम् उप स्तुहि । तस्य सवितुः सम्बन्धीनि प्रतानि कर्माणि सोमयागादिरूपाणि उमसि कामयामहे । कीदृशं सवितारम् । भपाम् नपातम् जलस्य न पारकम् । सन्तापेन शोषकमित्यर्थः॥६॥ विभक्तारै हवामहे वसौश्चित्रस्य राधसः । सवितारै नृचक्षसम् ॥ ७ ॥ विऽभक्तारम् । हवामहे । वसौः । चित्रस्य । राधसः । सवितारम् । नृऽचक्षसम् ॥ ७ ॥ यावद् योग्यं तस्मै तायता प्रदातारं तं विभकारम् हवामहे । यसोः चिनस्य" १. पद मिलपं. २. 'द्रशम् में'. ३-३. अथा पुत्रम् । सवितुरुदयो दि जन्म । तच साक्षादर ४४. वैगुनोऽग्निः अग्नी आदित्यो जायने की पात्रम् विभ ५-५. तेनपा अवा पनि तर्पणपालनाभ्या मवितारमुपस्तुति । इनि भारमा अन्तरात्मान प्रेष्यति । तस्य यागास्थ्यानि कमाणि वये पामयामहे कर्तुम् कि कु. ६. प्रातरु साम्ब कु विलयं. ७.३. विभतार बय दावोग्य तावत्तम्य प्रदातार वाम विथ कु.

·ऋग्वेद समाप्ये अ१, २,३५ राधम राघ साथ समिछौ । सरसिद्धिकरस्य । सवितारम् नृचमसम् मनुष्यान् दृष्टारम् मनुष्याणा शुभाशुमाना कर्मणा प्रत्यवेक्षितारम् इत्यर्थ ॥७॥ बाट० यामयितु पूज्यस्य धनस्य दातारम् हवामहे सवितारम् मनुष्याणा द्रष्टारम् ॥ ७॥ मुगल० वसो निदामहेतो चित्रस्य सुवर्णरजतादिरूपेण बहुविधस्य राधस अन्य यनमानस्य एतावदनदानमुचितमिति विभागारिणम् नृचक्षमम् मनुष्याणा प्रकाराकारिणम् मविनारम् हवामहे ॥ ७॥ धनस्य विमचारम् । - सोय आ नि पौदत सविता स्तोम्यो नु नः । दाता राधौसि शुम्भति ॥८॥ साय । आ । नि । सीदत । सनिता । लोम्यं । नु । न । दाता । राधासि । शुम्मति ॥८॥ सन्द० ई ससाय ! अध्वयंव ! आ नि पादत 'आ इरयर्वागर्थे । माक् मत्समीपे प्रतिगर दानार्थ निपीदत । किं कारणम् । यस्मात् सविता स्तोम्य मोमाई सोतन्य । नु क्षिप्रा न अम्माकम् । कि कारणम् । यस्माद् दाता सविता राधास शुम्भति । दानार्थोऽय सामांन् । कि दि दादा राधसामन्यत् कुर्यात् अन्यतो दानात् 1 ददाति म्नोतृम्य इत्यर्थः । अथवा दाता यतमान । राधारिस सोमन क्षणानि धनानि । गुम्मतिस्तु शोभनार्थ एव । सामथ्यो चन्तीतण्ययं । स्ट् च भूते कारे । परमाद यामान. सोमानभिप्रवादिभि सस्कार शोभिववान सस्कृतवानित्यर्थः ॥८॥ बकट० प्रस्तोतृप्रभृतय । आगत्य उपविशद । सविता अस्माक स्तोदव्य क्षिप्रम् । अन्नानाम् दाता गनमान पन स्तुतिभिरर करोति द्दविभिर्वति ॥ ८ ॥ मुद्र० ह ससाय ! 'सतिभूता कत्विा आनि पादत सर्वत उपरिशत। न भस्मारुम् सविता न भित्रम् म्नोम्य स्तुतियोग्य । राधाति धनानि दाता प्रदातुम् उपुन एप सविता शुभति शोभले 100 अग्ने पारिहा यह देवानामुगुतीरुप । स्वष्टार सोमपीतये ॥९॥ अन । पन्नी । इह । आ । ह । देवानाम् । उशनी । उप । वारम् । सोमपीतये ।।९।। म्पन्द० "एकाऽमे' (वृद ३,९२), 'एका प्रगाप्नेयी। है अमे । पनी इह कर्मणि उप आ वह कम्य पनी । नानाम् । उशती कामयमामा सामध्याद् देवान् वा पत्रमान बा । त्वद्यारम च । । - 1.4 पनम्य मननीयम्य मिद्विारम्य । सीतारं मनुष्य द्रधर शुभाशुमाना या प्रत्यधिनारम् विमा २. आ प्रयोग । म माप दाना निनादल । यम्मान् देता टीतम्या शिप्रमामारम् । यस्मात् दार मला पनानिति । अथका दाना यत्रमान सौमनि धनानि पप गाभिनगन् । मामा निमि मावान् । भनियो भिकु पर दि समारहायान् एमागमन बा । उप रामने वि ४ भने देवानामुनी ·सू २२, म १०] प्रधम मण्डलम् किमर्थम् । सोमपीतये । भादोहरमेरेवार प्राधान्य न देवपलीना स्वप्टुश्च । तस्माद् भाग्नेयत्वम् ॥२॥ घेङ्कट० अग्ने । देवपसी इह उप आ यह कामयमाना । त्वष्टारम् च सोमपानार्थम् ॥ ९ ॥ मुद्गल हे भो' उशती कामयमाना देवानाम् पला इन्द्राण्याचा इह देवयजने देशे आ वह । तथा त्वष्टारम् देवम् सोमपीतये सोमपानार्थम् उप समीपे भावह ॥ ९॥ आ ना अंग इहापसे होत्रा यविष्ठ भारतीम् । वस्त्री धिषणां वह ॥ १० ॥ आ। मा । अग्ने । इह । अमे। होताम् । यविष्ठ । भारतीम् । वरूत्रीम् । धिषणाम् । बह ॥१०॥ स्कन्द 'दे तु देवीनाम्' (वृद ३९२ )। दै एते नाचौ देवीनाम् । आ इत्युपसर्गोऽन्त्येन वह इत्यतेन सम्बन्धयितव्य । 'मा' (निघ १,११) इति स्त्रीनाम । हे अग्रेत्रिय आवह । इह कर्मणि अपसे पारनाय तर्पणाय वा 1 कतमाम् । होना हृयतेऽसाविति होगाऽग्नेदीप्ति पनी वा 'ताम् । हे यविष्ठ । युवता ! भारतीम् भरत आदित्य तस्य भा पनी वा भारती ता ष । वरूनीम् विपणाम् धिषणा' ( निघ १,११) इति चाइनाम वरणीया चयाचम् आवह ॥१०॥ चकट आ यह इह अग्ने ! देवपतो रक्षणाय होताम् । युवतम । मादित्यस्य पखा बरणीया सरस्वती च ॥१०॥ मुद्गल हे अमे ! अवसे अस्मानवितुम् मा देवपली इर आ वह । तथा हे यविष्ठ 1 युवतमाग्ने । होनाम् होमनि पादिकाम् अग्निपत्नीम् भारतीम् भरतनामकरयादित्यस्य पप्तीम् वरूपीम् वरणीयाम् विपणाम् 'वाग्देवी चावह ॥१०॥ इति प्रथमाष्टके द्वितीयाध्याय पञ्चमो वर्ग। अभि नौ देवीरवसा महः शर्मणा नृपतीः । अच्छिन्नपत्राः सचन्ताम् ॥ ११ ॥ अमि । न । देवी ! असा। मह । शर्मणा ।नृऽपत्नी । अच्छिन्नऽपत्रा । सचन्ताम् ॥ ११ ॥ स्कन्द अभीत्युपसर्गोऽन्स्पेन सचन्गमित्याख्यातेन सम्बन्धयितव्य । न अस्मान् देवा होग भारताधिषणा देव्य अवग्रो पारनेन तर्पणन या मह तृतीयाय पापा । महता शर्मणा गृहेण सुखेन वा । नृपनी नरो देवता तदाकारबान तेफा पली । होनाडो पली, ११ सोमपानार्थ नोडरमरेबान प्राधान्य न देवपत्नीना लश्च । तलादामयत्वमा विभकु २२ हे भने स्त्रिय आवह । स्त्रिया योषा यापणा माइति । इह क्रमणि तर्पणपाल नाथन विभकु ३३ ता प हे युदतम। नक्षत्रा मरतो ज्योतिरादित्य तस्य भा पनी वा भारती ता च वरणीया च वाचम् । पिपणेति वाक । एता भावद यि कु ५ नास्ति में ५. अमिसचन्ताम् अप्लान् हाना भारती विषणा देन्य नपणपालनाम्या महता गृहण मुसेन वा । यम् । महता। नरो देवा । तदाकारपात् । आयारियवज्ञानों पक्षो मात्रामारतीवार भिक ऋ१६ ·। १२४ ऋग्वंदै सभाष्ये अ१, अ २, . 'भारत्यादित्यस्य पन्नी, वाग यशस्य पनी । अथवा मनुष्याण पालयिन्यो नृपतीः । अच्छिापत्राः 'वं श्रान्तम् । पतत्यनेनेति पत्रं वाहनम् । अश्रान्तवाहनाः अभि सचन्ताम् अभि- सेवन्ताम् । अयो महन्छमं चास्माकं कुर्वन्तु इत्यर्थः । 'सचन्च्छति' (निघ २,१४ ) इति गतिम्र्मसु पायात् सचतिरत्र गत्यर्थः । भवसा माता च शर्मणा अभिगच्छन्त्वम्मान । अयो महच्याम्मानभिगच्छत्वित्यर्थः। पेङ्कट० अमि मचन्ताम् अस्मान देन्या रक्षणेन महता व सुसैन सह देवानां पत्न्यः वष्टियपतनाः 114 मुगल० देवीः देव्यः देवपत्न्यः अवमा रक्षणेन महः मद्दता शर्मणा मुसैन च सह नः अस्मान अभि सचन्ताम् भाभिमुन्त्येन सेवन्ताम् । कीदृश्यो देव्यः । नृपत्रीः मनुष्याणां पालयिभ्यः अजिपनाः अन्टिन्नपक्षाः । नहि पक्षिरूपाणां देवपत्नीना पक्षाः केनचित् डियरत ॥11॥ हुहेन्द्राणीमुप ह्वये वरुणानी स्वस्तये । अग्नायीं सोमपीतये ॥ १२ ॥ रह । इन्द्राणीम् । उप । हये । वठणानीम् । स्वस्त । अग्नायीम् । सोऽपीतये ॥ १२ ॥ स्कन्दः “दादश्याम् तिन ईरिता । इन्द्राणी वरुणानी चामाया ताइच पृथक् स्वताः' ( वृदे ३,९२ ) । सूकस्य द्वाददयामस्याभूचि तिलः स्त्रियो देवताः । कतमाः । इन्द्राणी वरुणानी चा• मायी च । वाश्च पृथक स्तुगः न सह । इह कर्मणि इन्द्राणीम् इन्द्रस्य पतीम् उप हो । वरुणानीम् वरुणस्य पवीम् । किमर्थम् । स्वस्तये अविनाशायात्मनः । अनायाम् अग्नेश्च पसीम् । न च स्वस्तये एब केवलाये । किन्तहि सोमपीतये । अस्मान् रशिष्यन्ति सोम पास्यन्ति इत्यमर्थम् इत्यर्थः ॥ १२ ॥ येवट० टचरा निगदसिद्धेति ॥ १२॥ मुद्गला सह अस्मिन् कर्मगि स्यम्नये अस्माकम् अविनाशाय सोमपीतये सोमपानाथ घ इन्द्राणीम् वरणानीम् अनायीम् इन्द्रवणानीनां पदी: टर हये आहयामि ॥१२॥ मुही यौः पृथिवी च न हम पत्र मिमिक्षताम् । पिपतां नो मरीमभिः ।। १३ ।। मही । यी । पृथिवी । च। नः । इमम् । यज्ञम् । मिमिक्षताम् । पिपुताम् । नः। भरीमऽभिः ॥ १३ ॥ स्कन्द द्यावापृथिव्यौ = मची' (इ. वृदे ३,९३)। एते अची चावापृथिवीदेवते । मही यौः पृथिवी च नः इमम् यज्ञं मिमिक्षताम् । म्यक्षतेगतिकर्मण एतद्रूपम् । गच्छवाम् । गावा च पिताम् । पृ पालनपूरणयोः इत्यस्यैनन् छान्दुस हम्परम् । पूयतां तर्पयताम् इत्यर्थः । म: मरमान भर्गमभिः' भाणममयरमः रसदच ॥ १३ ॥ ३.३. अदव महधर्म चाम्मार पुन्तु । पर 11. नास्ति रिम. २.२ मास्ति मात्र संवादा गती ग । भारा प महता रामं वाभिगन्नु अम्मान् विष कु. ५. नास्ति साई ५. "पत्र मान्य कुरा ६. माया तिस हन्द्रा नलान्यामाप्यः पृषा: ह की उम्र ना परकार मरिनापश्मनः ममाना। य 1 अगताः भिकु. ... मरयो पापियो प्रमाक या गरेनन् । म्प३ गतौ । पान्नपूरणयोः । छन्दस च । पूरयका पदनाम् मसान् निमकु. गा". 11 देवरत्नयः पृ. या ·प्रथम मण्डलम् सू २२; में १४] चेङ्कट० महत्यौ पापाथियो अस्माकम् इमम् यज्ञम् भागच्छताम् । पालयेता च अस्मान् भरणैः ॥ १३॥ मुद्गल०. मही महती यौः घुष्टोकदेवता 'पृथिवी भूमिदेवता' च नः बामदीयम् इमम् यज्ञम् मिमिक्षताम् स्वकीयसारभूतेन रसेन मिमिक्षप्ताम् सेक्तुमिग्यताम् । तथा भरीमभिः भरणः पोषणैः नः भस्मान् रिभृताम् उभे देव्यो पूरयताम् ॥ १३ ॥ तयोरिद् घृतवत् पयो विप्रो रिहन्ति धीतिभिः । गन्धर्वस्य ध्रुवे पदे ॥ १४ ॥ तयोः । इत् । घृतऽव॑त् । पर्यः । विर्ताः। रिहन्ति । धौतिऽभिः । गन्धर्वस्य । ध्रुयै । पदे ॥१४॥ स्कन्द० सयोः द्यावापृथियोः स्वभूर्त घृतवन् घृ क्षरणदीप्त्योः । क्षरणं घृतं तद्वत् । पयः उदक विप्राः सर्वत्र विविध प्रासा: मेघारिनो वा मादित्यरइमयः रिहन्ति मास्वादयन्ति धीतिभिः कर्मभिगमनागौः । गत्वत्पर्यः । क । गन्धर्वस्य ध्रुव पदे सुपुमा नाम सूर्यरश्मिः सा.. गौः उच्यते, तो धारपतीति गन्धर्वश्चन्द्रमाः । तरक्ष्यति-'अभाह गोरमन्यत' (१,८४,१५) इति । तस्य गन्धर्वस्य भुये पदे स्थान चन्द्रमण्डलाये। *या ह्येताः पूर्वपक्षे कलात्याः चान्द्रमस्य भागामिन्य आपो भवन्ति रश्मयम्ता अपरपक्षे पिबन्ति । सोमोत्पश्याम् 'प्रथमा • पियते बहिः' इत्यायुतत्वात् । तदेतदिहोच्यते। भन्यया या योजना 1 तयोरुपस्तरणाभि- पारणधृतेन तदविलक्षण पयः त एव मेधाविन कत्विजः स्तुयन्ति स्तुतिकर्मभिः । रिह स्तुती सप्तम्यर्थे या नृतीया। धीतिपु यागकर्मसु । छ । गन्धर्वस्य ध्रुचे पदे । यो गन्धर्वः गोर्वाचो धारयितृत्वात् तस्य भुवं पई वेदिस्त ॥ १४ ॥ घेङ्कट० तयोः एव क्षरणवत् पयः सारं मेधाविनः लिहन्ति कर्मभिः आदित्यस्य धुवे स्थानेऽव- स्थितम् ।।११॥ मुगल ध्रुचे पदे धुदं पदम् अन्तरिक्षम् । तेनान्तरिक्षणोपलक्षित आकाशे पर्वमानयोः तयोः इत. घावापृथिच्योरेय सम्बन्धि पयः तलम् घृतवत् वृतसदृशम् विप्राः मेधाविनः प्राणिनः धीतिमिः कर्मभिः रिहन्ति लिहन्ति ॥१४॥ स्पोना पृथिवि भवान्झरा निवानी । यच्छा नः शर्म सुप्रर्थः ॥ १५ ॥ स्योना । पृथिवि । भव । अनुक्षरा । निऽवेशनी । यच्छे । नः । शर्ग । सऽप्रयः ॥ १५ ॥ । - । 1. मागताम् ल साम्ब'. २. पारयेता मूको. ३-३. नास्ति वि. ४.१. द्यावापृथिव्योः धरणवदुदक सर्वत्र विविध प्राप्ता. मेधाविनो वा आदित्यरदमयो वास्वादयन्ति कर्मभिगमनास्यः। क्षरणदीप्योः । रिद आस्वादने । गवा चन्द्रमसो नित्ये स्थान । गुपुग्ना एयरश्मिः । सार गौः। तां धारयतीति गन्धर्तयन्द्रमाः । 'अन्नाह गोरसन्वत इति । चन्द्रमण्डलाय गत्या आस्वाइयन्ति वि' म कु. ५-५. त्रुटितम् साम्म ६-६. सुपि वा भिम् । यागकर्मसु यज्ञस्य देवाम् । यज्ञो गन्धर्वः । गौर । तथा भारथिता विकु. २. विहन्ति ल; वहन्ति साम्ब कु. ८. नास्ति वि.

·म्वदे सभाप्ये [अ', अ २, व सन्द० "यानादिस्यैव पार्थिवा' (न युदे ३,९३) । स्योना आदियंस्या सा प्रक् पाथिवी पृथिवी देवता । 'योनम् ' (निघ ३,६) इति सुखनाम । सुसा हे पृथिति! भव अनृपरा अक्षर कण्टक तरिता निवेशना सोशनयोग्या । यस्छ देहि च न शम गृइ सुख या सप्रथ सरंत पृथु १५|| घेट्ट० मुग्पा पृथिव ! भर कण्टम्जता निशनो। 'थर वशक ऋच्छते' (या ९,३२) । यच्छ च भस्मस्य सात पृथु गृहम् ॥ १५ ॥ मुहर हे पविार स्याना सोनवादिगुणयुक्ता' भव' । सोनशब्दो पिस्नीर्णयाची। अक्षरा कण्टकरहिता निदशना निवेशस्थानभूता । सप्रय विनारयुक्तम् शर्म शरणम् न असम्यम् म हे पृथिवि ' देहि ॥ १५॥ इति प्रथमाएके द्वितीयाध्याय पाटो वर्ग ॥ धामाम अती देवा अन्तु नो यतो विष्णुपिचक्रमे । पृथिव्याः सप्त धामभिः ॥ १६ ।। अन । देवा । अन्तु । न । यत । पिणु । निश्चमे। पृथिव्या । सा | धार्मऽभि ॥१६॥ स्कन्द० 'मता देवा इत देवा' (तु य ३९१) । 'अतो दवा इवीयमृक देवदेवरया । अत दरा थातु न यत विष्णु विचकम विप्रान्तवान् । कुत । पृथिव्या अवयवभूतम्य सप्त पञ्चम्यर्थ गते प्रथमातृतीय । सप्तभ्य स्थानभ्यो द्वीपाख्येभ्य । सर्वत उपनाय मानामापदमारग अपनयन्तियत्ययं । केचिनु पृषिया इति पञ्चमी ध्याचक्षत । सप्तेति च तृतीयार्थे प्रथमा । यत पृथिवीतो विचम सहभि धामभि छदोभिर्वायुस्क धैर्वा, भत धारस्तु ॥१६ वेङ्कट० अस्मात् स्थानात् असान् देया रक्षन्तु । ततो योऽनयं उत्पद्यते तस्मादवनम् । यत विष्णु विचरम पन "रिश्रमम् अकृत' पृथिव्या ससभि छन्दोभि । पृथिवीमुपाम्य प्रोन लोकान, विचाम, निम्योऽपि लोकेभ्यो नाम्मान् भयमुपगच्छनिति ॥१६॥ मुगर विष्णु परमेश्वर सप्त धामाभ गाय'यादिभि उन्दोमि साधनभूनै यत पृथिव्या यस्मात् भूप्रदेशान् विचळमे विशेषेण प्रम कृतवान् । अन पृथिव्या सकाशात् देवा द्योतनशीश न अस्मान् आरक्षतु ॥१६॥ -- " 'स्वेन पार्थिवा। सानं दातरम ( स्वादु स्पानमयतर विम ) इति मुग्वे । हे पृथिवि ' सुरा भय ! दश जना निवेशनयाग्या च देहि चालभ्य मु गृह ग सवत पशु । कर दकम् बिग कु चि नास्ति में ४१ मतो देवा अन्मानान्तु यतो विष्णुर्विकान्तवान् । म्या अवयवभोभ्य रामम्य पन्य पाम्पम्य । परम्या जगनिमी थार स्थानम । सुवन अगायमाना असदापद अपनयन्तिपय । केविन गग पूपिया पनि ग्यानो मिमि जमति । यम्या कृषिम्या विवरमे सामि छन्दोभि वायुकवा अत भात । परम्यान । पाम छ निमकु .५ ननोऽनथ मिस एप 1 किमकर, विवस या म साम्य' ६ तस्यावन ह ·सू २२, म १७] प्रथम मण्डलम् १२७ इदं विष्णुर्वि चक्रमे घा नि दधे पदम् । समूहमस्य पांसुरे ॥ १७ ॥ इदम् । विष्णु । पि । चक्रमे । त्रेधा। नि। धे। पदम् । सम्ऽऊळहम् । अस्य । पासुरे ॥१७॥ स्कन्द० "सूक्तशेषस्त वैष्णव' (तु. बुदै ३,९३ )। सूतशेपा पञ्चर्च , ता विष्णुदेवता । विष्णुश्च भगवान् बासुदेव । इदम् इति सर्वस्य प्रतिनिशा । सर्वम् इद विष्णु बहिबन्धनकाले वि गरम विक्रान्तवान् । केन प्रकारेण । था स्थानभेदेन प्रिनकार निहितवान् । पदम् आत्मीयम् । निपु स्थानेषु पद कृतवान् इत्यर्थ । पृथिन्यामन्तरिक्ष दिवीत्यके । समारोहणे विष्णुपदे गयशिरसीत्यन्ये । तच्च निविधम् अपि समूहळ्म् वह प्रापणे इत्येतस्यैतद्रूपम् । सम्यक् द प्रापितम् । सम्यक् प्रविष्ठापितम् इत्यर्थ । अस्य स्पभूतम् । कथम् । पासुरे पासो पसिन् सन्ति स पासुर । रो मत्वर्थीय । लुप्तोपम चेद दृष्टव्यम् । पासुर इब । यथा पासुमति देशे प्रतिष्ठापितमित्यर्थ । अस्य स्वभूत वा भवेत् तद्वदित्पर्ध । अथवा पासुशब्द पृथियोमाह समारोहण वा तद्वत् । पद विष्णणे. तत् समूढम् । विष्णुरादियो वा इद सर्वमहरहविचामे । धा उदयगिरी नभोमध्ये चाम्नगिरी च निरिध सम्यक् प्रतियापित- मस्य पद पासुरूपदेशे इति । केचित्तु सपूर्वस्य मुहे रूपमिति समृढ छन्न ना दृश्यते इत्यर्थ । अथवा त्रेधा निदधे पदम् मग्न्यात्मना पृथिच्या वैद्युतात्मनान्तरिक्षे भागदेत्यात्मना दिवि । एकमेवेद ज्योतिखंधा विभक्तमिति एतत् दक्ष्यति - 'तमू अकृण्वन् नेपा भुवे कम्' ( १०,८८,१०) इति । तत्र यदन्तरिक्ष वैद्युतात्मकमस्य पद तत् समूह छन्न न दृश्यत इत्यर्थ ॥३॥ वेङ्कट० इदम् लोषयम् विष्णु वि चस्मे। विक्रममाणश्च धा निहितवान् पदम् । तत्र यास्क - 'पृथिव्यामन्तरिक्षे दिवीति शाक्पूणि । समारोहणे विष्णुपदे गयशिरसीयौर्णवाभ' (मा १२,१९) इति । सङ्गतम् अस्य पासुले पदे रोक्यम् ॥ १७॥ मुद्गल० यदा विष्णु परमेश्वर यि चक्मे विशेषेण म कृतवान् तदा रेषा निमि प्रकारे पदम् नि दधे स्वकीय पाद प्रक्षिप्तवान् । अस्य विष्णो पासुरे धूरि युक्त पादस्थाने समूहम् इदम् सर्व जगत् सम्यान्तर्भूतम् ॥ १७॥ ११ विष्णुस्तु रागवानसनता वासुदन । स बामनन्छझा महावलि बबन्ध । तत्काले प्रपञ्च विकात निस्थानभदन निहितवान् पदम् । आमोव पद निषु स्थानः कृतवान् । मुवि से दिवि पत्यके । समारोहणे विष्णुपद गयशिरसि इत्यन्ये । निगुणस्य परमाणो गुणवणने विभ्रांत लोका । न तच्चिरम् । तच्च निविधम् । सम्यक् गूढ सम्यक् प्रतिष्ठापितम् अस्य विष्णो पद पासुमताव ! पासनो यस्मिन् सन्तौति मपि रमत्यय सुप्तापम च। यथा पासुमात दश सुप्रतिष्ठापित तत् अस्य स्वाय वा । पासु' पृथियो या समारोहण वा । तम यत् पद विष्णोसन्तुं ततामूटम् । विष्णुरादित्यो वा । इद सर्वम् अहरतिचक्रमे । श्रेधा जदयगिरी नभौमध्य च अस्तगिरी च निविध सम्यक् प्रविष्ठापितम् अस्य पद पासुरूपदो इति । कचित सम्पूर्वस्य मुहे रूपमिति । समूह उल न दृश्यो । विष्णुरेबादित्यलेण लोकान् प्रकाशति तस्य वैविध्यम यभा वा । मश्विवै पुतादित्यनाम्ना मुबि स दिनि 1 एकमवेद ज्यातिषा विभक्तमिति मूर्धन्वान् वक्ष्यनि वत् 'तम् अण्वन् धा' पति । तत्र यत् से वैद्युतस्य पद तत् त नित्यं न दृश्यते कि म कु if समूत गन्न साम्ब० २, नास्ति साम्बर ३ ममहलम् साम्बा ·मावदे गभाये [१,भ २, ३८ [२३] तीत्राः सोमांस आ गैह्याशीयन्तः सुता हमे । वायो तान् प्रस्थितान् पिच ॥ १ ॥ तीमा । सोमाम् । आ । गहि। आशीऽन्त ।सुता ।इमे । वायो इति । तान्। प्रऽस्थितान् । पिव ॥१॥ 'सन्द० वीना सोमासो वायव्या' (तु दे ३,९४ )। 'तीबा सोमास' इतीयमृग वायुदेवत्या । तीमा तीव्रशब्दनितवचन । तिक्तरसा कटुरसा या । सोमास आशीर्वन्त सोममिन दधि भागी तद्धन्त । मुता इमे । एतज्ज्ञात्मा आ गहि । आगत्य च है वायो। तान् प्रस्थिवान् प्रस्थितसमकान सोमान् पिवः ॥ ६॥ वेङ्कर० मदोत्पादनसमर्था सोमा । आगग्छ । आशिरेण युक्ता इमे मुता सोमा । पायो । तान प्रस्थितान् पि ॥१॥ मुद्दल तीव्रा' इति चतुर्विशत्यूच पट सूक्तम् । मेधातिथि कपि । 'अप्स्यन्त' इत्येषा पुर उष्णिक 1 'भप्सु मे सोम' इत्येषाऽनुष्टुप् । 'इदमाप' इत्याद्यास्तिस्रोऽनुष्टुभ । 'मान शृणीत' इत्येषा प्रतिष्ठागायत्री । शिष्टा अष्टादश गायाय । भाचा वायुदेवताका । द्वितीय शृवीयक इन्द्रवायुदेयताके । 'चनुादयस्तिस्रो मिगारणदेवत्याः । सप्तम्याद्यास्तिस्रो मरु- विशिष्टेन्द्र देयरया । 'दशमी एकादशी द्वादशी वैश्वदेव्य । त्रयोदशी चतुर्दशी पददशी च पूपदेवत्या' । पोडश्याचा साधताविशत्यन्ता अब्देयताका । 'पयस्वानो' इत्यध चंयुना चतुर्विशी अनिदेवताला। है वायो । इमै सोमाय ऐन्द्रयायवप्रहादिरूपा सोमा सुता अभिपुता । ते च तीत्रा प्रभूतत्वार तर्पयितु समर्धा आशीर्वन्त वाशीयुना । मातस्त्वम् आ गहि भस्मिन पर्मण्यागछ । प्रस्थितान उत्तरचेदि प्रति आनीसान् तान सोमान् पित्र ॥1॥ उमा देवा दिविस्पृशैन्द्रवायू हवामहे । अस्य सोमस्य पीतये ॥ २ ॥ उभा । देगा । दिविऽस्पृशा । इन्द्रमाय इति । वामटे । अस्य । सोमस्य । पीतये ॥ २ ॥ स्थन० 'चोऽन्यम्वेन्द्रप्रायय' (तु वृद्ध ३,९४ )। "तीमा सोमास' इत्यतोऽन्य समनन्ता हप इवायुदेवन । उभी देयो दिपिम्पृशा दिविस्प्रटारी । पुरोष गन्ता इत्यर्थ । इन्दवायू हवामहे । रिमर्थम् । अन्य सोमस्य पीतये ॥ - 1. वायच्या तो तिरप्रम कम या । रमा स्वाइपायनित वपाया । रटरमा लिन पासमा । सोममियो स्याशी समान । मुटा इमे । तरि । पायो तान् अधिनसंज्ञानेशान् hिat २.२ माम्ति विसर्प + भगाल माम्य नमो भी मामी JिIIT वि पुन या न मय पान र दागहे वि' म ३६ ची पदमी यी पबिवर । ५५ स्पट पनी । उभी दाना ·प्रथमं मण्डलम स् २३, मं ३j वेङ्कट उभौ देवी गुस्थानो इमी हवामहे सोमनायेति ॥ २ ॥ • मुद्गल० दिविस्पृशा युलोम्वतिनौ उभा देवा द्वौ देवो इन्द्रवायू हवामहे भाइयामः । किमर्थम् । अस्य सोमस्य पीतये ॥ २॥ इन्द्रवायू मनोजुवा विना हवन्त ऊतये । सहस्राक्षा धियस्पती ॥ ३ ॥ इन्द्रवायू इति । मनःऽजुवा । विप्राः | हवन्ते । ऊतथे । सहस्रऽअक्षा । धियः | पती इति ॥ ३ ॥ स्कन्द० 'इन्दवायू मनोजुवा जुवतिर्गतिकर्मा । मनोददीघगामिनी विप्राः मेधाविनो यधार: स्तोतारश्च हलन्ते तयै सोमेन तर्पणाय पाहनाय वा। सहस्राक्षा सहस्रमणां ययोस्ती सहस्राक्षौ । केवलस्यापि चन्द्रस्य सहस्राइवे साहचर्यादुमयोरिन्द्रवाय्वोः सहस्रायत्यन्यपदेशः । धियः पती' कर्मणः प्रज्ञाया वा पालयितारी स्वामिनी वा ॥३॥ वेङ्कट० इन्द्रवायू मनोबैगो मेधाविना हवन्ते रक्षणाय अनेकदर्शनौ फर्मपती ॥३॥ मुद्गल० विप्रा. मेभाविनः कात्विायजमानाः ऊतये रक्षणार्धम् इन्द्रवायू हवन्ते माह्वयन्ति । कीरशी । मनोजुवा मन इव वेगयुक्ती सहस्राक्षा सइसनयनयुको । यद्यपि इन्द्र एप सहस्राक्षः तथापि छनिन्यायेन वायुरपि तयोच्यते । धियः पती कर्मणः पालकौ ॥ ३ ॥ मित्रं वयं हवामहे वरुणं सोमपीतये । जन्नाना पूतदक्षसा ॥ ४ ॥ मित्रम् । ययम् । हवामहे । वरुणम् । सोऽपीतये । जनाना । पूतऽदक्षसा ॥ ४ ॥ . स्कन्दः 'तृवो मित्रावरुणाभ्याम्' (दु. बुदे ३,९४)। तृचोऽयं मित्रावरणदेवतः। मित्रम् ययम्, हयामद वरुणम् च । किार्यम् । सोमपीतये । कीटशी। जशाना जायमानावेय पूतदक्षसा शुद्धबली ॥ ४ ॥ येकदवयम् मित्रावरणी माझी शुद्धठी सोमपानाय हवामहे इति ॥ ५ ॥ मुद्गल बयम् अनुष्टाचारः सोमपीतये सोमपानार्थम् मित्रम् वरुणम् चोभी हवामहे आहयामः । कोदशी उभी । जज्ञाना कर्मदेशे प्रादुर्भवन्ती पूतदक्षसा शुद्धबली ॥४॥ ममतेन यातायांवृतस्प ज्योतिपस्पती । ता मित्रावरुणा हुवे ॥ ५ ॥ ऋतेन । यौ । मतऽधौ । फुतस्य । ज्योतिपः । पती इति । ता । मित्रावरुणा । हुवे ॥.५ ॥ 11. नास्ति विलप. स्मिो विसार २-२. तो मनोदत् चोप्रगामिनी मेधाविनी यथारः स्तोतारम्ब हाने 1 सौमेन वर्षगाय पालनाय वा । इन्द्र एव सहस्राक्षः । नाम्पत्यालाविव साइचार तो सइमाझी ३. नास्ति साम्प +नास्ति साम्द. ४-४. मित्र परत च वयं हवानरे सोमवानाय जायमानाचेर सुवनौ दिम. विभ.

·- ग्वेदे सभाध्ये [अ १, अ २, २० सन्द० तेन उदकेन यज्ञेन या यौ तावृधौ यज्ञस्योदकस्य या वर्धपिटारी ऋतम्य यशस्योदरस्य वा ज्योतिषः पती । मथवा कवस्य ज्योतिष इति समानाधिकरण ।' गौ । सर्वत्र गतस्य रन्यायस्य ज्योतिष पती । ठौ मिगावरगो हुवे ।। ५। बेसट० सरपैन यो सत्यस्य वर्धपितारी सत्यस्य ज्योतिषः पती ती मित्रायरगी हुवे ॥५॥ मुगल० यो मिनादरणी तेन सत्यवचनेन यजमानानुप्रदकारिणा प्रताधौ ऋठमवइयमादितया सत्य कमर तस्य वर्षको । तस्य सत्यस्य प्रशस्वस्य ज्योतिष प्रकाशस्य पती पार को ता मिनावष्णा तथाविधी मित्रावरुणो हुँ भाद्यामि ॥ ५॥ इति प्रयमाष्टके द्वितीयाध्याय भष्टमो बर्ग ॥ वरुणः प्राविता भुवन्मित्रो विश्वामिरुतिमिः । करतां नः सुराधसः ॥ ६ ॥ वरुण । प्रऽअविता । भवत् । मिनः । विश्वामिः । ऊतिऽभि. । फरताम् । नः । सुराधस. ॥ ६ ॥ स्कन्द वरुण. प्राविना प्रण रक्षिताऽस्माकम् भुवत् भवतु । मिनः विश्वामि तिभि. सर्व पोग्ने करताम् कुरुतां च न अस्मान मुराधसः सुधनान् ॥ ६ ॥ घट० वरण प्रकोण रक्षक भवतु मित्र च विश्वैः पालने.. वो अस्मान कुरवा च स्वमान् ॥ ६ ॥ मुगल अपम् वराः अस्माकम् प्राविता भुवन् प्रकण रसको भवतु । मित्र च विश्वामि कृतिमि सत्रांमि. रशामि प्राविता भुवन् । तावुमादपि न भस्मान् मुराघरा. प्रभूतघनयुनान करता पुग्णाम् ॥६॥ मुरुत्यन्तं हवामह इन्टमा सोमपीतये 1 सजूर्गणेन दम्पत ॥ ७ ॥ मरन्तम् । हवामहे । इन्द्रम् ।आ। सोमपीतये । सनः । गुणेन । तृम्पतु ।। ७ ।। स्कन्द 'तयेन्द्राय माकने' (दे ३,९४) । 'यथैव मित्रावरणाभ्यां तृप तथैवेन्द्रापानी मम्वत तृष एन । मरुन्वन्तम् मरदिः सहितम् हवामहे इन्दम् । आकारस्तु पदपुरणो घा हवामहे इत्याश्यान या सम्बन्धपितयः । मचि वा आयाम इति । किमर्थम् । गोमनिये । एतान्य मजू जुरी प्रीतिसंवनयोः । सश्रीयमाण गणेन मरहन सह नृम्भतु तृप्यनु.on २-२. नास्ति माल 1-1. साप यग्य का मिशागे । तोष देवमय एती विकृ. १ मममम मि. .. मित्र भAt प्रकारे रशिया भनु। सौ पालने ५. पारने माम वि. का इकारे । मामा हामहे । म यमागे मझोन तृप्यतु । जुपी प्रतिभा अग्वाम् सन् 1- वाम ·। - सू २३, मं] प्रथम मण्डलम् १३३ वेङ्कट० मानिः सहितम् इन्द्रम् आ हवामहे सोमपानाय । सः मरुद्गणेन सहितः सोमेन तृप्यतु ॥ ७ ॥ मुद्गल मरुत्वन्तम् मरनियुक्तम् इन्दम् सोमपीतयै सोमपानाय आ हवामहे मायामः । स चन्द्रः गणेन मरुत्समूहेन सः सह तृम्पतु नुप्तो भवतु ॥ ७॥ इन्द्रज्येष्ठा मरुद्गणा देवासः पूर्परातयः । विश्वे मम श्रुता हवंम् ।। ८॥ इन्द्रऽज्येष्टाः । मतगणाः । देवासः । पूर्पऽरातयः । विवे । म । श्रुत । हव॑म् ॥ ८ ॥ स्कन्द० 'ज्येष्ठशब्दः प्रधानवचनः । इन्द्रः प्रधानभूतो येषां त इन्द्रज्येष्ठाः । हे इन्द्रज्येष्ठाः मरुद्गणाः ! सप्तसतका मरतां गणाः, तदपेक्षमेतद्बहुवचनम् । देवासः पूषरावयः विश्वे सर्वे मम श्रुत शृणुत हवम् भाद्वानम् ॥ ८॥ वेङ्कट० इन्द्रनेतृकाः पूषज्ञासिका मस्तः देवाः । ते सर्वे मम शृणुत ह्वानम् ॥ ८॥ मुद्गल हे देवासः ! इन्द्रमरुद्रूपाः विश्व सर्वे यूयम् मम हवम् आह्वानम् श्रुत शृणुत। कीदृशाः । इन्दज्येष्टाः इन्द्रो ज्येष्ठो मुख्यो येषु ते तथाविधाः मरुद्गणाः मरुत्समूहरूपाः पूषरातयः पूपाण्यो देवो रातिर्दाता येषाम् इन्द्रमस्ता ते ॥८॥ हुत वृत्रं सुंदानव इन्द्रेण सहसा युजा । मा नौ दुःशंस ईशत ॥ ९ ॥ हुत । वृत्रम् । सदानवः । इन्द्रेण । सहसा । युजा । मा । नः । दुःऽशंसः । ईशत ॥९॥ स्कन्द० हत यूनम् असुरमस्मरचुं वा हे सुदानवः! शोभनदाना मरतः 1 इन्द्रेण सहयो- गलक्षणेपा तृतीया । इन्द्रेण सह । कीरशेन । सहसा बलनामैतत् (तु. निघ २,५)। सामथ्या- च्चान्ततिमत्वर्थम् । बलवता युजा सहायेन । मा च नः भस्माकं युप्मत्मसादेन दुःशराः दुराशंसः क्रूराभिप्रायः ईशत हिशो भवेत् ॥९॥ बेटा हत गृपासुरं सुदानाः! इन्द्रेण सहायेन बलवता सह । मा भस्माकं दुर्वचनो पत्रः ईशिष्ट ॥९॥ मुद्गल हे सुदानमः ! शोभनदानयुक्ता मरुद्गणाः ! सहसा वश्वना युजा योग्येन इन्द्रेण सह स्त्रम् शत्रुम् हत नाायत । दुःशयः दुष्टेन शंसनेन कीर्तनेन युक्तो वृत्रः नः अस्मान् प्रति मा ईशत समर्पोमा भूत् ॥९॥ विश्चान्देवान्हवामहे मरुतः सोमपीतये । उग्रा हि पृश्निमातरः ॥ १० ॥ विश्वान् । देवान् । हवामहे । मरुतः । सोमऽपीतये । उमाः । हि । पृश्निमातरः ॥ १० ॥ । । 1. नास्ति साम्ब कुदि २-२. हे इन्दप्रधाना मरुदणाः ससम्माकाः देवाः पूषरावयः सर्वे में भाहानम् विभकु. ३. पूपरालिकाः क शोध.. 1. माहानम् साम्ब कु. ५.५. इत अमुई मेघमसम्म रा शोभनदानाः मरुत इन्द्रा बलवता सायेन । माऽमाक युष्मप्रम्पदेन अराभिप्राय पान । सहः अन्नीतमलुप् । तहान् । वरु सहायः । दुरामः पुरुषः मा अस्मदीयो भवेद विभकु. 1-1 नास्ति साम्बा ।

·प्रवदे समाप्ये [अ१, १२, ११ परस्मिन् वाक्ये स्कन्द० 'तृचो विषेषा देवानाम्' (बुदे ३,९५) । भन चाद्य पादो विश्वरिङ्ग शिष्ट मारतम् । वक्ष्यति दि- 'बहुशस्तु बैदवदेवेषु सन्त्यूच पादार्धर्चा द्वैपदास्पदाश्च । द्विप्रधागा अपि चैप्रधाना बहुप्रधाना अपि वैश्वदेवे" ॥ (बुदे ४,५) इति । विश्वान् देवान् हवामहे एतावदेक वारयम्, पर तु वाक्यान्तरम् । मरता विश्वैर्देवै सद विशेषणविशेष्यभावस्य समुच्चयस्य चासम्भवात् साकाइक्षत्वाच्च हयामहे इति पूर्वाद् याक्यात् क्रियापदमनुषक्तव्यम् । महत हवामहे । किमर्थम् । सोमपीतये। उग्रा हि हिंशब्दो यस्मादर्थे । यस्मादुमा अप्रसा। शाभि । पृदिनमातर पृश्निरिति युनाम । चौर्माता यया मरता ते पृश्निमातर । दिव पुग्रा इत्यर्थ ॥ १० ॥ वेड्डट० वैश्वदेवस्तृच उक्त । मरत्सु च विश्वशन्दो दृश्यते । विश्वार देवान् महतच सोमपानाय हवामहे । उद्गुणां हि पृश्निमातर "पृश्नियै वै पासो मरुतो जाता' (तु ते २,२,११,४) इति माह्मणम् ॥१०॥ मुगल० मरुत मरुत्सज्ञकान् विश्वान् सर्वान् देवान् सोमपीतये हवामहे सोमपानार्थम् आह्वयामहे । उमा शत्रुभिरसलबला पृश्निमातर पृझेनानावर्णयुकाया भूमे गुमा । हिशब्द प्रसिद्धार्थ ॥१०॥ ते' च मरत इति प्रथमाएके द्वितीयाऽध्याये नवमो वर्ग ।। जयतामिय तन्तुर्मरुतमिति धृष्णुया । यच्छुभै याथनो नरः ॥ ११ ॥ जयताम् इव । त-यतु । मस्तान् । पति । धृष्णुऽया । यत् । शुभम् । याथन । नर ॥ ११ ॥ स्यन्द० 'राज्ञा सह्मामम् जयताम् इव तन्यतु गतिशब्दो युग्माकम् मरुताम् स्त्रभूत एति गरबति श्रोग्रदेशम् । श्रूयत इत्यर्थ । कीदृश । धृषणुगा प्रथमैकवचनस्याय याजादेश । एष्णु भनिभविता । महान् गम्भीरश्चेत्यर्थ । कदा । उच्यते । यत् यदा शुभम उदक्मामैतत् (ह निघ १,२) । मेघस्थमुददं प्रति यायन गज्य । अथवा शुभशब्द शोभनपर्याय रियाविशेषणम् । यदा शोभन गच्छप हे नर । मनुष्याकृतय ॥१॥ 1 देदा युदे २२ विश्वपा च पिशेषणदिरोग्यत्वं न विद्यते । न रामुम्चयश्च । रास्मान् साकाइदावार पूर्वम्माददाबादध्याहार्य मस्तो वाम शति वजन्यम् । सोमपानाय । यरमाणाम् अप्रसन्या । दिव पुत्रा मरुत मुनियों र माता पाते भिमादरो मस्त निकु ३ नास्ति साम्या ४५ पृश्नि पय साम्प , ५कवि ६.१. माना गर्जिता संग्राम जय राज्ञा दम्यनु गतिशय पविदेशम् ति । ष्ण पाय् । 'गुषाम्' मा ७.१,३९) इति सूत्रा । ताम्लाम्यादिषु इणुन (पा ३,२,१३६-१४०)। ष्णुराभिगरिता महार गारच । दरा मपम्पमुदक भी गाय तदा तनु शुभ शेभ मा। या शोमनं गाम (1) 12.मनुप्यापार अर पश्निों सो ·प्रधर्म मण्डलम् . सू २३, में १२] 'बेङ्कट० सैनिकानामिव शब्दः मरुताम् शब्दः गच्छति धृष्णुः यदा पूर्ण कल्याणं गच्छ्य नेतारः! ॥11॥ मुद्गल० मरुताम् देवानाम् तन्यतः शब्दः धृष्णुया घाययुक्तः सन् एति गच्छति । केमिव । जयताम् विजययुक्तानां शूराणां भटानाम् इव । है नरः ! नेतारो मरुतः ! यूयम् यत् यदा शुभम् देवयजनम् याथन प्रामुथ तदा युष्मदीयः शब्दो गच्छतीति पूर्वान्वयः ॥ १॥ हस्काराद् विद्युतस्पर्यतो जाता अवन्तु नः । मरुतो मृळयन्तु नः ॥ १२ ॥ हस्कारात् । विद्युतः । परि । अतः । जाताः । अवन्तु । नः । मरुतः । मृळयन्तु । नः ॥१२॥ स्फन्द० भातस पुंसः इशब्दोच्चारणं हस्कारः । तसाद् हस्कारात् । विद्युतः पर्यतः परिशब्द उपरिभाये । विद्युत उपर्यस्या जाताः जन्मात्र व्यवस्थानमभिप्रतम् । व्यवस्थिताः विद्युत- मधिष्ठायेत्यर्थः । अपन्तु वृष्टिप्रदानेन पालयन्तु नः असान् । अथा विषादनिमित्ताति- मतिपत्यर्थ हश्याव्दं नोच्चारयामः तथा कुर्वन्तु इत्यर्थः । के । मातः मृळयन्तु च नः अस्मान् ॥ १२ ॥ बेङ्कट० सामादन्तरिक्षात् जाताः मरतः विद्योतनानन्तरं "वृष्टयभावनितात् हस्कारात्" शस्मान रक्षन्तु 1 मरुतः सुखयन्तु भस्मानिति ॥ १२॥ मुहला हस्कारात् दीसिकरात् विद्युतः ‘विशेषेण दीप्यमानात् अतः अन्तरिक्षात् परि जाताः सर्वत उत्पन्नाः मरुतः नः अस्मान् 'अवन्तु रक्षन्तु । सथाविधा मरतः नः अस्मान् मृळयन्तु सुसयन्तु ॥१२॥ आ पूपञ्चित्रवहिपमाणे धरुण दिवः । आजो नष्टं यथा पशुम् ॥ १३ ॥ आ। पुपुन् । चित्रऽवहिपम् । आधुणे । धरुणंम् । दिवः । आ । अज । नष्टम्। यथा । पशुम् ॥१३॥ स्वान्द 'पृष्ण आएणमे तृचः' (दे ३,९५) । "पूष्ण आणिगुणकाय तृचः । आ इत्युपसर्गः अज इत्याख्यातेन सम्बन्धमितव्यः । हे पूषन् ! चियापम विचित्रे पूज्यं या बहिर्यस्य म चित्रहिः सोमः चिनयर्हिपम् । आधुणे ! ए क्षरणदीश्योः । सरिता भूणिः दक्षः पूणे दतिः स को रथे था यस्य स माणिः पूषा । वक्ष्यति हि-'इतेरिप रोऽकमस्तु 1. नास्ति साम्य कु. ३. कृष्णयः दि. ३. यथा कवि". . गच्छा साम्य कु. ५. लदीयः मूको. ६-६. यदा दुभिक्षात पुंसः बार्तिप्रतिपत्त्यर्थ शब्दोच्चारणम् । स इस्कारः । तदा दियुतः परि विद्युतो जानाः जन्म भत्र न्यपरथाने । विद्युतगधिष्ठाय तृष्टिपदानेन दुभिज्ञान दूरीकृल्य अस्गानवन्तु । यथा च वय हरकार सारमा प्रमोद- इनाममुचारयामः तथा जुर्वन्तु । के। मरत. । सुरुमा व अस्मान् विनकु. 0-3. 'जनितान्धकायत सास'. ८.८. विशेषदीप्तिमा मूको. ९.१. मास्ति वि मैं'. 10.10. हे पूषन् आप्पे । क्षरणदीप्त्याः । क्षरिता पुषिः । ३ना पूर्णा इनिः । सा कसे ये पा य स माणिः निभ कु.

·, प्राग्वेदे सभाप्ये [मर, अ २,६१० सरयम्' (६,४८,१८) इति । तस्स सम्बोधनम् । अथवा दीसिणि सा भागता यस स माणि उपनातहीति । है आपूणे' घरणम् धारयितारम् दिव तात्स्य्यात् साध्य मञ्चा रोशन्तीति यया । धुनिवासिना देवानाम् । सोमल पणेनासेन देवा पायंन्ते । अथवा 'धाणम्' (निघ १,११) इत्युदरुनाम । चित्रदिपं च सोममुदक दिव आ आ अन अजिरत सामादन्त गतिण्यर्थ । उपसर्गाभ्यासाच तासम्बन्धिन रियापदस्याभ्यास 1 माज आज । अस्मदर्थं पुन पुनरागमये यर्थ । कथा । नटम् यथा पशुम् पया प्रनष्ट पशुमज गा पा त्वमेवा गमयसि पशूना रक्षितृत्वात् , लौकिको वा पशुपार तद्वत् ॥ १३ ॥ वेङ्कट० भानय पूषन् ' सोम पणिभिरपहतम्' भागतदी। धारक युरोकस्य । यथा नष्टम् पगुम् त्वमानयसि ॥१३॥ मुद्गल हे पूषन् । चियदिपम् विचिौईभैयुतम् परणम् यागस्य धारक सोमम् दिव आ घुलोकादाहरेति शेप । पूषा विशेष्यते । आपूणे आगतदीप्तियुक्त ! 1 तत्र दृष्टान्त । हे अन ! गमनशील । यथा रोक नष्टम् पशुम् महारण्यादावन्वीक्ष्य कश्चिदाहरति तद्वत् ॥ १३ ॥ पुपा राजानमाणिरएंगूठं गुहां हितम् । अन्दिचित्रवाहिपम् ।। १४ ॥ पूपा । राजानम् । आणि । अपगूळ्हम् । गुहा । हितम् । अविन्दत् । चित्रऽवहिपम् ॥ १४ ॥ स्वन्द० मोतिहासमाचक्षते - 'असुरा सोम रानान दीयमानमप्नेहस्तात् अपहत्य गुहाया न्यदः । त पर्यपयमाणा अन्ये देवा नाविन्दन् । पपा स्वविन्दत् । स त गृहीत्वा दिवमानयत् इति । तदेतविहोच्यते-पूपा राजानम् आणि अपगृहम् निगृढम् आरजादितम् गुहा गुहायान हिनम् निहितमसुरै अविन्दन् रघवान् चिपहिषम् ॥ १५ ॥ वेङ्कट० पूपा सोमम् आणि असुर अपगूळहम् गुहाया निहितम् अविन्दत् । यस्मै 'चिन्न बदि स्तीर्यते ॥ १४ ॥ मुद्गल आणि पूषा रानानम् सोमम् अविन्दन् अरमत । कीदृशम् । अपमूळहम् अपावृतम् गुणा हितम् गुहामाशे दुर्गमे युरोके स्थितम् तथा चित्रवर्हिषम् ॥ १४ ॥ उतो म मयुमिन्दुभिः प युक्ताँ अनुसैपिधन् । गोभिर्यवं न चपत् ॥ १५॥ उनी इति। स 1मयम।इन्दुऽभि । पट्।युक्तान् । अनुऽसेसिंधत् । गोमि ।यम् । न । चपत् ॥१५|| " दीपिका पृगि । सा भागता यस स वा । उपजातीनि चित्र विचित्र पूज्य का बहिं यस्य सोमस्य । विश्वानिम, वि मचा ब्रशन्नीव तस्थान् पार । एनिवामिना देवाना धारपिनारम् । मात्र आज । महो हवा नमस्टवियाया अपि दिनम् । भरणमुद्रक वा। वित्राइप व सोममुदकं च पुरोगर पुन पुन असदर्भ मागमम् । भनिन्ध भ यक्ष पया नष्टम असे गा या विमेवागमयसि पशूनां राशितृत्वात् । शैकिक पशुपालका तान् विमकु 1वम् साम् ३ एनिमित' साम्दावि . नाहित दि. ५ माविमा ६ नाम विम मिति या रे । निहितम् असरे रामवान् । विविधान्य दादचन् विमा 1-७ बस्यामुग्यते । पूरा राजानमा . विकिपिपिरी माम्ब तिम. - - २. माह' सावि ८ उपद में ·वा सू ३३, मै १६] प्रथमं मण्डलम् स्कन्द 'उतो इत्युत्तशब्दस्योना सहकादेशः । उत उ । उ इत्युम् चार्य नाम्ना सह कृतकादेशः -- 'एपो उषाः' (ऋ १,१६,१), 'सो चिन्नु' (ऋ १,१११,११), 'चत्ती इतः' (ऋ १०,१५५,२) इति यथा । भाख्यातेन या सह–'जनिष्टो अपः' (क्र १०,९५,१०) 'इति यथा । उपसर्गेण वा सह-'प्रो आरत' (१,३९,५), 'उपो रथेषु' (ऋ १,३९,६), 'अपो सु म्यक्ष' ( २.२८,६ ) इति यया । निपातेन वा सह-'अयो वयम्' (१,१६४,४०), 'नो वयम्' (१,१९१,१.), 'उतो स्वस्य (८,५२,६), 'मो ध्वन्यन' ( ७.५९,५) इति यथा । स सर्वः पदपूरणः मपृथगर्थत्वाच कृतकादेशः । उन् पदकारेण पूर्वण पदेनकी-- कृत्यैव पठितः । इतिकरणोपादानातु प्रगृह्यतां दर्शयता दर्शितो. बोदव्यः इति । सः पूषा मह्यम् 'मदर्थम् इन्दुभिः द्वितीयाथें तृतीयेपा । इन्वन् सोमान् पट् युगान् पिढ्न युक्तान संवत्सरगमने नियुकान । संवत्सरस्य गमयितनित्यर्थः । अथवा युक्तान् यान् यान् यो यादृशा साधयितन्यः तं तारशमेव अनुरोधित् शन्नन्तमेतत् नाण्यातम् भननुदात्तत्वात् । आनुपर्येण साधयन् । गोभिः यवम् न गोशब्दोऽन धलीवदेषु धर्तते । पशब्दो धान्य- मातोपळवणार्थः । यथा कश्चित् कर्षको बलीपदैर्यवादिधान्यं कुर्यात् तद्वत् । नपत्, करौतेलुगन्तस्येदं रूपं न कृपतेः । पुनःपुनः करोतु सोमयागान् इत्यर्थः ॥ १५ ॥ बेङ्कट० अपि च सः पूषा मह्यम् पणिम्य पाहतः इन्दुभिः षट् ऋतून यथापूर्वम्युक्तान् अनुक्रमेण रुन्धन पया यवान् भूम्यामुतान् प्ररोहाथं पद्गवादिना इलेन कृषन्ति तहदनुक्रमेण पुनापुनरंतून प्रवर्तयत्वमरणायेति ॥१५॥ मुद्गल उतो अपि च सः पूपा मझम् यजमानाय इन्दुभिः पागहेतुभिः सोमैः युक्तार षट् *वसन्तादीन् ऋतून अनुसेषिधत् अनुक्रमेण पुनःपुनर्नयन् वर्तत इति शेषः । गोभिः वलीवर्दैः यवम्म चपत यथा यवमुद्दिश्य भूमि प्रतिसंवत्सरं पुनःपुनः कृपति तद्वत् ॥ १५ ॥ इति प्रथमाष्टके द्वितीयाध्याये दशमो वः ।। रष्टान्तः। अम्बयो यन्त्यध्व॑भिर्जामयो अध्वरीयताम् । पृञ्चतीमधुना पयः ॥ १६ ॥ अम्बयः । सन्ति । अभिः। जम्पः । अनरिजातम् । पृथ्वीः । मधुला । पयः । १६ ।। १-१. उनशम्दस्योत्रा सइ एकादेशः उतो इति । य नानावट सहकृतमादेशः विभकु साम्ब'. २-२. उपसर्गेण प्रो अपो मो उपो। निपातेन भभो नो तो मो शते । सर्वः पादपूरण: मपृथगर्थत्वाच्च । वृत्तकादेशः उम् पदकारेण एकीकृत्यैद पठितः विपकु. ३.३. इन्दन शप्ति भिस् । सीमान् पट्टतून युक्तान् संवत्सरगमगे नियुस्तान् । तरय गमयितॄन् । अथवा युक्तान् पान् यान् यो यातः साधयितव्यः तं तादृशमेवानुएन्र्येण सापयन् रान्तमेतत् नास्यातम् भननुदात्वार । गोभिः गोशन्दः भत्र बीपदेषु वर्तते । यशब्दः पान्यमानो- पल्लगार्थः । यथा कश्चिकांसः स्लीपदैः ययादिधान्य कुर्याद तत्पुनःपुनः करोतु । करोतिबंटुगनः न कृपतिः । सोमयागान् उपनयतु स मझामन्दून् श्च अनुसाधयन् विपकु. 11 नास्ति साम्प, ४. बातरि साम्य ५. युक्तम् दिमा. ६. वर्तवत्यम् ल वि... 'ताया में. ८. नास्ति वि.

·प्रपवेदै सभाष्ये [अ १, अ २, व १६ स्कन्द 'अष्टिमा अपा ज्ञेया' (दै ३,९५) । अर्धाष्टमा ऋच शब्देवत्या ज्ञेया । मन्दि पारदोऽम्रापर्याय 1 अम्बा मातृभूता भाप यन्ति यज्ञ प्रति गच्छन्ति नियतै अध्वभि मार्ग । जामय भगिनीस्थानीयाश्च अध्वरीयताम् यज्ञकामानाम् पृचती सम्पर्चयन्त्य स्वावयवभूतेन मधुना 'ग (निप १,१२) इत्युदकनाम । वसतीपर्यकटनास्येनोदकेन पय सोमलक्षणमुदकम् ॥ १६ ॥ घेवट. अत्र शाटयायनकम् । तस्यैप श्लोक न ता अन्य प्रतरति नैना' विष्णातुमर्हति । वन्त्यस्मै सर्वरास्ता मधु क्षीर गृत दधि ।। 'पल्सहस्राण्यम्बय इति । 'इमा ह वैता अम्बयो नामेत्यादि' (तु लुझा ९८,२)। अम्बय माग गच्छन्ति यशमिच्छता जामिस्थानीया मधुरेण रसन प्रत्यक्षमुदक सम्पृचत्य ॥१६॥ - ता ४ मुहल० अश्वरीयताम् अध्वरम् आत्मन इच्छतामरमारम् अम्चय अध्वभि देवयजनमानें यन्ति गच्छन्ति । कीदृश्य आप । जामय तथा मधुना माधुर्यरसेन युक्तम् पय पृञ्चती गयादिपु योजयन्त्य ॥ १६ ॥ मातृस्थानीया आप हिवकारिषय बन्धन । आप अमूर्या उप सूर्ये याभिर्वा सूर्यः सह । ता नौ हिन्वन्त्वध्वरम् ॥ १७ ॥ अम् । या । उप । सूर्य । यामि । वा । सूर्य । सह । ता । न । हिन्यन्तु । अश्वरम् ॥ १७ ॥ स्कन्द० “अम् इमा उप सूर्ये सूर्यसमीपे । यामि वा याशब्द समुच्चय । याभिश्च सूर्य सह याश्च सूर्येणेकस्थाना । आदित्यमण्डरथा इत्यर्थ । ता न हिवत हि गती वृद्धी च । गच्छन्तु वर्धयन्तु वा अवरम् ॥१७ ।। वेइट० ट० अमू या 'डप भान्ति सूर्य । भाभि या सूर्य राह भवति । ता अस्माक यज्ञ गच्छन्तु ॥१७॥ मुद्गर अम पता सूय उप समीपे या भास्थिता आप । वा अधया सूर्य यामि भन्दि सई वतंत पूर्वन भपा प्राधान्यम् उत्तरन सूर्यस्येति विशेष ! ता वाश्य आप न भस्मीयाम् अवरम् यागम् हिन्वतु प्रीणयन्तु ॥ १७ ॥ अपो देगीरुपं हृये यत्र गायः पिनन्ति नः । सिन्धुभ्यः कयै हुतिः ॥ १८॥ अप । देवी । उप । हथे । यत्र । गाई । पिवन्ति । न । सिधुऽम्य किम् । हमि ॥१८॥ । 1-1 मस्बिरम्या मानुभूना भात प्रतिनिया नियमान । मधरीयता आगय याकामाना मागिनी रथा ५ मार्षमय वाताधनाम्येन मधु उदकेन सोगशामुदकम् नियु । सानो सास ४ इगमाह पैता भाययोन्यामित्यादिषा साम्य, नामरयादिना साम में ५ ग साम्ब ७. अम् न अवर हिवतु । या पर्यममारे पाभरा गणदगोया मारिएमा । या भसार व गन्न पन्तु वा । गोलो परिम ८८. सानिया ९ माहिर २ नेता कुनै साग ·सू २३, म १९j प्रथमं मण्डलम् स्कन्द० अपः देवीः अहम् उप हये । पन द्वितीयायें सप्तम्येपा । याः गावः पिबन्ति नः । किं कारणम् । यसात् सिन्धुभ्यः स्यन्दू प्रस्रवणे इत्यस्यैतद्रूपम् । तादय चतुर्थी। स्पन्दित्री- णामपामाप । कम् कृत्याऽयं स्वप्नत्ययः । संवेण कर्तव्यम् हविः । अथवा सिन्धुभ्य इति पञ्चमी । तच्छुतेश्चादायति धारयशेषः । यस्मात् स्यन्दिनीम्पः घसतीवर्यकचनालपणम् एकदशमादाय कतन्यं सोमलक्षण हविः ॥१८॥ बैङ्कट० अपः देवीः उप हये । पासु गावः पिबन्ति अस्माकम् । ताभ्यो दि कम्पिमस्माभिः इविः ॥ १८ ॥ मुद्गल नः अस्मदीयाः गावः यन यासु मम पियन्ति पानं कुर्वन्ति ताः अपः देवीः उप ये भायामि । सिन्धुभ्यः स्यन्दनशीलाम्यः नद्यः देवनान्यः हविः कार्यम् अस्माभिः कर्तव्यम् ॥१६॥ अप्स्वन्तरमृतमप्सु मजमपामुत प्रशस्तये । देवा भवत वाजिनः ॥ १९ ॥ अप्ऽस । अन्तः। अमृतम् । अप्सु । मेपजम् । अपाम्। उत | प्रशस्तये । देवाः । भवत । वाजिनः १९|| स्कन्द० अम अप मध्ये अमृतम् अप्मु एव भेषजम् "भेषजम्' (निघ ३,६) इति सुखनाम । व्याधेवांऽपनोदकं मेपनमुच्यते । एतत्जावा आम् उत प्रशस्तये उतशादः पदपूरणः एवार्षे या। मपामेव प्रशंसनाय स्तुतये । हे देवाः ! हविपो दातार ऋत्विजः ! भवत यूयम् वाजिनः भनेन तद्वन्तः । अपः स्तोतुं हविरपकल्पयतेत्यर्थः ॥ ९ ॥ वेङ्कट० अपाम् अन्तः अमृतम् । 'अमृतं वा आपस्तस्मादगिरवतान्तमभिषिञ्चन्ति (ते ५,६,२,१-२) इति मायणम् । अप्पु एष भेषजम् विविधौषधिपुः प्रादुर्भूतम् । अपाम् स्तोत्राय इन्द्रियाणि ! बलयुक्तानि भवतः ॥ १९॥ मुद्गल० अप्सु जलेषु अन्तः मध्ये अमृतम् पीयूपं वर्तते । तस्य मन्दिकारत्वात् । तथैव अप्यु भेषजम् औषधं वर्तत । क्षुद्रोगनिवर्तरस्य भन्नस्य मकार्यत्वात् । उत कपि च वादशीनाम् अपार देवतानाम् प्रशस्तये प्रशंसा हे .देवाः ! ऋत्विगादयः ब्राह्मणाः ! वाजिनः वैगवन्तः भवत । शीमें स्तुति पुरतत्यर्थः ॥ १९॥ अप्सु में सोमो अनवीदन्तर्विश्वानि भेजा । अग्निं च विश्वशंभुवमरपंच विश्वभपजीः ॥२०॥ अपूऽसु । मे । सोमः । अत्रवीत् । अन्तः । विनानि । भेषजा । अमिम् । च । विश्वऽशंभुवम् । आपः । च । विश्वऽभेषजीः ॥ २० ॥ 1-1. याः गावः पिबन्ति नः । या यासः । शसि बल । स्पन्दन्तीभ्यः अद्भ्यः कर्तव्य हविः । तासाम् अर्थाय । कृत्याथें । पचमी म्यम् वा । स्यन्दन्नान्यः वसावयेक नाभ्यः एकदेशमादाय कर्तव्यं सोमयाण हविः बिकृ. २. नास्ति साम्ब, ३.६. व्याख्यानयक सुवम् । तद् ज्ञात्वा तासामपामेव प्रशंसनाय हे देवाः यूर्य दविषयानेन तदनो भक्त । अपः खोतुं इविसकल्पयत 'दाजो पर्चः सु काटानम्' इत्यन्नम् । भेएवं व्याध्यपनोदकत्वात् मुखमपटिनमपि दिम कु १. पाषु वि' साम्ब कु. ५. भवन्ति ला भवतः वि. ऋ-१८ ·। विदे समाप्ये [अर, अर, व ११. स्कन्द० अमु सपा मध्ये सर्वाणि भपजानीति माम् सोमः कथितरान् । न च भपजान्थेय केवलरानिक किन्तर्हि । अणिम् च बैद्युतास्यम् । कीदृशम् । विश्वशम्भुवम् भवतिरत्र सामध्यांदन्तांतण्यर्थः । सर्वप्राणिनां मुसस्य मात्रग्रितारम् उत्पादयितारम् । आपः च विश्वमेषी.' स्वयमप्यार सर्वस्य भेषभूताः ॥ २० ॥ येङ्कट० थोपधीराः सोमः भपाम् अन्तः विश्वानि भेपजानि सन्तीति माम् अग्रवीत् , अग्निम् । सर्वस्य । सुत्रस्य भावयितारम् भप्सु स्थितम् । स्वरूपण चोदकानि विश्वभेषज्ञानि उयाच ॥ २० ॥ मुगल० अप्सु जाँपु अन्तः मध्ये विश्वानि मेपना सर्वाण्योपधानि सन्तीति में मा मन्त्रदर्शिने मुनये सोमः देवः अश्वीन् । 'तथा विश्वशंभुवम् सर्वस्य जगतः सुखकरम् एतनामकम् अग्निम् च अप्सु वर्तमान सोमोऽब्रवीत्आपःच विश्वभेवजीः ॥ २० ॥ इति प्रथमाटके द्वितीयाध्याये एकादशो वर्ग । आपः पृणीत भैषजं बरूयं तन्वे । मम । ज्योक् च सूर्य दृशे ॥ २१ ॥ आपः । पृणीत । भेषजम् । वरूयम् । तन् । मम । ज्योक् । च । सूर्यम् । दृशे ॥ २१ ॥ स्कन्द० ६ आपः ! पृणीत पृ पालनपूरणयोः । पालयदारमान्तर्गतम् भेषजम् । कीदृशम् । वस्थम वरणीयम् । किमर्थम् । तन्य वादये एषा चतुर्थी । शरीरस्याथाय । कस्य । मम मच्छ रोरं भेपयिनुमित्यर्थः । भधवा सम्प्रदानचतुर्थीश्रुतेदानार्थ एव पृणातिः 'पृणीयादिभाषः मानाय' (११०,११७,५) इति यथा । दत्त भपज राय में। न च केवलम् । छिन्ताई। ज्योक् च सूर्यम् दो ज्योगिति निपातश्चिरवचनः । चिरं सूर्य टुं वृणीत । किम् । सामथ्यांचा । तेन हि सूर्यश्चिां यत । अथवा सूर्यमिति गृणावेरेव कर्म न दशः सूर्य च पृणीत चिरं द्रष्टुमिति । एतदु मवति-शरीरप च मे दर ! अविकलेन्द्रियता चचि सूर्यस्य सन्दर्शनायेति ॥ २॥ पेट्र० आप ! प्रयाप्त मेपनम् उपद्रवाणाम् 'या रक्षाभूतम् मम शारीरस्य' । चिरं च सूर्यम् मो द्रष्टुं कुरत ॥ २॥ मुगल० हे आप.! मम सन्वे शरीरायम् यम्भम् रोगनिवारकम् भेषजम् भौषधम् पूीत पायत । किन ज्योग् च चिरम् सूर्यम् दरो दाई नीरोगा ययं शना मगमेति ष ॥ ३ ॥ ३.३, अन्नतिपनि मेषमान न ' १. नास्ति साम्य, २.२. मामु मे सोन: अनात् कवितवान् साम्बर सा", शाम्यनि च माना सनस्य भावरितार दिशेपा सुपोत्रादयिताम् । मन्नणीवण्ययों म्: विमा ५५. मास्ति विमे. ६.६. मात्रः पाल्पत भारमानात भाजपरी घरीरा मण्टनर भैरविंदम् । पू पानाः। पृग दाने । रे भारः मम नागीय भवन दरिया : phafer पमानव' पत्रास दानवः पगाति । यो विर मूर्यदय पशुईन । म य प (पा ३,४११) 19शुम मर्य- वि यो नि त गति वा । वन काण मयः । सत्तामात्र घटावोदि हाई बि. ... गाम्य भरपाम माम्ब म. ८. साग. १. मास्ति को.

·सू २३, में १२] प्रथम मण्डलम् इदापः प्रवत् यत् किं च दुरितं मयि । यद् वाहमभिदुद्रोह या शेष उतानृतम् ॥२२॥ हुदम् । आपः ! प्र । वृहत । यत् । किम् । च । दुःऽतम् । मर्यि । यत् । वा । अहम् । अभिऽद्रोह। यत् । या । शेपे। उत। अनृतम् ॥ २२ ॥ स्कन्द० हे आपः ! प्र घहत प्रकर्षण अन्यत्र प्रापयत । अपनयतेत्यर्थः । किम् । यत् किम् च दुरितम् कायिकम् मयि । यत् वा अहम् अभिदुद्रोह अद्दोग्धन्याय मनसा दुग्धवान् । यच्च मानसमित्यर्थः । यत् या शेपे शप भाकोशे । माक्रुष्टयानहम् । अन्च वाचिकमित्यर्थः । उत अनृतम् असत्यजनितम् । यच्चानृतवचनानिमित्तमित्यर्थः ॥ २२॥ वेङ्कट० इदम् पापम्' आपः । अपमयत यत् किम् च मयि अस्ति । या वा अहम् 'भद्रोग्धव्यान पित्रादीन्' अभिदुद्रोह । यत् वा शसवानसि मनृतम् । अनृतेऽथे शपथं कृतवानित्यर्थः ॥ २२ ॥ मुद्गल. हे आपः ! मयि यजमाने यत् किम् च दुरितम् अज्ञानात् निप्पलम् , या अपया अहम् यजमानः अभिदुद्रोह सर्वतो बुद्धिपूर्वक द्रोई कृतवानस्मि वा अथया शेपे साधुजनं शक्षवानस्मीति यत् अस्ति उत अपि च अनृतम् उक्तवानिति यत् भरित तत् इदम् सर्वम् अपराधज्ञानम् प्र वहत मत्तोऽपनीय प्रबाहेण अन्यतो नयत ॥ २२ ॥ आपो अग्रान्चारिप रसैन समंगस्महि । पय॑स्वानग्न आ गहि तं मा सं सृज वर्चसा ॥ आपः। अद्य । अर्नु । अचारिपम् । रसैन । सम् । अगस्महि । पयस्यान् । अग्ने । आ । गहि । तम् । मा। सम् । सृज । वर्चसा ॥ २३ ॥ स्फन्द० 'आपः इति द्वितीयार्थे प्रथमा । अपः अद्य अनु अवारिषम् चरतिर्गत्यर्थः । गतानहम् । यहां माहात्म्यं तत् प्रकाशितम् इत्यर्थः । अत: 'या या देवतां निराह तस्यास्तस्यास्तादायमनु- भवति' (या १३,१३ ) इति स्मरणात् गडाव्यप्रतिपत्नैः अपाम् रसेन सम् अगस्महि सङ्गता धयम् । 'अध्य(न्याग्निदेवता' (बुद्दे ३,९७)। "सूक्तस्य पेअन्त्या अध्यर्धानिदेवता । पयस्वान् हयिर्लक्षणेनानेन तद्वान् । मयोपरिपतहविष्कः सन्नित्यर्थ । भथवा यन्मा दास्यतेऽर्स तद्वान् । तद् गृहीत्वेत्यर्थः । हे भन्ने! आ गहि भागच्छ । आगत्य च योऽहं तुभ्यं हरिपो दाता स्त्रोता था तम् मा माम् सम् सूत्र सम्बन्धय वर्चसा दीप्त्यानेन वा । चर्चा महा देहीत्यर्यः ॥ २३॥ 1.1. आपः प्राण अपनया । यत् किञ्च कायिक दुरितं मयि तदपना अन्यत्र कुचित् । यच्चाहमदीग्धव्ये मनमा दुग्धवान् तन्मानमे पाप च । यस्बाष्टवान् बाधिक्रमप्पनुनमफ्नयत । आपो मदीयमनृतवचनजनित च वि' म कु. । भद्रोग्धव्य मूको. २. दुरितम् वि'. ३३. अद्रोग्धव्येभ्यः पिशादिभ्यः मूको. १. नास्ति कु. ५.५, भापः । शमि जम् । अप. अघाहम् आगनवान् शिक्षक ६. नास्ति साम्ब. ७.७. सूक्तम्य च ऋषेश्व मध्यर्धा गन्त्या अग्निदेवता । पयस्वान् इविष्णान् । मया उपकल्पिवापिकः सा पति दा । मद्य दातुमिनि वा । है अग्ने भागन्छ । यो विदांता सोना यादीमा दाप्या अदन का सम्बन्लप विष कु. ।

·--- ऋग्वेदे सभाध्ये [अ १, २, व १२ वेट० उदकानि अद्य अवचारिपम् अपाम् रसेन च' सनता । उता एकवचनबहुवचनयो सङ्गति । रसपान असे ' मत्समीपम् आगच्छ । तम् मा त्यम् वर्चसा सम् सृज अप्सु स्थित । इति ।। २३ ॥ मुगल० अद्य अस्मिन् दिने अवभृथार्थम् आप अन्यचारिणम् जलानि भनुप्रविष्टोऽस्मि । प्रविश्य च रसेन पर सारेण सम् अगत्महि सङ्गता स्म । हे अग्ने ! पयस्वान् जले वर्तमानत्वेन पयोयुक्रलम् आ गहि अस्मिन् कर्मणि आगच्छ । तम् मा तादृश सात माम् वर्चसा तेजसा सम् सत सयोजय ॥ २३ ॥ सं माग्ने वर्चसा सृज सं प्र॒जया समायुपा। विद्युमै अस्य देया इन्द्रो विद्यात् सह वर्षिभिः॥ सम् । मा। आने । वर्चसा ! सृज । सम् । प्रजयो । सम् । आयुषा । विद्यु । मे । अस्य । देवा । इन्द्र । विद्यात् । सह । ऋर्षिऽभि ॥ २४ ॥ स्कन्द 'सम् इत्युपसर्ग सून हरयारयातेन सम्बन्धयितथ्य । मा दे अग्ने | बर्चसा सम् सृज । प्रजया राम् सूत । आयुपा जीवितमायुरुध्यते । भरत्प्रसादाद् देवा वियु जानीयु । ज्ञानेन चास्य काण रक्ष्यते । कुर्यु इत्यर्थ । रोकेऽपि हि यो बर्थनया कारयितुमिप्यते स उच्यते इद जानीहीति । कस्य वितु । मे मम । किम् । अस्य स माने वर्चसा सृज' इत्येवमा कामस्यायमन्बादश । अनुकत्वात् द्वितीया चात्र पठी। दप । ग घ केवरा । किन्तर्हि । इन अपि विद्यात् सह ऋषिभि देवसामान्येऽन्तर्भूतस्यापीन्द्र स्यान पृथगुपादान प्राधान्यख्याफ्नार्थम् । 'प्राहाणा भायाता उपाध्यायदेवदत्तोऽप्यायात' इति यथा । तथा भगवतोऽग्ने प्रसादाद् पिधु देवा इन्द्रश्चेत्येवमने प्राधान्यादामेयत्वस्याविरोध । केचित्तु देवानामिन्द्रस्य च स्वप्राधान्याद् वेश्यदेवीमेबैतामचं मन्यन्त । एव साह–स मेति तितो वैश्वदेवी पानापत्याऽऽमेयी च इति ॥ २४ ॥ घेवट० सम् सृज़ माम् अम दर्च प्रभृतिभिः । तम् माम् देवादयश्च जानीयु ॥ २५ ॥ मुद्गर हे अमे' सम् बर्नसा सम् प्रजया सम् आयुषा मा सूप वचं प्रजाऽऽयुभि मा सयोजय । देवा सोमपातार अस्य मे यजमानस्य विद्यु अनुष्ठान जानीयु । किच इत्र ऋपिभि पिगणे सह ममानुष्ठानम् विद्यात् जानीयात् ॥ २४ ॥ इति प्रथमाटके द्वितीयाध्याय द्वादशो वर्ग ॥ इति प्रथमे मगहरे पञ्चमोऽनुघाक ॥ कामम् । के देवा । मला च राह ५५ नास्ति दिएप ११.२१,१६३ समीपम् दिन " रिचवा क साम्बा प्रजया आवरा वर्षमा च संस्त्र । समो बहुत्पाद गुसी दात्यायन वा सारय । पुत्रेण च सम्बय । जीविनेन च सम्पय । सरप्रमादा शराय च । जानीयम एन वाम देवा मराय दय विधात । पय वितु । ज्ञानेन मात्र मरणं त्यो । पान् । मम पर प्रमायुप इत्यथ । लेक हिय प्राथनया भारयितुमिप्यते स उच्यते वजन देवगड पनामा कामनाम । भामि यस च । देवालभाय दरप पृथक्त्व प्राथायात् । भगतो प्रमादि प्रशारोप में मेति ति देवी प्राजापत्याइ नया चौथरे विभक पचमम ·प्रथम मण्डलम् - र २४, गं १] [२४] कस्य नूनं कत॒मस्यामृतानां मनामहे चारु देवस्य नाम । को नौ मह्या अदितये पुनर्दा पितरै च दृशेयै मातरं च ॥ १ ॥ कस्य॑ । नूनम् । कतमस्य । अमृतानाम् । मनामहे | चार । देवस्य । नाम । का | नः । मौं । अदितये । पुनः। दात् । पितरम् । च । दृशेयम् । मातरम् । च ॥ १ ॥ स्कन्द० 'कम्य नूनम् शुनःशेष आजीगति.' । "कस्य नूनम्' इत्यादि शुनशेपो नामा- जीगर्नपुग्नोऽपश्यत् । 'कस्य नूनम् तु वा याया' (बृदे ३,९८ )। 'कस्य नूनम्' इतीयमः सूक्तस्थाया कायिका प्रजापतिदेवत्या। अन्न ग्राह्मणपठितमितिहासं संक्षिप्याचक्षते -हरिदचन्द्रो नाम राजा अपुत्र पुत्रार्थी नारदोपदेशाद् घरणम् राजानम् उपससार । धुनो मे जायताम् तेन स्वा पप इति । स रोहिव. सन्नाहं प्राप। प्राप्तसलाई पितोवाच । अयं वरणस्वामने- नौपयागिरेन मह्यमदात् । इन्त ! स्याऽहमिमं यजा इति । स नेत्युक्त्वा धनुरादायारण्य जगाम । अध प्रतिज्ञातयागाकरणारिश्चन्द्र वरणो जमाह । तस्य वरणगृहीतस्य जलोदर यभूव। सद् रोहितः शुश्नाव । सोऽरण्यात् पितुः समीप भाजिगमिषन् अजीगर्तनामानं बुभु. क्षापरीत ददर्श । तस्यः अयः पुत्रा बभूवुः । ज्येष्ठकानही शुनापुच्छशुनोलागलौ मन्त्रदृशौ । शुन शेपस्तु मध्यमः अमन्याक् । तमजीगतं रोहित उवाच । अईसे शतं गया ददामि । महमेपामैकेनारमानं निम्बीणा इति । स तुभुक्षापरीतत्वाच्छोकायात्मप्रादुर्भाव शुन - शेपमन्यं मन्यमान गुन शेपं विचिनिये 1 एवं हि पौराणिकाः स्मरन्ति- 'परितोपाद् भयाच्छोकात् सुखदुःखाच पञ्चधा। ऋषीणा तारखान्येन रक्षणेन यटरच्या । मन्त्राः प्रादुर्भवन्यादी पूर्वमन्वन्तरस्य है' । इति । तं बीतमादाय पितृसकाशं गत्वा रोहितः पितरमुवाच । अनेनाइमात्मानं निपीणा इति । अथैनमादाय हरिश्चन्द्रो वरणमुवाच । अनेन त्वा यजा इति । तथेति वरण मति- पेदे । तस्मिन् यज्ञे विश्वामित्रजमदमिरमिष्ठायास्या होताऽध्वयुयोहाता बभूवुः । यूप शुनशेपस्य नियोक्ता विकसिता च न कश्चित् भवितुमियेष। अथ भजीगत उवाच-सेन मातेन राजामहमेद्वैत सिधुके रिशामरामि वेति । तति प्रतिपो नियुष्य रिकास्नुिमा निश्यन् शुनशेपमुपजगाम । अथ शुन शेपो मैने माममानुपामियमे विशसिप्पन्ति । हन्ताद देवना उपधागमीति । स प्रजापतिमेव प्रथम देवतानामुपससार- 'कस्य नूनं कतमस्मृतानाम्' इत्येतयचेति । कम्य प्रजापतेः नूनम् इति पदपूरण. । कीदृशस्य । कतमभ्य सम्माणिनां सुखतमस्य ।। अमृतानाम् निधारण एषा पही । देवानां माप । मनामहे ययययं' 1 1.1 'क्स नून । काल्याचा' । का प्रनापति। मानौतमपि इतिहास संक्षिप्यारो-हरिश्चन्द्रो नारदापदेशात् वरुणमनुसृत्य पुत्र लम्वा तस्नेहा त पनवयस्क तत्त प्रतिबन्धवाचा काल यापयन् रोगातों बभूव । तदा अस्य पुषः अजागतं याचयिता शुन अपमानास्य धरुणमयाजयत । सुन दोषस्तु आत्मान नियामा विशमिप्यमान च दृष्ट्वा देवता उपधारामि पति मन्यमान 'नय नूनम्' इति अनुवादमपश्यत् इति । कम्य प्रजापत सम्धागिना मुलतमाय । थुष्टी स्मन् के जदुर्भद्रम् रति मुसम् 1 देवाना मध्य । देवा यजत्रा अमना इति । निधारणे भाम् । शोभन देवस्य नाम स्तुम. वि भकु.

·प्रायदे पाये [१, २, ११३ पालामंगु पठित , रायापीह मायाया असम्मयाम्मन्यतेरपतिक मण हर्ष रूपम् । सन्यामहे रमः । पार लोगनम् देयम्य नाग रतुल्या प्राप्त नामयरा रखतिरक्ष्यते । प्रजापति येय गुग हरयः । गुतश्च सन २ः नः भरमभ्यम् मया अदितये अदितिवान्दोऽधीनाचनः । मदसे भवीनलाय । पुन दार वायु । किम् । सामन्यांदायुः । मधषा अदितये इति वितीया पी । मदषदीनरय पुनवंदाग, ग्रेग प्रीतोऽहै तशयति प्यायये । पुनरप्यदीन मो फरोरियरयर्थ । भयका अदिति. (निप,1) इति घाइनाम । महती या पुनर्दवात, पेनान्या लम्या अपिता रतुग इत्यर्थः। किस प्रगापरेप प्रमादात पितरम् च शेयम् मातरम् च। जीवितममेगावास्यरो । जीयन मातापिरारी शमोति प्रष्टुम् ॥1॥ पेट w' शोनशेपम्। काम इपि प्रजापति पृष्ठति । इदानी देवाना मध्ये पाय भोगना माग घनमुधारयाम । स प्रजापति. मुमगिरमा पुगरपि महायै पृथिग्य दाव । तोst गावापिगरी पश्येयम् ॥ भगया गोरेति ॥१॥ गुल० पटेऽनुयाक सस गूगानि । 'परय ननम्' इति पञ्चदशायं प्रथम सूतम् । 'अजीगर्नपुग्नस्य नायोपरत भा भेदभम् । 'अभि स्या देव' इति तृपो गायत्रः । माया प्रजापतिदेयता है। 'यम्' इत्यस्य भनि । शाभि त्या देव' इत्यस्य सृचस्प सरिता। भगभास्य' इत्येपा भगदयगाया पापा पापण्यः । समय शुन दापो यूपः शान्दिशीषः के देयम् उपधापानीति विधिकिरसति । पर्य शुन शेपगागाः अमृतानाम् पेयागा मध्ये पतमाय जातीयप पम्य देयरय चार शोभनम् नाग ना गनागद उचारयागः । या देष प्रजापतिः मा गुगूग पुना भपि सही मदरय भक्ति में एमिप्ये दा दयात् । रोग दानेन भगगृत रान पितरम् म मातरम् च शेगम् पश्ययाम् ॥ १ ॥ अमेयं प्रथमस्यामृतानां मनामो चार देवस्य नाम । म नौ मुया अदितये पुनद पितरं च दृशे मातरं च ।। २ ।। अंग । एयम । प्रनगर 1 अमृतानाम् । मनामटे । चार । देवस्य । नाम । ग गर। अदितये । पुन । द्वान् । पितरम् । १ । शेयम् । गातरम् । च ॥ २ ॥ । । - 11. मा दानागार एपस्य अभिमा गन गुमाइन्याय परिणाम 1 म.नागद गिग पार शोभनम् I माग 1 मामान व गति. रा रा अरमान गत भदागरणाप पुनरागुमलान । महदनीनगर नाम पायन महापानिलागतीत सन् पुनरपि गारदान गयामीतिया। अदितियाक वा । गनी पान गुमना पणा दासता भाप रणम | IT यम्य प्रसादादेव मई पिराई गागर प पश्यम् । तम् पाना मानाने । नान् दि मोति सोम. १. गारित सास | AN', ५. माहिए. ५. Frol area. .. retolti 4. लोलपं. १. मा... रोग प्रभा विमें... भारित कि, पाजापरया है'.

·सु २४, मं३j प्रथमं मण्डलम् स्कन्द० त प्रजापतिरुवाच अप्ति देवानां नेदिष्टस्तमेवोपधावति । सोऽमिमुपससार अमेयं प्रथमस्या- मृतानामित्येतयर्चा' (ऐना ७,15)। 'गेम' (तु. बुदे ३,९८ ) । अग्निदेवतेयमृक् । अमेः वयम् प्रथमस्य उत्कृष्टस्य अमृतानाम् मध्ये । मनामहे' इत्यायुतम् । अत्र च तुल्यार्थत्यात् पुनरध्ययने पदकाराभिप्रायः पर्यंच्यः ॥ २॥ बेङ्कट० (१,२४,१ न्याख्या द.) मुगल० इत्यं प्रथममचा विचिकित्साद्वारा प्रजापति स्तुत्वा प्रजापतेः सकाशात तं देवमार्डि निश्चित्य अनया तुष्टाय । पूर्ववत् योजना । दात् ददातु, दशैयम् पश्यानि इत्येवमाशीपरत्वेन पदद्वयं योज्यम् ॥ २॥ अभि त्वां देव सवितरीशानं वार्याणाम् । सायन् भागमीमहे ॥ ३ ॥ अभि । खा । देय । सवितः । ईशानम् । वार्याणाम् । सदा । अवन् । भागम् । ईमहे ॥ ३ ॥ स्कन्द० 'तमनिस्वाच सविता वै प्रसवानामीशे । तमेवोपधावेति । सवितारमुपससार अमि त्वा देव सथितः इति सृनेन' (ऐना ७,१६) । 'सवितुस्तृच.' (बुदे ३,९८ )। साविनोऽयं सृचः । अभि इत्युपसर्गोऽन्त्येन ईमहे इत्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । त्वा रवा हे देव! सवितः ! ईशानम ईश्वरम् वार्याणाम् वरणीयानाम् । हे सदावन ! मरणादिभ्यः प्राणिमा सर्वदा रक्षितः! भागा अंशम् ईमहे अभियाचामहे । कस्य भागम् । सामादायुपः । भायुर्वचन एव वा भागशब्दः । तद्धि सर्वप्राणिनो भजन्ते ॥३॥ वेट अमिं याचामहे देव ! सवितः ! त्वां धनानाम् ईश्वरं नरपशोरात्मीयम् भागम् रादा रक्षितः! ॥३॥ मुगल० भय भग्निमा प्रेरितः सन् सवितारम् 'अभि त्वा' इति तृचेन प्रार्थयते । हे सदावन ! सर्वदा रक्षक! हे सवितः देव ! वार्याणाम् वरणीयानां धनानाम् ईशानम् स्वामिनम् त्वा रयां प्रति भागम् भजनीय धनम् अभि सर्वतः ईमहे याचामहे ॥३॥ यश्चिद्धि त इत्था भगः शशमानः पुरा निदः । अद्वेपो हस्तयोर्दधे ॥ ४ ॥ या। चित् । हि । ते । इत्था । भगः । शशमानः । पुरा । निदः । अद्वेषः । हस्तयोः । दधे ॥४॥ । 1-1. इति वाक्येनोक्तः सोऽभिमुपसतार अग्नेयमिति । प्रथमरयास्पृष्टरयामृतागाम् पि' २. प्रथमची ३.३. इति वापयेन स सचिनारमुपसासार अमि इति तृचेन । अभि ला सवितुः तृपः । हे देव सवितः त्वा बरणीरानामीश्वरम् भायुरादीनां दे सदावन मरणादिन्यः सर्वदा प्रागिना रक्षितः असममिवाचामहे । भायुषो भागम् । तदि सर्वप्रागिनी भजन्त पति । भयुवा तदंश या ईमई वि' म कु. ५. पोस्वामी साम्ब' ·प्रवदे गभाष्ये [अ १, २, १३ स्कन्द० य कतमो भाग । उच्यते-'यश्चिद्धि' इति । यच्छब्दो हस्तयोर्दधे इत्यारयातन सम्बन्धयितन्य । चिदिशब्दी पदपूरणी । य रस्तयो दधे निहित । कस्य 4 ते तव । यस्त्वदायत इत्यर्थ । कीदृश । इ था सत्यनामैतत् (तु निघ ३,१०)। सत्य विसवादवजित । भग मननीय शशमान अचंतिकर्माऽयम् (तु निघ ३,१४ ) प्यत्ययन चार कर्मणि कतृप्रत्यय । स्तुत्य इत्यर्थ । अद्भप अविद्यमानो द्वेषो यस्मिन् सोऽद्वेष । नहि कश्चिद् भयुस्तदा वा दैटि । कदा पुनरायुर्भागमायुरेव या अभियाचामहे । उच्यते। पुरा निद अत्यन्तनिन्दितात तिर्यकपशुसदृशान्मरणात् पुरा । यावत् तिर्यपशुवदत्यन्तकुत्सित विशस्यमाना न स्त्रियामह इत्यर्थ । 'अथवा निन्दतिरत्र सामप्यांद् विशसनार्य । पुरा विशसनात् विशसितुर्वा यावन विशस्यामह इस्यर्थ । अथवा एवम यथास्या ऋष पूर्वानपेक्षवार्थयोजना । इत्थाशब्दोऽमुग्नत्यस्याथ । 'भग' (निघ २,१०) इति धननामाऽयम् । य त इत्था भग अमुन सगे धनम् । यस्छन्दश्रुत स्वाच्छन्दोऽध्याहार्य । तत् शशमान स्तुवन् अइ पुरा निद मनिन्दितु पूर्वम् भद्वेष पवाजत आत्मन हस्तयो दधे धारयेयम् । मह्य दद्या इत्यर्थ । यद्वृत्तेनासम्बन्धारछान्दसत्यान्विधाताभाव इति व्यारयेयम् ॥ ५॥ चेङ्कट० य प्रयविध भग सधैं पर स्तूयमान द्वेष्टबजित निन्दितुर्मनुष्याए पूर्वमेव स्तोतुर्हस्तयो इत्यम् निदधे उत्तरत्र सम्बन्ध ॥ ४॥ मुद्गल० ई सवित । य गय भजनीयो धनविशेष ते तब हस्तयो दधे धृतोऽभूत् । त धनविशेषम, ईमहे इति पूर्वगन्वय । चित पूजार्थे । हि प्रसिद्धी । धनस्य पूज्यत्व सर्वत्र प्रसिद्वम् । इया शशमान भनन प्रकारेण स्तूयमान । स्वकीये धन वैरिभि अपहने सति वैरिगृहीत धन सर्यो लोको निन्दति द्वेष्टि च अतो धन स्तुतिन नियतत्याशटक्याह-निद पुरा अद्वेष निन्दाया पूर स्वकीयत्वन व्यवस्थित सति तदानी देपरहित । तस्मात् स्वकीयत्वाभिप्रायण स्तूयमान स्पमुक्तमित्यर्थ ॥४॥ 4 । भगंभक्तस्य ते त्यमुर्दशेम तवाव॑सा । मूर्धान राय आरमै ॥ ५ ॥ गर्गऽभक्तस्य । ते । वयम् । उत् । अशेम । त । असा। मुर्धानम् । राय । आऽरभै ॥ ५ ॥ सन्द० भगभत्तस्य' भगो दव तेनापि सेवितस्य भजनीयेन या इविषा स्तोत्रेण या सौ मनुप्यै सेरितस्य । तब स्वभूता वयम् उत् अशेम भतोऽप्यूर्व प्राप्नुयाम । किम् । मायू.. अपसा हेतुना स्वया भतो मरणाद् रक्षिता सन्त इत्यर्थ । न घ केपरमायु । कि तह" - 11 योज्यतमो माग उत्यो रे सविन यहाव रस्तयोनिहित सत्यभूत ।इया सये । अविसवाद । भगो भत. गीय समान नुय । उस स्तुती । कर्मगि कर्तृप्रत्ययश्च 1 स्तुप । मदियमानदेष नहि कस्यधिप्राणि ? आयस्ता पा दाट शक नास्ति मूको २२ दियारणे साम्द पध्ये वि' म कु ५५ मा वि भए ४४ वा यया का मस्या अथयोजना पूर्वानशेष । माया ममुत्रायें । भगो धनम् । यतामुत्र स्पों पति माई मनिन्दितु पूर्व वयक्ति भारमना हलयो पारयेयम् । म सदा बिम म 'नुप्यन् कि निभानु सिएप · गान्दय मि 1. बीग स्नुष्या का भय सविनय पति वा । वरीया वयमनायगाव प्राप्नुया। तापमानना नमक 1111 मास्ति विमा ३३ मिनिरिमना ·प्रथम मण्डलम् म २४, म] १४७ 'भूधानम् राय धनस्य यपिडरोभूतम् । उत्कृष्ट च धनम् इत्यर्थ । उपभोगान या आरधुम् उपभोवतु याटु यत्पर्य । यत् स्वस्या कप 'भगमनरय भागो वा' (बुदे ३,९४) इति भादेयत्यत्व' शौनकनोन चद् भगायोपसनत्ववचनत्वात् । भगशन्दस्प " सवितार- मुपससार अभि खा देव सवितरित्यतेन तृचैन' (ऐना ७,१६) इति माह्मणेऽप्रत्यक्षत्याद् येनाभिप्रायणोनस पर्याय ५॥ पेट० तेन माग्येन समनस्य तव चयम् रक्षणेन उद्ययाप्नुमा धनस्य परम पदम् आरब्धुम् ॥५॥ मुगल. हे सवित ! ते त्वदीया वयम् सुन शेपनामान भगतस्य धनेन सयुक्तस्य तव अवसा रक्षणेन उदश्चम उरकण पाप्नुम । कि कर्नुम् । राय धनस्य मूर्धानम् उत्कर्षम् आरभे प्रारम्धुम् । भनिकायप्रसिदा व्याप्ता भूयास्मेत्यर्थ ॥ ५ ॥ इति प्रथमाष्टके द्वितीयाध्याय प्रयोदशो वर्ग ॥ नहि ते क्षत्रं न सहो न मन्युं वय॑श्चनामी पतयन्त आपुः । नेमा आपो अनिमिपं चरन्तीन ये वातस्य प्रमिनन्त्यम्बम् ॥ ६ ॥ नहि । ते । क्षुत्रम् । न । सह । न । मन्युम् । पर्य । चन । अमी इति । पतयन्त । आपु । न।हमा । आप । अनिऽमिषम् । चरन्ती । न । ये । यातस्य । प्रऽमिनन्ति । अवम् ॥ ६ ॥ स्कन्द० 'त सवितोवाच वरुणाय वै 'राज्ञ नियुत्तोऽसि । तमेवोपावति । स वरुण राजानमुपसणार अत उत्तराभिरेकर्निशता" (एवा ७,१६) । 'पर शेषश्च पारुण '(तु बुदै ३,९८) । 'पर सूरमेक विंशकम्, भस्य शेषो दशर्च । एतदुभयमाप वरणदेवतम् । वरणश्चात्रोक्तस्थान आदित्य । न हि त मनम् धन बर वा सनारक्षणम् । नापि सह शारीर बरम् । नापि मन्युम् जोधम् । वय चन पक्षिण । चन भयर्थे । पक्षिणोऽपि अमी पतयन्त गच्छन्तु आपु प्राप्नुवन्ति आतिमहत्वात् । न इमा नापि इमा आप अनिमिषम् सततम् चरन्ती पररान्स्य । म अपि में यातस्य प्रमिन त मी हिंसायाम् । विसन्ति । अवम् अभ्वमिति महनाम ( मिय २२) महत्रम् । कस्य । सामयाद् गते । वातादीप व मगतिकरा इत्यय । के ते। मरतो वाम्य वा केनिन्मनादय॥ 1-1 धनस्य गूधाने च प्राप्नुयाम । उजुष्ट च धनम् उपभोगान् यागावा विकु २१ बा। यत्वस्या को भगदपत्यत्व घि' म कु वचनलात् साम्ब ४४ नास्ति पिम कु ५५ प्राणस्य प्रत्य' साम्ब, णे विभकु ६ प्रारब्धम् मा ७ इति स यरुणमुपरमार अत उत्तराभिरेकशिद्धि विम कु ८८ परुणश्वात्र उकरवान आरित्य । तव इत्र धन दल वा सेना मगम् सेनामपि । सह शारीर परमपि । नापि कोषम । पक्षिणाऽप्यपी गच्छन्तो न प्राप्नुवन्ति । गाना शकुना वय इति । चन अपी। अतिमहत्वात् तवैनानि न मापु । हा भाप सन्तत बन्योऽपि । मोड हिंमायाम् । अनावो विभृन स्थूर शी महति । ये वायोहि मन्ति गार्महत्त्वात् तेऽपि न यस्तो मनत्रादयो वा । वयामि आप ओवेगमा अन्येऽपि लभवमहामन्यूनामन्त न पाषु विभकु क्षत्रो स्थ साम्द १९ ·ऋग्वेद संभाष्ये [अ १, अ५, ११४ येकट नहि तर वाण बलम् अभिभवसामय शत्रूणामभिमननं च महवा वेगेन पतयत श्यनादय अपि आयु । न च इमा आप सतत चरन्त्य । न च ये पर्वतादय वातस्य मषि महत्ता प्रदिसन्ति ॥६॥ मुगल० भय सवित्रा प्रेरित शुन शेप एतदादिसूनदोपेण उत्तरेण च सूतेन धरण तुष्टाव । ई बरुण पतयन्त मोढे वियति उत्पतन्त अमी दृश्यमाना क्य चन श्यनादय पक्षिणोऽपि ते क्षत्रम् पदीय शरीरबलम् नदि आपु नैर प्राप्ता । त्वत्सदृश शरीरबर पक्षिणामपि नास्तीत्यर्थ । तथा राह त्वदीय परारमम् अपि न मापु । तथा मन्युम् त्वदीय कोपमपि न प्रापु । स्वपि फुद्ध सति सोढुमशक्ता इत्यर्थ । अनिमिषम् सर्वदा चरन्ती प्रवाहरूपण गच्छन्त्य इमा आप त्वदीय बरम् न प्रापु । बातस्य वायो ये गतिविशेषा त्वदीयम् अभवम् वेगम् न प्रमिनन्ति म हिंमन्ति । अतिम्म क्तुं न शक्ता इत्यर्थ । तेऽपि न प्रापुरिति पूर्वान्वय ॥ ६ ॥ अबुध्ने राजा घरुणो वनस्योर्ध स्तूपै ददते पूतदक्षः । नीचीनाः स्युपरि बुध्न एपामस्मे अन्तर्निहिताः केतवः स्युः ॥ ७ ॥ अपने। राजा । वरण । पर्नस्य । ऊर्ध्वम् । स्तूपम् । ददते । पुतऽदक्ष । नीचीना । स्थ । परि । सुन्न । एपाम् । अस्मे इति । अन्त । निऽहिता । केत । स्युरिति स्यु ॥ ७ ॥ सन्द० धुनोऽधोभाग। स इतरयोभांगयोराधय । युभत्वाप्रयत्वयो सम्बन्धाद् 'बुध्नशब्देनागाश्रयो रक्ष्यते । भयु] मनाये जनाएम्नेऽन्तरिक्षे राता दीप्त ईश्वरो वा वरुण वनस्य सर्वम् म्तूपम् ददते 'वनम' ( निघ १,६ ) इति रश्मिनाम । बहुवचनस्य स्थाने एकवचनम् । स्तूपसन्द सध्यातरचन । विश्वे देवा पुष्करे त्याददन्त' (ऋ७,३३,११), 'ददते मणिम्' (या २,२) इत्यादिप्रयोगदर्शनाद् ददतिधारयतिकर्मा । रश्मीना सयातमूलं धारयतीत्यर्थ । कीटश ! पूतदा शुद्धयर । न चोर्ध्वमेव । कि तर्हि । नीचीना अधोमुसा स्सु तिष्ठन्त्यनेन रश्मय । माश्रयो मण्डपाय एषाम् । अनाश्रयेऽप्यन्तरिक्षे भादित्यमण्डरस्पोमध एताच रश्मीन धारयतीत्यर्थ । पर पादोऽन्यार्थ । तत्सम्बन्धार्थ यत्तच्छन्दी योग्यार्थ सम्मधारयाहत यो । य इद करोति तस्य प्रसादेन अस्मे भस्माकम् अन्त मध्ये मनम्सि निहिता कनर प्रजा स्यु । जीवनमनेन प्रकारेणाशास्यते । जीवतो हाम्त प्रज्ञा भवन्ति न मृतस्य । कनबोऽन प्रजानारमका रश्मय प्रादुर्भवन्ति । तेन इदमादित्याश्मिदर्शनहारण चिरतीरितमाशास्यते ॥ ॥ । । . । उपार युभ भथवा ५ वासम्मनाभयो यो। प्रसिप हिप ३ भनधी भिकु भकुन अपान नेताले भरो दामी यावरण । भवनानि ग्याणि पनि रो भामि दस् । रदनीमा स्पातपूर्ण भारपति शुदा । मानीना मानिये रमय । उपयाय मारय । गोपनाना रूपम् भने में अनियगर से मापानान मुझे रमान् धारयति । पर पादोऽन्याथ । हामबधार्प यदी त । पर बगेति तर प्रम न मम्मा मनाम निहिता मना स्यु । भाबि गे । जीवनाला इयम् । अविनरप र मन प्रज्ञा रयु नमून, भयपाwिay रमप्र | मागरेण नमनाम मरे । चा रश्मीन् पश्येम ।। मन । मुम्रपामा व भनियो दृश्यते । न गमगादुर्भात । भारियन पिरवीनमा गम्भ निम् मार ·प्रथमं मण्डलम् सू २४, मं] वेड्यूट० अमूले मालम्बनेऽन्तरिक्ष वरुणः राजा नेजस उदकस्य वा सबातम्' उर्ध्वम् धारयति शुद्धबलः । ते च रश्मयो नीचीनामाः तिष्ठन्ति । तेषाम् एषाम् मूलम् उपरि भवति । अस्माकम् अन्तः भमृतानां निहितानि भवन्तु प्रज्ञानानि ॥७॥ मुद्गल० पूतदक्षः गुपसः वरुणः राजा अबुट्ने मूलरहितेऽन्तरिक्षे तिष्ठन् वनस्य वननीयस्य तेजसः स्तूपम् संघम् ऊर्ध्वम् उपरि देशे ददते धारयति । नीचीनाः स्थुः ऊर्ध्वदेशे वर्तमानस्य रश्मय इत्यध्याहार्यम् । ते ह्यधोमुखास्तियन्ति । एषाम् रश्मीनाम् पुनः मूलम् उपरि तिष्ठतीति अपः । तथा सति केतवः प्रज्ञाएका. प्राणाः अस्मे अस्मासु अन्तः निहिताः स्थापिताः स्युः । मरणं न भविष्यतीत्यर्थः ॥७॥ । । । उरुं हि राजा वरुणश्चकार सूर्याय पन्थामन्तवा उ । अपदे पादा प्रतिधातवेऽककृतार्पयुक्ता हृदयाविधश्चित् ॥ ८ ॥ उरुम् । हि । राजा । वरुणः । चकार । सूर्याय । पन्थान् । अनुऽएत । ऊम् इति अपदै । पादा। प्रतिऽधातवे । अकः । उत ! अपऽवक्ता । यऽविधः । चित् ॥ ८ ॥ स्कन्द उरुम् विस्तीर्णम् हिशब्दस्तु पदपूरणः । राजा परुणः चकार । कस्मै । सूर्याय मण्डलमा सूर्यशब्देनोच्यते । तदर्थम् । किम् । पन्थाम् पन्यानम् । छ । सामादन्तरिक्षे । किमर्थम् । अन्वेतव भानुपूग्ण गन्तुम् । सूर्य भानुपयेणाऽऽयास्यतीत्येवमन्तरिक्षे विस्तीर्ण पन्चानं कृतवानित्यर्थः । अपदे पदं यत्र निधातुं न शक्यते अप्रतिष्ठत्वात् वदपदमातरिक्ष तन्न । पादा भात्मीयौ पादौ प्रतिधातवे प्रतीत्येष नीत्येतस्य स्थाने । निधातुम् । अकः करोति । प्रतिष्ठेऽप्यन्तरिक्षे पदं निधत्त इत्यर्थः । उत अपि च अपवक्ता अपवदिता । कस्य । हृदया- विधः चित् परुषवचनायोग्यव्यवहारसमाचरणादिमिर्हदयं यो विध्यति पीत्यति स हृदयावित तस्य । चिच्छन्दः पदपूरणः । अथवैधमन्ययाऽस्य पदस्याऽर्थयोजना । अपेत्य चक्का अपवक्ता । वक्तुं समर्थेभ्यः पृथग्भूय एक एव बक्तेत्यर्थः । कस्य । सामान याबत्किञ्चिद् दुर्वचस्तस्य सर्वस । हृदयाविधः चित् विच्छन्दोऽप्यर्थे । पष्ठीनिर्देशाध सका- शादिति बाक्यशेषः । हृदयं हृदयेन वा यो विध्यति सम्यग् जानाति। विध सम्यग्ज्ञाने। स हृदयावित् तस्थापि सकाशात् ॥4॥ १. अमूलेन एलेनान्त विलपं. २. सयात सविसलपं. ३. तिछन् विलपं. १. मनता प्रवि'. ५५. पन्थानमन्तरिक्ष राजा वरुणश्चकार सूर्यमण्डलाय तस्यानुपूज्येण गन्तुम् । 'य. पन्ध च' (पा ४,३,२९) ! तुमय तदै । सूर्योऽवतीत्येवस्थ खे उरु पन्थान कृतवानित्यर्थः । यत्र पर्दै निधातुं न शक्यने अप्रतिष्ठि- तत्वात् तदपदान्तरिक्षम् । तत्र आत्मीयौ पादौ निधातुं करोति । प्रात. नौ । तुमि तवै । भनिष्ठिनेष्यन्तरिक्षे पादौ निधत्ते । उत अपि चापरदिता स्त्रोः । 'दुयो हृदयाविथः' इति शमी । पहपषचनायोग्यव्यवहारसमावरणादिभिः यो हृदय विध्यति तस्य ! अपेत्य वक्ता का अपवता । वस्तु समयभ्यः पृषभूष एक एव बना बावन किञ्चित् दुर्वच तस्म सर्वस्य । हयाविध । चिदपौ । उसो निर्देशात् सकाशादिति च । यो हृदय विमति । विध सम्यग्नाने । हृदयेन वा । तस्यापि सकाशाद । दश्यास्यापि सकाशादपाय दुवचनीयस्य वक्ता इति वा विभकु.

·अन्तरिक्षे कृतवान् ग्वेद सभाये [.,, अ २, ३ १४. बेट० विस्तीर्णम् हि राजा वरणः चार सूर्यस्य गमनाथ पन्धानम् । ततोऽयम् अनालम्बने. सूर्यस्य पदानि प्रतिधार्नु पन्थानम् । सोऽयम् हृदयाविधः शत्रो अपवका अस्तु पराभवत्वयमिति वदतु ॥८॥ मुद्गल० वरुणः राजा सूर्याय 'सूर्यस्य पन्थाम् मार्गम्' चशर । हि प्रसिदी। उत्तरायण- दक्षिणायनमार्गस्य विस्तारः प्रसिद्धः । किमर्थमेवं कृतवानिति तदुच्यते । अन्वत उ अनुक्रमेश उदयास्तं गन्तुमैर । तया अपदे पादरहितेऽन्तरिक्ष पादा प्रतिधातवे पादौ प्रक्षेप्तुम् अः मार्ग कृतवान् । पूर्वन रथस्य मार्गः, अत्र पादयोरिति विशेषः । उत अपि च हृदयाविधः चिन शत्रोरपि अपक्का निराकतां भवतु ॥ ८ ॥ । । शतं ते राजन् भिषजः सहस्रमु: गभीरा सुमतिष्टै अस्तु । वार्धस्व दूरे नितिं पाचैः कृतं चिदैनः प्र मुमुग्भ्यस्मत् ॥ ९ ॥ शतम् । ते । राजन् । मिषर्जः । सहस्रम् । वीं । गभीरा । सुऽमतिः । ते । अस्तु । वावस्त । दुरे । निःऽहतिम् । पाचैः । कृतम् । चित् । एनः । प्र । ममग्धि । अस्गत् ॥ ६ ॥ स्कन्द० 'शतम् ते तव हे राजन् ! वरुण ! भियतः भिषा वैद्य उच्यते । आतांनो जीवनोपापैः सम्यन्धो भिषक्शब्देनोपलक्ष्यते । असदादीनाम् आर्तानां जीवनोपाया इत्यर्थः । न शतमेव केवलम् । कि राहिं । सहसम् च । अत्यन्तबहब इत्यर्थः । अतो प्रचौमि उनी विस्तीणी गभीरा भन्यैर्दुरवगाहा सुमतिः शोभनानुग्रहात्मिका दुद्धिः ते तद भस्मासु अस्तु । अनुग्राहकोऽमार्क भवेत्यर्थः । माधव दूरे दूरं गमयेत्यर्थः । किम् । निश्रुतिम् मृत्युदेवताम् । पराचः परागमनैः । परामुखम् इत्यर्थः । किञ्च कृतम् अप्यस्माभिः एनः प्र गुमुन्धि प्रपूर्वो मुञ्चतिरपनये । अपनथ । अम्मत् अस्मत्त.॥९॥ बेवट० शतम् ते राजन् ! भैपज्यानि' सहस्रम् च । विस्तीण गामीरा मद्विपया सुमतिः सव अस्तु । स त्वम् अस्मत्तः कृष्टम् दूरे परामुखम् वापस । कृतम् च पापं प्रमोचयेति ॥९॥ मुगल० है राजन् | वरण! ते तव शतम् सहस्रम् भिपज वग्यनिवारकाणि शतसहससंख्याकानि औषधानि या वा सन्ति । ते तब सुमतिः अस्मदनुमहबुद्धिः उवा विस्तीर्णा गभीरा गाम्भीर्यापता स्थिरा अस्तु । नितिम् अस्मदनिष्टकारीणी पापदेववान् परानः पराइमुग्धां कृरया दरे अस्मत्तो पवदिते देदो स्थापयित्त्वा ताम् याधस्व । कृतम् चित् भस्माभिरनुष्ठितमपि एक: पापम् अम्मत् । मुमुधि प्रकर्षण मुनं नष्टं कुरु ॥१॥ ...नास्तिमि २-३. हे राजन् वा तद भिषजः मलादीनामातांना जवनोषायाः एतानी वैन वा मन पारसमपि पनि । भनी प्रीमि । उनी विपणा चान्यदेवगाहा र दोमनानुप्रशात्मिका मुनि सवासाम्दग्नु । अमदनुपाही भय । बापत दुई गमय मृत्युदरसा नि परागमनैः परामुराम् । किन भसततमप्पैनः परनय मगर । प्रात् प्रतिरपनयने । इमो टक न वि म कु. १. भेषम्मानि विभ. ५५. गम्भारविषया साम्ब''विषया वि. ६. विप. ३.३. नास्ति वि.

·सू २४, मं!.] प्रथम मण्डलम् अमी य ऋक्षा निहितास उच्चा नक्तं दहश कुह चिद् दिवेयुः । अदब्धानि वरुणस्य बृतानि विचाशचन्द्रमा नक्तमेति ॥ १० ॥ अमी इति । ये । ऋर्शाः । निऽहितासः । उच्चा । नक्तम् । दद्देने । कुह । चित् । दिर्वा। ईयुः। अदब्धानि । वरुणस्य । व्रतानि । विचाशत् । चन्द्रमाः । नक्तम् । एति ॥ १० ॥ । स्कन्द 'अमी ये ऋक्षाः ऋक्ष इति भक्षयनाम (न. या ३,२०)। अमूनि यानि नक्षत्राणि निहितासः निहितानि उच्चा उचैर्युलोके नतम् रात्रौ दधे दृश्यन्ते । कुह चिन् कुशन्दः त्यस्य पर्यायः । चिच्छन्दोऽप्प । कापि । दिवा महानि ईयुः गस्छन्ति । दिवा घेतानि म दृश्यन्ते । अतो न नानीमः । कापि गच्छन्तीति । अथवा कुह चिद् दिवेत्येते समानाधिकरणे । ईयुरियपि शुद्धोऽप्यतिः सामर्थ्यादाइपूर्वार्थे । चिदहन्यागच्छन्ति । वचिदेवाहनि दृश्यन्ते, न सर्यो- त्यर्थः यत्रैव गहनि समस्तं राहुणा प्रस्यते तत्रैव नक्षत्राणि दृश्यन्ते नान्यत्र । यान्य- मूनीरयुद्देशात् प्रतिनिर्देशायं एतच्छन्दोऽनाध्यातव्यः । एतानि अदब्धानि हिसितानि वरुणस्य प्रतानि कर्माणि । वरम एव वान्येतानि करोतीत्यर्थः । कथम् । चरणो हि दिवा स्वभासा नक्षत्राणां भासः घाइयति न राम्रो, ततो रात्री दृश्यन्ते न दिया । न चैतान्यत्र केवलामि । किं तर्हि । योऽप्पयम् विवाकशत् कार दीठो । विविधं दीयमानः चन्दगाः नफम् एति एषोऽपि वरुणस्यैव कर्म । एतमपि यरुण एव एवं करोतीत्यर्थः । तदीयो होको रदिमः सुषुम्णाल्यइचन्द्रमसं प्रति दीप्यते । तेनायं बिचावात् चन्द्रमा नक्तमेति । अथया 'श्रमी ये फक्षाः' इति पच्छन्दो पहुपचनान्तो व्यत्ययेन हिलाश्च । तथा दर्शनादिभिः त्रियाभिः सम्बध्यते न अक्षः। कुत एतन् । यच्छन्दस्योद्देशार्थत्वादुद्दिष्टस्य घावश्यं प्रति- निर्दिष्टत्वातपाशाप्रतिनिर्देशात् प्रतिनिर्देशकल्पनायामपि पामेकवाक्यत्वापरययसम्भवात्, 'भदधानि वरुणस्य प्रतानि' इति च कर्मणामुरादानात् कियोरेशार्थयेन बहुवचनं पुंल्लिद्धता च । एवं योजना-पसामाणि नकं श्यन्ते, या दिवापि गच्छन्ति, यच विचाकराचन्द्रमा नसमेति, एतानि प्रोग्यपि अदब्धानि वरणस्य बतानीति ॥१०॥ 11. नवमृशा न्योतानि । अनि यानि नक्षत्राणि निहितान्युयः सुगरे रात्री दृश्यन्ते सायानि गग्यन्ति । दिवा मानि दृश्यन्ने अती न बानीमः कापि गति इति । 'अजमेर मुन्' (पा ७,१,५०), अव्ययानामपि गुवनस्यात् भाच् हो, हिन्दसि तुङ्कलियः' (पा ३,४,६), "किमोऽन', 'बाद व इन्दमि' (पा ५,३,१२-१३ ) निनादीनी प्रक्रिया । विश्ौ । कुवित् दिवा गति समानाधिकरणे षा । भाइमध्यारतियुध । विदहन भारनि । सरिदेवाने सने। न तु महम । या सूर्यस्य मनस्तयहर्ष माति तदा एर नागि दृश्यने महान। खरेसाद प्रनिनिशाय एतच्छमः स्यात् । दम्मु हिमायाम् । एतानि रिमिपाने बरपाय कमी राव तान्येतानि नशीले । कसन् । कोहि दिवा लभ'मा न भाम पादयति । न रात्री। ततो रात्री दर्शनम् मान्यानि देशम् । नेपामेव । चन्द्रमोदी दतियारम | काति समति दीप्यमानः चन्द्रमा राजरानी । पपोत परुणकर्मणा । कपम् । तदीयो को रमिः मुनास्पः । स चन्द्रनम दीपले प्रति । हेन । अपवा ये पति पदयेन रखत्रने परिक्षा च । दो की किरभिरेर पो नमः । यदिमन नई दृश्यते, पप दिवा वारि गम्पनि, यच नन्द १ सन पनि परमितानि का बिमा.

·२५२ यदे सभाष्ये [अ १, अ २, ४ वेङ्कर० नक्षत्राणि रात्रौ दृश्यन्ते कर गानि दिवा गरछन्ति । तथा दीप्यमान चन्द्र रानी गच्छति । भवति च दिवा तिरोहित । तानीमानि शत्रुभिरहिसितानि वरुणस्य व्रतानि इति ॥ १० ॥ मुद्गल अगी रागावमाभिटेश्यमाना था सप्तपय उच्चा उच्चरपरिप्रदेशे निहितास स्थापिता ये सन्ति ते रक्षा नक्तम् रामौ दो सदैरपि दृश्यन्ते । दिवा भनि बुह वित् ईणु कापि गच्छेयु । न दृश्यन्त इत्यर्थ । वरुणस्य राज्ञ व्रतानि कर्माणि नक्षत्रदर्शनादिरूपाणि अदब्धानि कैनाप्यहिसितानि । किश वरणस्याशयेव चन्द्रमा नक्कम् राती विचाकशत् विशेषण दीप्यमान एत गच्छति ॥10॥ इति प्रथमाष्टके द्वितीयाध्याये चतुर्दशो वर्ग. ॥ तत् त्यो याम प्रमणा यन्दमानस्तदा शास्ते यजमानो हविभिः । अहेळमानो वरुणेह धोध्युरुशंस मा न आयुः प्र मोपीः ॥ ११ ।। तत् । या । यामि । ब्रह्मणा । वन्दमान । तत् । आ । शास्ते । यजमान । हनि ऽभि । अहेळमान । वरुण । इह । बोधि । उरऽशस | गा । न । आयु । प्र । मोषी ॥ ११ ॥ स्कन्द० तत् त्वा यामि याच्याकर्माऽयम् । याचे । ब्रह्मणा भनेन अग्लक्षणेन वन्दमान स्तुवन् । कि पुनस्तत् । सामर्थ्यांदायु । तत् आ शासे प्रार्थयते अय जरोदर गृहीतो इरिश्चन्द्राख्यो यजमान हविभिं अन्नै । एतज्ज्ञात्वा अहेळमान भक्रुध्यन् है वरुण । इह कर्मणि भव स्थाया वा वर्तमानयोराज्यो बोधि बुध्यस्व । शृणु याचामित्यर्थ । श्रुत्वा च दे उरशस । 'उर' (निष ३,१) इति बहुनाम । शसा स्तुति । बहुस्तुत ' मा न 'अस्मदो द्वयोश्च' (पा १,२,५५) इस्येवमेतद् बहुवचनम् । आवयो आयु जीवितम् प्र मोषी । जीवय भावामित्यर्थ * ॥ ११ ॥ बेङ्कट० तत् त्वाम् अहम् याचामि स्तोत्रेण 'बन्दमान । तत् एव । च आ शास्ते अप च हरिश्चन्द्र यजमान हपिभि । 'तत् त्वम् अकुध्यन् वरुण ' इह युध्यस्व । तदाह-बहुस्तोत्र' मा अस्माकम आयु प्रमोषो इति ।। 11॥ मुद्गल० हे वरुण । मुमूर्षु अहम् त्वा त्वाम प्रति तत्' भायु यामि याचे । ब्रह्मणा वन्दमान वेदस्तुत्या मानयन् सर्वत्र यमान अपि हविर्मि तन् आयु आ शास्ते प्रार्थयते । स्व घ इह कर्मणि अहेळमान अनादरमकुर्वन् तत् बोधि अस्मदपेक्षित बुध्यस्य । हे उरुशस ! बहुभि स्तुत्य ' न अस्मदीयम् आयु मा प्र मोषो प्रमुपित मा कुरु ॥१॥ तदिनक्त तद् दिवा म माहुस्तयं केतो हुद आ वि चष्टे । शुनःशेपो यमहद् गृभीतः सो अस्मान् राजा वरुणो मुमोक्तु ॥ १२ ॥ नास्ति कु २-३ ताता याचे ब्रह्मणा ना खान् । तदापुरेव प्रार्थयो अब हरिश्च दो याप कुतन इभि । तन्न भन्यन् है वरुण ह कमणि अवस्थामा वा बर्नमानयोरायो मुध्यस्व या माम् । हे महुस्तुन' भाव यानीवित मा प्रमोषो । हेरमानोऽमना क्रुध्यन् ( बुद्धम् विति । 'भादो दोश्च' इति भौगि भाम् । जातय आवाम विमकु २१ 'मानारतु देव म वि स्प . मास्ति साम्स साम्ब , मलम दिएप ६ पर गूको ·प्रेधमै मण्डलम् । । सू २४, मं१j तत् । इत् । नक्तम् । तत् । दिवा ! गह्यम् । आहुः । तत् । अयम् । केतः । हृदः । आ । वि । चष्टे । शुनःशेषः । यम् । अहेत् । गीतः । सः । अस्मान् । राजा । वरु॑णः । मुमोक्तु ॥ १२ ॥ स्कन्द 'तत् इत् नक्तम् इच्छन्द एवार्थे । तदेव नतम् । तत् एव दिया। सततमित्यर्थः । मह्यम् आहुः कथयन्ति । के। सामान मुहृदः ऋषयो ब्राहाणा या प्राणाधिदेवता वा । तत् एव अगम् केतः प्रज्ञानम् हृदः हृदयस्य सम्बन्धी आ वि चष्टे भाभिमुख्यन कथयति । हृदयेनाप्यई तदेव जानामीत्यर्थः । किं पुनस्तन् । सामाद् वरणः मानिामातिहर इत्येतत् । यत एवमतो बौमि-शुनःशेषः यम् अहृत् अतीतकरूपशुनाशेपारेक्षया थाऽयं प्रथमपुरुषप्रयोगः । भात्मन एव वा परोक्षरूपेण प्रथमपुरुषेणाभिधानम् । अतीतकल्पे यः शुनःशेष भासीत महमेव वा सः गृभीतः गृहीतः । सः अस्मान राजा वरुणः मुमोक्तु मतो यूपात् ॥ १२ ॥ बङ्कटक तत् एवं नक्तम् तत् दिवा महाम सर्वे कथयन्ति वरणस्त्वां मोक्तुमीष्ट इति । तत् एव हृदयस्य च प्रज्ञा मदम् वि चष्टे ममापि तथा बुद्धिर्भवति । यूपं बद्धः शुनाशेषः यम् देवम् भारतवान् सः राजा वरुणः अस्मान् मुमोक्तु ॥ १२ ॥ मुद्गल० तदित् तदेव वरणविश्यं स्तोत्रम् नक्तम् रात्री मह्यम् शुनःशेपाय आहुः कर्तव्यत्येन मभिशाः कथयन्ति । तथा दिवा अपि तत् एपाहुः । हृदः मदीयमनसो निप्पनः अयम् केतः प्रज्ञाविशेषोऽपि तत् एव कर्तव्यत्वेन आ वि मष्टे सर्वतो विशेषण प्रकाशयति । गृभीत। गृहीतो पू बदः शुनाशपः पृतमामको जनः मम् वहणम् अद्वत् भातवान् , सः च वरुणः राजा अस्मान् शुनश्शेपान् मुमोक्तु । बन्धनात् मुनं करोतु ॥ १ ॥ शुनाशेपो ह्यहद् गृभीतस्मिवादित्य द्रुपदेष वृद्धः । अवैन राजा वरुणः ससृज्याद् विद्वाँ अदयो वि मुमोक्तु पाशान् ॥ १३ ॥ शुनःशेषः । हि । अहंत् । गीतः । त्रिषु । आदित्यम् । द्रुपदे । बुद्धः । अत्र । एनम् । राजा । यरेणः । समृग्यात् । विद्वान् । अदन्धः । वि । मुमोक्तु । पाशान् ॥ १३ ॥ स्कन्द 'शुनःोपः हि दिशग्दो यस्माद । पामाटुनःशेषः अइन गभीतः आदित्यम् मदितः पुर्व विषु दुपदेषु पदः दुराग्दो दारमयरवाद् यूपे धर्तते । पदशग्दः स्यान- पचनः । विपु यूपप्रदेशेषु पदः । भय प्रदेशे पादयोबंदा, मध्ये कटशम्, उपरि शिरसि इत्यया २. माशिम. 1-1. देर रात्री देवाइनि मानाः प्रायः बाम वा खरिदा विभकु. ५.३. शेत: खाय जाने । पा एवम् प्रो बने। देदस्य नित्यरसार तलाया भी नित्यता बसे थे। रमाइलो बगे यः शुनागेरः खपमाहतमान् भयनेर कामः गृह पम् भान । म गग यतः अमान् मतो शार मुझ । 'मन्दा केनिया दिशने । 'मौ(पारा ८.२३३) IR भीत: विभ. v... म गुनानेको दम्माति: ATTATERY सहमित परः। बिमिोहनापतिः' । माग्मय पाइ पोत्र । म्यानम् विमा.

·ऋग्वेदे सभाये [अ १, अ २, ३ १४. यद्यपि चैकस्मिन् यूपप्रदेशे पशोः शिरस्येर मधनं विहितं नान्यत्र । तयापि पुरुषपदार्थात् क्रां पादयोश्चास्ति बन्धनम् । नदि शिरोमाग्नबन्धनेन पुरुपो विशासित निश्चलः शस्यो धारयितुम् । यस्मादिति वचनात् तदोऽध्याहव्यः । तस्मात् भार्ता- नुकम्पित्यान् एनम् शुनःशेपम् राजा वरुण. अब रागज्यात् भवसनों नामाम्यनुशा' । 'जीव स्वय मा स्मैनं मारयत' इत्येवमनुजानीयादित्यर्थः । भनुझाय च विद्वान् जानन भस्माफमातंत भहतां या अदन्धः अहिसितः वि मुमोक्तु पाशान् एतान् यैर्वयं पाद्धाः ॥ १३॥ वेङ्कट शुन-दोपः हि भयम् देयम् पाहूवान् गृहीतः त्रिषु यूपरय स्थानेषु बद्धः अदितः पुनम् । तम् वाणः अवस्जतु । विद्वान् शहिसितः पाशान् वि मुमोक्तु । पाशविमोचनं फलमवसर्गस्य ॥ १५ ॥ मुद्गल गीत बन्धनाय गृहीतः त्रिपु घिसंस्थाकंषु द्रुपदेषु दो। काष्ठस्य यूपस्य पदेषु प्रदेश- विशेषेषु यद्धः शुनःशेषः आदित्यम् अदितेः पुत्रं यं वरणम् असन् "भारतवान् हि यस्मादेवम्, तस्मात् सः वरुणः राजा एनम् शुन शेपम् अब समृज्यात् । भवसृष्टं बन्धनात् विमुक्तं करोदित्यर्थः । चिमोकप्रकार एवं स्पष्टीक्रियते-विद्वान् विमोकप्रकाराभिज्ञः कब्धः केनाप्यहि सितः वरण पाशान् बन्धनरविशेषान 'घि मुमो विच्छियैन मुक्त करोतु ॥११ अर्थ ते हेलौ यरुण नमोभिरच यज्ञेभिरीमहे हविभिः । धयन्नस्मभ्यमसुर प्रचेता राजनेनौसि शिश्रयः कृतानि ॥ १४ ॥ अ । ते । हेळे । यरुण । नम ऽमि । अयं । यज्ञेगि.। ईमहे । हुविःऽभिः । क्षयन् । अस्मभ्यम् । अमर । प्रचंत इति प्रऽचेतः । राजन् । एनीसि । शिश्रयः । कृतानि ॥१४॥ म्कन्द 'अब इत्युपगं ईमहे इत्याच्यावेन सम्बध्यते । भयपूर्व ईमद इत्ययमपनपने बनते । मोम अपनयामः । ते तब ईळः मोधम् । हे वाण । नमोभिः नमस्को. स्तुतिभिः । न च चलनमोभिः । कि दाई । अब यरेभिः ईमई सोमयागेश्यपनयामः ! हदिभिः चरपुरोडाशादिभिः । अपनीतकोधश्च त्वम् क्षयन् शि निवासगत्योः इत्यस्याये व्यत्ययेन 1 निवसन, इहागच्छन् पा अग्मभ्यम् अस्मदर्थम् हे अमुर । असबः प्राणा तइन् ! प्रचेत! प्रकृष्टज्ञाम! दीप्त ! ईश्या ! का शिश्रयः इलयय मन्दरिपाकानि कुरु । कृतानि यान्यस्माभिः । एतदुक्तं भवति"-- एनासि पापानि १२. मनुज्ञाप 1.1. पमोचिषु बन्धन न युज्यते । तद् पुष्पपशुत्वात् । न चेद् विशसने निश्ची न रयाशित पादयोः दयान वध्यत । दिपिएदार नच्छदय विभकु. २. अम्यनुज्ञा विभकु. भमाशांना या जानामितः वि मुमाग्नु पागान् असत्यारान् विपकु. १. नास्ति साम्य कु. ५५ अमर मा मापस १. पारविह ७-७. नास्ति रिम'. माय नमामि योइविभिध भरे मननयामः । नमस्यरस्तुतिमोमयागपुरोटाशाशिमः अपनीतहक: पम् धन लिगामाय : 5 निमन्त्रिागन्छन् या असावं हे अमुर प्रमदः प्राणा । मषि र: 1 प्राणवल्या प्रकृष्टतान राजन नभर मा पानि काय मामि पनि मन्दारितानि वा विभक. 10-10. नास्ति वि. ८-८. नास्ति दि.

·प्रथम मण्डलम् १५५ म् २४, म १५j यः पूर्वकृतरपुण्यन्धनं मरणं च प्रापिता वयं तान्यतोऽपि तावत् परं मन्दविपाकानि कुरु, येन पुनरी दुःसं न प्राप्नुमः । एमांसीवि पाशा एव' पाऽभिप्रेताः । वानस्मरिपना तान विनयः । मुखत्यर्थः ॥ १॥ वेड्यूट० अब भवगछत्विति याचामहे । विनाशयामः तब वरुणः । नमस्कारैः सोधम् । एवं यः हविभिघ । निवसन अस्मदर्य दलबन्! प्राज्ञ! राजन् ! कृतानि पापानि विनाशय ॥१४॥ मुगल० हे वरुण ! ते तब हेळः क्रोधाम् नमोभिः नमस्कारैः भव ईमहे भवनयामः । तथा यशेभिः यः सामानुपानेन पूज्यैः हविभिः आप ईमहे वरणं परितोप्य क्रोधमपनयामः ।। असुर ! भनिष्टक्षेपणशील! प्रचेत.! प्रकण प्रज्ञायुक्त! राजन्! दीप्यमान घरुण! अस्मभ्यम् अस्म- दर्थम् क्षयन् मस्मिन् फर्मणि निवसन् कृतानि अस्माभिरनुष्ठितानि एनासि पापानि शिश्रयः शयितानि शिपिलानि कुरु ॥ १४ ॥ उदुत्तमं वरुण पार्शमस्मदाधम वि मध्यमं श्रथाय । अर्था व्यमादित्य व्रते तवानागसो अदितये स्याम ॥ १५ ।। उत् । उत्तमम् । यरुण । पाशम् । अस्मत् । अप्रै | अधुमम् । वि। मममम् । अथय । अयं । यूयम् । आदित्य । ते । तव । अनागसः । अदितये । स्याम् ॥ १५ ॥ - स्कन्द 'उत् इत्युपसर्गः अपाय इरयारयातन सम्बन्धयितव्यः । उपाय ऊर्ध्वम् अपय । उत्तमम् परण! पााम् अस्मन् अस्मतः । अब अधमम् मधममपि अपय । व मध्यम प्रयाय मध्यम प्रथय । नापि स्थित विगुवेत्यर्पः । अब पासप्रयधिमोक्षानन्तरम् वयम् ६ भादिय! मदितः पुत्र! ते यागकर्मणि वर स्वभूते । स्वदेवरपे याग इत्यर्थः। भनागराः भपगतपापाः अदितये 'अदितिः' (निए १,१) इति वाङ्नाम । तादर्थे धतुर्थी । स्तुतिलक्षणयागम् स्याम भवेम । स्वोये यागे सो स्तुयामेत्यर्थः ॥ १५॥ येट० उत्तमम् पदण! पाद्यम् उत् श्यय' भस्मशः मध्यमम् वि सथय', भय सथप भपमम् । मत उर्ध्वम् भदिवेः पुत्र! स्वत्स्यमिक ससनयावन्दनादिवे ते प्रमावरहिताः भस्य पृधिम्य स्याम भगृताः सन्तः ॥१५॥ मुगल हे पण! उत्तमम् उत्कृष्ट शिरसि बदम् पाशम् अग्मन् भस्मशः उन् प्रथाय उल्लष्य शिपिलीवुर । अधमम् निष्टं पादेवत्यितं पाशम् अव अपाय भवस्वादवकृप्य शिथिल कुर। 11. पूर्वकारांकाई कपनमरगे पारितः। तान्य तौर पर सिविलय बिमकु. २.प्रानुपम् 1. मास्ति साम्ब १. गजात दिप प्रगाछ सम् शोध:. ५. नास्ति पु. मास साम्य" व साब'. .. नास्ति दि. ८. रत उपाय पापा सन् कप भामतः । पारयो नी भर म्य! गैः । मध्यम स्टपा पनि पय । infरिनुप। पच्चारमोगलामेर मारिप तब परमी सदर भस्मिन् यगे भागनपारा व मरेन । प्रतिविमा निxx 1 . Gar .. मxit -- ·१-६ ऋग्वेदे सभाप्ये [अ१, अ २०१० मध्यमम् 'नानिप्रदेश गव' पागम् वि श्रयाय वियुज्य शिथिरीकुरु । अथ अनन्तरम् ई आदित्य भदिवे पुत्र! वरुण! दयम् शुन शेपाः तव प्रते स्वदीये कर्मणि अदितये खण्डनराहित्याय अनागस अपराधरहिता स्याम भवैम । १५॥ इति प्रथमार द्वितीयाध्याय पनदो वर्ग । । - ब्रतम् यागकर्म यचिद्धि ते विशौ यथा प्र देव वरुण बृतम् । मिनीमसि वविद्यवि ॥ १ ॥ यत् । चित् । हि । । विश । यथा।प्र। देव । वरुण । नतम् । मिनीमांस । यदिऽद्यपि ॥ १ ॥ स्पन्द० यन् इति निपातो पविशम्दस्यार्थे । चित् शब्दोऽभ्यर्थे । हिशब्दः पदपूरण । यद्यपि ते तव विश यथा यथैवान्ये मनुप्या तद्वद् वयमपि हे देव' वरुण प्र मिनीममि मीन हिंसायाम् । प्रकर्षण हिस्म । विवि अन्यहनि । का पुनर्यागर्मणो हिसा। प्रमाइनाकरणम् । ययप्यन्यमनुष्यवत् अहन्यहनि प्रमादन याग न कुर्म इत्यर्थ । ययपीति वचनात् तथापीत्यध्याहार्यम् । उत्तरयचंकवाक्यता । तथापि मा न इत्यादि । अपना पञ्चिति त इति यच्चदो लुसविमक्ति शादी द्वावपि पदपणौ । प्रमिनीमसि इत्यपि मा माने इत्यस्य रूपम् । यस्माद् ये च यप समाम्यमनुष्यवत् कर्म सायनातरमस्थानं यागकर्म वा प्रमिनीमसि प्रकर्षण मिमीमहे । कुर्म इत्यर्थे । कदा। महन्यहनि । तस्मात् तान् वा ॥1॥ वेङ्कट० यत् बर' रुप भन्यमनुष्यबत् असत्यम्नेयादिकरणात् यतम् मन्दहम् हिंसामस्ततस्त्वां स्तुम इति । सूमोपक्रम क्रियापदमनेकर न दृष्टमिति ॥ ॥ मुद्गल 'यश्चित्' इत्येकविंशचं "द्वितीय स्नम्। 'शुन शेप ऋपि । गायनम् । बारणम् । हे वाण देव' रोके यथा विश प्रना कदाचित् प्रमाद कुर्वन्ति तथा वयमपि ते तत्र सम्बन्धि गञ्चिद्धि यदव किञ्चित् व्रतम् कर्म यविद्यदि प्रतिदिनम् - मिनीमसि प्रमाइन हिंपियन्त । तदपि प्रत प्रमादपरिहारेण साह विति शेष ॥ १ ॥ यस्माच्छन्दस्य शब्दस्य वा । विद्धि 11 देशगम २ गावि ३-३ यद्यपि तय विश अन्ये मनुष्य यथैव तद्भयमरि हे देश रस्त यागर्म प्रकट सिमरे महन्यहनि । प्रसादेन रणमस्य यागाव हिंसा । मद्यपि अन्यमनुष्यावनि मनादन यग कुनै तथाी माल ताराय इनपद १ पूर्वहस्य नेपारिनि का ग्सको त् । न मान हिसाथ । माङ् माने इत्येव । ये वय है देव वरुण । तब अन्यमनुष्यत्र सध्यानु उपरमार में 14 वा नित्य यम्मानी 1 तस्मादन्या विम १ मयं विप नास्ति लिम'. .... नास्ति विमा ८.८ मीनदोप में बानो देता है । यदिनि म पप ५ मूतौरमेषु कि ·प्रथम मण्डल सू २५, मं २ मा नौ बघायं हुनवे जिहीळानस्य रीरधः । मा हणानस्य मन्यये ॥ २ ॥ मा । नः । वधार्य । हुन । जिहींळानस्य । रीरधः । मा । हणानस्य । मन्यवै ॥ २ ॥ स्कन्द मा नः असान् वधाय हलवे यधनाइनम् । हलुः हनन मारणम् । तादनाय मारणाय वा । जिहीळानस्य हेळ इति क्रुध्यतिकर्मा ( द. निष २,१२) भूते वायं लिट् । पूर्व कुद्रस्य । रिधः सध्यतिबंशगमने । वशं नेपीः । यताडयति मारयति तस्य पूर्व ऋद्धस्य माऽस्मान बइयान् कारित्यर्थः । मा हणानस्य 'हणिः' ( निघ २.१५) इति शोधनामसु पाठात् हणिरिति शोधार्थोऽपीत्यवगम्यते । व्यत्ययेन था इनाविकरणः । धात्वन्तरं या हुन् । पर्वमाने रुट । तदानीमैय क्रुध्यतः । मन्यते कोधाय । योऽपि साम्प्रतमैय को मिच्छति । तथापि क्रोधाय माऽस्मान् वश्यान कार्षीरित्यर्थः ॥ २ ॥ वेङ्कट० मा भन्मान् वायुधाय हन्त्रे कुदस्य स्वभूताय वशं भप । मा च हणानस्य मन्यवे। हिंसापरो हृणानः ॥ २॥ मुद्गल हे बरण! जिहीळानस्य अनादरं कृतवतः हत्नवे हन्तुः पापहननशीलस्य तब सम्बन्धिने त्वकर्तृकाय क्याय नः असान् मा रीरधः संसिदान् विषयभूतान् मा कुरु । हृणीयमानस्य अन्दस्य तब मन्यवे क्रोधाय मा अस्मान् रीरधः ॥ २ ॥ हणानस्थ वि मुळीकार्य ते मनौ स्थीरश्वं न संदितम् । गीविरुण सीमहि ॥ ३ ॥ वि । मृळीकार्य । ते । मनः । रथीः । अचम् । न । सम्ऽदिसम् । गीःऽभिः । वरुण । सागहि ।।३।। स्कन्द० वि इत्युपसर्गः सीमाहे इत्याख्यातेन सम्बन्धयितन्यः । मूळोकाय सुखाय जीवितलाणा- यात्मनः से राय वभूतम् मनः हविर्भूतो मयार्य भक्षयितव्य इत्येवं रूपं यदस्मास्त्राबद्धचित तत् । रथी: भवम् न सन्दितम् दितिरत्र बन्धनार्थः 'शुनश्चिछे निदितम्' ( ५,२,७) इति यथा । यथा रथीः सारथिरश्वं रये दहमेवं धयम् गीर्भिः स्तुतिभिः हे वरण! वि सीमहि । बिपूर्वस्य स्पनेरिदै रूपम् । स्पतिश्चोपराष्टो विमोचने वर्तते । विमुखामः । अथवा पिन् बन्धने हापसेतपम् । विगतबन्ध कुर्मः । अपनयाम इत्पः ॥ ३ ॥ येवट० सुखार्थ सारथिः बदम् इव अश्वम् तव कुद्धम् मनः स्तुतिभिः विमोचमाम इति ॥ ३ ॥ 1-1. अरमान् वा । वयस्ला । हातुर्मरणे । इट: कुछे । 'हिट. कानञ्चा' (पा ३,२,१०६) इति । भूते ना हिट । स पशगमने। योऽस्मान् तात्याने मारया च तस्य पूर्वस्य मा वइवान् कापीः 1 हण कौधे । हन् वा । ा व्यत्ययेन । बर्नमाने लट- शानच् च । रदानी क्रुष्यतः। यः साम्प्रनमेव कोमिच्छवि सस्यापि काधार्थ मामार वान् कारी: विम कु. २. मास्ति दिमे ३-३. भमनो जीवितरक्षणाय मुखाय तर मनः मदविरमौ । एनै मायामि सीमाः सारः । हि बन्धने । रथे सम्यक् बदगई रसीया विमोश्यात सात स्तुनिमिः २ वरुण विधीमहि विगत व कुर्मः । वेः स्यतिविमोनने । विमुञ्चामः । घो अन्तकर्मणि इति इयान सि मन्थने इत्यस्यैव वा । विगतबन्धन कुर्मः स्वन्मनः वि. १, नास्ति कु साम्य.

·। । वाग्वेद सभाष्य [अर, अ २, व १६ मुगल० हे वरुण' मनीकाय अस्मत्सुताय ते तव मन गीमि स्तुतिभि वि सौमहि विशेषण पानीम । प्रसादयाम इत्यर्थे । दृष्टान्त । रथी रथस्य स्वामी सदितम् सम्यक् सण्डित दूरगम नेन प्रान्तम् अश्वम् न अश्वमिव । यथा स्वामी श्रान्तमश्व यवसानदानादिना प्रसादयति तहत् ॥३॥ परा हि मे विमन्यवः पतन्ति वस्पइष्टये । ययो न वसतीरुप ॥ ४ ॥ परी । हि । मे। विऽमन्यव । पतन्ति । वस्य॑ ऽइष्टये । वयं । न । वसती । उप ॥ ४ ॥ स्कन्द 'परा वि इस्युपसगों पतन्ति इत्याख्यातेन सम्बन्धयितन्यो । हिशब्द पदपूरण । मे मम मन्यव 'मयते, छत्सत्' (निघ २,६) इति कान्तिकर्मसु पाठात् मन्यतिरत्र कान्तिका। मननानि मम्यद कामा वि परा पसम्ति विविध वा प्रति प्राप्नुवन्ति । यस्यइष्टये इस गौ । शुदोऽपि चाय सामात् सोपसर्गायों इष्टव्य । वसुनोऽधिगर स्वतो धन रन्धुमित्यर्थ । कय पुन परापतन्ति । उच्यते । वय न पक्षिण इन । पसती उ। उपशब्द प्रतिशब्दस्यायें। स्वानि निवासस्थानानि प्रति ॥ ४ ॥ येङ्कट० मम विविधा इच्छावुद्ध्य' श्रेयस दुरजायं वरण राजाने प्रति परा पतन्ति । यथा पक्षिण भावासस्थानान्यनुभूतानि उप गच्छन्ति ॥ ४ ॥ मुगल हे वरण ' मे मम शुन शेपस्य विमन्यद क्रोधरहिता बुद्धय ' दस्यइष्टये यसीयस अतिशयेन बसुमतो जीवनस्य प्राप्तये परा पतन्ति पराङ्मुखा पुनरावृत्तिरदिवा प्रसरन्ति, हिशब्दो अभिव, सर्वजनमसिदिमाह । परापतने धन्द-वय न पक्षिणो यथा यसती निवासस्थानानि उप सामीप्येन प्राप्नुवन्ति च ॥ ४ ॥ पदा क्षेत्रश्रियं नरमा वरुणं करामहे | मुळीकापौरुचक्षसम् ॥ ५ ॥ यदा । क्षऽश्रियम् । नरम् । आ । वरणम् । करामहे ! मृळीकार्य । उरुचक्षसम् ॥ ५ ॥ स्वन्द० 'कदा कसा वेरायाम् क्षश्रियम् क्षत्र बल धन वा श्रपति श्रीर्यलवान् धनवान् वा तक्षश्रियम् । नरम् मनुष्याकारम् दरुणम् आ रामह अर्धागारमाभिमुख करिष्याम इत्यर्थ । मृळीबाय सुखाय जीवितलक्षणायात्मन । कीदृशम् । उहचनसम्बना इटार पहुदर्शन था । विमोचनविडम्बनात परिदेवना ॥ ५॥ चेट० बलय अयति कदा सम् नैतारम् वरुणम् अभिमुख दुर्म सुखार्थ यहूनां द्रष्टारम् ॥ ५ ॥ 1.1 रथस्वामी वि मे', मामा यमश्वम् में २ धाम्प्रदा में ३.३मन कामे । कागारा पनि विविध वा मति प्राप्नुवन्ति इस्पाटय ष गौ। यमुन मासय धनस्यासिंगर यथा पक्षिण सनिवासस्थानानि प्रति हामि ४ नुस्य वि' एप ५ मेवार रवि ६ मादामस्थानानि साम्ब • 'स्य सदस्य मूशे ८८ कक्ष धनयो । तत्र ययाने तम् । स्वत धनान्त वा ! नराकार वरुणगाराम भवागामा ममुर्म परिशम । मादनमुटाव विमक २ नास्ति दिन रूधि", श्री साम्या या यत्र भी मसाद '...खया ·प्रथम मण्डलम् स् २५, में ६] मुगल० मृढीकाय सस्मरसुताय परुणम् वदा कसिन कर्मग्यागतं करवाम । कीरदाम् । धनश्रियम् घससे विनम् नरम् मेतारम् उरुचक्षसम् यहूनां द्रष्टारम् ॥ ५ ॥ इति प्रथमाष्टके द्वितीयाध्याये पोडशो वर्गः । तादित् समानाशाते वेनन्ता न प्र युच्छतः । धृतव्रताय दाशुषे ॥ ६ ॥ तत् । इत् । समानम् । आशाते इति । वेनन्ता । न । प्र । युच्छतः । धृतव॑ताय । दाशुषे ॥६॥ स्कन्द 'इन् शब्द. पदपूरणः । तत् समानम् साधारणं वा । सहभूती आशाते व्याप्नुतो भचयतो वा। को । द्विवचननिर्देशात् साहचर्याच मित्राबरणौ । नन्ता कामयमानौ । कि पुनस्तत् । सामाद् यद् यजमानः केवलाय हि दल्गाय मिनाय वा हविर्ददाति । नम युरछतः पुछ प्रमादे । न प्रमावत: अवश्यमाशाते इत्यर्थः । किमर्थन् । मृतसताय धुतमपरित्यक्तं स्वकर्म येन स तास: वस्सै दाशुषे यजमानाय । पत्रमानस्सो- पकमित्यर्थः । अया एवमन्ययाऽस्मा ऋवो योजना-माशाते इति लोड लट् । तत् समानमश्नुवातां कामयमानो । भारमन 'एवेदं परोक्षरूपेण प्रथमपुरुरेणाभिधानं द्रष्टव्यम् । मादा शुन दोपहरिश्चन्द्रायश्नयावहा इत्यर्थः । कि तत् । सामर्यादायुः । किं कारणम् । यतो न प्रयुच्छतः । इदमपि पूर्ववत् प्रथमपुरषात्मन मुवाभिधानम् । यतो यागे स्तुती म प्रमाघाव इत्यर्थः । किमर्थम् । तमसाय दाशुष स्वकर्मणामपरित्यक्तृत्वात् पृतनतो यरणः स एवं दावान् सोतृभ्यः कामानां दातृत्वात् । तदर्थों चरणार्थों यो यागः या स्तुतिवी तन्न यतो न प्रमायाव इत्यर्थः ॥ ६ ॥ वेङ्कट० तदामीमेव सह मागरउतो मित्रावरुणो कामयमानी । न च एतकर्मण यजमानाय कर्मपोकल्यामिति ॥६॥ मुद्गल० भूलवताय मनुष्ठितकर्मणे । दाशुषे हरिदत्तवते यजमानाय बेनन्ता कामयमानी मित्रा- वरुणाविति शेषः । ताबुभी समानम् साधारणम् तदित् असाभिर्दा तदेव हविः आशाने अइनुवाते। न प्रयुच्यतः कदाचिदपि प्रमादं न कुरुतः ॥ ६ ॥ वेदा यो पीनां पदमुन्तरिक्षेण पतताम् । वेद नावः समुद्रियः ॥ ७ ॥ यद । य. । वानाम् । पदम् । अन्तरिक्षण । पतताम् । वेद । नावः । समुद्रिय " ॥ ७ ॥ - प्रमाद्यत १. म ब्याप्तौ । अदा मक्षगे । तन् यजमान. याविर्ददानि दर साधारण मित्रावरुणयोः । नो व्यानुनो भापती वा। दिन कामने । सता व गुणध । कामयमानौ । उच्च प्रगादे । यबमानः फेवलाय वरुणात्रि ददानि चैत् अबइयं उमावति माता प्रमावतः सपरित्यक्तकर्मणे यजमानायोपवर्तुम् । अथवा आशाते इति लोटि लट् । स्यात्येन रवा वहौ । भावा हरिश्चन्द्रगुन शेपो तत् साधारणमायुः पन्नवादई कामयमानौ । न प्रभागात । मनापि तम् पनि । मागे स्तुती । यतः सकर्मणामपरित्यन्त्र स्तोत्रम्यः कामाना दाने च वरुणाय यो पाग. स्तुतिर्वा तन्न यौ न प्रमाणावः तत्त: गायुरभवावहै दिक्ष कु. २. आगनी वि. ३. पौष्कलाई साम दु. ४. स. देश १,११०१।।

·अपदे सभाध्ये [अ१, अ ३, ६ १७ स्वन्द० य कीशो वरुण उच्यते-'वेदा यो दीनाम्' इति । वेद जानाति य वरुण बीनाम् पक्षिणाम् पदम् अत्तरिक्षण पतताम् गच्छताम् । दुर्शन हि पासुवर्जितेनान्तरिक्षण गच्छता पदम् । न च बीनामेव केवलम् । किं तर्हि । देद नाव पदमपि समुद्रिय समुदिपाया समुद्रं भवाया । समुद्रेण गच्छन्त्या इत्यर्थ । एतदपि दुशानमेव ॥ ७ ॥ येङ्कट० प्रनानाति य अन्तारलेण' गच्छता पक्षिणाम् आवासस्थान यत्र सायं वसन्ति । वेद च नाव समुद्रण गच्छन्ती । मनुप्यास्तु पततः पश्यन्ति दिसृज्यमानाच नाव । “न तु तेपामागसम् , न च विसर्गरमानमिति ॥ ७॥ मुगल. अन्तारण पत्ताम् आकाशमार्गेण गच्छताम् नीनाम् पक्षिणाम् पदम् य वेद । वथा रामुद्रिय समुद्रऽवस्थितो वरुण नाव जले गच्छन्त्या पदम् वेद जानाति । सोऽस्मान् बन्धनात् मोचयतु इति शेष ॥४॥ वेद मासो घृतवतो द्वादश प्रजातः । वेदा य उपजायते ॥ ८ ॥ वेद । मास । धृतऽव॑त । द्वादश । प्र॒जाव॑त । वेद । य । उपऽजायते ॥ ८ ॥ सन्द यश्य र मास मासान् पृतरत अपरित्यक्तस्वकर्मा द्वादश । कोदशान् । प्रनावत प्राननवत । उत्पत्तिमत इत्यर्थ । अथवा प्रजासहिवान् । प्रजा अपि वैदेत्यर्थ । न च द्वादशेर केवरान् । किं पाई । देद य योऽयम् उपजायते अधिकमासत्रयोदश वरण 1 समवि०॥6॥ बेडुट० वद द्वादश मासान् भूतसन्ध्यावन्दनादिकर्मा स्वैस्वे काले प्रजायमानानुसुरिने । प्रयोदशमुपजायमानमधिमास च वेत्ति ॥ ८ ॥ मुदर भूनान स्वीकृतकर्मविशेष ययोतमहिमोपेतो दरुण प्रजायन प्रनायुनान द्वादश माग चैत्रादीन् फारगुनान्तान् वैद जानाति । य उपजायते मवत्सरसमीपे मपमष उत्पद्यते तमपि वेद ॥८॥ तदा तदोत्पपमान प्रयोदशोऽधिकमाम बेढ वार्तस्य वर्तनिमुरोप्वस्य वृहतः । वेढा ये अध्यार्मत ।। ९ ॥ पद ! वातस्य । यर्ननिम् । उगे । ऋष्यस्यं । वृहत । दै । ये । अधिऽआसते ॥ ९ ॥ - या वरूपोऽनल गष्टता पद बेद परिणामपि । पागुजितवाद् दुज्ञेयमार वीना व भयेमा । १५ गनानि । समुद्र माया अपि नाव पदं य यो वेद विभर नास्ति मूको २३ ५ मा । प्रमानामा ३ भरि मावि दन्ति र ५ गएनी मनुमनामनुपण P ६ पक्षित ...नविशमा दिएम. ८८ नास्ति साम्बा 1. मोनायिकामा PT माग । मा' नन्दमा । सो मा इति च । मामा एकान। माता । प्रभावि वेद । य गायले तमाश। सतायोति भरिमार तम् ("माम म् विम) . 'मन् मुडो ·प्रधर्म मण्डलम् सू २५, म १.] स्कन्द वेद वातस्य वर्तनिम् गमनमागमनम् । कीरशस्य । तरोः विम्तीर्णस्य अवस्य महनामैतत् (द. निघ ३,३)। महतः दलवत इत्यर्थः । बृहतः एतदपि महनामैव (तु. निघ ३,३)। येगेन सम्पन्न स्वपुनरुक्ति कर्तव्यम् । महतः । वेगेन शीघ्रस्वेत्यर्थः । यइस वेद ये अधि सर्पस्योपरि धुलोके भासते देवाः तान् । य एतानि वेद ससै वरुणाय 'न प्रयुच्छ्तः । धृताताय दाशुपे' (ऋ. १,२५,६) इत्येषं यच्छब्दस पूर्वयकवाक्यता । पच्छन्दश्रुतम्तयन्दमध्याहृत्योत्तरयैकवाक्यता वा योज्या। य एवानि वेद सः॥९॥ येङ्कट० वेद यायोः भावासस्थानं विस्तीर्णस्य दर्शनीयस्प महतः । वेद च नक्षत्राणि यानि दिवि अभ्यासते ॥ ९॥ मुद्गल" उरोः विस्तीर्णस्य ऋष्वस्य दर्शनीयस्य बृहतः गुणैरधिकस्य वातस्य पायोः वर्तनिम् मार्गम् वेद वरुणो जानाति । ये देवाः अध्यासने उपरि तिम्ति सानपि वेद जानाति ॥ ९॥ नि पसाद धृत+तो वरुणः पस्त्या स्त्रा। साम्राज्याय सुक्रतुः ॥ १० ।। नि । ससाद । धृतऽव॑तः । वरुणः । पस्त्यासु । आ । साम्राज्याय । सुजतः ॥ १० ॥ स्कन्द० नि षसाद निपीदति धृतवतः वरुणः । क । परस्यासु 'परत्यम्' ( निघ ३, ) इति गृहनाम । स्टीत्वाभिप्रायमेतत् । छोकपालस्वात् सर्वेषु गृहेषु वा । आकारस्तु पदपूरणः । किमर्थम् । साम्राज्याय सर्वपज्ञस्याधिपत्याय । कीदृशः । मुनतः सुकर्मा सुप्रज्ञो वा ॥१॥ वेङ्कट० स निषीदति भूतकर्मा वरुणः गृहभूतासु नदीषु साम्राज्यं कुर्वन् सुप्रज्ञः ॥ १० ॥ मुद्गल० तमतः पूर्वोक्तः वरुणः परत्यासु देवीप प्रजासु आ नि ससाद भागत्य निषण्णवान् । किमर्थम् । प्रजानाम् साम्राज्याय साम्राज्यसिद्धार्थम् । मुनतः शोभनकर्मा ॥ १० ॥ इति प्रथमाएके द्वितीयाध्यापे सप्तदशो धर्गः अतो विश्वान्पढ़ेंता चिकित्सा आभि पश्यति । कृतानि या च कवा ॥ ११ ॥ अतः । विश्वानि । अम॒ता । चिकित्वान् । अभि । पश्यति । कृतानि । या । च । कयौ ॥११॥ 1-1. यश्च वायोमार्ग विस्तीर्णस्य महतो बलवतो महतो वेगेन शीघस्य । उमर्षित्राणे । ऋषवृहती महत मालो बलेको च इमे । व्यापस्य महाबलवतः महावेगवत इत्यर्थः । उपरि आसते देवादयः ताप यो वेद तसे वरुणाय न प्रयुच्छतः । तद् यागान् स्तुतीय कुर्व एष विकु. २-२. य एतानि वेद स निषसाद तिवा घृतका वरणः सर्वेषां पा यशस्य वा लोकपालवार 'कुटी कुत्ताभित्रायो इस' (पा ५,३,८९) गृहेषु सर्वयज्ञस्या- लिपत्याय निधीदी सुको सुप्रजच । परस्या हर्म गयः पदम् म गृहे विभकु. 1-1 कुटीलाभिप्राय मूको. ३. नास्ति साम्द रू.

·अग्वेदे समाथे [अ१, भर, १८. स्कन्द अतः इति पचमीनिर्देशादागत्येति दोषः । अतो पुलोकादागत्य । अथवा भत इति स्तम्यर्थे पञ्चमी । मन पृथिव्याम् । विवानि सर्वाणि अद्भुता मदानित शुभान्यजुभानि बा कर्माणि चिकित्वान् माता घरणः होकपालत्वात् अभि पश्यति । यस्य मागिनो यान्य- भाभानि शुभानि पा कर्माणि सस्य लोकपालस्यात् प्रत्ययेक्षत इति कृतानि पानि या च का यानि कर्तव्यानि । य इदं करोति ॥१॥ वेङ्कट० असाद् वरुणादेवजातीयकानि विश्वानि माश्यांगि प्राज्ञ: अभि पश्यति, यान्यनेन छूनानि मानि च कर्तव्यानि 11॥ मुद्गल अतः असात् वरुणात् विश्वानि अद्भुता सर्वाणि भाश्चर्याणि चिकित्वान् प्रज्ञावान् अभि पश्यति सर्वतोऽवलोकयति । या कृतानि पानि आश्चर्याणि पूर्व परणेन सम्पादिलानि । चकारीर अन्यानि यान्याश्चर्याणि करो इतः परं कर्तव्यानि । गनि साण्यमिपश्यतीति पूर्वग्रा ययः ॥११॥ स नौ विश्वाहां सुक्रतुरादित्यः सुपर्धा करत् । प्र ण आपि तारिपत् ॥१२॥ सः। न । विश्वाहा। मुऽक्रतुः । आदित्यः सुऽपर्था । करत् । प्र । नः । आयूपि । तारिपत् ॥१२॥ स्कन्द 'सः नः असान् विवाहा निपातोऽयं सर्वेष्वह स्वित्यस्मिन्नर्थे वर्तते । सर्वदा । मुस्त. सुप्रशः सुकर्मा वा आदित्यः सुपथा रत् करोतिः क्रियासामान्यवचनः । सामदिन मयने बर्तते । पोभनेन पया नयतु । सर्वदाऽभिप्रेतेषु तं तं पन्थानमुपदिशतु येन प्रस्ता वयमभिप्रैवामि प्राप्नुम 'इत्यर्थः । किच प्रनः आयुषि तारिपन् प्रपूर्वस्तरतिर्वधन । वर्धम न: सम्माकमायूंधि* ॥१३॥ बेङ्कट० स अस्मान् सर्वदा सुस्तुः आदित्यः दोभनेन पया कृणोतु । अस्माकम् आयूपि प । प्रतारयतु॥१२॥ मुद्गल० मुस्तु शोभनाज्ञः सः आदित्यः वरुणः विवाहा सर्वेषु महस्सु नः अमान् सुप्रथा शोमनमार्गेण सहितान, करन करोतु । किश ना भस्माकम् आयूषि प्र तारिपन् प्रवर्धयतु ॥ १२ ॥ विभेद् द्रापि हिरण्ययं वरुणो यस्त निर्णिजम् । परि स्पशो नि पैदिरे ॥ १३ ।। विभेत् । दापिन् । हिरण्ययम् । वरण. 1 यस्त । निःऽनिर्जम् । परि। स्पर्श. नि । सेदिरे ॥१३॥ 1-1. अतो पुनारामय अत्र पियामिति वा । थे टमि । 'भभु चरित क्लम्' इति कर्मणि । मोकाना शमानुमामाही ज्ञाता प्रायदेश्ते रोपराग्ला वरणः मृतान यानि च वनस्पानि । यग्य प्राणिनी यानि गुमशुमन रस तस दानाय प्रतिपालयते कि म कु. २. अमुतानि वि मैं'. ३-३. य इदं करोति म भादिरयः मुसः मुकमा या अरमान् सोपारन विभ. r, प्रयनु भस्माकम् भाभि च । प्रार तिरति ५. पद साम्ब शोपः १. भकरोन दि. पनि ·१६३ स्, म १४] प्रथम मण्डलम् स्कन्द पबिधत् उदपोत्ताकार धारयन् दागिम् हिल्ययम् करप हिरण्मयम् वरुण वम्त यस भाच्छादने । महता तेजसा भारयादयति । निणि रम् निणि' (निघ ३,५) इति रूपनाम । आत्मीय रूपमिति । तंजस्तित्वाध्यादिश्पस रूप नोपर म्यते । सश च तदीयास्यपरा रहम्पाप्यार परि नि पेदिरे कृतातप्रत्यवेक्षणार्थ प्राणिनां सर्वतो' निपीदन्ति । अथवा निर्णिगिति घटादि प्यरूपम् भभिप्रेतम् । उदयोत्तरफारमाबहिरण्मयकयचो वरण रश्मिभिराच्छादयन्ति 'घटादिदम्यगत रूपम् । रश्मिभिस्तमोऽपनीय यावत् किश्चिद् रूप तत् सर्व प्रकाशयतीत्यर्थ । तत्सहचरिताश्च देवाना स्पश प्राणिना प्रत्यवेक्षा सरतो "निपौवन्तीति पुराणपु प्रसिद्धम् - 'आदित्यचन्द्रावनगनिती च द्यौर्भूमिरापो हृदय यमन । अहाव रात्रिश्न उभे न सन्थ्ये धर्मश्च जानाति नरस्य नृत्तम् ।। इति ॥ ३ ॥ बेहट० विश्रत् कवच हिरण्मयम् वरण भारादयति रूप दीप्तम् । परितवैन निपीदन्ति सापका रश्मय ॥१३॥ मुद्रला हिरण्यया सुवर्णमयम् द्रापिम् कवचम् विघ्न् धारयन् वरुण निणिजम् पुष्टम् स्वशरीरम् वस्त अच्छादयति । पश हिरण्यस्य स्पर्शिनो रश्मय परि नि पादरे सर्वतो निषण्णा ॥ १३ ॥ न यं दिप्सन्ति द्विप्सवो न द्रुह्मणो जनानाम् । न देवमभिर्मातयः ॥ १४ ॥ न । यम् । दिन्ति । दिप्सर्व । न । दुर्वाण । जनानाम् । न | देवम् | अभिऽमातय ॥ १४ ॥ स्कन्द० "म यम् दिप्सन्ति दभोगिर्वधर्मा (तु निघ २१)। जिघासन्ति । प्सिय निवासका असुरा । न गुहाण दोग्धार । कस्य । जनानाम् मनुष्याणाम् । न यमात्मीया हिंसका असुरा नापि मनुष्याणा हिंसकाश्चोरादयो हिंसन्तीत्यर्थ । न भपि यम् देवम् अभिमातय मभिमातिशब्दोऽत्र हिसावचन । 'ते हि मा वनुयो नरोऽभिमाति कयस्य चिन् (८,२५,१५) इति यथा । मसुरैश्चोरादिमि प्रयुज्यमाना हिंसा" ॥१४॥ 11 योतरकारे 'द्रापिरस्त व निर्मिज' इति कवधे। धारयन् यच विरण्यम् । वरुण आच्छादयत रूपम् । इस आसादने । 'बमा निणिग्दपु 'सर' की रूपे। 'नामोसा सनिध स्पा' पनि रश्मिपु। बरुण रश्मय वि' अकु २ परित विभकु ३ अनात्मरूपम विभकु ४१ "द्रयरूप वि ५५ प्राणिकमज्ञानार्थ विकु १६ निषान्ति कतमे थाने पौराणिका रहस्यमाक्षिका आदु साम्य" ७ दम्भु हिसायाम् । 'पातो कर्मण समानकर्डकादिचया वा (पा ३,१७) इति सन् । 'मन्यो' (पा ६,१,९) इलादि रोष'(पा ८४,६०)। 'खरि च' (पा.८४,२५) पति चत्वम् अम्पासाय । अन्न लोपोऽभ्यासस्य' (पा७ ४,५८) पनि । 'दम्भ रच' (पा७४,५६)ी दिना (पारध्यन्न विध)। 'सनारासभिक्ष (पा ३२१५८) शनि दिन । दिप्तो राधस स्पृध' ने पुत्रो । दुर द्रोह । अभिमातिहिमा । व वरूण जिंघासका असुरा न निघासान्त । नानि द्रोग्धारा मनुवागाम् । तदिमकाइचोराइय । तेशात न सन्ति । अमुरे चौरादिभिवा प्रयुज्यमाना हिसाश्च न हिंसना । देव वरण नन् वा । 'ते हि मा वना' इस्त्रवत् हिंसायामब अभिमाति विभकु । नारि साम्र ·ऋग्वेद सभाष्य [११, २, १८ । वेड्र० यम् दरण हिमाथिन न हिसितुमिच्छन्ति । जनानाम् अन्येषा' दोधारद पस न ब्रुह्यन्ति । न य चाभिमन्यन्ते अभिमातय च । उत्सरत सम्बन्ध ॥१४॥ मुगला दिमत्र हिसितुमिष्ठन्तो वैरिण यम् घरणम् न दिप्सान्त भीता सग्दो सितु मिच्या परित्यन्ति । उनानाम् प्रागिनाम् द्रुह्वाण दोग्धारोऽपि य वरूण प्रति न द्रुद्धन्ति । अभिमातय पाप्मान देवम् त वरणम् न स्पृशन्ति ॥ १४ ॥ ऊत यो मार्नुपष्वा यशश्चक्रे असाम्या । अस्माकमुदरेवा ॥ १५ ॥ उत । य । मार्नुपपु । आ । यश | चक्रे । असामि । आ । अस्माकम् । उद्देषु । आ ॥ १५॥ सस्न्द० 'उत य भपि र वरुण मानुष आकारोऽत्र घशब्दस्यायें । 'देवेभ्यश्च पितृभ्य आ' ( १०,१६,१) इति यया । तच्छुतश्च योग्यद्वितीयसमुख्याध्याहार ! मनुष्येषु देवपु च यश भनम् चकै रश्मिमि रसानाहरन् प्रतिददच करोति । कोदशम् । अमामि सामिशदोघंचन 1 मन सकल प्रभूतमित्यर्थ । आकारस्तु पदपूरणो वा हरयरान वा सम्बन्धयितव्य । भभिमुनेन करोतीति । न च कंवलेषु मानुपेषु दथेषु च अम्माम् उदरपु आ भयमप्याफार चशब्दस्यार्थे । असाकमित्येतस्माच परो द्रव्य । शलाक च मनु'याणा तियरसमानामुदरपु । यच्छन्दश्रुतम्तच्छदाभ्याहत्योत्तरयकवाक्यता । तम् ॥१५॥ बेहट० मपि च य मनुष्येषु अश्वम् मसाधारणम् थरे स अम्माकम् अपि उदरेषु आ करोतु । प्रथम भाकार सप्तम्यर्थ स्फुटीकोदि...॥ मुगर टत अपि च य वरण मानुषेषु यश अन्नम् आ च सर्वत कुर्वपि आ मर्वत अमाम सपूर्ण न तु न्यून कृतवान् । विशेषत अस्माकम् उदरभु बा पर्वत च ॥१५॥ । स्ववान् स वरण इति प्रममाष्टक द्वितायाध्याय भष्टादशो यगं ॥ पर्रा मे यन्ति धीतयो गावो न गय॒तीरतुं । इच्छन्तीरूचसिम् ॥ १६ ॥ पग । में 1 यन्ति । धानय । गाई । न । गती । अनु । दृष्टन्ती । उस चक्षसम् ॥ १६ ॥ “चक २ पति १५ म 4 बप मानुष व दवेषु चान्नमाभादण्येन मगी। सायम्मा व निपामा नामुरेणु न । आः विनय भागन्यौ पारें। देवेभ्यत्र नितम्य मा' শিশল। এ যথেটিবাবপত্র। বৃদ্ধ বলে ৪৭ সদালানা বা সল্প বী दावो । मम अपश्यप । ममामि प्रभूतन भिन ५ नास्ति साम्र ५ माद ·प्रथम मण्डलम् कोसं त्वाम् । म् २५, म १७] स्कन्द० रा में यन्ति परागरन्ति प्राप्नुवन्ति त्वां में मम धीतयः प्रज्ञाः फर्माणि वा स्तुरया- ग्यानि । मदीया बुद्धयः स्तुसयो देरपर्थः । कर्य परायन्ति । गावः न गयूनीः अनु गावो पर धान्ति स. भूप्रदेशो गप्यूतिरित्युच्यते । मनुशब्दः प्रतिशम्दस्यार्थे । गाय इप गति प्रति । इन्छन्तीः इन्त्यः । किम् । सामध्यांदायुः । उग्यो । उयक्षमम् पानां द्रष्टार यहुदर्शन वा ॥ १६॥ येड्टक परागरसन्ति मे बुद्धयो वरणं राजानं प्रति, यथा गार गोमागान् प्रति गन्ति, इच्छन्त्यः बहूनां सारे दाम् ॥ १॥ मुन्ट० रुपमम् बहुभिद्रष्टयं वरणम् इनान्ती में धोनयः शुनाशेपस्य बुद्धयः परा यन्ति पराङ्मुगा निसिरहिना रणन्ति । तर त्यान्त. । गापः न यथा गारः गव्यूतीः अनु गोहान्य- नुलक्ष्य गान्ति तद्वत् ॥ ५॥ सं नु वाचावई पुनर्यतों में मध्याभृतम् । होतेय क्षसे प्रियम् ॥ १७ ॥ सम् । न । योचायहै । पुनः । यतः । । म । आऽभूनम् । होतोऽइन । भर्दमे । मिया ॥१॥ स्कन्द (निप२.५) इति शिप्रनाम । क्षिप्रम् गम बोरावर पुनः भायां हरिश्चन्द्र- गुनःरोपी पुनःमम्भूती । किम् । सामान्मुश स्यमागम् इति' । हरिदचन्द्र यावं पाई पुनः संबोचावहै । मो विमुष्य मया ममापद' । महमपि भयन्तं मुप्यमानं पनि बिदामाम एपर्धः । कम्मात् । 'यतः मे वादयं एपा धनुष । मदधम् । पनोपरतीयांमिपायं पाई गइपितः ददाग्यलक्षणम् मा आन्तम् - विभिः । भाग्यं गृहीत्या माँ होमस्थित उपस्पिता इयर्थः । पता होनेव सगे अदतिाप मामाद विशमनार्थः । पपा होताऽभिगुपदानेन पूर्व रमति निर्माणेन गिमि । रिम् । पिम् एं मम सीरम् । भया पन इति महम्प पगमा। पत्र पो माय माभूत पत्र च सं होता विसममि घिर्ष "मम पारी frt पानी पुननि00 पेट वाग! पुना मगर पुन पुनः उर्वः । यतः मे म मोर्य गंभृतम् । स्य - प्रियम् पग पदिः शरीमारमा । पपा होगाऽधिगुं बन पाता पर्छ गमोपेपनि नुम्ब निमि" मिनि पाम 10॥ । यन ·। ऋग्वेदेमभाष्ये [अ १, अ २, व १९ मुगल० यत्त यस्मात् कारणात् मे मम जीवनार्थम् मधु मधुर हवि आभूतम् अञ्ज सबमध्ये कर्मणि सम्पादितम् अत कारणात् होतेव होमकतेव स्वमपि प्रियम् हरि क्षइसे अभासि । पुन हवि स्वीकारादूर्भ तृप्तस्त्व जीवह च नु अवश्यम् सम् बोचावहै सभूय प्रियवाना फरवावहै ॥ १७ ॥ दर्श नु विश्वदर्शतं दर्श रथमधि क्षमि । एता जुफ्त में गिरः ॥ १८ ॥ दर्शम् । नु । विश्वऽदर्शतम् । दर्शम् । रथम् । अधि । क्षमि । एता । जपत । मे । गिरै ॥ १८ ॥ स्कन्द० 'दर्शम् नु महता यतेन दृष्टवानहम् नु क्षिप्रम् । विश्वदर्शतम् सर्वस्य दर्शनीय द्रधार या वरणम् । न च केवलम् । किं तर्हि । रथम् अपि दर्शम् यत्रायमारूद । क । अपि नाम पृथिच्या उपरि। दिवीत्यर्थ । यस गुदमतो प्रवीमि । स एता जुपत जुपता सेयता मे गिर स्तुती' 1८॥ येट० दृष्टयानस्म्यहम् इदानी सर्वस्य दर्शनीय वस्गम् दर्शम्' यास्य रयम् भूमैरपरि । स में स्तुगी एता सेवताम् ॥ १८ ॥ मुगल० विश्वदर्शतम् सर्वेर्दशनीयम् भसदनुग्रहार्यमनाविर्भूत वरणम् दर्शम् नु मह दृष्टवान् सनु । धमि क्षमाया भूमौ रथम् बरणसम्बन्धिनम् अधि दर्शम् भाधिक्येन इटवानस्मि । एता उच्यमाना मे गिर मनीया स्तुती जुपत वरूण सेवितवान् ॥१८॥ - इमं में वरुण श्रुधी हमद्या च मृळय । त्वामवस्युरा चके || १९ ।। इमम् । मे । वठण । शृधि । हनम् । अद्य । च । मुत्र्य । त्वाम् । अनुस्यु । आ । चके ॥१९॥ स्कन्द० 'इगम् मे मम हे दरण । शृणुष्व हवम् भावानमिदम् । श्रुत्वा च अव च चाब्दादतइचोपर्वम् मृळय विमुच्य मा मुसय । किं कारणम् । यस्मात् त्वाम् सरयु भात्मपार मकामोऽहन आ न कान्तिकायम् (ह निघ २,६)। कामये । पारयेत्वर्थ ॥ १९ ॥ चेहर० इमम् मे वरुण । मृणु हवम् । धुत्वा च अद्य मां मुनय । स्याम् रक्षणेच्छुरइ कामथे । पदाऽभिगणमि ॥१९॥ मुगर है यहण ' मे मदीयम् इमम् हवम् भादानम् ध्रुधि भृणु । किन अब मस्मिन् दिन मुळय मृदय भान् मुग्धय । भवस्यु रक्षणेन्दु महन् त्याम् घरणम् भा चके भाभिमुरुपेन शम्दयामि । नौमीरयर्ष ॥ १९॥ 12. मला प्रपनेन इष्टतान वि मास्प दराना प्रहार या वाणम् । तदूधमति दस पुषिम्या गरि Pin यमद 1 दत परतो कमि एता रोना मन बना मि 1 सतनारिन दिप दशन सान्द .५ मम ए. समविरुप भननम् । स च पात र मुगप। प्रशासन मनाप । ना मानो। it मा पाप परिमामये किए . नावि दिन २ नगर मम है ·प्रथम मण्डलम् १६५ सू २५, मैं २०] वं विश्वस्य मेधिर दिवश्च गमर्थ राजसि । स यामनि प्रति श्रुधि ॥ २० ॥ स्यम् । विश्वस्य । मेधिर । दिवः । च । गमः । च । राजसि । सः । यामनि । प्रति श्रुधि ॥ २० ॥ . । स्कन्द 'स: यामनि इति तदा अच्छब्दोऽध्याहार्यः । यः त्वम् विदतस्य यावदर्थनीयस्य सर्वस्य है मैधिर यशवन् ! दिवः च म्मः च 'मा' (निघ १,१) इति पृथिवीनाम | दिवश्च पृथिव्याश्च । राजसि इशिपे । सः यामनि अधिकरणेऽत्र मनिटव्यः । मृत्यु प्रति गम्यते यस्मिन् स यामा मरणकालः सत्र । मझम् प्रति श्रुषि प्रतिभृणु । किम् । सामर्थ्यात् मुखामि स्वाम् । त्वं न नियस इत्येतत् प्रतिज्ञानीहीत्यर्थः ॥२०॥ येट. त्वम् विश्वस्य दिवः पृथिव्याः च राजसि प्राइ!। सः गमनेऽभिलाषितम् असायम् प्रति श्रुधि ॥ २०॥ मुगल है भेधिर मेधाविन् ! वरुण ! त्यम् दिवः च घुलोकस्यापि ग्मः च भूलोकस्यापि एषमारमकस्य विश्वस्य सर्वस्य जगयो मध्ये राजसि दीप्यसे । सः ताइशरत्वम् यामनि क्षेमप्रापणे अस्मदीये प्रति श्रुधि प्रतियणम् आज्ञापनं कुरु । रक्षिप्यामीति प्रत्युत्तरं देहीत्यर्थः ॥ २० ॥ उदुत्तमं मुमुग्धि नो वि पाश मध्यमं चूत । अधिमानि जीवसे ॥ २१ ॥ उत् । उत्ऽतमम् । मुमग्धि । नः । वि । पार्शम् । मन्यमग् । चुत । अब । अधमानि । जीवसे ॥२१॥ स्कन्द० उत् उत्तमम् उत्तम तावत् पाशम् मुमुग्धि अव॑ मुञ्च नः । पि पाशम् मध्यमम् चूत तिर्हिसामन्धनयोः । मध्यममपि पावं तनय स्थिसं विग्रन्थय बिमुझेत्यर्थः । अधमानपि पाशान, अप वृत अधो मुख जीवसे जीवयितुं माम् ॥ २ ॥ यङ्कट उत्तमस्य पाशस्य उन्मोचनम्, मध्यमस्य विवर्तनम् , भवमोचनम् अधमामां बन्धनाना जीबनायेति ॥२१॥ मुगल नः भस्माकम् उत्तमम् शिरोगतम् पाशम् उत् मुमुग्धि उत्कृष्य मोचय । मध्यमम् उदरग- तं पापं वि चुत वियुज्य नाशय । जीबगे जीवितुम् अधमानि मदीयान, पादगतान् पाशान् अब पृत 1 भवष्य नाशय ॥२१॥ इति प्रथमाष्टके द्वितीयाध्याये एकोनविंशो वर्गः । 11. वं है मेभिर मधमाधि ( 'सानि वि' अ.) व्यष्'ि इति यजे । मनुपि सः ।। गजवन् ! यात्व सर्वे- रमार्थनीयस्य दिवश्च परिभ्याइव राजमि इशिप । 'माऽअनिगी । बसा पति मरे । स एव यामनि मरणकाल। मृत्यु प्रति गम्यते पस्मिन् सः कालः साना । तत्र मदमरणं पति जानीहि वा मुञ्चामि पनि प्रतिज्ञां कुरु । नव नियम २. "स्स जीवन साम्ब. ३. रायमि साम्ब कु. ५. भिरक्षितम् दिम. ५-५. उराम पाशमूर्ख मुमुन्धि । मध्यमं पारा तरेवावस्थित विनश्य। श्रुतिः हिसामपन्थनयोः । गभमानि भवन्त अधोमुख मुन वनापनकु. १. मपमोचनम् साम्ब कु. ७. स्वमानान् वा ·ऋग्वेदे गभाग्ये [अ१, अ २, व." । पर्मिया हि मियेध्य वस्त्रांच्या पते । सेमं नो अध्वरं यज ॥ १ ॥ नमिष्य । हि । मियेव्य । वस्त्राणि । ऊर्जाम् । पत । स । इमम् । न । अध्वरम् । यज ॥१॥ स्कन्द० 'त बहण उवाचाग्निवं देवाना मुरा मुहृदयतमस्तन्नु लु यथ वोलक्ष्याम इति । सोऽन नुष्ठावान टनराभिविश या (ऐना ७,१६) "बसिया हि मयध्ये याग्नये' (दे ३,९९), 'दसिप्वा हि' इत्येते द्वे सूक्त अग्निदेवते । वामन्च म भाग्छादने । आच्छाइय । परिधरस्वेत्यर्थ । हिशब्द पदपूरण । हे मियेच्या यशाई। किम् । यत्राणि यभायोग्यानि| अन्यानि वामासि । ऊर्जाम् पो हविर्वक्षणानामन्नाना म्वामिन ' । पग्धिाय म इमम् न बलरम् यर इति व्याख्यात पाद (मर १,१४,19) ॥" बेहट० भादादय यशिय' खारा भग्नाना पन | | भथ टारमाफ यज्ञम् इमम् यन ॥ १॥ मुठला 'सिव' इति दशचं तृतीय सूक्तम् । शौन शेपम् । गायत्रम् | आग्नेयम् । बस्न अग्निस्तुती प्रेरित शुभ शेप एतदादिस्कद्वयेनानिमस्तीत् । है मियध्य' परस्य योग्य' काम् पते ! अक्षाना पारक' भन्ने वनाणि भाष्ठादकानि तासि नमिण भाळावप। प्रज्वस्तिम्नेषमा भवेत्यर्थ । हि यस्मात् प्रज्वरित तस्मात् स ताशस्यम् न भस्मदीयम् टमम् अन्वरम् निषादय ॥ नि ना होता घरेण्या सौ यविष्ठ मन्मभिः । अग्नै द्विनिमता पर्चः ॥२॥ नि । न । होना । परेण्य । मर्दा । यविष्ठ । मन्मऽभि । अग्ने । द्विषिमता । पर्च ॥ २ ॥ स्वन्द० गन इत्युपमगध्रुवेर्योग्यक्रियापदाण्याहार । निपीद न अस्माकम् होता वरेण्य वरणीय पदा यानन! युवतम' । अग्निहि वीर्णोऽपीधन प्राप्य पुनसरणीभवति, भतो युवतम । माम यानि तानियम्ति ज्ञानानि त । है अने। दितिमता दीतिमता र धधम्या पुम॥२॥ धंइट नि कामय अरमान हाता वरणीय गदा युवतम' पूजनीय स्तुतिभिः अमे! दीतिमता । मोग्रेण ॥२॥ मुल० गदा यरित्र ! सर्वदा युदतम' हे अन्न यरेण्य वरणीयस्त्यम् न भम्माकम् होना होमनियादको भन्दा निरिमना दीप्तिमता वच वचमा स्तूयमान मन नि पोदेति शेष । कीराणम् । ममभिजाएर तोभियुंग इतिशय ॥ ३ ॥ " तवरण उपात्र । अनि निशान । सायर मुष्टाव अन उतभाषाया। परिवार मको दियो । है दई वा पाटादव परिवाद । दक्षिणा नाना खामिन् ! बामगर मपर R परिभाष प्रसमामा पर्न योगवन निषध विमा दिन मियाम्पमारता निम्मा होत राय मयुक्तम मारियने । Mirमता बकम् । संयुनरावं मेरि मास्नि माप'.

·प्रथमं मण्डलम् - २६, मं३] आ हि मा सूनवे पितापिर्यजत्यापये । सखा सख्ये वरेण्यः ॥ ३ ॥ आ। हि । रम | सुनवै । पिता । आपिः । यजति । आपये । सखा । सत्यै । वरेण्यः ॥ ३ ॥ कन्द० भाद् मर्यादायाम् । हिशब्दो यस्मादर्थे । स्मशब्दः पदपुरणः। यसान मर्यादया सूनवे पुनार्थम् पिता आपिः ज्ञातिश्च होता निपद्य यजति आपये ज्ञातये । ससा च सास्ये वरेण्यः बरणीयः । त्वं चास्माकं पित्रादिरूप इत्यर्थः ॥ ३ ॥ प्रकटः कश्चिद ः स्तोता पुत्रस्थाने भवति सस्मै अयम् पिता भूत्वा यजति । झाति ज्ञातथे, मित्राय मिवरणीयः । हिशब्दो विस्मये ॥३॥ मुद्गल है मझे! यरेण्यः परणीयः पिता पितृस्थानीयस्त्वम् सूनवे पुत्रस्थानीयाय मह्यमभीष्ट देहीति शेषः। हि स्म इति निपातयं सर्वघेत्यमुमधमाचष्टे । मभीष्टदाने दृष्टान्तद्वयमुच्यते यथा' आपिः बन्धुः आपये बन्धवे आ यजति हि म सर्वथा ददातीति शेषः । सखा प्रियः मध्ये प्रियाय सभी सर्वधा ददाति तथा स्वमपि देहि ॥ ३ ॥ आ नौ वीं रिशादसो वरुणो मित्रो अर्यमा । सीदन्तु मर्नुपो यथा ॥ ४ ॥ आ। नः । बहिः । रिशादसः । वरुणः । मित्रः । अर्थमा । सीदन्तु । मर्नुपः । यथा ॥ ४ ॥ स्कन्द० भा इत्युपसर्गः सीदन्त इत्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । नः अस्माकं म्बभूतम् पहिः रिमादराः दिसता क्षेप्तार । प्रतिहिसितार इत्यर्थः। वरुणः मितः अर्थमा च भा सीदन्तु । वरणादयवान देवमायोपलक्षणार्धाः । सबै देवा भासीस्वित्यर्थः । मनुषः यथा मनुष्या इव ॥ ४ ॥ येवट 'आ मीदन्तु यहि भस्मारम् इमे देया मनोरिय प्रजापते. रिशतामसितार ॥ ४ ॥ मुद्गल है भाग्ने ! वरणादयों देया. स्वान्धवः स्वया प्रेरिता रिशादराः हिंसकानदन्तः नः भरमदीयम् यदिः पाम् आ सीदन्तु । स्टान्तः- यथा मनुषः ज्ञानिनः प्रजापतेयतमासीदन्ति पूर्य होतास्य नो मन्दस्व मुख्यस्य च । हुमा र पु श्रृंधी गिरः ।। ५ ॥ पूर्य । होतः । अस्य । नः । मन्दस्व । तस्यस्य । च । इमाः। ऊँ ?ति । सु श्रुवि । गिरः ॥५॥ सलमेक मेला भारिन मशर। ते यम्मान मर्यादया पुत्रार्थ ज्ञात्पर्य मस्ययं च यन्ति बाणीयाः । भार । यो । र यमाय । हो या पिता मातांना ज्ञानयोधी वा। पिवमा शाम्पमा म्याना ममहायकः ।' मी मरास निधन. या पविकु. २. नग्मा वि. ३. नास्ति इ. १. तथा मूको. ५.५. अस्मा पनि वा मित्र मदन भा गइन्तु मनुमा समिशेतारः । हमें देवा इत्यः विपु. .. नास्ति'. ७. मो. ८. 'न: प- नित्र भयना को.

·भनन भन्यमन्त्री देयतामर तथापि वपन दूपते सर पदवि, नान्यत्र बावित मारी। ऋग्वेदे सभाप्ये [अ १, म २, व १० स्कन्द 'पूर्व एव पूर्व । यकार उपमनः । है पूळ! चिरन्तन! होत ! अस्य नः मन्दम्य साव्यस्य च सख्यस्पति द्वितीया पष्ठी । सख्य च 'वै. सइ मनुष्याणां स्तुत्यस्तोतृत्वर भणम्' । इद सल्य च न । उ मु इति पदपूरणौ । इमा ध्रुधि गिर | गुनशेपो देवानां मोठेत्येता प्रकाशय इमा च स्तुती: ऋण्वित्यर्थः । अथवा भस्म सत्यस्येति सप्तम्यर्थे पी । मन्दतिरपि मोदना । मदि स्तुविमोदमदम्बमकान्तिगतिम् इति । अम्मिश्च सख्दै मोदम्ब इमाश्च शृणु स्तुतीरित्यर्थ ॥५॥ वेङ्कट० पूर्वेषु भव! होत.! भस्माकम् इद' सख्यम् अनुपाल्य । स्तुती च इमा सुख शृणु ॥ ७ ॥ मुगल हे पूयं ! अस्मदादे. पूर्वापस होत 1 होमनिम्पादका। नः भस्मदीयस्य प्रवर्तमा नस्य अन्य यज्ञस्य सख्यस्य च असदनुभहस्स र सिद्धयर्थ मन्दस्व त्व हृष्टो' भव । इमा भस्माभिः प्रयुज्यमानाः गिरः उ पु स्तुविरूपा याचोऽपि युधि शृणु ॥ ५॥ इति प्रधमाके द्वितीयाध्याय विको वर्ग। यञ्चिद्धि शश्व॑ता ता देवदेवं यजामहे । त्वे इभ्रूयते हुविः ॥ ६ ॥ यत् । चित् । हि। गवता । तो । देवमऽदैयम् । पामहे । वे इति । इत् । हुयते । हवि ॥ ६॥ स्कन्द० यत् चिए यद्यपि हि इति पदपुरण । दशश्वना तना शयन्' ( निघ ३,१) इति बहुनाम । बहुना हविलक्षणेन धनेन देवदेवम् यजामहे । यधपीति वचनात् तथापीरयध्याहार्यम् । तथापि रे इन् इद एवार्थे । त्वय्येव इयते सदं तत् हयि , नाम्या पचित् ॥ ६ ॥ येवट० यदि दि वय पहुना धनेन सर्वान देवान यजामद, त्वयि पद तभ्योऽपि हुयते हवि ॥ ६ ॥ मुद्गल है अमे' यसिद्धि ययपि शश्वता शाश्वतेन नित्येन तना विस्तृतेन इदिपा देवदेवम् भन्यमान्य वग्णेन्द्रादिरूपं नानाविधं देवताविशेषम् यजामहे । तथापि तत् इदि सर्वम् खे इन् स्वपपेर दयने । अतो देवतान्तरविषयो यागोऽपि त्वदीयैव सेवेत्यर्थ ॥ ६ ॥ प्रियो नौ अस्त विश्पतिहतिौ मुन्द्रो धेरैण्यः । प्रियाः स्वग्नपो वयम् ॥ ७ ॥ प्रिय । न । अस्तु । मिपनि । होता । मुन्द्र । वरैम्प । प्रिया । सुऽग्नय । वयम् ॥ ७ ॥ 11 चिरनन होत तमरमा मन्दस सग्य च । इस् भमि । हार यम् । तर मुहि । प्रमा स्तुती गृगु च । शमन शुन रेपो देवाना स्तोता यतश्च प्राशय, रमा , नुनविपर्ष । माद नमो नमोर्माता व बास मसान्य मोत । इमा पुन र ३ एम ए साम ३ इम'. 1 स्तुपस्तोलना देत १.१. यदि एना को 'मन (रितम्' इति बिपि। 'भरिपूर्वी इविषभरि महो । निक ·प्रथम मण्डलम् स्कन्द० प्रियः नः अस्तु । तयोपकरोतुं योइसा प्रियो भवतीत्यर्थः । विशो मनुष्यास्तेषां पतिरग्निः । होता मन्द्रः मन्दतेरर्चतिकर्मण एतद्पम् । स्तुत्यः स्तोता था । परेप्यः वरणीयः । भग्नेरपि प्रियाः स्याम स्यमयः शोमराइयनीयादिभियुनाः वयम् ॥ ७॥ वेङ्कट प्रियः नः' अस्तु विश्पति: होता मादयिया वरणीयः । वयम् चास स्वप्नयः प्रियाः साम ॥ ७ ॥ मुद्गल० विपतिः विशां प्रजानां पालकः होता होमनिप्पादकः मन्दः हटः वरेण्यः चरणीयः अतिः नः अस्माकम् नियः अस्तु । वयम् अपि स्वायः शोभनाग्मियुक्ताः सन्तः तव प्रियाः भूयास्मेति शेषः॥७॥ स्व॒ग्नयो हि बाय देवासों दधिरे च नः । स्व॒ग्नयों मनामहे ॥ ८॥ सुऽअग्नयः । हि । वार्यम् । देवासः । दधिरे । च । न: । सुऽअ॒ग्नयः । मनामहे ॥ ८ ॥ "खमयः हि हिशब्दोऽत्र पदपूरणः । शोभनाइदनीयादिभियुक्ता वार्यम् घरणीयम् । किं तत् । सामर्यादः स्तोत्रम् | देवासः दधिरे च देवशब्दोऽन्न इविनापिनु वर्तते । चशब्दश्चास्मात् परो द्रष्टव्यः । देवाश्च दधिरे ऋत्विजश्च विश्वामित्रादयो धारयन्ति पुर्वन्ति । नः अम्माकं सम्बन्धिना । वयं च तैराहवनीयादिभिः स्वग्नयः मनामहे मन्यते. रर्चतिकर्मण एतद् रूपम् । स्तुमः । अथवा दिवान्दो पसादथे । वार्यमिति सोमलक्षण- इनिर्वचनः । दधेिरै चेति चशब्दाद् योग्यद्वितीयसमुद्ययायाहारः । मनामह इत्यपि यानायाम् । एवमेकाश्यता-यस्मात् स्वायः परिवजोऽस्मतो परणीयतरं सोमलक्षण हविधारयन्ति, दास्यन्ति चारये, तम्मात् स्वानयो वयं याचामहे । किम् । सामर्यादात्मविमोक्षम् ॥ ८ ॥ घेङ्कट समयः हि यरणीयं धनम् अस्मभ्यम् देवा धारयन्ति । ततो ययम् स्वायः दविवंदनायानिं । स्तुमः॥८॥ मुद्गल० स्यमयः शोभनाग्नियुक्काः देवायः दीप्यमाना ऋत्विज्ञः नः अस्मदीयम् पार्यम् परणीय दविः हि यस्मात् दधिरे एतवन्तः तस्माद्वयम् स्वमयः सोमनाप्रियुनाः सन्तः मनामदे "वां याचामहे ॥6॥ अर्था न उभयपामभृत मानाम् । मिथः सन्तु प्रशस्तयः ॥ ९ ॥ अयं । नः । उभयेषाम् । अद्भुत । मन्यानाम् । मिथः । सन्तु । प्रशस्तयः ॥ ९ ॥ 1-1. यथालाक वियो भावि (धनु विम) तयोरकरोविन्ययः । सो नरास गाविरभिः । होता स्तुत्यः स्तोता दा। मदि तुतिनोदमदनमन्निगतिः । परलीयः । अग्नेसी मियाः सम विभकु. २-२. मास्ति वि. ३. मि. ४-५. मनाचनीयाचिर वर्य देवाः वार्य दधिरे। देवो वा दाता । दिनान करिमनः । परमधासारोपयः । देवाय धारयनि । लिच विपमित्रादयः वरनीयसमे हो कुन्निनः मसमम्बधिनः । बयं च इनोवादिभिः समयः स्तुनः । मन स्तुती । सिसा का। बायनित सोनट वि विभक. ५५. मन पावापान भिक सम्मा साम्य. 1. नो मरो साम्प ... आमोनोच पागनीति म. ८. धारापान १. 'रिवरि. 1..1., नास्ति वि.

·तव प्रशसाऽस्तु, माध्यन सुष्टुतमिति १७२ मग्येदै सर्भाध्ये [अर, म १, २१ सन्द० 'अथ विमोक्षानन्तरम् न 'त्यदादानि सबैनित्यम्' (पा १,२,५२) इत्येवमयमसदो युग्मन्ट इन एफशेष । चालाक च उभयेषाम् अमृत! मरणयनित अग्ने। मर्यानाम् मनुष्याकाराणाम् । शुनशेपो हि मनुष्यत्वादेव वदाकार , अनिस्तु पुरपविधत्वात् । मिय परस्परम् सन्तु प्रशस्तय । प्रशस स्वमसान्-शा अन्ये खोवार इति । वयमपि प्रशसाम -दशोऽन्यो देव इति। अथवा मिथ शब्द सहत्ववचन । तवास्माक च सह सन्तु प्रशस्रय । नदि स्तुत्यस्य नोगा विना प्रशसान्ति न स्तोतु स्तुत्यन । तत्र राव स्तुत्यस्य सम्माभिरेव सद्दामाक च मोतृणा त्वयैव सह केनचिदित्याशास्महे ॥ ९॥ वेट० अमृत ! भन्ने तव च अस्मा च मानाम् उभयेषाम् परस्परम् प्रशस्राय सन्तु । त्व यूहि, सुदसमिति बयमिति ॥ ९॥ मुगल. हे अमृत मरणरहितामे' अथ कर्मानुष्ठानानन्तरम् मनाम् मनुष्याणाम् न भस्माकम् अस्म स्वामिन हरिश्चन्द्रस्य वव च उभमेषाम् मिय परस्परम् प्रशस्तय प्रासारूपा दाच सतु ॥५॥ विभिरग्ने अग्निमिरिमं यज्ञमिदं पर्चः । चनो थाः सहसो यहो ॥ १० ॥ निवेभि । अग्ने । अग्निऽभि । हमम्। यज्ञम् । इदम् ।वर्च । चन । धा । सहस । यही इति ॥१०॥ सन्द० विखेमि हे अम! 'आत्मनो भ्रातृभि अग्निभि सह इमम् यशम् इदम् वच स्तुविरक्षणम् । चन 'चन' (या ६,१६) इत्यनाम | अन्न चरुपुरोडाशादिलक्षणम् धा स्थापय त्वम्।। सामथ्यात् अत्र स्थापयिठव्येषु यज्ञ नाबद् देवेषु स्थापय, स्तुतिः स्वकरण, चनोऽपि स्वोदरे । मा तु मुञ्चत्यर्थ । है सहस यद्दो। बल्स्य पुर। बरेन मध्यमानाम्याम रणीम्यामप्तिायत इति बरस्य पुत्र उच्यत ।।१०॥ येवर० सबै सदायभूत अप्रिभि अमे! भस्माकम् इमम् यज्ञम् इदम् च स्तोत्रम्, भन्न चारमय कुर बरस्य पुत्र'.n मुद्गर० महरा बरस्य यहा! पुत्र' हे देवतारूप' भने । विश्वेभि अग्निमि सराइवनीयादिभिर्युनरथम इमम् अस्मदीयम् यज्ञम् इदम् अस्मदीयम् बच स्तोत्र च सेवमान चन अमम् पा अस्मभ्य धेहि॥10॥ इति प्रथमाष्टके द्विवीयाध्याये एकविंशो वर्ग ॥ 1-1 मथ न यानि विनि पम् इत्येकोप । पुम्मदस्मन्छन्दयो (पु कु ) यमच्छम् एव शिष्यो व इति । । मन तव च मम च उप्रयेपा हे मरणार्जिन मनुष्याकारागान् । अग्नि पुरविध , अन्यो मनुष्य एव । परसपरत स्तुप्रमा । खमतान् वर्गम विभकु २२ मिथ साले। तर चास्मा व सह सन्तु प्रमा नास्ति वि ५ नास्तिवि तुरीम् दागे गणादिना विश्न तर पा । स्रय सावितव्येषु यज्ञ देवेषु तुर्ति, सरपे धन सौरे। माया रे लम्र पुत्र लेन प्रध्यमानाया अनितस्याद् । 'बादच्या तवरमा', 'पुत्रगनुयायी 1 पवम् माम् ' स्थापय साम्द म्यापवितश्येत् यमनस्तुरीम् सार', 'माद् यत्र या गाररसाम्" ६६ सप्राइभिरिम यज्ञम् इमा ·प्रथम मण्डलम् [२७] अश्वं न त्या वारंवन्तं वन्दध्या अमिं नमामिः । सम्राजन्तमध्वराणाम् ॥ १ ॥ अश्वम् । न । वा । वारऽनन्तम् ।बन्दथे । अग्निम् । नर्म ऽभि । सम्राजन्तम् । अध्यराणाम् ।।१।। स्कन्द० ससम् नारवन्तम् इवि समानाधिकरणे एते । वारवन्तमिति वारशब्दस्य कपिला- दित्वाद् रत्वम् । अश्वम् न वारवन्तम् वारवान् योऽश्वस्तमिव त्वाम् वन्दध्यै तुमर्थेऽयम ध्यमत्यय । वन्दितुम् इच्छाम प्रारभामहे वा इति वाक्यशेष । कम् । अग्निम् । नमोभि नम स्कारः स्तुतिभि । कीदृशम् । सम्रान तम् राजतिरैश्वर्यक्रमा ( निघ २,२१)1 सम्यगीशानम् । अध्वराणाम् यज्ञानाम् । अथवा रामतिर्दीप्यर्थ । सम्यम् दीप्यमानम् । सप्तम्यर्थे वार षष्ठी। पष्टीश्रुतयां मध्य इति वाक्याप । अघोपमानाभिप्राय पर्येप्य ॥३॥ घेट० अश्वम् इव वा वारवन्न' नमस्कारैर्वन्दितुम् ईशानम् पज्ञानासुपक्रम इति ॥ ३॥ मुद्गल 'अश्व न त्वा' इति प्रयोदशचं चतुर्थ सूक्तम् । शौन शेपम् । गायत्रम् । भाग्नेयम् । अवराणाम् यज्ञानाम् समानतम् सन्नाइपम् स्वामिनम् अग्निम् त्वा स्वाम् नमोमि स्तुतिभि. चन्दभ्यै वन्दितु प्रवृत्ता इति घोष । दृष्टान्त । बारवन्तम् वारयुक्तम् अवम् न भवमिव । भयो यया वाटे बांधकान् मशकमक्षिकादीन् परिहरति या त्वमपि ज्वालाभि अस्मद्विरोधिन परिहरसीत्यर्थ ॥1॥ स घो नः सूनुः शवसा पृथुप्रैगामा सुशैयः । मीढ्वॉ अस्माकै वभूयात् ॥ २ ॥ स | घ । न । मुनु । शसा । पृथुऽ#गामा । सुऽशै । मीढ्वान् । अस्माक॑म् । वभुयात् ॥ २॥ स्कन्द० घ इति पदपरण । स प्रकृतोऽप्ति न सूनु 'अस्मदो द्वौरव' (पा १,२,५९) इत्ये यमेतद् द्वयोहुवचनम् । भाषयोईरिश्चन्द्रशुनोपयो पुन' अरणीमन्यनेन जनितत्वाद् । यद्यपि पतमानरसाद रिश्चन्द्रेणैवानि नित नोभाभ्याम् , क्यापि साहचतां निमितत्त्वसामान्यावा उभी प्रति पुत्रत्वम्यपदेश । शबरा पृथुप्रगामा वन तेजसाऽय विस्तीर्णगामी। भथरा पूर्वेण सम्बध्यते । परेन हेनुना पुत्र इति । यस्माद् बटेनारणि मषित्वा जात इत्पर्य । मुशेष मुमुर । मीद्वान् धनवान् सेता या हरिनयनद्वारेण सृष्टिप्रदत्वात् अम्माकम् बभूयात् गत्यर्थ परेन भूपादित्यागास्माई । क ! सामयात् मोका । मपवा सुशेष इत्येतेन सम्बध्यते । 1. पारसमस कपिलपरिवार रत्वम् । अश्वमिव बावन वा इनिमिधाम प्रारमामई या । अनि नमस्कार सुनिमि माना सम्पनीमा सन्दीप्यमान वा। हरि का भाम् । आन बुनेमा मध्ये । भोरमानास्त्रिाय पदेष सिभकु जमध्ये अपमानाभिप्राय पथ्य साय. 11 नारित साम्बर २ नगरपनम् साम्बा १ सुन ऐप का। गायत्री छन्द । अनिदेवना में 'म पौध लगानम् । स प्रस्तोनि भातपो गनु । मरीनयनार हरिपदम्प, तयार मिमिनमानायर का उभयोरपि पुरसमा । साजोन सिनी । परमपनाउन सी पूर्वदामी पारनेर मुमोमा विम नास्ति साम्ब ३ मारित विमे..

·१७४ ऋग्वेदे सभाष्ये [स, अ २, व १२ 'सुशेवोऽस्माक भूयात् । अथा सूनुरित्यतेन सम्बध्यते अस्मारु पुनो भूयादित्याशास्महे । जनयित्वा त्वा यष्टुमाशास्महे इत्यर्थ । भत्र चास्माकमित्येतत् सुशेष इत्येतेन सम्पध्यते । योऽस्मारु सुसुखो विमोक्तृत्वात् स न सूनुभूयादिति ॥ २ ॥ बेङ्कट स सलु अम्माकम् बरेन स्तूयमानो विस्तीर्णगमन सुसुख कामाना सेक्ता अत्यन्तं भवतु ॥ २॥ मुगल स प स एवाग्नि न मसाकम् सुशेष सुमुखो भवविवि शेप । कोश । शत्रमा बलस्य सूनु पुन पृथुप्रगामा पृथुप्रगमन । किश अस्गाम् मीत्वान् कामाना वर्पिता यभूयात् भग्नु ॥२॥ स नौ दुराच्चासाच्च नि मादायोः । पाहि समिविश्वायुः ॥ ३ ॥ स । न । दूरात् । च । आसात्। च। नि। मीत् । अघऽयो । पाहि । सदम् । इत् । विश्वऽआयु ॥३॥ स्कन्द० य उत्तगुणोऽसि स न अस्माकम् दुरात च आसात् च 'आसात्' (निघ २,१६) इस्यन्तिकगाम । तास्थ्याचोभयत्र तान्यम्, मञ्जा रोशन्तीति यथा । दूरस्यादन्तिकस्थाच । मात् अपायो पापामा नि पाहि नियमेन रक्ष । सदम् सदाशब्दपयायोऽयम् । इत् शब्द पदपूरण एषार्थ या । सदैव । दिखायु भायु शब्द एते । एति गत्ययं । भगनाम । सर्वगामी सर्वानो या॥३॥ येट० स भस्मान् दूरान् अन्तिकात् च पापभिरत मर्यान् सदैव नि पाहि सर्वेपामभिगन्ता ॥३॥ मुगल हे भो ! विश्वायु ग्याप्तगमन स त्वम् दूरात् च दूरेऽपि आयात् च भासतदेशेऽपि अपायो थप पापम् भनिष्ट कर्तुमिच्छत मर्यात् मनुप्यात् वैरिण न झस्मान् सदमिन् सर्वदैव नि पाहि नितरा पालय ॥ ३॥ हमम पु त्वम॒स्माकं मुनिं गायत्रं नव्याँसम् । अग्नै देवेषु प्र वाचः ॥ ४ ॥ मम् । इति। सु । त्वम् । अस्माकम् । सनिम् । गायनम् । नयासम् । अग्ने। देवेषु । प्र । बोच ॥४॥ सन्द 'इमम् क प उ सुइति पदपूरणी । हमम् त्वम् अस्माकम् सनिम् षणु दाने । मयतिरिक सोमादिरिदानम्, गायत्रम् गायतिरविक्रमा ( निष २,१४ )। स्तोत्र घ नम्यागम् नवारम मन्यै स्तोवृभिरहनपूर्वम् हे अने' देवेषु व वाा देय प्रगामा मुञ्चेत्यर्थ ॥१॥ - . 1.1 नर्मदै तिम् इति धने । मिह सेवने। वान् इग्नियनतारण । स्वार सत्य का। मार्थ मैदा भूवर, न यातित वा, गोरो भूदिति दा, पुनो भूपात या मामा । अस्मात मुत्य (ता पार्थ । योऽग्नान, मुगु समास न सनुभूगार दरपत्र र समायोजिम कु मम दाम्म नियच मनुम्या पावसात सिमोस सय मानी मानी यासद सताउथे । शेष । यर या दूरा भारिप मा कान्ति इतिवन नि दो गाम्न 1 भारित ४ ममाम् शिप रनि मला मोम गारम् भन्दा देवान् प्राप्य प्रकग अपक्ष । मा गुप'पाप गुदाने वि. 11 • मया एप ·सू २७, में ५] प्रथमं मण्डलम् चेकर अस्माकम् इदम् हरिपो दानम् गायनम् च साम नवतरम् भगे! देवेषु प्र प्रूहि ॥ ५ ॥ मुद्गल हे अने! त्वम् अस्माकम् अस्मरसम्बन्धिनम् इमम् उ पु पुरोदेशे अनुष्ठीयमानमपि सनिम् हविनिम् नव्यांगम् नवतरम् गायनम् स्तुतिरूपं वचोऽपि देवेषु देवानामग्ने प्र वोच, प्रवृहि ॥ ४ ॥ आ नौ भज परमेप्या बाजेषु मध्यमेषु । शिक्षा वस्त्रो अन्तमस्य ॥ ५ ॥ आ। नः । मज । परमै । आ । वाजेषु । मध्यमेषु । शिक्षु । यस्वः । अन्तमस्य ॥ ५॥ स्कन्द० आ भर सरस्व नः अस्मान् परमेषु 'यस्य च भावेन भापरक्षणम्' (पा २,३,३७) इत्येवमिर्य सप्तमी । तच्चतिसामाद् योग्यलक्षणभूतक्रियाध्याहारः । परमेपल्पितेषु हविलक्षणेचनेषु । न केवलेपु । कि तर्हि । आ मज याजेषु हविलक्षणेवनेषु मध्यभेषु अपि। अथवा न इति पष्टी। परमेष्वित्यादिपु द्वितीयार्थे सप्तमी। झामजस्वास्माकं स्वभूतानि हनिर्लक्षणान्यज्ञानि मध्यमानि च, मां तु मुम्चेत्यर्थः । किन्च शिक्षा शिक्ष, दाने । देहि । वस्तः अन्तमस्य अन्त- मशब्दोऽन्तिकनाम (5. निघ २,१६)। द्वितीयाथै चोभयत्र पठी । धनं सनिकृष्टतमम् । मस्यन्तोकृष्ट- मित्यर्थः । तद्धि देवानां सनिकृष्टतमं भवति, नान्यत् ॥५॥ येट० प्रापय अस्मान दूरस्थेपु अपु, आ मज च मध्यमेषु । तथा प्रयच्छ मन्तिरुवमं धनमिति ॥ ५ ॥ मुद्गल हे भग्ने! परमेषु उन्कृष्टेषु युलोकवर्तिषु वाजेपु कालेषु नः मसान् आ गन सर्वतः प्रापय । मध्येषु अन्तरिक्षलोकवर्तिपु' यानेषु आ भज '। अन्तमस्य अन्त्रिकतमस्स भूलोकस्य सम्बन्धीनि पस्यः पनि शिक्ष देहि ॥५॥ इति अपमाटके द्वितीयाध्याये द्वाविंशो वर्गः ॥ विभुक्तासि चित्रभानो सिन्धोरूर्मा उपाक आ । सद्यो दाशुपे क्षरसि ॥ ६ ॥ विभक्ता । असि । चित्रभानो इति चित्रभानो । सिन्धौः । ऊर्मी । उपाके ! आ। रापः । दाएँ । क्षरसि ॥ ६ ॥ स्कन्द विभता त्वम् असि चिनभानो! भानुर्दीहिः । विचिनदीसे | पूजनीयदीत! वा ममे । यस्य । गिन्धोः रूमी सिन्धुर स्यन्दनाद सोमोऽभिप्रेतः । उमौवित्यपि पटायें सप्तमी। सोमस्यामः । उपाके भन्तिकनामैतन् (तु. निघ २,१६) सनिष्ट । कस्मिन् । सामध्यांद् पागकाले । प्राप्ते यागकाले तो देवाना सोमस्य भिमर्थः । अथया उपके इत्येतदूर्मादित्यतेन' १. नास्ति साम्ब कु विला. २.२. अस्लान् परमेपकन्चितेषु हवियरेषु अ मध्यमेव 'यस्य च भान मारपगम्' इत्या स्तनी उपकालाक्रियानभ्याइरति । प्रामि वा नः इति । शनि का मुम् । परमशी अनानि मा भन्सा मध्यमानि मातु मुन्ध शिश दाने । देहि वमु तब मविश्वमम् । 'पस रिस दगा (मि) या:' भने। अनि टस् । यदत्यनो पन तह देवानामनाम माति नान्यत् विभकु + म य वा सास. ३. वृन्दिा वि. स.पिविरोधित पदस वा । स्वन्दनाइ मिन्धुः सोमः । इस रिमेमोमः सोनई पगाले प्रोस देताना सोनस बिमा नगा व इति दा विक. 1 अमि साम्य. नास्ति साम्ब ·ऋग्वेदे सभाष्ये [अ १, २, ५ १३ 'समानाधिकरणम् । तात्स्च्यात् तान्येनात्मान्तिकस्यस्य सोमोमविभक्तत्यर्थ । भाकारस्तु दप पूरणो या मयादों या भिवेत्येतेन सम्बन्धवितव्य मर्यादया भितेति । दिमश्य घ मद्य समानेऽहनि तस्मिन्नेय दाशुषे क्षरसि सम्प्रदाने चतुर्थीचते शरतिरत दानार्थ । यामानाय ददासि यद् दातव्य धन वा मायुः ॥ ६॥ वेवट० दाना भवसि' चित्रदी', सन्दमानस्य गोधनस्य सङ्के अन्तिक सति सद्य एव स्य यजमानाय धनम् क्षरसि ॥२॥ मुगल हे चित्रभानो पिचित्ररश्मियुक्ता विभत्ता' विशिष्टस्य धनस्य प्रापयिता असि । दृपान्त । थाकार उपमार्थ । यथा सियो नया उपाके समीपे जो अमि परोपर स्थित उरयादिप्रयाह विभजति तद्वत् । दाशुषे इविदत्तवत यनमानाय सब कर्मभूता वृष्टिं करोपि ।।६।। तदानीमेव क्षरसि यमग्ने पुत्सु मर्त्यमवा वाजेषु यं जुनाः । स यन्ता शश्व॑तीरिपः ॥ ७ ॥ यम् । अमे। प्रत्ऽमु । मर्यम् । आ । याजेषु । यम् । जुना । स । यता ! शश्वती । इप ॥ ७ ॥ स्यन्द० श्यम् दे अग्ने ! पृसु साप्रामेषु मर्त्यम् अबा पारयसि त्वम् । वाजषु भगषु च हरि रंक्षणा निमिराभूतेषु यम् जुना जुन गती । गछसि । प च प्रति हदीपि भक्षयितु . सीरयय । अथवा बाचिति तृतीयाथै सप्तमी । जुना इत्यपि चनाते । शुनाते ! सामयाद प्रीण नार्थ । अनैश्य व प्रीणयसीत्यर्थ । स यता यच्छतिदानार्थ । प्रयन्ता । अन्येभ्यो दाते त्यर्थ । अथवा यमु बन्धने । मारमनि निभा । रम्धेत्यर्थ । किम् । शग्वती भुवा भने पायिनी । अथवा यावत् (निष ३,१ ) इति यहुनाम। यही । का । इप अग्नानि ॥ ७ ॥ यकट० यम् त्यम् अग्न' सटग्रामेषु मर्यम् रससि, गम् बा तन प्रहिणोषि, स नियति बनि अम्मानि॥ मुहरा ६ अप्न' पृन्मु समामेषु यम् मर्यम् यजमानम् अदा सबसि रक्षसि । यम् पुरराम वाजेपु सग्रामपु जुना प्रेरयसि । स नरो यजमान शश्वती इस नित्या यानि यता नियातु समयों गवति ॥ ७॥ २ भाति सान' 11 सानाधिकरणबार । वास्थ्यात् भानानिकस्यस सोमप में विभा मयाया। भार पर मया गया था। समय च तासानेपानि यजमानाय निमगवन्य पदमार्ग निक ३ मास्तिक माग ४ नारित कि गानिमा मयो ( पाना २२,२६) वापि तु तु युधि इति युद्धे। रोड ५५ हे मध र संग्रामेषु य मनुष्य पान्यमि, तिमिरी व ( रा ३.४, TR भारतम् उभयत्र रियायाम् मिमि वा गुप । जुन गती प्रा । पाय 4 प्रायन याब 41 गाये। यमु गने परने र । यम् ममा जुना प सदाता भन्येभ्य , भारमनि निरभासपा भात भन्न पनि मतदान भरिपूर्ण परिष्यत् इति यो । राजापनपायिवार । रा रयत विभई मिादि मुग जन साम हिसिाम्य . - ·1 । सू २७, में प्रथम मण्डलम् नर्किरस्य सहन्त्य पर्येता कर्यस्य चित् । वाजौ अस्ति श्रृवापः ॥ ८॥ नकिः । अस्य । सुहन्त्य । परिऽरता । कर्यस्य । चित् । पाजः । अस्ति । श्रृवायः ॥ ८ ॥ स्कन्द० किञ्च नकिः अस्य नकिरिति निपातो नेत्यस्यार्थे । भस्येत्यनुदात्तत्वात् पूर्वस्याम् च्यादि- एस्य मयस्यान्वादेशः । नयस्य सय॑स्प है महन्त्य ! सहस्यन् ! अभिभदितः ! पर्यंता परिगन्ता माता। कः । सामादनिष्टः । नचैन कश्चिदनिष्टः प्राप्नोतीत्यर्थः । अथवा पर्येतति परिपूर्व पतिः सामान वधार्थः । न चास्य कश्चिद्धन्तेत्यर्थः । कयस्य चित् कस्यचिदपि । सर्वस्येत्यर्थः । किञ्च वाजः भई बलं वाऽस्य अस्ति भवति श्रवाश्या श्रवणीय प्रख्यातम् ॥ ८ ॥ बेङ्कट० यं त्वं समामेषु सहनशील ! रक्षस्थहिंसार्थम्, अस्य परितो गन्ता न कश्चित् अस्ति । यकार उपजनः । कस्य चिदपि । ससेनमसेन वान' कश्चिदभिभवति । श्रवणीयम् अग्नं च तस्य अस्ति शत्रुभ्यो जितम् ॥ ८॥ मुद्गल हे सहन्त्य शत्रूणामभिभवनशीलाग्ने ! यस्य त्वरक्तस्य यजमानस्य 'कत्यस्य चित् कस्यापि पर्येता नकिः माक्रमिता नास्ति । किञ्च भस्य यजमानस्य श्रवाय्यः श्रवणीयः वाज: बलविशेषः अरित ॥ ८॥ स बाज विश्वचर्षणिरवैशिरस्तु वरुता । विप्रेभिरस्तु सनिता ॥ ९ ॥ सः । वार्जम् । विश्वऽचर्षणिः । अभिः । अस्तु । तहता । विप्रेभिः । अस्तु । सनिता ॥९॥ स्कन्द सः प्रकृतोऽशिः वाजम् सङ्मामम् विवर्षणिः सर्वस्य इष्टा अनिः अश्वैः अस्तु तश्ता तरतिः प्लवनार्थः। प्लवनं च गमनम्, प्लबतर्गत्यर्थत्वात् । अस्मदर्भ गन्ताऽस्तु । समामे गरपाऽस्माकं नित्यं साहाय्यं करोत्वित्यर्थः। किञ्च वाजमिति सप्तम्यर्थे द्वितीया। ताररुथ्यादा वाग्छब्दयं मयाः शोशन्तीति यथा । वरुठेत्यपि तिर्बतेहिसार्यस्येदं रूपम्। सङ्ग्रामे सङ्ग्राम- स्थम् भस्मच्छयु दिसिताऽस्तु। किन्च विप्रेभिः तृतीयानिर्देशात् स्तूयमान इति वाक्यरोपः । मेधाविभिरम्माभिः स्तूयमानः अस्तु निता सम्मक्ता | कस्य । सामथ्यांदस्मत्स्तुतीनाम् * शस्माकमेव या॥९॥ वेङ्कट० सः समाम विश्वस्य द्रष्टा अश्वः अस्त तक्ता तारकः । मेधाविभिरश्वैः भस्तु समान संभक्का ॥१॥ 1.1. किच अस सायनुपाचवार पूर्वस्याम् कचि उत्तस्य मन्वादेशः । अन्वादेशेऽनुदात्तं स्यात् । हे सहन्त्य पह मर्षगै अभिभवे च । हे सहस्वन् मभिमविनः था । न चास्य मयंस अनिष्टः परिगता। नवैन कश्चिदनिष्टः प्राप्नोतीत्यर्थः । परेः इस वर्ष का।न चास कथिन हन्ता । कपस चिर स्यचिदपि । सर्वस्य वासेवकरय : किं च मन दल का गस्यारित च मवगीय प्रल्यातम् वि. २२. बानल वि' वा साम्ब, ३. भरणी वि'साम्ब. वि. ५५. समाम सर्वस्य द्रष्टा मश्वैरसइथं गन्ताद । ह मानतरणयोः, गतौ च 1 स समाम गाऽस्लाई निरर्ष सादार्थ रोतु । नानम् इति हो वा भम् । ताररप्या पदः । सप्रामस्थमसच्य दिनस्तु । चि मेधाविभिरस्माभिः स्तूयमानः महासमुनीना समच्या परसु विभक. । दुई साम्द. ६. व मूको. १-५, नास्ति 1 .

·। जागोपनिमारमा मनरामाने संबोधयनि सुमितअन्तरामन् ! यदुख्यो दिदि बुर विधा यशव माये ऋग्वेदे सभाध्ये [अ१, २, ३ १३० मुनला विश्वचर्षणिः सर्वमनुष्यैरुपेतः सः अग्निः अद्विः अधैः ,वाजम् संग्रामम् तहता तारपिणा अस्तु । विप्रेभिः मेधाविभिः ऋत्विग्मिः सहितः तुष्टोऽग्निः सनिता फलस्य दाता अम्तु ॥ ९ ॥ जबिोध तद्विविद्धि विशेविशे यज्ञियाय । स्तोमै रुद्राय दृशीकम् ॥ १० ॥ जरोऽवोध । तत् । विविट्टि । विशेऽविशे । यझियाय । स्तोमम् । रुद्राय । दृशीकम् ॥१०॥ स्कन्द० अग्रेतिहासमाचक्षते- अग्निः स्तूयमानः शुनश्शेपमुशव- -'रद स्तुहि, रौद्रा हि पशवः' इति । स तं प्रत्युवाच- 'नाहं जानामि खं स्तोतुम् त्यमेवैनं स्तुहि, इति । तदेतदनयोच्यते 'जरादोधेति । जरा स्मुतिः जरतेः स्तुतिकर्मणः (तु. या. ४,२८)। तां यो बुध्यते बोधयति देवान् होतृत्वासनराधोधोऽशि, तस्य सम्बोधन हे जग़योध! तत् विविढि विदेः ज्ञानार्थस्यैद रूपम् । तच्छन्दश्रुतेर्योग्यार्थ- सम्बन्धो यच्छन्दोऽत्राध्याहव्यः । यद मामवोचः तत् त्वमेव येसि । अथवा विविढीति विल व्याप्ती इत्यस्यैतड्पम् । अयं च 'वेषः' ( निघ २,१ ) इवि कर्मनामसु पाप्रापानी चारयावजत्वात्। कर्मणि च करोत्यर्थस्य सम्भयात् करोत्ययोऽपि, न न्याप्त्यर्थः एवेति गम्यते । तत् कुर्वित्यर्थः । किं तत् । उच्यते । विशेविशे यज्ञियाय सर्वश लादथ्ये चतुर्थी । पावान कश्चिन्मनुप्पो यज्ञाहोऽई वान्यो या पक्षस्य कतां तस्य सर्वस्पार्याय । स्तोमम् रुद्राय रदार्थम् । कीदृशम् । दृशोकम् दर्शनीयम् । अथरा यज्ञियायेत्येतद् रद्रायेत्येतेन समानाधि- फरणं न विशेविशे हत्येतेन । विशेविशे इति पष्टय चतुर्थी । समनुष्याणां यज्ञाय रहाण स्तोममिति । यास्मस्तु (तु या १०,७) रोरूपमाणत्वादी अग्निरेवान रद्दशब्दनोच्यत इति ग्याचष्टे ! वर जराबोघेति आत्मन एवान्तरात्मन इदं सम्बोधनमिति व्याख्यातव्यम् । स्तुत्या सुर्ती योयित.! अन्तरात्मन्! यदुश्यते तद् विविदि । किं तत् । सर्वमनुष्याणां यज्ञियाय वेङ्कर० स्तुत्या देवानां योषितः! स्तोत-! तत् जानीहि मनुष्यस्य यज्ञियाय स्तोमम् रुद्राम 'दर्शनीयम् । अत्र यास्कः' (१०,५९८ )-'अमिरपि सद उच्यते ।xxx 'जरा स्तुतिः जरते स्तुतिकर्मण. ता 'योथ तया' बोधयितरिति वा । तद्विविद्धि तत् कुछ। मनुष्यस्य मनुष्यस्य यननाय स्तोम रदाय दर्शनीयम्' इति ॥ १०॥ 3-1. परदाना वि. २-२. जर रस्तुतौ । जरा स्तुनि यो कुपो बोधयति देवान् दोहरात् सः । जरायो। भ म यन्नाम् अवोच. तत् त्वमेव मेस्मि विष्ट व्याप्ती । भयं च देषः इति कर्मनाममु पाटात् नाना र भाल्यान त्याच मी च कौत्यर्थरय समवान् करोत्योऽपि । तरकुरु । यो या पविन्मनुष्यः यज्ञाई: अह या भन्यो वा तस्य सर्वरदान नरसा नायम् । सनातन (भि.)। रावतीत्यर्थे । एतदर्थ एन मागण्यां पगनी' (पा ५.२१)। परम (२)। यशियः । यताः । यतिपाय राति या नमसरन्यो । कति अामिरे । राईमनुम्या या रूपमाणसादमिरेव प्र. यारकः । स्तुति नाम् विभ. त्यिदः । यः साम्य". योगाद साम्ब". १-१. नास्तिक बाचा साम्प, मोममाय इति ॥ १०॥ ३.1. नास्ति ·सू १७, म ११] प्रथम मण्डेलम् मुगल हे जराबोध जरपा स्तुत्या बोध्यमान । अग्ने' विशेविशे तत्तद्यजमानरूपप्रज्ञानुग्रहार्थम् यज्ञियाय यज्ञसम्बन्ध्यनुष्ठानसियर्थम् तत् देवयजनम् विविड्डि प्रविश । यामानोऽपि रुद्राय कराय अग्नये तुभ्यम् दृशीवम् दर्शनीय समीचीनम् स्तोमम् स्तोत्र करोतीति शेष ॥१०॥ इति प्रथमाप्टक द्वितीयाध्याय नयोविशो वर्ग ॥ स नो महाँ अनिमानो धूमकेतुः पुरुश्चन्द्रः । धिये वाजाय हिन्वतु ॥ ११ ॥ स । न । महान् । अनिऽमान । धुमऽकैतु । पुरुञ्चन्द्र । धिये । वाजाय । हिन्वतु ॥११॥ स्कन्द 'स भमि न भस्मान् महान् अनिमान अनियत मान यस्य सोऽनिमान । नियत परिमाणपति । धूमकेतु केतु पताकोच्यते । धूम पत्राकास्थानीयो यस्य स धूमकेतु । अधा 'केनु (निघ ३,९) इति प्रज्ञानाम । धूम केतु ज्ञान यस्य स धूमकेतु । धूमेन ज्ञायत इत्यर्थ । पुरश्चन्द्र 'पुरु' (निघ ३,१) इति बहुनाम । 'चन्दयन्दते कान्तिर्मण' (मा ११.५)। बहूना कान्त । धिये प्रज्ञापै, कर्मणे वा यागाल्याय याताय अदाय श हिम्वतु । हिन्वति प्रीणनार्य । प्रीणयतु । अग्निना हि प्रीण्यमाना वय सुख प्रज्ञा यागम् मन च प्राप्नुम' ॥१॥ वेङ्कट० स मसान् महान् निमानवजित " धूमकेतु पहना कमनीय कर्मणे अशाय च पहिणोन ॥११॥ मुगल स भग्नि न भस्मान् धिये कर्मणे दानाय अनाय च हिन्यतु भीण्यतु । कीदश । महार गुणाधिक अनिमान निमानदभित । अपरिच्छिन्न इत्यर्थ । धूमकेतु धूमेन शाप्यमान ' पुरुषद यहुदीप्ति* ॥1॥ स रेयाँ ईस विश्पतिर्देव्यः केतुः शृणोतु नः । उक्थैग्निर्वृहद्भानुः ॥ १२ ।। स । पान्ऽइन । विश्पति । दैz । बेतु । शृणोतु । न । उक्थे । अनि । बृहत् भानु ॥१२॥ स्कन्द सरैवान् धनवान् इव विसति पिशो मनुश्या वेषामपि पतिपिश्पति राता । यथा धनवान राता सर्वाधिनाम् पदममितानि सम्पादयन् । देव्य देव देवेषु या भनो दैन्य । के प्रभानसाव कती वा सर्वस्य कर्मण शृणोतु न उक्धे द्वितीया एपा तृतीया। उपपानि शस्त्राणि अग्नि बृहद्भानु महादीप्ति ॥१२॥ 1 नानोपनि २२ सोऽग्निरलाई महान् । अनियत माने यम्य स अनियतपरिमा। । केतु पनाका । धूम पतारामन यो यस स तुमाने या। पून यो जायते सपति वा । 'उरु पिस तुप पुरु' ही वहौ। चदि भास्पदने । गहना कान साथै पारस्याप मो वा भन्नाय च प्रीयतु । भोपिया' इति, यो म' इति ना। नु प्रती । तुपा। भीमना प्रयना । वर्ष मुरे प्रिय मा व मजुयान वि कु. जीपमा साम्य'. १३ नास्ति वि'. . अमि सामा ५ मानवान मकु साम्य 44 स भन्मना राग सर योजना घेतानि पारयन् । देव देवभवो पा प्रज्ञानमार वर्मा वा गृपन महर की प्रतिमानि । रिति समि मिन् । दायमानमाशयमुपन् । एतानि मत्वाऽनपान भदाय सार निभानमा साग ·ऋग्वेदे रामाध्ये [१, १२, व ३४ वेङ्कट० स पनवानिव मनुप्यराज देदाना प्रशानभूत । भूगोत मसान् क्रियमाणै खोरै अनि महातेजा ॥ १२॥ मुगल स अग्नि उक्थ स्तोत्रै युक्तान् न' मसान् शृणोतु । पृष्टान्त'-रेवानिव यया हो धनवान् राता वन्दिना स्तोत्र शृणोति वदत् । कौडा । विपति प्रजापालक देव्य देवाना सम्बन्धी केतु दूतवज्ञापक बृवानु प्रौदरश्मिः ॥ १२॥ नौ महद्भयो नमो अर्भकेभ्यो नमो युम्यो नम आशिनेम्पः । यजाम देवान्यदि शराम मा ज्यायसः शंसमा क्षि देवाः ॥ १३ ॥ नम । महत्ऽभ्यं । नर्म । अर्भकैन्य । नौ । युवऽभ्य । नम । मशिनेभ्य॑ । पाम ! दे॒वान् । यदि । शक्तवाम । मा । ज्यायस । शसम् । आ । वृक्षि । देवा ॥ १३ ॥ स्कन्द० इति प्रार्थित अग्निस्तमुवाच- "विश्वान्नु देवान् स्तुहि इति । स तान् ‘नम' इत्यूचाऽस्तोत्" (तु ऐदा ७,१६), 'देवा इयामत्रितयोगात् प्रत्यक्षकृतोऽय मन्त्र । नम महद्य वृरेम्य युप्मम्यम् । नम अर्भकेभ्य अल्पनामैतत् (तु निघ ३,२)। अल्पेश्य । बालेश्य इत्ययं । नम युक्भ्य तरणेभ्य । नम आशनेभ्य न्याप्तृभ्य परिवाना तारुण्यद्धयरक्षणयोयोरपि वयसोन्याप्त स्वादामसपरिवग्यो । मध्यमवयस्केन्यो पैत्यर्थ । कुत एतन् । द्वयोरधिकारादस्य च वयस परिशिष्टत्वान. (तु स्व [या ३,२०) । किन यजाम देवान् यदि शनवाम मविगुणयागस्य दुकरत्वाद् एयमाह यदि शम रामेति । यत एवमतो प्रवीमि-मा ज्यायस युद्धतरस्य दीर्घतरस्य पा थायुप शमम् आशया प्रार्थना वा आ वृद्धि दृश्यतेश्छेदनायवेद रूपम् । बहुवचनस्य स्पाने इह परययनोत्तमपुरबकवचनम् । मा छैन यूप हे देवा । । मा मे भायुए प्रार्थनामपहाई, दत्त मे दीर्घमायुरित्ययं । अथवा वृक्षीति स्वार्थ एवोचमपुरष । भा इत्येप । थीत्येतस्थामाह। मारमनो दोसायुष प्रार्थना विडियासम् । भविच्छेदेन सवतमायु प्रार्थये । भवन्तश्च ययाप्रार्थितमेव मे देयासु इत्यर्थ ३ || याङ्कट० नम महाशरीरम्प । नम भल्पदा रेम्पश्च। नम युवभ्य मृद्धेभ्यश्च । देवान् एव पनाम"। अभ्युदयस्य भभिराई देवा । मा अहम् ऋषि । माशादा मह मिराशो मा भूमिति ॥ ३॥ मध्यमपुरष शता पेट वृवविश्दनका। ११ नमो वृद्धम्म तपस् २ प्रगभूत सादर ३ नास्तिवि धनविदाधुभिभ्यिो युमभ्यम । नमो गरेम्द । नमस्तरुपेभ्य । नमो व्याप्दृश्य पग्निभ्या या । तारण्यात एशायारारि वयम् । भाग्ना तेभ्यो मध्यनरपरकम्य । इयोरविकारात भर वरम परिशिवाचार। परम देशान् पर मान । अापण दुसरया यदि राजवाडे । या एवमती नवीमे--मा सतरायुष दर तरम्मथो या आमचा हे देवा । वस्तू हैदने । यस स्थान व्यत्ययेन निम् । मा रेस मा में भाएप प्राचार ममदार । दस में आयु । सथ पत्र का मिथ् । मा महामनी दीयु प्रार्थना विस्मम् मरेन सत्तमः प्रायमान थाना मे देवाय विभकु 1 परिवानामा साम्यवाद साम्य Teng' पराग . याम मको . भारित साम्प 1. नाहित स्प लामयापार ·प्रथमं मण्डलम् सू २८,१] मुद्गल० ममिना प्रेरितः शुनाशेपः विश्वान् देवान् शनया तुष्टाव । नमः महद्भपः गुणैरधिकम्यो देवेभ्यः । नमः अर्गकेभ्यः गुणैन्यूनेभ्यो देवेभ्यः, नमः युवभ्या तरुणेभ्यो देवेभ्यः । नमः आशिनेभ्यः वृद्धेभ्यो देवेभ्यः। यदि शानदाम कचित् धनादिसंपत्त्या शक्ताश्चेत् तदानीम् देवान् यज्ञाम । हे देवा.! ज्यायसः ज्येष्ठस्य देवताविशेषस्य आ सर्वतः प्रस्तम् शंसम् स्तोन्नम् मा युक्षि भई विच्छिन मा कार्पम् ॥ १३॥ इति प्रथमाष्टके द्वितीयाध्याये चतुर्विशो वर्गः॥ । । । [२८] यत्र ग्रावो पृथुवुन ऊो भौति सोतवे । उलूखैलसुतानामवेविन्द्र जल्गुलः ।। १ ।। यत्र ! ग्रायो । पृथुऽव॑तः । ऊर्षः । भवति । सोतवे । उलूखेलऽसुतानाम् । अब । इत् । ऊँ इति । इन्द्र। जल्गलः ॥ १॥ स्कन्द० 'ऐन्द्रश्चतुर्पयः परः' (तु. बृदें ३,१००)। 'इन्द्रदेवत्योऽयं चतुर्भच: 'नमो महद्यः' इत्यस्याः परः। वियुक्तपाशः शुनशेप एतेन चतुर्कचेन सोमं जुहाव । परेणोलूपलमुसलेनामिसुधाव। अन्रयया होणकलशमध्यपनिनाय । यथा वियुक्तपाश शुनश्शेपमधिकृत्य प्राहाणं भवति-"समृविज ऊचुः-स्वमेव नोऽस्याः संस्थामधिगच्छेति। अथ हैतं शुनदशेपोऽजःरावं ददर्श । तमेताभिश्चतराभिरभि- सुपाय 'यचिद्धि स्यं गूहगृहे' (क १,०८,५) इति" (ऐवा ७,१५) इति । पुरासां चर्चामुलखलमुसला- देवतात्वादुलूखलमुसलेमाभिमुषावेति गम्यते । “अथैनं द्रोणकलशमभ्यवनिनाय 'उच्छिष्टं चम्बोर्भर' (१,२८,९) इत्येतयर्या । अय हास्मिन्नन्वारब्धे पूर्वामित्वतभिः सस्वाहाकाराभिर्जवासकार" (ऐना ७,१७) इति । या यज्ञे अभिषवमात्रा पृथुबुनः हस्तेनोप्यमाण ऊर्ध्वः भवति सोतये सोमाभिषवार्थम् । यत्रेति श्रुतेस्तनत्यध्याहार्यम् । तत्र उलूखलमुतानाम् द्वितीयाथै पट्येपा। पटीश्रुतबैंकदेवामिति शेषः । दलबलसुतं सोमम्, उलखलसुतस्य वा सोमस्यैकदे॒वाम् । अप इन इन्द्र! जल्गुलः भवेत्युपसर्गो जल्गुल इत्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यः। जल्गुल इत्येतच गिरखे- यद्लुगन्तस रूपम् । इ इति पदपुरणः । हे इन्द्र! अव सगुलः अत्यर्थी पुनःपुनर्ग भवगिर पिजत्यर्थः । अधिषवणफलकयोरेव सोमोऽभिपूयते नोसूराले । तनाभिधानात, तदाकार- त्यान, सत्कार्यकरत्वाद् वा उहषलशब्दः ॥१॥ - 1. नास्ति वि मैं. २. भास्ति वि स कु. ३. लखले मुसान्द. ४-४, पति पड्मिरक्तम् । यत्र बजे अभिपवना विस्तीची मागः इनोद (१)माण कवों मवति सोमाभिश्वार्थम् । तर उनलमा सोममत्यर्थ पिन । पुनःपुनः पिब इति वा । गृ निगरणे । प्रतिपूलाधोजपूर्वलात् । क्रियासमभिहारार्थ यगन्तम् अवगुल: इति । 'सन्यडोः' (पा ६.१.१) इति रित्वम् । 'गुणो यदुकोः' (पा ७,४,८२) इति गुगः । उरणपरत्वम्, 'उदोस्वास्थ' (पा ७,१.१०२) बहुलं छन्दसि' (पा ७.१,१०३) ही उत्त्व विभ कु. शियर्थः साम्व. ५.५. उलूबलसामाभिश्वस्थाभिधाना उदललाम्दान्यः 'मानाम्' इत्यत्र व 'यचिद्धि व गृहे' इत्या व तदाकारत्वात् तसायंकरसाद का भविषपशफल कयौरापिपाणतत् प्रारमनानामिति व्याख्यातव्यम् साम्य, ·१८२ ग्देदे सभाष्ये [भर, अ२,६२१ वेड्र० यसिन् यज्ञे अभिपरप्राया पृथुमूल भाहननप्रकार ऊर्चमुख भवति सोमाभिषदाय । तय उलयर सुतान् सोमान् इद त्वम् अव जल्गुरु अयगिर पिच ॥ १॥ मुहल० यर माया' इति नवचं पञ्चम सूकम्। 'शौन शेपम् । भाद्या' पडनुष्टुम । 'भायनी' इत्याद्या तिम्रो गाय य । 'आद्याश्वतन ऐन्द्रय' । ततो द्वै उलूपदेवरये । ततो वे उसूबर मुसरू देवत्य" । अन्त्याया 'उनिउटम्" इत्यस्या हरिश्चन्द्राधिपवणधर्मसोमानामन्यतमो देवता ॥ हे द्र' या यस्मिन् अझ सवे कर्मणि सोतवे अभिपदार्थम् ग्रावा पाषाण पृथुबुन स्थूलमुल ऊर्च उन्नत भवति । तस्मिन् कर्मणि उलूसलसुतानाम् उलूखलेनाभिपुताना रसम् अव इत् स्वकीयत्वेनावगत्यैय जल्गुल भक्षय ॥ 1 ॥ - यत्र द्वापि जयनाधिपवण्या कृता । उलूखैलसुतानामहिन्द्र जल्गुलः ॥२॥ यत्र ! द्वोऽइव । जघना । अधिऽसपन्या । कृता। उर्खलऽनुतानाम् । अव । इन् । के इति । इन्द्र । जलाल ॥२॥ सन्द० यत्र यज्ञे 'द्वौ इव जघना यथा मैथुनकाले स्त्रीपुसजघने एवम् अभिपक्काले परस्पर सम्पर्को अधिपवण्या प्रथमाद्विवचनस्यायमाजादेश । भधिषवण्यो मागणी कृता कृतौ । तत्र उत्प खरसुतानाम् हत्यायुक्तार्थम् ॥ ३ ॥ येङ्कट० यत्र की इस नयनौ मधिपवणफलके विस्तीर्ण अध्वर्युभि कृत 'प्रतिमुखा पुरस्तात् समापिरत पश्चात्' (आपश्री ११, १.३१) इत्यधिपवणफरकयो ' सूत्रमिति ॥ २ ॥ मुद्गल० मन मस्मिन् कर्मणि अधिपवण्या उभे अधिपवणफलके ही दब उघना द्वौ जघनस्य प्रदेशाविव कृता विस्तीर्णे वृते सपादिते । अन्यत् पूर्ववत् ॥२॥ पत्र नाथुपच्य॒वमुपच्यूयं च शिक्षते । उलूसंलसुतानामविन्द्र जल्गुलः ॥ ३ ॥ पर्न । नारी। अपञ्च्याम् । उपऽध्ययम् । च । शिक्षते । उखेलऽसुतानाम् । अा | इन् । ॐ इति । इन्द्र । जल्गुट ॥ ३ ॥ २-२ शुन शेष का . आगिर साम्य कु, या निदरा एप वि, वा शिर भवि', मवाशिर 8 १३ आरितइत्रतामृणामिदा देवता में ५४ तनन्तरमारिन्यौ उदाएक्लासलोभयरेवताक में ५ नास्ति सिमें ६६ नास्ति शिम ७. अधिषणालययावाणी कृतौ । भौविभके आवे । समापियवा काम्या ( यवग्याच्या निम ) गुतमपिक विम कु ८८ अद्यापि हा विमा मुम्मे पुरम्मत् समाने पारिवारित साम्य छ प्रतिमुसे पुरस्तात् समापिकने पशान्तिविश्वणफलके या (१) को ". नाति निमे ९१ प्रति ·प्रथम मण्डलम् सू २८,411 स्कन्द 'नारी इत्येतालुसोपमा । यग्र पसे, मैथुनकाले रखजधने नारीर पुरुपाय, एकोऽभिपरप्रामा इतरस्मै प्राण अपच्यवम् उपत्यवम् च यदतिर्गत्यर्थः । अपगमनमुपगमनम् च शिक्षते ददाति । भागन्छ युपगच्छति चेत्यर्थः । तत्र उलूखलमुतानाम् इत्याद्युक्तार्थम् ॥ ३ ॥ चेङ्कट० यन अभिवप्रवृत्तं पावागं दृष्ट्वा स्त्री भरि प्रवेशकौशलं निर्गमनकौशलं च शिक्षते ॥ ३ ॥ मुद्गल० मा पस्मिन् कर्मणि नारी पनी अपत्यवम् शालाया निर्गमनम् उपत्यवम् च शालाप्रातिश्च शिक्षते भभ्यासं करोति । अन्यत् पूर्ववत् ॥३॥ यन्त्र मन्या विघ्नतै रश्मीन्यमितवा ईव । उलूखेलसुतानामवर्द्विन्द्र जल्गुलः ॥ ४ ॥ यन्त्र । मन्याम् । विश्वमते । रीन् । यमित ऽईव । तुटूर्खलऽसुतानाम् । अब । इत् । ऊँ इति । इन्द्र । जल्गलः ॥ ४ ॥ स्कन्द० या यज्ञे मन्याम् भगिपवनावाऽय मन्या उच्यते सोमस्य मथितृत्वात् । है विवभते विवतन्यद्गुलोभि । कथम् । रहमान यमितवा इव अश्वरश्मीनिया नियन्तुमश्वान् । अथवा दधिमन्थनरजूदाइ । तृतीयाथें द्वितीया । यया दधिमन्यानं नियन्तुं रज्जुभिर्दनीयुस्तद्वदित्यर्थः । वर उलूखलगुतानाम् इत्यायुक्तार्यम् ॥ ४॥ बेहट यस्मिन् यज्ञे सोमाभिपवाय मावाणं धारयन्ति रस्मीन इस अश्वानां यमनाय तन उलूनरमुतानाम् इति ॥1॥ मुद्गल यन यस्मिन् कर्मणि मन्याम् भाशिरमथन हेतुं मन्यानम् दिवधते वियन्नन्ति । रप्टान्तः । रस्मीन् अश्वबन्धनार्यान् प्रमहान् यमितदा इब नियन्तमिव । अन्यत् पूर्ववत् ॥ ४॥ पञ्चिद्धि त्वं गृहेह उलूखलक युज्यसै । इह द्युममं बढ़ जयंतामिव दुन्दुभिः ।।५।। यत् । चित्। हि । त्वम् । गृहेऽगृहे । उदखलक । युज्यसे । हह । घुमत्तमम् । यद । जयंताम्र । दुन्दुभिः ॥ ५ ॥ स्कन्द० 'उत्सलस्य हे गे' (तु. बुद्दे ३,१.१) " एते प्रचौ उलुबलदेवत्ये । यत् चिन् यद्यपि हि इति पदपूरणः । त्वम् गृहेगृहे उलूरालक! युज्यसै मीयाद्यवधातार्थम् । यद्यपीति वचनात तथापीत्यध्याहार्पम् । तथापि इमिपा शुनशेपेन सोमागिपवाय नियुक्तम् द्युमत्तमम् दीप्तिमत्तमम् बद् शब्द कुरु । कथम् । जयताम् इद राज्ञाम् इन्दुमि वादिनम् । समामे हि ये जपान्त रोपां दीतिमद् दुन्दुभिर्वदति नेतरेषाम् ॥५॥ . 1-1. नास्ति विम कु. २-२. अपगमनमुपगगन च ददाति । च्यु गनौ। शिक्ष दाने । भरगच्छत्युगप्रति त्यर्थ । तत्र सोम वि वि भ कु. ३-३ अभिष्वयाशा विवानि महीमि. । भघरदमान नियतुमचानिव । सोमस मथितयार पारा मन्याः दधिमन्धनरा । टामिमो. अम्मौ । यया दार्थ मन्थानेन नियन्तु रज्जुमि भयुद्धसत् । तत्रोवरमुत्र किन कि म कु. 1 अन्त' रश्नी साम्द १. मभिवाय साम्ब कु ममित्वमा साम्द ५. दमनात् रपं. ७.७. यद्यपि गृहेगृहे हे उलपल माझाचन तार्थ युज्यने तयापि इद मया सोमाभनय युवमयन् दातिमध्म या गद गुरु 1 या उपना राज्ञा इभि आदि: वि कु. । नाति साम्य. ६. नास्ति विर ·ऋग्वेदे समाप्ये [अ १, अ २, २ ३५ घटयदि अपि हि लम् उपल! सर्वेषु गृहेषु युज्यरो इह अपि दीसतमम् वा मुसहनाभिहत । यया जयताम् दुन्दुभिः ॥५॥ मुगल है रहसरक! यन् चिद्धि पद्यपि तम्' भवघातार्थम् गृहेगृहे युमसे तयापि इद वैदिकामगि तीनमुमलपहारेण द्युमत्तमम् भविशयेन दोप्त प्रभूतध्वनियुक्तशब्दम् वद । दृष्टान्त । अयताम् इव उन्टमि यथा युद्ध व्यं प्राप्नुषतां राह्य दुन्दुभिः महान्त पनि करोति हद्वत् ॥ ५ ॥ इति प्रथमाष्टके द्वितीयाध्याय पञ्चविंशो वर्ग ॥ यस्माद मृत स्म ते वनस्पते चातो वि वात्यमित् । अयो इन्द्राय पातवे सुनु सोममुलूखल ॥६॥ उत । स्म । है । वनस्पते । वात । वि । वाति । अम् । इत् । अमो इति । इन्द्राय । पातवे । सुनु । सोमम् । लखल ॥ ६ ॥ स्कन्दः 'उत इति पदपूरण यस्माद वा । स्म इति तु पदपूरण एव । वनम्पते इति 'अयापि तद्धितेन स्नवनिगमा भवन्ति । या २,५) इत्येवं वनस्पतिविकारस्योलूरदरस्या- भिधानम् । यस्मात् ते तव हे वनस्पतिविकार, वृक्षावस्थायाम् बातः विवानि वाति रम सामान कम्पनार्थ । रट् च भूते झाले । यातो विविधमकम्पयदित्ययं । किम् । अप्रम् । इन दस्तु पदपूरणः । अयो भयमपि पदपुरण 1 टस्मात् इन्द्राय पातवे पानुम् इम पास्यतीत्येवमयंम् । मुनु सोमम् है उसल, वात इन्द्र. स यस्माद् सृक्षायस्थाचा मप्रकम्पनेन तदोपतान् , तस्मात् त्वमपि प्रत्युपकारायं तत्पानाय सुनु सोमम् उलखलेत्ययं । अथवा बातो वि वात्यममिति निघयोजनत्वमिति प्रतिपाद्यते । एतदुन भवति । पृषावस्थाया दातेन चल्यमानमम दिप्यन्यत्राविनियुक्त नि प्रयोजनमासीत् । इदानी । महति प्रयोजन इन्द्रपानाय सोमामिषवे विनियुक्तमसि । तस्मात् सुनु सोमम् उलूम्बलेति ॥ ३ ॥ वेलूट० वृक्षविकारस्प वृक्षयन् स्तुतिः । अपिच ते वनस्पते! बात दप्रमादा । तया सति इन्द्रस्य पानायम् मुनु सोमम् उलूखर ॥ ६॥ मुगल० उत अपि च हे वनम्पते ठस्पतरूण घृक्षते अयम् इत् दय पुरत एवं बात विवाति म्म स्वरोपेतमुसरहदायुर्विशेषेण • सरवि खलु । अथो अनन्तरम् है उन्यत इन्दाय इन्द्रोपकारार्थम् पातने पातुम् सोमम् मुनु सोमामिपर्व कुर ॥ ५ ॥ 1.नास्ति दिए २. 'रानम् विपरपं. है युन्य स साम्ब कु ६. बनस्पतिवियर उमष्ट ! सोन्याय के क्रियते । शनि मगना भाति' इत्येवम् । यमाटरा इश्वगाया गाविषमरम्पयर सादिन्द्रस्य पातुम् अधिः मदनम् ।। पिता प्रापोवा : वा गविग नयो कपने च । 'र से' (पा ३,२,११८ ) । मो बानि स । रमले नामित मिशानात् तत्र सम तदाकारलापारावण सम्का म पनि मप्रतिपयले गरे स्पेन. ('म तन दि 4) बाढ रद र बम समयमा पनि माटीका नमन ती प्रथा सेन सुनु । पार्यो। बम्परम २ मिन्दर मिरत नियम (RER) नानिमा 4. 'यम् इदम्बीही या दि ८. साम. अग्रम् एवं चत्यती दि . नास्ति ·प्रथम मण्डल र २८, आयजी वाजसातमा ता [ञ्चा विजभृतः । हरीडवान्धासि वप्रीता ॥ ७ ॥ आयजी इत्योऽयजी। वाजऽसातमा । ता । हि । उच्चा । विऽजर्भूतः । हरी हवेति हरी इव । अन्धौसि । बसंता ॥ ७ ॥ वाजसातमा स्कन्द है पर मुसलस्य च 'उनलस्य , (न. दृदे ३,१०१)। उभयदेवते इत्यर्थः । वा गुच्चेति तच्छन्दाद् यादोऽनाध्याहायः । ये उलूखसमुसले आमजो. मर्यादया यादृणी । भवघातद्वारण यागस्य कर्तृणी इत्यर्थः । अवधाववेलायामवस्य सम्भक्तृतमे । ता हि हिशब्दः पदपूरणः । से उच्चा उचैः विजर्भूतः हरतैर्यलुगन्तस्य कर्मणीदं व्यत्ययेन परस्मैपदम् । मुसल उत्क्षिप्यमाणे पुनःपुमविहिपते । अथवा दिशब्दो यस्मादर्थ एव । एवन्तु योजना-मर्यादया यणी अनानां च सम्भक्तृतमे उलखलमुसले । कस्मात् । यस्मात् तत्र उच्चैः पुनःपुनर्विहिये। इति । किं कुर्वाणे । हरी इव अन्पासि षप्सता हरी इन्द्राश्वौ वसतिरत्तिका (न.निघ २,८) । यथा हरी यज्ञे स्वभागं धाना भाजीपं च भवथतः एवमवघातवेलायां चरपुरोधाशलक्षणान्यहानि भायती हषीपि अपनवी इत्यर्थः ॥ ७॥ वेङ्कट० उलूपलमुसलयो भवः । प्रायटये भवानां संभकृतमे ते हि उचैः विद्वियेते, अश्वी इच धान्यानामवहननकाले भन्नानि भक्षयन्तौ ॥ ॥ मुद्गल में उल्लखलमुसले आयजी सर्वतो पज्ञसाधने वाजसातमा अतिशपैन मापदे ता दिते सल उम्दा प्रौढप्वनियथा भपति तथा विजर्मतः विशेषेण पुनःपुनः विहारं कुरतः । दृष्टान्तः । अन्यासि मनानि चणकादीनि खायानि यसता बसन्ती हरी इव इन्द्रस्यावाविव ॥ ७ ॥ ता नौ अद्य वनस्पती ऋष्यावृष्वभिः सोभिः । इन्द्राय मधुमत्सुतम् ॥ ८ ॥ ता। नः । अथ । वनस्पती इति । ऋष्यौ। ऋष्वेभिः । सोऽभिः । इन्द्राय । मधुऽमत् । सुतम् ॥८॥ - 1-1. उत्तखलमुसले भायजी मर्यादया यशी अवघातदोरेग पागस्य कर्तुणी । भयानलायामन्नस्य भक्तृतमे। हे उच्चैः पुन-पुन: विहियेते। हिः यस्माद का। यमाते तोध्यविडियो तस्मान्मर्यादया पट्टणी इनिः- पुरोदाशावपातनानस्य संभत्तमे च । इन्द्राश्वाविर । तौ या धाना ऋजी पवमानं भक्षयनः तबदवपातकाले चरपुरोडाशादीनि बम्सतः । मा भक्षणे 1 शता सुश्च । ''(पा ६,९,१०) प्रति दिः । 'हस्यः' (पा७,४,५९) 'इलादिः शेषः' (पा ७,४,६०) च । 'अभ्यासे पर्च' (पा ८,४,५४ ) इति बसवम् ।दा । विर्भूतः इति । ये हम् विहारे । 'भातोरेकायः' (पा ३,१,२२ ) इति यङ् । 'योऽपि च (पा २,४,४ ) पनि हुन् । 'सन्पोः' (पा ६,९,१) इति दिः । गुणो यड्कोः' (१७,४,६२) 'उरण रसरः' (१ १,२,५९) 'पुरोइनुः' (पा ७,४,६२) 'अहोरान्दति' ( पारा ८,२,३२) इति कई सिध्यति विम कु. शासतिर साम्ब, इति साम्ब शोधः. २. नास्ति साम्ब कु. ३. समामतृनमे ल समामतृतमे साद' वि. P. नामावान का नामपान विसप धन्याना.वि. ५. विमै ·प्रदेदे सभाष्य [अ१, २, ६ सन्द प्रत्यक्षतोऽय मन्त्र । ऋषाविवि नामन्त्रणम् । भर यच्छ दमध्याहत्त्यैकवाक्यता नेया। ये वो 'मध्व' (निघ ३,३) इति महवाम | महती ता ते न भरमदर्थम् अय है वनसता! वनस्पतिविकारभूते' उलूपर मुसरे। मवेभि महनि सोतृमि अभिषोमि मरिम सह इन्द्राय मधुमन् स्वायुवम् भन्नम् सुतम् अभिपुतम् ॥ ८ ॥ पेट तो न अप वनस्पनी' महान्दो महदि सोवृभि प्रादमि सद्द इन्द्रार्थम् मधुमन् अन्ध पुनम् । परोगोपत्रमा प्रत्यक्षापवर्गाश्च मन्त्रा भवन्ति विपरीवाश्च इति ॥ ८ ॥ मुगर अन्य अस्मिन् कर्मणि हे वनस्पना उलूपयमुसलस्पो ता ती युवाम् ऋष्यभि दर्शनाये सोतृमि अभिषयहतुभि सह ऋप्वी दर्शनीयो भूत्वा इन्द्राय इन्द्रार्थम् मधुमत् माधुर्योपेत सोमव्यम् न यस्मदीयम् मुतम् अभिषुतम् ।। ८॥ उच्छिष्टं चम्बोमर मोमै पवित्र आ सृज | नि धेहि गोरधिं त्वचि ॥ ९॥ उत् । शिष्ठम् । चम्बौ । भा । सोमम् । पवित्र । आ । सृन । नि। धेहि । गो ।अधि । स्वचि॥ ९॥ सन्द० 'अनापतिम् हरिश्चन्द्र चर्म वाऽत्या प्रशमति' (तु ऋ अनु १,२८)। अधिषरण चर्म इममा सूनात्या प्रशसति । अधिपवणधर्मदेवतेत्यर्थ । केपितु 'कर्म वाऽन्त्या प्रशसति' इति परन्ति । ते र यान्यसागृधि कर्माणि 'मर मासा निधेदि' इति पापा स्तुति मन्यन्त । तद्द्वारण या या कर्मण । प्रजापति हरिश्चन्द्रमित्येतत्तु प्रतापतईरिश्चन्द्रसान्यतरस्योमयोर्चा अत्याधि प्रामाया असम्भवाद् यथोर वत् पर्येव्यम् । "अर्थन द्रोणकशमभ्ययनिनाय 'उत्तिष्ट चम्योर्भर' इयेतयचा' (ऐना ७,१६) इति प्रत्यक्षत्वाछुवे सोमप्रशमा यमस्या चो न्याय्यतर दृश्यत । तया घ देवताकार आह-'वर्माधिपणाय वा सोम याऽन्या प्रशासति' ( वृद ३,१.१) इति । दो भरेत्याग्यावेन सम्बन्धयितव्य । शिष्टम् अनुपयुक्तम् चम्या द्विवचननिर्देशाद धिपपणा मा चमूरच्यत । पञ्चम्य) पष्टी। पीनिर्देशादा सकाशादिवि धाग्यदोष । भाषपदणफरकाम्याम् अधिषवणरलकयो; सकाशाद् उत् भर उद्धर सामम् । मारमन "पायम् मन्तरात्मन प मध्वयोवां । अथवा उदित्यप भवेत्यतस्य स्थाने शिष्टमित्यतेन मम्यध्यते । चनो इति, प्रम्यतेऽस्मिन् सोम इति चमुश्चमसम्, सप्तमीबगुपचनस्य स्थाने प्यस्यपेनर दियग्नम् । मरेत्यपि शुद्धोऽपि भरविरादायों दृष्टग्य । अवशिष्ट सोम च समाहरत्यर्थ । भाहत्य च पविले पावनार्थम् आ सत प्रक्षिप । भाग्य घ नि धेहि स्थापन दागकाश मा अपिली गोस्वर' उपरि । गोरमणि स्थिते द्रोणकठोऽवनयत्यर्थ ॥ २॥ - ३ नास्ति 11 ये महती ते ६ वनस्पतिविकारते। भस्मइयमय महाद्विराभिषोभि मध्ययुप्रतिप्रसणी कर Pा मदनन् ।' ftषादि चामवगम् भूको २ श्रम विरूप वाराशी दरिन् । यायम्यभूति उरगागर्न ननिधनादिकमा तानि त । एतदान पगानित । न लप वा उमयका ममा प्रममभवन योक्न तत्पर्यन्यम् । मधेन - पण मभ्यतिनय पति शुनिस्पक्षवान् से मामा म्याग्यारा । परततार्या चार- 'चरिश्वतीय का इति 1 MT अमाप्रमान पति नप य मपयुमा । अनुग्गुन सनपनियाभ्यामुर । भविषधार मा सम्मो में भाम । अनि पर मादाय । रम् अवाएँ वा । पायो मन् सेन शति पम् पार होगा भामण्या। अदा स का रममा भार | भर दशाविम्यपाना प्रार। प्रभवविवि ·प्रपर्म मण्डलम् सू २६, मं १८ घेङ्कट 'चर्माधिषदीयं वा सोमं पाऽन्त्या प्रशंसति' (तु वृदे ३,१.१) इत्युकम् । 'प्रजापतेर्हरिश्चन्द्र- स्याऽन्त्या चर्मप्रशसा का (ऋ२,१,२८) इति कात्यायनः । इरिश्रन्द्र! अधिपवणफलकयोपरि भवशिष्टम् सोमम् मर। सुवं च सोम दशापवित्रे आ सज। तदर्थम् नि धेहि भधिषवणफलकयो- रुपरि गोः त्वनि इति ॥९॥ मुगल० है ऋत्विग्विशेष! हरिवेन्द्रदेवतापक्षे हे हरिश्चन्त्र' इति । चम्बोः सोमस्य भक्षत्वसम्पादकयोः भधिषवणफलकयोः शिष्टम् अभिषवराहित्येन भवशिष्टम् सोमम् उत भर शकटस्योपरि हर। सोमम् अभिषुतम् सोमम् पवित्रे दशापवित्रे आ सृज भानीय प्रक्षिप । प्रक्षेपे सत्पवशिष्ट सोमम् गोः लचि आनहुई धर्मणि अधि नि धेहि अध्यारोप्य स्थापय ॥९॥ इति प्रथमाष्टके द्वितीयाध्याये षड्विंशो वर्गः ॥ । '[२९] यचिद्धि सत्य सोमपा अनाशस्ता इव स्मसि । आ तू ने इन्द्र शंसय गोष्वश्वेषु शुभि सहस्रेषु तुवीमघ ॥ १ ॥ यत् । चित् । हि । सत्य । सोमपाः । अनाशस्ताःईव | मसि । आ । तु ! नः । इन्द्र । शंसय । गोर्छ । अश्वैषु । शुभ्रिषु । सहस्रेषु । तुविऽमध ॥ १ ॥ स्कन्द० * विश्वे देवा ऊचुः । इन्द्रो वे 'देवानामोजिष्टो बलिष्ठः सदिष्टः सत्तमः पारयिष्णुतमस्तन्नु स्तुमय लोत्सश्याम इति । स इन्द्र तुष्टान' (ऐना ७,१६ )। 'ऐन्द्रं यचिद्धि सत्ययुत्तरं चादिव, नामृचात्' (बुदे ३,१०२)। 'आश्विनावश्वावत्या' (ऋ १,३०,१५-१९) इत्येतस्मात् । यत् इति 'सुपा सुलक्' (पा ७,१,३९) इति पञ्चम्या लुक् । चित् हि इति पदपरणे । यस्मात्तै सत्य! सोमपाः! सोमाना पात.! मनाशस्ता इव ईपच्छसन स्तुतिराशस्तम् । भविद्यमानमाशस्तं येषां ते मनाशस्ताः इंपत्स्तुतिवर्जिताः । भत्यन्तस्तुतिपरा मवन्त इत्यर्थः । इवशब्दस्तु 'अस्त्युपमानार्थस्य सम्प्रत्यय प्रयोग.( या ७,३१) इति पदपुरण. । स्मसि भवामः । यस्मादत्यन्तं स्तुम इत्यर्थः । यस्मादिति वचनात् तस्मादित्यध्याहार्यम् । तस्मात् आ न शंसय । तु इति पदपूरणः क्षिप्रार्थे वा । क्षिप्रम- स्मानाशंसय प्रार्थयमानान् प्रार्थितसम्पादनेन प्रयुक्ष्य । देहीत्यर्थः । हे इन्द्र!। किम् । उच्यते । गोषु अवेषु द्वितीयार्थेऽत्र सर्वत्र सप्तमी । गाः अश्वांश्च । कीदृशान् । शुनिषु शुभिणः शोभावतः । शोभनान् इत्यर्थः । किमतः । राहनेषु सहससहयाान दे तुवीमय बदुधन ! ॥१॥ १. नास्ति वि. २. माहगे विश्वेदेवानन्तरामिन्द्र रतुनवानिति । तविमकु. मिन्द्र गुथा । ऐक यचिकि सत्याो उस पाविन तनम् । यदिी 'सुगा सुक्' इति तेक् । यस्मात् रेन्द्र!; मविसंवादिन् । स्पेमाना पानः। द्रव परयन्तरतुतिपय भवामः । पदय आश् । पत्रस्तुतिपरा आशस्ता.। भविष- मानेवास्तुतयः अनादास्ताः । एव एवे। अस मुवि । मस् । 'इदन्नो ममि (पा७,१४६) । 'नगौरोषः' (६,४,२३)। रापो लुक् प शति सति । यम्मादायत सुम. हसाए भिममस्मानासय मापमानान् प्राणितसम्पाइनेन प्रयुभव । तदेहि गाः मतान् शोमावत: सह संख्या में इन्द्र धन! । तु.शि। शसि सम् । सर्दिक सुरेशी रहो। मपम् पनम् विकु.

·१८८ " प्रावदे सभाध्ये . १, २, २० वेङ्कट० यत् सत्यः सोमस्य पात.! वयम् आशंसारहिता' दरिदैरप्रापिता इव भवाम. तठ भामा बहुधन ! दरिद्रः क्षिप्रम् आ शंसय गवादिषु त्दया दत्तेषु । शुध्रिण शोमायुटर इति । यद्वा स्तुतिरहितानाशसय गवादिप्रदानेनेति ॥1॥ मुद्रल० 'यचिद्धि' इति सतर्च पठं सूकम् । शुन शेप ऋषिः । पकि. छन्दः । इन्द्रो देवता ॥ विश्वेभिदेवेभिः प्रेरित. शुन शेप पुतदादिकाभिद्वाविंशतिसंख्याकाभिः ऋभिरिन्द्र तुष्टाव । है सोमपा ! सोमस्य पात:! सत्य। सत्यवादिन! इन्द्र! यच्चिद्धि यद्यपि वयम् अनाशस्ता इव स्मसि अप्रशस्ता इव भवामः । तथापि तुदीमध हे बहुधन! इन्द्र! स्वं तु गोषु अश्वेषु शुभि शोभनेषु सबैषु सहस्त्रसंख्याकेषु च निमितभूतेषु च शिवम् न भस्मान् आ शंसय प्रशस्तान रु॥१॥ - शिप्रिन्चाजानां पते॒ शचीवस्तव दसा । आ तू नै इन्द्र शंसय गोवश्वेषु शुभिर्यु सहस्रेषु तुवीमघ ॥ २ ॥ शिानिन् । वाजानाम् । पते । शर्थीन । तव । दंसना । आ। तु । नः । इन्द्र । शंस्य । गोषु । अषु । शभ्रिषु । सहन्नेषु । तुनिऽमध ॥ २॥ स्कन्द शिप्रे इन नासिके धा । 'तद्वन् ! 1 अथवा शिप्राः शीर्ष वितता हिरण्ययी' (अ.५, ५४,१) इति प्रयोगदानात् शिप्राशब्द । शिरस्त्राणवचनः । तद्दन! बाजानाम् पते ! पराना मन्नानां वा स्वामिन् । शचीव 1 कर्मवन् ! प्रज्ञावन् ! वा तव दंसना 'देसि वर्शनदंसनयोः' । दर्शना । का। स्त्रीलिङ्गनिर्देशाद् वाक् स्तुतियां भस्मासु । यत एवम् मतो घूमः । आ तू न इन्द्र इत्याद्युक्तार्थम् ॥ २॥ पेङ्कट हनूमन् ! भन्मपते प्रशावन् ! सब विद्यते कल्याण कर्मेति ॥ २ ॥ मुद्गल० हे शीव ! शक्मिन् ! शिप्रिन्! शोभनइन्युक्त! बाजानां पते! माना पालक! इन्दा ठन देसना कर्मविशेषोऽनुमाइरूप. सर्वदा वर्तते ॥२॥ नि पापया मिथदृशो सस्तामयुध्यमाने । आ तू न इन्द्र शंसय गोष्वश्वेपु शुनिपुं सहस्रपु तुवीमघ ॥३॥ नि । रापय । मिथुऽदशा । सुस्ताम् । अघुष्यमाने इति । आ । तु। नः । इन्दु । शंसय ! गोषु । अप । अभि । सहस्रेषु । तनिअघ ॥ ३ ॥ १ लिा दि. १ 'देशी प्रापिता सार कु. ४. परा दि. ५५. माठि विम'. इ. सणेऽपि शिवा स्यात् । माइग्यारधीति का। शिमिन् । शिप्रा डा निना' कति पटवार मनागमनाना या यामिन् कर्मवन् प्रज्ञान् वा तर सादनियो । सप्ताह पार गरियो । एन एस मामय मा मयुक्त वि. पिश साम्र ·प्रथम मण्डलम् सू २९, में ४] स्कन्द० मुमूर्षुः किल .विकृतरूपाणि प्रेतपिशाचानि मिथुनानि पश्यति । तदभावमा शुनश्शेप आशास्ते । निस्वापस अस्मद्दर्शनपरिहाराय नियमेन सापय । मिथुःशा मिथुनीभूते ये दृश्यते है मिथूटशा । प्रेत पिशाचो पा पुमान् बी च । ते घ सस्ताम् स्वमं कुरताम् । अबुध्यमाने प्रतिबोधवर्जिते । किञ्च आ तू नः इत्यायुकार्यम् ॥ ३॥ वेङ्कट० मुमूर्षुः प्राणहरणार्थ यमादागते मिथुनीभूते' दृश्यमाने द्वे स्त्रियो' पश्यति । ते त्यम् ; 'इन्द्र ! नि स्थापय । त्वया निपापित वे' मया अभुन्यमाने सस्ताम् स्वपिताम् ॥ ३ ॥ मुद्गल० मिथदशा एरस्परसंगतत्वेन दृश्यमाने यमदूत्यौ नि स्वापय नितरां सुसे कुरु । ते च अस्मान् मारयितुम् अवुध्यमाने सत्यौ रास्ताम् निद्रा प्रामुवाम् । अन्यत् पूर्ववत् ॥ ३ ॥ ससन्तु त्या अरातयो बोधन्तु शूर रातयः । आ तू ने इन्द्र शंसय गोष्वश्वेषु शुनिपुं सहनैपु तुर्वीमघ ॥ ४ ॥ मसन्तुं । त्याः । अरांतपः । बोर्धन्तु ! शुर । रातयः । आ । तु । नः । इन्द्र । शंसय १.गोपु । अधेषु । शुभिए । सहनेषु । तुऽिमध ॥ ४ ॥ स्कन्द “वच्छन्दश्रुतेपोग्यार्थसम्बन्धी यस्छन्दोऽनाध्याहार्यः । ये जामवो मां मुच्यमानं नेच्छन्ति । ससन्तु स्वपन्तु । त्याः अरातयः भरातिशब्दः शनुपर्यायः, तस्य च हित्वाख्या इति व्यत्ययेन टाप् । है मनमः । योधन्तु बुध्यन्ताम् । हे शूर ! रातयः शातयः पे मां मुष्य- मानमिच्छन्तीत्यर्थः । अशा भरातय इत्यदानान्यंत्रोच्यन्ते। न रातयो दानानि । स्वपन्तु ; अग्यापाराणि भवन्तु । यानि तु मदायुषो दानानि, वानि पुष्यन्तां न्याभियन्ताम् । सदा देहि म पायुरित्यर्थः । किञ्च आ तू नः इरयायुक्तार्थम् ॥ ४ ॥ घेङ्कट स्वपन्तु स्याः' मनातयः, बुध्यन्नु घ घर ! ज्ञातयः ॥४॥ मुद्गल त्याः मम्मामिश्यमानाः परोक्षास्ताः परातयः भदानशीलाः शत्रवः ससन्तु निन्द्रा कुर्वन्तु । हे शर! इद रातयः दानशीलाः बन्धदः वोधन्तु युप्यन्ताम् । भन्यत् पूर्ववत् ॥ ४ ॥ . 1. माधन ! इन्द्र ! अस्मदर्शनगरिदारार्थ नियमेन स्वापय। मिथुनीभूय ये होते ते मिट्टी । प्रेतः विशाची पा पुमान् स्त्री च । ते च स्वप्नं कुरुताम् प्रतिगेघवागते । सस स्वमे । दुध अवगतौ । किन आसपासान् वि भक. २. माणसह दिन ३. भूला वि. स्वियोव साम्द'. ५. निष्ठापित वि. २. नास्ति कु साम्ब. ७. साताम् कु; स्वप्माम् साम्द; स्वप्तान वि'म मुसाम् विश्लप. ८-८, ये जामता मां मुच्यमाने नेय्यन्ति त्या भरातयः शत्रवः सन्तु । शिक्षदेवा भरातयः' की सत्रौ । स्या इनि राप् न्यत्ययन विशेषणत्वात् ।। दाने । 'स्त्रियां दिन्' (पा ३,३,५४ ) । रातिदर्शनम् । तातिकूल्ये भरातयः स्त्रिया वा। दए मन्मुच्छावनः ज्ञातयः बोपन्तु । श्यनि शम्। महायुदानानि सुपन्ताम् । मे आयुदेहि इत्यर्थः 1 किंच भास्यास्मान् पि. कु. । नास्ति मूको, इत्यमाना मूको. ९. च साम्य .

·। । ऋग्वेदे सभाष्ये [अ १, २, रा समिन्द्र गर्दभं मृण नुवन्तै पापोऽमुया। आ तू ने इन्द्र शंसय गोष्वश्वेषु शुभिर्पु सहस्रेषु तुवीमघ ॥५॥ सम् । इन्द्र । गर्दभम् । मृग । नुवन्तम् । पापा । अमुया । आ । तु| नः । इन्द्र । शंसय । गो । अश्वैषु । शुभिर्यु । सुहम्नेषु । तविऽमघ ॥ ५ ॥ स्कन्द० हे इन्द्र ! गर्दभम् सम् मृण 'मृण हिंसायाम् । भिन्धि । नुवन्तम् शब्दं कुर्वन्तम् । भारटन्तः मित्यर्थः । पापया अमुया स्त्रीलिङ्गनिर्देशाद् वाचा । गर्दभोऽपि विस्परमारटानिष्टस्य सूचकः । तेना तदयघात आशास्यते । किन आ तू नः इत्यायुक्तार्थम् ॥ ५ ॥ चेङ्कट० सम् मृण इन्द्र ! गर्दभम् पाटदायमानम् पापया मनया वाचा ॥ ५ ॥ मुद्गल० हे इन्द्र ! अमुया अनया असामिः श्रूयमाणया पाफ्या निन्दारूपया पाचा नुवन्तम् स्तुवन्तम् । अपकीर्ति प्रकटपन्तमित्यर्थः । शाशम् गर्दभम् गर्दभसमान वैरिणम् सम् मृण सम्यक मारय । यथा गर्दभः श्नोतुमशक्यं परुपं शब्दं करोति तथा शत्रुरपि । अन्यत् पूर्ववत् ॥ ५ ॥ पतांति कुण्डणाच्या दुरं वातो चनादधि । आ तू ने इन्द्र शंसय गोष्वश्वेषु शुभ्रिषु सहस्रेषु तुवीमघ ।। ६ ॥ पतति । कुण्ड्रणाऱ्या । दुरम् । वातः । वात् । अधि । आ। तु । नः । इन्द्र । शंसय । गो' । अश्चैषु । शुभ्रिथु । सहनैषु । तुविsगध ॥ ६ ॥ स्कन्द अचान्स्योऽधिशब्दोऽपकृष्य पताति इत्याख्यातेन सम्बन्धयितम्यः । अपि पताति । 'मधी- त्युपरिभावे' (द. या १,३)। उपरि पतति । ऊवं गच्छतीत्यर्थः । किम् । कुण्दृणाच्या मः तिर्गत्यर्थः । गुण्डाकारा भूत्वाऽवतीरयर्थः । कुण्डणाची वारया। तृतीया च प्रथमा । बाम वाता बनान् वनमरण्यम् । बातोऽरण्याद् दूरं पति तिर्यग् गच्छति । औचित्यप्रदर्शने चास्यास्य उत्तरेणकवाक्यता । एतदुक्तं भवति - पथैव यात्याया अर्धगमनमुचितं भवति वायोपर्धा विगमनम् एवं भवतोऽपि स्तोग्रानुग्रहकरणमेव । किन आ तु नः इत्यापुतार्थम् । अथवा कुरोऽसीति कुण्डणाची कुराधरी गृइगोधिकोच्यते । घरोविकलेति यासभंशेन छोके प्रसिदा । तथापश्वमेघपशुपु गरगोलिकायामस्य प्रयोगः 'कुणाची गोलतिका अप्सरसाम्' (लेस ५,५. १६) इति । साऽधिपठाति वं गति । या ये बदाम्यत इत्यर्थः । तस्यादि ॥ ३. मास्तिक 1.1. भपाद कुईन पापयामुया वाचा । पिस्वरमारटन् हि गांभोऽनिमूनकः । सेन सस्मिामायाले । रिसावा निर भारनि । किनाशंसपासन् , नास्ति विम. २२. मारित साम्. ..नास्ति साम्ब ५-५. युग्दाशरा भरवा पानात कुणावी वाया । सा यथा भरि पजाति परि गपति । सो टा । पद बालो बनाई पतात भरण्यात या गायति । यथैःतयोरेत विनमेष स्वार पर तुरनुपाकरणम् अपिता पर । सामाननुशाग इस्पैचियाद् योग्यम् । पुण्यमयनीति या गावी । 55 पास गरगोरिया । या मुख्यम् भाग्य चम्मिले एल्ग: वि. जय () साम्य, भारित मूको.

·सू २९, मे प्रथम मण्डएम् कृष्णापा दर्शनमनिष्टस्य सूचकम् । पदनेन प्रतिपादयति-वातश्च बनाइ दूरं गच्छति । मां स्वम मादायेति वास्पशेषः । तद्धि मुर्भिवति । तथा यचिमरणस्वमानधिकृत्य श्रुति- र्भवति -'भाशु वायुरेनं प्रवाहति' इति । एताभ्यां द्वाभ्यां रिशाम्पामासनमरणतया मां सात्वा अनुप्राइकस्वभावत्वात् आ तू नः इन्द्र! किंम् । सामादायुहीत्यर्थः । न च कैवरमायुः । किंवाई । गोपु अवैषु शुधिषु सहस्रेषु इत्यादिकमुक्तार्थम् ॥ ६ ॥ येड्यूट० कुणाची नाम पक्षी । तेन सह भरण्यात्' दूरम् मत्समीपम् आपतति वायुः ॥ ६ ॥ मुद्गल० वातः अस्मत्प्रतिकूलो वायुः कुण्डमाच्या कुटिलगत्या भम्मान् परित्यज्य बनात् अधि भरण्यादप्यधिकम् दूरम् दूरदेशम् पताति पठतु । भन्यत् पूर्ववत् ॥ ६ ॥ सबै परिक्रोशं जहि जम्भया कृकदार्श्वम् । आ तू न इन्द्र शंसय॒ गोष्वश्वैषु शुभिर्यु सहस्रेषु तुवीमघ ॥ ७ ॥ सर्वम् । परिऽक्रोशम् । जहि । जम्भय । कुक़दायम् । आ । तु । नः । इन्द्र । शंसय । गोर्छ । अषु । शुनिए । सहस्रेषु । तुधिऽमध ॥ ७ ॥ स्कन्द० अनिष्टं यत् सूचयति तत् सर्वम् त्वं मृगालवायसादिकम् जहि । किञ्च जम्भय जाभि नाशने । नाशप कृक्दाश्वम् । कुकलास. कृकदाच उच्यते । तस्स दर्शनमनिष्टस्य सूचकम् । किच आ तू नः इत्पायुक्तार्थम् ॥ ७॥ घेट० मन्यमपि सर्यम् परिक्रोप्टारं कादिकं नाशय, जम्भयोश्च कुरु कलासम् । आ तू न इन्द्र! इति ॥॥ मुद्गल० परिक्रोशम् भरमद्विपये सर्वत माक्रोशकर्तारम् सर्वम् पुरपम् जहि मारय । छकदाश्वम् अस्सद्विषये हिंसाप्रद शत्रुम् जम्मय मारय । अन्यत् पूर्ववत् ॥ ७॥ इति प्रथमाष्टके द्वितीपाध्याय सप्ताशो वर्गः ।। [३०] आ व इन्द्र क्रिवि यथा वाजयन्तः शतक्रतुम् । मंहिष्ठं सिञ्च इन्दुभिः ॥ १॥ आ।व।इन्द्रम् । क्रिर्निम्। यथा । वाजऽयन्तः । शतऽतुम् । मंहिष्ठन् । सिचे । इन्दुऽभि. ॥१॥ 11. तस्या हि कृष्णाया दर्शनमानेष्टसूत्रकम् । तदनेन प्रतिपाते। वातोऽपि स्प्रे मामादाय दूर गन्हात वनात् । तच मुमूरचिरमरणसूपकमिति अतिश्च विकु. २-२. अनुपाहरसभापेनायुदेहि गादीच वि कु. ३. भारण्य वि. ५.४. सगादायमादिक चाद, नाराय तगमन् । तद्दर्शनमप्यनिष्ठम् । जभि दिसायाम् । कलास एव कृकदाइक, 1 अनियन् सर्वाननुत्ताश्च नाशय । टन् कुरु च विष कु. ५. जमाव भाशुकुसाम्य.

·सोमा ऋग्वेदे सभाष्ये [११, अर, व २८ स्कन्द या इत्युपसर्ग सिच हत्याख्यान सम्बन्धयितथ्य ।। इति द्वितीया । एकवचनस्य स्थाने बहुवचनम् । त्वाम् इदम् क्रिविम् यथा 'रिवि' (निघ ३,२३ ) इति कूपनाम । इह च कूप एव था वर्तते कूपसामीप्यादाहावे या । यथा कश्चिन्महत्या कुल्ययाऽऽहार्योदक यूपमाहाव बोदकेन सियेत् वदत् । वाजयन्ता धाजयतिर चंतिकमा (तु निघ ३,१४)। स्तुवन्त । अथवा अवग्रहणत्वात् पश्य बातमन्न तदिग्छन्वो वाजयन्त । कीदृशमिन्दम् । शतऋतम् मदिष्टम् मइतिदनिका (तु निघ३३०)। दातृतमम् । आ सिच्चे पाजयन्त इत्येवेन बहुवचनान्तेन सामानाधिकरण्याद् प्यत्ययेनेदक पवनम् । रिटथे शाशिषि पर आसिनेमेत्याशास्महे । कन । इदुभि सोमै । बहून स्तुभ्य ददामेत्येतदागास्मद इत्ययं । नचाऽभीष एतद् भवतीत्याज्जीवितमाशास्त द्रष्टव्यम् ॥१॥ पेट० यथा अझमिच्छन्त कूपमुस्सिान्ति तस्य सैकार्थम् । एव युप्मदमह दातृतमम् इन्द्रम् सोम ते आराम कामानुस्सिवामीवि ॥ १ ॥ मुद्गल० "भा व इन्द्रम्' इति द्वाविंशाश्च सप्तम सूकम् । शुन शेप मपि । गायनम् । 'अस्मा फम्' इत्येषा पादनिवृद्वायनी, 'प्रय सप्तका पादनिवृत्' (अ १,४,४ ) इत्युक्तत्वात् । शवदिना इरयेपा बिष्टुप् । भादित पोदार्थ ऐन्छ । सप्तदशीत 'माश्विनावश्वावस्य' इत्याचास्तिस्त्र पाश्चिन्य । कस्त उप' इत्यावास्तिस्र उपोदवताका ॥ वाणय त भमिळतो धप शुनःशेपा है ऋत्वियवमामा । व युप्माक सम्बन्धिनमिमन इत्रम् इदुभि सौमै आ सिने सर्वत सिवामह तर्पयाम । कीदृशम् । शतकनुम् शतसण्याक कोपेतम् मद्दिष्टम् अतिशयेन प्रवृद्धम् । सेचने त । यया येन प्रकारेण किविम् भवटे जलेन पूरयन्ति तदत ॥३॥ भुतं वा यः शुचीना सहस्रं वा समाशिराम् । एदु निम्नं न रीयते ॥ २ ॥ शतम् । या य ! शुचीनाम्। सहस्रम् । या । सम्ऽआशिराम् ।आ। इत् । ऊँ इति । निम्नम् । नारीयते ॥ सन्द० द्वावपि वाशब्दो चार्थे । य इन्द्र 'शतम् गुचीनाम् शुद्धानां सोमानाम् सहसम् । समाधिराम् सोममिश्नण दयाशीरप्यते । वन सम्मिश्रानरयन्टबहून् सोमान् इरपर्थ । गए निग्नम् न रोयते मा इत्युपसगो रीयते इत्याख्यातेन सम्बध्यत । रीयते इति चाय पीयते, रेजति । (निप २,४) इति गतिकर्मसु पागद् गत्यर्थ । इत् उ इति पदपूरणौ । अस्या श्पर्घ वदेशाय यच्छन्दश्रुते सर्वषां पादानामुद्देश एवावर्गतत्वात् प्रतिनिदशात् राधादापा हारशात पूर्वयकवाक्यता । पूर्वा र माद इति युप्मच्छन्दार प्रत्यक्षवृता । अतोऽ रीपत इति म्पाययन मध्यमस्य स्थाने प्रथमपुरुष । यस । पानार्थमागप्ठसीत्यर्थ । 1-1 गला बारम्बा दाम सोमरनामा लुवन्नो वाऽमेशाम इत्यागारमई सौमै । पपा का माया पो रमादय मित् तस्ममाएरथमाहा था। " (म् विr) का शिवि कतम् इति । 'मालामालपाने व निपाने तस्ममाषो । बाति ममि एस । भारदा परवचित एवम् । कान खो । स्तुर भी सौ नए । मरि दाने । न च । बारमात्र या । क्यच मारमन ताशी रत्यये, मयमरदार वि +Prमूको २२ मारित विमें १५ शुधना सामान न च साममिनिसमाधिर सा गछन । गुणव-सिमित्र व भरपनाहुन् सामान किन १४ मारित सिम प्राथन मूका गति मूको ·प्रथम मण्डलम् ३०मैं कथम् । निनं न निम्नमिर प्रदेशम् । किन् । सामध्यांदुदकन् । यया निम्नं प्रदेशमुदकं शीघ्रमागधति तद् पः त्वं पानार्यसत्यम्तबहून् सोमान् शीघमागण्ठसि ६ स्वामिन्द्रं वाजयन्त्र मासिज्म सोममित्याशास्महे इति समस्वार्थः ॥२॥ वेड्यूट० शतम् वा पूतानां सोमानाम् सहस्रम् वा सम्पगाशिरेण मिश्रितानाम् एवम् मागच्छति', निम्नम् इवोदकम् ॥ २ ॥ मुद्गल यः इन्द्रः गुचीनाम् शुद्धारं सोमानाम् शतम् वा शतसंख्याकं समुई वा समाशिराम् समीचीनेन भाशिरारयेन श्रयण्डन्येणोपेताना सोमानाम् सहस्रम् वा सहसंख्या समूई बार आ इटु रोयते मागग्छत्यव । सोऽस्मान् भनुगृह्णास्विति शेषः । सोमप्राप्ती हटान्तः। निम्नम् न पथा निर्स प्रदेशम् माप माप्नुवन्ति तत् ॥ २ ॥ + सं यन्मदाप शुष्मिण एना पस्योदरे । समुद्रो न व्यचौ दधे ॥ ३ ॥ सम् । यत् । माप । शुष्मिण । एना । हि । अस्य । दरै । समुद्रः । न । व्यर्थः । दुधे ॥३॥ स्कन्द० या इंशम्। शयं सहसं च मदाय मदाय एलाय च अस्य इन्द्रस्य उदरे समुद्रः न. समुद्र इव म्यचः व्याक्षि सम् दधै सम्यग् धारयति । यथा समुद्रो म्याप्नुयादेवमुदरं म्याप्याव- तिएत इत्यर्थः । कि सस्प । तहत भारीयसे', 'त घाजयन्त मासिञ्चेम इत्यादागास्महे" इत्येवं पच्छन्दस्य पूर्वाम्यामग्भ्यामकवाक्पता" nan येट० यत्, सोमपानशतम् अस्य दलिन इन्द्रस्य मदाय भवति, सहसं या । अनेन भस्य उदरे मन्तरिक्षम् इव व्याप्तिः सम् दधे। पयाम्तरिक्षं वितः तद् ग्यासमिति । सादागरतीति ॥ ३॥ मुद्गल० यत् पूर्वोक्तं शतं सहस्रं वा शुभिणे मुश्मिणो बलबत इन्द्रस्य मदाय मदाय सद्गत भवति । एना हि मनेनैव शतेन सहस्रेण व अस्य इन्द्रस्य उदरे न्यचः ग्यातिः पता भवति । रटान्तः । समुद्रः न समुद्र इव । यथा समुद्रमध्ये बलं व्या तद्वत् ॥ ३॥ अयम् ले समलसि फोले इन गपिम् । वास्तचिन्म ओहसे ॥ ४ ॥ अपम् । ॐ इति । ते।सम्। अतसि। कपोतःऽश्या गर्भऽधिम् ।वचः । तत् । चित्। नः ओहसे ||४|| । 11. उदक निमें प्रदेव काम गच्छति द्वारा रोगटी परा सोनपाना मागच्यामि ते लो वर्ष पारपतः सौमरामिधामः वि. २.२. नास्ति साम्ब कु. ३. 'मानो त वा कु. 8-1, चागच्छति कुमामिछ" साम्ब" यति ल ५. नास्ति वि. १. मे. .. नारी सौ दायरेतर। "लिपटोलेन' (२,४,१४) । प्रसमाप ल्यपेनेदम् । यदि स्नाना स साप मा एला चापेन्दस्योदरे मा सम्पधारी। यस सनदो न्यानुसार, र बहुदरं म्यपारीहो । म्यवः स्थाहि । वा पारपतः मानिस सौ परे माता मान्नु निमकु. म् साम्प. तप साम्द. ८. परमाद ·ऋग्वेद सभाष्ये बर, १२, २४, स्कन्द प्रयम् इति सनिहितय सोमस्य प्रतिनिदेशः । उ इति पदपूरणः । भयम् ते अभिपुतः सोमः। सम् अतमि सत सादस्पगमने । एकवाक्यताप्रसिद्धयर्थ यच्छन्दोऽत्राध्याहव्यः। ये प्रति सायक सततं गच्छसि । कयम् । कपोतः इब गर्भपिम् गर्मो धीयतेऽस्यामिति गर्भधिः । पोति- का वाभिप्रेता। यथा मैथुनाधी कपोतः कपोतिको तदित्यर्थः । वचः तत् चिन विहादः पदपूरणः । यच्छन्दश्रुतेश्च यग्न्दोऽध्याहतव्यः । यदिदमुक्कं वधः तत् नः अस्माकन ओहमे बहेः सम्प्रसारणेन गुणेन चेदं रूपम् । वस्त्र मात्मानं प्रति प्रापय । भग्वित्यर्थः । श्रुत्वा च सोमेनब तृप्तो मां मोचयेत्यभिप्रायः ॥ ॥ येङ्कट० अयम् सोमः त्वदीयः। तम् त्वं कपोतः कपोतीम् इव गर्भनिधानी' पिपासुः सङ्गच्छसि । स्तुतिं च ताम् अस्मदीयामात्मान प्रापमसि ॥१॥ मुद्गल ६ इन्च! अयम् उ अयमपि दृश्यमानः सोमः ते त्वदर्थ सम्पादितः । यं सोमम् समतसि सम्यक् सातत्यन मामोपि । दृष्टान्वः । कपोत इव यया कपोतास्यः पक्षी गर्भधिम् गर्भधारिणी कपोती प्रामोति तद्वत् । तच्चित् तस्मादेव कारणात् नः भस्मदीयम् वचः मोदसे प्राप्नोपि ॥ ४ ॥ स्तोत्रं रोयानां पते गिर्वाहो वीर यस्य॑ ते । विभूतिरस्तु सूनृवां ॥ ५ ॥ स्तोत्रम् । राधानाम् । पते 1 गिवीहः । वीर ! यस्य । ते । विऽभूतिः । अस्तु । सूनृतां ॥५॥ स्कन्द० 'यादन् किनिन् स्तोत्रम् तत् सर्व है राधानाम् पते! धनानां स्वामिन् ! गिवाहः ! गिरः एनुनयः ता उसन्ते प्राप्यन्त यत्र मोतृभिः स गिवास, तस्य सम्बोधनं । निर्वाह ! स्त. त्याश्रयैरयर्थः । वीर ! विशन्त ! इति यस्य ते तद। सबः मोऔः यः स्तूयस इत्यर्थः । सन् श्रुतेनपदोऽभ्याहार्यः । तस्य विभूतिः अस्तु दिभवतीति विभूति: समग्रस्तुतिकरणसमर्था मस्तु भवतु । का। नृता अपरिवमपि वाट्नामैतत् । भयया विभूविरारद ऐश्वर्यवचनः । सामानातीतमत्यर्थः । विभूतिमरयस्तु । मदेश्वर्यकरीयं स्तुतिलक्षणा मीया वागरिक त्यर्थः । भया या तय विभूतिः साऽस्तु सूनृता । गोमनेषु नृषु स्तुतिपरेषु वायवे विस्तीर्यत इति स्नृता । सोमोग्येत्यर्थः ॥ ५ ॥ 11. अयं तेऽमिपुतरमोमः । य व सम्यक् सतन गच्छमि। पथा मैघुनाथ कपोत: पोतिकान् । गर्भ पायो अस्यानिने गर्भषिः । तान् । 'उपमा पो दिपा ३,३,९२ ) 'कर्मण्यधिकरणे च' (पा ३,३,९३ )। "म्पिा मन्' ( पाउ ३,१९३ ) । गर्भ । स स य एवं सोऽयम् । यदिदमुक्तमसा तदार मामान प्रति भाम मानः मुवा सेनानी मा मोवय। मा सातत्यगनने । यह प्राण । अनादिसात अतिश च 'पाहुन एन' (पा ६.३४ ) इति राप्रपाम् गाभिकृ. २. गर्भपानी साम्य कु; मानि कि सपं. ३. रायमा ५. नास्ति मे'. ६. पिरा याइक स्नाीगाहर स्तुयाश्रय धनाना साथि किन यग्य टड पर चित्र स्त्र नम् । यसई सो क्षेत्र से दस्य तप विभूतियांगस्नु । हिमपति इति रिमी । मनकामना मग्नु । मान्यता या पति रवि । विमति जय मा । म मनुपर्चा पमा MAT या मनमनी में सकी भागतिरस्तु । म सानु सिरे । ( 101) मनुरासन (पा ६४,१०) यादिना । चाभी पायर्य: विम ।

·प्रथम मण्डल बेङ्कट० गीर्भिरह्यमान ! समानान् पते ! यस्य तव स्तोत्रम् इदमनेन क्रियते सोत्रा, तम्सै' सत्या श्रीः अस्तु ॥५॥ मुद्गल हे इन्त्र ! राधानाम् पत! धनानां पाठक! गिर्वाहः ! गोभिरद्यमान! चौर! शीयोपेत! यस्य ते तत्र स्तोत्रम् इंडसं भवति, तस्प तप विभूतिः लक्ष्मीः स्मृता प्रियसत्यरूमा अस्तु ॥ ५ ॥ इति प्रथमाष्टके द्वितीयाध्याये भष्टाविंशो वर्गः। . ऊर्ध्वस्तिष्ठा न ऊतयेऽस्मिन् वाजे शतक्रतो । समन्येषु अवावहै ॥ ६ ॥ ऊर्षः । तिष्ठ । नः । ऊतये । अस्मिन् । वाजे । शतक्रतो इति शतऽकतो । सम् । अन्येषु । प्रवावहै ॥ ६॥ स्कन्द उत्तिष्ठ 'पद् प्रवीमि तत्र प्रवर्वस्वेत्यर्थः । ना असा पालनाय अस्मिन् वाजे समामे । यात्ममरणफलत्वाद् यज्ञमेव सङ्ग्राममाह । हे शतक्रतो। सम् अन्येषु मन्येष्विति द्वितीयाथै ससमी । सम्भूयाऽन्यान् देवात् प्रवावहै मद्विमोपनार्थमभ्यर्थयावद इत्यर्थः ॥६॥ घेवट० "मः तिष्ठ भसाकं रक्षणाय अस्मिन् समामे शवकर्मन् ! । शत्रुषु एवं च 'महं च सम्भूप प्रवावह ॥६ मुद्गल हे शतकतो! इन्द्र ! अस्मिन् प्रसके वाजे समामे नः अस्माकम् ऊतये रक्षणाय ऊर्यः उनतः उत्सुकः तिष्ठ 'भव । त्वं च अई व मिलित्वा' भन्येषु कार्यान्तरेषु सम् प्रवाह सम्यक् विचारयायः॥६॥ योगेयोगे सवस्तर वाजेवाले हवामहे । साय इन्द्रमृतये ॥ ७ ॥ योगेऽयोगे । तयःऽतरम् । वाजेऽवाजे । हवामहे । सखायः । इन्द्रम् । कृतये ॥ ७ ॥ स्कन्द० मपूर्वस्यागमो योग इत्यग्रेच्छामाक्षिः। तिनेच्छामाही बलवत्तरम् इन्द्रम् । दिदमिदं ददाती- तीन्द्रना। तत्रतत्र समामे च हवामहै । है सखायः ततत्रा पाढनाय ॥७॥ घेङ्कट० प्रवेशेप्रवेशे अतिशयेन बलयुक्तम् इन्द्रम् युद्धेयुद्धे हवामहे सखायः सन्तो रक्षणाय ॥ ७ ॥ मुद्गल योगयोगे प्रवेशेप्रवेश देवकोपकने वाजेबाजे कर्मविघातिनि तस्मिंस्तस्मिन् सड्मामै तवस्तरम अतिशयेन बलिनम् इन्द्रम् अवये रक्षार्थम् सखायः सनिवरिप्रया वयम् हवामहे माहयामः॥७॥ । १. 'मानम् साम्य कुमा २. मास्ति दिसपं. ३, धन वि. ४-१. यद् अपीमि तत्र मवर्तव। ममा पाजाय भलिन् सामे। मानमरणापलवार यह एष संभामः । बाबर्मन् बहुमत वा। सन्मयान्यान् देवान् मदिमौच गर्थमन्यकालई 1 एतदर्थमुचिठ । अन्येषिति राति मुम् विमकु. ५, अवंतः साम्म कु. ६. नास्ति दिसपं . मास्ति ति मै', ८-८. मवारवाई कि मैं. ९. नास्ति वि. 10-10. नास्ति सा. नास्ति मुको पनि दरातीदीन्द्र ताव मूको.

·। ऋग्वेद सभाष्य ल, अ २, ३२९ आ ा गमद्यदि सहस्रिणीमितिभिः । वाजेभिरुप नो हव॑म् ।। ८ ।। आ। गमत् । यदि । श्रद । सहनिणीभि । कतिऽभि । वाजेभि । उप । न । हव॑म् ॥ ८॥ स्कन्द 'घ इति पदपूरण । उप इति तृतीयपादस्य उपसर्ग आ गमत् इत्यारयावेन सम्बन्ध पितव्य । उपागमत् उपागच्छेत् ।। यदि प्रवत् शुषादिन्द्र । कय पुनरुपागच्छेदी । सद लिणाभि सतिमि 'इत्यम्भूतरवणे (पा २,३,२१) इत्येवमेपा तृतीया । सहप्रसङ्घयायुक्त पालने सम्बद्ध । पाउनसाइनरसान् पालयधित्यर्थे । बाजेभि अवैश्च । ममानि च दददि त्यर्थ । कि यदि गणुपात् । उच्यते-न अस्मान स्वभूतम् इदम् माद्वानम् ॥ ८॥ येङ्कट० उपागच्छेदिन्द्र यदि शृणुयात् भादान सहलसत्य पालनैरश्वैश्च ॥ ८॥ मुगल यदि भयम् इन्द्र अस्मदीयम् हवम् भावानम् अवत् ध्रुणुयार, तदानीम्' स्वयमेर सहस्रिणाभि अतिमि बहुभि पारने दामि अन्नैश्च सइ उप समीपे धा अवश्यम् न आगमन् ॥८॥ । अनु पुनस्यौःमो हुवे तुंविप्रति नरम् । यं ते पूर्व पिता हुवे ॥ ९ ॥ भर्नु । प्रत्नस्य । ओस । हुवे । तृविऽप्रतिम् । नरम् । यम् । ते । पूर्वम् । पिता । हुवे ॥ ९॥ स्यन्द० 'अनुशब्दो लक्षणे कर्मप्रवचनीय प्रदिशब्देन समानार्थ । 'प्रत्रम्' (निघ ३,२७) इति पुराणनाम । 'भीक इति नियासनाम' (या ३,३) । पटी चोभयत कर्मप्रवचनीययोगलक्षणद्वितीयास्थान । पुराणनिवासस्थान सोमारय प्रति हुप आइपामि त्वाम् । कीरशम् । विपतिम् वृवि ' (हनिय ३,२) बहुनाम इति । प्रतिशब्द उपसर्ग । 'उपगाईच पुनरेवमामका या कश्चित् कियावाची शब्द प्रयुज्यते ता क्रियाविशेषमानु । या त कियावाची शब्दो न प्रयुज्यते ससाधना का कियामाहु' (पाम ५,२,३८) । तेनाय प्रत्ययस्थातरि प्रतिशम्दो बर्तते । बहुना प्रत्यवस्थाता तुविप्रति कृवानकयुद्ध इरमयः । त नुविप्रति नरम् मनुष्याकारम् । यम् ते द्वितीया पष्टपा। यम् वाम, पूर्वम् पिता अपि मम हुदे माहूतवान् । अथवा यमिति प्रसस्यीकस. सोमारुयस्य प्रतिनिर्देश । प सोम ते तब स्वभूत प्रति पिटा मम माहत्वान् इति ॥९॥ पिता माहूतवान् मह त्वदर्भ पुराणस्यास्प निवासस्थानात भनुभमेग हुवे अनेषु गच्चन्त नतारम् ॥९॥ चाट० यम् इन रन व गदि मात्, अरमदाहार्न पदि गुयात् सप्तमस्यायुर पालनैरनैय उपागदे। 'रयतशा' एप लिन् । सम्बद्ध पानमारमान् पारयन् मनानि स ददित्यर्य बिमा मो ३ नास्ति विरसा पुरामनिवासस्थान समास्य प्रति माहामि । गहूर्ना मण्यवस्थावा *मि । र । है मुरिति नराम ला पूर्व मम पिदा मातगन् । य प सोममिति मा । ' प्रति प्रशन्शी पुनो। ' सति गरे। एसको मामि स् विमा । समापन को मानास्तिमि ·प्रथम मण्डलम् सू३., म १०] मुगल० प्रतस्य पुरातनस्य ओकसः स्थानस्य स्वर्गरूपस्य सकाशात् सुविप्रतिम् पहून् यजमानान् प्रति गम्तारम् नरम् पुरुषम् इन्द्रम् अनु हुवे अनुक्रमेण फर्मसु भाहयामि । यम् ते स्वामिन्द्र पिता भनदीयो जनकः पूर्वम् पुरा स्वकीयानुष्ठानकाले हुवे भाहूवान् । तमाझ्यामीति पूर्वत्रान्वयः ॥ ९॥ तं त्वा व्यं विश्ववारा शास्महे पुरुहूत । सबै वसो जरितृभ्यः ॥ १० ॥ तम् । त्वा । बयम् । बिश्त्रऽवार । आ । शास्महे । पुरुष्टुत । सखे । यसो इति। जरितृऽन्यः ॥१०॥ स्कन्द या उसगुणोऽसि, तम् त्वा वयम् है विश्ववार! सर्वस्य धरणीय! भा शास्महे प्रार्थयामहे । मात्मनोऽर्याय जीवितं याचामह इत्यर्थः । हे पुरुहूत1 सखे। वसो! शतपये-'यौ । नु श्रेष्ठस्तेन वसिष्टः (माश ८.१,१,६) इति वसिष्टशब्दस्य श्रेष्ठशब्देनार्थविवरणदर्शनाद् बसु- शब्दः प्रशस्यवचनः, धननाम बा अनान्ततिमत्वर्थः । प्रशस्य! धनबन्! वा। न केवलमात्मन एवार्थाय । किं तर्हि । जरितृभ्यः अन्येषामपि स्तोतॄणामर्थाय । भयका जरितृभ्य इत्यात्मन एवं प्रतिनिर्देशः । स्तोतुरात्मनोऽर्यायेत्यर्थः ॥ ३०॥ वेङ्कट 'तम् त्वा वयम् सर्वेषां वरणीय ! प्रार्थयामः सखे ! वासयितः! स्तोतृणाम् ॥ १० ॥ मुगल हे विधवार । सर्वरणीय! पुरुहूत! बहुभिः स्वस्वकर्मण्याहूत! सखे! सखिवत्प्रिय! वसो! निवासहेतो! इन्द्र! तम् पूर्वोक्तगुणयुक्तम् त्वा त्वाम् जरितृभ्यः स्तोतॄणामनुग्रहार्थम् वयम् आ शास्महे प्रार्थयामहे ॥१०॥ इति प्रथमाष्टके द्वितीयाध्याये एकोनविंशो वर्गः ।। अस्माकं शिप्रिणीनां सोमपाः सोमपानाम् । सबै वचिन्त्सखीनाम् ॥ ११ ॥ अस्माकम् । शिप्रिणीनाम् । सोमऽपाः। सोमऽपानाम् । सखै । वछिन् । सखीनाम् ॥ ११॥ स्कन्द० fअस्माकम् शिप्रिणीनाम् शिमे हन् नासिके वा। नतामित्यर्थः । हे सोमपाः! सोमपानाम् सोमस्य पातृणाम् हे सखे ! वभिन्! सखीनाम् तथा बदस्तु त्वत्प्रसादेन' ॥ ११ ॥ चेवर अस्माकं सोमपानसाधनभूतशिप्रायुक्तामाम् सोमस्य पातः! सोमपावणा सखे ! बनिन् ! सखीनाम् उत्तरय सम्बन्धः ॥1॥ 1.हे सर्वस्य वरणीय पूर्वोक्त लां क्यमन्मजीवितमाशामहे । बहुभिराहत सखे प्रशस्य धनवन् वा। स्तोमर्थम् बारमार्थमन्या ना आशालहै । 'जरिता स्तोमवारसः' इति स्तोतरि । शतपथे- 'यदै नु श्रेष्ठस्तेन वसिष्ठः' इति । वसुः प्रशस्वः विम कु. । नास्ति मुको. + सो साम्द. 5 च मूको. २-२. नास्ति वि' १. परणोषम् साम्य कुदिन ४-१. हे सोमाना पातः स्खे वज्रवन् यया बर्य चिरंजीवेम प्रति काममामहे तव यागार्थ तत् तथा कुरु । अस्माकं इनमवा नासिवां का सोमस्य पाणां समीना त्वत्प्रसादेन तथा तदरत कि म कु, निनास्ति साम्य, ५. 'फानस्य साधनभूत शिया ; पानसाधनभूतेन गि* साम्स', 'भूप: सिविल ·अवंदे सभाष्ये [म , म १, व ३० मुद्गल० है सोमपा ! सोमस्य पात ! सखे। सखित्मिय यनिन्। वज्रयुपेन्द्र सखोनाम् सखित् प्रियाणा सोमपादाम् सोमस्य पातृणाम् अस्माकम् शिप्रिणानाम् हन्भ्या युफाना गवा समूह वाप्रसादादस्त्विति शेप. ॥११॥ । स्कन्द 'तया तथा तदस्तु सोमपाः ससे यजिन्ता कृणु । या त उश्मसीटये ॥ १२ ॥ तां । तत् । अस्तु । सोमऽपा । सखे । वजिन् । तयो । कृणु । यर्था । ते । उश्मसि। दृष्टय ॥१२॥ तदस्तु सखीना त्वत्प्रसादेन है सोमपा || सखे। वनिन्! तथा कृणु, यथा उस्मसि कामयामहे वयम् । यय हि चिर जीवेमेठि कामयामहे । त्वत्प्रसादेन तथैवास्तु । स्वमपि तत् त्यैव कुर्वित्यर्थ । किमर्थम् । इष्टये तव यागाय ॥ १२ ॥ वेङ्कट० यया वय स्वत्त कामयामहे तथा सम्माकम् तत् अस्तु । सखे! बनिन् ! तथा कुरु इष्टये अभिरपितसिद्धयर्थमिति ।। १२ ।। मुगल. हे सोमपा ! सखे ! वजिन् इन्द" इष्टये अभिलषितार्थम् ते तर अनुग्रहम् यथा येन प्रकारेण उस्मसि वय कामयामहे, त्वम् तथा कृणु कुरु । त्वरप्रसादात् तद् अभीष्टम् तथा अख्ख ॥ १२॥ रेवीनः सघमाद इन्द्र सन्तु तुचि जाः । क्षुमन्तो याभिर्मदेम ॥ १३ ॥ रेवती । न । सघऽमादै । इन्द्र । सन्तु । तुविऽवाजा । क्षुऽमन्त । यामि । मदैम ॥ १३ ॥ स्कन्द० रेवती रित्येतत् सन्त्विस्येतेन सम्बन्धयितव्यम् । रेवती सन्तु धनवत्यो भवन्तु । धनस्य साधिका भवन्त्वित्यर्थ । न अस्माकम् । का । वाक्यसामर्थ्यात् स्तुतय । कस्य । उच्यते । सधमादे हरे पष्टपय सप्तम्येषा । सहभूतयों माद्यते तप्यते स्तूयते स सधमाद इन्द्र तस्य । । घ रेवतीरेव केवरा । किं ताई । तुविवाना बनाइच । भग्नस्य बहुसाधिका इत्यर्थ । मा सीदृश्य । उच्यते । सुमत 1 शब्द 1 g शब्द इत्यस्य कोर्तिवचन । कीर्तिमत्य है । ययम् याभिः मदेम 'मदति' (निघ ३,१४) इत्यतिकर्मसु पाठा मदति स्तुत्यर्थ । याभिनित्यमिन्द्र स्तवामेत्याशास्मह इत्यर्थ ॥१३॥ घट्दरः योऽस्माभि सह सोमेन' माधतीन्द्र तस्मिन् इन्दै बद्ना भाप भस्माकम् सन्तु । क्षुधिता वयम् याभि मदेम शन्दयन्वो विख्याता वैति ॥३॥ -- - ३-२ असक स्तुतय रेवती स्तु। बनायो 1.1.टि - भवन्त । तस्माभिश्च भातु प्रत्यर्थ । नयाँ मान । मदि लालमोदमदस्तनकालिगविषु । त्यते गुप्यने का। तास्पदप पनापिय मा गमाविश्वथ पुशद कीयाँमत्र । कातिमस्य । मप याभिनित्यम में तुम ? गा। मी सुता हिमक नास्ति मूको तिमन्त सान्द ५ मनीन्द साम्दक, मानीत भविप, - १ नास्ति साम ·प्रथम मण्डलम् । सू३०, १४]] मुद्गल० भ्रमन्तः अभवन्तो वयम् याभिः गोभिः सह मदेम हृप्यम, सधमादे भस्माभिः सद हर्षयुक्त इन्द्रे सति नः अस्माकं ता गावः रेवतीः क्षीराज्यादिधनवत्यः विवाजाः प्रभूतबलाच सन्तु ॥ ३॥ आ पु त्वावान्त्मनाप्तः स्तोत्भ्यो धृष्णवियानः । ऋणोरक्षं न चक्र्यौः ॥१४॥ आ। । त्वाऽवान् । मना । आप्तः । स्तोतऽभ्यः । धृष्णो इति । इयानः । ऋणोः । अक्षम् । न । चन्यौः ॥ १४ ॥ स्कन्द आ इत्युपसर्गः मरणोः इत्याख्यातेन सम्बन्धयितन्यः । घ इति पदपूरणः । खावान् स्वरसदशः रमना आप्तः आरममा स्तोतृभिः स्तुतिभिर्या व्याप्तः । स्तुतः सन्नित्यर्थः । स्तोतृभ्यः हे धृष्णो ! प्रगल्म! अभिभवितः! वा शत्रूणाम् । इयानः 'ईमहे' (निघ ३,१९) इत्यस्य यानाकर्मण इदं रूपम् । याच्यमानः । भाणोः अणु गतौ । सामर्थ्याच्चान्तांतण्यर्थः । व्यत्ययेन च प्रथमपुरषस्य स्थाने मध्यमपुरुषः । मा ऋणोत् भागमयति । किम् । सामादुत्तरसा चर्चि दर्शनात् कामान् स्तोतृभ्यो ददातीत्यर्थः । कथं च पुनः प्रेरयति । अक्षम् न वयोः यथा भक्षं कश्चित् चक्रयोः प्रक्षिपेदेवं कामान् स्तोतृपु प्रक्षिपदित्यर्थ. ॥ १४ ॥ वेङ्कट० त्यत्सदशः स्तोतृकार्यार्थ शत्रूणां धर्षयितः! स्वयमेव गच्छन् भवति बन्धुः । तथा त्वं च स्वयमेव भागतः सन् स्रोतणां कामान् ऋणोः प्राक्षिप', यथा अक्षम् चक्रयोः प्रक्षिपन्ति ॥ १४ ॥ मुद्गल हे धृष्यो ! धार्थयुक्त! इन्द्र ! त्वावान् त्यत्सशो देवताविशेषः त्मना आप्तः त्वदनुग्रहयशात स्वयमवायः सन् इयानः असामिप्यमानः स्तोतृभ्यः स्तोत्रणामनुग्रहाय तदभीष्टमर्थम् अवश्यम् आ ऋणोः आनीय प्रक्षिपतु । दृष्टान्तः । चश्योः धकयोः अक्षम् न यथा भक्षं प्रक्षिपन्ति तद्वत् ॥ १४ ॥ आ यद् दुर्वः शतक्रतवा कामै जरितॄणाम् । ऋणोरक्षं न शचीभिः ॥ १५ ॥ आ। यत् । दुवैः । शतक्रतो इति शतऽक्रतो । आ । कामम् । जरितॄणाम् । ऋणोः ! अक्षम् । न । शचीभिः ॥ १५॥ । स्कन्द० 'आ ऋणोः भागमपसि भात्मनि प्रेरयसि यत् दुवः दुव इति परिचरणा। यावी काचित् परिचयां, सया सर्वया स्तोतृभिरारमानं परिचारयसि इत्यर्थः । न च दुव एव केवलम् । किं तर्हि । शतक्रतो! आ कामम् अस्तृिणाम् ऋणोः कामानपि स्त्रोतृणामागमयसि प्रेरयसि । सम्पादयसी- त्यर्थः । कथं प्रेरयसि । अक्षम् नबदमिव शचीभिः प्रज्ञाभि. कर्मभिर्वा ॥५॥ १-१. हे इन्द्र स्वसदृशः 'युपादसभ्यां छन्दसि सावृश्ये (पावा ५,२,३९)। मात्मना तोमिः स्तुति- भिवा व्याप्तः स्तुतः सन् स्तोतृभ्यः । हे प्रगल्भ अभिभनितः पर पायायाम् 1 पाच्यमानः । णु पौ। अनगिन। तिपि सिप् । आ ऋणोद । स्तोतृभ्यः कामान् गमयति ददातीयर्थः । चयरिक्षमिव । यथा मी चक्रेषु प्रक्षिपेत् एव स्तोत्पु कामार विम कु. + नास्ति साम्ब. ., सरस विभ. ३. स्टोत्रका कु साम्द. ४. क्षिपन्नि वि ५. मदर्थम् नि मै. ६-६, 'सूकमड्मादनं दुवः' इति स्तुती। पावती काचिपरिचयां तया सत्रया स्टोभिरागानं मारेचारयति स्तोतृणा कापानपि भागमयासे । तदास विभ कु.

·अम्वेदे सभाष्ये [१, अ २, व १० घड्कट० स्तोतृणा परिचरण शतकर्मन् । कामम् च अक्षम् इव चक्रपोयंदा स्व प्रज्ञाभि प्राक्षिपस्तदा स्वयमेवागछसीति ॥ १५॥ मुगल है शतक्तो। इन्द्र' यत् दुव धन कामिवार्यरूपम् आ स्तोतृभिराप्तव्यमस्ति त कामम् नारतृणाम् स्तोतॄणामनुग्रहाय आ ऋणो बानीय प्रक्षिपति । यारत - शचीभि सकटोचितम्यापारवियोपै. अक्षं न यथा भक्ष प्रक्षिपन्ति तत् ॥ १५॥ इति मथमाष्टके द्वितीयाध्याये निशो वर्ग ॥ कर्मशि शश्वृदिन्द्रः पोर्बुद्भिर्जिगाय नानभिः शावर्धिनानि । स नौ हिरण्यरथं दंसनावान्स नः सनिता सनये स नौऽदात् ॥ १६ ॥ शव॑त् । इन्द्र । पोर्पुयत्ऽभि । जिगाय। नानदत्ऽभि । शाश्वसत्ऽभि । धर्नानि । स । न । हिरण्यऽर्थम् । दसोऽयान् । स । न । सनिता । सनये । स ।न । अदात् ॥ १६ ॥ स्कन्द० 'तरमा इन्द्र स्तूयमान प्रीतो मनसा हिरण्यरथ ददौ। तमेतया प्रतीयाय शश्वदिन्द्र इति' (ऐना १६)। 'स मो हिरण्यरमिति तच्छन्दात् यच्छन्दोऽध्याहार्य । शश्वत् शन्दश्च नित्यपर्याय । यो नित्यम् इद्र पोथान प्रोथ पर्याप्तावित्यस्यैतद्रूपम् । हस्वस्वम् । पर्याप्तिश्च समर्थीभाव उच्यते । अत्यर्थ समथर जिगाय जयति । नव कबळ पोमुनि । किं तर्हि। नानदद्वि भत्ययी पुन पुनर्वा पद्धिरित्यर्थ । शाश्वसनि च शोध रारित्वात् भित्यर्थ पुन पुनर्वा श्वास मुर्वन्ति । किं पुनर्निगाय । उच्यते-धनानि असुराणों स्वभूतानि । सन सम्प्रदान एषा चतुर्थी । मदादित्यैतेन व्यवहितेनाल्यातेन सम्बन्धयितव्य । स असभ्यम् गदात् । किम् । हिरण्यरथम् हिरण्मय रथम् । कीरा । दसनावान् दसि दर्शनदशनयो । दर्शनीयत्वाद् दसना दाग रूप वा । अथवा दस इति कर्मनाम (तु निघ २१) दर्शनात् तदेकदेशदत्यनुगतो दसनारदोऽपि कानामैव । घाग्मी रूपवान् कर्मवान् वेत्यर्थ । किन स न सनिता स एवाम्माक सर्वविधुरेपु सम्भत्ता । सनये स न सनि भ । जीवितस्य राभाय स एवास्माकम् । जीवितमपि स एव दास्यतीत्यर्थं ॥ १६ ॥ सभ्यसानामुपधाहस्यत्वसपीरये २३ यहद एवभूतैर गमुरधनानि विगाय 1 फर्म सान्य कु विमाप २ 'कामि कु सोऽसभ्य हिरण्यरथमदात् । पोपुद्रि । प्रोथ पर्याप्तौ । सना या उथ । (पा ६१,१० ) इति दि । ' शेप' (पा ७,४,६०)। (गौ परि [पा ७,५.१ ३, 'नागरि" 1 पा७,४,२ 'भाजभामभापदीर बीचमी पी डानन्यारस्याम' ( पा ७,४, रत्यादिषु 'पाण्यादीना वा' ! पावा ७,२,३ पति उपधाहस्व ) | 1 पर्याप्त समर्थ । भारवयं समर्थे । नाना प्रत्यर्ष पुन पुनया हेपनि । ना। यानको । 'हो' (पा.६.१५ } ta उभयत्र 'पे । 'दीयोऽवत' (पा ७५,३) 'नुजादौना दोषोऽभ्यामस्य (पा ६,१, दसि प्ररययविशेष रति पा दी । प्रगतिवायर्ष पुरा पुनः वाम बुद्धि । यस प्रागन । दमिदंसदर्शनयो । 'दसता मुक्त कर पति की नीयवार दम्मा माग ६ वा। ममान् वा पराग्नी यासान था। स एवारमा मनिता पन । समचौ स्वरिपोच सभा । स श्यामक सये पगु दाने । अविनामय व दिम M. माहित सार' 8 सपति मागकर्म मूको ti'राय' साग" ·प्रथम मण्डलम सू ३०, १७]] २०३ वेङ्कट० इन्द्रेण दत्तं हिरण्यरथ प्रतिगृह्णन् । खौति-भोपन्यापारं कुर्वद्भिः अत्यन्तं हेपनि अत्यन्त श्वसद्भिः एतैः अश्वैः इन्द्रः शश्वत् जिगाय शन्नुधनानि । सः अस्मभ्यं कर्मवान् ददातु हिरण्यरथम् । सः दिलमा धनस्य दाता। सः एष नः ददात्विति ॥ १६ ॥ मुद्गल० सुष्टेनेन्द्रेण दर्न हिरण्यरथम् अनया प्रतिजग्राद । इन्द्रः शश्वर सर्वदा धनानि वैरिसम्य- न्धीनि जिगाय जितवान् भवैरिति बोषः। कीदृशैः । पोथद्भिः घासभक्षणादनन्तरभाविनम् भोष्ठशब्दं कुर्वनिः नानदद्रिः नादमास्पगतं हेपाशब्दं कुर्वद्भिः शाश्वसद्भिः पुन पुनः श्वसनिः । दंसनावान् कर्मवान् सनिता दाता सः इन्द्रः नः अस्माकम् सनये सम्भजनार्थम् हिरण्यरथम सुर्वणेन निर्मितं रथम् अदात् दत्तवान् । स नः स नः' इति आदरार्थः ॥ १६ ॥ आविनावश्यावत्येपा यात शौरया । गोमा हिरण्यवत् ॥ १७ ॥ आ। अश्विनौ । अश्वऽवत्या । इपा । यातम् । शरिया ।गोऽमत् । दसा । हिरण्यऽवत् ॥१७॥ । स्कन्द० "तमिन्द्र याचाश्विनी नु स्तुहि । अय लोसक्ष्याम इति । सोऽसिनौ तुष्टावात उत्तरेण तृचैन' (ऐमा ७,१९)। भा इत्युपसर्गो यातम् इत्याख्यातेन सम्बन्धयितम्यः । है अश्विनौ । अश्ववत्या इषा 'इत्यम्भूतदक्षणे (पा २,३,२१) इत्येवमेषा तृतीया । सवयताबेन सम्बद्धौ । आ यातम् भागच्छतम् । यदस्मभ्यमाधम् अचं च दातव्यं तद् गृहीत्वाऽऽगच्छतम् इत्यर्थः । शबीरया तृतीयान्तमेतत् , माश्विनोः सम्पोधनम्, अनुदात्तत्वाप्रसङ्गाय! '' (निघ २,१५) इति क्षिप्र. नाम । ईर गतौ । क्षिप्रगतिः शबीरा । शबर्गतिकर्मणो वाई एतत् । शबिवेंगः तद्वती बाई शवीरा । तया। गवत्या गत्येत्यर्थः । कथं च पुनरायातम् । गोमत् गोसंयुक्तम् । गा अपि गृहीत्वेत्यर्थः । हे दना! शत्रुपक्षक्षयकरौ! उसनामानौ ! । यद्यपि चाचिनोरेको दस्रनामा, तथापि साहचर्या दुभगोयंपदेशः । हिरण्यवत् हिरण्यसंयुक्तं घ । हिरण्यं च गृहीत्वेत्यर्थः ॥१७॥ वेटर० मा मातम् अग्विनौ। भश्वयुक्तेन भन्नेन क्षिप्रप्रेरणेन गोयुक्तम् दर्शनीयौ ! हिरण्ययुक्तं च ॥ १७ ॥ मुद्गल० इन्द्रेण प्रेरितः शुनःशेषः अश्विनी नुप्टाव । हे अश्विनौ। अश्वावत्या बहुभिर_युक्तया शवीरया प्रेयमाणया इषा भनेन सह आ यातम् अस्मिन् कर्मणि भागच्छतम् । हे दना ! मश्विनी ! युवयोः प्रसादात् गोमत् बहुभिगोभियुक्तम् हिरण्यवत् पहुना हिरण्येन युक्तमस्मदीयं गृहमस्त्यिति शेषः ॥10॥ - 1-1. नास्ति छप ने श्वसद्भिः साम्बल. २. हेपद्रिः साम्ब ल. ३. मास्ति कु. ५. नास्ति भूको. ५.५, 'तमिन्द्र उवाच--- अश्विनी नु xxx इति सोऽश्विनौ तुशदात उगारेण एवेन' 1 है अश्विनी अपवता ऽनेन आ यातम् । इत्थंभूतलक्षणटावाद् तत्तदी। अश्वयुक्तौ । मतो रहयोऽनजिरादीनाम्' (१६,३,११९), 'शरादौना च' (पा ६,३,१२०) पति पूर्वस्य दीर्घः । यदस्मभ्यमाधमत्र च दातव्यं तद् गृहीत्वा धागतम् । शु क्षिन । रगती। विगत्यामागुगती गे २ । ('मेभारणाभ्यामिरमिरची' । पावा ५,२,१०९] इस्वाय इन रच् )। गवत्या रूपा । गोमर । क्रियाविशेषणमिदम् । गा हिरण्यं च गृहीत्वा मागच्छ्तम् । शवनाशकरौ दसौ'। एकस्य नाम्ना उमयोपदेशी वा वि म कु. मिश्चन् भूको. + नास्ति मूको. ६. प्रेषितः मै'.

·२०० - गावदे सभाप्ये [११, १२, व ३० समानयोजनो हि वां रथों इसापनः । समुद्रे अश्विनेयते ॥ १८ ॥ समानऽयोजन । हि । वाम् । रथ सिौ। अयं । समुदे । अश्विना । ईयते ॥ १८ ॥ स्कन्द० 'समान साधारण द्वयोरप्येक एव यो युज्यते स रामानयोजन । हि-शब्दस्तु पदपुरण । वाम् युययो रथ हे दनौ। अमर्य मरणवर्तित । अविनाशीत्यर्थ । समुद्र मन्तरिक्षनामैवत् (तु निघ १,२)। निरालम्बनेऽप्यन्तरिक्ष हे अश्चिना ! ईयत गरछति ॥ १८॥ वेट० युबयो हि रथ द्वयोरप्येकभूत दर्शनीयौ। भमरण अन्तरिक्षमध्ये गच्छति । तत मायावमिति ॥१८॥ मुद्गल० हे दनौ! अश्विनी हि यस्मात् वाम् युवयो सम्बन्धी रथ समानयोजन तुश्ययोनन । युवयोर्द्वयारेकरथारूढत्वादुमया सकृदेव पुज्यते । युक्त स स्य अगर्य विनाशरहित । अप्रतिहतगतिरित्यर्थ । अत एव हे अश्विनी ! समुद्रे अन्तरिक्ष ईयते गच्छति ॥ १८ ॥ न्यध्यस्य मूर्धनि चुक्र रथस्य येमथुः । परि घामन्यदीयते ॥ १९ ॥ नि । अन्यस्य॑ । मूर्धनि । चक्रम् । रयस्य । येमयु । परि । याम् । अन्यत् । ईयते ।। १९ ॥ स्वन्द० ५न इत्युपसर्ग येमधु इत्याख्यातेन सम्बन्धयितम्य । अन्य भहन्तव्यत्वात् प्रजापतिरादित्यो था। तस्स मूर्धनि एकम् चत्रम् स्वरथस्य नि येमधु नियमितबन्ती स्थ । परि याम् परिशब्दो लक्षणया कर्मप्रयचनीय प्रतिशब्देन समानार्थ । दिव प्रति अन्यद् द्वितीयम् ईयते गाति । नेमिचरस्य चिद्रयस्य सामयमित्यर्थ ॥ १९॥ बैङ्कट० अश्विनावे चरम् रथस्य पर्वतमूर्तीि स्थापयामासतु । अन्यत् तु च परित दिव गच्छति॥१९॥ मुद्र० हे अश्विनी ! युवाम् अभ्यस्य इन्दु विनाशयितुमशक्यस्य रहस्य पर्वतस्य मूर्धनि उपरि रथस्य चक्रम् भवदीयरथसम्वन्ध्येक चक्रम् नि येमधु नियमितवन्ती । अयत् धनम् परि घाम लोकस्य परित ईयवे गच्छति ॥ १९ ॥ रस्त उपः करिये भुजे मतों अमत् । के नक्षसे विमायरि ॥ २० ॥ ६ ।ते । उप । धऽप्रिये । भुज । मते । अमत्र्ये । कम् । नक्षसे । विभाऽवरि ॥ २० ॥ रसी अश्विनी वां रथ साधारण अपने प्योमयोपरि। मरणनितश्च । 'नाफ एमुद्र नारी पास तारामनारन गम्पति कमकु ३ अन्तरिक्ष मध्ये मंदिर परमार सनद मूको ५५ मध्य इन हिंसग यो । गमहनगनगनषमाम्" (पा ६४,१८) अनन्य मा पनिनिया या । तरय म्यान स्वरथाय एवं च नियमितदा । कर्ममापनीयता परि । वि प्रति मायर कि - मन्नन विप ३१ मास्ति मूरी ·. । सू ३०, में २१ प्रधर्म मण्डलम् स्कन्द० "तमखिनापूतः - उपसं न स्वहि, अथ त्वोन्यश्याम इति । स उपसं तुष्टावात उत्तरेण तृचैन' (ऐया ७,१६)। 'उषस्यस्तृच उत्तरः (तु. बुदे ३,९०२)। उत्तरस्तृच उपोदेवतः। हे उपः 1 कप्रिये ! कम् उदकम् , तद् रश्मिभिराहित यो दधाति धारयति स कधः प्रजापतिः । केन विधीयते प्रमाशनरसाद्याहरणार्थ स्थाप्यत इति वा कधः । कोऽसौ । भादित्यः । तस्य प्रिया स वा प्रियो यस्याः सा कधप्रिया । भत्यन्तसाहचर्याच विहिप्रपत्राद् वा सा । तत्सम्बोधन है कापिये! भुजे भुजित्न पालनार्थः । पालनाय कः गतः मनुष्यः । अगत्यै! मरणजिते ! । कं स्वं मनुष्य पालयसीत्यर्थः । कम् घा नक्षसे । नक्ष इति प्याप्तिकर्मसु (त. निघ २,१८) पाठाद् नक्षतिच्याप्त्यर्थः । सायुरादिप्रदानेन त्यामोपीत्यर्थः । अथवा तृक्ष स्तृक्ष णत गती । गत्ययों नततिः । कं वा पालयितुं गरउसीत्यर्थः । कथय । एतत् सुखं ज्ञात्वा वयमपि ताशा एव भवेमेत्यर्थः । विभावरि ! विविधा भा दीतिर्विमा तिति! । ईवनिपो छन्दसि । यनिर्मत्यर्थीयः ॥ २० ॥ वेङ्कट० कः ते उपः ! कथनाये! सकारधकारी समानौ । भौगाय भवति मतः मरणवर्जित ! । कीट चस्व ग्यासोषि दोलिमति! ॥२०॥ मुद्गल० अश्विभ्यो प्रेरितः शुन-शेपः उपसं तुष्टाव । हे कवप्रिये ! स्तुतिप्रिये! अमत्र्ये! मरणरहिते! उपः ! एतच्छब्दाभिधेये उप.कालाभिमानिनि देवते! ते भुजे राव भोगाय मतः मनुष्यः कः विद्यते । हे विभावरि! विशेषप्रभायुक्त उपोदेवि! कम् पुरुषम् नक्षसे भामोपि । तोचित भोग दातुं न कोऽपि समर्थः। अत एव स्वं कमपि पुरुष भोगापेक्षया म प्रामोषि । ईशस्तव महिमेत्यर्थः ॥ २०॥ । व्यं हि ते अमन्मह्याऽऽन्तादा पराकान् । अश्ये न चिने अरुपि ।। २१ ।। व्यम् । हि । ते । अर्मन्महि । आ । अन्तात् । आ । पराकात् । अधै। न । चित्रे । अरुपि ॥२१॥ स्कन्द० गह-वान्दः पदपूरणः । ते इति द्वितीवार्थे षष्ठी । वयम् त्वाम् अमन्महि 'ईमहे यामि मन्महे' (निघ ३,१९) इति यात्राकर्मसु पाठा पाचार्योऽयम् । याचामहे । किम् । सामध्यांत स्वस्यायुषः । न वास्पस्य । किंगई। आ अन्तात् आ पराकात् 'पराके निघ ३,२६) इति दूरनाम । 1-1. 'तमश्विना ऊपतुः-उपस नुxxxति। स उपस तुष्ठानात उतरेण तूचेन' 1 'उषस्यस्तृवं उत्तर: । है उपः 'पुरी कम्' इत्युके । रश्म्याहत तत् यो दधाति धारयति वा स कथा, 'आतोऽनुषसगें कः' (पा ३,२,३ ) इनि कः । कः प्रजापतियों । केन विधीयते प्रकाशनरसाचाहरणार्थ स्थाप्यते इति या कथः । आदित्यः । तस्य प्रिया । सप्रियो यस्या इति वा । अत्यन्तसाइचांच सस्त्रियत्वं साध्यो । वंगने अमरणे। मुझे पालनाय । मः । खायें यत् । नवसरमत" (पाम ५,४,३६) । तस्य लुक् । मर्चः । के मनम् अयुरादिनाभन न्यानोपि । मा व्याप्तौ । स भुजे अलम् । तुम एस पक्ष गौ। क पालयितु गच्छसोति दा। कथय । एतत्तुख ज्ञात्वा वयमपि नाशा एव भवेम। भा दोसौ । विविधा मा विभाः । मतुनि छन्दसि बनिम् । विभायुक्त्व विभावरी । 'प्रेभ्यो नी (पा ४,१३५), 'बनौ र च' (पा ४,१,५), 'मम्वार्थनयोईल.' (पा ७,३,१०७ ) कि कु. तप्रियवाद् प्यमानः सम्बोधनम् मूको. ती । शिपो३3* सूको. २. तो साम्द, ३. नास्ति विलप. 1-४. वय वाम् आजीवितं याचामई। मन या मायाम् । महायुर आ अपस्मनाद । मा यर्थशवात् । दूराव । दूरं पराकं वि स कु.

·ऋग्दै सभाष्ये [१, १२, व ३१ 'विप्रकृष्टत्वाञ्च पुरयायुष वर्पाटमा दूरमभिप्रेतम् । मा अभिविधी मर्यादायाम् । आ वर्षशवात् । यावर्षशत पूर्णम् इत्यर्थ 1 अहे न चित्रे सवा यदवा । सा यथा चित्रा विचित्रा पूज्या वा तचित्रे' । भथरा श्रूयमाणोपमार्थीयो नायमुपमानशब्द । उपमानाम् उपमानवृत्तिनुपमेष विषयसम्योधनसम्बन्धासम्भवाद् नवाशब्दो| नोपमानवृत्ति । किं तर्हि । लुप्तोपम उपमेयवृत्ति । क्रियाशब्दो या 1 नाब्दस्तु 'उपरिष्टादुपचार' (तु या १,४) उपमायित्वाद् । 'अस्स्युपमार्थप सम्पायर्य प्रयोग ' (तु या ७,३१) इति पदपूरण । अइदे। बवासदो! या' या चित्रे' चित्ररूप पूज्ये वा । अपि रिपतेीतिकर्मणो दीतिवचन । भर्पता गतिकर्मणो गम्तृवचन । दी गन्त्रिावा॥२१॥ येट० वयम् हि त्वाम् भज्ञासिम आ अन्तात् आ च पराकार पराकशब्दो दूरवचन । मूलादुपरम्याऽऽन्तादित्य । अवे गमनशीले पूज्य भारोचने इति। नकार सम्प्रत्यर्थीय ॥१५॥ मुगल. हे अश्वे! व्यापनशीर! चिने! चायनीये ! अपि! मारोचमाने उपकालाभिमानिनि देवते तब स्वरूपम् आ भतात् समीपपर्यन्तम् आ पराकात् दूरपर्यन्तम् वयम् मनुष्या न अमन्महि म बोदु समर्मा । हि प्रसिद्धी । देवतामहिन्न पारावारयोरज्ञानमरमासु प्रसिद्धमित्यर्य ॥ २१ ।। वं त्येभिरा गहि वाभिर्दुहितर्दिवः । अस्मे रयिं नि धारय ॥ २२ ॥ स्वम् । त्येनि । आ । गहि । वाभि । दुदित । दिन । अस्गे इति । रयिम् । नि । धारय ॥२२॥ स्कन्द० 'त्येभि इति इभभूतरभणे' (पा २,३,०१ ) तृतीया । तपादश्रुतैयोग्यार्थसम्बन्धी अपरदोऽ ध्याहार्यः । त्वम् यानि वयमर्थयामहे तै. सम्बद्धा आ गहि भागच्छ वानेमि भने । यान्यस्मय दातव्यानि अग्नानि तानि गृहीत्वाऽऽगत्ययं । हे दुहित दिव भादित्यतैजसो दिवि जायमानत्वा पा दियो टुहिता, तेनरमामन्यते-हे दुहिदिव इति । किन मरमे रसिम् नि धारय घन चास्मन्य देहीत्यर्थ । स च शुन शेपोऽस्यामृच्युताया विपाशो मुमुचे इतीतिहासार्थ ॥२२॥ वेङ्कट त्वम् गते प्रदिसिौ भन्दै आगच्छ दिव टुहित ! अमासु रयिम् नियच्छति ।। २२ ॥ मुहलय हे दिव दुहित ! पुदेवताया पुत्रि' उपोदेवि। येमि वाभि ती सह त्वम् भा गहि भनागग्छ । सम्मे मस्सामु रयिम् धनम् नि धारय निठरा स्थापय ।। २२ ॥ इति प्रथमाष्टके द्वितीयाध्याये एकत्रिशो इति प्रयममण्डले पटोऽनुवाः ॥ ॥ 1-1 तिम् । पुष्पायु त पूर्वम् । भाइ मयादायानमिडियौ या । यावर् वपदान पूर्णम् । मन वित्र। पया मध्यामा विपि पूज्या था तब वामदशे ध्यान या । विचित्ररूपे पूर्व वा । भरि दो मन्त्रि या यशव दैगियो नि 11 माथीयानमुरमानद । सदशे म्याप्त था। विदित्रको पूरा • मा । मापि । स्नानमुपमानयुक्तिसमयविषयमम्बोनसम्पलामम् मूको २, "मित विप, प्रिम् विमा ३ नास्ति यय विप पदमोदय पन्नानि शान मोहला डालाय । ममन्द पनलियन पारपनि म ..'चे मृतवान् साम्र ते घोरा मूको ५५ ।पनि बदमयामी ·सू२१,१] प्रथमं मण्डलम् । । [३१] त्वममे प्रथमो अङ्गिरा ऋपियो देवानामभयः शिवः सखा । तवं व्रते कुवयो विनापसोऽजायन्त मरुतो भ्राज॑दृष्टयः ॥ १॥ त्वम् । अग्ने । प्रथमः । अङ्गिराः । ऋषिः । देवः । देवानाम् । अभवः । शिवः । सखा । तव । नते । कवयः । विद्मनाऽपसः । अर्जायन्त । मरुतः । भ्राज॑त्ऽनष्टयः ॥ १ ॥ स्कन्द० "हिरण्यस्तूप आशिरसः स्वम्' । हिरण्यस्तूपो नामाङ्गिरसः पुत्रः 'त्वम् अग्ने' इत्यादि दृष्टयान् । 'आमेयं प्रथम सूक्तम् । हिरण्यस्तूपस्य प्रथमं सूक्तमभिदेवतम् । त्वम् हे अने! प्रथम सवंत उत्कृष्टः । अहिराः अङ्गानि शरीरावपशः तद्वदगि शरीरम् तत्र स्थितिक्षतः अशितपीतर- सोऽशिरसः। ते करोत्यनिरसयति 'तत् करोति तशाच?' (पाया ३,१,२६) इति णिच् । तद- न्तात् कि । 'मत्वमन्तस्य चाधातोः' (पा ६,४,१४ ) इति दीर्घत्वम् । धातुभूतपूर्ध- मानस्म हीदमिष्यते । गोमान् यवमानिप्ति यथा । दिवोदासादित्वाच छान्दसमायुदासत्यम् । भगिराः शरीर स्थितिइतोः अशितपीतासस्य कर्तेत्यर्थः । जाठरो हामिरन रसीकरोति । रसो लोहित- मोसनावस्थिमज्ञाशुक्रभावेन परिणममानः शरीरस्थितिहेतुर्भदति । ऋषिः द्रष्टा च सर्वस्य । अथवा योऽयं प्रथमोऽझिरा नाम अपि स त्वमेव त्वत्कारणल्यात् । तथा वैविहासिका माहुः- 'ततोचिपि मृगुर्जज्ञे बारेवगिरा प्रापिः' (तु. वृदे ५,९७ ) इति । किंज देव. त्वं हविर्नयनाशुपकारेण देवानाम् अभवः भवसि । शिवः सुख. सखा । किन ता ते 'ग्राम' ( निघ २,१) इति कर्मनाम । सप्तमीनिर्देशात् भवस्थिता इति वास्यशेषः। तब कर्मणि परिचर्यायामवस्थिताः क्वयः मेधाविन. विधनापस: विदितयागादिकर्माणो वेदितम्यक्रमांपो वा । उत्कृष्टचेष्टिता इत्यर्थः । श्रजायन्त महतः देवाः । कोरशा.1 भाजदृश्यः ऋष्टिः शक्त्याख्य भायुधविशेपः। दीप्तशतयः । देवत्वं हि धर्मापत्तम् । धर्मश्चाप्तिपरिचर्यायत्तः । अथात एवमुच्यते-तव ते अजायन्त मरुत इति । केचित्तु मरुत इत्पत्विट्नामाचचते (तु. निघ ३,१८) । भत्र चत्विक्ष्वेव वर्तते । सामध्या- घान्वर्णीतमावर्थः तद्वद्यामानवचमो पाई। मजायन्दैत्येतत् विद्मनापस इत्येतेन सम्पप्यते । - 1.1. हिरण्यस्तूप आशिरस. । मानेयं प्रथम सूजम् । हे अग्ने व सर्वन उत्कृष्टः शरीरास्थितिहेतो. अश्चितपी- तरसकांप। अझै शरीरावयवः । मतुष्पा इनिः । अनि स्वित्यै अशितपीरसोऽहिरसः । 'तत्करोनि तदाचष्टे' इति गिन् । गिच्यागते प्रत्ययथातत्वात् किम् च । 'अवसन्तस्य चापातो' शी अधातुभूनपूर्वस्य दीर्घत्वम् । दिवोदशमादित्वादाधुदासतम् । इत्पविरा- जाठरो सग्निरम्न रसौकरोति । रमो लोहितमासलाप्यस्थिमजा शुक्लमान परिणममानः शरीस्थितिनुर्भवति । पिस्तस्य द्रव मनमैत्र । अथवा योऽय प्रथमोऽगिरा कतिः स त्वमेव । विकारणपात् । 'अमरविषि भृगजंज्ञे महारेपङ्गिरा कपि.' । देवाना हदिननायुपकारेण देवोऽमव । तेपामपि दाता। मुखः सस्ता च भवति । 'मुग्म्य छरिः शुन शिवम्' इति मुखे। तब कर्मणि परिचर्यायामवस्थिताः मेधातिनः विश्तियाणा- दिकमा रेरितव्यकमांगो वा 1 विद भने। 'अन्तो मानन्” (पा ३,२,४४), 'अन्येभ्योऽप” (पा ३,२,७५)। विधना। - 'प्राप्तोऽभव काम् ( रति कर्मगेि । उत्कृष्टनेटिकाः मनादन्त मस्तः दीप्यमानशक्त्यायुधाः कष्टिरूमैंः खादिरारा' पति प्रश्चनायुधे । 'धमांयस वि देवत्वं धर्मश्यामिप गाः' । मतः तव को विश कु. । रसक मूको. + 'मुड' मूको. नास्ति मूको. 'स्पेतत्य मको.

·ऋग्वेदे समाप्ये [अ १, १२, १३९ मदस्थिता अस्विजो यजमाना या विद्मनापसो वेदितव्यकर्माण उत्कृष्ट चेष्टिता अजायन्तेति । मात्र तिहासमाचक्षते'--'निशकुनांमैक्ष्याको राजा वसिष्ठस्य याज्योऽभवत् । स वसिष्ठमनवीत्-येनाई प्रस्तुमा सशरीरो दिवं यायां तेन मां पाजयेति । वसिष्टोऽब्रवीद् अशक्यमेतदिति । स किशिदागतमन्युरेतदेव यसिटपुत्रानप्रवीत् । त एनम ग्रुवन् – भगवान् प्रवृत्तो यजने, किमर्थ वृतमुत्सृज्य शाखाबवलम्बस इति । स तानत्रयीत्-शत्यमेतदिति भगवताहमुक्त इति । त एनं प्रत्यग्रुपन् – यत् तस्याशक्यं कथं तदस्माकं शक्यं भविष्यतीति । स तानप्रवीत्- प्रत्याख्यातोऽस्मि गुरणा गुरुपुत्रैश्च । भन्यां गतिं यास्यामीति । तं वसिष्टपुनः शक्तिः अन्दोऽशपत् - गुर्वतिश्रमाचण्डालो भवति । स शापानन्तरमेव घोररूपश्चण्डालोऽभवत् । अथासौ पुत्र राज्येऽभिषिच्य विश्वामिनाश्रमं गत्वा मोषितस्य तस्य भायों परिचरितवान् । भयागतो विश्वामित्रः खदारपरिचरणाहिततोपो यथावृत्तं तत्सर्वमुपलभ्य राजानमग्रवीत् - अहं स्वा तेन ऋतुना यानयिष्यामि' येन सशरीरः स्वर्ग यास्यसीनि- इत्युक्त्वा स्वयमेव सम्भारान् संभृत्य शिष्यानुवाच - क्षामन्यन्तामृषयः । यश्च यद् भवीति तत् सर्व मा- माख्यायवाम् इति । त प्रपीनुपामन्त्रयन्त । उपामन्यमाणाइच ऋपयोऽनुषन - भारामिण्याम इति । बासिष्टावयुवन् - चण्डालो यत्र यजते क्षत्रियो याजयति च कथं तत्र देवताभिर्महा महीन्यन्ते । कथं तवागराम इति । तत् सर्व विश्वामिनाय तन्छिन्या आचात । अथ सपुषवसिष्ठ- वर्जमागतेप्वृषिषु परिसमाप्त एवं यज्ञे वरपर्वति विश्वामित्रस्त्रिशमनचीत् । अयासा- युत्पत्य त्रिदिवभगच्छत् । त देवाः पातयितुमैच्छन् । अतः क्रुद्धो विश्वामिन्नोऽन्यान् देवान- सृजत् । अथैनं भीता देवा अब्रुवन् यथा भवानिच्छति तथास्तु इति । सोऽय त्रिशरद्यापि दिदि रोचते' । तदेतत्नेनाधनोच्यत । ये प्राजदष्टयः क्षत्रियत्वाद् दीशशक्त्यायायुधाः ते तर बते भवस्थिता मरत प्रविजो विश्वामित्रादयः सद्वन्तो वा निशड्वादयो यजमानाः विद्मनापस' पेदितव्यकर्माणोऽत्यन्तोत्कृष्टसशीरस्वर्गगमनादिकर्माणोऽजायन्तति ॥३॥ पेष्ट्वट० हिरण्यस्ता आङ्गिरस । लम् अग्ने ! मुख्य. अहिरसा च एकः सर्वस्य या देषः देवानाम् अभद. कल्याण सखा। तब कर्मणि स्वया मेरिताः कवयः सम्यगा सम्धव्यासयो वा माइ भवन्ति मातः दीमस्वायुधाः ॥ ३॥ मुगल ससमेऽनुवाके पश्च सूक्तानि । 'वन यमग्ने प्रथमः' इति मष्टादशचं प्रथमं सूकम् । भागिरसः हिरण्यस्तूप ऋषिः । मष्टमीपोडश्यष्टादश्यः विष्टुभः । शिष्टाजात्यः । भप्तिर्देवता । है अमे! त्यम् प्रथम. आधः अङ्गिराः 'मारिसानागृपीणां सर्वपां' जनकत्वात् ताशोऽशिरो- मामक ऋषिः अभव । तया वयम् देवः भूत्वा देवानाम् अन्येषाम् शिवः शोभन: ससा अभवः । तब प्रत पदीये कमणि कायः मेघापितः विद्गनापसः ज्ञानेन ग्याप्नुबानाः प्रासष्टयः दीप्य. मानायुधाः मदतः भएसंशका देवाः अजायन्त ॥ ॥ 1-1. अगदन मतपत। मेरिट महा की नातिनाम भादको । अत्र च कति एप एमनेसामाण्यायिका करिजो परमाना वा वेदितव्यमांत. मायनी योजना | मनिहाम मि. 1 मालिमको. २. पक्षिी मूहो. .. दारण मूतो. पात मागे मासवर्गगमन मिति बि. ११. मन, मिनायामाना या मोरया ५.५. मारिन विमे, सght fr.

·सू ३१, मं२] प्रधर्म मण्डलम् त्वमग्ने प्रथमो अङ्गिरस्तमः कविर्देवानां परि भूषसि व्रतम् । विभुर्विश्वस्मै भुवनाय मेधेिरो द्विमाता शपुः कतिधा चिदायवै ॥ २ ॥ त्वम् । अग्ने । प्रथमः । अङ्गिरःऽतमः | कविः । देवानाम् । परि । भूषसि । बृत्तम् । विऽभुः । विश्वस्मै । भुवनाय । मैधिरः । द्विऽगाता । शुयुः । कतिया । चित् । आयर्वे ॥ २ ॥ स्कन्द० त्वम् हे अग्ने! प्रथमः अङ्गिरस्तमः शरीरस्थितिहत्तोः अशितपीतरससाऽतिशयेन कर्ता । 'अहिास पैरविशयनोत्पत्तिकारण वा । कविः मेधावी देवानाम् स्वभूतम् परि भूषसि परिपूर्वो भवतिः सर्वत्र परिग्रहे । परिगृह्णासि । व्रतम् यागाख्यं कर्म । किन विगुः ईश्वरः विश्वस्मै भुवनाय सादर्य एपा चतुर्थी । सर्वस्य भूतजातस्याऽीय गेधिरः यज्ञयान् । यज्ञस्य सम्पादयितेत्यर्थः । हे घायाधिन्यौ था अरणी वा मातौ यस्य स दिमाता शयुः शयतिरन्न स्थानार्थः, आमाशयो जलाशय इति यथा । व्यवस्थातेत्यर्थः। कतिधा चित् कतिभिरपि प्रकारैः। कस्यार्थाय । आयरे आयको मनुष्याः तेपामर्थाय । औबंशेयो वा पुरूवसः पुत्र भायुः, तस्यार्थाय । कतिधा पुनर्व्यवस्थाता । उच्यते । भनिदोनदर्शपूर्णमासादिषु पदावनीयस्यात् निधा। पिण्डपितृयज्ञचातुर्मास्येषु चतुर्धा प्रणीतातिरे- कात् । पशौ पञ्चधा शामित्रातिरेकात् । 'सोम भाग्नीधस्य धिण्यातिरेकात् यावत्तरसंख्यम् ॥ २ ॥ घेङ्कट० त्वम् अग्ने ! मुख्यः अहिरसा च वरिष्टः कविः यज्ञम् अलङ्करोषि । सर्वस्मै भुतनाग अनैकशरीरो भवन् मानः द्वयोलीकयोनिमाता पुरूरयसः पुत्राय आयवे गाईपत्यादिन्यूहेनानेकधा शयान. ॥ २॥ मुद्गल हे अग्ने! त्वम् प्रथमः भाद्यः अङ्गिरस्तमः अतिशयेनाभिरा भूत्वा कपिः मेधावी सन् देवानाम् अन्येषाम् प्रतम् कर्म परि भूपसि परितोऽङ्करोपि । कीदृशस्त्वम् । विश्वमै भुवनाय समस्तलोकानुग्रहार्थम् विभुः बहुविधः । भाइयनीयाद्यनेकरूपधारीत्यर्थः । मधिरः मेधावान् द्विगाता द्वयोररण्योरुत्पशः आयवे मनुष्यार्थम् कतिधा चित् कतिभिः प्रकारैः सर्वत्र शयुः शयानः । तत्तम्मनुष्यस्य"गृहे अवस्थितस्य तव प्रकारा इयन्त इति न केनापि शायत इत्यर्थः ॥३॥ त्यमग्ने प्रथमो मातरिश्चन आविभव सुकत्या विवस्वते । अरैजेता रोदसी होत्यूर्येऽसनोभरमय॑जो महो बसो ॥ ३ ॥ त्वम् । अग्ने । प्रपमः । मातरिश्चने । आविः । मय । सकतऽया । त्रियस्यते । अरैजेताम् । रोदसी इति । होतऽर्थे । असंतोः । मारम् । अयंजः । महः । वमो इति ॥ ३ ॥ । 1-1.हे मी वेगामुत्कृष्टः सः विभकु. २-२. अश्विवनेनाहिर शब्देनोत्पत्तिकारणम् साम्र. ३. मास्ति मूको, १-४. मेधावो देवानां यागास्य कर्म परिक्षासि । परिभः परिग्रहे । किंच ईसरच विश्वमुक्तार्थ यज्ञस्य संपादयिताः । मेनो यज्ञः । 'मेधारणाभ्यामिरम्' (तु. पाका ५,२,०१)। नित्यं यज्ञयुतः । तस्मात् तासार- यिता। पावापृथियी गरी वा मातृस्थानीय यस्य स दिमाता । आमाशयो जगाय व मान्न शीइ खाने । 'आयय: प्रवः प्रजाः' इदि मृषु । कतिरकारै गुम्वार्थ पुनर्व्यवस्थाता 1 औशेयो वा पुरवसः पुत्र आयुः । तदशय वा। कतिधास्वम् विभ कु. ५.५. सोमानीभविष्यारिकाद् यावसावत्संख्यात्वम् हि भ कु. पत्नः साम्रभर विप्रथमः कु. .. पाहे मै.

·२०८ अम्वेदे सभाध्ये [अ , १२, व १२० भथ मातरिथा आकाशे . स्वान्द० 'अतिहासमाचक्षते--"सर्वम् इदम् भन्ध दम आसीत् । सूक्ष्ममप्तिमपश्यत् । तम् अमध्नाट । अथवां व मपिः । तत् पराशरो भरद्वाजश्च वक्ष्यति - 'मथायदा विस्तो मातरिश्वा' (१,४१,४) 'वामझे पुष्करादधि' (ऋ ६,१६,१३) इति । तर मध्यमाने ज्वालामाली नामानिरजायत । स प्रथम मातरिश्वने भाविरभवत् । मय विवस्वते"। 'तदेवदिहोच्यते । खम् हे अग्ने प्रथम अप्रिम. मातरिश्वने मातरिश्वा वायु तसै आविर्भव लड्येऽय रोट् । आविरभव प्रकाशीभूत इत्यर्थ । सुक्या शोभन फर्म सुक्तु तदिन्छा सुबत्या । तृतीयैकवचनस्याऽऽजादेश 1 शोभनयागादिकर्मेच्छयेत्यर्थ । मातरिश्वने चाविर्भूय मनन्तरम् विवम्वते साविरभवः । किवा रेजेताम् 'भ्यसते रेनत इति भयपनयो (या ३,२१)। भविभीवान् भयाद् वा अकम्पेताम् । रोदसी धावापृथियौ । होतृवर्षे वो धूर्य । होता यूर्यश्चति होतृसूर्य , तस्मिन् होतृसूर्ये । होतरि घृते त्वयि । यदा रद होता घृतो वैदिमध्यस्थोऽदीप्यथा तदा अयमतिदीसोऽप्यावा देहेदित्येव धागपृषिल्यावप्पविनीता भयादा भकम्पेटाम् । किं पुनरन्य इत्यर्थ । अमनो भारम् अत्रेतिहासमाचक्षते -'दया फिर स्वयमेव स्वानि स्वामि हदींप्यूठवाऽभक्षयन् । तेफा केचिद् घोदु नाशक्नुवन् । एकैकाहुतिस्त्रैरोत्य भारादतिरिच्यते । काश्चित्तु शक्नुवतोऽप्यसुरा अभ्यद्रदन् । ते सर्वेऽग्निमपन्-हण्य नो बहेति । स तल्लीरायमानोऽवहत्' । तदेतदिहोच्यते- असनो रमिति । सधिहिसार्थ । सपतिहिंसायाम् इति । इह तु भारस्य हिसारुमताऽसम्भवात् सपि शक्नोत्यर्थे । सहेवा शमोत्ययस्य ६६ रूपम्, न म । पानीतेश्च नित्यकर्मभूतधारयन्त रानुपरत्वाद् भारमिति च श्रुतेर्वामिति पाक्यशेष । माहुतिमार बोटुमशनोरित्यर्थ । तेन चाऽऽनुविभारेण अयज । मह महतो देवान् । हे वसो प्रयास्य! धनयन् ! या ॥३॥ येङ्कट त्वम् अग्ने ! पुराण वायवे भावि ५ भभव , शोभनकर्मच्च्या विवस्वते । यहा' तसै मात रिया सामानहार' । खयि होतरि देवैते महान्त स्वां दृष्ट्वा द्यावापृथियौ अकम्पेताम् । स्व देवाना इविहनमार सोदवान् अयन च महतन्तान् वासयित '॥ ३ ॥ मुद्गल है ओ ' त्वम् मातरिश्वने प्रथम मुख्यो भूत्वा वर्टसे अनिर्वायुरादिस्य हति वावपेश्या सर्वन मुएयत्वावगमात् । तादृशस्त्वम् मुकत्या शोभनकम छया विवस्वते परिघरते पक्षमामाय आविर्भव प्रकटो भव । तर सामथ्र्य रप्ट्वा रोदसी पावापृथियो अरेजेताम् भकम्मेवाम हातप्यं होतृवरणयुक्त कर्मणि भारम् भरणम् 'असनो उदवानसिप बसो। नियासहैतो घर' मह पूज्यान् देशन अयज इटवानसि ॥३॥ - - 1-1 अप्रतिहास --- 'सर्वमन्धं तम मासीत् । अथ मातरिश्ता इममिमपश्यन् अथवा घ की पराग भराजन यति-मापदाम्, 'वामन पुमगर रयाम्याम्' विभकु र साम्म २-२ तरिडोप्यते-हे मोर सन् ऑपमो वायो आविरभा 1 हि सोट् । शोभन मलया। (ए ययम् । 'एक' (पा ६४.३ ) शीदद । टा भाइ । मुलूदा शोभनयागादिकौश्यया । मारिसने व भाविभूयाऽनन्तर तिने च । रेड भयोपनयो । मरिमगाम्, मया का पताम् पत्रयिया होता होरि । सपि न यार होतो वे देमप्यरादाप्यथा , तदा रोदसी मरि अन्यममाम् म पनि औपन्यो, भयरसिवायो।।कि पुनरन्ये । विध मसलो । मतिराम मिक मेरो साग . मारिने ५ भारिमर मावि भाविप • मर एम. ९. मावि वि मै'. प्रथम ए १ कि मूको tort ·- । स् ११, में, ४] प्रधर्म मण्डलम् स्वमग्ने मर्नवे द्यामवाशयः पुरूरवसे सुकृते सुकृतरः । यात्रेण यत् पित्रोर्मुच्र्यसे पर्या त्या पूर्वमनयन्नापर पुनः ॥ ४ ॥ स्वम् । आने । मनवे । याम् । अचाशयः । पुरवसे । सुऽकृते । सुकृत्नरः । यात्रेण । यत् । पित्रोः । मुयसे । परि । आ । वा । पूर्वम् । अनयन् । आ । अपरम् । पुनरिति ॥ ४ ॥ स्कन्द० भनेतिहासमाचक्षते - 'स्वर्गकामो मनुरसिमधत्त पुरूरवाश्चलः । ताभ्याममिः स्वर्गमद- दादिति' । वदेतदिहोरपते । स्वम् है औ! मनवे तृतीयार्थे चतुर्येपा । मनुना राज्ञा याम् अवाशयः वश कान्तौ । धुलोकं कामित्रवान् । मर्नु राजाने दिवं कामयमानं तत्मापणेन प्रयुक्तवान् इत्यर्थः । न च केवलेन मनुना। कि तर्हि । पुरुरवसे मुकृते इयमपि तृतीया एव चतुर्थी । पुरूरवसा च मुकवा शोभनानि कर्माणि कृवयवा । सुवृत्तरः बारेभनकर्मकृत्तरः । स्वामेण यत् । अनापोतिहासमाचते-तयोालामाली नामानिः प्रथमं मातरिश्वने मागिरभवत् । ततो विवस्ववे याविर्भूतः । मातरिइवा विवस्वतः सकाशाद, पृपिच्यामानयदिति' । वक्ष्यति- 'आ दतो अणिम्' (२६,८,४ ) इति । तदेतेनार्धनोच्यते-श्वात्रेण यत् पित्रोरिति । 'स्वामिति क्षिप्रनाम' (या ५,३)। वायोररयन्तक्षिप्रत्वात् १६ मातरिश्वनि वर्तते । मातरिश्ववचन एव वा सामर्थ्यात् वाशशब्दः । तेन यत् भा पियोः मुच्यसे परि पितराबत्र चादायिन्यावभिप्रेते । मुख्यस इति लक्ष्य लट् । परिशब्द उपरिमाये। द्यावापृथियोरुपर्वमुख्यथाः । यद्यपि ज्यालामाली मातरिश्वना पृथिव्या एव कैवलाया उपमुख्यत, न दिवः, तथापि साहचांदन्यतरसम्बन्धिनो विमोचनाय उभे प्रति भ्यपदेशः आ वा पूर्वम् अनयन् मात्र मर्यादायाम् । यदिति यच्छन्वश्रुतेस्तच्छन्दोऽध्याहृतम्यः । ततः प्रभृति मर्यादया त्या पूर्वमाइवनीयारमना मीतवन्तः । के। सामयाद पजमानाः । आ अपरम् मर्यादयैव अपरं गाईपत्यात्मना । पुनःशब्दरत्वङ्गीकृतवीप्सार्थो बटव्यः । पुनःपुनस्तत्र कर्मणी- त्यर्थः । यदा हि विवस्वतः सकारात् मावरिश्वा पृपियामानयत्, ततः प्रभृति त्या अजमानाः कर्मसु प्रेधा ब्यमनश्चिति समस्तार्थः ॥ ४ ॥ १. अत्रापरीनिहामः दिमकु. २-३. एतदिहोच्यते । अग्ने वं मनुना राजा पा चुलो वामितवान् । मर्नु राजानं दिवं कामयमान तत्प्रारणेन प्रयुक्तवान् । यस कान्तौ । हेतुमति च' (पा ३,१,२६ ) पुरूरवसा च मुकृता शोमनकर्माणि वृतवता शोमाकर्मकृत्तरः । के टार्थे सर्वः वात्रैग । अत्रापीतिहाम:—यो पारामालाग्निः प्रथम मानरिश्चने विक्सने च आविर्भूतः तम् विभ कु. ३.३. खात्रेणेत्यपर्नेन । वापि 'क्षित मा तुषु सायम्' इति विपाईलाद मातरिसनि वर्तते । तस्य दायोः अत्यन्ताक्षेत्रत्वाद स एव खानः । तेन यत् यदा पित्रोच्यमे परि । पितरौ चााथिव्यौ । ललिट् परिसरौ। चावातथि योरुपरि भाच्ययाः। यी ज्वालामालाग्निः मातरिश्वना केवलं पिया एवोपरि ममुच्यत, न दिवः, तथापि साहचर्यानुभ प्रति व्यपदेशः । यदा पृथियां मुक्तवान् वत: प्रभनि मदिया पां पूर्वमावनोदात्मना निहितपनाः पनमानाः । मर्यादयेदार गाईपत्त्यात्मना पुनःपुनस्ताव कर्मणि । पुनशब्दस्वीकृतवीप्सार्थः । - बाभयत्रापि मर्यादार्थ: दि म कु. १. अपि साम्ब नास्ति विम कु. ५. समष्टिः दि म कु.

·२१० - २ स्वर्गमनाय ए,स्वगरागयया दिसणार तीनयरमारे नावा। पुविताच । यागार्थ निग्य व समुपनति तस्य पुरविना गाना मामामय भाषागरण 14 भारी यातार च वम परिशिअनारि। तस्योपाव । निTE अग्यैदे सभाष्ये [अ१, अ.1, व वेङ्कट० त्वम् अग्ने ! कामय' मनुरभ्युदयन युक्त स्पादिति तस्मै स्वर्गमकामया'। यथा पुरुरत च व शोभनकर्मण को सुकृत्तम । क्षिप्र यदा' अरण्योस्त्वम् पार गुच्यसे तदानीमवर पूर्वम् अनयन् । पुन" च अपवृत्ते कर्मणि अपरम् च कुर्वति-'अयम् ते यानि लि (ऋ३,२९,१०) इति ॥ १॥ मुद्गल हे अमे। खम् गनवे मनोरनुग्रहार्थम् पाम् युलोकम् अवाशय शब्दितबानसि पुण्यकर्म- साध्यो पुलोक इति प्रकटितवानसि ! सुकृते तव परिचरण कुर्वते पुरुरवसे 'एतनामकस्य राज्ञोड प्रहार्थम् सुकृत्तर अतिशयेन शोभनकारी अभू । यत् यदा पिनो भरण्यो खात्रेण शिप्रमथने परि मुच्यस परितो मुक्तो भवसि । उत्पद्यसे इत्यर्थ । तदानीम् त्वा सरप्योर पड़ रहा पूर्वम्, बेदे पूर्वदेशम् आ अनयन् मायनीयत्वेन स्थापितवन्त । पुन पश्चात् अपरम् पश्चिम देशम् आ अनयन् । गाईपत्यरूपेण धारितबन्त इत्यर्थ ॥ ४ ॥ त्वमग्ने वृषभः पुष्टिवर्धन उद्यतस्त्रुचे भनसि अाय्यः । य आहूति परि वेदा वर्षट्कृतिमेकायुरग्रे विश आनिसिसि ॥ ५ ॥ त्वम् । अग्ने । उपभ । पुष्टिवर्धन । उयंतऽनुचे । भवसि । श्रमाय । य । आऽर्तुतिम् । परि । वेद । वर्षट् कृतिम् । एकऽआयु । अग्रे । विशं । आऽनिवाससि ॥ ५ ॥ स्कन्दः त्वम् है अने। गृपभ कामाना वर्पिता। दातेत्यर्थ । हर्नियनद्वारेण वा घटेरेव कता । पुष्टिवर्धन वधीयता पुष्टे । उद्यतनुचे भवसि यागार्थ नित्यमुद्यता सुग् यस्य स र सुस् । पटयर्थे घात चतुर्थी । याटु कामाना वृष्टेयो यपिता पुष्टश्च वर्धयिता भवसीत्यर्थ । धपाय अपणीय भरयन्तोत्कृष्टगुण । कोदश उद्यतमुक् । ठम्यते-य भाहुतिम् वपर काम वापरकार च परि पद । कर्मविधिज्ञ इस्यर्थ । एवायु इत्यादि। भोतिहास – भौशेय भात गंधर्वरोकादग्निमाहत्यापत्त । सोऽस्य प्रथम देवविश पचाट । ततोऽन्येषामिति' । एदेव दुच्यते-एक लायु प्रयममाहा यस्पत्येकायुस्त्वम् अने प्रथम देवविश भाविधा ससि पर्यचर इत्ययं ॥५॥ गेट० पम् सन्न! कामाना थपिता पुष्टेक ॥ यजमानाय भवसि प्रयणीय । य" भनि हा कारगुत वपटकारहुत ५ परित लभते मनुष्येभ्य इति परोठ । स यम एकायु अदिष्टिवायुरमृत " अन स्थित्वा मनुष्यान् परिचरसि । यद्वा बहूना प्रकाश गमनस्त्व परिचासीदि॥५॥ , अस्थय ए, यथमयान् विपक्थय दि' पिं ३ नाति साइकु"एप ४ नास्ति साम्म यु ५ या लरि" ० यत् पुन र ८८ नास्ति वि ९९ मे र पश भागना परिना II । कुर्माण . प । भासदास भिक १२ गारित साम्यक हि साम . देवका साग, हापाका' विमा 1 भामको 11 दुर्वन् साप " ने साम ·प्रथम मण्डलम् मुद्गल० हे अने! त्वम् वृष्भः कामानां वर्पिता पुष्टिवर्धनः यजमानस्य धनादिपोपाभिवृद्धितः उद्यतत्रुचे उद्धृतया सुचा' युताय यजमानाय बदनुग्रहार्थम् अवाय्यः मन्त्रैः श्रवणीयो भवसि । यः यजमानः यषतिम् वपट्कारयुताम् आहुतिम् परि वेद परितो जानाति । समर्पयतीत्यर्थः । एकायुः मुख्यायुस्त्वम् अग्रे प्रथमं तं यजमानम् विशः तदनुकूलाः प्रजाः आदिवाससि सर्वतः प्रकाशयसि ॥ ५॥ इति प्रथमाएके द्वितीयाध्याये द्वात्रिंशो वर्गः। त्वममे जिनवनि नरं समन्पिपर्पि विदथै विचर्पणे । यः शूरसाता परितक्म्ये धने भिश्चित्समता हसि भूय॑सः ॥ ६॥ त्वम् । ग्ने । वृजिनऽवर्तनिम् । नरम् । समन् । पिपर्पि । विदये । विऽचर्पणे । यः । शूरऽसाता 1 परिऽतवम्यै । धनै । दद्मभिः । चित् । सम्ऽता । हसि । भूय॑सः ॥ ६ ॥ स्कन्द० त्वम् है ! जिनवर्तनिम् नरम् कुटिलवर्तनिम् । वर्तनिर्मार्गः । कुदिलमार्गम् । अन्यासु चेष्टासु सम्यक्चेष्टितमित्यर्थः । नरम् मनुष्यम् । ई सक्मन् ! ५च सेवायाम् । सेन्य! सेवितः! वा देवानाम् पिपर्षि पालयसि । क । विदथे यज्ञे । हे विचर्षणे विश्वद्धः । यः त्वं कोटक् । उच्यते । यः शूरसारा सड्यामनामैतत् (तु. निघ २,१७)। सङ्मामे । परितम्य धने तिकति, दीयति' (निप २,१४) इति पकिर्गतिकमा। 'निमित्तात् कर्मसंयोगे' ( पावा २,३,३१) इत्येवं चैपा सप्तमी, 'चर्मणि दीपिनं हन्ति' इति यथा। परिगन्तव्ये घने निमित्त समाम। यत् प्राप्तम्यं धनं तदर्थमित्यर्थः । दगिः चित् समृता दनशब्दोऽल्पनाम (इ. निघ ३,२)। समृतिः सद्गतिः । अस्पैरपि पानुभिः सङ्गती भयादसगवान दूरस्थानम्यन्यान् गरयागत्या हंसि भूयसः शत्रून् । देवतामाहात्म्या. मध्यमकर्मणेषाः स्तुतिः । मध्यम एवान्नाग्निः॥ ६ ॥ वेङ्कट त्वम् अमे! युद्धेऽशोभनमार्गम् नरम् पारयसि गृहे च विष्टः! । यः त्वं युद्धे परिगन्तव्ये सति धने क्षुद्रः अपि सगवान् महतोऽपि स्तोतुः शबून इंसि ॥ ६ ॥ मुद्गल है विचर्पणे ! विशिष्टज्ञानयुक्त! अग्ने! स्वम् जिनवर्तनिम् विप्लुतमार्ग सदाचाररहितम् नरम् पुरुषम् एकान् सचनीये समवेत योग्ये विदये कर्मणि पिपर्षि पालयसि । सत्कर्मानुष्ठान करोपी. त्यर्थः । यः त्वम् परितक्म्यै परितो गन्तव्ये घने धनपच्छूराणां प्रियतमे शूरसाता शूरैः सम्भवनीय युद्ध दभेभिश्चित् अस्पैरपि शौर्यरहितैः पुरुषैः समृता सम्यग्योभु प्राप्त सति १. नास्ति वि. २. सर्वत्र वि. ३३. हे अग्ने वं कुटिलमा नरं पिपर्षि विश्थे । सक्मन् पर सेवायाम् । 'अन्येभ्योधी" (पा ३,२,७५) इति मनन्तवार । देवाना सेविनः सन्य या। विचर्षणे वर्ष दर्शने । विश्वद्रष्टः । 'अपय जिन रिप्रम्' इति पापे । अन्यावपि चेष्टातु सम्यक्वेष्टित जिनपतनिम् । पृ पालनपूरणयोः । पालयसि पजगृहे । यसर विदथः' शी गृहे। यस्ले साता समाये परिगन्तव्ये धने निनिसे । 'निमित्तात् कर्मसयोगे इति जिः । समाने याप्राप्यं धन तलिम सम् दः संगती मुक्झौ इंभि । दम्रमल्पम् । के गतौ । अयसैख्यैः शभिः संगती मयाइसंगतान् द्रस्थानपि मन्यांश्च गत्वा बहून् हैसि । देवघामाजम्यान्मध्यमकर्मणा खतिः वि कु., 1-1 कक्षवीचन्द्राति मूको.

·बासरप वा यस सन्निहि यसव स्तुनिहावियोः तणया माध्यमान र सृभ्यायाम् । तुजारिता वा अन्यामहाः। ११३ । । - ऋग्वेद सभाष्ये [अ १, अ २, व ३३. वदनुग्रहार्थम् भूयसः प्रौढान् शमन हेसि मारयसि । ईवास्तव महिमेत्यर्थः ॥६॥ लं तमग्ने अमृतत्व उत्तम मतं दधासि श्रवसे दिवेदिवे । यस्तापाण उभाय जन्मने मयः कृणोपि प्रय आ च सूरये ॥ ७ ।। त्वम् । तम् । अग्ने । अमृतऽत्वे | उत्ऽजमे | मतम् । दधासि । श्रवसे । दिवेऽदिवे । यः । ततृषाणः । उभाय | जन्मने । मयः । कृणोपि । प्रयः । आ । च । सूरय ।। ७ ।। स्कन्द० पस्तावृपाण इति श्रुतस्य परसदस्यामिनिर्देशार्थत्वात् त्यसमानाधिकरणतन्छन्दश्रुतेश्व सद्विषयो पोग्यार्थसम्बन्धो यच्छन्दोऽप्याइतव्यः। यः स्यां परिचरति तम् त्वम् हे अने! अमृत खे उत्तमे देवत्वे उत्कृष्ट मर्तम् मनुष्यम् दधासि स्थापयसि । न चामृतत्व एव । तिहि ! श्रवसे 'श्रवः' (निय २,०) इत्यमनाम वा । कीर्तिपर्यायो वा । सप्तम्यर्थे चतुर्थी । असादीनां घान्यतम । न च कदाचित् । किं है । दिवेदिवे अहन्यहनि । सार्वकालमित्यर्थः । यस्त्वां परिचरति, त देव! त्वं परलोके प्रापयसि देवत्वम्, इह लोकेऽपि सार्वकालमसादीनामन्यतममित्यर्थः । अथवा श्रव इति कीर्डिपर्यायः । स्वार्थ एव च तादयें चतुर्थी । यस्त्वां परिचरवि d देवर प्रापयसीत्यर्थः । किमर्थम् । धवसे दिवेदिये। तस्यैयात्मनो वा को सार्यकालमिति । यः कीदृशः । उच्यते-- तातृषाणः स्तुतिहबिस्तृष्णया दाध्यमाना । उभयाय जन्मने साम्यर्थे चातुर्येरा। उभयस्मिन् जन्मनि । इइ च परम च । मयः कृणोषि 'मयः' ( निघ ३,६) इति सुखनाम । फरोतिरपि सूरय इति सम्प्रदानचतुर्थीध्रुवदानार्थः । सुखं ददासि । प्रयः आ च प्रय इस्पपठितमः। प्यमनाम । भार् मयांदायाम् मयाशब्दात् परो यः । अग्नं च मर्यादया 1 करमै । सूरये स्तोत्र ॥०॥ चेङ्कट त्वम् तम् अमे ! अमृतत्वे उत्कृष्ट मनुष्यं निदधासि दिवैदिवे असाम । स्त्रोतुः उभयविघाय जन्मने तृप्यन्नुभयं करोपि । सुखं च मस्प भूयात् भन्नं चास्ति- त्युभयोरखपत्तिमिच्छन्नुभयं करोपीति ॥ ७॥ मुगल० है अगे! वम् तम् मर्तम् तयाविधं त्वत्सविनं मनुप्पम् दिवदिने प्रतिदिनम् प्रदो अग्नार्थम् उत्तमे अमृतचे उत्कृष्टे मरणरहित पद दयासि, मा यजमानः उभयाय जन्मने विविधवमार्यम्। द्विपदां चतुप्पदाच लाभापत्यर्थः । ततृषाण अतिशयेन तृष्णायुक्तो भवति। तस्मै सूरये मभिज्ञाय पजमानाय मयः मुसम् प्रयः च मनमपि आ कृणोषि सर्वतः करोपि ॥ ७ ॥ 1.1, भने यस्ता परिचरति स्वं देवस्पै उत्कृष्टे से मनुष्य भारयाने कार्य मन्नाप वा अन्यान मालभित्पर्यः । । । यस्ता पूजयति तमिइ लोके मशाहीनि दत्ता धारयसि, परलोके देवत्व प.. भयवा सा. रे ! वार्य व तादध्ये । यस्ता तौति । देदन प्रापयसि भन्नादन्यरि एस उभयस्मिन् जन्मनि मयः प्रयत्न मर्यादमा विडो ददामि । 'सुम मयः स (क) म्' इति मुसे । एपमा प्रयः मिनम्' इरपत्रे । माङ् मयादाः में उमयाय जन्मने शत पर असं च गा रहा पोति । इन मशीर्वतार मानेत्र मि. । टमारमन् मूको. मयः को. पास को १. मोर पिम माम्ब'. ३. प्रभूको, १. उमा वि. ५. नारित वि. मूगे. - IT'को, सानप में. १. मास्ति में... मी रिमे . यः स्वम् सूरेः , मानि ·प्रथम मण्डलम् २१३ त्वं नो अग्ने सनये धनानां यशसै कारं कहि स्तानः । अाध्याम कर्मापसा नवेन वैद्यावापृथिवी प्रायतं नः ॥ ८॥ त्वम् । नः । अग्ने । सनये । धनानाम् ! यशसम् । कारुम् । कृणुहि । स्तानः । ऋष्याम | कर्म । अपसा । नन । देवैः । द्यावापृयित्री इति । प्र । अवतम् । नः ॥ ८ ॥ स्कन्दनः इति द्वितीयकवचनस्य स्थाने बहुवचनम् । त्वम् मां हे अमे! सनये लाभाय धनानाम् यशसम् कापम् 'यशः' (निए २,७) इति अन्ननाम । हबिर्लक्षणेनासेन तद्वन्तं स्तोतारं च कृणहि कुरु । नित्यं यदारं कुर्वित्यर्थः । स्तवानः स्तूयमानः । अथवा न इति षष्ठी काहमित्यतेन सम्बध्यते । यश- समित्यपि पशःशरदः कीर्तिपर्यायः । अस्माकं सम्बन्धिममन्तरात्मानं यजमान वा स्तोतारं धन- लाभा यशस्विनं कुर स्तूयमान । किञ्च ऋष्याम त्वत्प्रसादादेवईि प्राप्नुयाम । किञ्चाग्नि- प्रसादावेद यागाख्यं कर्म इदम् अपरा कर्मणा पालनाख्येन नवेन अन्यैरकृतपूर्वेण देवैः सहयोग- लक्षणेपा तृतीया । अन्यैरपि देवैः सह हे द्यावापृथिवी ! प्र अवतम् प्रकर्षेण भवतं रक्षतम् नः भस्माकं स्वभूतम् । अमिप्रसादादेव युवामपि पावतमित्येवं यावापृथियोर्गुणभावादेवानेयत्वस्या- विरोधः ॥८॥ वेङ्कट० त्वम् अमे| अस्माकं लाभाय धनानाम् यशस्विनं स्तोतारं पुत्रं कुरु स्तूयमानः । प्राप्नु- पाम वयं कर्म पज्ञम् नवेन स्तुतिलक्षणेनानेन' कर्मणा। तानस्मान् स्तुतिप्रवृत्तान् देवैः सह द्यावापृथिवी! रक्षतम् ॥६॥ मुद्गल हे अग्ने! स्तवानः स्तूयमानः त्वम् नः भस्माकम् धनानाम् सनये दानार्थम् यशसम् यशोयुक्तम् कारुम् कर्मणां कर्तारं पुनम् कृणुहि कुरु । नवेन नूतनेन अपसा प्राप्तन स्वदतन पुत्रेण धर्म यागदानादिरूपम् ऋष्याम । हे द्यावापृथियौं 1 उभे देवते! देवः भन्यैः सह नः अस्मान् प्रावतम प्रकर्पण रक्षतम् ॥ ८॥ वं नौ अग्ने पित्रोरुपस्थ आ देवो दे॒वेष्वनवा जाविः । तनुकद्रोधि प्रमतिश्च कारचे त्वं कल्याण वसु विश्वमोपिंपे ॥ ९ ॥ स्वम् । नः । अग्ने । पित्रोः । उपऽस्थे । आ । दे॒यः । देवेषु । अनत्रय । जाविः । तनुऽकृत् । बोधि । प्रमतिः । च । कारवै । त्वम् | कल्याण । वसुं । विश्वम् । आ । ऊपिणे ॥ ९ ॥ . . 1-1. हे अग्ने स्वं मर धनाना सनये यशवन्त काई कुरु सूयमानः । सानानः । 'मझ पीवो यशः' इत्यो । इविलक्षणाप्युजम् । 'सोतारः कारव.' । स्तोतारं यष्टार च कुरु इलायः । न इति शसि । अमि था। यशः कौतिः । मस्माकमन्तरात्मान पजमान वा स्तोतारं धनलाभार्य यशस्विन कुरु स्तूयमानः । किच अभ्याम त्वत्प्रसादेन हदि प्राप्नु. याम । इदं कर्म च मागास्यम् । पालनास्यकर्मणा अपसा नवेन अन्धरकृतपूर्वेण अन्रैरपि देवैः सह हे चावापायन्यौ प्रकर्षण रक्षन युवामध्यमेषतादादरमत्कर्म । हे अग्ने भन्लामा मा पदाखिन स्सोवा च कृपा मारतुत्या प्रसन्नः तत्व देवैयातापरिवीभ्या युक्त. पाहीत्यर्थः वि. कु. । नास्ति मूको. २, अनेन कु. ३. नास्ति वि मै.

·ऋग्वेदे सभाप्ये [अ १, १२, व ३६. स्कन्द० सम् नः अस्माकं स्वभूते पिनोः उपस्थे पितरी यापाथियो। उपगम्म अधिग्यजमाना. स्तिष्ठन्ति अस्मिन् उपस्थीयन्ते वा देवता इत्युपस्यो यज्ञ | फ पुनावापृथियोयीन सम्पन्धः । मुस्थानां देवानामर्याय पृथिव्यां यज्ञ क्रियते । कीरशोऽहन् । उच्यते । देव देवेंषु निर्धारण एषा सप्तमी 1 देवानां मध्ये दानादिगुण । हे अनवद्य! प्रशस्य! जागृविः जागरण- शीलइच सर्वकार्येवप्रमादी चेत्यर्थ । देवेश्वित्येतज्जागृपिरित्येचैन सम्बध्यते । देदेषु चाप्रमादी। देवांश्च यष्टुमुत्साहीत्यर्थः । तनुकृत् अशिवपीतरसादिभावापादनेन शरीराणा च कर्ता प्रमति द प्रकृष्टज्ञानश्च । किं करपाणि । उच्यते । योधि वृध्यस्त । किम् । सामथ्यात् स्तुती । भस्मदीये गुस्थानां देवानामर्थाय पृथिव्यां कृते यज्ञे स्तुती. वित्यर्थ । किन कारचे स्टोरे लम् हे पत्याग! स्तोतॄणामुपरि मद! सानुग्रह ! कमनीय! या यसु धनम् विश्वम् बहुना मैतन् (तु. निघ ३,३) । यहु आ ऊफ्षेि वपेरिद रूपम् । भापसि प्रक्षिपसि बदासीत्यर्थ ॥९॥ वेङ्कट० खम् अस्माकम् अनवद्य! अमे'! यावापृथियो 'उपस्थे वेद्याम् आ सीद। देवः देवाना मध्ये जागरणशीलः स. त्वम् स्तोत्र अङ्गाना कर्ता भगामीति दुष्यस्य । भव च तस्मै प्रमति । त्वम् हि विश्वम् धनम् कारवे आ वपसीति ॥ ९ ॥ मुद्गल हे अनवद्य! दोपरहिव' अने! देवेषु सर्वेषु मध्ये जागृवि जागरूकः त्यम् पित्रोः मातापितु- रूपयोर्यावापृथिव्यो उपस्थे समीपस्थाने वर्तमान सन् न भस्माकम् तनूकत् पुनरूप शरीरकारी भूत्वा बोधि वुभ्यस्व अनुगृहाणत्यर्थ । तथा शरपे कर्मकरें यजमानाय प्रमति च अनुप्रहरूपप्रष्टमतियुक्तश्च भवेति शेषः। हे क्ल्याण! मङ्गलरूपाने ! त्वम् विश्वम् वसु सर्वमपि धनम् आ ऊपिये पजमानार्थम् भावपसि ॥९॥ । त्वमग्ने प्रमतिस्त्वं पितासि नस्त्वं वयस्कृत्तव जामो वयम् । सं त्वा रायः शतिनः सं संदृषिणः सुवीरं यन्ति तपादाम्य ॥ १० ॥ त्यम् । अग्ने । प्रऽमंति. । त्वम् । पिता 1 असि । न । त्वम् । घय ऽकृत् । त । जामयः । ययम् । सम् । ता । राय । दातिन । सम् । सदमिण । सुऽपीरम् । यन्ति । भृतऽपाम् । अदाम्प ॥१०॥ स्कन्द० "त्यम् दे अमे ! प्रमति प्रज्ञान । त्वम् पिता असि न पितृकार्यकरत्वात् । अथवा पितृशम्दोऽय साक्षात् पारपर्येणेरयस्य भेदस्याविवक्षितत्वात्। पितामहे प्रयुक्त । व पितामहोऽस्माकमित्यर्थः । १.१. पयसपशे उपगम्य काविग्यनमानास्तिपुति अमिन् उपस्थीपन्ते वा देया इति उपम्पो यशः । । अनवद्य निर्दोष रियोपवाधियोर्यो ताभ्यां यजनीयाना देवाना यो व देखाना मध्ये दाता जागृविश्य साया भर गाही । देवप्रमस देवांच यमुस्माईति या 1 निभरिने वा अधिकरणे वा गुप् । तनाग मशिनपारहाना भतान शरीराया भतां चाहे कन्याण कारये अधि । वम तिवमापनि च । प्रगति प्रष्टयानरव पुम्दानां देवानमाय मामा तपो या स्वरुप का भाषा मुदग्प । सेतृशानुपयुपरि भद्र मानुमा पमनीय पा स्तोता बहु भन दणका तमा पानिमा २. मास्ति साह कु. ३.१. नास्ति पि' मे प्राधान 1 पतिकार्यकरत्वाद न मिनाम 1 रिलिहा. भेदसार मूको. ५, गास्ति'. 1001 को ·सू ३१, ११ प्रथम मण्डलम् २१॥ । भग्नः पुत्रोऽङ्गिराः, अङ्गिरसो हिरण्यस्तपः । त्वम् वयस्कृत पारद्वारणाशानां कर 1 दानायों या करोतिः । स्तोतुरनानां दातेत्यर्थः । तव जामयः सजातीया वयम् पौनत्वात् । किज सम् ला समित्युपसर्गो यन्तीत्याल्यातेन सम्बन्धयितव्यः ! सम् यन्ति सम्यग् गच्छन्त्रि रयाम् । तब स्वभूतं मां संप्रतिपद्यन्त इत्यर्थः। कानि । रायः घनानि । फियन्ति । शतिनः शन. सङ्ख्यावन्ति । न च शतसमलयावन्त्येव केवलानि । सहक्षिणः सहस्त्रसद्धयादन्ति च सम् यन्ति । कीदृशम् । उच्यते। सुवौरम् दौरो विक्रान्तः । यः सुन्छु बोरः, शोभना वा यस्य सम्बन्धिनः । केन सम्पन्धेन । सामध्यात् स्तोतृतपा। स सुवीरः, तम् सुधीरम् । व्रतपाम् कर्मणां पालयि. तारम् । हे अदाभ्य! भास्सि! ॥१॥ घेङ्कट त्वम् अग्ने! प्रकृष्टमतिः । त्वम् पिता इव १ भवसि अस्माकम् । खम् अग्नस्य कर्ता । तव अन्धवः वयम् । सङ्गच्छन्ते त्वां शतसहनसंख्याः रायः शोभनवीर कर्मणां रक्षितारम् अदाभ्य! ॥१०॥ मुद्गल है ! त्वम् प्रमतिः अस्मदनुप्रहरूपमकृष्टमतियुक्तोऽसि । तथा त्वम् नः भस्माकम् पिता पालकः असि। त्वम् वयस्कृत् भायुष्यप्रदोऽखि । वयम् अनुष्ठावारः तव जामयः बन्धवः । है अदाभ्य! केनापि हिंसनीय! भग्ने! सुवीरम् शोमगपुरुपयुक्तम् व्रतपाम् कर्मणः पालकम् त्वा स्वाम् शतिनः परासंख्यायुक्ताः रायः धनानि सम् यन्ति सम्यक् प्राप्नुवन्ति । तथा सदक्षिणः सहस्रसंख्याकाः रायः सम् पन्ति ॥१०॥ इति प्रथमाएके द्वितीयाध्याये त्रयस्त्रिशो वर्गः। त्वामने प्रथममायुमायवै दे॒वा अकृण्वन्न पस्य विश्पतिम् । इलामकृण्वन्मनुपस्य शासनीं पितुर्यपुत्रो ममकस्य जार्यते ॥ ११ ॥ त्वाम् । अग्ने । प्रथमम् । आयुम् । आयर्वे । देवाः । अकृण्वन् । नहुँपस्य । विश्पतिम् । इलाम् । अकृण्वन् । मनुषस्य । शासनीम् । पितुः । यत् । पुत्रः । ममकस्य । जार्यते ॥ ११ ॥ स्कन्द० अग्रेतिहासमाचक्षते'--'उर्वश्यामुत्पनः पुरुरवसः पुत्र मायुः नाम' । तं कदाचिदसुररुपत्य- माणा देवा भवन-जीनानसुरानिति । सोऽमबीत-सेनापति, युष्माकमेको भवत्विति । तस्य देवा पनि सेनापतिमकुर्वन् तथा महुपस्य' । तदेतदनेनार्धर्चेनोज्यते --हे अग्ने ! त्वाम् प्रथमम् । । । . 1-1. सत्पुत्रोऽशिराः । तनोऽमिति । वं वयरकृत् अनन् । 'चनो गुम्नं क्योऽमृतम्' इत्पन्ने । तण्डुलपादे पचसी- स्त्यर्थः । कृष् दाने स्तोतॄणां दाता अन्नानो वा। तम सजानयो वयं पौनलाइ । किञ्च सम् यान्ते त्या त्वदीयं रायः शतसहससं- ख्यायुक्तरः अत्यर्थ बहवः । सुन्छु वीरः विक्रान्तः । शोमता का बोरा यस्य संबन्धिनः। केन संबन्धेन । सामथ्यात् स्तोतवेन । राः मुबारा तम् । 'कृत नम्' इति कर्मगि । कर्मणां पानयेतारम् । हे अहिंस्य 1 दम्भु हिंसायाम् । तब स्वभूत मा संमतपधने रायः विभकु. २-२: नास्ति बिर 4. असान् दिए ५. बान्धवाः साम्म कु. ५. ग्रोभने पार कुसाब. ६. 'दासः विभकु... नास्ति विभकु. ४. तदनना बि म कु.

·ऋग्वेदे समाये [अ , अ २, ३४ उत्कृष्टम् । 'क्रियाविशेषण वा प्रथमशब्द । प्रथममो आयुम् एतर्गत्यर्थस्यैद रूपम् । असु रान् प्रति गन्तारम् । आयवे पथ्य चतुर्युषा ! आयो राज्ञ | देवा अकृण्वन् कृतपन्त । नहुषस्य घा विपतिम् मनुप्यपतिमित्यर्थ । किञ्च इळाम् अकृण्वन् इति । मनापीतिहास –'मनु प्रजाकामो अमावाहुतिमजुहोत्' । अग्निमेवेळारू पिण' कृत्या प्रायछन् । एपा ते सर्वान् कामान् दास्यतीति । सा मनुरन्वशादिदमिद च मे मुर्विति । सा तस्मै 'सर्वमकरोत् । पुरूरवसम् ऐळ पुत्रमजनयदिति । "तदेतदननार्धचनोच्यत-त्यामेव इलाम् अमृप्यन् ममुपस्य मनुष्यस्य शासनीम् शासनीया वशवर्तिनी मित्यर्थ । कदा । पितु यत् यदा पुत्र पुरवा नाम ममम्य मामकस्य मदीयस्याग्नेरिलाया जायने । रऽय रट् । अगायत । इलाया अपि पुत्र. पुरूरवा । दळारूपी चामिव । तेन योऽस्या पुत्र सोऽग्नेरेय पुत्र । भग्निश्च हिरण्यस्पस्य पिता । पितृकार्यकरत्वात् पितामहो वा पितेति न्यपदिश्यत इति व्याख्यातम् । अत उपपनमैतत् । भदीयस्य पितुरमेरिकारूपिणो यदा पुग्न पुस्खया नामानायतेति ॥1॥ वेड्सट खाम् अग्ने ! पूर्वम् आयुम् अकृण्वन् आयये मनुष्याय पुरूरवसे। पुरूरवस पुन मायु । तथा दवा अकृण्वन् नहुपस्य च राइ "विपतिम् नाम पुत्रम् । तथा मोश्च त्वाम्" इलाम् नाम दुहितरम् अकृष्यन् । या जाता सती पितरम् मनुम् अन्वशात् । यज्ञ" प्रयानानुयाजयोर्म ग्रे "मामवकल्पय, माय सर्वानेव कामान् प्राप्रयसीति । यदा ममक्रय पितु मङ्गिरस पुन जायते वदानी तम् च त्यामकृण्वसशिरसामेकमिति ॥११॥ मुद्गर हे अमे। त्वाम् प्रथमम् पुरा देवा आयवे पायो मनुष्परूपस्य नहुषरय एतनामकस्य रान विशपस्य आयुम् मनुष्यरूपम् विश्पतिम् सेनापतिम् अकृण्वन् रायन्त । तथा मनुषस्य मनो इळाग पतन्नामधेयां पुनीम् शासनीम् धर्मोपदेशकीम् अकृण्वन् कृतपन्त । यत् यदा ममारय मदीयस्य हिरण्यस्तूपसम्बन्धिन ८ पिता भगिरा तस्य पितु पुत्र नायते तदानों है भन्ने त्वमेव पुत्ररूप भासीरिति शेष an । ।। मप्र इति का किपाविशेषणम् । एए गौ । अरमादायु श्रोणादिक । 'छन्दसीण' (पार १,२) रति । अगुरान् प्रति गन्दार स्वां देवा आयवे नापस्य च पिपनिम अर्वन् । उसि है। आयौनदुरप च सेनापति पा. किन हाम विभ २१ मा नाकाहुए साम्ब विम, जात मनोनादुनीम साम्ब न ४ र मको ५ ददातीति निमा ६. सर्वमक xxxसम् साम्य, नास्ति विम .. तइननोप्यते-चानवेशम् अकुर्वन् मनुष्पत्य करवानाम् । मनुपरतुमचाया पर मनुष्ये । शार मददता साप्यो । कतदिति । रितु पुत्र पुस्ता नाम मायस्य भने लाया जायत । तवकमप्रकोजरने (४१)ी अगि गरके मानन 1 मामक माय ममक इनामे पयाया पुरुया । अनिरिरण्यापूररितामह । पितृकारकत्वात् पिता या पति ग्याम्यातम् । अत उपपन्नमनन् । समान पितु प्रेरिकामी का पुत्र पुरवा नाम माया निमक नास्ति को मानिस 1.01. विशतिनाम पुर विमा "राम साप ॥ भरमा १५ वाकटापन् तपाइ । समिणोऽमरेष t'मारग मूको १२ भारित h 11 पक्ष ·। सू ३१, मै १२ ]' प्रथम मण्डलम् २१० त्वं नो अग्ने तर्ष देव पायुभिर्मघोनों रक्ष तन्वंश्च बन्ध । मावा तोकस्य तनये गामस्यनिमेष रक्षमाणस्तव व्रते ॥ १२ ॥ त्वम् । नः । अने। तत्र देव । पायुऽभिः । मघोनः । रक्ष । तुन्वः । च ! बन्ध । वाता । तोकस्य । तनये । गाम् । असि । अनिऽमपम् । रक्षमाणः । तत्र । ते ॥ १२ ॥ स्कन्द त्वम् नः भस्मान् हे अमे! तव योग्यैः हे देव! पायुभिः पालनैः मघोनः मघवतः इविलक्षणेन धनेन धनदतः 1 हविष्मतः सतां इत्यर्थः । रक्ष प्रायस्व । न चास्मानब केबलान् । किं हि । तन्वः च शरीराणि च । कस्य । सामन्यांदस्मत्पुत्रस्य पौत्रस्य च । भस्मान् पुत्रान पौत्रांश्चेत्यर्थः । हे वन्य! स्तुत्य! । किं कारणम् । उच्यते । त्राता तोकस्य तनये पाठपर्थे सप्तम्येपा । द्वयोश्चानयोरपौनरूक्त्यायापत्यनाम्नोः पुनधिपयमेकं पौत्रविषयकमन्यत् । पुत्रस्य पौग्रस्य इत्यर्थः । "गवाम् चनाता रक्षिता असि त्वम् निमेषवर्मित यल्लेन परिरहन् तव प्रते यागकर्मणि व्यवस्थितानां च यजतां पुत्रपौत्राणां गवां च रक्षिता असि त्वम् ॥ १२ ॥ वेङ्कट त्वम् अस्मान् अस! तव देव! रक्षणैः हविष्मतः रक्ष पुत्रान् च वन्य ! । वं हि पुत्रस्य पुत्रेऽपि गवाम् रक्षकः मयसि त्यदीय कर्मणि प्रवृत्तं मनुम् अनवरतम् रक्षमाणः ॥ १३ ॥ मुद्गल० हे वन्य! चन्दनीय! श्रम! देव ! त्वम् तव पायुभिः त्वदीयैः पालनैः मघोनः धनयुक्तान् नः अस्मान् रक्ष। तथा तन्वः च तन्ः पुत्रदेवानपि रक्ष । तोकस्य अस्मदीयस्य पुत्रस्य यः सनयोऽस्मरपौत्रादिः तव मते स्वदीये कर्मणि अनिमेषम् निरन्तरम् रक्षमाणः सावधानी बर्तते, तस्मिन् तनये या गावः सन्ति वासाम् गवाम् प्राता रतकः असि । ईशस्य तप मस्मदाणे किमु वक्तव्यमित्यर्थः ॥ १२॥ स्वमग्ने पज्यये पायुरन्तरोऽनिपुङ्गाय चतुरक्ष इपसे । यो रातहव्योऽवृकाय धार्यसे कीरचिन्मन्न मनसा वनोपि तम् ।। १३ ।। त्वम् । अग्ने । यय॑ये । पातुः । अन्तरः । अनिषगाय । चतुःऽअक्षः । इक्ष्यसे । यः । रातऽहव्यः । अवृकार्य । धार्यते । कीरेः । चित् । मन्त्रम् । मनसा ! नोपि । तम् ॥ १३ ॥ स्कन्द० खम् है अमे! यज्यवे वादय एपा चतुर्थी। यदुराय । पायुः स्तोतणां यजमानां च पालयिता । 1-1. हे अग्ने त्वमस्मान् मनतरतन्वश्व रक्षा स्वपन मधम् । विर्तइगेन धनेन धनवतः। 'सयुध- मधोनामतदिने' (पा ६,४,१३३) इति मतुदर्थदकारसंप्रसारणम् । ताम्देन पुत्रादयो लक्ष्यने । पाथुरायुक्त् । हे देव बदनीय अग्ने तब योग्यैः पायुभिः पाउनैः यज्ञवनोऽरमपुत्रौत्रादीश्च । प्राता तोकस्य तनस्य । पुश्ररय पौत्रस्य चैत्यर्थः । प्रा पालने । 'पुत्रः सूनुर्यस्तोकः कुमारस्तनयस्वनः' इति टमापरि पुत्राचिनौ। अपितु पुत्रौत्रत्वान्न पुनरुकता । बासे हि। तनयस्वेत्यर्थः दि. 1 खाः मूको. 14 नास्ति मको, २-२, नास्ति S.S नास्ति साम्" विमकु. १. विदीय साम्य'. ५.५. है मन ययये परार स्लोइयजमानानां च पालामा वि कु.

·aܨܪ - - तुम्यम् । श्रादेदे समांध्ये : [अ १, अ २, ३४. अन्तरः सनिकृष्टश्च । ज्ञातिस्थानीयश्चेत्यर्थः । कौशाय यज्यो । अनिषशाय न निपज्यतेऽन्यदेवतापरिचयांयां कामभोगेषु वेत्यनिपक्षः, तस्मै । त्वत्स्तुतियागपराय भमोगप्रधा- नाय वेत्यर्थः । किं करोपि । उच्यते । चतुरक्षः इध्यसे चत्वार्यशीणि यस्य स चतुरक्षः । अक्षिमिधात्र मुखानि लक्ष्यन्ते । चतुर्मुखः दिक्चतुष्टयाभिमुखो दीप्यसे। समन्ताद् यज्ञे दीप्यस इत्यर्थः । कोदशो यज्युः । उच्यते । यः रातहन्या पूर्वमपि दनविकः । कामै। अनुदाय वृकवाब्देनात्र हिंस्रमाणिवचनलादिनत्वं लक्ष्यते । महिनाय कुक वृक भादाने इत्यस्यैवष्ट्रपम् । भाडातन्यानामनादात्रे । स्तोतॄणां यजमानानां च देवहाय यदन तस्याप्यनपत्र इत्पर्यः । धायसे धेट पाने इत्यस्यैतद्रूपम् । आज्यसोमपयःप्रभृतीनांक पात्र । भथवा वृश्चतः छेदनार्थस्य भावे वृकः । धायस इत्यपि पानवचनः । न च मोगो लक्ष्यते । तादध्ये चोमयत्र चतुर्थी। अग्छिन्नाय पानाय । अध्ययन्छि- मस्य* भोगस्यार्याय यो दत्तदविष्फ इत्यर्थः । कोरेः चित् 'कौरिः' (निघ ३,१६) इति स्तोतुनाम । विच्छन्दोऽप्यथें । यो दारिद्यान पनते स्तीत्येव केवलं तस्यापि स्वभूतं स्तुतिलक्षणम् मन्त्रम् मनसा हृदयेन सादर एव भूत्वा त्वम् वनोपि तम् । दनिरत्र यानार्थः । सम्भवत्यर्थे वा । ठग्य ददश्रुतैश्च यष्टब्दोऽध्याहार्यः । यः करोति, याचसे प्रार्थयसे तम्, सम्भजसे वा तमित्यर्थः ॥११॥ वेङ्कटः तम् अग्ने! यजमानायं 'कर्मणोऽन्तरको रक्षको रसोभिः अनिपक्षाय 'रक्षसामनन्द्रदचाराय सर्वतो ज्वालाभिः पश्यन् समिध्यसे । यः दत्तइविष्कार रक्षोनिडाय तस्मै प्रोगनाय सोमें पिबसि । यम तस्य स्तोनुः मन्त्रः तम् च मनमा कामयसे ॥१३॥ मुद्गल० हे अग्ने ! त्वम् यज्यवे यज्योः यजमानस्य पायुः पालकः अन्तरः समीपवर्ती सन् अनिपङ्गाय रक्षोभिरसंबद्धाय यशाप चतुरक्षः दिक्चतुष्टयेऽपि इन्द्रियस्थानीयग्वालायुक्तः' इध्यसे दीप्यते । काय अहिंसकाय धायसे पोपकाय तुम्यम् रातहथ्यः दत्तविष्कः यः यजमानोऽस्ति तन कीरेः चिन् स्तोतुरेव सतः तस्य सम्बन्धिनम् मन्त्रम् त्वदीयस्तोत्ररूपम् मनसा त्वदीयन चिनि बनो. । . . पासि ॥१३॥ - स्वमग्न उखुशंसाय वाघते स्पार्ह यद्रेणः परमं वनोप तत् । आधस्य चित्तमतिरुपसे पिता प्र पाएं शारिस प्र दिशौं विदुष्टरः ॥ १४ ॥ 1.1. 'कापाविनिस्वादिसा परस्य उम्' (साउ १,३)। सनिकृष्टतरः । ज्ञानिस्थानीय प्रत्ययः । अनि पम्पने चरस एण्यम् । अन्यदेववागरेचरणाय न निपज्यने कामामोगेषु या हत्यनिपङ्गः तसै । स्वस्तुविषाणारा मोगरधानाय ना। दिनानुपाभिनुस दाप्यसे । महा मुख राक्ष्यने । समन्तापते दीप्यम इत्यर्थः । यो मन्युः । न्यः पूर्वनो दाइविकः रिम्नाय तुभ्यम् । इको हिमपानी । तत्स्वभावरादेताय । अपना कुछ क भादाने त्याला भाग्यम्भमाय प्रभूतानामादाने (१) इति । भौगात दिने हत्यमा भावे पम् । घट् पान पसार पाने सीप 1 'तुम मैन्' (पा ३,४,५) । 'भातो युद् विकृताः' (पा ७,३,२३)। य: मष्टिवानमोगार्थ दारित इत्यः । 'पः कयो नयाः' इति स्देवरि । यो वास्तव हाय यादी मन्त्रमा स्तुति मान्य स्पेन सैया चमे । इन पारमाया । समजत वा सादर । ता . तमिति । ४ प्रार्थ प्रेम भरने म. मायानामनादान्त्र साम्य, यो देहारयो मको, भान्य ते सोन को. * निको. २. ताम्रशकि. ३.1. दो गाभिः पसन् एमागनवाचार ही मूमो. ..रि साग ५.वि.स.वा. .. स्वातनाव मे ·प्रथम मण्डलम् र ३१, में १४] त्वम् । अग्ने । उहऽशंसाय । वायते । स्पाईन् । यत् । रेवणः । परमम् । बनोपि । तत् । आधस्य । चित् । प्रऽमतिः। उच्यसे । पिता । प्र । पार्कम् । शास्ति । नादिशः विदुःऽतरः ॥१४॥ - स्कन्द त्वम् हे अग्ने ! उरशंसाय शंसु स्तुतौ । बहुस्तुवये । कसै । वाघते 'वाधतः' (निए ३,१८) इति लिट्नाम । सामानान्ततिमत्वः यजमाने वर्तते । ऋत्विग्वते यजमानाय स्पार्हम् स्पृहणीयमत्यन्वोत्कृष्टम् यद् रेशः धनम् परमम् वनोपि तत् परममिठि क्रियाविशेषणम् , न धनविशेषणम्, स्पाहमित्यनेन पौनरक्त्यनसङ्गात् । धनोपीति वनिदानार्थः । 'वखा नो वार्या पुरु' (3८,२३,७) हति यथा। सुष्टु ददासि तदित्यर्थः । आध्रस्य चित् 'आध्र आद्यालदरिदः' (त. या १२,१४) । चिच्छब्दोऽप्यर्थे । दरिद्रस्यापि यष्टुं समर्थस्य प्रमतिः उच्यसे प्रकृष्टमदिरनुग्रहपर उच्यसे कध्यसे त्वं ननैः। कीदृशः 1 पिता पितृसदशः । पाका शारिस पाक: भविपप्रज्ञः परिपकव्यानत्वात् । तमपि प्रकर्षणानुशास्सि। प्रज्ञामस्य जनयसीत्यर्थः । प्रदिशः च प्रकर्षणानु- शारिस । दिक्छन्दैनान वरिवासिभूतानि लक्ष्यन्ते । सर्वभूतान्यनुशास्सीत्यर्थः । विदुष्टरः विद्वत्तरः ॥१४॥ घड्कट त्वम् भने] बहुस्तुतये यजमानाय स्पृहणीयम् यत् धनम् उत्तमम् तत् प्रयच्छसि। तथा दानाधारभूतस्य दरिद्रस्य प्रमतिः पिता उच्यसे। प्रशास्सि च विद्वत्तरस्त्वं पातव्यमशमनम्' प्रदिशः चतस्रो दिशः ॥१४॥ मुगल हे अमे। त्वम् उवासाय बहुभिः स्तोतय्याय वाघते ऋत्विजे बदुपकारार्थम् स्पाईम् पदणीयम् परमम् उत्तमम् यत् रेक्णः धनमस्ति तत् धनम् बनोषि मनुष्टाता लभतामिति कामयसे । तथा त्वम् आधस्य चित् सर्वतो धारणीयस्य यजमानस्यापि प्रमतिः प्रकृष्टयुद्धियुक्तः पिता पालक इत्यभिज्ञ उच्च्यसे । तया विदुष्टरः अतिशयेनाभिशस्रषम् पापम् शिशुं तादृशं यजमानम् प्र शास्सि प्रकर्षणानुशिष्टं करोपि । तथा दिशः प्राज्यादिका' प्र शास्सि। त्वदीयशासनाभावे मनुष्यातॄणां विनमः स्याए।१४॥ त्वमग्ने प्रयतदक्षिणं नरं वमेव स्यूतं परि पासि विश्वतः । स्वादुक्षद्मा यो बसतौ स्यौनुकुज्जीवाजं यते सोपमा दिवः ।। १५ ।। त्वम् । असे । प्रयतऽदक्षिणम् । नर्रम् । वर्मऽइव । स्युतम् । परि । पासि । विश्वतः । स्वादुऽशर्मा । यः । यसती । स्पोनऽकृत् । जीवऽयाजम् । यजते । सः । उपऽमा । दिवः ॥ १५ ॥ 1-1. व रखतौ । 'उरु विश्वं तुर्वि' इति बहौ। पापन. कारवः परत्याः' इति प्रतिक्षु । वाति यजमान- R। 'ल नम्ग रत्ने रेषणश्त्र' इति धने । परममित क्रियाविशेषणम् । वन दाने । 'वस्वा नो वार्या पुरु' इनिचद । दे भने व बनाव यनमानाय स्इणीय यदन सत् परम ददासस्यर्थः । 'माभ को समुशवाहा इति दरिदे। जनैरिद्रस्यापि प्रकृष्टमतिः अनुप्रस्थर. इत्युस्यौ। पिवमदश इति च । पाक प्रानुशारिस । अविकारी परिपकाच्या वा प्रकागज शास्ति प्रज्ञाम् । अस्य जनयमीत्यर्थः। प्रदिशश्च दिशु नियमितानि सर्वभूता- न्यपि प्रानुशास्सि विदतः निमकु. २. नास्ति साद. ३. तंधि'. १. उच्च साम्य' लम वि. ६. कम्य साम्ब उपं. ५ न्य ·१२० ऋग्वेद सभाध्ये [अ१, अ २, ३ ३४. स्कन्द० वम् अग्ने प्रयतदक्षिणम् प्रियच्छतिदानार्थ । दत्तदक्षिणम् । अथवा यमु बन्धने । प्रबद्ध दक्षिणम् । सन्ततदक्षिणादानमित्यर्थ । नरम् मनुष्यम् वमेव स्यूतम् वर्म कवचम् । यथा वचन नुस्यूतं हृदयेऽवबद्ध योद्धार परिपाति, तद्वत् परि पासि पालयसि विश्वत सर्वत । स्वादुशाशा 'क्ष' (निय २,७) इति अन्ननाम । स्वाइन । य वसती निवासे च स्योनकृत सुखस्य कर्ता । कस्य । सामयादतिये । अतिथि स्वादन भोजयति सुसाय च शय्याया शाययतीत्यर्थ । यश्च जीवयाजम् यगते जीवो जन्तु , तेन यो याग स जीवयाग । यज्ञियपशुलक्षणेन जन्तुना यथेष्ट भवति तथा य यजन इत्यर्थ । रा उपमा दिव 'उपमै' (निघ २,१६) इति भन्तिकनाम । दास्थ्यात् ताप्यान्यम् । प्रथमैकवचनस्यायमाकार । अन्तिकस्य सनिकृष्टो दिवः । स त्वत्प्रसादात् स्वर्ग प्राप्नोतीत्यय । अथवा दिव स्वर्गस्योपमा उपमान स भवति । स प्राणिमिष्टाहारसन्तुष्टै स्वोऽयमिति स्तूयत इत्यर्थ ॥ ५॥ घेड्ङ्करः त्वम् ओ! दरिदेभ्य' प्रदत्तधन' मनुष्य काचमिव उसि बमिपुभ्य सर्वेभ्यो दुरितेभ्य परिरचसि । स्वान य गृह दरिद्राणां सुखकृत् जीवानामशानदानाद् यज्ञ करोति, स स्पर्गरम्य उपमा अन्तिके वर्तते ॥१५॥ मुद्गल हे अग्ने! त्वम् प्रयतदक्षिणम् येन यजमानेन अत्विाम्यो दक्षिणा दत्ता तादृशम् नरम् पुरुष पजमानम विश्वत सर्वत परि पासि सम्यक् पालयसि । दृष्टान्त । स्यूतम् निश्छिदत्वेन सूचीमि सम्यक् निप्पादितम् वर्मेप यथा कबच युद्ध पारयति तत् । स्वादुमा स्याद्वान सती निवासभा स्यगृहे स्योनकृत् अविधीनां सुखकारी य यजमान जीवयाजम् जीवयजनसहित यज्ञम् यजते मनुतिष्टति । स यजमान दिव स्वर्गस्य उपमा दृष्टान्तो भवति । यया स्वर्गाऽनुष्ठान सुपयति तथा स्वमपि ऋत्विगादीनित्यर्थ ॥ १५ ॥ इति प्रथमाष्टके द्वितीयाध्याये चतुतिशे वर्ग ॥ इमामने शुरणि मीमृपो न हममध्वानं यमगाम दुरात् । आपिः पिता प्रमतिः सोम्यानां भूमिरस्यूपिकन्मयानाम् ॥ १६ ॥ इमाम् । अग्ने । शरणिम् । मामृप । न । इमम् । अध्वनिम् । यम् । अांग । दुरात् । आपि । पिता । प्रऽमति । सौम्यानाम् । भूमि । अप्ति । ऋषिऽकृत् । मर्यानाम् ॥ १६ ॥ - । यमु पने कभने या । 'वामा यस्म न' रति कवचे । हे मी स्वं दसदशिर्ण प्रार दहिग स्तनदान मनु सन परिपान यगि। यत्रवानुस्यूतं योगर सदीय पासि यथा तइन् । 'यो (पा ६,५,१९) पति का च । रिम् भने। दो बदकाचम् । चि क्षय पाप इट' स्यो । यो वौ सासनश्य मतिदे, जापान पहले 1 साब मतिर । पायो मा धसतियाग्नु गरे। प सारे भाविस भजपी, गुरामथ्यायो शापयति नो बन्नु । मतियागुना दो यत्रोष देषान् माया मा । 'मनमोपमतांश' सपनिकतारण्याची प । अस्यात् । स प्रभाग स्वर्गम य । भषमा वि सासामानभून निभा प्रतिमूको दिय विम गगम मारि". . मापद साग ५ नास्ति मि. १. सपा पो, ·प्रधर्म मण्डलम् . २२१ स्कन्द 'अग्रेतिहास:-'हिरण्यस्तूपो पागापालि विहृत्य रक्षोभयाद् दूरं गत्वा गतेपु रक्षस्सु प्रत्यागतः कृतापराधत्वाभिप्रायेणानिमाह-इमाम हे अग्ने! शरणिम् गृ हिंसायाम् । भात्मनो हिंसाम् । मोमृपः मा तितिक्षायाम् इति स्वार्थिको णिच् । लोडर्थे छुङ् । मीनृपः क्षमस्व 1 नः मस्माकम् । कतमा। उच्यते। इमम् अचानम् यम् अगाम त्वां विहृत्यानिष्टबा रक्षोभयाद् गताः स्मः दूरान् दूरम् । किं कारणम् । उच्यते । यस्मात् आपिः शातिः स्वम् । कीदृशः । पिता पितृ- स्थानीयः । प्रमतिः प्रकृष्टमतिः अनुग्रहपरः । केपाम् | सोम्यानाम् सोमसम्पादिना सर्वपजमाना- नाम् । किन भूमिः असि लोकजयऽपि अमितासि । नियपि लोकेवप्रतिहतगतिरित्यर्थः। तमो- पघातद्वारेण च दर्शनकृन्मनुष्याणाम् । अयवैवमन्यथाऽस्या ऋचोऽर्थयोजना-इमां हे अने! शरणिं संसारप्राप्तिलक्षणां हिंसां मोगपो नः। मृजेरिदं नकारस्य पकारं कृत्वा छान्दसं रूपम्, न भूपे. । माय अपनयास्माकं संसाराध्वानमिमं यमगाम प्राप्ताः स्मः। दूरात सप्टेः प्रकृति । कि कारणम् । यस्मात् त्यम् मापिः पिता प्रमतिः सोम्यानां यस्माच भूमिरसि । श्राम्यते. पर्यन्तस्येदं रूपम् । भ्रमयितासि भ्रान्तः कतांसि। पिकृत् दर्शनकृत् सम्यगजानकरइच मनुष्याणाम् । एतदुक्तं भवति-भ्रान्तः सम्यग्ज्ञानस्य ६वं कर्ता । स्वदायतौ च संसार- प्राप्तिमोक्षौ । त्वं च पितृपद सर्वयजमानानामनुग्रहपर । अतोऽस्मान् सम्यग्ज्ञानोत्पादनेन मोचयास्मात् संसारादिति ॥ १६ ॥ वेड्यूट० भरण्ये तपोऽयं गतोऽग्निमाशास्ते-इमाम अग्ने! तपोजनितां हिंसा या सहामहे तथा फरप्रदानेन' अस्मान् कुरु । तया इमम् अवानम् च यम्' वयं त्वां द्रष्टुकामाः दूरात् अगाम । शातिः पालयिता प्रमतिः च सोमाहाणां भ्रमणशीलस्त्वमन्धकाराऽपनयनात् मनुष्याणां दर्शनकृत् ॥१६॥ - 1.1. अनापीतिहास । हिरण्यस्तूपो यागायाग्निं विहरयानिष्ट्या रक्षोमयादूर जगाम । तेषु गतेषु प्रत्या- गत्य कुतापराषत्वाभिप्रायेगाशिमाह । शु हिंसायाम् । 'माकोशे नभ्यनि- ७ (पा ३,३,११२) । गुणवत्र । भूप तितिक्षायाम् (१) । छन्दसि छह लौटि । चुरादित्वात् णिच् । 'गिरिदुसुभ्यः" (पा ३,१,४८ ) शनि च । 'बाई' (पा ६,१,११) इति द्वे । 'मत्र लोपोऽभ्यामस्य' (१७,४,५८) इत्वम्याने वर्तमाने 'भूमामित्' (पा ७,४, ७६) इति इति च 'सन्यत' (पा ७,४,७९) शी रकारीभूतः। 'सबलभुनि" (पा ७,४,९३) इति नदि । 'दारों खयो.' (पा ७,४,९४ ) पति दीर्घ । 'बहुलं छन्दस्यमायोगेऽपि (पा ६,४,७५) इत्यदभाव. ()। हे अमे मारमन श्मा हिंसा क्षमस्व अस्माकम् । यद् पप वा विहत्यानिष्ट्वा रक्षोमयादिममत्यन्त दूरमार्ग यमगाम तदसापराई वद्धिमा मृपस्त । यस्लास्त ज्ञातिः पितृस्थानीयश्च प्रष्टमानेरनुग्रहपर सोमसम्पादिना सर्वपजसानानाम् । “गी; प्रति (टि विम) इति ज्ञातौ । 'सोगगर्दी य.' (१ ४,४,१३७) इति सौम्य । तस्मादमीभूषः 1 ) छन्दनि शुष्ट लिइ.' (पा ३,४,६ ) इते न लौटे। यलगन्त ता रहि । चुरादिलाष्णिन् । "णिभिमुसुभ्यः को (पा ३,१,४८ ) । पुषादि किश भूमिः भ्रमिता अमि विवपि लोकेषु । ऋषिः दर्शने । तमोरन्कार कर फुल्मनुष्याणाम् । भ्रम चलने । अथवा मुस्त्यां । हे अग्ने इमा स्मृति मायास्माकं उननमराHere शोषय अपनय । दूराव सम्पादिमय समाराध्वान गता स.। यस्यात्त बन्धुः पितृकार्यकरश्च अनुमwिit सा दर्शनकृत् सम्यग्ज्ञानकर अस्ता भ्रमयिता अपि मोदकरः । तपाइसाकमपिकृत् भव इत्यर्थः । कथं भवति । भ्रातः सम्यानानस्य च से कर्ना । वायती संमारमोझौ । अतोऽसान् सम्परज्ञानोत्पादनेन मोचय अमात् समारात् शी। मृञ् शुद्धौ । प्रश्न प्रतिमा । दिद। चुरादिगिज्वा हि । मभि. सपिच् वि कु. २ 'दानाना दि रूप. ३. इन् साम्य', व च चितुवन् मांगनन् ARIES ·२२२ देव्यम् देवतासमूहरूपम् जनम् आ वह मस्मिन् कमण्यानय। भानीय च वर्हिति आस्तीण दर्भ ऋग्वेदे समाये [म १, १२, १३१. मुद्गल हे भो! त्वम् नः अस्मरसम्यन्धिनीम् इमाम् इदानी सम्पादिताम् शरणिम् हिंसां बतलो- रूपाम् मौनृपः समस्द । तया त्वदीयसेवाम् अग्निहोनादिरूपी परित्यज्य दूरान् दूरदेशम् यम् इमम् अवानम् अमाम वयं गतवन्तः तमपि समस्वैति शेषः। सोम्यानाम् सोमाहाणाम् अनुष्ठा- तृणाम् मर्यानाम् त्वम् साप्यादिगुणयुक्त.' असि । आपि प्रापणीयः । पिता पालकः । प्रमतिः प्रष्टमननयुक्तः । मुमिः भ्रामकः कर्मनिराहक इत्यर्थः । ऋपिकृत् दर्शनकारी अनुजिघृक्षया प्रत्यझो भवसीत्यर्थः ॥ १६॥ मनुष्यर्दो अङ्गिरस्वशिरो ययात्वित्तदने पूर्ववच्छुचे । अच्छे याद्या बट्टा दैव्यं जनमा सादय वहिपि यक्षि च प्रियम् ॥ १७ ॥ 'मनुष्यत् । अग्ने । अगिरस्वत् । अङ्गिरः । ययाऽवत् । सदने । पूर्वऽवत् । शुचे । अर्छ । याहि । आ । यह । दैव्यम् । जनम् । आ । सादय । वहिदि । यक्षि । च 1 प्रियम् ॥ १७॥ स्कन्द० मनुष्यत् मनोरिव हे अग्ने !, अभिरस्वत् अङ्गिरस इव है अगिरः!, ययातिवन् यपारिब, पूर्ववन् पूर्वपामिव च कपीणां, ममापि सदने शुचे। दीप्त! अच्छ याहि अघाभेर । अभि- गण, अभिगम्य प था वह देव्यम् जनम् देवेषु मयं लोकम् , सर्वदेवजममित्यर्थः । आवाह्य व आ सादय अस्मदीये पर्दिपि यक्षि च । कौशाम् । प्रियम् इप्टमात्मनो मत्वा' ॥१७॥ वेङ्कट० अङ्गिरसामेक! मन्वादीनामिव ममापि गृहेऽधुनाभिमुखम् याहि । आ वह च देव्यम् अनम् । "आ सादय' वहिषि यज च प्रियम् देवगणम् ॥ १७॥ मुद्गल है शुचे! शुदियुक्त! अहिरः! अगनशील! 'हविरादानायो वा गमनशील ! भने ! अषण पामिमुण्येन सदने देवयानदेश यादि गछ । चत्वारो ष्टान्ताः-मनुष्वत् यया मनुरनुन देशे गति । अङ्गिरस्वत् यया पाङ्गिरा गच्छति । ययातिवत् यथा ययाति म राजा गछति । पूर्ववत् अन्ये ५ पूर्वपुरपाः यया गन्ति । यया मन्वादयो यझे गच्छन्ति ठदत् । गतार । । आ सादय वान् देवान् उपदेशय उपवेदप च प्रियम् अमीष्टं हविः यशि च देहि ॥1॥ एतेनाग्ने ब्रह्मणा वावृधस्व शक्ती वा यत् चकमा विदा ा । उत प्र पेप्पभि बस्यो अस्मान्त्सं नः सृज सुमत्या बावत्या ॥१८॥ १. रघु कुन: मूको. २-२. १ भन्ने गुने दीप्त यन्माने गृरे मभिनय भाषच देव सर्वदेवात्मा म तय ! पर पता कप या माजी विमानेभ्यो पञ् () पान ४.१४ मयमा । योषा मनोवपीगंगा दोगन ति यः । पारमय करीसमय मि. 1.1 मा सरने में मूो. ३.२ साम्प बु. १.१. साहनिम. +दय में... भाग लि. ., नास्ति में. ८.मरागि ५-५. मास्ति ·२२३ - सू ३१, म १८] प्रथम गण्डलम् एतेन । अग्ने । ब्रह्मणा । वधस्तु । शक्की 1 वा । यत् । ते । चकुम । विदा । बा । उत । । नेपि । अभि । वस्यः । अस्मान् । सम् । न: । सृज । सुऽमत्या । वार्जऽवत्या ।। १८ ॥ स्कन्दः एतेन है अमे! स्तुतिलक्षणेन ब्रह्मणा घाधस्त्र भत्यर्थ वर्धस्व । स्तूयमाना हि देवता पीयेंण वर्धते । अत एतनुच्यते-एतेन ब्रह्मणाश्त्यर्थ वर्धस्दैति । कनमेन । उच्यते । शको वा तृतीय- कनचनस्यायं पूर्वसवर्णः। शक्रया वा यत् ते चक्रम, विदा वा ज्ञानेन पा! यथाशक्ति यथा- ज्ञानं च यद् वयं चकम पृतदन्त इत्यर्थः। उत अपिच त्वमेव प्रगपि अभि मभिप्रणयसि । स्तुतिकरणे प्रवर्तयसीत्यर्थः । कीदृशः। वस्यः वसीयः वसुमत्तमः। कान् । अस्मान् । एतदुक्तं भवति । वां स्तोतुं कुतो नः शतिः ज्ञान दा। त्वदनुग्रहादेव वयं तब स्तुति कृतवन्तः, न स्वमाहिति । अथवा उपशब्दः भाभि प्र पपीत्येतस्मात् परो दृष्टयः। रट् च लेलथे । अभि प्रणेप्युत अभिषमयापि । एवेन ब्रह्मणाऽत्यर्थ वर्धस्व मापपस्व देत्यर्थः । किम् । वस्यः द्वितीयाबहुवचनमेव । वसूनि धनानि चास्मभ्यं देहीत्यर्थ । सम् नः सृज संप्सन सम्बन्धय मः अस्मान सुमल्या शोभनया बुद्धया वाजवत्या मतसहितया । ज्ञानमहं च नो जनयेत्यर्थः ॥ १०॥ घट० एतेन भने। स्त्रोत्रेण वृद्धो भव । यथा कश्चिच्चात्या महता प्रयत्नेन स्तोत्रं करोति तथा' यत ते चक्रम विदा वा ज्ञानेन वा यद् ब्रह्म वय चकम । अपि च अस्मान् श्रेपश्च' अभि प्रणय । प्रवक्त्या त्वदीयया सुमत्या च अस्मान् सम् सृज इति ॥१८॥ मुद्गल है भो ! एतेन अस्सरप्रयुक्तेन ब्रह्मणा बघव अभिवृद्धो भव, शक्की वा विदा वा अस्मदीय- शरत्या चाऽस्मदीयज्ञानेन च ते तव यत् स्वोन्नम् चक्रम वर्ष कृतवन्तः । एतेन ब्रह्मणेति पूर्व- त्रान्वयः । उत अपि च अस्मान् अनुष्ठान वस्यः वसुमत्तरत्वलक्षण श्रेयः प्रणेपि नकर्पण मापय । नः अमान् वामपत्या प्रभूतासयुक्तया सुमत्या अनुष्ठानविपयया शोमनबुद्धया सम् सृज संयोजय ॥१८॥ [३२] इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्र वौचं यानि चकार प्रथमानि वजी । अन्नाहिमन्यपस्ततई प्र वृक्षणा अभिनत्पर्वतानाम् ॥ १ ॥ इन्द्रस्य । नु । वीर्याणि । प्र । वोचम् । यानि । चकार । प्रयमानि । बनी । अर्हन् । अहिम् । अनु । अपः । ततर्द । न । वृक्षणाः । अभिनत् । पर्वतानाम् ॥ १ ॥ । 1-1. हे अग्ने वा एतेन अस्मत्स्सुनिलझगेन ब्रह्मणाज्यर्थ वर्षछ । सूयमाना हि देवता वीर्येण वर्धन्ते । अत एवम् । यद्को । 'दारों लघो ' (पा ७,४,९४)। यो शल्या विदा वा चकुम । यद् ब्रह्म यथाशाक्ने यथाज्ञान करदाम (१) । 'गु' (पा ७,१,३९) इत्यादिना पूर्वस्वर्णत राविभक्ते. 1 मपि प समभि प्र णेषि स्तुतिकरणैरलान् भवत- यति । पल्स वीवोऽमि ) अनामि. सुति कारयमीत्यर्थ । एतदुरामत्र ! त्वत्स्तुत्यर्थ कुतोऽमक शक्ति ज्ञान च त्वदनुमादेव स्वामरसौष्म, न स्लमहिनेति। अमिप्र पेपि उन । लट् च लो। एतेन मझगा अभिप्रणय । बीच वसूनि वर्षयस्य च । अरमम्य देहीत्यर्भ । संस्नास्मान् शोभनया नुवाऽत्रात्या वि क्ष कु. निसय न च कृतवन्तः साम्ब, २. अग्नेः वि. ३. नास्ति वि. १. मानेन वापत् साम्य. ५.ज्ञवश्व वि. ६. 'गधेवः वि ·२२४ पृथिव्यामपो प्रभवरक्षण । पर्वतम्यो - ऋग्वेदे समाष्ये [अ १, अ २, ३६६ सन्दः दे ऐदें । एते सूक्त इन्द्रदेशते । इन्द्रस्य नु क्षिप्रम् वीर्याणि वीरकर्माणि प्र वोचम् ब्रवीमि । यानि चकार प्रथमानि अन्येन केन चिदप्यकृतपूर्वाणि अत्यन्तप्रकृष्टानि वा वी ववान् । सर्वत्र इयर्थ । कतमानि तानि । उच्यते । अहन अहिम् हरायान् मेघम् । अनु अप ततई अवित्र परभाने। अपरभार पश्चान्नाव 1 तदविदिसार्थ । मेघवधोतरकाल तदीया अपो हिसितवान् । भूमी पातितमानित्यर्थ । सा हि तासा हिंसा । केचित्तु तईन विस्तारण माचक्षते । दिसारितदानित्यर्थ । ताभिश्च पातिताभिर्विकारिताभियां प्रवक्षणा अभिनत् बक्षणा' (नघ १,११) इति नदीनाम । नदी प्रभिन्नवान् । यहूदकत्वात् भित्वा तस्कूलानि सर्वत प्रवाहितवानित्यर्थ पर्वतानाम् महीधराणा सम्बन्धिनी । क पुन पर्वताना नदीना च सम्बन्ध हि नद्य प्रभवन्ति । अथवा वक्षणा पशव उच्यन्ते । पर्वतशब्दो हि मेघनाम (तु निघ १,१०) तेपाम् एक मय हतवान् । अन्येषामपि पशून् हरायानित्यर्थ । अथा पशुवचनन वक्षणाशब्दन तरसामीप्यात् पक्षा अत्र प्रतिपाद्यन्ते । पर्वतशब्दस्तु महीधरवचन एव । महीधराणां पभान प्राभिनर । छिमपानित्यर्थ । एव हि चरकाचर्पूणा ब्राह्मण इतिहास भ्रूयते–'प्रजापतेर्वा एतज्ज्येष्ट ताक यत् पर्वता । त पाक्षण आसन् । ते यायनावामयन्त तत्परापातमासत । अथ वा इम वहि शिथिगऽऽनीन् । तैपामिन्द्र पक्षानच्छिनत् । तेरिमामहत्' (बार ३६,७) इति ॥१॥ घेवट० अथ इद्रस्य अह क्षिप्रम् वीर्याणि प्रवक्ष्यामि यानि चकार पुरातनानि बज्री। तान्याइ- महिम् समुरम् अहन्' हत्या च तेन रद्धा अप सूय्येव रश्मिभि ततर्द । प्र अभिनन्, पशिलोचयाना नदी पृथिव्या पातयितुम् ॥1॥ मुद्गल० ' इन्दम्य नु वीर्याणि' इति पञ्चदशचं द्वितीय सूक्तम् । आहिरसो हिरण्यस्तूप ऋपि । निष्ठम् छन्द । इन्द्रो देवता । पनी यनयुक्त इन्द्र प्रथमानि पूर्वसिद्धानि यानि वीर्याणि पराममयुक्तानि कर्माणि अगर वस्य इन्द्रस्य नानि वीर्याणि नु क्षिप्रम् प्र बोचम् प्रब्रवीमि । कानि वीर्याणीति तदुप्यते । अहिम मेघम् भहन हतयान् । तदक धीर्यम् । अनु पधात् अप नरानि ततर्द हिसितवान् । भूमी पातितबानित्यर्थ । इद द्वितीय वीर्यम् । पर्वतानाम् सम्बन्धिनी यक्षणा प्रवद्दणनीरा नदी प्र अभिनत् मिनवान् । पूर द्वयकर्षणेन प्रवाहितयानित्यर्थ । इस तृतीय वीर्यम् । एवन तरजापि द्रष्टव्यम् ॥ १॥ 1. पदस्य वीरकर्माणि दिय प्रवीमि । वजावान् क येनाकृनपूागि अत्यन्तप्रदृष्टानि यानि मेपहननापात नन भने दनानि पकार तानि भोमियर्थ । अपि पद इति । तदै हसायाम् । भनु पभा पूप मेष हवा तदनन्तर मेपापा मम पारितवान् । भूगानमा मनम् । 'यक्षमा प्रावन मुऱ्या ' कि पर्वतप्रभवा दिना । परतमाथिनी नदी बढ्यया मिरला स्वर्गानि सान प्रवाहितवान् । यथ । तई विष्रे गा! परियाममो पिनस्तार 1 पारीताभिविस्तृताभिस भद । म वाणा पशुब 1 पर्वता मेघा । द्वपामे हाय मन्त যাদব হল,শিল্পমাবিব। অথবা যীব অসম সামান্য সয়া সঙ্গ মণিকাঞ্জন। শীণে গগৈ पापा पधन् प्राभिनन् ािन् । नाना प्राशन विज्ञान - 'प्रयाने एका als परवता । तपात भागन् । ते यत्रामयत परोलमा भन यायला मौत । तथामिक पधान धनत् नैमिनार पनि सिनि मूको ५ 'ग्यम् । योशिदा पो पाग्या काय में २ नास्तिएप ·प्रथम मण्डल सु २२, २] अन्नहि पर्वते शिश्रियाण त्वष्टोऽस्मै वन स्वयं ततक्ष । वाश्रा ईव धेनवः स्यन्दमाना अजः समुद्रमव जग्मुरापः ॥ २ ॥ अहन् । अहिंम् । पर्वते । शिधियाणम् । त्यष्टौ । अस्मै । वज्रम् । स्वयम् । ततक्ष ।वाश्राःऽईव । धेनवः । स्पन्दमानाः । अञ्जः । समुदम् । अव । आपः ॥२॥ स्कन्द० 'अहुन अहिम् पर्वते शिधियाणम् भाश्रयन्तम् । सीयमानमित्यर्थः । मेघा हि स्वभान पर्व- तेषु हीयन्ते । केन अहन् । उच्यते । वटा देवशिल्पी । अस्मै तादध्ये चतुर्थी । भस्ये- न्द्रस्यार्थाय । बञ्चम् स्वयम् स्थ िशब्दोपतापयोः। प्रहारवेलायां शब्दकरमुपतापयितारं बाऽसुराणाम् । ततक्ष 'तक्षतिः करोतिकर्मा' (या ४,१९)। कृतवान् । अन्न चकवाक्यतामसिद्धयर्थ यत्तच्छदावध्याहत- यो । यं त्वष्टास्सै वनं स्वयं ततक्ष तैनाइनिति योग्यत्वसनिधानाभ्यां वज्रस्य करणत्वमतीतिः, . ' 'प्रहर शीघ्रमयं दण्डः' इत्यादिषु यथा । हते चाही वाश्राः इव धेनवः यया वाशनशीला अभिनय- प्रसूताई धेनवः वत्सान् प्रति गच्छेयुः, एवम् स्यन्दमानाः सवन्त्यः अक्षः भाजपर्यायोऽयम् । क्रियाविशेषणं 'घेदम् । तृतीयाथै या मथमा। मजुना घा मार्गेण । समुद्रम् अन्तरिक्षनामैतत् । निष १,३) । पञ्चम्यर्थे चान द्वितीया । समुद्रादन्तरिक्षात् अव भूमि प्रति जग्मुः गता आपः । अथवा समुद्रमिति पार्थिव एव समुद्रोऽभिप्रेतः । स्वार्थ एव द्वितीया । हत्तेऽदौ तस्याधः पार्थिव समुद्रं प्रति जग्मुराप इति ॥ २ ॥ येवाट० अहन् अहिम् महीधर लोपमानम् । त्वष्टा अस्मै वजम् स्वरणशीलम् अकरोत् तीक्ष्णधारम् । शब्दकारिण्योऽभिनवप्रसूता, इव धेनवः बत्सान् प्रति स्यन्दमानाः राक्षसा भन्तरिक्ष प्रति अव रताः आपः। यद्वोदधि प्रति गवा इति ॥२॥ मुद्गल० पर्यंत शिधियाणम् आश्रितम् अहिंम् मेघम् अहून हतघान् । अरमै इन्द्राय पर्यम् सुष्ठ प्रेरणीयम् त्वष्टा विश्वकर्मा वजम् ततक्ष तनूकृतवान् । तेन वज्रेण मेघे मिले सति स्यन्दगानाः प्रस्रवणयुक्ताः आपः समुद्रम् अजः सम्यक् अब जम्मुः प्राप्ताः । दृष्टान्तः । चायाः इव वत्सान् प्रति हम्भारवोपेताः धेनवः यथा सहसा वरसगृहे गच्छन्ति तद्वत् ॥ २॥ 1.1. भइन् । श्रिम् सेवायाम् । अत्र एकीभावे । 'अचि अनुधातुभ्रुवाम् (पा ६,४,७७) इति श्यड् । 'हलादिः शेष.' (पा ७,४,६०) । पर्वते लीयमान मेघम् । ये त्वष्टा देवशिल्पी असै इन्द्राक्षं वज प्रहारवेलाया शब्दकरम् उपताप- यिताई या चकार । तेन मद्न् इत्यर्थः । विधेदेवतायामकारश्योपथावा.' (पावा ३,२,१३५ ) पति ताच्दाल्यादिषु । अथवा तक्ष ता तनूकरणे । स शब्दोपतापयोः । 'अचो यत्' (पा ३,१,९७)1 गुणश्चाः परः । मेघा हि समायेन पर्यतेषु लीयन्ते । योग्यत्वसन्निधानाभ्यां वा वज्रस्यकरणलप्रतीतिः । प्रहर शीममय दण्ड इतिवत् । इसे चादी मारः स्यन्दमानाः सवन्त्यः समुझादन्तरिक्षादा अज. ऋजुना मार्गेण अप गग्मुः अधो भूमि जग्मुः । अभिनवप्रसूतत्वात् यथा पाशन- शीला धेनवः सदासान् प्रति गच्छेगुः तदर मेषे हते झुततर वृष्टिरूपेण । सन्द प्रसपणे । शानन् मुक् च । गन्न: क्रियाविशेषणं या । यर्थे अर्थ सुः । 'नाक: समुदः' इत्यन्तरिक्ष । उसेः अम् । अब अधोऽयः । पार्थिवमेव समुद्र स्वारें । भवजन्मुरिति वा । मञ्जः क्षीरं ना अमि । अओऽन्तमुधमानमेव । 'स्कायितन्त्रि' (पाउ २,१२) इत्यादिना रन् । 'आभाभ्यां मुः (पाउ ३,३२), 'पेट इच' (पाउ ३,३४ार वा मभि कु.)) यथा वामा धेनवः भक्षः क्षार सन्ति बदर समुद्रमन जग्मुरापः विभकु, स्विथै साम्ब, + प्रस्तुता मूको. २. त अन् वि. ३. सारण' मूफो. १. "ण्यात दि. ५. वसं रूप वि. ६. अवनताः साम्ब'. - ·मात्मनः य (पा ३,111 पपवार (1) वृथायमरः । वरनन् वृपानिन्छन् या सौम प्रातिरान् मभिरका पूर्व विधियानो अभिष्ट्रवपदा पीतवान् ममियां सोने तस्यैकदेशे वा। सायाम् पो अगरमागे । मादेन' 1 २२६ ऋगवेदे सगाष्य [अ. १, २२, व ३६० वृपापमाणोऽवृणीत सोमं त्रिलुकेष्वपिबत्सुतस्य । आ सायकं मघोऽदत्त वज्रमहनेनं प्रथमजामहीनाम् ॥ ३॥ वृषऽयमाणः । अवृणीत । सोमन् । त्रिदुषु । अपिवत् । सुतस्य । आ । सार्थकम् । मघा । अदत् । वज्रम् । अर्हन् । एनम् । प्रथमऽजाम् । अहीनाम् ॥ ३ ॥ स्कन्द वृषायमाणः "अन्न पितरो मादयध्वं यथाभागमावृषायध्वम्' इत्यस्य 'ययाभागमदनीतेत्येवैतदार (माश २,४,२,२०) तथा 'अमीमदन्त पितरो यथाभागमापायिपत' इत्यस्य 'ययाभागमाशिपुरित्यवरादा' (मान २४,२,१२) इति शतपथब्राह्मणे विवरणा पायतिरशना इति गम्यते । भश्नन् । अथवा पशब्दोऽत्र उपलक्षणद्वितीयान्तो व्यत्ययन भावे दन्यः, न कतरि । क्या' चेच्छायां नाथारे । इच्छाश्यच्येव वा छान्दसत्वाद् दीर्घत्वम् भारमनेपदत्वं च । नृपायमाणः वर्षगमिच्छन 1 वर्षपि- तुमिच्छनित्यर्थः । किं कृतवान् । उच्यते । अपृणीत वृतवान् प्रार्थितवान् सोमम् । पृत्वा च निक रेषु अपिवद् भमिप्यन्य पूर्व निकाका इत्याचक्षते। पीतवान् । सुतस्य द्वितीया पसोपा । पट्टी तकदेशमिति शेषः । सुतं सोमं सुतस्य वा सोमबैकदेशे स्वांशलक्षणम् । आ सायकम् था इत्युपसर्गः अदत्त इत्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । सायशब्दोऽपि पोऽन्वकर्मणि इत्यस्य किया- शब्दो विरोपणम् म वज्रनाम वनराम्देनोपानत्वात् । सायकं शत्रूणामन्तकरम् मघवा धनदानिन्दः मा अदा गृहीतवान् वनम् । गृहीत्वा च अहन् एनम् एनमिति पूर्वस्यामृयादिष्टस्य मेघस्यान्दादेशः समनन्तरस्य वा। मनमिति तृतीया द्वितीया । हतयानेनं मेघमनेन वा बत्रेण । कीदृशम् । प्रथमजाम् अग्रे जातम् अहीनाम् निर्धारण एपा पष्टी। मेघान मध्ये ॥३॥ वेद्धर० घृपम इवाचरन् अग्रणीत' सोगम् आभिप्लविक्स्य 'पूर्वस्यहविकटुवस्तस्मिन् सुतम् अश्विन सोमम् । आ अदत अन्तकरम् आयुधम् मघवा । तेन एनम् मेघशिरसम् हिम्' भसुरं मेघाना मुत्यम् अहन् ॥३॥ मुद्गल० पृषायमाणः कृप इत्र माचरन् इन्द्रः सोमम् अग्रणीत वृतवान् सिद्रुक्षु ज्योतिगौरायुः इत्येतनामकानयो पागा टिकटुका उच्यन्ते । तेषु मुतस्य अभिपुतस्य सोमस्यांशम् अपियन् पीतवान् । मपया धनवान् इन्द्रः सायकम् बन्धकम् वाम् आ अदत्त स्वीकृतवान् । वज्रेण अहीनाम् मेघानां मध्ये प्रथमजाम् प्रथमोपनम् एनम् मेघम् अहह्न हतवान् ॥ ३॥ . - 1. पायमाः । वृष अशने 1 यथा विपटियजे 'मत्र मिनर.' इत्यादिषु दृश्यते । शनाथको भिवृद्धि । 'भत्र रिवरो मादयधं यया भागनावृपायभन्' इत्यस्य पयामागमनीयस्येवैतदार' (१) । तथा 'अमीमन्न पितरो यथाभाग मादान' इत्यत्र 'ययामागनागिरि सौताइ' इति । नृपो वर्षम् । तदात्मन (न्यति इत्यर्थे । ( पाप) यानी यह" (HUF) म भनम् । वामनावर दनमा । एक पूर्षि उतने पम्प भन्दादेशः । मीना मेपाना मध्ये प्रथमतामयी मा. नास्ति मूडो, * मुतायत करताप मूको S 'यति मूको. १. RTITHER पूर्व शिष्ट स्किन १. मरिम साम्बक, मेरि मावि. ५. नास्ति साम्ब कु. साम्बा ·- । प्रथम मण्डल २७ यदिन्द्राहन्प्रथमजामहीनामान्मायिनाममिनाः प्रोत मायाः । आत्सूर्य जनयन्यामुपास तादीना शत्रु न किला विवित्से ॥ ४ ॥ यत् । इन्द्र । अहेन् । प्रथमऽजाम् । अहीनाम् । आत् । मायिनाम् । अमिनाः । प्र । उत । मायाः। आत् । सूर्यम् । जनयन् । पाम् | उपसम् । तादीना। शत्रुम् । न । किल । विवित्से ||४॥ स्कन्द० यत् पदा है इन्द्र। अहन इवदानसि प्रथमजाम् अहीनाम्, आत् यदार्थे यच्छन्दश्रुतेरादिवि निपातस्त्रदार्थ धर्तते । तदा तत्सहायानां मायिनाम अतिसन्धानमायिनाम् । अमिनाः प्र मीम् दिसायाम् । प्रामिनाः प्रकर्षेण हिंसितवानसि । उत मायाः उतशब्दो मायाशब्दात् परो दृष्टव्यः । माया अपि । न बलमदात् हठेनैवाहिम इतवान् मसि । कि तर्हि । सत्सहायानां मायावतां प्रशामतिसन्यायेत्यर्थः । तदैव वृष्टिमूलवात् । सर्वजम्मानः सूर्यम् जनयन् घाम च उषसम् च । तादीकाशब्दस्तादशपर्यायः पावच्छन्दपर्यायो वा । तादृशं मायावत्सहार्य तावन्त था महापरिमाणम् अन्य में शत्रुम् शातयितव्यं वैरिणं प्रा न किल विवित्से विन्दतेरिद रूपम् । न किलाविन्दः। नालभथा इत्यर्थः। याहगसौ मायावत्सहायो महापरिमाणो वा तादगन्पो नेवास्तीत्यर्थः । किलशब्द एवं तदानींशब्दपर्यायस्वदेस्यतस्मिन्नर्थे वर्तते । सूर्यादीन् जनयंदानीमिति । आत् शब्दस्तु पदपूरण' ॥१॥ घेङ्कट० यदा इन्द्र ! हतवानसि प्रथमनातम् अहीनाम् । 'यदा च तदनन्तरं वत्सहायानां मायावताम् मायाः प्रकण हिंसितदानसि । तदनन्तरमहिना तिरोभूतम् सूर्यम् द्याम् उपसम् च प्रादुर्भावयन् त्वं तदामों जगति न फंचन शत्रुम् इवशिष्टम् अन्धविन्दः ॥ ४॥ · मुगल० उत अपि च ६ इन्द्र। यत् यदा अहीनाम् मेघानाम् प्रपमजाम् प्रभमोत्पन्न मेघम् अइन इतवान् असि । आन् तदनन्तरम् मायिनाम् भायोपेतानाममुराणां सम्बन्धिनी: मायाः प्र अग्निाः प्रकर्षण नाशितवानसि । अनन्तरम् सूर्यम् उपसम् उपःकालम् वाम् भाकाशं च जनयन् उत्पादयन् आवरकमेघनिवारणेन प्रकाशयन् बर्तसे । तादीना तदानीम् भादरकान्धकाराभावात् शत्रुम् घातक वैरिणम् न विविसे किल त्वं न लब्धवान् खलु ॥ ४ ॥ 1.हेन्द्र यदा लमदीना मेघाना मध्ये प्रथमजात मेपर अइन् इतवानसि । भाद तदा । तदा मायावता माया मपि भामेनाः । प्रकोण प्र नारायसीत्यर्थः । मोन् हिंसायाम् । मेघहननेन तत्सहायाना मायायुकाना बल प्रशा चातिसन्धाय मामिनाः इत्यर्थः । यद्रा मेवानिः तदैव सर्वजन्मनो बाटेमूहात्वात् सर्व पाम् उपस च उनयन् सं दादर्श मायावत्समित- मन्य मे शत्रु शातयितयं वैरिण या नैव अविन्दः । तावन्त महापरिमाण मेथम् इति वा तादीलाईः । तादीना स्थात्तदा- समः' । सारद या : अहीनों प्रथमगाः मदिः परिणामतो यादृक् यावानिति वा तदन्यो नैव सूर्षे जाते । विल लाभ। लिट् । न भर मयाः । किल रवायें दिम कु. नि यदाशन्न साम्र. + 'नप्रमा' मूको पहरेनैवाहिन् मूको. देववृष्टि' साम्। तर दैपष्टि साम', 'सदयसि साम्य', २-२. नास्त्रि साम्प' ३. गतानि १. नास्ति वि. श-२९ ·ऋग्वेदे सभाध्ये १, भ १, ३६. अर्हन्त्रं तरं व्यसुमिन्द्रो वज्रेण महता बधेन । स्कन्धाँसीव कुलिशेना विवृषणाऽहिः शयत उपपृयिष्पाः ॥ ५ ॥ अहन् । वृत्रम् । यत्रऽतरम् । विऽअंसम् । इन्द्रः । बजेण । महता । धेनं । स्कन्धासिऽइव । कुलिशेन । विऽधुंकणा । अहिः । शयते । उपऽपृक् । पृथिव्याः ॥ ५ ॥ स्कन्द० अन् इतवान्। वृनम् मेधं वृत्रनामानमसुरं वा वातरम् वर्ततेर्गत्यर्थस्यैद रूपम् । गन्तवरम् अतिशयेन गन्तारमित्यर्थः । व्यसम् विगतांसं विच्छिनासम् व्यसनामानमपरमसुरं था । कः। इन्द्रः । केन | वज्रेण । कोदशेन । महता बधन नित्यं हन्ना । अथवा हनननामव वधः । प्रहारः । वग्नं च तत् करणम् । वनेण महता प्रहारेण हतवान् । हतश्च सन् सन्यासीन वृक्षाणां स्थूला अघोभागा. स्कन्यांसि । तानि यया कुलिशेन वजनामैतत् (तु. निघ २,२०) । इह तु मायुधसामान्यादा कुठारे प्रयुक्तः । कुठारेण विणा विविध छिनानि शयोरन्, तद्वत् । अहिः मेघः । अंइतेर्वा बहिर्गन्ता बुग्राख्यो व्यसाख्यश्चासुरः । शयते शेतिरिद स्थानार्यः । भामर शयो जलाशय इति यथा, 'द्विमावा शयुः' (छ १,३१,२) इति यया । कथं तिष्ठति। उपपृक् पृथिव्याः उपेत्येष समित्येतस्य स्थाने । संपतिः पृथिव्यां भूमौ । पतितः योऽबसन् मेधे उदकरूपेण मूमी पतितः तिष्ठति बारीरेणैवासुरः॥५॥ पेट्ट० हतवान् नम् अतिशयेन निवेष्टपितारम् व्यसम् चापरमसुरम् इन्द्रः महता भायुभेन' इन्त्रा । यथा वृक्षस्य स्कन्धासि कुठारेण विविधं छिनानि शेरते एवम् अदिः शेते जिगपादहरूला पृथिव्याः उपपर्चनः ॥ ५॥ मुगल० अयम् इन्द्रः महता पधेन सम्पादितो यो महान् वधः तेन वज्रेण वृत्रतरम् भतिशयेन लोकाना आपरकम् अन्धकाररूपम् तम् सम् एतनामकममुरम् व्यंसम् दिगतांस सियाहुर्यया भवति वधा अहन् हतवान् । अंसच्छेदे दृष्टान्तः । कुलिशन कुठारेण विषणा विशेषतविनानि स्कन्धोसीप । यथा मूक्षस्न्याश्यिया भवन्ति तद्वत् । तथा सति अहिः पुत्रः पृथिव्याः उपरि उपपृक् सामीप्पेन संपृक्तः रायते शयन करोति । दिनकावत् भूमी पततीत्यर्थः ॥ ५॥ इति प्रथमाष्टके द्वितीयाध्याय पत्रिंशो वर्ग: ॥ अयोद्धेचं दुर्मद आ हि जुद्दे महावीरं तुविवाघमंजीपम् | नावारीदस्य सम॒तिं बघानां सं सृजानोः पिपिप इन्द्रशत्रुः ॥ ६ ॥ - 11. भान् इन्द्रो बजेग महता वन । नियहन्ता प्रहारकैग इति वा वधार्यः । नमान् । भरी । तो पानि मरणयालवार या मार्ग पर गन्तारम् अत्यर्थ मातरम् । विस्टिासम् सी बार पठारेण सिविध fe: शान्ताः पृथिम्पा माल पथिदीमाविता: e | कसोग मौ परिन। अपार । मगुरवयेत् सशरीरण । माया पापः समि । भरि गलो । गन्ना या गाजीत गयो । स्पाने । मगर इस जिम कु. मास्ति साम दिमाता राम्र. ५.. .. इमेने उदवरूपेण भूमी पनि ति गूको. २-२. महापुरेन वि' हो ·र ३२, में ] प्रथमं मण्डलम् ३२९ अयोद्धाऽइव । दुःऽमदः । आ । हि । जुहे। महाऽधीरम् । तुविवाधम् । ऋजीपम् । न । अतारीत् । अस्य । सम्ऽऋतिम् । यधानाम् । सम् । जानाः । पिपिपे । इन्द्रेऽशत्रुः ॥ ६ ॥ स्कन्द 'योद्धुमसमर्थः अयोद्धा। यथा सः दुर्मदः कुत्सितमदः सुरया मत्तः समसमर्योऽपि कचिद् युद्धापा- ह्रयेत, एवं वृत्र आ हि जुद्धे हिशब्दः पदपूरणः । युद्धाय माहूतानिन्दम् । कीदृशम् । महावीरम् तुविवाधम् महाविक्रान्त बहूनां शत्रूगां बाधितारम् । ऋजीयम् भियितारं शत्रुधनानाम् । अथवा यत् सोमस्य पूयमानस्य मतिरिच्यते तरजीपमुच्यते। सामप्यांचानान्तर्गौतमत्वर्थकः । श्राजीषिण- मित्यर्थः । कः । पुनरिन्द्रस्य ऋजीपेण सम्बन्धः । होरस्य स भागो धानाश्चेति । पाहूय च युद्धायेन्द्रं वृनः न अतारीत् तरतिरन्न शतोत्यथे। शनतेश्च नित्यं कर्मभूतधात्वन्तरसापै- क्षत्वात् सोडमिति वास्यशेषः । नाशकत् । अस्य - इन्द्रस्य स्वभूतानाम् समृतिम् सङ्गातम् वधानाम् महाराणाम् । नासहतेत्यर्थः । अथ असहमानः किं कृतवान् । उच्यते । सम् रुजानाः पिपिी श्रीवाः किल रुजाना बच्यन्त । आत्मीपा प्रीवाः संपिष्टवान् चूर्णितवान् । प्रहारैर्व- ध्यमानश्चूर्णीकृतप्रीय इत्यर्थः । अथवा 'हजानाः' (निघ १,१३) इति नदीनाम । मेघश्च वृत्रः । नदीः संपिष्टवान् । बहुनोदकेन नदीनां फूलानि संपिप्य स्रोतसि प्रवाहितबानित्यर्थः । सामाद् या गत्यर्थः संपिषिः । उदकरूपेण नदीः प्रति जगामेत्यर्थः । इन्द्रः शातयिता यस्य स इन्द्रशत्रु.॥६॥ बेट० युद्धाप्तमयः मानी यथा समर्थमावयत्येवम् भारतवान् इन्दम् महावीरम् बहूना बाधितारम् ऋजीषिणम् । न च अतारीत् इन्द्रस्यायुधानां सहतिम् । अथ पृथियां निपातितोऽवशः सन् नदीः संपिष्टवान् । इन्द्रो यस्य शातयिवाऽऽसीदिति ॥ ६॥ मुद्गल दुर्मदः दुष्टमदोपेतो दर्पयुक्तो बुनः अयोदेव योरहित इव इन्द्रम् आ जुझे हि भाहूनवान् खलु । कोरशमिन्द्रम् । महावीरम् गुणैर्महान् भूत्वा शौर्योपेतम् विवाधम् बहूनां बाधकम् भाजीपम् शपूणामपार्जकम् । अस्य इंडशस्यन्द्रस्य सम्बन्धिनो ये शत्रुवधाः सन्ति तेषाम् वधानाम् सप्मृतिम् सङ्गमम् न अतारीन् पूर्वोक्तो दुर्मदः तरितुं नाशझोत् । इन्दशत्रुः इन्दः शत्रुर्षातको यस्य यत्रस्य सादशी वृत्र इन्द्रेण हतो नदीपु पवितः सन् रुजानाः मदीः सम् पिपिपे सम्यक् पिष्टवान् । सर्वान् लोकानावृण्वतो वृधदेहस्य पातेन नदीनां कलानि तव्रत्यपापाणादिकं च चूर्णीभूतमित्यर्थः ॥६॥ 1.1. मयोदेव दुर्भदो वृत्र इन्द्रमा जुहे। मोदधुमसमर्थोऽप पुरापानमत्तः य बाहयति सः भयोः । स । भारमल खदीयं च अबानन् कुक्तिमदः । एवमूर्त स्वाम् आइयते । महाविशन्त बहूना शणा बाधिनारम् ऋजीपणम् । यहमोमस्य पूर्यमानस्य अतिरिच्यते तदृनीषम् । माध्यन्दिनाभिषुन नीरसीकृतमृजीयम् । तमे (दैन वतीयसवने धारियोजने च अभिषणोति । तदिन्द्रासभागम् (गः) । धागाश्व विपुषः । एताद (एव) इन्द्रस्य च जीवस्य च बिन्धः । नानामिन्द्रमाहूर युद्धे इन्द्रस्य बथाना प्रहाराणां सगति न अटारी नागोत् । प्रहारान् नासहत सौमित्यर्थः । तमाचौ । जो मले। इन्द्रायः इन्द्रः दातयिता यस्य स. 1 जानाः आत्मग्रीदाः ताः सपिध्वान् गीतवान् । इन्द्रप्रहारचूमीवः इति असुरसथे । मेषपक्षे तु नयो रजानाः । नदीलानि संपिच सौतमि प्रवाहिनवान् । पित्र पेषणे गती या 1 उदकरूपेण नदी: प्रति जगाम पनि वा विभकु. t-1 तु. स्क. या ६४.३, वैतु. मापदाना मको. + सूपमा मूको. हारियोजनेऽप साम्य', २. गतिम् साम्ब कु. ३. सीव कु. १. नास्ति में, ·२३० 1 । । ऋग्वेदे सभाष्ये [ १, २, व ३७ अपादहस्तो अपृतन्यदिन्द्रमाऽस्य वज्रमधि सानौ जघान । घृष्णो वधिः प्रतिमानं बुभूपन्पुत्रा वृनो अंशयद् व्य॑सः ॥ ७ ॥ अपात् । अहस्तः । अपृतन्यत् । इन्द्रम् । आ । अस्य । वम् । अधि । सानौ । जघान । वृष्णः । वधिः । प्रतिऽमानम् । युभूषन् । पुरुऽत्रा । वृत्रः । अशयत् । विऽअस्तः ॥ ७ ॥ स्कन्द० 'अपात् अहस्तः इति लुप्तोपमौ । धपाद इव भहस्त इव । यथा कश्चित् पादर्जितः कश्चिमाह- सोऽप्यचेष्टमानः किञ्चित् पृतन्यति, एवम् अपृतन्यत् भसमामयत् योधितवान् इन्द्रम् । योप- मानश्चन्द्रः आ भरय वनम् अधि भाई इत्युपसर्गो जघानेत्याख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । अश्य वृनस्थ अघि उपरि सानो समुच्छ्रिदे प्रदेशे आ जघान हिन्तिर्गत्यर्थः । सामन्यांचामातीतण्यर्थ ।। आगमितवान् वज्रम् । वृष्णः वर्षितुरिन्द्रस्य वधिः वध्योऽपिग प्रतिमानम् बुभूषन् प्रतिद द्वित्वमाप्तुमिच्छन् पुछना बहुप्राण पतः अशयत् अतिपुत् । ध्यस्तः विखण्ड्य भूमौ क्षिप्त इत्यर्थः । अथवा वृत्रः मेयः, स बहुपु नदीतटाकादिपु प्रदेशेपूदकरूपेणाविष्ठत् विशिस इति । केचित्तु पभिरदस्स रूढिवलाद् अपशब्दोऽत्र प्रजननसमय वलवति वृषभे वर्तते । बधिः कृतपणे प्रजननासमय दुर्बले पलीवदं वर्तत इति व्याचक्षते । यथा प्रजननसमर्थस्य बलवतो वृषभस्य दुईल प्रजननासमर्थ. प्रतिमानम् धुभूपन्' विक्षिप्तस्तिष्ठन् एवं वृत्र इन्द्रस्येति ॥ ७ ॥ येङ्कट० 'हन्तपादवर्जितोऽपि इन्द्रम् अपृतन्यत् । आ जघान अस्य उछूिते देशे वजम् इन्दः। वर्पितपभस्य छिमवृपणः प्रतिद्वन्दीभवितुमिच्छनित्योपमिकम् । अनेकेषु देशेषु नः भशयन् शकलीकृतः ॥७॥ मुद्गल० अपात् बनेण च्छियत्वात् पादरहित: अहस्तः इस्तरहितः तृतः इन्द्रम् उद्दिश्य अपृतन्यत पृतना युद्धमैग्छत् । द्वेपाधिक्येन बहुधा विद्रोऽपि युद्धं न परित्यक्त्यानित्यर्थः । अस्य इस पादहीनस्य वृनस्प सानो पर्वतसानो पर्ववसानुसाशे प्रौढस्कन्धे अधि उपरि पनम् आ जघान गष्णा रेतसचनसमस्य पुरुषान्तरस्य प्रतिमानम् सादृश्यम् भूगन् प्राप्तुमिच्छन् यया म शानोति इन्द्रः भाभिमुल्येन प्रक्षिप्तवान् । अशकस्यापि युद्धग्छायां दृष्टान्तः । वनिः किरमुकः पुष वदमिति घोषः । सः घुमा पुरुषा पहुप्ववययेषु व्यस्त विविध शितः तादितः सन् भशयन भूमी पतितवान् ॥०॥ 11. मशात् भारतः । भनोरमा हप्ता । मशदेिव बास बस्यर्थः । यथा पादहस्तशितः पुरुषः घेष्टिनुमतः गरोधी मान्यत् इन्द प्रति सिम्बित् मर्मग्रामपत् । योध्यमानश्येन्द्रा अस्थापि भस्योपरि मानी स्तुति प्रदेश मा अपान वागगितवान् धनम् । हनिर्गत्यर्थ: मन्तातण्यश्च । पृतना युटे । पपअन्तत्वात् मुग्धातुवम् ॥ रचा भभिरपरी । पर्वतार मयं शिवान् वर्मितुमिश्वर्यः । वृणः परितुरिन्द्रस्य वाभिः अध्योधी प्रतिद्वन्दी भवितुनिष्ठन् र भागहरणय अपिछद् म्यस्तः। वितण्य भूमौ नि मामीन् । मेरो मायादिषु कस्पेग । गुपति निमः । डाक् रयाने 'दुवैले व मगर बभि से मोत्' इति । प्रश्ननसग वृषभ वा हरिण । " दारिमुभम' इति । यथा प्राननमाया पापामाद प्रतिदाया दुर्मठो पतिः किमकु. पार. * मातो. धापुरमर्गः साम: मास्तिसम्म यो साम्पा सम्म योजनापरः पनि सास. २.२. भालपाणीप, मालोमा ३. मास्ति वि. शिष्य ·प्रथम मण्डलम् सू १२, मैं ] नदं न भिन्नममुया शनि मनो रहाणा अति यन्त्यापः । याविद् बुत्रो महिना पर्यतिष्वृत्तासामहिः पत्सुतःशीर्वभूव ॥ ८ ॥ नुदम् । न । भिन्नम् । अश्या । शयानम् । मनः । रहाणाः । अति । यन्ति । आपः । याः । चित् । त्रः । महिना । परिऽअतिष्ठत् । तासाम् । अहिः । पत्सुतःऽशीः । वभुव ॥ ८ ॥ । । -- स्कन्द 'यथा महान्तम् नदम् भिन्नम् भाकूलमापोऽतीत्य गरठेयुः, तद्वत् अमुया इत्थंभूतलक्षणया तृतीयया भी सामथ्योत प्रतिनिर्देशः । मनया महत्या वृद्धगा सम्बदम् शयानम् तिष्ठन्तम् मनः रहाणाः मारोहन्त्यः। मनुष्याणां चित्तं हाइयन्त्य इत्यर्थः । अति यन्ति अतीत्पान्यतो गच्छन्ति आपः । इन्वेण भिवान्मेधानिस्सत्यान्यनो गच्छन्तीत्यर्थः । चित् शब्दः पदपूरणः, एवार्थों था। याः एव नृतः महिना महता सेनालक्षणेन स्वशरीरेण या पर्यतिष्ठत् परिवृत्याति- पुत् तासाम् एवेन्द्रेण हते युने अहिः मेघः पत्सुतःशीः बभूव । पादशब्दात् तृतीयाः सप्तमी । 'पादः पत्' (पा ६,४,१३०) इति पद्भावः । पत्सु । तृतीयावृत्तित्वात् सप्तम्या. सप्त- म्यवादप्यमात् 'तैनकदिक्', 'तमिश्च' (पा ४,३,११२,११३) इति तस् । सप्तमीविभरि छ । पत्सुतः शेते तिष्ठतीति परसुतःशीः । यतः पादौ ततः स्थाता बभूव । मधोवृत्तिबभूवेत्यर्थः । दादि मैयादूर्व मिश्चरन्तीनामपा पादतः स्थायी भदति मेधः । भव एपमुख्यत-वासामवादित पत्सुतःशीर्षमूदेवि ॥ ८॥ घेवर यथा भिन्नम् सेतुम् आपः अति यन्ति, एवम् अनया पृथिया सह कायानम् मनुष्याणाम् मनः आरोहन्त्यो द्वादयन्त्योऽतीत्य गच्छन्ति । याः चित् अपात्रः'शरीरमहसया परिपत्य अतिछन्' तासाम् अहि. असुरः पत्तःशायी बभूव ॥८॥ मुद्गल अमुया भमुयो पृथिव्याम् शयानम् पतितं मृत वृत्रम् आपः जलानि अति यन्ति अतिकम्य गच्छन्ति । दृष्टान्तः । मिषम् बहुधामिनकूलम् नदम न सिन्धुमिव । यथा दृष्टिकाले प्रभूता मापः नग्राः फूलं मित्या अतिक्रम्य गान्ति वात् । कीदख आपः } मनः रुहाणाः नृणां चित्तमारोहइन्स्यः पुरा वृत्रे जीवति सति तेन निरुदा मेघस्थिता मापः भूमौ 'वृष्टया न पतन्ति । तदानीं नृणां मनः सिद्यते। मृते न हो निरोधरहिता आपो नृनशरीरमुखतय प्रवहन्ति । तदा वृष्टिसाभेन तु मनुप्यास्तुप्यन्तीत्यर्थः । तदेदोत्तरार्दैन स्पष्टीक्रियते । वृनः जीवनशायाम् महिना स्वकीपेन महिन्ना 1-3, आपो मनो रुहाणा मनुष्याप चित्तमारोइनपः आहारयन्त्यः अमुवा शयानम् अति यन्ति । मन्या महत्या वृद्ध्या सैरध्य तिष्ठन्तुम् मनो रुदाणा अतिगच्छति मारः । यथा महान्त गर्दै भिन्नलमात्य गच्छ. तद्वत् । सर्व स्योपकारिण्य आसो मेघनिरोधानिकला आनुः 1 उदा इन्द्रो मेघ हत्तवान् । तदा सन्तुन वयं सर्वमानदयामः इति विचित्य अवर्षयन् इत्यर्थः । या श्व वृत्रो महत्या स्वतन्वा सेनदा दा परिदृत्यानिष्ठन, इन्द्रेण हवे सति, महिः तामात्र पारसमीपस्थायी बभूव । सुपि ‘पादः पद* इति पद्मावः । तेनैसरिक', 'तसिइव' इति पत्लुनः । पादेनकादिक प्रत्ययः । टायें मुन्। पमुगः शेते इति पत्सुतःशौः । शोङ् स्थाले । यतोवतः मां पादा वर्षभाः ततस्तत: स्थाना भभूदियः । इतादि मैघात् कविश्वरनानाम् ममा पादनः स्थायी मेघ । अत एनम् विभ कु. लगया. य मूको. २-२. वृत्त"इन् वि. ३-३. पमना DTH= ५. नास्ति नि प.स. वृय न भवन्ति में * ·२३२ । ऋग्देदे सभाध्ये [1, २, ५३७ या चित् था एव मेघगता अप पर्यतिष्टत् परिदृश्य स्थितवान् , अहि पुत्रो मैध तासाम् अपाम पन्मुत शा पादस्याध शयान बभूव । यद्यपि अपा पादो नास्ति तथाप्यहिग्रस्याभिरद्वितत्वात पादस्याध शायनमुपपद्यते ॥ ८ ॥ नीचार्यया अभवद् बृनपुत्रेन्द्रौ अस्या अब वर्जभार । उत्तरा सूरधरः पुत्र आसीदानुः शये सहसा न धेनुः ॥ ९॥ नीचाऽव॑या । अभात् । वृत्रऽपुत्रा । इन्द्र । अस्या । अब । यध । जभार । उत्तरा | स् । अवर । पुत्र । आसीत् । दार्नु । शये । सहऽत्सा । न । धेनु ॥९॥ रकन्द० वय शासा अन्यत्र इह तु शारसास्थानीये भुजे दयदशग्दो वर्तते । नीचा दयो यस्था सा नाचायया प्रलम्बबाहु अभवत् । का। वृनपुना त्र पुत्रो यस्या सा बनपुत्रा। वृषस्य मावा | वृने हन्यमाने तन्माता तद्धपरिरक्षया तस्योपरि प्रसार्थ गाहू अतिष्ठदित्यर्थ । तथा प्यवस्थिताया अपि इन्द्र अस्या अय वध जभार वभ वजनामैतत् (तु निघ २,२. )। बन्न नभार प्रापितवान् । तयाऽवष्टब्धोऽपि वृनस्यैव शारीरे बन्न क्षिप्तवानित्यर्थः । केन पुन प्रकारेण नीचावया पभवन् । उत्तरा उपरिवर्तिनी वृतस्योपरि निमुटिता प्ररम्दितबाहु सू सूत इति सूर्माता । अधर अधोवर्ती याहुजनान्तरस्थायो पुत्र आसात् । दानु वृत्रस्य माता शये स्थितवती । सहकारी न धेनु यत्ससहितेव धेनु'॥९॥ वेवट० नीचीनबाहुकासा अभवत् वृत्रो पसा पुत्र । वृनै इन्यमाने तन्माता उद्भयपरिधि रक्षिपया' तसोपरि बाहू प्रसार्यातिष्ठत् । अघ इन्द्र अन्या अधस्ताद् वृतशरीर एव धन प्रहर वान् । तदानी वृगस्य उपरि आसीत् तन्माता पुरच भघ । तदानीम् दानु वृनमाना वत्ससहिता धेनु इव दाये ॥९॥ मुद्रण दृमपुमा दुद्र पुत्रो यसा मातु सेय माता दृत्रपुरा नौचावया न्यग्भाव प्राप्ता इता(?) भगवत् । पुर प्रहारादशिनु पुप्रदहस्योपरि तिरश्ची पतिवदतीत्यर्थ । तदानीमयम् इन्द्र अन्या मातु अव अधोभागे दृश्योपारे पथ इननसाधनमायुधम् अभार प्रहृतवान् । तदानीम् म मा उत्तरा उपरिस्थिता बासीत् । पुत्र तु अपर मधोमा स्थित आसीत् । सा च दानु दानदी प्रमाता शये मृता(1) शयन कृती! इष्टान्त धेनु गौ सहवत्मा न यथा वत्सप्तहिता शयन करोति तत् ॥९॥ 1. वृत्रस्याप शयनमुरपयो मूको १२ र पुश यस्या सा पुत्रा वृत्रमाना नानीनगरमा मुत्र हन्यमाने त माता पुत्रार्य तोपरि प्रमार्थ बाट अति य ।तथा म्पम्पिकाया भारत महा वधमाता पुत्रमा हलवान् । 'यो वर ' शयारे । तपाऽदष्टापोऽरि वृत्रस्त शरीरे दस वर्ग भए । शिकान् तापत् 'स्वमा पुसकर ( पा ७,२,१३ ) त अनि । भभि । TREETस्परन अपामेले परायन मायाया सम मा परि षष्य मा दिया। मासुमा । भवर मा जिन मराठा समनु बागपातरम्पयौ पुत्र मानेन् । माता सामो समय अनुरिस ! ३ माया मार माता कि ५ व सामा ·प्रथमं मण्डलम सूर, म १.] अतिष्ठन्तीनामनिवेशनानां काष्ठानां मध्ये निहित शरीरम् । वृत्रस्य निण्यं वि चरन्त्यापो दीर्घ तम आशयदिन्द्रशत्रुः ॥ १० ॥ अतिष्ठन्तीनाम् । अनिश्वेशनानाम् । काष्टानाम् । मर्थे । निऽहितम् । शरीरम् । वृत्रस्य 1 मिण्यम् । वि। चरन्ति । आपः । दीर्घम् । तर्गः । आ । अशयद । इन्द्रऽशत्रुः ॥ १० ॥ स्कन्द 'अतिष्ठन्तीनाम् भनवस्थायिनीनां पलानाम् अनिवेशनानाम् निविश्यते क्षीयते यस्मिन् नदीनदादी स्याने निवेशनम्, तद् यासां नास्ति भूयस्त्वात् वासामनिवेशनानाम् । भूयस्त्वा- दसम्मविम्यवस्थानां चलानां बदीनां चत्पर्य । काठानाम् मध्ये भापः काष्ठा उच्यन्ते । भपास मध्ये निहितम् स्थापितम् शरीरम् । कम । वृत्रस्य वृननासोऽसुरस । कथं च पुनर्नि- हितम् । निश्यम् भन्तर्हितनामैतत् । अन्तर्हितं मरणभयान गुप्तं निहितमित्यर्थः । एवम्भूतमपि वि चरन्ति आपः परतिर्गत्यर्थः। सर्वे च गत्ययां शानायर्याः । सामन्यांचातास्तीतण्यर्थता। विज्ञापयन्ति भाप मारमनो मध्ये । ता इन्द्राय प्रकाशयन्त्याप इत्यर्थः। प्रकाशितेऽस्मि- सिन्देश हते दीर्घम् मरणलक्षणम् तमः आशयत् आस्तितवान् इन्दशा वृतः । अथया द्रो मेयः तस्प शरीरमध्ये पापो निघीयन्ते । तच्छरीरमां मध्ये इत्येतस्याः सप्तम्या निराकाक्षीकर- णार्यमवस्थितानाम् इति वाक्यशेषः । अपो मध्येऽवस्थितामा बहिर्निहित शरीर मेघस्य । तथापि सु व्यवस्थितस्य चुनस्य निण्यं विचरन्त्याः। निण्यमिति नान्तर्हितनाम । कि ताई । येन प्रदेशेन मेघो नीचैर्नमति छिद्रीभवति तदपां निर्गमनबिलं निण्यम् । विचरन्तीत्यपि शुद्धज्ञानार्थ एव, नास्तीतण्यर्थ. । मेघनिर्गमनचिलं विज्ञानमया' इत्ययः। अप्सु च निजिंगमिषन्तीपु तब- गारसया दीर्घ समस्तनमोमण्डलन्यापि तम भाशयत् मास्थियानिन्द्रशनुर्मेपः । तमोरूपेण स्वरूपेण मेयः समस्तं नमो व्याप्यातिप्रदित्यर्थः ॥ १०॥ पेङ्कट० अनिष्टन्तीनाम् भस्थानानाम् भपाम् मध्ये वृनस्य शरीरम् अन्तहित प्रति गन्ति आपः इन्द्रस्प वृत्र निलीनं दर्शयितुम् । तत' इन्द्रेण इत: यतः दीर्घम् तमः आशयत् ममारेति ॥ १० ॥ १-१. 'आपाऽपि काहा उध्यन्तै' इति निश्चम् (२,१५)। 'मोदः क्षार रज काठम्' ते मामानुकमण्यामपि । भपा बहुत्पात् अनवस्थायित्व भनिवेशित्वम् च युज्यते एवं । स्थाननिवेशरहितानामपा मध्ये निहित वृत्रस्य शरीर निष्पं तिरकृतं विज्ञापयन्ति इन्द्राय आपः । अपगळ्इ हिरु निग्यम् इति गृहे । 'अहिप॑त्र परिषदः' इति मेधे। पर गतिमानणयो । मनसा अवगम्यते इति गत्या सर्वे ज्ञानारिन । सोऽन्तर्णिकश्च ( सान्ती च विभ)। तयोग्य चैत् (01 वृषशरीर माणभयारपा मध्ये अन्ताईतमपि आपः प्रकाशयन्ति इत्यर्थः 1 प्रकाशितऽस्मिन् इन्द्र. महन् । तदा इन्द्रसर्वत्र मरणरक्षण दो तमः भासितवान् दीनिः पदेशित व । मेरे तु मैपमध्ये सापो निहिता । समादन्यमा योजना । मध्ये प्रदस्थिता , आप, भाइनिहितमेघशरीरानिर्गमनदार निग्य विजानन्ति । नौमतीति निण्य निगमनावेलम् । अप्सु निण्या निजिंगगिषनीषु तइवरोधुमिच्छया दीर्घ तम. समस्तनभोमण्डलब्यापितमोरूपेण आति- छत् । नभनि सर्वत्र व्याप्यातिष्परित्यर्थ. वि. म कु. पिचानाम् साम्य. + तापि साम्य स्थिता मूको. २. भवस्था विभ... नास्ति साम्द .

·२३४ ऋग्वेद सभाष्ये [अ १, अ २, व मुद्गल सस्य शरीरम् आपः वि चरन्ति विशेपेण उपरि भाक्रम्य प्रहन्ति । कीट शरीरम् । निण्यम् निनामधेयम् । अप्सु मानत्वेन गूढत्वात् तदीयं नाम केनापि न ज्ञायते । एतदेव स्पष्टी- मियते । काष्टानाम् अपाम् मध्ये निहितम् निक्षितम् । कीदृशीनां काष्टानाम् । अतिष्टन्तीनाम् स्थिति- रहितानाम् अनिवेशनानाम् उपवेशनरहिवानाम् । प्रबहणस्वभावत्वादेवासां मनुष्यवन वापि स्थिति सम्मति । इन्दशः वृत्रो बसमध्ये शरीरे प्रशिसे सति दीर्घम् तमः दीर्घनिद्वारमकं मरणा यथा मवति तद्वत् आशयत् सर्वतः पतितवान् ॥ 10॥ इति प्रथमाष्टके द्वितीया माघे सप्तविंशो वर्गः। । दासपत्नीरहिंगोपा अतिष्ठन्निरुद्धा आपः पणिनैव गावः । अपां बिलमपिहितं यदासीद् वृत्रं जघन्वाँ अप तद् ववार ॥ ११ ॥ दासपतीः । अहिंगोपाः । अतिष्ठन् । निऽदाः । आपः । पणिनोऽइव । गावः । अपाम् । विलम् । अऽिहितम् । यत् । आसीत् । वृत्रम् | जघन्वान् । अप । तत् । बवार ॥ ११ ॥ स्कन्द० 'दासपीः दसवेरपश्यार्थस्य दासः । श्रमादिना उपक्षीणशकिः कर्मकरादिः । तस्य पालयियो “दासपन्यः । उपक्षीणशक्ति हि श्रान्तं कर्मकरादि पीतमाया गुवापः भाप्यायनेन पारयन्ति । अद्विगोपाः महिना गुप्ताः मेघोदरान्तर्गता अतिष्ठन् निरुद्धाः । केन निरुद्धाः । अहिगोगा इति वचनादहिना । वृत्रं बघन्वानिति यावचनात् परस्ताद् वृत्रेण वा निस्दा अतिष्ठन् आपः । पणिना इय गावः 'पणिर्वणिम् भवति' ( या २,१७) । यया विक्रयाय वणिजा गावो निवास्तिष्ठेयुः तद्वत् । एवं निरुद्धानां तासाम् अपाम् निर्गमनबिलम् अपिहितम् घटितम् यत् आसीत्, वृत्रम् मधं तदक्षि- तारममुरं वा उपन्यान् चार्योऽये कसुः । मन् अप तत् ववार विलमपावृतवान् उद्घाटितवान् ॥११॥ पेट० दासाधिपरन्यः महिना गुप्ता, अतिष्ठन् निरुद्धाः आपः असुरैः इव गावः । उन भपाम् विरम् मीदितम् यन् आसीन् बृतम् जग्निवान् अप वचार तत् इति ॥ ११ ॥ मुद्गल दासपत्नीः दासः विश्नोपश्यहेतुः वृतः पतिः स्वामी यासामपां याः दासपत्नीः । अत एव अहिंगोरा महियो गोपाः रक्षको यास ताः। गोपनं नाम स्वच्छन्दन यया न प्रवदन्ति प्रथा निरो- धनम् । एतदेव स्पष्टीमियते । आपः निम्द्धा अतिष्ठन् इति । ष्टान्तः । पणिनेव गावः' पणि- नामको सुरो गा अपहृत्य दिले स्थापयित्वा दिछदारमाच्छाद्य यथा निरुद्धास्वधेत्यर्थः । अगम् यत् पिलम् प्रवदणद्वारम् अपिहितम् वृषेण निरुदम् आसीत् तत् बिल प्रबद्दणद्वारम् पत्रम् जघन्वाद विवानिमः अप ववार अपातमकरोत् । वृनकृतमपां निरोधं परिहृतवान् ॥1॥ 11. दामपक्षी । दश उपश्चय इरयस्लाद पम् । दशमः कर्मकरः । प्रमादिभिवा आतपेन या क्षीणातिः । पीनमात्रा एव प्न पान्ति इति तस्य पायिन्य आः दामपन्यः । अहिना मैन शा. ददुदरसा आपः, तेन ना ममुरेण पा निरा. सिन्ति । पणिगिगुष्यो । यथा विक्रयायै बगिया निरा गावः सदनिष्ठनापः । एवं निरदानामत निनिरिक पटिन यदाकद गदा मेप ताममुर वा मन् सद् निमपावृत्तवान् । असु- राजय भवे नमसि व्यक्ष मी निर्गमनाथ तमामुशादितवान् विमकु. दायरे साह. २. मास्ति वि.

·प्रथम मण्डलम - 1 । अश्ल्यो वा अभवस्तादिन्द्र सके या प्रत्यहन् देव एकः । अजयो गा अर्जयः शूर सोममर्यासृजः सतवे सप्त सिन्धून् ॥ १२ ॥ अन्य । वारं । अभव । तत् । इन्द्र । सके । यत् । वा । प्रतिऽअहन् । देव । एक । अर्जप 1 गा । अर्जप । शुर । सौर्मम् । अौ । असृज । सतवे । सप्त । सिन्धून् ॥ १२ ॥ स्कन्द० अश्वशब्दोऽप्न 'अथापि ताहितेना कृत्मवानगमा भवन्ति' (या २,५) इत्येवमश्वावयवे पृष्ठ वर्तते । अश्वः साधु स्थिरयान अव्य । पार दाहयिता । अपोइयितरि वारशब्द प्रसिद्ध सश्वयार इति । अश्वस्य वा वाइयिताऽश्यार उच्यते । अथवा शत्रूणो वार अमव । तत् तदा है इन्द्रः कदा । उच्यते । सके 'मुक (निष २,२०) इति वज्रनाम । 'यस्य च भानेन" (पा २,३,३५) इत्येव पा ससमी । तच्छृतेश्च रक्षणभूतयोग्यक्रियान्याहार । सद्मासनाम था भपटितोऽपि सामन्यात् । सकराब्द वनगृहीते सइमामे बा । यत् यदा त्वाम् प्रत्यहन् हन्तिरत्र गस्ययं । त्वा प्रतिगतवान् देव एक 1 कतम । मरुद्रण | एव बैतरेयिण इतिहासमधीयते-'इन्द्रो वै यून हनिष्यन् सर्वा देवता अनवीत् अनु मोपतिष्ठध्यमुप मा द्वयम्वमिति । तथेति त हनिष्यन्त आवम् । सोऽवेन्मा इनिप्यन्त भाववन्ति हन्तमान् भीषया इति । सानामि प्राश्वसीत् । तस्य वराया- दीपमा विश्वे देवा अवन् । मरुतो हैन नाहु । प्रहर भगवो जहि वीरयस्वेत्येचैनमेतां वाच बदन्त उपातिटन्त' (ऐना ३,२०) इति । तदेतदिहोमते-मके यत् त्वा प्रत्यहन् देव एक इति । अथवा सफ इति तृतीयाथै सामी | आयुधसामान्याच्च दृमायुधै सफशन्दो वर्तते। हन्तिश्च वधार्थ पुत्र । स्केण स्नायुधेन यदा त्वां प्रतिहतवान् घृय इत्यर्थ । किन्ध देय त्य देव दानादिगुणयुक्त एक एन तम् अनय : गा सदैव अजय । हे शूर। सोमम, तदेव अव असून । भवसर्गोऽनुज्ञा । मनुज्ञातवान् । सर्तद गमनाय सप्त सिन्धून, सप्त- सडण्याका गङ्गाधा प्रधानभूता नदी॥१२॥ धेट० यदा तय प्रतियोघनार्थमसुरै पोल्यमान' कश्चित् देव त्वा त्वदीये वन्ने निहन्ति, तदा त्वम् अश्वपृष्ठस्थ दशाना बारको वाल इव भवसि । शत्रूनुभयतो हसि । स रयमसुरेभ्य अजय गा । अनय च सोमम् । अव असून सरणाप सप्त सिन्धून गहाया सप्त देवगदी " ॥ २ ॥ 1.1 अश्य अलपडे साधु वियान । तदितावाद कृत्सवनिगम । पारिता वार । अश्ववार शा बारो वा । 'सको बद्र धन स्यज' यायुधे । युद्धे वा अपठिन । 'यस्य च भावेन" इनि डि । दे इद यदा व वन गृहीतवान् वृत्रयुगथम, पदाच देवेषु एक एव देवा मरण ला प्रति गतवाश्च तदा तु (0) अश्म्यो वार मम् इति वा मर्थे । स्पया यदा वबे गृहीते युद्धे प्रवृत्ते या मस्त एव त्या प्रातेजन्म । हन गतौ इति अस्मदीये ऐतरेयप्राह्मणे (१) 'रन्द्रो वे निष्पन्' इत्यादिभिनेपभिवायै । अथवा स्केण इति टा डि । वृत्रायुधययन च आयुधसामान्यत्वात् । इन दिसायाम् । यदा सके। मायुभेन त्वा प्रतिइतवान् वृत्र तदा त्वमेक एव दानादिगुणयुक्त प्रमजय । दैव गा सोम च । तव अनुशालपार गमनाय । अवसौं सम्पनुशा । सहमख्याका गो (नावात् दिम)। गदर दिसा सोतस्वी। ताका मया वा मधानभूता नदी विमकु तिरितेन मुको मुण्याहेना साम्बर २२. मप्रति साम्ब कु ४ 'नव विमल, नथ लप ३ ला वि ·च शनिमी या वृध प्रयुनवान् साधिन सिपेप। इन्द च अहि च इन्द्रमायुभाशी २३६ ऋग्वेदे सभाध्ये [अर, भ, ६२८ मुगल एक बन्ने देद दीप्यमान सर्वायुधक्सर एक अद्वितीयो वृत्र यत् यदा त्वा त्यान प्रति अहन् प्रतिकूलत्वेन प्रहृतवान् । तदानीं त्वम् अव्य वार अश्वसम्बन्धी बार अमर । ययाऽश्वस्य वालोऽनायासेन मक्षिकादीन् धारयति तद्वद्धृतमगणयित्वा निराकृतवानित्यर्थ । । च गा पणिनापढ्ता त्वम् अजय तिवान् । हे शूर! इन्द! सोमम् अनय पितवान् । सन सिन्धून् गहायमुनासरस्वतीशुन्द्रीपरणीमदृधान कीयाल्या सप्त नदी सर्तदै सतुं प्रवादरूपेश गन्तुम् अत्र असून त्यत्तवान् । पत्रकृत प्रवाहनिरोध' निरारतवानित्यर्थ ॥ १२ ॥ नास्मै विद्युन्न तन्यतः सिंधु न यां मिहमकिरद्धादुनि च । इन्द्रश्च यद् युयुधाते अहिश्चोतापरीम्यो मघवा वि जिग्ये ॥ १३ ॥ न । अस्म । मिऽद्युत् । न । तन्यतु । सिमेव । न । याम् । मिहम् । अफिरत् । हादुर्निम् । च । इन्द्र । च । यत् । युयुगाते इति । अहि ।। उत । अपराभ्य 1 मुघर्धा । वि। जिग्ये ॥१३॥ सन्द० 'न अम्मै पष्टयर्थं चतुर्थी तादध्ये या । अन्द्रस्य स्वभूता झस्य बेन्द्रस्यार्याय न विश्व नापि सम्यक् सनविलुशब्द सिपेय भन्तर्गौतण्ययोऽय सिधि । वशीकृतवानित्यर्थ । अथवा सिधिरठापनयनायं । ते रोपन्ति पथो कम्' (ऋ १,१५,१1) इति यया । महिमपनीतदानित्यर्थ । नापि याम् मिहम् मिह सेचने । वृष्टिरत्र मि उच्यते । भाकरन विकीर्णवान् । हाडानम् च हानि द्वात्कार इनइनशन्द स च वृष्टिप्रापि नई मिरि धतु । न कश्चिदप्यन्य सिपेथेत्यर्थ । इद । यह यदा युयुधाते आह च पद वचनात् उतशब्दोऽपि तदा । अपराभ्य अपरीशब्दोऽन्यवचन । तादृष्य चात्र चतुर्थी । अग्यामा मनानामर्धाय । मघवा वि निग्य शिनितवान् महिम्॥३॥ येट० अदिउँघरप धारयश्चिन्द्रस्य वधार्थ विद्युदादीनकरोन् । सर्गनव तानिन्ट्रो प्रिगाय । न अस्ने इन्द्राय वारणायमभवत् विद्युत् । न व गतिशब्द । न च याम् वृष्टिम् अकरोत् भशनिम् च । यदा दर च आह न युधात तदानीं विद्यदादिन्यतिरिश्ताभ्योऽपि मायाम्य दि जिसे मदिम् इन्द्र ॥३॥ मुद्गरा० अम्मै इन्द्रार्थ श्रेण निर्मिता पिन् न सिपेय इन्द्र न प्राप्नोत् । तथा तम्यन गर्जनम् । याम् मिहम् सेघन या दृष्टिम् अकिरत तो विशिलान् सापि दृष्टि न सिषेध । हादुनिय यन् यदा युयुधात युद्ध कृतवन्ती तदानी विदादयो न प्राप्ता इति पूर्वप्रान्यय' । उन अहिं ससाधितवाद - २१ अम्मर दम्य अथाव रदस्वगता परिया। यहा दर महिला पर का परत सा ने न सिंधु । विद्युत् सन्यतु सदनु । या मरिण सा हानिश्च । अपरेभ्योरि मोर हरिय। निर सेवने । पति को दो या विहार स्युपकारापम् मानी हनि TAना नभनयमापन र । मानी मोसाद तिमि | समौ ( गो भानमा पनि पा ' 1' मी + मिद गू लन सा नगरपद सामा ·२३७ सू ३३, म १४ प्रथम मण्डलम् अपि च मघवा धनमानिन्द्र अपरीभ्य अपराम्य अन्यासामपि वृत्रनिर्मिताना मायामा सका मात् वि निग्ये विशेषेण जितरान् ॥ १३॥ अहातारं कर्मपश्य इन्द्र दृदि यतै जन्नुपो भीरगच्छन् । न च यन्वति च सन्तिीः श्येनो न भीतो अतरो रजौसि ॥ १४ ॥ अहे । यातारम् । कम् । अपश्य । इन्द्र । दृदि । यत् । ते । जन्नुप । भी । अच्छत् । नरें। च । यत् । ननतिम् । च । सर्वन्ती । येन । न । भीत । अतर । रजासि ॥ १४ ॥ स्कन्द० 'अहे यातारम् 'यया पञ्जिव ' (स ६,३५,४), 'यातेव भीम ' (श १,७०,६) इति प्रयोगदर्शनान् 'वियात ' इति च वधकर्मसु पाठात् (तु निघ २,१९) यातिधार्थोऽपि, न मापणार्थ एवेति गम्पते । वधर्मसु दिवियात इत्येतद् याते रूपमभिप्रेतम्, न यातयते , भेदेन पठितत्वात् । महेयांतार इन्सार स्यतोऽन्यम् म् अपस हे इन्द्र।। हदि हृदये यत् यस्मात् ते जप्नुप अन्ततिसमोर हन्ति । निघासो गौ अगच्छन् मय यतम् । उत्पत्तिरन गमनमभिप्रेतम् । अन्यो हनिप्यतीति हृदय भयमुस्पमित्यर्थ । यभीत किं तवान् । उच्यते । नप य यत् निनतिम् सवन्ती नदीश्च श्येन न श्येन हया भीत ६ महिं हन्तु शीघ्रम् अतर तीर्णवान् रासि लोकाश्च श्रीनपि । एतदुक्त भवति-फोऽन्यस्त्वत्तोऽहेहन्ता, पेन तस्स पधशाक्षोभितहृदयो नवनवतीनंदोरोंक- प्रय च वीर्याऽहिं हन्तु परिवोऽगम इति ॥ १४ ॥ घेतर 'इन्दो ने पूर्व हत्वा 'नाम्तृषीति मन्यमान ' परा परावतो जगाम' (स ऐना ३,१५ ) । वदाह - अहे: अमुरस्य हन्तारं पचोऽन्य कम् अपश्य इन्द्र! । यात्रिर्वधमा । हृदये यत् ता भयम् भागत ग्रम् अमुष । यदा' नव च मवती व उदकानि अतर श्येन इव शीघ्रम् मीत त्वांगति ॥१४॥ मुद्गल हे इन्द्र! जप्नुप वृष इतइत वे सब हदि चित्ते यत् यदि भी अगत्छन् न हतबानमोति तुझ्या भय प्राप्नुयात् बर्हि अहे ग्रस्य यातारम् हन्तारम् कम् अपश्य स्वत्तोऽन्य क पुरण हटवानसि । हापुरुषान्तरस्याभारात् मा मूत् तर भयमित्यर्थ । यत् यम्मात् कारणात स्वम् नव र नतिम् च सवती एकोनातसरयाका महन्तीनंदी माप्य पापि तत्र तायुदकानि 1.1 अहे । या हमने । 'परा याला परियामि', दानेद मीन' इलेवन था । विगात इति च याते रूप न यातयते । अहेबांना हनाई सनोज्य बमपश्य । गोषी न । य यस्मात् निगसेस्ते हरि भी अगच्छत् उत्पन्ना । एनम् यो इनिप्पल iv मय ये समाससमयय । यदी तर नव नवनि नदी त्रयं च साता अनि खरया गा । 'न्य सदस्य सात 'पल नती। रात्र व तामि घ'शी बहरा रोष इत्याम्यते। कोन श्येन च मना । न पुवनतरगयो 1 अनुप सी सन रम् । 'मलिट' (पा ३,२,१०. )Pr अनन्' (पा ३,३,१०६), 'अमुश्श' (पा ३,२.१०४ ) पातो रनामम् (पा ६.१.८) विनियम् । यो समय' (१६,४,१५१) बष । शेरनु 'पा ७,५,६२)। TATE (६,५,९८) मारिग मागण्याहने वा मास्ति साम्प तम् सामास्ति मूको २ नास्ति पि' ११ ममन्य साम्म हम EिR छ! नालिदि. . दहा लामो ·- इन्वेदे सभाष्ये [अ१, अ २,६२८. सनरः तीणंवानसि । दृष्टान्तः । श्येनः न भौतः श्यननामको बलवान् पक्षी इव दूरामनाद तद भयमामीदिति गम्यते । उद्यं मा मूदित्यभिप्रायः ॥1॥ इन्द्रौ यातोऽसितस्प राजा शर्मस्य च शृङ्गिणो वज्रबाहुः । सैदु राजो क्षयति चर्पणीनामरान नेमिः परि ता बभूव ॥ १५ ॥ इन्द्रः । यातः । अऽसितत्स । राजा । शर्मस्य । । शङ्गिणः । यत्रंऽबाहुः । सः। इत् । ऊँ इति । राजा । यति । चर्षणीनाम् । अरान् । न । नेमिः 1 परिं । ता | बभूव ॥ १५ ॥ स्कन्द० 'इन्दः यातः गच्छतः जनमस्याश्चादेः । अवसिनस्य पिन् दन्धने । अबदस्य । स्यावास वामस्य च इत्ययः । किम् । राजा ईश्वरः ! अमस्य शान्तस्य च ऋध्यादेः । सृङ्गिणः गदादैः । अथवा लङ्गममहणेनैव गगः शृङ्गवतो गृहीतत्वाद् रामशब्दोऽत्र दीतिवचनः । दीप्तिमठो नझ• प्रादेः। कीदाः । इन्नवारः दाशब्देनाव हो सझ्यते । दद्रहस्तः । सः इन् उ स एवं रामा रान दीप्तौ । दीमः । क्षयात क्षयरपर्यकर्मण पुतद्रूपम् । है । चर्पीनाम् मनुष्याणामपि । न केवलमीटे पुत्र । किं तर्हि । अरान् न नेमिः रथचराष्टं नेमिरच्यते । स यथा मरान परिगृहाति तद्वत् । परि ता वभूद परिवों भवतिः परिप्रदे । ता इति सपा मनुष्याचा वा बगमादीनां दा प्रतिनिर्देशः । वान् मनुप्यान् ठानि या जगमादीनि परिमार्जि पशीकरोतीत्यर्थः१५॥ पडीविनिवास्येतामृगगमसंहतिम् । भध्रुवमुतश्च स्कन्दस्वामी ययास्मृति । "इति मधुदमुतम्य स्कन्दस्वामिनः कृतौ ऋग्वेदमाप्ये द्वितीयोऽध्यायः ॥ पेट० इन्द्रः जग्गमम्य स्यावरस्य च राजा शान्ठस्य हरिणादेः शृङ्गिणः महिपादेः च अभबाहुः ।...' एब मनुष्याणाम् राजा भूत्वा निवसति । परि मति छ वानि भूतानि अरान् इद नेमिः ॥ १५ ॥ इथं द्वितीयमच्या व्याकरोत् प्रथमेऽष्टके। गाघिनिर्माधों माम संगृशार्य प्रकाशयन् । इति धेङ्कटमाधवाचार्यविरचित ऋक्संहिवाप्याल्याने प्रयमाष्टके द्वितीयोऽध्यायः॥ 1-1. दा गमम् । मनि म्यापरम् । चरागरेश्वर इत्यर्थः । श्रमः जनः कपिलोकः ।। दीतन् । सन्नी नानाचा वरः शपटा दीरना च यसः । एवं राज्य दीन. वर्षनामा एपी मनुष्य च । म एव न । किं साई मरित्र मान् परि ता बभूव । रमपत्र हि नैमिः । स यचा कर परिगान तारदा स्नान तान् मनुष्यन् सास तान बनाने । यामी प्रति मरहदा मि । नातिमको २. सलगम् . ३. यानी कु. P. मात्रय सदसामिनः कुतो और अपमही'; रक्तरमाले प्रदे माये प्रथम वि, द्वितीयोग्यः कु. ..'" साम्ब . ..वन्यन साम्ब कु, नानी मावि'. .. प्रारंप माग्द ५. माहित दि.

·सू३२,मै १५] प्रथम मण्डलम् २३९ मुगल० वज्रबाहुः इन्द्रः शनौ हते सति निःसपत्नो भूत्वा यातः गच्छतो जगमस्य भदसितस्य एकत्रैव स्थितस्य स्थावरस्य शमस्य शान्तस्य शृङ्गाहित्येन प्रहरणादायप्रवृत्तस्याश्वगईमादेः शृङ्गिणः महोत्स्य महिपदलीपर्दादेश्च राजा भभूत् । सः इत् उ स एव इन्द्रः चर्षणीनाम् मनुष्याणाम् राजा भूत्वा क्षयति निघसवि । ता तानि पूर्वोकानि उनमादीनि सर्वाणि परि वभूव च्याप्त वान् । दृष्टान्तः । अरान् न नेमिः यथा स्थास्य परितो वर्तमाना नेमिः भरान मामी फीलिवान् काठविशेषान् म्यामोति तद्वत् ॥ १५ ॥ इति प्रथमाष्टके द्वितीयाध्याये मष्टाविंशो वर्गः। इति ऋग्भाध्ये द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः ।।

·ग्दै सभाष्ये [म', अ३,41. । गार । कुव एतत् । गम्यन्त्र' इति [३३] एतायामोपं गव्यन्त इन्द्रमस्माकं मु प्रमति वावृधाति । अनामृणः कुविदाढस्य रायो गर्वा केतं परमावजेते नः ॥ १ ॥ आ | इत । अर्याम । उप 1 गव्यन्त ।इन्द्रम् । अस्माकम् । सु। प्रऽमंतिम् । वधाति । अनामृण कुवित् । आत् । अस्य । राय । गाम् । तिम् । परम् । आऽर्जते । न ॥ १ ॥ स्कन्द आ इत आगप्ठत मात्रा मृवितो या। सयाम उप या प्रापणे । उपदाग्दोऽप्युपसर्ग 'छन्दसि परेऽपि' (पा १,४,८१) इत्येव पर प्रयुक्त । उपायाम उपागच्छाम' गव्यन्त गा इच्छन्तः इदम् । अथवा अयामति 'ईमहे यामि' (निष ३,१५) इत्यस्य पानाकर्मणो रूपम् । उपदा दस्तूपम्पों धात्यानुवादी । उपमगंश्रुतेबां योग्यक्रियाध्याहार । याचाम उपगम्य गायन्त इन्द्रम् । किं पुनरन याच्यते । वचनान् । इप्यमाणस्य च याच्यमानत्वात् । कस्मात् पुनरिन्द्रमुपायाम । उस्यते । यस्माद अम्मारम, मु प्रमनिम् मुरादोऽत्र सुष्ट्यर्थे । प्रशब्द मऊर्थे । मतिरपि 'यामि, मन्महे' ( निघ ३,१९) इति यात्रार्मसु पागद् यातायाम् 1 सुष्टु प्रसृष्टा यालाम् । याधाति पंधि रत्रान्तविण्ययं । लुट्थे च ऐट् । याचितप्रदानेन पुन पुनरवीवृधत् । "याद् यापित तत्तत् दत्तपानित्यर्थ । यस्मारच अनामृग मृण हिंमायाम् । महिस्य शत्रुभिहिसितुमशाक्य । सुविन बहुनामैतत् (न निघ ३,१) । अत्यन्तबहु । आत् इति निपात पदपुरण । अस्य इन्द्रस्य राम धमु धनम् 'बसु, राय , राध' (निष २,१०) इति हि धननामसु पाठात् धननामतन भयमान्तम् । यदाद्वा' प्रथमार्थे पष्टीयम् । यस्मात्यन्तबहुधनत्वात् दानसमर्थ इत्यर्थ । यस्माय गवाम् केनम् गोशब्दोऽत्र सास्नादिमवचन उदकनाम था । केतपारदोऽपि साम भ्यान् समूहबचन वा समूहम् परम् अत्यन्तोत्कृष्टम् आवर्जते वृद्धिरण सामादन्तविण्ययों दाने वर्तते । भावयति ददाति न अस्सम्यम् । यस्मादिदानी मप्यस्मभ्य'" गा वृष्टिं पा ददात्यत्ययं । अथवा 'कित ज्ञान इत्यस्य केठान्द झेपवचन । गगमिति तु निधारणे पटरी । गा मध्ये यन् केत ज्ञेयमत्यन्तोदृष्ट गोनात तत्" परमा यते मुष्ट ददातीति"nan येहट "एनायामापे गव्यन्त ' "प्याविण्यासति माधव." समामाना स्वराद् वृत्तिरादी तत्र मददर्यत ॥1॥ 1. प्रयुदरे ३ शिवाराच्या मयु ६ प्रदाने मूत्र यचा यानि हरदा म कु १ नास्तिव १. गनीमम भ " नारित रवि १२ दानि र म्परिक रिवि गवामपा २ टरग' गाइन्नति 6. नास्ति ·स् १३, मैं ] प्रथम मण्डलम् - मुरयस्तापुरष प्रोक्तो दन्दश्च तदनन्तर" तृतीयस्तु बहुमीहिरव्ययीभाष उत्तर ॥२॥ तोतरपदार्थस्य प्राधान्य यत्र वर्तते। उदातस्तत्र भवति 'सुरुपकनुभूत" ॥ ३॥ 'द्रविणोदा द्रविणसो", 'हव्यवाहै पुरप्रियम् । 'निष्पादित्य द्रुपदपु', 'नौ हिरण्यरथ दस ॥४॥ यदि स्वर' पूर्दपदे तदर्थ प्रस्फुटो भवेत् । 'भगभक्तस्य से ययम्", "विर्भजून मुतावत • ॥ ५ ॥ 'तवेद्धि सख्यमस्तृतम्, 'अनाधृष्टास ओना । 'अन्छिनपत्रा राचन्ताम् 'अपना सन्त्वनि ॥६॥ अनुदात्तश्च दृष्टो न!' 'अयोद्धाऽईवा दुर्मद वारशेपूत्तरपदे प्राधान्यमिति कार्ययोगी यदि इन्दु उभयोरपि दृश्यत । स्थिते' पूर्वपदस्यायें द्वितीयस्यापि सग्रह ॥ ८ ॥ मन्तोदातस्ततो द्वन्द्व, 'इन्दवायू बृहस्पतिम् । 'मामाभ्याममिहिती, 'दहेन्द्रामी उपदय "॥ ९ ॥ समप्रधानयोद्वंन्द उदात्त उभयोरपि । 'द्यावापृथिवी महत २५, 'हयामि मित्रावरणौ ॥ १० ॥ प्रधान इन्द्र पूर्वोत्र प्रधान सचिनुत्तर । स सोमारयोर्द्वन्दु मा सहूता निदर्शनम्॥ ११ ॥ बहुचीहिषु तात्पर्य विशेषणविशेप्पयो । 'अमिता रविरंतु, 'अ# स्पायनो मेव ॥ १२ ॥ 'मिन हुँच पूतदक्ष', 'दश नो विष्णुरुरक्रम"। 'पञ्चपाद"", सप्तरी, त्रिवण','विनामिाच॥ १३ ॥ निर्णय ॥७॥ . १ "न्तरम् विम'रवि' ३ विधो मारवि ५ ऋ१,१२,२ ६ १,२४.१३ ७ १,३०,१६, ध सदा रवि स्वर पनि 1. 7१,३,५, 'स तान रवि १२,१,१९,४ १४ सन्ति चानिन रवि, १,२१, १५ न रिप १६ पपा ऋ१,३२,६ + मुको १० गास्ति पनि १८ ऋ१.१४,३ "सामभ्या ऋम २,२,१०,५ सोमारयो । सोमस वेन्स २५ ऋ२,३३,४, हूतीति वैमन, 'भूतीति रि', इति स्प १५ दर्शनम् देन २६ क १,१५ २० १,११ २८ १,२,७ ३० भा १,१६४.१२ ३॥ १,११४३ ३२ १.११८,२ ·२४ ऋग्वेदे समाष्ये [अ१,३, उदात्तश्चोमयोईष्ट पूर्वसिपि चोत्तरे । उदात्तानुगुणश्चार्थो दर्शनीय 'इति स्थिति ॥ १४ ॥ भन्तोदाचोऽव्ययीभाव स 'अनुकाम तर्पययाम् । 'प्रतिदोष गुणानच तादृशा सन्ति चापरे ॥१५॥ मनुकाम विभक्त्यर्थे नानोरथोऽस्ति कश्चन । पश्चात् कामस्य यवास्तु तथाऽप्यन्ते स्वरी भवेत् ॥ ६॥ प्रतिदोष गृणानोऽत्र वीप्सा द्योतयति प्रति । दोषाशब्दो वाचकश्च ततस्तम्मिन् स्वर स्थित ॥ १७ ॥ विग्रहवाश्यानि बिस्पष्टप्रतिपत्तये । सुरूपकर्मणा' कर्ता पुरूणा च तथा प्रिय ॥ १८ ॥ भाग्यनाय तु संभक्तो विप्रैराकृप्यते तथा। तर सख्य न हिंसितमयोद्धेश्यस्य निग्रह ॥१९॥ म य समर्थो युद्ध इति युद्धाऽसामयदर्शनम् । प्रधान इन्द्रो वायुश्च मित्रश्च वरणोऽपि च ॥ २० ॥ म तु कवि क्रान्तों" बहुबीईस्तु विग्रह । 'टररस्ति प्रमों यस्य त्रीणि चक्राणि सन्ति च ॥ २१ ॥ फामेपु तर्पयेथा म पश्चात् कामस्य या पुन । रात्रीरात्री प्रतिदोपमिति विग्रहदर्शनम् ॥ २२ ॥ सर्वप्वेषु समासेषु पनयन स्वरो भवेत् । काश कुश दातरम्य स्वर त स्थापयेदिति ॥ २३ ॥ हिरण्यस्तूप । 'आगच्छत । गामिच्छवी ययम् इन्द्रम् उपगच्छाम । उपपमनानन्तर स अस्माकम् अनेकार्याभिराषिणी मति मुटु वर्धयति । हिसकवर्जित " भस्य धनस्य गई भावजयति । तदवाह- गवाम् सघम् कुवित् भावर्जयतीति ॥1॥ मुद्गल० लगने प्रथम ' ( ऋ १,३१,१) इति सप्तमानुवाके पश्च सूनानि । तन 'एतायाम' इठि पदार्थनृतीय सूकम् । मानिसो हिरण्यस्तूप ऋषि । निष्टुप् छन्द । इन्द्रो दैवता । देवा परस्परमेव कथयन्ति । हे दगा गय्यन्त पणिनामकैनासुरेण अपहला अस्मदीया गा प्राप्नुमिरहन्तो यूपम् एत भागवत । युष्माभि सहिता वयम् इन्दा गवानमनशमन मगे पंकम, मायेन व रवि ७ बातो रबि, शिलांगो बिकमो पत्रम १५ गुटितम् १ नास्ति रवि. 11-11 मारित १२मावि . प्रति रवि सितमो रवि उपरमिनमो * * उपगमनाला भूको ·सू ३३, म २] प्रथम मण्डलम् २४३ । - उप अयाम प्राप्तवाम' । स चन्द्र अनामृण हिंसकरहित सन् अस्माकम् देवानाम् प्रमसिम् गोलाभेन हपयित्वा प्रकृष्टा बुद्धिम् सु वधाति सुष्छु वर्धयति । आत् अनन्तरम् स इन्द्र अस्प राय धनस्य गवाम् गोरूपस्य सम्बन्धि परम् तिम् उत्कृष्ट ज्ञानम् न भस्माकम् कुवित् आवर्जत अधिक प्रापयति ॥1॥ उपेदहं धनदामप्रतीत जुष्ट्रां न श्येनो वसति पतामि । इन्द्र नयस्यन्नुपमेभिरर्यः स्तोम्यो हन्यो अस्ति यामन् ॥ २ ॥ उप । इत् | अहम् । धनऽदाम् । अप्रतिऽइतम् । जुष्टयम् । न । श्येन । वसतिम् । पुतामि । इन्द्रम् । नमस्यन् । उपऽमेभि । अर्के । यः । स्तोतृऽन्ये । हय ! अस्ति । यामन् ॥ २ ॥ स्कन्द उप पाद पतामि इत्याल्यातेन सम्बन्धयितव्य । इत् शब्द पदपूरण । अहम् धनदाम् धनस्य दातारम् अप्रतीतम् अप्रतिगतम् । शत्रुभि अप्रत्पभिभूतपूर्वमित्यर्थ । जुष्टाम् न येन वसतिम् यथा प्रिया वसति' निवासस्थान श्येन उपपतेत् गुयमुपपतामि उपगच्छामि । कम् । इन्द्रम् । कथम्भूत नमस्यन् परिचरन् । कीरशै । उपमेमि 'उपम्' (निघ २,१६) इति अन्तिफनाम । "सनिकृष्टै । इन्द्रस्य योग्यरित्यर्थ । कै । अर्के मन्ने । मन्नै स्तुवनित्यर्थ । कोगिन्द्र । उच्यते । य स्तोतृभ्य पश्यर्थे चतुध्येपा । स्तोतृणाम् हव्य आह्वानप्ग अस्ति भवति । मामन अधिकरणेऽय गनिर्दष्टव्य । यन्ति देवता मस्मिमिति यामा" यज्ञ तर ॥२॥ वेङ्कट० तप एव पतामि अहम् धनस्य दातार शत्रुभिरप्रतिगतम् इद्रम् अर्चयन् उपमानभूतै मन्नै १३ । य इन्द्र स्तोतृभ्य हव्य भवति "पर्श बहनि वेति ॥२॥ मुद्गल “य इन्द्र " स्तोतृभ्य स्तोतृणाम् अनुष्टातॄणाम् अनुमहार्थम् यामन् तदीयशत्रुभि सह गृहति युद्धे हव्य अस्ति वैराहातन्यो भवति । तम् इन्द्रम् अहम् अनुशाता उपेत् पतामि उपामो- ग्येव । किं कुर्वन् । उपमेभि उपमानस्थानीयैरचमै अके स्तोत्रे सह नमस्यन् पूनयन् । कीरशमिन्त्रम् । धनदाम् धनप्रदम् अप्रतीतम् अमतिगतम् । बलिभिरतिरस्कृतमित्यर्थ । इन्द्र- प्राप्तौ दृष्टान्त । जुष्टाम् पूर्व सेविताम् बस तम् स्वकीयनीहरूपा निशसभूमिम् श्येन न पया श्वननामको वेगवान् पक्षी स्वकीयस्थान प्रति भादरण भावति तद्वत् महम् इन्द्रम त्वरया प्रामोमि ॥२॥ नि सर्वसेन इफुधीरसक्त समर्यो गा अंजति यस्य वष्टिं । चोष्यमाण इन्द्र भूरि वाम मा पणि रस्मदर्धेि प्रवृद्ध ॥ ३ ॥ . मानवाम मूको २ यो यि ३ 'भूतमि मु ५ नास्ति भूको ६ परिचरणवायम् । परि कु .. स्स इत्यय कु, सनिकपरित्यय भ ८ नास्ति दु ९ यकीन रवि, कोदारद 1.1 नास्ति भर 1. याम १२ केन्द्र अविरलप रवि कु १६ तु रवि, नास्ति मूको १४३१ यज्ञे हानक से शन्स १५ ची मूको १६-11 नास्ति कि.

·। ऋग्वेद समाप्ये [१, अ ३, ५१ नि । मऽसेन । दृषऽवीन् । असक्त । मम् । अर्य । गा । अजति । यस्य । वष्टि । चोथ्य माण । इन्द्र । भूरि । वामम् । मा। पणि । भू । अस्मत् । अधि । प्रऽवृद्ध || ३ || स्कन्दः सर्वमा समप्रया सेनयोपेत इषुधीन् तणान नि असर पञ सके। निषदि । भारमन पृष्ठे रपे या निवनावीत्यर्थ । निपज्य च अर्थ ईश्वर इन्द्र 'शत्रूणा स्वमूलाग मम् जाति मन गतिक्षेपणयो । सम्यक् क्षिपति। स्वराष्ट्र प्रति प्रेरयति । भपहरतीरपर्य । यस्य वाट अपहतुं कामयते वस्य सर्वस्यारहरति । न केनचित् प्रतिवन्धु शक्यत इत्यर्य । 'भयया स्वाश्रितेभ्यो दानकाळे यदर्पण तवा क्षेपणमभितम् । स्वाग्नितेभ्यो दानकारे समजति सम्यक् क्षिपति अर्पयति' । यस्य वष्टि क्षेप्तु कामयते । यस्मै स्वाधिनाय अभिप्रेत दाङ मिच्छति तस्मै ददावास्यर्थ । भयवा गावोऽत्रापोऽभिमता । निपज्येपुधीन् मे मन् मा सम्यक् क्षिपति । यस्य राज्ञो यनमानस्य या क्षेतु कामयत इत्यर्थ । परोऽर्धचं प्रपत्र कृता । पूर्वस्मादिन धारयम् । चोपूयमाण सूत्र भामदण भन्या । इह तु भरि वामम् मा पणि भू इत्येवे' सम्बन्धात् दानार्थ । मत्यर्थ पुन पुनवा ददत् दे इन्द्र। भूरि बहु वाम वननीयमत्यन्तोरदृष्ट धन मा पणि । पणिवैणिगुज्यते । तेन चान स्वगतमत्परत्व पश्यते । माऽत्यदों भूरित्यर्थ 1 अस्मत् अधि भस्माकमुपरि । अस्मभ्य माऽल्प दा इत्यर्थ । है प्रद 'वीर्यण शरीरेण या ॥३॥ पेङ्कट निषनति' समप्रया सेनयोपेत इयुधौन् आत्मपृष्ठे । अर्थ" सम् अति ईश्वर पगून ताने, शत्रुभ्य यम्य शानुभिरपहनानाम् इच्छति । ददत् इन्द्र! बहु बननीय धनम् मा पा भूः अस्मासु पद।। पणि पणनात् । कारणमनपक्ष्या देहीति ॥३॥ मुद्गल० सर्वमेन कृत्तसैनायुन इपुधान् बाणानामाधारभूतान् निपलान् नि अमत्त निगरा ए भागे पोरितवान । भर्य स्वामो इन्द्र यम्य देवस्य पाठे भसुरेणापवता गा प्रदान कामयत, तस्य देवस्य गृहे ता गा मम् अति सम्यक् प्रापयति । है प्राद। प्रकृतियुः इन्द्र! भूरि बामम् प्रभूत गोरप पनम् नोक्यमाण अन्य प्रयच्छन् अमन अघि भस्मासु" पाण मा भू व्याहारी मा भूया । गवा मूल्य मा याचस्वेत्यर्थ ॥३॥ वधीहि दस्यु घनिन घनेन एयरन्नुपशामिरिन्द्र । धनारधि विपुणक्त व्याय॒नय॑वानः मनकाः प्रतिमीयुः ॥ ४ ॥ पप! 1 हि । दर्युम् । धनिनम् । धनेन । एक । चन् । उपशाकामि । हुन्छ । धनौ । अधि। विपणम् । ते। ति । आयन् । अयंग्यान । सनया । प्रऽईतिम् । ईप ॥ ४ ॥ . - - म १३. नास्ति म रवि 1-1 रामममा म, रामप्रया'कु २२ प्रभूनाम नास्ति मूबी ५ मास्ति त्यतेन मक नालदीमकु परेन पारी मक ९ निपाति.. अप कुरवि " पहनान् मिस्तुम् । 1३ 'श्य विप 'मनोदय । 1. मनुपरि में' ११ वर्मा ·। सू ३३, म ५] प्रथम मण्डलम् २४५ ते दि आपन् इति तच्छन्दश्रुतयंग्छब्दोऽध्याहार्य । उत्तरार्धस्यैश्च मूयोभियधनान्त सामानाधिकरण्यात दस्युम घनिनम् इति बहुवचनस्य स्थाने एकवचनम् । यान वधी हिं दिशब्द पदपूरण । हतयागसि दस्युम् दस्यून् शन्' धनिन धनबत घनेन निष्ठुरेण बनेण एक एव चरन् पर्यटन् । न च केवरेन बज्रेण । किन्तवि' । उपशाभि शक्यन्ते यदस्यो हन्तु ते शाका शक्तय । उपशरदस्तु धात्वानुवादी शक्तिभिश्च । हे इन्द्र! । मथवा अगिरसोऽन्न उपशाका 'अभिप्रेता । 'चरमित्येतदपेक्षा च सहयोगलक्षणा तृतीया । एक' एवावधी भगिरोमि सह पर्यटनि- त्यर्थ । अङ्गिरसो हि 'इन्द्रो विदुररिसद घोरा' (ऋ१०,१०८१०) इति घोरवादि दर्शनात् इन्द्रात किञ्चिन्यूनशक्तय । अत एपा तत्सदृशशक्तिवादिन्द्रापेक्ष उपशाकव्यपदेश । इन्द्रस्य च सखायोऽहिरस ! सखिभिश्च सह पर्यटनमप्युपपन्नम् । धनो अधि धनुशब्द अप- ठितोऽपि अन्तरिक्षनाम । धन्वशब्दस्य या (तु निघ १,३) अन्तरिक्षनास जान्दसमिद सम्प्रसारण नकारलोपश्च । अन्तरिक्षस्योपरि विषुणक विष्वक् इतवेतश्च ते वि आयन विगता नष्टा । मष्टा अपि सन्त अयज्वान सनका सनकशब्दस्य पुराणवचनस्येद रूपम् । चिरन्तना भयधार । जन्मन एब प्रभृति यागवर्जिता इत्यर्थ । प्रेतिम् प्रयाण मरणम् ईयु गता । नष्टा अपि सन्तस्त्वया मारिता एवेत्यर्थ ॥४॥ येवट० वी हि स्व वन्नेण उपक्षपयितार धनवन्त वृत्रम् एक एव वरन् सहायभूतै मनि सह । तत्र तद धनुष सकाशात् विष्वक् ते वृअसहाया विविध गता । अयजमाना प्रना ते मरण गता ॥ ४॥ मुद्गल हे इन्द्र' पनिनम् बहुधनोपेतम् दस्युम् चोर वृतम् घनेन कठिनेन' वनेण वधी हि स्व हतवान् खलु उपशावेभि समोपवतिमि शक्तियुक्त मरुहि सहितो भूत्वा एक वरन् प्रहा स्वयमेक एवं गच्छन् । यद्यपि मरुत समीपे वर्तन्ते, तथापि ते प्रोत्साहयन्ते, न तु बुन महरन्ति । प्रहर्ता तु स्वयमेक एव" । धनो अधि इन्द्रसम्बन्धिनो धनुप उपरि विघुणक विविध नाबामुद्दिश्य ते वृत्रानुचरा १२ वि आयन विविधमागच्छन् । आगत्य व अययन यज्यविरोधिन सन्त राना एतन्नामका यूत्रानुचरा प्रेतिम् ईयु मरण प्राप्ता परी चिच्छीपी वैजुस्त इन्द्राय॑ज्यानो यज्यभिः स्पर्धमानाः । प्र यद् दिगो हरिवः स्थावरुन निवृतॉ अंघो रोदस्योः ॥ ५ ॥ परी । चित् । शीर्षा । उजु । ते । इन्द्र । अपञ्चान । यचऽभि । स्पर्धमाना । प्र । यत् । दिन । हरिऽत्र । स्थात । उम्र । नि । अवतान् । अधम । रोदस्यो ॥ ५ ॥ १ नास्तिक १ नास्ति ३ नास्ति मूको ५३ 'दपेश्य च सहयोगलक्षणे वु म रवि ६ पर्यग्नमुष रवि • 'पठिनमपि मूको ८ सनाभब्द रवि ९ वदना वि, प्रस्ना लप वि', घटितम् ल, पतारने वि . नास्ति वि ११॥ नास्ति विमै १२१३ नास्ति मूको ·२४६ ऋग्वेदे समाये [अ१, म ३, व १ दिव इत्येतत् स्यावर सन्द० केन पुन' प्रकारेण प्रेतिमीयु । उच्यते-चिन् 'परा चिद् इति शब्द पदपूरण । गर्या हानि शिरासि दया जिवानि सन्ति परा दानु पराातिवन्त । भूमी पयंस्तवन्त इत्ययं । हे ! अपचान यवमि त्वदाश्रित सइ सर्धमाना । कदा । उच्यते-- यत् । प्रशब्द अधन" इत्याल्यातेन सम्बन्धयितव्य । यत् यदा दिव हरिव स्थात स्यटन समन्वयितव्य । हे दिन स्थात ' धुलोकस्याधिष्ठात' हरिय। । शप्रसा प्रनि अवतान् भधम प्रकण निरथम भपकारितवानसि अनतान् अकर्मण अयष्टुन् । रोदम्यो धाराधियो सकाशात् । रोकद्वपादपोत्यर्थ । भयदा प्र यद्दिव इति परछर' प्रथमा, इन्ठप्रतिनिर्देश । अधम इत्यपि र सद् । यस्त्वमव्रतानयन मनुष्यान द्वयोरपि 'निधमपि, स वीईि दम्युमिति ॥५॥ वेङ्कट० परा पर शीपाणि वै इन्द्र। आसन् परामुखा युद्धात् । अय वान यचनि' सर्वमाना । यदा त्वं दिव स्थापयित ५१ हरिव ! उद्पूर्ण। माविष्टया शत्रून् प्रति, उदा नीन अयनमानान् वान् अावाधिव्यो नि अवम ॥५॥ मुगल० है इन्द्र' ते नानुचरा शोर्या स्वकीयानि शिरासि पग चित् परामुखान्यव कृत्या वन गतबन्त । कीदास्ते । अचान स्वय यागरहिता यबम यागानुशामित कर पर्थमाना । हे दरिद । हरिनामफाइदयुक्त स्थात । स्थितियुका युद्धे पलायनरहित' उमा शौर्य पुर'इ' या यदा दिव अन्तरिक्षात् रोइम्यो घावापयिन्यो सकाशाच मत्रतान् अतरहितान् उनानुचरान् पनि प्र अथम १३ निशेषेण धमन वृतवानसि । तदानी खदीपमुखवायुना मुना सन्तो वनुरिति पूर्वान्वय ॥५॥ इति प्रथमाएक तृतीयाध्याय प्रथमो वर्ग । अर्पुयुत्सन्ननद्यस्य सेनामांतयन्त तितयो नवग्याः । वृपायो न वयो निष्टाः प्रादिरिन्द्रोञ्चितयन्त आयन् ॥ ६ ॥ अयुमन् । अनदस्य । सेनान् । अर्यातयन्त । भिनय । नऽवा । वृपऽयुर्ध नि अटा । पतऽभि । इन्द्रात् । चितयन्त । आयन् ॥ ६॥ स्पन्द० एकनास्पटामिदग्यं यतर दावग्राध्याहायो"1 व असुरा अयुयुत्सन् योपिनुमिष्टगत अनवद्यम्य प्रशस्पस्यन्द्रस्य नाम, तान् सावित् अयातयन्त यातयतिकमा (तु निघ २,९)। मार्थिकमात्र णिच हसवन्त । गिछतिसामय्यादा इन्द्रण घातिवन्त । के। लिनय मनुष्याः । कठम् । न्यन्ना 'अमरसो न पिनगे नदग्दा ' (१०,१४,१) इति सामानाधिकरण्यदर्शना रयोऽत्र नश्श इत्युग्पन्न । त किर ठपस्यन्टो नभिमां सिदि गाते काप्रिया पन्न । रेरिनु रायुध न काय निरष्टा वृष प्रजननममों परगन् वृषम' । तेन सई 1न सय । 1 नास्तिक २३ नामि को ५ हा मूको परिचय ममा रकि, 'बायुम् कु ८ मानिसमा पाउनुग्गा मा पुग्नेम' । निगमन विमा " * . 'इम रवि, या . न पनि " पनि १५ मा " ·२४७ सू ३३, म ७] प्रथम मण्डलम् ये युध्यन्ते ते पृषायुध । नशब्द उपमायाम् । यध्य प्रजननासमयां दुर्दशा पलीव । निर्गता असाभ्यो निरष्टा' पतितदशना र अत्यन्तवृद्धा बरीवदा । ये वध्रयो निरष्टाश्च वृषेश सद युयुत्सन्टे यथा ते ताडिता अत्यन्तपराइमुसा नइयेयु , तद्वत् । प्रवद्धि प्लवमानरत्यन्त शीघ्रगतिभिरश्वै रथैः इन्द्रात् चितयन्त नानन्त' । किम् । सामादि इस्य पराक्रमम् । अथवा चित सचोदने इत्यस्य चितयन्त इति रूपम् । चोदयन्तोऽवान् आरम् अगमन्- नष्टा इत्यर्थ । अथवा निरधा इत्येतत् अरू व्याप्ती इत्येतस्य रूपम् । प्रवद्भिरित्येवेन च सम्बध्यते। प्रवद्धिरित्येच अहिरोविषयम् । यया दृपेण सह युयुत्समाना बध्यस्तेन च्याप्ता नश्येयु , एव निरष्टा निश्चयेन व्याप्ता प्रवाने प्लवमानरत्यन्तशीघ्रगतिमि अङ्गिरोभि यस्यानुचराणामुपीणामोदृश पराक्रम स स्वयमसह्यपराक्रम इत्यदिर पराक्रमाइवेन्द्रस्य पराक्रम जानन्तश्वोदयन्तो 'वाइवान् स्थानप्रासादेवेन्द्रा भायन् गता नष्टा । ये इन्द्रस्य सनामयुयुत्सन् वे रचिद्धा चिन्नष्टा इति समस्तार्थ६ ॥ घेवट० "अयुयुत्रान् भवद्यरहितस्यां सेनाम् भरता है। अथैनमिन्द्रम् नवम्वा क्षितय युद्धार्थ निरगमयन् । अप ते मृायुध दिशवृषणा इन बार्धक्यात् उत्सृष्टा ६ साण्डेन युध्यमाना प्रकर्षगमनवद्भि- रश्वै बलवानथामिन्द इति जानन्तो युद्धार प्रतिगता ॥६॥ मुगल. अनवयम्य गर्हणीयदोपरहितस्य इन्द्रस्य सेनाम् प्रति अयुयु सन् दृग्नस्यानुचरा युद्धमैच्छन् । तदानीम् नवग्वा भवनीयगतय " स्वोतव्यचरित्रा क्षिय मनुष्या अङ्गिर प्रमृतय अयात यन्त युद्धार्थम् इन्द्रम् नानाविधर्मन्न प्रोत्साहितबन्त । इन्द्र योद्ध गते सति निरष्टा तेनेन्द्रण निराहता वृतानुचरा चितयन्त्र स्वकीयामराफि हापयन्त इन्द्रात् इन्द्रस्य सकाशात् प्रवद्धि प्रवणे पायितु सुझक मार्ग आयन् दूरे गतवन्त । । पायुध वृषेण सेचनसमर्थेन पुस्त्वयुत्तेन शूरेण सह युद्ध कुन्त वध्रय न नपुसका इव । ते यथा प्रबलेन निराकृता भवन्ति द्वित् ॥६॥ त्वमे॒तात्रुदतो जतिवायोधयो रजस इन्द्र पारे । अादही दिन आ दस्युंमुचा न सुन्वतः स्वतः शंसमावः ॥ ७ ॥ त्वम् । एतान् । रुदत । जक्षत ! च | अयोधय । रजस । इन्द्र । पारे । अब । अदह । दिन । आ। दस्युम् । उच्चा। प्र । सुन्वत । स्तुवत । शसम् । आव ॥ ७ ॥ दृष्टात । प मास्ति कु २ वैर १ पृ.१८१५३ १ मास्ति भाग' मुफो ६६ 'खान मप्राप्ता कु, 'प्रासाने म .. मयुगवन पे भरा योपविलुमिच्छारन्त अनव पस्प दोपरहियस्य सदस्य रोगमागिता नरग्दा तिय द्वानदायन हतपन्त । नामिमामै सिमि गा नबग्वा । प्रतानममों काम तेन तालिका वधयो यथा न युथु । तर प्रजननासमयावदयदुरनिग भयन्ता भयो निमिद नवग्वा शियो यमय निगमपन् पने m आधुनिसा द वस्थाष्टरसरण न युष्य (1) बि दिसामूको + मतान विरशि ६ अवस्या रवि ८ हि विनर ९ गानेद कुदिरारे १० प्रगता रवि 1 नोगको १२ 'ता दि १३ नास्ति ·ऋग्वेदे सभाष्ये [अ !, ३, ५२ सन्द० त्यम् एतान् असुरान् मेघान् वा रुदत जमत च जक्ष भक्षहसनयो । रुदतो इसतश्च । सर्वास्ववस्थासु वर्तमानानित्यर्थ । अयोधय योधितवानसि । रजस रोकनामैतत् (तु या ४१९)। अन्तरिक्षकस्य युरोकस वा। है इन्द्र! पारे अन्ते भवस्थितान् । । भयादन्तरिक्षय दियो वा अन्वान् नष्टानपि सन इत्यथं । किञ्च' अब अदह अवशब्द अधोभागे । दहतिरष्यत्र सामनिर्धमनार्थ । अघो निरधम निर्धमासि वा । दिन शुरोकात् । आकारस्तु पद पूरण । दम्युम् शत्रुम्' उचा उप्यवस्थितम् । किञ्च मुन्वत स्तुवत च यजमानस्य शमम् कामम् । प्राय 'प्रकषण रक्षितवान् तपितवान् याऽसि ॥७॥ वेङ्कट त्वम् एतान् अग्रतान् रुदत हसत च पृथिन्या 'पारे अन्ते अवस्थितान् योधितवानसि इन्द्र: । तदानीम् उच्छ्रितात् दिव असुरम् अध १० नीतवानसि । सुन्यत स्तुवत च प्रार्थना प्रकर्षण भरक्ष मुद्गल० हे इन्द्र! सम् रुदत रोदन कुर्वत उक्षत भक्षण कुर्वत च एतान् विविधानपि वृतानु धरान रनस पारे अन्तरिक्षस्य परमागे अयोधय युद्धमकरो । युद्धन मारितवानित्यर्थ । दस्युम् उपचपयितार वृत्रम् दिव आ युरोकादानीय उचा उत्कर्पण अब अदह दाधवानसि । वृन सपरिवार विनाश्य 'तत अध्वंम् सुन्वत सोमाभिपव कुर्वत लुयत स्तोन कुर्वतो" यतमानस्य शराम् स्तुतिम् प आव प्रकर्षण रक्षितवानसि ॥ ७ ॥ चक्राणास: परीणहै पृथिव्या हिरण्येन मणिना शुम्भमानाः । न हिन्वानासस्तितिरुस्त इन्द्र परि स्पशौ अदात्सूर्येण ॥ ८ ॥ चक्राणास । परिऽनहम् । पृथिव्या । हिरैप्पेन । मणिनां । शुम्भमाना । न । हिवानास । तितिर । ते । इन्द्रम् । परि । स्पर्श । अदधात् । सूर्येण ॥ ८॥ स्कन्द० चक्राणास कुर्वन्त पारणहम् पृथिय्या णह बन्धने । सांचो यध्यते येन पृथिवी स पिण्या परिणाह) सातारादिकम् । दुर्गाणि कुर्यत इत्यर्थ । हिरण्येन गणिना शुगमाना शोभयन्त । "किम् । सामध्यांत् स्वशरीराणि । स्वाभि कृतरक्षाभिधाना भात्यायन्तश्च सन्त इत्यर्थ । न हिचानाम तितिर ते हिनोतिबूंदार्थ । तिरति शक्नोत्यधं । शवनीतेश्च कर्मभूधास्वन्तरानुपए निरपरयात् प्रतियोमिति वाक्यौष । ते इत्यसुराणा प्रतिनिर्देश । “सर्वप्रकार धर्धमाना भमुरा नगाशानुग्न् प्रतियोद्यमित्यर्थ १८ । कम् । इन्दम् । कस्मात् । उच्यते । यस्मात् तरपुर - -- । नास्ति कु. २ "स्थितवान् म कु ३ मनात कु ५ नास्टिी K, वृन् रधि ६५ प्रतिशनमि तपथगि दा राम, प्राण भक्तिवानीभ ८८ पारे योरि विर रवि, पारे थापितवानामी कुनयनान् योधतियानि पि'' 1. नास्तिव " मानी' १२ 'परक कु ३ पान वि वि १५१५ स्तोत्रामा में ११ परिता र ७१७ मानि का समय मास्थानतरत्र स, कि.मुसार नाम्नि मूछो १८१८ सामानार्थ मा वर्षमानापा . गन् र नास्तिमा 11 पदणम् मै ·प्रथम मण्डलम् म् ३३, में परि स्पश अदधात् पर्यदधात् सर्वतो निहितवान् इन्द्र स्पशो बाधकान् । न केवलम् स्वयमेव किं तर्हि । सूर्येण भन्यैरपि देय सह सम्मन्येत्यर्थ । यस्मा चारचक्षुर्मन्त्रशक्तियुक्त श्रेत्यर्थ ॥८॥ वेङ्कट० कुर्वाणा भाच्छादन महत्त्या पृथिव्या हिरण्मयेन भरङ्कारेण शोभमाना ते इन्दम् प्रति गच्छन्त न तीर्णपन्त । सोऽयम् सूयण सह परित रश्मीन् निहितवान् ॥ ८ ॥ मुद्गल ये वृधानुचरा पृधिव्या भूमे परीणहम् माच्छादन सर्वतो व्याप्तिम् चकागास दुर्वाणा हिरण्पेन हिरण्ययुसन महिना कण्ठहाहादिगतेन मण्यायाभरणेन शुम्ममाना शोभमाना। हिन्यानास वर्षमाना सन्तो वर्तन्ते, ते तयाविया वृतानुचरा इद्रम् युद्धायोद्यन्तम् न तितिर जैसु न समर्था आसन् । तदानी स इन्द्र स्पश बाधकान् वृनानुचरान् सूर्येण मादित्यन परि अधात् व्यवहितान् अकरोत् ॥ ८ ॥ परि यदिन्द्र रोद॑सी उभे अgभोजीमहिना विश्वतः सीम् । अमन्यमाना अभि मन्यमानैनिझाभिरघमो दस्युमिन्द्र ॥ ९ ॥ परि । यत् । इन्द्र । रोदसी इति । भे इति । अव॒भोजी । महिना । विश्वत । साम् । अन्य- मानान् । अभि । मन्यमाने । नि । ब्रह्मऽभि । अधम । दस्युम् । इन्द्र ॥ ९ ॥ स्कन्द० यत् इति प्रथमा । ध्यत्ययेन तु नपुसकम् । यसादर्थे वा । यस्त्व यस्मात् वा हे इद्रा रोदसी उभे परि अधुभाजी भुन पालनाम्यवहारयो । परिपालयांसे मुलक्षे था। महिना महता बीर्येण । विश्वत सर्वत । सीम् इति तु पदपूरण । यच्छन्दश्रुतेम्बरमब्दोऽध्याहार्य । स तस्माद्वा अम यमानान् मन्पतिरतिकर्मा (तु निघ ३,१४) । अस्तुवत अभि मन्यमाने अभिष्टुवद्धि" । "केन । ब्रह्माम २ कम्य सामलक्षण । नि अधम धमतिर "सामर्थ्यादन्तीतण्यर्थ । पयन्तचापकार यत्तेरफेर धर्तते । स्वस्मात् स्थानादपकारपसीत्यर्थ " । कान्। दस्युम् अमन्यमानानिति बहुवचनसामानाधिकरण्यात् बहुवचनस्य स्थाने इदमेकवचनम् । दस्यून अनभिष्टुपत १५ शयन देह! इदि परमेश्वये । भत्यन्तेश्वर ॥९॥ वेङ्कट० इन्द्रा त्व मादारम्येन आयान् शत्रून हत्या गावापृथिव्यौ उभे" अपि सर्वत परि अयुभोना निसपलमा सानीमा अचुप्पमा मन्चमाप्तप्न कारजा" अभियान मन्दिव"शातून "नि अधम ॥ ९ ॥ मुद्गल हे इन्दा यत् यदा रोदसी उभे धुलोकभूलोकावुभौ गहिना त्वदीयेन मदिना विश्वत - 1 , राधिका क २ नास्ति मूको ३३ सूर्येण सह मन्यैती देव रावे ४ तान विमा ५. रश्मिा निदत विस, विदित विष ६ नास्तिवि ७ नानि जिम ८ भनुवरान में ९ प्रथमान्त- कुम 1. नपुंसकता कुम " भिएत रदिर १२१३ नास्ति रवि १३ १३ "रत्र भन्नतिण्यर्थ । यत्तस्थान का भकु ११ 'दमन'कु १५ भनिए मूको १६ अन्यर विकु रवि १० नमो शिश १८ 'ममुइया ए दिमक, मभुना विमा १९ ना प्रकाश तदा विरूप २०२० 'मान प्रायिवान् नि' २१ पा निरप २२ शकुम, म', दस्य रवि ·२५० । - ऋग्वेद समाध्ये [अ १, ३, ६३ सौम् सर्वत परिगृह्य परि अयुमोनी परितो मुक्वानसि । तदानी त्वम् अमन्यमानान् मन्त्राथम् अनु यातुमशक्तानपि केवलपाटकान् यजमानान् अभि मन्यमानै भस्मदीया एते यजमाना रक्षणीया इति अभिमान कुद्धि ब्रह्मभि मन्नै दस्युम् चोर धादिरूपमसुरम् नि अधम नि सारितवानसि ॥५॥ न ये दियः पृथिव्या अन्तमापुर्न मायाभिर्धनदां पूर्व वन् । यूज़ वन वृषभश्चक्र इन्द्रो नियोतिपा तमसो गा अंदुक्षत् ॥ १० ॥ न । ये । वि । पृथिव्या । अन्तम् | आपु । न । मायाभि । धनऽदाम् । परिऽअभूवन् । युजम् । पञम् । वृषभ । चक्रे । इन्द्र । नि । ज्योतिपा । तमस । गा । अधक्षत् ॥ १० ॥ स्कन्द ये दापि असुरा दिव पृथिव्या च अन्तम् म आपु न प्राप्नुवन्ति । यावापृथियोरेकवेशवर्तिन इत्यर्थ । न भपि मायाभि प्रज्ञाभि धनदाम् इन्दम् पर्यभूवन परिभवन्ति । इन्द्रात 'प्रया न्यूना' इत्यर्थ । यच्छन्दश्रुतैस्तान्दोऽध्याहार्य । तैरपि सह युजम् सम्बद्धम् वज्रम् गृपम चर्पिता च इन्द्र । वानपि वप्रेण इतयानित्यर्थ । हत्वा च ज्योतिषा सौरेण चैथुतेन या तामस या गुहादो तमोरूपे स्थापितास्ततस्तेपामसुराणा स्वभूता गा नि अधुक्षत् निर्दुग्धवान् निष्कासितवानित्यर्थ । अथवा ये इति मेधाना प्रतिनिर्देश । गा मधुक्षदित्यपि गोशब्द उदकनामा । येऽपि' मघा द्यावापृथिन्योरेकदेशवतिन इन्द्राच न्यूनप्रज्ञास्तानपि बत्रेण हतवान् । हल्ला च वैद्युतन ज्योतिषा तदीयात् तमस अपो निरघुचत् पारितवान् ॥ ३० ॥ येट० या भाप दव पृथिव्या भातम् न आयु । न कमि धनस्य दातारमिन्द्र परितोऽभवन् । तासाजयार्थ सहायम् वाम् यपिता इन्द्र चक्रे । तत ज्योतया गा अप" तमस पात्" नि अधुक्षत् दस्यु हत्वेति ॥ १०॥ मुगल. ये जर पिशेषा “दिव गुरोकात् पृथिच्या अन्तम् भूमे स्थानम्।५ न आपु माता ! मप रूपमापन वृत्रेण निरुदयात् । मत एव भूमिमाप्यभावात् पनदाम् धनप्रदा भूमिम् मायामि ससोपकारादिमि कर्मभि न पर्यभूवन् परितो न प्याता । जरपानसस्याभिपृथयायुपका न परित्यथ । तदानीमयम् इद गृपम कामाना पिता मेघमैदनाय मम् युजम् स्वहस्त युतम् पर। तत ज्योतया "योतमानेन पत्रेण तमस अन्धकाररूपात् मपात् गा गमन शीरान्युदकानि नि अधुशन् नि शर्पण दुग्धवान् । मप भिावा जल वृष्टवानित्यर्थ "॥०॥ इति प्रपमाष्टके तृतीयाध्याय द्वितीयो वर्ग । अनु स्वधामक्षरनापी अस्पार्धत मध्य आ नाव्यानाम् । मधीचीनन मनमा तमिन्द्र ओजिंठन हन्मनाऽहन्नभि घुन् ॥ ११ ॥ 11 नाम्नि र ३३ नागा 2 कु ३ नानि रवि मृतो. 'कामस' पुरवि • निष' मूको निमाल रोग "तेपन मूो । भार.'. " मेषामा सिमा १५1५ मेशि 11 मानि दि १९ नाति ·प्रथम मण्डलम् । ५ ३३, मै ११] २५१ अनु । स्वधाम् । अक्षरन् । आपः । अस्य । अवर्धत । मध्ये। आ । नायानाम् । सीचीनैन । मनसा । तम् । इन्द्रः । ओर्जिष्टेन । हन्मना । अहन् । अभि । बून् ॥ ११ ॥ स्कन्द० अनुशब्दो लक्षणे कर्मप्रवचनीयः। 'स्वधा' (निघ १,१२) इति उदकनाम । यत् पूर्वपतित- मुदकं तत् प्रति अक्षरम् क्षरितवस्या क्षरन्ति वा आपः अस्य इन्द्रस्य स्वभूवाः प्रसादेन वा । 'अनुपक्षी- णायामेव पूर्वतृष्टौ पुनरपि अपन पर्पितम्या इत्यर्थः । मथवा' मन्विति पवागावे । 'स्वधा' (निघ २,७) इत्यन्यन्नाम । मस्येत्येवच्च स्वपाम् इत्येतेन सम्बध्यते । भस्य इन्द्रस्य स्वभूतां हविलक्षणां स्वधामनु तदीयस्य हवियः पश्चात् । यदाऽरमै हविर्दीयते तदानानन्तरमित्यर्थः । अक्षरन् । किमक्षरन् । मापो वृष्टिरक्षणाः । कयं पुनर्भवैन निरुद्धाः सत्योऽक्षरन् । अवर्धत मध्ये आ मा इत्येषः भवेत्येतस्य स्थाने । सधीचानेन मनसा तम् इति तच्छन्दाद् यच्छड़ोऽनाभ्याहार्यः । यो मेघो वृष्टिनिरोधाभिप्रायेणावर्धत मध्येऽवस्थितानामपाम् भव' अधः । कियतीनाम् । नाव्यानाम् नावा तार्याणाम् । भत्यस्तद्वीनामित्यर्थ । सनीचीनेन सद मञ्चति गच्छतीति "सध्रीचीनो बन. तेन सधीचीनेन' सहगामिना वनेण। केन सहगामिना । मनसा । पत्रैव मनो गरपति तत्रैव गन्त्रा। पत्र मनसा प्यते तर निपततेत्यर्थः । हे मेघम् इन्द्रः । कीदशेन बनेण । ओजिप्टेन बलवत्तमेन हन्मना इन्त्रा मेघानाम् । अहन इतवान् । अभि यूग दिवसान् प्रति । पे वार्षिकेप्वहस्सु इन्तुं योग्यस्तेवित्पर्मः ॥11॥ घेङ्कट ने हते इन्द्रस्य “आपः स्वधाम् मधु अक्षरन् । मयपेन्द्रो नावा तार्याणामपाम्' मध्ये भवर्धत । सहायमूवनानुगुणेन एटेन मनसा बलवत्नमेन हननसाधनेन इतवान् असुर दिवसपुतेविति ॥१२॥ मुगल. आपः नलानि अस्य इन्द्रस्य स्वधाम मई नीहादिरूपम् अनु' भनुरक्ष्य अक्षरन मैघाद् वृष्टा समवन् । तदानीमय वृनः नान्यानाम् नावा तरणयोग्याना बदीनाम अपाम् मध्ये आ समन्तात् 'अवर्धत वृद्धि प्राप्त. । प्रभूतजले वर्तमानोऽपि न ममार, किन्तु 'अभिवृद्ध एव । वदानीम् इन्द्र- सभीचीनन सइ गच्छता मनसा पुक्तम् तम् वृनम् लोजिष्टन अवियलयुक्तेन हन्मना इननसाधनेन बद्रेण अभि शून् कतिचिदिवसान् अभिलक्ष्य अन् तेपु दिवसेषु इतवान् । जहमध्ये पतितस्यापि वृनत्य मनो योन्द्रस्तिष्पति तन्नैव सह गच्छति वादशमभिशाप इत्यानित्पर्य.1111 न्यायिष्यदिलीनिशस्य हळहा वि शृङ्गिणमभिनच्छुष्णमिन्द्रः । यावचरौ मघवन् यावदोजी वस्त्रेण शत्रुमपघीः पृतन्युम् ॥ १२॥ 1-1. "यो मेघपूर्वकृय पुनरम (अपपंत !) वर्षति स इत्यर्थः रवि. २. नास्ति रवि कु. ३. नास्ति रवि. १. नास्ति मूको. ५. अपेत्येतस्य कु. ६. एवम -. नास्ति न कु. ८.८. स्वमूता भारः पष्टिलक्षागा भारः स्वधा वृष्टिरक्षणाम् अन्वक्षरन् विन, माषः रवसारम् नवरा , मापः स्वसारम् मधु पहरा रवि. १. तार्यमागानाम रवि. १०. तथानुगामिना मनमा या मनोऽनुगच्छति तत्र गन्त्रा तेन बनेग इन सिम. 1. नाति दिवसेषति रदि. नगर ·२११ अग्वेदे सभाष्ये [अ १, ३, नि । अविष्यत् । इलीनिशस्य । दुलहा । वि। शृङ्गिणम् । अभिनत् । शुणम् । इन्द्र । यावत् । तर । मधऽवन् । यावद् । ओर्ज । वत्रेण । शम् । अवधी 1 पृतन्युम् ॥ १२ ॥ स्सन्द० कस्य चित् वावत् नि अविध्यत् निष्कृप्य विद्वान् । कस्य ।इसीविश्वस्य इलीबिशो मेघ । कथम् । 'इळा' (निघ २,७) इति भभनाम । विशशब्दो विस्पते । 'विस्यतिश्च भेदनकर्मा वृद्धिका था 1 एवं शाह-विस विस्थतभेदनकर्मणो वृद्धिर्मणो या' (या २२४ ) इति । अथवा 'पिस्थति, विस्यति, मिस्यति' (निघ २,१४ ) इति गतिकर्ममु पागत् रिस्थतिर्गत्पर्य । यीजरूपमममुनिति वर्दयति उदकरूपो वा भूत्वा गठवीति इटाविस । हलादिस सनिलीविश उपयद । भाइस इंकार शकारश्च । मयवा दलाशनोऽत्रामहेतुत्वादुदकै धतते । बिशशब्दोऽप्येकदेशलांपेन बिलशय शाब्दस्यायें। माइतोरदकस्य दिलेषु शेते तान्यप्यावृत्य विष्रतीति इसीविशो मेघ तस्य । दळहा रवानि टुयानि । कानि। सामांत् उदकनिर्गमनबिलानि । कनितु भृङ्गिणम् दीप्तिमन्त्र' मेधम् दि अभिनत् विविध भिग्नवान् । विदारितबानित्यर्थ । कीदृशम् । शुष्णम् दलनामैतत् ( निघ २९ )। सामर्थ्याच्चागान्वणींतमत्वर्थ । यसवन्तम् । क 1 इन्द्र । कस्यचिन्मेषस्य बिलान्युदातियान् । कञ्चित्तु शताकर भग्नवानित्यर्थ । अथवा 'शुष्ण पिघु कुयव नम्' (१,१०३,४ ) इत्यादिए दर्शनात् शुष्णो नामासुर ! व विविध भिमवान् विदारितवान् मारितवान्' इत्यर्य । शुग- सम्बन्धाच हसीदिशोऽप्यसुर एव । तस्य स्वभूतानि ददानि पुराणि निरविष्यत् । स्मथ ताहने । निर्भिय तादितवान् । इतवानित्यर्थ । परोऽधचं प्रत्यायो मिन वाक्य पूर्वस्मादर्भ चात् । यावत् तर शरीरसामध्यरक्षण बष्टम् हे मघवन्! धनवन् ! यावन् च और सेना लक्षण बलम् । यावदित्युदेशात् तावदित्यच्याहार्य । वावटा सर्वेण युक्तस्त्वम् । बजेण शम अवधी भस्मदीय वा जति पृतन्युम् समानकामम् ॥ १२ ॥ वेङ्कट नि अविभ्यत् उदकस्य निर्गमनद्वारमावृत्य शयानस्य ढानि द्वाराणि मेघस्य । तेऽस्पिन गुप्णासुरव वि अभिनन् इद्र । यावत् घेग यावर व बर मययन् ।। तत् सर्वमादाय पृतनाकामम् राष्टुन् शुष्णम् भवधी ॥ १२॥ मुद्र० विशस्य इछाया मूमेदिल शयानस्य वृनस्य सम्बन्धीनि रहा रहितानि भमुरेण निरुद्धानि प्रभूतानि उदकानि इन्द्र नि अविष्यत् नितरा विद्वान् । तत अभ्यम् भुक्षिणम् गोम हिप्यादिङ्गममानै मायुधएवम् शुष्णम् नगद शोषक वृत्रम् वि अभिनन् विविध टादित वान् । दे मघवन्' इन्द्र! तव यावर तर यादवेनोऽस्ति यादन् ओर पावद् यरमरित तेन सर्वेग पुमास्त्वम् पृतन्युम् पृटना युद्धमिच्छन्दम् शाम् पत्रम् दनण अवर्षी हतवान् ॥ १३॥ अभि सिध्मो अंजिगादस्य शान् वि तिग्मेन पभेगा पुरौऽमेत् । सं बरैणाऽसृजद् वृतमिन्द्रः प्र स्वां मृतिमतिरछार्शदानः ॥ १३ ॥ । १ गानिकर्मा म १ तान रवि २२ दिदरदि १ मास्तिम सानि विक, धनि रवि ने शतप्रकर १. निमूद कुलभ 11-11 वयोप्याहार रवि) टेन सग मूको नालीसव मानि पुरति मिनिए तालिवान् सानिरपर्थ वेब विम' १. . नास्ति ·प्रथम मण्डलम् । । . र ३३, म १३ ] अभि । सिमः । अजिगात् । अस्य । शर्छन् । वि । तिग्मन वृषभैर्ण । पुरैः। अभेत् । सम् । वज्रेण । असृजत् । वृत्रम् । इन्द्रः । प्र । स्वाम् । मतिम् । अतिरत् । शाशदानः ॥ १३ ॥ स्कन्द० सिध्मः साधयितेन्द्रः अभि अजिगात अभिगतवान् । किन् । अस्य एवेन्द्रस्य शत्रून् । अथवा सिघ्म इति पत्र उच्यते । साधयिता वत्रः अभ्यजिगादिस्येन्द्रस्य शत्रून् । मभिगतेन च तेन बनेग तिग्मेन ती भेग वर्षिा तेषां शत्रूणां स्वभूताः पुरः नगराणि वि अमेत् विविध भिवान् । विनाशितवानित्यम्. । किन्च सम् वनेष असजत् समसृजत् संसर्जितवान् । सम्बन्धितयामित्यर्थः । कम् । पुनम् भसुरम् । कः । इन्दः । प्र स्वाम् मतिम् अतिरत् मतिमिति मन्पतेरतिकर्मणो रूपम् । प्रतिदित्यपि तिरतिषूदयर्थः। भात्मीयां स्तुति प्रकर्षणावर्धपत् । शाशदानः पुन पुनरसुरान् ससुराणि च शावयन् । 'यो हीदर्श' कर्म पुन पुनः करोति स 'तत्कर्मसम्बदा भात्मीयस्तुती: वर्धयति । अथवा मतिरिति प्रवोच्यते । स्वप्रज्ञामवर्धय- दिदि । यो दि यहित्यं करोति तस्य ता प्रज्ञाकौशलं वर्धते ॥ १३ ॥ पेङ्कट० साधयिता कर्मणामिन्द्रः अस्य शुष्णस्य साठयितग्यान् सहायान् अभि अजिगात्, वि भभिनश व ण कामानों वर्षिया पुराणि । “वमेण वृतम् सम् भपोजयत् इन्द्रः । अवधंयत्' स्वाम् मतिम् शानुपुराणिशातयन् ॥१३॥ मुगल० अस्य इन्द्रस सिध्मः साधको पन्नः शवून अभि इन्दवैरिणोऽभिरक्ष्य अजिगात् गतवान् । स च इन्द्रः तिग्मेन तीक्ष्णेन वृषभेण श्रेष्टेन भायुधेन तेन बजेग पुरः सूत्रस पुराणि बि अभेन् दिविध भिवान् । ततः स इन्द्रः वनेण स्वयकीयेन गृपम् सम् अस्जत् संयोजितवान् , संयोग्य व शायदानः वृत्रे हिंसन् स्वाम् मतिम् स्वकीयां हयोपेवाम् इद्धिम् प्र अतिरत् प्रकण पर्धितवान् ॥३॥ आय: कुत्समिन्द्र पस्मिनाकन् प्रावो युध्यन्तं वृषभं दद्युम् । शफयुतो रेणुनक्षत द्यामुच्छ्यैत्रेयो नृपायाय तस्थौ ।। १४ ।। आः । कुरसम् । इन्द्र । यस्मिन् । चाकन् । प्र । आनः । युध्यन्तम् । वृषभम् । दर्शऽयुम् । शफऽध्युतः । रेणुः । नक्षत । पाम् । उत् । भैत्रेयः । मृज्मयाय । तत्पौ ॥ १४ ॥ स्कन्द० भावः "कुत्सम् माक्षस्त्वं रसनामानम् कपिम् ॥ यस्मिन् कुरसे याग पुति चाकन कामित. पानसि सोमं स्तुती न च केवलं बुत्सम् । कि वाई । प्रायः प्रकगारक्षा युध्यन्तम् पुप्पमानम् "पृषभम् नामा" राजानम् दशम् पदुदीप्तिम् । केन प्रकारेण । उच्यते । शफच्युतः "शफेग्य. प्रयुत. रेणुः" पांमुः नक्षत नक्षठिर्गतिकमा म्याक्षिकर्मा वा । गतवान् ग्यासमान - । 11. गरेन बरक, पतेन च रडेग रवि. २. सौदोन अकु. ३... [या १९, बैतु. ५. "कमा मामीपस्तुरी मकु. क्न रवि. ७. सामदिनमा १. सर सर संप वाकुरदि. १. प.पन मिसे जिम' .... परन् मावि 1:-11. मध म नान पिन का नास्तिम. tमारित रवि. ११. नेपाल १३.१३. परमनपान मकु. ११. समुदो रेत कु, सोत. व.. १५.१५, पद रवि.

·कायदे समाप्ये [11111 का ग्राम धुलोकन् । रत् वेत्रेयः उच्छन्दः तस्थौ इत्यारयातेन सम्बन्धयित्रयः । 'सु' (निघ २०१५) इवि क्षिप्रनाम । इल् गतौ । गु इया वित्रा आशुगामिनो जगतः प्रकृतिः । तस्या अपत्य वेत्रगो वायुः । स च नृपापाय शत्रुमनुष्याभिभयनाय उत्तस्यो दरियतः । दायभिमवार युदलायां महान्दं रेणु धात्याने अफरोदित्यर्थः ॥ १४ ॥ वेङ्कट रक्षिवघानसि कुन्सम् इन्द्र।। यस्मिन् कुरसे स्तुती:' कामितवानसि प्र आवः च युध्यन्तम् स्सुतीनां वर्षिवारम् दशधुम् नाम । युद्ध शफैरप्युतः रेणुः अन्तरिक्षम् नशात । प्रवृद्धम् सामील दुधम् । मय दिवत्रायाः पुयो दशास्त्वयोपहितः शत्रूणामभिमवाय कस्सिंश्चिद् इदै मपात' प्रविष्टस्तवः उनस्थौ । अस्पोचरा भूयस निर्वचनाय 'आवः मम्' इति ॥ १४ ॥ मुद्गल है इन्द्र कुसम् एतनामकं गोत्रप्रवर्तकम् ऋषिम् आयः रक्षितवानसि । यस्मिन् कुरसे चाक्न् स्तुति कामपमान: बर्वसे, वे कुरसमिति पूर्वत्रान्वयः । मया दशयुम् एतन्नाम दासु दिनु दीप्यमानमृपिम् प्र आवः प्रकण रक्षितवानसि । कीदृशम् । युध्यन्तम् स्वकीयैः शश्रुभिः सह युद्धं कुर्वन्तम् उपभम् गुणैः श्रेष्टम् । अफच्युतः त्वदीयाश्वस्य शमात् पठितः रेणुः धूलिः द्याम् धुलोकम् नमत प्राप्नोति । त्रयः विद्यायाया योपितः पुत्रः पुरा पाशुभ याजले मम सन् त्वदनुप्रहात नृमझाय नृभिः पुरुष सोढय्याय उत् तस्थौ जलादुत्थितवान् ॥१४॥ आवः शम पमं तु यासु क्षेत्र पे मघवञ्चित्र्यं गाम् । ज्योक् चिदत्र तस्थिवांसो अक्रन्छपतामधरा बेदनाकः ॥ १५ ॥ आवः । शमम् । वृपगम् । तुभ्यासु । क्षेत्रऽजेपे । मघऽवन् । श्वित्र्यम् । गाम् । ज्योक् ! चित् । अत्रै । तस्थिवांसः । अन् । शत्रुप्यताम् । अधरा । वेदना 1 अकरित्यकः ॥ १५ ॥ स्कन्द भावः पामम् शान्तारमकम् दृपमम् नाम राजानम् वध्यामु 'तन्या' (निय १,१२) इति उदकनाम। सप्तमीनिर्देशार स्थिमिति बास्यदोषः । अमु स्थितम् । मदम्य उत्तारितदानसीत्ययः स्मिर्थम् । क्षेत्रजपे क्षेत्रशब्देनायकदेशवचनेन समस्ता पृथिवी लक्ष्यते । पृथिवीजयाय । अन्य उत्तारितः पृथिवा अप्यतीत्येवमर्थम् । है मघयन्! । कोदशम् । विन्यम् गाम् गन्तारं देवान शान् या प्रति । श्योक् चित, व्योगिति निपातधिरवचनः | विच्छन्दः पदपूरणः । एक बाश्यतायमिययं यच्छन्दोऽवाध्याहार्यः । यं दृपमं चिरन् अत्र पिण्याम् तस्पिांसः पिता प्रतिष्ठितास्तरछबोऽसुरा वा अन् । करोगिरह रियासामान्यदयनः सामान प्रक्षेपण वर्तते । मप्मु प्रशिधवन्तः । यं पृथिव्यां चिं प्रतिष्टिा अपि सन्तः शनदोरा या राग्योच्छेदनमयादप्यु" प्रक्षिप्तवन्त दायर्थः । उत्ताई व मध्यताम् नुमाई कामयमानाम तेपी यानि स्दमूवानि वेदनानि अपठितमपि धमनामतन् । धनानि वानि अपरा भघराणि "तस्य मधोवीनि" थर कृतवानमि । शत्रुधनानि तस्यायचान्यकरोरित्यर्थः ॥ १५॥ । ३. बायां र कु. १. वि. ५५ रागन 1. नास्ति कु. २. शव अभिमत्रनाय कु. परपुरमानम् वि... कु... नए स; गतवान् नव विम'. २. धार निम...मास्ति वि. 11. 'निदेशान् म. १२. "ता . १.दिन' म. १५.१५. रिमानिमिति स्नका पिरतिरितगरि सनम. 10-10. मास्ति दि. 1. गदि मूगो. ८.वि." 1. मानक ·रसू३४, मं] प्रथम मण्डलम् वेङ्कट० पलाभावाच्छान्तम् ॥षमम् उदकेषु मयाद् गतम् पृथिवीजया विवाया अपत्यं दवायुम् आवः । चिरै तस्मिन् ‘स्थिताः पात्रवः कृतबन्तो युद्धम् । मध तेषां शत्रुत्दमिच्छताम् *उपद्रवाणि भघराणि चकारेति ॥ १५ ॥ मुद्गल है मघवन् ! धनवन् ! इन्द्र! श्वित्र्यम् शिनायाः पुत्रं पूर्वोक्त पुरपम् आवः रक्षितानसि । किमर्थम् । क्षेत्रजेषे शत्रुभिः सह युद्धवेलायां क्षेत्रप्राप्त्यर्थम् । कीरदाम् । शमम् वदोपपरि- पालनेन चित्तन्याकुलता परित्यज्य शान्तम् यूपगम् गुणैः श्रेष्ठम् सुम्याच गाम् बलेषु गतं मप्तमित्यर्थः । अन्न भस्माभिः सह युक्त युद्ध ज्योक् चिन् चिकालमपि तस्थिवासः अपस्थिताः सन्तः अनन् वैरिणः शत्रुत्वमकुर्वन् । शयताम् शत्रून् क्षात्मन इच्छवां तेपाम् अधरा वेदना निकृष्टानि दुःखानि स्वम् अकः कुरु ॥ १५॥ 'इति प्रथमाष्टकै तृवीयाध्याये तृनीयो वर्गः । [३४] विविन्नो अद्या भवतं नवेदसा विभुर्वा याम उत रातिरश्विना । युवोर्हि यन्त्रं हिम्मेव घाससोऽम्पायसेन्या भवत मनीषिभिः ॥ १ ॥ निः । चित् । नः । अघ । भवतम् । नयेदसा । विभुः । वाम् | यामः । उत । रातिः। अश्विना । युवाः । हि। यन्त्रम् | हिग्याऽईय । वाससः 1 अभिऽआयसेन्यो। भवतम् । मनीषिभिः।। स्कन्द० 'तत बाधिनम्' । ये एते पेन्द्र सूके उक्के, गाम्यां परमिदमाश्विनम् । निः गित विधारदोऽन' सर्वन निशब्दस्य बहुरदमागप्रतिपत्यर्थस्यात् पहुकत्वः ‘इस्पस्याथें । बहुप्रवः । चिएकदस्त पदपुरणः । नः कस्मान् अव भवतम् भवतिरिह प्रारपर्थः । प्राप्नुवम् । -नवेदसा। मेधाविनी! बहुश्रवोऽग्रास्मत्समीपगागावमित्यर्थः । ॥ कारणम् । उच्यते । परमात् • विभुः गमनसमर्थः । पाम् : युरयोः यामः पान्यतेनेति यामो य इहोप्यते । 'मक्ष बोळो पोळित बोळयस्व मा यामादस्मादव जाहिको म'1(३,५१,१५) इति यथा। उतपतिः इतवारदोऽप्यर्थे । 'रातिराम्दोऽपि कर्मसाधनो देयवचन." । देयमपि पिमु है अश्विनी! पदागस्पास्मभ्यं धनं दास्यपः वदपि प्रमूतमित्यर्थः । युदो रहे यन्त्रम् हिन्दो पस्माइथे । परमारप युक्योः स्वगतं यन्त्रमपि विभु । येन अन्वेश युवा शत्रून् इषः, तदपि सर्वगमन- प्रतिपकम् । हिम्मेव वासमः अभ्यार्य ग्रन्या भवनम् दिमा' (निप १,०) इति रात्रिमाम । वन भवा "हिग्या उपाः । शाप्त इपपरितमप्पहर्नाम । 'मादायी वासस्तनुते विमस्मै' ( 1,11५) इति 'पा ! मम्यापसेग्मेश्यम्यापूर्वस्य यन्यिशम्दस्य कर्तरि प्रत्ययः । यपा उपाः - 1. सेनावास्यान रजि. ३. पम नाम राशनम् दिम'. २.१.पि किए. पिपरि गांगवार र देवाव दिगिगां गतार देवार तस्विासः म. ५. नास्ति'. ५.पुर काबुमरन्द उच्चा घनिम'. 6. 'उदाराने ग्रीन ८-८. नाव पाटी शि. १. चिमूडो, 1. सोमम ए. 11-13. मातिमा १२-१३. 'एम्दात्री देव कशी करतो. मा५. रेप रि, सेना म; वैए 1,१८...

·२५६ । कुत एतत् । 'आ नासरा - १. विष नसामु समापारी ऋग्वेदे समाध्ये [१,१३,१ भट भभि तथा भस्मान् माभिमुख्येन यन्तारौ भवतम् । कस्य । सामर्थ्यात् रथस्य । योपा नियमेन भहस्त्पत्त्या अभिमुख करोति, एव युवा नियमेन रथमस्मदभिमुख कुरुतम्', पैनासौ शरमत्समीपमागच्यतीत्यर्थ । भया अभ्यायशब्द शिवन्त । सेनाया अभ्यायन्तारी अभ्याय सेनौ। राजदन्तादिषु परम्' (पा २,२,३१) इति परनिपात । अभ्यायसनावेद अन्याय सेम्यो । स्वार्थिकोऽय यत्प्रयय । स्वसेनाया अस्मानामिमुख्येन यन्तारी भवतामित्यर्थ । मा प केवलौ । किं ताई। मनीषिमि मेधाविमि सह । के । यस्त्रिंशता निभिरेकादशैरिह' (ऋ १,३४,११) इति दर्शनात् । अथवा हिम्येव पासस इत्येतत् उप मानम् । युवोहि यन्त्रम् इत्येतेन च सम्बध्यते । सय र पादौ भिनमेय वाक्यम, पूर्वस्मार पर्चाग । पुषोरिति पष्ठीनिर्देशात् ज्योतिरिति वाक्यशेष । युवयोज्योति । पन्त्रम् यमु यन्धने । यमन बन्धनम् । कस्य । सामात् तमस । कथम् । हिम्येय वासस सप्यते अस्यामिति चासो रात्रि । अहवंचनेन वा वास शब्देन रानिलक्ष्यते । राध्यापि स्वसम्माधि तमो लक्ष्यते । पथा उपा शार्वरस्य तमस तद्वदित्यर्थ । चतुर्थोऽपि पादो भिम वारय पूर्ववच्च व्याख्यातव्यम् ॥ ३॥ वेङ्कट० वि चित् भस्माकम् अद्य मवतम् माझौ० । विभवति युपयो गमनमनेकषु दान च। युवयो हि युगल राज्येव भक्ष " सुश्लिष्टम् । तौ युवामस्मान् प्रति गतारी भरतम् देवै ॥ १ ॥ मुद्गल० निश्चिमो भव' इति द्वादश चतुर्थ सूक्तम् । भाक्षिरसो हिरण्यस्तूप क्रपि । भनिनौ देवता । 'क ग्री चक्रा' इति नवमी, सा नो अश्विना' इति द्वादशी च निष्ठभौ । शिष्टा लगत्य ।। है नवेदसा अश्विना! मेधाविनी भश्विदेवो' अभ्यायसेन्या अभिव आपाछमानसेना।" युवाम् मनीषिभि मेधाविभिनयिभि स्तुती सन्तौ विचित् ग्रिवारमपि भय मस्मिन कर्मणि न भस्मदर्थम् भवतम् आगच्छतम् । अन्न गिरिति वचन सवनयापेक्षम् । वाम युदयो याम गमनसाधनमूतो रय विभु प्याप्त । उत अपि च रातिः दान विभुरिति शेष। युयो धुपयोरमयो यत्रम् परस्परनियमनरूप सम्बन्धविदोपोऽस्ति सनु । अतः भवतम् भागसतम्। घटान्त । बासस सूपरम्पारणाइनयुक्तस्य वासरस्य हिम्यैव हिमयुफया राध्येर । यमा राज्या सह दिवसस्य सम्बध कदाचिदपि नापति तत् ॥ ॥ उपः पुग्यो मधुवाहने रये सोम॑स्य वेनामनु विश्व इदिदुः । प्रयः स्कुम्मार्मः स्काभतास आरभे गिर्नक्तं यात्रियश्विना दिया ॥ २ ॥ अयं । पुरयं । मधुऽवाहने । र ।सोमस्यायेनाम् । अन । यि । इत् । विद । अयं ।रम्भाप्त । स्यभितास । साभ। नि । नतम् । याप । ति । इति । अस्मिना । दिया ॥ २ ॥ मामि महोत्यापनमा विदोडम्यामरमानाभि रवि मानि ५ या रवि मम्म म पुरम साविण्य शर मिनमन वाया मारमा पर्न दालनी भनित्य विष Hदमे 17 PREमतीनही शासनको । । .

·। म् ३५, में 1] प्रथम मण्डल स्कन्द प्रयः पवयः पवयोऽन हिरण्मयानि मधुभाजनानि', "हिरण्यया वा पश्यः अपायन्' (घर १४०,१) इति मन्त्रान्तरे दर्शनात् । ने मधुपूर्णाः प्रयः पदयः युदयोः स्वभूते मधुबाहने रमे। आगरातोः भ्रमात् पिपासितयोः युवयोः अस्ति से पेयं मध्विस्ययः । सोमस्य चोपरि वनाम् कान्तिम् युवपोरिच्यामित्यर्पः । यिस्से इत् विदुः इत् एवार्थे । सर्व एवं पजमाना नानन्ति मागतो' । मागताम्यां युवाम्या सोमामिलापिता जानन्तः सदै एवं यजमानाः सोमं दास्यन्तीत्यर्थः । प्रयः सम्भासः स्तम्भाः। स्कभिताराः प्रतिबद्धाः । क्व । सामप्यार रपे सदसि पा। किमर्थम् । आरभे भारम्भगाय अषष्टम्भनाय । भागरतोराग- तयोर्या धान्तयोः रये सदसि वा अवष्टम्मनस्तम्मा मपि विचन्द्र पवेत्यर्थः । एतरशारवा त्रिः बहुधरवः नक्तम् रातो यापः यातमस्मत्समीपम् । त्रिः उ उकार एवार्थे । बहुकृत्व एव । अधिनी! दिवा ॥२॥ पेट प्रीणि मधुपायाणि सन्ति मधुवाहने भवतो: रथे । सोमस्य कान्ता सूर्याम् अनु तस्याः स्वयंबरे सर्वे एव देवास्तं रथं प्रत्यक्षेपण मजानन् । तस्मिन् तिस्रः स्थूणा. भवष्टम्भनार्थ स्थापिता । तो युवा राजायस्मान् निः आगच्छतम् अद्धि"घ ॥२॥ मुदल मधुवाहने मधुद्रव्याणां नानाविधखायादीनां बहनेन५ युक्त अश्विनोः सम्बन्धिनि रथे पवमा यजसमाना दाः चाविशेषाः नयः निसंख्याका." सन्ति । इत् इत्थं चकत्रयसहायप्रकारम् विश्व सर्वे देवाः सोमस्य चन्द्रस्य पैनाम् कमनीयां भार्याम् अनु उपलक्ष्य यायायाम् विदुः जानन्ति । पदा सोमस्य नया सह विवादः तदानीं नानाविधखापयुक्तं चकमयोपेतं प्रौद रथमारुह्य भाविनी गच्छत इति सर्वे देवा जानन्तीत्यर्थः। तस्य रथस्योपरि स्कम्भासः स्तम्भ- विशेषा. जयः त्रिसख्याकाः स्वमितासः स्थापिता । किमर्थम् । आरभे भारम्घुम् अवलम्बितम् । यदा रथस्त्वरया याति तदानी पतनभीविनिवृत्यर्थ हस्तावलम्बनभूताः स्तम्भा इस्पः । है अश्विना! पश्विनी! युवां सादृशेन स्पेन नतम् रात्री त्रिः यायः विषारं गमयः । तथा दिवा दिवसेऽपि नि यायः । राबावहानि च रपमारुझ पुन पुनः क्रीडय इत्यर्थः ॥ २॥ । समाने अहुन् निरवधगोहना त्रिी यज्ञं मधुना मिमिक्षतम् । निर्वावतीरिपो अश्विना युवं दोपा अस्मभ्यमुपसच पिन्वतम् ॥ ३ ॥ समाने । अर्हन् । त्रिः । अवद्यगोहना । निः । अद्य । यज्ञम् । मधुना । मिमिक्षतम् । त्रि.। वाजेऽवतीः । इप. । अश्विना । युयम् । ढोपाः । अस्मभ्यम् । उपसं. 1 । पिन्वतम् ॥ ३ ॥ 11. अत्र कु २. नास्ति भकु. ३. "रियाम् रवि. १. नास्ति रवि. १. नास्ति मूको, ७. "म्मयानाय कु. ८. नास्ति कु. ९ नास्ति विल कुरवि. 10. भवतः 11-11 तरसे सो विरविही, पिपासितयोः । आगच्छतोः सोम प्रति युवोरिच्छा सर्व एर यजमाना जानन्ति सोमामिलापता जानन्त, सुशभ्या सोमं दास्यत्तीत्यर्थ विम', रखें बजानन दि. १२ : वि. १५. रार" कुल रवि. १४. गम कुल रवि. १५. तु. सा. बेद. मूको, वादन, दि. १७. मास्ति मूको.

·भवस्य मारय मनुष्यस्य समीपं गच्छतमित्यर्थः । गरवा च मिः मुप्राथ्ये मुहमारलक्षित नियnिi'.११ पत्रगाने पिदोपदम् विदोपहा .सास्ति। ऋग्वेदै सभाष्ये [१, मई, १४, स्कन्द० अइन्। निः इत्यनयोः फारकक्रियाविशेषणयोः अवद्यमोहना ' इत्यनया मामन्त्रितस्यमा क्रियया । सम्बन्धः । पराझवद्रावस्तु न भवति, 'विश्शब्दस्य. भव्ययस्य प्रतिषेधात् ।। समाने भनित्यनयोः त्रि.शब्देन • व्यवधानात् 1 समाने मइन् एकस्मिोवाइनि निः बहत । भवद्यगोइनौ'! गर्दस्य तमसो गृहयिताएँ! स्वेन ज्योतिषा अपहन्तारादित्यर्थः । त्रिः भारवं भय अस्मदीयं यज्ञम् मधुना उदकेन मिमिक्षतम् सिन्चतम् । निः बहुकरवः, यलवती: इपः भग्नानि हे अश्विनी! युवम् युवाम् अस्मभ्यम् पिन्वतम् सिम्चत धारयतम् । यलकराण्यन्नान्यस्मभ्यं दत्तमित्यर्थः । मा च केवली । किं तर्हि 1 युप्मत्प्रसादेनैव दोषा" उपसः च रात्रयनोपसश्च अस्मभ्यं ददतु । उपःशब्देनात्र साहचर्यादहलक्ष्यते । सप्तम्य- कवचनस्य स्थाने उभयग्न प्रथमाबहुवचनम् । रात्री चाहनि च पिन्वतम् । सतत दमित्यर्थः ॥ ३॥ घेङ्कट० एकस्मिन् भनि तिः भागती है अवद्यानि विनाशयन्तौ । निः अद्य भस्माकम् "यशम् मधुना। सियतम् । तया रात्रीः उपसः चा बलयुक्तानि अमानि युगम् अस्मभ्यम् निः दुग्धम् ॥ ३ ॥ मुगल० अश्विना । हे भधिनी देयो! युवम् युवाम् उभो समाने अहन एकस्मिानुष्ठानदिने नि. मा. यगोहना निवारमनुष्टानगवानां दोषाणाम् संवरणकारिणौ मषतम् । अव अस्मिन्दिनं यज्ञम् यक्षगत - इविः मधुना मधुररसेना० निः मिमिक्षतम् निवारं सिनतम् । किन दोपाः उपसः च रात्री. दिवसाच रात्रिषु दिबसेषु च नैरन्तर्येण वाजवतीः बलकारिणीः इपः अगानि अस्मभ्यम् नि: त्रिवारम् पिन्वतम् सिञ्चतम् । प्रयच्छतमित्यर्थः ॥३॥ त्रितियोत विर व्रते जने त्रिः सुमाव्य वेधेय शिक्षवम् । त्रि न्यै वहतमश्विना युवं त्रिः पृक्षौ अस्मे अक्षरैव पिन्वतम् ॥ ४ ॥ त्रिः। वर्तिः । मातुम् । निः । अनुनते । जनें। त्रि. 1 सुप्रऽव्यै । धाऽईव । शिक्षतम् । त्रिः। नान्यम् । पइतम् । असिना । युवम् । त्रिः । पृक्षः । अस्मे इति । अक्षराऽइव । पिन्वतम् ॥ ४ ॥ स्कन्द० नि. पति: त्रिः बहुकृत्वा वर्तिः वर्तन्या प्रसिदेन मार्गण यातम् । श्व । तिः अनुत्रते जने मनुमतशब्दः आपश्चमत्कवचन. प्रसिदो लोके । बहुरत्वो भकतामापोर मादो जने । निरी प्रवर्पयति यो देवताः स सुनावी यष्टा तरी मुभाम्पे बहुवृत्तो यष्ट्रे । धेव शितम् । 1. महत् मान रवि. २.२.दायम. तारोपु. ५. माम् . .. मरिनारवन्दी शिम: । । ३. समाने कु, गाना रवि. ५,पी.. ८. नारित वि.ना दोन वि. ... मधुरसेन रि. १.कोमा मनमा.

·प्रथम मण्डलमें निधाशरदः निशध्दस्य बहुत्वमात्रप्रतिपत्ययाचात् पहुवचनस्सार्थे । इशरदः शस्त्युपमार्थस्य संप्रत्यर्पे प्रयोगः' (तु. या ७,३१) इति पदपूरणः । शिक्षतिदानकर्मा (त. निघ ३,२०)। बहुभकारं दसम् । 'किम् । सामर्थ्यात् धनम् । किञ्च तिः नान्यम् टुनदि समृदौ । बहुकृत्वः पुत्रादिसमृद्धिम् बहतम् प्रापयतम् । हे भश्विनौ! युवां पुत्रादिसमृद्धिमपि दत्तमित्यर्थः। किञ्च त्रिः, पृक्षः अननामस्वेदन पठितम् (त. निघ २,७) पदाः पृक्षो भरम्त वाम्' (५,७३,4) इत्यादिषु बहुवचनान्त- सामानाधिकरण्यदर्शनात् बहुवचनान्तं द्रष्टव्यम् । बटुकृत्वोऽसानि । अस्मे असभ्यम् अक्षरेष पिन्वतम् 'अन्तरम्' ( निघ १,१२) इत्युदकनाम । उदकानीव पिन्वतम् । मथा मेघः भन्यो या कश्चित प्रभूतान्युदकानि 'वद्यादेदं प्रभूतान्महानि पहुफरवोऽस्मभ्यं दत्तमित्यर्थः ॥ ४ ॥ पेट० त्रिः मार्ग गच्छतम् । त्रिः अनुकूलफर्मगि जने भागच्छतम् । तिः सुष्य परिरक्षणीये। तथा त्रेधा च दत्तम् । इव इति पूरणम् । तिः अम्मा' इपंजननं धनम् वहतम् । त्रिः भन्नम् भस्मासु उदकानीव पर्जन्यः पिन्वतम् ॥४॥ मुद्गल० हे अश्विना! अश्विनौ ! युवम् युवाम् निः वर्तिः यातम् अस्मदीयवर्तनसाधनं गृह निर्यातम् । निवारं प्राप्नुतम् । तथा अनुनते भस्मदनुकूलव्यापारयुक्त जने नि. यातं त्रिवार तदनुन- हाय गच्छतम् । निः सुप्राव्ये त्रिचार सुदुडु प्रकारेण भवदर्ग रमणीयै। प्रवर्तमानान् भस्मान् धेद त्रिभिरेव प्रकार: शिक्षतम्। पुन पुनरनुष्टानमुपदेष्टभ्यमित्यर्थः । तथा नान्यम् नन्दनीयं सन्तोपकर फहम् नि: वहतम् प्रापपतम् । अस्मे असासु पृक्षः मनम् निः पिन्वतम् विचारं प्रयच्छतम् । इष्टान्तः । अक्षरेव भक्षराण्युकानि तानि पर्जन्यो यथा प्रयच्छति तत् ॥ ४ ॥ - मिनों रयिं वहतमश्विना युवं निर्देवतांता निरुता धिर्यः । त्रिः सौभगत्वं विकृत श्रवासि नस्थिष्ठं वा सूरै दुहिता रहद्रथम् ॥ ५ ॥ त्रिः।नः। रयिम् । यहतम् । अश्विना । युवम् । त्रिः । देवताता । त्रिः । उत । अवतम् । धियः । निः । सौभगऽश्यम् । त्रिः। उत । श्रवौसिनः। त्रिऽस्थम् । वाम् । सूरै ।दुहिता । आ। रुहत् । रथम् ॥ स्कन्द तिः बहुश्रवः नः अस्मभ्यम् रयिम् धनम् वहतम् प्रापयतं दचं हे अश्विनौ! युयाम् । ३। निः देवताता यज्ञनामैतत् (तु निघ ३,१५) निरावृत्ते यागे पुनः पुनः पजयोऽसभ्यम्" इत्यर्थः । निः उत अवतम् धिय. उतशब्दोऽप्यथें । धिप इत्यमाच्च परो अष्टम्यः । धियोऽपि निरवतम् । कर्मा- प्यपि प्रज्ञा या मम्मदीया बहुकृत्वो रक्षतमित्यर्थः । किञ्च त्रिः सौभगत्वम् बहुकृत्वः सौभाग्य सुधनता का । किम् । साकाक्षरयात् योग्यत्वाच्च व्यपहिगस्यापि बहतमित्यस्या- नुषाः । यहा दत्तम् । निः उत भ्रवासि 'भवः' (निघ २,५) इत्पन्ननाम । कीर्तिपर्यायो बार मतान्यपि १.त्रिधाराम कु २. बहुभाशब्दरयायें न कु. ३-३. तथा कु, ५-४. नास्त्रि वि. गोय मा प्रवर्तयति या देवता त सुपावीर्यष्टा गरमै य? (१) वि. नास्ति मा. ५. "कम् अद्य वि. ६-६. नास्ति विभ... पिबतम् वि. ६. नास्ति वि. १ नास्ति कु.१०. गवृत्ते रवि भ. ११. 'स्मभ्यम् ऋदि म. १२. नास्ति भ कु.

·हिम्बनिभान हिम्पनि रिसराग्रतानि दिनों मलिना दिम्पनि माना मिचिनी दिवानिरि, प्रावई सभाष्य [श्र, अई,२४, कीति वा बहुश्रवो बइतम् । कस्मै । नः अस्मभ्यम् । ति निष्ठम् वाम् इत्यादि । अति हासमाचक्षते- 'सूर्यस्य दुहितरं देवा बरयामामुः-1 ते त्रु:-आजि धावाम, . यो नो क्षेप्यति तस्यय भावयति । तामश्विनी जिग्यत. 1 सा जिनाऽश्विनो रघमारोह', इति । तदेठन् रिट वाम् इत्यादिनाच्यते । त्रिवन्धुरैण विरता रथेन नि: चक्रेण सुता यातमा' (१,१८,१), 'क्व नी चरा विनः ( १,३४,९) इत्यादिषु दर्शनादश्विनाः विचको रथः । स किए च स्थितत्वाद' लोकप्रयस्यत्वात् , पिष्टः। तं विष्टम् युवयोः स्वभूतम् । सूरे दुट्टिा सूरशब्दः सूर्यपर्यायः । पटव) सप्तमी 1- उत्प्रभवत्वाच्च उपसो , दुहितृप्यपदेश. । सूर्यस्य दुहिता उपाः। आ रहन् भारूडबती रथम् । तत् कशीदान् वक्ष्यति-'आता त्यं दुहिता सूर्यस्य' (ऋ १,११६,१७) इति ॥५॥ वेट निः अस्मभ्यं धनम् दहनम् । निः. यई दत्तम् | अपि च कर्माणि रक्षतम् । नि 'सौभाग्यम् । निः उत अग्नानि । विभिश्चरैयस्तिष्टति युवयोः रथं सूर्ये स्वयंवरायं गत्रयो- स्तस्य दुहिता आ' सरोद ॥५॥ मुग़ल० हे अविना। अश्विनी! युवम् युवाम् नः अस्मान् रयिम् धनम् निः वहतम् निदार प्रापयतम् । देवताता देवताती देवयुकर कर्मणि निः त्रिवारम् मागप्तमिति शेपः । उन भनि च थियः -अस्मद्बुदीः निः विवारं रक्षतम् । सौभगवम् सौभाग्यम् त्रिः यहमिटि शेषः । उन अपि च श्राप्ति मनानि नः अस्मभ्यम् तिः बदम् । वाम् युवयोः सम्बन्धिनम् निटम् चक्रत्रयऽवस्थितम् रथम् मूरे सूर्यस्य दुहिता पुत्री आ रहृत् माल्दवती ॥ ५॥ त्रिों अश्विना दिव्यानि भेजा त्रिः पार्थिवानि त्रिरु दत्तमयः | ओमान शंयोर्मर्मकाय सून विधातु शर्म यहतं शुभस्पती ॥ ६ ॥ त्रिः । न । अम्बिना । दिव्यानि 1 मेपजा। त्रिः । पार्थिवानि। त्रिः। ऊ इति । दत्तम् । अतऽभ्यः । ओमानम् । गुमायोः। म काय । मृन। त्रिभातु । शर्म । यहतम् । शभः । पनी इति ॥६॥ स्कन्द० पनि घटस्व. ना मम्मन्यम् अस्दिना! भाविनी! दिव्यानि भेषमा दिव्यानि भेजानि म्याधि- निवृत्तिकराग्यांपघानि"। नि. पार्थिवानि वि. स प्रिय दत्तम् अद्यः अन्तरिक्षात् । 'आप' (निप १,३) इति पन्तरिझनाम । "होकथपेऽपि यानि मैपजानि शान्यस्मभ्यं बहुकृत्यो दामित्यर्थः । विभ ओमानम् मापसापालनसमर्थम् । शंयोः मनुष्य पटी। दयदे मुखकामाय मननय मामकीनाथ गर्न पुग्राय । विघात घीयन्त प्राणिनां देहेन्दिति भावः शरीरयतेहेतबोऽग्नरमाः । देवपित .. पारन .. २. *वार निरः रवि. ३. नास्ति रवि. १. 'भूना रवि. 1.म. 1. भादं न वदन दवितान्यानि व दि. मला उपाकि... मिति वि. १. पुढे दिला न माना १३-18. 'टोरमा पनि - 1 ५. दहन म ८. सूर्यस्य दुदिता-म ·सू१४,७] प्रथम मण्डलम् । मनुष्योपभोग्यैरनरसस्त्रिभिरप्युपेतम् । शर्म गृहनामैतत् (तु.निय ३,४ ) । गृहम् वहतम् प्रापयतं दत्तम् । शुभः पती! उदकस्य स्वामिनी! । अथवा शंयोरिति सुखेच्छोपादानादिप्यमाणस्य याचितन्य- रवात् शं च दत्तमित्यर्थः, न गृहम् । भोमानमित्यपि अवतेस्तृतिकर्मण.। अवनं पारनं था। नियास्वित्यपि त्रयाणां धातूनां समूहः । भवनपाउनयोरन्यवरत् देवपितृमनुष्योपभोग्यमनरस- प्रयतमूह सुखं च दत्तमित्यर्थः । अथवा त्रिधाविति शर्मण एव विशेषणम् , मायान्तरप्रति- निर्देशः । धातुशब्देन तु शीतोष्णदर्शकालाबय उत्पन्ते । त्रिपु कालेषु भवै निधातु शर्म । कालत्रयेऽपि सुखं निमित्यर्पः ॥६॥ येड्ट० पनि अस्मभ्यम् अश्विनौ! दिवि भवानि भेषजानि दत्तम् । नि. पार्थिवानि त्रि. च भान्तरिक्षाणि । शियो. बाईस्पत्यम्या यज्ञात. रक्षकं सुखं तत् त्रिगुणम् उदकपती! सूनध मदीयाय भावहतम् ॥६॥ मुद्गल हे अविना! भश्विनी! न. अस्मभ्यम् दिव्यानि धुलोकवतीनि भैपना भोपानि नि दत्तम् । "या पार्थिवानि पृथिव्यामुत्पन्नान्यौषधानि निः दत्तम् । अद्भप. उ अन्तरिक्षसकाशादपि औषधानि नि दत्तम् । शंयोः एतनामकस्य बृहस्पतिपुत्रस सम्बन्धिनम् ओमानम् सुखविशेष ममकाय सूनवे भदीयाय पुत्राय दत्तम् । हे शुभस्पती! शोभनवौषधजातस्य पालकौ ! युवाम् विधातु वातपित्तश्लप्मधातुयशमनविषयम् शर्म सुखम् वहतम् मापयतम् ॥ ६ ॥ इति प्रथमायके सृतीयाध्याय चतुर्थो वर्गः॥ त्रिनौ अश्विना यजता दिवेदिवे पर विधातु पृथिवीमशायतम् । तिम्रो नासत्या रथ्या परावर्त आत्मेव वातः स्वसंराणि गच्छतम् ॥ ७॥ त्रिः। न. । अखिना । यजता । दिवेऽदिये । परि । त्रिधातु । पृषिम् । अशायतम् । तिस । नासत्या । रथ्या । पराऽवत । आत्माऽइव । यातः । स्वसैराणि । गच्छतम् ॥ ७ ॥ स्कन्द 'वि. बडुकरव न. मसान् है अश्विनौ! बजता नेदमामन्त्रितम्, भननुदानत्वात्। प्रत्यक्षवश्वाय मन्त्र । अतः पचदम्दावच्याहत्यकवाक्यता मैया । यो यगता यष्टम्यो यागाही दिवेदिवे भदन्पहनि ती परि त्रिधातु पृथिवीम् विधात्विात प्रथिवीसामाना- धिकरण्यात् व्यत्यये नपुंसकता । पृथिवीशन्देनापि समन्तभूमण्डलवचनेनैकदेशोऽत्र रक्ष्यते । विभिरपि रसैरुपेतां निवासभूमिम् । परि अशायतम् "सभोतेरिदं पयन्तस्य छान्दस रूपम्।। १. "स्य पती कु, २. 'मिति म कु. ३. सम्पारन म. १. 'मोग्पान्यतररस कु. ६-१. नास्ति दि. 1 यानी कु. 1- नास्ति कु. 5-5 दत्तुं तद्विगु वि. मदीया च पवम् विपर, मदीयायावइत्तम् विभ'. ७-७, नास्ति मै. पिया मूको. ८-८. नास्ति रवि १. अनुदा' रवि. १., नास्ति रहि. 11-11. मनेने लम् अकु ·। ऋग्देदे सभाष्ये [भ १, ३, ५. पर्यशायत परिप्रापयतम् । दत्तमसम्यमित्ययः । अथवा न इति पष्ठी पृथिवीविशेषणार्या । पृथिवी च वेदिरभिप्रेता । महायतमित्यपि प्रकृत्यतिरस्यैवाभोते रूपम् । भस्माकं स्वभूतां वेदिलक्षणां पृथिवीं परि प्रशायतम् अनुवाथाम् । सर्वतो व्याप्नुतमित्यर्थः । अयवा मशायत. मिति शेते रूपम् । शेतिश्च स्थानार्थः । शुद्धोऽप्यापूर्वायें द्रष्टव्यः । सर्वत्र माविष्टतम् । क्षबष्टभ्य तिष्टतमित्यर्थः । विधाविति भातुशब्दो यद्यन्नरसवचनः ततः पूर्ववत् पृथिवी. विशेषणम् । निभी सैरुपेतां वैदिलक्षणां पृथिवीमिति' । म धातुशब्दः कालवचनः । वतः क्रियाविशेषणम् । त्रिषु पूर्वाह्नमध्यन्दिनापराह्नलक्षणेषु कालेषु भव' विधातु भशायवम् । सर्वासु पागवेलासु अशायतमित्यर्थः। किञ्च तितः मपि असदीया ऐष्टिकपाशुकसौमिकलक्षणा वैदीः । *हे नारात्या'! नासरयनामानी! । ययपि चाश्विनोन्यतरस्पदं नामधेयं तथापि साहचयां- दुभयोर्यपदेशः । श्या । स्थस्य बोढारी! 'यज्ञान प्रति प्रापयितारो ! रपे वा साधू!। परावतः दूरनामैतत् (तु. निघ ३,२६) । तारध्यायात्र ताळम्यम् । दूरस्थाः अपि । आत्मेन वातः आत्मशब्द- नात्र भारमसम्बन्धात् मन उच्यते । 'वात इत्यपि लुसैदशब्दम् उपमानमेव द्वितीयम् । मन च" बात इव च । यथा वायुमनसी शीघ्नं गच्छतः तद्वत् । स्पसराणि अइनामैतत् ( निष १,५)। ससम्यर्थं चाग्न प्रयमा। यजनीयेप्वहस्सु शीघ्रं गच्छतम् । अथवा आत्मेति वातस्यैय' विशेषणम् न पृथगुपमानम् । वातो हि सर्वस्यात्मा, सर्वशरीराणां पाचभौतिकत्वात् । यथा सर्वस्पारमा वात. शो गच्छति तदृष्टीनं गच्छतमिति । अनयोश्चायोः पूर्वेण निवासभूमिप्राप्तिराशास्यते, परेण यागकालेपुर येदिगमनमित्यस्यां तावत् कल्पनायामपौनस्क्त्यमेव । यदा तु पूर्वेण वैदिव्यातिरक्ता, तदा पौण दिगमनमुच्यते । गमनोत्तरकालं म्याप्तिः पूर्वेणेत्येयमपौनरक्रयम्" । वाश्यभेदाद्वा भर्धर्षयो- स्तुल्यार्थत्वेऽप्यपानरुक्त्यमेवेति ॥७॥ येङ्कट० मश्चिमी ! "जनीयो अद्भः निः शस्माद वैदिभूताम् पृथिवीम् बर्दिपा विधातुना परि अशायतम् परितः सारितवन्तौ । निधातु तिलो पैदी: नासत्यौ! रध्यौ! दूरात्" भागच्चतम् । व्यास इन बायुः महानि"। यथा वायुर्दिवसेषु संघरति ॥ ७ ॥ मुद्गल हे अश्विना! अश्विनी ! दिवेदिवे प्रतिदिनम् यजता यष्टप्यो युवाम् नः मम्मदीयाम पृथिवीम् देदिपा भूमिम् परि सर्वतः प्राप्य विधातु कक्ष्यावययुक्त भाम्तीर्ण दहिपि त्रिः निवारम् अशायनम् शयनं कुस्तम् । हे नासत्या! सत्यवन्ती! रथ्या रप्यो! रयस्वामिनी! - - 1.1. मम्माके खम्तां वेदिडक्षणां पृथिवीं पर्यशायनम् अनुवापाम् । सतो व्याप्नुनमित्यर्थः । अपना असायनमिति शेः रूपम् । ऐतिश्च म्पानार्थः । इदं ग्यनस्य पादर्स न् । पर्यशायन परिमाश्यतम् । दसमलभ्यनि- श्यर्थः . २२. नाति म कु. ३. अथवा म कु. १. मवर . ७.०, मन दिख र कु; मन ताव म. ८. गटनः कु. ". "काले रवि, १३. 'नश्चया . १३.१३. 'नीयातदस्त्रियरिमन् वेदिम पदिभूतां पायवी गरिमा कुलबलेषु प्रान मरनादिए मशातपने परिवारयन्त परिसस्तारितइनौ। तिनो देवी देटिशगगुरुमिकापन देवीः । नाम यो रथ्यौ रघरप दोदारी ) म वि. मास्ति वि. विस्तारिए रवि: नि: तार' 5. १४. मदन कु. १५, पति वि. ५. 'स्थः कु. ६.स. वातदोषि ९. वातस्य रवि. ...

·. - - सू३४, मैं ८] प्रथम मण्डलम् तिनः निसंख्याका ऐष्टिकपासुकसौमिकरूपाः बेदीः परावतः दूरदेशार घुलोकात् गच्छतम् । दृष्टान्तः । स्वसराणि शरीराणि आमेव वातः यया प्राणिनामात्मभूतः प्राणवायु.' तदीयानि शरीराणि गच्छति तद्वत् ॥ ७॥ त्रिरश्विना सिन्धुभिः सुप्ताभिसर्व आदापास्त्रेधा हविष्कृतम् । तितः पृथिवीपरि प्रा दिवो नाकै रक्षेथे द्युभिरक्तुभिर्हितम् ॥ ८ ॥ त्रिः। अश्विना । सिन्धुभिः । सप्तमातृऽभिः । अयः । आइहावाः । त्रेधा । हविः । कृतम् । तिनः । पृथिवीः । उपरि । प्रवा। दिवः । नाकम् । रक्षेथे इति । धुजभिः । अक्तुऽभिः। हितम् ।। स्कन्द निः पहुकृत्वः हे अश्विनी ! सिन्धुभिः सप्तमातृभिः स्पन्दनात् सिन्धवः सोमा उच्यन्ते । सप्त छन्दांसि मातृभूतानि भभिषयद्वारेण या निर्माणि येषां ते सप्तमातरः सोमा "एव । उभयत्र' इत्थंभूतलक्षणे नृतीया । छन्दोभिरभिपुतैः सोमैः सम्बद्धाः । श्रयः आहावाः कूपारे: सनिधी प्रभूतोदकं गवादीनां निपानमादाय इति प्रसिद्ध लोके । तत्स्थानीयाः प्रयः । किम् । सामयाद कृतशब्दः परमाच्छुतोऽनुपक्तव्यः । युष्मदर्थ कृता । केन सामादस्माभिः । कतमे पुनस्ते । पूतदाधवनीयद्रोणकलशाः । बहुकृत्वोऽस्माभिर्युष्मदर्भ सर्वे. छन्दोभिरभिपुतानां सोमानां पूर्णा साहायस्थानीयाः पूतदाधवनीपदोगका प्रयोऽप्युपकल्पिता इत्यर्थः । न च केवलाः । कि ताई। भन्यदपि पुरोडाशादि सवनविभागेन धा हवि. कुतम् । किंच तिनः पृथिवीः उपरि प्रवा दिवः पृथिवीपाब्दैनात्र साहचर्यात् सर्वे लोका उच्यन्ते । उपरीयसन दिय इत्यतेन सम्बध्यते । प्रवेति । प्रवातिर्गतिकर्मा (उ. निघ २,१४ ) । न वेदमामन्वितम्, भननुवात्तत्वात् । रमेधे इति" मध्यमपुरुषसंयोगात् । अयमप्य. प्रत्यक्ष कृतः । मतो यत्तदायध्यात्यकवाक्यता कल्पया । यो युबां श्रीनपि लोकानुपरि च पुलोकस्य प्रदा गम्तारौ तौ नाकं स्वर्ग वेन ब्यापारण रोये । म च केवलम् । किन्तर्हि । युभिः अक्तुभिः "युः' (निघ १,९) इत्पदन म । अक्तुः (निष १,०) इति गनिनाम । उभयत्र च सहयोगलक्षणा तृतीया । महोभिः रात्रिभिः सह । कीदृशाम् । हितम् उपकारक सर्वप्रजानाम् ॥८॥ घेङ्कट सप्तादित्यरश्मयो मातरो यासां मदीनां ताभिः अश्विनी ! त्रिः कृतम् । एतद्विशदमाह- प्रयः इति । कूपस्य "समीपं प्रिभूतोदकं निपानमाहा। अयः थाहावाः कृता." । एतदेव स्पाटमाह-वधा इति । द्रोणकलश माधवनीयः पूतभृत् (तु. ३,२,१,२) इति भय माहापास्नेषु श्रेधा सोमाः कृतः । एवं कृते तिस्रः वेदोः अभि सबनेन दिवः आगच्छतम् "युवाम् अहोरात्रै. निहितम्लादित्यम् रक्षे ॥ ८॥ 1. नास्ति पि. २-२. नास्ति बकु. ३. नास्ति म कु. ५. साकक्षबाव कु. १. नास्ति मूको. 9. "भूवनी कु. ८. विभागेन म कु. ९. प्रवामकु. .. अनुदा रवि. १. इत्यपि रवि, १२ १३. स्वथापारेण म कु. १३. रात्री कु. 118. समापद भूतोक मादीनामनिशानमादावारत्रय भादाका अस्माभिः च्यावा विमा 11 "निशान' रवि, "निशानमा कु. १५. अक्लन 1ि4-1५. युवानमहोगने लोकोपकारक तम् विम', ·ऋग्वेदे सभाष्ये [अ १,१३, मुद्गल है असिना! अश्विनी! सप्तमातृभिः सप्तसंख्याकाः गङ्गादिनद्यः मातरः उत्पादिका ये जलविशेषाणां ते सप्तमातरः । तैः सिन्धुभिः स्यन्दनस्वभावैः जलैसतीवरीनामभिः त्रिः सोमा- भिपवः का इति शेषः । आहावाः ययोजलयुक्तसोमसाधारभूताः भूपसदृशाः ऋय त्रिसंरयाका द्रोणकलशाधनीयपूतभृदाख्या निष्पना इति दोषः । तेषु निपु पाविशेषेषु नया त्रिभिः प्रकारैः सयनत्रयगतैः हविः कृतम् सोमाख्यं हविः सम्पादित दयं वर्तते इति दोष । तिन्नः पृथिवीः उपारे त्रिभ्यः पृथिव्यादिलोकेभ्य ऊर्ध्वम् प्रवा प्रबन्ती गच्छन्ती युवाम् वि. नाकम् धुलोकसम्बन्धिनम् आदित्यम् रक्षेथे । फोदशं नाकम् । युभिः अहोभिः अभिः राग्निभिश्च हितम् स्थापितम् । भनि सूर्य उदेति राबावन गच्छति- इत्येवमहोरायाभ्यो सूप व्यवस्थाप्यत इत्यर्थः ॥ ८॥ को त्री चक्रा त्रिवृतो रथस्यु को यो बन्धुरो ये सनीळाः । कुदा यो! वाजिनो रासभस्य येन यज्ञं नासत्योपयाथः ।। ९ ।। के । त्री ! चुका । त्रिऽवृतः । रथस्य । के। त्रयः । वन्धुरः । ये । सऽनौलाः । कुदा । योग । वाजिनः । रासंभस्य । येन । यज्ञम् । नासत्या । उपऽयायः ॥ ९ ॥ स्कन्द व श्री चा' त्रीणि चाणि निवृतः त्रिभिश्चक्रवर्तते गच्छन्तीति रित् । तस्य तितो युप्मदीयस्य रयस्य अवयवभूतानि । + चा प्रयः कधुरः सारयिस्याने पर उच्यते । ये सनीळाः समानस्थानाः एकस्मिमेव प्रदेशे स्थिताः। मानुपस्य शक्टरया ।' भिप्रदेशवर्तिन इत्यर्थः । कदा योगः रथे नियोजनम् । पाजिनः वेगवाः । रामास युष्मदीपम्प अश्वभ्य । कदा युप्मदीयोऽश्वो रथे नियोक्ष्यत इत्यर्थः । येन भवन यशम् । गासत्यो! उफ्यायः उपगच्या किमसग्निहितानि नागमनसाधनानि पेन नागण्य - मागमन विलम्यनादुपालम्भोऽयम् ॥ ९॥ घेवट० क्य नीणि पत्राणि विभिश्चमानस्य' युवयो. रथस्य । कर पा त्रयः “पिका पा पाटाः । प्रउगाकारस्य कोणेपु प्रय फिलकाः सपाटा भवन्ति । ये सनीदाः एकस्मिन् । पलमा. सल्पटिनाः । कदाच योग. रथे युवयोः दलवतः समन्य । येन रासभेन" भामरायौ? या उपगण्य.॥१॥ मुला रे नागया। मधिनी! प्रितः निसंख्यारिधिभितस्य भवदीयस्य रथम ईपार भागे गपुरपते । संयम् एका मधिः । पृटमागे पियुषते । तत्र कोणर्ष सम्मपते । 1 । । . पाप १. मास्ति मो. .. मानिनि. 1.1. मानिस १.y: मो. ३. मनुस्वरमपु. गायक .. मिमिय है. पुरपि . rink ( ने समारो EिATER सी. को माग .... मि. परिये दि. ११. सायनामेनन विम'. 11. Trirna. 11 ...

·-प्रथम मण्डल यस्य सम्बन्धीनिनी चला प्रीणि चाथिक कुन भितानि इत्यस्माभिनं दृश्यते । ये काविशेषाः सनीळा: नीलं गृहसह रथस्योपर्युपदेशनस्थानम्, बेन सह वर्तन्ते इति सनोना। ते काविशेषाः बन्धुरः नीरवन्धनाधारभूता श्यः अक्षण सहित वे ईथे। इत्येवं निसंख्याकाः छ पुरा स्थिता इति अस्माभिर्न झापते । पाजिनः बलवतः रासभस्य भवदीयाश्वस्थानी- पस्य गर्दभस्य योगः रथे योजनम् कदा कस्मिन् काले । निष्पसमिति • भस्माभिन पते । येन घश्ययनोटकाइयरासभयोजनसहितेन रथेन मज्ञम् अस्मदीय यागस्थानम् युवाम् उपयाय । प्राप्नुय । ताशस्य रयत्यति पूर्वान्वपः ॥९॥ आ नासत्या गच्छेतं हुयते हविर्मयः पिबतं मधुपेसिभिः । युवोहि पूर्व सबितोषसो स्थमृताय चित्रं पृतवन्तमिप्यति ।। १० ।। आ। नासत्या । गठनम् । हुयते । एनिः । मयः । पिबतम् । मधुऽपेभिः। आसऽभिः। युयो । हि । पूर्वम् । सबिता । उपसः । रथन् । ऋताय । चित्रम् । घृतऽवन्तम् । इप्यति ॥ १० ॥ स्किन्द० हे नासत्यो! आ गस्तम् युगम् । कि कारणम् । यम्मात् सोमलक्षणम् हविः हूयते। भागत्य चमयः मधुस्वादमिदं मधुस्वादस्य वाऽस्य एकदेश स्वांशलक्षणम् पिबतम् ।। मधुपेभिः आसभिः व्यत्ययेनेदं यहुवचनम् । मधुपाभ्यामास्याम्याम् । कस्मादागकारः । उच्यते । युवो हि हिन्दो पस्मादथे । यस्माद, युवयोः स्वभूतम् । पूर्वम् क्रियाविशेषणमेतत् । अन्याभ्यो देवताभ्यः 'प्रयमम् । सविता मनमाननामपेयमेतद् शाम्पूणिना पडियम् । सर्वस्य यज्ञस्य प्रसविता अभ्य- 'नुज्ञाता यजमानः । उपसः च समूतम् रथम् भूताय क गतौ । यहं प्रति गमनाय । वित्रम् विचित्रं पूजनीयं वा घृतवन्तम् उदकवन्ठम् इप्यति इच्छतेरयं प्यत्ययेन श्यन् । इति । यसात् । यजमान युष्मदीयम् औपसं च रथ 'पूर्वमिति तस्मादागष्टतमित्यर्थः । मघवा सविता प्रकाराद्वारेण सर्वस्प प्रसविता' सूर्य उच्यते। उपस इत्येतच्च ऋतायैरयतेन सम्बध्यते । इप्पतीत्यपि भूतकाले स्ट् व्यत्ययेन द्रष्टव्यः । पसात युवयोः स्वभूतं रथं पूर्वमतीते काले सविता सर्वस्व प्रसविता सूर्यः स्वदुहिनुरुषस. ऋताय गमनाय इप्यति इटवान् प्रार्थितवान् । तदेतत् -'भा या रयं दुहिता सूर्यस्म' (१,११६,१७) । इत्पन वक्ष्यति कक्षीदान् । यस्मात् सूर्यप्रभृतिभिः देवैरप्युषसो "गमनाय प्रार्थितरथौ स्थ." । तस्मात् महात्मकत्वादागच्छतमित्यर्थः । ॥ घेवट आ गच्छतम् नासत्यौ! । हूयते हविः। न सोमम् वितम्। सोमपे भास्यै । १"बहुबचने न" तात्पर्यमस्ति । यद्वा बहूनि भवन्ति देवशरीराणि । युवयोः हि रथम् चिनमो उदकवन्तम् । उपसः पूर्वम् भपररात्र एष" सविता दिवसकरणाय इच्छति प्रायति घेति ॥ 1-1. नास्ति वि नास्ति मूको. २. नास्ति कु. ३ वा तस्य रवि. १. गच्छ कु. ५. "भाः कु. ६.६. 'मागच्छन्तमिच्छन्तीत्यर्थः पदि, आगरतमिच्छतमि त्र. -७. प्रसुवन् कु, प्रकाशवाम् म. ८. सवि. १. प्रत्ययेन-भ रवि. १., दुहि कु. ११-11. वक्ष्यते रवि. १२-१२. गगन प्रार्जित कु. ३. पिव कु. १४.१४. चनेन कु. १५. अथवा कु. 14. उदत्तमुदस्वन्न वि' हपे, उदक शम् कुदिरवि. १७. व यज्ञरय प्रासविता यजमानस्य विचित्र यज्ञ भनिगमनाय विभ'. १८ ने चित्रम् मूको. १९, वाकु, चैति-स; नास्ति दि.

·। वधार्थः । हतं च । किम् 1 द्वषः पिन् देयान वा असाकम् । अथवा सेतिर्गतिकर्मा। दिव्येकादश स्य' (11.11९,११) इत्यादिमन्त्रप्रतिपादितः विसंरयाकैः एकादशात्मकवगंजयगढ़ देवेभिः देवैः मह मधुपेयम् सोमद्रव्यात्मकं मधुरद्रव्यपानम्। भभिलक्ष्य इह भस्मिन् देवयजनदेशमा भातम् मागएतम् । आयुः मस्मदीयमायुन्यम् प्रतारिटम् प्रबधंयवम् । पगि मस्मडीयानि पापानि निःमक्षतम् नि शेषेण शोधयतम् । दिप. द्वेषकर्तन सेषतम् प्रतिषेधतम्"सचाभुवा मिस्माभिः 11. 'पहिःकुरविवादि विएपं. १२.१२. मारिख वि. नि ऋग्वेदे सभाध्ये [4], १६, ६५. मुद्गल है नासत्या मश्विनी ! इव कर्मणि आ गच्छतम् । अत्रास्माभिः हविः हूयते । युवा व मधुमि मधुरद्रव्यपानयुक्तः। आराभिः भवदीयैरास्यैः मध्यः मधुरदम्याणि हवीपि पित्तम् । राजिना सूर्यः उपसः पूर्वम् उप कालारपुरा युवयोरश्विनोः सम्बन्धिनम्, रथम् ऋताय भस्मय झार्थम् इष्यति हि प्रेरयति खलु । कीदृशम् । चित्रम् पूर्वोक्तः चक्रप्रयादिभिः विचित्रम् नबन्तन साक्षाअनसाधनेन धृतेनोपेतम् ॥१०॥ आ नासत्या निभिरैकादशैरिह देवेभिर्यातं मधुर्यमश्विना । प्रायुस्तारिष्टं नी रपासि मूक्षत सेर्धत द्वेपो भव॑तं सचाभुवां ॥ ११ ॥ आ 1 नासत्या । त्रिऽभिः । एकादशैः । इह । देवेभिः । यातम् । मधुऽपेयम् । अश्विना ।। आयुः । तारिष्टम् । निः । पौसि । मृक्षतम् । सेर्धतम् । द्वेषः । भवतम् । संचाऽभुर्वा ॥ ११ ॥ स्कन्द० हे नासत्यौ! विभिः एकादशैः इह देवेभिः एकादश परिमाण येषां ते एकादशाः । प्रय स्विगत् । सहयोगलक्षणा चात्र तृतीया । इहेत्यतच्च मधुपेयामत्यनेन सम्बध्यते । प्रयशिता देवैः सह । इह यज्ञे यदेतत् मधुपेयम् मधुस्वाद च पानाईश सोमलक्षण हविः तत् प्रति आ यातम् । भागत्य च सोमपानोत्तरकालं है आश्विनौ! - आयुः तारिष्टम् प्रकर्षेण प्रसार भायुर्वर्धयराम् । निः रपति मृक्षतम् ‘रपो रिप्रमिति पापनामनी भवतः' (या ४,२१) । पापानि च निस क्षतम् । मृज् शुद्धौ । निःशोधयतम् । सर्वाग्यपनयतमित्यर्थः । सेपतम् सिधिरन' सामन्यांत सामर्थ्याचानान्टीतण्ययः । मुद्धोऽपि च सोपसर्गायों द्रष्टव्यः । यत्किञ्चिद् द्वेष्ट द्वेष्यं पर अस्माकं तत्सर्वमपगमयतमित्यर्थः । नित्यं च सचाभुवा भवतम् यज्ञेषु अस्माभिः सद भवतम् । सचा सइत्यर्थः । सहभुवी एकस्यानवर्तिनी नित्यम् अस्मदीयेपु० यज्ञेषु भागग्छतमित्यर्थः ॥११॥ पेङ्कट आ यातम् नासत्यौ! प्रयस्त्रिंशद्देदैः इह पातव्या सोमम् । आयु. व प्र वर्धपठम् । पापानि च विनाशयतम् । विष्टश्च निः सेघतम् भवतम् च सहभूतावस्मामि ॥1॥ मुद्गल हे नासत्या! असत्येन रहियो ! अश्विना। अश्विनी देवी! युवाम् त्रिभिः एकादशः "ये देश से सहावस्पिती मवतम् ॥५॥ .. 'वान'पि २. नास्ति . ३. पनर कु. 2. धम् भागवतम् म. ६. देष कुरवि. .. . ८८. निव व यो र, किंत्र यज्ञे म कु, ..अपाम. मधु खान पान मन की प्रतिम. पानी निलम् स रवि. 1. म नित मिशन यो माद ९.सबाग सवार .- ·. । प्रथम मण्डलम् २६७ आ नौ अश्विना त्रिता रथेनााच रयिं वहतं सुवीरम् । शृण्वन्ता वामसे जोहवीमि वृधे च नो भयतं वार्जसातौ ॥ १२ ॥ आ। नः | अश्विना । त्रिवृतो ! स्यैन ! अर्वाञ्चम् । यिम् । बहुतम् । सुऽवीरम् । शृण्वन्ता । वाम् । असे । जोहवीमि । बुधे । च । नः । भवतम् । वार्जऽसातौ ॥ १२ ॥ स्फन्द० नः इति तादध्ये चतुर्थी । अस्माकमर्धाय हे अधिनी! त्रिवृता रथेन भात्मीयेन भर्वानम् भस्मदमिमुखम् रयिम् धनम् आ वहतम् प्रापयतम् सुवीरम् शोभनीरैरुपेतम् । शृण्वन्ता वाम् नित्यमस्मदश्यमाहान गण्वन्ती यां युवाम् । अवसे तर्पणाय वा पालनाय वा जोहवीमि पुनः- पुनरावयामि । घृधे वर्धनाय च नः भस्माकम् भवतम् वाजसातौ संग्रामनामैतत् (तु. निए १,१५) समामे । नित्यं च मस्मान् संभामेषु जयलक्षणया वृक्ष्या वर्धयतमित्यर्थः ॥ १२ ॥ वेङ्कट० fआ यहतम् अश्विनी! निता रथेन भस्मभ्यम् इतोमुखम् मुचौरम् रयिम् । शृण्वन्तौ याम् मही रक्षणार्थ भूशमाद्यामि । वृद्धयर्थम् च भस्माकम् गवतम् युः ॥ १२ ॥ मुगल० हे अश्विना| अश्विनी। पिता रमेन मननिहतगतित्वात् त्रिषु लोकेषु वर्तमानेन रथेन सब नः अस्माकम् अर्वाञ्चम् मभिमुखम् सुवोरम् शोभनैः वीरैः पुन्नभृत्यादिभिरुपेतम् रयिम् धनम् आ वहतम् मानीय प्रापयतम् । भूण्यन्ता अम्मदीयां स्तुति शृण्वन्तो वाम् युयाम् अपसे भसद्रक्षपार्थम् जोहामि ह्वयामि । नः भस्माकम् वाजसातौ सइमामे युधे वर्धनाय च भवतम्॥१२॥ इति प्रथमाटके तृतीयाध्याये पञ्चमो वः । - । । हयाम्युनिं प्रथम स्वस्तये ह्रयामि मित्रावरुणावहावसे | हयामि रात्री जर्गतो निवेशनी ह्वयामि देवं सबितारमृतये ॥ ॥ हामि । अमिम ! प्रथमम् । स्वस्तये । हामि । मित्रावरणौ । इह | अबसे । हयामि । रात्रीम् । जगतः । निचेशनीम् । हामि । देवम् । सवितारम् । ऊतये ॥ १ ॥ स्कन्द 'हयामीत्यग्नये पादो मैनावरुण उत्तरः । तृतीयो रात्रिसेस्तावः सूफ सावित्रगुच्यते' (तु. बुदे ३,१०५)। द्वयामि इत्याद्यः पाद आग्नेयः । ततः परो द्वितीयो मैत्रावरुणः । तृतीयो रात्रैः संस्तावः । रात्रिदेवत्य इत्यर्थः । शिधमन्यत् सूक्तं सावितम् । द्वयामि अमिम् । कीदृशम् । प्रथमम् मुख्यम् । क्रियाविशेषणं वा प्रथमशब्दः । अन्याभ्यो देवताभ्यः प्रथमम् अग्ने । स्वस्तये अवि- 1-1 भदिनी "ता १. नास्ति अ कु. २. नास्ति मुको. ३-३. मास्ति' लपं. स्पेन अस्मदभिमुख सुवारं रायिं बहतम् मृण्वन्तौ दि. ४. नास्ति रदि.

·२६८ ऋग्वेदै सभाष्ये १, अ ३, ५६ नाशाय भात्मनः । हयामि मित्रावरुणौ इह अबसे पारनाय । हृयामि रानिम् जगत कृत्स्नस्य निवेशनीम् स्वापकरीम् । हुयामि देवम् सवितारम् ऊतये पारनाय ॥ १ ॥ वेङ्कट० हृयामि अमिम् मुख्यम् अविनाशाय । हयामि मित्रावरुणो इह रक्षणाय । स्यामि रात्रिम् नहमस्य निर्देशयितीम् । ह्यामि देवम् सवितारम् रक्षणाय || In मुगल. "द्वयाम्यग्निम्' इत्येकाच्याचं पञ्चम सूक्तम् । हिरण्यस्तूप मपि । माया नवमी श्व ब्रगती छन्दस्के । शिष्टा त्रिष्टुभ । भाद्याऽग्निमिन्नावरुणरात्रिसवितृदेवताका । शिष्टा, सवितृदेवताका । स्वस्तये भस्माकमविनाशाय प्रथमम् आदौ अग्निम् हयामि । इह मस्मिन् कर्मणि भदसे मस्मद्रक्षणाय मित्रावरुणौ हयामि । जगत जगमस्य प्राणिजातस्य निवेशनीम् उपवेशनहेतुभूताम्' रातीम् रात्रिदेववाम् इयामि । जसमाः सर्वे प्राणिनो दिवस स्वस्तण्यापारान् कृत्वा स्वस्थ गृहे राबायुपविशन्तीति प्रसिद्धम् । ऊतये भस्मद्रक्षणार्थम् सवितारम् देवम् हयामि ॥ ३ ॥ आ कृष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशपन्नमृतं मत्यै च । हिरण्ययन सविता रथेना देगो याति भुवनानि पश्यन् ॥ २ ॥ आ। कृष्णेन । रजमा । वर्तमान । निशयन् । अमृतम् । म यम् । च । हिरण्ययन । सरिता । रयैन । आ । देव । याति । भुनानि । पश्यन् ॥ २ ॥ स्पन्द० रजोऽत्र तमो रानियां उच्यते। तृतीयानिर्देशाच्च योग्यक्रियान्याहार । कृष्णेन रजसा तमसा रान्मा वा न्याहे जगति । आ वर्तमान 'पर्वते' (निप २,१४) इति गतिकर्मा । 'रक्षणहेत्वो कियाया' (पा ३,२,१२६ ) इत्येवमय हती दानच । आगमेन भात्मीयेन हेतुना निवेशयन् शुद्धोऽप्यय निविशि अभिपूर्वार्थ' दृष्टव्य । स्यग्यापारेषु अभिनिवेशयन् । यत्नेन व्यापारयमित्यर्थ । किम् । अमृतम् मरणवर्जित देवादिम् । मर्यम् मनुप्पादिम् च । उदिते हि सवितरि सर्व स्वग्यापार प्रवर्तते । मत एवमुच्यते -- मा वर्तमान निवेशयन् अमृतं मरयं चेति । किं करोति । उच्यते । हिरण्ययेन सरिता रथेन देव आ याति भुवनानि कृताकृतप्रत्यवेक्षणार्थम् पश्यन् । भयवा निरंशय निति निवेश स्वाप एनाभिप्रेतः । कृष्णेन रजसा इत्याच निदेशपति पितेन सम्बध्यते। सप्तम्यर्षे चार मृतीया । भा वर्तमानो निवेशणनिति हेतु(तुमझाव । एवं योजना - कृष्णाया रात्री निवेशयन् स्थापयन् अमृत मत्यं च शावर्तमान " । कदा ! सामग्यांदहनि । हिरण्ययेन सविता रथेन मा देयो याति । व भायाति । सामर्यात् रात्रौ । गमावावर्तमान ॥ निवेशयामृत मस्य र उदयगिरि प्रत्यायाति । उत्तररस्थानि भूताति" पश्यन् । महानि रमावर्तमान पृथिवीं प्रत्यायाति तत्रस्यानि भूतानि पश्पमिति" ॥२॥ . १. मास्तिक ..रावी . ३ 'पित्री स्वारकरीन दिन ५ नमूना कि, वेदना देवता में'. ६ वरप म्या में . बायों कु ...... पविति तुमको सदु " *मानव मुडो १५ मारित मा १५ परसन् ५५ नास्ति. .. 1. मास्ति मे ·प्रथम मण्डलम् • सू १५, ३] वेङ्कट० कृष्णवर्णेन 'एजसा गुलोकेन आ वर्तमानः निवेशयन 'देवान् मयान् च हिरण्मयेन सविता रथेन देवः आ याति सोगि भुवनानि पश्यन् ॥ २ ॥ मुगल० सनिता सूर्यः. कृष्णेन रजमा कृष्णवर्णन लोकेन । अन्तरिक्षलोको हि सूर्यागमनात् पुरा' कृष्णवर्णों भवति । तैनान्तरिक्षमार्गेण आ वर्तमानः पुन.पुनरागरण अमृतम् देवम् मय॑म् मनुष्यम् च निवेशयन् स्वस्वस्थाने स्थापयन् । यथोक्तगुणोपेतः सविता देवः भुवनानि सर्वान् ‘लोकान् पश्यन् भवेक्षमाणः। प्रकाशयमित्यर्थः। हिरण्ययेन 'सुवर्णनिमितेन रथेन आ याति मसत्समी- पमागच्छति ॥२॥ । याति देवः यता यात्युद्वता याति शुभ्राम्यां यजतो हरिभ्याम्। आ देवो यांति सविता परावतोऽप विश्र्धा दुरिता वार्धमानः ॥ ३ ॥ याति । देवः । ऽवता । याति । उत्ऽवता । याति । शुभ्राम्याम् । यजतः । हरिऽभ्याम् । आ । देवः । याति । सविता । पराऽवतः । अप । विश्वा । दुःऽडता । वार्धमानः ॥ ३ ॥ स्कन्द० “याति देवः प्रवता 'उपसर्गाच्छन्दसि धात्व' (पा ५,१,११८) इत्येवमयं बतिप्रत्ययः । शीमयापिना । केन । सामर्थ्यात् रथेन । याति उदवा ऊर्ध्वगामिना । केन। सामर्थ्या रथेनैव याति शुभ्राभ्याम् शोभनाभ्याम् । यजतः यष्टयो यागार्हः । हरिभ्याम् अश्वाम्याम् । यत्र यथा गन्तव्यं शीघ्र 'वोद वा रथेन वा५ अश्वैर्वा वन्न तथा गच्छतीत्ययः। किं च आ देवः याति सविता परावतः दूरादुदयगिरेः । थप विदवा "दुरिता दुरितानि । अत्र तमोलक्षणानि । बाधमानः अपनयन् । अथवाऽपुग्यान्येय दुरितानि, तान्यपि सविता बाधते । रश्मिसंस्पर्शस्य शुचित्वकर- स्वादहनि५ च पापनिवृत्यर्थ प्रायश्चित्तानुष्ठानात् ॥ ३ ॥ घेङ्कट० "याति देवः" प्रवणेन भागेंग प्रातः । याति अनन्तरम् उसतेन" । याति शोभनाभ्याम् अश्वाभ्याम् यष्टव्यः । आ याति "देवः सविता दूरान् अप बाधमानः विश्वानि दुरितानि ॥ ३ ॥ मुद्गल देवः दीप्यमानः सविता प्रवता प्रघणयता मार्गेण याति गच्छति । तथा उद्धता उत्कृष्टेन उध्वदेशयुक्तेन मार्गेण याति । उदयानन्तरम् भामध्याहम् ऊों मार्गः। तत उपरि भासायं प्रचणो मार्ग इति विवेकः । तथा यजतः यष्टव्यः स देवः शुभ्राभ्याम् श्वेताम्याम् इरिभ्याम् भवाभ्याम् याति देवयजनदेशे गच्छति । सविता देवः विश्वा दुरिता सर्वाणि पापानि अप माधमानः विनाशयन् परावतः दूरदशाव घुलोकात् आ याति पागदेशे भागच्छति ॥ ३ ॥ । 1.1. 'बसा तमसारया व्याप्त जगति आपमानः (१) द्युलोकैनापमानः वि. नास्ति सकु रवि. .२.२. 'वांश्च (वान् कु वि) मनुष्यांश्च विकु. ३-३. आगच्छति दि. ४. भूतानि विव'. ५. नास्ति वि में ६६. 'मानः पुनर्माणाग मुको. ७-७. तरथेन मूको. ८.८. माखि रवि. ९-९, नास्ति क रवि १०. रथेन रवि 11. नास्ति कु. १२. यदा १. १३. मास्ति रवि. 11-11. दुरिता नाधमानः सागि दुरितानि सविता बापते भकु. १५. शुचिकरवा कु. १६. "ठानम् म कु. १५. नास्ति रुपं वि... उन्नतः रवि. १९-१९, नास्ति भ'दि. २०. तदा दि.

·ऋग्देदे सभाध्ये [अ १,१३,१५ . अभीत कृर्शनर्विश्वरूपं हिरण्यशम्यं यजतो वृहन्तम् । आस्थाद्रथ सविता चित्रभानुः कृष्णा रजांसि तर्विपीं दधानः ॥ ४ ॥ अभिऽवृतम् । कृर्शने । विश्वऽरूपम् । हिरण्यऽशम्यम् । यज॑त । बृहन्तम् । आ । अस्थात् । रथम् । सविता । चित्रभानु । कृष्णा । रजासि । तविपीग् । दान ॥ ४ ॥ स्कन्द अभिवृत्तम् शनै हिरण्यनामैतत् (तु निघ १,२)। हिरण्य । सुवर्णसचितमित्यर्थ । विश्वरूपम् 'विश्वम्' (निष ३,१) इति बहुनाम : सर्वपर्यायो वा' । बहुरूप सर्वरूप दा। हिरण्यशम्यम् बोदुरवस्य अनड्डहो वाऽनपगमार्थ या निधीयवे सा पम्येति प्रसिद्धा । सा हिरण्मयो यस्य तु हिरण्यशम्यम् । यात' यागाई ।। वृन्तम् आ अस्थात् आतिष्ठति भास्थितवान् या रथम् सविता 'चिनभानु चित्रदीप्ति पिचित्रदीप्तिर्दा पूजनीयदीतियां । कृष्णा कृष्णानि रतासि तमासि। विपीम् बहनामैवत् (तु निघ २,९) तृतीया) चात्र द्वितीया। स्वेन 'तेजसा बलेनदधान धारयन् । निरन्धरित्यर्थ ॥४॥ वेङ्कट० परिवृत "हिरण्य मानारूप हिरण्मयशम्य' यष्टन्यो महान्तम् रथम् भास्थित सविता 'चित्रदीप्ति कृष्णानि सेजासि घर च दधान ॥ ४॥ मुल सविता रयम् आ अस्थात् आस्थितवान् । आरूढमानित्यर्थ । कीदृशम् । अमौरतम् अभितो वर्तमानम् । तया कुदानै विश्वरूपम् सुवर्णेन नानारूपम् । क्वचित् सुवर्णनिर्मिगनपक्ति चिन्मनुष्यपत्ति इत्येव बहुरूपत्वम् । हिरण्यशम्यम् अश्वाना स्कन्धेषु रथयोजनवेराया नियन्त प्रक्षेप्यमाणा शव शम्या । ता सुवर्णमच्यो रथे वर्तन्ते । बृहन्तम् प्रौदम् । कीदृश सविता । मजत ' यष्टप्य चित्रभान विविधरश्मियुक्त कृष्णा रासि अन्धकारयुक्ततया कृष्णवर्णान् होकार अहिदय तमोनिवारणार्थम् तविषोम् बर स्वकीयम् प्रकाशस्पम् दधान ॥ ४ ॥ नि जनाञ्च्यागाः शितिपादौ अस्यत्र हिरण्यप्रउगं यहन्तः । शद्विशः सचितुर्दैव्यस्योपस्ये विश्वा भुनानि तस्थुः ॥ ५ ॥ पि । जनान् । स्याना । शितिपाद । अरयन् । रथम् । हिरण्यऽप्रउगम् । हन्त । शत् । विश । सवितु । दैन्यस्य । उपऽस्य । विश्वा । मुनानि । तस्य ॥ ५ ॥ स्पन्द० नान मनुष्यात यावा यावण शितिपाद असा वि अत्यन् विविधं प्रकाशयन्ति सरि त्यभूतम् रथम् हिरण्यप्रगम् पन रयो "नियध्यते स प्रदेश "प्रडगम्" इत्युच्यते । स हिण्मयो यस्य र हिरण्यप्रउगम् । यहत 1 किंघ अन्तत् पहुगामतत् ( निघ ३,१) । नित्यपर्यायो का। , मास्ति मूको १ यागाहम् मूको १तवनम .. हिरण नाना कुरियन नानाकी (नात वि) निष्प शग्दम् । बोअरमानो बाइनम(का राष्ट) गमापा माघीपो साइम्पति प्रा कि 4-4 वि पानि तामि नमामि इन भाग्य निरनिग्यप वि. 1.1. 'निक । २ बजे कु ५ माणिक भ ९ माहिती ·प्रथम मण्डलम् ६२५, ६] २७१ पहुशो' नित्यं वा। विशः मनुष्याः सवितुः दैव्यस्य देव एवं देव्यः । अथवा देवेषु दिवि वा भवो देव्यः' । तस्य दैन्यस्य उपरथे उपस्थाने । पिता भुवनानि सर्वाणि च भूतानि । तस्थुः स्थितानि महबो मनुध्याः सर्वाणि च भूतजातानि सवितारमुपतिष्टात इत्यर्थः ॥ ५ ॥ घेङ्कट० वि अश्यन् जनान् श्यामवर्णाः श्वेतपादाः हिरण्मयप्रउगम् रथम् बहन्तः 'अश्याः । सदा सापितः दिवि भवस्य उपस्थे विशो व्याशा दिशः तिष्ठन्ति, सर्वाणि च भुवनानि ॥५॥ मुद्गल० श्यावाः एतनामकाः सूर्यस्याश्वाः । ते च शितिपादः शितयः श्वेतवर्णाः पादः येषां ते शितिपादः हिरण्यप्रउगम् रथस्य मुखम् ईपयोरनं युगबन्धनस्यानं प्रउगम इत्युच्यते । तच्चत्र सुवर्ण- मयम् । तद्युक्तम् रपम् वहन्तः। जनान् प्राणिनः वि अश्यन् । विशेषेण प्रकाशितवन्त इत्यर्थः । शश्वत् सर्वदा विशः प्रजाः दैव्यस्य इतरदेवसम्बन्धिनः सवितुः प्रेरकस्य सूर्यस्य उपस्थे समीप- स्थाने तस्थुः स्थितवत्यः । न केवलं प्रजाः । किन्तहि । विश्वा भुवनानि सर्वे च लोकाः प्रकाशाय सूर्यसमीपे तस्थुः॥५॥ तिम्रो यायः सवितुर्दा उपस्याँ एको यमस्य भुवने विरापाट् । आणि न रथ्यममृताऽधि तस्थुरिह ब्रवीतु य उ तच्चिकैतत् ॥ ६ ॥ तिस्रः । यार्थः । सवितुः । द्वौ । उपऽस्या । एका । यमस्य । भुवने। विरापाट् । आणिम् । न । रम्यम् । अमृता । अधि । तरयः । इह । वीतु । यः । ॐ इति । तत् । चिकैतत् ॥६॥ स्कन्द० तिम्रो याव" शब्दोऽत्र दिवोऽवयवेषु देवस्थानेषु वर्तते। श्रीणि दिवोऽवयवभूतानि स्थानानि सवितुः । अथवा इत५ एव दर्शनात् दिया यहुत्वं प्रतिपत्तध्यम् । तिखो दियः सवितुः स्वभूता. । तासाम् द्वौर द्वे उपत्ये समीपे सवितुः । एका तु" यमस्य भुवने लोके विरापाट् विरापाडिति विपूर्णस्य राजतप्त्यर्थस्येदं रूपम् । विविध दीसा । शुसाहचर्यात् • प्रयो लोका भन तिस्रो दिव उच्यन्ते । तासां वे समीपे धौरन्तरिक्षं च । एका तु पृथिवी यमस्य भुवने । अनिरन्न यम उच्यते । 'यमो ह जातो यमो अनित्वम्' (१,६६,४) इति यथा' । तस्य स्वभूते पार्थिवे लोके । विरापाट् विविध स्ववीप्त्या दीक्षा । किन्च आणिम् न रथ्यम् चक्रस्य लक्षाहिर्गमननिरोधार्य कील माणिज्यते । स्यै भवो रथ्यः। यथा रध्यमाण सर्वाणि स्थानान्याश्रितानि, एवं सवितारम् अमृता 'भगृतम्' (निघ १,१२) इत्युदकनाम । रम्याहृतान्युदकानि । मधवा अमृतशब्दो देवयचन.। प्रथमाबहुवचनस्यायमाकारः । अमृता देवाः । अधि तस्थुः अधिष्ठितदन्तः । मानिता इत्यर्थः । इह लोके "सभापां पा सः" प्रवीतु यः उ उकारः पदपूरणः । यः सन्५ विकेतन्॥६॥ अथवा 1. वहषो कु.; रहुनौ रवि. २-३. नास्ति म कु. ३. स्थिता. रवि. १. श्यातवाः विम रवि. ५. श्वेतपदा विम'. ७. स्थ उमस्थानि बिमा ८. विशनमा दिशि विनास्ति कु. ९. नास्ति कुस' वि. १०. 'नानि भूतानि वि' म. १२. उप सभी मूको. १३. सहि किम् मैं. १५-18, मास्ति कु. १५ खतः क कु. १६. च म कु. १७. नास्ति रवि. १८. पाट् अथवा कु. १९. दौसाः रवि. २.. साइ रवि. २१. च्यन्ते अ कु. २२. अमृताश रवि. २३. नास्ति भरवि. २१. इतर मूको. २५. नास्ति मूको २६. पिकत दत् म.

·२७२ कम्वेदे सभाध्ये [#१, अ ३, वेङ्कट० तिस द्याद सन्ति । तत्र द्वे सविन उपस्यै बिरसने भदत । । भय अपरा यमस्य भन्ने भुवने निरागते. वैद्युतस्य 1 चानिर्गमननिरोधार्थम् आणिम् रथाक्षान्ते निहितम् स्याहानि हद अमृतानि कञ्चन अधितिष्ठन्ति । य तत् जानाति, स इह तत् ब्रवीतुगर । अग्निना सवित्रा चोभयत स्थिताभ्यामाणिभ्यामिव तिस्रो द्यावो धिय तेऽविनष्टा' इति । यद्वा सर्वेषाममरणानि सवितरि तिष्टन्तीति । तत् सविता वोऽमृत यमासुवत्' (ऋ१,११०३) इति मन्त्र ॥६॥ मुगल द्याव स्वर्गापरक्षिता प्रकाशमाना रोका निब निसायाका सन्ति । तत्र द्वौ रोग सवित सूर्यस्य उपस्था उपस्थाने वर्तते । धुलोकभूरोकयो सूर्पण प्रकाशितत्वात् । एका मध्यमा भूमि अन्तरिक्षलोक यमस्य भुवने पितृपतेहै विराषाट् पिरान् गन्तन प्रता पुरुषा अन्तरिक्षमार्गण यमरोके गच्छन्तीत्यर्थ । अमृता अमृतानि चन्दननादीनि ज्योतीपि अधि तस्थु सवितारमधिगम्य स्थितानि । दृष्टान्त । रप्यम् आणिम् न रथाइदि रसहिदे प्रक्षिप्त कोलविशप आणिरित्युच्यते । रथसम्बन्धिनमाणिमधिगम्य यथा रथस्थिति तहत् । य तु मानव तत् सवितृरूपम् चिक्तत् जानाति स मानन वयीतु । फेनापि वस्तुमास्य सवितुर्महिमेत्यर्थ ॥ ६ ॥ सहते। इद अस्मिान् विषय इति प्रथमाएक तृतीयाध्याये पटो वर्ग ॥ . नि सुपर्णो अन्तरिक्षाण्यख्यद् गभीरपा असुरः सुनीथः । के दानी सूर्यः कचिकेत कतमा द्यां श्मिरस्या तैतान ॥ ७ ॥ वि । सुऽपर्ण । अन्तरिक्षाणि । अरयत् । गभीरऽपा । असुर । सुऽनीय । के । दानीम् । मूर्य । | चिकेन । बतमाम् । घाम् । रश्मि 1 अस्प । आ । ततान ॥ ७ ॥ स्पन्द० सुपर्ण 'मुपतन सुगमन सविता। अधया सुपर्ण इति रश्मिनाम ( निघ १,५) । सामाता श्रातींतमत्वयं । सुपर्णवान् रहिमवान् । अन्तरिक्षाणि अन्तरिक्षापयवा भत्रातरिक्षशाइनोप्यन्ते । बाहुन्यय पाऽन्तरिक्षाणि । अन्तरिक्षसाहचर्या या प्रयोऽपि लोका अन्तरिक्षाप्युष्यन्ते । तानि । भयन् विविध प्रकाशितगान् । गभीरवेश गमीर दुरदगाइन् । वा (निष २१) इति कर्मनाम ! गभीरकमा । अगुर प्रजावान् । गुनाथ प्रशस्पनामैरान् (निप ३ ) । प्रशस्प । कप इदानम् । भनयोरर्धर्षयोकवायताप्रमिदप पाटदायध्याहतायो । इदानीमिति ए रायभिप्रायमेछन् । यो दियो अन्तरिक्षाणि पश्यन् स मा दाना गया एवं सतां गन्ता सविता । " - SAIN 11 मारित कि 1 महर वाले पनि नीरा रवि २१ मारिन म TER समय मानि' ५ 'म•ि IN | मर' कि * नाल में • रिमा । मानिक ·प्रथम मण्डलम् २३ । चिकेत जानाति । यो सानाति स आधामित्यर्थः । तमाम् याम् दिवोऽवयवं धुलोकमेव वा । लोकमानपचनो वा' घुशब्दः । कतम लोकम् । रश्मिः अस्य स्वभूतः'। आ सतान तनोति । तनोतिरत्र सामान् प्रकाशनार्यः । प्रकाशयति । अथवा । ग्रामिति द्वितीयानिर्देशात् कर्मप्रवचनीयप्रतिशब्दाध्याहार । कतमां द्या प्रति रश्मिरस्याततान भात्मानं विस्तारयति ॥ ७॥ वेटः वि अख्यत् शोमनपवनः अन्तरिक्षाणि श्रीणि गम्भौरवेगः पादः प्रशस्यः । सः इदानीम् सविता सुवीयः क्व भवति रात्रौ। कः चैनम् जानाति । कतमाम् च द्याम् अस्य रदिगः आ ततान इति रात्री पृरकृति ॥७॥ मुगल सुपर्णः शोभानपतनः सूर्यरश्मिः अन्तरिक्षाणि अन्तरिक्षोपलक्षितानि लोकत्रयस्थानानि वि अख्यत् विशेषेण ख्यापितवान् प्रकाशितदान् । कोशो रदिमः । गौरवपाः गभीरकम्पनः । रश्मः प्रकम्पनं चलनं केनापि द्रष्टुमशक्यमित्यर्थः । असुरः सर्वेषां प्राणदः । सुनीयः सुनयनः शोमन- प्रापणः । मागंप्रकाशनेनाभीष्टदेश प्रापयतीत्यर्थः । तादृशरश्मियुक्तः सूर्यः इदानीम् रात्रौ बर" कुर्व वर्तते । बदहस्यम् कः चिकन को ज्ञानाति । न कोऽपीत्यर्थः । अस्य सूर्यस्य रमिः कतमाम् द्याम् आ ततान के द्युलोकं रात्री व्याप्तवान् । एतदपि को जानाति ॥ ७ ॥ अष्टौ व्यख्यत् ककुभः पृथिव्यास्त्री धन्य योजना सप्त सिन्धून् । हिरण्याक्षः सविता देव आगाद् दधद्रनां दाशुपे वार्याणि ॥ ८॥ अष्टौ । वि । अख्यत् । ककुर्मः । पृथिज्याः । नौ । धन्वं । योज॑ना । सप्त । सिन्धून् । हिरण्यऽअक्षः । सविता । देवः । आ । आगात् । दर्धत् । रहा । दाशुपे । वार्याणि ॥८॥ स्कन्द० भष्टौ चतस्रो दिश अतसोऽवान्तरदिशः ता एता अटो' वि अस्यत्, ककुमः दिइनामैवत् (३. निघ १,६) । दिशः पृथिन्याः सम्बन्धिनीः । न च केवलाः। किन्ताई। श्री धन्व प्रीणि घ धन्यानि । 'धन्य' (निष १,३) इत्यन्तरिपनाम । अत एव च दर्शनादन्तरिराणां नित्वं प्रतिपत्त- व्यम् । तदवयवेषु वा माघमध्यान्तेषु धन्यशब्दो दर्तसे । साहचर्यात् या प्रयो लोकास्त्रीणि धन्यानि उच्यन्ते । योजना 'युज्यन्त एमिः मनुष्याः तत्पलैरिति योजनानि कर्माणि । तानि च । सप्त सिन्धून नदीनामैतत् (न. निघ १,१३)1 शोणायान् महतः प्रधानभूतान्'" नदान् । अथवा सस- संख्यायोगात् सिन्धवोऽग्न रश्मय उस्यन्त । तृतीयाथै द्वितीया । सहभिः रश्मिभिः पश्यदित्यपः। परोऽर्ध! भिरमेव वाक्यम् । यसरदारभ्याहत्य एकवाक्यता योज्या । यो व्यरयत् ककुमः .स: हिरण्याक्षः हिरण्मये एव हिरण्मयसदृशे धा भक्षिणो यस्य स हिरण्याक्षः । सः सविता देव आ अपात् मागतः । उदित इत्यर्थः । दपत् ददद् रला घनानि दाशुषे यजमानाय वार्याणि वरणीयानि उत्कृष्टानि ॥८॥ । । 1-1, नास्तिभ कु. २. नास्ति भूको. ३. खभूतम् . १. वचनीयदा कु. ५. "मीरः विलपं. .. "सिभिः मूको... मास्ति वि.: शापि मुको.. ९.९. नास्ति रवि: 1. प्रभूनान् ब कु. 11-11. 'वाश्यतां नेयः का वाक्यतां नयन् अ .१२. नास्ति ·२७४ - रजमा तमसा द्याम् अभि" ऋणोति ऋणोतिर्गतिवमों (तु. निघ २,१४)। सामन्यांचामान्ती-. पांच विम'. १८1८. 'सा पगे गुण्यामवि', *सा गरेचस" .१५.११. मास्ति अग्वेद रामाध्ये : अ १, म ३, ५७. पेट० अष्टौ दिशः वि अख्यत् अन्तरिसपम्बन्धिनी: त्रीणि च अन्तरिक्षाणि कार्य ववकाशप्रदानेन योजकानि' सप्त च सिन्धून् हिरण्मयाक्षः राविता देवः आ अमात् प्रयच्छन् रसानि वरणी- यानि यजमानाय ॥ ८॥ मुद्गल० पृथिव्याः सम्बन्धिनीः अटौ क्युमः प्राच्यायाश्चतस्रो दिश आग्नेय्यापाश्चतस्रो विधिः इत्येवमष्टौ दिश. वि भक्ष्यत् सविता प्रकाशितवान् । तथा योजना प्राणिनः स्वस्वभोगेन योजयितॄन् धन्व भन्तरिक्षोपक्षितान् श्री निसंख्याकान् पृयिन्यादिलोकान् सप्त सिन्धून गहादिनदीः सविता व्यख्यत् । हिरण्याक्षः हितरमणीयचक्षुर्युक्तः सविता देवः मा अगात् इहागनु । फैिं कुर्वन् । दाशुपै इविदचपते यजमानाय वार्याणि वरणीयानि रला रत्नानि दधत् प्रयग्छन् ।।८।। हिरण्यपाणिः सविता विचर्षणिभे द्यावापृथिवी अन्तरीयते । अपामीयां बाधते बेति॒ि सूर्यममि कृष्णेन रजसा धाम॑णोति ॥ ९ ॥ हिरण्यऽपाणिः । सविता । विऽचर्षणिः । उभे इति । यावापृथिवी इति । अन्तः । ईयते । अपं । अर्मीयाम् । वार्धते । वेति । सूर्यम् । अभि । कृष्णेन । रजसा । याम् । ऋणोति ॥ ९॥ स्कन्द० हिरण्यपाणिः हिरण्मयौ पाणी यस्य स हिरण्यपाणिः । अत्र च वासायना इतिहासम्राह्मणमधी- यते'-'अथ यत्र ह तद्देवा यज्ञमतन्वत । तत्सदिने प्राशित परिजहुः । तरय पाणी प्रचित्छेदः । "तस्मै हिरण्मयी प्रतिदक्षुः । तरमात् हिरण्यपाणिरिति खतः (चांना ६,१३ ) इति । हिरण्यपाणिः सविता विचर्षणिः कृताकृतस्य विद्वष्टा उगे यावापृथिवी भन्तः भधिकरणमुतेत्र योग्यरियाध्याहारः 1 मध्येऽवस्थितः ईयते गति । मध्य स्थित मपि चावापृथियौ ज्योतिषा , ध्यामोतीत्यर्थ । किंच अप अमीवाम् यायते ममीवा हिंसिता शत्रुर्यजमानस्य तमो वा प्रकाशा हसिगृत्वात् । तम् अपवाधरी । येति तिर्गतिकमा (दु. निप, अयं गष्ठति च सूर्यम् प्रपमारे द्वितीया । सूर्यः सतां सविता" । के प्रति । सामादत्तपतम्, मधवा "सतम्यत्वात् सूर्यप्रति सम्बन्धात् वा सूर्योऽस्तपर्वत इहोग्यते, तं प्रति । भारतमा गतीत्यः । ततश्च उत्तरकारम् मेन वण्यर्थः । अभिगमयति । म्याएयतीत्यर्थः ॥ ९ ॥ बेकट० हिरण्मयपाणिः सविता जगतः विष्टा पावापृथिष्योः उभयोः मध्यन गति । याधते च रक्षः । सूर्यम् च" प्रामोति । कृष्णेन "तेजसा सून्यैर धुलोकम् विध्यति ॥ ९ ॥ मुगल० हिरण्यपाणिः सुवर्णमयहस्तयुक्तः विचर्षणिः विविधदर्शनयुक्तः सविता देवः उभे हा पृथिवी अन्त: उभयोलोच्योमध्य ईसो गति । गोयाम् रोगादिवाधार, अर माधः" 1. 'धानिक विभीति रवि, गायी वि. २. निशि वि. ४. ' रवि. ५. वि. १. नादिव कु. .. वाममारने मरर'. ९. पानि प्राप्नि म सरि. 10.10. नास्ति मछु, तरमादिर रवि १२.११. बसप्पावार पूर्वपापभाव भ, 'भूक्ष्मादाय कु. 11. भरत रवि. १५.१५, नापी यमरपि, मी... बापरे वि. - ३.पोजनानिमि. १. मतिमी १५, मारियो ·7 । सू. ३५, में १.] प्रधर्म मण्डलम् सम्पड् निराकरोति । तया सूर्यम् वति गच्छति । यद्यपि सवितृष्यमोरकदेवतात्वं तथापि मूर्तिभेदेन गन्तृगन्तव्यमाः । कृष्णन तमस. कपकेण निवर्तकेन रजसा तेजसा द्याम् भाकाशम् अभि ऋणोति सर्वतो प्यामोति ॥ ९॥ हिरण्यहस्ता असुरः सुनीथः सुमुळीक स्ववा यात्वर्वाङ् । अपसेधवक्षसों यातुधानानस्थाद् देवः प्रतिदोपं गुणानः ॥ १० ॥ हिर॑ण्यऽहस्तः । असुरः । सुऽनीयः । सुऽमुळीकः । स्ववान् । यात । अर्वाड् । अपऽसेधन् । रक्षसः । यातुऽधानान् । अस्यात् । देवः । प्रतिष्द्रोपम् । गुणानः ॥ १० ॥ स्कन्द० हिरप्यहस्तः अमुरः प्रज्ञावान् मुनीयः प्रशस्पः सुमृीकः सुमुखः 'स्पपान् धनवान् भातु अवाट् सरमदभिमुखम् । अपसेधन सेधतिरत्र सामर्थ्यात् वधार्थः । गत्यर्थों वा मन्त- गीतपयर्थ । भपतन् भपगमयन् दा रक्षसः राक्षसान् । कीदृशान् । यादधानान् रक्षसां रक्षवारदैनैवोक्करवाद् विशेपणार्यः प्रियाशब्दोयम् पातु.' हिंसा, तस्यां निधातम्याः स्थापयितया यातुधानाः, तान् यातुधानान् । हिंसाहानित्यर्थः । 'आगत्य व अस्थात् लोढर्थेऽयं' लट् । विष्टनु भस्मदीयायां घेयाम् । प्रतिदोषम् 'दोषा' (निष १,५) इति राग्रिनाम । भत्र व साहचर्यात् भनि पर्तते । प्रत्यहम् । गृणानः व्यत्ययेनार्य 'कर्मणि कर्तृशब्दः । गीयमान. स्तूयमानः भस्माभिः॥10॥ येङ्कट हिरम्यहरत... बली प्रास्यः सुरयिता धनवान् सविता मभिमुख इह" भायातु । रक्षसः हिंसानिधाना" निषेधन उदस्यात् देवः प्रतिराग्यम् मसाभिः स्तुपमानः ॥ १० ॥ मुद्गल हिरम्यहम्नः असुरः माणनदाता सुनीयः सुप्ड नेता 1 प्रशस्य इत्यर्थः । सुमुळीकः मुण्ड मुगयिता स्ववान् धनवान् " अवाद अभिमुखः नर्मदेश" यात गनु । किश अपम् देवः प्रनिदोषम् प्रतिरानि गृणानः स्तूपमानः अस्पात् । किं कुर्वन् । रक्षराः बाधकरवेन रणनिमित्त भूतान् यानुपानाम् असुरान् अपमेधन निरापुर्वन् । १०॥ ये ते पन्याः सवितः पासो गवः सुकृता अन्तरिक्षे । तमिनों अब पुषिभिः सुमेभी रक्षा व नो अर्थ च हि देव ॥ ११ ॥ ये । है । पन्याः । सविनानि । पुर्यासः । अरणवः । सुताः । अन्तरिक्षे । तेभिः । नः । भय । पृथिभिः । सीभिः । रसं । न 1 Tः ! अर्थि च । बहि । देव ॥ ११ ॥ ..सोट्य मकु. १. नास्तिति २. 'दान् एतु मम यान् यनु मस्याभिनुम, म. ४. राधमान् रवि. .. वामनुरी', दातनय यातु रशि" ६.६. नास्ति मा. 4. नास्ति रि. ९... सरि भकु. ...हिरण्मयासः रवि. १. वगवान् वि. १२. 'मुम रवि. ११. नास्ति'. ११. रिसान् मानन्दमान घिमिरनिरि'. आपा उधिनु देवः कीरा रा (!)सरवाने की प्रदान वि. 11. नास्ति विमें. १५.१५. वामन ·. ऋम्मेदै सभाये ( अ १, ३, व ५. स्कन्द ये तै 'तर पन्थाः पन्थानः हे सवितः! पूर्व्यासः पूर्वे' चिरन्तनाः अरेणवः पांसुवर्तिताः मुस्ताः शोभनाः कृताः। केन। सामोद त्वयैव विधाया। क्व' । अन्तरिक्षे । तेभिः नः इति तायें चतुर्थी । तृतीयानिर्देशाच्च योग्यक्रियाध्याहारः । तेरस्मदर्थमागत्य । कदा'। अद्य । के। पथिमिः । कोडौः । मुगैभिः सुगमनैः । रक्ष च नः सामान । अनि च ब्रूहि मधिवचनमाापनम् । भाज्ञापय च पदाहापयितव्य हे देव! ॥1॥ पेट० ये तव मार्गा. चिरन्तनाः रेणुवर्जिताः सुन्छु कृताः' अन्तरिक्षे । तैः भस्मान् पधिभि मुगमैः अद्य रक्ष' । अपि च अस्मान् अधि यूहि । पुनः नः इति परणम् ॥1॥ मुद्गल हे सविनः! ये ते तत्र पन्थाः मार्गाः पूर्व्यासः पूर्वसिद्धाः अरेणवः धूलिरहिताः अन्तरिते सुकृताः सुन्छु सम्पादिताः । सुगेभिः सुष्छु गन्तुं वाक्यः तभिः पथिभिः : माग: भागत्य भय भस्मिन् दिने नः भस्मान् रक्ष च पालनमपि कुरु। तथा हे देव! भस्मान् भनुष्ठातृन् "अवि च भूहि" देवानाम अधिकत्वेन कथय च ॥11॥ इति प्रथमाएके तृतीयाध्याये सहमो वर्गः ॥ इति प्रथमे मण्डले सप्तमोऽनुवाकः ।। प्र वो युद्धं पुरूणां विशां देवय॒तीनाम् । अग्निं सूक्तेभिर्वचौमिरीमहे यं सीमिढन्य ईळते ॥ १ ॥ प्र । : । यदम् । पुरूणाम् । विशाम् । देवऽयतीनाम् । अग्निम् । सुऽक्तेभिः। वर्षःऽभिः । ईमझे । यम् । सीम् । इत् । अन्ये । ईळते ॥ १ ॥ स्कन्दः 'प्र वः "कश्च उत्तरः।।२। 'प्रबोयम्' इत्येतत् कण्वो नाम महर्षिः" हिरण्यस्तूपासोऽपन । 'यौरः घोरपुत्रश्च स शेयः । न वो यम्' इत्याप्नेयं चैतत् मूक्तम् । प्र इत्युपसर्गः इमहे हत्याख्यान सम्बन्धषितम्यः वः इति द्वितीयकवचनस्य स्थाने पहुवचनम् । त्वाम् । यहम् महामंगल (उ. नेथ ३,३ ) । महान्तम् । पुरुणां विशाम् देवयतीनाम् 'पुरु' ( निघ ३,१) इति पहनाम । सर्वन च निघारगे पटी । बद्धीनां मनुष्यज्ञातीना देवानिहन्तीना मध्ये दयम् अमिम् सूभिः सून 'स्तुतिलक्षणैर्वघोभिः प्रेम प्रकर्षण यागमहे । यम् सीम् इन् सीमिति परिमहा योगा परपूर्ण था । इन्दनु पदपुरण एव । पं सर्वे अन्ये अमिळते हिरन पानार्थः । यादन्ते । मघा मूकानां वसा स्तुतिकरणत्वानम एते इत्येतावुभावषिः स्तुत्यौं । बीनां मनुष्यजातीना मध्ये वर्ष स्तुमः । यमन्येऽपि स्तुवन्तीरयर्थ..॥ 1-1.नास्ति मा. २. पूर्वाः कु. ३. नानिमक. 4. सनिधिम' ... नास्ति विर. 4-4. सबभागायरल' 1. मारपतनमाजशासनम् । भाजारव विप'. 11-11. पिकामे. घर...स्व रवि. १ .. १५. पालेक - तारिरवि. १. नास्ति रवि. ५. 'ताः मुताः वि .. मरमावर रवि ११.१२. पस ·प्रथम मण्डलम् २७७ पेट 'कग्यो धौरः। प्र याचामहे बद्रीनाम् का देवानिच्छन्तीनाम् विशाम् महान्तम् अमिम् वयम् शोभनवचनैः वचोभिः । सम् अग्नि सर्वे मपि अन्य अभिलषितं याचन्ते ॥१॥ मुद्गल अष्टमेऽनुवाके भष्टौ सूतानि । 'धो पहम्' इति विशत्यूचं प्रधर्म सूक्तम् । घोरपुनः कण्व ऋषिः । अयुजो वृहरयः, तृतीयपादस्य द्वादशाक्षरत्वात् । युबः सतीगृहत्यः, प्रथम- तृतीपयोः पादयोद्वादशाक्षरत्वात् । प्रयोदशी चतुर्दशी च यूपदेवताके । शिष्टा अग्निदेवताकाः । है ऋत्विग्यजमाना:! देवयतीनाम् देवान् कामयमानानाम् पुरूणाम् बहूनाम् विशाम् मना. रूपाणाम् व. युष्माकमनुप्रहाय यहम् महान्तम् अग्निम् सूक्तेभिः सूक्तरूपैः चोगिः वाक्ये. प्र ईमहे प्रकर्षेण याचामहे । अन्ये इत् अन्येऽपि ऋषयः यम् अपिम् सीम् सर्वतः ईलने स्तुवन्ति । तममिमिति पूर्वत्रान्वयः ॥1॥ . जनासो अग्निं दधिरे सहोवृधे हुविष्मन्तो विधेम ते । • स त्वं नौ अद्य सुमना हाविता भवा वाजेषु सन्त्य ॥ २ ॥ जनासः । अग्निम् । दधिरे । सहःवृधम् । हविन्तः । विधम । ते । सः । त्वम् । नः । अब । सुऽमनाः । इह । अविता । भव ! वाजेषु ! सुन्य ॥ २ ॥ स्कन्द० सः स्वम् नः इति तच्छन्दश्रुतेर्यच्छन्दोऽभ्याहार्पः । पम्' अनासः मनुष्याः अमिम् दधिरे परिचर्यमा धारयन्ति । परिचरन्तीत्यर्थः । सहोवृधम् बलस्प पर्धयिवारम् । हविष्मन्त.' विधम पथमपि परिचरामः । ते द्वितीया पथ्येषा। वाम् । स स्वम् नः अय सुमनाः सुचित्तोऽनुग्रहपरः इह अविता पालयिता भव वायु संग्रामे पु हे सन्त्य पणु दाने इत्यस्य एतत् रूपम् । दाउ.!॥२॥ येङ्कट "म! ये त्वाम्" सन्येऽपि जनाः भधारयन् बलस्प पर्धपितारम्, त यमपि हवि मन्तः परिचरामः । सः त्वम् नः अद्य शोभनमनाः इद रपकः भव 'युद्धेषु भननीय! ॥ २ ॥ मुद्गल जनासः अनुष्टातारो जनाः सहोयम् दलस्प वर्धयितारम् अग्निम् दधिरे भृतवन्तः । हविमन्तः इवियुता वर्ष अग्ने! ते त्वाम् विधेम परिचरेम । 'वाजेषु अमेषु सन्य! दानशील! हे अमे! सः त्वम् अद्य मस्मिन् दिने ६ कर्मणि नः अस्मान् प्रति समनाः योभनमनस्क: अदिता रशितामय ।।२।। प्र वो दुत घृणीमहे होतारं विश्ववेदसम् । महस्ते सत्तो वि चरन्त्यर्चयो दिवि स्पशन्ति भानवः ॥ ३॥ 11. वहति द्वितीय कवचनस्थाने पहुवचनम् । उग्रो पोरः वाचामहे महागा वो देवानिमान्तीना मध्ये विमा. २.२. मास्ति वि. १-१. धारपन्तीत्यर्थः रवि. ५. पंच इनि' म कु, हविष्मन्तः वयमपि वि रवि 6. पडी कु. wra. A स्वाम ८. असारयन् कि १.१. मननीयो मम मिहनीय. रवि, ·ऋग्वेद सभाष्ये [म १, अ ३, ६६ न । या । दूतम् । वृणीमहे । होतारम् । विश्वप्रेदसम् । मह । ते । सुत वि! चरन्ति । अचय । दिवि । स्पशन्ति । भान ॥ ३ ॥ स्थन्द० प्र वा त्यम् इतम प्रर्पण गृणामह होतारम् च विश्ववेदसम् सर्वधन 'सर्वज्ञ वा । महत सत-अयमर्धचो भिन्न वाक्य पूर्णस्मादधंचात्' । 'यत्तचन्दामध्याहत्य एकवाक्यता यो या'। यस्य है तब मह महत सुदीप्तस्य सा सर्वत बि चरन्ति अर्चय ज्वारा । गिद स्पृशति मानव दिवीति द्वितीयाथै सप्तमी । मानदो दीप्तयो दिवं स्पृशन्ति ॥ ३ ॥ येट० प्रणामहे त्वाम् दूतम् हावारम् सर्वधनम् । महत भवत तव वि चरति अवय दिवि च रशति मासमाना ॥३॥ मुद्गल हे अन्न' होतारम् होमनिम्पादकम् विश्ववदसम् सबंज्ञम् दूतम् दवाना दृश्य प्रवृत्तम् ताणाम् त्वा त्वाम् प्र गृणीमहे प्रकर्षेण धरण कुमं । मह महत सत नित्य वर्तमानस्य ते तद अर्चय दीप्तय वि चरति पिविध प्रधान्ति । मानव "त्वदीया रश्मय" दिवि गुरोक स्टशात । तत्यान माणिन प्रकाशयन्तीत्यर्थ ॥३॥ देवासंस्त्वा वरुणो मित्रो अर्यमा स दूतं प्रलमिन्धते । विश्व सो अंग्ने जयति त्वया धन यस्तै ददाश मयः ॥ ४ ॥ देवास । या । वरण । मिन्न । अर्यमा । सम् । दुतम् । प्रनम् । इन्धते । विश्वम् । स । अHI जयति । अर्या । धनम् । य । ते । ददाश । मर्यं ॥ ४ ॥ स्यन्द० 'देवाम देवा वा त्वाम् दरुण मिन अर्यमा इत्येते दूतम् प्रन्नम् पुराणम् सम् इधत तेसा दीपितदा । दवा अपि त्वा परिचरितवन्त । शिवम् बहुनामैतत् (तु निघ ३,१)। ददु सई थाने ' जयनि स्ववशे करोति । रमत इत्यर्थ । वया तृतीयानिदशाइन योग्यप्रियायादार । त्यया अनुगृह्यमाण | "f जयति' । धनम् । f" करोति । उच्यते । य ते ददाश हरिददाति मयं मनुष्य ॥४॥ येङ्कट० वरणाश्य देवा स्वाम् दूतम् पुराणम् गम् इधन । तथा य नुम्य हवि प्रयदति मनुष्या म त्वया" विश्वम् धनम् उयनि ॥४॥ मुद्र० हे अन्ना वरणादयनय देवाग दया प्रला पुरातनम् दूतम् वा त्वाम् सम् इधते सम्म दीपयन्ति । य मर्य मनुष्य पजमान ते मुभ्यम् ददाग हबिईतवान्, रा पपमान' वा सहायमूतेन विश्वम् सर्वम् धनम् जयति ॥ ४ ॥ । न केवला मनुष्या इत्यर्थ । किन रमाभ समरवि प्रवा रवि वा वान् म कु २२ प्रणामह भरवि ५ गाविस ६ या निवि विमा . नामि कु 1.1.विध हामि एप १५ ११ मनुगमन सो कतिमा इल्प वि', ३३ नारिख म कु .यानय वि ११ नास्ति म रवि ·सू ३६, म ५] प्रथम मण्डलम् २७० । -- । पन्द्रो होतो गृहपतिरने दूतो विशामसि । खे विश्वा संगतानि व्रता ध्रुवा यानि देगा अपच ॥ ५ ॥ मन्द्र । होतो ! गृहऽपति । अग्न । दुत । पिशाम् | असि ! ये इति 1 विधा । सम्ऽगतानि । वता । या । यानि । देवा । अष्वत ॥ ५ ॥ स्कन्द० मद्र मदति स्तुत्यर्थ । स्तोता हयिता' वा । हाता गृहपात च हे अग्ने ! दूत म विशाम् मनुष्याणाम् असि' भवसि । किच खे तर विश्खा सर्वाणि समतानि स्तोतृभि पष्टभिश्च सह सरयानि ना कर्माणि च ध्रुवा ध्रुवाणि । कतमानि । उच्यते । यानि दवा अकृण्वत कृतवन्त । हनिर्वहनादीनि' अन्न कमाणि देव कृतानि ॥५॥ वेङ्कट० मादयिता होता' गृहपात अग्न! दूत मनुष्याणा भवसि । त्वयि विश्वानि कर्माणि ध्रुबाणि सङ्गतानि । यानि देवा "पृथक पृथक कुर्वन्ति वर्पणनियमनोरक्षेपणादीनि । यानि भरपा दवा पदम्ति सानि सर्वाणि स्थयि सङ्गतानि इति ॥ ५॥ मुहर हे राम! स्वम् मन्द्र हर्षहेतु हाता दरामामाद्वाता विशाम् यजमानरूपा प्रजानाम् गृहपति गृहस्य पालक दूत देवदूत असि । त्वपि विश्वा प्रता सर्वाणि कर्माणि सहतानि, पृथिव्यादय दवा ध्रुवा भुवाणि स्थिराणि यान कर्माणि अकृण्वत कृतवन्त । पृथिवी धारयति । पर्जन्यो वर्षति । सूर्य प्रकारायति । तान्येतानि त्वयि सन्तानीति पूर्वान्वय ॥५॥ इति प्रथमाक तृतीयाध्याये अटमो वर्ग वे इदग्ने सुभगै यविष्ठय विश्वमा हूयते हरिः । स त्वं नौ अघ सुमा उत्तापरं याई देवान्त्सुपीपी ॥ ६ ॥ खे इति । इत् । अमे । सुऽभगै । यषिष्ठ्य । विश्वम् । आ । हूयते । हति । स । त्वम् । न । अद्य । सुऽमना । उत । अपरम् । यक्षिं । दे॒वान् । मुऽपायी ॥ ६ ॥ स्कन्द व इत्सव न इति तदात् पच्छन्दोऽध्याहार्य' । यस्मिन् त्वयि । इंदिति पदपूरण । है अने। स्पो हुने । ३ महिना शुद्धतम विक्षम हुहु म कामा हात हनि । सर खप्प अब सुमना सुचित्तोऽनुग्रहपर । उत अपरम् नतत्यप्यर्थे । अपरमित्यसाच परो माटग्य । अपरमिति च सप्तम्पर्थे द्वितीया । अपरस्मिपि कारे । अव चागामिनि च काल इत्यर्य । पनि यर पान सुवार्या तृतीयैकवचनस्य चायमाकार । शोभनेन आत्मीयेन वीर्यण ॥ ६॥ घेङ्कट त्वयि मुव अन" शोगनधन युवतम' सर्व देवार्थम्" हवि आ हूयते । स त्वम् न अब सुमना अपि च परम् श्वश्च । यज दवान शोभनन वीर्येण ॥६॥ । न ७ नास्ति म ३ कामानि हाभिक ३ मास्ति दिर ५५ अकृण्वत मृतवन्तौ इषि बहनागनि दिन ५ नास्ति निभा ६६ नास्ति भइ पच्छण्यध्याहार म ८ अनिदानुस १९ नास्ति अपि 1. सवरे' र बिकु रवि 1" "रावर विलप पाश्य ल, अपराक्षश्च रवि, परमश्वर, रम् स्वस अपरारिमन् काले वि. १२ 'नेन मामादेन विम' ·ऋग्वेदे समाये [अ. १, ३, व १ मुगल है यविष्ठय! युवतम' अन! सुभग शोभनभाग्ययुक्त से इत् त्वष्यव विखम् सर्वम् हयि भा हूयते सर्वत प्रक्षिप्यते । स त्वम् न भस्मान् प्रति सुमना शोभनमनस्को भूत्वर अन्य अस्मिन् दिने उत भपि च अपरम् वहत्यादिकमुत्तर कालम् सर्वस्मिपि काले नैरन्तयण सुवीर्या शोभनवीयोपेदान देवान् यक्षि यज ॥ ६ ॥ तं मित्था नमुस्विन उप स्वराजमासते । होनामिरग्निं मर्नुपः समिन्धते तितासो अति निधः ॥ ७ ॥ तम् । । ईम् । दृस्था । नमस्विन । उप । स्यऽराजम्। आसते । होत्रामि । अग्निम् । मर्नुप । सम् । इन्धते । तितिास । अति । सिधं ॥ ७ ॥ स्कन्द० तम् भग्निम् । प ईम् इति पदपूरणी । इत्था सत्यनामवर (तु निघ ३,१०)। सत्यम् । नमदिन स्तुतिमन्त । स्वरागम् स्वदीसम् उप भाराते स्तुतिमि परिषरन्ति । स्तुवातीत्यर्थ । न । स्तुव त्येव कैघरम् । किं तर्हि। होत्राभि यज्ञनामैतत्' माहुतिरक्षणेषु' पागेषु वर्तते । आहुतिभित्र । अमिम् मनुय मनुन्या सम् इधते सन्दीपयन्ति । तितिर्वास अग्निप्रसादादेव निस्तीर्णवत । भथया तिरति इति वधकर्मसु पाटात् (तु निघ २,१९) तिरतिरत्र पधार्थ । हतबन्त । अति मुन्छ । कान् । निध वेधति क्षयार्थ शोपणार्यों या । क्षपयितॄन् शोपापितॄन् वा । यरूवात शनित्यर्थ ॥७॥ बेङ्कट० तम्' . एनम् इस्थम् हविष्मन्त उप आसत स्वराजम् । पारिभ अग्निम् ममुप्या प्रज्वलयन्ति मतितास शि]॥७॥ मुन्नल० हे भग्ने ! नमस्तिन भयुक्तास्तादया यजमाना स्वराजम् स्वतो दीप्यमानम्, तम् पनि तमेद पूर्वोक्त सर्वगुणविशिष्ट त्वाम् इत्था' भनेन प्रकारेण इविषदानादिरूपेण उप आराते । ममुप मनुष्या यजमाना हामि होनादिमि सप्तभिपटकमि अग्निम् वाम् सम् धते सम्पादीप पन्ति । कीरशा मनुष्या । निध शत्रून अति तितिर्वास अतिशयेन तरगत ॥७॥ मन्तौ वृत्रमतरन् रोदसी अप उरु धाय चक्रिरे । मुवत् कण्वे वृपा घुम्न्याहूतः क्रन्दश्वो गविष्टिषु ॥ ८ ॥ अन्त । यूग्रम् | अतान् । रोदसी इति । अप । 3 । क्षयाय 1 चक्रिरे | मुवत् | वृषो । घुम्नी । आऽद्वैत । अदद । अ । गोऽटिषु ॥ ८ ॥ 1. 'पूरण पति . याचना' नामिक रिमन्तमगरले सनिमि पर परित मनुष्या प्रमान्ति मन्दीरपति एम सरल पा वि. मिमितरता दिई .हारि जाति रवि ५ मारित ·प्रथम मण्डलम् - - २३६, ९) २८१ स्कन्द मन्तः न पलायमानम् वृषम् अतरन् निस्तीर्णवन्तः। के। सामात् भग्नेः स्तोतारो यष्टारश्च । किंचा रोदसी अपः अपः इत्येतदन्तरिक्षनाम द्वितीयाबहुवचनान्तम् । बहुवचनान्तमेव हि 'आपः" (निय १,१) इत्यन्तरिक्षनामसु पठितम् | धादायिायो वान्तरिक्षं च । कोदशम् । उक विस्तीर्णम् । क्षयाय निवासाय भात्मनः पकिरे कृतवन्तः। भग्निप्रसादात् विष्वपि लोकेषु यथाकाम' म्पवसतिस्पर्धः । यत एवंमतो प्रवीमि - भुवत् भवतु । कग्वे पष्टयर्थे सप्तम्येषा । ममापि कण्वस्य । षा कामानां चर्षिता । दातेत्यर्थः । गुप्री' पुम्नं थोतः । यशो वा भन्ने वा धनवान् वा । तदान् । यशस्वी अमवान् धनवान् वा इत्पर्य. । आहुतः भाइ मयांदावचनः । मयांदया हुतः सन् । किं कुर्वन् । उच्यते । कन्दत् कदि शदि क्वदि भावाने । शमन्तं घेदं दृष्ट- म्यम् । क्रन्दन् भायन् देवान् । अतः लुप्तोपममेतत् इटन्यम् । अव इच महता शब्देने- त्यर्थः । अथवा अनशब्दोऽन क्रियाशब्दः । अष्टा "म्याहा। व"। उच्यते । गदिष्टेिषु गावः सोमाः, ते पत्रेप्यन्ते देवताभिः, गावो या याभिरिप्यन्ते यजमानः, ताः गविष्टयः, तासु । यशेवित्यर्थः । अथवा फन्ददिस्याख्यातम् पादादिश्वात्वनिधातः । क्रन्दन् । कन्दतु माहयतु' य देवता यज्ञेवित्यर्थः ॥८॥ वेङ्कट० पन्तः उपद्वम् अतरन् चावापृथियौ मन्तरिक्षं च । “विस्तीर्णम् निवासाय स्थान सुर्वन्ति स्तोतारोऽः । सोऽग्निरधुन। कण्वे मयि धर्षिता भवतु भवान् आहुतः । गवामन्वेषणेषु कन्दत् अवः "यथा राटदायमानोऽश्वो गाः साधयति तत् साधयिता॥4॥ मुद्गल हे भने! घन्तः त्वत्सहायेनेतरे देवाः प्रहरन्तः पत्रम् अतरन् तोर्णवन्तः । तदनन्तरम् रोदसी द्यायाथियो अपः सन्तरिक्षं च सयाय माणिनां निवासार्थम् उर विश्वारो यथा भवति तथा चक्रिरे । भवास्तु कण्वे कण्वनामके महपौं हपा कामानां दर्षिता घुम्नी धनवान आहुतः सर्वतो होमयुक्तश्च भुवत् भवतु । शन्तः । गविष्टिषु गोविपपेच्छापुक्तेषु समामेषु अश्वः फन्दत, शब्दं कुर्वन् यथामीमापकस्तपेति शेषः ॥४॥ सं सौंदस्व महाँ असि शोर्चस्व देववीतमः । वि धूममग्ने अरुपं मियेध्य सृज प्रशस्त दर्शतम् ॥ ९ ॥ सम् । सीदस्य । महान् । असि । शोर्चस्व । देवऽवीतमः । वि । धुमम् । अग्ने । अरुपम्, मियेध्य । सृज । प्रशस्त । दर्शतम् ॥ ९ ॥ स्फन्द० सम् सीदस्य भस्मद्वेषाम् । किं कारणम् । यस्मात् महान् असि । संसद्य च शोचस्य दीप्यस्व । देवयीतमः तिर्गत्यर्थः कान्स्पों था। भतिशयेन शन् प्रति गम्ता कामाथिवा वा देवानाम् । शोचमानश्चर अर्धदग्धानां हविर्षा धूमम् हे भाने! अरुषम् रातः रोचतेवां १. माना: भ रवि. २. निस्तीणाम कुच निती पवि. १. नास्ति रवि. १. अपःम कु. ५. नास्ति भकु. ५. सम्रदि. ७.७. न्याप्त: मकु. ८. हनुमकु. १. मन्तम् 'दि. 16-10. निवासस्था' 11. शम्दारमानायो साभवति तदा सावरिता बझी देवानाप शनसायमानोडल व किमी. १२. रोचमानः रवि "मानः रवि ·ऋग्वेदै सभाष्ये [अ', अ ३,११ सापूर्वस्व अरपदः स्वदीप्त्या दीप्तम् । बहुर मित्यर्थ । अथवा भरपतेर्गतिकर्मणा (तु निघ २, १४) भरपो गन्ता । दिवं प्रति गन्तारम् । दिवस्पृशमिरयर्थ. हे मियेध्य । मेध्य! यज्ञाई! विहन विमुन्च । है प्रशस्त ! दर्शनम् दर्शनीयम् ॥ ९ ॥ बेट० सम् सीदस्त । महान्, अमि। ज्वल भतिशयन देवान् प्रति गम्ता । वि सृज धूमम् ओ! भारोचमान' यनिय ! प्रशस्त! दर्शनीयम् ॥ ९॥ मुद्गला हे अमे' सम् सौदस्व दिपि उपपिश । महान् अमि गुणाधिको भवसि । देववीतम अतिशयन देवान कामयमान शोचस्व दीप्यख। हे मियेध्य ! मेधाई! प्रशस्त ! उस्कृष्ट ! अग्ने ! अयम गमन शीरम् दर्शतम् दर्शनीयम् धूमम् वि राज विशेषेण सम्पादय ॥ ९ ॥ यं त्या देवासो मनचे दुधुरिह यजिष्ठं हव्यवाहन । यं कण्यो मेध्यातिथिर्धन॒स्पृतं यं धृपा यमुपस्तुतः ॥ १० ॥ यम् ! त्या । देवास । मन॑वे । दधु । इह । यजिष्ठम् । हव्यवाहुन । यम् । का । मध्यऽअतिथि । धनऽस्पृतम् । यम् । वृषो । यम् । उपऽस्तुत ॥ १० ॥ स्कन्द० अप्रेतिहासमाचते-"देवा सरमागत । ते तत्रासिमन्धत । ते तेवस्वन्तोऽमि मनथे प्राइ ! 'त। मनुरंन्ध । तम्। कपय ऋषिपुनाश्च श्रुतकण्य प्रावचनाचेति । तत्र यत् इन्धन तत् दर्शपूर्ण मासयोरावाहन निगः दृश्यते । देवदो मन्यिद्ध' (समा ३,५,३,१ ) इति" इति । यत्तु मनवे दानं तदयमर्च माह- यम् त्वा देवासः मनवे दधुः दत्तयन्त इह । रोके इत्यर्थ । भयवा मनुशन्दो मनुष्यपर्याय । तादय चतुर्थी । दरित्यपि दधातिनिधानार्थ । य वा देवा मनुष्याणामय इह रोके विनिहितवन्त इत्यर्थ । कीदृशम् । यजिष्ठम् यष्मृतमम् । हव्यवाइन| हविषा बोढ । यम् च वण्य सोऽपमित्यभिसम्बन्धात् पुऽय पितृवान्द प्रयुज्यते । काण्डो मध्यातिथिना मध्यातिषिध। किन् । "एंध इति पोष"। युत एतत् । सामाझावात् उत्तरस्यां चधि दर्शनात् । कीदृशम् । धनस्पृतम् । स्ट प्रीतिपालनयो । धनस्य पालयितार न नीयितार यजमानानाम् । दानार्थे । सामयांत स्मृणोति । धनस्य दातारमित्यर्थ । न च वरो मध्यातिथिः । यम् वृपा नाम ऋपिरीध" । यम् च उपस्तुत पूर्वयकवाक्यता, तच्छदधुतं । परया न, तदीय भाव मस्याम्य च तुल्यार्थत्वार पौनरस्त्यासद्वान् ॥ १०॥ माम अपि । कि तस्यति । संसीदरदेखि ४-४, मरमदेश महानासै गाविप -3 मनुन 1.4" २ रुपले मुको जिस्मरवि म', 'सि स्वाति विभ, ५ मान रस का विम'. ६ ते स्वन्नौनि मूको नम् पयः । तम् कपिपुशन प्रारवावेति म +-+ मनुन्धत रवि मनिगमे रवि ९ नास्ति गुमो १० गतिमि मूग निवाश्यप म १२. विभ १३. परमर्दिकु. 11. " पिक दो. पूर्व परवापता । परया वा मूको १६. नास्ति मक ८. रावानननिगमक, शार "नीय पति पारवेष , मानीय ·स् ३६, में 111 प्रथम मण्डलम् बेट० यम् त्वा देवाः' मनवे निदधुः अस्मिन् लोके यष्टतम हविषां चोद. ! | यम् च काव- पुत्रः मेध्यातिथि: धनस्य स्पष्टार निदधे, 'यम् चर वृषा, यम् च उपरस्तुतः ॥१०॥ मुद्गल है हयपाहन ! भो! मन मनोरनुमहाय देवास सर्वे देवाः यजिटम् अतिशयेन पूज्यम् वा त्वाम. इह देवयजनदेशे दधुः पृतवन्तः । मेध्यातिथिः मेघारतिधिभियुक. कम्पः एतबामको • महर्षिः यम् त्वाम् धनस्सृतम् धनेन प्रीणमितारं कृत्वा दधे इति शेषः । तथा वृषा इन्द्रः यम् त्वां दधे। तथा उमस्तुतः सन्योऽपि स्तोता यजमानो मम् त्वां दधे । स त्वं सं सौद. स्वेति पूर्वग्रान्वयः ॥10॥ इति प्रथमाष्टके तृतीयाध्याये नबमो वर्गः ॥ । यमुनि मेध्यातिथिः कण्वं ईध ऋतादधि । तस्य प्रेपो दीदियुस्तममा ऋचस्तम॒ग्निं वर्धयामसि ॥ ११ ।। यम् । अग्निम् । मेभ्य॑ऽअतिथिः । कण्यः । ईधे । ऋतात् । अधि । तस्य । प्र । इर्थः । दीदियु । तम् । इमाः । मर्चः । तम् । अग्निम् । वर्धयामसि ॥ ११ ॥ - । स्कन्द० "यम् अमिम् मेध्यातिथि । मनापरीतिहासमाचक्षते- 'मेध्यातिथिरादित्यादमिमात्य समीधे' इति । तदेवदिहोच्यते-यम् अप्तिम् मध्यातिथि. कण्व.' काण्वः, अथवा कण्वः मेध्यातिविश्व इंधै दीपितवान् । ऋतात् अधि आदित्योऽत्र प्रतशब्देनोच्यो । अधीति चोपसर्गश्रुतेर्योग्य- मियान्याहारः । मादित्यादधिगम्य लब्ध्वा । आदित्यादानीयेत्यर्थः । तस्य सम्बन्धिन्यः इषः अनानि प्र दीदियु. प्रग दीप्यन्ते । केन पुनः सम्बन्धेन सम्बन्धोन्यानि प्रदीप्यन्ते । तहसतया । तेन यानि यदृभ्योऽशानि दत्तानि तानि ने कुतश्चिन्न्यूनानि भवन्तीत्यर्थ १ । य इंदशा, तम् अग्निम् दमाः भस्मदीया ऋच. वयं च तम् एव अग्निम् मन्याभिरपि स्तुतिभिः वर्धयामसि । स्तूयमाना हि देवता वीर्येण वर्धन्ते । अत एवमुच्यते - समिमा प्रयो घयं चान्याभिरपि स्तुतिभिर्वर्धयाम इति ॥५॥ पेट० यम् भामिम् कण्वपुन. मेध्यातिथि यज्ञान" जनयित्वा "सम् ईधे", तदर्थमेतानि ममानि प्रदीप्यन्ते । तथा तम् इमाः मान वर्धयन्ति । तम् वय च वर्धयाम. ॥1॥ मुगला मेध्यातिथिः मेध्या यागयोग्या. तिथय अतियापा यस्य तादृशः कण्वः ऋषिः ऋतात्, अधि मादित्याभ्याइस्य यम् अग्निम् ईथे दीपितवान, तस्य भने: इप गमन रखमयः प्रदौदियुः प्रकर्पण दीप्यन्ते । तथा तम् भग्निम् इमाः अस्मामि. प्रयुज्यमानाः भवः वर्ध- पन्तीति शेषः। वयमपि तमू अग्निम् वर्षयामसि स्तोत्रययामः ॥11॥ २. नास्तिक १.ला. 1. “वाम विलप. नास्ति भावि. १. मेधानि.नि. भवि'. ६. वा कु, ... नास्ति म कु. ८. अत्रेति' रवि. 1. दीयन्ते भकु. 11 न्यूनम रवि. १२. मेधानि दि. ३. यज्ञान रवि, यक्षा दि. 11-11 ममिन्ने लभ' समिये दोषिनरान् प्रतादित्याधिगम हम्मा तदा वि १५. गास्ति मूको.

·. ऋग्वेदै सभाष्ये [अ १, ५ १, १० रायस्पूर्षि स्वभावोऽस्ति हि तेऽनै देवेष्याप्यम् । त्वं वाजस्य श्रुत्प॑स्य राजास स नौ मूळ महाँ असि ॥ १२ ॥ रायः । पूर्धि । स्वधाऽयः । अस्ति । हि । ते । अग्ने । देवेषु । आप्यम् । लम् । वाजेस्य । श्रुत्यस्य । राजसि । सः । नः । मूळ । महान् । असि ॥ १२ ॥ स्कन्द० रायः धनस्य' पूर्षि पूरयास्मान् । अथवा 'राय इति' द्वितीयाबहुवचनम् । पूर्धात्यपि थापाः कर्म (इ. निघ ३,१९)। यारमया चार दानं लक्ष्यते । धनानि देहीत्यर्थः । । स्वधायः! भन्सवन् । किं कारणम् । उच्यते । 'अस्ति हि ते हिशब्दो यस्मादर्थे । यस्मादस्ति हे तव । हे अने देवेषु निर्धारण एषा सप्तमी । देवानां मध्ये । आप्यम् भातम्यम् । यदस्माभिरर्षिभि- मनुष्यैः देवेभ्यः आप्तमं तत् देवानां मध्ये यस्मात् तवैव अस्ति नान्यस्य कस्यचिदि- त्यर्थः । अथवा भाप्यम् इति भापिशब्दस्य ज्ञातिवचनस्य भावप्रात्ययान्तस्य रूपम् । यस्मादस्ति तब देवेषु भापित्यं ज्ञातित्वम् । यस्मात् तप देवा ज्ञातयः । शातित्वाञ्च तदीयानि धनानि रवा ददतमनुमन्यन्त इत्यर्थः । परोऽर्धचा मिन्न वाक्यम् । यच्छन्दोऽध्याहार्यः । यः त्वम् वाजस्य अमस्य त्यस्य श्रोतम्यस्य अत्यन्तोत्कृष्टस्य, अथवा श्रुत्यस्य श्रुतस्य प्रख्यातस्य राजसि ईशिषे । स मा अस्मान् मुळ मुख्य सुरुष । कारणम् । यस्मात् महान् असि प्रभावतः । महाप्रभावाश्राश्रितानां सुखकरा भवति ॥ १२ ॥ येर० धनेन पूरय अन्नवन् ! । अस्ति हि ते अग्ने ! देवेषु धनेश्वरेषु ज्ञातेयम् । त्वम् भारप धोतव्यस्य" ईश्वरो भवसि । सः अस्मान् सुखय । महान् भवसि ॥२॥ मुद्गल० हे स्वधावः! भन्नवन् ! अग्ने! भस्माकम् रायः धनानि पूर्षि पूरय । हे ओ! ते तब देवेषु आप्यम् प्रापणीयं सख्यम् अस्ति हि विद्यते सलु । खम् श्रुत्यस्य भवणीयस्प बाजरय मासस्य राजसि ईश्वरो भवसि । सः स्वम् नः भस्मान् मूळ सुखय । महान् गुरोरधिक. सः नः मूळ इति तच्छन्दात भसि ॥११॥ ऊर्ध्व ऊ षु ण ऊतये तिष्ठा देवो न सविता । ऊों वाजस्य सनिता यजिभिघिहियामहे ॥ १३ ॥ ऊर्धः । ॐ इति । सु 1 नः । ऊतय । तिष्टं । दे॒वः। न । सविता । ऊर्चः | घार्जस्य । सनिता। यत् । अनिऽभिः । वाघतऽभिः । विऽस्यामहे ॥ १३ ॥ १.पवार रवि. २.२. मास्ति दि. 1. पात्र भरवि. ५. परमाद'भकु. .नास्ति मा. .. नास्ति रदि. ८.मरयम. 10-10. शानियम् । य: त्वम् . 1. तरयम्य मायन्नीरस्य भि. १२. नास्ति पि, ... मास्तिम ., नास्तिविक ·प्रथम मण्डलम् २८५ स्कन्द० बर्षः इत्येतत् तिष्ठ इत्येतेन सम्बन्धयितम्यम् । 'ऊ सु इति पदपरणौ । नः भस्माकम् ऊतये पालनाय अस्तिष्ठ उचिष्ठ । व्याप्रियस्वेत्यर्थः । कथम् । देवः न सविता यथा सविता देवः सर्वदा भरमा पालनाय उतिष्ठति तद्वत् । न प केवलाप पालनाय । किं तर्हि । सर्वः वाजस्य सनिता सनितिलाभः । इतुश्चिार्य द्वादेशः । अमस्यापि 'लाभाय ऊर्ध्वस्विष्ट । कस्मात् । उच्यते । यत् यसात् अधिभिः 'छन्दास्यत्र बञ्जय उच्यन्ते । तैः । वाद्विः 'वाघतः' (निघ ३,१८) इति ऋत्विनाम । भात्मीयैः अस्विग्भिः विद्यामहे स्यतिरत्रान्ती सण्यर्थः । यज्ञेषु नित्य विविधं दयामः । यस्मात् नित्यं यज्ञेषु त्वामाहूय यजामह इत्यर्थः ॥ १३॥ घेङ्कट० पथा मविता सर्वरक्षार्थम् ऊर्ध्व: तिष्ठति, एवम् अस्मद्नार्थम् ऊर्य तिष्ठ । तथा घ सन् (भव समस्या दाता । यदा वयमान्येन त्वाम् भञ्जभिः ऋरिभिः विविध हवामहे ॥ ३॥ मुद्गल० हे यूप! नः भस्माकम् ऊतये रक्षणाय ऊर्ध्वः उनतः तिष्ठ । दृष्टान्तः । सविता देवः न मथा सूर्यो देव अर्ध्वः उन्नतस्तिष्ठति तद्वत् । ऊर्चः उन्मतः सन् वाजस्य भन्नस्य सनिता दाता सु सुप्यु भवसि । यत् यसात् कारणात् अजिभिः माज्येन यूपमानिः वापद्भिः पर्श चहदित्विग्भिः सह विद्यामहे अपदानाप त्या विशेषणाऽश्यामः । तम्सादनस्य "दाता भषेति। पूर्वग्रान्वयः । ऊ इति पूरणः॥ ३॥ ऊर्यो नः पाझंहसो नि केतुना विश्व समत्रिण दह । कृधी ने ऊर्जाश्चराय जीवसे विदा दे॒वेषु नौ दुवै ॥ १४ ॥ कुर्चः । नः । पुहि । अंहसः । नि । केतुनो । विश्वम् । सम् । अत्रिणा । दह । कृधि । नः । ऊर्ध्वान् । चराय । जायसे । विदाः । देवेष । नः । दुवः ॥ १४ ॥ स्कन्द० तपान परनो लक्ष्यते । सर्वः यानवान् नः मसान् पाहि अंहसः नि५ नि नियमेन पाहि रक्ष अंहसः पापात् । किंत्र वेतुना 'केतुः' (निघ ३,१) इति प्रज्ञानाम । इतु "मज्ञानात्मकत्वात् दाहकत्वात्" दाइकरणत्वोपपतेन ज्योतिपि वर्तते । स्वैन ज्योतिषा । विश्वम् सर्वम् अधिगम् अविवान्दो रक्षोवचनः । मसारं राक्षसम् मम् दह । पि कृषि पुरु। नः भस्मान कर्णान् सर्वतयार ग्यापारसामध्यम् मविकसगरीरता प सक्ष्यते 1 अदि. कलाशीरान् सर्वपापारसमर्थान् । किमर्थम् । चरथाय घरणाय गमनाए। जीदमे जीवनाप । किंध विदाः पानीहि । ज्ञानेन पाय' करणं प्रतिपापते। कुरु । देवेषु पप्छ्यय सप्तम्पेगा । देवानाम् । नः तादप्ये एरा चतुर्थी भस्माइमपाय। दु परियाम् । मामय देवगन परिपरेरयर्थः । मपया ना इति पही! मस्माई वा देवाना परिचयां तो बानीहि । "पर्य देवान् परिचरामः तत् जानीहि । शारदा र अनुरूप फल देहीत्ययः । .. स्विभ्यः रवि. १.२. मतिपदाए कु. ३. सदस्य मावि. ५. 'लमार्गः रवि. ५. राईसम. हणिपादेश. (१.मा.शिकि". ..कर्ष म. ८. मास्तिरवि. १... धन्दा. परमप: रवि. वि. 11. नास्निप्त; कवि': १२.११. भाजयमकुवति, मानरय दि'. १५.५. सति विमें. 1. पदोपत्र. १५. मास्ति हो. 1-10 मारदारफु. 10. भासद. 16 वर्षमा कामको.१५. नानि रवि.

·पापात् नि पाह २८६ ऋग्देदे सभाष्ये [अ१, ३, १० यदा यूपोच्छ्यणे विनियोगात् तत्र प्रयुज्यमाने यूपदेवत्ये एते ऋचौ भरत , यदाश्रित्य यौनरेनोकर- 'कर्ष ऊ पु ग ऊतये एते वाण्याची योप्यो' (बुदे ४,१००) इति, तदा करिवष्टपु ट्रियमाणो यूप उच्यते, नानि । अयश्व सन् पशोर्बन्धनतामापद्यमान न पाहीति विशेष । शिष्ट समानम् ॥ ३४॥ घेङ्कट सर्थ असान् रक्षस नि पाहि । तेजसा विश्वम् रक्ष राम् दह । कुरु च सम्मान ऊर्ध्वान् चरणाय जीरनाय च । वैदय देवेषु अस्माकम् परिचर्याम् ॥ ५ मुगल है यूप' अर्व उन्नत सन् न मस्मान् केतुना ज्ञानेन अहस नितरा पारय । विश्वम् भत्रिणम् सर्वमत्तार भक्षक राक्षसम् सम् दह सग्या भरमीकुरु । न असान ऊर्वान उद्रतान् कृधि पुर। किमर्थम् । यरथाय लोके चरणाय जीरस जीवनाय घान अस्माकम् दुव धन च हरिम्वरूपम् देवेषु विदा रम्भय ॥ १४ ॥ पाहि नौ अग्ने रक्षसः पाहि धूर्तेरराव्णः । पाहि रीपंत उत वा जिघांसतो वृहद्रानो यविष्ठय ॥ १५ ॥ पाहि । न । अग्ने । रक्षस । पाहि । धुर्ते । अराष्ण । पाहि । रिर्पत । उत। या । जिस्ति । बृहदानो इति वृहत्ऽभानो । यष्टिय ॥ १५ ॥ स्कन्द पाहि न है अने। रशस राक्षसात् । पाहि धून हिसितु मारयितु । अराण मदातुई रिपाम् । भयागशीलादित्यर्थ 1 पाहि रिपत रेषण हिंसा ताटनर क्षणाधाभिनेता । प्रहारस्ताडयत । उत वा निर्धासन हामिछत । है वृहदानो। महादी । यविश्ष। युवतम' ॥ १५॥ पेड्सट० पादि सम्मान् अग्ने! रक्षास । पाहे हिंसितु ताडयितु महादीप्ते। युवतम' ॥ १५ ॥ मुगल० हे वृहद्धानो! महातेज' यविष्ठय! युवतम' अमे! न भसान रसस राक्षसादे पाहि पालय । तया भराम्ग धनादीनासदातृरूपान् धूर्ते हिंसकार पाहि । क्या रिएन हिसकात् 'ग्यामादे सकाशात् ' पाहि । उत या यया निषामन इम्तुमिच्छत धानो सकाशाद पाहि। ५॥ - अदातुश्च । पाहि न्यूनीकर्नु , अपि । बाधकार इति प्रथमाटके तृतीयाध्याये दशमो वगै ॥ पने पिवग्यि जयराणस्तपुर्जम्भ यो अस्मधुस् । यो मर्त्यः शिशीत अत्य॒क्तुभिर्मा न स रिपुरीशत ॥ १६ ॥ " माग्नि नापि मूको १. 'वान् भविकल शरीरान् मुवण्यापाररामथान् वि'' म ५ मात्र मूको ११ नास्ति वि मै'. २ मारिती ·प्रथम मण्डला २८७ - स् १६ मे १६] घनाऽइव । विष्वक् । वि। जहि । अराव्यः । तपुऽजम्भ 1 यः । अस्मऽधुक् । यः । मयः । शिशीत । अनि । अक्तुभिः । मा। नः । सः । रिपुः। ईशत ॥ १६ ॥ स्कन्द० घना तप्तं लोइं येन हन्यते स धन उच्यते। तृतीयकवचनस्य चायमाकारः। धनेन इव यथा लोहकारः तप्त लोई घनेन इन्यात् एवं विश्व नानाभूतानपि यि जहि । अराव्णः अदातून हयिषः । अयाट्टन इयर्थः । हे तपुर्जम्म! 'इमं जम्भमुतं पिप' (८, ११,२) इति प्रयोगदर्शनान जम्भाब्दोऽय दंप्यापचनः । तापयितृदंष्ट्र! । तीक्ष्णदंष्ट्र! इत्यर्थः । न च केवलान् भराणः । किन्तर्हि । यः अरमभ्रक पश्चास्माकं दोग्धा तमपि । अथवा यः भामधुगिति परेण सम्पध्यते । यः भस्मभुक्, यः च मयंः मनुष्यः शिशीते अति' शो तनूकरणे। मतिशिशीते सुष्ड सनूकरोति। केन। अस्मुभिः । भक्तुशब्दोऽन सामादायुधवचनः । मायुधैः । सामर्थ्यात् अम्मान भायुधः तनूकरोति कर्शयति । ममा सहायाः तानायुधः सन्नित्ति इत्यर्थः । मधवा मस्तुमिरिति दितीया तृतीया । परच अक्तून्यायुधानि मति शिशीते मुष्ठ निश्य- तौरपर्थः । मा नः भम्माकम् सः रिपुः दायुः इंशन ईशिष्ट । मा तस्स यशवर्तिता गमामे- त्यर्थः॥१६॥ येट० पथा तसं लोह पिपई कारों घनन विश्व इति एवम् पदातून सर्वतोदियशम्" हि ताप- मिदं! । यः पा भस्मभ्यं द्रोग्धा, यः यास्मान् मर्यः मायुधैः भरयन्तं धनूकरोति, सः मा भस्माकम् रिपुः इशिष्ट ॥ १॥ मुगल० ई तपुम्भा तप्यमानरश्मियुक! ओ! भरारणः भरमभ्यं देवस्य धनस्य मदान् परिणः विषक् सांसः रि जदि विशेषण मारय । रटान्तः । पर्नव यया कठिनेन दण्डपापाणादिना भाग्दादिमहं करोति तदए । मन्योऽपि य: रिपुः अस्मधुर भसदिपपदरेहकारी भरर्सनाविना बाधते । यः च भन्यः मन्यः मनुष्यः पाणुः भानुभिः भायुधैः अनि शिति सनूकरोति । भम्मान् महातीत्यर्थः । मः रिपुः भरमनप्रहारकारी" द्विवियोऽपि शत्रुः नः भस्मान् प्रति माईशत परः पाटो मा भून ॥1॥ अनिमे सुचीयमुनिः काय सौभगम् । अमिः प्रामित्रोत मेध्यातिथिमिः माता उपस्तुतम् ।। १७ ।। अग्निः । यन्न । मुऽयौर्यम् । अग्निः । काय । शीभगन् । अग्निः। न । आयत् । मित्रा। उन । मध्य अतिथिन् । अग्निः । सातौ । उपऽस्तुतम् ॥ १७॥ 1 ..मास्ति हो. २ मा रवि. १. नास्ति रवि. १. मानिस ५. परमान् पति. 1.मानित ... माहिती ८.सी भ. १. काना'चुर. 1. पन्न AAलेसन को भ ... १. मोen'; PAN arriसोनी, 11. विमा पुरंग पनि काम मापनपद: बि. प्रारमिन् ए. 1. Aft.

·२८८ ग्वेदे सभाष्ये [अ १, अ ३, व ११ स्कन्द कवाय इति सप्रदानचतुर्थीश्रुते । 'दस्वा नो वार्या पुर' (१८,२३,१७) इति प्रयोग दर्शनाय बनिरन दानार्थ । अग्नि वन्ने दत्तवान् । सुवीर्यम् शोमन वीर्यम् । अग्नि एवं मह्यम् क्ण्वाय सौभगम् सुधनता दत्तवान् । अग्नि प्र आवत् प्रकर्षण रक्षितवान् । मिना मित्राणि उत म यातिथिम् अपिम् । अग्नि एवं सातौ सन्यन्ते समन्यन्ते या धनानि योदृष्टमि सा साति , सम्रामोऽनाभिप्रेत , तन्न उपस्तुतम् उपस्तुतनामानमपरमपिम् ॥ १७ ॥ घेङ्कट० अनि प्रायच्छन् मुवीर्यम् धनम्। अग्नि कण्वाय सुभगत्वम् । अग्नि प्र अवत् मिग्राणि, अपि च मेध्यातिथिम् । अनि सड्मामे उपस्तुतम् चावत् ॥ १७ ॥ मुगल अनि देव सुवीर्यम् शोमनवीर्योपेत धनमुद्दिश्य बन्ने याचित । स अग्नि करवाय महपये सौगगम् शोभनधनादिरूप भाग्यम् प्रायच्छदिति शेप.। तथा अग्नि मिना अस्मन्मिमाणि प्र आयन् प्रकर्पण रक्षितवान् । उत अपि २ मेध्यातिथिम् मेधयोग्यैरतिधिभिरुपैतम् ऋषि प्रावत् । तथा उपस्तृतम् अन्यमपि स्तोतार यजमानम् सातौ धनादिदाननिमित्त मालदिति शेष ॥ १७ ॥ अग्निना तुर्वशं यद् परापत उनादेवं हवामहे । अग्निनयन्नयास्त्वं बृहद्रथं तुर्वीति दस्य॑वे सहः ॥ १८ ॥ अग्निना । तुर्दशम् । यदुम् । पुराऽवतं । उग्रऽदेयम् । हवामहे । अग्नि । नयत् । नऽवास्त्वम् । बृहत्यम् । तुतिम् । दरर्यये । सह ॥ १८ ॥ सन्द० अग्निना सहयोगए क्षणेपा तृतीया । अग्निना सह परिचर्यातिशयेन तदनुचरता मापन्नम् तुर्वशम् यदुम् उग्रदेवम् च राजानम् परावत दूरात् हवामहे यामः । परोऽर्धर्षों मिम वाक्यम् । अग्नि नयत् नीतवान् । नववास्त्वम् नाम असुरम् वृहद्रथम् महारथम् तुवांतिम तुर्वी धुर्वी दुर्वी दिसार्था । हिंसाम् । नदबास्त्व हिसितवानित्यधं । अथवा तुतिरिति असुरान्तरस्य' नामधेयम् । अग्नि नयत् इति नयति सामात् वधार्थ । गवबारस्य च तुर्वाति चाग्निईतयानित्यर्थ । दस्यौ द्वितीया चतुष्पा । दस्यु शत्रुम् । सह बलनामात (तु निघ २९) । अन्तर्गौतमत्यधं वेद द्रष्टव्यम् । सहस्यन्त बालय तम् । अथवा सह इति तुती यार्थे द्वितीया। "सहसा स्ववरेन नीतवान् इत्यर्थ ।। यद्यपि च 'अहस गे नदवास्त्वम्' (ऋ १०,४९६) इति दर्शनादिन्देण नववारस्यो इत इत्यवगम्यते, तथापि माहाभाग्यात्" देव तानाम् "अत एव च दर्शनात् भनिनापि हत एवेत्यवदोदव्यम् ॥ १० ॥ वेङ्कट० अग्निना सह दूरात् दशम् यदुम् उयदेवम् च राजान माझ्याग । अग्नि "भव यापरवाहीग्रीन अनयत् उपभपयितु अभिभविता ॥10॥ ४ सोग्नि वि 1 'चतुर्थी म २ 'नात् मूको १ नास्ति रवि, स मूको दक्षान् सवार्य मम्नि कवाय मुमगवन् मुधनावम् भ'दि मेषानिषि वि. ८ नास्ति भकु ९ मगुरव रवि 1. 'त्यर्थ । कम् रवि १२ मामा- रवि १३ ल एव रति चमक ११ उपविमा . म कपिम् भनि "बलेन नीतवानितिशत 1५1५ दायर भगुरान् अनया भीतवान् (नियानित्यथ । दशप (दर) राजुराम ( सह माइतम् उपचयाश्या ११'ता? मवन (भा) विम'.

·सू ३६, म १९] प्रथम मण्डल मुद्गल० अग्निना सहावस्थितान् दुर्वशम् एतशामकम् यदुम् एतनामकम् उग्रदेवम्, मतन्नामकम् च राजर्षान् पराक्त दूरदेशात् हवामहे भायाम । स च अग्नि नववारत्वम् एतनामकम् यह द्रथम् एतनामकम् ठातिम् एतद्रामकम् राजपनि च नयत् इहानपतु । कोदशोऽग्नि । दस्यवे सह अस्मदुपद्रवइतो चोरस्याभिभविता ॥ १८॥ नि त्यामग्ने मर्नुर्दधे ज्योतिर्जनाय शर्यते । दीदेय कण्य ऋतजात उक्षितो यं नमस्यन्ति कृष्टयः ॥ १९ ॥ नि। त्वाम् । अग्ने । मर्नु । दधे। ज्योति । जनाय । शश्वते । दीदेथे । । ऋतऽजात | उक्षित । यम् । नमस्यति। कृष्टयं ॥ १९ ॥ स्थन्द० वाम् है भग्ने । मनु नि दधे पृषिव्या निहितवान् । ज्योति मतर्गौतमत्वर्थमेतत् नट प्यम् । ज्योतिषानम् । ननाय शयते बहब बहूना मनुभ्यागामर्याय । दादेष दीप्यस्य । कधे यस्य व भावेन भावलक्षणम्' (पा २१,१७) इत्येवामय सहमी । ततश्च लक्षणभूतयोग्यक्रियाध्याहार । यस्त्व कपब यति मतमात ऋगो यज्ञ तन जाव उत्पन | मपया त मादित्य ततो जान । मादित्यादाहत इत्यर्थ । तदुक्तम् -'यममि मेध्यातिथि कण्व ईध तादधि' (१,३६,११) इति। उलित उप सबने । आहुत्याज्येन सिक्त । स त्व । कीदृश' । उच्यत । यम् नमस्यात परिचरणकमोऽयम् (निष ३,५)। परिचरन्ति । कृष्टय मनुप्या ॥१९॥ घेङ्कट निदप लाम् अग्न' "मनु मनकस्मै जनाय ज्योतिर्भूतम् । स दीप्यस्व कप मयि यशामातो 'हविभि उभिनयम स्वाम् नमस्यन्ति परिचरन्ति मनुप्या ॥ १९ ॥ मुगल अम! ज्याति प्रकाशरूपम् त्वाम् शवते तनाय 'बहुविधाय जनाय' मनु प्रजापति नि दधे देवयानदशे स्थापितवान् । हे भने त्यम् ऋतनात वेन पशन निमित्तभूतेनो उपस उक्षित इविमि वर्पित सन् कृण्वे तमामक" महपों दौदेव दीसवानसि । यम् भग्निम् थ्य मनुष्या नमस्यान्त नमस्कुर्वन्ति । स त्वमिति पूर्वमान्यप ॥१९॥ लेपासो अग्नेरभयन्ती अर्चयो भीमासो न प्रीतये । स्विनः ममियानुमावतो विश्व समुत्रिण दह ।। २० ॥ तुपाम । अग्ने । अमेऽन्त । अर्चर्य । भीमाम । न । प्रनिऽस्तये । रभस्विन । सर्दम् । रत् । यातुऽभारत । विर्थन् । सन् । अनिर्णम् । द६ ॥ २० ॥ , 'नपर दि २२ काय काय म माम् रवि । परिचरन्ति मा भक ४. मनुर दरम्या दरल्या । लेपने अनाप मनासान यान दिन' ५ सीमा। निरमा . भातिर भिक रवि ८ मास्ति शि १ यातना' वि 'पन में ·२९० प्रायदे समाप्ये [अ१, १३, १११ स्कन्द वपास दीक्षा भने स्वभूता अमवन्त भात्मपर्यापममशब्दं ब्याचक्षते । वात्मवन्त । यत्नवन्त इत्यर्थ । अथवा ममा गत्यादिषु । गमनवन्त । भम रोगे। तमसो रोगवत । तमसो महवन्त इत्यर्थ । अर्चय स्वारा । भीमास न प्रतीतये न प्रतिगमनाय कस्य चित् । 'न केनचिन् प्रत्यभिभवितु शक्या इत्यर्थ । परोऽर्धर्च प्रत्याटो भिश्च वाक्यम् । रक्षस्विन रक्षोजातिमत । राक्षसानित्यर्थ । कोशान् । उच्यते । सदम् इत् सदशब्द सदाशब्द पर्याय । इच्छन्द एवार्थ । सदैव । यातुमावत मावत' इति चतुष्प्रकरणे युष्मदस्मभ्या दसि सादृश्य उपराप्यानम्' (पावा ५,२,३९ ) इत्येव वतु । मावतो यातयो यातुमावन्त । पष्टीसमासे छान्दसत्वात् राजदन्तादित्वाद्वा परनिपात । तान् यातुमावत । मरसदशस्या प्युपरि रक्षोभूतानित्यर्थ, अथवा यातुधाननिर्मापमाणत्वात् यातुमा हिंसा । ततो थातु मारत । विश्वम् सर्व च अनिणम् भत्तारमस्माक' च्यानादिकम् सम् दह ॥ २० ॥ वेङ्कट० दीप्ता अमे' बलवन्त अर्चय भयङ्करा न प्रतिगमनाय। रक्षोभिरभिभवितृभियुषाग' सदा एव यातुमावत यो मत्सशस्त्यामुपगच्छति तस्मात् विश्वम् रन सम् दह इति ॥ २० ॥ मुहल अग्ने अर्चय वारा वास दीप्ता अमषत यरबन्त भीमास भयङ्करा । अत प्रतीतये भस्माभि प्रत्यतम् न शक्या इति शेष । हे अग्ने। रक्षस्लिन बस्थत यात्मावत पातुधानान् भसुरान् सदम् इत. सर्वदैव सम् दह सम्यग्मस्मीकुरु । तथा विश्वम् सर्वम् अप्रिणम् भक्षकम् भस्म दाधक" शत्रु सदद्द ॥ २० ॥ इवि प्रथमाष्टके तृतीयाध्याये एकादशो वर्ग ॥ [३७] झीळं वः श| मारुतमनर्वाण रथेशुभम् । कण्वा अभि प्र गायत ॥ १ ॥ जीजम् । च । शर्घ । मारतग। अनर्माणम् । रथेऽशुभम् । कण्वा । अभि । प्र । गायत ॥ १ ॥ स्पन्द 'माण सूलानि माइत ( पदे ३,१.७ ) । ग्रीण्यतानि सूनानि मरदेवत्यानि । काठम पीडनस्वभावकम् । व प्रथमाया स्थान इस द्वितीया । यूयम् शर्ध परम् माइतम् मरतो स्वमूत मरत्समूहरूप वा। अनर्वाणम् गत भन्या मागिततया गन्ता भो । आभित्र इत्यधं । ततोऽन्य अनर्ग। तमनर्वाणम् । शर्धसथ भसकाय पिणत्वान् यत्ययनात दुलिझता। गन्यत्र अनाधितमित्ययं । रथेगुभम् रथेषु व्यवस्थित यत् शोभते तत् रयेशुभम् । देवा ! "मम कण्वस्य पुना । पौना अभिप्रमात गायतिरतिक्मा (तु निघ ३४, अभिप्रेरयनयोश्चात विपर्ययो दरम्य । प्राभिगायत" प्रकर्षणाभिष्टुत ॥1॥ २३ नविन पनि 1 अग्ने स्वभूता भवन खेपासो दीक्षा अकु २ नानि चितुपारका मन १ नास्ति भक ५ नास्ति रवि सानरय भकु मसार सदर भए . अंग्रेफ विमा 11 मारिन दि १२ मारनम्म ६ 'दनादिवत् भी " 'डनार्थ विहान १५11 पदस्य पुत्रा रवि " प्र ·प्रथम मण्डलम म् ३७, सं २ घेङ्कट० 'क्रीडमानं यूयं मरुतां वेगम् अप्रत्युतमन्यस्मिन् रघे यः शोभते तम्' कण्वाः । अभि प्र गायत॥ मुगल लीळ वः' इति पदार्थ द्वितीयं सूलम् । घोरपुत्रः कण्व ऋषिः। गावत्री छन्दः । मरतो देवताः ॥ हे कायाः! कानगोधोत्पमा महर्षप.! ः युष्मदर्पम् मारुतम् मत्समूहरूपम् शर्धः बलम् अभि प्र गायत अमितः प्रकर्षण शुषम् । की शर्घः ! क्रीलम् विहरणशीलम् । अनर्वाणम् नातव्य- रहितम् । रयेशुभम् स्वकीये रयेऽवस्थाप शोभमानम् ॥1॥ ये पतीभिष्टिमिः साकं वाशीभिञ्जिमिः । अजायन्त स्वभानवः ॥ २ ॥ ये। पृपतीभिः । ऋष्टिऽभिः । साकम् । वाशीभिः। अनिऽभिः 1 अजायन्त । स्वभानवः ॥ २ ॥ स्कन्द ये मरतः पृषतीमिः अत्र मादिष्टोपयोजनमेतत् अश्वनाम । पृषद्वर्णाभिः पवामिः । प्राष्टिभिः 'अंसेषु २ प्रायः' (भा ५,५५,११) इत्यंसस्थत्वदर्शनात् हूणा शक्तयो पा भरष्टय उच्यन्ते, तामिश्च । साकम् सह। बाशीभिः भायुधविशेषाः वाइयः, ताभिश्च । अश्मिभिः रत्नप्रायाण्यामरणानि मञ्चय उच्यन्ते', चैश्च । अजायन्त स्वमानवः स्वदीप्तयः । अपराश्रय- विभूतय. सर्वोपकरणैः सहेच ये जाता इत्यर्थः । तेपी शर्ध अभिप्रगायतेत्येवं यच्छन्दश्रुतेः पूर्वया ऋचा एकवाक्यता परया वा ॥ २ ॥ वाट० ये पृषद्वणैरवैः प्राष्टिभिः च अंसस्थैः साकम् “वाशीभिः च कटाहाकारैरायुधै. शामरणश्राञ्जन- साधनैः सह प्रादुर्भवन्ति स्वदीप्तयः, वेषां शः अभिप्रगाय' इति ॥ २ ॥ मुद्रला ये मरतः पृषीमिः पृषस्यादिभिः साकं स्वभानवः स्वकीपदीप्तियुधाः अजायत सम्पया । पूपरयो बिन्नुयुक्ता मुग्यः मरद्वाहनमूताः । मृष्टया मायुधानि । घामः शब्दविशेषाः पर- कीयसेनाभीतिदेतवः । माया मारणानि । तार स्तुम इति शेपः॥३॥ हुहेव शृण्व एप कशा हस्ते यद् वदान् । नि यामचित्रम॒ञ्जते ॥ ३ ॥ इहाइव । शृण्वे । एषाम् । कशाः। हस्तेषु । यत् । वान्। नि । याम॑न् । चिनम् । तते ॥३॥ स्कन्द० इहेव' इवशन्दः 'अस्युपमार्यस्य सम्प्रत्यर्थे प्रयोगः' (तु या ७,३१) इति पदपूरणः । एष. शारदा वा । ये पत्यादिभिः सहैव अजायन्त सैषाम् एषाम् इहेव पृथिव्यामेव शृण्वे स्टियेतत् कमणि ग्यत्पर्यन रूपम् । सधैं र लिट् । श्रूयते । किम् । सामर्थ्यात् शब्दः। कदा । उच्यते । कशाः सवन्या कशा उस्यन्ते, ता" । हस्तषु ससमीनिर्देशात् स्थिता इति शेषः । यत् यदा। वदान् वदन्ति । हस्तैर्गृहीताः कयाः समानान्त्यः१५ शब्दं यदा कुर्वन्तीत्यर्थः । 1.1. *मान महता गम् भस्मात्रयः शामते विमर. २.२. नास्ति बि मैं', ३. नास्ति रवि भ. १. दयना कु. ५. "विशेषः मूको. ६. नास्ति रवि. 0.0, 'मिश्चक्रीकटदा लप 'मि चक्राकटा वि%3 "मिश्ध कटहा कुविरवि; 'भाइ' म'वि. ८. मास्ति मको. १. नास्ति मैं.. १.. 'जायन्त इति मूगो..हिडेनर मूको. १२. शम्द कु ३. मपम्प कु. अपवागन्यः म. ११. तां कु. १५. 'अन्य मुको.

·२५२ । बसा- ऋग्वेद समाध्ये [अ १, ३, ६ १५. यदा च यामन् रथम् विनम् विचित्रं पूज्यं वा अनंत अंजतिः प्रसाधनकोऽन्यत्र, इह तु सामध्यां गत्यर्थोऽन्ततिश्ययं निगमयन्ति नियतेन माण गमयन्ति । पदा मशः रथेन वा गरगन्तीत्यर्थः ॥ ३ ॥ पेटः यदा भमी गमनप्रारम्भ 'हस्तस्थाः वाइपन्ति महाजनी: तदानी समीपस्थितानामिव कशाना माइननशब्दः श्रूयो । किश्ते गमनप्रारम्भ प्रसाधनमात्मनः' चित्रं कुर्वन्ति ॥३॥ मुगल० एपाम् मागम् हस्तेषु स्थिताः कदाः स्वरवयाइनवाइनहेतवः यत् वदान् यद्वदन्ति में ध्वनि कुर्वन्ति, ते प्वनिम् इहेद अप्रैव स्थित्वा मृण्वे शृणोमि । स ध्वनिविदोषः यामन्, समामे चिनम् विविध शौर्यम् नि ऋजते निदरामलङ्करोति ॥३॥ प्र वः शीय ध्वये त्वेपर्युम्नाय शुष्मिणे । देवत्तं ब्रह्म गायत ॥ ४ ॥ प्र। यः । शीय । घृष्ये । त्येपऽघुम्नाय । शुमिणे । देवत्तम् । ब्रों ! गायत ॥ ४ ॥ स्कन्द० वः इति प्रथमार्थे द्वितीया । "पूयम् अस्मत्पुत्राय ऋत्यिजी वा । शर्धाय बलाय मारताय । पृप्वयं अपठितमपि मइमामैतत् महते । वेपथुनाय गुन्नं चोततेः, यश इहाभिप्रेत दीतयशसे । शुष्मिणे वलयते । देवतम् । देट् रक्षणे इत्यस्यायं धान्दसत्वाइनुपसगादपि देवशम्दात् 'भद उपसर्गानः' (पा ७,४,४७) इत्येवं तकारः । देवेन्यो भरदयो दत्तं रक्षिदं देवत्तम् । मिर्मरुदर्थमुपकविपतमित्यर्थः। अथवा देवत्तमिति' ददातोब रूपम् । "देवेनेन्द्रेण दत्तं देवतः मिति । भग्न चेतिहासमाचक्षते"-'दितिः किल मथुइननसमय पुनमित्छन्ती कश्यपमुपचवार । वा स परितुष्ट उवाच । जनिप्यते तवेशः पुनः, यदि गर्भ प्रथता" वर्षसहस्रं धारयिश्य- सीति । तथेति दिति:१५ प्रतिपदे। तच्छुत्वेन्द्रः छिद्रान्वेषी तां शुश्रूषाञ्चक्रे । सा कदाचित इन्द्रस्य उरसङ्गे शिरो निधाय मुक्केशी विनृतोपत्थद्वारा सुम्याप । तामप्रयतामासापेन्द्रः तस्या उपस्थं प्रविश्य ते गर्भ सतया बनेण चिच्छेद। स छिनो सरोद । तमिन्द्रः प्रत्येक पुनः सप्तधा चिच्छेद । "त एवं सप्त सप्तका मरतां गणाः । तत्' प्रबुद्धा दितिवारवा" इत्रमुवाच । ममैवापमपराधः, गेन म त्वां दापामि", "किन्तु त:" सद्द सत्यमुपहि", मागधेयमेषां प्रकरपयेति । सैः सद्देन्द्रः सण्यमुपेरप तान्य स्तुतिभाजो हविर्भाजन चकार' इति । तदेतदुच्यते । देवैनन्द्रेण दत्त" ब्रह्म स्तुतिरक्षणम् । प्र गायत । के गै शब्द । प्रशम्दयत । प्रकण उच्चारयतेत्यर्थः ॥ ४ ॥ येट० प्र गायत पूर्य वेगवते वृक्षादीनां घर्षण ते दीप्तयशस बलयत" मारताय देवतम्" देवदत्तं भाग्यलय द्र"॥ ॥ 1. यर्थः कु. २-२. नास्ति विभ'. मडाजिनी. कु रवि. * प्रगमन वि. १. विपन्न दि... नास्ति दि. ५५. युग्मभदय रवि. ६. देवद कु ... नास्ति रदि. देवदछन् रवि. १. देवदास मूको. १. दातःम कु. 1.19. अथवा देवेनेन्द्रेशदातमिति मक १२. त. सा. (* १,११४,३), रामायणम् (१,४१ [वि.क. संस्करणम् , मभा. (५,१११ १३. मदितिः मूको. . मयनगर्भ . . मदनः किन म कु मदितिः रवि. १.... म... मदिति मूको. १८. चामि प्रति म कु. १९१९. नास्ति रवि. 3 "मुरति रवि. ११. भारित भ. २२. दर पदमकु. १५. मगर' वि. १५. नास्ति मूको. २९. भाग्यात भिरपि गार्यालपम् ' २. मास्ति कुहिरवि. ८. नाम्निम, २०. समय- १३. कु ·प्रथम मन्डलम् स् ३७, में ५] मुगल हे ऋत्विजः। वः युप्माकं सम्बन्धिने शर्धाय मसहनशीलार पृवये शत्रुधर्पणयुक्ताय त्वेषानाय दीप्यमानयशसे शुष्मिणे बरबत्ते एवंभूताय मरुद्गणाय ब्रह्म हविलक्षणमनमुदिश्य प्र गायत स्तुभ्यम् । कोरशं ब्रह्म । देवत्तम् देवैर्दत्त देवतानुग्रहाइरधम् ॥ ५ - 1 प्रशंसा गोष्वघ्न्य क्रीळं यच्छ| मारुतम् । जम्भे रसस्य वाधे ॥ ५ ॥ प्राशंस । गोर्छ । अन्यम् । क्रीळम् । यत् । शर्धः । मारुतम् । जम्भ। रसस्य । ववृधे ॥ ५ ॥ स्कन्द मीळम् यत् इति यच्छन्दश्रुतस्तरहरदोऽनायाहार्यः । तत् प्र शेस शंस स्तुती । भारसन एवायमन्तरात्मनः औषः । प्रकर्षण स्तुहि है अन्तरात्मन्! । गोषु इति' निमित्त एषा सप्तमी। प्रयोजनस्य निमित्तत्वेन विवक्षा। गोपु निमित्तभूतासु । गराधमित्यर्थः । अयम् अहन्तव्य शभिः हन्तुमशक्यम् कतमत् । उच्यते । झी यत् शर्धः मारुतम् वत् । किं करोति। उच्यते । जम्भे जम्भतिरत्र सामथ्यात् पानार्थः। तृतीयार्थे च सप्तमी । जम्भेन पानेन रसस्य सोमरसस्य बधे वीर्येण वर्धते ॥५॥ वेङ्कट प्र स्तुहि गोषु स्थितम् महन्तव्य क्रीळमानम् । यत् शर्धः मारुतम् 'तत् रसस्य' पयसः मन्तः ववृधे । नम्भशब्द उदरवचनः । 'पृश्नियै वै पयसो मरुतो जाताः' ( तसं २,२,११,४) इति ब्राह्मणम् ॥ ५॥ मुद्गल० गोपु मरन्मातृभूतभिप्रभृतिषु धैनुषु भवस्थितम् अन्यम् महन्तन्यम् कोळम् विहारोपेरम् मारुतम् मरुत्सम्बन्धि शर्थः प्रसहनशीलम् तेजः यन् भरित तन् प्र शंस हे प्रत्विक्समूह ! स्तुति। रसस्य गोक्षीररूपस्य सम्बन्धि तत्तेजः जम्भे मुखे वाधे दृद्धमभूत् ॥५॥ इति प्रपमाटके तृतीयाध्याये द्वादशो वर्गः॥ । को वो वर्षिष्ठ आ नरो दियश्च ग्मश्च धूतयः । यत् सीमन्तं न धुनुथ ॥ ६॥ कः।वः । वर्षिष्ठः। आ । नरः। दिवः । च । म ! च । धूतपः। यत् । सीम् । अन्तम् । न । धुनुथ ॥६॥ स्कन्द० कः कः निर्धारण एषा घटी। युष्माकं मध्ये वर्षिष्टः वृद्धसमः । न अधिइपि वृत्तमः । सर्वे सबयस्का इत्यर्थः । हे नरः! मनुष्याकाराः! | दिवः च ग्म. च गुलोकस्य प पृथिव्याच श्रा पूतयः! माकम्पयितारः!। कीरशाः यूपम् । उच्यते । यत् ५ सीम् इति परिमार्थीपः । सर्व जगत अन्तम् न सम्वमिव । यथा कनिष्ट शाखाया वंशस्य वा भम्तं धनुयान् एवं धूनुथ । भयेन कम्पयत्ययं. n६॥ पेङ्कटः यदा समीपम् इव सर्वमेव परिगृझ छम्परथ, तहानी महसः! युप्माकम् कः पर्षिततमः दिवश्च पृपिन्याश्च कम्पपिताः । भाकारः पाणः ॥ ६ ॥ १. प्रथम को भकु. २. नास्ति रवि. ३. स्तुत्रेन रवि. १. वर का रचि. भ' वि. ६-१, सदस्य भवि ७. वाचे कु. 4. मासिभ कु. ९. भ. 1. बर्य क रवि, पापाया. भ. कुछ सालापाः रवि. १३. या मलाइ रवि. ३. बिगप विम' ·२९४ ऋग्वेदे सभाष्ये [१, १२, य १३ मुद्गल दिव घाटोकस्यापि म च भूतोकस्यापि धूतयः कम्पनकारिज नर ! नेवारो है महा" व युप्माक मध्ये आ समन्दात् वरिष्ट पदम क । यत् यस्मात् कारणात् साम् सर्वट अन्तम् न वृक्षाममिव धनुय पालयथ । तस्मात् कारणात् कम्पपितृणां युष्मान मध्ये के मयर इति प्रल || ६॥ 1 । - नि यो यामाप मार्नुपो दध्र उग्राय मन्यते । जिहीत पर्वतो गिरिः ॥ ७ ॥ नि । वृ । यार्माय 1 मार्नुप । दः । उग्राय । मन्यो । जिहींत । पर्वत । गिरि |॥ ७ ॥ स्कन्द० व युप्माक स्वमूढम् सामाय द्वितीयाय चतुर्येपा । याम रयम् मानुष मनुष्य नि दधे धारणे। नियमेन स्वयजे भारयति । अथवा यामशग्दो योगदान । स्वार्थ एव च दादर्य चतुर्थी। युष्माक यागाय । यूयं यज्ञे यास्पय इत्येवमर्थ मनुष्यो नियमन धारयति । किन् । सामान सोमलक्षणानि हवींषि । किमर्थन् । उपाय मन्यव मन्युमभ्यराप्ति कर्मण, दीहिरिदाभिप्रेता। उपाय दीफ्यै। प्रकृष्टायैश्वर्यायेत्यर्थ । किञ्च विहीत मोहाड़ गतौ । मन्यत्र गन्चति । युप्महयाग्नदयतीत्यर्थ । कीदा । पर्वत पर्ववान् बढ्दवयवक । महा- नपि समित्यर्थ । के 1 गिरि मेधो महीधरो बा। अथवा पो गिरिरिति समुच्चीयमाना। गते ने परम्परविशेषणविशेष्यभूत । पर्वतत्र गिरिश्च । मेघश्च महीधरत्यर्थ । मपदा एव मन्यथा भस्या न्योऽधं योनना । व इति द्वितीयाबहुवचनम् । यात्यस्मिन् दवा इति यामो यज्ञ । युप्मान् यज्ञाय मनुष्यो नियमन धारयति । किन्च उपाय मन्यव निहीत । 'मन्यु' (निष २. १३) इति गोधनाम । पञ्चम्यर्थे चतुर्थी । उप्रान् गोधात् गाउति । उप्रेग्य क्रुद्धम्यो युप्मद" रिम्यादयतीत्यर्थ । क । पर्वतो गिरि अपि महान् गिरि किमुत अन्य इत्पर्य ॥ ७ ॥ येट० नि' मानुष " दा स्यणादिक युप्माण गमनाप उद्गुर्णाय अभिमन्ने । स्थिर" स्थूणादिक उम् निम्ति मानुष', । पर्ववान् गिरि च कम्पते ॥ ७ ॥ मुगल० है मस्त । र युप्माकम् यामाय गमनार्थम् मानुप गृहस्वामी कचिम्मनुन नि दम गृहदार्याप रस स्तम्भ निक्षिप्तवान् । भवदीयगमनेन चालित गृह पतिष्यतीति भीरमा वनिवारणाय रस्तम्भप्रक्षेप । कोशाय यामाय । प्राय वीमाय भयो धारनार्थम् ममि मन्यमानाय। युज्यते हि "भवद्गमनात् भीतिः । या मदढ़ाया" मालित पर्वत बहुविधर्म युक्त गिरि शिस्तरी निहीत गप्छन् ॥ .॥ येपामज्मपु पृथिवी जुजुवा ईव विश्पतिः । भिया यामपु रेजते ॥ ८ ॥ पंपांम् । अमेषु पूपिया जुर्माना विपनि । भिया। यो । रजते ॥ ८ ॥ । - 1-1 मानिदि ३ मनप्याकु ३ पान मकु ५५ सेन २ 'भूती बकु • यो या व ८. परवारमन् देववार .. " गुपम्य मुकी १ सेनि १३ मास्ति मा 11 माति विह Seart १५. मनुष्प दि १५ पर्वत बि "मात्र ·स् ३७, म ] प्रथम मण्डलम् स्वन्द० कोदशा यूयम् । उच्यते । येषाम् युष्माकम् अउमेषु अन्ज गतिक्षेपणयो । गमनेषु । पृथिदी जुर्वान् इद विश्पति । पुत्रपौत्रादीनां मनुष्याणां पति दिपति । उलज्येष्ठोऽनाभिप्रेत , न राजा । यथा जीर्णोऽत्यन्त वृद' । भिया भयेन रेजते कम्पसे। यामेषु इत्येतनु अरमेषु इत्येतेन सम्पयितव्यम् । तृतीयायें चार सक्षमी। पामै स्यै भन्नेविति । येषु युप्मासु रथैर्गच्छरसु कमप्येते इन्तु गच्छन्तीत्यजानती प्रथिन्यपि भयेन कम्पते । किमुत अन्ये इत्यर्थ । भयका येपामित्येतत् भियेत्येतेन सम्बाधयितम्यम् । तत्सम्बन्धे च 'भानार्थानाम् (पा १,४,३५) इत्यपादान- त्वात् पञ्चम्यर्थे पष्टी। अजमेषु इत्मप्यन्मशब्दो गृहनाम (तु निघ ३,४)। भग्मे यामश्वित्यैदच्य समुच्चीपमानार्थे एते । सप्तमीनिर्देशाञ्च योग्यक्रियाध्याहार । यभ्यो युष्मत् अग्मेषु यामेषु च गृहेषु रथेषु च' व्यवस्थितेभ्य मिया भयेन पृथिवी रेजत इति । पन्य स्वस्येभ्यश्चासीनेम्यो पुदाभिमुतेभ्यश्च भयेन पृथिवी कापत इत्यर्थ । 'तपा पो यामाप मानुप' इत्येवं तन्दगुते पूर्वया ऋचैकवाक्यता परया था। येट० पाम् उत्क्षेपकेषु गमनेषु पृथिवी ओषधिवनस्पतियुक्ता, नीर्ण राजेय परबलागमने, कम्पते भिया। पूर्वत्र सम्पन्ध ॥ ८॥ मुद्गल० हे मरत १ येषाम् युप्माकम् यामेषु गमनेषु अज्मपु क्षेपकेषु सत्सु पृथिवा भूमि भिया रेजते कम्पते। स्टान्त । जुजुर्वान् इद विसति । यथा पयोहानिरोगादिना नीर्ण प्रतापालको रामा वैरिभयात् कम्पते तदत् ॥ ८॥ स्थिरं हि जानेमेषां वयौ मातुनिरतवे । यत् सीमनु द्विता शर्वः ॥९॥ स्थिरम् ।हि । जानम् । एपाम् । वयं मातु । निरंत। यत् । सीम् । अनु। द्विता।श ।।९।। स्कन्द हि शब्द पदपुरण । येषाम् मजमेपु" येभ्यो वा भिया पृथिबी रंजते, तेपाम् एषाम् मरताम् स्थिरम् जानम् जन्म वय च यौवनलक्षणम् । यथा "मनुप्या नावाशीघ्रमेव "पदी. मयन्ति नियन्ते"च, न बदर तेर मस्त इत्पर्य । किमर्थम् । उच्यते । मातु निरत। मातु सका. शास् निर्गन्तुम् । मानुरदरे पुन पुनर्गर्भवासमननुभवितुमित्यम् । यो हि "वृदीभवति नियते" प, रोनावश्य मातुरदर पुन पुनर्गर्भवासोऽनुभवितम्य । कीरशा मस्त । उप्यते । यन् पश्या मन ला। पेपाम् । सीम् भनु सीमिति परिग्रहायि । मन्दिति लक्षण कर्मप्रश्पनीय प्रति साम्देन समानार्थ । सबै प्रति द्विता दिया विविपमपि सायोगा" च हत्यादि पारी" पशव यएम् । ये विविधनाति दसेन न कुधिरना इत्यर्थ ॥९॥ पेट० म्धिरम् हि सन्म मरलाम् वयं च मातु निर्गमनाय ।न पुनर्जननाप मातt प्रविशति । मन मा सर्व जगत् भनुपदिशति" तद् बल दिया भवति दिवि च पृथियो चति ॥९॥ । - . 'पिति च भक 11.कायाम् उच्यने म २ रवपाए ३ मेपिनि ५५ लाम' रवि । उपद मधे + गोषु च र मक ८८मानुष मातेर यमय मनुए रवि 1-1. दो द गगनै कि ११. मास्ति में ११ को रवि 11. मनुष्यान 11 दिमानि मूको १५ सेम 1-4 पिने र मुको २. Ra. प्रापि,मनुपातिक ·हादेदे सभागे [अ, म ३, व १५. मुद्गल० एषाम् मरताम् जानम् दामस्थानमाकाराम् स्पिरम् हि घटनरहिद खलु । मातुः मा जननीस्थानीयादानासा' वयः पक्षिणः निरत निर्गन्तुं समर्षा भवन्तीति शेषः । तादृशाद आकाशात् सम्मेति मरवा स्तुतिः । यत् याला कारणात् शयः मददीय दलम् मनुष्टमेन माम् सर्वतः द्विता द्वित्वेन वादापिग्योर्विमग्य वर्तते । अवो भवदीयं वान खिो हि इति पूर्वग्रान्वयः ॥९॥ उदु त्ये सूनवो गिरः काष्ठा अमेष्ववत । वाथा अभिजु यातवे ॥ १० ॥ उत् । दति। ये। सुनवः । गिरेः । कागः अज्ने । अन्नत । वाधाः। अभिऽनु । यातवे ॥ १० ॥ स्कन्द० उत् इत्युपसर्गः अतह इस्याख्यातेन सम्बन्धयितायः । उ इति पदपूरणः । प वक गुणाः त्ये ते मरतः । सूनवः पुत्राः । कस्य । पृभदा रुद्रस्य था। कुत एतद्- 'पृः पुत्रा उपमासो रमिष्टाः' (३.५,५८,५), 'द्रिस्य ये मौछुप. सन्ति पुत्राः' (२६,६६,३) हत्पादिपुर मध्यान्तरेषु दर्शनात् । गिरः काष्टाः आपोऽन काष्टा उच्यन्ते (व. या २,१५) । गर्जितलक्षणा याचा अपच । अग्मेषु तृतीयायें सप्तमी । मामः अजनैः स्वगमनैः उदक्षत अध्यं विस्तारपन्ति । मे प्रति 'स्वयं गत्वा' गर्जन्ति । तदीया श्वापी विक्षिपन्तीत्यर्थः । कोदशीरपः । यात्राः वाश- नीलाः शन्दकारिणीः । बद्धीरित्यर्थः । कयमुदमत । अभिज क्रियाविशेषणमेतत् । अभिगत सानु यस्मिन् उत्तानने वदभिन्नु । निपात्य बार्नु महा पोमत्यर्थः । किमर्थम् । यातवें । पृथिव्यां पातनायेत्पर्यः ॥१०॥ वेङ्कट० उदलत टत्तता अकुर्वन् विस्तीणोषधीरकुर्वन् भभी प्रेयितारः दाम्दयन्तः दिशः गमनेषु । यदा गच्छन्त्योपधिमा विस्तारयन्ति दिश इति । तया धेनूइच अभिगतनानुक पानुम- कुर्वन् । गोपधिसभादादुरिक्षतपादाः' चरम्ति धेनव इति ॥ १॥ मुद्गल ये पूर्वप्रकृताः गिरः सूनवः वाच उत्सादका मरतः । वायत्रो हि ताबोधारित सञ्चरन्तो पात्रमुत्पादयन्ति । अमेष स्वीयेषु गमनेषु सासु काष्टाः अपः उन् उ "उत्कणेर अन्नत विस्तारितवन्तः । उदका बिहार्य उत्पानार्यम् वा हमारदोपता गाः अभिभु बन्द भिमुख पथा भवति तपा यानदे गन्न प्रेरितवन्त इति दोषः ॥ १०॥ , इति प्रथमाष्टके तृतीयाध्याये ग्रयोदशो वर्गः। त्यं चिंद् या दीर्घ पृथु मिहो नपातममधम् । प्र च्यावयन्ति यामभिः ।।११।। श्यम् । चिद । । दीर्घम् । पृथुम् । मिहः । नपातम् ।अम॒धम् । । व्यत्रयन्ति । यामऽभिः ॥११॥ .. जनन मूको. २-२. नाशिकु. ३. ना कु. ५. सदापनः मूको. १.मावि रत. ..'चीमि. दिल वि. ९, मौषधीय विस'... माहित विम', प.प्रेरिनारस रितारं म रवि 4. ममिनार ·प्रथम मण्डलम् स १७, म १२j स्कन्दन र केक्सा गिरः काष्ठाश्च । किं तर्हि । 'त्यम् चिन् चिदित्यभ्यर्थे । घ इति पद- पूरणः । तच्छब्दश्रुतेश्च योग्यार्थसम्बन्धो यस्छन्दोऽध्याहर्तव्यः । योऽयं बैगुतो नामानिः तमपि दीर्घम् पृथुम् मिरः नपातम् मिह सेचने । सेचनात् मिड् मेघ उच्यते । नपापिति मपत्यनाम । मेघस्य अपत्यभूतम् । मेघादि देपुतोऽग्निजायते । अयवा नपादिति पौत्रायद नाम, न पुत्रस्य । मादित्यो मिटुप्पदे । सोऽपि हि रम्याहताभिरदिमध्यमं सिदि। वाम्पश्चापो मेयो जापते । मेघात् वैशुत इत्येवमादित्यपौनत्वमस्य 1 अमृधम् मृधि- ईिसार्थ; । अहिंस्यम् महिसिवारं वा साधूनाम् । भयदा मृधशब्दो मृदुपयायः । तथाहि पास्केन दर्शितम् - "दिनो विश्न इन्द्र मृध्दाचा' (१,१४,२)। दानमनसो नो मनुष्यानिन्द्र मृदुवाचः कुरु" (या ६३१) इति । अमृधम् अमृई वीक्षणम् । अथवा मधाग्दो निर्विवचनः । एवं हि अगलेयिनों श्रुतौ प्रयोगः-'दक्षिणेन इस्तेन देवानसृजत् । 'सव्येना- मुरान् । तेन देवा वीर्यवन्तोऽभवन् । मृध्रा अमुराः' इति । भत्र च वीर्यवत्प्रतियोगित्वेनो. पादानात् मृधशब्दो निर्वार्यवचन इति गम्यते । मम वीर्यवन्तं प्र स्यावयन्ति मेपात् यामभिः पानः । विद्युतमपि स्वगमनैरेव कुर्वन्तीत्यर्थः । अथवा दावलक्षणोऽग्निरभिप्रेराः । न वैद्युतः । स हि मिहो नपात् । कथम् । मेघात् पृष्टिद्वारेण ओपधिवनस्पतयो जामन्ते । भोपधि- पनरूपविम्यः स इति । ते प्रीप्मे प्रवृदं प्रत्यावयन्ति मपगमयन्ति यामभिः यानैः । कस्य । सामप्यांत वृष्टिलक्षणानामपाम् । योऽयं दावरूपोऽग्निः, नमपि वृष्टिं गमयन्तोऽपनपन्द्रीत्यर्थः ॥11॥ पेट० रयम्' चिन् खलु वर्षम् विस्तीर्णम् मेघस्य पुनम् अमृदुम् गमनः प्र च्यापयन्ति मरतः । इदं गिलोरचयाभिप्रायमिति ॥11॥ मुगला त्यं विन प* प्रसिदो यो मेप. वमपि मेयम् मामभिः स्वकीयगमनेः न मावन्ति मरतः प्रकर्षेण गमयन्ति । कीरमाम् । दीघम् आयामोपेतम् पृथुम् तिर्यविस्तृतम् मिहः नपातम संपनी पस्प जलम्य न पातयितारम् । दृष्टिमकुर्वन्तमिरपर्यः । अमभम् केनापि भर्हिस्पम् ॥११॥ मरुतो यर्द्ध वो वलं जना अचुच्यवीतन । गिरीरघुच्यवीतन ॥ १२ ॥ मरतः । यत् । हु । यः । बलम् । जनान् । अञ्चन्यत्रीतन । गिरीन् । अचुष्यवीतन ॥ १२ ॥ स्कन्द हे गतः। यत् वः बलम् । ह इति पवपुरणः । यद धो पलं जनान मसुरजनान् अत्यातन स्वराष्ट्र म्यः पावितबन्"। पठन्दशुदैनन्दोऽध्याहार्यः । तदेव । गिरीन् अपि मेधान् पर्वतान या अत्यतिन प्यावयति ॥ येटर है" मातः ! यन् ह वः बलम् दत् उनान् पावयति । ठत् सिलोरचयानपि घ्यावयति ॥१२॥ मुद्गल है मरुतः। यत् इ यस्मादव कारणात् ६. युप्माकम् बलम् मस्ति भस्मादेव कारणान, जनान प्रागिनः अनुपातन स्वस्वम्यापारपु गैरपत । तया गिरीन् मैपान् अचुरमबीतन नरपत ॥१२॥ 1.1. नास्ति रवि. २. तदपि कु. ३. मय तु म रवि. ५. दर्शित: म. ५. सम्येन नरान् मकु. १६. मामि भकु. .. ठम् दि. 6-4. मेवं विस्तीर्णस्य पुत्रगमन गमनः विप, भेषम्य जगमनः वि. १. तिमसि रवि .. नास्ति विम'. 1.मरवि. १२. नास्ति मररि. ५, नाहित. 11. परिवन्त: मक. १५. महान मूली. 11. मास्ति पिरवि. ७. पनिी दि.16.को. + ·। - । ५.५. र. मोबा... कु ...'या. ८. 'प्यायः मा.वि. 1. परये वेभ. २१८ ऋग्दैदे समाध्य मर, १३, ११४. पद यान्ति मरुतः सं हे त्रुतेऽध्वन्ना । शृणोति फर्थिदेपाम् ॥ १३ ॥ यत् । है । यान्ति । मरुतः । सम् । ४ । अबत । अव॑न् ।आ । शृणोति । कः । चित् । एषाम् ॥ स्कन्द० यन् यदा यान्ति मरुतः, यान्तन सम् अ॒वते परस्सरेण सम्भापते अवन् था। भा इत्युर सोऽत्राप्ययें । भध्वनोऽधि मध्चन उपरि । अध्वनीत्यर्थः । अवैति बचनात् तदेत्यध्यादर्यम् । पदा शृणोति का दिन एपाम् 'मरुतां सम्माषणम्', न सर्वः यस्यैवै मरुतः प्रसादवन्तः, स एवैठान गच्छतः मध्यनि मारमाणान् गणोति, मापर इत्पर्यः ॥ १३ ॥ येङ्कट० यदा सलु यान्ति मरुतः, तदानी मागेऽमी सह गई कुर्वन्ति । दारदम् एषाम् । चिन् भपि गृणोति । सर्वो जनः मागोपालं गणोति ॥ ३॥ मुद्गल० यत् इ यदा सलु मरुतः यान्ति गग्छन्ति । तदानीम् अध्यन् था मागे सर्वतः सम् गुनते ह सम्भूय ध्वनिम् अवश्यं कुर्वन्ति । एपाम् मस्ता सम्बन्धिनं शन्दम् कश्चित् यः कोऽपि भयोति ॥ ३॥ प्र यांत शीमाशुभिः सन्ति कण्वेषु वो दुवः । तो पु मादयाध्यै ॥ १४ ॥ प्र।यात । शीभम् । आऽशुभिः । सन्ति । कर्येषु ।वः । दुवैः । तत्रो इति । सु।मादयाश्च ।। १४ ।। स्कन्द प्र इत्यैष उपेत्येतस्य स्थाने ! टप यान भम्मान छीनम् क्षिप्रनामैतन् (४. निघ २,२५)। विधान आशुभिः शीः मश्वः | f कारणम् । उच्यते । यमा सन्ति कष्वेषु एकमिग्रेधात्मनि 'अम्मदो हयोग' (पा १,२,५९ ) इत्येवं बहुवचनम् । पुत्रपौत्रापेक्षं या । ममासु कण्वेत! य पुमाकम, दुवः परिचर्पाः' । यस्मादागवान युप्मान धर्म परिचरिष्याम इत्यर्थः । भागरच च तत्रो पु तच्छन्दश्रुतेश्र योग्यार्थसम्बन्धी यच्छन्दोऽत्राप्याइतम्यः । योऽस्मदीयो पज्ञो देदिवा तव सुए मादमाच्चै मद गुप्तौ । तर्पयत भारमानम् ॥ १४॥ चेकर० उपुस्ता भवन निर्म' शीरथैः । मन्ति कम्येषु यः परिचर्याः । तत्र मुटु मदत ॥ १४ ॥ मुद्रण दे मस्त:! आभिः वंगवहिः स्वकीयैर्गहनैः शोमम् शीघ्रम् प्र यात प्रकर्षग कर्मभूमि गन्दत । कश्वेषु मेघादिशु मनुष्धनुषु यः युप्माकम् दुवः दुवांसि परिचरणानि सन्ति । को सेन परिचारकेषु कण्वेषु मादयाय नृप्ता भवत । 10॥ अस्ति हि प्मा माय वः स्मसि प्मा यमपाम् । विश् चिदायुजीवसे ॥१५॥ अस्ति । हि । रमा माय । वः स्मर्सि। स्म । ययम् । एषाम् । विम्। चित् । आयुः । जीवसे ॥१५॥ 1. 'एमप्यरे म ३-१. मम्मात मदाम, १.. मत दिम; मल: विदरम् विमल सावि मापन छ शोधा ·६.८, मं प्रथमं मण्डलम् स्कन्द कस्लान् । उच्यते । हि-शब्दो पसाद। स्म इति पदपूरणः । यस्मात् न अस्ति मदाय पः । किम् । सामात् सोमः। यसात् युष्मन्मदकरणसमर्थः सोमोऽस्तीत्यर्थः । यस्माच' स्मसि रम वयम् स्मेति पदपुरणः । विद्यामहे वयमपि एषाम् युध्माकं मस्ता स्वभूताः । यसात् वयमपि युवा परिचारकाः सोमस्यापितारः स्तुतिकरा विद्यामह इत्यर्थः । पम्माच विश्वम चित् आयुः। विश्वम् (निष ३,१) इति बहुनाम । चिच्छन्दोऽप्यर्थे, मायुरित्यस्साच परो द्रष्टव्यः । मायुः इत्येतच मत्र अबनाम ( निघ २,५) । मनमपि बदस्तीत्यर्थः । किमर्थम् । जीवसे जीवनाय' सोचिनुम् । असमीयनार्थम् । पत्, सोमेन भात्मानं पंपित्वा लोदनाय असम्यमले दास्यथ,' तदपि बदस्तीत्यर्थः ॥ १५ ॥ वैङ्कटः अस्ति हि मदाय वः ममासु स्तोत्रम् । तथा एषाम् भवता 'तोतारः वयम् परिपूर्णम् गायुः जीवितुं भवामः ॥१५॥ मुगल० ई मरुतः! वः युग्माकम् मदाय नृप्तये अस्ति हि म असाभिः प्रयुज्यमानं हविः' वियते स्लु। एषाम्" युष्माकं मृत्यभूताः वयम् स्मसि स्म विद्यामहे सलु । जीवसे जीवितुम् विशम् निर श्रायुः सर्वमप्यायुः प्रयच्छतेवि शेपः ।। १५॥ इति मथमाटके तृतीयाध्याये चतुर्दशो वर्गः। [३८] कद्धे नूनं कंधनियः पिता पुत्रं न हस्तयोः । दधिच्चे ऍक्तचर्हिपः ॥ १ ॥ कत् । ह । नूनम् । कधऽप्रियः । पिता । पुत्रम् । न । हस्तयोः । दधिधे । वृक्तवहिपः ॥१॥ स्कन्द० कन् शब्दः कदेस्यस्प पर्यायः । ह नूनम् इति पदपाणौ। कदा हे कवप्रियः! कम् बदकम् . त" याति धारयतीति कयो मेघः। स प्री: प्रियो येषां ते कधप्रियः । अथवा कप मादित्यः, उदकस्य धारयितृत्वात् प्रजापतिना वा प्रकाशायर्थ निदितत्वात् । मात्र तर्पणे। प्री: प्रियः वर्षयिता५ । मादित्यम्नपयिता येषां ते कशमियः। मरतो हि वर्पास रश्म्याहदरादि: त्येन तय॑न्ते । तेषां सम्बोधनं दे कवप्रियः!। पिता पुत्रम् न हस्तयोः यथा पिता चालक पुर्व सालयन् हसयोर्धारपति, एवम् दधिधे लाठ्यन्तो धारपिन्यय । कम् । सामप्यांद, मसान् । कदा भस्मान् "लालपन्तो धारपिप्पयत्ययः।। हे वृत्तपद्दिषः! सर्वः मनुष्यैः वृतमाम्तीण बहियपा ते वृत्तर्हिषः । सर्वमनुष्यैः कृतयागा इत्यर्थः । तेषां सम्बोधन हे वृकबहिषः ॥ १. दायने म कु. ३ नाति भकु. ३. 'माजश्व अकु रवि ५.५. भवति हिमादि. ६. नास्ति वि. .. नाम्नि कु. ८८, सोन्यं रवि. १. दतियों मूको. 10. एम् को कि ११. कु. ११. नास्ति मूको. ३. 'प्रियाः भ रवि', ११. न्य-ययनकायन द्रष्टव्यम् । मपया मूको. १५.१५. तपयिता प्रियः म रमि प्रिया तर्पयिता कु. ६. नाम्नि छ. कुरवि. १८. धारयने म; धारयन्नी कु. ११.१९. रानपिम्पत्यर्थः म कु.

·भावद सभाध्ये बेट० सुख पुरा स्तोत्रमीता पिता पुत्रम् इव रूस्तयो भन्मान् दधिध प्रज्ञा लिनग्राहियो' मरुत ! ॥१॥ मुगला कद नूनम्' इति पञ्चदशर्थ तृतीय सूक्तम् । घोरपुन कण्व ऋपि । गायत्री छन् । । मरतो देवता॥ -- हे मरुत | क्त् ह कदा खलु नूनम् अवश्यम् हस्तयो दधिध्वे यूयम् भस्मान् हसे धारयथ । दृष्टान्त । पिता पुनम् न हस्तयो यथा शेके पिता इस्तयो स्वकीय पुत्रं धारयति तद्वत् । कीदशा मरत । अप्रिय स्तुतिप्रीता प्रक्तबहिष वृत छिन यहि दर्भो येषां मरताम् ॥ १॥ के नूनं कद् चो अर्थ गन्ता दियो न पृथिव्याः। क वो गावो न रण्यन्ति ।।२॥ के । नूनम् । कत् । न । अर्थम् । गत । दिव । न । पृथिव्या ।काव ।गा । न ।रण्यति ॥२॥ स्कन्द० "नूनम् क्त्' इति पदपूरणी । क दशे कदा दशे या व अर्धम् ऋगती इत्यस्य रूपम् । अर्थ गमनमुच्यते । पुष्माक गमगम् । क कदा वा यूय गन्तार' स्थेत्यर्थ । किमुच्यते । येन पुन पुनराहूयमाना १० गत दिवो न पृथिव्या 1 द्वितीया पाठोपा । गच्छध धुलोकान पृथिवीर एतदुक्त भवति-स्वसिन् स्थाने नूनमसन्निहिता एव स्थ । पेनाहूयमान। अपि नागच्छति । १ गाव अशा अन गाव उच्यन्ते । क वो युष्माक स्वभूता गातार भश्वा न रण्यन्ति न रमन्ते । एतदुक्त भवति–सर्वचैव योऽश्वा रमन्ते । अत अस समीप कि नागच्छथेति ॥ २॥ घेङ्कट० क्व सम्प्रति यूय स्थ। " व ५ समन भवति । गण्ठत'" सुलोकात् । इहागधाश्च न गाएर पृथिव्या ५ । क युष्मान् पशून् इव स्मयन्ति ॥ २ ॥ मुद्गल० हे मरुत । नूनम् इदानीम् का यूय अत्र स्थिता । कत् कदा न युष्माकम् अर्थम भरणम् देवयजनदेशे गमनम् । विरम्य मा कुरतेत्यर्थ । दिदो गत गुलोकात् गच्छत । थिय्या न" गन्त भूरोकात मा गच्छत । व युप्मान् क्व रण्यन्ति देवयजनरूपाया पृथिष्पा अन्यत्र कुत्र शब्दयन्ति यजमाना स्तुवन्ति । दृष्टान्त | गप न यथा गाव रणन्ति का यन्ति तद्वत् ॥२॥ के यः सुम्ना नव्यासि मरुतः क सुचिता । कोई विश्वानि सौभगा ॥ ३ ॥ के । र ।सुम्मा । नासि । मरेन । के । सुनिता । कोई इति । विश्वानि । सौभंगा ।। ३ ॥ स्कन्द० क्व भन्यग्न व युप्माकम् सुम्ना मुम्नम्। (निघ ३,६) इति सुखनाम । परिचर्या मुखानि । नय्याशि मबतराणि अस्माभिरनुत्पादितपाणि । यदिध्या यूपमन्यन गता ।। महत ।। क्व सुविता मुक्तिशब्द सुगतवचन । क्य या सुगतानि स्थानानि । यन च पुन पुनर्गम्यते तन मुगत भवति । - । . . सोनिया किस २ जीर्णामिति ५५ यन् नून मूको ५ पूरण भरि - अधों रवि भरमागरवि शिमुम १. पुनाया 11 या भरी १२ नास्ति रनिकस १५ गत १५ पविम्याम् मदि 16 नास्ति वि १८ दिनरायनुत्तरित भ ३३ नास्ति विमा . नास्तिमुको ८ गन्ता रविन ३५ बुटिन म " सायन्ते मुनामिन ·म ३८,४] प्रधर्म मण्डलम् अतोऽनेन गमनौचित्य प्रतिपाद्यते । क्य भन्या भवतामुनि गमनमित्यर्थः । क्वो विश्वानि सौमगा। 'दिददम् (निघ ३,१) इति बहुनाम। 'भगः' ( निघ २,१०) इति धननाम | शोभनानि धनानि सुभगानि । सुभगायेव सौभगानि । स्गर्षिकस्तद्धितः । क्व वाऽन्यत्र यहूनि शोमनानि हविरंक्षणानि धनानि । क्वान्यन परिचर्यातिरके 'सुर्ख वा गमनौचित्य वा इविरतिरको या येन मरसत्समीपं भागरच्यवि समस्वार्थः॥१॥ घेवट० क्व वः सुसानि नवतराणि मागः1 क्य वा शोभनगमनानि कल्याणानि । अत्र यास्क:- 'मुविते 'मु इते सूते मुगते' प्रमायामिति वा (या ४,१०) इति । क वा बैं: मण्येिय सोमगानि ॥३॥ - ततः मुहला हे मरुत.! वः युष्माकं सम्दग्धीनि नप्यासि मवतराणि मुम्ना प्रजापशुरूपाणि रत्नानि का कुन पर्तन्ते । विस्तानि सर्वाणि सुविता सुविनानि शोभनफलानि रत्नादीनि क्व वर्तन्ते । मौभगा सौभाग्य- रूपाणि गजाबादीनि कुत्र वर्तन्ते । भवदीयैः सुम्नादिभिः सवैः सहामन्तव्यमित्यर्थः ॥ ३ ॥ यद् यूयं पृश्निमातरो मतीसः स्पातन । स्तोता यो अतः स्यात् ॥ ४ ॥ यत् । यूयम् । पृश्निमातरः । मतीसः । स्यानन ! स्तोता । वः । अमृतः । स्यात् ॥ ४ ॥ स्कन्द० यत् शब्दो यदिशग्दस्पार्थे । यदि यूयम् हे पुनिमातरः! भिवणा गीः पृभिः, सा माना येषां ने पूभिमातरः। कुत एतत् । 'गोमातरो यच्छुभयन्ते अन्जिभि.' (१,८५,३) इति दर्शनात् । अथवा पृभिगोरिति उभे मपि गुनामनी । यौमाता येषां ते पृश्मिातरः । मासः मनुष्याः स्यातन मवेत । स्तोता च वः अस्मदादिः अमृतः देवः स्यात् । सर्वकामान् घुमाकं संवर्धयेदिति वापसेपः । कुत एतत् । साकाङ्क्षत्वात्। 'मदाने स्यामहं रवम्' (ऋ८,४४,१३), "यदिन्द्र यावतस्त्वम्" (ऋ ७,३२,१८) इत्यादिषु रूपेषु मन्पु दृष्टत्वात् । अथवा पदिति वचनात् तत इत्येवर नृतीय एवं पादेऽध्याहतंन्यम् । यदि यूर्य मासो मनुष्याः स्यातन, ततो युप्मत्प्रसादेन' स्तोता बः अमृतः मरणवर्जितः स्यादिति । एतद् उक्तं भवति-यूर्य चेन्मनुन्या अभविष्यत, अवश्यमीदशोभिः स्तुतिभिः प्रासत्स्यत, फलन स्तोतारं समयोजयिष्यत । देवास्तु भवन्तः । अतो वयं न ज्ञानीमः -कि पूर्य' प्रसत्स्यप, न । फलेन दास्तोतारं संयोजयिन्यथ, नेति ॥ १ ॥ वेङ्कटयद्यपि यूयम् दिनमातर.! मर्ताः भव! "तयापि युप्माकम् स्तोता भवति अमृन इति ॥४॥ मुगल० है दिनमातरः! पृभिनामकधेनुपुत्राः! यूयम् यत् यद्यपि मर्तासः मनुष्याः म्यातन भबेत, तथापि व. युमाकम् स्तोना यजमानः अमृतः स्यान् देवो भवेत् ॥ ४ ॥ मा चौ मृगो न पर्चसे जरिता भूदोप्यः । पृथा यमस्य गादुपै ॥ ५ ॥ मा। व। मृगः । न । यसे । जरिता । भूत् । अोण्यः । पृथा । यमस्य । गात् । ||4|| .... मुख सुखौचित्य भ, सुरो दौचिश्य कु. २. पनि सोमनधनानि क 'वि. ३-३. यते विम'. ५. "वरणानि मुको. ५-५. यदिन्द्राह यथा लम् ( 41,कु. ६. नास्ति रवि. ७. 'ध्यातव्यः म ८. युमार्क प्रमाकु ९. यूर्य न क . . नास्ति म कु. 1. स्नोतारं नसकु. ११. पति म. ३. भवेन रदि. 11-12. तथापाक मी अमृतम् विस'. .

·स्तोतुराशास्यते। ऋग्वेदे सभाध्ये [११. भव ॥ स्पन्द० मा इति प्रतिषेधार्यों भूत् इत्येतेन सम्बन्धयितव्य । इत्यपि पटान्त जरिता इत्यतेन सम्पन्धयितव्य । मृग न यवसे यवसशब्द सस्यवचन । सामर्थ्याच्चानान्तर्गीतमत्वर्थ । यथा 'मस्यपति देशे सस्यविनाशको मृग सर्वस्याप्रिय', एव यो जरिता 'उरिता' (निघ ३,१६) इति स्तोतनाम । युष्माकं स्तोता अस्मदादि मा भूत् अजोय भनिय । कस्य । सामथ्यात् सर्वम्य । सर्वत्र मियोऽस्त्वित्यर्थ । ण्वतावनीयत मरणोत्तरकारमपि पया यमस्य ग्रम आदित्य तस्य प पन्या देवयानस्तेन गान् उप उप गच्छतु । देवयानेन पथा स्वर्गलोकमुपगच्छरित्यर्थ । अथवा व इत्येतदजोप्य इत्येतेन सम्बध्यते । पथा पमपेयपि यमशन्दो यशवचन । गादित्यपि मध्यमपुरपबहुवचनस्य स्थाने प्रथमपुर क्यपनम् । मा कदाचिदपि स्तोता युग्माकमप्रियो भूत् । तिहि । सर्वदेव यज्ञस्य यो नियत पन्या तेन उपगत स्तोतारमित्यर्थ ॥५॥ येङ्कट० मा भूत् युप्माकम् मृग इव यवसे स्तोता असम्य', मा या उप गमत् यमस्य पणा । भोपगाछनु मुव वैवस्वतस्य पयेति ॥ ॥ मुदर हे मरत ! 4 यु'मारुम् जरिता स्त्रोता अशोध्य मसेव्य मा भूत । स्टान्त । मृग न ययमे यथा तृणे भक्षणीये मृग कदाचिदप्यसेप्यो न भवति, किन्तु सदा पूर्ण भक्षयति, सदत् । विश्व स्तोता यमस्य पधा यमरोकसम्पन्धिमार्गणमा उप गान् मा गच्छतु । तस्य भरण मा भूदियः ॥ ५ ॥ इति प्रथमाष्टके तृतीयाध्याये पादशो वर्ग । मो षु णः परापरा निर्गतिर्दुर्हणा वधीत् । पढीष्ट तृष्णया सह ॥ ६ ॥ भो इति । मु । न । परोऽपरा । नि ति । दु हो । यधीत् । पढीष्ट । तृर्णया। सृह ॥६॥ स्कन्द० गो इति निपावसमाहा निपानम्तर वा मा इत्यस्पार्थे वर्गते । सु इति पदपूरण । न' अम्मान परापरा अत्यन्तपरा । युमरप्रसादादेय दूरतिनीत्यर्थ । निति मृत्युद्धता दुणा दुरा हन्तीति दुईणा । मा ययात् । मिति । पदाट पद गौ । शुद्धोऽपि पात्र सोपसगार्थ द्रष्टप्य । भस्मत्तोऽपगच्छतु । अथवा परापोत्यरात् पदीष्ट इरप्रेवेन समप्यते । परापरा गया । दूर गरउरिवरपर्य । न केवटा । किताई । तृष्णया सह गुणा नाम नितेढुंहिता, मन्यापेन वाामिलाप तृष्णा, तया सह ॥ ३ ॥ पेट्र० गा ण्य भस्मान् भधोऽध दुखेन हम्तम्य दारिद्वयम् अधीन् । सा निति मदीयया तृष्णया सह पन्तु । धनसद्भावे हि मृणा विनश्यति ॥ ५ ॥ मुगल हे मरुन ! म भरमान् निति रक्षोजातिदेवता मो पु वधीत् सर्वथा वर्ध मा कादि । कीरती परारा उरष्टादप्युटणा भतिवत्यर्थ । मत एवं दुईगा केनापि नितम् ' तम १२ सरदातो देशात साम्य विनाशकरवात् मृग सांस्य प्रिय मनु रया ५ माहित विमा ५५ को गमन सि, PATAR, या वम वि', पारग मो • या मूको ८ 'पात समाम रवि . म मूको " भी १ भएतत् विम'. " मनगम ·प्रथम मण्डतम् स् ३८, मं0] ३०३ भशश्या । सा निर्मतिः तृपया सह पदीए पठतु। भस्मदीया तृप्या, पाधिका नितिश्च विनश्यस्वित्यर्थः ॥ ६॥ सत्यं त्वेषा अर्मवन्तो धनश्चिदा रुद्रियोसः । मिहं कृण्वन्त्यवाताम् ॥ ७॥ सत्यम् । वेषाः । अमेऽवन्तः । धन्वन् । चित् । आ । कृद्रियांसः। मिहम् । कम्यन्ति । अवाताम् ।। ७ स्कन्द० सन्यम् एतत् । विशः दीसाः मरतः। अमयन्तः प्रमशब्दः पारमपर्यायः । आत्मवन्तः । यस्यन्त इत्यर्थः । अथवा मम' गत्यादिपु । गमनवन्तः । अथवा अम रोगे। सणां रोगवन्तः । 'रोगभूताः । उच्छेदका इत्यर्थः । धन्वन् चित् आ धन्व' (निघ १,३) इत्यन्तरिक्षनाम । चिच्छन्दो. ऽप्यर्थे । क्षा इत्याकार उपसर्गः अध्यर्थे । अन्तरिक्षेऽप्यधि । निरालम्बनस्य अन्तरिक्षस्या- प्यु परीत्यर्थः । रुद्रियामः अपत्ये ये एप्रत्ययो इष्टव्यः । रुद्रपुत्राः । 'मिहम् सेचनात्' मिट् वृष्टिकम्यते । तां कृण्वन्ति भवाताम् वातवर्जिता वातेनानपदाम् । निरालम्बनेऽप्यन्तरिक्ष रियता निवात' वर्षन्तीत्यर्थः । अथवा धन्वेति मरदेश उच्यते । तस्याप्युपरि दृष्टिं कुर्वन्ति । अत्यन्त निरुदकानपि देशान् वृष्टयोदकवतः कुर्धन्तीत्यर्थः ॥ ७॥ बैङ्कट" सत्या दौसाः बलवन्त: निरुदके अपि देशै रदपुत्राः वृष्टिं कुर्वन्ति निरन्तराम् ॥ ७ ॥ मुद्गल धन्वन् चिन् मल्देशेऽपि रुद्रियासः रुदण पालितत्वात् तदीया मरतः आ सर्पवः अवाताम् वायुरहिवाम् मिहम् वृष्टिम् कृण्वन्ति कुर्वन्ति, सतत् सत्यम् । कीरशा रुजियासः । त्वेपाः दीसाः रमवन्तः पलवन्तः ॥ ७॥ वाश्रेय विद्युमिमाति वसं न माता सिंपक्ति । यदेषां वृष्टिरसर्जि ।। ८ ।। थाश्राऽईव । विऽद्युत् । मिमाति । तत्सम् । न । माता। सिसक्ति । यत् । एषाम् । वृष्टिः। अनि । स्कन्द विशुन् यथा वाधा पारानसीला अभिनवमसूता गौस्तहत् मिमाति मिमालिः शब्दकर्मा । मेधान् स्फोटयति। गर्जितलक्षणां शब्दं करोति । वत्सम् न माता यया च माता वत्सम्, तहत् सिक्रि सेरते। उपगच्छतीत्यर्थः । कम् । सामयाद मेधं का महतो का । कदा। उच्यते । यन् यदा एषाम् मरुतां स्वभूता वृष्टि,' अरार्जि मन्यते शिप्यते । यदेते मरतः वर्षन्तीत्यर्थः॥८॥ बेङ्कट० अभिमवप्रसूता धेनुरिव विद्या गर्जितशब्दं करोति, वत्सम् इव माता सबरी लोकम्, यत् एभिर्मरुद्भिः वृष्टिः मुज्यते ।। मुगल० वाव" शब्दयुका प्रस्तुतस्तनपती धेनुरिव विद्युत् मेघस्या दृश्यमाना सती मिमाति शब्द ५. निवान भ. .. नास्ति भकु. २-२. नास्ति म कु. ३.३च्न भकु. १.मि रवि. ६. नास्ति विम'. ७. निरन्तरम् सिम'कु रवि. ८. नास्ति वि. १९. भूना पृष्टम् (१). १०. प्रस्ना समावि ". ति मेघान् सोटयति विभ'. १२. "मिक्षकृत्य तामद्रिा विपं. ३३. पराष्टिः वि'; विधिः वि. स. नास्ति वि मैं'. १५-१५. वत्सदमस्तानवी वि में:

·- ऋग्वेद सभाष्ये [१, अ३, २६ करोति । विद्युलाया हि मेघगर्जन प्रसिद्धम् । माता धेनु वत्सम् न बरसमिव सिषक्ति इस विद्युत् मरत सेवते । यत् पस्मात्कारणात् एषाम् मरुता सम्बन्धिनी वृष्टि भगा गर्जनसहित विद्युत्काले वृष्टा' भवति, तस्माद्विद्युत मस्तसेवनमुपपन्नम् ॥ ८ ॥ दिवा चित् तमः कृष्यन्ति पर्जन्यनोदवाहेन । यत् पृथिरी व्युन्दन्ति ॥ ९ ।' दिया । चित् । तम । कृण्वन्ति । पर्जन्यैन । उदाहेन । यत् । पर्धिवीम् । विऽजन्दति ॥९॥ स्कन्द० दिवा चित् तम कृण्वन्ति दिवा अपि तम कुर्वन्ति मरुत पर्जन्येन उइदाहेन उदकशाहिना' । उदकवता मेघेनादित्य खादयन्तो दिवाऽपि तम कुर्वन्तीत्यर्थ । कदा । उच्यते । यत् यदा प्रथिवी व्युन्दन्ति विविध क्लेइयन्ति । यदा घपन्तीत्यर्थ ॥ ९ ।। वेड्यूट० भइनि अपि अन्धकारम् कुर्वन्ति पर्जन उदकवाहेन' यदा पृथिवीम् क्लेदयन्ति ॥ ९ ॥ मुद्गल० मस्त उदाहेन उदकधारिणा पन्यन मेघेन सूर्यमाच्छाद्य दिवा चित् अहम्यपि तम कृण्वन्ति अन्धकार कुर्वन्ति । यत् यदा पृथिवीम् भूमिन् व्युन्दन्ति विशेषण कश्यन्ति तदानीमैते दृष्टिकारे तम कुर्वन्तीति पूर्वत्राम्यय ॥५॥ अर्ध स्वनात्मरुतां विश्वमा सा पार्थिवम् । अरैजन्त प्र मार्नुपाः ॥ १० ॥ अर्ध । स्तनात् । गुरुताम् । विश्वम् । आ । सघ । पार्थिवम् । अरैजन्त । प्र! गानुषा ॥ १० ॥ स्कन्द अध-शब्द पदपूाण , अपिचैत्यस्य वार्षे । अपिच वनात् वाम्दादपि महता विश्व सर्वम् । आकारस्तु पदपूरण । सम सदन स्थावरम् । पार्थिव पृयिन्या भवम् । अरेजन्त प्र मानुषा न प्रारजन्न । यसते रेजते इति भयवेपनयो' (या ३,२१) । प्रकर्षण बिभ्यति भयेन कम्पन्ते । मनुष्यग्रहण चात्र जङ्गममातोपलक्षणार्थम् । शब्दादपि भरता सर्व स्थावर मङ्गम" च प्रकणदिमति भयेन कम्पत इत्यर्थ ॥ १० ॥ घेङ्कट० अनन्तर महताम्" स्वनान् पार्थिवम् विश्वम् सम भोगत अकम्पत। सीवन्ति ५५ अस्मिन्निति सम गृहम् । प्रकरण मानुषाच अरेजन्त ॥1॥ मुगल० मरताम् सम्पन्धिन स्वनात् अथ ध्वनेगर्जनरूपादनन्तरम् पाथिवम् पृथिवीसम्बन्धि विवर राम सर्व गृहम् आ समन्तात् भोजतेति शेष । प्रअरेजत प्रकण कम्पितवन्त ॥1॥ 1 तथा मागुषा गृहधतिनो मनुष्या भरि इति अपमाटक वृत्तीपाप्याये पोशो वर्ग ।। , मकाना मूको २ नास्ति हि नास्ति मकु विराम'दि मप्यायन . उदरा विमल स्था विह १. स्थान मास्ति रवि 11 मानुषा मनुश रवि , 10 मिन्यति कापने 1" मनाए मरवि १५ भासीद विम ८ ५ ममिक रवि ९ मास्ति में' 1३1२ सर्वस्वारगमम् ती मनुमा कि ·सू२८, म ११1 प्रथम मण्डलम् मरुतो वोलपाणिनिश्चित्रा रोधस्वतीरर्नु । यात्मखिंद्रयामभिः ॥ ११ मरत । वीळपाणिऽमि । चित्रा । रोधस्वती । अनु । यात । ईम् । अखिद्रयामऽभि ॥११॥ स्कन्द हे महत ! बीलुपाणिनि बीलुशब्दोऽत्र रउयचत । पाणिशब्दोऽप्यनाश्वानामप्रपादे खुरे' या वर्तते। दृदाप्रपाद राखौवां। चिना रोधस्वती अनु 'रोधस्वय ' (निष १,१३) इति मदीनाम । भनु- शब्दोऽपि रक्षण कर्मवचनीय प्रतिशब्देन समानार्थ । पिचित्रा नदी प्रति । यात गच्छत । ईम् इति पदपूरण । अनिद्रयामनि मखिमगामिभिरश्चै । सर्वदाऽश्रान्तरश्चरित्यर्थ ' । यज्ञ प्वागढन्त क्रीडा विचित्रा नदीरपि प्रति गच्छतेति समस्तार्य || 11॥ वेङ्कट० मरुत | रदै पाणिमि सह चित्रा नदी रक्षीकृत्य ता पूरयितुम् यात मच्छिदैर्गमन ||११॥ मुद्गल हे मात ! यूपम् बालुपाणिभि दहस्तै साता चिना रोधस्वती अनु पूरयुक्ता नदी मनुलक्ष्य अखिद्रयामभि अच्छिद्गम यात् ईम् गच्छतैव ॥१॥ स्थिरा वैः सन्तु नेमयो स्या अश्वास एपाम् । सुसंस्कृचा अभीशयः ॥ १२ ॥ स्थिरा । व । सन्तु । नेमय । रयां । अधोस । एषाम् । सुसंस्कृता । अभीशर || १२ ॥ स्कन्द स्थिरा अविचला व युप्माकं स्वभूता ' सन्तु नेमय रथचकथारा , रथा घा, 'अश्वास च' एको रधाना सम्बन्धिन सुरारकृता सुङ च सस्कृता अभौशव काचप्रमहा । भवताम् भागच्छा सर्याण्यागमनसाधनानि सुददानि भवमिरवत्पर्य ॥१२॥ येङ्कट० भागण्डता भपता स्यनेमय स्थिरा सत। अय परोक्ष । रया महवाश्च एषाम् स्थिरा सस्तु । सुसंस्कृता पभश्वप्रमहा भवन ॥ १२॥ मुहल हे मरत । एषाम् र पुमाकम् नेमय रथचत्रवटया स्थिरा सतु। रथा भवास भाइवाश्च रिपरा सन्तु । भौशव भगुल्य सुसस्कृता भश्ययन्भनरज्जुपरिग्रहणे स्वलता सावधान। सन्तु ॥ १२॥ अच्छी वदा तना गिरा जरायै प्रह्मणस्पतिम् । अनि म न दर्शतम् ॥ १३ ॥ अच्छे ।वद । तना । गिरा । जरायें । ब्रह्मण । पतिम् । अग्निम् । मित्रम् । न । दर्शतम् ॥ १३ ॥ स्कन्द भरत व भच्छाद माशुमित्यस्सा। "वदेत्यात्मन पुदायमन्तरात्मन त्रैष । हे भन्त। रमन् । भाप्तु बड़। कान् । प्रकरणात् मरुत | केनाप्नुम् । तना घननामैवत् (व निघ २,१०)। हविरक्षणेन धनेन । गिरा जरायै 'गो' (निघ १,११) इति वाङ्नाम । "रा स्तुति " । बरसे स्तुति- कर्मण (तु निघ३१४) तृतीयायाच स्थान चतुर्थी।वाचा स्तुतिरक्षणया।युष्मानह हविषा स्तुत्या व । ४चित्र' दिएप. , सुरेषु मूको ३ सर्वदानुशान्त भकु ३ भिद्दामादर अवि ५ नास्ति कु ६६ मास्ति भकु ७७ अश्वाथ रवि भ अवाम कु ८ नास्ति रवि 'वि 1. क्षण 11 मास्ति १२-१३ वदेोयन्तरात्मन प्रैष भकु मगन रवि ५ नास्ति कु १४१४ जराथै रवि ·- - चन्दस्व । मारतम् । गणम् । पम् । पनस्युम् । अर्णिम् । अस्मे इति । वृद्धा । असन् ! ह ॥१५॥ स्कन्द०"वन्दस्व मास्तम् गणम् त्वेषम् दीप्तम् पनम्युम्। स्तुतिकामिनमित्यर्थ ॥ अथ पनस्यतितिकर्मा ऋग्देदे सभाध्ये [07, अ ३, व १० माप्तवानित्येतत् मरतो वदेत्यर्थ भथवा अरछा बदेति सच्छ भभ स्थाने । मभिवद । स्तुहीत्यर्थ । तना हैतापिय तृतीया । धनेन हेतुना। धनलाभार्थमित्यर्थ । केन स्तवानि 1 उच्यते । गिरा जरायै वाचा स्तुतिलक्षणया । कथमच्छा वदानि । उच्यते । प्रह्मणस्पतिम् अभिम् मिनम् न नशब्द उप मायिनिभिाप्येत सम्बन्धयितव्य । ब्रह्मणस्पतिमिव च अतिमिव च मिनमिव च । कीरा मियम् । दर्शतम् दर्शनीयम् । अथवा दर्शतमिति मरतागणाभिधानम्, म मिनस्य । गणाभिप्राय चैकवचनम् । भच्छा वद दर्शनीय मरतां गणमिति ॥३ ग्रेङ्कट० अभि यदा तया गिरा स्तोतुम् ब्रह्मणस्पतिम् अग्निम् मित्रम् इव घ 'दर्शनीय मारत गणम् ॥ १३॥ मुगल० हे कविसमूह। तना तनया दंवठास्वरूप प्रकाशयन्या गिरा वाचा ब्रह्मणस्पतिम् मन्त्रस्य पारक मरुद्गणम् अमिम् दर्थतम् दर्शनीयम् मित्रम् न मित्रमपि जराय स्त्रोतुम् अच्छ भाभिमुरयेन वद धूहि ॥ ३ ॥ मिमीहि लोकमास्यै पर्जन्य इब ततनः । गायं गायत्रमुक्थ्यम् ॥ १४ ॥ मिमीहि । श्लोकैम् । आस्यै । पर्जन्य ऽइव । ततन । गार्य । गायत्रम् । उक्थ्य॑म् ।। १४ ॥ स्कन्द० मिमीहि मिमीदीत्यारमन एयायमन्तरात्मन गैष । निर्मिमीच कुर है अन्तरात्मन् लोकम पानामैतत् (तु निप १,१)। स्तुतिलक्षणं शब्दम् । आस्ये तृतीयार्थे सप्तन्येपा । आस्यैनात्मीयेन यदनेन निर्माय चौ. पर्जन्य इन ततन यथा पर्जन्य स्वशब्द विस्तारयति तद्वद् विस्तारय । विस्तारितेन च तेन गाय गायतिरतिकमा (तु निघ ३,१४) । स्तुहि गायत्रम् स्तुत्यम उअध्यम् प्रास्यम् । एकवचननिर्देशान प्रकरणात् उत्तरत्या चचि दर्शनात् मारुत गणम् ॥ १५ ॥ येङ्कट निमिमीहि पूर्वम् दशकम् आरयै । अथ सन् पर्जन्य इव दृष्टिं विस्तारय । गाय गायत्रम् । साम टयमाई स्तोत॥१॥ मुद्गल० हे ऋत्विक्समूह' आरये स्वकीयमुझे श्लोकम् स्तोत्रम् मिमीहि निर्मित कुर । त थ इलोइट ततन विस्तारय । रटान्त । पर्जन्य स यथा मेघो दृष्टि विस्तारयति तद्वत् । उपवन शस्त्रयोग्यम् मायनम् गायत्रीच्छन्दस्क सूकम् गाय पठ॥ १४ ॥ वन्दस्व मारुतं गणं त्वेपं पनस्युमुर्णिम् । अस्मे वृद्धा असन्निह ॥ १५ ॥ (न निष ३१४)। स्तुत्यमित्यर्थ । भरिणम् स्तोतृप्रयुक्तYणम अवतमन्नवत या। कि पारणम् । 1.1 म्यासवानि रवि २ वास' रवि, खरान भ, सवान नभ ५.५ नाश्चिम बन्दस्वामि'. ८. मास्तिम 1-हिमपन्तरारमन मेष रविनाति भरवि. १९ मानिएपवि, मिमी पूर्वपून लो वि'. विम'. "" त्रुटितम् ॥ .. 'नीय स्तुति काम करने व दयनीय मान गर्न गायन 1.10 गाय गायन समेत ·प्रथम मण्डल पस्मात् अस्मे अस्माकं स्वभूते वृद्धाः वीर्येण परिवृद्धाः मरतः असन् नित्यं भवन्ति इह कर्मणि । यस्मादसदीय कर्मणि नित्यं मरुतः सलिहिता भवन्ति, तस्माद् वन्दस्व मारुतं गणमिति समस्तार्थः । अथवा वन्दस्व मारुदं गणमित्यर्थ' एव समाप्तं धाराम् । तृतीयस्तु पादः माशोः भिनमेव वाक्यम् । मरतां प्रसादेनामाकं परिवृद्धा भसन् भवन्तु । काः । सामात् सम्पदः॥ १५॥ पेङ्कट स्तुहि मारुतम् गणा दीप्तं स्तुतिकाम शस्त्रदन्तम् । भस्मासु भवन्तु प्रयुद्धाः इह मरुतः ।।१५॥ मुद्गल० हे कविसंघ! मारुतम् मररसम्पन्धिनम् गणम् समूहम् वन्दस्व नमस्कुरु । कीदृशं गणम् । वेपम् दीठम् । परस्युम् स्तुतिपोग्यम् । अणिम् अर्चनोपेतम् । अस्म भस्माकम् इह भस्मिन् कर्मणि यूद्धाः असन् मरतः प्रवृद्धा भवन्तु॥१५॥ इति प्रथमाष्टके तृतीयाध्याये सप्तदशो वर्ग:। [३९] प्र यदित्था परावतः शोचिर्न मानमस्पंथ । कस्य ऋत्यां मरुतः कस्य॒ वपैसा कं ाथ कं है धूतयः ॥ १ ॥ प्र । यत् । इत्था । पराऽवतः । शोचिः । न । मानम् । अस्य॑थ । कस्य । कत्या । मरुतः । कस्य । वर्षसा । कम् । याथ । कम् । हु । धुतयः ॥ १॥ स्कन्दः 'हे मरुत । यत् ये यूयम्' इत्था सत्यनामैतत् (न. निघ ३१.)। सत्यमेव परावतः दूरात् शोचिः न शोचिर्दीतिरप्यते। यथा अतिरादित्यो या सर्वत्र स्वदीर्ति प्रास्पति एवम् मानम् दृष्टिद्वारण सांस्य निर्मातारं मेघम् प्र अस्यथ प्रकरेंज सर्वत्र क्षिपथ । अथवा मानो गर्व सरयते । शोचिरित्यपि प्रयमान्त क्षेप्तृवचनम्, 1- क्षिप्यमाणवचनम् । यथा अरादित्यस्य वा शोचिदीप्तिः दूरात- मासि प्रास्यति एवं पूर्य शपूणां मान गर्व दूरात् प्रास्यथ शिपथ । नाशं गमययेत्यः । पच्छन्दश्रुतस्तपन्दोऽभ्याइर्तव्य.। से कम्य मावा हताविपं सृतीया । यजमानस्य कर्मणा हेतुना । क्रस या वर्षगा रूपण। म् वा यजमान प्रति याय गरम्य । कम् सुरुममैलन (निए ३.)। रियाविशेषण वैतर रायम् । सुख । मल्लेशेनेत्यर्थः। निपातो वा कंशरदः पदरण । हे धूतयः! कम्पयितारः । शत्रूणाम् । यास्म कुर्वन्तं यदूपं या यं या यजमान प्रति यूयमलेशेन गव्य," तं मह्यं कथयत, सुषमइमपि तत्कर्मा तपः स एष च भवामीति । भागमनविरम्यनादुपारम्भोऽयम् ॥ १॥ पेट्कट० प्रास्यथ इत्य मरता! दूरात् यन् तेजः इवात्मीयम् शब्दम्, वर "वस्य कर्मणा मरतः। फैन वा घेष्टिता: 1 कम् च द यूयम् पाथ, कम् पा सत्र पुरुष हे कम्पपितार:!un - । । 7 कस्य १. 'मणि भस्मारकर्मभिरविम. २. 'स्पस्याम ३. "म्पद म. ५ भरमा मुमति ५. म माय म'बि. १६. से यूयम् म कु, २ ये मस्त, यूयम् रवि. a... गुटितम् म. ८.माना,भ. .. नास्ति स. १०. नास्ति मूको. ". गच्छन म. १२.१२. बम्प यजमानरव कर्मणा मावेशा कम्य मेजमान AR ·प्रमुग्वेद सभाष्य मुद्गल० "म यदित्या' इति दशचं चतुर्थ सूक्तम् । योरपुर कण्ड कपि । युज सतोवृस्य । भयुजो वृहत्य । मरतो देवता। है धूतय | स्थावरादीना कम्पनकारिण महत यत् यदा मानम् मननीय युष्मदसम् पराइन दूरात् इत्या भस्मादन्त रिक्षात् प्र अम्यय भूमौ प्रक्षिपथ । स्टान्त । शोचि न तेज इव । यथा सूर्यस्य तेजोऽन्तरिचात् भूमी प्रक्षिप्यते तद्वत् । तदानी यूयम्' रम्य यजमानस्य मन्ना मतुना सह सगरमध्ये इति शेप । तथा दम्य यजमानस्य वर्षसा स्तोत्रेण सङ्गच्छध्वे । कम् यजमानमुद्दिश्य याथ देवयजनदेशे गरछय। कम् ह का रालु यजमानम् अनुगद्दीधेति शेप ।। स्थुिरा : सुन्वायुघा पराणुदै वीळ तृत प्रतिष्कौ । युष्मामस्तु तविपी पनीयसी मा मयस्य मायिनः ॥ २ ॥ स्थिरा । न । मनु । आयुधा । पराऽनुर्दे । वीलु । उत । प्रतिऽस्कौ । यप्माकम् । अस्तु । तापी । पनीयसी । मा। मय॑स्य । मायिनं ॥ २ ॥ स्कन्दः स्थिरा* स्थिराण्यविचनानि नित्यमनिहितानि व सन्तु आयुधा आयुधानि । किमर्थम् । पराशुद नुद प्रेरणे । अम्मन्छन्णा प्रेरणाय स्वस्थानादपकारनाय । बाछ बास्तु । बीलु दमभेयमेक चित्तमाच्यते । एचित्त चास्त्वित्यर्थ । कि धत् । सामर्थ्यात् सेनाएक्षण धरम् । न परागुद पुर केवराय । किं तहिं उत प्रतिष्को । हभि स्वभि प्रतिबन्ध । प्रतिबन्धा थापि शनृणाम् । एतदुक्त भवति - सर्वस्यैव द्विविधा शरद येऽस्मारमुग्छेदा मानव तेषा स्थानादपकाएनाय, ये तूोदकास्तेया प्रतिबन्धाय युग्माकमायुधानि नित्य सनिहितानि सन्तु । सेनारक्षण बल' चाभेगमस्त्विति । अथवा थीक इति दीर्धत्व दर्शनादायुधाना च प्रकृतत्वात् तत्समानाधिकरणप्रथमाबहुवचनान्तो बोलूशब्द" इति प्यारणा तस्यम् । ग्थिराणि चायुधानि बोल्नि घेति । अस्सप्ठणामपकारनाय प्रतियन्धाय च नित्य सन्निहितानि " दानि चार युप्माकमायुधानि भवन्वित्यर्थ । भधरा यी" इत्यूकारस्य प्राण त्यदर्शनाद् दीवान्दो द्विवचनान्त । स्थिराणि य" आयुधानि सन्त्वस्मन्छणा परणोदार" किच वीट उत वीट् च माम् । की। द्विवचननिर्देशात युरोपकरणाच इषुधी पा स्थाश्ची था। किमर्थम् । प्रतिको प्रतिबन्धायापनयनाय, धारणाय वेत्यर्थ । कस्य । सामान् रिपूर्ण युष्माक वा रथन्धानाम् । पदकाराभिमापश्च एव सति पर्यस्य । विश युष्माकम् अरतृ तदिषा पनीयमी मा अस्वित्येतत् मेरयतेन" सबन्धयितव्यम् । तत्सम्याच लट् द्रष्टव्य । 'टविग' ( निप २, इति यरनाम । पनीयमीति पनत स्तुत्यर्थस्य तृजन्तस्यातिशयप्रथये रूपम् । म्यत्यपन धा" पवर्मणि दृष्य । युष्माकम्भूत बलमाया मातम्यमाभस्तु मा भग । कस्य । मग्य मायिन मापात । युष्मदस्मशायैगतिशयन स्तुत्यता प्रतिपद्यता मा शास्यत्ययं ॥२॥ । उच्छेया उच्छेदका वा । तभ । यथा मूको 1.1. मामि "नानि विम' नास्तिवि ३ यामिन को मूडी नि मूको ५ नारित मूको 6. प्यजिपनि रवि १.नानिक रजि, पोर' "धि 17 ममा रवि १५. नानि "रवि २५-२. वास्ताम् रवि १० वर्ष म २३ मापन रवि २७. रवि १५ वा मना ३ 14. मातम रवि TH AFRI ९ सानु'शी ·प्रथम मण्डलम् । स् ३९, मैं ३] घेङ्कट स्थिराणि युप्माकम् मन्नु आयुधानि शत्रूणां प्रेरणाय । अपि च दृढं घ प्रतिकम्भितुं युष्माकम् अम्मु वदम्' अतिशयेन स्तोतव्यम् । मा मायावतः मर्यस्य अयजमानस्य ॥ २ ॥ मुद्गल हे मरतः वः आयुधा युष्माकम् भायुधानि पराणुदे पराणां शणामपनोदनाय स्थिरा सन्तु स्थिराणि भवन्तु । उत अपि च प्रतिको समूणां प्रतिपन्धाय' चाळु सन्नु इतानि सन्नु । पुमात्रम् तत्रियों पलम् पनीयमी अतिशयन स्तोवम्यम् अस्तु भवतु । भस्मासु मायिनः छप्रचारिणः मर्यस्य मनुष्यस्य शत्रोः मा यलम् भवनु ॥ २ ॥ परी हु यत् स्थिरं इथ नरौ वर्तयथा गुरु । वि याथन बनिनः पृथिव्या व्यायाः पर्वतानाम् ॥ ३ ॥ परी । ह । यत । स्थिरम् । हय । नः । बर्तयथ । गुरु । वि । यायन । बनिनः । पृथिव्याः । वि। आशाः । पर्यनानाम। ॥ ३ ॥ स्कन्द परा इत्युपपर्गःप इत्याश्यातेन सम्बन्धयितव्यः । हसाब्दः पदपूरणः । गन् पिपरम् अश्चिल माम्मारप्रदेशात घालयितुमशक्यम् यच्छन्दयुतमन्दोऽस्याहार्यः । तद् पूर्य परा इय स्वदेशन्धित मुधिभिरचूर्णयथ। हे नरः! मनुप्याकारा मरतः । यतु ममा प्रदेशापाल- पिनुमाश्य तत् पर्नयथ गमप'। प्रलोपपत्यर्थः 1 गुरु गुपि । दुष्प्रलोपमपीत्यर्थः । कि पि यापन निगम । छहयपेत्यर्थः । किम् । बनिनः वृक्षान् । बुप्तः । पृथिव्याः पृथिवीतः । भूमितः उहीय धानपि लड्ययधैरयर्थ: । न च पृथिवीत एव केवलात कि सदि। म्याशाः 'आशा' (निप १.१ ) इति दिङ्नाम । दिशोऽपि विगळपर पर्वतानाम् सम्बन्धिनोः । फ: पुनः पर्वताना दिग्गिः सम्बन्धः। दिनु पर्दता ग्यवतिष्ठन्ने। माग पर्वतानामिति द्वितीया पठी दिशः पर्वतोमा विगाध्य इति । ऊ तिर्यक् र हड्यनममाः स्पेत्यर्थः । भधरा पिपायन यानिश्मान्ततिण्यों टप्यः । निगमयप यनिनः पृयिम्याः । मूमितः वृक्षान, टरपनपथेरपर्यः '। पाशाः पर्वतानाम् भागासद इग्णाधनः। पर्वत इत्यपि मेघनाम (आ.निप...)मामामि वितम्यमिररूपा भाशा मंधाना गिमय । नारायपेरपथः ॥३॥ पेटः परा व पाथिरम् पर्यतादिकम् , यदा" वा नरः। "गुग्भारमपि हिदिक गरिय" परपथ, प" या "वृक्षार्ग मायन' गाय, तोपरि चपनानाम् दिनः मायेन गफम रिविचनःnn मुद्दाला हे गरः1 मेतारः! म:! यत् पदा परम् परतु पादय प्रशादिक पराइन भाग कुग्य। गुरु गुणगोतम् पारागादिक पदय प्रेरपथः । तदानी पृपिम्याः सम्बन्धितः पनिनः पनयनों" 1. मा. २. म मा ३."t. 1. भाग 2 ५.1 भा#ि..प्र. ....नानि म . रसास... मानिन 1... एमसी'. मार मूग. १३. ग. १.मि. 11. मि. १५-11मो. 1८14. हाtri १९ "TE...माहिती पारित ·। । घट्वट० नहिन शनु ज्ञायत स्वर्गे, न च भूम्याम् रिशतामसितार युप्माकम् अस्तु बल हविक्षन शाददै सभाष्ये [अ१, अ३,५१५ वृक्षान् नि यायन विपुज्य मध्ये गच्छय ह! अरण्यगताना निविडाना वृक्षाणा मध्ये यम्य फस्यापि वृक्षस्य भग्नत्वात् इतरवृक्षाणा परस्परवियोगेन प्रौढो मार्गो भवति खलु । तया पर्वतानाम् आशा पर्वतपादिश त्रि यायन प्रियुज्यमाना' गच्छथ ॥ ३ ॥ नहि वः शत्रुविविद अधि द्यवि न भूम्यो रिशादसः । युष्मार्कमस्तु तापी तनो युजा रुद्रांसो नू चिढ़ापे ।। ४ ।। नहि । ब । शत्रु । विपिदै । अधि । धर्चि । न | भूम्याम् । रिशादस । युष्माकम् । अस्तु । तापिपी । तना । युजा । रुद्रांस । नु । चित् । आउधृपै ॥ ४ ॥ सन्द नहिं व श शातयिता विविद विद्यते । अघि यदि दिव उपरि । सुलोक इत्यर्थ । न भपि भूम्याम है रिशादस | रिशिदिसार्थ । भसु क्षेपणे। रिशतोऽस्यन्तीति रिशादस । हिसितणा प्रतिदिसितार इत्यर्थ । देषा सम्बोधन है रिशादस | । किञ्च युष्माकम् अस्तु तविषी तना युजा । 'तना' (निघ २,१०) इति धननाम । 'युप्मदीय बर इनिरीक्षणेन धनेन युनम् अस्तु' भस्मदीय इतिहर मुक्तामित्यर्थ । है रुद्रास ! पितृर दोऽय सोऽयमित्यभिसम्बन्धात् पुत्रेषु प्रयुक्त । रुद्रपुरा इत्यर्थ । बुत पतन् । 'रुद्रस्य य मीळ्हुष सन्ति पुत्रा' (२६,६६,३) इत्यादिषु मरता रत्रपुराव दर्शनात् । किमर्थम् । न चित् आये । 'नु' (निष २,१५) इति शिमनाम । चिरद पदपूरण । क्षिप्रमस्मच्छणाम् धर्षणाय' अभिभवाय' । अथवा न चिदाप इत्यवत् पूर्वानपेक्ष मिश्चमेर बाक्यम् । भूपिन्दश्चात मशब्दसायें । 'न चित् स श्रेषत ननो न रेपन' (१७,१०,१) इति यथा ! नाप नाभिभवाय' । क । सामाद यूयम् । प्रकृतस्याद्वा तविष्या युप्मदीया तविषी । पूर्व युप्मदीय वा बलन' वृतश्विदभिभवं प्राप्नुयत्ययं ॥४॥ घनेन सदायेन रुद्रपुत्रा | क्षिप्र शणामाधर्षणाय ॥ ४ ॥ मुद्गल० है रिशदस ! वाशुद्धिसका मख्ख । अघि दवि पुलोकस्योपरि व युप्माकम् शत्रु महि विविध न च बभूव । तथा भूम्याम् अपि शत्रु न भूष। हे रद्रास ! रद्रपुया ' भरत | युप्मान एकोनपश्चाशत्मरयाना मनाम् युजा योगेन पारपरकमयन आय वैरिणा सर्वतो धर्षणाय तरिपी बरम् न चित क्षिप्रमेव तना सुविस्तृता अन्तु भवतु ॥३॥ प्रवपयन्ति पर्वतान् वि विचन्ति वनस्पतीन् । प्रो औरत मरुतो दुर्मदा इस देवासः सर्वया पिशा ॥ ५ ॥ प्र। पयन्ति । पर्वतान् । नि। विशति । वनस्पतीन् । प्रो इति । भारत । गरुन । दुर्मी प्रत । देनाग । माया । पिशा ॥ ५ ॥ । - 1 रियुबमान मूको, २२. पुमगाविसव नन युद्ध (पुलाम) नो ५ पिता . मदन . विष्ण १७. प्रतिस्परः गुको 11 गोम" fran ८ मारिन पमानाहा ·सू ३९, में ६] प्रथम मण्डलम् स्कन्द० प्र वेपयन्ति कम्पयन्ति पर्वतान् मरुतः । वि विश्वन्ति विचित्र पृथग्भावे । पृथक् कुर्वन्ति । उत्ख- मन्तीत्यर्थः । कान् । वनस्पतीन् । प्रत्यक्षकृतः परोऽर्धचों मिई वास्य पूर्वस्मादर्धर्चात् । 'प्रो आरत' मरियर्थः । प्रागप्छत हे मरुतः।। काम् । दुर्मदा इन यथा दुर्मत्ताः सन्तः प्रकर्षण हुंकारपन्तः मागच्छन्ति तद्वत् । 'देवामः! हे देवाः!। मा र केबला एव। किं ताई । सर्षया विशा "विश." (निघ. २,३) इति मनुष्यनाम । सर्वया स्वपरिचारकमनुष्यजात्या सह । सः परिचारकैः सहेत्यर्थः ॥५॥ बेङ्कट प्र कम्पयन्ति मिलोइयान, पृथक् कुर्वन्ति वनस्पतीन् । इत्यं मधुमत्ता इव भगष्टय देवाः! मरुतः सर्वैः अनुचरैः सह ॥ ५॥ मुद्गल पर्वतान् मेरहिमवदादीन् प्र वेश्यन्ति मरतः प्रकर्षण कम्पयन्ति । वनस्पतीन वटाश्वत्यादी दि विश्वन्ति परस्परवियुक्तान् कुर्वन्ति । हे महतः। देवागः। देवाः! सर्वथा विशा प्रजया सहिता यूयम् यो आरत प्रकर्षेणैव सर्वतो गराय 1 दृष्टान्तः । दुर्मदाः इव "यथा मदोन्मत्ताः स्वेच्छया सर्वतः क्रीडन्ति तद्वत् ॥५॥ इति प्रथमायके तृतीयाध्याये अष्टादशो यर्गः। उपो रथेष पतीरयुग्न प्राष्टिवहति रोहितः । आ वो यामाय पृथिवी चिदौदीभयन्तु मानुपाः ॥ ६ ॥ उपो इति । येषु । पृतीः । अयुध्वम् । प्राष्टिः । वहति । रोहितः । आ । : । यार्माय । पृथिवी । चित् । अनोत् । अवांभयन्त । मानुषाः ॥ ६ ॥ स्कन्द० "पो रथेपु" उपो हत्यैष निरित्येतस्य स्थाने" । आख्यातेन सम्बन्धयितव्यः । स्वरयेषु पृषतीः पूपवर्णा बढवा उपो अयुग्ध्वम् इति। अमद्यज्ञागमनार्थ यस्यैकस्य पृपती: निर- युग्घ्यम् । न च केवलाः । किं तर्हि । प्रष्टिः वहति रोहितः चतुर्वर्गस्य रयस्यैकस्यामेव पुरि या पा द्वितीयो नियुज्यते स प्रष्टिरित्युष्यते । एकशक्यतामसिद्ध्यर्थ पत्तच्छन्दावस्याहार्यो । यः प्रष्टिहति रोहितः टोहितवर्णः तं । कि पुनः कारणम् , पोनोग्राम। उच्यते । यस्माद आ पा यामाय व इति पष्ठी। यामायेति यामशब्दो स्थवचनः । 'विभुर्वा यामः' (मा १,३४,१) इति यया। पष्टार्थे चतुर्थी । प्रच्छन्दश्रुतेन रादमिति वारयशेषः । युमा स्वभूतस्य गच्छतो स्पस्य शब्दम् । पृथिवी चिद् शब्दः पदपूरणः । समस्ता पृथिवी । आ अप्रोत् । मोदया गणोति । अत अयमपि गुमः' इत्यर्थः । अबीभयन्त बिम्यति युप्मत्तः पागम- कुर्वन्तः असदिपाः मानुश. । अथवा" मा वो यामापेति य इति 'प्रयामा श्रुवः पूर्वस्य गर्ना' (पा १,४४०) या संपदानावात् संप्रदान धनुर्थी । यारयस्मिन् देदा इति यामी पक्षः। द्वितीयार्थेऽन धनुर्थी। युगम्यं यई समता पृधियी भा भनोत् मागणोति प्रति- जानो। परमात्" युग्मान् यझ्यामीरपतन कमिठा युपगप्नीत्यर्थः । अतश्राम्पत्र प्पारण - -- 1.देवमः म कु. १. दिसितम कु. ३१. नानिम. ५. विट् रवि २. मास्ति हिर, ..पनि म'दि. १. प्राग' दि. १. मास्तिम'. में 11-11. सोन्याशि १२. पनि मूको. 18.11 नास्ति वि. ११.सने रवि १५.१५. निशुम्भ म; निखापन रवि. १६. चाय म कु. १०. काप रवि म. 16. समरे मूको. ९. सिनेमा २.. नास्ति मूको. २१. नास्तिमपु. ।

·सवाय रिभ्युपे "माहितयुष्मदागमनमीता"यव पुरा तदिदानीमपि पालनहाता ऋग्वेदे सभाष्ये [11, ३,२१५ मरन कदाचिस्मया नागोमुरपीत्येवमाशविना युष्मदनागमनात्' भनीमयन्त विम्यति' अस्मद्विधा मानुषा । यस्मादन्यव्यापृताना यु'माझ स्वयज्ञेऽनागमनात विभेमि तस्माचरनन प्रवीमि-न्ययुम्न प्रपतीबंडवा प्रप्टिं च रोहितमिति समनार्थ येट० यूयम् रथेषु पृषदा भइना उपायुध्दम् । प्रष्टि भूत्वा वहति रोहितवर्ण भइन । चोपायुद्दा बम् । आशृणोति भवताम् गमनाय पृथिवी। कि मस्त माग छन्तीति भवन बिभ्यति च मानुपा ॥६॥ मुगल० है मरन । रयेषु भवदीयषु पृषता दिन्दुयुक्ता मृगी जो सामीप्यनेर अयुग्नन योनितान्त । प्राप्ट एतत्सनको वाइनत्रयमध्यवर्ती युग्यविशेष रोहित मृगावान्तरजाति लोहितवर्ण वहति स्य नयति । व युष्माकम् यामाय गमनाय पृथिया चित् अन्तरियमपि आ अत् बाभिमुस्येन मशृगोत् । अनुनानातीत्यर्थ । मानुषा भूलोकवतिन पुरषा अभियन्त तय भीता सन्त भन्येषामपि भीतिमुत्पादिव्यन्त ॥ ६ ॥ आ नौ मुक्षु तनाय के रुद्रा अवौ वृणीमहे । गन्तो नूनं नोऽसा या पुरेत्था काय बिम्युषे ।। ७ ॥ आ। व । मञ्जु । तनाय । कम् । रुदौ । अब । वृणीमहे । गतं । नूनम् । न । अव॑सा । याँ । पुरा । इत्या । माय । बिभ्युपै ॥ ७ ॥ स्मन्द० व युस्माकम् स्वभूतम् मधु क्षिप्रम्' इत्यर्थ । तनाय तनोत्यसाविति तन" पुगादिस तान : तदर्थम् । अथवा 'तना' (निय २,१०) इति धननाम । घनार्थम् । कम् मुख हे रखा 1 रमपुत्र! मरस ! अर पालनम् आ पृणीमहे प्राधयामहे । युष्माभि पाल्यमाना पुत्रादिसन्तान धन । प्राप्स्पाम इत्येवमर्थ युप्मदीय पारनं शिघ्र प्रार्थयामहे दायर्य । भत एतत जात्या गट'। नूनम् इति पदपूरण । न गन्यकर्मणि द्वितीया' (पा २ ३,१२ ) इत्येवमेधा म्मणि चतुर्थी । एकवचनस्य स्थान बहुवचनम् । मह्यम् । अवसा भूनरक्षणे' ( पा २,३,२१) इत्यत्रमैपा तृतीया । पारनेन सम्बदा । यथा पुरा पूर्वेषु कालेषु इत्या इत्यम्" अमुतोऽन्तरिक्षार । 1 मा कण्दमाशक्ति यु मदागमनमीत प्रत्यमुतोऽन्तरिक्षादागाछतेत्ययं ॥॥ पेट० गृणामह युग्माकम् रदपुमा । रक्षणम् "पुत्राय । तथा सति गठन सम्प्रति भस्मान्" रक्षणेन । यथा पुरा भन्येषामादाने, ग्यम् वि-युष छात्र गयति॥ , युभदाग' मकु २ पिम्यानकु ३ मनाना स्यु मा कु, सनस्तार्या स्युम विपुडपम् रवि ५ 'बुड्मन् कुरवि.युधम् रदि मास्ति वि ८' (पम् मूको . प्राययानो हाथ मूको 1. गटन रवि १२ नास्तिम ११.५ पम् भ, एका रवि रागमनमनम्म १५१५ युटिगम्म दरता रवि दुरनगमनमीमा 111पन वामनानाय कामगार्थ वा नया गाय बिम' १८ नहाने नि.' १९ मास्ति वि. .rrपर . 'म्यान, यो वि" .न पार 10 मस्सार विनय ·प्रथम मण्डरम् अभ्व महसा- म् १९, म८] मुद्गला हे रुद्रा ! अपुता । मरुत । तनाय कम् अस्मदीयपुतार्थम् गभु शीघ्रम् व युमदीयम् अब रक्षणम् आ वृणीमहे सर्वस प्राधयामहे । पुरा पूर्वस्मिन् कारे कर्मान्तरेषु न अवसा भस्मदीयरक्षणेन निमित्तेन पूप यथा प्राप्तवन्त , इत्था भनेन प्रकारेण बिभ्युपे भौतियुकाय क्ण्याय मेधाविन यजमानाय तदनुग्रहार्थम् नूनम् क्षिप्रम् गन्त प्राप्नुत ॥ ७ ॥ युष्मेपितो मरुतो मत्पैपित आ यो नो अम इपते । वि तं युयोति॒ शव॑सा व्योज॑सा नि युष्माकोभिरूतिभिः ॥ ८ ॥ युप्माऽईपित । गरुत । मन्य॑ऽइपित । आ । य । न । अभ्य । ईपंते ! पि । तम् । युयोत । शसा । वि : ओज॑सा । वि । युष्माकामि । ऊतिऽभि ॥ ८ ॥ स्कन्द हे मरुत । 'युप्मेपित मत्र्येपित ' युप्मस्प्रेपितो मर्पपितो या आय न मैतत् (तु निघ ३,३)। महान् आ ईश्ते 'ईपति पणति' इति गतिकर्मसु पाठात् गत्यर्योऽयम् ( निघ २१४)। भागछति । क । सामात् हिसिता । वि तम् युयोत' यौति पृथग्भावार्थ पृथक् तुस्त । तमस्मत्तोऽपनयवेत्यर्थ । केन । शवमा सेनारक्षणेन । वि समू भोसा थुयोत । वि युष्माकाभि तिमि योष्माकीणै ५ पारनैश्च वियुयोत । फिद्धित् सेनारक्षणेन बलेन, किक्षित् स्वशरीरबरेन, किजिन पारनमाणवेत्यर्थ ॥८॥ घकट युप्माभिः प्रेषित मन्त ! मत्यैर्या प्रेषित य महान् अस्मान् ‘ा हिनस्ति, तम् यूय शवया भस्मत्त पृथक् कुरुत, ओजगा च । तथा गोमाकीणै। परिरक्षणैश्च भस्मान् भवतेति ॥ ८ ॥ मुद्गल हे महत। य य कश्चित् आय शत्रु युष्मपित युप्मामि प्रेषित मत्येषित मारक रन्ययों प्रेषित सन न सस्मान् प्रति आ ईपरो माभिमुख्येन प्राप्नोति, तम् शनुम् शवसा मन वि युयात विभन कुरत । सथा ओरसा बरेन वि मुयोत, युप्माकाभि तिभि पुप्म सम्बन्धिमि रक्षणैश्च पियुयोत ॥ ८॥ असामि हि प्रयज्यचः कण्वं दद प्रचेतसः । अमामिभिर्मरुत आ न ऊतिभिर्गन्ता वृष्टिं न विद्युतः ॥ ९ ॥ सामि । हि। यया । कण्यम् ।दद । प्रज्चतम । असामिाग । मरुत । आ । न । कृतिऽभि । गन्तै । वृष्टिम् । न । विद्युत ॥ ९ ॥ स्कन्द० सामि भम् । न सामि अयामि समप्रम् । किं हन् । सामप्यात् धनम् । प्रयग्या । प्रकरण पाटच्या भरत ।। रुवम् चतुय दितीयेषा । मा कपाय । दस । प्रचतसः' प्रदक्षाना 11 किज अमामिभि समप्रामि है मग्न ! न मम्मान् अनिभि पारने सम्पदा भा गन्त मागपत । समप्रपालनहाता सम्मान प्रत्यागच्छतेत्यर्थ । कयम् । टिम् २ विद्युत पमा वृष्टि मरतो म्याग्नुपरयों दियुत मागान्ति, मदन ॥९॥ र मास्ति रवि । नास्ति 11 मास्तिम ६.१ मानि भ' १तवियुयोन रवि मस्ता रवि ८ एजुगनी म .

·। ऋग्वेदे सभाध्ये [११, १३, २१९ वेङ्कट० प्रकर्षेण यष्टच्या ! प्रकृष्टज्ञाना.. कण्वम् हि मह्यम् असाधारण 'मनुष्येभ्य , पति हि छ । भसाधारणैत्र पारनै अस्मान् आ गळत, दृष्टिम् इव विद्युत शीघ्रम् ॥९॥ मुगल० अमामि हि सम्पूर्णमेय यया भवति तथा प्रयज्यव ! प्रकर्षण यहच्या ! प्रनेनस । प्रज्ञानाच्य' हे महत ! एवम् मेघादिन यतमानम् दद धारयत । हि यस्मात् यूर्य कण्वमूर्षि धारितवन्त तस्मात् कारणात् असामिभि तिमि सम्पूर्ण रक्षणै न मसान् प्रति आ गन्त भागात । शान्त । वृष्टिम् न विगुत यया विद्युतो वृष्टिं गन्ति वत् ॥ ९॥ असाम्योजी विभृथा सुदानवोऽमामि धूतयः शवः । ऋषिद्विपै मरुतः परिमन्यव इषू न सृजत द्विपम् ॥ १० ॥ असामि । ओजे. । बिभृय । सुदानव । असामि । धूतयः । शर्व । नपिऽद्विपे । मरत । परिऽमन्यौ । इधुम् । न । सृजत । द्विपम् ॥ १० ॥ स्कन्द० असामि और शारीर दरम् विमुध' धारपय हे सुदानव ! दानुशाग्दो दातृवचनो दानवचनो बा। शोभनदावार ' शोमनदाना.' वा। न च केवल शारीरमैव बरम् । किं दाई । असामि ३ भूतय ! कम्पयितार । शत्रूणाम् शव सेनारक्षणमपि यएम् । द्विविधनापि बरेन उपेता स्थेत्ययं । यत एवम् अतो ब्रवीमि-ऋपिविष मत्प्रभृतीनामृषीणां देष्ट्र हे महत ! परिमन्य 'मन्यु ' (निष २,१३ ) इति शोधनाम | परिगटो मन्युन स परिमन्यु , तस्मै परिमन्या मुदायत्ययं, । अपवा मन्युमन्योदप्तिकर्मण दीक्षित्रोच्यते । परिगतदीतये । स्वदीपया ऐश्वर्यादिकया दीक्षायाऽपीत्यर्थ. ' इथुम् न यथा कथित् कस्मैचिदिषु पुद मजेत् बदर मृतत विस्त क्षिपत । द्विपम् सर्वलोकशाम् । उपोष्ण द्वेष्टारं निरय दम् ऐश्वर्यादि दीश्या दा दीप्तमपि सर्वरोकद्वेप्य कुरतेत्यर्थ ॥१०॥ घेवट० मसाधारण बलम् विमृय शोभनदाना । मसाधारण वेग कम्पयिवार !, 'कण्वं मा यो इष्टि तस्मै परितो मम्पमानाय शाम् इव द्वेप विसृजति ॥ १. 1 शोभनदानोपेता 'मरुत ! अमामि सम्पूर्णम् ओन बलम् बिष भारय।। ध्य । कम्पनकारिणो मस्त । असामि सम्पूर्णम् शब बलम परिमन्य कोपपरिवृताप होत मीणा ईप दुईते शनये सविनाशार्थम् द्विषम् पकारिण हवारम् सतत । दृष्टान्त । पुरन या पानोपशीबाग मुसन्ति दन् ॥ .. मुद्रलाई मुहानब इति प्रथमारक भूटीपाध्याय एकोनविंशो वर्ग , मासिदि. ३ मर हो । 'मनु' दि. १. मालि एप पि, 10. ५ तमि २ पानां. भामिनी ·१०, मं] प्रथम मण्डलम् [४०] उर्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते देव॒यन्तस्त्वेमहे । उप प्र यन्तु मरुतः सुदानव इन्द्र प्राश्र्भवा सर्चा ॥१॥ उत् । तिष्ठ । ब्रह्मणः । पते । देवऽयन्तः । त्वा । ईमहे । उप । प्र । यन्तु । मरुतः । सुध्दानवः । इन्द्र । प्राशूः । भव । सचर्चा ॥१॥ स्कन्द 'सूक्तम् उत् ब्राह्मणस्पत्यम्' (तु. बृदे ३,१.७)। सूक्तम् उत्तिष्ठ इत्येतत् ब्रह्मणस्पतिदेवताकम् । यास्त्वान्या मरुदाद्या देवताः श्रूयन्ते, ब्रह्मणस्पतिना सह यौगिकत्वमाप्तविशानेन नैवण्टुक्यस्ता योदयाः। अस्मयज्ञमागन्तुम् उत्तिष्ट है ब्रह्मणस्पते! । देवयन्तः देयानिछन्तो वयं त्वाम् ईमहे स्वयशागमनं यावामहे । स्वयज्ञागमनमभ्यर्थपामइ इत्यर्थः। त्वया च सइ उप प्र यन्तु रयतः मपि सुदानवः शोभनदातारः शोभनदाना वा। स्वमपि हे इन्द्र ! प्रायः प्रकर्पण क्षिपः भव सचा सह प्रह्मणस्पतिना । । । घेवट० उनिष्ट ब्रह्मणस्पते ! । देवानिएछन्तः रवा याचामहे । खरसदायाः मरुतः च उपगच्छन्तु सुदानाः । इन्द्र ! वं पक्षिप्रकारी भव सहापः मुगल. "उति' इत्यष्टचं पथम सूक्तम्। थोरपुनः कण्व ऋषिः । वृहती छन्दः। युजः सतोहरयः । भथुनो बृहत्यः । ब्रह्मणस्पतिर्देवता। हे प्राणरपते! देध! उत्तिष्ठ अस्मदनुग्रहाय त्वदीयनिवासात् उत्पानं कुरु । देवयन्तः देवान, कामयमाना ययम् ला स्वाम् ईमहे याचामहे । सुदानवः' शोभनदानयुक्ताः मरुतः उप प्र यन्तु समीपे प्रकर्षण गन्तु । हे इन्द्र! त्वम् सचा ब्रह्मणस्पतिना सह प्राशः सोमस्य माशक: भष ॥1॥ 1 त्वामिद्धि सहसपुत्र मत्य उपन्ते धने हिते । सुवीय मरुत आ स्वश्व्यं दधीत यो व आचके ॥ २॥ त्याम् । इत् । हि । सहसः । पुन । मयः । उपऽवृत्त । धनै । हित । सुऽवीर्षम् । मरुतः । आ। सुअव्यम् । दधीत । यः। वः । आऽचके ॥ २ ॥ स्कन्द० स्याम् मपि इन्द्र! मर्यः उपयूते भारमानमेय कम्यः परोसरूपेण प्रतिनिर्दिशशि-श्रय कण्वनामा मनुष्प उपगम्य यूते । भस्मदीयं यज्ञम् प्रझणपतिना सह भागनयन्दम्यर्पयत इत्यर्थः । धने इविराण्ये हित निहिते । वेद्यो हविनिधायेत्यर्थः । अपना धनं हित इति निमित्त एपा सप्तमी । प्रपोजनस्य च निमिघरयेन विक्षा । भने हिते निमिप्तमूते । हितं धनं लग्न. मिरयर्थः । एतत् नात्या पातमागत्य मुवीर्यम् मातः आ खरस्यम् महल इति साइपया. 1. नास्ति म. २-२. करीनेन सा मा . ३.३. नानि वि मै'. ५. लामिw. 1. है मुझ मृगी.

·ऋग्वेदे गभाध्ये [अ १, अ है, द. दनुकान्ता ब्रह्मणस्पति मरत इन्द्र सहसपुर इत्येते घरवारोऽपि प्रतिनिदिश्यन्ते । भाकार समुच्चय । स्वश्व्यमित्यस्मा परो दृष्टय । हे मरत्प्रभृत्य ! 'सुवीय स्वश्व्य च शोभनन धीर्येणाधेश्योपेतम् दधीत दधाति दानार्थ । रोट्, मध्यमपुरपबहुवचन' चैतव, अभ्यम् । दत्त । कस्मै । य व आचके कामयते । योऽस्मदादियुप्मान प्रार्थयत इत्यर्थ । मपया दधीतेति दधाति धारणे एव । लिङश्चैतदेकवचनम् । सुवीय स्वश्व्य च धन दधीत धारयेत्।' यो व भारकै इति । न चादनस्य धारण सभवतीत्यर्थात् दानमैवानेन प्रायते इति ॥ २॥ बेङ्कट त्वाम् मुव सहम सूनो मर्त्य उपस्तौति निहित धने तक्षार्थम् । महन । म युमान भाकामयते मर्म , स सुवीर्यम् स्वदन्यम् च धारयेत् ॥ २ ॥ मुद्गल० हे राइमरपुत्र! परस्य यदुपारक ब्रह्मणस्पते। मयं मनुष्य हिते शत्रुषु प्रक्षिप्त धने निमित्तभूते सति त्वाम् इन् त्वामेव उपनूते हि समीप प्राप्य स्तौति खलु । तदन सम्पादनाय प्रार्थयने इरपर्य । हे महत ! य धनार्थी मत्यं मनुष्य व युष्मान् ब्रह्मणस्पति सहितान भाचरे स्तीति स मयं स्वयम्" शोभनाइन्युनम् सुवीर्यम् शोभनवीर्ययुद्ध च धनम् दधात धारयेत् ॥२॥ प्रेतु ब्रह्मणस्पतिः प्र देव्यैतु सूनृतां । अच्छो वीरं नय पङ्क्तिराघमं देवा यज्ञं नयन्तु नः ॥ ३ ॥ प्र । एतु । नह्मण । पति । प्र । देवी । एतु । सुनृता । अच्छे । वीरम् । नर्यम् । पति राधसम । देवा । यज्ञम् । नयन्तु । न | || ३ ॥ स्कन्द प्र एतु प्रकरेंणगच्छतु ब्रह्मणम्पति । तेन च सह प्र देवी एतु गुता पाक् । किमर्थम् । १२० भाप्तुम् वारम् वीरविक्नुकत्वात्। वीरपुत्रपटत्वाता वीरोऽत्र यज्ञ उच्यते । वीरवर्तृक भीरपुर पार्थ या भस्मथनम् । नर्यम् नृभ्यो हितम् । पसिराधसम् राध साध ससियो । पाकिमि राध्यते ससाध्यत इति पक्तिराया सोमयाग । स चतसमि परतिमि ससापत इभि परतया भक्षपड तयार नारासपण्या सवनपट्क्या च । 'भाना करम्भ परिवार पुरोदाश पयम्या इयेगा हविपन्छि, 'मुम-पदग्दः इत्येपोशरपति, दिनारादास प्रानरपतन द्विनारा स मानिन मवन समाराशस तृतीयमवनम्' इत्यया मराशमपति , 'पपुरावगपत्र गबनाान पारनून व्य इत्या सानानि । ताल यो य इरिगति पर परयुषम्य ऐतरेयवाहणे (२,३४) दर्शिता । नाभि सायमानस्यात् सोमयाग पारािधी, न परनिराधस ब्रह्मणस्पतिप्रसादार देवा १५ मन्येऽपि दवा भात्मसमीपम् गशम् नपर न मम्मा बभूतम् । अम्पेऽपि "यनमानुष एप ॥ ३ ॥ । - - ॥ ५ पमियम ३ दसम ३. मानिस १ 'पुरुषे गुर प • मानि "ऋगा १२ मानि मुबो १५ पासपस में १५ नानि पनीरव का 11 लामासरि ·प्रपर्म मण्डलम् । । सू४, मं] कर० प्रगरछतु ब्रह्मणस्पतिः । 'प्र एतु देवी वाक् । अभिनयन्तु अस्माकम् धरुयुक्तं नृभ्यो हितम् हविष्पापस्यादिभिर्माणपिहिनाभिः पक्तिभिः समृहम् गज्ञम् देवाः ॥ ३ ॥ मुद्गल ब्रह्मणस्पतिः देवः प्र एतु अस्मान् प्रामोनु । सूनृता देवी प्रियसत्यरूपा वाग्देवता प्र एतु मस्मान् प्रामोतु । देवाः ब्रह्मणस्पत्यादयो देवताः वीरम् श निःमोघेण दूरे प्रेरयन्तु । तम् नर्यम् मनुष्येभ्यो हितम् पक्तिराधसम् ब्राह्मणोनहरिपट्तयादिभिः समृद्धम् मनम् प्रति नः अस्मान अच्छ भाभिमुख्येन नयन्तु ॥ ३॥ यो वाघते ददाति सुनरं वसु स धुत्ते अक्षिति श्रवः । तस्मा इळा सुवीरामा यजामहे सुप्रपूर्तिमनेहसंम् ।। ४ ॥ यः । बाघतै । ददाति । सुनरम् । वटुं । सः । धत्ते । अक्षिति । श्रवः । तम् । इलाम् । सुऽवीमि । आ । यजामहे । सुऽप्रदर्तिम् । अनेहसम् ॥ ४ ॥ स्कन्द० यः वापते 'वायतः' (निघ ३,१८) इस्युरिदङ्नाम । सामाच्चैहान्ततिमत्वों पजमाने' वर्तते । यो देव वाघते अस्विरदते यजमानाय ददाति नरम् शोभनैनरैरुपेतम् बमु, सः घने धारयति अक्षिनि अक्षीणम् अवः कीर्तिम् । कीर्तिमान् भवतीत्ययः । वयमपि तस्मै एवं इलाम् इविलक्षण- मनम् मुवीराम् दोमनाः वीराः कारो यस्यास्तां सुदीराम् । शौमनैः अविभिरुपकल्पिता- मित्यर्थः। आ यजामहे दाः सुप्रर्तिम् त्वैति: हिंसाः । सुष्टु प्रतय॑न्ते । शनवो यया गां सुधर्तिम् । देवा हि हविगम्भोगावीर्यमाप्नुवन्ति । तेन च वीर्यण शयन् मन्ति । अत एषमुच्यते--मुप्रतिमिति । अनेहसम् भपाताम् । एतत् शारया ब्रह्मणस्पते! कीप इविरयंत्र धनमस्मभ्यं दहीत्यर्थः ॥४॥ पट० यः फरिवः ददानि सोभननरोपेत्रं शोभनयान पार धनम्, स भारयति भक्षीणमन्नम् । घयं च तमो मानवीम् ठळाम् मुपुनाम् आ यजामहे शोभनातरणाम् उपद्रवरहिताम् ॥४॥ मुद्गल यः पजमानः वाघने ऋरिदने स्नरम् मुटु नेतन्यम् वसु धनम् ददाति मः यत्रमान. प्रह्मणस्परो: प्रसादात् अक्षिति भयरहितम् प्रवः सम् भत्ते पारयति । तस्मै पाशाय यजमानाय दळाम् एतनामधेयां मनो पुत्रोम् आ यजामहे वयम् ऋत्विज्ञः सर्वतो यगमः । कोशीम् इलाम् । मुाराम् गौभनेः वीरेः भटेयुकाम मुप्रर्निम् मुख प्रकग हिंसाकारिणीम् अनेहसम् केनाप्पादिस्याम् ॥ १॥ 1. गसुमि. २.२.प्रगाएतु विमा 1. अभिगमयन्तु विभिन्नु रवि' पम् पोरकतलयुक्त नभ्यो दित इपिडापादिमिः प्रभो दानामिः पििमः समुदं यह देवाः अमिनयन्तु मामसोय नगन्न परिकासम् चामभिः परिभिः रायते समय इति पडिगा पिपलपा महासमा नाम या स्पना वि. ५. 'विभाध्यदिभिः ... मास्ति रक्षित ..पहनानेन म. समास्मिरवि. १. मारिस भकु. ...कित मू. मनुने मह. १२-१२.६भपात: कु. 1. नमामा रवि. 11. 'नन्दनम् म क रवि ननम् । दि. १५. बारित.

·देदे सभाध्ये [अ १, ३, व १०. । प्र नूनं ब्रह्मणस्पतिर्मन्त्र बदत्युक्थ्य॑म् । यस्मिन्निन्द्रो वरुणो मित्रो अर्यमा देया ओकांसि चक्रिरे ॥ ५ ॥ प्र ! नूनम् । ब्रह्मणः । पतिः । मन्त्रम् । वदति । उक्थ्यम् । यस्मिन् । इन्द्रः । वणः । मित्रः । अर्यमा । देवाः । ओकौसि । चक्रिरे ॥ ५ ॥ स्कन्द प्र नूनम् ब्रह्मणस्पतिः। नूनमिति पदपूरणः । ब्रह्मणस्पतिः स्तुतिलक्षणं मन्त्रम् वदति वदतिरत्र सामादन्तणविण्यर्थः । प्रवादयति । सर्वस्तोतृभिरच्चारयतीत्यर्थः । उक्थ्यम् प्रशस्यम् । कीशो' मन्त्रः। उच्यते । यस्मिन् मन्त्रे इन्द्रः वरुणः मिनः अर्यमा अन्ये च मात्प्रमृठय. देवाः नैपण्टुकवृत्या ओशमि स्थानानि चमिरे । यत्र इन्द्रादयोऽपि नैघण्टुकाया स्थिता इत्यर्थः ॥ ५॥ वेङ्कट० प्र वदति इदानीम् ब्राह्मणस्पतिः मन्त्रम् प्रशस्तम् । यस्मिन् मन्ने इन्द्रादयः स्यानानि चरिरे प्रयणाय य मन्त्रमुपासव इति ॥ ५॥ मुगल ब्रह्मणस्पतिः देवः उक्थ्यम् शस्त्रपोग्यम् मन्नम् नूनम् अवश्यम् प्र वदति होतूमुर स्थित. सन प्रभूत । यस्मिन् मन्त्र इन्द्रादयश्च सर्व देवाः ओकासि स्थानानि चगिरे, तादी सर्वदेवप्रतिपादक मन्त्रमिति पूर्वग्रान्वयः ॥ ५॥ इति प्रथमाष्टके तृतीयाध्याये विशो दर्गः ॥ तमिद् वांचेमा विदथेषु शंभु मन्नै देवा अनेहसम् । इमां च बाचं प्रतियथा नरो विश्वेद् वामा वौ अश्नवत् ॥ ६ ॥ तम् । इत् । वोचैम । दियेषु । शम्ऽभुवम् । मन्त्रम्। देवाः। अनेदसम् । इमाम् । च । वार्चम् । प्रतियय । नरः । विश्वा । इत् । वामा । वः । अश्ववत् ॥ ६ ॥ सन्द० यमीदृशं ब्रह्मणस्पतिरन्यः स्तोतृमिः प्रवादयति दयमाप तम् इत् वोचेम इछन्द एवार्थे । तमेव योचेम उच्चारयेम' इत्याशास्महे । विदथेषु यक्षेप्यास्मीयषु शंभुवम् मुरास्य मावपिता "सुतिरक्षणम् मन्त्रम्" हे प्रक्षणतिसहचारिणो मस्त्ममृठयो देवाः। अनेहसम् भपापम् । मन न स्तुतिटशगाम् वागम् प्रतिहर्यथ इयंतिः कान्तिकमा (त. निष २,६) । ब्रह्मणस्पविना सार कामपञ्चम् । नरः! मनुष्याश!| वि वामावदः पारण. । सर्वाचित यननीयानि धनानिय युप्मा स्वभूतेन प्रसाद प्यत्ययेनायमुत्तमस्य स्थाने प्रथमपुरुषः । मानुपाम प्राप्नुयाम 1. मास्तिरवि. २.२. धनम म. १.नास्ति भरदि. ... ८-१. प्रपद मानी विम'. १.पा. 4.11. नाम्नि रवि". १२. 'पा रवि, १.५:08 ५. देसला मो 10.10ar ·प्रथम मण्डलम स् 1.10] येट्टः तम् एव वोचेम वयम् यज्ञेषु सुसस्य भावयितारम् मन्नम् देवा | भपापम् । 'ताम् च इमाम् वाचम् देवाः नर ! यूय कामयध्वम् । भय च स्तोता युप्माक स्वभूतानि सर्वाणि धनानि शश्नोतु ॥६॥ मुद्गल हे देवा ! ब्रह्मणस्पतिप्रभृतय । तम् इत् तमेव इन्द्रादिसर्वदेवताप्रतिपादकम् मनम् विदयेषु यापु योचेम वपम् मस्विनी प्रवाम ! कोडशम् । शम्भुवम् सुखस्य भावयितारम् अनेहसम् अहिंसनीय दोपरहिनम् । हे नर ! नेतारो देवा ! इमाम् अस्माभिरच्यमाना मन्त्ररूपाम् वाचम् प्रतिबंध च यूप कामयध्ये चेत् तर्हि विश्वा इत् सापि बामा दननीया वाक् व युष्मान अपनवत न्याप्नुयात् ॥ ६ ॥ को देवयन्तमश्नवञ्जनं को बुक्तहिपम् । प्रय दाश्चान् पस्त्यांभिरस्थितान्तर्वायत् क्षयं दधे ॥ ७ ॥ का । देवऽयन्तम् । अश्नात् । जनम् । क । पृक्तऽवहिपम् । प्रय। दाश्चान् । पत्याभि । अस्थित । अन्त मानत् । क्षयम् । दधे ॥ ७ ॥ स्कन्द "क देवयन्तम् क इति सामध्यांच्छनोनिर्देश । क शत्रु दबयन्त ब्रह्मणस्पतिप्रभृतीन् देवान यधुमिच्छन्तम् अभवत् व्याप्नोतिर जनम् मनुष्यन् । न कश्चिदपि च्याप्नु शमोतीत्यर्थ । क तवहिपम् भास्तीर्णबर्हिष्कम् । प्रत्तयागमेवेत्यर्थ । प्रन दाश्वान पस्त्याभि ' भस्थित प्रति "प्रसमुपोद पादपूरणे' (पा ८,१,६) इत्येव द्विवचनम् । मस्यिवेत्येतेन चारयान सम्बध्यते कायमुपसर्ग । एकवाक्यताप्रसिद्धयर्थ पत्तच्छन्दावस्याहायों । यो दाधान् यतमान पस्त्याभि 'पल्यम्' (निघ ३,४) इति गृहनाम । मत्र "तु तारस्थ्यात् देवा , उत्प्रतिपादनात् बाहुनय, एस्त्या उच्यन्ते । त्यभूतरक्षणे' (पा २,३,२१) या तृतीया । "आहुतिमि सम्बद्ध । गृहीताहुतिक १२ इत्यर्थ । प्रास्थित प्रविष्ठते । होमार्थमाहवनीय प्रति गच्चीत्पर्य ।स अन्तर्वावत् पाते गत्पर्यस्य" यडलुगम्तस्य शतृप्रत्यये रूपमेतत् । अन्तरत्ययं गत लोनम् मप्रकाशम् क्षयम् दधे धारयति । सर्वलोकाशश महान्त परिक्षय न प्रामोतीत्यर्य ॥ येड्ट क पनमानम् अश्नोतु १५ जनम्"। वा निहिपम् । प्र अस्थित पनमान निभि १० प्रत्विरिभ तेपा मध्ये ब्रह्मणस्पतिरागन् निवास करोतीति" पूर्वार्द्धर्चस्योत्तरम् ॥ ७॥ मुद्गल देवयन्तम् देगन् कामयमानम् जनम् के अपनवन् ब्रह्मणस्पतिव्यतिरिफ को नाम देय ग्याप्नुयात् । तथा पृक्तबर्हिषम् अनुष्टानाय छिसहिपम् जनम् यतमानम् के नाम भन्यो देव भश्नवत् । दाखान् हविर्दया परमान पल्याभि मनुष्यनस्विग्मि सह प्रप्त अस्थित देवयाननदेश प्रति प्रस्थितषान् । अन्तर्वावन् अन्त स्थितबहुधनोपेतम् अयम् निवासरयान गृहम् दधे एतवान् भवति ॥on मास्ति सविट एप २-२ नानि अवि ३ अनाव प नानि रवि ५ प्रानो ७ नानि रवि ८ नाम्निम . प्रेम 1.1. नानि 11.11 रक्षापामा १२१२ "तीम मम्मा गहीतालय मकु ५ गछन्ती' १५ रोग'म १५ मनोति कुम'विपरवि १६. जन कि रवि 10 भरि तिमिलि रवि १८ नादि सिप १९ पराnिe २० प्रतिमा ·अपस्मृचा यरमार्थममित्राणां वेदितम्याः दरगादिदेववा इत्पर्यः। 'मध्य आदिदेवना। एतेषांक स्कन्द वि रक्षन्निा प्रयम्नृपाः। वरुणायममिनाणाम् (३.1.1.1.८)'पम् रक्षन्ति ने दे सभाष्ये [ अर. उप क्षत्रं पश्चीत हन्ति राजभि ये चित् सुक्षितिं दधे । नास्य वर्ता न तरुता महाधने नाम अस्ति वनिगः ॥ ८ ॥ उप । क्षत्रम् । पृञ्चीत । हन्ति । राजेऽभिः । भये । चित् । सुऽक्षितिम् ! दधे । न । अस्य । वर्ता । न । तस्ता । महाऽधने । न ! मैं । अस्ति । वत्रिणः ॥ ८॥ स्कन्द 'उप क्षत्रम् शिवम्' ( निघ २,१०) इति धननाम । धनम् उप पुचीन भारमना संपर्क नयति। धनं च लभत इत्यर्थः । हन्ति च शत्रून् राजभिः दीप्तैः ग्रह्मणस्पतिप्रभृतिभिः । तृतीया निर्देशानुगृहीता' इति शेषः । भयदा हन्तीति' इनिरान्तीतण्यर्थः । पातयति शडून दीसैदशः स्पतिप्रभृतिभिः । भये चित् 'मये अपि मुक्षितिम्' शोमनमप्रच्युतिरूप निवासम् द धारयति । भयकालेऽपि स्वस्थानान्न प्रध्ययत इरपर्यः । किञ्च न अस्य बर्ता वर्तयिता । अपि तम्ता हिंसयिता' महाभने संग्रामनाभैतत् (तु. निघ २,१७ )। महति संग्राम । म भरि अभै अल्प अस्ति भवति कश्चित् यत्रिणः आयुधवतः सतः । नैनं कश्चित् स्वस्मान् स्थाना- दपकालयति । नाप्य महति वा संग्रामे गृहीतायुधं हिनस्तीत्यर्थः ॥ ८ ॥ येङ्कट० ग्रह्मणस्पतिर्धन स्तोतृणान् उप पृञ्चति । मयमपि वरुणादिभिः सदागत्य हन्ति । तथा भये सति शोमननिवास गृह प्रयत। ग्रहणसतेः अस्य "मायुधयतः महति अल्प. ११ समामे न अस्नि अभिगम्वा,"नव तारकः ॥ ८॥ मुहल० प्रह्मणस्पतिः देवः क्षत्रम् बलम् उप पृञ्चीत स्वात्मनि संपृक्तं कुयात् । ततः राजाभ वरुणादिभिः सह हन्ति शत्रून् मारयति । भये चिन् भोतिहतौ युद्धऽपि मुटितिम् दधे मुष्ट निवासस्थैर्य धारयति, न तु पलायते । वत्रिणः यत्रायुधवतः अस्य ब्रह्मणस्पतेः महाधने प्रभूत धननिमित्त युद्ध वा प्रवर्तयिता अन्यः कोऽपि न अमि। स्वयमेव प्रवर्तते इत्यर्थः । तपा नरुता तरणस्योडयनस्य' कर्ता अन्यः कोऽपि न अस्ति । तथैव अभं स्वल्पे पुर्वेऽप्यन्य प्रवर्तयिता न अस्ति ॥4 इति प्रथमाष्टके तृतीयाध्याय एकविंशो वर्गः ॥ [४] यं रक्षन्ति प्रचैतमो वरुणो मित्रो अर्यमा । न चित् स दम्यते जनः ॥ १ ॥ यम् । रन्ति । प्रऽचेतसः । वणः । मित्रः । अर्थमा । न । चित् । मः। दृभ्यते । जनः ॥१॥ - - 11. नानि रवि. २. नत कु. ३. गृहीता, म कु. ... मोती) . ..शिरभ रवि, 1.. मारिता. 11-11 प्रयापति पर राभिमायाप निमावि. ठ...मारित 17. युध्यो मन Tien. १५ मि.ग्दो मामाल, ' गाया कि ४.नानिषि .. न मध्यनि यु. ..यिता नीति १२.म्बिन ·प्रधर्म मण्डलम् . . - 1 । 'मध्यमस्तुप द्वितीय स आदित्यदेवत , म दरणादिदेवत । यम् रक्षन्ति प्रचेतस प्रवृद्धज्ञाना' वरुण मित्र अर्यमा, नू चित् स दभ्यते जन चिदित्यय सामर्थ्यादन नैशब्दस्यार्थे । दलोतिबंधकर्मा (तु निघ २,१९) । न स हन्यते केनचित् जनो मनुष्य. ॥१॥ वेङ्कट० यम् घरणादय प्रयतम रक्षन्ति, शिप्रमेव म जन शन्न् हिनस्ति 'न हिंस्यते वा पातयितृभि ॥१॥ मुगल “य रक्षन्ति' इति न पष्ट सूक्तम् । घोरपुत्र कण्व ऋषि । गायत्री छन्द । आद्यन्त योस्तृचयोर्वरुणमित्रार्यमणो देवता । मध्यवृत्स्य मादित्या वेवता । प्रचेतस प्रकृष्टज्ञानयुक्ता बरणादयो देवा या पजमानम् रक्षन्ति स जन पजमान न चित क्षिप्रमेव दभ्यते दभ्नोति शन हिनस्ति ॥१॥ यं बाहुव पिप्रति पान्ति मत्य रिषः । अरिष्टः सर्व एधते ॥ २ ॥ यम् । वाहृाऽइव । पिति । पान्ति ! मर्यम् । सिप । अरिष्ट । म । एथते ॥ २ ॥ स्कन्द गम् बाहुतेय यानुतति तृतीयाद्विवचनस्याप छाम्दसस्तादेश । य बाहुभ्यामिव पिप्रति पृ पालनपूरणयो । घरणादय पूरयन्ति । यथा "कश्चित् गतं बाहुभ्या पासून् सहरन पूरयेत्' - एवं यमन धनेन च पूरयन्तीत्य । पान्ति रक्षन्ति च मयंम् रिष हिंसितः सकाशात् । पच्छब्दभ्ररोप्तच्छब्दोऽभ्याहार्य । स आरष्ट शत्रुभिरहिसित सर्व एधते वर्धत सर्ववृद्धिभि ॥ २ ॥ बेट० यम् धनादीनाम् वाहुरोय' अरुणाय पूरयन्ति पान्ति' च मय॑म् शत्रो । सर्व साहिसित वर्धते ॥२॥ मुगल० यम् यजमानम् पिप्रति वरणादयो देवा धन पूरयन्ति । तन दृष्टान्त । बाहुतेव स्वकीयो पादुवर्गोऽपेक्षिप्त धनमानीय यथा पूरयति तद्वत् । तथा यम् मर्त्यम् मनुष्य यजमानम् रिस हिंसकात पान्ति रक्षन्ति । स सर्व यजमान अरिष्ट केनापि भर्हिसित सन् एधते वर्धते ॥ २ ॥ मि दुर्गा वि द्विपः पुरो मन्ति राजान एपाम् । नयन्ति दुरिता तिरः ॥ ३ ॥ वि । दु ऽगा । वि । द्विप॑ । पुर । नन्ति । राजान । एषाम् । नर्यन्ति । दु ता । तर ॥३॥ स्कन्द० वि दुर्ग बीत्यय विविधमित्यर्थे । विविध दुर्गाणि प्रन्ति । वि द्विप विविध प्रन्ति द्वेष्डन । पुर नगराणि च विविध मन्त्रि राजान दीसा वरणादय गएपाम् द्विषाम् । अयमन्वादेश । पुरा चैतविशेषणम्। द्विपा स्वभूता पुर | नयन्ति शुद्धोऽप्यय नयति सोपसर्गाथै द्रष्टम्य । भपनयन्ति दुरिता पापानि स्तोतमाम् तिर तिर" सत हारी प्रातस्य नामनी (तु या ३,..) । प्राप्तान्युत्पन्नानि सन्तीत्यर्थ । स - - , नास्ति कु २ प्रवृक्षाना रवि ३३ हिश्यते वा याचितृभि मूको - नास्तिवि में ५-५. "श्चित् गहन्या पूरयेद कु ६-६ वमन धनेन च प्रयतीक्ष्य' म त्वमनेन च धनेन पूरयमी कु .नास्ति रवि ८. बहु विकु ल रबि, बादुम्यामिव विम' २ रक्षन्ति सबिनास्ति माविक १.दिसिन र । वर्षयचे दि १२ दुर्गाभव, नास्ति रवि. १३.१३ नास्ति रवि " मास्तिक ·ऋग्वंदे सभाध्ये [१, अ ३, व २५० घेङ्कटः 'अमी वरणादयो यान् परिरक्षन्ति, एषां दुर्गाणि शत्रून् शत्रुपुराणि च वि नन्ति । दुरितानि च तिरः नयन्ति ॥३॥ मुद्गल राजानः वरणादयः एषाम् स्वकीययजमानानाम् पुरः पुरस्तात् दुर्गा गन्तुं दुःशकानि' शगुनगराणि वि प्रन्ति विशेषेण माशयन्ति । तया द्विपः शनपि विसन्ति । तथा दुरिता यजमान- सम्बन्धीनि दुरितानि तिरः नयन्ति विनाशं मापयन्ति ॥ ३ ॥ सुगः पन्या अनुक्षर आदित्यास ऋतं यते । नात्रावखादो अस्ति वः ॥ ४ ॥ मुगः । पन्याः । अनुक्षरः । आदित्यासः । ऋतम् । यते । न । अत्र| अवऽखादः। अस्ति ।वः॥४॥ स्कन्द० 'सुग. पन्थाः सुखं गम्यते येन स सुगः पन्थाः । अतृक्षरः ऋक्षरा.' कण्टकाः तद्वर्जित । दे आदित्यासः! ऋतम् यते पष्ठ एपा चतुर्थी । यहं गच्छतः । एतत् शारवाऽऽगच्छतेत्यर्थः । न अब अवखादः अस्ति कः अत्रेति मज्ञा प्रतिनिर्दिश्यते, न पन्थाः। भन्वादेशे सस्पनुदान प्रसङ्गात् । अवसाद इति सादिः सामध्यद्धिसार्थः । न चात्र अस्मयशे कचिद्विसिता तिप्रति युप्माकमागतानां सतामित्यर्थः । अथया अति प्रकृतत्वात् पन्थाः प्रतिनिर्दिश्यते । ततोऽयसावो" गर्त उच्यते । गौऽप्यत्र पथि नास्ति युप्माकम् , ययागच्छन्तो यूयं प्रस्पलिन्यथ । एतर ज्ञात्वाऽऽगच्छतेत्यर्थः ।। ४॥ वेकरशोभनगमनः पन्था. आदित्याः! यज्ञ गरछते कण्टकवर्जितः अस्तु । अस्मिन भवताम् अवसादः न अस्ति चहपुरोटाशादिका५ "सर्वमेव भवतां भक्ष्यम् ,"न किचित् त्याज्यमिति ॥ ५ ॥ मुद्गल० है आदित्याराः। आदित्या ! श्रुतम् यो यशं गते भवत्समूहाय पन्थाः मार्गः मुगः सुरु गन्तुं शक्यः अनुक्षरः कण्टरहितश्च । अन भस्मिन् कर्मणि वः युप्माकम् अवस्वादः मधमतम्या सादो जुगुप्सितहविर्विशेषः न अस्ति, तस्मादिहाऽऽगन्तव्यमित्यर्थः ॥ ४ ॥ यं यज्ञं नयथा नर आदित्या ऋजुना पुथा । न वः स धीतये नशत् ॥ ५ ॥ यम् । यज्ञम् । नयप । नरः । आदित्या । ऋजुना । पृथा । प्र । वृ: । सः । धीतये । नशत् ।।५।। स्कन्द० यम् यज्ञम् नयथ मारमसमीपं मापयम । प्राप्त्ययों वा सामर्थ्यानयतिः । प्राप्नुथ । हे भरः! मनुष्याकाराः आदित्याः। ऋजुना पथा शीघ्रमरपर्थम् । प्र वः सः धौतये नशन् । 'नशत' (निप २०१५) इति ग्याप्तिकर्मा । प्रकर्षण युप्मान स म्यामोति पीतये यजमानस्य प्रशाप युप्मरप्रसादेन प्रशारिदमिरयर्थः॥५॥ वेट० यम् मनुष्यम् यज्ञम् नयध नरः। मादित्याः। अजुना पधा, प्रप्यानोतु सः भयतां कर्मणे ॥५ 1.1. भमो दीमा बस्यायो घर म दि. २, तेषा कु. ३. नास्ति 'वि'. प्रमानि दुरितानि च माबि रिनानि परितो रवि ५.दुसराशानि वि. ८. र. ९. 'पा प्रम. १०. मतिदि. ३. पवा बाधित विभ'. 'मादिस्याः कि 1. नामनियम पपि. १८. कर्मगिवि. 1. नारित रवि. 11-11. अब वोरि. 11. 'सतो. १५. 3. 11. पनि ·प्रथम मण्डल सू ४१४ म] मुद्गल हे नर ! नेसार ' आदित्या ! यम् यज्ञम् ऋजुना पथा अविकरेन मार्गेण नयध पार मापयथ, स यज्ञ व धीतय युप्मस्पानायो उपभोगाय प्र नशत् प्राप्नोतु ॥५॥ इति प्रथमाष्टके तृतीयाध्याये दाविशो वर्ग ॥ स (रत्नम् . स रत्नं मयों वसु विश्व तोकमुत त्मना । अा गच्छत्यस्तृतः ॥ ६ ॥ मत्य । वसु । विश्वम् । तोकम् । उत । त्मना । अछ । गच्छति । अस्तृत ॥ ६ ॥ स्कन्द० स रत्नम् इति तच्छब्दश्रुते योग्यार्थसम्बन्धों यच्छदोऽध्याहर्तव्य । यो युप्मान् स्तौति यनते च, स रत्न रमणीयम् मर्त्य वसु धनम् विदवम् बहु च तोक्म् उत अपत्य च त्मना सात्मनच अच्छ गच्छति भराभरर्थे । अभिगच्छति । प्राप्नोति । अस्तृत अहिंसित शामि ॥६॥ वेङ्कट० पो भवता कर्मण्युद्युक्त , स रसम् मर्त्य वासयित च्याप्त पुत्र च आरमनेष अभि गच्छति महिंसित ॥६॥ मुगल० हे मादिरया ' स ताशो भवद्भिरनुगृहीत मर्त्य मनुष्य यजमान अस्तृत केनाप्यहिसित सन् रनम् रमणीयम् विश्वम् वसु सर्व धनम् अच्छ भाभिमुख्येन गच्छति मामोति । उत अपि च 'स्मना भारमना' स्वैन सदृशम् तोकम् अपत्य गच्छति प्राप्नोति ॥ ६॥ कथा राधाम सखायः स्तोम मित्रस्यार्यम्णः । महि प्सरो वरुणस्य ॥ ७ ॥ कया । राधाम । सुखाय । स्तोमम् । मित्रस्य । अर्यम्ण । महि । पसर । बरणस्य ॥ ७ ॥ स्कन्द० कथा कन प्रकारेण राधाम राध साध ससिद्धौ । सामर्थ्याचानान्ततिपयर्थ । ससाधयेम हे सखाय | ऋत्विज ! मत्पुनादय 1 वा। स्तोमम् मित्रस्य अर्थम्ण वरुणस्य च । कीदृशम् । महि महान्तम् प्सर रूपनामैतत् । सामर्थ्याचात्रान्तीतमत्वर्थम् । रूपवन्तम् । अत्यन्त शोभनमित्यर्थ ॥७॥ वेड्यूट० "कय राधपाम " ससाय । स्तोमम् मिनस्य अर्यम्श च । कथ वा महत रूपम् वरुणस्य स्तुम ॥७॥ मुद्गला हे सम्बाय 'सन्निभूता अत्यिज ! मिदीना प्रयाणाम् महि महत् प्सर रूपम् । अत सदनुरूपम् स्तोमम् स्तोन्नम् क्या बैन प्रकारण राधाम साधयाम ॥७॥ मा वो भन्त मा शप॑न्तं प्रति वोचे देव॒यन्तम् । सुन्नैरिद् च आ विवास ॥ ८॥ मा। । पन्तम् । मा। शर्प तम । प्रति । पोचे । देवऽयन्तम् । सुम्नै । इत् । व ।आ। विनासे ॥८॥ । ५ 1-1 नास्ति दिन पानाय मूको २१ नास्ति रवि ३ तेश्च प कु ४ "म्बा रपि नास्ति रवि ६ यो मनुष्यान् देवान् कामयमानी मवति त मा पन्त शपन्त चिस्प ७ नास्ति ८ "साधयाग म ९ मत्वर्थ अरवि ०१. नास्ति सपनि "महै ऋविन मादि 21 ·३२४ अम्बदै सभाष्ये [म १, ३,३१६ स्कन्द० मा व युप्माकम् स्वभूतम् प्रन्तम् अपि मा शपन्तम् शप आक्रोशे । आमोशन्तमपि प्रति बोये प्रतिदोमित्याशासे । देवयन्तम् देवानिच्छन्तम् । यष्टारमित्यर्थ । एतदुक्त भवति- ण्यमदमत्यन्त युग्मनन , येन युष्माकम् स्वभूतं यष्टारमपि मन्तमप्यारोशन्तमपि मा प्रतिवधिय मा च प्रत्याक्रुक्षमित्येतदाशास इति । किञ्च मुम्नै इत् 'सुनम्' ( निघ ३,६) इति सुखनाम । इच्छब्द पदपूरण । सुवै परिचरण व युप्मान् आदिवामे परिचरेयमित्याशासे परि चरामि वा ॥८॥ घटट० यो युप्मान् देवान् कामयमानो मवति, तम्' मा पन्तम् शपन्तम् वा नाऽहम् प्रति हन्मि न' च प्रतिशपामि । "सुखानि उद्दिश्य युष्मान् परिचराम्येव ॥ ८ ॥ मुद्गल हे मिगदयो देवा 'देवयन्तम् देवान् कासयमान यजमान य शत्रु हन्ति, अन्तम् ar शवम् व युष्मम्यम् मा प्रति वोचे दुरुक्कयनभीत्याह न क्पयामि । ज्या यजमान में राजु शपति तमपि पन्तम् मा प्रतिबोचे । भवद्भिरेव विचार्य शिक्षणीय इत्यर्थे । मह तु मुन्नै इत धनैरेव व युप्मान आ विधामे सर्वत परिचरामि ॥ ८॥ चतुरश्चिद् ददमानाद् विभीयाटा निर्धातोः । न दुरुक्ताय स्पृहयेत् ॥ ९॥ चतुर । चित् । दर्दमानात् । विभीयात् । आ । निधातो । न । दु ऽवृक्तार्य । स्पृहयेत् ॥९॥ स्कन्द० किच" चतुर चिन्" चतुर इति सरन्यापद सामध्यांदक्षविषय द्रष्टव्यम् । चिच्छद उपमायाम् । ददमानात् इति ददातिर्धारयतिकमां । आ निधातो मइत्येतदप्युमानेन सम्बध्यते, १ भोपमेयेन । यमा चतुरोऽक्षान् ददमानात् धारयत कितवात् मा निधातो मानिधानात् तैपामक्षाणां प्रति चिरायो पिभेति । तदय पातयिष्यति येन मा नेव्यतीति । एव युप्माकम् धरणादीनां प्रमा दन मादृश सर्व स्वोटा विमीयाहित्याशासै । पुतो विभीयान् । दुरक्तात्"। कुत एतत् । उत्तरस्मिन् पादे दुरनस्पृहाप्रतिषेधात् । न दुरुत्ताय स्पृहयेन् नदादोऽत्र मान्दस्यायें । दुरतममियम् । स्पृहा अभिलाष । माऽप्रियमभिरापीत् । मा कश्चिदप्यप्रिय बोचदित्यर्थ ॥ ९ ॥ बेङ्कट० प्रसना दुरुस्तनिन्दा करोदि-चतुरक्षिन् इति । चनुर चित् मचान् धारयत प्रतिकितवाद फिरायो यथा विभीयान आ निधानात् । किमय चतुरोऽशान् पातयति उपाय भन्यूनानितिः। इदाशेपु निहितेषु चतुरश्चनुर १५ ठान विमन्ति । तदा विभक्तभ्योऽधिकास्यपो भवति दावेको वा, न तदा जयो भवति । यदा त्वारो भाति तदा । तस्माद् प्रतिकिता।" पया म्भिीपादव दुरना विमीयान् । दाई'- दुरताय स्मृरयेत् इति ॥ ९॥ " , मादा पमामा रवि ३ वाचामत्या कु, 'त्याशास्मो रवि' परयाना परिचरामि या विद मकु + व रवि ५ मनुष्यन् वि एप • नाम्नि ८ "म् परस्सत नन्त मा प्रतिवाचे विम' १ नास्टिनि विश्य सौ परिचरल निम सहि रवि विप "नास्ति ५ ते वस्त्रमानेन सम्मप्यते भए 12. अनुरात्म १न्यून बिभरमा तीन दिनमा १. मित्रवार मर्श 1. भानि मूमे १२-१३ मामि 1५ मास्ति' " दुस्मय बिम ·प्रथम मण्डलम् ३२५ म १३, १] मुद्गल० सन्तम् शपन्तं च मा प्रतिबोचे इति यदुक्तं तत्रोपपतिरप्यते । दुरुक्ताय न स्पृहयेत् दुष्टं वाक्यं न कामयेत। किन्तु दुरुक्तात् बिभीयात् । तन्नावशिष्टो मन्त्रभागः सर्वोऽपि दृष्टान्तः । चित् उपमार्थे । अक्षयूतं कुर्वतोरुभयोर्मध्ये यः पुमान् चतुरः चतुःसंख्याकान् कपर्दकान्, ददसानात ददतो हस्ते धारयतः पुरुषात् आ निधातोः कपर्दकनिपातपर्यन्त विभीयात् अस्य जयो भविष्यति न भविष्यतीति भन्यो भीतिं प्राप्नुयात् । अत्र यथा भयं तथा दुरुक्ताद् भेतव्य- मिति धर्मरहस्यम् । तस्मादहं मन्तं शपन्त मा प्रति बोचे इत्यभिप्रायः॥५॥ इति प्रथमाएके तृतीयाध्याये त्रयोविंशो वर्गः॥ [२] संपन्नध्यनस्तिर व्यहाँ विमुचो नपात् । सक्ष्या देव प्र णस्पुरः ॥ १ ॥ सम् । पुपन् । अध्वनः । तिर । वि । अंहः । विऽमचः। नपात् । सदव । देव । प्र! नः । पुरः ॥१॥ स्कन्द पोरणमैतत् सूकम्' । महान्तमध्यानमप्यतः प्रतिभयं हा पक्षस्य विनियोगः' । है पूपन! अध्वनः मार्गात् सम् तिर तिरतिरत्रान्तीतण्यों इष्टव्यः । सतारय असान् । वि अंहः वीरयुपसर्गनुतेस्तिर' इत्याल्यावमनुपक्तव्यम् । वितर अंहः पापं च विनाशय । पापै चापगमपेत्यर्थः । हे विमुवों नपात् ! संहारकाले सर्वमिदं 'असित्वा पुनः सृष्टिकाले विमुञ्चतीति विमुक् प्रजापतिः, सस्प पौत्रः । कथं पुनः पूषा प्रतापतेः पौग्नः । अभ्यः पूष्णः, भपा प्रजापतित उत्पतिश्रुतिपु उत्पत्तिश्रुतेः । पत्यमात्रनाम बाई नपाफदः । प्रजापतेरपत्य ! 1 किंञ्च सदन देव प्र सक्ष्वेति सक्षतेः सतां गतिफर्मणो रूपम् (तु. निघ २,१४)। प्रसव प्रगर हे देव! नः असाकम् पुरः अग्रतः। महति प्रतिमयेऽस्मिन् पथि भनटोगाम्यसाकं भवेत्यर्थः ॥ १॥ वेट० हे' पूषन् । "दुर्गात् मार्गात् " सन्तारय, पापं च विनाशय। मेघादापो जायन्ते, 'अद्भ्यः पृथिवीति विमुचो नपात् तदधिपतिः पूषा । प्रसक्तो भव जिगमिपूणाम् अस्माकम् भगतः ॥ १ ॥ मुद्गलसम् पूएन्' इति दश, सप्तमं सूक्तम् । घोरपुत्रः कण्व ऋषिः । गायत्री छन्दः । पूपा देवता । है पूषन्! जगत्पोषक! पृथिव्यभिमानिदेव! अन्वनः माग सम् तिर भस्मान् अभीष्ट स्थान सम्पक मापय । अंहः विगहेतुं पाप्मानं वि तिर विनाशय । पूषा विशेष्यते- हे विमुच नपात् ! जलविमोचनहेतोः मेघस्य पुत्र! हे देव! पूषन् ! न. पुरः अस्माकम् पुरतः प्र सपा प्रत्यक्ष) भव पुरतो गच्छेत्यर्थः ॥1॥ यो नः पूपन्नघो को दुःऽशे आदिदेशति । अप स्म तं पृथो जहि ॥२॥ यः । नः । धुन् । अधः । वृकः । दुःशः । आऽदिदेशति । अप॑ ।स्म । तम् । पृथः । जति ॥ २॥ 11. वाजपेयस्य स काचा जपेऽस्य रवि. ३. तु. आगृ३,५,१०, ३. स्तिरतु भरे. ५-४. प्रमिजुरपत्य भकु. + पञ्च मूको. नास्ति मको. पत्यग् रवि. ५-५. 'मयेऽस्मिन्नग्रतो मवागम्यारमाममित्यर्थः अ. १. नास्ति भर दिल रवि रूप, ... 'गान मार दि" ह कुरुपं. ८-८. अमुचा त्रि'. ९. जिगीपूणां विम 1.10. नास्ति दि मैं'. 1. मार्गान मैं'. १२. मोवकहेनोः मूको.

·- ऋग्वेदे सभाष्ये [भ र, अ१,११४ स्कन्द० य ग पूपन् पोऽसान् हे पूषन् । अघ पाप बुक कुक वृक आदाने इत्यस्य । सेननामैतव (तु निघ ३,१४ ) परस्वादानपरश्योर । दु शैव कुत्सितसुख । भन्यायोपानेन हि धनेन यत् सुख जन्यते कुत्सित तत् । आदिदेशति सहायभूतेभ्यश्चोरेभ्य गच्छत कथयतीत्यर्थ । गम स्म राम् पथ जहि इन्तिरत्र गत्यर्थ । सामर्थ्याचातान्तीवण्यर्थ । अपजाह अपगमय त पयो मार्गात् । स्म इति पदपूरण ॥ २ ॥ येट्ट० य अस्माकम् पूछन्! आहन्ता स्तेन 'दु सुख | इहागन्तव्यमिति वदति, तम् पथ आ जहि इति । अस्या उसरा भूयसे निर्वचनाय ॥३॥ मुद्गल० पूषन् ! य प्रतिपक्षी न अस्मान् आदिदेशति भनेन मार्गेण न गन्तव्यम् इत्ययात्रा पयति । कीदृश । अघ आहन्ता। गुर भस्मदीयस्य धनस्यादाता । अपहवेत्यर्थ । दु शेष सेवितु दु शक । तम् तारश प्रतिपक्षिणम् पथ मार्गात् अप नहि रम अवश्यम् अपाकुरु ॥ २ ॥ । । अप त्यं परिपुन्धिन मुपीवार्ण हुरश्चितम् । दुरमधिं सुतेरैज ॥ ३ ॥ अप । त्यम् । परि पन्थिनम् । मुप्पीनाणम् । हर ऽचितम् । दुरम् । अधि । खुते । ज ॥ ३ ॥ स्कन्द 'अप त्यम् परिपन्थिनम् अपेत्युपसर्ग अन्त्येन' अन इत्येतेन मारयातेन सम्बन्धयितव्य । य पूर्वस्याचि उक्तस्त परिपन्थिन गमनप्रतिबन्धकरम् मुपीयाणम् नैतत् स्तेननाम, हुरस्चितम इत्येवेन पौनसत्यप्रसङ्गात् । कि तर्हि । प्रियाशब्दोऽयम् । मोपितारम् । हुरचितम् स्तन नामैरान् (तु निघ ३,२४ ) चोरम् । दूरम् अधि झुते अधिशब्द 'अधिपरी अनर्थको' (पा १, ४,९३) इति कर्मप्रवचनीय पदपूरण : चूयते गम्यतेऽनयेति स्रुति पन्या । दूरमस्मात पथ अपर मन मजतिर्गत्यर्थ । सामध्यांचान्तीतण्यर्थ । अपाज अपगमय ॥ ३॥ येङ्कट० अपगमय त गमनप्रतिबन्धकर परोक्ष इतर प्रत्यक्षेण च "इरन्तम्। बाहरया च धनानी चेतार मार्गात अधि५ दूरम् इति ॥ ३ ॥ मुगल. त्यम् तादृशम् पूर्वोक्तगुणयुक्तम् ते मागांत् अधि दूरम् भरयन्तदूरदेश प्रति भप भन भपगमय । कीदरम् । पारपन्थिनम् मार्गप्रतिबन्धकम् । मुपीयाणम् तस्कारूपम् । हुरविनम् कौटिल्याना सवेताम् ॥३॥ सं तस्य द्वयापिनोऽपर्शसस्य कस्य चित् । पदाभि तिष्ठ तऍपिम् ॥ ४ ॥ त्वम् । तस्य । यानिन । अघऽर्शतस्य । कस्य॑ चित् । पदा । अभि । ति । तऍपिम् ॥ ४ ॥ स्पन्दः त्वम् तम्य दयादिन यम्" इह च राजभवम् पात्र' थापुण्यम्, तहान" दूपानी । - ५५ो . नाम्नि रवि २ गरमान् 'वि ३३ र तिनिहुम्मद रिछप रामू ६ मन्न मूछ • नारित 11 नाहित रवि १२ १३ १ मिलार हिप एमपि रविण १. नास्ति विम १ इवं पादानमा 'बन् सरपति रवि 14 स रवि मारित १५ माप 10 ·सू४२, मं५] प्रथम मण्डलम् ३२७ तस्य वनाविनः । अघशंसत्य स्तननामैतत् (तु. निघ ३,२४) । चोरस्य वस्य भपि स्यभूतस्य । भधवा 'कम्' (निघ ३,६) इति सुखनाम । सुखस्यापि । स्वां परिचरतोऽपीत्यर्थः । पदा पदेन अभि तिष्ठ आक्रामतपुषिम् तापयित्रीम् दुःखविनीम्। काम् । सामर्थ्यात् 'इमु शकि' वा। शोधनाम वा तपिशब्दः (तु. निघ २,१३) । असद्विपयं क्रोधम् ॥ १ ॥ घेङ्कट० प्रत्यक्षपरोक्षहरणयुक्तस्य स्तेनस्य अन्यतरस्य अपि पादेन अभि तिष्ठ बलम् ॥ ४ ॥ मुद्गल हे पूपन् ! त्वम् तस्य चोरस्य तपुषिम् परसन्ताप देहम् पदा अभि तिष्ठ भवदीयेन पादेनारम्य तिष्ठ । कोदशस्य । द्वयाविनः प्रत्यक्षापहारः परोक्षापहारश्चेति यत् इयं तयुक्तस्य । अपशंसस्य भस्मासु भवम् भनिष्ट शंसतः कस्य चित् अनिर्दिष्टविशेषस्यापि ॥ ४ ॥ आ तत् तै दस्र मन्तुमः पूपन्नयो पृणीमहे । येन पितॄनचौदयः ॥ ५ ॥ आ । तत् । ते । दस । मन्तऽमः । पूफ्न् । अर्थः । वृणीमहे । येन । पितॄन् । अचौदयः ॥५॥ स्कन्द आ तन ते दस मन्तुमः तत् तय स्वभूतं हे दन! तमसा चोराणां वोपक्षपवितः!' दर्शनीय! वा। मन्तुमः! मन्तुमननम्, 'तद्वन् ! पूषन् ! तब अवः पालनम् आ वृणीमहे प्रार्थयामहे । येन असादीयान् पितॄन् अपि अचोदयः प्रेरितवान् । 'महत्सु प्रतिभये या अध्वनि या प्रेरितवानसीत्यर्थः ॥ ५॥ . बेङ्कट आ गृणीमहे तन्" रक्षणं "तय दर्शनीय! ज्ञानवन् ! येन पितॄन् भरिसः पणिभिरपहतासु गोपु अचोदयः ५॥ मुद्गल हे मन्तुमः! ज्ञानवन् ! दन! दर्शनीय पूछन् । ते त्वदीयम् तत् अवः तादृशं रक्षणम् आ वृणीमहे सर्वतः प्रार्थयामहे । येन रक्षणेन पितॄन् अहिरप्रभृतीन् पितृदेहान् अचोदयः प्रेरितवानसि । तदक्षणमिति पूर्वत्रान्वयः ॥५॥ इति प्रथमाष्टक तृतीयाध्याये चतुर्विशो वर्गः॥ । अधा नो विश्वसौभग हिरण्यवाशीमत्तम । धर्नानि सुपर्णा कृधि ।। ६ ॥ अर्ध । नः । विश्वऽसौभग । हिरण्यवाशीमत तम ! धनानि । सुइसना । कृधि ॥६॥ स्कन्द० अध नः विश्वसौभग । अघ शब्दः पदपूरणः । अपिचेत्यस्य वा अर्थे । अपि च नः भरमार्क है विश्वसौभगा बहु शोभनं धनं यस स विश्वसीमगः, उस सम्बोधन है।" दिवसौभग। हिरण्यवाशीमत्तम । 'वाशी' (निघ १,19) इति वाड्नाम । हिरण्यसमी प्रीतिकरो हितरमणा पाऽतिपायन "वाक् पस स हिरण्ययाशीमत्तमः स तस्य सम्बोधनं है हिरण्यवाशीमसम!। पनानि सुषणा सुसंमजनीयानि कृधि कुरु । यानि धनानि सन् घर्ष पस्थिताः, तानि मुलमानि कुर्विस्पर्धः ॥ ६ ॥ १.नामनरक्ष. २. भाजल रवि. ३, नास्ति कु. ४.1, पुशति मकु. ५. पदेन म ६. विशेषकस्यापि वि. ..इवितः मूको. ८-८.तमान सम्पन् वापः भ. मानि रवि. १०. र!दिसल. 1-11. श्रुटिवम् विम'. १२. नारित . ३. मास्ति रवि 11-12. नास्ति म यस्य दा. १५. मुनमानि का समगन म.

·३२८ - - कम्वेदे समाग्ये [अअ १, १२५ वेङ्कट० अथ अस्माकम् विश्वकल्याण अतिशयेन हिरण्ययाग्युक! धनानि मुदानानि कुरु ॥ ६ ॥ मुद्गल० हे विश्वसौभगा नधनयुक्त हिरण्ययाशीमातम अतिशयेन सुवर्णमयायुधवन्' पुन्अध पूर्वादास्मदीयमार्थनानन्तरम् न अस्माकम् धनानि सुवर्णमणिमुक्तादीनि सुपणा सुष्छु दानयुक्तानि कृषि कर ।। ६॥ अति नः स॒श्चतौ नय सुगा नः सुपर्धा कृणु । पून्निह क्रतुं विदः ॥७॥ अति । न । सश्च ।नय । सुगा । न । सुऽपा । कृणु । पूर्पन् । इह । प्रतुम । विद |७|| स्कन्द० अति न पश्चत नय न अस्मान् सश्चत गयत अतिर यशोभनम् नय प्रापय अभिप्रेत वैशम् । न च येन केनचित् पथा। कि दहि । सुगा मुगमनेन । न अम्मान सुपथा बोभनेन' पधा कृणु करोति क्रियासामान्यरचन' सामादिह मयने वर्तते । नय । ६ पन्! इद पथि स्तुम् कात्मीय कर्म रक्षारयम् विद जानीहि । ज्ञानेन च अत्र करण प्रतिपाद्यते । कुवित्यर्थ । तव शेतत् कर्म यत् पथि रक्षणम् ॥ ७॥ घेकट० चौरे ' सक्तान् अस्मान् अतिपायेन नय । सुगमन शोभनेन' पया' च अस्मान ऋतु । पूषन् । मध्वनि प्रज्ञान रम्भयेति ॥७॥ मुगल सश्चत भस्मदाधनाय प्रानुषत शत्रुन् न अति अस्मान् भतिकम्य नय भन्यन्न प्रापय । न अस्मान् सुगा सुन्छु गन्तु शक्येन सुपथा शोभनमार्गेण गृणु गग्तन् कुरु । है पूषन् इह भवनि ऋतुम् प्रज्ञानम् अस्मद्रक्षणरूपम् विद जानीहि ॥ ७ ॥ अभि सूयर्वसं नय न नवज्वारो अधने । पून्निह क्रतुं विदः ॥ ८ ॥ अभि । सऽयसम् ! नय । न । न यार । अर्चने । पूषन् । इह ! कर्तुम् । विद ॥ ८ ॥ स्कन्द० अभि सूयवसम् नथ शोभनमन्नम् अभि नय प्रापयास्मान् प्रति । देवस्मभ्यमित्यर्थ । यसान्न नववार अन्दने ज्वरसदशरथात् ग्वारोऽत्र बुभुक्षोच्यते। सा नरा यस्य स नघञ्चार, अत्यन्तयुभुक्षित । अवने न समर्थ । यसान् धुमुक्षितो माध्यान गन्तु शनोतीत्यर्थ । अधया मवनव ज्वरयति पुन पुन सम्तापयतीति गदज्यारोऽतिरादित्यो या उच्यते । नशब्दश्च पुरसादुपचारोऽप्यत्र सामानुपमार्थीयो द्रष्टव्य । नवज्वारो न अग्निरिच मादित्य इय वा यथाशिरादित्मो या प्रापयति तद्वदित्यर्थ । किमर्थम् । अध्यने मार्गार्थम् । पथ्यदनार्थमित्यर्थ । किन पूपन् इह तुम विद । मधमा वमन्यथा अस्या योऽयोजना-मोना या यस्मिन् स सूयबसत स्थयस सन्त देश प्रापयासान मान्दार इव | कितने पूनिह । अध्यन इति ससम्यर्थे चतुर्थी । इहत्यनेन समानाधिकरण । इह अध्वनि है पूषन । नतु रक्षणाख्यमा म कर्मा पिद॥ ८॥ - नास्तिविप ३ ज्यदायुक्त कुरवि शोधा व्यवायु त रवि भलिना १ मुगमने न ६ नास्ति विम' विम','येन मुगम ८ 'गमनेन विमा रवि ९ नास्तिविल मम मधने कु 11 ममि मादित्यो पाएमकु १२२ नास्ति रवि ३१ अति नब शाम 'शन य विछप भतिनम "108न मानेन १५ रक्षणार्थमास* रवि ·प्रथम मण्डलम् . सू ४२, मं] वेङ्कटक अभिनय भस्मान्, स्यवराम देशं प्रापय । न च नवन्यालो ददातिः अध्वने भवतु ॥ ८ ॥ मुद्गल हे पूपन्। सुयवराम् शोमनतृणोपलक्षितं सर्वोपधियुक्त देशम् अभि नय असान् भभितः प्रापप । भब्वने मार्गाय नवज्वारः नूतनः सन्तापः न भवत्विनि शेषः । मार्गे गच्छतामसाकम् इदानींतनः केशः कोऽपि मा भूदित्यर्थः । पूषन् ! इह 'इत्यादि पूर्दवत् ॥ ८ ॥ - शग्धि पूर्धि प्र यसि च शिशीहि प्रास्युदरम् । पूर्वनिह क्रतुं विदः ॥९॥ गन्धि । पूर्षि। प्रायसि । च । शिगोहि । प्रासि । उदरैम् । पूर्वन् । इह । ऋतुम् । विदः ॥९॥ स्कन्द० शन्धि पूधि 'शनिध' (निप ३,२०) इति यानाकर्मा । यामया चात्र दान लक्ष्यते । देहीति । पधि पूरय । बहु देहीत्यर्थः । सा च निकृष्टम् । किं तर्हि । प्र मंसि च यतिदीनार्थः । लोटणे चार लट् । प्रयच्छ च । प्रकृष्टं च देहीत्यर्थः । दया च शिशीहि श्यतिः संस्कारार्थः । सरकुरु । सर्वार्थयोग्य कुवित्यर्थः । प्रासि मा पूरणे । लोडथै चाय लट् । प्रामिपूरय चासा. दीयम् उदरम् । जीवनोपार्य चासाक कल्पयेत्यर्थः । किञ्च पूषन् । इह तुम विदः ॥ ९ ॥ बेट० को भव, पत्य कामान, प्रयरष्ठ धनानि, संस्कुरु चासान, पूरय च उदरम् ॥ ५ ॥ मुद्गल० हे पूषन् ! शधि भस्माननुप्रदीतुं शक्ती भर । पूर्षि भस्मद्गृहं धनेन पूरप । किन म यंसि च अन्यदपेक्षितं वसु प्रयच्छ। शिशोहि असान् सर्वेषु मध्ये तीक्ष्णीकुर । तेजस्विनः बुर्वित्यर्थः । उदरम् मम्मदीयम् प्रासि मृष्टान प्रय । पूपन ! इह 'इत्यादि पूर्ववत् ॥ ९॥ न पूपर्ण मेथामसि सूक्तैरमि गुणीमसि । वसनि दस्मीमहे ॥ १० ॥ न । पूपर्णम् । मेयामसि । सुऽउक्तैः । अभि । गृणीमसि । वनि । दुस्मम् । ईमहे ॥ १० ॥ .. सन्द० न पूषणम् मेघाममि मेयतिराकोशर्मा' (या ४,२) । नामोशामः । नायोग्याभिः विभिः स्तुम इत्यर्थः । कि तर्हि । सूतैः शोगनैः बचनैः अभि गृणीमसि अभिष्टुमा । अभिन्नुत्य च बसूनि पनानि दरमम् चोराई तमप्तां' चोपक्षपयितारं दर्शनीय वा ईमहे याचामहे ।। 100 घकट न ययम् पूषणम् माकोशामः', किन्तु सूक्ता मभिष्टुमः, धनानि दर्शनीयं याचामहे ॥ १० ॥ मुगल० पूपणम् देवम् न मेधामगि बप न निन्दामः । किन्तु सूर घेदगत: अभि गृणीममि स्तुमः।दस्यम् दर्शनी पुण्यम् पनि धनानि ईमेदे पाषामहे ॥ इति प्रथमाष्टके तृतीयाध्याय परिंगो यः t-1. मभिषयूर में गि, मु. २. या दि. ३. नास्ति म'बि... मास्ति मो. ५. देहि... नास्ति म... तपसा म. ८. माशेयकामः बिम'.

·नियमाणम् सत् सामोद पाटनम् । यषा अस्मदीयं पधान चपाइन पुर्यादित्या। । - १.यान रवि ... नास्तिरवि. 11.कुर्यात्। चारमामस्मदीयानो ऋग्वेद सभाध्ये [अ १, १३, व १६, [३] कद् रुद्राय प्रचेतसे मीळ्हुष्टमाय तन्यसे । बोचेम शंनम हुदै ॥ १ ॥ कत् । रुद्राय । प्रऽचैतसे । मोहनमाय | तव्य॑से । वोचे । शम्तमम् । हृदे ॥ १ ॥ स्कन्द पोष्ण समाप्य पद् रौद्य " ( तु. वृदे ३,१०८ ) । 'सं पूपन्' इत्येतत् पौव्य समाप्य 'कनुदाय इत्येताः पट्टचो रुद्रदेवत्याः प्रत्येतन्याः । कन् द्राय प्रचेतसे प्रवृद्धानाय मीटमाय 'मीयहु' (निघ २,१० ) इति भननाम । तद्वान् मीद्वान् । अश्या मिह सेचने इत्यस्य मीद्वान् सेका मध्यमस्थानत्वाद् वर्षिता रुदः । अतिशयेन मीद्वान् मीळ्हुष्टमः, तस्म मीळ्हुष्टमाय । तथ्यसे तबतिथुद्धिका (त. या ९,२५) । वृद्धाय । योचेम शन्तमम् सुखतमम् दृदे हृदयस्य । मनसः प्रीतिकरमित्यर्थः । कम् । सामात् स्तोमम् ॥ १॥ वेङ्कट० 'कदा वयम् ट्राय प्रयतसे सेक्तृतमाम वृद्धाया हदयस्य शन्तमम् स्तोत्रम् बोचेम इति स्तोतुकामस्य वचनम् ॥१॥ मुद्गल० "कदुद्राय' इति नयर्चमष्टमं सूक्तम् । घोरपुनः कण्व ऋषिः । गायत्री ज्दः । 'याते प्रजा इत्पन्रयाऽनुष्टुप् । रुदो देवता। 'यथा नो मित्रः इत्येपा मित्रावरुणदेवताका च। 'अस्मे सोम' इत्यादिरन्त्यतृवस्तु सौम्य एव । क्न् कदा रुवाय एरामामकाय देवाय शन्तमम् अतिशयेन सुसकर स्तोत्रम् घोचेम पटेम। कीदृशाय । प्रथैतसे प्रकृष्टज्ञानयुक्ताय मीळहुष्टमाय सेक्तृतमाय । भीष्टकामवर्षायेत्यर्थः । तस्यसे अविशयेन मयुद्धाय हृदै अस्मदीयद्दग्निप्ताय ।। ।। या नो अदितिः करत् पश्वे नृभ्यो यथा गर्थे । या तोकाय रुद्रियम् ॥२॥ यो । नः । अदिति । करेत् । पर्थे । नृऽन्यः । यया । गवै । यथा । तोकार्य । द्रियम् ॥२॥ स्कन्द घ पुनर्वाचम । मघा न• अदितिः यथा नः अस्माकम् अदितिः अनुपक्षीणो रहार मुर्यात् । दधादित्यर्थः । किम् । पश्ये सर्वन द्वितीया चतुर्थी । पशु अनादिपशुजातम् नृभ्यः पन्न परिचारकांश्च मनुष्यान् । यथा च गये गां गोजातम् । यथा च तोगय तोकमपत्यम् । कीदृशम् । रुद्रियम् दाहंम् । यद् एव दातुमर्हति नान्यः कश्रिदित्यर्थः । भषमा प इत्याद्याः स्यर्थ एव सादप्यंचनुयः । मदिविरिति, अदितिशम्दोऽनुपशयवचनः । द्वितीयाथै भाग प्रथमा । यथा मः अस्माकमदितिमनुपक्षयं कुर्यात् पश्चावमिति । यथाऽस्मदीयाना पचा टीनामनुपक्षय कुयर्यादित्यर्थः । अधया पदितिरिति स्वार्थ पुय प्रथमा । नहरपपि चतुर्थी। य १. पर दिपम् में कु. २, मीना कुमीवा म. 17. नास्ति विमै'. 11वले प्रज्ञा मूको. ५, यथा कु. 6.6. साध्य रोग रवि दिया. । कर्य 11. नास्ति वि. मास्ति'. ६. मास्ति रदि. ७. मास्ति वापर.

·प्रथमं मण्डलम् स्४३, #j कीयम् अनुपक्षय पालन का । उच्यते। रद्रियं रद्राईमिति । यया. नोऽस्माकम् अदितिः करत् पवादनुपक्षयपालनानाम् अन्यतम तथा कटुद्राय वोचेम शंतमं स्तोममित्येवमस्या ऋचो यथाशब्दश्रुतेः पूर्वयकवाक्यता ॥ २ ॥ वेङ्कट० यया भस्माकमियं पृथिवी भेपर्द पश्वादिभ्यः कुर्यादिति ॥ २ ॥ मुगल. अदितिः भूमिः नः अस्माकम् रुद्रियम् रुद्रसम्बन्धि भेषजम् यथा येन प्रकारेण सिध्यति वया करत् करोतु । यथा येन प्रकारेण पवे असदीयमहिपादिपशवे नृभ्यः थम्सदीयपुरुषेभ्यः निर्पिण गवे गोजातये हितम् रुट्रियं सिध्यति तथा करोतां । किञ्च तोकाय भस्मदीया- पत्याय रद्रियं यया सिभ्यति तथा करोतु ॥२॥ । । या नो मित्रो वरुणो या रुद्रश्चिकैतति । यथा विश्व सजोप॑सः ॥ ३ ॥ यो । नः । मित्रः । वरुणः । यर्या । रुद्रः । चिवैतति । यो । विद्म । सऽजोप॑सः ॥ ३ ॥ स्कन्द तृतीया' न तु फेवला। सह मिनावक्षणाभ्यां संस्तषः प्रथमेऽर्धा। "द्वितीयेऽपि विश्वेदेव."। 'तृतीया इयम न रोद्रयेवो केवला । कि तर्हि । सह मित्रावरणाभ्यां रदस्य संस्तवः प्रथमेऽर्थे । द्वितीयेऽपि विधेय. सह। कुत एतत् । गक्षरेपु दर्शनान् , बृहदेवताकारस्य च वचनाद । एवं साह -- 'तृतीया न तु केपला । मित्रेण वरुणेनाच विश्वैर्देवैश्य संस्तव.' (बुदे ३,१०८.१०९) इति । इहापि तृतीयासह मिनावरणाम्यां संस्तर प्रथमेऽ' इत्येतावता सिद्ध 'तृतीया न तु केवला' इति वचनं समस्तायां तृतीयायाम् अकैवलरद्रदेवत्यप्रतिपापर्थम् । तस्मात् द्वितीय अर्ध विदेस्सद्द संस्तव इति सिद्धम् । यथा च नः भस्मान् मिनः वरुणः च। यथा च रमः पय स्वयम् चिक्तति जानासि यपा घ विश्वे देवाः । किम् । साकाङ्क्षत्वात् चिकेतन्तीत्यनुपकव्यम् । चिकेतन्ति जानन्ति । कीदृशाः सजोषसः सम्प्रीयमाणाः। यथा मित्रादीनां देवानामपि प्रकाशा भवम सपा कदा रदाय योचेम सोममित्यर्थः । एपमनपोरप्यूयो" यथा नो भवितिः करत् पसायनुपक्षपपालनानागन्यत्तम, यथा चापि मिश्रादयो देवा अपि चिकतन्ति, तथा क्या रदाय योचम मन्तम हृदयस्य सोममिति यथाशब्दभुतेः पूर्वयकथाश्यताभावात." रदप्राधान्यादनपोरपि 'रदप्राधान्यमेदावगम्यते, नैघण्टुफ्त्वं मित्रादीनाम् । तत्र यद् भगवता शौनकनोतम् -'तृतीया न केवला । साह मिनावरुणाभ्याम् संस्तका प्रधर्मेऽर्ध' इति, सत् यपोक" पर्येष्यम् ॥३॥ घेहट० "यया भस्मान् मिग्राररमी जानीतो रदस्तुतिप्रवृत्तान), यथा वा स्वयम् छ, यथा धा सर्व । एवं देगा एकीभूता, तया कदा वाचमेति ॥३॥ । तस्याम 1. 'रमान् को. २. 'तमस. ३. नानिम... नास्ति'शि. ५.५. नातिवि. गूिको. १. यथा नो मित्र पर ही रवि. ०. नास्ति सी. ८. नानि म. शिव कु. तरय कु. १०. नास्ति मो. 11. एसीया रवि. १२-११. 'लापारवतोयायाः रवि. १३. देवः १. रवि. १५. विनोरमनुषह य मकु, विलासितायः रवि, 11.1 काम. १७. नकोर रोः कु. १८. मन्दसम्म कु. १९. 'बापमा' भकु. २०. मारित . २१.२१. नास्ति में निर्विरः रम. बोवा म.

·भाग्वेदै सभाष्ये अ १, ३, ५२६ मुगल० मिन यरुण च न भस्मान् यथा येन प्रकारेण चिवतति अनुग्राह्यत्वेन नानानि । रुद्र अपि यथा चिकैतति । सजोपस समानप्रीतय विखे सर्व देवा यथा चिकतन्ति । तथा भवत्तिति शेप ॥३॥ प्रसिद्ध सर्वप्रजाम्यो हितम् गाथप॑तिं मधपतिं रुद्रं जलापभेषजम् । तच्छंयोः सुम्नीमहे ॥ ४ ॥ गायऽप॑तिम् । मेधपतिम् । रुद्रम् । जापऽभेषजम् । तत् । शम्ऽयो । सुम्नम् । ईमहे ॥४॥ स्कन्द० गाथपतिम् मेघपतिम् गापा स्तुतिरक्षणा वाक्, तस्या अधिपति स्वामिनम् । स्तुतिभि स्तुत्यमित्यर्थ । मधपतिम् यज्ञाना स्वामिनम् । छम् जरापभेषजम् 'कलापम्' (निष ३६) इति सुखनाम । तस्य भेषजमीषधभूतम् । मुखत्योत्पादकमित्यर्थ । तच्छन्दश्रुतग्विार्थसम्बधी' यादोऽध्याहार्य । यदत्यन्तोत्कृष्टम् तत् सुम्नम् शयो सुखकामस्य यजमानस्यात्ममो वा कण्वा रयस्य पराय ईमहे याचामहे ॥ ४ ॥ येट० 'स्तोत्रपति यज्ञपतिम् रुद्रम् सुखकरभेषज्ञां बाईस्पत्यस्य शयो यत् प्रजाविषयई सुखम् त याचामहे ॥४॥ मुगल रदम् भभिरक्ष्य चयम् शयो बृहस्पतिपुत्रस्य सम्बन्धि सुम्नम् सुखम् ईमहे याचामहे । कीदश रुद्रम् । गाश्रपतिम् स्तुतिपारकम् । मेधपतिम् यज्ञपालकम् । गपभेषजम् मुखरूपीषधोपेतम् ॥ ४॥ यः शुक्र ईच सूर्यो हिरण्यामिव रोचते । श्रेष्ठौ देवानां वसुः ॥५॥ य । शक ऽय । सूर्य । हिरण्यम्ऽइव । रोचते । श्रेष्ट । देवानाम् | वसु ॥ ५ ॥ रख 3 दब सूर्य यथा शुक्लवर्ण सूर्य । हिरण्यमिर यथा च हिरण्यम् रोदने तद्वद्रोचते दीप्यते । प्रेए च देवानाम् मध्ये यस धनवान् प्रास्यो था । "यन्छन्दथुते स्तच्छन्दमध्याहृत्योत्तरयचकवाक्यता योज्या ॥५॥ वेष्ट० य रद्द । वरमिव सूर्य हिरण्यमिव रोचते श्रेष्ठ देतानाम् चासपिता। उत्तरय सम्बन्ध ॥ ५॥ मुगल र रन सूर्य इव गुन सूर्यदत् दीतिमान् हिरण्यामव रोचते। यथा सर्वेषां प्राणिना हिरण्य प्रीतिकरं भवति तथा रुदोऽपि । स च देवानाम् सर्वेषा मध्ये श्रेण यमु रेनुन ॥५॥ इति प्रपमाष्टक तृतीयाध्याये पाविंशो वर्ग । . स्क्न्व० य निधाम १ . स्तुत्पनि २ मौ' भून म ५ गुमरमस्वभ १ नास्ति मावि 1't मसिर्प • व कप मूको ८ नास्ति रवि चर्न बाम रवि रवि मानिम 11 मारित माEिT रवि २. 'मावि नास्ति मूको *प्रशारिक .. मारकालवनया दहा ·प्रथम मण्डलम् । । स ४३, म ६] शं नः करत्पते सुगं मेपार्य मेष्ये । नृभ्यो नारिभ्यो गर्व ॥ ६ ॥ शम् । न । करति । अवते । सुऽगम् । मेपार्य । मेये । नृऽभ्य । नारिऽभ्यः । गर्व ॥ ६ ॥ स्कन्द सशम् न परति शम्'सुखमस्माक स्वसूताय करति करोतु । अर्वते 'अर्वा' (निघ ११४) इत्यश्वनाम । अश्वाय । सुगम् स्वधिगमम् । सुप्रियमित्यर्थ । अथवा श' सुगमिति समुशीय- माने एते । सुख च सुग पन्धान च अश्वाय' क्रोत्वित्ययं । न च केवलाय मर्वते । कि तर्हि । मेयाय मे ये च नृभ्य नारिभ्य च य च ॥६॥ घेवट० सोसाकम् अश्यादीना शोभनगमन सुख करोतु ॥ ६ ॥ मुद्गल न अस्माक सम्बन्धिभ्य अवदादिभ्य सुगम् सुश्रु गम्यम् शम् सुखम् करति देव करोति । अर्वते भइवाय मेयाय मेघजातिपुरुषाप" मेष्ये वजातीयस्त्रियै नृभ्य “पुरपस्य नारिभ्य 'स्त्रीय गवे गोजातये ॥६॥ अस्मे सौम श्रियमधि नि धेहि शतस्यै नृणाम् । महि श्रवस्तुविन॒म्णम् ॥ ७ ॥ अरमे इति । सोम । श्रियम् । अधिनि । धेहि । शतस्य । नृणाम् । महि । श्रय विऽनुम्गम् ॥७॥ स्कन्द० "तिन सौम्य" (तु बुदे ३,१११)। तिस्त्र एता च सोमदेवत्या । अस्मे अस्मासु हे सोम! श्रियम् अधि नि धेहि अधिशब्द 'अधिपरी अनर्थको' (पा १,४,५३) इति कर्म प्रवचनीय पदपूरण । निधेदि स्थापय । अस्मभ्य देवीत्यर्थ । कियतीम् । उच्यते । शतस्य नृणाम् मनुष्यशतस्य योग्याम् । अत्यन्त महसीमित्यर्थ । महि व महन्छ यश तुविचम्णम् बहुपरोपेतम् । बरू च बह्नित्यर्थ ॥७॥ वेङ्कट सौम्यस्तुष । भस्मासु सोम ! त्रिया अघि नि धेहि मनुष्याणाम् शतस्य पर्याताम्, " महञ्च मन्न बहुबलम् ॥७॥ मुद्गल हे सोम! देव' नृणाम् पुरषाणाम् शत्तस्य पर्याप्ताम् श्रियम् अस्मै अस्मासु अधि नि धेहि भाधिक्येन स्थापय । तथार महि महत् तु विम्णम् प्रभूतबलयुक्तम् अव अन्नम् अधि नि धेहि ॥ ७॥ मा नेः सोमपरिबाघो माऽरोतयो जुहुरन्त । आ ने इन्दो वाजै भज ।। ८ ॥ मा । न । सोमऽपरिवार्ध । मा। अरांतय । जुहन्तु । आ । न । इन्दो इति । बाजे । भज ||८]] स्कन्द० मा न नमान् गोमपरिवाध सोमस्य परिचाधितार अपहारो राक्षसादय , अरातय शव जुहुरन्त हू इयतेर्वा समोहनार्थस्यैतद्रूपम् । मा यझेऽन्यत्र या समोर प्रापिपरित्यर्थ । स्वमपि न अस्मान है इन्दो! सोन वाजे समामनामैनत् (निय २,१५)। समामस्थानीय" यझे समाम एद वा आ भज सेवस्व ॥ 6 ॥ मा या ३ करोति भ १ नाति रवि विरधि ६ शुभम् भवि कु'विल ३ नास्ति मकु ४ शमिति रवि ५ शोभनाग यु ७ जाति वि - नास्ति वि १९ सौग्यास्तिषभ " नारित वि मैं. ३ च रवि " रोमामे संग्राम अकु १० पान ·प्रमुग्वेदे सभाप्ये [१,१३,१७ येवट० मा अस्मान् अपहार हिसन्तु सोम', मा च प्राव । स्वम् अस्मान् इन्दो! सउग्राम सेवस्व ॥८॥ मुल० सोमपरिवाध सोमस्य परितो दाधका पागरहिता न अस्मान् मा जुहर त मा हिंसन्तु। वथा अरातय शव मा जुहुरन्त । हे इन्दो सोम' वाजे बलविषय न अस्मान आ भा सर्वत सेयस्व ॥ ८॥ यास्तै प्रजा अमृतस्य परस्मिन् धामन्नुतस्य॑ । मूर्धा नार्भा सोम चेन आभूपन्तीः सोम वेदः ।। ९ ।। या । ते । पृऽजा | अमृतरय । परस्मिन् । धामन् । तस्य॑ ! मूर्वा । नाभा । सोम | वेन । आऽभूपंन्ता । सोम । वेद ॥९॥ स्कन्द० या रो प्रजा पष्टीनिर्देशात् परिचारका इति वाक्यशेष । पाहे तव परिचारका भरमदाबा प्रजा । अमृतस्य अमरधर्मण । परस्मिन् धामन् वेद्यारये स्थाने । गतस्य गतस्य प्राप्तस्य । वेदिस्थ स्य सत इत्यर्थ । यरछन्दश्रुतेस्तरन्दोऽध्यातव्य । ता मूर्धा मूर्धनि प्रधानभूते । नाभा पृषिग्या नाभिस्थानीये उत्तरवेद्यारये स्थाने । है सोम वेन बेनति कान्तिरुमा (तु निघ २,५) । कामयस्व । किन आभूपता सोम! वेद भाभूपन्तीरित्या मर्यादायाम् । भूप भरकारे । मर्यादया त्वर कुर्वती । हे सोम। वेद रिद्धि । भयग आभूपन्तोरिति भू सत्तायाम् इत्यस्यैव रूपम् । मर्यादया भयन्ती । 'श्रुतिस्मृत्युदिताया मर्यादाया' वर्तमाना इत्यर्थ । हे सोम। वेद । विदित्वा प मत्ावणा एता न्यायवृत्ताश्चेति 'मन्यमान कामयस्वेत्यर्थ ॥१॥ येट० या ते सोम! प्रना अमृतस्य तृतीये के स्थितस्य परिचरन्ति । ताप्ता तहवि सर्वेषा मुरिछूतस्त्यम् उत्तरदिनाभी कामयस्व । त्या परिचरन्तीश्च ता जानीद्दीति ॥ ९॥ मुद्गस० सोम ते तव सम्बन्धिन्य या नागा साइनयुक्ने यनगृहे वैन कामयस्व । कीदृशस्य है। अमृतस्य मरणरहितस्य । पम्मिन् धामन् तस्य उच्च स्थाने प्राप्तस्य । है सोम! आ भूषन्ता सर्वत त्वाम् भरती मजा पेद जानीहि ॥५॥ इति प्रथमायके तृतीयाध्याये सप्तविशो वर्ग । इति प्रथममण्डले भष्टमोऽनुवार । [४] अग्ने विर्यस्वदुपसचित्रं राधों अमर्त्य । आ दाशुषे जातवेदो यहा त्यमद्या देयाँ उपर्युधः ॥ १ ॥ मबा सन्ति वा प्रजा मूर्धा शिरस्थानीयत्वम् १ नास्ति रवि ३ "दायाम् . -V "दितया मयादया क तार . दीपक ८ आनी कुशिम.

·प्रथम मण्डलम् । सू ४४, मं] अग्ने । विवस्वत् । उपसः । चित्रम् । राधः । अमर्य । आ । दाशुषै । जातऽवेदः । वह । त्वम् । अद्य । दे॒वान् । उपाऽबुधः॥१॥ स्कन्द० "अमे विवश्वत् इति प्रध्वः काम्ब उच्यते 1 प्रस्कण्वो नाम झण्वपुत्र ऋषिरुच्यते । 'आग्नेये प्रथमे सूक्ते' । अग्निदेवत्ये द्वे एढे सूक्ते । 'पागाये प्रथमेऽश्विनी सहोषसा लिभाजी' (तु. बुदै ३,111)। यस्त्वयं प्रथमः प्रागाधः । हपृच इत्यर्थः । मनाचिनी सहोपसा लिङ्गभाजी। गुण- स्वभाषावित्यर्थः । अश्विनी उपाश्चार्गुणभूता अत्र स्तूयन्त इत्यर्थः । हे अने। विवस्वत् विवाप्सनवत् । तमसां विशसनकरम् । किं तत् । सामयाज्योतिः । कस। उच्यते । उपसः । कीदृशम् । चिनम् विचिन्नं पूज्यं वा। राधः धननामैतत् (इ. निघ २,१.)। इस तु धन- सादृश्यापीपसे ज्योतिपि वर्तते । उज्ज्वलत्वेन प्रीनिकरत्वेन धनसदृशम् । हे अमर्य! आ दाशुपे यजमानस्यार्थाय। हे जातवेंद ! जातप्रज्ञान! आ वह त्वम् अद्म न च केवलमोपस ज्योतिः । किं ताहि । अन्यानपि देवान् । कीदृशान् । उपर्युधः यागगमनामुपःकाले ये बुध्यन्ते से उपर्बुधः, वान् । अथवा विवस्वदित्यमेरेर सम्बोधनम् । छान्दसत्यातु नुमभावः । उपस इत्यपि द्वितीयाबहुवचनान्तमाहूयमानवचनम् । चित्रं राध इत्यपि हविलक्षणं धनममितम् । द्वितीयानिर्देशाच कर्मप्रवचनीयप्रतिशब्दाच्याहारः । है मग्ने! 'विवस्वन्! विवसनवन् ! तमसा विवासयितः ! उपस.'चित्र इविलक्षणं धनं प्रति देवांश्च आ वह इति ॥1॥ वेङ्कट प्रस्कण्यः० काण्वः । अग्ने। परिचरणयत् उपसः पूज्यं धनम् अमर्त्य ! यजमानाय आप बह । जातधन! त्वम् तथा उपर्युधः च अद्य देवान् आ वह ॥१॥ मुद्गल "नयमे अनुपाके सप्त सूतानि । तत्र 'अग्ने विवस्वत्' इति चतुर्दशचं प्रधर्म सूक्तम् । कण्यपुनः प्रस्कण्व ऋषिः। द्वितीयाचतुथ्याचा युजः सतोबृहत्यः। प्रथमातृतीयाया अयुजो बृहत्यः । कृत्यं सूक्तम् भाग्नेयम् प्रागाथम् । पाये हे अश्विदेवताके उपोदेवताके चा"। हे अग्ने! त्वम् उपराः उपोदेवतायाः सकाशात् राधः धनम् दाशुषे इविदत्तवते यजमानाय आ यह आनीय प्रापय । सोमिः विशेप्यते। है अमर्त्य ! मरणरहित! जातवेदः! जाताना बेदितः। की राधः । विवस्व शिशिष्टनिशसोपेतम् । वित्रम् नानाविधम् । किस अय अस्मिन् दिने उपर्युषः उपःकाले प्रबुदान देवान् सा वह ॥ १॥ जुष्टो हि दुतो असि हव्यवाहनोऽमै रथीरध्यराणाम् । सश्विभ्यांमुपसा सुवीर्यमस्मे धैहि श्रवौ घृहत् ॥ २ ॥ जुष्टः । हि । दृतः । असि । हव्यवाहनः । अग्ने । रुपीः । अध्नराणाम् । सऽज्ः। अश्विऽभ्याम् । उपसा । सुऽवीर्यम् । अस्मे इति । धेहि । श्री. । वृहत् ॥ २ ॥ 1-1. भने वि. काण्व उत्पते । अग्ने विवस्वदित्यतः प्रभृति कु; काण्ड उथ्यो । अमेर्षिवसतः मनि भ. भने विवस्तर । अझे रचि. २. नास्ति भरवि. ३. प्रगाय: कु नास्ति श. ५. विवासनम् म. ५. उज्वलनत्वेन म कु. इ. नास्ति रवि. ७. रचनान्तं हुप कु. ८-८. रखर विदसनात् अ फु. ९, उपस कु. १०. कपः विसपं. ... नास्ति विम'. १३. मात्र विम', 1३. मास्ति विसर. 11. नास्ति विमै'. T-1 नास्ति भूको ।

·ऋग्वेदे समाये [अ १, ३, वर भन्द० जुष्ट दि हिशब्दो यस्मादथे । यस्मात् जुष्ट प्रिय दूत च असि हव्यवाहन हविषा दोठा। हे अन्वे! रथी रथो यस्यास्ति स स्थी सारथि तत्स्थानीयश्च अध्वराणाम् यशनाम् । थस्मा दिति वचनात् सस्मादित्यप्याइर्तव्यम् । तस्मात् सञ् सम्प्रीयमाण अश्विभ्याम् उपसा च सह मुर्वीर्यम् शोभनेन वीर्यण सहितम् अस्मे अस्मभ्यम् घेहि देहि। श्रय धन यशोऽवा वृहत् महत् ॥ २॥ येवट० पर्याप्त हि दुत स्यम् असि हविषा घोटा अग्ने! रथी अध्वराणाम् । 'रया ह वा एक भूतो देवेभ्यो हथ्य वदति' (तु काश २,४,१,६) इति ब्राह्मणम् । स त्वम् अश्विम्याम् उपमा च सहित शोभनीय महदसमस्मासु धेहि ॥ २ ॥ मुद्रल० हे अने। त्वम् शुष्टत्वादिवियोपगुणयुक्त असि । जु सेवित दूत देवाना दार्ताहर हव्यवाहन हपिषो वोढा अध्यराणाम् ऋतूनाम् रथी स्वस्थानीय । ताशस्त्यम् अश्विभ्याम् देवताभ्याम् उपसा देवतया च राज सहितो भूरवा मुवीर्यम् शोभनवीयोवतम् बृहत् प्रभूत अव अन्नम् अम्मे धेहि अस्मासु प्रक्षिप ॥ २ ॥ अद्या दूतं धृणीमहे वसुमग्नि पुरुम्रियम् । धूमकेतुं भानजीकं व्युष्टिपु यज्ञानामधरश्रियम् ॥ ३ ॥ अय । दूतम् । वृणीमहे । यसुम् । अ॒ग्निम् । पुरऽप्रियम् । धुमकेतुम् । भाऽजीकम् । विष्टिपू । यज्ञानाम् । अपरऽश्रियम् ॥ ३ ॥ स्कन्द० अब दुतम् वृणीमहे वमुम् धनयन्त प्रयास्य वा अमिम् पुरुप्रियम् बहूनां परमानानो प्रियम् धूमवेतम् भूमेन य करपते ज्ञायते स धमकंतु, त धूमकेतुम् । अपवा भूमस्य हो धूमपेगु , त धूमकेतुम् । भाऋजीकम् ऋजुफामा दीतिर्यस्य स भाजीक " | छान्दसमनुकशाइप उकारस्य इत्वम्, भा शब्दस्य पूर्वनिपात । त भान्जीकम् अजुमासम् । करयां येणायाम् । उप्यते । गुप्रियु उपसा युष्टिवेरायाम् । प्रभातकाल इत्यर्थ । यहानाग अन्तरप्रियम् जाति हिंसाकमा । मध्यरा अदिसिता श्रीयंन 'सोऽध्वरभी, तम् अध्याट्रियम् स्यावाप्रियम् । पनानाम् मध्यरश्रियम् । अहिंसकमित्यर्थ ॥३॥ याट० अय दूतम् गृणीमहे वाग्मथितारम् अग्निम् बहुप्रिय धगमज्ञान प्रसिद्धभाराम्, उपाप म्युरित मशानाम् योऽध्या श्रपति ॥३॥ मुगल० मन मस्मिन् दिने भग्निम् वृणीमहे प्रार्थयामहै। कीददाम् । दतम् पानाहाम्' अमुम् निशा देग पुत्रियम् बहना प्रियम् धूमकेतुम् पमस्मभ्यज्ञयुतम् भाकीतम् प्रसिदभामा म्युटि उपकार यशानाम् यजमानानाम् अध्वरप्रियम् यागमे विनम् ॥ ३॥ नन प्रणेन विम मारित मूको .१ अपरमियम रविवार . दान मि ·प्रेधर्म मण्डसम् श्रेष्टुं यविष्ठमतिथि स्याहृतं जुष्टं जनाय दाशुषै । देवाँ अच्छा यातवे जातवेदसमग्निमीळे ब्युष्टिषु ।। ४ ।। श्रेष्टम् । यविष्ठम् । अतिथिम् । सुआहुतम् । जुष्टम् । जाय । दाशुषे ! दे॒वान् । अच्छ। यातवे । जातऽवेदसम् । अग्निम् । ईळे । विऽष्टिषु ॥ ४ ॥ स्कन्द श्रेष्टम् प्रशस्यतमम् । यविष्टम् युवतमम् । अतिथिम् अतिथिस्थानीय यजमानानाम् । स्वाहुतम् सुवभिहुतं सर्वयजमानैः । जुष्टम् प्रियम् । जनाय दाशुषे पध्यर्थे चतुथीं। यजमानस्य । देवान् अच्छ यात अभियातुम् । जातवेदसम् अप्तिम् ईळे स्तौमि व्युटि उपसाम् । प्रभावकाल इत्यर्थः ॥४॥ येङ्कट प्रशस्यतमं युवतमं यजमानानाम् अतिथिम् सुष्ट्याहुतम् ' पर्याप्तम् जनाय यजमानाय" देवान् प्रति गन्तुं जातमज्ञम् अमिम् स्तौसि प्रातःकालेषु ॥४॥ मुगल ब्युष्टिषु उपःकालेषु देवान् इतरान् सर्वदेवान् अच्छ भाभिमुख्यन मातवे गन्तुम् अमिम् देवम् ईळे स्तौमि । कीनाम् । जातवेदसम् जातप्रज्ञम् श्रेष्टम् अतिशयेन प्रशस्तम् यविष्टम, युवतमम् अतिथिम् सततगमनक्षमम् स्याहुतम् सुन्छु भा समन्तात् होमाधिकरणम् दाशुषे हविर्दत्तवते जनाय यजमानाय जुम्म् प्रीतम् ॥४॥ स्तविष्यामि त्वामहं विश्वस्यामृत भोजन । अर्मे श्रातारममृत मियेध्य यजिष्ठ हव्यवाहन ॥ ५ ॥ स्तविष्यामि । त्वाम् | अहम् । विश्वस्य । अमृत । भोजन । अग्ने । वातारम् । अमृतम् । मियेध्य । यजिष्टम् । हन्यऽवाहन ॥ ५ ॥ स्कन्द साविष्यामि स्तोष्यामि त्वाम् अहम् है विश्वरय अमृत भोजन ! विश्वस्येत्येतत् भोजनेत्येतेन सम्बध्यते । सर्वस्प हविलक्षणस्यानस्य मोक्तः! मरणवर्जित! हे अग्ने! | कोशम् 1 उच्यते । सर्वस्तोतृणाम् प्रातारम् अमृतम् । हे मियेध्या यशाई! । यजिष्टम् यदृतमम् । हे हव्यवाहन ! हविषा बोधः ॥५॥ वेङ्कट० सोप्यामि त्वाम् अहम् अमृत] सबैस्य पुरुषस्थ भोजयित:!!• अग्ने! रक्षितारम् अमृतम् यहाई! । प्रवृत्तम विषां बोढ.! ॥ ५॥ मुद्गल० अमृत ! मरणाहित! विश्वस्प मोजन! कृत्नस्य जगतः पालक! हव्यवाहन | हरियो धोका! मियेध्य! यहाई ! एवंविध हे अमे! विश्वस्य त्रातारम् सर्वस्य जगतो रक्षकम् अमृतम् मरण- रहितम् यजिष्टम् मतिरायन यष्टाम् त्वाम् अहम् अनुहाला स्तविष्यामि स्तुति करिष्यामि ॥ ५॥ इति प्रथमाएक तृतीयाध्या अष्टाविंशो वर्गः ॥ - 1. श्रेष्ठ यविष्ठ मेष्ठ भरवि. २. 'इतम् मवि. ३.नाय ये टिप. ५. मास्ति मै'. ६. मास्ति भरवि... स्तविण्या टिपं. ८. मान्ति दि. पि, .. अयितारे कुवि', 'अपितुः मावि. १. नाम्ति विहर्ष. ५. नास्ति दि. १. अईचा ·। ऋग्वेद सभाध्ये [१, अ ३, ११९ सुशंसों बोधि गुणते यनिष्ठय मधुजिह्वः साहुतः | प्रकण्यस्य प्रतिरन्नायुर्जीनसे नमस्या दैव्यं जनम् ॥ ६ ॥ सुऽशस । बोधि । गृणते । यष्टिय । मधुऽजिद । सुआहुत । प्रकण्वस्म | ऽतिरन् । आयु । जीवसे । नमस्य । दैव्यम् । जनम् ॥ ६ ॥ स्कन्द मुशम योधि सुशस इत्यतहामन्वितम् । प्रत्यक्षवृत्तवाय मन्न । भतो पत्तासन्दावण्यावरीक पापता नेया। यस्य सुशस सुस्ता सबोधि बुध्यस्य । शुण्वित्ययं । गृणते गृणत स्तुरटो मम । हे यविष्टय! स्वाथिको य । यविष्ट युवतम । मधुजित मधुस्वादमाग्य मधु, तस्मिन् जिह्वा यस स मधुविद । 'नित्यमाहुतिरक्षणस्य भाज्यस्य स्वादयितेत्यर्थ । अथवा 'जिहा (निष १,११) इति वाट्नाम 1 मधुरवचनात् मधुजित । तस्य सयोधन हे मधुजित (१) । साहुन सुवभिहुत सन् । किञ्च मम' प्रस्तप्यस्य प्रतिरन् प्रवर्धयन् आयु जीवस चिरजीवनाय । नमस्म नमस्फुर । दैव्यम् जनम् । सर्वदेवानित्यर्थ ॥ ६ ॥ घेङ्कटः मुन्तद्र बुध्यस्य स्तुवते युवतम' मादयितृजित साहुत । प्ररकण्वस्य मम जीवनाय आयु वर्धयन् नमस्कुरु सर्वान देवान् ॥ ६ ॥ मुगल है यविष्ठया युवतम माने त्यम् गृणते स्तुवते यामानार्थम् मुशस सुष्ठु सनीय मधुनि मन्दपितृग्वार स्वाहत सुछु भाभिमुस्येन हुत सन् योधि मस्सदभिप्राय दुष्पस्व । कि प्रसवस्य एतनामकस्य कण्वपुत्रस्य महर्षे जीबसे जीधनार्थम् आयु प्रतिरन् प्रकर्षेण वर्धयन देव्यम् दयसम्बन्धिनम् जनम् नमस्य पूनय ॥ ६ ॥ होतारं विश्वर्वेदसं सं हि त्वा विर्श हुन्धते । म आ यह पुरुहूत प्रचैतसोऽग्नै देयाँ इह द्रुवत् ॥ ७ ॥ हातारम् । विश्वऽपैदसम् । सम् | हि । या । विश । इन्धते । स । आ । यह । पुरुऽात । प्रऽचैतस । अग्ने । देवान् । हह । यत् ॥ ७ ॥ सन्दः स का यह इति' वठग्दथुतर्पच्छन्दोऽध्याहार्य । य होतारम् होतारम् विश्ववेदमम् साधने मन या गम् हिला विश ते विन्द दरण । त्यो विशो मनुष्या समिती सदीपयन्ति । सम्भावह ह पुराना बहुभिराहत प्रचतम प्रदज्ञानान है अमे देवान् इह द्रवत् क्षिप्रम् ॥on बेहट होनारम सम्पनम् राम् इयत हि त्वाम्।" विश । ५ग रयम् आ यह पहला प्रये "अन! दिवान् इदा झिणम् - , मास्ति २ नास्ति रवि पान म " 'सायसापु • विnि ८ बयस्य पुत्राय में भसिम रवि १२ अस्ति मूहो 1..' १५१५ गम् " भारित किस देशftft. मास्ति वि ·प्रथमं मण्डलम् मुगला होतारम् होमनिम्पादकम् विश्ववेदसम् सर्वशम् खा त्वाम् विशः प्रनाः सम् इन्धत्ते हि सम्यक् दीपयन्ति खलु । हे पुरुहूत! पनुभिः आहूत! ! सः त्वम् प्रचेतसः प्रकृष्टज्ञानयुक्तान् देवान् इह कर्मणि द्रवत् क्षिप्रम् आ वह नाभिमुस्पेन प्रापय ॥७॥ सवितारंमुपसमश्विना भर्गमग्निं व्युष्टिपु क्षपः । कवासस्त्वा सुतसोमास इन्धते हव्यवाहै स्वध्वर ॥ ८ ॥ सवितारम् । उपसम् । अश्विना । भगम् ।' अग्निम् । विउष्टिषु | क्षपः । कण्वासः। त्वा । सुतऽसौमासः । इन्धते । हव्यवाहम् । सुऽअधर ॥ ८ ॥ स्कन्द० कतमान् । उच्यते । सवितारम् उपसम् अश्विना मगम् भारमानमेव र अमिम् ब्युष्टिषु क्षपः क्षपाया. रातः । प्रभातकाल' इत्पर्यः । किज' कावासः वा कण्वपुत्रा मरमभृतयः त्वाम् सुत सोमासः कृतसोमाभिपवाः इन्घते दीपयन्ति हन्यवाहम्' हे स्वघर। सुयज्ञ! ॥ ८॥ वेङ्कट० सवितृप्रभृतीन् मनिं च मटन्य राज्याः। व्युष्टिषु स्वमावह । झण्वपुत्राः अभिपुतसोमा वा दीपयन्ति हव्यवाहम् स्वबर! ॥८॥ मुद्गल० हे स्वध्वर! शोभनयागयुक्त! भो ! क्षपः क्षपाया व्युष्टिषु उपाकालेषु सवित्रादीन् देवान् भावह इत्यनुवर्तते । स्वध्वर इत्या हवनीयानेः सम्बोधनम् । अग्निम् इति इविप उद्देश्यं देवतान्तरम् उच्यते । सुतसोमास. अभिपुतसोमाः पयासः मेधाविनः ऋत्विज्ञः हय्यबादम् विपः मापकम् भाहबनीयम्' स्वा स्वाम् इन्धते दीपयन्ति ॥ ८॥ VIDYA पार्तिध्वराणामनै दुतो विशामसि । उपqध आ वह सोमपीतये देवाँ अध स्वशः ।। ९ ।। (BOMBAY-7 पतिः 1 हि । अध्वराणाम् । अग्ने । दुतः । विशाम् । असि । उपाऽवुधः । आ । सोमऽपतिये । देवान् । अद्य । स्वःऽदशः ॥९॥ स्कन्द पतिः हि अश्वराणाम् हि-शब्दो यस्मादर्थे । यस्मात् पतिः स्वामी त्यम् मध्वराणाम् , हे अमे ! इतः विशाम् मनुष्याणाम् भगि। यम्मात् इति वचनात् तस्मात् इत्यध्याहार्यम् । तस्मात् उपर्वः उप.काले पे पुध्यन्ते त उपहुंधा, तान् आ वह सोमपीतये देवान् श्रच । कीरशान् । खईशः स्वः मादित्यः यौवा, तहद् ये दृश्यन्ते, ये तस्य द्रष्टारो वा, ते स्वईशा, सान् । आदित्यस्य. दिवो पा सशान्", तहशिनो वेश्यथा ॥ ६॥ नास्ति रवि. १६ कृत' म. १. कार म. ४-१. नास्ति विस्पं. रायां विमा + अभिष्टुत वि. ५५. नाति मूको. ६. अधिना भश्मिो मुत मूको. ७. क्षः कति मूको. ४. 'नीये अपराणाम् मूको, १. नास्ति वि. १.. मास्ति रवि 1. सदशाः कु.

·३४. [म, १३, ११ ऋग्वेद सभाप्ये घेङ्कट० पति हि यज्ञानाम, अग्ने। दूत विशाम् असि । स त्वम् उपसि प्रबुद्धान् भा दह सोमपानाय देवान् अद्य सर्वस्य बत् ॥ ९ ॥ मुद्गल है अग्ने विशाम् प्रजाना सम्बन्धिनो ये भध्वरा यागा नेपाम् अध्वराणाम् पति पालकस्त्वम् दूत असि हि देवाना वार्ताहरो भवसि खलु । उपयुध उपकारे प्रबुद्धान् स्वईश सूर्यदर्शिनी देवान अब अन्मिन् दिने से मपीतये सोमपानार्थम् आ वह भाभिमुल्यन प्रापप ॥ १॥ अग्ने पूर्वा अनूपसौ विमावसो दीदेखें विश्वदर्शतः ! असि ग्रामेष्वविता पुरोहितोऽसि यज्ञेषु मानुषः ॥ १० ॥ अग्ने । पूर्वी । अनु । उपर्स । विभावसो इति विभाऽसो । दीदेयं । विश्वऽदर्शत । असि । प्रामेषु । अविता । पुर ऽहित । असि ! यज्ञेषु । मानुष ॥ १० ॥ स्कन्द० अग्ने! पूर्वा अनु उपस अनुदाब्दो लक्षणे कर्मप्रवचनीय प्रतिशब्देन समानार्थ । एकस्या एव चोपस' कारभेदापेक्षया पूर्वापरव्यपदेश । अवयवापेक्ष च पहुवचनम् । पूर्वा उपस प्रति भद्य एव । उपस उदयकाले इत्यर्थ । हे विभावसो। विविधा भा धन' यस्य स विमा वसु, तस्य सम्बोधन है विभावसो।। दीदेथ दीप्यस्य । विश्वदर्शत सर्वस्य दर्शनीय । सर्वजनप्रकाश इत्ययं । कि कारणम् । उच्यते । यस्मात् असि ग्रामेषु अविता जनपदनिवास स्थानानि प्रामा', तेपु रक्षिता त्वमसि । पुरोहित असि यज्ञेषु च । पूर्वस्यां दिश्याइवनी यात्मना स्थापित ५, पुरोहितस्त्रानीयो वा असि। क १९ । मानुप मन्त्रज्ञाता । अथवा मानुष इति पटी । "मानुपस्य स्वभूतेषु यज्ञेषु इति ॥ १०॥ वेटर० भो । गतानु अपि उप सु विभावो! प्राज्यल सर्वस दर्शनीय । स स्वम् ग्रामेषु असि गृहेषु पुरो निहित , रक्षिता५ अरण्येषु च, यशेषु पुरो निहित" मनुष्यहित ॥७॥ मुबल० ई विभादसो। विशिष्ट प्रकाशनरूपधनवन् । अग्ने विश्वदर्शत सर्वैर्दर्शनीयस्त्वम् पूर्वा सपस भन मतीदान उप काटान अनुरक्ष्य दीदेष दीप्तवानसि । तादृशस्त्वम् प्रामपु जननिवासस्थानेषु अगिता असि रक्षको भवसि । यज्ञेषु अनुष्टेयकर्मसु पुरोहित वेदे पूर्वस्यां दिश्यवस्थित मानुष असि ऋत्विायजमानाना मनुष्याणा हितोऽसि ॥१०॥ इति प्रथमाटके तृतीयाध्याय एकोनविंशो दर्ग ॥ ७ नि वा यजस्य साधनमग्ने होवारमृत्विजम् । मनुष्यद् देव धीमहि प्रचैतमं जीरं दुतममय॑म् ।। ११ ।। 11 नासिधि २२ नास्ति विमा ३ नानि मूको 7.ta ५ अग्ने पूर्वा हे रवि . 'धोपणन ७. उपस रवि ८ घनायक मास्वि रवि 11. स्वाति कु ११. मास्ति भरवि. 11-1४ मायम, मनुपरव'कु १५. नाम्नि विमा "भार 14. न दि । नास्ति मूको। दाम २२. मनाशाही 10.10 पुरोपित ·प्रथमे माइलम । सू ४४, मैं १५] नि । त्वा । यज्ञस्य । साधनम् | अग्ने । होतारम् । ऋत्विजम् । मनुष्बत् । देव । धीमहि । प्रऽचैतसम् । जीरम् । दुतम् । अमर्त्यम् ॥ ११ ॥ स्कन्द त्वाम् यज्ञस्य साधनम् साधयितारं हे अमे! होवार यम् पविजम् मनुष्वन् मनुष्यवत् हे देव पनि धीमहि निदाहे । यई स्थापयाम इत्यर्थः । प्रचेतसम् जौरम् सिमनामैतत् (त. निष २.१५)। शिप्रम् दूतम् अमर्यम् ॥1॥ घेङ्कट नि धीमहि त्यां या मनुर्निदधे सि तदिति ॥ १ ॥ मुद्गल० हे अमे! देव ! मनुष्वन् यथा मनुयांगदेशे निदधाति तद् दयम् त्वा त्वाम् नि धीमहि भत्र स्थापपामः । कीदृशम् । यज्ञस्य साधनम् यज्ञस्य निभादकम् होतारम् ऋविजम् ऋतौ यसम्तादिके मटारम् प्रचेतसम् प्रकृष्टज्ञानयुक्तम् औरम् शत्रुगां क्योहानिकरम् दूतम् देवानां दूतस्थानीयम् अमन्यम् मरणरहितम् ।। 10 यद् देवानां मित्रमहः पुरोहितोऽन्तरो यासि दूत्यम् । सिन्धौरिव प्रस्खनितास ऊर्मयोऽनेनौजन्ते अर्चयः ॥ १२ ॥ यत् । देवानाम् । मित्रऽमहः । पुरःऽहितः । अन्तरः । यासि । दुय॑म् । सिन्धोः इव । प्रऽस्वनितासः । ऊर्मयः । अग्नेः । भ्राजन्ते । अर्चयः ॥ १२ ॥ स्कन्द० यत्' यदा देवानाम् हे मित्रमह । मित्राणां पूजयितः! पूज्य! वा। पुरोहितः पूर्वस्यां दिश्या- हवनीयात्मना स्थापितः अन्तरः सनिष्टः । कस्य । सामयाद देवानां यजमानानां वा। यासि दूरयम् दूतकर्म । आहबमीयमास्थाय देवानां दूठकर्म करोपीत्यर्थः । यदेति वचनात् वदेत्यध्याहार्यम् । सदा सिन्धोरिव प्रस्वनितासः ऊर्मयः प्रकृष्ट स्वनितं येषां ते प्रस्वनितामः । वाम्वन्त इत्यर्थः । यथा सिन्धोनद्याः महान्तः शब्दवन्त ऊर्मयो माजेरन्, दद्वद् तब अनेः भ्राजन्ते अर्चयः ज्यालाः ॥१२॥ घेङ्कट 'यर देवानाम् मित्राणां पूजयितः! मनुष्यैः पुरोहितः देवानां मनुष्याणां मध्य वर्चमानः यानि दूत्यम् । तदानी समुदखेव प्रशन्दाः 'वीचयस्वद अनः प्रान्त दीप्ठयः॥२ मुगल है नियमहः। मियागों पूजक! अग्ने! यन् पदा पुरोहितः स्वम् वेदैः पूर्वसां दिशि स्थापितः अन्तरः देवपउनमध्ये वर्तमानः सन् देवानाम् इत्यम् दूतकर्म यासि मामोपि । तदानीम् अमे सब अर्चयः दीक्षपः श्राजन्तै दोप्यन्ते । शन्तः । मिन्धोरिव यथा समुदस्य प्रदानतामः प्रष्टप्वनियुकाः समयः तरणाः माउन्ते तात् ॥ १२ ॥ श्रुधि Qत्कर्ण वाईमिटेंबरैग्ने सयामिः । आ सीदन्त वहिपि मित्रो अर्यमा प्रार्यावाणो अध्वरम् ॥ १३ ॥ 11. भीमदरनीत २. मास्तिर ३. नानिदिमे १. मास्ति में. ५. नास्ति ... यः रा. . सन . ८. मारित दिएप, रा. ९.९. मरता सिम'मोnिe ·२४२ । ३ - ५ - ऋायदे सभाष्ये [अ{, अ३, व श्रुधि । श्रुत्ऽकर्ण । वहिऽभि । देवै । अग्ने । सयाऽभि । आ । सीदन्तु । बर्हिषि ! मित्र । अर्थमा । प्रात ऽयानांन । अध्वरम् ॥ १३ ॥ स्कन्द० श्रुधि शृणु हे' धृत्वरण! श्रोतृकर्ण' वहिभि इरिषा बोदृभि अन्यैरमिमि' सह । कोर्श । देव दानादिगुणै । हे अन! सयायभि हन्य गृहीत्वा त्वपा सह थे यान्ति के समादान से सयामि । कि शृणवानि । उच्यते । त्वया माहूता' सन्त आ सीदन्तु बाईपि मित्र अर्थमा भन्ये च प्रातर्यावाण प्रातामिनो देवा । अध्वरम् सप्तम्यर्थेऽन' द्वितीया । बर्हिषि इत्यस्य घेद विशेषणम् । भस्मदीयेऽध्वरे यद् बर्हिस्तय इति ॥ १३ ॥ वेङ्कट० शृणु श्रवणपरकर्ण । हविषा योदृभिः भन्यै त्यया सहकगमनै देवै यज्ञ च प्रावर्गक्लभि । तेऽस्मिन् पहिषि आ सीदन्तु मित्र अर्यमा चेति ॥ १३ ॥ मुद्गल० हे" श्रुवर्ण । श्रमणसमर्थाभ्या कर्णाभ्या पुक्क। अग्ने! ध्रुधि मस्मदीय वचन शृणु । य मित्र देव यच अर्थमा ये चान्ये प्रातर्यादाण प्रात काले देवयजन गच्छन्तो देवा त, सबै सयावभि आहवनीयामिना त्यया समानगतिभिरन्यै वहिमि योवृमि देव सह अध्वरम् प्रतुमुद्दिश्य वहिप दर्भ मा सीदन्तु उपविशन्तु ॥ १३ ॥ शृण्वन्तु स्तोम मुरुतः सुदानगोऽग्रिजिह्वा ऋतापूधः । पितु सोमं वरुणो धृतवतोऽश्चिामुपसा सजूः ॥ १४ ॥ शुण्यतु । स्तोमम् । मस्त । सुध्दानय । अग्निऽजिहा । ऋतऽवृध । पिबतु ! सोमम् । वरण । धूतऽत । अश्विऽन्याम् । उपसौ ! सऽजू ॥ १४ ॥ स्कन्द० श्ययैव चाहूता शृण्वन्तु स्तोमम् महत सुदानव शोभनदातार शोभनदाना वा । अनि नाभग्नि निवास्थानीयो येपा ते अप्निजिता । सर्वेषामेव हि देवानामशि जिलास्थानीय । ताध यशस्य वर्धयितार । श्चितु सोमम् वरुण धृतपत तकमा अपरित्यक्तस्यन्यापार अश्विभ्याम् उपसा च राजू सह प्रीयमाण १५ ॥१४॥ वेङ्कट० त्वयाऽऽएयगाना शृप्यन्तु स्तोमम् मरुत शोभनदाना भान्यास्या यज्ञस्य वर्धयितार । पिचतु सोमम् वक्ष्ण प्रसकर्मा अश्विभ्याम् उपमा च सहित ॥ १४ ॥ मुगला मान देवा स्तोमम् अस्मदीयस्तोत्रम् भृण्वतु । कोशा । सुदानव आमजिला अनि जिज्ञास्थानीय मुख्य येषु मरसु ताशा । ऋताध सत्यस्य वर्धका । तपा भारत गीतकर्मा वरुणो देव अश्विभ्याम् देवाभ्याम् जगमा देवतया सजू सोमम् पियनु ॥ १४ ॥ इति प्रथमाएक तृतीयाम्पाय सिंगो पर्ग । - सुपरदातार । १ नानि रवि २ रश्मिनि म ३.ताकु 'म्यक .. नास्ति विएप. . देवा विप ८. नाशि nिE. १० मरमन् कु, तस्मिन् विtant " भामिवि. १२ ते मुको १४ नास्ति १५१५ नानि म १६ मास्ति hिte ९ नासिक ६ मा सो . " ए मै: 1 मास्ति में:

·'प्रथम मण्डलम् १३४३ [१५] स्वमग्ने यसरिह रुद्राँ आदित्याँ उत । या स्वध्वरं जन मनुजातं घृत पम् ॥ १ ॥ त्वम् । अग्ने । वसून् । इह । रुद्रान् । आदित्यान् । उत । यज । सुऽअध्वरम् । जनम् । मर्नुऽजातम् । धृतऽमुपंग ॥ १ ॥ स्कन्द लम् है भने ! वसून देवान् इद अस्मदीये यशे रुदान अपि आदित्यान् अपि यज । अन्य च स्वभ्वरम् सुयनं 'देव्यम् जनम्' मनुजातम् मनोः प्रजापतेः सकाशात् जातम् धृतग्रुषम् 'भृत्तम्' ( निघ १,१२) इति उदकनाम । पिः क्षरणाः । उदकस्य क्षरितारम् । वर्षिवारमित्यर्थः । अथवा माहुतिलक्षण पूर्व प्रति क्षरति इति घृतमु, घृतप्रुषम् । सर्वयजमानानामाज्याहुति- भिव्यमित्यर्थः ॥१॥ घेवट० वम् अमे।' अस्मिन् पजे वस्वादीन् यज । तद्वयतिरिक्तमपि दैव्यम् जनम् सुयज्ञ मनुष्येषु प्रादुर्भवन्तं घृत प्रति गन्तारम् ॥1॥ मुद्गल यमाने वसून' इति दश द्वितीय सूक्तम् । प्रस्कण्व ऋषिः। मनुष्टुप् छन्दः। अग्निर्देवता । 'भयं सोमः' इत्पर्धा देवदेवत्यः । है अमे! लम् इह कर्मणि दस्वादोन यज । उत अपि च जनम् अन्यमपि देवतारूपं प्रागिने यज । कीदृशम् । स्वधरम् शोभनयागयुक्तम् मनुजातम् मनुना प्रजापतिना उत्पादितम् धृतापम् उदकस्य सेकारम् ॥11 श्रुष्टीयानो हि दाशु देवा अग्ने विचेतसः । तान् रौहिदश्व गिर्वणस्त्रयस्त्रिंशतमा वह ॥२॥ श्रृष्टीऽवानः । हि । दाशुषे । देवाः । अग्ने । विऽचैतसः। तान् ।रोहित्ऽअश्व । गिर्वणः। त्रयःऽत्रिंशतम् । आ। वह।।२॥ स्कन्द० हि शब्दः पदपूरणः । तान् रोहिदश्व इति तच्छन्दश्रुतेर्यच्छन्दोऽभ्याहार्यः । दाशुयै यजमान- स्यार्याय ! ये मुटीवानः 'श्रुटीति क्षिपनाम' (या ६,१२)। चन पण संभक्तो । क्षिप्रं यजमान सम्भकारः। सया क्षुपिशब्दोऽपशुतवचनः । शुमबन्तः शुष्टवानः । प्रभुला इत्यर्थः । "देवर है. अग्ने! विचेतसः विविधप्रज्ञाः उहापोहसमर्याः । नान् रोहिदव! रोहितवर्णा भश्वर पाय सोहिदश्वः, तस्य सम्बोधनं रोहिदश्व! गिर्वणः! स्तुतिभिः सम्मानीय! स्तुतीनां बा सम्भक्तः! यस्त्रिशतम् आ वह, 'अष्टौ वसवः एकादश रुद्राः द्वादशादित्याः प्रजापतिश्च वाट्कारच' (ऐना १,१. ) इत्येते प्रशिद्देवाः, तान् ब्रयस्त्रिंशतमावह ॥ २ ॥ वेङ्कट हिप्रसम्भकार! हिदाशुषे देवाः अमे! सुमतया । तान् रोहिदव! गोभिननीय इइ आ वह प्रयस्त्रिरात्संख्याकान् ॥२॥ - ..नास्ति भकु. २.२ देवननं रषि; देवयजन म. ३. नास्ति रवि. ४-१. नाति म कु. ५५. नास्ति विरूपं. ६. 'यज्ञेष विप. 38, नास्ति वि मै. ८. 'प्याइतभ्यः रवि. १. माग्नि रवि. १०-१०. हे देवाः भकु; देता है देदाः रवि, 1. सम्मचयितः रवि, १२. शिषं स विम:

·ऋग्वेदै सभाष्ये [अर, अ ३, व मुद्गल० हे अग्ने! विचेतम विशिष्टप्रज्ञाभा. देवा दाशुषे हरिदत्तवते यजमानाय भ्रष्टौवान हि श्रुष्टि फलस्य दान तहान खलु' । हे रोहिदश्व रोहिलामकैरश्वैरपेत' गिर्वण ! गीर्भि स्तुतिभि बननीय! अग्ने नयनिंशतम् अनया सख्यया सख्यातान् तान् देवान् आ वह इहानय ॥ २ ॥ प्रियमेवदंत्रिवज्जातवेदो विरूपवत् । अगिरस्वन्महित प्रस्कण्यस्य श्रुधी हवम् ॥ ३॥ प्रियमेधऽनत् । अत्रिऽनत् । जातऽपेद !ीरूपऽयत्। अङ्गिरस्वत् । महिऽत्रत । अस्कण्वस्य | श्रुधि ।हनम् ॥ ३ ॥ स्कन्द प्रियमेधवत् प्रियमेधस्येव, अत्रिवत् भनेरिव, हे जातवेद ! जातप्रज्ञ भन्ने! विरूपवन विरूपस्येव च अनिरस्वत् अङ्गिरस इव हे महिन्नत । महाकर्मन् मम प्रस्कण्वस्य श्रुधि हरम् ॥ ३॥ बेङ्कट प्रियमेधादिचतुष्कस्येव महाकर्मन् । प्रस्कवस्य अपि शृणु ह्वानमिति ॥ ३ ॥ मुगल. हे महिनन । प्रभूतकर्मन् । जातवेद ! जातप्रज्ञा भन्ने प्रस्क्ण्वत्य महर्षे हवम् भाद्वानम् श्रुधि गणु । चत्वारो दृष्टान्ता प्रियमेधानिविरूपाङ्गिरोनामका । एतेपाम् भावान यथा शृणोपि तद्वत् ॥ १ ॥ महिकेरय ऊतये प्रियमेधा अहपत । राजन्तमध्वराणामग्निं शुक्रेण शोचिपा ॥४॥ महिऽरस । ऊतथे । प्रिपऽमेधा । अहुप्त । राजन्तम् । अध्यराणाम् । अग्निम् । शुक्रेण । शोचि ॥ ४ ॥ सन्द० महिरन मद्दत. स्तोमस्य कर्तार । ऊतये पालनाय तर्पणाय वा भात्मन । प्रियमेधा प्रियया । अहूपत माहूतयन्त भावयन्ति बा। राजन्तम् राजनिश्वर्या (तु निघ २,२१)। ईशानम्। अध्वराणाम अग्निम् शुषेण शोचिपा इत्यभूतलक्षणे एषा' तृतीया । शुक्लयर्णया दीदया सम्पदम् । गुरुवर्णया दीप्त्या दीप्तमित्यर्थ । अथवा शुक्रेण शोचिपा इत्येतत् राजनगमध्वराण मित्येतन सम्बध्यते । राजतिश्च दीप्त्यर्थ ।शुभेण शोचिषा राजम्त दीप्यमानम् । । । नवरायाम् । पष्टीनिर्दशात् मध्य इति वाक्यशेष । यहाना मध्ये । वेदिस्थमित्ययं ॥ ४ ॥ घेट० महाक्र्माण उत्तये प्रियमेधा स्वाम् भट्टपत इंशान यशानाम् अग्निम् शुभेण ते नसा ॥ ४ ॥ मुगल. महिकरत प्रौढकर्माण प्रियमेधा प्रियेण यईनोपेता ऋषय ऊतये रक्षार्थम् अभिम् अहषत पाहूत वन्त । कीदतम् । अवराणाम् यक्षाना मध्ये शुरण शोचिषा शुद्धन' प्रकाशन राउन्तम् दीप्यमानम् ॥" घृहिवन मन्त्येमा उ पुश्रुधी गिरः । याभिः कस्य सुनवो हवन्तेऽसे त्या ।।५।। मृतऽशाहयन । सुन्त्य । मा । ऊ इति । । अधि। गिरं । या ि। ययस्य । सुन । इयते । यज्ञानाम् । -- अस । ॥५॥ मन्द माहूपते परिमन् स पुताइबन , तस्य सम्योधनं हे पृताइएन ! | सत्य! पणु दाने । पाए । दमा टशद पदपरण । हमा" मुनि गिर, याभिः कण्याय पूनवः पुत्रा पन्ने . १. मानि वि. २ नागिन ३ नाहित मूवी ४ मानि Aषभ ..* + भाष, मरन'. 1. मानि नमें ·प्रथम मण्डलमें मात्मन एव वा सम परोक्षरूपेण प्रतिनिर्देश । वय कम्पुमा भायाम इत्यर्थ । भवसे पारनाय तर्पणाय वा त्वा त्वाम् ॥५॥ वेङ्कट प्रियकृतहविष्का भजनशील' इमा स्तुती शृणु, यामि कण्वपुमा रक्षणाय त्वाम् हपन्त ॥५॥ मुद्गल हे घृतावन। रोनाहूयमान सन्त्य ! फलप्रद अग्न' इमा उ गिर अस्माभि प्रयुज्यमाना अपि स्तोररूपा वाच सु श्रुधि सुन्छु मृणु । दण्वस्य महर्षे सूनव पुत्रा मामि गीर्भि अबसे स्वरक्षार्थम् त्वा हवन्ते स्वाम् भापरित ॥ ५॥ इति प्रथमाष्टके तृतीयाध्याये एकत्रिशो वर्ग । त्वां चित्रश्नवस्तम हवन्ते विक्षु जन्तवः । शोचिष्फैश पुरुप्रियाऽनै हन्याय वोल्हवे ॥६॥ त्वाम् । चित्रश्रय ऽतम हवन्ते । विक्षु । जन्तः । शोचि ऽकैशम्। पुरुऽप्रिय । अमे । हैन्याय । योळ्हेथे ।। स्कन्द० त्वाम् हे चित्रश्रवस्तम' अतिशयेन पूज्य चित्रं या अन्न वा धन वा यशो वा यस्य स चित्रश्यस्तम , तस्य सम्बोधन हे चित्रश्रवस्तम' । हव ते दिधु मनुप्यनामैतत् (तु निघ २.३) । तेन तल्लोका अत्र लक्ष्यन्ते । मनुष्यलोकेषु । जन्तव मनुष्या । कोदशम् । शोचिष्कशम् शोचिप्ति ज्वालाया, साकेशस्थानीया यस्य स शोचिकेश , त शोचिकेशम् । हे पुरुप्रिय! अमे'। किमर्थम् । हव्याय वोहरे हनीपि वोदुम् ॥ ६ ॥ वेङ्कट० चिन्नण श्रव्रता श्रुतेन योऽतिशेते तम् स्वाम् स्तुतिभि मनुष्येषु जाता हबते' ज्वालांकश बहुप्रिय ९ अग्ने' हविष बहनाय ॥ ६ ॥ मुद्गल हे चिनथवस्तम! अतिशयेन विविधइवीरूपापयुक्त' पुरुप्रिय बहुना यजमानाना प्रीतिकर' भने । स्वाम् हव्याय बोहवं इविनोदुम् विशु जन्तब प्रभारपना यजमाना हवत भाह्नपन्ति । कीरशम् । शोचिष्केशम दीतिरूपकेशोपेतम् ॥ ६॥ नि रवा होतारमृत्षि दधिरे यसविर्तमम् । श्रुत्कणं मप्रर्धस्तम निर्मा अग्ने दिरिष्टिषु ।।७।। नि वा होतारम् । ऋत्विजम् । दधिरे। वसुवित्ऽतमम् । श्रुत्ऽकर्णम् । सनथ-ऽतमम् । विप्रा ।असे । दिविधिषु ॥ ७॥ स्कन्द० नि वा हातारम् ऋविनम् दधिरे यति" स्थापयन्ति । वमुवित्तमम् धनाना हन्धृतमम् । श्रुत्वर्णम् अतिशील कर्ण पस्प त श्रुत्कर्णम् । सपथस्तमम् 'आर्चनत्र मरुत सस्मिनामी' ( १,५७,१५) इत्मादिप्रयोगदर्शनाद" सशब्द सर्वशब्दपर्याय । सर्वत पृथु ५५ सप्रथा । - , अपरों कु रवि २ नास्ति मूको ३ मानिस ४ पनाह विष्फ वि ५ वा विर ६ क्षार्थ सोमे वि मे अब रविशोष ८८ विश्वास प्रतेन योऽतिशेते रवि चित्रवारमनेन चोऽतिशेष य वा विकल्प, चित्र प्रइसोमनन योऽतिशतला विमरे ९ भजन्ते विकर,भवी 1. नास्ति विएप पियक "दीस वि १२ नाति म दु ३३ प्रतिषण शोलकर्णम रवि, शील का यकु " इत्यादिमानाद रवि १५ पृथुम ·ऋग्वेदे समाप्ये [म १,१३, व ३२ अतिशयेन सर्वत पृथु समथस्तमम् । विप्रा मेवादिनः 1 है अप्ने! दिविष्ठिपु दियनिध्यत' याभिगन्तु ता दिरिष्टय तासु । यागेवित्यर्थ ॥७॥ वेङ्कट० नि दविरे त्वाम् होतारम् ऋलितम् अतिशयेन धनाना सम्मपिटारम् श्रुत्वर्णम् सर्वत्र पृथुतम मधाविन अग्ने! दिवसागमनेन्वहर्मुखेषु ॥ ॥ मुद्रल० हे अमे] विप्रा मघाविन दिविष्टिषु यागेषु त्वा स्याम् नि दधिरे स्थापितबन्त । कीरशम् । हातारम् भादातारम् अखिनम् मनुषु यजनशीलम् वसुवित्तमम् अतिशयेन धनस्य सम्म यितारम् श्रुवर्णम् श्रवणयोग्यकषितम् सप्रथस्तमम् अतिशयेन परयातम् ॥ ७ ॥ आ त्वा निा अचुच्यत्रुः सुतसोमा अभि प्रयः । वृहद् भा विभ्रतो हरिग्ने मतीय दाशुषे ॥ ८ ॥ आ। या । विप्रा । अचच्या । सुतऽसौमा । अभि । अयं । वृहत् । भा । विभ्रत । इति । अग्ने । मतीय । दाशुषे ॥ ८॥ स्कन्द० रयाम् विप्रा मेधाविन कत्विज आर अनुस्ययु भाग्यावयन्ति । भावयन्तीत्यर्थ । मुतसोमा सोमाभिपया । अभि प्रम सोमरक्षणमन्न प्रति। वृहदा रहती मा दीतिर्यस्य तम् बृहदा तत्। स्वदीप्त्या' भत्यन्तदीप्तम् । विनतो धारयन्त सोमरक्षणम् इति । ई अमे! मताय दाशुपे मनुप्यस्य यतमानस्यार्थाय ॥ ८॥ पेट० आ गमयन्ति त्वाम् अभिपुतसोमा मेधाविन सोमलक्षणमझम् अभि वृहती ' दीप्ती " हति "पारयन्त अम माया यजमानाय होतार ॥८॥ मुगल हे अमे ! सुतमोगा अभिपुतसोमयुना वित्रा मेधाविन करियन प्रय अभि हविरक्षणमाम अभिलक्ष्य त्वा त्वाम् आ अनुच्य आगमयन्ति । कीदृशम् । गृहन, महान्तम् भा भासमानम् । कोश" विप्रा । दागु माय इविष्यदस्य यमानस्य सम्बन्धि हवि विभ्रत धारयन्त ॥८॥ प्रातर्याणः महस्कृत मोमुपैयाय सन्त्य । हुहार दैव्यं जनै हिरा सादया वसो ।। ९ ।। मात ऽयान । सब ऽमृत । सामऽपैयाय । सुन्त्य । इह । अद्य । दैव्य॑म । जनम् । वर्हि । आ । सादय । मो इति ॥ २॥ बन्द० प्रात या "पति यान्ति गन्ति तदेयश प्रादर्यावाण हा प्रातयांग्ण ।। है राहामा सदस । सानुपादित प्रादि बलान मम्पमानोऽप जापत, नवमात सहरति । सोमपेक्षा 1 --- . माशी ५ पानि ३ 'नो पिरति मालि महा .पा रवि ८. महnिe " मानिनिमा १२. मयार 'दि तान गणे १५ 8 रवि 11 कि 1104 ·प्रथम मण्डल । । सू ४५, म १.] सोमपानार्थम् । हे सन्य! पणु दाने । दात | 1 इट् अस्मदीये यज्ञे अद्य दैव्यम् जनम् देवजन' चान्यमपि । ये मातर्यावाणो देवा, ये च इतरे देवा, सर्वान् तानित्यम् । यहि आ सादय है वसो! प्रशस्य! धनवन् वा॥९॥ बेङ्कट० प्रातर्याय्य देवान् मयनवलेन कृता सोमपानार्थं भजनीया मस्मिन् पर्ने पर्हि आ सादय दैव्यम् जनम् वासयित । पूर्वार्धस्य समह उत्तर ॥९॥ मुद्गल० हे सहस्कृत' पलेन मथित सत्य! फरदात ' वसो' निवासदेतुभूत अग्ने इह देवयजनदेशे अश्य भस्मिन् दिने सोमपेयाय सोमपानार्थम् प्रातांब्ण प्रातरागग्छत देवान् दैन्यम् जनम् भन्यमपि देवताजनम् घर्हि आ सादय यज्ञ प्रापय ॥ ९॥ अर्वाञ्चं दैव्यं जनमग्ने यक्ष्व सहूविभिः । अयं सोमः सुदानवस्त पोत तिरोहयम् ॥ १० ॥ अर्वाचन् । दैव्यम् । जनग् । अग्ने । यक्ष्य । सहूतिऽभि । अयम् । सोभ । सुध्दान्य । तम् । पात । तिर अह्रयम् ॥ १० ॥ स्कन्द० अर्वाञ्चा' इति कर्मश्रुतेोग्यक्रियाध्याहार । भर्बाचम् अस्मदभिमुखम् आहूय दैव्यम् ननम् है ओ ! यक्ष्त यज । कथमाहूप। सहूतिभि साहाने । युगपदाहूयेत्यर्थ । भथया सहाहातार सहूत्तय । सहयोगरक्षणा" चैपा तृतीया। सहाहातृभिरन्यैरमिभि सहाहूयेत्यर्थ । "अयम् सोम सुदानव ! 'भर्बचों देवदेवत्य' (तु बूदे ३,१२)। कय सोम इत्ययम्" अर्धों देवदेवत्य प्रत्येतस्य । अयम् सोम हे सुदानच ' शोभनदातार ! शोभनदाना । धा। लग पात पिवत । तिरोभयम् तापसवनिक सोमवियोप तिरोभय उच्यते, त तिरोभधम् । अथवा तिर सत इति प्राप्तस्य नामनी (या ३.२.)। प्राप्ते वर्तमाने यागाहे भव तिरोभलय , ते विरोभकाम् इति"100 वेड्यूट० अस्मदभिमुखम् दैव्यम् जनम् अमे! यज समानाद्वानस्तत्तदनुचरै सह । अथ देवानाह--- अयमू५ सोम अभिधुत शोभनदाना , तम् पियत पूर्वस्मिनहनि तिरोभूते जायम् अथा प्राप्तेऽहनि प्रादुर्भूरामिति ॥ १०॥ मुद्गल हे अने। अश्विम् शामिमुखम् देव्यम् जनम् देवतारुप प्राणिनम् सहूतिभि समानाहाने देवान्तर सह यक्ष्य यज । है सुदानव । सुष्छुफलदातारो देवा । अयम् सोम युष्मदर्भ सोम पुरतो वर्तते, तम् सोमम् पात पिलत । कोदशम् । तिरोआथम् एतनामकम् । पूर्वस्मिासि भभिपुतो य सोम उत्तोऽहनि हूयते तस्यैतमामधेयम् ॥ १०॥ इति प्रथमाष्टके तृतीयाध्याये द्वात्रिशो वो ॥ . १देन्यं जन म २ पदापि म रवि येच भरवि नास्तिमकु ५ पूनार्यस्य वि अर्वाच्च दैव्य जनम् अवांकु ७ साहाने रवि 6 "पाध्यम ९ राइहा रवि " लक्षणे रवि "नानि म कु, हे मुदा रवि १२ सनद म १३.३ नास्ति रवि १५ नास्ति कु १५१५ सहाय देवा कु, सहाय देवानाडूय वि १६ पूर्वस्मिन्नदोतारो हनि दिएप. १७ सातम् दिए ४ ·म्याथिको यत् प्रत्यय बेहटयोपनीयो नदीना निमांना धनानाम् भनुमन्तारी कर्मणा देवी वसूनां सम्भावतारी ऋग्वेदे रामाध्ये [११, अ ३,३१३ [४] एपो उपा अर्ध्या व्युच्छति मिया दिवः । स्तुपे वामश्विना बृहत् ॥ १ एपो इति । उपा । अपूर्व्या । पिउच्छति । मिया । द्विव । स्तुथे। नाम्। अश्विना । बृहत् ॥१॥ स्कन्द० 'एपो आविनमुत्तमम्' (तु बुद्दे ३,११२ । 'एपो उपा' इत्येतदाश्विन सूक्तम् अध्यायस्यो तमम् । एपो उपा अपूर्व्या यत पूर्वा भन्या नाम्ति सा अपूर्वा । सर्वप्रथमत्यर्थ । मवाया। । वि उच्छति तमासि विनासयति । उदितेत्यर्थ । प्रिया अत्यन्तसाहचर्यात्' दिव प्रिया उपा इत्यभिधीयते । एतदुक्त भवति - उदितेयमुषा उपस उदयकार श्राश्विनो स्तुतिकाल । छत स्तुप व्यत्ययेनायमुत्तमस्य स्थाने मध्यम । स्तुपे सौमि । याम् युपाम् 'हे अश्विनी : बृहत् महत्', सुवित्यर्थ ॥ १ ॥ घेवट० यत पूर्वमन्यो र प्रादुर्भपति सा एपा अपूर्ध्या प्रादुर्भवति । दिव दुहिनुर्वात, प्रिया । तबाद बृहत्ता स्तोत्रेण वाम् अग्दिनौ स्तौमि भवतो कारे॥1॥ मुद्गल भएपो उपा' इति पञ्चदशचं तृतीय सूकम् । प्रस्कण्व ऋपि । गायत्री छन्द । अश्विनी देवते' । एपो एपैव असामि परिदृश्यमाना प्रिया सर्वेषां प्रीतिहेतु अपूर्व्या पूर्वेषु मध्यरामाटि कारे विद्यमाना न भति, किन्तु इदानीन्तनी च्या उपोदेवता दिव युरे करा सकाशात भागस्य यि उच्छति तमो वर्जयति । ई अश्विना। अश्विनी। माम युवाम मुहत प्रभूतं यथा भवति तथा स्तुधे स्तीमि ॥1॥ या दस्रा सिन्धुमातरा मनोतरां रयीणाम् । धिया देवा वसुबिदा ॥ २ ॥ या। दना । सिन्धुऽमातरा । मनोतरी । रयीणाम् । धिया । देगा । उसऽनिंदा ॥ २ ॥ म्यन्द० "यो कीदृशौ मत उच्यते । या दना यो दसौ दसनामानौ । यद्यपि चाविनारेको दसनामा जासत्यनामाऽपर , तथापि साहचर्यादम्यतरनाम्नाऽपि सर्वन उभयोर्यपदेश । मधवा दसि दर्शनमा नयो । दर्शनीयौ । मधया 'तमु उपक्षये, दसु च शत्रणामुपक्षपयितारी । सिधुमातरा सिन्धवो नय , वासा वृष्टिद्वारेण मातरी निर्मातारी । मनोतरा मन ज्ञाने । मातृतरी । कस्य । त्योणाम् धनानाम् । अथवा मनोत्तरापिति मन्मा इत्यस्य यामागर्मणो रूपम् ( निघ ३,१९)। याचिणारी इविलक्षणाना धनानाम् । अधया यास्प्रयास पूर्ण दान रक्ष्यते । दातृतरी धनानामित्यर्थ । पिया देवा पविश धियेत्येतत् धमुविदेत्यतेन सम्बध्यते । मनमा नाना रन्धारी। दवा देवी दानादिगुणी ॥२॥ शो नोमि२॥ ३.३ सयमात् भावनाम 1. पूर्व मय रवि. २ चर्यादुपस भ रवि ५५ देगेमि ६.१ नानिनिमे .७ पौदी वाम् मक है. ये रवि १. क्षपितारी रवि 1. नानिमरवित 2.11 नामि दि. | नानि र नामिपि माघि , चपात्यातरम १पाताभन ·प्रथम मण्डला सू४६, म३] मुद्गल या देवा यौ उभी अधिनौ बक्ष्यमाणगुणयुको तो स्तुपे इति पूर्वमान्यय । कीदशौ । दस्रा दर्शनीयो, गिन्धुमातरा समुद्रमानुको रयीणाम् धनानाम् मनोतरा मनसा तारथितारी, घिया कर्मणा दयविदा निरासस्थानस रम्भयितारी ॥ २ ॥ वच्यन्तै वां ककुहासौ जुर्णायामधि विष्टफ् ि। यद् वां रथो विभिष्पांत् ॥ ३ ॥ युच्यन्ते । नाम् । कुकुहास । जुर्णायाम् । अधि 1 पिष्टाप । यत् । बाम् । रथ । विभि । पात ।। स्कन्द वच्यन्ते वच्यतिगत्यर्थ' गान्ति वाम युदयो स्वभूता काहास काह(निष ३,३) इति गाहमान । महान्तोऽथा । पूर्णायाम् अवि विष्टपि भादिसृष्टावुत्पनत्वात् अत्यन्तचिरन्तनी द्यौ जूर्णे त्युच्यते । अधीत्युपरिभावे । विष्टपि इति दिवोऽभिधानम् । जीणांया ५ दिव उपरि। कदा । उच्यते । यत् यदा वाम् युवपो स्वभूत रथ विभि पक्षिसदशैरवै पतात् पतति ॥ ३॥ बेगुट० च्यन्ते युरो 'खोवाणि जीर्णाया रात्री, भपरराने । विष्ट रानि , विष्टम्भनात् । यस्मिन् झाले युवयो रथ भवै " पतति ॥३॥ मुद्गल हे अधिनी' वाम् युदयो सम्बन्धी रप जूायाम् नानारास्नै स्तुतायाम् अधि विष्टपि स्वर्गलोके गम् यदा विभि म पतान् पतति गच्छति तदानीम् वाम् युवयो कुहास स्तुतय वन्य ते भस्माभिस्यन्ते ॥ ३ ॥ दृषिपा जारो अपां पिपर्ति पपुरिनरा । पिता कुटस्य चर्पणिः ॥ ४ ॥ हविषा । जार । अपाम् । पिपति । पपुरि । नरा । पिता । कुर्टस्य । चर्षणि ॥ ४ ॥ स्कन्द० हावषा सोमरक्षणेन । चार अररिखा। कस्य । अगाम्" । कोऽसौ । अप्ति । कुत एतत् । हविषाऽश्विनो प्रणवचनादपा च जरयितृत्वात् इह हविपा विपति पपुरि इति हविषाऽश्विनो पूरणमुच्यते । होतृवाच हविषा देवतापूरणमग्ने कर्म, नान्यस्य । भपाञ्चार जरपिताऽग्नि । कथम् । जाटरावधातावदशितपीत जरयस्तदन्तर्गता अपो जरयति बाहोऽपि सन्तापयनपो परयतिर अतोऽग्निर्भवत्यपा जार । अथदा अपामित्येतत् हविषेत्यतेन सम्बध्यते । पसतीवये कपनारक्षणानामपा सम्बन्धिना सोमरक्षणेन । बसतीयकनामिश्रेण: सोमनेत्यर्थ । माहारस्प जरुपतनि पिति पानपूरणयो। भूरथात । कम् । प्रकरणसामध्याय युवामश्विनौ । बहुसोम युवाभ्यामश्विभ्या ददातीत्यर्थ । कीदशोऽपि । उच्यते । पपुरि पूपिता सोमेन दवानाम् होतृत्वात् हि सर्वदेवानामग्नि १ सोमन प्रपिता । हे "नरा| मनुष्याकारी । अधिनी! पिता पारयिता यज्ञस्य कुटरय वर्षण कुट कौटिल्ये इत्यस्य कुर यविनश उन्यौ । स हि धुतिविहितात् ऋौमागीदपेन। जार त्यस्य वा जगत । 1 रे दाम् म कु २ वदतिर्ग' म कु ३ नाहित भ ४ दिदाभिषेय भ रवि ও সুদবি रवि ६६ नास्ति रवि .. स्तोत्र दिन ८८ विध्वीभिविष्ट 'वि', विष्टभनाय कु १ अलिन् कु. वन म " अयंम १३ अगावि ३३ नास्ति भकु १ 'कपानामि' मकु १५ मशरणाद रवि १६ युकामधि मधु १७ अनि भ, नास्ति कु 16 देवताना' १९१९ मनुष्याद्याकारण अ २. पिता कुरस्य पिता मुको २१२. 'विहितमागादपेत रदि, पिनेश्च अ ·प्यन्तम्प । मोदनवाचयितेति यथा । भादरयिता युक्यो स्तुतीनाम् । युसरगुतीराधि ऋग्वेदै सभाष्ये [२१, ११, व ३५ तस्य चर्षणि दया । अथा कुटिल चित्त कुट माल पुमान, तस्स द्रा 1 भकामनयो पुमोविशेषज्ञ इत्यर्थ । अथवा कुटशब्द वशदपयांय । कृतस्य पुण्यस्य पापस्य घ द्रष्टेरयर्थ, याकस्तु 'जारो अपाम्' इत्यादिभि आदित्य उच्यते इति मन्यते । एव साह --पिता कृतम्य वर्गणश्चायिताऽऽदित्य" (या ५,१४) इति। तदनुपपनम् । इविषा' पिपति पपुरिरिति सोमरल इविषाऽश्विपूरणस्यादित्ये असम्भवात् । 'होतृत्वाहि हविषा देवतापूणमप्ने कर्म, नाऽऽदित्यस्य । स्याद तन् । 'हचि ' (निघ १,१२ ) इत्युदकनाम । हरिषा उदकेन जारोऽपाम् आदित्य पिपीति । राम्रो पपद्यरो। पृष्टिकर्मणो ह्यादिस्पेऽसम्भात् रसानुप्रदानान्मध्यमस्य मनाचिनत्वप्रसनाच। हरि पोऊन अपा आर इत्यादिगुणयुक आदित्य पिपरियादित्यव्यापारप्रधानरवादस्या पाच सत्यपि नरेरयश्विनो सम्बोधने 'अथापि प्रयक्षरता हि स्तोतारो भवन्ति परोक्षरतानि स्तोतय्यान' ( या ७,२) इत्येवमादित्यदेवतेयमा प्रामोति, नाश्विनी । भाधिन' तत् सूक्तम् । न च यथाऽग्न्यभिधानपक्षे सोमटक्षणेन हविषा भग्नि है नरी' थुपां पूरयति इत्येवमधिनो प्राधान्य भ्रषणादाश्विनत्यम् एवमादित्याभिधाने सम्भाति, उड़कनाचिनोरपूर्यमाणत्वात् । आदित्यो वि मध्यम योदकेन पूरयेत् भूमि बा, नाश्विनौ । तस्मात् यथान्याख्यातमपा जार इत्यादि भिरभिरेव' उच्या मादित्य इति । अपोयमेतद् यास्कवचम् ॥ ४ ॥ घेट० हरिया अपाम् जरपिता तेजसा चावापृथिवी तारीपूरपति५ पूरयिता कृतस्य कर्मण पारपिता द्वाऽदित्य , तन या सीमीति ॥ ७ ॥ मुगल है नरा। अश्विनी दो! आप जार स्वकीयतापेनोदकाना जरयिता सूर्य हविपा भन्माइसेन पिपति देवान् पूरयति । उदिते सूर्य हनिप्रदानात सूर्यस्य पूरकस्य द्रष्टव्यम् । मत सूत्रों पकाले युगाभ्याम् भागन्तव्यमित्यर्थ । दीदशो जार । पपुरि उच्चटमेण पूरणभ्वभाव "पिता पारक युटस्य चर्षणि दमणो दृष्टा ॥ ४ ॥ आदारो वो मतीनां नासत्या मतवचसा । पातं सोमस्य धृष्णुया ॥ ५ ॥ आऽद्वार । नाम् । मतीनाम् । नास या । मतऽचप्ता । पातम् । सोमस्य | पृष्णऽया ॥ ५ ॥ स्कन्द० किमतावन्मात्रगुण परामि । न, इत्युच्यते । कि तहि । आदारो याम् । माद र इति प्यन्तर भादिव्य रपम् । याम् मतीनाम् इति मन्यतैरपतिकर्मण । मतय स्तुतय होग्यम् । * वक्मणो कृति' (पा २,२,६५) इत्या प्रमाण या प्रकृत्यर्थस्य घेदमादरणस्य कर्म यमाणानापृरिवजा प्रयोजक हत्यर्थ । अग्निहि दण्या होता तदधिष्टितास्तु मानुपा स्नुवन्तीरयो स्तुतीराष्ट्रियमाणान्" प्रारिम्न प्रति" प्रयोतकरयम् । अथवा मार इति स्वण्यात" धादिया म्पम् । यो मतीनामिश्यपि मलयो बुद्धय । भादरिता पुथयोडीनाम् । अत्यन्तं युष्मरपरिश्यो पही मतिम 1 इंति पु. ध रवि २. कुठस्य मृको ३ मंगल पा-पिताऽदिस्य सी रवि", म ५० नास्तिक कु, गोप्यादि दिए । 'नुमान म सवा'मरवि ९'ािधिनीरे. १०. निरमायरीयाय (या ५१) भाष्पाप प पानी सिपारिश्य । पवम् * 14 इयत्रापिन रयत जिप "गार १५ मास्ति १५ नातिर 1. नारिक र म १८.मादियमान ११. मास्तिम " मास्ति भरवि माग " बांकु २. Rift 11-11 मारित विम' २०. तास रवि पदन ·सू ४६, म६] प्रथम मण्टलम् परत्वात् यत् युवा मनसा चिन्तपथ' तस्याप्यादरितेरपर्थ । हे नासत्या' नासत्यनामामी' । अथवा सत्पादेव' नासत्यौ।वी प्रतिषेधौ प्रकृति गमयत । सत्यावेव । मतव बसा। अभिमतपचनेन' एकरूपोऽग्निरावा सोमेन पूरयतीत्येतत् ज्ञात्या पातम् पिबतम् सोमस्य सोम सोमस्य वैकदेश स्वाशलक्षणम् । धृष्णया प्रथमाया अय यादेश । क्रियाविशेषणञ्चैतद् द्रष्टव्यम् । ष्णु सृष्ट प्रगल्भम् । निशडौ सर्वलोकप्रकाश पिबतमित्यर्थ ॥५॥ वेङ्कट० तीमत्वादादारक युवयो बुद्धीना सोम नासत्यो पियस्तोगी, त सोम पिबत मनसो धर्पणम् ॥ ५॥ मुबल० हे मतवचसा ! भगिमतस्तोत्रौ ! नासत्या अश्विनी ! वाम् युदयो मतीनाम् बुद्धीनाम् आदार प्रेरको य सोमोऽस्ति, सोमस्य त सोमम् पातम् युया पियतम् । कोदर्श सोसम् । धृष्णुया धर्षणशीरम् । मदकरत्वेन चीत्रमित्यर्थ ॥५॥ इति प्रथमाटके तृतीयाध्याये जयस्त्रिशो वर्ग ॥ या नः पीपरदश्विना ज्योनिष्मती तमस्तिरः । तामस्मे रासाथामिषम् ॥ ६ ॥ या । न । पीपरत् । अश्विना । ज्योतिष्मती ।तम । तिर ।ताम् । अस्मे इतिहासाथाम् । इर्षम् ॥६॥ स्फन्द० या न अस्माकम् पीपरत् ५ पाएनपूरणयो इत्यस्यैतत् ण्यन्तस्य रूपम् । पालयति । रक्षती त्य हे अश्विनौ । ज्योतिष्मती ज्योतिषा" सारवती सर्वलोकप्रकाश बा । कि पीपरत् । उच्यते तम तिर तिर सव इति प्राप्तस्य नामनी (तु या ३,२०)। प्राप्त मानस तम । येनानेन पुनदारपो. पणाशक्तिमतिघातजेन मानसेन न्यासा स्म , तत्यापनयने समत्यर्थ । अथग न इति द्वितीया। या भम्सान्५ पीपरत् पूरयति । चर्पयतीत्यर्थ । ज्योतिष्मती च तमस्तिर । कर्मोपसर्गश्तेर।" योग्यक्रियान्याहार । तमस्तिरस्करोति । तिरस्कारेण चान्न प्रकाशो रक्ष्यते । सर्वलोप्रकाशा भयतीत्यर्थ । ताम् अस्मे रासायाम् इशम् रासायों दत्तम् इपमझम् ॥ ६॥ वेवर० यदशम् भस्मान् उज्ज्वलम् अश्विनौ' दारिद्रयशक्षणात् तमप्त भम्यान पारयति तत् भाम् अस्मभ्य दत्तम् ॥६॥ मुरलय हे अश्विना ! भश्विनौ | ज्योतिप्मती रसवीर्यादिरूपज्योतिर्युक्ता या इट्" भन्नम् अस्मान पीपरत् पारयेत् हाप्त प्रापयेत् । कि कृत्वा । तम दारिद्यरूपम् अन्धकारम् तिर भातर्हित बिनध करवा । ताम इपम् साहशमनम् अस्मे असभ्यम् रासाथाय युषा दत्तम् ॥ ६॥ आ नौ नावा मंतीनां यातं पाराय गन्तवे । युञ्जाथामश्विना रथम् ॥ ७ ॥ आ। न । नावा । मतीनाम् । यातम् । पाराय । गन्तये । युञ्जाथाम् । अश्विना । रयम् ।। ७ । , नास्ति सकु २ 'मन कु ३ नास्ति रवि ५ वचनेन म रवि ५. पृणुया रवि, शृणु पत् अकु ६ व रात्री विनर ७ पिवत ल ८ इत्यत्रैतत् भ ९ इति निभाय कु १. 'तिपा " काशी १२ नामक २३३ स स येन मूको १४ सयेत्यप () रवि १५ यानरमा भकु १६ नास्ति रवि १० ने रवि १८ न्द्रम् विमा १९ पम् वि ·३१२ छत ८ ऋग्वेद सभाष्ये [अ १, म, १३४ सन्दन अस्मान नावा आ यातम् । स्मिथम् । मतीनाम् पाराय गन्तव पारमन्तम् । 'गयर्थ बमाण" (पा २,३,१३) इत्यरमेपा' कर्मणि चतुर्थी । अश्विनागामिप्यत , तावागती यक्ष्या मद्दे, तापिष्टी सामान् न सम्पादपि यत - -हरयेरमादिकामानामभिरापलक्षणानामसन्मतीना पारमन्त गन्तुम् । युष्मदागमनसम्बद्धानमदभिलाषान् परप्राप्तिपर्यन्तान् कर्तुमिरयर्थ । फन प्राप्त्यन्ता हि सर्वाभिलारा । किन्च अस्मान् प्रत्यागन्तुम् युपायाम् हे अश्विनी। रयम् । यत्र नानाऽऽगन्तव्य जले तन भावा आयातम्', यन रथेन स्थरे तन रथेनत्यर्थ ॥ ७ ॥ घेङ्कट आ यातम् अस्साक' भरतो" नावा तोटापा पार गन्तुम् । 'जरमुत्तीयं अश्विनी आग तत ऊ गमनार्थम् स्य च युनायाम् इति ॥ ७ ॥ मुगल० हे अश्विना । अश्विनी। मतानाम् स्तुतीनाम् पाराय ग-नवे पार गन्तुम् नापा नौस्पण गमनसाधनेन न भस्मान प्रति आ यातम् समुद्रमध्यादागरन्तम् । भूमायाग'तुम् रथम् भवदीयम् युनाथाम् साश्व कुरतम् ॥ ७॥ अरिन वां दियस्पृषु तीर्थे सिन्धूनां रथः । घिया युयुज इन्दवः ॥ ८ ॥ अरिनम् । गाम् । दिन । पृथु । तीर्थे । सिन्धूनाम् । र । धिया । युयुद्धे । इर्दय ॥ ८ ॥ स्कन्द० अरिनम् शर्तिर्गत्यर्थ । गच्छति येन नी तत् भरियम् । अपारकर हत्यपनशेन यन्नाविकाना" प्रसिद्ध तन् । वाम् युक्यो स्यभूतम् । दिव अपि सकाशात् पृधु विस्तीर्णतरम् । तार्गे उत्तरण प्रदशे मिधूनाम् नदीनाम् स्थ जर स्थरे च गममसाधन युवयोरस्तीरपथ । धिया 'धी (निष २,१) इति कर्मनाम । अभियवादिसस्कार्मणा। युयुध युक्ता । इन्दव सोमा । अभिपपादिभि ससार सस्कृता इत्यर्थ । एतत् ज्ञात्वा गमनसाधनाना गमनप्रपोननस्य पिपामिवश्य सोमस च विद्यमानत्वात् भागरतमित्यर्थ ॥८॥ वेङ्कट समुद्रगमनमाधन जरपातम् वाम् ।। शिव अपिधु भाति । भय जरानाम् उत्तरणदेने त्य उपतिष्यति । कर्मणा नानाविधेन यज्ञे सोमाश्च भवद्भ्या युज्यन्त ॥८॥ मुहर हे अश्विनी वाम् युवयो दिव पृथु धुलोकादपि विनणम् मरित्रम् गमनसाधनं नीरपम् गिधूनाम् समुद्राणाम् तार्थ मवतरणप्रदेशे विद्यत इति शेप । रप भूमौ गन्नु वियते । इन्दव सोमा चिया भवद्विषण फर्मणा युयुप्रे कुना यभूवु ॥ ८॥ द्विरस्यास इन्दयो पसु सिन्धूनां पदे । स्वं बिं यह पित्सयः ॥ ९॥ द्विव । कण्वाम् । इन्दैन । वसु । सिधूनाम् । पुदै । स्यम् । बुन्निम् । वुह । धि सय ॥ ७ ॥ १ मा नो नावाम २रयनन रवि ३ जिसम्पसन तिनपान सपन । 'नान् रापमान रवि ५ यानी भ ५ पातम् म रवि ६ 'रमान् म. ८८ नास्ति यानी उ नादास्थर रथेनरयर्थ सिन. कवाभ' पम् मक १३ नारि रवि 11 सभ १४ नास्तिम 10 प्रमिए विभ' .. यन्ना माइ सुम्पले मेमा वि' " नारिखमा "नास्ति .

·प्रथम मण्डलम् ४६, १० स्कन्द० दिव इत्यपादानपञ्चमोनिदेशाद् योग्यक्रिया याहार । दिव भागतयोरश्विनो हे अण्वास । मपितु कण्वस्यापत्यभूता मापुनादय । अथवा 'वण्य' ( निघ ३,१५) इति मेधाविनाम । मेधाविन ' वित मत्सुनादय । वा1 इन्दव वसु सोमधनम् । धनतया चार तद्गत खामित्व प्रतिपाद्यते। दिव भागतावश्विनी सोमाना स्वामिनी भविष्यत । दिव आगताम्यामश्विभ्या वय सोम दास्याम इत्यर्थ. । । सिन्धूनाम् पदै सिन्धवोऽत्र स्यन्दनादागुतय उध्यन्ते, तासा पद स्थान यज्ञ सन । साहुतीना स्थानभूते यज्ञे इत्यर्थ । अथवा सिन्धवोऽत्र भाप उच्यन्ते । 'नाभावस्य प्रशस्तिभिर्य सिन्धूनागुपोदये' (८,४१,२) इति यथा' । तासा 'पदे अन्त रिक्षे । पचम्पर्थे सप्तमी । भपा स्थानादन्तरिक्षान् दिदो या भागतयोरित्यर्थ । पर पाद प्रत्यक्षकृतो भिन्न वाक्यम् । हे अश्विनी । स्वम् मात्मीयम् वत्रिम् रूपम् । कुह का स्थाने धित्सथ धारयितुमिच्छय । कय स्वशरोरेण तेथे येनास्मयज्ञ नागरथ इस्पर्थ ॥ १॥ वेङ्कट० दिव पतन्ति हे कग्दा ' दीसा रहमय । वासकमादित्याख्य तेजश्च° अपा' स्थाने प्रादुर्भवति । तर युवाम् अश्विनौ । एवम् रूप कस्सिन् निधातुमिच्छय १२ ॥ ९ ॥ मुगल० है कश्वास ' कण्यपुना' अश्विनापित्य पृच्छ्तेति शेष । कथमिति तदुच्यते । दिच पुलोक सकाशात् इदव सूर्यरश्मय प्रादुर्भूता । सिन्धूनाम् अपाम् वृष्टिरूपापा स्पन्दनस्वभागनाम् पदे स्थाने अन्तरिक्षे बमु अम्मदादिनिवासहेतुभूतम् उप कालीन ज्योतिराविर्भूतमिति शेप । अस्मिन्नवसरे युवाम् स्यम् वनिम् स्वकीय रूपम् कुह वित्सथ कुत्र स्थापयितुमिच्छथ । भनागत्य प्रदर्शयतमिति तात्पर्यार्थ ॥९॥ अभूदु भा के अंशचे हिरण्यं प्रति॒ि सूर्यः । व्यख्यज्जिह्वयाऽसितः ॥१०॥ अभूत् । ॐ इति । मा । ऊ इति । अशवै । हिरण्यम् । प्रति । सूर्य । नि । अरयत् । जिहाँ । असित ॥ १०॥ स्कन्द० स्यादेतत्, किमेवमतित्वरितोऽमि इत्यत" माह। अभूत् भा उ उकारानुभाषदिर पदपूरणी । अभूरभा प्रभा। कस्य । अशव अशको रसमय । पीबहुवचनस स्थान हद चतुथ्यकाचनम् । भर नाम् आदित्यरश्मीनाम् । हिरण्यम् प्रति सूर्य प्रतिशब्दोऽय सामथ्योदुपमाया द्रष्टव्यः । सूर्योऽपि हिरण्यमिव । सूर्योऽप्युदयाभिमुस्लीभूत इत्यर्थ । उदपायां शिरण्यसदृश सूर्यो भवति, दिरण्य सदशी च भा । भूयश्च वि अख्यत् विविध प्रकाशितवान् । किम् । सामात् लोक्य वा दिशो वा । केन । शिड्या जिज्ञास्थानीयत्वादन जिला मादित्यदीमिरच्यते । उद्यन् ह्यादित्यो रसानादत्ते" . सोम पन रवि दलकु ४४ पदमन्तरिक्षम् भF ५ अन्तरिक्षागतया ६ प्रियरूपम् म ७. स्वस्था ८८ स्वशरीरेण वर्ने पेनारमयतानाग मूको ९ मयो वा विसभास्परवि " आपदा रशिप १२ "ने अन्तरिक्ष विमा १३३ स्वरूपं । निधातु विभर १५ इति तत अरवि १५ नास्ति म १६ नास्ति रवि 10 "व्यम् कु १८ अभूव भकु १९ 'देचे नियाम ·३५४ - ऋग्वेद सभाध्ये [अ १, ३, च। निवास्थानीयया दीपयत्यर्थ । असित पिञ् बन्धने इत्यस्यैतपम् । तथाहि वामदेवोऽपि वक्ष्यति- 'अनायनो अनिबद्ध क्याय न्यङ्घत्तानोऽन पद्यते न' (४,१३,५) इति। चिदम्पनिबद्ध इत्यर्थ ॥३०॥ बेट० अभूत् दीप्ति रश्मेरनन्तरमुदयवेलायाम् । 'हिरण्यम् प्रति भासौत् सूर्य । तत्सदृशोऽभवद् इत्यर्थ । तदनन्तरम् तिढया 'ज्वालया अबद्ध प्रकाशयति सर्वं जगत् ॥ १० ॥ मुगल० मा उ सूर्यस्य दीप्तिस्तु अशवे उप काहीनरश्मिसिद्धयर्थम् अभूत् उ प्रादुर्भूत । सूर्य च हिरप्यम् प्रति स्वकीयोदयेन हिरण्यसदशोऽभूत् । भनि च असित स्वकीयदीप्ते सूर्यप्रबैशेन' स्वय कृष्णो भूत्वा जिह्वया स्वकीयया यार या वि अख्यत् प्रकाशितवान् । तस्मादय युश्योरागमनकार' इत्यर्थ ॥ १॥ इति प्रपमाटके तृतीयाध्यापे चतुस्त्रिशो वर्ग ॥ अभूदु पारमेतवे पन्धा ऋतस्य॑ साधुया | अदर्शि वि तिर्दिवः ॥ ११ ॥ अभूत् । ऊँ इति । पारम् । एतो । पन्या । ऋतस्य। साधुऽया । अदर्शि। नि। सुति । द्विव ॥११॥ स्कन्द किञ्च अभूत् उ पारम् एतवे गन्तुम् । पन्धा पथिस्थानीयत्वात् भापतत्यनेन यश इति वा पन्या अइरनाभिप्रेत । अहरपि प्रवृत्तमित्यर्थ । कस्य पारमेतवे । तस्य यज्ञस्य । वीरशमइ । साधुया साधु गोमनम् । कथ ज्ञायते । यत' प्रदर्शि विविध मुति इयते' सूर्याटोकस्य । एतदुर भवति-अभूत् प्रभा भादित्यरक्ष्मीनाम्। सूर्य अपि हिरण्यसा उदयाभिमुखोऽभूत् । यज्ञपरिसमाप्त्यर्थम् महरपि प्रवृत्तम् । अत पर भवतीयांगकारोऽतिवर्तते । तेन त्वरमाणो प्रवीमि-'ख पत्रि कुह पिन्सय' ( १, ४६ १) इति, येनासघन" नागन्छप इत्यर्थ ॥१॥ बेट० अपरा" दिश प्रति" गन्तुमुटुक्तस्य भादित्यस्य साधु अभवत् पन्या । दिव मध्ये कायन ५मागा चि अदार्श, येनार सूपों गच्छति ॥1॥ मुगल स्तम्प सूर्यस्य पारम् एतवे रात्र पारमूवमुदयादि गन्तुम् पन्था मार्ग साधुया समीचीन अभून उ निष्पा पय ।।दव द्योतनात्मकस्य सूर्यस्य यति प्रमृता दीप्ति ।" वि अदई विशेषण ।। तस्मा अश्विनी युवाभ्याम् भागन्तन्यम् ॥10॥ तत्तुविश्विनोनौ जरिता प्रति भूपति । मट्टै सोमस्य पिप्रतोः ॥ १२ ॥ तत्तत् । इत् । अश्विनौ । अर्थ । जरिता । प्रति । भूपति । मर्दै । सोमस्य । पितो ॥१२॥ सर'. २२ ज्यम् इदानीद, सानोऽभवदिश्यथ । तस्यासूना रहमीना मम पिमा ३३ शायो बम स्पं, "टया अब रियादि। ५ सूयाय मूग . प्रसम्म ८ नास्तिक को म, पूर्व 11. नास्निम पनि कु १२. 'पशाइन म १५ नास्तिव १५१५ गोजीमा विमान 'frru विमा . 'रागमकालमा ५. पुरामा मे १ ते भको. 4 पर, भारत' पनीत ·सू ४६, म १३] प्रथम मण्डल स्कन्दछ ततत् इत् तच्छन्दश्रुतेर्योग्यासम्बन्धों यच्छन्दोऽज्याइर्तव्यः । प्रति इत्ययं च कर्मश्वचनीयः अवः इत्येतेन सम्बन्धयितन्यः । यद्यदुत्कृष्टम् तत्तत् अधिनोः भवः पालनं प्रति जरिता मोटा भूपति भवति । गदै सोमस्य सोममदे सति । सोमैन मत्तयोः सत्तोरित्यर्थः । पिप्रतोः पूरयतोः । कम् । सामात् मोवारमेव । पुतदुक्तं भवति- यदीयेन सोमनाश्विनौ भात्मानं तर्पयतः तं यद्यदुत्कृष्टं पालनं तेनतेन पालयत इति ॥ १२ ॥ वेङ्कट उपमि तत्तत् एव अश्विनोः भानितविपर्य रक्षणं स्तोता भलरोति प्रकाशयति, यद् रक्षणम् सोमस्य मदे पूरयतोरभूदिति ॥ १२॥ मुहला जरिता स्तोता अश्विनोः सम्बन्धि तत्तत् इत् पुनःपुनः कृतं सर्वमपि अवः असद्विषयं रक्षणम् प्रति भूषति प्रत्येकमलङ्करोति। तदातदा प्रशंसतीत्यर्थः । कीदृशयोः अश्विनोः । मदे हर्षे निमित्तभूत सति सोमस्य पिप्रतोः सोमस्य पालकयोः ॥ १३ ॥ वावसाना विवस्वति सोम॑स्य पीत्या गिरा । मनुष्यच्छंभू आ गंतम् ॥ १३ ॥ वयसाना। विवरयति । सोमस्य । पीत्या । गिरा। मनुष्यत् । शंभु इति शम्ऽभू। आ। गतम् ।। १३ ।। स्कन्द० वावसाना नेदमामन्वितम् । प्रत्यक्षकृराश्नार्य मन्त्रः । अतो यत्तच्छब्दावस्याहत्य "एकवाक्यता नेया । येन युां पावसान।। ताच्छील्येऽयं चानश् । मत्यर्य' वसनशीली व्यवस्थानशीली । क्व" । विवरवति यजमाननामधेयमेतत् शाफणिना पवितम् । तेन घात्र स्वगृह प्रतिपाद्यते । यजमानगृह इत्यर्थः । केन हेतुना । सोमस्य पौत्या पानन गिरा वाचा प स्तुतिलक्ष- णया। सोमपानाथ स्तुत्यर्थ चैत्यर्थः । तेन मनुष्वन् मनुष्यबत् शंभू! सुखस्य भारयिरगरौ ! भसद्गृहम् आ गाम् भागच्छतम् ॥1॥ ग्रेट० वसनशीली यजमाने सोमपानेन मोरोण च" हेतुना सुखस्य भावयितारी! नापदिह आ गतम् ... अपि वा मनोरिद यज्ञे ॥ १३॥ मुगल. हे शम्भु ! सुखस्य भावयितारौ ! मश्विनी! मनुष्वत् मनी इब विवस्वति परिचरणयति यजमाने बावसाना निवासशीली युवाम् सोमस्य पीत्या सोमपाननिमित्तम् "गिरा स्तुतिनिमित्तं चा" आ गतम् मागतम् ॥३॥ युर्वारुपा अनु श्रियं परिज्मनोपार्चरत् । ऋता बनर्थी अक्तुभिः ।। १४॥ युवोः । उपाः । अर्नु । श्रियम् । परिज्मनोः । उपऽआचरत् । मृता । यनयः । अक्तुभिः॥ १४ ॥ स्कन्द० युवो.१५ इत्येतत् अनु इत्यतेन सम्बध्यते । भनु-शब्दश्न पश्चादाये। युवयोः पश्चात् । कीदृशयोः । परिश्मनो. भजतेर्गत्यर्थस्येदं रूपम् । सर्वतोगामिनोः । उषाः श्रियम् ज्योतिर्लक्षणम् उपानरत् जपागछति प्रतिपद्यते । अश्विनो वं मध्यरागात् कालः । ततः पर" उपसः । अथवा . १.१. नास्ति रवि. २. 'योगार्थ कु. ३. "यित्रो. कु. ४. नास्ति कु. ५. नास्ति वि. ६. "ना विवस्वति कु. ७७. रुता नेयम् रवि. ८. शान कु. २. 'त्यर्ष रवि, .. नास्ति भकु. १. नामिन्दा रवि. १२. स म रवि. १३. नास्तिम' वि', १४-१५, नास्ति वि. १५. गुाषा युवाः कु. १६. उपर्ग म रवि. १७. परम् वि. नर-५ ·अ १, १३, १५. - . ऋग्वंदे सभाष्ये युदोरित्येतत् श्रियम् इत्येतेन सम्बध्यते । युवयोः प्रियमुपाः अनुपाचरद अनुगच्छति । युदयो- थिया सदशीत्यर्थः । किश ऋता यज्ञान् युवाम् वनयः सम्भशयः । कीदृशान् । अभिः 'अक्तुः' (निघ १,७) इति रात्रिनाम । राम्या च तस्याः पर्याया लक्ष्यन्ते । इत्यंभूतारक्षमा प्पा तृतीया । रानिपपायैः साहदानित्यर्थः । अथवा भक्तुशब्दोऽत्र सोमवचनः । 'होतारमत्तोरतिथि विमायमुम्' ( १०,९९,१) इति यथा । सोमैः सम्बद्वान् । सोमयागानित्यर्थः ।। १५ ॥ घेङ्कट० युवयोः श्रियम् टपाः अनु उपाचरत् पश्चाद् युवयोरागति परितो गन्त्रोः । यज्ञान् युवा रानिभिर्गच्छन्तीभिः सह सम्भजथः ॥ ११ ॥ मुद्गल हे अश्विनी ! परिज्मनोः परितो गन्द्रोः युवोः युत्रयोरुभयोः श्रियम् अनु आगमनरूपा दोभा मनुसृत्य उपाः उपाचरत, उषःकालदेवता इहागच्छतु'। युदयोरागतयोः सतोः पवादागते. स्यर्थः युवाञ्च अक्तुभिः रानिभिः ऋता यज्ञातानि हवींषि वनथः कामयेथे सम्भनेये ॥ १४॥ उभा पियतमधिनोमा नः शर्म यच्छतम् । अपिद्रियाभिरूतिभिः ।। १५ ।। उभा । पिबतम् । अश्विना । उभा । नः । शर्म । यच्छतम् । अविद्वियाभिः। कृतिऽभिः॥ १५ ॥ स्कन्द० 'उमा पिबतम् उभी युवा पिवतं सोमं हे पश्चिनौ ! । पीत्या उभी ना असभ्यम् शमं मुख गृहं वा यच्छतम् । दत्तमित्यर्थः । अपिद्रियाभिः द विदारणे। सहयोगलक्षणा चैथा नृतीया। ' भविदारणीमिः अविनाशिनीभिः ऊतिभिः पालनस्सह । स्थिराणि च पालनानीरयर्थः ॥ १५॥ बलभीविनियास्येतामृगांगमसंहतिम् । भर्तृध्रुवसुतश्चक्रे स्कन्दम्बामी यथास्मृति ॥ इति भर्तृध्रुवसुतस्य स्कन्दस्वामिनः कृती ऋग्वेदभाव्य तृतीयोऽध्यायः॥ पेट० उभी सोमम् मदिवनी ! पियतम् । उभौ च सम्मन्यं सुसम् यच्छतम् रक्षणपरेः 'गमनैः इति ॥१५॥ इत्यं तृतीयमध्याय प्याकरोत् प्रथमेऽटके । विश्वामित्रकुले बाता माधवः मुन्दरीसुतः ॥ इति वैङ्कटमाधवाचार्यविरचित ऋक्संहिताप्यारवाने प्रथमाटके तृतीयोऽध्यायः॥ मुगल० हे अश्विना ! अश्विनी ! सुदाम् उभा उभी पिपतम् सोमपानं कुरतम् । तत धम् अभी युवामुभी अविद्रियानिः प्रशम्नामिः अतिभिः रक्षाभिः नः अम्मभ्यम् दार्म मुखम् यच्चनम् ॥ १५॥ इति अपमाष्टके तृतीयाध्याय पत्रिंशो वर्गः ।। इति ऋग्वेदे समान्य प्रथमाष्टके तृतीयोऽध्यायः समातः।। १.परि. ३. सुम्बामानिम १.मामः . ५.साधार. .. 'गर विम'. ८. नास्ति रवि. १... भावनाशिनाम: पारः सामावि ..

·प्रथमं मण्डलम् [४०] अयं वा मधुमत्तमः सुतः सोम ऋतावृधा । तमश्विना पिबतं तिरोअद्वयं धत्तं रतानि दाशुपै ॥ १ ॥ अयम् । वाम । मधुमत्ऽतमः । मुतः । सोमः । ऋतऽधा । तग । अश्विना । पिबतम् । 'तिरःऽअहयम् । धत्तम् । रत्नानि । दाशुपै ॥ १ ॥ स्कन्द० आश्विनं प्रथम सूक्तम्' । भाश्विनमेतदध्यायस्य प्रथमं सूक्तम् । तम् अश्विना इति तच्छन्द- ध्रुतिर्यग्छब्दोऽध्याहतम्यः । अयम् वाम् तादय एषा चतुर्थी । युवयोराय मधुमचमः मधुर- स्वादतमः सुत. सोमः । हेनरताधा! यजस्य वर्धयितारी'! 'वं सुतं सोम हे अश्विनी! पिबतम् । तिरोअद्यम् दायिसयनिक' सोमविशेषः तिरोभर उच्यते । तं तिरोअहम् । अथवा तिरः सतः इति प्राप्सस्स मामनी (त. मा ३,२.)। भाप्तयागाहे भवः तिरोभरा, तं तिरो- अयम् । पीस्वा च धत्तम् दत्तम् रलानि धनानि दाशुषे यजमानाय ॥१॥ वेङ्कट० अयं वा मधुमतमः माधवी व्याधिकोपैति । प्रदर्शयन् समस्ताना स्वरध्यत्यासकारणम् ॥1॥ आयुदात्ताः समासस्था अन्तोदासा भवन्ति । सन्तोदात्ताश्चायुदानास्त्यजन्तः प्राकृतं स्वरम् ॥ २॥ विश्वदाब्द आयुदात्तो 'विश्वे देवासो अमिधः" । 'विश्व समुत्रिण दह", 'पनिर्विश्वस्य भूमनः ॥ ३ ॥ मन्तोदात्तः समासस्थो विश्वामित्रस्य रक्षति । अग्निं च विदवशंभुवापश्च विवर्भपजी: ॥ ४ ॥ तमाऽऽहुः कारणमिदं विश्यर्थ: केवल स्फुट.। समते तु प्रत्ययार्थः प्रकल्पोंपसर्जनः" ॥५॥ दर्शयेदसमसार्थमय म्यास इतीचशम् । मित्रं न्याप्तस्य सर्वस्य "समलेऽयं प्रदर्शयेत् ॥ ६॥ 1. मधुरः स्वादुम, रयादु कुति. २. मास्ति ति. ३-३. सुते ति कु; तर म... सनिकमोम ति. ५. प्राप्त यागाने वि. * इतः प्रभृति मायकम् भनुक्रमणीरलोकाम सन्ति विभ. ६. विश्व सभ. .. ऋ १,३,१, सोऽन्निधः म. ८. ऋ१,३६,१४. १७. ३,५२,१३, 11-11. भग्निश्च वैरन१२. १,२३,२०, १३. स्फुटम् विछपं. ११.१५ प्रत्यर्थः प्रायसाधारण चममा घोपसर्जनम् विपा पदर्शन .. 14.१५. सदर्य प्रदर्शयन् विरूपं.

·समवस्त्र १ .परमग्रामपin पापि IT शावेदे गभाने [अ १, ४, २१ अन्तोदाचो वीरसाद स पी वीरो न रिप्यति । भायुदात्तो बहुवीही 'यि बेहत सुवीरम् ॥ ७॥ अमितान् वीरयत्येष इत्यर्थ केवले भवेत् । कल्याणवीरमित्यर्थः प्रदर्शयेत् ॥८॥ वात्पर्य यदि पूर्वमिसदा तत्र स्वरो भवेत् । 'मृण्वारस्य बृहत इति तर निदर्शनम् ॥१॥ सर्वप्वेषु समासेषु कार्या सूक्ष्मैक्षिका बुधै । पदेषु चासमने मुद्रमर्थमभीप्सुभि ॥१०॥ प्रकृती प्रत्यय याऽपि स्वरो यर व्यवस्थित । तात्पर्य तत्र शब्दस्य स्थापयेदिति निर्णय ॥1॥ मस्कण्व । अयम् युक्यो सुत सोम , तम् पिवतम् इति ।। ।। मुद्दल 'अय वाम्' इति दार्च चतुर्थ सून प्रागायम् । कण्वपुर प्ररकण्व कपि । अपमा तृतीया भयुनो वृहत्य । द्वितीयाचतुप्यांचा युज सतोहत्य ! अश्विनी देवते।' हे प्रनारग । यनस्य वर्धपितारी । अश्विना । अश्विनी | पाम् युज्यो अयम् पुरोवती रोम मुत अभिप्त । कीदृश । मधुमत्तम अतिशयेन माधुर्यवान् । तिरोभणम् तिरोभूने एं म्मिन दिन' अभिपुतम् तम् सोमम् पिबतम् । दाउपे हविर्दयते पतमानाय रम्नानि रमा यानि धनानि पतम् प्रपतम् ॥1॥ निबन्धुरेगं त्रिता सुपेसा रथेना यातमश्विना । रानी यां प्री कृष्पन्त्यपरे तेपा मु गृणुतं हवम् ॥ २ ॥ जिधरणं । निवृता । मुपदासा । रयन । आ । सातम् । अभिना । याम । वार । प्रर्य पनि । अपरे । तेषाम् । मु । शतम् । इयम् ॥ २ ॥ मदम form माधियानं गपुर उत्पते । यो गम्भुरा सम्मिन् र प्रि: मेन form तामिक गीति निमा (निप३.) तमाम । मुम्रन मोरा समो + मामाभनय पान पुश्यो स्तुनिश्मणम् ति मरे प 'T "सम्मादमा --- -- ।

·४५, मं] प्रथम मण्डलम् घेङ्कट० वयो यस पन्धुराखेन त्रिकोणेन सुरूपेण स्पेन आ यातम् अश्विनी !, पण्पाराः युवयोः . स्तो कुर्वन्ति यज्ञे, तेषाम् सुप्छु' भृणुतम् हानम् ॥ २ ॥ मुद्गल है अधिना ! अश्विनी निवन्धुरेण उडतानरारूपेण निविधवन्धनकाष्टयुक्तेन निता अप्रति- इवगवितया लोकत्रये वर्तमानेन सुपेशसा शोभनसुवर्णयुक्तेन रथेन आ यातम् इहागरछत्तम् । कण्वासः कण्वपुत्राः वाम् युवयोः अवो यागे ब्रह्म स्तोत्ररूपं मन्त्रम् कृण्वन्ति कुर्वन्ति, तेषाम् कण्वानाम् हवस् आदानम् सु भृणुतम् सुन्छु भादरेण ऋणुतम् ॥२॥ अश्विना मधुमत्तमं पातं सोममृतावृधा । अथाद्य देखा वसु विभ्रता रथै दाश्वांसमुपं गच्छतम् ॥ ३ ।। अश्विना । मधुमत्ऽतमम् । पातम् । सोमम् । तऽधा । अर्थ। अघ । दना। वसुं। विभ्रता । थे । दावोसम् । उप । गच्छनम् ॥ ३॥ स्कन्द० अविना हे अश्विनी ! मधुमत्तमम् पातम् पिबतम् सोमम् हे भाताया! । अघ अधेरयान्वएँ । पानानन्तरं च अय हे दना ! वसु यजमानाय यदीप्सितं धनं वन विनता पारपन्तो भात्मीय रणे दावोसम् यसमान दानार्थम् उप गच्छतम् । उपगम्य यजमानाय धनं दनमित्यर्थः ॥३॥ बैङ्कट० सोमपानानन्तरम् दादासम् धनेन सह उप गच्छता इति ॥ ३ ॥ मुगल हे मुताधा यज्ञस्य वधको! अश्विना ! भश्विनी ! मधुगत्तमम् अतिशमेन माधुर्योपेतम् सोमम् पातम् पियतम् । हे दना! अश्विनी ! "अथ सोमपानार्थम्" असदादानानन्तरम् अब मस्मिन् दिने रथै स्वकीये पसु विभ्रता असादुपयुक्तं धनं धारयन्ती दादबासम् हविष्प्रद पजमानम् उप मरुतम् समीपे प्राप्नुराम् ॥ ३॥ मिषधस्थे वर्हिषि विश्ववेदसा मध्यां यज्ञं मिमिक्षतम् । कण्यांसो वा सुतसोमा अभियो गुयां हवन्त अश्विना ॥ ४ ॥ त्रिऽमधुस्थे । बहिथि । विश्वऽवेदसा । मध्वा । यज्ञम् । मिमिक्षतम्। कम्योस । वाम् । सुतऽसोमा । अभिऽययः । युवाम् । हवन्ते । अश्विना ॥ ४ ॥ स्कन्द० निराधस्थे सह विष्टन्ति येषु देवतामानि सधस्थानि सवनान्यत्र मभिप्रेतानि । वानिश्रीनि पस्मिन् सर प्रिपघवं सीमिकवैदिस्तरण दाई अपना भावनीयादयोऽभप. सघस्था. सहायारवान् प्रयो यसिन् तरित्रपसम् । तस्मिन् निषधस्यै पदिपि सप्तमीनिर्देशत् ग्यास्थितमिति शेषः । है विश्ववेदसा । सर्वशी! । अथवा विश्वम्' (निष ३.१ ) इति बहुनाम । 'देवा' (निघ ३,१.) इत्यपि धननाम । विश्ववेदसा बहुधनी! ।मवा उदकनागतत् (त. निघ १,१२)। उदयन मम्मदीपम् यज्ञम् मिमिशनम् मिह सेचने । सेममिन्टतम् । अभिवपिनुमिश्वमित्यर्थः । कि कारणम् । उप्यते। 1.1. बामरिनी हररमानपि रक्षारकरय पनी सिता मोम यज्ञरय वयितारी गुपुरा मासे दसा मानाय सदसएप... मसि. ३, भास्तिम, १४ महा उपग वरुप.सनि. ५. मधुगेरतम् मुफो. ५. मालिपि समान मा भूगो. .. परिस्त म सनकारित . धनेन म.

·अश्विनी ॥४॥ "-1Y. गुपन: ऋग्वेदे सभाष्ये [अर, भY, द. यस्मात् कण्वासः वाम् युवयोराय सुतसोमाः कृतसोमाभिपवाः अभियवः युशब्दों दिवेश्यियस्य दीहिवचनः । भभिगता दीप्तियस्ते भभिद्यवः। ब्राह्मया दीपया दीक्षा इत्यर्थः। 'अथवा '." (निघ १,१) इत्यदनाम । 'अत्यन्तद्रुप्मापः मातः यागाहो यस्तै अभिद्यवः । युवाम् हवन्ते अश्विना! है वेड्कर० यस्मिन् वापि त्रयाणां धातूनां सहावस्थान तयाऽऽसीनौ सर्वशी मधुना इमम् यज्ञग सेक्स- मिच्छतम् । कण्वाः वाम् भभिपुतसोमाः स्तोत्राभिषयाच्च अभिगतदीप्तयः अश्विनौ ! हवन्ते । पादान्तरे युदाम् इति प्रयुक्तम् ॥ ॥ मुगल हे विसनेदसा ! सर्वज्ञो. अश्विनी! विषधस्थे कश्याग्नयेणास्तीर्णतया त्रिषु स्थानेषु भवस्थित बर्हिषि दर्भ स्थित्वा मध्या मधुरेण रसेन यज्ञम् मिमिक्षतम् सेक्तुभिरछतम् । हे अश्विना । अश्विनी ! वाम् युष्मदर्थम् सुतसोमाः अभिषुतसोमयुक्ताः अभिवः अभिगतदीतयः बण्वास युवाम् उभी हयन्ते आह्वयन्ते || n याभिः कण्व॑मभिष्टिभिः प्रावतं युवम॑श्विना । ताभिः व? स्माँ अवतं शुभस्पती पातं सोममृताधा ॥ ५ ॥ याभिः । कण्व॑म् । अभिष्टिंऽभिः । प्र। आवतम् । युवम् । अश्विना । ताभिः। सु । अस्मान् । अयतम् । शुभः । पती इति । पातम् । सोमम् । ऋतऽवृधा ॥ ५ ॥ स्कन्द० अप्रेतिहासमाचक्षते-कण्व ऋपिरन्धो बभूव । स चक्षुष्कामोऽश्विनी नुटाव । तस्मा अश्विनी चक्षुर्ददतुरिति । तदेतत् कशीबान् वक्ष्यति --'युर्व कण्वायापिरिप्ताय चक्षुः प्रत्यधनं सुष्टुति जुनपाण' (१,११८,७) इति । तदेहायुच्यते-'याभिः कण्वम्' इत्यादिना। यामिः अस्मत्पितरम् कणम् अभिप्रिभिः इपेरेतद्रूपम् । युम्मद येपणशीलाभिः युप्मइन्वेषणपराभिः स्तुतिभिरित्यर्थः । प्र आवत पशु प्रदानेन प्रकर्षण रक्षितवन्तौ स्थः युवम् है अश्विनौ ! । ताभिः एब सुष्टु अस्मान् अपि अवतम् है शुभम्पनी ! उदकस्य स्वामिनी पातम् चास्मदीयेषु यज्ञेषु सोमम् है ऋतारधा। ॥ ५॥ वेङ्कट पैः कण्वम् अभिगमनः प्र आयतम् युवाम् अश्विनौ । तैः भस्मानपिः रक्षतम् उदकस्य पती! । पियतच सोमम् यज्ञस्य वर्धयितारी!|" इति पदपूरणः ॥ ५॥ मुद्गल. हे अश्विना ! अश्विनी!१५ युनम् युवाम् उभी याशिः अमिष्टिगिः अपेक्षिताभिः रक्षाभिः पर महर्षिम् प्र आवतम् रक्षितवन्नी । हे शुभस्पती! शोभनस्य कर्मशः पालकी! ताभिः रक्षाभि.१५ भन्मान भनुशन्न मु अवतम् मुटु रक्षतम् । स्पष्टमन्यत् ॥ ५॥ इति प्रथमाएक चतुर्थाध्याये प्रथम वर्गः ॥ २.वि. २३. मूको ४-५. प्रामकु. नमुन। वि...प' कि पं. ८ वाम् मो. १. 'युतः विम: 11. मास्तिम. १२. पुजम् विम ३. "नाम व विमा १५. मानिस -- । ५. गो. १०.समी .

·' स् ४७, मैं ६ प्रेष मण्डलम् सुदासै दस्रा वसु विभ्रता रये पृक्षौ वहतमश्विना । रयिं समुद्रादुत वा दिवपर्यस्मे धत्तं पूरुस्पृहम् ॥ ६ ॥ सुऽदास । दया । वहुँ । विभ्रता । स्यै । वृक्षः । बहतम् । अश्विना । रयिम् । समुद्रात् । उत । या । दिवः । परि । असो इति । धत्तम् । पुरुऽस्पृहम् ॥ ६ ॥ स्कन्द० अग्रेतिहासमाचक्षते--सुदाः नाम पैजवनो राजा। यस्य विधामिन ऋषिः पुरोहितो बसूच । स यष्टु- कामः सारवत् प्रभूतं च धनमसंचाश्विनी ययाचे। तस्मै रयन भानीय भश्विनी धनमन्नं च ददतुरिति । तदेतदिदोच्यत-'सुदासे दसा' इति । सुदासो राज्ञोऽर्याय हे दला! वसु विधता र पृक्षा मनानि च बहतम् प्रापितयन्ती स्थः हे अश्विनी! । तदेवत् दुरसोऽपि वहमति–'याभिस्मुदास उदधुः सुंदव्यम्' (श १,११२,११) इति । परस्त्वर्धों यालार्यत्वात् भिमं वास्यम् । यत्तच्छन्दावध्याहत्यकवावयता योग्या। यो सुदासे वहतं तो रयिम् धनम् समुदान् ‘समुदः' (निघ १,३) इत्पन्तरिक्षनाम। अन्तरिक्षात् । उत या दिवः सपि या पुलोकात् । पचमीनिर्देशादाहत्येति वाक्यशेषः । परि-शराब्दस्तु 'अधिपरी अनर्षको' (पा १,४,९३) इत्येवं कर्मप्रवचनीयः पदपूरणः । अस्मे भस्मभ्यम् धत्तम् दत्तम् । कीदशम् । पुरम्पृहम् यो पहणीयम् ॥६॥ घेङ्कट० पैजयनाय' मुदासे दर्शनीयो । धनम् रपे यिनती अश्विनी ! भग्नं च भावहराम् । भरमभ्यम् अपि अन्तरिक्षात् 'दिवः वा भाहृत्य' बहुभिः स्पृहणीयम् रयिम् धत्तम् ॥ ६ ॥ मुगल हे दया दर्शनीयो!अभियना! मश्विनौ ! मुदासे शोभनदानयुक्ताप राज पिजपनपुमाप रथे वसु विभ्रता युवा पक्षः भसम् बहतम् प्रापितबन्ती। रामुद्रान् अन्तरिक्षात् उत वा दिवः परि अथवा स्वर्गात पहित्य पुरुग्पृहम् बहुभिः स्पृहणीयम् रयिम् धनम् अरमे धत्तम् अस्मासु स्थापयतम् ॥ ६ ॥ यन्नासत्या परावति यद् वा स्थो अधि तुर्वर्शे । अतो रथैन सुयुतो न आ गतं सार्क सूर्यस्प रश्मिभिः ॥ ७ ॥ यत् । नामत्या । पराऽवति । यत् । वा । स्यः । अधि । तुर्यशे अनः । रपैन । सुऽमृता । नः । आ{ गतम् । साकम् । सूर्यस्य । रिमभिः ॥ ७ ॥ स्कन्द० या दोन यदिशदाया । यदि है नासन्या! परावति रे । भमुस्मिन् लोक इत्यर्थः । यदि का स्थः अधि सुशे मधिशदः 'अधिपी भवर्यको' (१,१) इत्या कमरधनीयः पदारण। 'सर्वो' (निप २,१६) हरपन्तिकनाम । मन्तिक समिष्टे । मरिमझेर सोके इत्यर्थः । मोऽस्माद दूरात् मन्तिकादा रन मुस्ता मुगतिमान भस्मान् प्रति आ गतम् मागपानम्। "गाकम् सूपरया" रिमभिः सहपोगिरवमात्रमा रश्मीनाम्, मधिनाव प्राधान्यम् ॥७॥ । .. नास्ति ति... पन मा ति. ३. म. रा.सेन ममि. ५, नानिमा. ६.सारिप पि, पाप. उ.मनम् वि. स..ि जय ररिन् मुसो. ... नानि मो. 1. : हो. १२. नानि म. १५.३. टिनम् दि.

·। नावदे सभाष्ये [भ १, अ५, व? वेङ्कट० यदि नासत्यो दूर भवथ, यत् वा स्थ' अन्तिके : तत रपेन सुवर्तनेन अस्मान् आगच्छतम् सह सूर्यस्य रदिममि उपसि प्रादुर्भूतै ॥ ॥ मुद्गल हे नासत्या! असत्यरहितौ अश्विनी' यत् यदि युवाम् परावति दरदेशे स्थ वर्तेथ । यत् वा अथवा अधि तुर्वशे अधिके समीप स्थ । अत क्षस्मात् दृरात् समीपाद्वा 'सूर्यस्य रश्मिभि ५ साक्रम योदयकाले सुटता शोमनवर्तनयुक्तेन रथेन न भस्मान् प्रति आ गतम् भागरतम् ॥ ७ ॥ आश्चा वा सप्तयोऽवश्रियो बर्हन्तु सबनेदुप॑ । इपै पृञ्चन्ता सुकृतै सुदानव आ बर्हिः सीदतं नरा ॥ ८ ॥ अर्वाच्चा । वाम् । सप्तय । अधरऽश्रिय । वहन्तु । सर्वना । इत् । उप । इपम् । पृञ्चन्ता । सुऽकृते । सुऽदानवे । आ । बर्हि । सीदतम् । नरा ॥ ८ ॥ स्कन्द० अर्वाच्चा वाम् अस्मदभिमुखौ युवाम् सप्तय 'सप्ति' (निघ १,१४) इति मश्वनाम। भवा । अध्वरनिय अध्वर सश्रयन्ति इत्यध्वरनिय । यज्ञसम्पदा इत्यर्थ । अथवा अभ्वर इति वाव हिंसामण क्रियायचन । अनुपहिसिता श्रीपा तेऽवधियो लक्ष्मीवन्त । दर्शनीया इत्यर्थ । वह तु सयना इत् उप सवनपाउदो यज्ञनाम वा वदवयवप्रातरसवनमाध्यन्दिनसवनतृतीयसदन वचनो वा। इच्छयद पवपूरण । सवनायुप । ज्ञान या तययाना प्रातस्सपनादौना था समीपे इत्यर्थ । ऊडी च सन्तौ युवाम् इषम् अन्नम् एन्वता पृचिरा सामर्थ्यानार्थे । ददती तस्मै मुक्ते सुदानवे शोभनाना हातीमा को बोगनाना च हविषा दान यामानाय आ यह सीदतम् आसीदतमिद बर्हि हे नरा! | 4॥ बेङ्कट० अभिमुखो वाम् भक्ष्या १० यज्ञ ये प्रयन्ति, ते सपनाना समीपे बहतु भन्न" पुरुष कुर्वते शोभनदानाय यनमानानाय "सयोजयन्ती आ सौदतम् वहि" मेतारी' || ॥ मुदर हे अश्विनी । अध्यरश्रिय यागसैरिन प्रीणि सपनान्येय उपरक्ष्य अर्थाचा अभिमुखौ वाम युवाम् बहन प्रापयन्तु । हे नरा! भनिन मुफ्त सुष्ठ र मैकारिणे सुदानदे शोभनदानयुगाय यजमानाय इपम् मनम् पृन्ता सयोजयी युगम् पईि आ सीदतम् दर्भ प्राप्नुतम् ॥ ८॥ तेने नासत्या गत स्थैन सूर्यत्वचा । येन शश्वदूह( पे वसु मध्वः सोम॑स्य पीतये ॥ ९ ॥ तेन । नाम या । आ । गतम् । रथेन । मयंऽवचा । पैन । शर्मत् । हथु । दाशुषे । याई । म । सोमस्य । पीतये ॥ ९ ॥ सप्तम अधा सबना इत् उप भस्मदनुपानि । AL ३ भर एस) वि. २ . १२ मा ५५ मूर्पादित मूही मिमा गूको 1. भीक मानि'. 1४1४ 'मनमरगमनम् दिम' . साना " भन्ने गुपि RA ·स् ४७, में 1.1 प्रथम मण्डलम स्कन्द० तेन नासत्या! हे नासरयो ! आ गतम् रथैन सूर्यस्वचा सूर्यसदशवर्णेन । हिरण्यखचितत्वा. दत्यन्तोज्यलेनेत्यर्थः । येन शश्वत् बहुनामैगत् (तु. निघ ३,१) । बहु उहधुः प्रापितवन्ती स्थः । दत्तदन्तादित्यर्थः । दाशुषे वस । किमर्थम् । मध्वः सोमस्य पीतये मधुस्वादस्य सोमस्य पीतये पानाप ॥९॥ वेड्र० तेन नासत्यौ ! आगम्छतम् रथेन सूर्यसरदारूपेण, येन बहु धनम् ऊहथुः यजमानाय मधुसशं सोमं पातुम् ॥९॥ मुद्गल० हे नासन्या! अश्विनी ! सूर्यस्यमा सूर्यसंवृतेन तेन प्रसिद्धन रपेन आ गतम् मागच्छतम् । दाशुषे हविर्दत्तवते यजमानाय बस धनम् शश्वत् सर्वदा येन रथेन उहधुः प्रापितवन्तौ । तेन रथेनेति पूर्वान्धयः । किमर्थम् भागतमिति । तदुच्यते । मध्वः मधुरस्य सोमस्य पीतये' सोमपानार्थम् ॥९॥ उक्थेभिर्यागसे पुरूबी अश्च नि ह्वयामहे । शश्वत् कण्वानां सदसि प्रिये हि कं सोमं पपधुरश्विना ॥ १० ॥ उक्येभिः । अर्वाक् । अबसे । पुरुषस इति पुष्ठऽव । अः । च । नि । दयामहे । शव॑त् । कण्वांनाम् । सदसि । प्रिये । हि । कम् । सोमम् । पृपथुः । अश्विना ॥ १० ॥ स्कन्द० उक्थभिः अर्याक् स्तोत्रैः शस्त्रैश्च भव िभत्माभिमुखम् अयसे सोमेन तर्पणाय पुश्यसू बहुधनी अर्कः च मन्नधान्यैरपि यजुर्लक्षणः नि हयामहे नियतं हषामः । किं कारणम् । उच्यते । यस्मात् शाश्वत् नित्यपर्यायोऽयं शवछन्दः । नित्यमम्माकम् रवानाम् स्वभूते सदसि प्रिये इऐ। कस्य । सामात् युपयोरश्विनोरमाकमेव दा कण्वानाम् । हि शब्दस्तु पदपूरण. । कम् सुखम् सोमम् पपधुः हे अश्विनी !। यस्मात् पूर्वप्वपि कालेषु नित्यमसदीयेषु सदस्सु सोमान् पीतयन्ती स्यः, तस्मानुत्पन्चप्रणमत्वादिदानीमपि नियतं हयाम इत्यर्थः ॥ १० ॥ वैङ्कट" स्तोप्रशस्त्रैः रक्षणाप भरमदभिमुखं बहुधनायश्विनौ नि हयामहे" । नित्यं हि कण्यानाम् सदसि प्रिय यज्ञे अश्विनी! युवा पलु सोमम् पीतबन्ताविति ॥ १० ॥ मुगल० पुरुवमू प्रभूतपनी भश्चिमी अषसे अस्मदक्षणार्थम् उक्थेभिः उपधैः शनैः च अर्चन. साधनेः स्तोत्र अर्याक् भसदाभिमुरयेन नि इयामहे नितरामायामः । हे अश्विना । अश्विनी ! कम्वानाम् कण्वपुग्नाणाम् प्रिय सदसि यशस्थाने शश्वत् सर्वदा" सोमम् पपधुः हि कम् युयां पीतवन्तौ सलु ॥ १॥ इति प्रथमाएक चतुर्पाण्याये द्वितीयो वर्गः। १.स्या कम २. नास्ति मूको. ३.३. सोमपी मुकी... या म. ६. बहुपनाविधिनी विप्लप 'विनो! 8. ... या विम', विमा. ९. उचैः मैं .... 'साधनस्तो वि. ".सहा वि. ५. अमि विलपं. ८. नानि वि.

·ग्वेदे सभाप्ये (9, ४, [४८] सह वामेन न उपो व्युच्छा दुहितर्दिवः । सह युग्नेन वृहता विभापरि राया देवि दास्वती ॥ १ ॥ सह । वामेन । न । उप । नि । उच्छ । दुहित । दिन । सह । घुम्नेन । बृहता । विभाऽरि । रापा । देवि । दास्वती ॥ १ ॥ स्कन्द० 'उपस्ये ३' । पते सूने उपोदेवत्ये । वामम् अत्राममभिप्रेतम् । सह यामैन बननीयनात्यन्ती स्कृष्टेनाचैन न असामर्थाय हे उप! वि उच्छ विविध तमासि विनासय । प्रकाश कुर्वियर्थ । है दुहित दिव ! आदिश्यतेजसो दिवि जायमानत्वादुपा दियो दुहिता। तेनैवमामश्यते-- हे दियो दुहित । इति। न च कैपटेनाम्नेनैव । कि गई । सह छुप्रेन गुम्न द्योतते', यश इशामि प्रेतम् । यशसा च सह । कीरशेन । वृहता महता । ६ विभापरि ! दीप्तिमति। राया धनेन च हे देवि ! दास्वती दानवती । अग्नयशोधनानि अस्मभ्य ददती घ्युच्छेत्यर्थ ॥३॥ घेतर० सह वनमीयेन अस्माकम् उप वि उच्छ दिव' दुहित ! । यह अग्नेन महता 'दीतिमति । धनेन' च देबि । दानवति । 'मन्न घन च वाममिति ॥४॥ मुद्गल० सह पामेन' इति पोदशचं पञ्चम सूक्तम् । प्रस्कण्व ऋषि । बाहतत्वात् अयुजो बृहत्य । युर सतोबृहत्य । उपो देवता ॥ है दुहित दिव । युदेवताया पुनि 1 उप ! उप कार देवते! न अम्मदर्थम् वामेन रम्पेण धनेन सह वि उच्च प्रभात कुर । है विभावरि ! उपोदेवते । बृहता प्रभूतेन टुम्नेन अनेन सह प्युछ। हे दवि! त्वम् दास्वती दानयुक्ता सती राया यशोलक्षणेन धनेन सह न्युग्छ ॥५॥ अश्वतीगोमतीविश्वसुविदो भूरि व्ययन्त वस्तने । उदीरय प्रति मा सूनृता उपश्चोढ राधौ मघोनाम् ॥ २ ॥ अश्वेऽवती । गोऽर्मती । विश्वऽसुनिदै । भूरि । च्यवन्त । वस्तो । उत् । ईरय । मा । सुनृतः । उप । चोद । राघ । मघोनाम् ॥ २ ॥ स्पन्द० अश्वावती नदीस्तद्वत्य उपस गमती गोभिश्च तद्वत्य । पाश्वान् गाइच" स्तोतृभ्यो ददत्य इत्यर्थ । विश्वमुषिद सदस्य भूराजातस्य मुछु वेदयिय । प्रकाशिका हरयर्थ । स्वयमेय वा पेदिग्य । भार यहु त्ययन्त व्यवतिर्गतिमा ( निघ २,१४) । गतवत्य समस्त रोषय ग्यासदरपइत्यय । किमर्थम् । पस्तवे बस मारपादने । स्वश्योतिया राम सामाम्हादनाय । प्रकाशनायेत्यर्थ । परोऽर्ध प्ररयातायात भिर याश्यम् । उन रम प्रेय प्रति । - । 1 नमः २. मानि बु ३ म यम ५ नानिनिगर विम'मा .नानि विमा ८५ दापत्र दान दि सिमा 1.01. नाम्नि वि मै'. 11 देवि में 1.1 अन्यमम R.प्राणवाया 11 नामि दि. ५. भनेन कु म तिमरिकन ६ नावमिति निवार ·प्रथम मण्डलम् सू. ४४, मं३] प्रति मा मां प्रति स्मृताः अपरितमपि वाइनामैतत् । स्तुतिलक्षणा वाचः । मम याच प्रेरय येनाहं त्वां प्रभूताभिः स्तुतिभिः स्तोमीत्यर्थः । अथवा 'सूनृता' (निघ १,.) इति उपोनाम । यत्तच्छदावध्याहस्य पूर्वेगाधन सहकयाश्यता एवं योन्या-या अहवारतीत्यादिगुणा भूरि उपवन्त वस्ववे वारत्वमुदीरय मां प्रति सूनृताः प्रकारास्पा उपसः । हे उषः। प्रकाशरूमाणामुषसाम् माधिष्टाम्या भधिदेवताया इदमुपशब्देन सम्बोधनम् । चोद राधः । धन' च देही- त्यर्थः । मघोनाम् धनपतामयणां' स्वभूतम् । ये धनवन्तो न यजन्तै हेभ्योऽपहत्यत्ययः । अथवा मघदाब्दोऽग्र हविलक्षणे धने वर्तते । पाष्टीनिर्देशाद्' योग्यमिति शेषः । हविलक्षणेन धनेन धनवतामस्मादशा योग्यम् । यणां यद्योग्यमित्यर्थः ॥ २ ॥ वेङ्कट० अश्ववत्यः गोमत्यः विश्वस्य धनस्य सुष्छु वेदयिन्य भायन्तं दिवः च्यवन्त दिवसकरणाय। हदानी मां प्रति सूतृता. वाचः उन ईरय । उपः! चोदय धनम् मान्यानां तत 'भाहत्य भिक्षुभ्यः ॥२॥ मुद्गल० अश्वायतीः पश्योपैताः गोमतीः बहुभिगोंभिर्युक्ताः विश्वविदः कृत्वस्य धनस्य सुन्छु लम्भ- यिभ्य उपादेवता. बस्तब प्रजानां निवासाय गरि प्रभूतं यथा भवति तपा स्ययन्त प्राप्ताः । है उपोदेयते ! मा प्रति मामुहिदय सूनृताः प्रियहितवाचः उत् ईरल मृदि। मघोनाम् धनपतां सम्बन्धि राधः धनम् चोद मम्मदथे प्रेरय ॥२॥ उवासोपा उच्छाच नु देवी जीरा रानाम् । ये अस्या आचरणेषु दधिरे समुद्रे न भवस्ययः ।। ३ ॥ ज्याम । उपाः । इच्छात् । च । नु । देवी । जीरा । रयानाम् । ये । अस्याः । आऽचरणेषु । दधिरे । समुद्र । न । अपरयः ॥ ३ ॥ स्कन्द उवाम उपाः प्रागपररानात् उबास राम्या सहोषितरत्युषाः । रायविधाऽनुप्रविष्टायरूपाऽभव- दिरयर्थः । उत्थान् य म्युष्टयती पापराये। नु क्षिप्रम् । कीटशी । देवी दानादिगुणा । जीरा रयानाम् जीर इति क्षिप्रनाम (तु. निघ २,१५) । रपो रहवर्गतिकर्मणः, गन्तेहाभिप्रेतः । निर्धारणे च पटी। क्षिप्रा गन्तणो मध्ये। भया रथानामिदि पष्टीनिर्देशात सकाशादिति दास्यशेपः। शिमा रपानामपि सकाशात् । कस्य उदामोया उद्याच । उच्यते। ये मरयाः भाचरणेषु दधिरे भा इस्येप परीत्यतस्य स्थाने । परिधरणेषु दधिरे भारमानं धारितवन्तः । परिपयांयां स्थिता हाययः । कपम् । गरे न अवस्यवः श्रयः' (निघ २,१.) इति धननाम । सकामाः यस्ययः वणिताः । पात्यन्तधनाशया समुद्र वणिजो उययतिष्टरते तदन् । य एवोरस पापान्ति रोपामेव सा उवास उप्लाय तरकार्यकरत्याग, नेतरेपामयरमामिरयर्थ. ॥ ३ ॥ येटपुराना म्युष्टपगी, सम्प्रति घ ग्यौछन् तिम् उप क्षत्री रमानाम् । य रथाः उपस. मागमनैपु तिष्ठन्ति मण्माविहीर. गद्रव नायिकाः। ..समीर. २. दर न लि. ६.६. नारा दिएर •z, आप दिय:'. १. मामि दि. ... "रेका पता कुति. 11. पोडी रूपं, पुग Fिa'.

·अन अह मर उपकारे गृणाति उचारयति । यो दातुमिति । । दानार्थम् मन खकीयम् प्र युरते प्रेग्यरितादानशीरा उदारा प्रभव प्रात काले दातुमिरान्त २६६ सम्वेदे सभाय्ये [अ १, अ४,५३ मुद्गला उपा देवी उपास पुरा निवासमश्रोत् । प्रभात वृतदतीत्यर्थ च नु अद्यापि उच्लान् म्युच्छति प्रभात करोति । कोदशी देवी । रथानाम् जीरा मेरयिनी । उप काले हि स्या प्रेयन्ते । अस्या उपस आचरणेषु मागमनपु ये रथा दधेिरै नृता सजीकृता भवन्ति तेश रथानामिति पूर्वमान्यय । स्यप्रेरणे दृष्टान्त । अवस्यव धनकामा समुद्र न यया समुद्रम' नाव सजीकृत्य प्रेरयन्ति तद्वत् ॥३॥ उपो ये ते प्र यामेषु युञ्जते मनो दानाय सूरयः । अन्नाह तन् की एप कनतमो नाम गृणाति नृणाम् ॥ ४ ॥ उप । ये । ते । प्र । यामपु । युझर्ते ! मन । दानाय । सुरर्थ । अत्र । अहं । तत् । कार्य । एपाम् । कण्वऽतम । नाम । गृणाति । नृणाम् ॥ ४ ॥ स्पन्द० यो ये त है उए । ये ते तुम्यम् यामेषु यज्ञेषु प्र युनते आत्मीयम् मन हविषाम दानाय । ये तुभ्य यडेपु हबीपि ददतीत्यर्थ । सूरय स्तोतार । अत्र पृथिव्यास्सनिहिताया भय मतिनिर्देश । अत्र पृथिव्याम् । अह बहशब्दो विनिग्रहार्थीय एक्शब्दस्याथै कण्वशब्दाच परो द्रष्टव्य । तत् एषाम् नृणाम् इति समानाधिकरणासमो निर्धारणपठ्यन्ता । तेपामेपा मनुष्याणा मध्ये कण्व एव कण्वतम नाम गृणाति कण्य इति सोऽयमित्यभिसम्पन्थात् पितृशब्द पुत्र' प्रयुज्यते। आत्मन एवाय परोक्षरुपेण प्रथमपुरपेणाऽभिधानम् । कण्वतम इति कण्वशन्द। मेधाविनाम ( निघ ३१५)। भविशयन मावी क्ण्वतम । नाम मेधावितमस्तव नाम स्तोतीत्यर्थ । नामस्तुत्या चार नामवतामेव स्तुति प्रतिपाद्यते । त्या स्तीतीत्यर्थ ।ये स्तोतारस्तुभ्य यसैपु हवीपि ददति समस्तापामेतस्सा पूपिण्या तपा मध्ये अहमव कण्वपुत्रस्त्वामतिशयेन स्तौमि, मान्य कश्चिदिति समस्तार्थ ॥ ४ ॥ घट्ट० उपसि दायने शयान प्राव उदाराणा नामान्यसावसादिति मूत इति समुदायार्थ । उप । तव आगमनैपु ये प्राशा' मन दानाय प्रायुञ्जत । अन एव कण्वाना बरिष्ठ कापपुन एषाम् मृणाम् तत् नाम उच्चारयति ॥ ॥ मुगल० है उप ! ते तप यामेषु गमनेषु सत्सु ये सूरय पिदास दानाभिशा दानाय धनादि स्यधं । एषाम् दातुमिमताम् तृणाम् तन नाम दानपि शेरसिद्ध नाम यवतम अतिशयन मेधापी रूपबो महर्षि पश्च नामाप्रहणन दातार प्रशसति तो उभौ अपि उप कार ण्व तथा परत इत्युपस स्तुति ॥ ४ ॥ आ घा योपैर सूनर्युपा पाति प्रभुञ्जती । जरपन्ती पूजनं पद्वदीयत उत्पातयति पक्षिणः ॥ ५ ॥ अय कण्वपुत्र प्रकग्यो . भयानि मुको नाशिक वि ३ मध्येन में ३ नामिक to । प्रवि ·प्रथम मण्डलम् स् ४८, मैं ५] आ । ध ! योषोऽइत्र | सूनरी 1 उपाः । याति । प्रऽभुञ्जती । जरयन्ती । वृजनम् । पुतऽवत् । ईयते । उत् । पातयति । पक्षिणः ॥ ५॥ स्कन्द आ पा योपैव भा इत्युपसर्गो यातीत्याप्याउन सम्बध्यते । घेति पदपूरणः । मोषेव यथा काचिन् स्त्री एवम् सूनरी शोभना मरा यस्याः स्तोतृत्दैन पदृत्वेन च सन्ति सा सूनरी उपाः आ याति आगच्छति । उदितेत्यर्थः। प्रभुजतो भुन पालनाम्यवहारयोः। स्पेन ज्योतिषा सं जगत् प्रकर्षण पालयन्ती । जयन्ती जनम् वलं. कालेन दि प्राणिनां जीर्यति । कालं चंपा अतिपातयति । अत एवमुच्यते-बरयन्ती बृउनमिति । कथं पुनरायाति । उच्यते। पदत् ईयते शुद्धोऽध्ययमीयति: सोपसर्गाों पक्ष्यः । यथा कश्चित् पादवानागच्छत्तद्वदागच्चति । उत्पातयति च चटकामूदीन् पक्षिणः । चटकादयो हि पक्षिणः उपउदयवेलायां खेभ्य मावासकेन्य उत्पतन्ति । अतस्ठानुषा एवारपातयति इत्युच्यते ॥५॥ घेङ्कट० भा याति उपा. स्नोव प्रकण रक्षन्ती सूनरों ‘सूनरी' ( निघ १,०) इत्यप्युषोनाम । शोभन नरेति । मनुष्याणाम् उपद्वम् जरयन्ती । उपस्वागतार्या पद्धत् पुरषादिक' घसति । पक्षिणः चयम् उद्गमयति ॥५॥ मुद्गल० उपाः देबी प्रभुसती प्रकर्षण सरं पारयन्ती आ याति प प्रतिदिनमागति खलु । टान्तः । सूनरी सुन्नु गृहत्यस्य नेनो योगा इव गृहिणीव । कीदृश्युषाः । वृजनम् गमनशीलम् जगमं प्राणिजा जरयन्ती जरा मापयन्ती। असदुपसारत्तायां क्योहान्या प्राणिनो जीर्ण भवन्ति । किन उप काले पत् पादयुक्त प्राणिजातम् ईयत निदां परित्यास स्वरवकृत्यार्थ गरहनि । किश इयम् उपाः पक्षिणः उपातयति पक्षिणो झुप काले समुत्थाय सनराय मनम्ति ॥५॥ इति प्रयमाष्टक चतुपाध्याये तृतीयो यर्गः ॥ । वि या सृजति समन व्यर्थिनः पदं न वेत्योदती । वयो नप्टेि पप्तियांस आसते व्युष्टौ वाजिनीवति ॥ ६ ॥ वि । या । सृजति । समनम् । वि । अधिनः । पुदम् । न । यति । ओदेती । यर्यः । नकिः । ते । पतिऽसः । आसने । विष्टौ । वाजिनीऽयति ॥ ६ ॥ स्कन्द० विमा गृजति या रिमजति विसगा हनुज्ञा । अनुजानानि । किम् । रामनम् संमा मनामतत् (इ. निघ २,१५) । संप्रामम् । उपपदयो सरकार मुक्षादयो योदारो युध्यन्तै। मत उपा एत संप्राममनुगनाटीरयुज्यते । भवा' समनमिति संपूर्वस्य मने शनायम अनेवा प्राणाय स्पम् । शानं प्राण वैश्यः । ठमयमपि मतदुपरयोत्तरकाल प्रयतते । .. " तिम मियतः ति. २. पोदय म. ३. म. ५. विनितम् म. १. को मि. .. नानिक. - म.

·-- आथन ऋग्वेदे सभाष्ये [अ, अ ४, व न च केवल समनम् । किसाई व अर्थिन अर्थिन । कार्यवन्त । कार्यवन्तश्च कार्यपु विसृज्यन्ते । स हि कार्यवन्त स्वकार्येपूपउदयोत्तरकाल प्रवर्दन्ते । यच्छन्दश्रुतेस्तच्छन्दोऽध्याहार्य । सा पद न वेति वेतिगतिकर्मा । यथा कश्चिदेक पद गच्छेत् तद्वत् क्षणेन गच्छति । का। श्रोदती उपोनामैतत् ( तु निघ १,८) । उपा । परोऽर्धच प्रत्यक्षकृतो भिन्न वाक्यम् । वयो नक्ष्टेि पप्तिवास पप्तिवास इति ताच्छील्यै पसुटण्य । पक्षिण पतनशीला सत्र व्युटी स्बेम्बाबासका न आसते । स्वदुदयवेलायां स्पेभ्य आवासकेन्य उत्पतन्तीत्यर्थ । हे वाजिनीवति! पोना मैतत् । उप ' ॥ ६॥ पेटः वि सजति या समाम युयुत्सून प्रेरयति या व भिक्षुन् । सा पदम् हस' निदधाति शनै शमैरागप्छन्ती' उपा इति रम्यभिप्रायम् । पक्षिणो ' केचन पतनशीला पोपु आसते तब न्युछने उप ॥ ६॥ मुहल० या देवता समनम् समीचीनचेष्टावन्त पुरुषम् वि सृजति प्रेरयति । गृहारामादिचेष्टाकुशरान पुरुषान् उप कार शयनादुस्थाप्य वस्त्रग्यापारे प्रेरयतीति प्रसिबम् । कि उषा यापकान् वि सृजति। तेऽपि उप कारे समुत्थाय स्वकीयदातृगृहे गच्छन्ति । ओदती उपो दवता पदम् स्थानम् म वेति न कामयते । उप काल शीघ्र गच्छतीत्यर्थ । है वाजिनी थति। उपोदेवते । ते न्युष्टौ स्यदीये प्रात काले पप्तिदास पतनयुक्ता वय पक्षिण नकि आसते नविन्ति । किन्तु स्वस्नीदात् विनिर्गत्य गन्तीत्यर्थ ॥६॥ पुपायुक्त परामतः सूर्यस्योदयनादपि । शतं रथेभिः सुभगोपा इयं वि यात्यभि भानुपान् ।। ७ ॥ एषा । अयुक्त । पराप्रत । सूर्यस्य । उत्ऽअयनात् । अधि । शुतम् । रथेमि । सुऽभगा । ऊपा । इयम् । मि । याति । अगि । मानुपान् ॥ ७ ॥ स्कन्द० एपा भयुक्त युक्त्यती श्वान् रथेषु । युक्त्या च पराक्त दूरनामैतत् (तु निघ ३,२६) दुरात् । कुत । सूर्यरयोदयनाय कृत्मयुटा बहुलम् (पा ३,१,१११) इति अपादानेऽयं रयुट् दटप्य । यत स्थानात् सूर्य उदेति तत । अधि शब्दस्तु अधिपरी अनर्थको' (पा." ९३) इति कर्मप्रवचनीय पदपूरण । शतं रथेभि शतमिति तृतीया द्वितीया । शतेन स्मै । मुलगा सुधना । उषा इयम् पि याति विविधं गछति । अभि मानुपान मनुष्यान् प्रति । इतधेतश्च पाथिों लोक स्वभासा व्यामोतीत्यर्थ ॥ ॥ घेवट० पा उपुक्ता दुरान् सूर्यस्य "उदयनाद दिव" शतम् स्थानपिस्स मुधना उपा. मानुपान अभि विविधम् याति ॥ ७॥ मुगए० एगा उपोदेषता शतम् अयुक्त स्वकीयानां स्थानां शत यौजितपती । गुभगा सौभाग्ययुना । -- 11 मानिस . 'जति मूको तीपि ५ नियु . "भिप्रायाधनम् १. माहित नि. 11 भाग कि, १.११. नादिर वि. ४ पेनि मानिमि'.

·प्रधर्म मण्डल । सू४४, ८] ३६६ इयम् उपाः परावतः दूरस्थात् सूर्यस्य उदयनात् अधि सूर्योदयस्थानात् अधिकात् धुलोकात् मामुपान् अभि मनुष्यानुदिश्य रथेभिः शतसंख्याकैः युक्तैः स्थै. वि याति विशेषेण गच्छति ॥ ७ ॥ विश्वमस्या नानाम चईसे जगज्ज्योतिष्कृणोति सुनरी । अप द्वेपो मघोनी दुहिता विच उपा उच्छदप सिधः ॥ ८॥ विश्वम् । अस्याः । ननाम् । चक्षसे । जर्गत् । ज्योतिः । कृणोति । सुनरौं । अप । यः । मघोनी । दुहिता । दिवः । उगाः । उच्छत् । अर्प । निधः ॥ ८॥ स्कन्द० विधम् अस्याः विश्व सर्पमस्याः ननाम प्रणवम् चक्षसे दर्शनाय जगत् । सर्वस्य जगवः एतदायत्तं दर्शनमित्यर्थः । ज्योतिः चेयम् कृणोति सूनरी। किन देपः सर्वमाणिदेप्यं तमः मघोनी धनपती दुहिता दिवः उपाः अप उच्छन्अपोच्छति । तमश्च विवासयतीत्ययः । न च केवलं तमः । किं तर्हि । अ विधः स्वधतिः क्षयाया शोषणार्थी वा । क्षपयितन् शोपयितून वा। कान् । सामात् नकचरान रक्षादीन् । रक्षमादीनपि विदासयत्तीत्यर्थः ।। ८ ।। वेङ्कट० भरयाः उषसः दर्शनाय सर्वमेव जगत् शिरो नमयति । ज्योतिः च कृणोति उपाः । सा दिवः दुहिता सर्वान् द्वेष्टन् भपयितश्च तिरस्तुर्वती' प्रादुर्भवतु ॥ ८ ॥ मुद्दल विश्वम् सर्वम् जगत् जाम प्राणिजातम् अस्याः उपसः चक्षसे प्रकाशनाय ननाम प्रहीभवति । रात्री तमसि निममाः सर्वे जनाः तमिवारयित्रीम् उपसम् उपलभ्य नमस्फुर्धन्तीत्यर्थः । कुतः । यस्मादेपा सूनरी सुष्टु नैग्री अभिमसफलस्य प्रापयिनी उपाः ज्योतिः कृणोति सर्व प्रकाशयति । किछ मघोनी मघयती धनयती दिवः दुहिता धुलोकसकाशादुरपमा उदाः द्वेषः देइन अप उच्छन् भपवर्जयति । किव विधः हिंसकान् अप उच्छन् । तममादिप्राप्यनिएपरिहारहेतुभूताम्' उपोदेवा विश्व जगत् नमस्करोतीत्यर्थः ।।८।। उप आ भाहि भानुना चन्द्रेणं दुहितर्दिवः । आवहन्ती भूर्यस्मभ्यं सौभगं व्युच्छन्ती दिविष्टिषु ॥ ९ ॥ उपः । आ । भाहि । भानुना । चन्द्रेण । दुहितः । द्विवः । आऽवहन्ती । भरि । अस्मभ्यम् । सौभगम् । वऽष्ठन्ती । दिविष्टिषु ॥ १ ॥ स्कन्द० उप ! आ भादि दीप्यस्व मानुना वाहिभानुरग्यते, सन भानुना । चन्द्रेण पदि भावा। दाइयिना । मुसकरेंगत्यर्थः। है दुहितः दिवः 1 फर्य ध पुनरामादि । आवदन्ती भानपती भूरि बहु अस्मभ्यम् मस्मदर्थम् सौभगम् शोमनं धनम् । प्रभूतमस्मभ्यं शोभनं धनं ददतात्पर्य." । म्युरन्ती घ" दिवियु दिवमिन्यते याभिगन्तुं ता दिरिष्टयः ताम्। भस्मदीयेषु यज्ञवित्यर्थः ॥ ९॥ 1.नियमि. २.२. मास्ति कु. ५. नारित कुस पनि ५. समीर कु. ६. गनपनि तिमन गमपनि विसप... भवपि कु. ८. निमोनि; मोह. .. "नि वि मै. १०.सादने महो. १. दहाती मो. १२. मास्ति, १३. पपः म.

·। ऋग्वेद समाप्ये [अ १, अ४,4r. बेट० उपः! अभिमुसम् भाहि जसा हादकेन दिवः दुहितः! आवहन्ती बहु धनम् अमभ्यम् प्रादुर्भपन्तो दिवसानामन्वेषणेषु ॥ ९॥ मुदला हे दिय. दुहितः! धुलोकस्य पुत्रि! उपः! उपोदेवते! चन्द्रेण सर्वेषामाज्ञादन भानुना प्रकाशन आ समन्तात् भाहि प्रकाशस्व। किं कुटी । दिविष्टिपु दिवसेषु भूरि प्रभूतम् सौभगम् सौमा- ग्यम् अस्मभ्यम् आ वहन्ती सम्पादयन्ती तथा व्युच्छन्ती तमांसि धर्जयन्ती ॥९॥ विश्वस्य हि प्राणनं जीवनं त्वे वि यदुच्छसि सूनरि । सा नो रथैन बृहता विभावरि श्रुधि चित्रामप॑ हर्यम् ॥ १० ॥ विश्वस्य । हि । प्राणनम् । जीर्यनम् । वे इति । ति । यत् । उच्छसि । सुनरि । सा । न. | रथैन । बृहता । विभाऽवरि । श्रुधि । चित्रऽमधे । हव॑म् ॥ १० ॥ स्कन्द० पियस्य हि दिशब्द पदपूरण । सर्वस्य प्राणितातस्य प्राणनम् जीवनम् च त्वे त्वयि रख दायत्तम् । सर्ने प्राणिनस्त्वत्प्रसादात् प्राणन्ति बीयन्ति चेत्ययः । मा त्वं किं करोपि' । उच्यते । कि यन् उच्छसि यत् या त्वं व्युच्छसि तासि विवासयसि है सुनरि! । था चैरूपाऽसि सा नः अस्माकम् रथेन बृहता तृतीयानिर्देशान्न भागन्तुमिति दोषः । महता रथेन भस्मान प्रत्यागन्तु हे विभावरित दीप्तिमति ! भुरे शृणु । है चित्रामये ६ चिनधने! उप.! उपोनामैत्र वा निग्रामघाशब्दः (तु निघ १,८)। हवम् भावानम् ॥ १० ॥ पेङ्कट० विश्वस्य हि प्राणिन. प्राणनम् जीपनम् च त्वयि भवति यदा त्वम् वि उच्छति उपः! प्रकार कुर्वती सा अस्मारम् रथेन वृहता भागता' दीप्तिमति ! शृणु चिधने! दानम् ॥ 1." मुद्गल सूनरि! उपोदपि विश्वस्य सर्वस्य प्राणिजातस्य प्राणनम् छष्टनम् जीवनम् प्राणधारण च वे हि त्वय्येय वर्तते । यत् यस्मात् त्वम् वि उच्छसि तमो ययसि । है विभावरि विशिष्ट प्रकारायुम! सा वाशी रयम् न अस्मान प्रति वृहता प्रदिन स्यन भायाहीति शेष । तमा है पियामधे ! विचित्रधनपुने ! दपोदेवत! असदीयम् हवम् भादानम् मधे zणु ॥ १० ॥ दवि प्रथमाष्टक चतुर्थाध्याये चतुर्थी वर्ग । । उपो याज हि वस पात्रो मार्नुप जनै । तेना वह सुकृतौ अवरों उप ये त्वा गृणन्ति षढयः ॥ ११ ॥ उपः । वार्जम् । हि । वार्य । यः । चित्र । मार्नु । जनै । तेन । आ । बहु । सुस्तः । अधगन् । उप । ये । या । गृणन्ति । यईयः ॥ ११ ॥ १. मुगम् विभ' २. पी . १.१. पार कि करोमि भ, रोपि यु डि. ४. . प. ..नास्ति विप...ांनी स, ..भाग दिला.

·४८, में १२ प्रथम मण्डलम् ३७१ स्कन्द हे उपः! वाजम् असम् हि-दशवस्तु पदपूरणः । बस्व सामध्यांत् 'वस्वा नो वार्या पुर' (८,२३,२७) इत्यादिप्रयोगदर्शनाच वानरत दानार्थः । देहि । कीशो वाजः। उच्यते । यः चित्रः पूज्यः मागुपै जने . मनुष्यलोके । तेन दत्तेन उप आ वह सुकृतः शोभनानान् स्वर्गादिफलावाहिकरणान् अश्वरान् यज्ञान् । कस्य । ये त्वा गृणन्ति स्तुवन्ति चढ़यः स्तुतीनां चोटारो मत्प्रभृतयः । यच्छन्दश्रुते' तेषामित्यध्याहार्यः। तेनामेन स्तोतन् यज्ञकरणसमर्थान् कुवित्यर्थः । अथवा तेनेति हतौ तृतीया । तेन हरिभूतेन हेतुना। तदर हविर्भूतमुपमोक्तुमित्यर्थः । मा पह । कान् । भारमसहचारिणों विश्वान् देवान् । 'कुत एतत् । 'विश्वान देवान आ पह' इत्युत्तर- स्याचि दर्शनात् । कीदृशान् । सुकृत: शोभनकर्मकारिणः । क्य, । अध्वरान् उप उपशब्दः सामथ्यात् प्रतिशब्दस्यार्थे । यज्ञान् प्रति । यज्ञेवित्यर्थः । कस्प स्वभूतेषु । उच्यते । ये त्वा गृणनित यहयः रोपाम् ॥१५॥ वेङ्कट० उपहि भयं देहि, यः पूजनीयः मनुष्येषु भवति । अथ तेन अलेन सुकर्मणः पहान् उप आ वह ये त्या स्तुवन्ति स्तोतारः ॥ ११ ॥ मुद्गल हे उपः । वाचम् हविलक्षणमयम् हि अतिपु प्रसिद्धम् स्व याचस्व । स्वीकृर्वित्यर्थः । यः वाजः चित्रः चायनीयः' मानुषे मनुष्ये अने यजमाने वर्तते तं वाजमिति पूर्वत्रान्वयः । तेन कारपान सुशतः' सुन्छु कृतवतो. यजमामान् अवरान हिंसारहितान् यागान् उप आ वह प्रापय । ये यजमानाः वलयः यज्ञनिर्वाहकाः वा स्याम् गृणन्ति स्तुवन्ति तान् सुकृत इति पूर्वण सम्बन्धः॥१॥ विश्वान देयाँ आ चट्ट सोमपीतयेऽन्तरिक्षादुपस्त्वम् । सास्मासु धा गोदश्वविदुक्थ्यमुपो बाज सुवीर्यम् ।। १२ ॥ विश्वान् । देवान् । आ । यह । सोमऽपीतये । अन्तरिक्षाद् । उपः। त्वम् । सा । अस्मासु । धाः । गोऽमत् । अश्वऽयत् । उक्थ्यम् । उपः । वार्जम् । सुऽवीर्यम् ॥ १२ ॥ । स्पन्द० विधान, देवान भात्मसहचारिणो विधान देवान् आ वह सोमपीतये अन्तरिक्षात् हे उपः। लम् । उपस एवाय माधान्यम् । सहचारिस्यमा विश्वेर्षा देशनाम् । सा अस्मासु इति तदभुते- योग्यार्थसम्बन्धो यादोऽध्यायः। यो स्वामेवमयोचाम सा भस्मासु धार स्थापय । भस्मम्मे देदारपर्थः। गोमत् अश्ववत् व उपत्यम् प्रशस्य' हे उपः1 वाजम् महम् सुवयम् शोभनीय- सहित शोभनवीय वा ॥१२॥ बेटा विश्वान्॥ देवान् आ वह सोमपानाय अन्तरिक्षात्, उपः। त्वम् । सा भस्मासु धेहि गोमन् अश्ववन् प्रशस्थम् उपः! वाजम् शोभनवीयम् ॥१२॥ ५. नारिव. ९. ल: मूको. १. यो वाज. लि. २. 'गरणान् ति. ३. दमवगाव म. हारिणो वि. १६. नास्ति ति. ..देवि मविल. ८. वादनीयः मो. ... तवलो मूको. 11. नास्ति म कु. १२, "शत म .. नास्ति विपं. -10 ·७२ सर्व सभाष्ये अ १, ४, मुगल. हे उप । त्वम् सोमपीतये सोमपानार्यम् अतरिक्षात् अन्तरिक्षलोकात् विश्वान् सर्वान देवान् आ वह अस्मदीय देवयजनदेश प्रापय । है उथ ! सा पादृशी त्वम् गोमन् गोमन्तम् बहुभिगाभिर्युक्तम् अश्वायत् भश्वरपेतम् उक्थ्यम् प्रशस्मम् सुवार्यम् शोभनवीर्याप्तम् बानम् अहम् अरमासु धा निधेहि स्थापयाययं ॥१२॥ । - रयिम् सर्ववरण भदा कल्याणा प्रति अधव यस्या रुशन्तो अर्चयः प्रति भद्रा अक्षत । सा नौ रयिं विश्ववारं सुपेशसमुपा ददातु सुग्म्यम् ॥ १३ ॥ यस्यो । शत । अर्चर्य । प्रति । भद्रा । अदक्षत | सा । न । रयिम् । विश्वऽवारम् । सऽपेसम् । उया । ददातु । सुग्म्यम् ॥ १३ ॥ ': सुपशसम् ‘पेश इति रूपनाम' (या ८,११)। सुरूपम् उषा ददातु गुग्म्यम्' सुमनाम तत् (निघ ३, ६)। सुख । अथवा रयरेवैतत् विशेषणम् । मुखकर रयिम् ॥ १३ ॥ घड्यूट० यम्या दीप्यमाना अर्चय प्रति अदक्षत कल्याणा । सा न सुरूपम् उया दरात सुखकरम् ॥ ३॥ मुगल० यम्या उपस अर्चय प्रकाशा हशन्त शमू' हिसन्त प्रतिदृश्यन्ते । सा तयाभूठा उषा न भस्मभ्यम् रायम् ददातु । कोश रपिम् । विश्ववार विश्वस्य बारकम् सुपेशसम् शोभनरूपोपेतम् सुग्म्मम् सुप्छु गन्तव्यम् ॥ १३ ॥ ये चिद्धि त्वामृपय: पूर्व ऊतये जुहूरेऽसे महि । मा नः स्तोमा अभि गृणीहि राधुसोपः शुक्रेग शोचिषां ॥ १४ ॥ य। चित् । हि । त्याम् । स्यय ।ौ । ऊतये । जुहुरे । अव॑से । महि । सा।न । स्तोमान् । अभि । गृणाहि । राधसा । उप । शुक्रेणं । शोचिर्या ॥ १४ ॥ सद० सा न इति तच्छन्दैन उपस प्रतिनिर्देशाद, य इति परन्द उपाविषयो एप न्यत्ययन पुलिगता । द्वितीयकवचनस्य स्थान प्रथमाषगुवचनम् । पाम् त्याम् पय पूर्व स्तये भवतिरत्र' गत्यर्थ । दयनान् प्रति गमनाय जुहरे हवा भबमे तर्पणाय हविर्मि ई महि महति सा न स्तामान अभि गृणीाई भिडि राधमा धनेन । धनं दहास्यम् । पनदानन मुष्टिप्रकाशनात तोमा अभिता भवन्ति । न च करन राधसा । कि तहि । है उप ! "गुण शोचा गुरुवर्णया च म्बदीप्त्या । निरय धामार प्रति मुझण ज्योतियार प्युठेत्यर्थ । मध्दा 'य चिदि रखाम् , 'सान मोमान्' इति धुसी पारा नदी परस्परसम्बन्धाभवायोग्यासम्बन्धी मायावयाइप निराधामीकाप्यौ । चिन राद परपरण । मान् मन् वि ५ दि नाम्नि 1 पाश्रयस्य मान्योपः ग्रुटित मूको । ये विरिसिह को 11" मानि निम मा . नानि ·सू ४८, मै १५] प्रथम मण्डलम् ये त्वामृषयः पूर्व जुहुरे तेपामिव यां त्वामस्तोमन सा स्वम् नः अस्माकमपि स्तोमान् भभिगृणीहि राधसेति ।। 10 चङ्कर ये चिन् हि खाम् पयः पूर्वे रक्षणाय भाहू सवरत: महति! | सा अस्माकम् स्तोगाम् भभि गृणीहि धनेन उपः! शुकैण तेजसा पुणेति ॥ १४ ॥ मुगल० हे महि! महिते! पूजनीये! वा उपोदेवते! त्वाम् ये चित् हि ये खलु प्रसिद्धाः पूर्वे चिरन्तनाः वषयः मन्त्रइष्टारः ऊतये रक्षणाय अवमे भवाय च जुहूरे जुदिरे आहूतवन्तः, सूक्तरूपैः मन्त्रः स्तुतवन्त इत्यर्थः 1 है उप.! सा तादृशी त्वम् राधसा अस्माभिर्दत्तेन हविलक्षणेन भनेन शुभेण शोचिषा दोसन तमो निवारयितुं समन देजसा चोपरहिता सती तेपाम् ऋषीणामिव न. भसाकम् स्तोमान् अभि स्तुती: अभिलक्ष्य गृणीहि सम्यक् स्तुतमिति शब्दय ॥ ११ ॥ । उपो यय भानुना वि द्वारावृणवो दिवः । प्र नौ यच्छतादबुकं पृथु छर्दिः प्र देवि गोमतीरिपः ॥ १५ ॥ उपः । यत् । अद्य । भानुनो । वि । द्वारी । ऋणवः । दिवः । प्र । नः । यच्छतात् । अयकम् । पृथु । हर्दिः । प्र । देवि । गोऽमतीः । इपः ॥ १५ ॥ स्कन्द० टपः मन् हे उपः! 'या स्वम् अद्य स्वेन भानुना द्वारी पूर्वापरे द्वे मपि द्वारे विणतः अरणु गती। विविष गच्छसि । कस्य द्वारौ। दिवः सुलोकस्य । पृत्स्ना दिवं स्वज्योतिषा न्यानोपीत्यर्थः। यदश्रुतेस्तरछन्दोऽध्याइतम्यः । सा प्र नः यच्छतात् মষ্টয়া। प्रपर अस्मभ्यम् । अवम् कुक वृक भादने, परेरनादेपम् । पृथु विस्तीर्णम् । छदिः गृहम् । न च केवलम् । किं सहि । प्रयच्छ है देवि! गोमतीः इपः गोसंयुतानि अनाग्यपि ॥ १५ ॥ येङ्कट० उपः। यत् 'अब तेजसा दिवः द्वारी पूर्वापरे सूध्येव दिन्द्रवती। तदानी भयर मस्मभ्यं नरदितं विस्तीर्ण गृहम् प्रयच्छ" देवि । गोमन्ति भशानि ॥ १५ ॥ मुल० है उपः। रदम्॥ भव मस्मिन् प्रभातसमये यत् पस्सात् भानुना मकान दिवः मन्तरिक्षस्य द्वारी द्वारभूती पूर्णपरदिग्मागी मन्धकारेण मारहादिशी वि ऋणयः विसिष्य प्राप्तोषि । तसात स्वम् नः भस्मभ्यम् हदि एवजम्दि गृहम् प्रयच्छतान् देहि । कीददा दिकम् हिसकरहितम् पृथु पिस्तोर्णम् । अपि च हे देवि! देवनशीले! गोमतीः बहुभिर्गोभियुका इषः महानि । म इत्युपसर्गस्य कावृत्तः परमतात् इत्यनुपश्यते । प्र पच्छनात् देहि ॥ १५ ॥ सं नौ राया टता विश्वपैसा मिमिक्ष्वा समिळाभिरा । सं द्युम्नेनं विभुतुरोपी महि सं बाजै;जिनीवति ॥ १६ ॥ .. "सेट ति; सोन. कु म. २. भरमामिनि कमनि ति. ३. महिशानिर दिम'. ४, रवानः मूडओ. ५.५. साप मूको. १. पारत... परौ म ति. ८. ताप कुति. ९. 'A'. ... नानि कि नानि मूको, १२.१२. नानि मूको.

·- ऋग्वेदे समाये [स, ४, ५, सम् । न । राया । बृहता । विश्वऽपेशसा । मिमिक्ष्य । सम् । इळाभिः । आ । सम् । चुनेन ! विश्वऽतुरी । उपः । महि । सम् | वाजैः । पाजिनीऽवति ॥ १६ ॥ स्कन्द० सम् नः राया न, अस्मान् प्रति राया वृहता विश्वपेशसा बहुरूपेण सर्वरूपेण वा। सम् मिमिक्षत्र म्यक्षतगतिकर्मणः (तु. निघ २, १४) एतद्पम् । सामर्थ्याचाय म्यातिरन्ततिण्यर्थो द्रव्य । सगमय सम्बन्धय । धनमस्मभ्यं देहीत्यर्थः । न च केवलेन राया। कि तर्हि । सम् इळाभिः मा 'दळा' (निष २, ७) इत्यत्रनाम । आकारः समुद्ययार्थः। ‘देवेभ्यश्च पितृभ्य आ' (' १६,११) इति यथा । मोश्च संमिमिक्ष्य । सम् गुम्नेन द्युम्नं पोततेः, पा इहाभिप्रेठम् । यासा च संमिमिश्च । कीदृशेन । विश्वतरा पूर्वतिर हिंसाः । सर्वदायूणा हिमित्रा। अन्तकर्चेत्यर्थः । दे उपः ! महि । सम् वाजैः पाजशब्दोऽग्न बलपचनः । बरैश्च समिमियत्र । है वाजिनीवति। उपोनामैतत् (त. निघ १, ५)। उपः! । प्रत्युपसगै चाख्यातानुषङ्गादाण्यात भेदाय यास्यभेदा वाजिनीवतीरयेतस्योप इत्येतेन 'सह पर्यायत्वेऽप्यपुनरक्तस्त्वम् । सम्बन्धिराब्दी वोषम एव विशेषणम् । वाजिनीशब्दोऽवनामधेयम्। 'अमयती । अयदा' 'वाजी' (निघ १४) इत्यश्वनाम । तस्मान् स्त्रियामीकारः । वाजिन्यो' बवास्तगती बाजिनीवती ॥ १६॥ येङ्कट० संयोजय भस्मान् घनन महता. सर्वरूपेण'। सम् मिमिश्च व गोभिः । सम् योजय पशमा सशनृणां हिंसकेन । सम् योजय अलेश्च अग्नदति ॥ १६ ॥ मुगलई उप ! नः अरमान् राया धनेन सम् मिमिव संसिता संयोजयेत्ययः। कोटशन धनेन । गृहता प्रमूतन विषेशसा बहुविधस्पयुक्तेन । तथा इळाभिः आ गोभिश्च अस्मान् सम् गिमिक्ष्य । माकारः समुच्चये । किं च है महि! महनीये! उपोदेवते । गुम्नेन यशसा सम् मिमिव । कोशेन शुशेन । विश्वद्वरा सर्वेषां शभ्रूणां हिंसकेन । तथा है याजिनीवति! असाधनभूतप्रियायुगे । वाजः ममस्मान् सम् मिमिक्ष्य ॥ १६॥ - इति प्रथमाष्टके चतुर्थाध्याय पञ्चमी वर्गः ॥ [२] उपौ भद्रभिरागहि टिवधिद् रोचनादधि । यहन्त्वणसव उप त्या सोमिनो गृहम् ॥१॥ उ । मुभिः । आ । गहि । यिः । चित् । रोचनात् । अधि । वहन्तु । अणऽसः । दर्प । त्या । सौगिन । गृहम् ॥ १ ॥ स्पन्द० । टप | भद्रभिः करयाणरचे आ गदि मागण्छ । वुतः । दियः गिर रोबना भधि पिएर पदपूरण. । रोचनाम्लो दीतिवचनः । मधीयुपरिगावे, दिव हायने र सम्बन्धविनापः । १.गरेपनियति लोभ २. तिः मुका ५.१.नामिनि ..माम लि. १. भरमारम् म'वि'. '' ... नारा दि. १..1..मामि विमें, 11. नि. ३.३, मा पुन'मा सह पर्याय ..मामिमि.

·सू ४९, मे २] प्रथम मण्डलम् दिवोऽधि दिव उपर्यवस्थितादोचनात् दीप्तादादित्यमण्डलादागच्छ 1 किञ्च वहन्तु अरणप्सवः भरगः भारतो वर्णः । 'मुः" (निष ३,५) इति रूपनाम । भारक्तरूपा भश्चाः । कम्। खा रयाम् । छ । उप सोमिन गृहम् उपशब्दः प्रतिशम्दस्याथै, गृहमित्यनेन च सम्बन्ध- थितन्यः। सोमवतो यजमानस्य गृहं प्रति ॥1॥ घेवट० रुपः ! भद्रैः भागच्छ दीप्तात् लोकात्। उप वहन्तु त्वाम् भरणरूपा सदाः सोमिनः गृहम् ॥१॥ मुद्गल. "उपो भद्रेभिः' इति चतुनंचं घष्ठं सूक्तम् । कण्वपुत्रः प्रस्कपद ऋषिः । अनुष्टुप् छन्दः । उपा देवता ॥ हे उप.! उपोदेवते! भदेभिः भन्दमीयैः शोभनागः दिवः अन्तरिक्षलोकात रोचनात् रोचमानात् दीप्यमानार अधि उपरि वर्तमानात् चित् पूजितात् एवंविधादन्तरिक्षलोकात' आ गहि आगच्छ । हे उपः! अरुण सवः शरणवर्णा गावः सोमिनः सोमयुक्तस्य यजमानस्य गृहम् देवयजनरूपं यज्ञगृहम् ला वाम् उप महन्तु प्रापयन्तु ॥1॥ । सुपेशसं सुखं रथं यमध्यस्था उपस्त्वम् । तेना सुश्रवसं जन प्रावाद्य दुहितर्दिवः ॥२॥ सुऽपैशसम् । सुध्वम् । रर्थम् । यम् । अधिऽअस्याः । उपः । त्वम् । तेन । सुऽश्रयसम् । जनम् । न । अव | अद्य ! दुहितः । दिवः ॥ २ ॥ स्फन्द० सुपेशसम सुरूपम् ससम् च रथम यम् अध्यस्था अधिष्ठितवती भारुडवती असि । हे उपः स्वम् तेन सुश्रयसम् 'अव.' (निघ २,७) इत्यानाम । शोभनं हविलक्षणमन्नं यस्य स सुध्वाः, तं सुश्रवस सुइविष्कं यजमानम् जनम् प्रभव प्रकण आगच्छ अद्य हे दुहितः दिवः! ॥२॥ वेङ्कट सुस्पं सुद्वारम् रथम् यम् अप्यस्थाः उपः! त्वम् । तेन शोभना हविष्मन्तम् यतमामम् अय प्ररक्ष दिवः दुहितः। ॥२॥ मुद्गल हे उषः। त्वम् यम् रथम् अध्यस्थाः अधितिष्ठसि । कीरशं रथम् । गुपेशराम् शोभनाक्यवम् । मुखम् शोमनेन 'सेन मामाशेन युक्तम् । विस्तृयमित्यर्थः । है दिव दुहितः! चुलोक्सकारणत् उत्पने उपोदेवते! तेन रथम मा अस्मिन् काले सुभ्रवसम् शोमनहवियुषम् जनम् यजमानम् प्रअप प्रकर्षण गछ ॥२॥ वयश्चित् ते पत्रिणौ द्विपचतुष्पदर्जुनि । उपः प्रान्नुपूर दिवा अन्तेभ्य॒स्पार ॥ ३ ॥ वर्यः । चित् । ते । पत्रिणः । द्विपत् । चर्तुःऽपत् । अर्जुऽनि । उपः। प्र। आरन् । ऋतून् । अर्नु । दिवः । अन्तैभ्यः। ५-४, नाम्नि वि में 1.नालि ति. '२.रिंच का भ. ३.३. शान् लोशार विम'. ५-५ नाम्ति मैं'. ६-६. खेना केन मूको मास्ति वि.

·ऋग्वेद सभाध्ये [अ१, १, २, - स्कन्द० वय नित् ते चिच्न्दोऽत्र उपमायाम् । वय इव पक्षिण इव ते तव वभूता । पतनिण. पानशीटा गमनशीला भया । द्विपत् चतुष्पन् द्विपात् चतुप्पा । हे अर्जुनि ! भर्जुन शुक्लो वर्ण उच्यते । शुकवणे हे उप ! पारन् मतिर्गत्यर्थ । प्रकर्षेण गन्छन्ति । फ्रातून् अनु अत्तुशब्द कारवचन | अनुशब्दो रक्षणे कर्मप्रवचनीय प्रतिशब्देन समानार्थ । कारान् प्रति । यो यो गमनकार तत्र तत्रेत्यर्थ । दुत प्रारन् । उच्यते- दिव आतेभ्य पुरोकस्यान्तेभ्यः । परि शब्दस्तु 'अधिपरी अनर्थकी' (पा १,४,९३) इति मप्रवचनीय पदपूरण । अथवा परिशरदोऽन्तशब्दात् पूर्वो दृष्य । अकृतसमासोऽपि च कृतसमासार्थे । दिव पर्यन्तभ्य प्रारम्॥१॥ घेङ्कट० पक्षिण पनयुक्ता द्विपात् चतुप्पाच्च उप ! शुक्रवणे या आगमनकासान् प्रति प्रगति' अन्तरिक्षपर्यन्तेभ्य ॥३॥ मुद्गल हे अर्जुनि । शुम्भवणे उघ । उपोदेवते ते तप ऋतून् अनु गमनानि भनुलक्ष्य द्विपत् दिपात मनुष्यादिकम् चतुष्पत्" चतुष्पात् गवाहिक तथा पतत्रिण पतप्रवन्त पक्षोपैता वय चित्र पक्षिणश्च दिव अम्तेभ्य आकाशप्रान्तभ्य परि उपरि प्र अरन् प्रकर्पण गच्छन्ति । सायन्धका- रेणाभिभूता सर्वे प्राणिन त्वदागमनानन्तर चेष्टावन्तो भवन्तीत्यर्थ ॥३॥ व्युच्छन्ती हिरश्मिभिर्विश्वाभासि रोचनम् । वां त्वामुपसूययो गीर्भिः कण्या अपत ॥४॥ निऽउच्छन्ती । हि । रश्मिऽभि । विश्वम् । आऽभासि । रोचनम् । ताम् । त्वाम् । उप । सुऽयौ । गो ऽभि ! कना । अहुपत ॥ ४ ॥ स्कन्द० गुरटन्ती हि हिशब्द पदपूरण । तो त्याम् इति च त ठन्दायरछन्दोऽध्याहतग्य । 'या र प्युदन्ती भात्मीय रदिमगि विश्वम् आभासि | अन्ततिप्यर्थोऽय!" भाति सामान प्रष्टस्य । सर्व जगदाभासयसि । प्रकाशयसीत्यर्थ । रोचनम् प्रकाशस्वभावकम् । ताम् त्वाम् हे उप वसूयव धनकामा गो िस्तुतिलक्षणाभि गौर्मि क्ण्वा कण्वपुग्ना अखपत भाहूतवन्त । भारमन पवेद परोक्षरूपेण प्रथमपुरषेणाभिधानम् । अह कण्वपुन प्ररकण्वनामा आहूतयानित्यर्थ ॥ ५ ॥ येवट० व्युटता हि मिभि सर्व शेक मासयप्ति । ताम् वाम् उप ! धनकामा गीशि कश्या माहवयन्त ॥४॥ मुगल. हे उप ' "युच्छन्ता तमो ययाती स्वम् मिभि स्वकीय तंजामि विश्वम् स भूतमातम रोचनम् रोचमानम् माशयुत यथा भवति तथा आभास भा समन्तात, प्रकाशसे । यरमादेव तस्मात् ताम् नापीम् त्वाम् वसूययः मसुकामा मण्या मेधामिन शरियत गीमि स्तुतिलक्षण यशोभि आषत माहूतयन्त । स्तुतवन्त इरपथं ॥४॥ इति प्रथमाएके धनुषाध्याय पो वर्ग । नास्तिम '' . मप्रति मृको मालिक पारतिदिन . नानि वि ८. पारति ९ को मुको ·सू. ५०, म ११ प्रधर्म महलम् । [५०] उद् त्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः । दृशे विश्वाय सूर्यम् ॥ १ ॥ उत् । ॐ इति । त्यम् । जातवेदसम । दे॒वम् । वहन्ति । केतवे । दशे । विश्वयि ।सर्थम् ॥ १॥ स्वन्द० 'उदु त्यम् मौर्यमुत्तरम्' (तु बुदे ३,११३)। सूर्यदेवतमुचा सूकम् । तच्छन्दश्रुतयोग्यार्थ- सम्बन्धो परदोऽध्याहार्य । य सर्वप्राणिनो नमस्पन्ति । त्यम् तम् । जातवेदसम् जातप्रज्ञानम् देवम्, दानादिगुणम् । उत् वहन्ति ऊर्च वहन्ति । के । सामर्थ्यादश्वा । कोदशा । क्त्तव केतु' (निघ ३९) इति प्रज्ञानाम । प्रज्ञानसत्त्वा। सूर्यस्य हि स्वय प्रज्ञानसरबत्वाइ' भधैरपि प्रज्ञान सरवरेव भवितव्यम् । अपवा केतदो रश्मय । प्रज्ञानसत्वत्वात् ते उद्हन्ति । किमर्थम् । दशै दम् । दर्शमायमित्यर्थ । कस्य । विश्वाय पाटयर्थ एषा चतुर्थी । सर्वस भूतजातस्य । उदिते हि सूर्ये सर्व भूतजात दर समय भवति, नानुदिते । कमुद्वहन्ति । सूर्यम् ॥ ३ ॥ वेङ्कट० उत् वहन्ति तम् जातवेदसम् "केतव भइवा रहमयो दा सर्वेषा भूताना दर्शनाप ॥ १ ॥ मुगल. "उदु त्यम्' इति त्रयोदश सप्तम सूक्तम् । कण्वन प्रस्कण्य ऋपि । आदौ नव गापाप । शिष्टाश्चतस्त्रोऽनुष्टुम । सूर्यो देवता। वेतव प्रज्ञापका सूर्याश्वा सूर्यम् भादित्यम् उन् उ वहन्ति अवै बहन्ति । उ उक्त च-मिताक्षरेवनका कमोमिद्विति' ( या १,१)। किमर्थम् । विवाय विश्वस्मै भुवनाप रश द्रष्टुम् । यथा सर्वे जना सूर्य पश्यन्ति वयोधं वदन्तीत्यर्थ । कीरश सूर्यम् । त्यम् त प्रसिद्धम् जातवेदसम् जाताना प्राणिना वेदितारम् देवम् योतमानम् ॥५॥ अप त्ये तायवों यथा नक्षत्रा यन्त्य॒क्तुभिः । सराय विश्वचक्षसे ॥२॥ अप । त्ये । तायः । यथा । नक्षत्रा | यन्ति । अक्तुऽभि । सराय । विश्वऽचक्षसे ॥ २ ॥ स्कन्द त्ये इति नक्षत्रसामानाधिकरण्या व्यत्ययेन पुंलिङ्गता। तानीत्यर्य । तच्छब्दश्रुतेश्व योग्यार्थसम्बन्धो यरब्दोऽस्याहार्य । यानि रानावश्यन्त तानि तायव यथा 'तायु' (निघ ३, ४) इति स्तेननाम। चोरा इव । नक्षत्राणि भा यति अपगच्छन्ति । अरश्यता प्रतिपद्यन्त इरयर्थ । न च काहानि । कि तईि। अतुभि 'अवतु' (निघ १, ५) इति राजिनाम। सहयोगरक्षणा पा' तृतीया। राग्निभिस्सह । कुतोऽपयन्ति । सूराय सूरशब्द सूर्यपर्याय । पञ्चाय चतुर्थी । सूर्यात् । सूर्योदयोत्तरकाल हि नक्षत्राणि राज्यश्च न दृश्यन्ते । कीर सूर्यात् । विश्ववक्षस स्यज्योतिषा सर्वस्व दर्शयितुई दुर्वा ॥२॥ घेवट अप यति नक्षत्राणि रातिभि सहाऽऽगच्छन्तीभि, अमी स्तेना इच, सूर्यम् विश्वस्य द्रष्टारं प्या" ॥३॥ पूरण । ५ ५ ७७ . नास्ति ति २ सत्ता भ, सत्यत्वा कु, सव ला ति ३ नसत्वनाद ति, न सत्त्वाद" कु. 'ज्ञानसावं' म 'न तत्त्वतात ति ६ तर ति मश्चा कैनन एमिरे ८८ नास्ति दिमे ९ नाजिम 1001- भवय वि "सहग विएप, 'मि अमोमि १२ नास्ति चु १३ नास्ति वि.

·। । अथवा भरध- ऋग्वेद सभाध्ये स, अ, ६ . मुद्गल. त्यै तायव. यथा प्रसिद्धाः तस्करा व नभना नक्षत्राणि देवगृहरूपाणि अक्तुभिः रात्रिभिः सह' अप यन्ति अपगच्छन्ति । विश्वचक्षसे विश्वस्य सर्वस्य प्रकाशकस्य सूराय सूर्यस्य भागमनं दृष्ट्वति शेषः । तस्करा नक्षत्राणि च रात्रिभिः सह सूर्य आगमिष्यतीति भीत्या पलायन्त इत्यर्थः ॥२॥ अदृश्रमस्य केतवो वि मयो जना अर्नु । भ्राज॑न्तो अ॒ग्नयों यथा ।। ३ ॥ अश्रम् । अस्य । केतवः । वि । दमयः । जनान् । अर्नु । श्राजन्तः । अग्नयः । यया ॥ ३ ॥ स्कन्द० अधम् लडऽयं लुङ् । 'इन्दसि लुटिः' (पा ३,४,६) इति । कर्मणि च प्रथम- पुरपबहुवचनस स्थाने व्यत्ययेनेदमुत्तमपुर पैकवचनम् । दृश्यन्त इत्यर्थः । कुन्त एतत् । केतवः इत्यादिवभिहितकर्मत्वनिमित्तायाः प्रथमाया दर्शनात् । के दृश्यन्ते । उच्यते । अस्य सूर्यस्य स्पभूताः केतवः प्रज्ञानसत्वा' रश्मयः । विशन्नस्तु भ्राजन्तः इत्येतेन सम्बन्धयितव्यः । छ दृश्यन्ते । जनान् मनुप्यान् अनु प्रति । मनुष्यान् व्याप्य अवस्थिता" इत्यर्थः । विधाजन्तः विविध भ्राजमाना दीप्यमानाः । कथम् । अमयः यथा मग्नय इव । मित्युत्तमपुरपतिसामाद रश्मीनां च दर्शनकमत्वात् कंतब इत्यादिषु द्वितीयाथै ग्यत्ययेन प्रथमा । अदर्शमहमस्य केतून रश्मीन् जनाननु विग्राजमानाननीनिव' ॥३॥ वेङ्कट० भदर्शम् अहम् अग्य कैतून । विभवन्ति तनान् प्रति रस्मयः भ्राजन्तः अग्नयः इव दीप्य. माना इति ॥३॥ मुद्गल० अस्य सूर्यस्य केतयः प्रापकाः रसमयः दीप्तयः जनान् अनु वि अटयम् जातान् सर्वान् भनुक्रमेण प्रेक्षन्ते । सर्व जगत् प्रकारायम्तीत्यर्थः । दृष्टान्तः। भ्राजन्त दीप्यमाना' अन्नया यथा मामय इव ॥ ३॥ तर्राणिर्विश्वदर्शतो ज्योतिष्क्रदसि सूर्य । विश्वमा भासि रोचनम् ॥ ४ ॥ तरणिः । विश्वदर्शतः । ज्योतिऽकृत् । असि । सुर्य । विश्वम् । आ । भासि । रोचनम् ॥ ४ ॥ स्कन्द० तरणिः। तरणिः' (निघ २,१५) इति क्षिप्रनाम । क्षिप्रा विश्वदर्शतः सर्वस्य हि दर्शनीयो प्रष्टा या। ज्योतिरा ज्योतिपय कतां त्वम् असि । है सूर्य । विश्वम् आ मासि सर्व र जगदाभासयसि । रोचनम् प्रकाशस्वभावकम् ॥ ४॥ घेदुर० क्षिप्रगन्ता" विश्वस्य दर्शक. ज्योतिपः को अति सूर्य !, विश्वम् च दिय प्रकाशयसि ॥ ४ ॥ मुगल है मुर्य। स्वम् तरणिः सरिता भन्येन गन्तुम् अन्तस्यस्य महतोऽध्वनो गन्ता अमि । तपा विश्वदर्शनः विश्वः सवैः प्रागिभिः दर्शनीयः । तमा ज्योतिष्यन् प्रकाशस्य कर्ता । विवम् सर पपजातम् रोचनम् रोधमानं दीप्यमान यथा भवनि सपा आ मामि प्रकाशयसि ॥४॥ १. मानि दि. ३. शस्य मूको. ३. गर्यस्योपाग- दि. ४. उर मूको. सोम. ..मात्रि. ..म्य' भति; शिवम् म. ८. प्राजन्तोम. १०. भजन . 11. नानि मूकी. १२. विषय कृति. गानि ९. "भिवति महि १५. 'पामा पक: ति.

·९५०, में ५j 5 । प्रथम माईलम् ३७२ प्रत्यङ् देवानां विश: प्रत्यङ्दैपि मानुषान् । प्रत्यङ् विश्व स्वदृशे ।। ५ ।। प्रत्यङ् । देवानाम । विशः । मृत्यड् । उत् । एषि ! मार्नुपान् । प्रत्यड् । विश्वम् । स्वः । दृशे ॥५॥ स्कन्द० प्रत्यत्' इत्येवस्य उदेपि इत्यतेन सम्बन्धः । उदेतुश्चेदं सूर्यस्य विशेषण नोदयतिक्रियायाः । कुत एतत् । पुंलिङ्गरवात् प्रतीच्यां च दिशि सूर्योदयस्यासंभवात् । प्रत्यइ उदेपि' प्राच्या दिशि पश्चान्मुखः स्थित्वा स्वमुदेषीत्यर्थः। किसर्थम् । देवानाम् विशः साफाट्झस्वाद् दृशे इत्येतद् पुरस्ताच्युतं सर्वानुषक्तव्यम् । दशेशब्दश्च द्रष्टुमित्यस्पार्थे वर्तते । 'दृशे विख्यै च' (पा ३, ४, ११) इति नुम निपातनात् । देवानां स्वभूता पा विशः ताशे द्रष्टुम् । पुरस्तादुदितस्य भवतः पश्चादवस्थितान् सर्वदेवान् बटुमित्यर्थः । न च देवविश एव कंवलाः । किं तर्हि । प्रत्यल् उदेपि मानुपान मनुप्यानपि द्रष्टुम् । प्रन्यह विश्वम् सर्व जगत् द्रष्टुम् । स्वः यो स्वर्शब्दोऽन्न युनाम । युलोकं च इष्टम् । यावदिदं किञ्चित् सर्व पश्चादवस्थितं द्रष्टुं सर्वतः पूर्व पश्चान्मुखः त्वमुदेषीति समस्तार्थः ॥ ५॥ वेङ्कट० "तस्मात् सर्प एवं मन्यते मा प्रत्युदगात्' (ते ६,५,४,२) इति प्राझणम् । देवानाम् विशः देवानित्यर्थे । देवान् मनुष्यांश्च त्वम् भमिमुखः उवेषि। कि बहुना । सर्व प्रत्यन् उदेपि सर्वस्य पदार्थस्य दर्शनाय ॥५॥ मुद्गल हे सूर्य! त्वम् देवानाम् विशः मरुणामकान देवान् प्रत्यत् उदेषि प्रतिगच्छन् उदये प्रामोपि । तेषामभिमुखं यया भवति तथेत्यर्थः । वथा मानुपान् मनुष्यान् प्रत्यद उदेपि । वेऽपि भस्मदभिमुष एष सूर्य उदेवोति मन्यन्ते । तथा विश्वम् व्याप्तम् स्वः स्वर्लोकम् दृशे दाटुम् प्रत्यल् उदेषि । यथा स्वरोंकवासिनो जनाः स्वस्वाभिमुह्येन पश्यन्ति तथा उदेषीत्यर्थः ॥ ५ ॥ जगद् भपि इति प्रथमाष्टके चतुर्षाध्याय सप्तमो वर्ग. ॥ येना पायक चक्षसा भुरण्यन्त जना अर्नु । त्वं वरुण पश्यसि ॥ ६ ॥ येन । पावक । चक्षसा । भुरण्यन्तम् । जनान् । अन् । लम् । वरुण । पश्यसि ॥६॥ स्कन्द० येन हे पावक! राबयित. ! चक्षसा दर्शनेन ज्योतिराख्येन भुरण्यन्तम् भुरण्यतिर्गतिकर्मा (तु. निघ २,१४)। गच्छन्त सूर्य उनान् अनु मनुष्यान् प्रति । मनुष्यलोकं प्राप्तवन्त- मित्यर्थ । व हे वरुण! पश्यति । यच्छन्दश्रुतेः तच्छन्दोऽध्याहार्यः । साकाडरवाच वाक्यस्य तेनाद्य वयं स्तुम इति यास्यशेषः । एवमान सत्यपि बरपास्यामन्त्रणे 'प्रथापि प्रत्यक्षताः स्तोतारो मवन्ति परोक्षकृतानि स्तोतव्यानि' (या ७, २) इत्येतेन न्यायेन सूर्यस्यैव प्राधान्य म चरणस्य । सौर्य हीदं सूक्तम्, न वारणम् । अथवा सूर्यस्य सूक्तभावस्वाद् परुण इति 1. प्रत्यप्दे प्रत्यक्ष. २-२. प्रतीच्या व दिशिन. ५.मा विश्लप. ..नित्यः : नित्य-- दि. १., वदरय अति. है. वान् कु. ४. पूर्वः भति ८. नास्ति विमा ९. नास्ति भ सि.

·भग्वदे ममाप्ये १, अ५, ६८ क्रियाशब्ददन सूर्यस्यैदामन्यणम् । भुरपयछन्दस्तु क्षिप्रकारिवचनः । क्षिप्रनामसु मुरग्युनाम- शब्दस्य पायत् (तु. निघ २,१५)। सर्वनाना पाण्यातजावात् भुरण्यतिः क्षिप्रत्वाऽयोऽपि न गतिमति गम्यते । येन है पाक! चक्षसा अनुग्रहात्मकेन दर्शनेन मुरण्यन्तं मित्र पागान स्तुतीच कुर्वन्तं मनुष्यं जनान् अनु मनुष्यान् प्रति वर्तमानम् । मनुष्यमध्यपतमि- त्ययः । स्त्र है यरण ! ज्योतिया कृरत्रस्य जगत भावरितः! सूर्य! पश्यसि । साकाड्यवाद् वाग्यस्य पूर्ववत् तेनाद्य वयं स्तुम इति धाग्यशपः । माशारयों का वास्यशेषोऽध्याहवय्य । तेनास्मानपि पश्यति । अथवा यच्छन्दध्रुवस्तरछन्दमध्याहृत्य पूयकवावयता योग्या । येन घसा भुरयन्तं पश्यसि तेन प्रस्यद्दुदेपीति । परपा या येन चशमा भुरण्यन्तं पश्यसि छैन विद्यामंपीति ॥ ६॥ येड्यूट० येन शोधयितः! तंजसा जनान् प्रत्पर्याय गच्छन्तम् खम् आच्छादयित.! पदयगि । 'तन् ते वयं स्तम इति वाक्यशेष' इति यास्क (१२,२२ ) ॥६॥ मुगल है पावक! सर्वस्य गोधक! वरुण! अनिष्टयारक सूर्य! त्वम् जनान् प्राणिनः भरण्यन्तम् धारयन्तम् इम लोकम् येन चक्षसा प्रकाशन अनु पश्यसि अनुक्रमेण प्रकाशयमि, त प्रकारों स्तुम इति शेषः ॥६॥ वि द्यामपि रजस्पृथ्वहा मिमा॑नो अ॒क्तुभिः । पश्यजन्मानि सूर्य ॥ ७ ॥ वि। याम् । एपि । रज. । पृथु । अहाँ । मिनिः । अक्तुऽभि । पश्यन् । जन्मानि । सूर्प ॥७॥ स्कन्द० द्याम् (लोकम् वि एपि विविधं गव्यसि । रजः पृथु बिस्तीण घान्तरिक्षलोकम् । अहा मानि मिमानः निर्मिमाण: वन । केन। अन्तुभिः यस्तुशरदोऽयं ज्यातिवंचनः। 'अनुनाद पयुनानि सायन्' (२,१९,१) इति यथा। भामाशा ज्योतिमिः रश्मिभिर्हि सूर्योऽशानि करोति । अथया अनुशन्टो राग्निनामैत्र (त. निष १,७) । सहयोगलक्षणा च तृतीया । महानि निर्मिमाणोऽवतुभि । रात्रिभिः सह के निर्माण, स्योदयास्तमयाभ्याम् । उदयन दि मूर्योऽहानि करोति मस्तमन रानी.। पदयन् अनुमानतया । जननधर्माणि भूतमातानि है सूर्य ! ॥ ७ ॥ घेङ्कट० 'पृधु रजः अन्तरिक्षम् रात्रिभिः सह महानि कुर्वन् शाम् अन्तरिक्ष ध पम्पन सण्येिव जानानि वि एपि मध्ये गटसि ॥७॥ मुद्रल० है स्य! त्यम् पृथु दिस्तीणम् रजः टोयम् द्याम् अन्तरिक्षलोकम् यि एदि विशेषण गमि। युर्वन् । अहा महानि अभिः रानिभिः सह मिमानः उरपादयन् । भादिषयगत्यधीनन्दार महारारिमागम्य । तया जन्मानि जननवन्ति भूत्रातानि पश्यन प्रायन ॥ ७ ॥ अनुगृहनियर्थः । जन्नानि 1.मुण्डरिमिति. २. तहे माते ति, तेन कु. ३. प्रयोग्दा है. पागन विम'. ५. समिमानः म, नमिसानः मितिमानः ति, .. 'भान मो. ८. रापिम् मा. ११. मारित वि पं. संत अनधि ५. 'जमा मुवन दिन निगिंगानों ति, मनी' ..नानि में ·प्रथम मण्डलम् । सू... में ] सप्त त्या हरितो रये वहन्ति देव सूर्य । शोचिष्कैशं विचक्षण ॥ ८ ॥ सप्त । ला । हरितः । थे । वहन्ति । देव । सूर्य । शोचिःऽकैशम् । विऽचक्षण ॥ ८ ॥ स्कन्द० सश त्वा सप्तसंख्याकास्त्वाम् हरितः हरिग्छन्दो हरितशतपर्यायो नीलवर्णवचनः । 'हरितवर्णा बश्वाः रथ सप्तमीमिर्देशात् अत्र स्थितमिति वाक्यशेषः। स्प स्थितम् वन्ति है देवसूर्य! । कीदृशम् । शोचिष्कैशम् शोचिदीक्षिः रझ्याख्या, साकेशस्थानीया यस्य स शोचिकेशः तं शोचिषकेशम् । दीप्तरशिक्षकमित्यर्थः । हे विचक्षण! सर्वस्य द्रष्टः ॥ ८॥ बेङ्कट० "सप्त त्याम् | बहाः रथे. भारोप्य वहन्ति देव ! सूर्य! बलमुश्मि विद्रष्टः!। शा रश्मयः' इति यास्कः ( १२,२५) । केशसादृश्यावति ॥ ८॥ मुगल है सूर्य ! देव ! विचक्षण! सर्वस्य प्रकाशयितः! सप्त सहसंख्याकाः हरितः भश्वाः त्वा त्वाम् वहन्ति प्रापयन्ति । कीदृशम् । रथे अवस्थितमिति शेषः । तथा शोचिष्केशम् शोबीपि तेजांखेव यस्मिन् फेशा हब दृश्यन्ते स तम् ॥ ८॥ अयुक्त सप्त शुन्ध्युयः सो रथस्य नुप्त्यः । ताभिर्याति स्वयक्तिभिः ।। ९ ॥ अयुक्त । सप्त । शुन्थ्युः । सूरैः । त्यस्य । नफ्यः । ताभिः । याति । स्वयुक्तिऽभिः ॥९॥ स्कन्द० ताभिः याति इति तरछन्दश्रुतेर्यच्छन्दोऽस्याहार्यः । या अयुक्त युक्तवान् सप्त सससंख्याका बडवाः शुन्ध्युवः शुन्थ्युरादित्यो भवति शोधनात, तस्य स्वभूताः । भात्मन एव स्वभूता इत्यर्थः । अथवा उदकचरो मरुबाम यशकुनिः स शुन्युरुज्यते । द्वितीयाबहुवचनान्तं चेदम् । मत्सर- शीरित्यर्थः । क्रियाशब्दो वा शुन्थ्युशब्दः । शोधयिनीः शुन् युवः । कोऽयुक्त । उच्यते । सूरः सूर्यः । स्थरय नफ्यः नपाच्छब्दस्यापत्यनाग्नोऽयं नफ्यादेशः। रथस्यापत्यभूताः । अन चेतिहासमाचक्षते-'पुरा किलानतः सूर्यरथ आसीत् । सोऽझाइरत मन्तु नाशक्नोत् । है सूर्योऽहाऽरतं गन्तुमच्छत् । तस्मात् रथात् सप्त हरितवर्ण यडया भजायन्त । ता एनमहाऽस्तमनयन्' इति । तदेतदुच्यते- रथस्य नश्य इति । 'भयवा नप्त्य' इति तु भप्तृशब्दपर्यायः मधमैक- कवचनान्तं सूर्यस्य विशेषणम् । नप्ता सूर्य इति । कस्य भता । सामर्थ्यांदपाम् । भन्दयो हि गुहारमा अमिर्जायते, भन्नेः सूर्यः । 'अग्नी अादियोऽजप्रत' इति श्रुते: । अपना नत्य इति क्रियाशब्दो द्वितीयाबहुवचनान्तो बडवानामेव विशेषणार्थः । न न पतन्ति पतन्त्येव पास्ता नप्त्यः । सततगामिनीरित्यर्थः । ताभिः याति। कोशीभिः। स्वयुक्तिभिः स्वपमेव या रथे पुज्यन्ते ताः स्वयुक्तयः, तामिः स्वयुक्तिभिः ॥ २ ॥ घेङ्कट युक्तवान् सा बयाः सूरः रथस्य नेगी, ताभिः याति स्वेन युज्यमानाभिः । शोधना- दश्वाः शुन्युचः॥९॥ . १, हरिश". २. 'वां च पञ्च भ; 'वर्ण बडवाश्च ति. ३. नास्ति म. ४-४. मास्ति वि रूपं. खिा विम. सम् अकु. सौन् वि. ५. नास्ति कुति. मूको. ७. "शमित्य भकु: अश्वारुशोत्य' ति. ८. "तं पद मा प्यपद ति. १.१. नास्ति गति. १७. अतिः कु.

·३८२ म्यैदे समाये [अ', अ४५९ मुगल सूर सर्वस्य प्रेरक सूर्य गुन्युव शोधिका अवस्निय वाशी सप्तसहयाका' अक्त स्वरय योनित गन् । कोशी । रथस्य नपय न पातयिय । याभियुंजामि रयो याति न पाति तादृशीरित्ययं । एवभूतामि तामि मश्वस्त्रीमि स्वयुतिमि स्वकीययोजनन रथे सम्बदाभि याति यज्ञगृह प्रत्यागछति । मत.' तस्मै हवितव्यमिति वाक्यशेप ॥९॥ - । x । उद्र्य तमसस्परि ज्योतिप्पश्यन्तु उत्तरम् । देवं देवता सूर्यमर्गन्म ज्योतिरुचमम् ॥१०॥ उत् । वयम । तमंस । परि । ज्योति । पश्यन्त । उत्तरम् । देयम् । देवऽत्रा । सूर्यम् । अन्म | ज्याति । उत्तमम् ॥१०॥ स्यन्द० उन् इत्युपसर्ग अगम्य इत्यात्यातेन सम्बन्धयितथ्य वयम् तमरा परि तमोऽभिभूय व्यवस्थित मित्यर्थ । सौर्यम् ज्योति पश्यत' उत्तरम् उग्रततामत्यन्तोत्कृष्टम् । पश्यन्त इति घायम् 'दक्षणहेचो कियाया (पा ३०,१०६) इत्येव शतृप्रत्ययो हेवी दष्टप्य । 'सौर्यस्य ज्योतिषोऽत्यन्त दृष्टस्य दर्शनेन हेतुमत्यर्थ । देवम् देवत्रा 'देवमनुष्यपुरुषपुरुमत्येभ्यो द्वितीयासप्तम्योर्वहुलम्' (पा५ ४,०६) इत्येवमय निधारणसप्तम्या दृष्टय। देवेषु दवाना मध्ये सूर्यम् उदगन्म अयं गता प्राप्ता । सूयण सदैकात्मकता सूर्योक वा प्राप्ता स्म इत्यर्थ । प्रातिहतोग्य दर्शनस्य भूतकालरवार प्राप्तरेबाय 'देवभूतकामप्रेषित वादा' (पाया ३,३,१३३) इत्येव भूतकालप्रत्ययेनापदेश । 'दवा "वषिष्यति सपना' शारय' इति यया । कौशाम् सूर्यम् । उच्यते । ज्योति उत्तमम् उत्तम दि ज्योतिर्मगवान् सूर्य । तयाहि वासनायनाम् इयमेका कर अवभृथप्राह्मण पठ्यते-- 'उदय' तमसम्परि इति पाप्मा ये तम । पाप्मानमेव तमोभइते । स्त पदसत उत्तरम् इति अय पे लेदोऽद्य उत्तराऽम्मिनब सो प्रतातष्ठति । देव देवत्रा सूर्यमगन्म ज्योतिरामम् इशत स्वगा चे लोक । सूर्यो ज्योतिरुत्तम स्वर्ग एव लोकऽन्तत प्रतितिष्ठति अननक्षमैन्याहदनायमु. पाताटन' (माश १०.५०) इति ॥ १० ॥ येट० 'उत्, अगम्म' वयम् तम विहाय उपरि स्थितम् ज्योति पश्यन्त दाप्यमानम् दवेषु सूर्यम् ज्याति उत्तमम् इति ॥ १०॥ मदर वयम् मनुष्टातार तमस परि तमस उपरि रानरूवं वर्तमानम् न्यौनि सेजस्विनम् जाम उततरम् देवता ददेषु मध्य देवम् दानादिगुणयुक्तम् सूर्यम् पश्यत स्तुतिभिर्हदिमियोपामीना सन्त गत्तमम् उत्कृएनमम् ज्याति मूर्यरूपम् उन् भगन्म प्राप्नवाम ॥ 100 उद्यन्नध मित्रमह आरोहन्नुत्तरां दियम् । ट्टोगं मम सूर्य हरिमाणंच नाशप ॥११॥ उत्ऽयन् । अद । मित्रऽमह । आऽराईन् । उत्तराम । दिवंम् । हृतऽरोगम् । मर्म । सुर्य । रिमाणेम । च । नागय ॥ ११ ॥ - कि तम्योतिरित्या:- । ' 'सपस में २ तत्व है माणि विमा माधीप स्यात् ५५०) ५ पचनु नि, मानिक . 'यम् माम मा • रमकी . टदियस्य पदयात हायनेनामप' ..मास्तिम ·प्रथम मण्डलम् सू ५०, मं १२] स्कन्द० 'उद्यन्न येत्युपनिषत् । 'उद्यमद्य' इत्ययं तृन उपनिपत् | उपनिषदिति विद्योच्यते । रोगनी चयं विद्याऽभिनेता! 'तथा तिहासिकास्तावदारक्षन ..-'इदोगदुवर्णतामापनः प्रस्क्ण्वस्तृचमपश्यन्' इति । गृहदेवताकारोऽप्याह-रोगनस्तृच उत्तमः' (बुदे ३,१९३) इति । उद्यन उद्गच्छन् अद्य हे मिरमहः। मह पूजायाम् । मिनाणां 'पूजयितः! पूज्य! घा'। आरोहन च उत्तराम् उदासतराम जाम् दिवम् दोगम् हृदयरोगम् मम है सूर्य 1 हरिमाणम् च हरितवर्णं च नाशय ॥ १३॥ वड्र० उपन् अब मित्राणां पूजयिता: आरोहन उद्गततरां च द्याम् मम हृदयस्य रोगम् ' त्याच हरिमाणम् च नाशय । दुर्वर्णत्वं प्रातः स्वचि प्रस्कण्यः तृचमपश्यदिति ॥1॥ मुद्गल हैं सूर्य। सर्वस्य प्रेरक! मिपमहः! सर्वेषामनुकूलदीतियुक्त! अय अस्मिन् काले उद्यन, उदयं गच्छन् उत्तराम् ठहततराम् दियम् अन्तरिक्षम् आरोहन आभिमुख्येन प्राप्नुवन् । एवंविधस्त्वम् गम हृद्रोगम् हृदयगतम् ' आन्तर रोगम् हरिमाणम् च शारीरगतकान्तिहरणशील बाहारोग तदुभयमपि नाशय । मां स्तोतारमुभयविधात् रोगात् मोचयेत्पर्षः॥1॥ शुकैषु मे हरिमाण रोपणाकासुदध्मसि । अथो हारिवेषु मे हरिमाणं नि दम्मासि ॥१२॥ शुकैपु । मे। हरिमाणम् । रोपणाको दिमसि । अयो इति। हारिद्रवेषु । मे। हरिमाणम् । नि । दमसि ।। स्कन्द० शुगु में मम स्वमूतम् 'हरिमाणम् रोपणाका रोपणाकाः नाम हरितचटका:" तासु च दश्ममि मातिपि हिऽयं लट् द्रष्टव्यः । निधेयास्म इत्याशास्महे। अपो हारिदेवपु हारिदबा नाम अत्यन्तशीगामिनः पक्षिणः । अयोपारदश्चार्थे । हारिदवेषु च मे मम हरिमाणम् नि दध्मसि ॥१२॥ वेङ्कट हरितवर्णेषु शुदेशु रोपणापासु" च मदीयमपि हरिमाणम् धर्य निमः । अपि र हारिद्रवेषु पक्षिषु । सर्वेऽमी मदर्थमपि हरिताः मदन्त्वित्यर्थः । सहे मे मन्युाने मेऽन्तरामयः' (बौधौ २,५,१) इति यजः ॥ १२॥ मुगल० मे मदीयम् हरिमाणम् शरीरगतं हरिद्वर्णस्य भाषम् गुपु तादृशं वर्ण कामयमानेषु पशिषु तया" रोपणारासु शारिकासु पक्षिविशेपेषु दधासि स्थापयामः । अथो अपि च हारिदवेषु ताहवर्णवत्सु मे मदीयम् हरिमाणम् नि दध्मसि निदधीमदिर" 1 सच हरिमा सुखेन तवैवा- स्ताम् , भस्मान मायाधिष्टेत्यर्थः॥१२॥ उदंगादयमादित्यो विश्वेन सहसा सह। द्विपन्तं मी रन्धयन् मो अहं पिते रधम् ॥१३॥ उत् । अगात् । अयम् । आदित्यः । विश्वन । सहसा | सह । द्विषन्तम् । मह्यम् । एन्धन् । मो इति । अहम् । हियते । रधुम् ।। १३ ॥ । 1-1. तथा आवो म. २-२. पूविना यो मूको. ४. तनरं सवि. ५.वि. t-६. इस्परों कु. ३. मालिस.८.दएर वि. १.१. नाम्नि म. ..रि- ताटे को. 11, तङ् मूको. १२. निधयान् मूको. १३. नाशि दि ११. रोजगाका नाम हरितटीका विषचरिकासु 'म'; विचटिकास वि पंविवादिकास वि', पटिकामु म, विरविकास क; नामि १५-१५. नातिनम. 18. पिट 10. नाति विमे. 14. निपान मूको, १९. मानि वि. .

·1 । मैव अहम् प्रश्वेदे सभाप्ये [अ१, ४, व स्कन्द० उत् अगात् उद्गतः । अयम् आदित्यः अदिते. पुनः । विश्वेन सग सहमा रहिमसमृहरक्षगेन' बलेन सह । अथवा ये यक्षगन्धर्वादयः आदित्यमणले निवसन्ति तत्समृहलक्षणमन सहोऽमि- प्रेतम् । यक्षादिभिः परिवृत' इत्यर्थः। द्विषन्तम् शत्रुम् मह्यम् न्थयन् 'रध्यतिर्वशगमने' (या ६,३२ ) । मम वशं नयमित्यर्थः। मो अदा द्विपते रपम् अस्य भगवतः 'प्रसादान्माऽई शो' वर्श गमम् ॥ १३॥ घेवट० उदितः अयम् आदिन्यः सर्वण बलेन सह द्विपन्तम् मझम् वशीकुवन् । पशो मवामीति ॥१३॥ मुबलक अयम् पुरोगी आदियः अदितः पुत्रः सूर्यः विदवेन सहसा सर्वेण बलेन सह उन् अमान उदयं प्राप्तवान् । किं कुर्वन् । मह्यम् द्विपन्तम् रम्पयन ममोपद्रवकारिणं रोग हिंसन् । अपि च अहम द्विषते अनिएकारिणे रोगाय मो रथम् मैव हिंसां करोमि । सूर्य एव रोग नारायश्चित्यर्थः ॥१३॥ इति प्रथमाष्टके चतुर्याध्याये अष्टमो वर्गः॥ इति प्रथमे मण्डले नयमोऽनुदारः ॥ [५१] अभि त्यं मेपं पुरुहूतमम्मियमिन्द्र गीर्भिमदता वस्त्रों अर्णवम् । यस्य द्यायो न विचरन्ति मानुपा भुजे मंहिष्ठममि विमर्चत ।। १ ।। अभि । त्यम् । मेषम् । पुरुऽहृतम् । ऋग्गियम् । इन्द्रम् । गाऽभिः । मदत । वस्त्र: । अर्णवम् । यस्य । यार्य । न । विऽचरन्ति । मानुपा । भुजे । महिष्टम् । अभि ! विप्रम् । अत ॥ १ ॥ । ५, नमि" ८. 1 १ नास्तिक २ सहना ति. ३. समूह भ. ४. नास्नि भ, अभिग्रे कु. "तमि कु. ६-६. नानिश ७. पटेयम् कु. भाष्यान्ने सन्याख्याः सिलमन्त्राः (सि १,१,१-३)- समझियोधर्महम भादित्यन सहीयमा । अहं यशम्दिनां यशो विश्वा रूपाण्या दंदे ॥१॥ उपनद्य विनी भज पिठा पुग्यो यथा । दीर्घायुत्दस्य हेलिपे तय॑ नो धेहि सूर्य ॥ २ ॥ उपन्त त्या मिग्रमह आरोहन्तं विचक्षण । पश्येम शरदः शतं जीवम शरदः शुगम् ॥ ३ ॥ सनैक्षियो । सदिय एतास्तिन ऋदः । समशिनि । शदने । आशिषि व रिडई र प्रययः । अनुमापदपा सम्पत्ययस्याशाम । न । महासा। जगमान तमन्यतम. (1)। मन्सून मी मा यस्य स ऊ महा, तेन महणा। सदन टट माने या नीयमा नपरेण । कि व भई परिचना खाया य. सात र पाणि यान्यादानयोग्यानि धानि] मा देरे भादेयासम् ॥ १ ॥ ग्पन्, मप विशो मा विभजारमाकम् । यादद् याय योग्य वारसा ही किता। सामन्यात धनम् । इयम् । पिता पुरेभ्यो यथा । * च दोघांदुवरय विधीवत्रस्य । इति पदपूरणः सम् यि । तस्य दिलीपायें पधा : ४५ न. ५१मय धेहि मर्य॥१॥ उधन वा हे मित्रमः। म्भव मारोइन विपक्षण : विश: पश्येम रसः सम् । घरमाणः संवमाखननः । वन पश्मेवाधारमोति. 1..मामि वि. 1. मदन् विम', ११. मेव मको, ·प्रथम माइलम् सू ५१,१] स्कन्द 'इन्निन्द्रसमं पुत्रमभ्यध्यादहिरा ऋषिः। 'सव्योऽभीतीन्द्र एवास्य पुत्रोऽस्मादभ्य जायत" (रा. वृदे ३,१५)। इन्द्रतुल्यं पुत्रं कामयमानोऽभिध्यानमकरोदहिरा भषिः । तस्य सन्यो नाम 'अभि त्य मेपम्' इत्येवमादेष्टा इन्द्र एव योगबलेन तस्मादभिध्यानात् पुत्रोऽजायत । पुत्रतामापन इत्यर्थः । तस्यन्द्रस्य सव्यतामापनस्पतदापम् । 'ऐन्द्रः सभ्यः शतचिंधु' 'प्रथमे मण्डले हया पयस्तु दातर्षिनः' (द ३, ११४) इति । प्रथमे मण्डले. ऋषयः शतचिन उपन्ते । निर्धारणे वै॥ सप्तमी द्रष्टया । शतर्चिना मध्ये सव्यसंस्तव ऐन्द्रः प्रत्येतव्यः । अमि इत्युपसर्गों मदत इत्यारयातेन सम्बन्धयितव्यः । स्यम् मेषम् इत्यनेतिहासमाचक्षते- मेध्यातिथिः किलेन्द्रमुवाच मेष रूपो भूत्वा मामुपागच्छति । स तं मैषो भूत्वा उपजगाम । तदक्ष्यति- 'इत्या धौवन्तम- दिवः कान मेश्यातिथिम् । मेपो भूतोऽमि यत्रयः' (२८,२,४०) इति । 'नदिदसत्रोच्यते मेषहतीन्द्रस्याभिधानम् । तं मे मेएरूपम् पुरुहूतम् बहुभिर्यजमानराहतम् माग्मियम् मात्र स्तुती। अपनम् ऋक् स्तुतिः, तद्वन्तं ऋग्मिपम्, अर्धनीयं पा। इन्द्रम् गोभिः स्तुतिलक्षणाभिवाग्भिः अभि मदत "मनति xxx मदति रसति" ( निघ ३,१४ ) इत्यर्चतिकर्मसु पाट्यदर्चतिकर्माऽयम् । पुप्तादीनां वाऽयं प्रेषः, सहायानां धामादिजाम् । मया सहाभिष्टुत हे मत्पुनादयः! ऋत्विनः! था । कीदशम् । पम्वः धनस्य अर्णनम् समुद्रस्थानीयम् । समुद्रवत् धनानामानयमित्यर्थः । तस्य इन्द्रस्प किमुच्यते । यस्य यावः धुलोकाः न विचरन्ति न विसन्ति । नातिझामन्तीत्यर्थः । किम् । मानुषा मननानि ज्ञानानि अभिप्रायर क्षणानि । यस्य 'सर्यो धुलोको वरावर्ती इस्पर्थः । "अथया द्यायो न इति नशब्द उपरिशत्रुपगर उपमा यः। मानुपशब्दोऽपि मनुष्यजाति- घचनः । यस्य स्वभूतानि यणि मानुपाणि पायो म गुलोका इव । यथा शुलोका दीहि- मन्त एवं दीप्तियुतानि पिचरन्ति । समस्तायां पृथिव्यां परिश्रमन्तीत्यर्थः । किमर्थमभिट- थाम । उत्पते । भुजे पालनायात्मनः । मंहिष्ठम् महतिर्दानकर्मा (त. निघ ३, २०) दातृतमम् । विप्रम् मेधाविनम् । अभि भर्चत मभिष्टुत ।" पर सव्य मानिरसः । अभि मदत स मेधातिय: मेषम् पुरतम् ऋगईम् इन्द्रम् स्तुतिभिः धनस्य गाकरम् । यस्य समयः इई इतस्ततधरन्ति मनुष्यदितानि कर्माणि भोगाय, सम् भाभिन्दुत मेधाविनम् । मप्र शागायनरम् 'अब मेधातियम् । मेधातिथिगृहपतयो ३ विभिन्दु- पीयाः मन्त्रमारात" । तेषां दरयुत् आगस्तिष्द्गानासौद, गौरीविनिः" प्रस्तोता, भव्युतसुन प्रतिहर्ता, गगमयो होता, सनरुनवकी काव्यादब्द!" । पाकामो मेधातिधिः, अनिवामो रानवनवको । पकामा इतरे तबामाः । मानाकामा स्म । पुरा समाग्ले। तेहरम नानेव कामान् ऋदलायोतिति । तेषां ह स्मन्द्रो मेधातिधर्मपश्य रूप कृत्वा सोम प्रतयति । सं ६ म्म साधनो। मेधानिधेनों मेः सोमं बनम्तीति । स उ ह मिषा स्वभेव ril कृत्या गोमें प्रनयति । ततो हवा इसमाचीन मेधानिधप इत्यादयन्ति' (तु. वैमि ३,३) इति । 11. सध्योगन्द्रम. २ रमाइगवत म नि. १. दमय मेपनियमति पनि सम्पति, सदनि सरति म . ५. काय मूको... या मूको. ... नानि १.नास्ति HिER ... 'मामले सपियर तितिभ'. १२. भाप स. 1.11.fn. ११. सम्मम् लि.

·. ऋग्वेद सभाध्ये [अ १, ४, व. मुगला 'दशगेऽनुवाके सप्त सूक्तानि । तन मभित्यम्' इति पञ्चदशचं प्रथम सूसम् । सव्य शारिस ऋषि । चतुर्दशी पञ्चदशी च विष्टुभी। शिष्टा जगत्य । इन्द्रो देवता । अङ्गिरा इन्द्रतुल्य पुनमिच्छन् अभ्यध्यायत्, सव्य इतीन्द्र एवास्य पुत्रोऽजायतेतीतिहास ॥ त्यम् त प्रसिद्धम् मेयम् शभि स्पर्धमानम् । यद्वा कण्वपुर मेधातिथि यनमानम्' इन्द्रो मेपरूपेणागत्य तदीय सोम पपौ। स अपि तु मेष इत्यवोचत् । भत इदानीमपि मैप इति इन्द्रोऽभिधीयते । पुरुहूतम् यहुभिर्यजमानैराहूतम् । ऋग्मियम् कग्भि विक्रियमाणम् स्तूयमानमित्यर्थ । स्तुत्या हि देवता पिक्रियन्ते । तम् वस्व अर्णवम् धनानामावासभूमिम् । एवगुणविशिष्टम् इन्द्रम् हे स्तोवार । गीमि स्तुतिमि अभि मदत भाभिमुरथेन ६ष प्रापयत । यस्य इन्द्रस्य कर्माणि मानुषा मनुष्याणा हितानि विचरति विशेषेण वर्तन्ते । शान्त । बाद न यथा सूर्यरश्मय सर्वेषा हितकरा । भुजे भोगाय गद्दिष्ठम् भतिशयन प्रवृद्धम् विषम् मेधाविन तथाविमिन्द्रम् अभि अर्चत अभिपूजयत ॥१॥ अभीमवन्वन्त्स्यभिष्टिमृतोऽन्तरिक्षप्रां तविपीभिराघृतम् । इन्द्रं दक्षास मुभवो मदच्युत शतक्रतुं जवनी सूनृतारहत् ॥ २ ॥ अभि । ईम् । अबन्धन् । सुऽअभिष्टिम् । ऊतयं । अन्तरिक्षऽप्राम् । तविधीमि । आऽवृतम् । इन्द्रम् । दक्षौरा । ऋभव । मदऽध्युतम् । शतऽक्रतुम् । जयनी । सुनृतौ । आ । अरहत् ॥२॥ स्यन्द० ईम् शब्द एनमित्यस्पार्थे । एनम् अभि अवपन् बनते सभत्त्यर्थस्यैतद्वपम् । सभक्त बत्य । सवितवस्य इत्यर्थ । स्वभिष्टिम् यजेरिययतद्रूपम् । मुम्छु भाभियष्टव्य सुप्ठु याऽऽपेपण शीले शश्रूणाम् । उत्तय अतिशब्दोऽत्र पालनाद् गमनाद्वा मरदादिसेनासु प्रवर्तते । मरुदादिसेना । अन्तरिक्षमाम् मा पूरणे । स्ययनान्तरिक्षस्य पूरथितारम् । तविषीभ भन्यैरपि यई भारतम परिगृतम् । कम् । इन्दम् । न च केवला उतय । कि हि । दक्षास शुभव दति ररसाहार्थीय (तु या १५)। उत्सादिन अभय । अथवा दक्षशब्दोऽनात्मपर्याय । 'श्याम दौ मनसा जगृभ्यात्' (१०.३१,२) इति यथा । सामांयान्तर्गतमत्यर्थः । मारम यन्त । भात्मयत्तया चाप परनयता रक्ष्यते । सर्वार्थेषु पत्नयन्त प्रभय इत्यर्थ । मदम्य तम् मद सोम मदररत्रा, त प्रति प्यवते गच्छतीति मदत्युत्, त मदइयुतम् । अथर मदो गां । ग्यपतिरपि सामयादन्तर्णतिण्यर्थ । थूणां भदस्य गर्यस्य ध्यावयितारम् । किच शतप्रतम् यहुर्माण यामशं वा इन्दन् जवनी देगन गयी सूत्रता स्तुतिरमण वाक् स्तोतुम् आ अहहत्' भारोइति भार उदती या । भयया सूनुता माध्यमिका था। सग इन्दमारइत्, मेघधकारे प्यागोतीरययं ॥२॥ 11 मानि वि में मास्ति को १२ मास्ति गूफो ५.५ मानिभA १ कु. . मारोपर मति धुटि ·स् ५१, मं] प्रथम मण्डटम् घेङ्कट० अभ्यसेवन्त एनं सुत्रु शमणामन्वैपार मस्तः अन्तरिक्षस्य पूरयिताई यसैः आवृतम् इन्द्रम् वृद्धाः ऋभपश्च । शत्रुमदस्य च्यायिवारं तमिमम् शतक्रतुम् अगस्य कारयित्री स्तुतिः मारोहति ॥ २॥ मुद्गला ऊतयः सवितारो रक्षितारः दक्षायः दक्षयितारः प्रदयितारः ऋभवः मरुतः इन्द्रम् अभि ईम् अवन्वन् भाभिमुल्यन पछु अभजन्ट । वृनेय मद युध्यमानमिन्द्रं सरे देवाः पर्यत्यनन् । मस्वस्तु तया न पयंत्यानुः । कीदशम् इन्द्रम् । स्वभिष्टिम् शोभनाम्पेषणात शोभनाभि. गमनमित्यर्थः । अन्तरिक्षमाम् अन्तरिक्ष युलोकं स्वतेजसा प्रावि पूरपतीति अन्तरिक्षमाः तम् । तविभि- आतम् बलैरावृतम् । अतिबलिनमित्यर्थः । अत एव मदच्युतम् शत्रूणां मदस्य गस्य प्यावपितारम् । किज्ञ शतरतुम् शतसरयानां नामाहतारं पूर्वोकं तम् इन्द्रम् जबनी नबधं प्रति प्रेरयित्री सूतृता तैः मरतिः प्रयुक्ता 'प्रहर भगदो अदि वीरयस्व' (ऐना ३.२.) इति बाह्मणोक्तरूपा प्रियसत्यात्मिका पार बारह भारूदयती । वृत्रवर्ध प्रति सा वाक् इन्द्र- स्पोत्साहकारिणी मभूहित्यर्थः ॥ २॥ वं गोत्रमङ्गिरोम्योऽवृणोरपोताये शतर्दुरेपु गातुविद । ससेन चिद् विम॒दायर्यारहो वस्वाजावद्रि यावसानस्य नर्तयन् ॥ ३ ॥ त्वम् । गोत्रम् । अङ्किरःऽभ्यः । अयोः । अप । जत । अनये । शतऽदुरेषु । गातुऽवित् । ससेन । चित् । विऽमदार्य । अवहः । य€ । आजौ । अदिम् । वमानस्यै । नर्तयन् ।। ३ ।। स्कन्द स्वम् गोत्रम् मेघनामैतत् (तु. निघ १,१.) 1 से गोत्रम् अङ्गिरोभ्यः अङ्गिरसामयाय अणोः अप भपाणोः उद्घाटितवान् । उत अनये, मवेतिहासमाचझते- 'भत्रिममुरा शवमोहनदारेषु पन्त्रगृहेषु प्राक्षिपन् । सन मूटो निर्गन्तुमास्नुवनिन्द्रमनीत् । तमिन्द्रो निरगमयत्' इति । तदेतदुच्यते-उतारये। मरन्याय । दातदुरेप ातं दुराणि मोदनद्वाराणि येषु सानि शत- दुराणि तेषु । गातुविर गानुर्निर्गमनमार्ग:"विदिरांगापो मानार्थो दानिर्गमनमार्गस्य Pधा काटा का। मया शतदुराः सोमयागा अग्रोच्यन्ते । वैषु हि प्राग्वंसदोहविर्षानमम्पन्थीनि पहनि द्वाराणि । गातुविदित्यपि गानुराग्दो गमनवचनः । मन स्वमतेषु दातदुरेपु बहुद्वारेपु सोमयागेपु गानुदित गमनमः मनुवगमनः। नित्यगमन इत्यर्थः । विज ससैन चिन् 'ससम्' (निष २,७) इत्यानाम | सदयोगरगा घेरा तृतीया। घिद पदपूरणः पाय या। भमेन सह । विमदाय ऋष भवदः प्रापिष्ठरान् । दत्तयानित्यर्थः । प्रमु धनम् । आनी पदीयैः राभिस्मा सद्दाम । मदिम् मद्रिविकारत्यात मदिर्व मनाभिप्रेतः। पापागमपं पत्रम् पापमानाय स्वदलेनागदपतः मामन एवं सभूतम् नर्मयन् इस्तवरस्पमुस्पातपरित्यर्थः ॥६॥ यडूट त्वम् वर्त" मेघरपम् मदिरमामर्शय भर भागो उदाटितपान" परनाइजुम् । अपि च अमुरैः .. गारमि' ... नानि रि... परिस्परन् मुवी... नननिगमनमि मूगो, ५. नानि विसरमन संभ. ..मरे...या'. २. नानि भूग... नेमा' 11-11. ममें पान. १२. मास्ति ति. 11-11. नास्ति नि, १७. मी.

·३८ ऋग्वेद सगाध्ये [११, ४, वर शक्षद्वारषु यन्त्रगृहेषु' प्रक्षिप्ताय अत्रये मार्गस्य रम्भयिता । तया भयेन सह पये धन च अदइ । युद्धे वर्तमानस्य विमदस्याय बन भ्रामयन् ॥ ३ ॥ मुद्गल० . इन्द्र' त्वम् गोत्रम् भव्यकशब्दवन्तम् वृष्टादकस्यावरक' मैथम् अङ्गिरोभ्य अगिरप्तामृषी णामांय अप भरणो अपवरण कृतवानसि । भ्रष्टेरावरक ने वन्नैणोद्धाश्य वर्पण कृतवानित्यर्थः । चत अपि च अनये महर्षये । कोशाय । शतदुरेषु शतद्वारेषु यन्त्रेषु यमुरै पीडा प्रक्षिप्ताय गातृपित मार्गस्य रम्भपिता तया विमदाय चित् विमदनाने महर्षयेऽपि सरोन अग्नेन युक्तम् बसु धनम् अयह प्रापितवान् । तथा आनी समामे जयार्थम् ववसानस्य निवसतो वर्तमानस्यान्यस्यापि सोतु अदिम् बन्नम् नर्तयन् रक्षण कृतवानसीति शेष । अतस्तब महिमा केन वर्णयितु शक्यत इति भाव ॥ ३॥ समुपामपिधानापूणोरपाधारयः पर्वते दानुमद् बसु । वृत्रं यदिन्द्र शवसाऽधीरहिमादित् सूर्य दिव्यारोहयो दृशे ॥४॥ यम् । अपाम् । अपिधानो । अवृणो । अप । अधारय । पर्वते । दार्नुऽमत् | वसुं । वाम । यत् । इन्द्र । शव॑सा । अधी । अहिंम् । आत् । इत् । सूर्यम् । दिवि । आ । अरोदय । दृशे ॥३॥ स्कन्द० त्यम् मेघस्थानाम् अपाम् अपिधाना निगमनविल्धनानि अणो अप अपावृणो । उदादित बान् । अधारय ''धारितवाश्चासि । पर्वतां मयनामैतत् (तनिघ १, १०) । मो. दानुरत माध्यमिका" वाक्, यथाकालमुदकनिर्गमनाथ त्वमेव मेघस्य द्वाराणि अपावृणो, त्वमेव च 'मेधे उदकम धार इत्यर्थ । पर्वत इति पर्वतोऽत्र शिलोचय एवाभिप्रेत । धारितवानस्यात्मीय दुर्गपर्वते । किम् । दानुमत् वसु । दानुर्नामासुराणा माता, सा यस्मिन् अन्तर्गवा अन्नि तदिद दानुमत् । घसु धनम् । असुरान् पराचिस्य तेषा मातर धन च स्वर्गे निहितवानित्यर्थ । किं च पूनम् यत् इन्द, अतिहासमाचक्षते-बुन किट मदनम नतान । तमसाऽऽमृतं सर्वमन्धमप्रज्ञात बभूव । तदिन्द्रो वृत्र हत्या तमसोऽपनोदनार्थ सूर्य दिन्यारोहयासकारेति' । तदेतदुच्यते-'वृत्रं यद् यदा है इन्द्र। शवसा घलेन अवधी इत पानमि । महिम् महन्तव्यमन्येन हन्तुमशक्यम् । आत् इत् यदेति वचनादाग्छब्दोऽय तर स्पार्थे । इच्छन्द पदपूरण । सूर्यम् शिव आ रोहस । दशे सर्वप्राणिना दर्शनाय । तदेतन्मधुर न्दमायुक्तम् । 'इन्दो दीर्घाम चनसे आ सूर्य रोहयदिन्दि' (११,५३) इति ॥ ४ ॥ पेट लम मेघस्यानाम् आम् अपिधानानिस अप आगो । तथा शिलोन्जय असुरसम्बन्धि बन पारितवान्" या । यम् यत् ददार बहन अवी, अहम् च । अनन्तरम् एव सूर्यम् दिवि आरोहय सर्वेषा दर्शनाय ॥ । बमु वृष्टयुदकलक्षण धनम् । , मथवा अधारय रए २ 'स्पारक मूको ३ पोवा में ? "मानस्यापि वि ५५ मगोकु ६ याचार ... श्रुटितम् वि | सर्वत्र ८८ मेघमुक म १. स्वधर्ममताने मम प्रशा " रोहता ति १२ मास्थिति ११ वान् कुदिम' १५१५ पदरीद्रम भागोतम . वनम " नास्ति म ·प्रथम मण्डलम् मुद्गल हे इन्द्र! त्वम् अपाम् उदकानाम् अपिधाना' अपिधानानि भाच्छादकान् मेघान् अप अणोः भपावरीडाः । तया पर्वते पर्पयति प्रयितव्यप्रदेशयुक्त वकीयनिवासस्थाने दानुमत् दानुमतो हिंसायुक्तस तादृशस तृप्रादेः वसु धनम् अप अधारयः । शत्रून् जित्वा तदीयं धनम् भपहृत्य स्वगृहे न्यचिक्षिपः इत्यर्थः । हे शन्त्र! स्वम् यत् यदा शवसा पलंन पुत्रम् प्रयाणां लोका- नाम् भावरीतारम् अहिम् आ समन्तात् इन्तारम् असुरम् अवधीः वधं प्रापयः । आत् इत् अनन्तर- मेय दिवि धुलोके दृशे द्रष्टुम् सूर्यम् आ अरोहयः । वृनेणावृते सूर्य तसात् वृवात् अमूमुचः इत्यर्थः ॥४॥ त्वं मायाभिर मायिनोऽधमः स्वधाभिर्ये अधि शुप्ताव त । त्वं पिनो मणः प्रारुंजः पुरः प्र ऋजिश्वानं दस्युहत्येप्याविथ ॥५॥ त्वम् । मायाभिः । अप । मायिनः । अधमः । स्वधाभिः । ये । अधि । शुप्तौ । अर्जुदत | त्वम् । पिप्रौः । नऽमनः । प्र । अरुजः । पुरैः । प्र । जिश्ानम् । दस्युऽहत्येषु । आविथ ॥ ५ ॥ स्कन्द० त्वम् स्वाभिः मायाभिः मायिनः मायावतोऽसुरान् अप अधमः स्वस्थानेभ्यो निष्कालितवान् । 'ते किमकुर्वन् । उत्यते । मे स्वधाभिः 'स्वथा' (निघ २,७) इत्यननाम । अधि' 'अधिपरी अनर्थको' (पा १,४,९३) इति कर्मप्रवचनीयः पदपूरणः । शुप्तौ सुतिशब्द भास्थवचनः । आत्मीय आस्य अजुहूत प्रक्षिप्तयन्तः । स्वशरीरभोगपरा इत्यर्थः । किव त्वम् पिपोः पिघुनानोऽसुरस्य स्वभूताः । हे नृमणः ! नूपु मनो यस्य स नृमणाः, तस्य सम्बोधनं हे नमपाः! । प्र अरुज 'रुजिः भझं। प्रकर्पण भावानसि । पुरः नगराणि । तच्च कुर्वन् ऋजिवानम् अजिश्वनामानमूर्षि विदथिनः पुत्रम् दस्युहत्येषु दस्यवो हन्यन्ते येषु ते दस्युहत्याः समामाः तत्काला था तेषु प्र आविथ प्रकर्पण रक्षितवान् । तदेतद् वामदेवोऽपि यक्षपति-'वं पि| मृगये शशारामृजिश्वने वैदथिनाय रन्धीः' (अर ४,१६,१३) इति ॥ ५ ॥ प्रेङ्कट त्वम् "कृत्रिमैः कृतिमान् अ अधमः। ये भत्रैर्देवानपहाय' वपमेव देवा इति स्वस्मिन् भास्ये होम कृतवन्तः । त्वम् पिप्रोः भसुरस्य हे नृमणः। नृपु मनो यस्य । पुराणि प्र अरुजः । प्ररक्षितवानसि ऋजिस्यानम् च समामेषु ॥५॥ मुद्गल है इन्द्र! त्वम् मायाभिः जयोपारज्ञानैः मायिनः उकलणमायोपेतान् नादीनसुरान अप अथमः अजयः । मे असुराः स्वधाभिः इविलक्षणैरः शुप्तौ अधि शोभमाने स्वकीये मुख एवं भशुहत महौषः नाग्नी, तानसुरानिति पूर्वेण सम्बन्धः । तथा है नृमणः! नृषु यजमानपु रक्षितव्येषु अमुग्रहधुद्धियुक्त! त्वम् पिप्रोः पूरयितुः पुतज्ञानोऽसुरस्य पुरः पुराणि निवासस्थानानि प्र अजः प्राभाक्षीः । एवं कृत्वा तैनासुरेणोपटुतम् ऋजिवानम् अनुगमनम् एतत्संज्ञकं स्तोतारं । 1. मास्ति दि. २-२. ये कि म; किं कुर्वन् कु; ये किं कुर्वन् ति. ३. नास्ति मूको. ४. नाति ५-५, ६ मणस्य ति हे नुमतः यस्य स कु. ६-६. नास्ति भ. ७-७, कुत्रिमा मायिनः माकायतोऽसुरान् कृत्रिमरेव वि. ६. नवहाय वि. १. हवन्तः शरीरभोगपरा इत्यर्षः वि. 10. अश्य ह.

·ब्राम्वेदे सभाप्ये [अ १, अमर दस्युइयेषु दस्यूनाम् उपक्षपपितृणा हननयुसेषु सङ्ग्रामेषु प्र आविथ प्रर्पण ररक्षिय ॥ ५ ॥ इति प्रथमाष्टके चतुर्थाध्याये नरमो धर्ग । . - सं छुस शुष्णहत्यपाविधारन्धयोऽविधियाय शम्बरम् । महान्तं चिदवि॒दं नि क्रमीः पदा सनादेव दस्युहत्याय जज्ञिपे ॥ ६ ॥ त्वम् । कुसम् । शणऽहत्यैष । आविय । अन्धयः । अतिथिऽवार्य | शम्बरम् । महान्तम् । चित् । अदम् । नि । ऋगी । दा । सनात् । एप । दरयुऽहत्याय । जनिषे ॥ ६ ॥ सन्द० त्वम् कुत्मम् कुरसनामानगृपिम् शुष्णहत्येषु शुष्णो नामासुर तस्य हननेषु सद्ग्रामेषु तरकालेध या आविध रक्षितवान् । अभय 'रध्यतिर्वशगमनेर (या ६,३२ )। पशं च नीतदानसि । 'अतिथीन् प्रति परिचारकतया गच्छतीति अतिथिग्बो दिवोदास । कुन एतत् । 'दिनादाममतिथिम्व यत्' (ऋ४,२६,३) इत्यादिषु दर्शनात् । तस्मै अतिथिग्याय' शम्बरम शम्परनामानममुरम् । महान्तम् चित् चिच्छन्द पदपूरण पार्थ वा । महान्त च अपुर्दम् अदनामानमसुरम् नि मी "नि इत्येप था इत्येतस्य स्थाने । शावान्तवान् पदा परेन । कि बहुना । सनात् एव सनाच्छन्दचिरादित्यस्यार्थे । पयमीनिर्देशाच प्रभृतीति वास्यशेष । चिरा दंब प्रभृति दम्युहयाय दस्युहननाय जहिले जातस्त्वम् । जन्मन एव प्रभृति रव शत्रून पपीरित्य॥६॥ चोट पम् युरराम् तस्य शनो शुष्णासुरस्य समामेषु रशियानसि । तथा अतिथिग्वाय दिवो दाग्याय शम्बरम् असुरम् वामनय । तथा महान्तम् आउँदामुरम्' पदा नि नमी ' । किबहुना । चिरात् एव धारभ्य दस्युहननाय आयासी ॥६॥ मुगल० इन्द्र' स्यम् कुगम् कुत्ससाकम् ऋषिम् शुष्णहत्येषु शुग्ण शोपपिता । एतनासोऽमुरत इनगयुक्तेषु सम्यागेषु आपथ रक्षिय | या अतिथिवा प्रतिधिभिर्गतम्याप दिवोदापाय' शम्वरम् पुतळामानमसुरम् अरन्धय हिंसा प्रापय । सभा महान्तम् पिन शातिप्रदमपि भर्युदय पतसंशम् अमुरम् पदा नि झमी नितरागामितम् । पसादेव तस्मात् सनात् एव चिरकाला देवारस्य दम्युइयाय उपशपयितृणा इननाए जपि उरपोऽसि । सबंदा व दस्युदन्तेरपर्य ॥५॥ ने विना तापी सध्यम्तिा तब राधः सोमपीथार्य हर्पते । तब यदिफिते बाहोहितो वृश्वा शोरब विश्वानि पृष्ण्या ।। ७ ।। व नि । विश्वा । तस्पिी । सतर्यक् ।हिता ।तरार्ध । सोमऽपामार्य । हर्पत । त । य । विपिते । बाहो । हित । यश्च । शत्रौ । अ । निर्वानि । घृष्ण्या ॥७॥ १. रयान निलम मानित मनम fr. . नि र म ५ मा पनि दमी पुरी . सोश' मा ..."क्षिणमपि 1. नीम, स्पि ·सू५१,मा प्रथम मण्डलम् स्कन्द त्वे त्वयि विश्वा सर्वा तविषी बटम् सध्यक सहायति गमतीति सधीचीति स्त्रीलिङ्गता तदिपीसामानाधिकरण्यात् । सध्यगिति व्यत्ययनान नपुसकता । सम्यक् सधीची सर्वेरवयव सहगामिनी । पिण्डिरीत्यर्थ । हिता निहिता। यावत् विचित् बर सर्व पिण्डीत त्वयि निहितमित्यर्थ । किच तब राध. सोमरक्षर्ण धनम् सोमपीथाय सोमपानाय हर्षते इन्द्रो मा पास्यतीति अति प्रीत्या हृप्यतीद । किञ्च तद दा विक्ति शत्रुहननन ज्ञायते बाहो हित निहित । निहित पत्र गृहीत्वा शरून जन् निन्यापारो न तिठसीत्यर्थ । य ईदृशोऽसि स त्वम् रश्च शनो व अयश्न अवच्छिन्धि' भारमीयस्यास्मदीयस्य वा पात्रो विश्वानि सर्वाणि वृष्या अपठितमपि बरनामैतत् द्रष्टव्यम् । बरानि ॥ ७ ॥ चेङ्कटः स्वपि सर्वाणि पानि सइ निहितानि । तव धनम् सोमपानाय' हप्यति बहु भवति । तव वन्न प्ररयान आसीत् बालो निहित । स त्वम् शत्रो सर्वाणि वीर्याणि 'अव वृश्च ॥ ७ ॥ मुगल. हे इन्द्र व स्वयि विश्वा तविषी सर्व दरम् सध्यक समीचीनम् अपराडमुख्य यथा भवति तथा हिता निहितम् । तथा राप राघ मन सोमपीथाय सोमपानाय हपते हुप्यति । किञ्च तव बाह्रो हस्तयो हित सवस्थित बन चिकित भस्माभिज्ञायते । भत शत्रो सातयितु चैरिण. विश्वानि सर्वाणि तृण्या युपण्यानि वीर्याणि अव व छेदन कुरु ॥७॥ पि जानीलार्यान् ये च दस्यको वर्हिष्मते रन्धया शासदतान् । शार्की भनु यजमानस्य चोदिता विश्वेव ता ते सधुमादेषु चाकन ॥८॥ वि । जानीहि । आर्यान् । ये । च ।दस्य॑प । बर्हिपति । रन्धय । शारत् । अब्रतान् । शार्की । भन । यज॑मानस्य । चोटिता । विश्ा । इत् । ता । ते । सधऽमादेषु । चाकन ॥ ८ ॥ स्कन्द० वि जानाहि आर्यान साधुवृत्तान् । यागपरानित्यर्थ । ये च दस्यप पिच्छन्दश्रुतस्ताहन्दो श्याहा ।। पच दस्यप देवाना शत्रुभूता भयागपरावान् । यटनयष्टश्च विजानीट्वीत्यर्थ । ज्ञात्वा च बहिष्मते यामानाय रन्धय वश शासत् अनुशासत् । निगृह्णनित्यर्थ । कान् । अातान् अकर्मण यागकर्मवतान् । भयदृनित्यर्थ । किन शाकी भव 'शधि पूर्षि' (निघ ३, ११) इति यात्राकर्मसु पाठात् शकिरिह यानाकर्मा । तत्पूर्वक दान रक्ष्यते । दाता मवेत्यर्थ । क्सै । सामयाद् यजमानाय | म च दतिय केवरम् । कि ताई। यतमानस्य यागमणि चोदिता चोदयिता प्रेषिताऽपि भव। यानि चैतानि मयोवानि विश्वा इत् ता इच्छर पदपूरण । सर्वाणि तानि। ते तव स्वभूतानि सधमादेषु सह माद्यन्ति येषु देवता ते सधमादा यज्ञा तेषु । आत्मनोऽप्पांयाइ चास्न कान्तिकाऽयम ( विष २,६)। कामय' मार्थये इत्यर्थ ॥ ८ ॥ गमय। पाच्या चान प्रीत्या कु २ अपरिधि म, मच्छिधि ति ३ नायर १४ अपर, पवित ५ ते मूको ६६ मान्ति ति f 'ध्याहसय म ७. 'स्तानमा भ, 'स्तान् पर ९ कामको मूको 1. प्राथयते म कु ·कि पपन र पदस्य " वर्धमानस्य च शनी दिवम् म्यानुफ्त स्तूमान पमिशन ऋग्वेद सभाष्ये [१, अ, व १. बेङ्कट० विविध्य नानाहि आर्यान् दस्यून छ । तत असतान् अनुशासत्' व यजमानाय वा नय। सहाय भव यजमानस्य धनस्य चोदयिता । सर्वाणि एव तानि यज्ञेषु वानुमद कामितमानस्मि ॥८॥ मुद्गल० हे इन| त्वम् आर्यान् पिदुष अनुष्ठातन् वि जानीहि विशेषेण युध्यस्व । य च दस्यब नेपामनुष्टातृणाम् उपक्षपयिवार राना तानपि विज्ञानीहीति शेष । झारवा च बहिष्मते यहिषा यज्ञेन युताय यजमानाय अनतान् कर्मविरोधिन तान् दस्यून् रन्धय हिंसा प्रापय । पुर्वन् । शासत् दुष्टानामनुशासन निग्रह कुर्वन् । मत' शाकी शक्तियुक्त त्व सामानस्य चोदिता प्रेरक भव । यशविघातकान् असुरान् निगृह्य यश यजमाने सम्यगनुष्ठापयेति भाव । अहमपि स्त्रोता ते तव ता तानि पूर्वोत्तानि कर्माणि विश्वा इन सपियेव सधमादेषु सहमदनयुगा यशेषु स्तोतुम् चाक्न कामये ॥८॥ अनुजताय रन्धयन्नपवतानाभूमिरिन्द्रः अथवाभुवः । वृद्धस्य चिद् वर्धेतो यामिनक्षतः स्तानो चम्रो जधान संदिहः ॥९॥ अनुऽत्रताय । रन्धय॑न् । अपऽनतान् । आऽभूमि । इन्द्र । नृथय॑न् । अनाभुन । वृद्धस्य । चित् । वर्धत । याम् । इनक्षत । स्तान । वन । नि । जघान । सम्ऽदिह ॥९॥ स्कन्द० 'अनुरताय अनुनतशब्दो भक्तपर्याय यागकर्मण । भभक्कानिरयर्थ । आम आभूदोपरित सर्वत्र महमाम द्रष्टप्य 1 काणे धेपा तृतीया सहयोगरक्षणा या। महलि प्रहार । महद्भिर्वा मरगिरसह इन्द्र प्रथयन् सायद अनाभुव अमहत वृद्धस्य गित वर्धत वृद्धस्यापि पुनरतिशयेन वर्धमानस्य भयो । किपरया पृदया। उच्यते । द्याम् इनमत 'इन्वति नक्षति' ( निष२,१८) इत्यस्य व्याप्तिकर्मसु परितस्य 'भूक्ष सा पक्ष" गती इत्यस्य धा गत्ययस्य इनपत । भयमिकारजन्दस भागमो द्रष्टव्य । प्याप्नुयत गणना येत्यर्थ । रतवान स्तूयमान । "वन दम्पनामा प्रष्टयम् । गमव' (निष ३३) इति निस्वार्थीवृत्तम् । इम्बनाममु परितम् , हम्बोऽपि परिमाणत | वि पान विविध हन्ति हतवान् का। मदिह । दिह उपधप । उपधयान् । तदुत मवति-पवाददममा अमहान्त तान महनि प्रहारमंद्भिवां मरहिस्मह साध्यन् 'ये चाभला अत्यन्तमहान्तस्तेषामपि भले स्तूयमान उपचपान् विहन्तीति ॥५॥ पेट० अनुगठकर्मण परमानाप पक्ष नयन भयग्मानान् भाभवनिवर्धमान विपरीठान सिम विहन्ति समुपथपान् ॥ ९॥ । अनुप्रताय भत्ताय रन्धयन् अपवतार भगत । 1 वन विमा २ शाम एक 'स्न निरन् विम' ५ नियम 'मानवि • मानिमें प्रापरे - 11"भ १२ मानि १. मग माय भूगे १५ यामागन् नि'. मामि १ तिमो मानित " मानि ·। सू५१, मैं १.] प्रथम माईलम मुद्गल० पः इन्द्रः अनुपताय अनुकूलकर्मणे यजमानाय अपव्रतान् भपगतकर्मणः अयजमानान् रन्ययन हिंसयन, तया आमूभिः आभिमुख्येन मवन्तीति भाभुवः स्तोतारः तैः अनाभुवः तद्विपरीतान् इनधयन् हिंसयन् वर्तते। बृद्धस्य चित् वर्धतः पूर्वबृद्धस्यापि पुनवर्धमानस्स द्याम् इनक्षतः स्वयं प्राप्नुवत: तस्येन्द्रस स्तवानः स्तुति कुर्वाणः वनः स्तुत्युद्धिरणशील एतत्सक कपिः संदिरः सम्यगुपचिताः पृथिव्याः वक्ष्मीकवपाः वि जपान । परिहतान्तरायः सन् पृथिव्याः सारभूतं वल्मीकवपालक्षणं यज्ञसमारम् आहापादित्यर्थः ॥ ९॥ तसद् यत् ते उशना सहसा सही वि रोदसी मज्मना बाधते शवः । आ वा वातस्य नृमणो मनोयुज़ आ पूर्यमाणमपहन्नभि श्रयः ॥ १० ॥ तक्षेत् । यत् । ते । उशना । सहसा । सहः । वि । रोदसी इति । मज्मना । बाधते । शवः । आ । या । वातस्य । नृऽमनः । मनःऽयुजः। आ । पूर्यमाणम् । अवहन् । अभि । श्रवः ॥ १० ॥ स्कन्द तक्षत् 'तक्षतिः करोतिकर्मा' ( या ४,१९) । शुद्धोऽपि घान्न ... ... ... ॥ १० ॥ येवाट० यदा तब बलम् उशना स्तुतियलेन समस्करोत् । तदा महत्तया 'घावापृथिव्यौ पि यायते । सदानीं त्वामधाः वातस्य श्रवणम् अमि आ यहन् बलेन आ पूर्यमाणम् नृमणः ! मनोवेगाः । शुष्णान्महान् वातो निर्गतस्तमभ्यावहन्निति ॥१॥ मुद्गल० हे इन्द्र ! यत् यदा वशना काव्यः सहसा भात्मीयेन बलेन ते सहः त्वदीयं अलम्' तक्षत सन्कृतवान् । सम्यक् तीक्ष्णमकादित्यर्थः । तदा शवः त्वदीयं बलम् मज्मना सर्वस्य' शोधकैन स्वतैष्ण्येन रोदसी पावापृथिन्यौ वि याधते । ते भीते इत्यर्थः। है नमणः। नृषु रक्षितव्येषु यजमानेषु अनुग्रहयुद्धियुक्त! इन्द्र! आ पूर्यमाणम् पूर्वोक्तेन बलेन मा समन्तात् पूर्यमाणम् त्वा त्वाम् मनोयुजः मनोव्यापारमाण युक्ताः पारास्य वायोः सम्बन्धिनः । तद्वैगन गल्टन्स' इत्यर्थः । एवंभूता अश्वाः श्रवः अमि हविलक्षणमनमभिलक्ष्य आ अवहन भाभिमुख्येन प्रापयन्तु ॥१०॥ इति प्रथमाएक चतुर्थाध्याय दशमो घर्गः॥ 1 1 । मन्दिष्ट यदुशने काव्ये सचा इन्द्रौ बल बङ्गुत्तराऽधिं तिष्ठति । उनो यपि निरपः स्रोतसाऽसृजद् वि शुष्णस्य इंहिता ऐरयत् पुरैः ॥ ११ ।। मन्दिष्ट । यत् । उशने । काव्ये । सर्चा । इन्द्रः । बङ्गु इति । वडतरां । अधि । तिष्ठति । तुमः । ययिम् । निः अ॒पः। स्रोतसा। असृजत् । वि । शुष्णस्य । द्विताः। ऐरयत् । पुरः ॥११॥ १. अपत मूको. २. यजमा मूको. ३-३. "न्यायबाधत विष हर्ष. अब कु. १. महावेगा: शिक लपं. ५. 'वान् को ज्योतिषः स्तासि सूर्य दिखच दिवं प्रकाशयात प्रत्यक् देवानां तस्माद सर्व व मन्यो रूपं. ६. "मभ्यवह विम'कु. .. नास्ति मूकोः ८. गच्छन: मूको.

·ऋग्वदे सभाये [म १, अब ११ - वेट० कविपुजे उशनसि स्तोत्रेण यदा सहाय इन्द्र मन्दिष्ट, तदानीम् इन्द्र वधु वडकुतरी' अश्वी गमनार्थम् अध्यतिष्ठत् । अब उद्गुण इन्द्र मेघरूप शुष्णासुरम् स्रोतसा अप निरन् । दि ऐरयत् शुष्मासुरस्य शिलासयटितापुर ॥1॥ मुद्गल० यत् यदा इन्द्र उशने कामयमानै शव्ये सवा सह मन्दिष्ट स्तुतोऽभून् । बदानीम् वल्धु पकुतरा भतिदायेन कुटिर गच्छन्तपश्वी अघि तिष्टत । रथे सयोग्य तमारोहतीत्यर्थ । उय उद्गूर्ण तादा इन्द्र ययिम् गमनयुक्ताद् मेघात् स्रोतसा प्राहरूपेण अप नि अमृत जारानि निरगमयत् । तथा शुष्णम्य सर्वस शोपयितु भमुरस्य दृहिता प्रदा पुर मगराणि निवासस्थानानि दि ऐरयत् विविध प्रेरितवान् ॥ ११ ॥ आ स्मा रथ वृतपाणेषु तिष्ठसि शार्यातस्य प्रभृता येषु मन्दसे । इन्द्र यथा सुतसोमपु चाकनोऽनर्माणं श्लोकमा रोहसे द्विपि ॥१२॥ आ । स्म । रर्थन् । वृषऽपानेषु । तिष्ठमि । शार्यातस्य । प्रऽभृता । येषु । मन्दसे । इट। यया । सुतऽसोमेषु । चाक्न । अनर्माणम् । श्लोकम् । आ । रोहसे। विधि ।। १२ ।। । -- । ॥१२॥ पानादिति ॥१२॥ घेङ्कट आ सिष्ठसि रथम् सोमपानाम् । शार्यातन्य अनिन्द्र सोमम्' भानिहीप्तो हविधानात् अमृता सोमा । येषु त्वम् मन्दसे । ततो रथमास्थितवानसि । यथाऽन्येषु मुतरामेषु सोम कामितवानसि, एप तत्रापि कामितवानसि । सन्तापमस्तारितम्' श्लोम, दिवि भारोइयत्तत्रापि मुगल० मा केपीतपिन इतिहासमाचक्षते-गायांतनाम्नो गार्षे यो मृगुगौत्रोत्पन्न व्यवनी महार आधिन प्रहमगृह्णात् । इन्द्रम रष्ट्वा मुद्धोऽमृत् । नमिन्दमनुनीया पुन सोम तस्मै प्रादा दित्ययोंऽत्र" प्रतिपाद्यते । है इन्द्र! त्वम् उपपाणयु तृष्ण सेचनसमर्थस्स सोमस्य पानानि युपपाणानि तयु निमितः भूत रमम् आ तिघाम स्म । स्वयमय रथमार सि, नवन्य कश्चिद प्रवर्तयि पति भाव । पघ सति यषु सोमपु रयम् मन्दसे इपं प्राप्नोषि, वारशा सेमा शार्यातस्य एतमान राई सम्बन्धिन प्रभूता प्रकर्षण सम्पादिता । अभिपवादिसहकार सस्ता इत्यर्थ । अरु सप्त सोमेपु अभिपुतसोमयुक्तेषु भन्यदीय' यहपु यथा शायांतस्य सोमान् कामयम्य । तया सति दिवि पुलोक भनर्वाणम् गमनरहित स्थिरम् श्रीका मोग्रलक्षण दच भा रोहमे प्रामापि ॥ २॥ नारन यथा कामयस एवमस्यापि ३ १४ा (म) 1 ममनिट २ पड्गल कि, वर मनि" रूप, बरकार माyि ४ चाश्वौ मूको ५ नाम्नि विमा कु. भदिन) प्रशीपम् वि. प्रदता विभ १ सोमान् शिम "मानिक ११ पदनो मूही 'नुपीय मूको 1९1१ नास्तिमि " "वि 14 एप कि और रिउन भर . १५ प्रवि १५ मानिरी ·प्रथम मण्डल से ५१, मं १३ अदा अभी महते वचस्यवं कक्षीयते यामिन्द्र सुन्वते । मेनाऽभवो पणश्वस्य सुक्रता विश्वेत्ता ते सर्वनेषु प्रयाच्या ॥१३॥ अददाः । अम् । महत । वचस्यथ । कक्षीयते । वृचयाम् । इन्द्र । सुन्वते । मेना | अभवः । वृषणश्वस्य । सकतो इति सुक्रतो । विधा । इत् । ना | ते । सर्वनेषु । प्रध्यायां ॥१३॥ ... ... ... ॥१३॥ वेङ्कट० दत्तवानसि कन्याम् महते स्तुतिवच इच्छते कक्षीवते वृचयाम् नाम भाषाम् इन्द ! सुन्वत । तथा मेना च अभवः वृषणवस्य सुझतो।। विश्वानि तानोमानि ते यज्ञेषु प्रवाचयानि । मत्र चाव्यायनरम् – 'वृपणश्वस्य मेने इति । वृषणश्वस्य "ह मेना भूत्वा मघवा कुल उवासं' (जैमि २,५) इति । अथ ताण्ख्यकम् - दृषणवस्य मने इति । वृषणश्वस्य ह* मेनस्य मनका नाम दुहिताऽऽस । ता हेन्द्रश्चकमें" (पत्रा १,१) इति । दृषणश्वस्य राज्ञो मना नाम दुहिता त्वमभवः स्वांशेन । अथ तां चको चेन्द्र इत्यर्थः । ६३ ॥ मुद्गल० भनेयमाख्यायिका- अङ्गराजः कस्सिंश्चिदिवसे स्वकीयाभियोपिद्भिः सह गायां शतकीया चके । वस्मिन् समये दीर्घतमा नाम ऋषि. स्वमार्यया पुत्रभृत्यादिभिश्च दुसरयात् किमपि कन शमोतीति द्वेपण गडामध्ये प्रचिक्षिपे । स च ऋषि. केनचित् वयेन श्रद्गराजस्य क्रीडादेशं प्रति समाजगाम । स च राजा सर्वहं तम् अपिमवगत्य प्लयादवतायैवमवोचत् । हे भगवन् ! मम पुत्रो नास्ति, एषा मदिपी, अस्या कचित् पुनमुपादपति । स च तथेत्पनबीत् । सा महिषी तु राजान प्रति तथेत्युक्त्वाऽयं वृद्धतरो"गुप्सितो मम योग्यो न भवतीति बुद्धया स्वकीयामुशिवसंज्ञां दासी प्रदिपीत् । तेन च सर्वज्ञेन पिणा मन्त्रपूतन बारिणाऽभ्यु- क्षिता सती सैब ऋषिपत्नी बभूव । तस्यामुत्पन्नः कक्षीयानाम अपि । स एव राज्ञः पुरोऽभूत् । सच बहुविधेन राजसूयादिमा ईजे। तसै राजे ताकृत यज्ञ. परितुष्ट इन्द्रो वृधयाख्या तरणी योपितं प्रादात् । अयमर्थः पूर्वार्धे प्रतिपाद्यते। हे इन्द्र! त्वम् मइते प्रयुद्धाय वचस्यवे स्वदीयस्तोत्ररक्षण वच भारमन इच्न सुन्वते स्वदेवताकेषु यज्ञेषु सोमाभिधर्व मुबते कधीवते मतावाने राजे सूचयाम् वृचयारयाम् अर्भाम् अल्पाम् । युवतिमित्यर्थः । एवंभूता स्त्रियम् अददाः दत्तवानसि । तथा सुझतो। शोभनकर्मन् ! है इन्द्र! स्वम् पृषणश्वस्य एतदाख्यस्य राशः मेना अमद मैना नाम कन्यका भभूः। तां च माल्यौवनां स्वयमेवेन्द्रश्वकर्म । अत उक्तरूपाणि यानि कर्माणि स्वया कृतानि, ते ता त्वदीयानि मानि विश्वा इत् सायव सवनेषु यज्ञेषु प्रवाच्या प्रकर्षण बत्तप्पानि । स्तुतिभि. सोतध्यानीत्यर्थः ॥ १३॥ 1. हन्टे विनास्तिर विश्लप. २. स्तुतिपते छ, खतवत विरूप; स्तुद्धिमते स्तुति (नि) करः वि. ३. भाग्याम् ल. ४-१. मास्ति विम'. 1 ताण्डका चि लपं कु. ५. नास्ति विलप: हि कु. १. नास्ति विरूपं. ७. मन्दधकाम वि. ८. पुत्रप्रभूत्यादिभिश्न मूको. ९. अस्माकम् मूको. १०. वृद्धको मूको. ११. विरोधेन मूको. १२. तु. मभा १,१२३. ३. तु. पदा १.१.१४. नास्ति बिम'. १५-१५, नाम्ति वि.

·ऋग्वेद सभाष्य [ १, ४, प॥ इन्द्रो अभायि सुध्यो निरके पत्रेषु स्तोमो दुर्यो न यूपः । अश्वयुर्गव्यू रययुर्वसूयुरिन्द्र इट्टायः क्षयति प्रयन्ता ॥ १४ ॥ इन्द्र । अश्रायि । सुऽयं । निरेक । पनेषु । स्तोम । दुर्य. । न ! यूपं । अश्वऽयु । ज्यु । रथऽयु । उसऽयु । इन्द्र । इत् । राप । क्षति । प्रयन्ता ॥१४॥ मे । स यथा स्तवनाहों वैदिद्वारे भवो पो बेदि यक्ष वाश्रित तद्वदद्गिासो हीन्द्रस्य सहाया । तथाहि सरमा' इन्द्रमनिरसश्च तुल्यपर प्रसख्याय वक्ष्यति-'नाह वेद भ्रातृत्व नो स्वसत्वमिन्द्रो विदुरकिरसश्च थोरा' ( १०,१०८,१. ) इति । तस्मादुपपन्नमिन्द्रस्य सङ्ग्रामेप्वनिरभानयत्वम् । अथवैवमन्यथाऽस्वार्धर्चस्य अर्ययोजना । अथायि इति चिण स्वार्थ एवं कर्मणि । श्रयति शुद्धोऽपि सामर्थ्यांदुरपूर्थेि । उदायि । अतिशयबद्गुणाभि धानेन गुणैरच्छ्रितः कृत इत्यर्थ । क । सुष्य सुप्रज्ञस्य सुकर्मणो या मम स्वभूरा निरके रमेरिदम् । नियमन रम्यते येन पत्र वा तनिरमण निरेक स्तोतमिहाभिप्रेतम् । पत्र। कथमुदायि। उच्यते । पपु स्तोम अगिरस गरिवजो या पना' अभिप्रेता | लुप्तोपम चेद द्रष्टव्यम् । पत्रेष्विव स्तोम । दुर्य न यूप द्वारि भव इव च यूप । यथाविरस स्पय मयिनो वा उष्कृित महान्त स्तोम कुर्वन्ति, यथा च यूपमुचित कुर्वन्ति उदित्यर्थ । कीदा इन्द्र । उच्यते । अश्वयु गव्यु रघयु वसूय अन्यत्रच्छाया स्यविधानात् तदन्तार 'स्याग्छन्दसि' (पा ३,२,१०० ) इति कर्तर्युकारविधानाद' शब्द' एपितृवचन । इह सु देवतानी पर्यासकामत्वात् एपणाऽसभवाद् युशब्द' सामान्मत्यर्थे । भश्चैोमीरने सहा नित्यर्थ । किञ्च इन्द्र दत् इच्छन्द एवार्थे । इन्द्र एव राय यावत् किंचित् प्रेरोग्ये धन "तस्य सर्वस्य क्षयति ईष्ट प्रयन्ता दाता च सोतन्य ॥ १४ ॥ वेङ्कट० इन्द्र स्तोनृमि भानीयते" । सुकर्मणानस निर्गमने पत्रकुर जातेष्विन्द्रस्य सोम दुर्य " इयोट्टितम्निष्टति । दुर्यमवो दुर्यो यजस्थ । 'अतिरस पना', 'पनो वाऽऽद्विरस पाकामरत पोऽतप्यत' इति च शाम्यापनकम् । भश्यादीन् “सोतृश्य इन्छन्" इन्द्र एव धनत्य प्रदाता निवसति ॥ १४॥ मुगर इन्द्रः देवर गुन्य गोभनकर्मणो यतमानान निरके नैर्धन्यै निमित्तभूते राति तार र शिनुम् अनायि मसैविष्ट । पत्रेषु भरिनु यमानेषु स्तोम मोय निरं तिप्रति । दुई न यूर गारि निपाता स्पूणेव । टान् मुभ्य इति पूर्वेणान्वय । तसादिदानीमपि राय प्रयन्ता घनस्य प्रदाता इन्द्र इत् इन्ट एवं यजमानाना दातुम् अश्वयु सभा इन तपा गप्यु गाइन रथयु रथानिउन वसा एवमन्यदपि यदनमनि गदापीच्छन क्षयति यतते ॥ १४ ॥ - ४ पौष मति विप्रा ५ मानिस ८ महायरमन BANI १. नानिति ३ प्रमच्या मूको रिति . वाष कुनि १. धन रखे. ति. 11.11 मामिम 10. अनि १५ 'मने निकलोवर शिप'. मी Rot १. नानिमि १५१ म. २..वि, 'पता में ११.१२ सांस्य वायम 11 मानिनि 1. मानि, 'यो भो 14-16 मोर) Tr) ·प्रथनं माडलम् इदं नौ वृषमा स्वराजै सत्यशुष्माय तवसेऽशचि । अस्मिन्निन्द्र बृजने सर्ववीराः स्मन् सूरिभिस्तव शमन्त्स्याम ॥१५॥ इदम् । नमः । वृषभाय । स्वराज । सत्यऽझुप्माय ! तबसे । अयाचि । अस्मिन् । इन्द्र । वृजने । सर्वऽवीराः । स्मत् । सुरिऽभिः । तव । शर्मन् । स्याम ॥१५॥ स्कन्द० इदम् नमः इत्यन्तेन सूक्तेन नमः स्तुतिलक्षणम् वृषभाय बर्षित्रे स्वराजे स्वयमेव दीसाय सन्य- शुष्माय सत्पपलाय तबसे मु* वृद्धी । वृद्धाप मदाचि उक्तमस्माभिः । यत एवमतो धूमः । अस्मिन् है इन्द्रा भने दलनामैतत् (तु. निघ २,१) । सामप्यांचान्तीतमत्वर्थः । बल- वति संसारे सड्याम वा। अधश पर्यते या चैगुण्यं स घृजनो यज्ञ इहाभिप्रेतः, तत्र । सर्ववीराः सः पुत्रैः पौत्रैचोपेताः । रमत् सूरिभिः स्मन्छन्दोऽत्र सहाय । सह सः स्तोतृभिः । तद शर्मम् शरण या गृहे वा सुखे वा स्याम । त्वया दत्तं शरणं गृहं सुखं दा प्राप्नुपामेत्यर्थः ॥१५॥ बेट० इदम् नमनसाधनं स्तोत्रम् वृषभाय स्वयमेव सर्वेषामीश्वराय सत्यवलाय वृदयास्माभिः उक्तम् । अस्मिन् इन्द! उपद्रवे सवैधार्यिका असाधं सोतृभिश्च सह तब सुखे कल्याणे" स्याम ॥१५॥ मुद्गल० इदम् पुरोबर्ति नमः स्तुतिलक्षणं बघः हे इन्द्र! तुभ्यम् अवाचि अस्माभिः प्रायोजि । कोशाय । वृषमाय वर्पणशीलाय स्वराजे स्वकोयेन तेजसा राजमानाय सायशुष्माय चाचूणां शोपकत्वात् भविनयरलयुक्ताय तवसे "अत्यन्तप्रवृद्धाय । यसादेवं तसात् अस्मिन् यूजने बर्जनदति सङ्मामे सर्वबीराः समेटेरपेता वयम् । स्मत् इति निपातः मुशब्दार्थः । तब सत् शर्मन् त्वया दः शोभने गृह सूरिभिः विद्वद्भिः पुत्रादिभिः सह स्याम भवेम निबसेमेत्यर्थः ॥ १५॥ इति प्रथमाष्टके चतुर्याध्याये एकादशो वर्गः॥ [२] त्यं मु मेष महया स्वर्विद शतं यस्य सुम्बः साकमारते । अत्यं न वाजे हवनस्यदं रयमेन्द्र वश्त्यामवसे सुवृक्तिमिः ॥१॥ त्यम् । सु । मपम् । महय । स्व:ऽविदम् । शतम् । यस्य॑ । सुऽवः । साकम् । इरते । अत्यम् । न । बाजेम् । हवनऽस्पदम् । रयम् । आ । इन्द्रम् । ववृत्याम् । असे । सुवृतिऽभिः ॥ १ ॥ स्कन्द० स्यम् तम् इन्दम् मेषम् मेयरूपम् सु मय मर्चतिकर्माऽयम् (त. निप ३,१४) आरमन एवं धासमन्तरात्मनः मैपः ऋत्विगन्तरस्य वा । सुषु स्तुहि है अन्तरात्मन्! ऋत्विम् ! वा। । १. तेन मूको. ३. रवान्ये ति. ३. नवि कु. ति. ७. सर्ग:ति. ८. तया ति. ९. पामिरय कु. १२. कान ल. १३-१३. नानि वि. 11. 'कर्मा ति. १. म ति. ५. रमशब्दोदि. ६. भव 1., अन्नमसिम' ... नास्ति वि.

·१८ . ग्वेदे सभाष्य [११, १४, १५ स्वर्विम् पशंद' सर्वपाय । विदिानायों लामायाँ वा। सर्वस्य ज्ञातार उधार वा। शन्नम् बहुनामैतन् (तनिय ३,१)। बहर । यस्य मुच अपठितमाम महन्नामैतत् । मदान्ट 1 के । सामथ्यात् स्तोवार । साकम् सह ईरन प्रेरयन्ति । उच्चारयन्तीत्यर्थ । किं वत् । सामध्यांत्र स्तुती । बहवो महान्तश्च स्रोतारो व सह स्तुवन्तीत्यर्य । अथवा सुम्ब इति स्वीरिगमनन् । पात यस्य ग्बमूता. मुभ्यो महत्य । काम्ना.। मरदादिपेना । साझमीरते सइ गच्छन्ति 'शणामुपरि । सहमपि अयम् न मश्चमि यथा कश्चिदश्वम् भावयेत् तत् । बाउम् द्वितीयाश्वतश्चार कर्मप्रदचनीय प्रतिान्दोऽध्याहार्य । सोमलक्षणमन्न प्रति । अथवा वात्रमिय पटितमपि वलनामैचन् । सामध्यांच्चान्तीतमत्वर्थम् । बलबन्टम् । हवनम्यहम्' आद्वानानि प्रति गन्तारम् । केन । रथम् तृतीयाथै द्वितीयेपा, रथेन । कम् । इन्द्रम् भावन्याम् अत्पथं पुन पुन, आदर्तयेयमित्याशामे । किमर्थम् । अयमे वर्षणाय । केन । मुभिभि मुह वनितदोपामि स्तुतिमि ॥॥ बेट० त मुटु पुतय सर्वत्र मघातिये मेयम्, शतम् यस्य प्राशा सह तिष्ठन्ति । देगदन्तम् हर मदम् रथम् प्रति', "हनन प्रति" गन्तारम् भावर्तयामि इन्वम् रक्षणाय स्तोत्र ॥ 12 मुद्रस० "त्य सु मपम्' इति पदराचं द्वितीय सुखम् । सम्य ऋषि । प्रयोदशीपउददया बिटुमा । शिष्टा जगत्य । इन्द्रो देवता यम त प्रसिद्धम् मैपम् शयुभिः सह स्पर्धमानम् खर्विदम् धादित्यस्य बेदितारम् पवगुण रिशिष्टम् इदम् हे अध्वयों' म महय सम्यक् पूय । यम्य इन्द्रस्य शतम् पातपरयाका मुन्न मोटार सायम् सहेय युगपदेव ईरते स्तुती प्रदर्तन्ते । तम् इन्द्रम् अवसे अस्मद्रक्षणाप मुद्धिभि मुष्ट भाव मो रयम् आ ववृयाम् रथं प्रति आवदयामि। कीडमा स्थम् । हवाम दम् आदान प्रति देगेन गच्छन्तम् । दृष्टान्त । अयम् न यात्रम् गमनसाधनमश्चमि ।।। स पीतो न धरुणेघच्युतः सहस्रतिस्तापीपु वावृधे । इन्द्रो यद् मधीनद्वीपृतमुन्जनणीस जहपाणो अन्धसा ॥ २ ॥ म । परन । न । धरणेपु । अच्युत । सुदन्नमऽऊति । तबिपीषु । मधे । इन्द्र । यत् । वृतम् । अधात् । नदीऽवृतम् । उन्लन् । अर्णासि । जहषाण । अन्धसा ॥२॥ स्थन्द० रा पनि न धरणेषु पर्वत ' (निघ १,१.) इदि मेघनाम । 'रणम्' (निय ? 1) इत्युदकनाम । नीया) अंश सप्तमी । या इत्यस्य पदमुपमानम् । मध हो कंधे । यथा मपोन्स्यन्तनोदकेन पर्धते सायात महान्" भवति । अयम् मा 'सग्मात् पानावश्युत । तत्र पितरनित्यर्थ । महासात सदसम्' (निघ ३.) बहुनाम । अनि सेना पालन था । बहुसैनो यदुपाती या तविष परनामनन् (: । पत्र २० मयुर माम्म ३ मानि. जनपभ, .. ' नाम, पति 1.1..मानि वि. 11.11मानि विमें दादिम् म, 'द . मामि " मालिमको .

·सू ५२, मे ३] प्रथम मण्डलम् निघ २,९)। तृतीयाथै चान सप्तमी । शारीरैः सामथ्र्यलक्षणैलैः । यावृधे अवर्धिष्ट वर्धते पा । अथवा 'स पर्वतो न' इति पर्वतः शिलोचय एवाभिप्रेतः । अच्युतः इत्येतस्य चिव- मुपमानम् । यथा पर्वतोऽच्युतः स्थिरस्तयोऽच्युत इति । धरणेवित्यपि 'यस्य च भावन" (पा २,३,३७ ) इत्येवं सप्तमी । तच्छुतेश्य लक्षणभूतयोग्यक्रियापदाध्याहारः । उदकेषु प्राप्तव्येषु । उदकार्थमित्यर्थः । किं करोति । उच्यते। सहस्रमूतिस्तत्रिपीपु वावृधे । कः । उच्यते । इन्द्रः । कदा । उच्यते । यत् यदा वृत्रम् मेयम् अवधीत् हावान् इन्ति वा । नदीवृतम् नद्यः शब्द- फारिण्य आरः, वासामावरीतारम् । उब्जन् अनि कुर्वन् । भूमिपाताभिमुखानि कुर्वमित्यर्थः । कानि । अर्णासि मेघस्थान्युदकानि । जईपाणः अत्यर्थ हृप्यन् । केन । अन्धसा सोम- लक्षणेन अन्न ॥२॥ चकट० सः शिलोचयः इव उदकधारासु भक्षीणः बहुरक्षणः शन्नुबलेषु प्रविष्टः वयुधे इन्द्रः, यत् पत्रम् अवधीत् नदीनाम् आवरीता वनिहानि उदकानि जोभिः विध्यन् हृप्यन् सोमेन ॥२॥ मुगल० अन्धा सोमलक्षणेनामेन जईपाणः अत्यर्थ हुप्यन् इन्द्रः यत् यदा त्रम् प्रयाणा लोकानामावरितारम् असुरम् अवधीत् इतवान् । कोदशं पुत्रम् । नदीदृतम् मदनात् मद्य आपः । तासामावरितारम् । किं कुर्यन्निन्द्रः । अर्णासि जलानि उब्जन् अघ. पातयन् । तदानीं स इन्द्रः पर्वतः न पर्ववान् शिलोच्चय इव धरणेषु सर्वस्य धारकपूदकेषु मध्ये अच्युतः घरूनराहियेन स्थितः सहस्रमूतिः बहुविधरक्षणवान् तविषीषु चलेषु वावृधे प्रवृद्धो बभूव ॥ २ ॥ स हि द्वरो दुरिपु बत्र ऊनि चन्द्रवुनो मर्दवृद्धा मनीपिभिः । इन्द्रं तमद्धे स्वपस्यया धिया मंहिष्ठराति स हि पपिरन्धसः ॥३॥ स । हि । दुरः । द्वरिषु । वनः । ऊधनि । चन्द्रऽयुनः । मदऽवृद्धः । मनीषिभिः । इन्द्रम् । तम्। अखे । तुऽअपस्यो । धिया । गहिष्ठरातिम् । सः । हि । पप्रिः । अन्धसः ॥३॥ स्कन्द० दि-शब्दः पदपूरण। सः इन्द्र दरः द्वरिषु दृ परणे। "शुद्धोऽपि घान भापाथ दुष्टव्यः । द्वरिष्विति च निर्धारणे सप्तमी । मावरीत मध्ये । यावन्तः केचन आयरीवारः वैपां सर्वेषां मध्येऽविशयन बापरीतेत्यर्थः । वनः मत्यर्थ व परणीयः याचितथ्यः । किम् । सामथ्या पदिष्टम् । छ । उधनि सोमलक्षणरसानुप्रदानसामान्याद्यज्ञोऽन' उप ' उच्यते, तत्र । कीरशः । चन्द्रवुनः चन्द्रः धन्दतेः कान्तिकर्मणः कान्तिरुप्यते । बुनमन्तरिक्षं निरासस्थानतया यस सम्भूतं स चन्मयुनः१५ । मददः सोममदेन परिमृद्धः सन् । केन वनः 1 मनीषिभिः गधाविभि- प्रतिभिः ऋत्विरिभो । इन्द्रम् तम् अहे भावयामि स्वपस्यया "शोभनकर्मेच्छया युक्त. धिया प्रशया। कीदृशम् । महिष्ठरात्रिम् महतिः पूजार्थोऽत्र । पूज्यतमदानम् । कि कारणम् । उच्यते। सः हि । । 1. परपोषीत्यपि कु. ३. ऋजून गुको. ५. स्वर' लप, रक्षणम् वि. ५-५. पा... 1'दरिता विलप कु. ६. पर्वत धि. ७. लक्षान् मूको. ८. पात लि. ९.९ नास्ति म प वर ति. 10.10. मुश्री चाकु चावाणा ति. 1. आवरि' कु, "आवरीतातूणा ति. १२-१२. केपनान्तः ति १३. परिद कु. 11. 'लक्षणे स्मातु भूको. १५.१५. नाम्नि ति. नासिम. १६.१६, कर्मेन्छया युक्ता मूको, यो माति भत्र म.

·ग्वेदे मभाये [अर, १४,६११ पार अधस हिदादोऽत्र यस्सादयें । पृणातिश्च दानायं । यसात् स दाता अन्नस्य ॥३॥ वेङ्कटः स हि इन्द्र ।। बारयिता वारपितॄणा 'मध्ये बरणीय अद्वैयेऽपि अर्धे कमनायतुम्न सोद मनीषिभि । तम् इन्दम् महम् शोमनकर्मच्या बुग हामि पूज्यतमदानम् । स हि भन्नेन मा पूरयति ॥ ३॥ मुल० स पूक्तिगुणविशिष्ट ५ इन्द्र दरिय झाबरीत्पु वायुपु दूर हि अतिशयेनापरीठा खलु । ग्रुनयशीए इत्यर्थ । यम्मान ऊपनि उद्धृतगरबति अन्तरिक्ष या सरभक्त म्याप्प वर्तत । मत एव चन्द्रवुन सर्वामा प्रानामाहादकमूह अन्तरितस्य साहायकत्वात् । मदाद्ध' सोमै वर्धित । एवमूत य इन्ट महिएरातिम् प्रधनम् तम् इन्द्रम् मनापिभि प्राई ऋतिम्भि सह ग्यपम्यया चिया दोमनकर्मयोग्यबुद्धा अब माययामि । ह यस्मात् स इ. अभी अगस्य अम्मदपेक्षितस्य पनि पूरयिता ॥३॥ आ यं पृणन्ति दिपि महिपः ममुद्रं न सुम्ब: स्वा अभिष्टयः । तं हत्ये अनु तस्थुरूतयः शुष्मा इन्द्रमवाता अढुवप्मनः ॥ ४ ॥ आ । यम् । पृणन्ति । दिनि । सऽवहिप । समुद्रम् । न । सुरुवं । स्वा । अभिष्टय । तम् । वृनऽहत्य । अनु । तस्य । ऊतय । शुष्मा । इन्द्रम् । अवाता । अहुतऽप्सव ॥ ४ ॥ स्कन्द० आ यम् पृणन्ति यमापृणन्ति' आपूरयति । निवि व्यवस्थितम् । क । साहिल सम सदन यहिउँपा सभवहिप सोमा । कथमाणति । समुद्रम् न समुद्रमिद मुख्य महत्यो नद्य स्वा झारमीया । कस्य । सामथ्यात् समुद्रस्य । कोश्य । भरय इपिगत्यर्थ ॥ हजयों था। मभिान्य अभिकामिन्यो वा । काल अनु तथु तिष्टतिरत्र सामथ्यात् गत्यर्थ । अनुगतवस्य 'च गृनइत्ये मनु' इति अनु शब्द 'तृतायाधैं (पा १,४,८५) इत्येव फर्मप्रवचनीय । सन मार नहननकाल स्थिता इत्यय । का । उच्यत तय सेना मरदादीनाम् । गुप्मा परनामै तन (३ निव..)। अन्तगीतमत्वयं च । बटवाय । के तम् । उच्यते । इदम् । कोय। "अवाटा वानरहिता । अथवा विद्यमानो शिवितो यासा हा भगता । थायुनानि निरोदुमशक्या" इत्पर्य । अहुनपान अहिंसितरपा ॥ ४ ॥ येहट० आ पूरयन्ति यम् दिवि स्थित सोमा ददधिम् इव शोभनभवना भारमीया न तम् पादनन अनु ता मरत शोपका इम् गमनरहिता अपरापिटार महिसितरूपा " rel मुद्र० स सदन म्मान दहि शारदोषरक्षितो पत्रो यश सोमाना ह सोमा ।" म्वरोध अपम्पितम् हम् आ पणात .१२ तम् सहत्ये वहनन अनुगन्ति वा। अथा - यम् २३ पेम' 1 रिन निम' नानि २ आवर विम" १. मेरेया में, नानि' ५'८ गुगम वि मन मापन मा कि 1. मनि 'मदि *पनि 1५1१मानिमनि १५१५ ** नियनका दिए १८ पानी पि पारवि' भाराला भागवितामा वि Bfmin २बनवौ नि मानि for ·हूँ ५३, म ५] प्रथम मण्ड ना समुद्रम् २ । यथा मप समुद्र प्रयन्ति तद् इत्यर्थ । फोरयो नछ । स्वा समुद्रस्य स्वभूता अभिटय माभिमुख्येन गानयत्य । अन्य मविणारो मरत दृत्रहत्ये प्रबनने निमित्तभूत सति तम् इदम् अनु तस्थु भनुएक्ष्प स्थिता यमयु । फोशा मरत । गुप्मा राणा शोपपितार । अदाता पान्ति प्रातिकूयेन पान्तीति वाता शव सहिता। अहुतप्सब भकुटिररूपा । योभनापयवा इत्यर्थ ॥ अभि स्वष्टिं मदै अस्य युध्यतो स्वीरिव प्रवणे संघुरूतयः । इन्द्रो यद् वजी धृपाणो अन्धसा मिनद् वलस्य परिधीरिन नितः ॥५॥ अभि । स्वष्टिम् । मदै । अस्प। युय॑त । रघी ऽदय । प्रमणे । सत् । कतर्य । इन्द्र । यत् । बनी । धृपाण । अन्धेसा । भिनत् । वलस्य । परिधीनाईय । नित ॥ ५ ॥ स्कन्द० अभ इत्युपसर्ग सघु हत्यारयातेन सम्बन्धयितन्य । स्वा दृष्टियस्य स स्वदृष्टि दृष्टे स्वामी । कोऽसौ । इन्द्र । मदे इति 'यस्य च भावन" (0२,३,३७) इत्येव' सप्तमी। तपतेश लक्षणभूतयोग्यक्रियापदा-याहार । अन्त्य युध्यत इति भस्य-शन्देनानुदान प्रकृतत्या दिन्द्रस्यानुदेवा । स्वदृष्टिम इत्येतत्सामानाधिकरण्याच्योभयत्र द्वितीया पप्ठो। सोममदे प्राप्से स्ववृष्टिमिगमिन्द्र युध्यमानम् । रदारव मवणे प्रवणशन्दो निरवचन । यथा निन्ने प्रदशे रवी रघुगामिन्य माप अभिगच्छयु तद्वद् भभि सघु अभिगतवत्य अभिगच्छन्ति वा सतय मरवादिसना । कदा । उच्यते । यत् यदा बनी गृहीतवन भूपमाण पेरय' छान्दसो प्रकार । हृष्यन् अन्यसा सोमरक्षणनान्नैन । सोमन अन्यमानहर्प सन्नित्यर्थ । भिनत भिनवान् भिनत्ति वा। वलस्य मेघनामैतत् (न निघ १,१०)। द्वितीयार्थे धात्र पणे। मेघम् । कथम् । “परिधीन इव नित' यया परिधीन गित ' मिटवान् तद्गत् । अत्रेतिहासमा पक्षत - 'वित यान्त रक्षास्यभिदुद्रुवु । सोऽभिमुवाच । जोतानीति । सायमिन शशाक हन्तुम् । स झुटोऽन्न परिधीन मकावा तैरतानि रक्षासि जमान' इति । तदेतदिहोम्यो- 'परिधीरिव वि' इति । अथवा परस्येति स्वार्थ एव पष्ठी । परिधीनिति तूतम्भमानि परिधय उच्यन्ते सर्वतो निधीयमानत्वात् । मेघस्योत्तम्भनान्यभिनदित्यर्थ । इव-श वस्तूप मार्थीय भत्त्युपमार्थस्य समस्यर्षे प्रयोग' (तु या ७,३१) इति पदपूरण । तिर हायपि विशन्गत् भाधादित्वात् ससम्पास्तसि । त्रिषु मदेशेषु भाममध्यमूलपु अभिनदित्यर्थ' । अथवा त्रित इति प्रथमान्तमिन्द्रविशेषणम् । प्रिव्रस्त्रिस्थान इव ॥५॥ पेड्र० स्वा पृष्टिर्यस्य त सोममदे' युध्यत इन्द्रस्य अस्य साहाय्यार्थ यथा प्रवणे भापो यन्ति एवम् अभि सतु मरत । इन्द्र यदा वी सोमेन धर्षयन् घरम् भभिनत्, पापानी गित याप्त्य ॥५॥ नास्ति वि २ नातिस म ६ सभ ७ रितिक ८द्र इति म ४. परिषिमिद यया न ५ चित कषि ९ सोमम् मदे ल, रुममद कु, मदे दि मर ·प्रसिद्धयर्थ यत्तरन्दाबध्याइतथ्यौ। यः अपः उदकानि वृत्ती भावृत्य रजसः अन्तरिक्षलोकरय सामाग्चानान्तणतण्यर्थः । नियमेन गमितवानसि । हन्योःहनुप्रदेश है इन्द्र। तन्यतम् विस्तीर्ण ग्वेद सभाप्य अ १, १४, व १२. मुद्गल ऊतयः मरुतः मदे सोमपानेन हर्षे सति अस्य इन्द्रस्य युध्यतः ग्रेण सह युध्यमानस्य पुरतः सदृष्टिम् स्वभूतवृष्टिमन्तं शृणम् अभि शाभिमुस्येन सत्रुः जग्मुः । रच्योरिव प्रदणे यथा गमनस्वभायाः मापः निम्नदेशे गम्ति। यत् यदा अन्धसा सोमलक्षणेनानेन पीतेन भएमाणः प्रगल्भः सन् वी यनवान् इन्द्रः बलस्य संवृण्वतः एतत्संज्ञमसुरम् भिनत् ग्यदारपत्' । दृष्टान्तः । नितः परिधान् इव देवानां हविर्डपनियर्पणाय अग्नेः सकाशाद् अप्सु एकतो द्वितस्थित इति यः पुरुषा जज्ञिरे । तन्त्र उदकपानार्थ प्रवृत्तस्य कूपे पतितस्य बित प्रतिरोधाय भसुरैः परिधयः परिधायकाः फूपस्याऽऽच्छादकाः स्थापिताः । तान् यथा सः अभिनत् तत् ।। ५॥ इति प्रथमाष्टके चतुर्थाध्याय द्वादशो वर्गः ॥ + परी घृणा चरति तित्विपे शोऽपो वृत्वी रजसो बुघ्नमाश्यत् । वृत्रस्य यत् प्रवणे दुर्गर्भिश्वनो निजघन्य हन्चौरिन्द्र तन्यतुम् ॥ ६ ॥ परि । ईम् । घृणा । चरति । तित्युिपे । शवः । अ॒पः । वृत्वी । रजसः । बुध्नम् । आ । अशयत् । वृत्रस्य । यत् । प्रवणे । दुःऽगृभिश्वनः । निऽजपन्य ! हन्यौः 1 इन्द्र । तन्यतुम् । ॥ ६ ॥ स्कन्द० परि ईम् घृणा इम् इति पदपूरणः । परि चरति" लिडथेऽयं लट् परिचचार । सर्वतो भ्रान्तवतीत्यर्थः । का। घृणा दीप्ता सनयित्नुलक्षणा त्वदीया वाक् । तित्विषे दीसवरच शयः बल त्यदीयं मल्लक्षणम् । कदा। उच्यते । अपः वृत्त्वो इत्यादि । अत्रैश्याश्यता वनम् भधोभागम् आ अशयत् शेतिरिइ स्थानार्थः । आस्थितवान् । तस्त्र बृअरग मेभय भसुरस्य या यत् यदा प्रयणे निन्ने प्रदेशे । कीरास नस्य । उच्यते । दुर्गभिश्वनः दुर्ग: भिशटदो दुर्भहवचनः' । 'माशु' इति च 'शु' इति क्षिप्रनामनी (तु. निघ २१५) श्वा क्षिप्रश्वासः दुर्मदो यस्य स दुभिवा । दुस्सहवास इत्यर्थः । शु भगनं तस्य दुर्ग दुस्सहश्वासताप्रतिपादनाय चाय महापठितमितिद्वासमाचतते- 'इन्द्रो वे वृत्रं हनिष्यन् सर्वा देवता अत्रवीत् । मनु मोपतिष्ठध्वमुप मा यध्यमिति । तथेति त हनिष्यन्त भाद्रवन् । सोऽयेन्मा पे हनिप्यन्त आदन्ति । हन्तमान् भीषया इति । तामभिप्राश्वसीत् । तरण श्वरायादीपमाण विश्वे देवा अद्रवन्' (ऐना ३,२०) इति । निजपन्ध हा ठरा गत्यर्थः । भिश्वनः । शरदकारिणं था वनम् ॥ ६॥ पेसट परि चरति युग्रम् दीप्तिः। बलं च तस्य दीप्तम् । अपः आवृत्य अन्तरिक्षलोकस्य मुभम् पा भूलमावृत्य आ अंशयत् । वृत्रस्य यदा प्रवर्ग दुश्वासस्य निदतवान्५० इन्दोः मसि" हुन्छ । पदं सदकारिणम् ॥ १. पृश्यतः वि. २, विवारपन मूको. ३. त. ३,२,८,१.११. ५. सदपिकाः मूफो. माशिम. ७. चरनिरपि कुति. 1., AIR'कुदिएपं. 11. उपरि कु; मैसि छ, ५, नाति वि ८. नाम्ति मूको. १. 'दुर भूगो.

·- प्रथा मण्डलम् ४०३ सू ५२, मैं ] मुद्गल यो पुनः अपः वृत्ती उदकान्यावृस्य रजसः बुभम् अन्तरिक्षस्योपरिप्रदेशम् आ अशयत् मारित्याशेत, तस्य पुत्रस्य प्रवणे प्रकर्षण यननीय अन्तरिक्ष वर्तमानस्य दुभिश्वनः दुबह- ध्यापनस्य । तस्य हि च्यापन न केनापि प्रहीतुं शक्यते । एवंभूतस्य पुत्राय हाबोः मुखपार्थयोः हे इन्द्र! यत् यदा तन्यतुम् प्रहारं विस्तारयन्तं धनम् । तृतीया) द्वितीया। तन्यतुना यत्रेण निजघन्य नितरां प्रजहर्थ । तदानीम् ईम् एनं त्वामिन्दम् घृणा शत्रुजयलक्षणा दीहिः परि चरति परित्तो व्यामोति । त्वदीयम् शव. दलं च तित्विष प्रदिदीपे ॥६॥ हृदं न हि त्या न्यूपन्त्यूर्मयो ब्रह्माणीन्द्र तव यानि वर्धना । त्वष्टा चित ते युज्यं वावृधे शवस्तुतः वज्रमभिभूत्योजसम् ॥ ७ ॥ हृदम् । न । हि । त्या । निऽऋषन्ति । ऊर्मयः । ब्रह्माणि । इन्द्र । तव । यानि । वर्धना । त्वष्टा । चित् । ते । युज्यम् । ववृधे । शवः । ततङ्क्ष । वज्रम् । अभिभूतिऽओजसम् ॥ ७ ॥ स्कन्द हदम् न हि हिशब्दः पदपूरण.' । ऊर्मयः इत्येतत् हृदं हत्पनेनोपमानेन सम्बध्यते । ददमियो- मयः। यथा इदं प्रभूता उदकोर्मयो न्युपेयुः तद्वत् त्वा नि झापन्ति ऋप गतौ । नियमन गच्छन्ति । ब्रह्माणि स्तुतिलक्षणानि । हे इन्द्र ! तब यानि वर्धना वर्धनानि वृद्धिकराणि । स्तूयमानाः हि देवताः वीर्येण वर्धन्ते । भत एवमुच्यते-तव यानि वर्धना इति । किञ्च त्वष्टा चित, त्वष्टाऽपि देवशिल्पी ते नव युज्यम्" योग्यम् वधे बधितवान् शवः बलम्, ततक्ष कृतवान बन्ना अभिमूल्योगसम् भमिभवितृबलयुक्तम् ।। येशूट० ह्रदम् ऊर्मयः इव त्वाम् तव वर्धनानि" स्तोत्राणि इन्द्र नि पन्ति तदोपरि चलन्ति । त्वद्विपर पुनःपुन, प्रवर्तन्ते । र तब सदृशं बळ वर्धितवान् । अकरोत् वज्रम अभिभवितरलम् ॥७॥ मुद्गल है इन्द्र ! यानि ब्रह्माणि स्तोत्रशस्वरूपाणि मन्त्रजातानि तब बर्धना वर्धयिवृणि तानि वा त्वाम् नि अपरित हि नितरां प्राप्नुपन्त्येव । दृष्टान्तः । ऊर्मयः जलप्रवाहाः हदग न पथा जलाशयं प्राप्नुवन्ति तद्वत् । खष्टा चित् षष्टा व देवः ते तव युज्यम् योग्यम् शवा बलम् बवृधे प्रावर्धयत् । भपि च अभिभूत्योजसम् शत्रूणामभिभपितृणा" भोजसा बलेन युक्तम् वज्रम् तक्ष तीक्ष्णीचकार ॥ ॥ खटा जयन्याँ उ हरिभिः सम्भृतमतविन्द्र वृत्रं मर्नुपे गातुयन्नपः । अयच्छथा बाह्रोवर्जमायुसमधारयो दिव्या सूर्य दृशे ॥८॥ ४. गमने फु 1. नास्ति वि मै. २. पाद' दि. ३. पेयुः कु: प्युपेयुः मा युः ति. ति. ५. नास्ति मूको. ६. किम् कु. ७. यजमानः भ. ८. 'वान् शतम् अ. ९. युक्त बपन्य ति. १.. 'नानीच्छन् वि... नालि कु विम'. १२. पषु वि. १३. नान्ति वि. ११. 'भवि- प्रणाम् मूको.

·दनि संग्रामनाम' (या९,२३)।भमुरेमधी" सह मनुप्या सहमामो पेषां ते मानुफ्धना। ऋग्वेदै सभाष्ये अर, अ ४, व जघन्यान् । ऊ इति ! हरिऽभि. | सम्भृतकतो इति सम्भृतऽकतो । इन्द्र । वृत्रम् । मर्नु । गातुऽयन् । अप । अयच्छ्याः । बाहोः । बज्रम् । आयसम् । अधारय । दिवि । आ। सूर्यम् । दृशे ॥ स्कन्द० जयन्वान् इति शत्रथै पसुः । उ इति तु पदपूरणः । 'अन् हरिभिः आत्मीयैश्चै । तृतीयानिर्देशात्' गस्वेति शेपः। हे सम्भृतकतो ! सम्भृतकर्मन् ! सम्भृतप्रज्ञ ! था इद्रा १ क मन । उच्यते । वृनम् । किमर्थम् । मनुपे मनो राज्ञ अपर्या मनुष्यस्य वाऽर्थाय । गातुयन् गमन मिच्छन् । कस्य । अपा दृष्टिलक्षणानामुदकानाम् । अयच्छथा निर्बद्धवानसि । बाहो बाहुभ्याम् । अत्र सम्बन्धाइती लक्ष्यते । हस्ताम्यां गृहीत्वा नयसीत्यर्थ । किम् । वनम् । कीयाम् । आयसम् लोहमयम् । किञ्च अधारयः धारितवान् स्थापितवानसि दिवि पुगेकै । आकारो मयांदायाम् । कम् । सूर्गम् । सो दर्शनाय । तदेतत्पुरस्तादपि उक्तम्-'वृत्र यदिन्द्र शवसा वधीर हिमादित्सूर्य दिव्यारोहयो दृशे (१,५१,४) इति ॥ ८ ॥ वेदकट० जघन्वान् अश्वैः गत्या' सम्भृतप्रज्ञ !' इन्द्र । वृत्रम् मनुष्यार्थम् अप, गमयितुभियान् अप्रही चाहो, आयसम् आयुधम् । अथ त हत्वा सर्वेषाम् दर्शनाय दिवि सूर्यम् आ अधारयः ॥ ८ ॥ मुद्गल० हे सम्भृतातो ! सम्पादितकर्मन् ! इन्द्र ! मनुषे जनाय गातुयन् गातु मार्गमिच्छन् वृनम् भसुरम हरिभि अश्वैर्युक्तस्त्वम् जघन्यान् उ तवान् खलु । सदनन्तरम् अपः वृष्टयुदकानि मायस्थ इत्यध्याहारः । यायो त्वदीययोर्हस्तयो आयसम् अयोमयम् वनम् अयच्छथा भनही । आकार समुचया । सूर्यम् च दिवि झुठोके दृशे द्रष्टुं सर्वेपामस्माक दर्शनाय अधारय स्थापयाच कृपे॥८॥ वृहत् स्वश्चन्द्रमम॑वृद् यदुक्थ्यमकृण्वत भियसा रोहणं दियः । यन्मानुपप्रधना इन्द्रमुतयः स्वपाचौ मरुतोऽमदगर्नु ॥ ९ ॥ वृहत् । स्वऽचन्द्रम् । अमेऽवत् । यत् । उक्थ्य॑म् । अण्वत । मिया । रोहणम् । दिवः । यत् । मानुपऽप्रधना । इन्द्रम् । ऊतर्य । स्त्र । नृऽसाच. । मरत । अर्गदन् । अनु ॥ २ ॥ स्कन्द० पृहा महद परिमागतः सारतो हा स्तुतिरूपम् सञ्चन्यम् चन्द्र पन्दतेः कान्तिकर्मणा । स्वपमेव फान्तम् । भमवत् प्राशन्द भात्मपर्याय । तेन चा प्रथमोक्ष्यते । भारमवा प्रपश्यत् । महता प्रपसेनेत्यर्थः । यत् उक्थ्यम् प्रशस्यम् । यच्छनातग्छन्दोऽध्याहापं । तर प्पत कृतयन्तोऽम्मदीया ऋत्विज पुप्रपोप्रादयो पा। भियसा परिषर्यावैगुण्यभयेन । कीनाम् । रोदणम् दिय पुलोकारोहणसमर्थम् । साहण्याचा विध्वंसकरैरमुरेः रक्षोभियोऽम्सराऽपरोपमः पाक्यमत्यन्तसगुणमिरयर्थ । कदा । उपते-यन् यदा मानुषप्रधना मनुष्यापों मानुष । 'प्रधान इन्द्रम् इरयेतातु भगपन भनुशम्देन सह सम्बन्धपिताप are रक्षिता - । । 1. समरभूको १.१. निशान भ, ३. नारित कु. ३. भमौर विभ...मानि कि...प्रयोगो म MA 11. '१५ मू. १२.लि. १, ५ मालि 1.MA ·४०५ स् ५२, म १.] प्रथम मण्डलमू गन्तारो वेत्यर्थ । स्व सर्वपर्यायोऽयम् । सर्वे नृपाच नृभिर्य सेन्यन्ते सेवन्ते चा नृन् वृष्टिपदानादिना ते नृपाच । के ते। उच्यते । मस्त । किं कृतवन्त । उच्यते । अमदन इन्द्रम् अनु 'तृतायाथें (पा १, ४, ८५) इत्ययमनु कर्मप्रवचनीय । सहार्थनार तृतीयार्य । सोमेन मत्ता इन्द्रेण सहेमर्थ ॥९॥ पेट्वट वृहत् साम स्वयमेव कान्त यत्पत् यदा प्रशस्यम् अत्रुर्वत भयेन स्तोतार । दिव रोहणनिमित्तम् । यदा या मनुष्यहितसङप्रामा इद्रम् मरत' स्व विवि स्थित ददा सन्त मनुष्यान सेवमाना अनु अमदन । उत्तर सम्बन्ध ॥९॥ मुद्गल युहन् बृहरसाम तोतारो यामाना भियसा नभयेन यन् यदा उपध्यम्' उक्थाईम् स्तोत्रयोग्यम् अण्वत अकुर्वन् । कोदश बृहत्साम । स्वधम् स्वकीयेन चन्द्रेण भाबादकेन तेजसा युक्तम् अमवत् भमति शत्रून् स्नत्यनेनति लमो दल तयुक्तम् । दिव स्वर्गस्य राहणम् भारोहणहेतुभूतम् । एवविधन स्तोत्रण ग्राीता इन्द्रम् अस्वोपतेरयम् । यत् यदा मानुषप्रधना मनुप्यहितसाप्रामा ऊतय स्ख पुलोकस्य रक्षितार महत नृपाच प्राणरूपेण नन सेव माना भूत्वा इदम् अपि तनैव रूपेण अनु अमदन भानुप्र्येण ६५ प्रापयन् । तदानी स इन्द्र पुनवध मति उद्युक्तो पभूवैति शेष ॥९॥ चौश्चिदस्यामवाँ अहै। स्वनादयोयवीद् भियसा पर्व इन्द्र ते । वृत्रस्य यद् पद्घानस्य रोदसी' मदै सुतस्य शत्रुसाऽभिनुच्छिरः ॥ १० ॥ पौ । चित् । अस्य । अमऽत्रान् । अहे । खनात् । अयोयीत् । भियसा । यत्रै । इन्द्र । है। पुत्रस्य । यत् । बढधानस्य॑ । रोदसी इति । गर्दै । सुतस्य । शव॑सा । अभिनत् । शिरं ॥ स्कन्द० यो चिन्' विच्छन्दोऽप्यर्थ । चौरपि, किमुगान्ये देवा । कीशो यो । अमवान् भारमदान् प्रपतवान् । कि कृतवान् । उत्पते। अस्य अहे महन्तव्यस्थान्येन इन्तुमशमयस्य पत्रस्य बभूवात स्वनात् झाप्तशम्दात् अयोगदात् पौति एपग्मागर्थ । पृथग्भूत । नष्ट इत्पर्य । कम्पनाओं या पौति सामथ्यात् । भकम्मतेत्यर्थ । भियसा भयन । एप्रश्वासार विम्यतम्नान सर्वे देवा मष्टा हरयर्य । बा 'पप्राझणम् -'xx इति' तानभि प्राश्वात् । तस्य श्वराबाद पमाणा विश्वे देवा भद्रवन्' (ऐना ३२०) इत्ययमितिहापो दर्शयिताय । कदा पुनरवोपनीर । उच्यते। यन्न हेच ते तय स्वभूत पृषम्य यत् यदा पदधानग्य बापत रिदम् । भभ्यस्तानामुपधादस्वरवम् । मचि इस्पद हसराम् । वृष्टिप्रतिपकरणेनास्य बापमानम्य । रोदसा उभे मपि पाायिग्यौ । रोदसी इति चानुवातावपमित्यर्थ प्यापयर वीयापा म्याने मामन्त्रितपयमा दया । मदे गुतस्य मद इति पम्प 7 भाषेन' (पा २, ३,३७) इत्यैर सप्तमी । दरले रक्षणभूतपाग्यक्रियापदायाहार 1 मुनस्य सोमरर सन्धिनि मद माह । सोमन मतस्य सतरतदेश्य । अवमा दलेन अभिनत् - ३ मानित , सोट को. २ नानि विम पिर पर मूग ..मति 'मुका ८ पुमति ·ग्वेदे समाध्ये [अर, अY, व ३ भिन्नवान् । किम् । शिर मूर्धानम् । अस्थामच्यप्रकृतत्वात् अहेरस्सेत्येतस्साचादेशत्वासमवा- चन्दसमनुदात्तत्व न्याख्येयम् । अन्वादेशाथै वोचरोऽर्ध पूर्व योजयितव्य । पश्चात् पूर्व । यदा त्वदीयो वनो घृतस्य शिरोऽभिनत्तदास्याहे स्वनादिति ॥ १० ॥ घेङ्कट० चौ अपि वल्वान् अस्य अहे स्वनात् तदानी भयेन अयोपवीत् अपम्पत' । पदा यावापृथियी बाधमानस्य सोभस्स मदे तब बन बलेन त्रस्य शिर अभिनन्', तदा भयोयदीदिछि। वृत्र एवाहननादविरक्त ॥१०॥ मुगल० अमवान परवान् यौ चित् युरोकोऽपि अस्य अहे त्रस्य खनात् शब्दात् भियसा भयन अयोयवान् अत्यर्थ पृथग्भूत भासीत् । अकम्पतेत्यर्थ । दे इन्द्र! ते तव सुतस्य अभिषबादिभि सस्कृतस्य सोमस्य पानेन मद हर्षे जाते सति त्वदीय बज रोदसा द्यावापृथिन्यो बटूधानस्य बाधनशीलस्य तम्य गिर यत् यदा शवसा बलेन अभिनत् अच्छिनत्, तदानी शुगेको भयराहित्येन निश्चलो दभूवेति शेप ॥ १० ॥ इति प्रथमाष्टके चतुर्थाध्याये प्रयोदशी वर्ग ॥ . यदिन्चिन्द्र पृथिवी दर्शभुजिरहानि विश्वा ततनन्त कुष्टयः अत्राह ते मघवन् विश्रुतं सही द्यामनु शमा बर्हणां भुवम् ॥ ११ ॥ यत् । इत् । न । इन्द्र । पृथिवी । दर्शऽभुजि । अहानि । विधा । ततनन्त । कृष्टयं । अत्र । अहे । ते । मघऽवन् । निऽश्रुतम् । सहे । याम् । अनु । शसा । बर्हणा । भवत् ॥ ११ ॥ स्कन्दः यन् इत् नु इन्द्र यच्छादो यदिशब्दस्यार्थे। इन् नु इति पदपूरणौ । यदिशब्दश्रुतेश्च' तरसम्बन्ध योग्यक्रियापदाध्याहार । यदि स्यात् है इन्द्र | पृथिवी दशभुति दशाभोगा"। दशगुणेरयर्थ । महानि च विना सर्वाणि तानन्त एकन सपात्य विस्तारयेषु कृष्टय मनुष्या । 3 यदिति प्रान्तत्वादपोत्यस्या । अह ते अति विनिप्रहार्थीय एशब्दन समानार्थ तेशदार परो द्रष्टप्य । ते अह तबैव है। मघवन् ! विश्रुतम् विरयातम् सह सनारक्षण बरम याम् मत दिव प्रति । युरोके व्यवस्थित सदित्यर्थ । शवसा सामध्यरक्षणन धरेन शहणा परिवम् भुक्त् भवेत् । दागुगाया पृथिया सर्वेभ्यश्च सहतेभ्योऽहोम्य सकाशाद तय मदत यसमिति समस्तार्य | 110 बेट० यदि एव इयम् इव पृयिनी दशगुणा भवति, "यदि १० अहानि सर्वाण्येव विस्तारपर, मनुप्या सर्वदा भुवाणाश्चरेयु । अग्र ज्या ते मपदन् । वरकृत सर्व में विश्रुतम् भवति । सब बलेनागत शत्रुहिंसने गुसरा भदति महत्तयेति ॥11॥ मुद्गर० यत् इत् नु यदा स्लु पृथिवी दशभुति दशगुगिता भवेत, यदि वा पृष्टय प्रपा दिया , तदा दिमा २ भकम्पयत् विथ' ३ मछिन्नभि' म. कु नास्ति . दराभेगा 1... मास्ति विमपदाच हिप परनिनिभ' १२ मारित पि. १ "दिलायो 'लादादोऽशे वरपा (पद भने। ८ मारपत्यमा ९ नास्तिमय ·४०७ सू ५२, म १२] प्रथम मण्डलम् सर्वाणि अहानि कर्माणि ततनन्त विस्तारयेयुः । है मययन् ! धनवन् ! इन्द्र! अत्र अह अनैप पूर्वो- के.प्वैव देशकासकर्तृकेषु ते त्वदीयम् सहः अवधादिकारणं बलम् विश्रुवम् विख्यातम् । शवसा त्वदीयत बलेन कृता वर्हणा वृत्रादेवधरूपा क्रिया द्याम् अनु भुवत् भनुभवति । यथा योमहती तथा स्वत्कृतं वृनादेहिंसनमपि महदिति भावः ॥११॥ त्वमस्य पारे रजसो व्योमनः स्वभूत्योजा असे धृपन्मनः । चकृपे भूमि प्रतिमानमोज॑सोऽयः स्वः परिप्पा दियम् ॥ १२ ॥ त्वम् । अस्य । पारे । रज॑सः । विऽओमनः । स्वभूतिऽओजाः । अव॑से । धृपत्ऽमनः । चकृष । भूमिम् । प्रतिऽमानम् । ओज॑सः । अपः । स्व? रिति स्वः। परिऽभूः। एपि । आ। दिवम् ॥१२॥ स्कन्द त्वम् अस्य पारे पारमन्तम् । सप्तमीनिर्देशाच योग्यक्रियाध्याहारः। स्वमस्य पारे भन्ते तिष्ठसि । रजरा: लोकस्य व्योमनः श्योन्नः अन्तरिक्षास्यस्य । कीदृशः। खभूत्योजाः स्वभूतिः स्यसाम, सा सोजो बलं यस्य स स्वभूत्योजाः। किमर्थम् । अवसै तुम सेन्प्रत्ययः । सावितुम् । कृरनं जगत् वृष्टिप्रदानद्वारेण पालयितुमित्यर्थः । हे धृपन्मनः। शत्रुधर्षणचित्त! पञ्चभि- भवशील! इत्यर्थः । किञ्च चषे कृतवानसि । भूमिम् प्रतिमानम् उपमानम् ओजसः भात्मीयर बलस्य । अपः भन्तरिक्षं च । 'भारः' इति बहुवचनान्तोऽप्छन्दोऽन्तरिक्षनामसु परितः (तु. निघ १, १२)। स्वः दिवं च । पो लोकाः समुदिगः तव बलस्योपमा भवति । परिभूः परिपूर्वी मवतिः सर्वत्र परिग्रहे । यावत् किंचित् सर्वस्प परिग्रहीता त्वम् एपि आ भागसि च सोम पीत्वा पृथियोतः दिवम् द्युलोकम् ॥ १२ ॥ वेङ्कट त्वम् अस्य अन्तरिक्षलोकस्य अन्ते' स्थितः सन् स्वमूतबलः रक्षणार्थ शभ्रूणामभिभवमशील- चित्त !' तिष्टसि । चकृपे कृतवामसि च भूमिम् । बलवता बलस्याने प्रतिद्वन्द्वी त्वम् । अन्तरिक्ष सर्व परिभवन आ गच्छसि दिवम् इति ॥ २ ॥ मुद्गल० हे पृषन्मनः! शत्रूणां धर्षकमनोयुक्त! इन्द्र ! अस्य भस्माभिः परिदृश्यमानस्य व्योमनः स्याहस्या- तरिक्षस्य रजसः लोकस्य पारे उपरिप्रदेशे वर्तमानः स्वभूत्योजः स्वभूतबलस्त्वम् अवसे मस्मदक्षणार्थम् भूमिम् भूलोकम् चकृषे कृतवानसि । किञ्च भोजसः बलवा बलस्य प्रतिमानम् प्रतिनिधिरभूः । स्वः सुष्टु भरणीय गन्तव्यम् अपः अन्तरिक्षलोकम् आ दिवम् झुलोकञ्च परिभः परिग्रहीता परिभहणायम् एपि प्रामोपि ॥१२॥ स्त्रं भुवः प्रतिमानं पृथिव्या ऋष्वीरस्य बृहतः पतिः । विश्वमाप्रो अन्तरिक्षं महिला सत्यमद्धा नकिरन्यस्त्वावान् ॥ १३ ॥ स्वम् । भुवः । प्रतिऽमानम् । पृथिव्याः । ऋष्यवीरस्य । बुहतः । पतिः । भुः । विद्युम् । आ । अप्राः । अन्तरिक्षम् । महिऽत्वा । सत्यम् । अद्धा | नाकः । अन्यः । त्वान् ॥ १३ ॥ तथा १. "मयं श्रय म. २. से प्र' अकु. ३. पति हिल ति. Y, 'नौजन्दग्दो तोछम्दो ति. ५.मा. ६. "गृहीत्वा (ताल) अति... 'साय ठो' वि. ८. सन्द्र विरूपं. ९. 'शील ल; शीलचित्तः वि. १.. नास्ति', 11. भूमीम् लपं. १२.१२. रस्म बलवनाम् विम'. १३.१३. तु. ऋ१,१०२, ८, बलम् दिम'; विम् स विषय; "न्द्रित्वम् कु. ११, लोकम् वि.

·४०८ ऋग्वेदे सभाध्ये [११, म, १४ स्कन्द त्वम् भुव भासि प्रतिमानम् पृथिन्या पृथिव्यापि त्वयोपनीयते, कि पुनरन्याभ्युपमैयानि । सर्वत' त्वमुस्कृष्ट इत्यर्थ । किञ्च वीरम्य 'य' (निघ ३, ३) इति महत्वाम् । वीरशब्द शूरपर्याय । महान्तो वीरा यस्मिन् सैन्ये तदृप्ववीर तस्य । बृहत महत पति स्वामी भू भवसि त्वम् । महदि शूरैरुपेत तव महत्सैन्यमित्यर्थ । किञ्ज विश्वम् आ अमा भापूरयसि अन्तरिक्षम् महित्वा महत्त्वेन । किं बहुना । सत्यम् अद्धा वे अप्यते सत्यनामनी (तु निघ ३१०)। 'अभ्यासे भूयासमर्थ मन्यन्ते, यथा अहो दर्शनीय अहो दर्शनीय' (मा १०,४२ ) इत्येवमर्थभूयस्त्वेनापुनरपि । अत्यन्तसत्यमेतत् । नवि न कश्चिदन्यस्त्रैलोक्य त्वावान् 'चतुष्प्रकरण युग्मदस्मद्भ्यां छन्दसि साक्ष्य उपसण्यानम्' (पावा ५,२,३३ ) इत्येवमय साये वतुष्प्रत्यय । त्वत्सदृश इत्यर्थ ॥ १३॥ घेङ्कट० "वम् भुव ५ प्रतिमानम् पृथिव्या, दर्शनीयबीरस्य "स्वर्गस्य चा" पति भभव । विश्वम् मापूरितवान् असि अन्तरिक्षम् महत्तया। सत्यम् असा इति सत्यनामनी । सत्यं तयैव, न त्वत्सदश' कश्चिइस्तीति ॥ १३ ॥ मुद्दल है इन्द्र' त्वम् पृथिव्या विस्तीर्णाया भूमे प्रतिमानम् भुव प्रतिनिधिर्भवसि । यया भूलोको महान् अचिन्त्यशक्तिरेव त्वमपीत्यर्थ । तथा अणवीरस्य अप्या दर्शनीया वीरा दवा यस्य स तस्य वृहत वृहितस्य प्रवृद्धस्य स्वर्गलोकस्य पति भू पारयितासि । तया अन्तरिक्ष अन्तरा क्षान्त धावापृथिव्योमध्ये वर्तमानम् आकाशम् विश्वम् सर्वमपि महिला महावेन सत्यम् आ अया निश्चयेन सा समन्तात् अपूरय । अत खावान् स्वसदशोऽन्य कधित नपि अस्ति नास्तीति यदेतत् तत् अद्धा सत्यमेव ॥ १३॥ - । - न यस्य द्या प्रथिवी अनु व्यचो न सिन्धवो रजसो अन्तमानशुः । नोत स्वदृष्टिं मदै अस्य युध्यत एको अन्यचकृपे विश्चमानुपक् ॥ १४ ॥ म । यस्य । द्यावापृथिवी इति । अनु । व्यच । न । मिन्धय । रजस । अन्तम् । आननु । न । उत । स्वऽष्टिम् । मदै । अस्य । यु यत ।ळ । अन्यत् । चपे । विश्वम् । आनुपक्॥१४॥ स्यन्द० म यस्य दावापृथिवा नेति प्रतिषधे । यस्य तय न पावापृथिवी अनु ध्यच सिनामंवत् शाकणिना पटियम् । पासिम्बानन मिधा स्यन्दनात् सिधा मादित्यरदमय इहोग्यन्ते । दे रस । ज्योती रज उच्यते' (या४,१९) । ज्योतिपस्टनस भतम् आना मनु प्राप्नुवन्ति। यतो यापया धावापृथियो न्यूनत, न तेजसा चादित्यागमय हरपथं । अथवा 'मिन्धय' (निय ) इति मदीनाम । न इत्युदरमुग्यो । ४,१५)। यतो ग्यारयार यावापृपियो ग्यूनर । यस्य च भूतस्य पष्टिरक्षणापोदकरयागत का . मात्र २ नानिम ३. रैमवारे मार' ५५ मारिन nि. नास्ति विमा ७. मल बिम'. मालिक सपरेशम'. बामा दिन -अम् मूबी " म्यान महि १ र मूको " म्यून रन कु. १५ पले १ मास्ति मूगे ·प्रधर्म मण्डसम् - सू ५२, में १५] ४०६ नद्यो न च्याप्नुवन्ति । वृष्टयेकदेशेन हियन्ते । न सां वृष्टिं प्रति गच्छन्तीत्यर्थः । अथव- मन्यथाऽस्यात्यायोजना । द्यावापृथिवी अनु व्यचः इति अनुशब्दः 'हीने (१,४,८६) इत्येवं कर्मप्रवचनीयः। 'अन्वर्नुन योद्धारः' इति यथा। पावापृथिवी इति कर्मप्रवचनीययोगलक्षण- द्वितीयान्तम् । पच इत्यपि प्रथमान्तम् । यस्य तव द्यावापृथिच्योः सकाशान न्यूना' च्यातिरित्यर्थः। 'न सिन्धवो रजसो अन्तमानशुः' इत्ययं तु पादो द्विधा पूर्ववद्वयारयेयः । न उत स्वदृष्टिम् मदे अस्य युध्यतः उतशब्दोऽप्यथें । स्वा वृष्टिर्यस्य स स्ववृष्टिः, दृष्टेः स्वामी, तं स्ववृष्टिम् । मदे इति 'यस्य च मावेन" (पा २,२,३७) इत्येवं सप्तमी। तच्छुतेश्च लक्षणयोग्यक्रियाऽध्याहारः। भस्य युध्यत इति प्रकृतत्वादिन्द्रस्यापमन्वादेशः। स्ववृष्टिमित्ये- तरसामानाधिकरण्याच्चोभयन्त्र द्वितीयार्थे पष्टी। नापि य व्याप्नुवन्ति वृष्टेः स्वामिनं सोममदे प्राप्ते भवन्तमनं युप्यमानमित्यर्थः । के न व्याप्नुवन्ति । सामर्थ्यात् शत्रवः । यच्छन्दश्रुते- स्तन्दोऽध्याहर्तव्यः । स त्वम् एकः सहायवर्जितः अन्यत् विश्वम् सर्वम् नरूपे करोषि कृतवान् या । आमुषक् भानुपूर्येणारत्मानुगुणम् , स्वपशवीत्यर्थः ॥ १४ ॥ वेङ्कट० यस्य इन्द्रस्य द्यावापृथिवी व्याप्तिम् न अनु भानशा । न मयोऽपि तेजसः अन्तम् मापुः । न अपि च शत्रवः सोममदे युध्यत्तः अस्य तेजसोऽन्तम् आनशुः । किंबहुना। एकः पूर्व त्वम् अन्यत् सर्वम् अनुस्यूतं कृतवानसि ॥ १५ ॥ मुगल. यस्य इन्द्रस्य व्यत्रः ब्यापनम् यावापृथिवी पावापृथियो न अनु भानशाते प्राप्तुमसमर्थे बभूवतुः । तथा रजसः अन्तरिक्षलोकस्योपरि सिन्धवः स्यन्दनशीला भापो यस्येन्द्रस्य तेजसः अन्तम् अवसानम् न आनशुः न प्रापुः । उत अपि च सोमपानन मदे हर्षे सति स्वपृष्टिम् स्वीकृतवृष्टिं वृन्नादिम् युभ्यतः युध्यमानस्य अस्य इन्दस्य बलस्य अन्तं चुनादयो न प्रापुः । अतः हे इन्द्र! एका त्वम् अन्यत् स्वच्यतिरिक्तम् विश्वम् भूतजातम् आनुपम् आनुपक्तम् चक्रपे । सकलमपि भूवजातं त्वदधीनमभूदिति भावः ॥१४॥ आर्चन्मत्र मरुतः समिनाजी विश्वे देवासो अमदन्ननु त्वा । वृत्रस्य यद् भृष्टिमा बधेन नि त्वमिन्द्र प्रत्यानं जघन्य ।। १५ ।। आर्चन् । अत्र । मरुतः । सस्मिन् । आजौ । विश्वे देवासः । अमदन् । अर्नु । स्वा । वृन्नस्य । यत् । मुष्टिऽमतो । बधेन । नि । त्वम् । इन्छ । प्रति । आनम् । जघन्थे ।। १५ ।। स्कन्द० आर्यन अर्चतिः स्तुत्यर्थः । स्तुचन्ति स्तुतबन्तो वा मरुतः कत्विड्नामैतत् (३. निघ ३, १८)। ऋत्विनः । अत्र सस्मिन् सर्वशब्दस्वायमेकाक्षरलोपः। पर्यापान्तरं या। सर्वस्मिन् आजौ समामनाम (F. निघ २,१७)। समासस्थानीये दुस्तरे यज्ञे। यावान् कधिवयं पृथिव्या तत्र सर्वश्रेत्यर्थः । अथवा 'य उमा अर्वमान्चुः' (१,१९,४) इति मरतो । यज्ञः . 1. अवजनं कुअन्यजन म. २.२. 'शान्बना मूको. ३. 'विन्यावपि कु. ५. नास्ति वि. ५. ऽपि आदित्यरश्मयो वा विभ १. कविकुल .. नानाः नामशुः वि. ८. नानि मुको. १. स्तुवन्तः मूको.... नास्ति म. 11. 'मेकाक्षरो लोप: ति.

·अम्बेदे ममाप्ये अर, म ४, व १४. नोतृत्वदर्शनात इन्द्रसखा देवा एवात्र मस्त उच्यन्ते । आजिरित्यपि सम्राम एवोग्यते, न उत्स्थानीयो यज्ञः । 'प्रहर भगवो जहि वीरयम्ब' (ऐवा ३,२०) इत्येवमादिमिरचने. मत्र' सबसिन् सइमामे मस्तस्त्वां स्तुतयन्त इत्यर्थः । विश्वे देवामः स च देवाः अमदन् । मायन्ति मना वा । अनु त्वा 'तृतीया' (पा १, ४, ८५) इत्यवमयमनुसब्दः कर्मप्रवचनीय । सदायश्चार तृतीयायः । त्वया सहेत्ययः । कसात् कदा वा आचन् । उच्यते । अन्य सन् यम्मात् यदा वा मृष्टिमता भूष्टिशन्दोऽभिवचनः । अभिमदा वन पननामवत् (त. निष २, २०)। वत्रेण त्वम् हे इन्द्र! आनम् प्राणम् नि प्रति जघन्य प्रतिशब्दोऽय पात्वांनुवाद । नियमन हटवान् इंसि दा ॥ १५॥ थेवर० 'प्रहर भगतो जट् िवीरयरव' इति सर्वस्मिन् अस्मिन् समामे मतः इम्छम् आर्चन्' । व्याप्ता मस्तो देवाः त्वाम् अनु अमदन् मदिः सकर्मकश्च भवति । तस्य यदा अधिमता बनेन नि जघन्थ लम् इन्द्र हननमाधन" मुखं प्रति ॥ १५ ॥ मुल० है इन्द्र! स्वाम् महतः अत्र असिन् आजी सद्मामे आन् आपूजयन् । सस्मिन तस्मिन् विश्वे देवामः ते सर्व दानादिगुणयुक्ता मस्तः त्या स्वाम् अनु अमदन अनुमण हपं भाग्यन् । हे इन्द्र । त्यम्, यत् यदा ऋष्टिमता भ्रंशयति शत्रूनिति भृष्टिः अधिः, तद्गठा वधेन हननमाधर्मन पत्रेण वृनग्य आनम् प्रति आननं मुर प्रति नि जघन्य नितरां प्राहापीः ॥ १५॥ इति प्रथमाष्टके चनुयांग्याये चतुर्दशो धर्गः ॥ -- [५३] न्युई पु बाचं प्र महे मराम? गिर इन्य सर्दन विवस्व॑तः । न चिद्धि रत्न समतामिवाढिन दुष्टुतिद्रविणोदेपुं शस्पते ॥ १ ॥ नि । ऊ इति । सु । याचम् । प्र । मह । भरामहे । गिरः । इन्द्राय । सदने । विवस्वनः । न । नित । दि । रत्नम् । मुमतामय । अविदद । न । दुःऽस्तुति. 1 द्रषिण दे । शस्यते ॥१॥ म्फन्दनि प्र इत्युपसर्गी भरामद्दे इत्याख्यातन सम्बन्धयितायो । जानटाणाम् याचम् मदे महते नि भरामदे घरवरिदम् । प्रदर्भमदास हरम' ( पावा ८.२,३५) इति मन्दम् । नियमेन प्रहरामः प्रापयामा सवारयाम इत्यर्थः । न च फेवर मारा वायम् । यि तहिं । भन्या मपि गिर लौकिकस्तुतिलक्षणाः मम्मामरक्षणा या पार .. कम्म । इन्द्राय । । । मदन यह विवमा यमानामागिता परिलम् । पत्रमानस्य सभूते । मान"। टप्यो । चिन्ह 'न' (निय २,१५) नि शिगान । उ मुइति पदयामा । ४.१.सोनिभ. ५. २. म मा दि. ३. मुरम: मूको. मलि...' मोना म. ..भीमला. ८. 'मानि ति. १. मावि. वि.म. 1. मानन महो. १२. नानि विभ. 1. रामः मो. १५. भ. . वा नि. 1.. नाति नि१८, मानि..

·धर्म मण्डलम् र ५३, मं२ ४११ चित्-शादः पदपूरणः । हि-शब्दो यस्सादथें । यसात् क्षिप्रमिन्द्रः रत्नम् धनम् ससतामिव स्वपता- मित असन्तनिष्प्रतिकाराणा शत्रूणाम् अविदत् विन्दतेरिद रूपम् । अविन्दत् लब्धवान् । भूतं धनं सन्धयागित्यर्थः । यस्माच्येन्द्रस्य न दुष्टुतिः कुत्सिता स्तुतिः ऋषुचिदपि द्रविणो-. देषु ऋत्यितोऽत्र द्रविणोदा उच्यन्ते, यजमाना वा । हविलक्षणस्यैव धनस्स दातृत्वात् (तु. या ८,२)। सेषु शस्यते पात्रधर्मेण क्रियते । यसाचास्य न कश्चिदपि ऋत्विक यजमानो वा भयोग्यां स्तुति करोतीत्यर्थः ॥ १॥ बेङ्कट सुनि प्र मरामहे वो महते इन्द्राय । यतमानस्य गृहे स्तुतयः इन्द्राय भवन्ति । नु रित्रम् एवं हि शत्रूणाम् रतम्', स्वपतामिय धनं चोरः, इन्द्रः विन्दति, ततः प्र भरामह । तन्न च धनप्रदेश दुष्टुतिः न प्रशस्यते, तस्ात् सुछु प्र भरामहे ॥ १ ॥ मुद्गल यू पु' इति एकादश. तृतीय सूक्तम् । दशम्यकादश्यो बिष्टुभी। शिष्टा नत्र जगत्यः । सन्य ऋषिः । इन्द्रो देवता ॥ महे महते इन्द्राय सु वाचम् शोभनां सुतिम् नि प्र भरामहे नितरां प्रयुज्महे । उः पूरणः । यतः विवस्वतः परिचरतो यजमानस्य सदने यज्ञगृहे इन्द्राय गिरः स्तुतयः क्रियन्ते। हि यस्मात् स इन्दः न चित् क्षिप्रमेव रलम् रमणीयम् असुराणां धनम् अविदत् विन्दति । दयाम्तः । ससतामिव यथा स्वपतां पुरुषाणां धनं चोराः क्षिप्रं लभन्ते गदर । अतोऽस्मभ्यं धनं दातुं शक इति भावः। द्रविणोदेषु धनस्य दातृषु पुरुषेषु दुष्टुतिः असमीचीना स्तुतिः न शस्यते नाभिधीयते । भतः सुवाचं निप्रमरामहे इति पूर्वेण सम्बन्धः ॥ ३ ॥ दुरो अश्वस्य दुर इन्द्र गोरसि दुरो यस्य॒ वसुन इनस्पतिः । शिक्षानरः प्रदिवो अामकर्शनः सखा सखिभ्यस्तमिदं गृणीमसि ॥ २ ॥ दुरः । अश्वस्य । दुरः । इन्द्र ! गोः । असि । दुरः । यव॑स्य । वसुनः । इनः। पतिः। शिक्षानरः । प्रऽदिवः । अर्कामऽकर्शनः । सखा । सखिंऽन्यः । तम् । इदम् । गृणीमसि ॥ २ ॥ स्कन्द सर्वस्तोतृणाम, दुरः द्वार निगित्तमिः । दातेत्यर्थः । कस्य । अश्वस्य पात्याभिप्रायमेरा. देकवचनम् । अश्वानां न केवहानाम् । किं बर्हि । दुरः इन्द्र1 गोः आसे गवां च द्वारमसि है इन्त्र! । दुरः यवस्य यवानां च द्वारमसि । वसुनः धनस्य च सर्वस्य इना ईश्वर- सत्यमसि । पतिः पालयिता च कृत्वस्य जगतः । शिक्षानरः शिक्षविदोनको १ . निष ३, २.)। छाम्दसश्चात्र चतुर्थीसमासः पूर्वनिपातश्च । नरेभ्यो दाता धनानां शिक्षानरः । न चेदानीन्तनः । कि तर्हि । प्रदिवः पुराणनामैतत् (तु. निघ ३,२७) । चिरन्तनः । एवं न चापदः । किं तर्हि । अवामकर्शनः कामानामर्शयिता भतनूरुर्ता । यावान् काम्यते ततोधि- कस्य दातेत्यर्थः। सना चासि सखिभ्यः सखीनां यत्रमानानाम् । तम् भवन्तमेवरूपं क्यम् इन्दम् गृणीमसि । स्तुम इत्यर्थः ॥ ३॥ । - । १. पा ति. २. मिनतीकारा ति. ३-३, नास्ति ति. । विन्दते भ. १-१. प्रभूतवा मूको. ५. खात् वि. ६.नास्ति कु... व दि. ८. चरन्तं विनास्ति । ९. प्रमराः नर्मदे म 1. नाम्ति वि. 19-11. नास्ति विमे. १२. नास्ति वि. १. पर धन भवति. १४. यान् मूको.

·अत यमुन "सगृह्य भभिभबित शिवणा महमा देहिमा त्वामित स्तोतु यामम् उनी । १० - स्वामित रितु स्तोतु मम कामम् इछाम् कनयी न्यूनीकापी । पारदहमिच्छामि तायोति अभिन सर्वत्र दर्तमानम् वसु धर्न यदस्ति तत् इदम् तब इत् वैद स्वभूतमिति रेरित मत कारणात् धनम् सगृन्य सम्पर गृहीत्या अभिभूते शयूणाममि ऋग्वेद सभाध्ये [अ १, अ५, व १५ वेङ्कट० दाता अश्वस्य दाता इन्द्र । गौ च असि । दुर यपत्य धनस्य ईश्वर पारयिता शिक्षा नेता शासिता सर्वेपा पुराण कामानामर्शिता सखा सखिभ्य । तम् वयम् इदम् स्तुम ॥२॥ मुद्गल है इन्द। स्वम् अश्वस्य दुर दाता असि तथा गो पश्चादे दुर दावा मसि। तथा ययस्य यवादेयान्यनातस्य दुर दाता भसि । बसुन निवासदेवोधनस्य इन स्वामी पति सपा पालयिता शिक्षानर शिक्षाया दानस्य नर नेतासि । प्रदिव पुराण । प्रगता दिद दिवसा यसिन् स तथोक्त । भवामर्शन अफामनाशन । हचिर्दत्तवता यजमानाना कामान् पुरुष तीत्यर्थ । सखिभ्य समानख्यानेभ्य ऋविम्य सखा सखिवदत्यन्त प्रिय । एवभूतो छ इन्द्र तम् प्रति इदम् स्तोत्ररक्षण वच गृणीमसि बमहे ॥ २ ॥ शचीन इन्द्र पुरुकृद् द्युमत्तम तवेदिमभितश्चेकित वसु । अतः संगृभ्याभिभूत आ भर मा त्वायतो रितुः काममूनयीः ॥ ३ ॥ शचाऽन । इन्द्र । पुरुऽकृत् । वमन्ऽतम् । त । इत् । इदम् । अभित । चेकिते । वसु । अत । सम्ऽगृभ्यं । अभिऽभते । आ । भर । मा । वाध्यत । जरितु । कामम् । ऊनयी ॥ ३ ॥ स्कन्द शचाव । कर्मवन् प्रज्ञापन् । वा इन्द्र! पुरुकृत् । बहूना वृनवधादौना कर्मणा करी ' शुमधमा अतिशयेन दीप्तिमन् । तव इत् इदम् इच्छन्द पदपूरण । यदिद सब अभित उभपत दक्षिण बामे च पार्श्व चैक्ति ज्ञायते । दश्यते इत्यर्थ । वसु प्रभूत धनम् । अत सम्म गृहीत्वैकदेश अभिभूत! भभिमवित. शत्रूणाम् आ भर भाइर । देहीत्यर्थ । मा च त्वायत मा स्वोकमित्यय ॥३॥ येवर प्रज्ञावन् ।" इन्द्र !! यहूना कतं अतिशयेन दीप्तिमन् । तव पुव इदम् अभित "वसु झापत, मुगल शचाव । ई प्रशावन् । इन्द! पुरुडत् ! प्रभूतस्य वृअवधादे कतै । गुमातम ! अतिशयेन दीप्तिमन् भृशमस्माभिज्ञायते । भवित 1 आ भर मध्यमार । दहीत्य , भारमन इष्ट पारितु स्तोत घामम् मभितापम् मा नया परिदीन मा कार्टी । पूरयत्पर्य ॥३॥ पुभिर्युभिः सुमनो एभिरिन्दुभिनिरन्धानो अति गोभिरश्विना । इन्द्रेण दस्यु दरपन्त इन्दुभिर्युत पसः समिपा रमेमहि ॥ ४ ॥ ऊनीका ।। ३ ॥ - 1 'वि. १.२ नास्ति ने १ "स्य वेभ्य कि ४ थुटितम् म. • मरद नि ८ जाति ९.मापद 11 से समवि १९. मानि ५. मगम वि. 11 मानिए "ब मूवी "rle ·प्रथम मण्डलम् । सू ५३, मं] ४१३ एभिः । युऽभिः । सुऽगाः । एभिः । इन्दुऽभिः । निऽन्धानः । अमेतिम् । गोभिः । अश्विना । इन्द्रेण । दयुम् । दरयन्तः । इन्दुऽभिः । युतऽद्वैपसः । सम् । इपा । रभेमहि ॥ ४ ॥ स्कन्द० एभिः युभिः सप्तम्यर्थे तृतीयेपा । पुः इति च अलो नामधेयम् (तु. निघ १,१)। एसेप्यास्सु । साम्प्रतमेवेत्यर्थः । सुमनाः उत्तरार्धर्चस्थैः भूयोभिर्वहुवचनान्तः सामानाधिकरण्याद् बहुवचनान्तस्य स्थान इदमैकवचनम् । सुमनसः । प्रीतियुक्ताः सन्त इत्यर्थः। एभिः इन्दुभिः सोमैः निहन्धानः इदमपि बहुवचनान्तस्यैव स्थान एकवचनम् । निरन्धानाः प्रतिदनन्तः अमतिम् भज्ञानम् । अथवा मन्यतेरचंतिकर्मणः कतैययं तिन् । इन्द्रसास्तोतारमात्मीयं शगुम् । गोभिः अश्विना अश्वि- वाचनादनशब्दादयमिनिद्रष्टव्यः । स्वार्थिको वा । बहुवचनस्य स्थान एकवचनम्। तृतीयानिर्देशाच युक्ता इति बाक्यशेषः । गोभिरथैः युक्ता इत्यर्थः । इन्द्रेण दस्युम् आत्मीयशवम् दरयन्तः दारयन्तः । केन । इन्दुभिः सोमः । सौमर्मत्तैनन्वेण स्वशत्रून् घातयन्त इत्यर्थः । युतद्वैपसः यौतिः पृथग्भावार्थः । भन देष शब्दो देपपचनो देप्ट्यचनो दा। पृथग्भूतपसः । अपगतजनदेपा' घा अपगतजनद्वेष्टका येत्यर्थः । सम् इपा रभेमहि लभेरिदम् । कपिलादित्वात् रत्वम् । सम्यक् लभेमहीत्याशामहे । किम् । सामाद् धनं यशो वा । न च केवलम् । कि तादि । इस अजेन सह । अथवा इति द्वितीयार्थे तृतीया । इपं सम्यक् लभेमहि ॥ ४॥ बेङ्कट० एभिः यागदिवसः एभिः च सोमैः प्रीयमाणः स्तोतॄणामा भावनिताम' अमतिम् गोभिः धनेन निरन्धानः इन्द्रो भवति । पयं न इन्द्रेण उपक्षपयितारम् दायुम् दरयन्तः प्रौः सोमः पृथकृतद्वेष्टारः भवन संस्था भवेन ॥ ४ ॥ मुद्गल० है इन्द्र! एभिः अस्माभिः दसैः युभिः दीप्तैः चरपुरोडाशादिभिः एभिः इन्दुभिः पुरोतिभिः तुम्यं दत्तैः सौमैश्च प्रीतस्त्वम् भस्माकम् अमतिम् दारिद्यम् गोभिः त्वया दरीः पशुभिः अश्विना प्रत्ययुगेन धनेन च निइन्धानः निवर्तयन् मुमनाः शोभनमनाः भव । ययम् इन्दुभिः अस्माभिदत्तः सोमैः प्रीतेन इन्दण दरयुम् उपक्षपमिता शम् दरसन्तः सिम्तः भय एवं युतद्वेषमः पृयाभूयात्रुका भूत्वा या इयत्तेनानेन सम् रभेमहि "राधा भवेम, संगरणेमदीरयः॥४॥ समिन्द्र राया समिमा रीमहि सं वाजेभिः पुरुश्चन्द्राभिधुभिः । सं देव्या प्रमत्या वीरशुम्मया गोअंग्रयाऽधावत्या रभेमहि ॥ ५॥ सम् । इन्द्र । राया । मम् । पा । रभेमहि । सम्। बाजेऽभिः । पुरुचन्द्रः । अभिऽभिः । राम् । देव्या । प्रऽमन्या । धीरऽ[गया । गोऽअप्रथा ! अर्धऽयन्या । रभेगहि ॥ ५ ॥ स्कन्द० सम् इन्द्र| राया पुनःपुनः संशदतेः प्रतिसंशग्दम् रमेह हापासपातमनुप कम्यम् । मम् मश्ववता प । 11. 'भापेक.) भकु. १. गौर मुको. १. गोसार मूस. १. हमेमहीन म. ५. "गामा (!'न्य ). १. नि. ८.AR. १. मरिमे' ... 'इपिता की. 11.11. मास्ति वि.

·इस्यतेन चास्य सम्बन्ध । सहयगादश्योगपवनन । उभयवचनरपेऽपीह सत्यानावरको मस्वदे सभाध्ये [म, अY, रभेमहि सम्यक् लभेमहीत्यागास्महे। हे इन्द्र राया । द्वितीया सर्वगार तृतीया। सह योगरक्षणा वा तृतीया। तैी सुस ग गृह वा यशो वा पूजा वेति वाक्यशेष । धन धनेन या सह सुखादीना किञ्चित् । सम् इषा रभेमहि सम्यग्भमहि इपमतम् असेन या सह सुखादीना किंचित् । सम् बाजेभि इयत्यनेनातस्य उपात्तत्वाद् वाजशब्दोऽत्र बरवचन । सम्पालभेमहि घरानि वा सइ सुखादीना किंचित् । कीरशैर्गमि । उच्यत' । पुरस्कदै बहूना कान्तै अभियुभि अभिगतदीतिभि । स्वदीप्त्या दीष्टरित्यर्थ । सम् देव्या दाव्यति द्योतनार्थ । स्वदीप्त्या द्योतमाना धोतमानया वा सह सुखादीना किञ्चित् । कया दया। उच्यते । प्रमत्या प्रकृष्टया मत्या ज्ञानेन। कादया। वीरशुष्मया वीरा पुत्रा, ते शुष्म' छल सा वीरशुप्मा, तया । बररत्युत्रसहितया | गोअग्रया गावोऽप्रभूता यस्या सा गोभमा प्रधानभूठाभिगोभिस्सहिता, तया। अवायत्या अश्वसहितया । स रभेमहि सम्पार भेमहीत्याशास्महे ॥५॥ वेद्गुर० इन्द्र। धनेन सरब्धा मवेम अझेन च । सम् रभेमहि च बले बहूना स्पृहणीय शामिगत दीतिभि । सम् रभेमदि' च दैव्या प्रमया यस्या वीरा घर भान्ति तया' शोमुखया भश्वयुक्त्या ॥५॥ मुगल. हे इन्द्र । राया धनेन वयम् सम् रीमहि सगच्छेमहि । तया इषा अनेन सम् रमेमहि । तथा यानान यर राम् रभेमहि । कीट0 वाजे : पुरुष पुरुणा यहूनाम् आह्वादकै । अभियुभिः अमितो दीप्यमाने । किञ्च दच्या गोतमानया प्रमत्या त्वदीयया प्रष्टबुद्धग सम रभेमहि । कोश्या। बारशुष्मया वीर विशेषण शत्रूणा क्षेपणसमर्थ शुम वर यस्या सा तयोक्ता तया । गोअप्रया स्तोतृभ्यो दानार्थमने प्रमुसत एवं गावो याया सा तथोक्ता तया' । अदयावया यस्या -- सारपेठया ।। ५॥ इति प्रथमाएक चतुर्थाध्याये पञ्चदशी वर्ग ॥ । । ते त्वा मदो अमदन तानि वृष्ण्या ते मोमामो हत्त्येषु सत्पते । यत् गारवे दर्श गाण्यप्रति वहिष्मते नि सहस्राणि बर्हयः ॥ ६ ॥ त । या । मर्दा । अमदन् । तानि । वृष्ण्यो । ते । सोमांस । वृत्त्येषु । मृत्ऽपते । यत् । पार । दर्श । वृनाणि । अप्रति । यहि पनि । नि । सहस्राणि । यहये ॥ ६ ॥ स्पन्द० ते ला त्या मुराणा मदा ममइन् । तान पृस्या अपरितगमि यग्नामेवा । बानि । ते गामाग पत्रहयेषु वृाइननेषु "हे रास्ता सता पाया ।। यत् य पार MET (निपत स्तोतनाम । स्तोतुराय । दशा प्राण प्रमाद शत्रुग्धन । गया। । १. नाभिभ २ नानिए ३ मारित को १ तयास्पा में मयार ८८ मत्र (40) 1.1. मानिस (4.)PER ·प्रथमं मण्डलम् न संख्येयरचनः । कुत एतत् । दशेत्येतेग सामानाधिकरण्यात् । दशसंख्यया च सहस्रसंख्या परिच्छिद्यते, न तत्संख्येयाः। भतोऽत्र सहस्रशब्दस्य संख्यामाप्रवचनत्वात् वृवाणीत्येत्तस्य च तत्संख्येयप्रतिनिर्देशार्थत्वात् पाठदय द्वितीया। वृनायं शश्रूणाम् । अप्रति वृत्राणामिदं विशेषणम् , इन्द्रस्य वा। प्रतिशब्दश्शापमुपसर्गः। उपसगाउच पुनरेवमात्मकाः यत्र कश्चिद् लियावाची पाब्दः प्रयुज्यते तन्न क्रियाविशेषणमाहुः । पन्न सलु क्रियावाची शब्दो न प्रयुज्यते ससाधनां सत्र क्रियामाहुः । अतोऽत्रावतिष्ठतेवाता ससाधनस्यार्थे प्रतिशब्दः । मप्रत्यवतिष्ठमानोऽप्रतिध्यमानो वेत्यर्थः । कस्मै कारचे । उच्यते। बहिष्मते यजमानाय । कानि दश । उच्यते । सहस्राणि नि वर्हयः बधकर्माऽयम् (तु. निघ २,१५) तयानसि ॥ ६ ॥ चेङ्कट० ते त्या सोमाः अमदन् । तानि वर्पणनिमित्तानि । के ते इत्याह -ते सोमासः वृत्रहननेषु सतां पते! । यदा व स्तोत्रे दश सहनागि उपद्रयाणाम् नि बहयसि यजमानाय शत्रुभिः अप्रतिगतः ॥६॥ मुद्गल० हे सत्पते ! सतां पालयितः! इन्द्र! वृत्रहत्येषु वृत्रइननेषु निमित्तभूतेषु सत्सु ते पूर्वोक्ताः मदाः मदकारकाः मरतः खा लाम् अमदन अमदयन् हर्ष प्रापयन् । तानि पूर्वोक्तानि वृण्या वृष्णः सेचनप्तमयस्य गय सम्बन्धीनि चरुपुरोडाशादीनि' हवीपि त्याममदन । ते सोमासः प्रसिद्धाः सोमाश्च स्राममदन् । यत् यदा कारचे स्तुतिको यहिष्मते यज्ञवते यजमानाय दर्श सहखाणि अपरिमितानि मृगाणि सावरकाणि उपद्रवजातानि अप्रति पानुभिरमतिगतस्त्वम् नि पईयः म्यवधीः । तदानीमिति पूर्वग सम्बन्धः ॥६॥ युधा युधमुप घेदेपि धृष्णुया पुरा पुरं समिदं हस्योज॑सा । नम्या यदिन्द्र सख्या परावर्ति नियो नसुचिं नाम मायिनम् ॥ ७ ॥ युधा । युधम् । उप । । । इत् । एपि । धृष्णुऽया । पुरा । पुरम् । सम् । इदम् । हसि । ओज॑सा । नम्या । यत् । इन्द्र । सहयो । पराऽवति । निऽवर्हमः । नमुचिम् । नाम । मायिनम् ॥ स्कन्द युधा युद्धेन युधम् प्रतियोद्वारम् उप ग इत् एषि भूते भन्न सट् । उपैपि उपगतवामसि । प इन् इति तु पदपूरणी । कथञ्च पुनरुपैपि । धुणुया प्रथमैकवचनस्यायं यादेशः । पृष्ण. प्रगल्भः । निइशङ्कस्सन्नित्यर्थः । न च केवले युधा पुधम् । किं तहि । पुरा पुरम् 'पूरशब्दः शरीरवचनः । शरीरेण च शरीरम् । यो योद्धा अनवान् भवयुद्धेनोपगन्तव्यः ते मोपगतवानसि, यो पाहुयुद्धाय शरीरेण तं" शरीरेणेत्यर्थः । एवम् इदम् शाबलम् सम् हेसि भूते. नापि लट् । सम्याघप्तवानसि, भोजसा मामीन बहेन । कदा । उच्यते । मम्या हम् प्रति प्रपातत्वात् नमी मरण इहोय्यत । 'प्रावगी साप्यम् (६,३०, ६) इति यथा । प्रणतन मरद्रणेन सह यत्, यदा सरया स्वसन परावति दूरे स्थितम् निबईयः हतबानसि नमुचिम् नाम असुरम् मायिनम् मायावन्तम् ॥७॥ - ..हिति. २. "स्यया प्रति कु. ३-३. नाति पु. ४. त्वाम् कु. ५. सर्पनि दिए, ६. "नम् वि. ८. नास्ति विमै १. च पुरो मैं. ०. लामदन मैं'. 1. नाम्ति कु १२. पूरीन्दः कु. १३.३. नास्ति कु.

·रोका, सन्तीत्यर्थः। देन परिपूता.। उच्यते। ऋजिवना ऋजिवा नाम राजा विपिन "स्वनिधन.पात्रो वदम्य पदीः पुरः मभिन.1 या ऋजिवना राजा परिगताः मानिन। । ६. नानिवि म, ७-१.मास्ति निमास्ति' ऋग्वेदे सभाष्ये [१, अ५, व १६. बेङ्कट० युद्धेनानुस्यूतमन्यत् युद्वम् उपगच्छसि पृथ्णुः । पुरेण च पुरम् शत्रूणां सह इदम् विना- शयसि बलेन । अनुगुणेन इन्द्र!' मरहणेन दूरे नमुचिम् नाम असुरम् मायाविनम् निरईय तदानीम् ॥ ७ ॥ मुद्गल० हे इन्द्र! भृभुया शत्रूणां धरस्त्वम् युधा युद्धन सम्बद्धम् युभम् युद्धम् उप प इन् एपि उपैर गच्छसि । सर्वदा युदशीलो भवसीत्यर्थः। यः पादपूरण । शबणाममुराणाम् पुरा पुरेश नगरेण सह इदम् पुरोवर्ति पुरम् शत्रुनगरम् बोजसा दरेन सम् ईशि सम्यग्दिनाशयसि । शत्रूपण पुराण्यभैरसीरित्यर्थः । है इन्द्र! त्वम् नम्या शपु "नमनशीलेन सरया सहायभूगेन बद्रेण परावति दूरदेशे नमुचिप नाम भमया संज्ञया प्रसिद्धम् मायिनम् मायायिनमसुरम् यन् यस्मात् निबईय नितराम् भाईसीः । अतः त्वमेव स्तूयसे इत्यर्थः ॥ ७॥ त्वं करजमुत पर्णय वधीस्तेजिष्टयाऽतिथिग्यस्य॑ वर्तनी । त्वं भुता बढ्दस्याभिनत् पुरोऽनानुदः परिपूता ऋजिश्वना ॥ ८ ॥ स्वम् । करेञ्जम् । उत । पूर्णयम् । यधीः । तेजिष्टया । अतिथिऽवस्य । वर्तनी । त्यम् । शाता । अगॅदस्य । अभिनत् । पुरैः । अननुदः । परिऽभूताः । ऋजिश्वना ।। ८ ॥ स्कन्द “त्वम् करक्षम् करञ्जनामानमेकमसुरम् उत पर्णयम्' पणयनामानमपरम्" यधी.। तेजिष्टया तीगतमया वर्तनी वर्तन्या धारया । कस्य । सामर्थ्यावस्य । कस्यार्थाघ । उच्यते । अतिभिनन्य अतिथीन् प्रति परिचारकतया गन्तीत्यतिथिग्यो दिवोदास इहोच्यते । कुत एतत् । 'दिवोदासम् अप्तिः यिग्वम्' (४,२६,३ ) इत्यादिषु दर्शनात् । षष्ठीनिर्देशयायति वाम्यशेप । तादचतुर्य या पष्ठी । भतिथीनां परिचरितादिवोदासनानो राज्ञायित्ययः । किन लम् शता द्वितीयकवरना स्याश्रमाकार आदेशः । दातम् यदस्य बद्दनाम्नोऽसुरस्य सभूता अभिनन भिन्नवानसि । का । पुरः नाराणि । कीदृशोऽहम् । उच्यते । अनुद. अनुददातीत्यनुद , अविद्यमानोऽनुदो यस्य सोऽननुदः । पदीयं दानं प्राभ्याटन्योऽनुकमपि न झालोतीत्यर्थः । कोसी पुर। उच्यते । परिपूताः पृट् प्रेरणे। सर्वत्र प्रेरिता. स्वम्या स्थानेभ्यः । भनेतश्चेतश्र" प्रणाशित पुत्र । यस्य मन्त्रान्तरेदपि दर्शनम् -'त्वं पि मृगप गावांसमृशिश्वने संदधिनाय धी (अर ४,१६, १३) इति । तेन । अयया जिश्वनति तादप्चनुष्य तृतीया । निश्वनी राज्ञोऽपि यदस्याभिनत पुर. इति ॥८॥ येट० वम् कामम् मरिच पर्णयम् भवधी तेजिप्ठया शक्त्या दियोदासस्य रक्षार्थम् । यी 1. भम् विपर (घ) वि. २.२. मगुनन विभ'. ५.पा वि. 64. मामिनि, .. सरनामानमेश्मरख रचनामैकम ति. 11. मा १३. शोसन ए १३. मनमा 11.10. निम, - ३.R. .. पनnti १५ मानिए ११. निन ·सू५३, म ९] प्रथम मण्डलम् वायुपुराण्यवष्टभ्यावधितस्य साहाय्य कृतवान् अप्सि' अनानुद अपश्चाद्भारस्य दातेति ॥६॥ मुद्गल है इन्ट्र| त्वम् कामम् एतत्सज्ञकमसुरम् उत्त अपि च पर्णयम् एतबामानमसुरम् अतिथिग्वस्य एतत्सशस्य राज्ञ प्रयोजनाय तेनिष्ठया अतिशयन तेजस्विन्या वर्तनी वतन्या वायुप्रेरण शल्या शक्त्या वधी हतबामसि । तथा अननुद अनु पश्चात् यति खण्डयसीति अनुद अनुचर , न ताश 1 अनुचररहित एक एव त्वम् ऋजिखना एतरसज्ञन राशा परिपूता परितोऽवष्टरचा शता शतसरयाका वगुदस्य एतत्सज्ञस्यासुरस्य पुर पुराणि अभिनत् विभिषि ॥८॥ समताञ्जनराम्रो विर्दशाबन्धुना सुश्रबसोपजग्मुपः । पष्टिं सहस्रा नवतिं नवं श्रुतो नि चक्रेण रा दुष्पणिक् ॥ ९ ॥ त्वम् । एतान् । जनराई । द्वि । दर्श । अाधुनो । सुऽश्रौता ! उपऽजामुष । पृष्टिम् । सहना । नवतिम् । न । श्रुत । नि । चक्रेण । रथ्यो । दु ऽपदा । अवृणक् ।। ९ ।। स्फन्द० लम् एतान् नराश भात्मीयाना बनाना राज । स्वराज्येषु प्रविष्टिवान् सन इत्यर्थ। कियत । द्वि दश द्विरादत्तान् दश । विशतिमित्यर्थ । कान् । अब धुना द्वितीयाथें तृतीयेपा। अबन्धन बन्धुवनितान् । बैरिणोऽसुरानित्यर्थ । सुभ्रवसा 'श्रय' (निघ २,१० ) इति धननाम । शोभनेन भनेन जानमुप कर्मण्यय प्यत्ययेन सुष्य । उपगतान अन्वितान् । धनेन समृवान् सत इरयर्थ । भधवा 'भदन्धुना सुअवसा' इति द्वे अपि तृतीयान्ते समानाधिकरणे । 'मधु' (निष २, 10) इति तु धननाम । 'श्रय' (निघ २, ७) इत्यनाम । उपजग्मुष इत्यपि स्वार्थ कर्तब पसु । पनवर्तितेन शोभनेनासेनोपगतान् । पासमानेण' बा फल्गुना करेणोपगतान् । सुवर्णरनतमाणित्रयमातिवादिधन सारभूत करमददत इत्यर्थ । न च विशतिमेव केवरान् । कि ताई। षष्टिम् सहसा सहसाणि नवतिम् व नव च। श्रुत बिरयातस्त्वम् चरेण रथ्या सूर्यरपस्यावयवभूतेन दुप्पदा पदिर्गत्यर्थ । दुर्गमेन । तीक्ष्णधारित्गा दुस्सहेनेत्यर्ध । नि अवृणम् 'पूणत्ति' (निए २,१९) इति यधका। नियमेनावधीरित्यर्थ । अग्नेतिहासमाचक्षत-भसुरा किए मह्मणा दत्तदात्यानस्यावध्या भासन् । तानिन्द्र सूर्परयाचरमपहस्य तेनाइन्' इति । तदत दिहोच्यते--नि चोण रया' इति । मन्त्रान्तरेऽपि घेतद् दृश्यते 'यमोत राधितेभ्यश्चम युन्माय युध्यते । मुपाय इन्द्र सूर्यम् (४,३.) यादी ॥९॥ येङ्कट त्वम् एतान् ननपदानां राज्ञ विशति यतिन मुश्रयमा राजा उपनामुप युद्धा तदनुघराणा भटानामिय सण्या पटिम् इति । विधुतस्त्वम् न्यवधी चण दुप्पतनेन रध्यायाम् ॥" २ मस्या १३ नुह पाबा 'नु पचाइमादस्य नाम गोप . नानि गूको ५ समरिमे ६ पति, काम • बगनाम ८ मत ९ मा भूगे 1. 'मनिरपरा को म ·. । । ऋग्वेदे समाप्ये अ., अ४ १६ मुद्गल हे इन्द्र! श्रुतः विश्रुतः प्रख्यातः त्वम् द्विः दश विंशतिसंख्यामान अयन्धुना इन्धुरदितन सहायरहितेन सुश्रवसा एतत्संज्ञकैन राशा युद्धार्थम् उपजग्मुषः उपगत्वत एतान् एवंविधान जनराशः जनपदानामधिपतीन् । पष्टिम् इत्यादिना तेषां राज्ञामनुचरसंख्योच्यते । पटिम् सहस्य सहस्राणाम् पष्टिम् नयतिम् नव नवसंस्योचरी नवति तान् राज्ञ इंटसंख्याकान् अनुधरांश्च रम्या रथसम्बन्धिना दुष्पदा दुष्प्रपदन । शत्रुभिः प्राप्तुमायनेत्यर्थः । ईदर्शन चक्रेण नि अतुम म्यवर्जयः । त्वाम् स्तुवतः सुश्रवप्लो राज्ञः तयाथै त्वमागत्य तदीयान् शत्रून् अपीरित्यर्थः ॥ ९ ॥ त्वमापिथ सुधर्वसं तनोतिभिस्तव वार्मभिरिन्द्र तूर्वयापम् । त्वमस्मै कुत्समतिधिन्वमा महे राख्ने गर्ने अरन्धनायः ॥ १० ॥ स्वम् । आविष । सऽश्रयसम् । तव । ऊतिऽभिः । तव । बामऽभिः । इन्द्र । तूर्वयाणम् । त्वम् । अस्मै । कुत्सम् । अतिषिऽयम् । आयुम् । नहे । राज्ञे । यूनै । अरन्धनायः ॥ १० ॥ स्कन्द० त्वम् आविथ पालितवानसि मुभवसम् नाम राशनम् तव योग्याभिः अतिभिः पालनैः । दिन त्वं न केदलं मुश्रदसम् । किं नहि। तव योग्य त्रामभिः पालनः है इन्द्र! पूर्वयाणम् नामापरं राजानम्। फिज स्वम् अस्मै पूर्वयाणस्यायमन्वादेशः । तादध्ये चार चतुर्थी । भस्म पूर्वयाणस्यापि स्वसखम् उत्सम् नाम ऋषिम् अतिपिग्वम् अतिथीन् प्रति परिचरितयोप- गन्वारं दिवोदास नाम राज्ञानम् आयुम् च उर्वश्याः पुत्रम् । कोदशायास्मै । उच्यते । महे महत राने गुने तरुणाय । अरचनायः 'रम्पतिशगमने" (या ६,३१)। आस्मनो वशमनपी. । दूर्दपाणस्य कार्येषु नियोगार्थ कुत्सादीनपि स्ववशेऽकापीरित्यर्थः घेतर त्यम् अरक्षः मुश्रयसम् राजानम् तव ऊतिभिः। तथा तव बाणैः इन्द्र। पूर्वयामम् च लम् अस्मै मुधवसे मद्दते राज्ञे यूने कुत्सादीन् बीन वशमनयः ॥ १० ॥ मुद्गल० है इन्द्र! त्वम् तप सातमिः त्वदीयः पालनैः मुश्रयसम् पूर्वोतं. राशनम् आविध सशिप तथा पूर्वयाणम् एतमामानं राजानम् ता प्रामभिः त्वदीय प्रायः पालक बलगदियेति शेषः । किश लम् महे मलै यूने तरणाय अस्मै मुध्यसे राक्षे पृत्सादीन नोन गर . आन्धनायः वशमनयः॥१०॥ य चीन्द्र देवगोपाः सायस्तै शिवमा असाम । त्वां स्तोपाम त्वां सुवीरा द्रापीय आयुः प्रतरं दानाः ॥ ११ ॥ ये । उत्ऽश्वार्च 1 हुन्छ । देवगोपाः । सायः । ते । शिवऽतमाः । असाम । त्वाम् । स्नोपान । स्पयो । मुजारीः । दापीयः । आयु: । मातरम् । दानाः ॥ ११ ॥ 1. नामिवि. १. मानिम. 1. मसो मूडो. १. लगातः पि मैं. १. अर''निभरवित दीनमरि भ. ८. '' ५. यशेन मो ·स् ५५, म १] प्रथम मण्डलम् स्कन्द० ये चयम् उटचि कच स्तुतौ । उता स्तुतिर्यस्मिन् स उग् यज्ञ, तत्र। अथवा 'सुछ सुवीर्य' यज्ञम्यागुर उद्यम्' (खि ५, ७, ४, १६) इति प्रैपेषु प्रयोगदर्शनात् उहकछन्द समातिवचन । उचि समाप्ती। कस्य । सामध्याद पतस्य वा स्तुतीना था। है इन्द्र देव गोगा देवा गोसारो येश ते देवगोपा । सवैददै पाल्यमाना इत्यर्य । ससाय ते तब शिवनमा सुखतमा । सुखकरीणा स्तुतीना फार इत्यर्थ । असाम भवाम । यच्छन्दधुते स्वच्छन्दोऽध्याहार्य । वे स्वाम् स्तोषाम नित्य त्वा स्तुयाम इत्याशास्महे । त्वया हेतारिय तृतीया । त्यया हेतुना मुवीरा शोभनैरियुक्ता । स्वदनुग्रहापोमनै पुग्नै पौत्रैश्च युक्ता इत्यर्थ । दाघीय भतिशयेन दोर्धम् आयु जीवितम् प्रतरम् प्रकृपतर श्लाप्यम् दधाना धारयन्त । चिर पाय च जीवन्त इत्यर्थ ॥1॥ येङ्कट में वयम् उदक देवैर्गुप्ता सहाया', हे मत्यन्त कल्याणा ' भभूम । ते वयम् त्वाम् स्तुपामा लया सुपुत्रा दीर्घवर च आयु प्रकृष्टतरम् दधाना इति । अवपुत्रयोराशासनम् ॥1॥ मुगल है इन्द्र! देवगोपा देवेन त्वया रक्षिता येत वयम् सखाय " उवि उत्कृष्टतनोवति त्वयि शिवतमा सतिसुसिन असाम भवाम । किञ्च त्वया सुवीरा सुपुत्रान्त सन्त 'वाम् तोपान स्तबामा कीदशा वयम् । द्रापाय आयु प्रतरम् दधाना दीर्धतर जीवन प्रयतर धारयन्त ॥१॥ इति प्रथमाष्टके चतुर्थाध्याये पोदशो बर्ग। [५४] मा नौ अस्मिन् मेघान् पृत्स्यहसि नहि ते अन्तः शव॑सः परीणशै । अक्रन्दयो नद्योई रोवद् बनौ कथा न होगीर्भियसा समारत ॥ १ ॥ मा । न । अस्मिन् । मघऽनन् । प्रत्ऽसु । महसि । नहि । ते । अन्त । शस । परिऽनशै । अन्दय । न । रोवत् । वनौ । कृपा । न । क्षोणी । भियसा । सम् | आरत ॥१॥ स्फन्द० मा न। मेति प्रतिषेधात् न इति च कर्मभुतेर्याग्यरियाध्याहार । मा (याशी न भस्मान् । अस्मिन् है मथदन् । पृत्सु सइमामनामैतव ( निघ २,१७) | कचनस्य स्थानेऽन बहुवचनम् । समाम अहसि पापे मत्यम्तभयानके । किं कारणम् । उज्यते । महि ते अन्न शवस बरस्य पराणशे मशियांतिकर्मा (३ निघ २, १०) । त्याचे धाय कानप्रत्यय । शक्या इचान हत्यार्थ । प्याप्त शक्य इस्पर्य । किश भकन्दय शम्दवीर करो महावी नर गगाथा नदी । रोवत स्तनपिनुरक्षण शन्दै बुधन बना 'पनम्' . ८ , मुबर को २ वचन ति ३ नस्य मको । नानि ५ स्तूपाम मूको. नाम वास्तुतिपरिमन् स उद्यज्ञ कोम' ससाय विभ समानारस को नुना कर दि 10 लम १२ पागनन् । ५ क्षर गको १४ नानि मूको रसुसेन महो मम्मन् महो ·४२० ऋग्वेदे सभाध्ये . [अ.१, ११, व १७. (निष १,१२) इत्युदकनाम । तृतीयाबहुवचनात्यायमाकार' आदेशः। दनैरुदकैग:न् । दृष्टि- लक्षणैरुदकैरापूरयन् शब्दवती: नदीरकरोः करोपि वेत्यर्थः । एतच्च फर्म कुर्वतो भवतः कभर कथम् न क्षोणी: माध्यमिका वाचः। भियसा भयेन सम् आरत समित्येप निरित्येतस्य स्थाने । ५अर्तिर्गत्यर्थः । मेघानिर्गताः निर्गच्छन्ति दैत्यर्थः । अथवा समित्येप स्वार्थ एव ! सामा त्वन्येन सह सद्गतिरभिप्रेता। कथमन्येन सह नि सङ्गताः । कथं त्वतो न नष्टा न नश्यन्त्रि वेत्यर्थः ॥2॥ येङ्कट० मा अस्मान् अस्मिन् सङ्मामेषु जायमाने उपवेऽरयाक्षीः। नहि ते बलस्य पर्यन्त." केनचिदपि च्याप्तुं शक्यः । स वं नदीः वना उदकानि फ्रन्दयसि रोस्यमाणः । कथं न' पृथिन्यस्तिस्रः तव भयेन सगच्छन्ते । भयादीन्द्रस्य भूमयो विश्वास्तिष्ठन्ति ॥१॥ मुद्गल० मा नः' इत्येकादार्थ चतुथै सूक्तम् । पध्यष्टमीनवम्येकादश्यः ब्रिष्टुभः । शिष्टाः सप्त जगत्यः । सम्य ऋषिः । इन्द्रो देवता ॥ हे मघवन् ! धनयन्! इन्द्र ! अस्मिन् परिदृश्यमाने अहसि पापे पृत्सु पृतनासु पापफलभूतेषु समामेषु च नः भस्मान् मा प्रक्षेप्सीरिति शेषः । यस्मात् ते तब शवराः वलस्य भन्दा भवसानम् परीणशे परितो व्याप्तुम् नहि शक्यते । सर्वोऽपि जनः त्वदीयबलमतिक्रमितुं न शनोतीत्यर्थः । तस्मात्वम् अन्तरिक्ष वर्तमानः रोरुवत् अत्यर्थ शब्दं कुर्वन् नद्यः नदी बना तत्सम्बन्धी युदकानि च अझन्दयः शब्दयसि । क्षोणीः क्षोण्यः । 'भोणी' (निष १, १ ) इति पृथिवीनाम । तदुपलक्षिताः ग्रयो लोकाः भियसा त्वद्येन कथा कथम् न सम् आरत न सङ्गच्छन्ते । त्वदीयबलमवलोक्य प्रयोऽपि लोका विभ्यतीति भावः ॥1॥ अर्ची शक्रार्य शाकिने शचीपते शृण्वन्तमिन्द्र महर्यन्नभि ष्टुंहि । यो धृष्णुना शसा रोद॑सी उभे वृा घृप्त्वा पमो न्युञ्जते ॥ २ ॥ अर्थ । शुक्राय । शाकिनै ! शचीऽवते । शृण्वन्तम् । इन्द्रम् । महयन् । अभि । स्तुहि । यः। धृष्णुना । शबसा । रोदसी इति । उभे इति । वृषो । वृषऽत्या । वृषभः । निऽञ्जतै ॥ २ ॥ स्कन्द० अर्य इत्यात्मन एवान्तरात्मनः पा ऋत्विगन्तरस्य वा । स्तुति ६ अन्तरारमन् ! ऋत्विम् या। शवाय द्वितीयार्थे पताश्चतुर्थ्यः । शक्रमिन्दम् शाकिन शक्तिमन्तम् दासीवते कर्मवन्त या प्रक्षावन्तं था। माघ "विप्रकृष्ट निगद वा। कि हई। भवन्तम् इन्द्रम् । सादरं "या सातमित्यर्थः । स्वयमपि च मा निरादः। कितई । महसन मह पूजायाम्। नमस्काराअलिपुटकरणादिना पूजयन्" अभि रतुहि । यः इन्द्रः करोति । उप्यते । म पाना शणामभिभविता शावमा बस्दैन र दोदसी उभे अपि वृषा पर्पिता वा यर्षितरवेग। पृष्प्रिदानेनेरयर्थः । न घ मर्पिता किं तहिं । दाभः पुनःपुनर्षिता प्रयोग न्यूनते 'अनलिः . समित । + मानिस १,सीमावचनस्पति. २. शश्वारिमिःम. ३. गहमको. ५. 'यमा यम५.५. मालि नि. नानि म. ८. मर्य १.-1, मामिरिमे. 11-11.नानि भ. १२.१२. विधानिरा ति. १७. भ. १५. नानिति. 11. ति: ति. 11. शा. ७.पर्य कु. २३.18.म.

·अपम मण्डलम् । प्रमाधनकमा' (या ६,२१)। प्रसाधन च भूपर्ण वशीकरण या । नियमेन प्रसाधयति । भूपयति भयो या चरते इत्यर्थः । उभयमपि शेतत् पृष्टिप्रदानेन पायाधिपौरिन्द्र बराति ॥ २ ॥ पेट उपारय स्तोग्रम् शयाय सहायाप जाते, भूषतम् इन्द्रम् पूजपन् अभि रहि। म शगुणामभिरिमा परेन उभे पापापियो प्रप्तापयति यपंगशील वृषभ वृपत्येन चेति ॥ २ ॥ मुद्गल हे अध्यर्षो। शाकिने नियुक्ताय नाचौपते प्रभावले गराय इन्द्राए अर्च एवंविधम् इन्द पूजय । किश स्तुपी मषतम् समीधीना इस स्तुतिरिति जानन्द एम् इन्द्रम् महयन् पूजयन् अभि तुहि भाभिमुरुयेन तस्प स्टोग्न पुर । य इन्ट' गुना राणा धरण शपसा परेन उभे रोदसी पागधियो न्यूपते नितां प्रसाधयति । स इन्द्र वृपा सेघनसमर्थ यात्वा पृपयन अननव संयनमामयेन पम पर्षिता कामानाम् ॥२॥ अर्चा ढिये पृट्टते सप्प रच स्वक्षनं यस्य॑ धृपतो धुपन्मनः । घुइच्छला असुरो बर्हणा कृतः पुरो हारिम्यां यूपभो रथो हि पः ॥ ३ ॥ अर्च। दिये। बृढ़ते। शुप्यम् । वर्च । स्वाक्षेत्रम् । यस्य। धूपन । धूपत् । मन । वृहतऽश्रेया । असुर । बईणा । पृत । पर । हरिऽभ्याम् । वृषभ । स । हि । स ॥ ३ ॥ स्पन्द- अर्थ भर्चतिरम सामप्यांदुष्चारणार्य । आरमन एवं पायमगतरारमन प्रैप । उच्चारण है भन्तरारमन् । दिवे यहते सावपंचनुपदेिते । दोसस्य महतश्चन्द्ररयार्याय । शायम् यत्स्य निमित्तम् । वरवृद्धिकरमित्यर्थ । पच सुतिरक्षणम् । स्तूयमाना हि देवता वीर्यण वर्धन्ते । मात एवमुच्यते-उरचारय इन्द्राय शूप्य दच इति । यस्य इन्द्रस्य । किम् । उच्यते । स्वभनम् क्षयमित्यपरितमपीद परनाम टग्यम् । स्वर परानाभिवम् । पस्य पत रायूनभिभवत भात घट प्रगरभम् मन । पस्प यरेन शत्रून् मतो न मृतश्चिन्मनो विभेतीत्यर्थ '। यहच्छ्रना 'यो हिप' इति तच्छन्दयुतेर्यच्छन्दोऽप्याहार्य । यो वृहप्का 'भव' (नि५२,१.) इति धननाम । महाधन असुर युग भन्यो वा कश्चित् पहणा मृत पद्धियर्थ । इन्द्रस्य घेई विशेषणम् । परिवृद्धनेन्द्रेण कृत । अथपा पईणा दिसोप्यते । निदई पतेर्वधर्मत्वात् ( निग२,१९) । यईणया हिंसपा व 1कदा । उरयते ।पुर हरिभ्याम् प्राक हरिप्रासरप्राप्तेन तदीय स्थानम्। स्वस्थानाने सत्लेयर्थ । कोटा । उपरी । सम वर्षिता । करद इत्याच केल करद । किं तर्हि । रपा हि स रणे रहतेगंतिकमणो गन्ता इहोच्यत। विशब्दरचा । रहिता च स कृत । भात्मनोऽनुगन्ता च स कृत इत्यर्थ । अया रूढिबरादपया दो रवचन एवान्ततमत्वर्य" । स्याश्च स कृत । रयेन च स सैयक कृत इत्यर्थ । मथवा बृहच्छू का इति सुषमाणत्वाप्प स्वनपिरनुलक्षण शाद इहाभिमेत । असुर इत्यपि प्रज्ञावस्यात् प्राणववाहा मेध उच्यते । यहणाशरदो बधवचन", निरहयतेधकर्मत्वात् । येनेन्द्रेण A ४ 'यनि 'हे अन्तरात्मन् उचा' विमा २ असहाया कु ३ "तिता दि"लप कु भवतामा स्वषो कुरते विमा ५-५ नाति वि ६ ते सति . मन मूको मूको ५ विभेमा म कु १०, स्वस्थान रखेनैव मूको " स्तुब १२ 'णच्छ्रव कु १३ विविधवचन मूको ·महत समुचित मेघम् भकोपय । कायमिनवान भारमनेय पिता" ४२२ शावेद सभाध्ये [१,४,७ महान् स्तनयित्नुलक्षणशब्दो मेघो वधेन प्राक् हरिप्राप्ते दूरस्थेनर सता वृषम छ । वृष्टिप्रद कृत इत्यर्थ । मा च मस्था कियानय पुरपकार इति । कि कारणम् । स्यो हि सहि-शब्दो यस्मादथे । 'यस्मात् त्यो रहिवा' गन्ता नष्टा स मेघ' । नत्वात् दुईण इत्यर्थ ॥ ३ ॥ घेङ्कट० उचारय दीप्ताय महते बनिमित्तम् वच मनाश्रितपरयलम् यस्य शन् धर्षयत धएम मन । महाफीति शत्रूणाम् भासता शनुपरिबर्हणायं तस्येन्द्रस्य रथ कामाना वपिता अश्वाम्मा पुरस्क्रियत स्तोतृणामिति ॥ ३ ॥ मुद्गल० हे सोत! दिव दीसाय वृहते महते इन्द्राय शुभ्यम् 'गम्' (निघ २,६) इति सुखनाम टस सा शून्यम् । तादृश स्तुतिरक्षणम् षच अर्थ उच्चारय । यस्य इन्द्रस्य धृषत शन् स्वभनम् स्वभूतयत्वत् मन धृवत् पृष्टं भवति । दि स स हि खलिद बहवा प्रभूरायशा असुर शत्रूणा निरसिता बर्हणा शणण निययिता हरिभ्याम् अश्वान्याम् पुरस्कृत पूजित पभ कामाना पर्पिता रथ रहणशील ॥३॥ धर्षयत - ग्वाथ दियो बृहतः सा कोपयोऽव॒ त्मनो धृपता शम्बरं भिनत् । यन्मापिनो यन्दिनौ मन्दिा धृपच्छितां गर्भस्तिमशनि पृतन्यसि ॥ ४ ॥ त्वम् । दिव । बढ़त । साने । कोपय । अ । (मना । धृपता । शरम् । भिनत् । यद् । मायिनै । वन्दिन । मुन्दिना । धृपत् । शिताम् । गर्भस्तिम् । अशनिम् । पृतन्पर्सि ॥ ४ ॥ स्कन्द त्यम् दिव यद्यसुरा अपि पुरोकैकदेशवासिग एप ततोऽय पुशब्दो रोक्यचन न, ततो दीवचन । त्व पुरोकस्य दीप्लस वाऽसुरपुरस्य बुहत मदत सानु समुमित प्रदेशम् कोपय भागनसि । “किय स्मना भात्मनैव सम् पता घटेन निश्शन मनमा शाम्बरम नाम अमुरग अव भिनन् भवाभिनत्' अभिन्नवान् । चूर्णीकृतवानित्यर्थ । कहा। उच्यते । पर यदा मायन मायादव बन्दिन 'प्रदा पन्दतेदभाववर्मण" (या ५,१५) । अस्पताल यस्यात् परबहाना मृदूक्तुं । मायावत अत्यन्त च यस्यत शम्यरस्य माभूतामित्यर्थ 1 मदना मन्दतिाचंतिकमा(तु या ३, १४)। स्तुतिमता स्तुत्येम पत्रेण मनसा वा। भूप इष्ट मिशहम पिताम निशिता तीक्ष्णाम् गमस्तिम्' बाहुनामैतत् (नि)। तारण्यावयाऽशनी यसैले । बाहुग्याम् अशनिम् शनिम् पृतन्यास अपृतन्य योधितवान् । यदा शानिहस्तन दायरेण सहापुथ्यथा" इत्यर्थ ॥१॥ पेट त्वम् दिव 1.1 परमानन्द दिनाम, वरमा का परमाद दिला ति धारमा ४ सोना'वि'. ५ मानिए मनि ..मामिनि ८.८ नदीम . नम तामा ममानि 11 तामिहर्ष २ मे. लिम् । मना ·सू ५४, म ५] प्रथम मण्डलम् ४२३ शम्बरम् असुरम् । यदा मायावतोऽन्यान् स्वदोन मृदूक हटेन मनसा पृष्ट तीक्ष्णा शणा गृहीताम्' अशनिम् अयोधय । सदानीमिति यद्वा बाहुमशनि चेति ॥ ३ ॥ मुद्गल है इन्द्र' त्वम् वृहत महत दिव द्युलोकस्य सानु समुच्छ्रितम् उपरिप्रदशम् कोपय अकम्पय । थपना शत्रूणा धमिरा त्मना भात्मना स्वयमेव शम्बाम् एतत्सज्ञम् असुरम् अवाभिनत् अवधी । गत् यदा प्रन्दिन शत्रून् अनु मृदुभाव प्राप्तान् मायिन मायायिनोऽसुरान् मन्दिना हृष्टेन धुवन् धुपता प्रागरम्य प्राप्नुवता मनसा युचरत्वम् शिताम् ताणाकृताम् गमरितम् हस्तेन गृहीताम् अशनिम् वज्रम् पृत यसि तान् असुरान् नेतु पृतनारूपणच्छसि । धान प्रति प्रेरयसास्यर्थ । तदानीं वृहतो दिव सानु कोपय इति पूर्वेणान्वय ॥ ४ ॥ नि यद् वृणाः श्वसनस्य मूर्धनि शुगस्य चिद् वन्दिनो रोरुबुद् वर्ना | प्राचीनेन मनसा बर्हणावता यया चिव कृणवः कस्त्वा परि ॥ ५ ॥ नि । यत् । वृणाक्ष । इसनस्य । मुर्धनि । शुष्णस्य । चित् । वृन्दिन । रारंवत् । बना। प्राचीनेन । मनसा । वहणाऽरता । यत् । अद्य । चित् । कण । य । या । परि ॥ ५ ॥ स्कन्द यत् यस्मात् नि वृक्षि 'पूर्वति, वृणक्ति' इति वधर्मसु पाठात् धधार्थोऽयम् (तु निघ २,१९) एट भूते काल दृश्य । नियमेन हतवामसि। श्वसनस्य श्वासकारिण । महाश्वासस्पेत्यर्थ । मूर्धनि द्वितीयार्थे सप्तम्यपा । मूर्धान मस्तकम् । कस्य । उच्यते । शुष्णस्य शुपणनामोऽसुरस्य । चित् शब्दस्तु पदपूरण । कीदशस्य । बन्दिन अत्यन्तवलवरवात् परबलाना मुकर्नु । अत्यन्तबल्बत इत्यर्थ । रोहवत शरद कुर्वन् । वना नहि मे मस्त्यध्या न स्वधितिवनन्वति' (८१०२, १९) इत्यादिप्रयोगदर्शनात् वनशब्दस्तीक्ष्णवचन । तृतीय कवचनस्य चापाम् 'आ आदेशों दृष्टव्य । तीक्ष्णन वज्रेण । वधवचनो वा सामानशब्द । वधेन' प्रहारणेत्यर्थ । किन प्राचानेन प्रागजितेन गतन अपराहमुखन । उत्साहवतेत्यर्थ । केन । मनसा। कोरशन । बढणावता वृद्धिमता हिंसावता वा । यत् यस्मान् अद्य चित्र अद्यापि कृणव करोपि ईशानि कर्माणि । यस्मादिति वचनात् तस्मादित्यध्याहार्य' । तस्मात् क वा परि परिशब्दोऽयर्थे । कसवाधिक अन्य , क " तदोपरि । सर्वस्य स्वमुपरीत्यर्थ ॥५॥ वेङ्कट लि. पधि, यद. शन्दकारिण. गुणस, भारिपत्य शोपित शून दूर स्थिति उदकानि रारूपमाण शब्दभिभवमुखेन वृद्धिमता मनसा यत् इदानीम् मप्येतत् कृणोपि शुष्णादुकाहरणम्, त वाम्" क परिमवति ॥५॥ मुद्गल है इन्द्र ! स्वम् रोवत् मधेरत्यर्थं दशज्यन् श्वसनस्य अन्तरिक्ष श्वमितीति श्वसमो घायु , तस्य बन्दिन स्वकीयकिरण मानपलादीन् मृदुभाव प्रापयत गुष्णस्य चित् रसाना शोपयितुरा दित्यस्यापि मूर्धनि उपरिप्रदेश वना वमा युदकानि यत् पस्मात् नि वृणभि भावयसि . 1 रुपतु ल अब . दीति' विप 'हानी वि ३ रामशनि ल बिस। ५ कोष मूको ५५ भादेशोभा या आदेश कृति ६ माति मूको . बनेन म ८ अपरसौन ति ९ 'हार्यम् एशोध १. नास्ति कुति " मुहालै विएप कु भ' १२ नाम्नि कु १३ वा दिए ·ऋग्वेद सभाष्ये [अअ ४, २१७. । प्रापयसीत्यर्थः । वायुना सूर्यकिरणैन वृष्टा आपः सूर्यस्योपरि पुनरवस्थाप्यन्ते । तदेवावस्थापन- मिन्द्रः करोतीत्युपचर्यते । प्राचीनेन प्रकर्पण गन्त्रा। अपराङ्मुनेत्यर्थः । बर्हणावता बहणा वाणां हिंसा तद्वता ! एवंभूतेन मनमा युक्तस्त्वम् यत् यस्मात् अद्य चित् भवापि कृणयः धर्मकाले सूर्यस्योपरि भीमान् रसान् अवस्थापयसि वर्षासु च वयसीति । यस्मादेतत् फुरुष तस्मात् कारणात् त्वा त्वाम् परि उपरि क वर्गते, न कोऽपीत्यर्थ । अतस्त्वमेव सर्वाधिक इति भावः ॥५॥ इति प्रथमाष्टके चतुर्थाध्याये सप्तदशो वर्गः ॥ त्वमायिय नय तुर्वशं यदुं त्वं तुर्वीति वय्य शतक्रतो । त्वं रथमेतशं कल्ये धने त्यं पुरौ नवृति दम्भयो नव ॥ ६ ॥ त्वम् । आयिय । नर्यम् । तुर्वशम् । यदुम । त्वम् । तुर्वीर्तिम् । वय्यम् । शतकनो इति शतऽक्रतो । स्वम् । रथम् । एतशम् । कृलये । धनै । त्वम् । पुरैः । नयतिम् । दम्भयः । नये ॥६॥ स्कन्दः त्वम् आविध पालिरावानसि । नर्यम् नरेषु भवं साधु वा ! मनुष्य मनुष्यहितं वैत्यर्थः । कम। शुवशम् नाम राजानम् अपि वा। यदुम् च । त्वम् एव तुदातिम् नाम राजानमपि या भसुरैः अगाध उदकै प्रक्षितं गाधकरणेन पालितवानसि । तदेतशोधा अपि वक्ष्यति--- 'तुवतिये' गावं तुर्वणिः कः (१,६१, ११) इति । रषमेष पय्यम् नामापरं राजानमूर्षि घा पालितवानसि है शतक्तो।। त्वम् रथम् एतशम् । शप्रेतिहासमाचक्षते- 'संप्रामेऽसुराः सूर्यस्य वं भत्तुमैच्छन् म चापहम् । ताविमो रक्षितवान्' इति । तदेतदुप्यते-- त्यमेव रथ चैतशे च पालितवानसीति । 'एतशः' (निघ १, १४) इत्यश्वनाम । कुत एतत् । इतिहासात् । प्रेता सूर्ये पस्पृधानम्' (ऋ१, ११, १५) इति मन्नान्तरे दर्शनात् सिमर्थम् । कुत्ल्ये 'मृत्यो' (निय २,१) इति कर्मनाम । कर्मणे'। धने निमित्त एपा सप्तमी । धना या कर्मेत्यर्थ । कतमत् पुनस्तत् । सहप्रामः । सड्यामार्थमश्वरयौ पालितानित्यर्थः । अथवा इत्य्यशब्दः वर्तम्यरचनः । सप्तमी चैपा । धनार्य यः कर्तव्यः समामः तश्रेत्यर्थः । त्वम् एव पुर मगराणि दम्भयः दम्नातिबंधकर्मा (तु निघ २,१) स्वा च णिच् छान्दसत्यात् । विष्णुपहिले हतगगनसि । कियतीः। नवतिम् । घ। कस्य स्वभूताः । शम्पाप । चुत एन् । 'इन्द्रादि सहिताः शम्यरम्य नय पुरो नवति व पिष्टम्' ( ७, ९९, ५) इति मन्यान्तरेषु दर्शनात् ॥६॥ पेट्वट० रपम् अरक्षः' नयादीन् प्रीन् पञ्च शतकर्मन् ! । तया कमाईधननिमित्तम् त्वम् एतरास्प रथम एतशम् घायः । त्वम् पुरः ना नयतिम् पापि अनारायः । एतेषां रक्षणकारमितरततो यापन्ति कारक इति ॥६॥ मुझर० एमः स्वम् मोदीन राज्ञः आदिप ररक्षिया दमा वश्यम् पय्यकुटजम् यातिम् तुर्थीतिनामानं राजाना भाविधपेश भपि च लम् रकम 'कस्य । सूर्यस्य । 1 - नर शतमतो1 मरिपाम! सम् २.१. राये ये का नोति. बन fafAR. ५. मारित नि. ५. माज nिet. 4. मानिलिए. ५. 'हे'. • मानि मुखी ६. यस न...

·स् ५४, मं] प्रथम मण्डली ४२५ रंदणस्वभावमेतत्संज्ञम् अपिम् एतशम् एतत्संज्ञकम् धने धननिमिसे सग्राम काव्ये कर्तध्ये सति माविथेति शेषः। तथा खम् शम्बरस्य नवतिम् नव नवोत्तरनवतिसंख्याकाः पुरः पुराणि दम्भयः व्यनीनशः ॥ ६॥ । स घा राजा सत्प॑तिः शूशुवज्जनौ रातहव्यः प्रति॒ि यः शासमिति । उक्था वा यो अभिगृणाति राधसा दानुरस्मा उपरा पिन्वते दियः ॥ ७ ॥ राः । ५ । राजा । सत्यतिः । शुशरत् । जनः । रातऽहव्यः । प्रति ? यः । शासम् । इन्वति । उक्या । या । यः ! अभिगृणाति । राधसा । दार्नुः । अस्मै । उपरा । पिन्वते । दिवः ॥७॥ स्कन्द सः राजा सत्पत्तिः सतां पालयिता शूशुवत् सर्वाभिवृद्धिभिः वर्धते । जनः 'पञ्च जनाः' इति मनुष्यनामसु पाठान्मनुप्यतामैतत् (तु.निष २,३) । भन्यो बा मनुष्यः । रातहन्यः उत्त- इविष्कः । यः प्रति शासम् सस्य जगतः शासितृत्वाशास इन्दः तं प्रति इन्वति इन्वतिर्गविकर्मा व्याप्तिकर्मा वाऽयम् ( तु. निघ २, १४, १८)। गच्छति ट्यामोति वा । य इन्द्र दत्तेन हविषा उपसर्पति प्यानोति वेत्यर्थः। 'उक्या वा उक्थशन्दः स्तोत्रवचनः । तृतीया- बहुवचनस्यायमाकारः । स्तोत्रैः वा यः अभिगृणाति अभिष्टौति । न च शूशुनदेव केवलम् । किं बर्हि । राधसा दानुः अरमै राधसा इतीत्यम्भूतलक्षणे तृतीया । तृतीयानिर्देशादा योग्यक्रिया- प्याहारः । दानुरिति स्तनयिनलक्षणा माध्यमिका वागुच्यते । धनेन युक्तापासौ माध्यमिका याक् । उपरा मेघनामैतत् (तु. निघ १, ६)। द्वितीयाबहुवचनसायमाकार. । मेघान् पिन्वते पिन्विः सेघनार्थोऽस्तीतण्यर्थश्च दृष्टव्यः । सेच्यति । प्रक्षालयतीत्यर्थः । दिवः शुरुोकान् । धनं चास्य भवति, "मेघाश्च गजेन्तो वर्षन्तीत्यर्थ."0" बेङ्कट सः खलु जनः राजा सतां च पति. वर्धते दत्तहविष्कः, यः शासितारमिन्द्रम् प्रति गच्छति प्रीपायति वा । 'य वा उक्थानि भभिवदति सह षिषा", दाता अस्मै दिवः सफाशात् भभ्राणि दोन्धि ॥७॥ मुद्गल सः घ स खलु जनः जातः राजा राजमानः सत्पतिः सतां पालयिता पजमानः शशुवत मात्मानं वर्धयति, य. इन्द्रम् प्रति रातव्यः दत्तहविष्य सन् शासम् इन्दकर्तृकमनु- शासनम् इन्वति ग्याप्नोति । क्या या उक्यानि शस्त्राणि वाय स्तोता राघसा दविलक्षणेन मम्नेन सह अभिगृणाति तस्माभिमुखीकरणाय शंसति, अरमै स्तोत्रे दानु अमिमतफल प्रदातेन्द्रः उपरा उपरान् मेघान् दिवः सकाशात् पिन्वते सेचयति दोग्धीति यावत् ॥ ॥ असमं क्षत्रमसमा मनीपा प्र सोमपा अपंसा सन्तु नेमै । ये त इन्द्र दुपों वर्धयन्ति महिं क्षत्रं स्थविर वृष्ण्य च ॥ ८ ॥ ..नास्तिभ. २-२. पर शासितुः अ. ३. नास्ति कु. ५-५, माम्ति कुति. पाकुति. ६. पिदिःमः पिपिः ति. 9-5. मेघागतो वर्षनी' ति. ८-८. नाम्ति कु. १०. हपियां मविल इविषा पश्यना वि. 11. 'मुले वि.

·ऋग्वेदै समाप्ये [११, १४, व १ असंगम् । अत्रम् | असमा । मनीषा । प्र । सोमऽपा । अपसा ! सन्तु । नेमै । ये 1 ते । इन्द्र । ददुर्घ । वर्षयन्ति । महि । क्षत्रम् । स्थपिरम् । वृष्यम् । च ॥ ८ ॥ स्पन्द० जसमम् चतुल्यमन्मनुप्यै क्षत्रम् धनम् । यसमा मनीषा प्रता च । प्र टपसोऽयम् । उपसगांदच पुनरेदमारमका या कदिचत् क्रियावाची शब्द प्रयुज्यते तत्र क्रियाविशेष माहु । प्रपचन्ति' प्रकरोतीति । यत्र तु नियावाची दमदो न प्रयुज्यते ससाधना तन्त्र नियामाहु । भोऽन शुद्धोऽपि प्रशब्द प्रदराब्दार्थ । प्रवृद्धाश्च पुत्रादिभि । समया सोमस्य पातार । यहार इत्यर्थ । केन प्रवृद्धा उच्यते । अपसा यागकर्मण्ण । सन्तु भवन्तु ! धनप्रज्ञ प्पामतुल्ये स्ताम्, पुत्रादिभिश्च प्रवृद्धा यागेन यष्टार सन्वित्यर्थ । किं सर्वे । न। फि नहिं । नमे अर्धा । कतमे। उस्या । ये ते हे इन्द्र! ददुष धनानि दत्तवत' वर्धयन्ति महि क्षत्रम् हरिराख्य धनम् स्थविरम् पृष्म्यम् च परिवृद्ध च । स्तूयमाना दि देवता वीर्येण वर्धन्ते । अतोऽत्र बलवर्धनेन वकारण स्तुतिकरण प्रतिपाद्यते। ये तब घनदानीकर काल हबीपि वर्धयन्ति स्तुतीश्च कुर्वन्तीत्यर्थ ॥८॥ वेङ्कट० असमम् बरम् । अममा प्रना। प्रभवन्तु सोमस्य पावार कर्मणा। नमशब्दोऽर्धवचन । कंचनत्यर्थ । तानाह-य इन्द्र ढदिवास वर्धयन्ति - महत् पुस्वच॥८॥ मुल० इन्द्रस्य क्षतम् अलम् असमम् न केनचित्समम् । सर्वाधिकमित्यर्थे । तया मनापा बुद्धि अममा न कम्यापि बुढा समाना। म वस्तु विषयीकरोतीत्यर्थ । नेमे इति सर्वनाम शरद एतरच इसमानार्य । नेमे सोमपा प्रते सोमस्य पातारो यनमाना अपराा कर्मणा प्रसन्न प्रवृद्धा मयन्तु । हे इन्द्र ! ते तब इटुप हविदत्वन्त' य त्वदीयम् महि महन् भत्रम् गठम् स्थविरम् स्थूर प्रवृद्धम् पृण्म्यम् वृषस्व पुस्त्वम् च वर्षयनि प्रवृद्ध कुर्वन्ति ॥ ८ ॥ तुम्यद्वैते बहुला अदिँदुग्धाश्चमूपदंश्रमसा इन्द्रपानाः । व्यक्चुहि तर्पया काममेपामथा मनौ वसुदेयाय कृष्त्र ॥ ९॥ तुम्यं । इत् । एते । नुहल्ला । अऽिदुग्मा । चम्ऽसदं । चमसा । इन्द्वऽपाना । मि । अश्रुष्टि । तर्पयं । कामम् । एपान । अर्थ । मर्न । वसध्देयाय । कृय ॥ ९ ॥ स्थन्द० तभ्य इदि तादयें चतुर्थी । खदयां ने बहुरा बहर अहिदुग्मा अभिपवापनि अधियण भग्न अमूमनोप्यते । एडिट समोर' (१२) इति यया । तस्मादिन । मभिषवणपरकोरभिधुना इत्यर्थ । नमसा 'ताररम्याद र एन । चममस्या । १ है। सामान् गोमा । क्षारिता समूषद मयदा सम्पमानावाचमसा सोमा मनम् एवम चिरमि' २ ववभिभ १ वा मूको ८ सम्मा (दाम) सत्यमे (समदु) का ·सू ५४, १.] मण्डलम् २७ एवोच्यन्ते । ते हे इन्द्र! पाना पानाहा । सम्यक् सस्कृता इत्यर्थ । एतत् ज्ञात्वा वि अनुहि विविधमेतान् मान्नुहि । पिवेत्यर्थे । मा चाल्पा । कि ताई । तर्पय भात्मीयम् कामम् । एषाम् तृतीयार्थे पष्टयेपा, एतै । यावदिश्यम् एतान् पिबायर्य । पीत्वा च अथ अनन्तरम् भास्मीयम् मन वसुदेसाय धनधानाय। धनदानाभिमुखमित्यर्थ । वृष्व कृणुष्य । धन मा देहीत्यर्थ ॥९॥ घेङ्कट० तुभ्यम् एव एते बहब प्रावदुग्धा चमससादिन सोमा इन्द्रस्य तब पानाहाँ । सानिमान् व्याप्नुहि। सर्पय पात्मीय कामम् एतै । अथ मात्मन मन वसुदानाय कुर ॥१॥ मुद्गल हे इन्द्र' तुभ्य इत् तुभ्यमेव एते चमाचम्यन्ते भक्ष्यन्ते इति चमसा सोमा । एते सोमा त्वदर्थ सम्पादिता । कोदशा । बहुला प्रभूता । अद्विदुग्धा अदिमि मावभि अभिपुता । चमूपद चमू चमसेषु अवस्थिता इद्रपाना इन्द्रस्य पानेन" सुखकरा । मत व तान् वि अनुहि स्याम्नुहि । च्याप्य च एपाम् त्वदीयानामिन्द्रियाणाम् कामम् अभिलाप है तर्पय पूरपति यावत् । अथ अनन्तरम् वसुदयाय मस्मभ्यमभिमतधनप्रदानाय त्वदीयम् गन कृष्च कुरुप ॥९॥ अपामतिष्ठद्धरुणहरं तमोऽन्तव॒त्रस्य जठरेपु पर्वतः । अभीमिन्द्रो नयो वृत्रिणा हिता विश्वा अनुष्ठाः प्रबणे जिनते ॥ १० ॥ अपाम् । अतिष्ठत् । धरणहरम । तमं । अन्त । वृत्रस्य । जठरेषु । पर्वत । अभि । ईग् | इन्द्र । नय । वृत्रिणा 1 हिता । विश्वा । अनऽस्या । प्रवणेषु । जिनते ॥ १० ॥ स्कन्द० अपाम् इति पटी निर्देशात् निरोधाय इति वाक्यशेषः । एकवाक्यताप्रसिद्धयर्थं च पत्तछन्दावस्याहर्तय्यो । यत् वृष्टिलक्षणानामपा निरोप्राय अतिष्ठत् स्ट% रड् । तिष्ठति । धरुणहरम् 'धरुणम्' (निध १,१२ ) इति उदकनाम । इ कौटिल्येऽन्यत्र । इह तु सामध्यदि निरी धसामध्यें । उदरस्य हारकम् । निरोधसमर्थमित्यर्थ । अथवा 'दब्धाम् दरति' इत्यत्तिकर्मसु पागल हरतिरिह भक्षणार्थ (तु निघ २८)। उदकस्य भक्षयित । स्त्रिोदर प्रक्षेपकमित्यर्थ ।। कि सत् । उच्यते । मेयरक्षणम् तम । तस्य अन्त मध्ये वयस्य मेघमामैतत् (१ निघ १,.)। मेघाख्यस्य तमस २१ अन्त । कुन । उच्यते । गठरेषु नटरमुदरम् । एकवचनस्य स्थाने बहुवचनमवत् । उदर । पर्वत पत्र इह पर्ववत्वात् पर्वतशब्देनोच्यते । अनि नहि रक्षस पर्वतेन' (8७ १०४, १९) इति यथा । साकाडक्षत्वात् चातिष्टदिति एतदेवारयातमनुपातच्यम् । अनापि बनोऽतिष्ठत् । पृष्टिनिरोधायावस्थितस्य मघस्योदर इन्द्रो वन क्षिपतीत्यर्थ । अभि ईम् अभीत्युपसगो निते इत्यारयातेन सम्बध्यते । ईम् एवमित्यस्यार्थे । एवम् इन्द्र शब्दकारिणीरप पत्रिणा नय , मतानि मूको • पाना कि ३ नास्ति कु मास्ति स्प ५ नमवि ६ नाति वि. ८ मुख्दावनाध्याति ९ "सामयात् ॥ 1.10 नास्ति भकु. ना ति 1-1 सोदरे प्रक्षेपमिति " "स सदि १२व ति 1-11 नाम्नि म. ७ पाने में ·४२८ अन्धकारम् अतिष्ठत् । भयमेवार्य गदि क्षनम् महच्च धनम् ननावाद ससुजनस्याभिभपित। हे इन्द्र तव्यम् वर द्विकर्मणस्खयो ऋग्वेदे सभाध्ये [१,४, भावरणशीरेन मधेन हिता विश्वा सर्मा यद्वीय अनुश अपामिद शिंपण द्वितीयादहु वचनान्तम् । इन्द्रस्य या प्रथमैकवचनान्तम् । वृत्रादीनाम्' मनुष्टातीरप । अनुपरोभादानाम् अनुष्टातेन्द्र । प्राणपु निम्नेषु प्रदेशेषु अभि विप्न, इन्तिरत मत्यर्थ । सामर्थ्याचान्तीवण्यर्थ । मान्दसत्वाय एकाचनस्य स्थान बहुवचनम् । अभिहन्ति अभिगमयति । पातयतीत्यर्थे । अधा निघ्नत इति हन्तिधार्थ मुब। 'अधि सानौ नि निघ्नते' (* १, ८०, ६) हति यथा । प्रवगेष्विति तु सप्तमीनिदेशात् स्थिता इति पाक्यशेष । निम्नेषु मेघप्रदेशेषु स्थिता अप अभिनिम्नते अभिहन्ति । पातयतीत्यर्थ ॥१०॥ वेङ्कट० अपाम् अतिष्ठन् धारकगह्वरयुक्तम् तम । एतदेवाह-वृत्रासुरस्य जठरेषु मेथोऽतिपद इति । अभि विप्नते एनम् पात' वारकण मेघेन निहिता विश्वा नदी भनुतिष्ठन्ती — प्रवगेषु इन्द्र । अभिनिघ्नते इहि द्विकर्मको निध्येपों' हन्तरर्थ॥१०॥ मुगल० अपाम् वृष्टयुदकानाम् धरणहरम् धारानिरोधकम् तम स्पीक्रियते--तम्य रोग्यस्यापरितुरसुरस्य जठरेषु उदरमदेशेषु अन्त मध्ये पर्वत पर्ववान मेघोऽभूत् । अत तमोरूपेण वृत्रेण मेघस्यावृतत्वात् वृष्टयुदकमप्यावृतमित्युप्यते । ईम इमा पूर्वोता नद्य नदीरप यनिणा भावरण वृत्रेण हिता पिहिता विश्या व्यापिनी अनुष्का अनुक्रमेण तिष्ठन्तीरेवविधा अप इन्द्र प्रवणेषु निम्मेषु भूप्रदेशेषु अभि रिनते अभिगमयति ॥१०॥ म शेवधमधिं था द्युम्नमस्मे महि क्षत्रं जापाठिन्द्र तव्यम् । रक्षा च नो मघोनः पाहि सूरीन राये च नः स्वप॒त्या हु धाः ॥ ११ ॥ म । शेऽधम् । अधि । धा । घुन्नम् । अस्मे इति । महि । झत्रम् । जनापाट् । इन्द्र ! तव्यम् । रक्ष । च । न । मघोन । पाहि । सूरीन् । राये । च । न । सुऽअपत्यै । इथे। धा । पन्द० य उन गुणोऽसि स शेवृधग शेरशन्दस्य सुसनाम्न शेअपर्यायो या शब्द । सुम्पत्य वर्धयित । अधिया अधिशद 'अधिपरी अनर्थ ( १,४,९३ ) इति कर्मप्रानीय ५ पदपूरण । दधातिदानार्थ । देहि । शुग्नम् भनम अया 'यम्' (निघ ३,६):ति मुरानाम । मुख घन दहि । अम्मे समस्या पृद्धि । तस्य निगिन्न तव्यम् । दृद्धिकरमित्यर्थ । रश च न भमान मघोग धनन । न च फेवानस्मान । "कि तहि । पादि रक्ष । सूरीन स्तोतन् न भस्मास स्वभूतान् । राव द्वितीया मात्र चतुर्थी | नव गोमनापत्ययुत धान्नम् धा यदि अम्मर्गयभ्य स्तोतृभ्य | 11॥ पेट्वट० म मुग्ने वर्धमान मुरपकाम् भनम् भन्मामु भार पैति । मदृश्य धनं जनरयाभिभवित भय काररोपो इप्टाया। . ४ भूपदे ति 1 मारमा १ तुचा मूको 'भा मंगे सिभ'पदेवार 'रिए नाम्नि नि . पर्वन एक • मि1. इन्तमिव में 1 नानि वि. १५ ताकत, १५१५ मानिए 11-11 मानि म ५ गत ८ मग मी " नानि १२ निवि ·सू ५५, मैं ] प्रथम मण्डल ४२९ वृदम् । रक्ष र अस्मान् शत्रुभ्यो हविःमत । पाहे स्तोतॄन् । 'धनाय शोभनापरयाय' अन्नाय च अस्मान् कुषिश्यन्न पुन चाशास्ते ॥1॥ मुद्गल० है इन्द्र! स त्वम् अस्मे अमासु शुन्नम् यश अघि था अधिनिधेहि । कोशम् । शेउधम् श शमनम् । रोगाणा शमने सति यवर्धते तादृशाम् । तथा महि महत् जनापाट् शनुजना नामभिभरित तव्यम् प्रगृह्यम् धनम् यर च अधि धा इति शेप । किश हे इन्द्र' न मसान् मघान कृत्वा रक्ष पारय । सूरीन् बिगुप अन्यानपि पाहि पाल्य । तथा राये धनाय च स्वपत्य शोभनपुत्रयुक्ताय इये मनाय च न असमान धा धेहि स्थापय ॥ १॥ इति प्रथमाएक चतुर्थाध्याये अष्टादशो वर्ग । धनवत ५५ । [५ दिपश्चिदस्य वरिमा नि पंप्रय इन्द्रं न महा पृथिवी चन प्रति । भीमस्तुविष्माश्चर्पणिभ्य आतपः शिशीते वज्र तेजसे न संगः ॥१॥ घि । चित् । अस्प । परिमा । कि । पप्रये । इन्दम् । न । महा। पथरी । चन । भीम । तुर्विष्मान् । चर्षणिऽभ्य । आऽतप । शिशीते । वज्रम् । तेज॑से । न । वसंग ॥१॥ स्कन्द० दिव चित' चिच्छब्दोऽप्यर्थे । दिव इति पष्टीनिर्देशात् सकाशादिप्ति पाक्थशेष । [लोक स्यापि सकाशात् अस्य इन्द्रस्य दरिमा उरत्वम् वि पश्ये विविध प्रथितम् । इन्द्रम् प्रति न महा महत्येन पृथिवी नन चनशब्दोऽप्यर्थे । पृयिन्यपि । उभे भपि यावापृथिव्याविन्दान्म इन न्यूनतरे इत्यर्थ । किञ्च भीम मपानक शत्रूणाम् तुविष्मान् सुविशब्दस्य बहुनासोऽय सकार भागमो इष्टष्य । पर्यायान्तर या। बहुमि दस्तद्वान् । चाणभ्य पष्ठ्यर्थे एमा चतुर्थी । शनुभूताना मनुष्याणाम् आतप आतापयिता सन्तापकर शिशीते निश्यति चनम् तेजा जनाय । तीक्ष्णत्वायत्यर्थं । हिसारचनो वा सामात् तेजति । शत्रूणा हिंसना पेश्यर्थ । कथ पुन शिशीते । उत्पते । न बसा यननीयगमनस्वादसगो वृषभ टच्यने । ग-यान्वश्च पुरस्तादुपचारोऽपि सामयादग्रोपमा य । वृषभ इद। यथा नदीफूलेऽन्यग्न वा वृषभोऽपस्किरमाण स्वशृङ्गे द्वे निश्येत् तद्वदित्यर्थं ॥ ३ ॥ थेङ्कट० गुलोकात् भपि इन्द्रस्य उरत्व विस्तीर्णमासीत् । इन्द्रम् न महत्त्वेन पृथिवा अपि प्रति भवति । भयङ्कर वृदिमान् मनुष्यरक्षाधम् पञम् वीक्ष्णीकरोति शणामातापिता, यथा ऋपन ते तैश्याय निश्यति ॥ मुल. दिवचिदस्य इत्यष्ट पश्चम सूक्तम् । सव्य ऋषि । रातो चन्द । इन्दो देवता । अस्य इन्द्रस्य परिमा उहत्व प्राभवम् दिव चिन् पुलोकादपि वि पाश विस्तीर्ण भूष । . . नास्ति विरप २२ शोभना पाय धनाय (नाय च ) मूको भस्य मूको ५ नाति मूको ६६ नास्ति भ . आत 1. नास्ति दिन " प्रभावम् मूको ८ महासे। ल, वेऽपि वि ·४३. । - - 44 अबदे सभाष्ये [भ १,५४, ९ पृथिवी चन पृथियपि च महा महिना महत्त्वेन इन्द्रम् न प्रति भाति । भूमिरपी द्रस्थ प्रतिनिधिन भवति । ततोऽपि स गरीयानित्यर्थ । भीम शत्रूणा भयङ्कर तुविष्मान प्रज्ञावार चर्षणिभ्य मनुष्येभ्य स्तोतृभ्य तेपामर्थाय चूणाम् आतप भा समन्तात्तापकारी एवंविध स इन्द्र वज्रम् वर्जनशोरमायुधम् तनसे तैक्ष्ण्याय शिशीते तनूकरोति तीक्ष्णीकारोति । दृष्टान्त । वसग न बननीयगतिमान् वृषभो यथा स्वशृङ्गे युद्धार्थ तीणीकरोति तहत ॥१॥ सो अर्णनो न नद्यः समुद्रियः प्रति गृभ्णात विश्रिता परीमभिः । इन्द्रः सोम॑स्य पीतये वृषायते सनात् स युध्म ओज॑सा पनस्यते ।। २ ॥ स । अर्णय । न । नय । समुद्रियं । प्रति । गृभ्णाति । विऽश्रिता । वरीमऽभि । इन्द्र । सोमस्य । पीतये । वृषऽयते । सनात् । स । युम । ओजसा । पनस्यते ॥ २ ॥ स्कन्द०य उत्तगुण इन्द्र अर्णव न' नद्य रामुदिय अर्णवानुदकवानुच्यते । समुद्रिय इति घप्रत्यय स्वार्थे द्रष्टव्य । समुद्र एव समुद्रिय । यथोदकरा पार्थिव समुद्रो नदी तद्वत् प्रति गृभ्णाति । किम् । सामर्थ्यात् स्तुती । कीटशी । उच्यते । विधिता विविध श्रिता । केन। वरीमभि । प्रत्ययोऽय भाव इमनिन्' द्रष्टव्य । वरणै । विविधं परणीया इत्यर्थ । किन इन्द्र सोमस्य पीतय पृषायते सात चिरपर्यायोऽयम् । पञ्चमीनिर्देशाध प्रभृतीति वाक्यशेष । चिरात्मभृति । स इन्द्र युध्म योद्धा ओनसा स्येनैव यरेन । परमना धित्येत्यर्थ । पनस्यत स्तूयते च स्तोतृमि ॥२॥ वेङ्कट० स समुद्र इव समुद्रपरनी' नदी प्रात गृह्णाति विविध श्रिता सना उस्त्यै । इन्न सामय पानाय वृष इवाचरति । चिरादेवारभ्य स चौडा बरामहत्या स्तोतृभि स्तूयते ॥२॥ मुगल० स इन्द्र समुद्रिय समुद्भवन्त्यस्मादाप इति समुद्रमन्तरिक्षलोक । तत्र भव समुन्द्रिय । एवम्भूत सन् वरीमभि स्वकीय सवरण विभिता प्याप्ता पत्रण भारता' भप अर्णव न समुद्र इय प्रति गृणात । स्वीकृत्य बबर्षेति भाव । ६.. इन्द्र सोमस्य पीतये पानाय पायते घृष हयाचरति । रुपयुक्तो पर्सत इरयर्थ । तभार इन्द्र युक्ष्म योदा सनात् चिरादेव ओजसा घरकृतेन वृत्रवधादिरूपेण कर्मणा पनत्यने पन स्तोत्रम् इच्छति ॥ २॥ त्वं तमिन्द्र परत न मोजैसे महो नुम्णस्य धर्मणामिरज्यसि । प्र वीर्पण देवताऽति चरित विश्वस्मा उग्रः कर्मणे पुरोहितः ॥ ३ ॥ यम् । तम् । । पर्वतम् । न । भोज॑से । मह । नृग्णस्य । धर्मणाम् । रग्पासि ।। धार्यग । देवा । अति । चेकिन । विचरम । उन । कर्मणे 1 पुर ऽहित ॥ ३ ॥ नय नदी शब्दकारिणी 1 मानि म . पाति ३ मनिरक, मनिषु मा गनिति गगणना कायम सोम पायवदलीपक मी ति 'माननी । यो • मा मुझे ८ पसी ·ए ५५, मं ४] प्रथम मण्डलम् स्कन्द० तश्रुतेर्योग्यार्थसम्बन्धी पच्छदोऽध्याहतन्य । य स्तोतार इच्छन्ति 'तम् त्वम् है इद्री पर्वतम् मेघनामैवत् (तु निष१,1.)। मेघन् । न शब्दस्तूपरिष्टादुपचारादुपमार्थ । उपमार्थत्वात् 'अस्त्युपमार्थस्य सम्प्रत्यर्थे प्रयोग' (तु या ७,३१) इति पदपूरण । भोनसे भोजनाय । साकाक्षत्वात् करोपीति वास्योप । य स्तोतार इच्छन्ति त' मेध वृष्टिप्रदानेन तेषा भोग्य करोपीत्यर्थ । अथवा पर्वत इह शिलोच्चय एवाभिप्रेत । उपमार्थीय एव च न मान्द । तमिति तु शत्रो मेघस्य वा प्रतिनिर्देश । य स्तोतार इच्छन्ति त श मेघ वा पर्वतमिव फरादिना तेया सोग्य करोपीत्यर्थ । किञ्च मह महत नृम्णस्य वरस्य धर्मणाम् धारयितृणा मरुत्प्रभृतीनाम् इरश्यसि ईशिष त्वम् । परोक्षकृत परोऽर्ध । वीर्येण देवता इत्यभवलक्षणतृतीयान्ते' एते । वीर्येण देवतान' च युक्त इन्द्र अति प्र चकित सुष्ठ प्रज्ञायते । वीर्यवान् देवदच नेन्द्रसरशोऽपरोऽस्तीत्येव सुष्टु प्रज्ञायत इत्यर्थ । भथवा देवतेति प्रथमवैया । इन्द्राख्या देवता बीर्यवतीत्येव सुष्टु प्रज्ञायत इत्पर्य । किञ्च विश्वस्मै कर्मणे विश्वशब्द सर्वपर्यायो बहुनाम या (तु निघ ३,१)। सर्वस्य बहुनो वा वृत्रवधादे कर्मणोऽयाय उग्र अप्रसा इन्द्र पुरोहित पुरो निहित भयत कृत । सर्वाणि यहूनि वा वृत्रवधादीनि कर्माणि कर्तुं प्रधानीहत इत्यर्थ । फै। सामर्थ्यात् देवै ॥ ३ ॥ येट० त्वम् तम् इन्द्र! स्तोतार धनप्रदानेन मेपमिव मनुष्याणा भोगाप करोपि । स्यम् महत" धनस्य धारकाणा कर्मणाम् ईशिष । सोऽयमिन्द्र देवतासु वार्येण अति प्र चेक्तेि । विसस्मै धर्मणे 'अयम् उद्गुणों यतमान पुरो निधीयते ॥ ३ ॥ मुद्गल० है" इन्द्र। त्वम् भोजसे भोजनाय पर्वतम् पर्ववन्तम् तम्" मेघम् न भकार्यो । नहि हतो भुते । इन्दो हि वर्षणाय मेध बनेण हन्ति । तथा मह महत मृम्णस्य धनस्य धर्मणाम् धारयितृणा कुबेरादीमाम् इरज्यसि ईशिपे। स इन्द्र देवता वीर्येण अति अतिशयित इति प्रचाकत प्रकणास्माभिजातो यमूर्य। स च उन उद्गूर्ण इन्द्र विश्वस्मै सर्वस्मै बृप्रवधादिरूपाय कर्मणे देव सबै पुरोहिर पुरस्तादवस्थापित ॥३॥ स इद् वनै नम॒स्युभिर्वचस्यते चार जनैपु प्राण इन्द्रियम् । घृपा छन्दुर्भवति हर्यतो यूपा शेर्मेण धेनों मघवा यदिन्वति ॥ ४ ॥ स । इत् । वने । नमस्युऽभि । वचस्यते । चारु । जनैषु | प्रमाण । इन्द्रियम् । वृषा ! छन्दु । भाति । हर्यत । वृपा । क्षेमेण । धेनाम् । मघवा । यत् ।इन्वति ॥ ४ ॥ स्कन्द० इत् शब्द एवार्थे । स एवेन्द्र बने बननीये यज्ञे नमस्युभि । पूजपितृमि वचस्यते स्तुत्ययोऽय द्रष्टव्य । स्तूयते चारु शोभनम् । जनेषु मनुष्येपु प्रसुवाण लुप्तोपममतद् दरम्यम् । तैस्तैग्रवधादिभि धोरकर्मभि प्रबुयाम्मद इन्द्रियम् दीर्यमात्मीयम् । मिज तृषा वर्षणशोर ११ ते कुति २ नास्ति ति ३ मणेतुनी ४ देवत्वेन ति ७ अतरप ८८ देवता सुदी विर ९२ "रभूतो दिम', युष्मद्गुणों वि' . नास्तिवि 11 नास्ति वि मै. १२-१२ नाडाला मुझे मूको १ नास्ति मै' " नास्ति ति ·निपनिनते यालगन्तमेतत् । भत्यर्थ निघ्नता बधम् हननाईम् । परमान।। मनुम्यागामाय ऋग्वेदे सभाष्ये [अर, मन, १९ इन्द्र छन्दु छन्दतिरतिकर्मा (तु निघ ३,१४) । स्तुत्य । अथवा 'मन्यते, घरमत्, धाक्नन्' (निय २६) इति कान्तिकर्मसु पाठात्, 'तदिन्म छन्सद्वपुष" (ऋ १०,३१,३ ) इति च प्रयोगदर्शनात् छन्दति कान्त्यर्थ । कामयिता हविषा स्तुतीना वा भवति । हर्यत उषा' हयंति कान्त्यर्थ (तु निघ२.)। कामयमानस्य यजमानस्य पपिता भवति । यष्टणा मर्थाय वर्षतीत्यर्थ । कदा । 'उच्यते । क्षेमेण भावनेन धनाम् धेट् पाने इत्यस्य धना आहुतिरुपयते स्तुतिर्वा । ताम् मघवा इन्द्र यत् यदा इन्वति न्यानोति । यदा इज्यते स्तूपये वेत्यर्थ ॥ ४॥ घेङ्कट० स एव अरण्ये नमस्युभि स्तूयते जनपदेऽपि शोभनम् इन्द्रियम् जनेषु प्रजुलाण "प्रकाशयन्नित्र ! आधुवाण एवं बपिता 'उपच्छन्दयिता भवति इप्ठत , वपिता क्षेम कुर्वन् यतमानानाम् मघवा यदा' स्तुतिवचन प्राप्नोति ॥ ५ ॥ मुद्गल० स इत् स एवेन्द्र बने भरण्यै नमम्युभि नमसा स्तोत्रेण पूजयितृभि ऋषिभि बचायत वच इच्छन् प्रियते । स्तूयत इत्यर्थ । स चन्द्र आत्मीयेषु जनेषु इन्द्रियम् स्ववीर्यम् अदुवाण प्ररुटयन् चार वर्तत। किञ्च स गृपा कामाना वर्षक हर्यत प्रेप्सावत पियक्षत" न्यु उपचन्दयिता भवति । यियक्षताम् पुरयाणा याने रचिमुरपादयतीति भाव । कृपा हरिपो वर्षयिता । इनि प्रदातेत्यर्थ । मण्या धनवान् एवम्भूतो यजमान अमेण इन्द्रकृतेन रक्षणेत युक्त सन् यन् यदा धैनाम् स्तुतिरक्षणा याचम् इन्वति प्रेरयति। तदानीं छन्दुर्भवतीति पूणान्यय ॥४॥ स इन्महानि समिथानि मज्मनः कृणोति युध्म ओज॑सा जनेभ्यः । अर्धा चन श्रद् देवति विपीमत इन्द्राय वजे निधनिपते बुधम् ॥ ५ ॥ स । इत् । महानि । सम्ऽस्थान । मुगना । कृणोति । युधम । ओज॑सा । जनेभ्य । अर्थ । चन । श्रत् । दधति । विपिऽमते । इन्द्राय । वनम् । निऽधनिप्तते । वधम् ॥ ५॥ स्पन्द० म इन् महानि समियानि 'समिथे' ( निप २,१७ ) इति सह मामनाम । "स एव" नादिनि सद महा सहपामान्" मजमना बरेन सेनाल्येन कृणोति भूतेऽय एट् । कृतवान । युभ युद्धशील ओनगा स्वेन" यरेन जनेभ्य मनुष्पाणामांय । अवचन अवशद प्तस्मादिरण । चनशब्द एपार्थे । एतस्मादेव कारणात् अन् दधति सत्यतया प्रतिपयन्ते । निर्गमते इन्द्राय पटायर धनुध्येया । दीप्तिमत इन्द्रस्य दम् तृतीया द्वितीयषा । योग वादिभि राह मदत स प्रामान कृतवान् । तस्मादन्यमपि वाई यण नियमित एपस्य निसरापमप हन्तीत्येव धायतीति समनार्थ ॥ ५॥ - - स्थार्थ एप्प ३ मास्ति ४१ नानिम पुत पपुष्ट ति १ दाभ '. दिप ७. शवपि याम', 'दादा' वियप,निए ९ पहिनिम, एप बु • पश्न मुद्दो 1010 मानि महो. ॥ सपायर ति १४ नामिक ५ नमन मानि 11. निम व मानित १५ maa ·- सू ५५, में ६] प्रथम मन्दला घड्यूट० सः एव महतः सझामान बलेन करोति योहा पहना जनार्थम् । यदा क्षयं' হা हन्तारम् वनम् निहन्ति मयास्मै, दीप्तिमते इन्द्राय श्रद्दधते सत्यमसी बसवानिति ॥५॥ मुगल सः इत् स एव इन्द्रः युगः योद्धा महानि समिधानि महतः समामा मामना सर्वस्प शोधकेन ओजसा बलेन कृणोति करोति । किमर्थम् । जनेभ्यः मतोतृजनार्थम् । यदा इन्द्रः वधम् इननसाधनम् वजम् भायुधं मेधेषु निघनिघ्नत निहन्ति, अध चन अनन्तरमेव विषमते दीतिमते इ द्राय सबै जनाः अद्धति 'श्रन्' (निघ ३,१०) इति सत्यनाग । इन्द्रो यलयानिति यदुच्यते तस् सत्यमिति सर्वे प्रतिपद्यन्ते ॥५॥ इति प्रथमाप्टके चतुर्थाध्याये एकोनविंशो वर्गः ॥ स हि श्रेवस्युः सदनानि कृत्रिमा मया धान ओज॑सा विनाशयन् । ज्योतीपि कृण्वनवृकाणि यज्यवैज्च सुक्रतुः सर्तृवा अपः सृजत् ॥ ६ ॥ सः । हि । श्रवस्युः । सदनानि । कृत्रिमा । मया । वृधानः । ओज॑सा । विऽनाशयन । ज्योतीपि । कृण्वन् । अबुकाणि । यद्यये । अब । सुऽक्रतुः । सर्त । अपः । सृजत ॥ ६ ॥ स्कन्द० सः हि दिशब्दः पदपूरणः । स इन्द्रः श्रवस्युः 'यय ' (निघ २,७) इति समानाम । हविलक्षणस्य कामपिता श्रवस्युः । हदिरिच्छमित्यर्थः । ६मया वृधानः 'मा' (निप १,१) इति पृथिवी नाम। घृधिरप्पन्तीतण्यर्थः । समस्तया पृथिव्या वर्षमान.1 यावन्तः केचन प्रथिन्या पटारः ते. सर्वः स्तुतिभिः इपिभिश्च वध्यमान इत्यर्थः । दुर्भिक्षानिमित्ताना' रक्षःपिशाचादीनाम् सदनानि स्थानानि वृत्रिमा कृत्रिमाणि ओजमा बलेन विनाशयन् देतादर्य शतप्रत्ययः । प्रयोजनस्य च हेतुत्वेन विवक्षा। दुर्भिक्षनिमित्तकाश.पिशाचादिस्थानविनाशार्य- मित्यर्थ:१० । ज्योतीष च" ऐश्वर्यलक्षणानि वृश्चत् भयमपि वदेवाय मातृप्रत्ययः । वाणि पवर्तुमित्ययः । कीरशानि। अाणि कुक वृक्ष भादाने । भादानुवर्जितानि । भनपहार्याणी- त्यर्थः । यज्यवे सदृशामाय । यदन घमनपहायरेश्वरीश्वरान् गर्नुमिरयर्थः । मुमतुः सुप्रभाः मुकर्मा था। रात पृथिवी प्रति गमनाय । वृष्टिक्षणा: अा: अब मजा मध क्षिति पातपति। यर्पतीत्यर्थः ॥६॥ पेट सः हि भसमिच्छन् ममुरपुराणि धिमाणि ओजमा पिनापायन भोगग्गाधनभूतपाप धिष्पा यमानः ज्योतीशि वृष्यन् स्तेनजितानि यजमानाय मुश." मरमृजति" मरणाय उदकानि ॥५॥ मुगलक अवस्युः भाम् भारमन हुन्छन् कृषिमा रत्रिमाणि "फियपा नित्तानि" मदनानि भसुरपुराणि भोजमा घरेन विनाशयन् श्मया भूग्पा समानम् धान, पर्धनसीर, दाणामभिमारिया तस्य 1. एप भरणे मातरसममान सेनाल्येन सेन करोति रखेन परेन अनार्थम् अनु मामांव . t मास्ति वि. २. नानि पं. ३. मम्ने कुपिएपं. ५. स. नि. ५. रिप्पाला भ. 1. कापमान मूछो. ७. पापः भनि. ८. वयान निवर्षमान भ. ... "मर.म. 1. नानिक. १२. रा. 1. BHA'S 19. नामिएम. १५. Afn. 4.1.विमा निम.

·ऋग्वेद सभाध्ये [अ १, ४ ॥ बरेनत्यर्थ । ज्यातापि सूर्यादीनि वृनणावृतानि अराणि वृणावरफेण तेन रहितानि कृश्न कुर्वन् सुकत शोभनकर्मसहित पुवविध स हि स खलु इन्द्र यज्यवे पट पजमानार तदर्थम् सर्तवै सरणाय अप वृष्टिलक्षणानि उदकानि अब सनत् वृष्टिं कृत्यानित्यर्थ ॥ ६ ॥ । | बन्दन श्रुत् । आ । कृधि । - ।। कृषि करोतिरम्रान्तर्जावण्य । दानाय मनः सोमपापन्नस्तु तेञ्चिा हरौ वन्दनथुदा कृधि । यर्मिष्ठासः सारथयो य ईन्द्र ते न त्वा केता आ दम्नुवन्ति भूर्णयः ।। ७ ॥ दानाय । मर्ने । सोमऽपावन् । अस्तु । ते । अर्वाचा । ही यमिठास । सारथय । य । इन्द्र । ते । न । या । केा । आ । दनुवन्ति । भूर्णय ||७|| स्कन्द० दानाय अस्मान् प्रति दानाय मन है सोमपावन् । सोमाना पात । अस्तु ते, अवांधा अस्मदभिमुखौ ' हरा हे वदनश्रुन् । स्तुतीना धोत । मर्यादया कारय । केन। उच्यते । गमिष्ठास भतिशयेन यन्तार 'सारथय में हे इद्र' त तव स्वभूता यच्छन्दश्रुतस्तैरिति वाग्यशेष । कि कारणम् । उच्यते । त यस्मात् न त्वाम् कता कित शाने । ज्ञातारोऽप्यसुरा आ दन्नुर्वात वधकर्माऽयम् (तु निय २,१९) । हिंसन्ति । भूर्णय भ्रमणशीला । यस्मानानन्तोऽप्यनयस्थायिनोऽपि च सन्तोऽसुरा न त्वामागच्छन्त' हिंसिर्ग शक्नुवन्ति, तस्मादागमनार्थमयांचौ हरी कारयेत्यर्थ ॥०॥ बेकर० दानाय मन सामस्य पात ! अन्तु तव । भस्मदभिमुखौ अश्वी स्तुतीनां श्रोत ! भाणुष्व । यतमा सारथय ये भरन्ति इन्द्र ! स्वदीया । न त्वां शतृणाम् भभिमननानि' भ्रमण शीलानि या दनुवति ॥ ७॥ मुद्गर हे मोमपावन् ! सोमस्य पात 1 इन्द्र। त त्वदीयम् मन दानाय अस्मदभिमरापरप्रदानाप अस्तु भवतु । ई वन्दनन् । बन्दनाना स्तुतीना श्रोस । हरा खदीयात्री अर्वाना अस्मयका भिमुखी आधि भाभिमुख्येन कर। हे इद! रे तत्र स्वभूता ये सारणय सन्ति त यामप्ठात भनिशयन यन्तार । अवनियमनक्शारा इत्यर्थ । यस्मादेव तस्मान् देता प्रातिकृल्याहातार भूर्णय स्वकीयायुधादीना भतार ला त्वाम् न आ दम्नुवन्ति न दिसन्ति ॥ ७ ॥ अप्रैक्षितं यमुं निमर्पि हस्तयोरपाळ्हं सहस्तन्वि श्रुतो दधे । आतामोऽवदामो न पूर्वमिस्तनू' ते तर इन्द्र भूयः ॥ ८ ॥ अप्रेऽक्षितम् । य€ । निभर्थि । हस्नयो । अपाळहम् । मह । तन्धि । श्रन । दधे । आऽ तास । अपनाम । न । कर्तृऽभि । तन्तु 1 तर । । भूय ॥ ८ ॥ म्यन्द० अपिलम् माशीणा वा विभरि पायसि हम्नयो । भशप पन तयामीत्यर्थ । अपार - - - , मामिति १ नानि कति । ये मरण भP TRE IF ५ मा भिनानविन ...भिमातिए ·र ५६, में १ प्रथम मण्डलम् ४३ सहः अनभिभूतं च बलम् तन्वि स्वशरीरे श्रुत: विख्यात.' त्वम् दधे व्यत्ययेनाममुत्तमपुरषः । धारयसि । स्वशरीरेण धानभिभूतपूर्वदलयुक्तोऽसीत्यर्थः । किन आवृतासः परिवृताः। के। सामात् स्वदः सोमाः । कथम् । अवतास: न कृपा इय उदकार्षिभिः । केन परिवृता । उच्यते । कर्तृभि, अत्विग्निः । त्वदान् संस्कृवान् सोमान् परिवृता ऋत्विजः त्वत्प्रतीक्षा भासते इत्यर्थः । किञ्च तनुषु व्यस्ययनैर्द बहुवचनम् । शरीरे ते तब ऋतवः प्रज्ञा कर्माणि वा हे इन्द्र । भूरय यहवः । स्वशारीरेण च त्वं बहुप्रज्ञो बहुत्रवधादिकर्भयुक्तो वेत्यर्थः ॥ ८ ॥ येट० अप्रक्षीणम् धनम् विमर्षि हस्तयोः । अनभिभूतम्' दलम् शरीरे विश्रुतः इन्द्र. भारपति । पथा उदकोद्धरणपरैः कूपाः परिवृता भवन्ति एवं तत्र भङ्गेषु तानि तानि पहनि "कर्माणि परिवृत्तानि । भात ताण्डयकम् -'इन्दं सर्वाणि भूतान्यस्तुवन् तस्यर्य एक्मशमस्तृतमचायत' (तांबा ५, ४,१४) इति ॥ ८ ॥ मुद्गल. हे इन्द्र | त्वम् अन्नक्षितम् प्रक्षपरहितम् वसु धनम् हस्तयोः निभर्पि होतृभ्यो दात भारयसि । तथा भुतः परयातो भवान् तन्वि भात्मीये शरीरे अपाळहम् शत्रुभिरनभिभूतम् राह' परम् दधै धारयति । त्वदीयास्तनवः कर्तृभिः दृवादासुरस्य वधं कुर्वद्धिः बलकृतः कर्मभिः आत्तासन भारताः । बलसानि सर्वाणि कर्माग्येतस्य शरीरमायावतिष्ठते । दृष्टान्तः । अवतासः न 'अवत.' (निघ ३,२३) इति पनाम । यथा कूपा जरोहरणाय प्रवृत्तः प्राणिमिरामियन्ते तद्वत् । परमादेवं तस्मात हे इन्द्र! ते तव तनपु शरीरेषु कतय कर्माणि भूरयः बहूनि विद्यन्ते ॥ ८ ॥ इति प्रथमाएके चतुर्याग्थाये विंशो यर्गः ।। [५६] एप प्र पूर्वीरव तस्य चुम्रिपोऽत्यो न योषामुदयस्त भुर्वणिः । दक्ष महे पाययते हिरण्ययं रथमावृत्या हरियोगमृर्वसम् ॥ १ ॥ एपः । प्र । पूर्वाः । अर्व । तस्य॑ । चत्रिपः । अत्यः । न । योपाम् । उत् । अयंस्तु । भुणिः । दक्षम् । महे । पाययते । हिरण्ययम् । रपम् । आऽवृत्य । हरिऽयोगम् । प्रम्बसम् ॥ १ ॥ स्फन्द० एप : सन्दश्रुतरदम पाहात्यपशरदो द्वितीये पादे योजयितम्यः । प्रभारदस्तूपसर्गः पाययते इत्याख्यातेन सम्बन्धपितम्यः । अव इरपुपसर्ग उदयस्त इत्याख्यातेन सम्बन्धपित्तप्य । प पुष इन्तः अयान योगम् 'अत्यः' (निघ १.१४) इस्यश्वनाम। पोपा नी। ययारो मपुमकाले पावा मि तदत् । भव उत् भस्त अदित्येप नोस्येतस्थ स्पाने । भवन्पयन मधो नियास्पारमन । किम् । मनिर्देशान् पश्यं जगत् । मुर्वणिः भुवीरनिकमंग । इदं रूपम् । सोममक्षणशील। पूा. पूर्वाः चमिरः पम्पन्त ताः इति परिप,५ 1. स्पान म. १. पानुभूत' भ. ३. मामि (नि) म्'वि' १. 'मा पर वि. ५.५. नामित दिएपं. ६. वायम् विपकुम, .. मानिए. सर. ९. 'तवनः मूको... पारयिताय म. 11.11. नाति ति. मुको मुठो. नानि .

·ऋग्वदे सभाध्ये अर, अ४, ११. 'सीमा: इहाभिप्रेताः । पूर्वसिस्तापाकाले ये सोमाः ते तस्येत्ययः । न च केलाः। के तर्हि । इदानीमपि दशम् दक्षशब्द इशामवचनः। 'श्रेयांस दक्ष मनसा जगृभ्यान्' (११०, ३१,२) इति यया । भारमानम् महे महत । कम। सामप्यात् सड्मामाघ पाययते हिरण्ययम् विरग्मयसादर्श सोमम् । किं पुनः सोमहिरण्मययोः सादृश्यम् । उज्वलर प्रियता का पेङ्कट० भयम् तस्य यजमानस्य प्रोगपति' भवस्थितानि चमसादिषु' बहूनि भन्नानि । अश्व यथा अश्वां मैथुनायाधःस्पिता द्धा परियोघष्ठति । भुर्वणिः भत्ता मुर्वतरतिकर्मणाः' प्रपूई सोममात्मानम् पाययते महते वृत्रहननकर्मणे हिरण्मयम् स्थम् आवृत्य इरिभ्यां युक्तं दीसम् ॥ १ ॥ मुद्गल एप प्र पूर्वीः' इति पट्टचं पाठं सूक्तम् । साम्य ऋषिः । जगती छन्दः । इन्द्रो देवता ॥ मुर्वणिः भत्ता एपः इन्द्रः तस्य यजमानस्य पूर्वीः प्रभूताः चम्रिपः चमूपु धमसेप्वस्थिता' सोमलक्षणा इपः प्र अब उन् अयंस्त प्रकर्षण पामामुरति । शान्तः । अन्यः न योपाम् यथा- वो बडा फोदार्थमुपयच्छति । स चेन्द्रः हिरण्ययम् सुवर्णमयम् इरिमोगम् अश्वाम्यां पुनम ऋभ्वमम् उस्मासमानम् रयम् आशय अवस्थाप्य महे महते वृअवधादिरूपाय कर्मणे दक्षम् प्रवृदम् थारमानं सोमम् पाययते पानं कारयति ॥१॥ तं गूर्तयों नेम॒न्निपः परीणसः समुद्रं न संचरंगे सनिष्यवः । पति दर्भस्य विदर्थस्य न सही गिरि न देना अधि रोह तेजसा ।। २ ।। तम् । गुर्नयः । नमन्ऽर्थः । परीणसः । समुद्रम् ।न । सम्ऽचरणे । सनिष्यवे. । पतिम् । दक्षस्य । बिदयस्य । नु । सहः । गिरिम् । न । बेनाः । अधि । रोह । तेजेसा ॥ २ ॥ । ॥२॥ क्षिप्रं बली स्वमिन्ना येवट० तम् त्वाम् उद्युक्ताः गमनमिष्ठन्तो मनुष्या सनदाः प्रतीक्षन्ते, समुदम् इव सन्धरण काले दीपान्तरादनमिन्टो वणिजः पतिम् बलस्य यज्ञस्य च। गिरिम् इव कान्तः सिंदा जसा युक्तः अपि विट २॥ मुद्गल० मूर्तयः स्तोतारः नमान्नयः नमस्कारपूर्व गच्छन्तः परीणम. परितो याप्नुवन्त , एवंगुण- विशिष्टास्ते यजमानाः तम् इन्द्रम् स्तुतिभिः अधिरोहन्ति । स्तुवन्ति इत्यर्थः । टान्ट । मनियव सनि धनम् भात्मन इन्छन्तो वणिती मार्यम् सवरणे सधारे निमितभूः सति समुद्रम् न यया नाग समुदधिरोहन्ति एवं स्तोतारोऽपि स्वाभिमतपनलामा इन्ट स्तुवन्तीति भावः। ई स्तोतः! त्वं च दक्षम्य दस्यमवयस्य यशस्य पतिम् पारपिटारम सह. सहस्वन्त चटवमिन्दम् नेगा देवान शिवम् अघि रोह 11 नास्ति ति, सोमपाः म. + बिन्नु म. सामान् म. ३. नमम दीनि को. ५. 'बानि मि. ५ ... मध्य च वि... माने कु म. ८. प्रसिद्ध वि. ... 'वृत्य परमय बिम'. 11. आणि प. As वि. वम् विना सालेरमा पुट: ४ मो. १२. 'प्रामावि मे१३.११. मानि मूको. २.प्रोवरापनि पर्वतरकिर 10.1.. नानि विमे'.

·सू ५६, मं] प्रथमे मण्डलम् १३७ स्तुहीति यावत् । टान्तः । वेनाः कान्ताः स्त्रियः गिरिम् न यथा पर्वत स्वाभिमत- पुप्पोपचयार्थम् अधिरोहन्ति ।।३॥ स तुणिमहाँ अरेणु पौंस्य गिरेभुष्टिर्न प्रांजते तुजा शः । येन शुष्ण मायिनमायसो गर्दै दुध आभूपु रामयन्नि दामनि ॥ ३ ॥ सः । तुर्वणिः । महान् । अरेणु । पौंस्यै । गिरेः । भृष्टिः । न । भाजते । तुजा । शयः । येन । शुष्णम् । मायिनम् । आयसः । मदै । दुधः । आभूए । रमय॑त् । नि । दामनि ॥ ३ ॥ 1 घेवट० सः विप्रः महान् च । तस्य वीरकर्मणि रेगुवनि शुद्धं बलं शिलोच्चयस्थ सानुः इब पृथग्भूतं विस्पद रामते । शत्रूणां हिंसपा' गर्ल प्रकाशं भवति । येन शवसा शुष्णम् भसुरम् मायाविनम् शरीर इमः सोममदे दुर्धरः भात्मीपदेशेषु कारागृहे निगढे' भत्यन्तम् भामयत् ॥ ३॥ मुगल सः इन्द्रः पूर्वणिः शपूणां हिसिता महान् प्रवृद्धश्च भवति । तस्येन्द्रस्य शवः बलम् पास्ये बीरैः पुरुयैः कर्तव्ये समामे अरेण भनवद्यम् तुजा शभूणां हिंसकं सत् भाजते दीप्यते। स्टान्तः । गिरः पर्वतस्य भटिः न गमिव । ववधा उहत सत् दीयते सरत् आयसः भयोमयकवचयुक्तदेहः दुधः दुष्टानां शाणां धर्ता भवस्थापयिता एवंभूत इन्दः मदे सोम- । पानेम ह सति येन पलेन शुष्णम् सर्वस्य शोपकमसुरम् मायिनम् मायापिनम् आभूपु कारा- गृहप दामनि इन्धक निगडे नि रमयन् न्यवासयत् । तदलमिति पूर्वणान्वयः ॥३॥ देवी यदि तपी स्वाधुंधोतय इन्द्र सिषक्त्युपसं न सूर्यः । यो धृष्णुना शसा बाधते तम इयर्ति रेणुं बृहदहरिवणिः ॥ ४ ॥ देवी । यदि । तर्विषी । स्वाऽधा । ऊतये । इन्द्रम् । सिसक्कि । उपसम् । न । सूर्यः । यः । धष्णुना । शव॑सा । बाधते । तमः । इयति । रेणुम् । बृहत् । अर्हरिऽस्वनिः ॥ ४ ॥ 1 - । । ... ... ... ..." घाट देवम् यदि यरूं त्या वर्धपर तब रक्षणार्थम् इन्द्रम् सेवठे उपसम् इव सूर्यः। यः इन्द्रः गुना बलेन' समामस्पम् तमः पाधते स. पदः सोतः। स्वर समाम- मागत्य महार रेणुम् उरषापयति मात्रा हरणशीलवनः ॥४॥ मुगल. यः एषः पशुना धकेण शवसा बलेन तमः समोरूपं धादिममुरम् साधते हिनस्ति १. विक्षः नि'. .. वि"रूपं, ३. गरे कुरु... सपर विछ5, ५. युटिउम् में... माखिदि. देव १. मामितिम'. ...मामि विप 11. तदर्भ .

·ऋग्दे सभाष्ये [अ ३, १४, ११ ऊनये रक्षणाय बाया त्वया स्ताना वर्धित तम् इन्द्रम देवी तविषी योकमान कम् याद यदा सिप्रति समवैति । सूर्य उपसम् न यया उपोदेवता सेवते। नित्य तत्सम्बद्दों भवतीत्यर्थ । तदानीन् अहरिप्वणि गच्छन्तो हरन्तीति गहरय शत्रव तेषा व्यसोसार नैन स्वनयिता शब्दयिता इन्द्र, रेणुम् रेपण हिंसनम् मृहत् प्रभूतम् इयति सान् गमयति ॥ ४॥ वि यत् तिरो घरुणमयुतं रजोऽतिष्ठिपो दिव आतासु बर्हणां । स्वमीळ्हे यन्मदं इन्द्र हाहन कुत्रं निपामौजो अर्णवम् ॥ ५ ॥ दि । यत् । तर । धरणम् । अच्युतम् । रज । अतिस्थिप । द्विव । आतासु । बर्हण । स्व ऽमीळ्हे । यत् । मर्दै । इन्द्र । इष्यो । अर्हन् । वृत्रम् । नि । अपाम् । औब्ज । अर्णवम् ॥ । .. ॥un प घेङ्कट० वृत्र हत्वाऽपोऽवासृज' इति समुदायार्थ । यदा त्वम् "तिर भूत्वा' जगत धारकम् अक्षीणम् उदकम् अन्तरिक्षात् दियु विविध स्थापितवानसि परिवईणया मेघस्य । पदा' उदका समामे सोमस्य मद सति हृष्टया बुद्धया वृनम् असुर हतवानसि । तदा त्वर इन्द्र अपाम् पूर्णम् अर्णव "मेघमध स्थिव' रश्मिभि इतवानसि । अर्थ (निप १,१२) इत्युदनाम । तद्यस्यास्तीति' सोडणव इति ॥५॥ मुगल० यत् यदा तिर घृण तिरोहितम् पाणम् सर्वस्य प्राणितातस्प धारकम् अत्युतम विनाशरहिवम् र उदछम् दिव पुलोकात् आतासु विस्तृतासु विच है इद्र बहंगा हन्ता त्वम् वि अतिष्टिप विविध स्थापयापे। तथा यत् यदा समीळ्हे स्व सुष्टु गत ग्य मीळह धन पस्मिन् तस्मिन् समामे मदे व सोमपानेन हर्ष सति हर्या हया द्वारा वृतम् भावाकममुरम् "अन् त्वम् अवधी । तदानीम् अगम् पूर्णम् अर्णवम् मैपम् नि और वर्पणाभिमुखम् मधोमुखम् भकारीं । वृष्टरावरक वृहत्वा वृष्टिपटेन भूमि ग्यसैशीरित तात्पयार्थ ॥५॥ त्वं दियो धुरण धिप ओज॑सा पृथिव्या इन्द्र सर्दनेषु मार्टिनः । त्वं सुतस्य॒ मर्दै अरिणा अपो पि तस्य समयां पायारुजः ॥ ६ ॥ यम् । द्विय । धरुणम् । धिपे । ओज॑सा । पृथिव्या । इन्द्र । सदनेषु । मार्टिन । त्यम् । सुतस्य । मर्दै । अरिणा । अप । वि । पुत्राय । समया । पार्या । अरुज ॥ ६॥ । ..." । यह ५ पारम् विपन्न " मनारिती मूक रिलेमा हा ८. म ९ पसन' ... भामिदिम ·प्रथम मण्डलम् सू ५७, मं] वेङ्कट त्वम् दिवः उदकं प्रयच्छसि बलेन पृथिव्याः इन्द्र। तेपुतेषु स्थानेषु महान् । स्वम् सोमस्य मदे गमयसि' अपः । तथा त्वम् दृनशरीरेण तुल्यया शिलया दृशम् वि अरुजः हिंसाधयोगे कर्मणि पी' टेति स्तुतिमानम् । एवं भवति सूक्तेनाशीः ॥ ६॥ मुद्गल है इन्द्र ! माहिनः प्रवृद्धः त्वम् दिवः द्युलोकात् पृथिव्याः सदनेषु प्रदेशेषु ओजसा घलेन धरुणम् सर्वस्य जगतो धारकं वृष्टिजलम् घिष दधिषे स्थापयसि । यस्मात् त्वम् सुतस्य सोमस्य पानेन मदे हर्षे सति अरः जलानि अरिणाः मेघात् निरामयः, घृतस्य भावरकं धनं च समया पृष्टया पाण्या शिलया वि अरुजः दिशेषेणाऽभाक्षीः ॥ ६॥ इति प्रथमाष्टके चतुर्थाध्याये एकविंशो धाः। [५७ ] प्र मंहिष्ठाय बृहते वहये सत्यशुष्माय तवसे मतिं भरे । अपार्मिक प्रवणे यस्य दुर्धरं राधों विश्वायु शबसे अपावृतम् ॥ १ ॥ प्र 1 मंहिष्ठाय । बृद्धते । वृहत्प्रये । सत्यऽशुष्माय । तवसे । मतिम् । भरे। अपाम्ऽईछ । प्रवणे । यस्य । दुःऽधरम् । राधः । विवऽआयु । शव॑से । अपऽवृतम् ॥ १ ॥ । । स्कन्द वेङ्कट० दातृतमाय मइते महाधनाय सरयबसाय वृद्धाय स्तुति प्र भरामि। येन मोसृणां प्रदीपमान धनं स्तोतृभिः दुर्धरम् भवति, अपामिव वेग." प्रयण्णाभिमुखः । सर्वगामि धनं स्तोतॄणां पलाय विवृतद्वारम् ॥ ॥ 'म मंहिटाय' इति पघं सक्षम सूतम् । सम्य ऋषिः । जगती छन्द । इन्द्रो देवता ॥ मंहिष्ठाय दातृतमाप बृहते गुणैर्महते बृद्रिये महाधमाय सम्यशुष्माय मवितधराय तबसे भाकारतः प्रवृद्धाप एवंगुणविशिष्टेन्द्राय मतिम् मननीयां स्तुतिम् प्र भरे प्रकण सम्पादयामि । यस्य इन्दस्य बलम् दुर्धरम् अन्धमशक्यम् । टान्त. । प्रवणे निम्नप्रदेशे अपामिव पया जलानां वैषः काव्यवस्थापयितुं न शक्यते तदस् । Bा राधः धनम् विश्वाषु सर्वेषु ग्याप्तम् सबसे मोतणां पलाय यन इन्द्रेण अपावृतम् भपगतावरण नियते । तस्येन्द्रस्यति पण सम्बन्धः ॥1॥ अर्थ ते विश्वमर्नु हासदिष्टय आपो निम्मेव सर्वना हरिम्मतः । यत् पते न समशीत हर्यत इन्द्रस्य वजः श्नांधता हिरण्ययः ॥ २ ॥ १. नाम्निमा २. प्रामकु. ११. म्पाटविर ६.रमकुविसहर्ष. ८. गोन मूहो. मूसा.... 'गर11-11. मामिति मे. ९. पटवा ·उन्वेद समाये [११,बर, व २१ अर्ध । ते । विश्वम् । अनु । है । असत् । इष्टय । आई । निम्नाऽइव | सना । हवियत । यत् । पर्वते । न । सम्ऽअशीत । हर्यत । इन्द्रस्य । बज्र । भर्थिता । हिरण्यय॑ ॥ २ ॥ । गग्रुश्य प्रेप्सत इन्दस्य हिरण्यय चेङ्कट० समिद अगदनन्तरमेव प्रमेण तर यागाय अभवत् । तथा पजमानस्य सदनानि र स्वामेव आप निम्नानि स अभिगन्ति । यदा' इन्द्रस्य विवरणस्य कर्ता हिरण्मय पर शिलोच न समशीत सहावस्थान' नाकरोत् । मित्वा निर्गत इत्पर्य । मैप्साकमा हति (तु या ७,१७)। कामयमानस्य शिलोचयभेदमिति ॥ २ ॥ मुगल० अथ ह अनन्तरमेव हे इन्ध । विश्वम् सर्वमिद जगत् ते तव सम्बन्धिने इष्टये यागार अनु असन् भन्वमवत् । हविष्मत यनमानस्य सवना सवनानि यज्ञजातानि निम्नेष निम्नानि भूस्थरानि आर इव स्वा सभजन्ते इति शेष । र्यत हिरण्मय अघिता शश्रूणा हिंसनशीर बम्र पर्वते पर्ववति शिलोच्चये यन् यदा न रामशात ससुसो नाभवत्, किन्तु जागरित सन् अवधीदित्पर्य । यदा इन्द्रेण प्रेरितो व अप्रतिहत सन् धूनमवधीत् तदाप्रभृत्येव त य? सर्वे यनमामा प्रार्विषति भार ॥२॥ अस्मै भीमाय नम॑सा समवर उपो न शुभ्र आ मरा पनीयसे । यस्य धाम से नामन्द्रियं ज्योतिरकारि हुरिती नार्यसे ॥ ३ ॥ अस्मै । भीमार्य । नमसा। सम् । अपरे । उ । न । शधे । आ। भर। पनीयसे । पस्य । धान । यस । नाम । इन्द्रियम् । ज्योति । अर्कारि । हरित । न । असे ॥ ३ ॥ - ॥३॥ - घेहूट० उप 'शुभ्रे 1 अम्मै भीमाय इन्द्राय तस्मान् पझे भलेन संसृज' म्युष्टा सती स्तुत्यसमाप । सम्प्रत्यर्थीयो नकार । यस्य इन्द्रस्य शरीरम् नाम च श्रवणाय मकारि, बर ध' योनि र कृत गमनाम, यया अश्या गच्छन्ति तद्वदिति ॥ ३॥ मुद्र० हे उप ! उपोदवत' शुधे। शोभना स्वम् भामाय शत्रूणा भयकराय पीयस अतिशयन स्तोत्तप्पाय मम्मे इन्द्राय अचरे हिसारहितऽस्मिन् याग न सम्प्रत्यय । सम्प्रति इदानीम् नममा नम हविरक्षणमशम् सम् आ भर सम्यक् सम्पादय । पाम सर्वस्य धारकम् नाम स्तान नमनशीलम् इन्द्रियम् इन्द्रत्वस्य परमैश्वर्यस्य रि यस्य इन्द्रस्य ण्वविधम् ज्योति प्रको मवाय इनिरंक्षणावराभार्थम् अयसे इतम्तो गमनाय अकारि प्रियत, हारत न। यथा भइयत् सादिन स्वाभिरपितदेश गमपन्ति इत् इन्द्रोऽपि स्वाभिमताविर्शमाय सकीर्य होनी गमयतीति मात्र ॥३॥ 11 मावि गहनामिव विम ५ सयेन में ए, परेन मेद इतिक, 'वयमे (A) विम'; शिलोचरण में 8 शोध बिम सन दिमा ३ महायपरिमा ·प्रेथम महलम् सू ५७ में ] इमे त इन्द्र ते वयं पुरुष्टुत ये त्वारभ्य घरांमसि प्रभूवसो । नहि त्वदन्यो गिर्वणो गिरः सर्धत् क्षोणीरिव पति नो हर्य तद् वर्चः ॥ ४ ॥ इमे । ते । इन्द्र । ते । ययम् 1 पुरुऽस्तुत ! ये । त्वा । आरम्य । चरामसि । प्रभवसा इति प्रभुऽवसो । नहिं । खत् । अन्यः । गिर्वणः । गिरः । सर्वत् । क्षोणी:ऽईय । प्रति । नः । पुर्य । तत् । यचः ॥ ४ ॥ । ...... ... .........॥१॥ वेड्कट ते इमे क्यम् इन्द्र! तव स्वभूताः बहुभिः स्तुत! ये स्वाम् भारभ्य घरामः बहु- धन! । नहि त्वतः अन्यः गीर्भिर्वननीय! स्त्रोतृणां स्तोत्राणि सहते । गहि दरिद्रः सोत्राणि सोढुं शक्नोति । पृथिवी इद सर्वव्याणि भस्माकं स्तुती: प्रति कामय ॥ ४ ॥ मुद्गल० है इन्द्र प्रभूवसो! प्रभूतधनवन् ! मत एव पुरुष्टुन! पुरुमिनमानैः स्तुत! ये च वयस् वा वाम् भारभ्य आश्रयतयाऽवलम्ब्या चरामसि चरामः यागे' पर्वामहे ते इमै दयम् ते तव ' स्वभूताः । ६ गिर्वणः! गाभिननीय! इन्द्र! लत् अन्यः त्वत्तोऽन्यः कचिदपि गिरः स्तुती: नहि सधत् नहि प्रासोति । अतः स्वम् नः असाकम् तत् पचः स्तुविलक्षणम् प्रति हर्य कामयम्च । क्षीणोरिव यथा शोपो एथिवी स्वकीयानि भूतजावानि कामयते ॥४॥ भूरि त इन्द्र वीर्य तवं स्मस्यस्य स्तोतुर्मययन् काममा पृण । अर्नु ते द्यौहती वीर्य मम हयं च पृथिवी नेम ओजैसे ॥ ५ ॥ भूरि । ते । इन्द्र । यिम् । तव । स्मसि । अस्य । स्तोतुः । मघऽयन् । कामम् । आ । पृण । अनु । ते । चौः । बृहती । वीर्यम् । ममे | इयम् । च । ते । पृथिवी । नेमे । ओजसे ॥ ५ ॥ स्कन्द येङ्कट दर ते इन्द्र! वीर्यम् , तव व स्मः । स्वम् अस्य सन्याय स्तोतुः मपयन्। भापूरय सामम् । इन्द्र। अनु ममे बृहती द्यौः सब वीर्यम् वदीया बीयाँदीना गीयते । इयम् च ते पृपिथी तब भोजसमे भई भवति। "इयं भूयसी न बेतिक सन्देह भोजमो भवति मोजास्त, पर्णमेवेति ॥५॥ मुद्गल है इन्द्र! ते तब दीर्यम् सामभ्यम् भूरि पहु। न केनापि भवाउँनु गम्यते । सादास्य तव "वयम् स्ममि सनूताः भवामः। हे मघवन् ! धनवन् ] इन्द्र! स्वम् अस्य मोतुः स्वा स्तुवतो यजमानस्य कामम् ममिलापम् आ पृण भारय। बृहती चौः महान् पुरोकोऽपि से पोयम अनु ममे मन्वमस्ट । इन्दंग सहादस्थानात् इयम् च इयमपि पृथिवी से तब भोगसे पलाय नमे प्रदीपभूव । स्वदसाहीता सती भर पूर्व वर्तते इति भावः ॥५॥ १. नानिक ३.२. नानि वि. ३. बामोर' मूको. १. यो विमे'. ५. नाति मूहो. १. नए सत्रा: मि .. स्मा! माना) वि. ... सर्वस्य मkिete. !... असे 1.11.ti भूपम् सिप भूमाभिवाय. मिति (एक ... भूको. ५. मामुको. 11-11. नानिदि मैं'.

·। ऋग्वेदे ममाप्ये [१, *४, १३ त्वं तमिन्द्र पर्वत महामुरुं वर्जण बनिन् पर्वशश्वकर्तिथ । अस्तिो निस्ताः सर्तमा अपः सना विश्वं दधिषे कैलं सईः ॥ ६ ॥ पम् । तम् । इन्द्र । पतिम् । महाम् । उरम् । वज्रेण । बनिन् । पऽश । चर्तिय । अब । अमृज । निवृता । सतरै । अप । सत्रा । विश्वम् । दधिप । केरम्। सह ॥ ६ ॥ स्यन्द येङ्कट० पूर्वोनस्य' समर्थनम् । त्वम् तम् इन्द्र!' मेध महान्तं विस्तीर्णम् वजेण यनिन् ! पता पारशीकृतवानलि च निरुवा भए सरणाय । सरपमेव व्याप्त धारयसि क्षसाधारण परम् । इति सर्वानुमान कामान्' भाशाम्ने सूनेनेति ॥ ६ ॥ मुगल० हे वमिन् ! वनदन्' इन्द्रा दम् तम् प्रसिद्धम् महाम् आयामतो महान्तम् उरम् विस्तीर्णम् पर्वतम् पर्वगन्त मेघम् वनण मायुधन पर्वश पर्वणि पर्वणि चवर्तिध शाकलीचकृपे । वेन मेधेन निम्ता भागृता अप सर्तदै सरणाय गमनाय अब असून भवामुरामताक्षी । मतस्य मेव केवरम् विखम् व्यासम् सह दलम् दथिपे धारयसि नान्य कश्चिदिति यदवत् तत् रामा सत्यमेव ॥६॥ इति प्रथमाएक चतुर्थाध्याय द्वाविंशो वर्ग ॥ | भय अव असूज इति प्रथममण्डले दशमोऽनुवाक ॥ [५८] न चित् सहोजा अमृता नि तुन्दते होता यद् दूतो अभवद् विवस्वतः । वि साधिष्ठेमिः पथिभी रजौ मम आ देवाता चिां विवासति ॥ १ ॥ नु । चित् । सह ऽजा । अमृतं । नि। तुन्ददे । होता । यत् । दूत । अभवत् । विवस्व॑त । वि। साधिष्टभि । पथिऽमि । रज । म | आ। देवऽताता । इनिर्मा। विनासनि ॥ १ ॥ म्यन्द बकट० नोधा आङ्गिरस । शिप्रम् पुष मथनेन' जात मरणवर्तित निश्चति । दाता पदा इत. भवति यतमानस । साधुपमै रक्षोभि • अनुपहत मा अन्तरिक्ष परिच्छिनत्ति । परिघरति यई हावपा दवानिति ॥1॥ मुद्र० एकादशानुवाक सप्ठ सूनानि । तत्र ' वित् इति नदी प्रथम मूमम् । गोठमो नोधा अपि । माद्या पच जगत्य । शितलनिष्टुभ बिग्निदेवता । - गमनन एप १ मत पू विमा ३ नाम्नि विमा ५ निदरति कुम, निश्चलतानि पनि दिप पथिमि ८-८ मानि विमे. १ गबगर विम', नदिएप, मन कि ·सू ५८, म २] प्रथम मण्डलम् सहोना सहसा बहेन नात । अग्निहि बलेन मध्यमानोऽरण्यो सकाशात् जायते। अमृत मरणारहित । एवमूतोऽग्निः न चित् क्षिप्रमेव नि तुन्दते नितरां न्यथयति, उत्सनमात्रस्याग्ने स्प्रन्टु- मशक्यत्वात् । यत् यदा होता देवानाम् माझाता अयममि विवस्वत परिचरतो यजमानस्य देवान् प्रति हपिहनाय' दूत अभवत् हविर्वदने नियुक्तो भवति । तदानीम् साधिष्ठभे समीचीनै पथिमि मा गच्छन् रज मन्तरिक्षलोकम् पि ममे निर्ममे । पूर्व विद्यमानमप्यन्त रिचम् मसरकल्पमभूत् । इदानीं तस्य तेजसा प्रकाशमान सदुत्पनमिव दृश्यते । किञ्च, देवताता देवतातौ यज्ञे हविषा चरुपुरोडाशादिलक्षणन देवान् आ विषासति परिचरति ॥1॥ आ स्वम युपमानो अजरस्तृष्व॑विष्यन्नतसे' तिष्ठति । अत्यो न पृष्ठं गुपितस्यं रोचते दिवो न सार्नु स्तनय॑न्नचिक्रदत् ।। २ ।। आ । स्वम् । अझै । युवान । अजरै । तृषु । अनिष्यन् । अतसे । तिष्ठति । अत्यं । न । पृष्ठम् । प्रषितस्य॑ । रोचते । दिव । न । सार्नु । स्तनन् । अचिक्रदत् ॥ २ ॥ - स्कन्द घेङ्कट आ तिष्ठति सम् भन्न तृणगुल्मादिकम् भामना सम्मिप्रयन् अजर झिन सर्व भक्षयन् का। "वनस्थ का? उक्षितस्याग्ने' पृष्टम् भश्व इव रोचते इतस्तत शीघ्रगमनात् । तथाऽसी स्तनयन् दिय सानु मेघ इव शब्द करोति ॥२॥ मुद्गल पर जारहितोऽयमग्नि स्वम् स्वकीयग अद्म भदनीय तृणाल्मादिकम् युवमान स्वकीयज्वाल्या सम्मिश्रयन् तदनन्तर च अविष्यन् भक्षयश्च । एचभूतोऽनि तृषु क्षिप्रमेव अतसेषु काटेषु आ तिष्ठति भारोहति । घुपितम्य दम्पमितस्तत प्रवृत्तस्याने पृष्टम् उपर्यवस्थित ज्वाररागारम् अत्य न रोचते । यथा सततगमनशीलोऽत्योऽस इतस्ततो गच्छन् योभते । एवमोर्चाकाऽपि सर्वतो गहन्ती शोभते इति भाव । तदानीम् [दव युरोकस्य सम्बन्धि सान समुच्छ्रितमभ्रम् स्तनयन् नशब्दयनिय अचिक्रदत, गम्भीरशब्दम् मात्मानमचीकरत् ॥ २॥ क्राणा रुद्रेभिर्वसुभिः पुरोहितो होता निपंचो रयिपाळमर्पः । रथो न विरजसान आयुष यानुषन्वाया देव ऋणपति ॥ ३ ॥ काणा | रुद्रेभि । बर्मुऽभि । पुर ऽहित । होता ! निऽसश । पिपाट् । अमत्र्य । रध । न । विक्षु । अनसान । आयुषु । वि । आनुपम् । वायाँ । देव । गुण्डति ॥ ३ ॥ ॥३॥ नास्ति वि २ बास्नाय मूको ३ याने मूको ५ च पुणे विमे दि ६ काशल भिकु एप ७. एथेषु तिति बक्षित रसन दिर रूपा साईल कुमा १ मिययन वि 1. अटित मै: 1 मीर'मैं' ५ पास्येन 'सानु दि.

·। महास्वन । क्षिप्र यदा त्वम् अमे| वृक्षान् प्रति 'वृषा इयाचरसि । दहसीत्यर्थ । म्वदे समाये 10१, अ, ब २३ बेङ्कट० कुर्याण रद्रादिभि पुरो निहित होता यज्ञे निपपण शत्रुधनानामभिभविता' अमर्त्य स्थ इयानार्थम् मनुष्येबायारादिभि प्रसाभ्यमान प्रक्षिपति भनुपरम् धनानि देव ' ॥ ३ ॥ मुगल काणा इयिर्वहन कुर्वाण स्ट्रेभि 'रुदै बसुमिश्च पुरोहित पुरस्कृत होता इवानामाहाता निषत्त हविरुवीकरणाय देवयजने निषण्ण रयिपाट रयीणां शनुधनानाम् अभिभविवा भमर्त्य मरणरहित । एवभूत दय चोतमानोऽग्नि विक्षु प्रजासु रौकिकजन' रम न र इध' आयुषु यजमानलक्षणेषु मनुष्येयु ऋजसान स्तूयमान' वार्या यार्याणि साभजनीयानि धनानि आनुषक् भानुषक्त यथा भवति तथा वि भवति विशेषेण प्रापयति ॥ ३ ॥ वि वातजूतो अतसेषु तिष्ठते वृथा जुहूभिः सृग्यो तुष्पिणिः । तृणु यर्दने वनिनो वृपापसै कृष्णं त एम रुशदूर्मे अजर ॥ ४ ॥ वि। यातऽजूत । अतसेषु । तिष्ठते । वृषां । जुभि । सृण्यो । तुविऽस्थतिं । तुषु । यत् । अग्ने । वनिन । वृषऽयसे । कृष्णम् । ते । एमै । हशतऽऊर्मे । अजर ॥ ४ ॥ स्कन्द च वेङ्कट० वि तिष्ठते' वातप्रेरित अतसेषु अनायासेन हूयमानै का? ज्वालाल क्षणनाटकुयोन युक्त तदानीं सब गमममार्ग'कृष्णो भवति इवेसज्वालासप' अजर ॥ ३ ॥ मुद्रल० वाजत दायुना प्रेरित तयिष्यणि महास्वन । एवम्भूतोऽग्नि जुहूभि स्वकीयाभिर्जिताभि गण्या सरणशीलेन तेज समूहेन च युक्त सन् या मनायासेनैव सृषु क्षिप्रमय शतसेषु उपतेषु वृक्षेषु वि तिष्ठते विशेषेण तिष्ठति । ई अमे! यत् यदा यगिन वनसग्यवान वृक्षान दाधुम् वृषायसे धूपबदाचासि । दासीत्यर्थ । हे कशा दोन्याल र! जरारहित' माने ते तव एम गमनमार्ग" कृष्णम् कृष्णवर्णो भवति ॥ ४ ॥ तपुर्जम्भो वन आ बातचोदितो युथे न साहाँ अर्थ चाति वंसंगः । अभिवजन्नक्षितं पाज॑सा रजः स्थातुश्चरथै भयते पतत्रिणः ।। ५ ॥ तपुऽजम्म । बने। आ। वातऽचादित । युथे। न । सहान् । अप। वाति । वसंग । अभिप्रर्जन् । अक्षितम् । पाज॑सा । रज । स्पातु । चरयम् । भयते । पतनिणं ॥ ५ ॥ । ॥१॥ - ॥५॥ १५ नारित वि ५ मास्तिवि , 'निताऽभून नि २ मास्ति । इपिचोदन को गुस्रा वि . मासिदि ८ कदाच स पि' सप; प्रक्षेत्र वृष्टेमान विम' ५ 'नाय मागे दि • नास्ति वि में, " भान् वि १२ दो ग्याले मूत्र १ मास्तिवि " गगनमा ·प्रथमें मण्डलम् पू५८, में ६] पेड्यूट० वापयितृवालार्दष्टः वृक्षेषु वातेन रितः 'ज्वालासट्टे म सहनशीलोऽभिः श्रव आ वाति चन- नीयगमनोऽधो गच्छति'। मक्षीपमप्यरप्यमध्यस्थमपि उदक ज्यालया अभिगन्छन् 'अब आ वाति । सम्माद मेः रथावरं जगमन विभेति, पक्षिणश्च ॥ ५ ॥ मुद्गल० तपुर्जम्भ तषि ज्वाला एवं जम्भा आयुधानि यस्य स तथोक्तः बातचोदितः वायुना प्रेरित एवंभूतोऽप्तिः यूथे ज्वालासमूहे सति अक्षितम् भक्षीणम् रज. भाईवृक्षान्तर्गतमुदकम् पाजसा तेजोबन अभिनजन् माभिमुख्येन गच्छन् बने अरण्ये सालान् सर्वमभिभयन् आ" भाभिमुल्यन अव वाति म्यामोति । इटान्तः । वंसगः न यथा घननीपगतिपः गोयूथै सर्वमभिभवन् घर्तते तदन् । यम्सादे तम्माद् पतत्रिणः परानयतोऽनेः सकाशात् स्थानः स्थावरम् चरथम् घरत् जङ्गमञ्च भयते बिभेति ॥५॥ इति प्रथमाष्टकै चतुर्थाध्याये अयोविंशो धर्मः ।। दुधुवा भृगवो मार्नुपेवा रयिं न चार सुहवं जनेभ्यः । होतारमग्ने अतिथिं वरेण्यं मित्रं न शे दिव्याय जन्मने ॥ ६ ॥ दुधुः । वा। भृगयः । मानुषेषु । आ । रयिम् । न। चाहम् । सुइयम् । जनेभ्यः । होतारम् । अग्ने । अतिथिम् । घरेण्यम् । मित्रम् । न । शेयम् । दिव्याय । जन्मने ॥ ६ ॥ । । .. .. ... ... बेङ्कट० मा दधु. स्वाम् भगवः मानुषेषु धनम् इव शोभनं स्वाहानं अभानाम् होतारम् अमे। अतिथिम् बरणीयम् मिनम् इव सुखकरं दिवि जाताय देवगणाप ॥ ६ ॥ मुगल० हे अमे! त्वा स्याम् गानुषेषु मनुष्येषु मध्ये भृगव. एतरसंशा महर्षयः दिव्याय जन्मने देवत्वमासये चाहम् रयिम् न शोभनं धनमिय आ दधुः भाधानसन्भारेषु मन्त्रैः स्थापनेन' समर्थन् । कीदर्श स्वाम् । जनेभ्यः गुवम् यजमानार्थमाता सुशकम् होतारम् वेवानामाह्वातारम् भतिथिम् अतिथिवत पूज्यम् परेण्यम् परणीयम् मित्रम् न शेवम् । पया सस्सा सुखकरो भवति सदसू सुखकरमित्यर्थः ॥६॥ होतारं सुप्त हो। यजिष्ठं यं वाचतो वृणते अपुरेपुं । अग्नि विश्वैपामरति वसूनां सपर्यामि प्रयसा यामि रत्नम् ॥ ७ ॥ होतारम् । सप्त । जुः । पर्जिष्ठम् । पम् । याधतः । गते । अध्वरेषु । ओनम् । विश्वेषाम् । अरतिम् । वसूनाम् । सपर्यामि । प्रय॑सा । यामि । रतम् ॥ ७ ॥ 1. मजेषु धिमा २. 'लासयुक्तः कु; 'लासन वि. 11. 'मिख वानि : मिरिक वात विलपलोनिर्ववाति विम'. १. नीयाण विरूपं. ५. 'गमरण्य' कु. ६-१.सदाति भिपवाति लपं; मत्रवासि कु. .. नारित वि. ८.मि. ९. स्थापितवनः मूको... नम- एकुर्गन् मूको, ·४४६ ऋग्वेदै सभाष्ये [यम, प २४ घेङ्कट होतारम् प्रमृताहुवीना' सप्त होतार यदृतमम् यम् प्रत्यिज सात घृणते पक्षषु । अग्निम् विश्वैपाम् अभिगन्तार धनानां परिचरामि अमन, याचे च रत्नम् ॥ ७ ॥ मुगल सा सप्तसयाका जुह होतार वाचत ऋत्विज अध्वरेषु यागेषु यविष्टम् बढमम् होतारम् देवानामाहातारम् यम् अनिम् गते सम्मनन्ते, विश्वेशाम् सर्वेपाम् वसूनाम् अरतिम् प्रायिवार तममिम् प्रयसा इथिरक्षणेनाइन सामि परिघामि, रत्नम् रमणीय धर्मफडम यागि याचामि ॥ ७॥ अच्छिद्रा सूनो सहसो नो अद्य स्तोतम्या मित्रमहः शर्म यच्छ । अने गृणन्तमहैस उसृष्योर्जी नपात् पूभिरायसीभिः ॥ ८ ॥ अच्छिद्रा । सूनो इति । सहस । न । अव | स्तोतृऽन्य ! मित्रऽमह । शर्म । युग्छ । अनै । गृणन्तम् । अहंस । उरुष्य । ऊजे । नपात् । पूऽमि । आयसीभि |॥ ८ ॥ ॥८॥ । बैङ्कट० मच्छिद्र गृहम् सहस पुत्र भस्मभ्यम् अद्य स्तोतुभ्य मित्राणा पूर्यित । प्रपा अन्न | स्तुवन्तम् अन । रक्ष अन्नस्य पुत्र! आयसै पुरै । गर्भो अस्योषधीनाम्' ( ते ४,२,३,३ ) इपि मन्न ॥८॥ मुद्गल हे सहस सूनो ! बरस्य पुत्र । यरेन हि मध्यमानोऽग्निनीयते । गितमह ! अनुदूरदीप्तिमन् अन! न घरमभ्यम् स्तोतृभ्य अद्य अस्मिन् कर्मणि अच्छिद्रा अरण्यानि शर्म शर्माणि सुखानि यच्छ ददि । किश हे ऊर्न नपात् । अनस्य पुन' भुक्तनाग्नेन जठराप्ने प्रवर्धनात् अग्नेरयपुग्रात्यम् । पवविध बने ' गृणन्तम् स्वां स्तुबन्तम् आयसोभि व्यास पूर्भि पालन - अहस पापार उरुष्य रक्ष॥८॥ भवा वरुथं गृणते विभावो भवा मघयन् मुघायः शर्म । उरुष्याग्ने अहंसो गुणन्तै प्रातर्मल धियानंसुर्जगम्यात् ॥ ९ ॥ म । वरस्थम् । गृणते । विभाऽय ! म । मघवन् । मघत्म्य । शर्म । उम्प । अग्ने । अहंस | गृणन्तम् । प्रात ! मुक्षु । धियाऽसु । जाम्यात् ॥ ९ ॥ . ॥९॥ येर भष गृह सुबवे दीप्तिमन् । भव धनवन् । इविष्मम्य गृहम् । रक्ष अप्ने ! रसुदरतम् , 'वृषा कु, 'जो होतार " सिर्फ ५. 'म्यो मुगुम् वि. २ मत्रवि । मादिवि ·प्रथम मण्डलम् ४४७ सू ५१,म.] भवते । प्रात एवामि कर्मपा वासयिता इह आगच्छतु इति देवाप्नेह' सक्तमाऽऽशास्ते ॥९॥ मुद्गल है विभाव 1 विशिष्टमकाश' ' गृणते त्वां स्तुबत्ते यजमानाय वरुधम् भनिटनिवारक गृहम् भय । हे मघवन् ! धनवन् । अग्ने । मघवद्भय हविलक्षणधनयुक्तेभ्यो यजमानेभ्य शर्म सुख यथा भवति तथा भव। हे अमे। गृणन्तम् स्तुवन्तम् अहस पापकारिण शो उहष्य रक्ष। धियावसु कर्मणा प्राप्तधनोऽग्नि प्रात इदानीमिव परेगुरपि मा शीप्रम् जगम्मात् भागछत् ॥९॥ इति प्रथमाष्टके चतुर्थाध्याय चतुर्विंशो धर्ग ॥ [५९] घया इदग्ने अग्नपस्ते अन्ये वे विश्वे अमृतो मादयन्ते । वैश्वानर नाभिरसि क्षितीनां स्थूणैव जना उपमिद् ययन्थ ॥ १ ॥ यया । इत् । अग्ने । अग्नय । ते । अन्ये । त्ये इति । विश्वे । अमृता । मादयन्ते । वैश्वानर । नामि । असि । क्षितीनाम् । स्थूणाऽइव । जनान् । उपऽमित् । ययन्य ॥ १ ॥ स्कन्द ॥1॥ येतट. 'ओषधीषु ममुष्येषु भूम्माम्। सवत्सरे वथा। 'पचन् यो वर्त। सोऽग्निर्वैश्वानर इति' स्मृत। शाखा एव भने सब भन्ये ममय । त्वपि सर्वे देवा माद्यन्ति । वैश्वानर। नाभिस्थानीय असि प्रजानाम् । यथोचम्मनार्थमुपमीयमाना' स्थूणा घशान, धारयति, एवं स्वम् जनान् अदधा ।। मुद्गल "वया 'इति सप्तर्च द्वितीय सूक्तम् । नोधा रपि । त्रिष्टुप् छन्द वैश्वानरस्वगुणक साधिदेवता ।। है असे | ये अये अग्नय सन्ति ते सर्वेऽपि ते तब क्या इन् शाखा एव । सतस्त्वचोऽन्ये न सन्तीति भाव । किले त्वयि सति विश्व सर्वे अमृता भमरणधर्मामे देवा मादयन्ते हष्यन्ति । नहि त्पद्व्यतिरेकेण तैर्जीवितु शक्यहे। हे वैश्वानर! "विश्वेषा नाण• जाठररूपेण सम्बन्धिन् मोतीनाम् मनुम्याणम् नानि समा अलि अपस्थापको भवति । अतस्पर उपमित् उपस्थापयिता सन् जनान् मयन्य अधारय । "पहा उपमिदिति दृष्टान्तविशेषणम्। उपमित् उपनिखाता स्थूणा इन वशधारणा निखातस्तम्भो यथा गृहोपरिस्थ यश धारयति वदत् ॥1॥ मूर्धा दियो नाभिराग्निः पृथिव्या अभियदरती रोदस्योः । त त्या देवासोऽजनयन्त दे॒वं वैश्वानर ज्योतिरिदायर्याय ॥ २ ॥ १ मे गृल्प विम', देवस्याग्ने कु २-२ वासरे स्पविर भिमा कुर ३ पचरदे. वर्तते निभा ५ मास्ति कवि ५ नीयमा निकु ६ "यच्या विभकुए। भव (द)पा विमा .. नास्ति दि मैन' में सा ८ मास्ति दि में ९ अमरप मि १.१. पा देवानाम् मै' " सनद मूको १२-१२ युद्ध दृष्टान्त विशेषणम् मूको ·सायदै सभाग्ये [2,141 । मुर्ग । डिन । नाभि । अग्नि । पृथिव्या । अर्थ । अभवत् । अति । रोदस्यो । तम् । ता । देवाम । अनुनयन्त । देवम् । वैदयानर ! ज्योति । इत् । आर्याय ॥ २ ॥ ॥२॥ वेङ्कट० उष्ट्रिट स्वर्गस्य ननम् अनि पृथिव्या , अथ अभवन् परनि द्यावापियो इठस्वर गच्छति तोऽस्यामित्यर्थ । अपि या द्यावाधियोर्मध्ये गच्छत्यादित्य सन । तम् वाम् देवस अनयन्त देवम् वदवानर ! ज्योतिर्भूतम् आर्याय मनवे ॥२॥ मुहल अयम् माग्न दिव द्युरोकस्य मूर्धा शिरोबत् प्रधानभूतो मवति । पृथिव्या भूमेश नानि सनादछ । रक्षा इत्यर्थ । अथ अनन्तरम् रोदस्या यागभिन्योरयम् अति हाधिपति' अभवन् । हे वैश्वानर । तम् तादृशम् दैवम् दानादिगुणयुक्तम् त्वा स्वाम् देवारा सर्वे देवा आयोग विटुपे मनवे ज्यात इन् ज्योतीरूपमेद अननयन्त उदपादयन् ॥ २॥ आ मूर्प न इमर्यो भ्रमामा बैश्वानरे दंधिोऽग्ना वर्मनि । या पर्वतेप्पोपीप्वप्सु या मार्नुपवासि तस्य राजा ।। ३ ।। आ। सूर्य । न । दमयं । घास । वैश्वानरे । दधिरे । अग्ना । वसूनि । पा। पला । ओषधीषु । अप्ऽमु । या । मानुपेषु । असि । तस्य । राजा ॥ ३ ॥ 1 । बेङ्कट आ दधिर सूर्फे दब रहमीन भुवान असुर सह दिनपमुपपन्तो देदा आमा बैलानर । यानि पर्वतादिषु वनि', यानि च मानुषेषु तस्य सर्वस्य ईश्वरस्त्वम् भवसि ॥ ३ ॥ मुद्दल वैवानरे अम्मा अनी या यानि पनि धनानि आ दांवर आदितानि स्थापितानि पमूद्ध । रणन्त । धृवाग निदबला रमय किरणा सूर्य न यया सूप आधीयन्ते तदत् । भतराद पर्वनादियु या यानि धनानि विद्यन्ते तस्य घनावस्व रापा असि मधिपतिर्मवसि॥३॥ बुढ़ती है। सुनवे रोर्टमी गिगे होर्ता मनुष्योई न दक्षः । स्वत मत्यर्गुष्माय पूर्वीपैश्वानराय नृतमाय यह्वीः ॥ ४ ॥ हती येनि वृहतोऽर्डर । सुन। रोमी इति । गिरं । होता । मनुष्यं । न । दक्ष । वं.ते । मयऽ नाय । पूर्वी ! मानराय । नुनमाय ! यही ॥ १ ॥ - 4 मासस्य • माग्निमि मास्तिर पम् नि', . स . १२ मू। मूली 1. नाजिम ·प्रधर्म मण्डलम् स् ५९, में ५] वचट भारमनः सनवे पैश्वानराय तदर्थम् महती इव भयतः द्यावापृषिच्यौ इति पादान्तः । गिरः होता मनुष्य. च समर्थः सर्ववते सत्यवसाय बह्वीः वैश्वानराय नेतृतमाय महती: प्रयुक्ते ॥ ४॥ . मुद्गल रोदसी धावापृथियौ सूनये स्वपुत्राय वैश्वानराय' बृहती इव प्रमूते इब अभूतम् । महतो वैश्वानरस्यावस्थानाय द्यावापृथिव्यो विस्तृते जाते इत्यर्थः। किञ्च भपम् होता दक्षः समर्थः पूर्वी. बहुविधाः यहीः महतीः गिरः स्तुतीः वैवानराय भाये मायुक्त इति शेषः । कीडनाय । स्थर्वते झोभनममनयुक्ताय सत्यशुषणाय भवितवलाय तृतमाय अतिशयेन सर्वेषा मो। दृष्टान्तः । मनुष्यः न यथा मनुष्यो लौकिको घन्दो दातारं प्रभु बहुविधया स्तुत्या स्तौति तद्वत् ॥ ४॥ दिवचित् ते बृहतो जातवेदो वैश्वानर प्र रिरिचे महित्वम् । राजा कृष्टीनामास मानुपीणां युधा देवेभ्यो वर्रिवश्वकर्थ ॥ ५ ।। दिवः । चित् । ते । बृहतः । जातऽवेदः । वैश्वानर । प्र । रिरिचे । महिऽत्यम् । राजा । कृष्टीनाम् । असि ! मानुषीणाम् । युधा । देवेभ्यः । वरिवः। चकर्य ॥ ५ ॥ । - ...."॥५॥ - घेङ्कट० दिवः अपि ते महतः जातवेदः ! वैश्वानर । प्र रिरिचे महस्वम् । 'रामा भवसि मानुषीणाम् विशाम् । मनुष्याणामित्यर्थः । युद्धेन देवेभ्यः घ धनम् चकर्थ ॥ ५॥ मुद्गल है जातवेदः ! गाताना वेदितः! यैश्वाना! भौ! ते तव महित्वम् माहात्म्यम् बृहतः महतः दिवः चित् गुलोकादपि प्र रिरिचे प्रदवृधे । किश त्वम् मानुपाणाम् मनोजर्जातानाम् कृष्टीनाम् प्रजानाम् राजा असि मधिपतिः मसि । तथा वरिवः मसुरैरपहृतं धनम् युधा युद्धेन देवेभ्यः चकर्थ देवाधीनमकाः॥५॥ प्र नू महित्वं वृषभस्य बोचं यं पूरयौ पुत्रहणं सचन्ते । वैश्वानरो दस्युमग्निर्जघन्वाँ अधूनोद काष्ठा अव शम्बर भेत् ॥ ६ ॥ प्र। न । महिऽत्वम् । वृषभप। योचम् । यम्। पुरवः । वृत्रहर्नम्। सचन्ते । वैश्वानरः । दस्युम् । अग्निः । जघन्वान् । अधुनोत् । काष्टाः । अयं । शम्बरम् । मेत् ॥ ६ ॥ ... ..... स्कन्द . 1. पादान्तः वि"भरपं; पदान्तरे शोधः. २. नाती विमा ३.३. नास्ति दि. १. 'स्थारनाय में ...वि. .. 'दिलम् विसरूपं. ८-८. सना भवति मानुषोणानिरर्थ. विभ'. १. युटेसर विम'. 10, मासि म. 1३. इतिः ·वंदे सभाध्ये [अ१, अ४, व २५ घेङ्कट० प्र प्रवीमि तत्' महित्वम् माहाभायः क्षिप्र वर्षितुरपाम् | यम् पूरथितन्या मनुष्या' मेघहन सेवन्त वर्षकामा । बलानर अप्ति उपक्षपयितार प्रन् 'अव अधूनोत् । काष्टा अप.', भवाभिनच मेघम् ॥ ६ ॥ मुगल. मात्र वैश्वानर शब्देन मध्यमस्थानस्यो वैद्युतोऽभिरभिधीयते । पूरब मनुप्या यम् वृनदणम पावरकस्प मेधस्य हन्तार वैश्वानरम् सचन्ते वर्षार्थिन सेवन्ते । वस वृषभस्य अर्पा दर्षित वैश्वानरस महित्वम् माहात्म्यम् नु क्षिप्रम् प्र वोचम् प्रप्रदीमि । कि तदित्यत भाइ-अयम् वैश्वानर भग्नि दस्युम् रसानामुपक्षपपितार राक्षसादिकम् जप-वान् हतवान् । तथा वाटा अप पृटयुदकानि अधुनोत् अधोमुखान्यपातयत्, शम्यरम् त निरोधकारिणं मैघम् अव भैत प्रघामिनत् ॥ ६॥ वैश्वानरो महिना विश्वकृष्टिर्भरद्वाजेषु यजतो विभावा । शातवनेये शतिनीभिरग्निः पुंरुणीथे जरते सूनृतावान् ॥ ७ ॥ वैश्वानर । महिमा । विश्वऽकृष्टि । मरत्ऽाजेषु । यजत । विभाऽना । शातऽननेये । शतिनीमि | अग्नि । पुरऽनीथे । जरते । सूनृतोऽवान् ॥ ७ ॥ स्कन्द० घेङ्कट० पैश्वानर महत्तया सर्वमनुष्य "सर्या प्रज्ञा भय भरद्वाजेषु यष्टम्य सिमान् । शतवनी माम कश्चित, तस्य पुत्र पुरणीयस्तस्मिन् अयम् अग्निः शतसहपाभि स्तुतिभि ।। स्तूयते सत्यकर्मा । वैश्वानरामे स्तुतिमात्रमिति ॥ ७॥ मुगल. वैवानर अग्नि महिना महत्त्वेन विश्वटि विश्व सर्वे मनुप्पा यस्य स्वभूता स तथोक्त । भरद्वाजेषु पुष्टिकरद्दविर क्षणालयाम यागेषु यत्रत यिता । सूनृतावान् सूनुमा प्रिया सरया बाक् तयुक्त । एयभूतोऽनि शातयनेथे शतसमपाकात प्रतून्धनति समान इति शतवनि , तस्य पुशातयनेय, तस्मिन् पुरुणीधे बहुना मैती एसस्ससके राजनि च शतिनीभि बहुभि स्तुतिभि जरते स्तूयते ॥ ७ ॥ इति प्रथमाष्टके चतुर्थाध्याये पचर्षियो वर्ग । । यष्टाय विभाबा विशेषेण प्रकाश [६०] यदि यशसै विदयस्य पेतुं सुग्राव्य दुतं सद्योआर्थम् । द्विजन्मान पिमिर प्रशस्तं राति भेद् भृगरे मातरिश्वो ॥१॥ २ महाविप ५ नन विम"Beर ५ नानि बिमा (i) एप, मका (1) सिम १... साएर प्रगशिस 11 पासीयो भो १३ मानिए किए १५ मोटर को १५ दि मै'. १९ मास्ति रि ५.६ प्रति प्रयि] तम्या मनु म 1.1 भानों 18 ८. 'चम् यदि . यामु " मामि ·प्रथम मण्डलम् स् ६०, मैं वाहम् । यशसम् । विदयस्य । केतुम् । सुऽअय॑म् । दूतम् । सद्यःऽअर्थम् । द्विऽजन्मानम् ! रयिम्ऽईव। प्रशस्तम् । रातिम् । भरत् । मृगवे । मातरिश्वा ॥ १ ॥ घेङ्कट० योदारमाप्ति यशस्विनं यज्ञस्प ध्याभूत सुटु प्रकण रक्षणीयम् दूतम् सद्यो गन्तारं द्वयोररण्योर्जायमानं धनमिव प्रशस्तम् बन्धुम् भरत्' मृगवे दिव माहृत्य मातरिश्या ॥ १॥ मुगल "घहिम्' इति पञ्चचे तृतीय सूक्तम् । नोधा ऋषिः । त्रिष्टुप् छन्दः । शनिदेयता ॥ वहिम् हविषां वोढारम् यशमम् यशस्विनम् विदथा केतुम् यज्ञस्य प्रकाशयितारम् सुप्राध्यम् सुष्ट प्रकण रक्षितारम् दूतम् देहविर्वहनलक्षणे दूत्ये नियुक्तम् सद्योअर्थम् यदा हवींषि शति सबस्तदानीमेव हविर्मिः सह देवान् गन्तारम् "द्विजन्मानम् दयोद्यावापृथिव्योलायमानम्* रयिमिव धनमिव प्रशस्तम् प्रख्यातम् । एवंभूतमग्निम् मातरिदवा वायुः मृगवे एतत्संज्ञकाय महर्षये रातिम् भरत, मित्रमहरत, अकोदित्यर्थः ॥१॥ अस्य शासुरुभयासः सचन्ते विम॑न्त उशिजो ये च मीः । दिवश्चित् पूर्वो न्यसादि होताऽऽपृच्छ्यौ विश्पतिर्विक्षु वेधाः ॥ २ ॥ अस्य । शासः । उभासः । सचन्ते । हविन्तः । उशिजः । च दिवः । चित् । पूर्वः 1 नि । असीद । होता । आऽपृष्टयः। विश्पति । विक्षु | वेधाः ॥ २ ॥ । । मी.। 1 ... ...............॥२॥ घेङ्कट० अस्य शासनम् उभये सेवन्ते हविष्मन्तः उशिजः देवाः । उशिक् वः कान्तिकर्मणाः । ये च मा.। सोऽयम् दिवः अपि प्रत्नः होना भाप्रव्य.स वियर स्वामी नृषु स्थापितो मात. रिश्चना विधाता इति ॥२॥ मुगल शासुः शासितुः अस्य भन्नेः उभयासः उभयेऽपि देवा मनुष्याश्च इममग्नि शासि- तारम् सचन्ते सेवन्ते । उशिजः कामयमानाः देवाः हविष्मन्तः हविषा युक्ता. ये च मर्ताः मरण- धर्माणी यजमानाः । किन्च भयम् होता होमनिप्पादकोऽग्निः दिवः चित् शादित्यादपि पूर्व उपस्सु वर्तमानो भूत्वाऽग्निोत्रहोमार्थम् विशु यजमानेषु नि असादि अध्वर्युष्यग्न्यापतने न्यधायि स्थाप्यते। कीदृशो होता। भारछ्य. आप्रष्टच्य.। पूज्य इस्पर्भः। विपतिः प्रजानां पालयिता पा विधाता मभिमफलस्य कर्ता ॥२॥ तं नव्य॑सी हुद आ जायमानम॒स्मत् सुकीर्तिर्मधुजिहमश्याः । यमृत्विजौ बजने मार्चपासः प्रयस्वन्त आयवो जीर्जनन्त ।। ३ ।। 1 भूत दि. २. नास्ति कु. ३.३. ममरए कु. ३.३. मास्ति विमा. ४५. नानिमि ५. मुटितम् मै. ६. नास्ति विमे. 13. हि... मैं', "मनम् एप ग्रास वि" ५. नास्ति वि.१०. मा कु १. नाति दि. १२. प्रष्ट यः छक.

·। ग्वेद सभाध्ये [अ १, ११, ११६ तम् । नव्य॑सी । हुन । आ । जार्यमानम् । अस्मत् । सुऽकीर्ति । मधुऽजितम् । अश्या ! यम् । अविर्ज । जनै । मानुपास । प्रय॑स्यन्त । आयौ । जीर्जनन्त ॥ ३ ॥ स्कन्द वेङ्कट० तम् अमिन जायमानम् मत्तो हृदयामिर्गन्य नवतरा' सुष्टुति कोय॑माना मादयिनिहम् च्यामोतु, यम् ऋत्विज उपवे मनुष्येषु जाता इविप्नात. गन्ततत्परिहारार्थमरण्यो जनयन्ति ।।३॥ मनुपुत्रा प्रयवत मुगल. नव्यसी नवतरा सुकीर्ति सुष्टु कीर्तयित्री अस्मत् अस्माकं स्तुति हृद. हृयवस्थितात् प्राणात जायमानम् उत्पद्यमानम् । अमिईि वायोस्पद्यते, वायुश्च प्राण एव, 'य. प्राण. स पायु' इति भानातत्त्वात् । मधुनिहम् मादयितृवालम् । एवम्भूतम् तम् अग्निन् आ अश्या भाभिमुम्पेन व्यामोतु । गृजने समाम प्राप्त सति आयद, मनुष्याः यम् अग्निम् जौजनन्त पशामुदपा दयन्। कीदशा मनुष्या । ऋषित ऋतौ कारे यहारः मानुपास इविरंक्षणानोपेता ॥३॥ उशिक् पावको बसुर्मानुपेषु वरेण्यो होर्ताऽधायि विक्षु । दमूना गृहपतिर्दम आँ अग्नि वद् रयिपती रयीणाम् ॥ ४ ॥ कुगिन् । पावक । धनु । मानुषेषु । वरेण्य । होता । अधायि । विक्षु । दमूना | गृहप॑ति । दमै । आ । अग्नि । भवत् । यिऽपति । रयीणाम् ।। ४ ।। स्कन्द बेङ्कट० कामपिता शोधपिता गानुपेषु' वासयिण देव सन् धरणीय होता निहित निविष्टेषु । दममना गृहे गृहपति सोऽयम् अपि भवति रयीणाम् रयिपति ॥४॥ मुगला उशिर कामयमान पायक पोधक यषु निवासयिता वरेण्य परणशीर । एवंभूत होता अति पिंशु यनगृई प्रविष्टेषु मानुषेषु यजमानेषु अधायि 'स्थाप्यते । स च ममि दमूना रक्षसो वमकोण मनप्ता पुत गृहपति गृहाणा पारपिता च सन् दमे पाई रमिपति धना आ भुवन् मा समन्तात् भवति । न फेवरमेकस्य रपे, पितु सर्वेषामित्या रयीणाम् इति ॥४॥ तं त्वा वयं पर्तिमग्ने रयीणां प्रशंसामो मतिमिगौतमासः । आशुं न योजभरं मर्जय॑न्तः प्रातर्मुक्षु धिपावसुर्जगम्यात् ।। ५ ॥ ॥५॥ धिप . 1 'तरा मरमर दि. २. तु मे १,९,१,१. ३. पादयन् मूको । मनुषु । माम् निधनानाम् दिम'. ५ माधि ·-- ... ... .........॥२॥ भारः। समरित्यर्थः । मतीनाम् स्तुतीनो सम्पन्धिमिः अच्छोडिभिः समाजाभिः अग्वेदै सभाष्ये [अ, अ, ब २० दृष्टान्त: प्रयः न प्रय इत्यग्ननाम । यथा बुभुक्षिवाय पुरुषाय कश्चिदर्भ प्रहरति तद्वत् । कोशे मोमम् । ओहम वहनीयम् । अत्यन्तोत्कृष्टमित्यर्थः । न केवलं स्तोमम् । किं तहि । ममाणि इविलक्षणान्पनानि । कीदृशानि । राततमा धैर्यजमानैरतिदायेन दत्तानि । इन्द्रं स्तुत्या हविषा च परिचरेमेति भावः ॥ ३ ॥ अस्मा इदु प्रय॑ इव प्र यसि भरोम्याङ्गुष वाधै सुवृक्ति । इन्द्रार्य हृदा मनसा मनीपा प्रताय पत्ये धियो मर्जयन्त ॥ २ ॥ अस्मै । इन् । ॐ इति । प्रयःऽइव ! प्र। यसि । भामि ! आनुपम् । वाधै। सृवृक्ति । इन्द्राय । हृदा । मनसा । मनीपा । प्रनाय । पार्थे । धियः । मर्जपन्त ॥ २ ॥ वेङ्कट आमै एव भन्नामिव स्तोत्र प्रयच्छामि । भरामि स्तोत्रं वाधिने सुप्रवृत्तम्' इति प्रथम पादोक्तमेवोक्तम् । इन्द्राय ददादिभिः पुराणाय पालयित्रे फर्माणि सस्कुर्वन्ति ॥ २ ॥ मुगलअस्मै इत् अम्म एव उ इन्द्राय प्रयः इव भग्नमिव प्रसि प्रयच्छामि । वदंब स्पष्टी- क्रियते । बाधे शमणां आधनाय समधम् मुक्ति सुष्ट भाव कम्' आशूपम् स्तोत्ररूप- माधोपम् भरामि संपादयामि। भन्येऽपि स्तोतारः प्रनाय पुराणाय पत्ये स्वामिने दाय इदा हृदयेन मनसा तदन्तर्वतिनाऽन्तःकरणेन मनीपा मनीषया तजन्येन शानेन । धियः स्तुची: मर्जयन्त मार्जयन्ति संस्कुर्वन्ति ॥ २॥ अस्मा इद्ध त्यीपमं स्नुपां भरोम्याङ्गूपमास्यैन । मंहिष्ठमच्छोक्तिभिर्मतीनां सुवृक्तिभिः सूरिं वावृधध्यै ॥ ३ ॥ अस्मै । इत् । ॐ इति। त्यम् । उपऽमम् । स्वःऽसाम् । भरामि। आङ्गुषम् । आस्यैन । मंहिष्ठम् । अच्छौक्तिऽभिः । मतीनाग् । मुक्तिऽभिः । सुरिम् । वयुधये ॥ ३ ॥ येट० अम्मै एव तम् उपमानभूत सर्वस्य वातारम् भरामि आगुणम्। खोग्रम्' आरयेन । दागृतमय "अभिमुक्तिभिः स्तुतीनां मुप्रीः प्राज्ञ वर्धयितुमा भरामीति ॥ ३ ॥ मुगल० अमे इन उ मम्म पुग्दाय त्यम् से प्रसिद्धम् उपगम् उपमानहेतुभूतम् स्वाम् मुट भरणीयस्य धनस्य दातारम् रिम् विपधियमियम वमध्ये वर्धयितुम् मुनिभिः म मंद्दिष्टम् भतिगयन प्रारम् । एवंरक्षणम् आप्पम भापौषम् आस्पेन मुसेन भरमा रोमीरपथः ... ... ॥३॥ ५-५. नानि वि'. ..मानि वि. २. अम् पि. 1.1.नानि वि. ५. दकिम् वि.. भावारण मूगो. . मनाया . ना मूक 11. नामभिननि. 11. भि. 1. भराम शि.

·४५४ - भारणायस्प धनम्य दातारम् रिम् रिपधितमिन्द्रग वधध्ये घर्धषितम् मुमतिभि सुम ऋग्वेदे सभाष्ये [ष , अ.व २७ दृष्टान्त प्रय न प्रय इत्यत्रनाम । यथा बुभुक्षिताय पुरषाय कश्चिदई महरति तद्वत् । कोश स्तोमम् । ओहम् वहनीयम् । अत्यन्तोत्कृष्टमित्यर्थ । केवलं स्तोमम् । कि तर्हि । ब्रह्माण हविरक्षणान्यमानि । कीदृशानि। राततमा पुर्यजमानरतिशयेन दत्तानि । इन्द्र स्तुत्या हविषा च परिचरेमेति भाव ॥1॥ अस्मा इदु प्रय॑ इव प्र यसि भराभ्यागुपं बाधै सुवृक्ति । इन्द्राय हदा मनसा मनीपा प्रत्राय पत्ये धियों मर्जयन्त ॥ २ ॥ अस्मै । इत् । ॐ इति । प्रय॑ ऽइव । प्र! यसि । भरामि। आहूपम् । बाघै। सुऽयक्ति । इन्द्राय । दृदा । मनसा । मनीपा । प्रज्ञार्य । पत्यै। धियं । मर्जयन्त ॥ २ ॥ ॥२॥ बेट० अस्मै एवं अन्नमिव स्तोत्रं प्रयच्छामि । भरामि 'सोन बाधिो सुप्रवृत्तम्' इति प्रथम पादोक्तमेवोक्तम् । इन्द्राय हृदादिमि पुराणाय पारपिने कर्माणि सस्कुर्वन्ति ॥ २ ॥ मुद्गल अम्मै इत् अौ एव उ इन्द्राय प्रय इव अामिव प्र यसि प्रयच्छामि । तदव स्पष्टी वियते । बाध शाणा वाधनाय समर्थम् सुवृत्ति सुष्ट आवर्जकम्" माधोपम् भामि सपादयामि । अन्येऽपि स्तोतार प्रनाय पुराणाय पत्ये स्वामिने इत्याय हदा हृदयेन मनसा तदन्तर्वतिनाऽन्त करणेन मनीया मनीपया तज्जन्येन ज्ञानेम च पिय स्तुती मन्यन्त मार्जयन्ति सस्कुर्वन्ति ॥ २ ॥ अस्मा इटु त्पमपमं वर्षा भराम्याङ्गपमास्पैन । मंद्दिष्टुमच्छोक्तिमिर्मतीनां मुक्तिभिः सूरिं वावृधध्यै ॥ ३ ॥ अस्मै । इत् । ऊ इति । त्यम् । उपऽमम् । स्व ऽसाम् । भर्रामि। आपम् । आरपैन । महिष्टम् । अलौक्तिऽभि । गतीनाम् । सुक्तिऽभि । सुरिम् । धध्यै ॥ ३ ॥ घाट० अम्मै एव तम् उपमानमूर्त सर्पस्य दातारम् 'भरामि आणूपम्। स्तोत्रम् आरपेन । वान्तमम गाभिमुपोक्तिमि स्तुतीना" मुप्रवृत्त । मा वर्धपितुमाइप भरामीति ॥ ३ ॥ मुहर अस्मै इन् उ मस एवेद्राय त्यम् । प्रसिद्धम् उपमम् उपमानहेतुभूतम् स्वर्गम गुरु मायके । समरिरय । मतीनाम् स्तुसीना HARITA अतिमि बागोभि महिएम् मतिरायन प्रयदए । ईरक्षणम् आगमम् मापौषम् आस्पेन मुगेन भरामि। करोमीरप ॥२॥ भाजूपम् स्वोयरूप ११ गान्ति वि. 1 FPAT ५ नानि वि. "रोग वि . भावरम् मूको ८ मनालया मूको ९१ ली मरामि कि 1.1. नाममिमुमोजिम "' दिम. 11 भरामवि ५ मा माता ·भरणायस्य घनस्य दातारम् रिम् विसयिवमिन्दम् वामध्ये वयितुम् मुशामिमा भाक। समरित्यर्थ । मतीनाम् स्तुशीना सम्बन्धिमि भरमा कमि सवानि मदिम् भविण्यन प्रादम् । पर्यटक्षणम् आगपम् भापोरम् आस्पेन मुरन भरामिा कोमोस्य । अग्वेदै सभाष्ये [भ, ४,७ दृष्टान्त प्रय न प्रय इत्यन्ननाम । यथा बुभुक्षिताय पुरुषाय विषय प्रहरति तत् । कोरश स्तोमम् । ओहम् वहनीयम् । अत्यन्तोत्कृष्टमित्यर्थ । न केवल स्तोमम् । कि तर्हि । ब्रह्माण हविलक्षणान्यशानि। कीदृशानि। राततमा पुर्यजमानैतिशयेन दत्तानि । इन्न स्तुत्या हविषा च परिचरेमेति भाव ॥१॥ अस्मा इदु प्रय॑ इव प्र पैसि भरोम्याङ्गुपं वाथै सुवृक्ति । इन्द्रार्य हृदा मनसा मनीपा प्र॒त्राय पत्ये धियों मर्जयन्त ॥ २ ॥ अस्मे ! इत् । ऊ इति । प्रय ऽइव । न। यसि । मरामि । आङ्गपम् । बाधै ! सुऽवृक्ति | इन्द्राय । हृदा । मनसा । मनीपा । प्रनाय । पत्ये। धिर्य । मर्जयन्त ॥ २ ॥ । ॥२॥ - प्रलाय पुराणाय पत्यै स्वामिने इन्वाय चेङ्कट० अम्मै एवं अन्नमिव तो प्रयच्छामि । भरामि 'सोत्र बाधि' सुप्रवृत्तम्' इति प्रथम पादोक्तमेयोक्तम् । इन्द्राय हृदादिमि पुराणाय पारयित्रे कर्माणि सस्कुर्वन्ति ॥ २ ॥ मुद्गल० अम्मै इत् भम् एव उ इन्द्राय प्रय इव अग्नमिव प्र यांचे प्रयच्छामि । तदव स्पष्टी कियत । वाधे शणा बाधनाय समर्थम् सुति सुषु भावकम्' आजूपम् स्तोत्ररूप मायोपम् भारामि सपादयामि । अन्येऽपि स्तोवार इदा हृदयेन मनसा बदन्तविनाऽस्त करणेन मनापा मनीषया तजन्येन शानन व धिय स्तुती मयन्त मार्जयन्ति सस्कुर्वन्ति ॥ २॥ जस्मा इदु त्यापमं स्तुपा मरोम्पाद्यूपमास्यैन । महिएमच्छोक्तिभिर्मतीनां संवृक्तिभिः सूरि वावृधध्यै ॥ ३ ॥ अस्मै | इत् । ॐ इति 1 त्यम् । उपऽमम् । स्य.ऽसाग । भरामि। आपम् । श्रास्यैन । महिष्टम् । अच्छौक्तिऽभि । मतानाम् । सपक्तिऽभि । सुरिम् । यवधये ॥ ३ ॥ ॥३॥ पेट० सम्मै पुब तम् उपमानभूतं सर्वस्य दातारम् भराम भागुपमा स्तोत्रम् भास्यन । दातृतमा "मभिमुस्खोक्तिभि स्तुदीना मुनयुत् ॥ प्राज्ञ वपिनुमाए भामीति ॥ ३॥ मुगल० अस्मै हुन् उ भने एवेन्द्राय त्यम् व प्रसिदम् उपमम् उपमानहेतुभूतम् सपा मुर ४५. मानि वि ५ दान ६ मानिवि २ मत्रम् वि. • भासण मग ८ मननपराया मी . ता मामि वि' ... पुरीलाममिFि 1 - दि १२. भनि दि. मासिक ·प्रथम मण्डलम् सू ६१,#४] अस्मा इदु स्तोम सं हिनोमि रथं न तष्टेव तम्सिनाय | गिरश्च गिर्वाहसे सुवृक्तीन्द्राय विश्वमन्वं मेधिराय ॥ ४ ॥ अस्मै ! इत् । ॐ इति । स्तोमम् । सम् । हिनोमि । रथम् । न। तष्टोऽइव। तत्ऽसिनाय । गिरः । च । गिर्वाहसे । सुऽवृक्ति । इन्द्राय । विश्वम् इन्वम् । मेधिराय ॥ ४ ॥ ... ............॥४॥ चेङ्कट० 'अस्मै एवाई स्तोत्रं संप्रेरयामि' रथम् इव संस्कर्ता 'निष्कृतम् भन्ते ततिरानाय तेन यो "वध्यते वस्मै स्वामिने । गिरः च केवलाः' गीभिरह्यमानाय' "मुप्रवृत्ताः सम् हिनोमि इन्द्राय सर्वस्य प्रीपन हविश्च यज्ञायि ॥४॥ मुद्गला अस्मै इत् उ अस्लै एय इन्दाय स्तोमम् शन्नरूपं स्तोत्रम् सम् हिनोमि प्रेरयामि । शान्तः । शशिनाय तेन रथैन सिनम् भन्ने यस्य स तथोक्ता, तस्मै रघस्वामिने तष्टा इव तष्टा तक्षको स्थनिमांसा रथम् न यथा स्यं प्रेरयति सदत् । इव 'इति पादपूरणम् । तथा गिर्वादसे गीर्भिः स्तुतिभिल्यमानाय इन्द्राय गिरः च शनसम्पन्धिनीः कैवला ऋचव सुत्तिा शोभनमावर्जन यया भवति तथा प्रेरयामि । तया मेधिराय मेधाविने इन्द्राय विश्वमिन्वम् विश्वव्यापक सर्वोत्कृष्ट हविश्व सं हिनोमीत्यनुपङ्गः ॥ ४ ॥ अस्मा इदु सप्तिमिव श्रवस्येन्द्रोयार्क जुलाई समझे। वीरं दानोकसं बन्दध्य पुरा गर्तश्रवसं दर्माणम् ॥ ५ ॥ अस्मै । इत् । ॐ इति । सप्तिम् इव । श्रवस्या । इन्द्राय । अर्कम् । जुद्दौ । सम् । अखे । चौरम् । दानऽऔकसम् । बन्दव्यै । पुराम् । गुतंऽश्वसम् । दुर्माणम् ॥ ५ ॥ ...... .. । स्कन्द घेङ्कट० अस्मै एव 'भश्वमिय भन्नेच्या' इन्द्राय" स्तोत्रं यारा संश्लेपयामि । “वीरम् वाननिलयम् भसुरपुराणां धारयिठारं चन्दितुम् उद्गुद्धिम् सम् अञ इति ॥ ५॥ मुगल० अस्मै इत् उ अस्मै एवेन्द्राय अम् सुतिरूपं मन्त्रम् अवरया श्रवस्यया अवैष्ण्या जुहा भाज्ञानसाधनेन वामिन्द्रियेण सम् असे समक्तं करोमि । एकोकरोमीत्यर्थः । स्टान्तः । सप्रिमिय यथानलाभाय गन्तुकामः पुमान् अश्व रथेनैकीकरोठेि तहत् । एकीकृत्य व वीरम् शत्रुक्षेपण- कुशलम् दानौकमम् दानानामेकनिलयम् गूर्तश्रवसम् प्रशस्यावम् पराम् असुरपुरायाम् दर्माणम् 1.1. नाम्नि वि'... 'मि व सदोषाशुपमा प्रयोग इति पदपूरणम् विम'. ३-३. नाखि विमा ४-१. "ध्यन ने विनाधते'कु. ५. च यजुग विभ' .. गौमि केवटारिरय विम'. ०-५. 'वृक्ष विश्व इविश्च यज्ञले वि; 'वृत: इविश्व यज्ञयतेम', ८. पूरणम् मूको. ९.९. अरेच्छया मम्ममिव विमो. ... नास्ति विरूपं. 11.11. नास्ति वि. उस्तारम् ऋविम्भिरभ्युपत हविलक्षगान विम', ·। ... ... ...... .." 1.1. पेन दि . २, पुकान.भिपिल सि पुराने विदन् ग . ऋग्वेदे सभाष्ये [21,अव २७. विदारयितारम् । पुर्वगुणविशिएमिन्त्रम् वन्दध्य वन्दितु स्तोतुं प्रवृतोऽस्मोवि शेषः ॥ ५॥ इति प्रथमाष्टके चतुर्थाध्याये सप्तविंशो वर्गः ॥ अस्मा इदु त्वष्टा ताद् वज्रं स्वपस्तमं स्वयं रणाय । वृत्रस्य चिद् विदद् येन मम तुजनीशानस्तुजता कियेधाः ॥ ६ ॥ अस्मै । इत् । ॐ इति । त्वष्टा । तात् । वज्रम् । स्वपःऽनमम् । स्वयम् । रणाय । वृत्रस्य । चित् । विदत् । येन । मम । तुजन् । ईशानः । तुजता । क्रियेधाः ॥ ६ ॥ येङ्कट० 'अस एवं त्वष्टा अकरोत् वज्रम् अतिशयेन शोभनकर्मयुक्तमष्ठतया शब्दकुशल युदाय नस्य चिन् विदत् येन पत्रेण 'युस्थानं हिंसन् ईश्वरः हिसिया धज्रेण कियतो यलस्य र धारपितेति बलबन्तमाहेति ॥६॥ मुद्गल० त्वष्टा विश्वकर्मा अस्म इत् उ सस्मा एपेन्द्राय वाम् वर्जकमायुधम् रणाय युद्धार्थम् तक्षा तीक्ष्णमकरोत् । कोट वजम् । स्वस्तमम् अतिशयन शोभनकर्माणम् स्वर्गम् सुप्छु शत्रुपु प्रेपन् । तुजन् शयन हिंसन ईशानः ऐश्वर्ययान् कियेथाः बलवान् । पूर्वगुणनिशिः इन्द्रः पुनस्य वित आवरकस्यासुरस्य मर्म मर्मस्थानम् तुजता हिंसता येन बनेण विदत् प्रादादित्यर्थः ॥ ६ ॥ अस्येदु मातुः सर्वनेषु सद्यो महः पितुं पापवाश्चार्वना । मुपायद् विष्णुः पचतं सहीयान् विध्यत् वराई तिरो अद्विमस्ता ।। ७ ।। अस्य । इत् । ऊँ इति । मातुः । सर्वनेषु। सधः । महः पितुम् । पपिवान् । चाई । अन्ना । मुपायत् । विष्णुः। पचतम्। सहीयान्। विष्यत् । वराहम् । तिरः। अदिम् । अस्ता ॥७॥ येट० अम्य एवंन्दस्य जगतः निर्मानुः स्वभूतेषु' सवनेषु सद्यः एव महत् पानीयं सोमम् पपिवान् । घागि ५ भन्नानि घरपुरोगवादीनि' भयित्वा मुक्तिवान् वराहरूपः वियः पनतम मंघो वराह पर या। वराहोऽय वाममोन परस्तावित बदममुराणा भिति' भग्नमसुरपुराणां स्पभूतम् । बलवान् (!"वत्तरः) तम् वराहम भविष्यादयः तिर वनम् भगा 1 वो ( ६,२,४,३) इति यादणमध्वर्युम्योऽगन्तम्पमिति ॥ ७॥ मुल० इन् ' इति पादपूरणम्। मातुः पृष्टिधारण" सर्वस्य जगतो निमायुः मह. मरन यज्ञस्य सबनेगु भायवभूतेषु प्रात.सपनादिः प्रिए सा खिम् सोमक्षणममम् एका 1. सपने दि. ४. sita". .. "f4fai'. .. विम'. ९... पूरम मु... वि. १.पा मार गया . " .मा.

·प्रथम मण्डल सू ११, मं] पपिवान् यदाऽनो हूयते तदानीमेव पानं कृतवानित्यर्थः। तथा चार अन्ना चारूणि शोभनानि धानाकरामादिविलक्षणान्यसानि भक्षितवानिति शेषः। किच विष्णुः सर्वस्य जगतो व्यापक पचतम् परिपकमसुराणां धनं यदस्ति तत् मुषायत् भपाइरत् । सहीयान् भतिशयेन शगुणा- मनिमविता अद्रिम् अस्ता भट्टेनस्य क्षेपकः । पुर्दभूत इमः तिरः प्रासः सन् वराहम् मेयम् विध्यत् अताडयत् ॥ ७॥ अस्मा इदु ग्नाश्चिद् देवपीरन्द्रापार्कमहिहत्य ऊचुः । परि द्यावापृथिवी जन उर्वी नास्य ते महिमानं पर एः ॥८॥ अस्मै । इत् । ऊँ इति। ग्नाः। चित्। देवऽपतीः। इन्दाय । अर्कन्। अहिऽहत्यै ! ऊचरित्यूवुः । परि। द्यावापृथिवी इति। जभ्रे । उर्वी इति । न । अस्पाते इति । महिमानम् । परि। स्त इति स्त. ॥८॥ ... स्कन्द घकाट 'अस्मै एवं स्त्रियः देवपत्म्यः इन्दाय स्तोत्रम् भहिदनने भरक्षन् । भस्तुवनित्यर्थः । सोऽय ओजसा द्यावापृथिवी परिहरति । न अस्य ते महत्वम् परितः भवतः ॥ ८॥ मुद्गल० अरमा इत् उ असे एच इन्द्राय अहिहत्य महेनस हनने निमित्तभूते सति प्राः चित् गमनस्व- भावा भपि स्थिताः देवपत्नीः देवानां पालयिम्यः गायायायाः देवताः अर्कम् अर्चनसाधन स्तोत्रम् ऊचुः समतन्वत । चरित्यर्थः। स च इन्दः उर्वी विस्तृवे द्यावापृथिवी पावापृथियो परि जत्रे स्वतेजसा परिजहार । भतिचक्रामेत्यर्थः । अस्य इन्द्रस्य महिमानम् ते द्यावापृथिग्यो नपरि स्तन परिभवः'।८।। अस्पैदे॒व प्र रिरिचे महित्वं द्विवस्पृथिव्याः पर्यन्तरिक्षात् । चुरादिन्द्रो दम आ विश्वनः स्वरिरमंत्रो ववक्षे रणाय ॥ ९॥ अस्य । इत् । एव । प्र। रिरिचे। महिऽत्वम्। दिवः । पृथिव्याः। परि । अन्तरिक्षात् | स्वऽराट् । इन्द्रः। दर्भ। आ। विश्वगूर्तः। सुऽअरिः । अत्रः । अवक्षे। रणाय ॥ ९ ॥ ... ...... ... ॥९॥ घेङ्कट० अरय एव महश्यं निभ्योऽपि लोकेभ्यः प्रकर्षण अतिरिक्तमासीत् । परिः पञ्चम्यर्थ स्फुटीकरोति । स्वयमेव राजा इन्द्रः गृहे च सर्वैराहूता शोभनाति अमनः महान् गच्छवि युद्धाम् ॥ १॥ मुगल. अस्य इतु एवं इस इति पदपूरणः । अस्यैवेन्द्रस्य महित्वम् माहात्म्यम् प्र रिरिचे अतिरिच्यते। 11. मास्ति दि. २. अभिड' विष पं . ३. "प इन्द्रः विभ', ५. रति रम सर्वनः प्रापयति यत्र कामयते विभ. ५. भव कु. ६. मनल' वि. ७. विन मुझो. ८. परिस: वि. १. मास्ति वि... 'गता छ. 1. 'बर्षः वि.

·ऋग्वेदे सभाष्ये [अ१, , १८ अधिक भवतीत्यर्थ । दिव पुरोकात् पृथिव्याः भूरोकात् अन्तरिक्षात् यावापृथिव्योमध्ये वर्तमानादन्तरिक्षकाच परि उपरि इत्यर्थ । ग्रीन् लोकानतीत्य उपरि प्ररिरिच' इत्यर्थ । दमे दमपितम्य विपये खराट् स्वेनैव तेजसा राजमान विश्वगूर्त विश्वस्मिन् कार्य उद्गूर्ण समर्थ स्वरि योभनशत्रुक शोभने शौ हम्तव्ये सति हन्ता' वीर्ययत्तम इति गम्यते । अमनः युदादिपु गमनकुमार । एषभूव इन्द्र रणाय रणं युद्धम् आ दक्षे आववि मवान् प्रापयति । मधै परस्पर युद्ध कारयित्वा वृष्टिं चकारेति भावः ॥ ९॥ अस्पैदे॒व शवसा शुपन्त वि धूश्चद् वत्रेण वृत्रमिन्द्रः । गा न वाणा अपनारमुञ्चभि श्रवौ दापने सचैताः ॥ १० ॥ अस्य । इत् । एव । शसा। शुषन्तम्। वि। वृश्चत् । वāग । गा। न। नाणा । अवनी । अगुश्चत् । अभि। श्र । दावनै । सञ्चैता ॥ १० ॥ । कृत्रम् । मा किम 11 गोष विभागाध हम 10-1४,३, सोलार स. । । वेङ्कट० अस्य एव बलेन गुप्यन्तम् वि पुश्चत् वप्रेण पनम् इन्द्र । गा इव सहता नदोधूयात अभि अमुन्नत् इम लोक प्रत्यपातयत् अन्नस्य दानाय मनुष्याणाम् सचेता सुमति ॥१०॥ मुद्गल० अस्य इत् एव इत् इति पदपूरण । अस्यैवेन्द्रस्य शवसा बलेन शुपन्तम् शुप्यन्तम् तम् इन्द्र वज्रण विवृश्चत् व्यच्छिनत् । तथा गा न चोरैरपढ़ता गा इव वाणा प्रेण भावृता अवनी रक्षणदेवभूता अप अमुचा भवर्षात् । तथा दापने इवित्रे यनमानाय सचेता येन यजमा भेन समानधिस सन् अव कर्मफ्लभूतमन्नम् अभि आभिमुख्यैन ददातीति शेष ॥१०॥ इति प्रथमायके चतुर्याध्याये भयाविशी घरी ॥ अस्पेर्दु त्वेपसा रन्तु सिन्धवः परि यद् यत्रैण सीमयच्छन् । इशानकृत् दाशुषे दशस्यन् तुर्वीतये गाधं तुर्वणिः कः ॥ ११ ॥ अस्य । इत् । ॐ इति । वेपसा । रन्त । सिन्धव । परि। यत् । पत्रेण । सीम् । अयंग्छत् । ईशानऽकृत् । दाजु । दशस्यन्। तुर्वीतये। गाधम् । तुर्वणि । करिति क || ११ ॥ येङ्कट० अस्य एष दौसेन दलेन लियोरन्छ नयो न गन्नति । यस्मादसौ योण नदी सर्बत "परि भयच्छन् । वयम् कुर्वन् यजमानाय र दातुमिन्छन् । दुवात अगाध उदक स्थिताप "ऋषय स्थल कृतवान् शत्रुणा" द्वारक ॥1॥ मुगल० अस्य हुन् उ भस्पोन्द्रस्य लेपणा वगन ग्लेन मिन्धव समुद्रा रन्त म्बे वे स्थान रमन्ते । .."रियोनि २ उपरिच वि इन्ति मूको মা বা বি 'त्र छप, पृवान् कि, पारि' . मशिक, समिति १९. इयोन न , मलयो र नया कापोगाणे विम, पुटितय 1.10 अपर कु. 1.11 देशम् नि।" म कु छप. मरामात् विम. ३ का वि ५. 'यति मेन १२.१२. परमिन्स ·... .." ॥१२॥ स् ६१, में १२) प्रधर्म मण्डल बत् यस्मात् अयमिन्द्रः बजेण सौम् एनान् सिन्धून वज्रेण परि अयच्छत् परितो नियमितवान् । अपि च ईशानकुन् वृत्रादिशत्रुवर्धन आरमानम् ऐश्वर्यवन्तं कुर्वन् इन्द्रः दाशुपे इविदत्तवते यजमानाय फलम् दशस्यन् प्रयच्छन् तुर्वणिः पूर्णसम्भजनः । एवंभूत इन्द्रः तुवातये एतत्संज्ञ- शाय उदके निममाय ऋपये गाधम् अवस्थानयोग्यम् धिम्यप्रदेशम् कः मकात् ि॥1॥ अस्मा इदु प्र भरा तूर्तुजानो वृत्राय वज्रमीशानः कियेधाः । गोर्न पर्व वि रंदा तिरश्चेष्यमणीस्य॒पां चरध्यै ॥ १२ ॥ अस्मै । इत् । ऊँ इति । प्र। भर । तुजानः । वृत्राय । बज्रम् । ईशानः । कियेधाः । गोः। न । पर्व । वि। रुद्र । तिरश्चा] इण्यन् । अांसि। अपाम् । चरम्यै ॥ १२ ॥ स्कन्द वेङ्कट० अरग इन् उ प्र भर' स्वरमाणः भाय वज्रम् ईशानः कियतो बलस्य धारयिता' । गो:५ इव पर्वाणि विरद तिरश्चीनं त्रं प्रेरयन् 'उदकमार्गान् अपाम् चरणाय ॥ १२ ॥ मुगल तूतुजानः त्वरमा ईशानः ईइबरः सर्वेषाम् कियेथाः कियतः अनयतपरिमाणस्य बलस्य धावा है इन्द्र ! पर्वभूतस्त्वम् अस्मै वृत्राय वनम् प्र भर । इमं नृत्रं पत्रेण प्रहरेत्यर्थः । प्रहस्य ५ अर्णासि वृष्टिजलानि इष्यन् तस्मात् वृवात् गमयम् स्वम् म् चरम्यै तासाम् मां चरणाय भूप्रदेश प्रति गमनाय तस्य वृग्रस्य मेघरूयस्य पर्व पर्वाणि अवययसाधीन तिरश्चा तिर्यगस्थितेन बजेण वि रद बिलिख । हिन्धीत्यर्थः 1 दृष्टान्तः । गोः न यथा मांसस्य विकारो लौकिकाः पुरुषाः पशोरवयवानितस्ततो विभजन्ति वद्वत् । इत् उ 'इति पदपरणौ ॥१२॥ अस्पेदु प्र ब्रूहि पूर्व्याणि तुरस्य कर्माणि नव्य उक्थैः । युधे यदिष्णान आयुधान्युपायर्माणो निरिणाति शत्रून् ॥ १३ ॥ अस्य। इत् । ॐ इति । प्रा हि। पूाणि । तुरस्य॑ ! कर्माणि । नव्यः । उक्थैः । युधे । यत् । इष्णानः। आयुधानि । वैधायमाणः । निरिगाति । शन् ॥ १३ ॥ । । ...... वेट अस्य एवं प्र हि स्तोसः! प्रलानि शिप्रस्य कर्माणि, स्तुत्योऽयम् उत्थैः । सदाऽय बुद्धाय आयुधानि प्रेरयन् शत्रून् हिसन् "युदात् गमयति तदा प्र हीतिर ॥१३॥ मुगल० उौः शस्त्रैः नव्यः स्तुत्यो य इन्द्रः अस्य इद् उ अस्यैय दरस्य युद्धाय स्वरमाणस्य इन्द्रस्य पूर्याणि पुराणानि कर्मामि एतस्कृतानि बलकर्माणि हे स्तोतः! प्रमूहि प्रदर्शस । 1. नास्ति वि. १. सम्म वि. ३. इर विभा. ४. धारयति पि अहलप. ६-६. उइकानि भपार गमय विभ', 'मार्गापा .. नाम्नि में. ८. पूरणी मूळो. ९-९, नास्ति विमान 1", या विभ 1-11. युद्धे गच्छति तदा प्रदिरे अन्तरानन् चिरन्तना. न्य कर्माणि इन्दरमा पद स्तुत्य उक्पैहि सितमुंडेपोईन् भायुधानि तेश्य मन् निमित्तानि न ममति वि. -५८ ·पने यपाच । एपाम् स्तोता सम्बन्धि त्यत् तत् प्रसिद्ध स्तोत्रम् भस्म इन्द्राय मनु दायि । ग्वेदे सभाप्ये [म ,१४,३१ यत् यदा युधे योधनाय आयुधानि बज्रादीनि इष्णान भाभीयन प्रेरयन शनून ऋषायमाण हिंसश्च इन्द्र निरिणाति अभिमुस गछति । बदानी प्र बहीति पूर्वेण सम्बन्ध ॥ १३ ॥ अस्येदु मिया गिरय॑श्च दृव्हा द्यायो च भूमा जुनुपस्तुजेते । उपो वेनस्प जोगुंगान ओणि सद्यो भुवद् वीर्याय नोधाः ॥ १४ ॥ अस्प। इत् । ऊँ इति । गिया। गिरयं । च । दुन्हा । या । च। भूमं । जनुष । तजेते इति । उपो इति। वेनस्य। जापान । ओणिम् । सद्य । भत् । वायीय । नोधा ॥ १४ ॥ स्कन्द वेङ्कट० अस्य एव भयेन पर्वता स्वस्थान विष्ठन्ति। यादाभूमी च प्रादुर्भूतगत कम्पेठे । कान्तस्येन्द्रस्य रपणम् उपोच्चारयन् सर एव भवतु वीर्याय नोधा ॥ १४ ॥ मुद्गल अस्य इत् उ अस्यैवेन्द्रस्य भिया पक्षच्छेदभयेन गिरय च पर्वता अपि डल्हा निश्चला स्वस्वदशे अबतिष्टन्ते । जनुष प्रादुर्भूतात् अस्मादेवेन्त्रात् भीत्या द्यावा भूम च द्यावापृथिन्यायपि नुते । कम्पेत इत्यर्थ । किन भेनस्य कान्तस्य ओणिम् दु खस्यापनायक रक्षणम् उपो जोगुवान भनेक सूकै पुन पुन उपदान्दयन् । उपश्लोकयनित्यर्थ : एवम्भूत नोधा ५ ऋषि सय तदानीमेव वीर्याय भुवत वीर्यवान् भवेत् ॥ १४ ॥ .. ॥18॥ च उदा अस्मा इटु त्यदनु दाय्येपामेको यद् बन्ने भूरेरीशानः । प्रैत सूर्य पस्पृधानं सौवश्व्ये सुबिमावदिन्द्रः ॥ १५ ॥ अस्मै । इन् । ऊँ इति । त्यत् । अनु । दायि । एषाम्। एकं । यत् । बने । भूरै । ईशान । प्र। एतशए । मय। परपृधानम् । सौरये। सुस्विम् । आवत् । इन्द्रं ॥ १५ ॥ येट० अरमै एय तत् स्तोत्रम् एषाम् ' स्वभूतम् अनु भदायि। यस्मादयम् एक एक धन प्रयच्छति भूरे ईश्वर I आवत् एतशम् नाम सूर्य स्पर्धमान स्वइचपुत्र' अभिपोतारम् इन्द्र ॥ १५ ॥ मुद्र० एक एक पर शान् अनु समर्थ भूरे बहुविधस्य धनस्य ईशान स्वामी यत् स्तोत्रन भकारीरयधं । उत्तरार्धस्य यमायापिश-स्वस्वो नाम मनिहाजा । स च पुत्रनाम सूर्य मुपासान्छ । तस्य च सूर्य एव पुनो भव । तेन सह एतानाना महर्ष युग जातमिति । देवदिहोण्यत । अयम् सौम्य स्वर परधानम् पधमानम् मुधिम् सोमा- नाम् अभिपोतारम् एतशम् पारसशपिम् प्र भरक्षन् । इन् उ 'इति पदपाणौ ॥ ५ ॥ 1 ममगन मूको २ जिवि ३.लि दिमा मि' ५ नानि कि १. पाम् बनानाना मिस पु . . पूरणी मो ४ या अपम् विपनो या ·प्रथम मण्डलम् सू६१, १२] ए॒वा ते हारियोजना सुवृक्तीन्द्र ब्रह्माणि गोतमासो अक्रन् । ऐ विश्वपैशसं धिय धाः प्रातर्मुक्षु पियावसुर्जगम्यात् ।। १६ ॥ एव। ते। हारियोजन । सुवृक्ति । इन्द्र। ब्रह्माणि। गोतमासः। अक्रन् । आ।एष। विश्वऽपैशसम्। धिर्यम् । धाः। प्रातः । मछु। धियाऽवसुः। जगम्यात् ॥ १६ ॥ ... ...... ...॥१६॥ इति भध्रुवसुतस्य स्कन्दस्वामिनः कृतौ ऋग्वेदभाप्ये चतुर्थोऽध्यायः ॥ वेङ्कट० एवम् ते हरी प्रापयितारौ यस्य तस्य सुप्रवृत्तानि इन्द्र'! स्तोत्राणि गोतमाः अनन् । कृतपु च एसेपु विश्वरूपां सुद्धिम् आ धाः । प्रायेण स्तुतिमाग्नं सूक्तमिति । इत्यं चतुर्थमध्यार्य म्याकरोत् प्रथमेऽटके। अटकस्य कुले नातो माधवो वेङ्कटात्मजः ॥ १६ ॥ इति वेङ्कटमाधवाचार्यविरचिते अक्साहितान्याख्यान प्रथमाष्टके चतुर्थोऽध्यायः॥ मुद्गल० हारियोजन! होः अश्वयोः योजन पस्मिन् रये स तथोक्तः। तस्य स्वामित्वेन सम्बन्धी हारियोजनः । हे इन्द! गोतमासः गोतमगोत्रोत्पना ऋषयः सुक्ति सुष्टु आवर्जकानि अभि- मुखीकरणकुशलानि ब्रह्माणि स्तुतिरूपाणि मन्त्रजातानि ते तवैव अनन् अकुपत । एषु स्तोतृपु विश्वपेशसम् बहुविधरूपयुक्तम् पियम् धिया लभ्यत्वात् धीर्धनमुच्यते । थाः धेहि स्थापय । प्रातः इदानीमिव परेगुरपि प्रातःकाले धियानमुः बुद्धया प्राप्तधन इन्द्रः मधु शीघ्रम् जगम्यात् अस्मदक्षणार्थमागच्चतु ॥१६॥ इति प्रथमाष्टके चतुर्थाध्या एकोनविंशो वर्गः ॥ आ इति ऋग्वेदे समान्ये चतुर्थोऽध्यायः समासः ।। १. इन्दल वि. २. भकुर्वन् वि मा. ३-३. एक कोषु विभि'. ५-१. नास्ति विर; आधा: माणे छ, ·४६२ शुम्वेदे सभाध्ये [६२] म मन्महे शवसानाप शुपमाद्भूपे गिर्वणसे अगिरस्वत् । सुयुक्तिभिः स्तुवत ऋग्भिपायार्चामार्फ नरे निर्धेताय ॥ १ ॥ प्रामन्महे । शवसानाय । शुपम् । आझूपम् | गिर्वणसे। अद्विरस्वत्। सुपक्तिऽभि । स्तुनते । ऋमियाय । अचीमा अर्कम्। नरें। विश्रुताय ॥ १ ॥ स्कन्द 'इन्द्रदेवत्ये'। प्र मन्महे इति यद्यपि यानाकर्मा पटित', तथापीह यानाया असम्भवाद' मन्यतेरतिकर्मण इद रूपम् । प्रकर्षण स्तुम इत्यर्थ । किम् । उच्यते । रावसानाय शूपम् शवसानायेति शमवर्गतिकर्मण श्रयम् मसानच्यत्यय' । 'छन्दस्यसानच उभ्याम्' (पाउ २,८६) इति । पयर्थे चतुर्थी । शत्रून् प्रति गन्तुरिन्द्रस्य स्वभूस सेनालक्षग बरम् । अथवा 'शव' (निघ २, ९) इति परनाम । सामथ्र्याचेहान्ती तमत्वर्थ । बकवानिवाचरति दावस्यते । याहील्ये चानश् । छान्दसत्वात् चार्धधातुक ! दावसानस्य शूपम् । यता यदाचरण तन्छीलस्पेन्दस्य स्वभूत बलमित्यर्थ । कन। आगूपम् तृतीयार्थे द्वितीयपा बाद्गुण स्तोमेन । कोशस्येन्द्रस्य । उच्यते । गिर्वणरा इयमपि पष्टार्थे एवं चतुर्थी । स्तुतिभिननीयस्य । कथम् । अशिरस्वत् अङ्गिरस' इय ऋषय" । न केवल शूपम् । कि तर्हि । स्वयमपि सुतिभि स्तुवते कर्मण्यय भ्यत्ययेन शतप्रत्यय । सर्वत्र द्वितीयार्थे चतुर्थी। दोपवर्जितामि स्तुतिभिरन्यैरपि स्वोभि स्तूयमानम् प्राग्मियाय ऋग्मिय स्तुत्यहं स्तुतिमन्त वा अर्चाम स्तुम अर्थम् वे नर मनुष्याकार विश्रुत विष्यात सर्वत्र । अथवा स्तुवते इत्यायास्तादय स्वार्थे एवं चतुष्यं । अर्चतिस्तु सामाद चारणार्थ । 'पितुर्मदर्चना वच' (1) इति यथा। अकंशब्दोऽपि मन्त्रवचन । स्तूयमानत्वादिगुणस्येन्द्रसार्थाय उच्चारयाम. स्तुतिलक्षण मन्त्रमित्यर्थ ॥५॥ 'भय 'प्र मन्महे अध्याय माधवो व्याचिकीपति । अवनविहीनानामादावर्य प्रदर्शयन् ॥1॥ पदकार. पदानी भावगृह्मावि कानिचित् । वेपामपि स्वरेणैव कुर्यादर्थ विनिर्णयम् ॥२॥ निर्विवक्षेद् यहुयीहेरर्थमादी स्वरो यदि । अप वापुरुषस्यार्थमन्वं विष्टति चेत् स्वर ॥३॥ जो दमना मतिभिर्दुरोण'ऽस्य यमे मन । "पा यातु शीया, गुपस्या औरण तया ॥४॥ * इस भारम्य १, ६९, ३ इति मन्यभाम्यस्थस्य "वालाना कुटिलरसन्' इति पर्यन्त युविधम् ति २. निष ३१९ ३३ नाशिम t:निव ३,१४. १. से मूको पो। औरया शापा स्पोरणम्मेलनमा कम. ५,४,७,१,१०,१० । १.नानि भ. ४ रनर कामूको ८.१५७. ११. मतिषिहमेमर ·. AA MuTE सू ६२, म २] प्रथम मण्डलम् 'भराम्याग्रुपमात्यैन स्वरात् वपुरुषो भवेत् । पर्याडो थोप मागुपो प्रस्थाने गश्न दृश्यते ॥ ५॥ 'यशवं पोपदसि" इति यजुः केचिदयोगते । काः "गोदास' इत्येवं गकारादिमधीयते ॥ ६ ॥ विशेषण पनायन्तः तद्विपासो विपन्यवः" । करूळती कृत्तदन्तो वाम देवः' करनी ॥७॥ बहुग्रीहेः स्वरं पश्ययं तत्पुरुषस्य च । मर्थ स्पष्टे स्परं ब्रह्माद् 'परणं यो रिशादसम्" ॥ ८ ॥ नोघा.'। चूमः' दलाचरणशीलाय बलकरण स्तोमं गीभियननीयाय अनिरोवत् । स्वोत्रैः स्तुवते पुरुषाय, यरूगईः स्तुत्यो भवति तस्मै, ममः स्तोय नृषु प्रसिद्धाय ॥१॥ मुगल. "प्रथमे मण्डले एकादोऽनुषाके चत्वारि सूतानि गवानि । म मन्महे' इति त्रयोदशचं पञ्चम सूक्तम् । नोधा मषिः । विन्दुम् न्दः । इन्द्रो देवता॥ शवप्सानाय 'शवः' (निष १,२) इति वलनाम। तदिवाचरते । यथा वल शमून् हन्ति तथा राणां इन्तेत्यर्थः । गिर्वणसे जीभिः स्तुतिलक्षणैर्वचोभिः सम्भजनीयाय । 'गिर्वणा देवो भवति, गीमिरेनं पनयन्ति' इति यास्कः (६,१४) । एपम्भूतायेन्द्राय शूपम् सुखहेतुभूतम् आग्रूपम् स्तोत्रम् अहिरस्वत् अङ्गिरस व मन्महे वयं स्तोतारः प्रकर्षणावगष्ठामः । अवगत्य च मुचिभिः सुप्लु आवको स्तुत्याभिमुखीकरणसमय: स्तोत्रः स्तुवते स्तोत्रं कुर्वते नपये अग्मियाय य इन्द्र ऋग्मियोऽर्चनीयो भवति तस्मै नो संवैषां नेत्रे विभुताय यष्टभ्यतया विशेपेण प्रख्याताय । एवम्भूताय तस्तै अर्थ मन्त्ररूप स्तोत्रम् अर्चान पूजयाम । उधारयामेत्यर्थः ॥1॥ प्रबो महे महि नौ भरध्वमाङ्गुष्य शवसानाय साम । येना नः पूर्व पितरः पज्ञा अर्चन्तो अङ्गिरसो गा अविन्दन् ॥ २... प्र वः। मुहे । महि । नमः। भरघम् । आयम्। शयसानाय । साम । न। पू। पितरः। पद्ऽज्ञाः । अन्तः। अरिसः1 गाः। अविन्दन् ॥ २॥ स्कन्द० यः इति प्रथमायें द्वितीया । पुनस्य पौग्रस्य शायं प्रतिनिर्देशः । ऋविनां वा । है मदीयाः पुषाः! पौवा.! ऋत्विो! या यूयम् महि नमः सोमठाणमधम् महे महते इन्वाय प्र भरध्वम् प्रापयत । दर्तस्यर्थः। आध्यम् स्तोमाईग दावशानाय । न च केलं नमः। fraft | साम वो मन्त्रलक्षणन् । कीरशम् । उभ्यते । येन ना भस्माकम् पूर्व पितरः पाहाः -पदमय कृत्वस्य जगत माध्यरात् कारगारमा उच्यते । तताः । अन्तः इन्दं स्तुवन्ता अहिरणः ऋषयः पगिभिरपहारसी: गाः अपिन्दन् प्रविलन्धवन्त ॥२॥ येन। - ३३. पग पनि लागय निर कस रूठ १,२० ..१,२२,२१. ५.५. 'इन्टे कामदेरः बझम. ... नान्नि लि. ९. स गवन् अधि गरे पनि 10.म.नास्ति'. 11-11 नास्टिम'.

·प्रथमं मण्डल सू ६२, मं] मुद्गल० भत्रेदमाख्यानम् - सरमा देवशुनी। पणिभिगोवपट्टतासु तद्गवैषणाय तां सरमामिन्द्रः प्रादपीत् । यथा लोके व्याधो बनान्तर्गतमृगान्वेषणाय इवानं विसृजति तद्वत् । सा च सरमैव- मवोचत् । है इन्द्र! भस्मदीयाय शिशये तद्गोसम्बन्धिक्षीरायचं यदि प्रयच्छसि तर्हि गमिष्यामीति । स तथेत्यप्रवीत् । ततो गत्वा गवां स्थानम् अज्ञासीत् । ज्ञात्वा चारस न्यवेदयत् । तथा निवेदितासु गोषु तमसुरं हत्वा गाः स इन्द्रोऽलभत' इति । भयमर्थोऽसां प्रतिपाद्यते । इन्दस्य अशिरसाम् सपोणाम् च इष्टौ प्रेपणे सति गरमा देवानी तनयाय स्वपुत्राय धासिम् भसम् विदत् अविन्दत् । तया गोषु निवेदितासु बृहस्पतिः बृहर्ता देवा- नामधिपतिरिन्द्र. अदिम् अत्तारमसुरम् भिनत् अवधीत् । तेनापहृताः गाः विदत' अलभत । ततः नरः नेतारो देवाः उनियाभिः गोभिः सह सम वावशन्त भृशं हर्षशब्दमकुर्वन् ।। ३ ॥ स सुष्टुभा स स्तुभा सप्त विप्रैः स्वरेणाद्रि पर्यो नवग्वैः । सरयुभिः फलिगमिन्द्र शक्र वलं रखेण दरयो दर्शन्यैः ॥ ४ ॥ सः । सुऽस्तुमा । सः । स्तुभा । सप्त । विप्रैः। स्वरेण । अदिम् । स्वयः । नवऽवैः । सरण्युऽभिः। फलिऽगम् । इन्द्रः । शक । बलम् । वेण । दरयः । दर्शऽग्वैः ॥ ४ ॥ स्कन्द० य उक्तगुणोऽसि सः सुष्टुभा स्तोमतिरर्चतिकमा (तु. निघ ३.१४) । सोभनया स्तुत्या । . सः एव स्तुमा प्रस्तुतिमात्रेण सात सप्तभिः । कैः । सामर्थ्याद् ऋपिभिः । कतमः । ये एवैते सर्वलोकप्रसिद्धाः सप्तर्षय. । 'सप्तर्पयो भरद्वाजः काययो गौतमोऽतिः। विश्वामित्रो जमदग्निर्वसिष्ठः सप्तमः स्मृतः' इति । कीरशैः । विप्रः मेधाविभि । 'सरेण 'स्वरति, वेनति' (निघ ३,१४) पर्चति- कर्मसु पाठात् स्वराब्द इह स्तोतृवचनः। अन्येन च स्तोमा जनेन । स्वर्यः स्तुत्यः । नतरव. नदा सर्वदेव भ्रमवर्जिता गतिर्येषां ते नरम्बाः । नवनीते वा गतिरभिलापो येषां ते नवग्वाः । अङ्गिरसः । कुत एतत् । 'अङ्गिरसो नः पितरो नवग्या.' ( १०,१४,६), 'अयास्यो अङ्गिरस) नवग्वा." ( १०, १०८) इत्यादिपु नवग्या इत्यस्यानिरस्तु प्रसिद्धावात् । वैश्च की। सरण्युभिः सरणकामैः । सखित्वात सर्वग्न त्वया सह सरणकामैः इत्यर्थः । अनिम् दुर्ग पर्वतं तत्स्य च फलिंगम् असुरम् । हे इन्द्र! शझा शक्त! दलम् च बलम् नामासुरम् रवेण शरदेनैव महता दरयः विदारितदानसि । दशवै. दशभिर्मासै: सिद्धिंगतत्वात् दशम्दा भृगव उप्यन्ते । स्वयं इत्पतेन चास्य सम्बन्धः । भूगुभिवच स्तुत्यः । यस्त्व सुष्टुभा स्तुत्या, स्तुतिमाग्नेण च सप्तभिश्चान्येन ध स्तोत्रा जनेन भनिरोभिश्च भृगुभिश्च स्तुस्या, सोऽधि 'मलिगं बलं महतर सम्देनर म्यवारय इति समस्तार्थः । अथवा 'स सुष्मा स स्तुभा' इति तृतीयानिर्दशात् स्तुत.' सञ्चिति वाक्योषः । सक्ष विप्रेरित्यायाश्च सहयोगलक्षणास्तृतीयाः । स्वरेण स्वयं इत्येतावपि स्वृ शब्दोपापयोः इत्यस्य उपत्तापयितृवचनी । यस्त्वं स्वयं उपतापयिता सणां सुन्दुभा' स्ाति- मात्रेण च स्तुतः सन् सप्तर्षिभिरगिरोभिगुभिश्च सद स्वरण सणामुपतापयिता बनेण रवेण शब्देन च महता भादि 'व्यदारप इति। तथा च योद्धृनृपोनपि समरमादर्शयिम्पति- 'एह ममन्तृषय. मोमशिताः' (३१०१०) इति, 'बृहस्सनियर्या अविन्दन्निगूळ्हाः सोमो ५. दशमासे. कु. ६.६. फलिन- 1.मे. २. .भा भ. मान् भ; पविगं कु. ..पा तृतीया कु. ३.३. नाखि म.प.रल भ. ८ मिष्टाः भ.

·इति भपनाम । दुर्गस्थं यत् पणीनामयं उपदयाभिगोभिः सह प्रकाशमारित्यः। एतस्मि इति। त्रिवि भूम्या। अप्रथयः विशन्दोऽन विगमे। पणीनां भूतापाः भूमे नि पाविववानसीस्पः। किच दिवः रजः उपरम् रजोर लोकः। उपरि भवि इति TI जिमाफम्र्प. ५ नास्तिमि...नास्ति विम' ...मनसु मूको..."EिRT2. मयदे सभाष्ये अ १, ५५, ३ . प्रावाण ऋपयश्च विप्राः (१०,१८,११) इति च ॥ ४॥ वेङ्कट सः इन्दः स्तोत्रेण शोभनेन 'सप्तभिः अपिभिः प्रयुज्यमानन आगतयलः सिंहनादन अदिम खरणकुशलः' अङ्गिरोभिः सह दारयति । तदनुसरण मिच्छनि दशम्यः अगिरोभिष्टयितारम् फलेगम मेघाकारम् पलम् भसुरम् इन्द्र! शक! दारितवानसि । नवभिर्मासैरनिरस्सु ससासी- नेयु केचन पशूनलभन्त, दशभिरपरे। ततो नवग्वा दशग्वाश्चोच्यन्ते । यास्मस्त्याह- ममगतयो नवनीतगतयो वा' (या ११,१९) इति ॥ ४॥ मुद्गल० भरिसो द्विविधाः । सत्रयागमनुतिष्ठन्तो ये मभिर्मासैः समाप्य गताः ते नग्वाः । ये तु दशभिर्मासैः समाप्य जग्मुः ते दशग्वाः । नाभयविधैः विप्रैः मेधाविभिः सरप्युभिः सरणं शोभनां गतिमिद्धिः सप्त सप्तसंख्याकैः। सह अब मेधातिथिप्रमृत- योऽनिरसो दृश्यन्ते । एवम्भूवैरझिरोभिः सुष्टुमा चोभनस्तोभयुक्तेन" स्वरेण उदाचादिश्रन्ययो- पेलेन' 'स्तुभा स्तोत्रेण स्वर्यः सुष्टु प्राप्यः सः त्वम् हे दाक्र! दाक्तिमन् ! इन्द्र ।। एवम्भूतः सः स्वम् अद्रिम् भादरणीयम् । वज्रेण छेत्तव्यमित्यर्थः । फलिंगम् फलं प्रतिबिम्यम्, तदस्मिन्नस्तोरि" फलि स्वच्छमुदकम्, खद् गच्छत्याधारत्वेनेति फलिग. 1 एवम्भूतम् वलम् मेघम खेण मारमीन शब्दन दरयः अभीपयः । त्वदीयशब्दश्रवणमात्रेण मेयो विभेतीत्यर्थः ॥ ५ ॥ गुणानो अङ्गिरोभिर्दस्म वि वरूपसा सूर्येण गोभिरन्धः । वि भूम्या अप्रथय इन्द्र सार्नु दिवो रज उपरमस्तभायः ॥ ५ ॥ गृणानः । अङ्गिर भि. | दस्म । वि । यः । उपर्सा । सूर्येण । गोभिः । अन्धः । वि। भूभ्याः। अप्रथयः । इन्द्र । सार्नु । दिवः । रजः । उपरम् । अस्तभायः ॥ ५ ॥ स्कन्द० गृणानः सूयमान. अग्निरोभिः है दस्म! शत्रूणाम् ।उपक्षपयितः! विवः विद्युतमकापीः । केन । उपमा सूर्येण च । गोमि समय माय उस्यन्ते । 'या गावो भूरिधा' (१,१५५६) इति यथा । रश्मिभिश्च । अन्धः मोऽत्रान्ध उच्यते"। पत्पणिभिः कृतं तमस्तत्। सबैज्योतिर्मिः कामकापीरित्यर्थः । अथवा यः इति उपसा सूपेणेति एताभ्यामेर द्वाभ्यां सम्बध्यते । गोभिरिरयेततु गुणान इत्येन सम्बध्यते । गोसदन स्तुतिवचनः । गोनिदीमन्य अस्मन्' (ऋर ८,२,३) इति यथा । स्तुतिभिः" स्तूपमान इत्यर्थः । "भधवा गौशन्धः सापादिमवचन एव । सहयोगक्षणान तृतीया । 'नन्धः' (निष २, ५) रा) उपसा सूर्यग इति मृठीया सहयोगलक्षणापि सम्भव उप मुर्यण साह दिमृतमकापी भप्रथपः विगायनमकरो।हेन्दा साय उरिट्र प्रदेशम्। पपीनामुपानि गिरिदुर्गानि 1-1,कविमिः शिम'. २. पं. ३. दरवनि पादरपति शि' १५. नामित को....मे. रतुभ्य ... मानि , १४-11. मोरेमो ५.१५ नामि... १.मा. । । - गरामदर्शनाप P ..

·सू ११, म प्रथम मण्डलम् दिव उपरि भयो कोकः महाश्यः वपमाख्यो वा। वमपि स्वमेक अस्तमायः स्तम्नाति प्रतिबन्धार्थः। सोऽपि स्वत्प्रतिबन्ध एवेत्यर्थः॥ ५॥ पेट उपस्तूयमानः अहिरोभिः उपक्षपयित:! विवारितवानसि उपसा सूर्येण च सहायाभ्याम् । पशुनिमित्तम् अन्धकारम् भूम्याः च उड़ित देशम् वि अप्रथया विषमां समोचकर्थ । दिवः लोकस्य मूलम् भधः स्थित्वा भस्वन्नाः ॥५॥ मुद्रल० हे दस्म । दर्शनीय ! शत्रणामुपक्षपयित.! वा इन्द! स्वम् अङ्गिरोभिः अपिभिः गृणानः स्तूयमानः सन् उपसा सूर्येण च सह गोभिः किरगैः अन्धकारम् वि वः न्यवृष्णोः । म्यनाशय इत्यर्थः । तया हे इन्द्र| त्वम् भूम्याः पृथिव्याः सानु समुष्ट्रियप्रदेसम्, वि अप्रपयः विशेषेण विस्तीर्ण- मकरो। विषमामिमा समीकृतवानित्यर्थः । तथा दिव. अन्तरिक्षय रजः रजसो लोकस्य उपरम् दस मूलपदेशम् अस्तभायः मस्तम्नाः । यथा अन्तरिक्षस मूलं ददं भववि तथाकापीरित्यर्थः ॥ ५ ॥ इति प्रथमायके पञ्चमाध्याये प्रथमो वः ।। तुद् प्रयक्षतममस्य कर्म दस्मस्य चारुतममस्ति दंसः । उपहरे यदुपरा अर्पिन्वन् मर्ध्वर्णसो नद्यश्वतस्रः ॥ ६ ॥ तत् । ऊँ इति । प्रयक्षऽतमम् । अस्य । कर्म । दुस्मयं । चाहेऽतमम् । अस्ति । सः । उपऽरे । यत् । उपराः । अपिन्वत् । मधुऽअर्थसः । नयः । चततः ॥ ६ ॥ स्कन्द० तर र उकार एलायें । नदेव प्रयक्षतमम् पक्ष ज्ञायाम् । प्रकर्षेण 'पूज्यतमम् अस्य इन्द्रस्य कर्म दरमस्य शणामुपक्षपयितुः चारुतमम् अस्ति दंसः। एकवाक्यतामसिद्धयर्थ यपपि तयापीये- द्वयमप्मनाभ्याइतम्यम् । यद्यपि चर्म शोभनतममन्यदस्ति दसः कर्म भसुरवधादि प्रथापि त्रैलोक्यस्थितिहेतुत्वाचदेव प्रयक्षवनमस्येति । स्तमत् । उच्यते- उपहरे दरतिरतिकर्मा (1.निए २.८)।रो मक्षः। तस्य समीपे उपद्धरे। हविर्भक्षणानन्तरं सोमशनानन्तरं चैत्यर्थः । अथवा उपरोऽन्तरिक्षप्रदेश वन। यत् पराः मेघनामवन (तु. निप १, १०)। जायपेक्षे पान श्रीलिज्म् । मेघनाती: अपिन्वन् मन्तवम्पोन पिन्विधन्यः । भपिन्चयत् असेघयद । क्षारितवान् "इत्यर्थः । कोशीः। मध्वर्णस" मधुरोदकाः नद्यः शम्दकारिणीः पतसः चनुसंध्याकाः । अथवा अतस्रः इति कर्मप्रवचनीययोगलमा द्वितीया । तेश्च कर्मप्रवचनीयः प्रविशन्दोऽध्याहार्यः । चतस्रो दिशः प्रति । चतसम्बपि विधिवत्या ॥६॥ पेस्ट तत् एव पूज्यतमम्, भाप कर्म । दर्शनीयस्स मस्यामतमम् अस्ति कर्म 1 दित्याद- महरे इति, चतमा विशः मदा नदीः मनुप्यसमीपे भाइ दिगम्पो नर्मनुष्यान् प्रापयति ॥६॥ । 1. स्वमो.भ. २.२. नासि सिम'. सिसि मा बारित पं. ३.विष्मा गि सिमोध. ५. एक स्तोरेन शोभनेन्दरतानाः #ि'. ५. मस्तम्नः रू. ६. मनभाय मुफो. ०. "ठमः पवमो. ८. पूजनीपरक ४. १. नाति म. 1..1..पमेन' भ... 'माति: 3. १२-१२, नाशिम. ५-11. नीनजिराभ्र.म. १५. ग्लान् बिमामाकर, ·। - - कारः सत्ता पठे। यथा 'औपनियत शुदयाधन सम्बन्ध इति मौरतिबनिति निय ३. नु' मूको ... नास्ति भ. +'श .. दे सभाध्ये [at, अ५, 4. मुद्गल अस्य दस्मस्य दर्शनीयस्य इन्द्रस्य तत् उ तदेव कर्म प्रयक्षतमम् अविशयन पूज्यम् दंसः कर्म चारुतमम् अतिशयेन शोभनम् अस्तिकिं तदित्यत आह-अयमिन्द्रः उपदरे उपहनम्ये गन्तव्ये पृथिव्याः सम्बन्धिान समीपे देशे उपरा: TA: सापिवाः । मवर्णसः मधुरोदकाः चतनः नयः प्रधानमूताः गानदीः अपिन्यत् भसिञ्चत् इति । यत् एतत् कर्म तदन्यन कर्नुमशक्यत्वात् पूज्यमित्यर्थः॥६॥ द्विता वियत्रे सनज़ा सनीळे अयास्यः स्तवमानेभिः । भगो न मे परमे व्योमन्नारयुद् रोदसी सुदंसाः ॥ ७ ॥ द्विता । वि । बत्रे । सना । सनीळे इति सऽनी । अयास्यः। स्तवमानेभिः । अः । भर्गः । न । मैने इति । परमे । विऽऔमन् । अधारयत् । रोदसी इति । सुऽदंसाः ॥ ७ ॥ स्कन्द० द्विता द्विवान्दो विधाशब्दस्यार्थे । वि-शब्दश्चातानेकत्वप्रतिपादनमानपरः। अनेकभाऽपि यत्रे सम्भकयान्' । सनजा सनशब्दश्चिरपर्यायः पचिरजाते। के। सामात् यावापृथियो । कोरइयो । सनीळे समानस्याने सृष्टिकालोपत्रे । एकस्मिन् कारणात्मनि व्यवस्थिते उभे अपि द्यायाधिव्यावनेकधा सम्भकयानित्यर्थः । कोदशः । उस्य-अयास्यः प्रयास्पो नामानिरसोऽभि- प्रेत." । कथमवगम्यते । 'एइ गमन्नृपयः सोमशिता अयास्यो अङ्गिरसो नवग्वाः' ( १०, 1. ८) इति दर्शनाद । स्तवमानेमिः प्रथमा तृतीयपा। इन्द्र स्तुवन् ः मन्त्रः। इन्द्रप्रसादादित्यर्थः । अथवा आनेतुमशक्यत्वादपास्य इन्द्र एवोच्यते। सपमानेभिरिति । कर्मणि शानन् प्रत्ययों दृष्टयः । मन्त्रैः स्तूयमान इन्द्र उभ भपि द्यावापृधिन्यो सम्भजत इत्यर्थः । किन, भगः न मने भग आदित्यः । मेने सियो राप्युपसाविज्ञाभिप्रेत । यथा भादित्यो राज्युपसोः उदायचत्वात् तरिस्थतेः । एवम् परमे व्योमन् स्थान कारणामाख्ये । अधारपद रोदसी मुसाः सुकमा इन्द्रः । कृरग्रस्य हि जगतो धारण धर्मायत्तम् । धर्माधमों वृद्विारसापादि- न्द्रायत्ती। अत एवदुच्यते । अधारपद्रोदसी मुदंसाः इति ॥ ७॥ येट० धम् पिपरै चिराते एकाधारे पावापृथिवी स्तूयमानः प्रोग्रेरिन्द्रः गमनकुमाला । भगा व महोराये परमे प्योम्नि मन्तरिक्ष द्यावापृधियी धारयति सुकर्मा ॥७॥ मुद्रल. अयात्या प्रयत्नः उत्साध्यो यासः, सावपिनुमशक्य इत्यर्थः । कथं साध्य दस्यत भाद-स्तवमानभिः स्तोत्र कुर्वनिः पुरुषः । ः सुनिरूपमन्त्रः स्तूयमानः सन्तिः मुसाभ्यो भवति । राजा सति निपाठो नित्यार्थः । नित्या सर्वदा विधमानमभार इत्या प्रमाकायना जानना विदीयो भागी एमः इति शरभा-यम् (१, १, ५) GS मा नो निवासस्थान अपोले । संतमे इत्यर्थः । पूर्वविधै पागययो त विशव मत् । नदेनास्पारण दित्यर्थः । मेने मननीय परम ग्रट प्योमन् ग्योमान शिविरक्षणे नभसि पर्वमानः भगा न 1. te: मूगे. २. नाशिभ. ५. स. 1.भा. .. मायम, कि'. 1.. रिपोप, 'भारत 1. बनिार . यासः न यास्थः मयास्यः। युवा प्रया ८. परिमरियर'. १. मुको सा.

·- म् १२, म८] प्रथम मण्डलम् -- सूर्य इब गुदंसाः शोभनकमा इन्द्रः रोदसी द्याशभिन्यो अधारयत् अपोपयत् ॥ ७ ॥ सनाद् दिवं परि भूमा विरूपे पुनर्भुवा युवती स्वेभिरेवैः । कृष्णभिरक्तोपा रुद्धिर्यपुर्भिरा चरतो अन्यान्यां ॥ ८ ॥ सनात् । दिवम् । परि । भूमं । विपे इति विऽरूपे । पुनःऽभुवा । युवती इति । स्वेभिः। एवैः । कृष्णेभिः । अक्ता । उपाः । शत्ऽभिः । वपुःऽभिः । आ । चरतः । अन्याऽअन्या ॥ ८ ॥ स्कन्द० सनाद् इति पञ्चमीनिर्देदात् प्रभृतीति वाक्यदोषः, चिरात्प्रभृति । दिवम् परि युलोकं प्रति । 'भूमशब्दोऽत्र भूतजातवचनः । 'यावा च भूमा अनुषस्तुजेते' (१,६१,१४) इति यथा । सबै भूतजातम् 1 विले पुनर्भुवा पुनःपुनर्भाविन्यौ । युवती सर्वदेव तरुग्यो जरावर्जिते । नित्य इत्यर्थः । लेभिः एवै. भरवेर्गत्यर्थस्य एवानि भागमनान्यत्राभिमेवानि । आत्मीयैर्नियतकालै- रागमनैः। कृष्णेभिः भका शुद्धोऽपि चात्रानुपूर्वार्थ वृष्टव्यः। कृष्णैरनुगता। काऽसौ । सामर्थ्याद्राविः। उपाः कशद्रिः दोसः शुकैः अनुगता। के। वपुभिः रूपनामैतत् (तु. निघ ३,५)। तमो- लक्षणैः ज्योतिर्लक्षणेश्च रूपैः। आ नरतः गप्ठतः। न केवलं। दिवं भूतजातं च प्रति । कि नाई। अन्यान्या भन्योन्यत्र । त्रिहि तमोलक्षणेन रूपेणोपसं प्रत्यागच्छति, उपःकालेऽपि तमसोऽनुगमनदर्शनात् । उपा अपि ज्योतिर्लक्षणेन रूपेण 'रात्रि प्रत्यागच्छति', राबायपि . कियतश्चित् प्रकाशस्याऽनुगमदर्शमादिति । चिरादेव प्रभृति विरूपस्वादिगुणे राज्युपसौ कृष्ण- शुक्लाम्यां तमोज्योतीरूपाभ्यामनुगते नियतकालैः भात्मीयैरागमनैदिवं सर्वं च भूतजातमन्योन्यत्र प्रत्यागरातः इति समस्तार्थः। एवमियापक स्वरूपेणैव रायुषःकर्मकीर्तनमात्ररूपत्वादाभ्युपो- देवता' प्रामोति। पैन्नं चेदं सूक्तम् । अतो यनच्छन्दाबध्याहृत्य पूर्वया एकवाक्यता योज्या परया वा। ये विरूपत्तादिगुणे राज्युषसौ दिवं भूतनावमन्योम्म र प्रत्यागष्श्वस्त भप्पधारयत्, न केवले रोदसी इत्येवं पूर्वपैकवाक्यता। परया तु ये विरूपत्वादिगुणे राण्युपसी दिवं भूतबातमन्योन्य च प्रत्यागरन्तस्ताभ्यां सहेति ॥ ८॥ वेङ्कट चिरादारभ्य दिवम् भूमिज लक्ष्यीकृत्या नानारूपे पुन.पुनर्जायमाने तरणे स्वैः गमन- रहोराने चरतः । रात्रिः कृष्णः वर्णश्चरति, श्वेतैः अहः । एवम् अन्यान्या" आ घरतः एकस्या उपर्यन्या तस्या उपर्यन्यति ॥८॥ मुद्गल विरूपे शुअरन्यतया विपमरूपे पुनर्भुवा पुनःपुनः प्रतिदिवसं जायमाने युवती तरण्यौ राध्युपसोः सर्वदैकरूप्यात् । एवंभूते राम्युपसौ दिवम् (लोकम् भूम भूमिञ्च सनात् चिरकाला. दारभ्य सैभिः एच. स्वकीयैर्गमनैः परि चरतः पावतेते। अयमेवार्थः स्पष्टीफियते । अफा रानिः कृष्णेभिः अन्धकाररूपेवगैसलक्षिता उपाः च सशशिः दीप्यमानैः वपुर्भिः स्वशरीराभूतैस्त. जोभिरूपलक्षिता अन्यान्या परस्पान्यनिहारेग आ चरतः भावर्तते । हे इन्व! एतत्सब स्वयैव कार्यते, स्वदधीनत्या सर्गसां देवतानामित्यर्थः ॥४॥ । 1-1.नातिभ. २. नाति स. ३. यो भ. ४. नुरका कु. ५. "पसः म. ६-६. वरूपे- पैर रायुषःकर्म भ. ७. देवता को. ८ भूतमन्यो म. १. जात अ. " भूतजातं च विभ'. 11. 'शौक भरवि. १२-१२. शैक्चरिहरतब रिपोरगरे' दि. १३. मन्या विमा ·1.नाखि मुख२-२. नाद्रिक बिघा. मूको..'यतिनिामदाम्भीये ...मे. उमेदै सभाष्ये । [१५,११. सनैमि सरूपं स्वपस्यमानः सूनुदीघार शव॑सा सुदंसाः । आमासु चिद् दधिप पक्वमन्तः पर्यः कृष्णासु रुशद् रोहिणीषु ॥ ९ ॥ सनैमि । मुख्यम् । सुऽअपस्यमानः । सूनुः । दाधार । शव॑सा । सुऽदंसाः । आमा । चित् । दधिप । पृकम् । अन्तरिति । पर्यः । कृष्णासु । शत् । रोहिणीषु ॥ ९ ॥ स्कन्द० सनेमि' सनेमि' ( निष ३,२७) इति पुराणनाम। चिरन्तनम् सख्यम् स्वपस्यमानः शोभ- नानि 'कर्माणि येषां ते स्वपसा स्थितप्रकृतयोऽत्यन्तमहात्मानः, वयदाचरन् स्वपस्यमाना, भात्मीययोर्मातापित्रोः सूनुः पुत्रः दाधार धारयति शवसा स्वेन पलेन सुदंसाः सुकर्मा । इन्द्रः राव्युषोभ्यां सह पूर्वप्रवृत्तं सोपं न जहावीत्येवामह न्याख्यातन्यम् । परोऽधक प्रत्यक्षकृतो भिन्नं वाक्यम् । आमासु नि आममपकम् । अपचास्वपि मभक्षयोग्यासपि सतीप्रित्यर्थः। दधिषे दृष्टिद्वारेण त्वं धारयसि पक्का भक्षयोग्यम् अन्तः मध्ये पयः क्षीरम कृष्णामु अपि गोषु शत् दीप्तम् । शुतमित्यर्थः । रोहिणी रोहिवासु । एतदुकं भवति-- सर्वन कारणानुरूप कार्यम् । भवतस्त्वतन्माहात्म्यादभक्ष्याम कृष्णासु रोहितामु च गोषु भक्ष्य शुक्षय पय इति ॥९॥ वेङ्कट० पुराणम् सत्यम् शोभनानि कर्माणोध्छन् शवसा स्तूयमान इति । इन बलवत्तपाइ - 'ओजसो जातमुतमन्य एनम्' ( १०,७१,१.) इति मन्त्रः। सुकर्मा स्वम् मासु कृष्णामु "रोहिणीपुच गोपु पक्वम् इवे पयः अन्तः धारयसि ॥५॥ मुद्गल० स्वपश्यमानः स्वपः भोभन कर्म, तश्विाचान् शयसा शवसो बलस्प समः पुत्रः । भविष वामित्यर्थः । सुदंसाः शोभनयागादिकर्मयुक्तः । एवम्भूतः इन्द्रः सख्यम् यजमानानां समित्यम् समि पुराणम् दाधार धारयवि। पोपपतीत्य ति आमामु ति भासु अपरिपकान गोषु च अन्तः मध्ये परम् परिपकम् पयः प धारयसि । तथा कृष्णा कृष्णकांतु रोहिणीपु लोहितवर्णासु घ गोपु पविपरीतम् शत् दीप्यमान इवेतवर्ण पयो दधिपे । ५ ॥ सनात् सनीळा अवनीरवाता व्रता रक्षन्ते अमृताः सहोमिः । पुरू सहस्रा जनयो न पत्नीवस्यन्ति स्वसौरो अहयाणम् ॥ १० ॥ सनात् । सऽनाळाः । अवनीः । अवाताः । ता । रक्षन्ते । अमृताः । सई:भिः | पुरु। सुइसा । जनयः । न । परनीः । दुवस्यन्ति । स्वसारः । अहयाणम् ॥ १० ॥ स्कन्द रानात् पिरादेव प्रभृति सनोळाः समारमिन्द्राम्य स्थान पासा बासनी मेय: विषया एयर्थः । काः पुनीताः । स्तुतयः । गोयः। भवनौः मतः प्रीत्यर्थस्पर सर। ५. नाभि . . . ...टानुन विमान पर क... at's ·" प्रथम मण्डलम् . म् ६५, ११] प्रीविजनन्यः अवाताः वातिर्गतिकर्मा (तु. निघ २,१४)। अगता अन्यन्न स्तुत्ये । बता वृनबधादी. नीन्त्रस्य कर्माणि । सन्द अमृताः नित्याः सहोमिः बलैः सह । अकीर्ममानानि हीन्द्रस्य कर्माणि घ बलानि च विस्मरणाद् विलयं गच्छेयुः। ठानि कीर्तयन्त्यः स्तुतयो रक्षन्तीत्युच्यते। फियत्यः स्तुतयो वतानि वा । उच्यते । पुरु सहस्रा बहूनि सहस्राणि । कथं पुना रक्षन्ति । उच्यते । जनयः न पत्नीः बनिशब्दोऽत्र जननीयचनो द्रष्टव्यः। नशब्दश्चौपमार्थीयः पत्नीरित्यन्ना- प्यनुषकम्पः । जनन्य इव पल्य इव च। यथा मातरो भार्या वा महता यत्नेन पुणे पति वा रक्षेयुः तद्वदित्यर्थः । ... वेङ्कट० चिरादारभ्य पारेकस्मादुत्पन्नाः' अगुलयः सुश्लिष्टाः कर्माणि रक्षन्तै कार्यकरणदेगः भालानापुरूणि सहसाणीन्द्रार्थम् । पुनजनयः पल्या इव पुमांसम् अहीतयानमिन्द्रम् अङ्गुल्यः परिचरन्ति ॥ १०॥ ...... मुद्गल. सनात् चिरकालादारभ्य सनीळाः समाननिवासस्थानाः अवावाः वातं गमनं तद्रहिताः एकपाग्यवस्थानात् । अवनीः अगुलपः पुरु पुरूणि बहूनि सहस्रा असंख्यातानि व्रता प्रतानि इन्द्रसम्बन्धीनि कर्माणि अमृताः पुनःपुनः करणेऽप्यालस्यरहिताः सत्यः सहोभिः भात्मीयले रक्षन्ते पालयन्ति । भपि च लसारः स्वयमेव सरन्योऽगुलयः पत्नीः पालयिभ्यः अहयाणम् लज्जारहितम् । प्रगल्भमित्यर्थः । जनयः न देवानां पल्ल्य इव दुवस्यन्ति परिचरन्ति । भन्जलि- बन्धनेनेन्द्र प्ररणयन्तीत्यर्थः ॥१०॥ इति प्रथमाष्टके पञ्चमाध्याये द्वितीयो वर्गः ॥ सनायुवो नमसा नव्यो अवसूयवौ मतयो दस्म ददुः । पति न पनीरुशतीरुशन्तै स्पृशान्ति त्वा शवसावन् मनीपाः ॥ ११ ॥ सनाऽयुवः । नमसा । नव्यः । अः । वसुऽययः । मतयः । दस्म । दुद्गुः । पतिम् । न । पत्नीः । उशतीः । उशन्तम् । स्पृशन्ति । त्वा । शवमाऽवन् । मनीपाः ॥ ११ ॥ स्कन्द० भनेकवाग्यवाप्रसिद्धयर्थ पत्ताब्दावभ्याइतव्यौ। यस्त्वम् नमसा नमस्कारेण नव्यः स्तुत्यः अः मन्त्रैश्च, तम् सनायुकः विरकामा बस्यवः पनकामाः मरायः भस्मदीयः स्तुतयः । चिरं धनमिच्छन्त्योऽस्मदीयाः स्तुत्य इत्यर्थः । यश्च स्तोतॄणां कामः स स्तुतिम् पूर्यते। कि कुर्वन्ति । उच्यते । हे दस्म । ददुः गल्छन्ति वा प्रति । गत्या च पतिम् न' पल्लीः उशती: उशन्तम् शन्ति वा । त्वया सइ सम्बध्यन्त इत्यर्थः । शवसावन | मनीषाः" है पावसावन् ! बलवन् ! मनीषाः मनसैपणीयाः । अत्यन्तोत्कृष्टा इत्यर्थः । स्तुतिवचनो वा मनीपाशम्दः । मन्य इत्येतेन च गमनसम्बन्धित्वेन स्तुत्य उपात्ताः, न स्पर्शसम्बन्धित्वेनेत्येवमानरकत्वम् ॥11॥ 11. भभूतानित्यः भ. २. नास्ति भ. ३. रक्षयेयुः कु. ४. उभयो। पाण्योपवि'. ६-4. कर्मणि रक्षन्नेको कारण शाना: विम' + लाना: विल ७. 'माणि. कर्माणीदा विभ. ८. पुरुज* वि'; जनयः कु. १. भहित कु; मनीता दिए 1.-10. खाक. 11. हा शवसावन् ! मनीषाः इति । स्वया र सम्बश्यन्त इत्यर्थः मूको.

·कामयमाना कामयमान त्ला शान्ति ऋग्वेदे समाप्ये [११,१५, ५३. वेष्ट चिरस्वमामयम्त्य ! नवचरा' नमस्कारेण अवैश्न धनकामा मम मतयः स्तुत्यो मन निगरन्ति । 'त. वा पतिम् इव पन्य बलबन्॥1 मुगल० हे दग्म! दर्शनीय इन्द्र! अ शखरूपैमन नमसा नमस्कारेण यस्त्वम् नव्य स्तुत्यो भवसि । मनायुद्ध सनातनम् अग्निहोनादि नित्य कर्म आरमन इम्त वस्यव घनमिच्छन्त. मदर मे पाविन त्याम् ददु बहुना प्रयासेन जम्मु । ई शवसावन् | वलयन् । इन्त्र है प्रयुका मनीपा स्तुवय त्वा त्वाम् ,स्पशन्ति प्राप्नुवन्ति । दृष्टान्त । उराती पाना पत्न्य उयन्तम् कामयमानम् गतिम् न यथा पति सम्मजन्ते तद्वद ॥ 1 ॥ उत्सत्य कामयमाना २ परिमान' .. नास्तिविभER A. माहि. सनादेर त रायो गभस्तो न क्षीर्यन्त नोपं दस्यन्ति दस्म । युमाँ अमि कर्तुमा इन्द्र धीरः शिक्षा शचीवस्तव नः शचीभिः ॥ १२ ॥ सनात् । एन । त । राय । गर्भरती । न । श्रीयन्ते । न । उप । दस्यन्ति । दस्म । पुमान् । असि । कऽमान् । इन्द्र । धीर । शिक्षे । शचीऽय । तव । नः । शचीभि ॥१२॥ स्पन्द० सनात् चिरान् एव प्रभृति तब राय धनानि गभस्तो बाहुनामैतत् (निय २४ )। वरसम्रन्यायिद हस्त वर्तते । सप्तमीनिदशाच स्थितानीति वाफ्यशेप । हम्ने स्थितानि । न धीयन्त न अपि उप दस्पन्ति क्षयस्य समीपीभवन्ति दमा। तब पानि धनानि तानि नंदाना क्षीयन्ट, नाप्यागामिनि काले इत्पर्य । किन जुमान् दीप्तिमान् भसि अनुमान कमवाश्च हे दन्द्र । थोर प्रशावादच । य इंयोऽसि त म -शिक्ष देवि वानि है प्रचार ! समयन्' प्रभार' या न अस्मभ्यम् तव अनीमि कमभि यागाष्पहनुभूत । परमारवा यजामहे तस्मादित्ययं ॥ १३॥ पेट० घिरात एप तव धनानि इस्ठ स्थितानि न घ नश्यन्ति, न ' न्यूनीभयन्ति दर्शनीप' । वीठिमान् काम कर्मवाच 'इन्त्र' ष्ट प्रयछ कर्मवर' सब प्रशामि' भस्मभ्यम् ॥१२॥ मुझल है दम दर्शनीय! इन्न' तय गभस्तो तय हन पनात् एव चिरकालादारभ्य सितानि राम धनानि न पन्त न पिनश्यन्ति, न उस दस्यन्ति च । स्तोत्रम्पो उत्ते िसस्ता भनम् उपक्षय न प्रामोति, भपि तु यदि पार युतिमान् वम् धुमान दामिनार टोरक्षगहनुभूगम्मंयुमोऽसि । हे अचच । कर्मयन् ! इत्र! तव चमि विदीय कर्मभिः । भस्मभ्य धनम् शिक्षदेहि १२॥ मनायने गौतम इन्ट नव्यमा नर्म हरियोजनाय | सुनीवार्य नः शरमान नोधाः प्रातमा पिपासुगम्पात् ॥ १३ ।। ५ मासिका ... माशि ८. माशि ·स् १३ में 11 प्रथम मण्डलम ४७३ सुनाऽयते । मौतमः । इन्द्र । नय॑म् । अक्षित् । ब्रह्म । हरियोजनाय । सुनीयाय । नः । शवसान | नौधाः । प्रातः । मक्षु । वियाऽसुः । जाम्यात् ॥ १३ ।। स्कन्द सनायने चिरं कामयमानाय तुभ्यम् गोतमः सोऽयमित्यभिसम्बन्धात् पितृशब्दोऽयं पुने प्रयुक्तः । गौतमपुनः हे इन्द्र! नव्यम् नवम् भन्यैः स्रोतृभिरकृतपूर्वम् अतक्षत् 'तक्षति करोविकर्मा' (या ४,१९) व्यत्ययेन च उत्तमपुरुषस्य स्थाने प्रथमपुरुष, । अकाप' स्तुविलक्षणम् ब्रह्म । कीदृशाम माम् । उच्यते । हरियोजनाय सुनीथाय सुस्तुतये च । नः प्रथमैकवचनस्य स्थाने द्विवीयाबहुवचनमेतत् । भई हे शवसान ! शत्रून् प्रति गन्तः! बलवतामाचारयन् ! वा नोधाः नामर्पिः । परस्तु पादः' प्रत्यक्षकृतः भिन्नं वाक्यमुक्कार्थश्च ॥ १३ ॥ घेङ्कट. चिरन्तनत्वमनुपालयते गोतमः नोपाः इन्द्र! तुभ्यं मक्तरं स्तोत्रम् अकरोत् । अश्वान्' यो योजयति गमनाय । शोभननयनाय अस्माकं बलाचरणशील!। भन्स्योपसंहारार्थी । उपास्यया धनमाशास्ते । धनार्थाः स्तुतय इत्युवाच --'सनायुबो नमसा' (श १,६२,१५) इति ॥ १३ ॥ मुद्गल० स इन्वः सनायते नित्य इवाचरति, सर्वेषामाद्यो भवति । हे शवसान! बलवन् ! इन्द्र ! हरियोजनाय हरी अश्वौ रथे योजयतीति हरियोजनः । सुनोथाय सुष्टु नेत्रे । पुर्वभूताय तस्मै तुभ्यम् गोतमः गोतमस्य अपेः पुत्रः नोधाः ऋषिः नव्यम् नूतनम् ब्रह्म एतत्सूक्तरूप स्तोत्रम् नः अस्मदर्थम् अतक्षात् अकरोत् । मवोऽस्माभिरनेन स्तोत्रेण स्तुतः सन् चिया बुध्या प्राप्तवसुरिन्दः प्रातःकाले मनु शीघ्रम् जगम्यात् भागच्छतु ॥ १३ ॥ इति प्रथमाकै पञ्चमाध्याये तृतीयो वर्गः।। - । [६३] त्वं महाँ इन्ट पो हु शुष्पैर्याचा जबानः पृथिवी अमें धाः । यद्ध ते विश्वा गिरयश्चिदा मिया हुदासः किरणा नैर्जन् ॥ १॥ स्वम् । महान् । इन्द्र । यः । हु । शुष्मैः । पायो । जज्ञानः । पृथिवी इति । अमै । धाः । यत् । ह । ते । विश्वा। गिरयः । चित् । अन्यो। भिया । दृळ्हासः । किरणोः । न । ऐजेन् ॥ १॥ 1 । स्कन्द खम् महान हे इन्द्र, यह शुभ हसन्दः पदपूरमः । यः आरमोथैर्षल: द्यावा पृथिवी जानः जायमानः । जन्मन एवं प्रभृतीत्यर्थः । अमे भयमिह अमसदनोच्यते। 'सनेव संष्टामं दधाति' (१,६६४) इति यथा । भये थाः दधासि । जन्मन एवं प्रभूति यावापृथिव्योभयमुदपीपद इत्यर्थः। यत् यय षष्टया भत्र लुछ। इ पदपूरणः चा वा। यस्थ ते विश्वा सर्वाणि भूतानि गिरयः चित चिन्छन्दश्चाथै । पर्वताइच अभ्वा भिया 'अन्यः" (निष ३,३) इषि मनाम । महता भयेन रहासः गिरीणामिदं विशेषणन् । उता भपि 1. नास्ति कु. २. नाति भ ... भदौदि. ११. यस्तुत वि. ५. पीकर १.चाओंभ. ७. भमुम. म.

·राप इति। न वनण किनियो। उच्यत । न ह अविहर्यवतो। हवि कान्तिमा .मामि.-८ नाति भ... पनन्द्रा मू..... ४०४ वैदे समाप्ये [१,१५,१. सन्तो गिरयः । किरणा न ऐनन् 'किरणा' (निघ १,५) इति रदिमनाम । १ कम्पने। पयोऽन्यत्र या मादित्यस्य रश्मय कम्पन्ट उदद कम्यन्त इत्यर्थ । तदेवन् पुरस्नाइप्युचन-- 'अपेद मिया गिरयश्च' (१,६१,४) इति ॥1॥ वेङ्कट त्वम् महान् इन्द्र! य. सलु बलै द्यावा पृथिवी प्रादुर्भबन भये भधा । यस्माच वन गिरय अपि प्याप्टेन महता भयेन सा भपि रहसय इव चलनस्वभावा. कम्पन्ते । '' महानिति॥1॥ मुगल. 'स्व महान्' इति नवचं पष्ठ सूक्तम् । नोमा ऋपि । विष्टप् छन्द । इन्द्रो देवता । है इन्द्र। त्वम् महान गुण सर्वाधिको भवसि 1 यः ह य खलु त्वम् भने असुरd भये सति जनान वदानीमेव प्रादुर्भूत. सन् मुम्नैः शन्गा सोपहरानीयैर्बल द्यावा पुचिची पावामिन्यो धा. अधारय । वासादयात् अमुमुच इत्यर्थः । किन यत् ह । यस्य सन तब सम्बन्धिमा मिया भीत्या विश्वा विश्वानि न्याहानि यानि भूतजातानि गिरय. चिर ये च शिलोदया , अन्वा भन्यान्यपि महान्ति यानि सन्ति, सर्वेऽपि दळदास इदा भपि ऐजन भकम्पन्त । दृष्टान्त । रिणा. न यथा सूर्यरश्मय इवस्तुदो नभसि कम्पन्ढे तद्वद ॥3॥ आ पद्धरी इन्द्र पिता वेरा ते वन जरिता वाहोपर्धाद ! यावियतकतो अमित्रान् पुर इष्णासि पुरुहूत पूर्वीः ॥२॥ आ । यत् । हरी इति । इन्द्र । विद्वता । थे ।आ। ते । वन् ! जरिता । बाहो । धाद । यन । अविहर्यनम्तो इत्यविहर्यतऽस्तो । अमित्रांन्। पुरै । इप्णाति। पुरऽहुत । पूर्वी. ॥ २ ॥ स्पन्द० आ यत् यदिति प्य पयेन नपुसकता। यच हरा प्रति है इन्द्र।। की। वित्रता विविधर्माणी आ चे बेतेगटिम्मंगः विदर्य ज्ञानाधरयद रूपम् । र योक्नुमागण्यसि बसि बत्यर्थ । यस्य च । वाम् जरिता लोग बाजा बाहुसम्पन्धादम्दावर राहुबन्ने नोच्यत । इस्तयो भा यान् भावने। स्तुतिमिश्च स्तोता शावधार्थ इस्वाभ्यां प्रायः चीत्यर्थः । भयया भिन्नमेव वाक्य पूर्वानपेजम् । पदरी इति न यादो पदाशब्दस्या)। वन्तर देत्यभ्याइनभ्यम् । यदा रथ हरी योक्नु प्रत्यागणसिदा न बन जरिठा हस्तपो. (निप.)। भविगठी हयंत कामो यस्य सोऽपिहयत कामान् । ऋतुरिति दशनाम । मनियंत ऋतुर्यस्य सोऽवियतानु" । सुताईबीपि च प्रति कामयमानचित्र इत्पर्य । भी 'दयातः प्रेणामा' (या US मशक्यत्वात् भोसनीय नु प्रज्ञा कम स पस्य सोऽबिहपंतऋतु, नस्य सम्बाधन है भविइपंढरी अमित्रान् पुर. नगराणि पान् इमार ए भाभीये । इनाविपस पायाभीश्यमभिमनम् । स पुरता पूर रामिद विशेषणम् । चिरन्तनी. र २५ २. नामिदिन सिम 11. defit म. मी - 1. मरम्पत को. 1. मुझे ·सू ६३, मं] प्रधर्म मण्डल वेङ्कट० यदा इन्द्र! विविधकर्माणावश्वौ रथे ' योजयसि, तदनातरमेव 'भादधाति तव' यादोः स्तोता वनं स्तुत्मा। येन बनेण भवाधितकर्मर! अमितान् सत्पुरश्च बह्वीः प्रेरयसि पुराहून ॥२॥ मुद्गल है इन्द्र! त्वम् यत् यदा विव्रता विविधकर्मागो हो त्वदीयाधी आ ये रथे आगमयसि । रथे योजयसीत्यर्थः । उदानीम् ते तव वाहोः इस्तयोः जरिता स्तोता वजम् आ धात् स्तोनेण स्थापयति । 'स्तोमा स्तुते प्रयत्नमन्तरण धनं त्वद्धस्ते दृश्यत इत्यर्थः । हे अवियतकतो! प्रेप्सितकर्मन् ! इन्द्र! अमित्रान् शत्रून् येन क्त्रेण इष्णासि अभिगमसि । हे पुरुहूत। पुरुभिर्य- जमानैराहून! त्वम् पूर्वाः यहीः पुरः असुरपुराणि भैतुमभिगासीत्यर्थः ॥ २ ॥ त्वं सत्प इन्द्र धुष्णुरेतान् त्वम॒भुक्षा नर्यस्त्वं पाट् । त्वं शुष्ण वृजनै पृक्ष आणौ यूने कुत्साय धुमते सचाहन् ॥ ३ ॥ त्वम् । सत्यः । इन्द्र । धृष्णुः । एतान् । त्वम् । ऋभक्षाः । नयः । त्वम् । पाट् । त्वम् । शुष्णम् । वृजनै । पृक्षे । आगौ । यूनै । कुत्साय । युऽमते । सा । अहन् ॥ ३ ॥ स्कन्द वम् सत्यः अविसंवादी है इन्द्र! धृष्णुः धर्षयिता च। साधु.' चाभिभवितेत्यर्थः । कान् । एतान् शत्रून् । त्वम् सभुक्षाः महान् । नर्यः नरपु साधुः नरेभ्यो या'। नराणां चानुमदपर इत्यर्थः । त्वम् एव पाट्' असुराभिभवनशीलः त्वम् एव शुष्णम् नामासुरम् पूजने कग्भिः (1) वर्ननीये । बलनाम वा जनशब्दः (तु. निघ २,९)। सामर्थ्याचाबान्ततिमत्वर्थः । पो रै. सम्पननीये आणौ । समामनामवर (तु. निघ २,१७)। सङ्ग्रामे यूने उत्साय घुमते वादय एताइचतुर्यः। यूनश्च दीसिमतश्च कुस्सनाम्न मराय । सचा स६ कुत्सेनेच मरुद्भिर्वा अन् इतवानसि ॥३॥ - वेङ्कट त्वम् सत्यकर्मा इन्द्र । धर्षपसि एतानमिग्रान् । लम् महान नृहितः । त्वम् सइसे सपनान् । स्वम् शुष्णासुर" शत्रूणां ऐदक" इतरेतरसम्पर्धने युद यूने कुत्साय दीप्तिम सहापभूतः हवरानसि ॥३॥ मुन्द्रल० इन्द्र वम् सत्यः सत्नु भरः । सर्वोत्कृष्ट इत्यर्थः । एतान् शगून् भभिगतः सन् मुः तपो पंपिता तिरस्कता । कि त्वम् भुभाः अभूणामधिपतिः, नयेः नेभ्यो हितः । तथा त्वम् पाद शमामभिभारता, इन्तरयर्थः । किम ने इत्यादीनि" श्रीणि समाममामानि । भन पूर्व विशेषण । पूजने वनयुके। समाम हि धीराः पुरुषाः यन्यन्त हिंस्पन्दी । से सम्पर्धनीये यो योई प्राप्तये। एवंगिध आणी समाम युमने दीप्तिमद यूने परल्याप उत्साय सचा त्वं सहायो भूत्वा गुष्णम् शोपयितारम् एतरसंशममुरम् अहन् मपधीः ॥३॥ 1. ak) दिम. १.२. नाति नि. ३३. सोमरतुवे: मूको... By भूगो. ५. न ..वा तो भ. २. नानि भ. ८. मुरा' भ. १. 'इनुपर: म... युटियम् १. भ. १२. ' म.ए मूग. 1. सदमे. १५ मा ·४५६ । ऋग्वेद सभाष्ये [अ १, ५,३१ वं ह त्यदिन्द्र चोदीः सखा वनं यद् बनिन् वृपकर्मन्नुम्नाः । यई शूर वृपमणः परावैर्वि दस्यूर्योनावकृतो थापाट् ॥ ४ ॥ स्वम् । हु । त्यत् । इन्द्र । चौदी । सर्खा । पुत्रम् । यत् । वजिन् । वृषऽप्रमन् । उभा । यत्। ह । शूर 1 गुपऽमन । पराचै । वि । दस्यून् । योनौ । अत । वृथापाट् ॥ ४ ॥ स्कन्द ह-शब्द पदपूरण । त्वम् त्यत् तदा हे इन्द्र| चोदी वृषधाय चोदितवानसि सखा वितीयाबहुवचनस्य स्थाने इद प्रथमैकवचनम् । सखीन् मस्त । अथवा प्रत्यक्षतत्वाद मन्त्रस्प सखेत्पतदन्यतिरिनप्रातिपदिकार्थप्रथमान्तम् । यचच्छब्दावघ्याहत्य एकवाक्यत्व नेयम् । यररक मस्ता सखा स चोदितवानसि। कम् । सामयाद मरुत । कदा । उच्यत । इत्रम् यत् यदा हे बभिन् । सपफर्मन् ! पृष्टिकर्मक । सदैव वृधिकारिन् । इत्यर्थ । । उन्ना उभ उम्भ पूरणेऽन्यत्र । इह तु सामाधार्थ । इयवानसि । यदा च हे शूर । अपमण | गृष्टिपरमनस्क' पराच नद्धतिर्गत्यर्थ , परागमन । तदीयस्थान प्राप्तिमात्रेणैवेत्यर्थ । दस्यून योनो स्वभिमभव स्थाने स्थिवान् यि अमृत. अन्ततेवंधकर्मण इद रूपम् । विविध हतवानसि । थापा भव्यतिरिक्तप्रातिपदिकार्थप्रथमान्तत्वात् 'यत्तसन्दावध्याहत्यकवाक्यता नेया । यस्त्व वृथापाद भयरननवाभिभविता स यदा दस्यून योनी व्यकृत इति ॥ ४ ॥ वेङ्करः त्वम् खलु वत्' अचूचुद सखा सन् सएयु कुत्सत्य वर्तयितारं शुष्णम् । यदा याभन्। वर्पणशीरकर्मन् ' तोभिवधिक परिववानसि, 'यदा सलु यूर 14 वर्षणपरमनस्क'' 'कुत्सस्य शायून् पराचीनान' कुरसावास विकृत्तबानास अनायासेन पावूनभिभवन् । उदा गुण वत्सदायाश्चाचूचुर इति ॥ ४॥ मुद्गल है इन्द्र! त्वम् ह व खलु सखा त्सस्य सहाय सन् त्यत् प्रसिद्ध धन उपलक्षणम मोदी प्रेरितवान् । अकार्षारित्यर्थ । हे एकर्मन! गुदफसचनरूपकोपेत वनिन् ! बचपन्' इछ पूनम् सर्वस्य धनस्याऽऽवरीचार कुत्सस्य भानुम् यत् यदा उन्ना भतुभ्ना अहिंसी । भरि च है पूर! गण प्रेरक । कृपमण | कामाभिवर्षमनाका इन्त्र पावाद भनायासन भणामाभि भविता स्वम् यत् ह यहा सलु योनी पीमिणीय साम दस्यून कुत्सस्य उपक्षपतिन भन्यान् शत्रून् पराच वि अकृत पराङ्मुखा यथा भवन्ति तथा म्यरिन । तदानीं कुत्त सर्व यश प्राप्नादित्यर्थ ॥४॥ त्वं हु त्यढिन्द्रारिपण्यन् दलहस्यं चिन्मतीनामजुष्टौ । व्यस्मदा काटा ते पर्पने पनिञ्छ्नाथिह्यमितान् ॥ ५ ॥ त्वम् । हु । त्यत् । हुन्छ । अपिण्यन् । दृहस्य । चित् । मतीनाम् । अर्जुनौ । वि। अस्मत् । आ । काष्टा । अबैत । व 1 घनास वजिन् । प्रषिहि । अमित्रान् ॥ ५ ॥ - । ४. सपने म . "धरीष फु २ ३ स्थितवान का मूनानिधि * *मनमो. ८. सन् विमा 1. साने रिक्षावा विमा 1. नाशि को 11.40 मूको m ·सू६३, म६] प्रथम मण्डलम् ४७७ स्कन्द० प उकगुण लम्, त्यत् न्यत्ययनान नपुसकता । स त्व हे इन्द्र आरषण्यन् अस्मानहिंसन् अस्मादिमापरिहारार्थमित्यर्थ । रहस्य भपि मेघस्य वृष्टिनिरोधेन मर्तानाम् अजुष्टौ अग्रीती वर्तमानस्य स्वभूता । मानन् पट्यथै पञ्चम्येया । अस्माक स्वभूताय। आ मयांदाचोऽयम् । मर्यादया काष्टा अवत भश्वाय । अश्वप्रइण चाय कृत्वस द्विपदश्चतुष्पदश्चौपरक्षणार्थ द्रष्टव्यम् । यावत् किविदस्माक स्वभूत द्विपाचतुप्पाच सर्वस्यायांपत्यर्थ । वि व विवृणु प्रकाशीकुरु । पातयेत्यर्थ । किच घनैव यथा धनन लोइकारो लोह इन्ति तद्वत् । है पागन् । नथिहि वधकर्माऽयम् (तु निघ २,१९)। जहि असदोयान् शत् ॥५॥ वेङ्कट त्वम् ह तत् इन्द्र'! महिसन् इदम् मपि पुरुष' मनुष्याणामप्रीती । न इसि मनुष्यहित मित्यर्थ । स स्वमद्य' असाक युद्ध प्रवेशार्थमश्वानाम् दिश' आ वि व । प्रबशयाझ्वान् समाममध्य इत्यर्थ । स त्वम् घनेन लोइपिण्डमिद अमित्रान् इनायाह कुरु नानादिक्कानिति ॥५॥ मुद्गल है इन्द्र' त्वम् ह खलु त्यत् तस्य दृस्य चिन् दृढस्य कस्यचिदपि अरिपण्यन् रपण हिसनमनिच्छन् । एचस्वमाबो भवसि दबठावनानुग्रहीतृत्वात् । तथापि मर्तानाम् मोतॄणाम् अस्माक गामि अनुष्टौ मप्रीतो सत्याम् अस्मत् अर्वते अस्मदीयाश्वाय गन्तुम् साष्टा दिश आ समन्तात् वि व विवृता कुरु। यथा सर्वासु दिक्षु भस्मदीया भश्चा. प्रतिरोधमन्तरेण गन्ति तथा कुवित्यर्थ । किञ्च तत्रात्यान् अभियान हे वाजन्! बनयन् इन्द्र! घनेव कटिनेम पर्ववनय पत्रेण नाथाह नहीत्यर्थ॥५॥ स्वा हु स्यदिन्द्रार्णसातौ स्वमीळ्हे नर आजा हेवन्ते । तव स्वधार हुपमा समर्प कृति जेष्वत॒साय्या भूत् ।। ६ ।। स्वाम् । ह । त्यत् । इन्द्र । अर्गऽमातो। स्व ऽमीळ्हे । नरं । आजा। हवन्ते । तां । स्थाऽत्र । इयम् । आ । सऽमयें। ऊति । वाजेषु । अतसार्यो। भुद ॥ ६ ॥ स्कन्द० "त्यत् इति वाम् 'इत्येवन सामानाधिकरण्यान् द्वितीयास्थान प्रथमा। व्यत्ययन घार नपुसकता। 4 उकगुणस्त वो है इन्द्र अर्णसातौ। भर्ण उदकम्, तत्समबनयलायाम् । मयवधीचरकाल उदकदानवेशापामित्यय । स्लमांकहे उदकाय च मघन सह सइमाम ना मनुष्या भाजा अन्यसिश्च समाम हवन्त । उदसंभवनवळाया दानापमुदका समाम युदायमन्यसिइन साहाय्यामागुपन्तीत्यर्थ । य ईपोऽसि । म । तव हे सपाद ! इयम् भा मयादया समय समाम सट पाउनम् बाजेषु निमित पपा सप्तमी। प्रयोजनस्प घ निमिघवन विरक्षा । इत्यतन चास सम्पन्ध । मन्ने घ निमिसयु या समाम । मलार्पो य समाम उप्रत्यर्थ । अतमाया तमु उपक्षये इत्यतस, मत सातत्यगमने समय , नामित दि. २२ सत्तास उपसत्यमरमान विभ' २३ इटावा V को a+नि ५. नानिधिहप मनुमाहित . स्वम् कि सि.सि उप; बिमान् कि . विम', "रिलिप 1.1. नाति मूक १२ मालि ·त्वम् ह त्वमर सप्त पुर तदापानि समसण्यामानि नगराणि दद प्यदारय । बरसारित्पर्य । - ९९ ताभिसरसर निम' 1. नामि। ४७८ बदे सभाप्ये [अ१, व २,६५ 'इत्यस्य वैचद्रूपम् । अनुपक्षीणा सन्ततगामिनी वा भूत् भवतु । 'यदवदन्नाथ सामे' प्रवृत्त पाउनमतदक्षाण सततगामि वा भववित्यर्थ । कस्य । सामध्यादस्माक स्त्रोतृगा वा ॥ ६ ॥ वेङ्कट त्वाम् खलु तद् इन्द्र। उदकस्स दातरि सर्वस्य सबके मनुष्या मेधै सह युद्धे तदर्थम् बन्छ । दव अजयन्' इयम् ऊति युदपु समाश्रयणीया समनुप्ये प्रदशे अलक्षणाय नमूत् ॥ ६ ॥ मुगल० ६ ६२। अर्णमाती भर्णाना गन्नृणा युत् प्रवृत्ताना पुरयाणा सातिलाभो यस्मिन् वम्मिन् स्वमाळह सुन्छु अरणीय धन यसिन् । एवभूत आता आनी समाम त्यत् प्रसिद्धम् जाम् । स्वामेव नर योदुकामा पुरपा सहायार्थम् हवाचे आह्वयन्ति । वृष्टिनिरोधकन बनण सह घयणाथै तब यत् युद्ध वा सोतार त्वा प्रोत्साहयन्तीति भाव । यसादर तसार ६ स्वयाय । अबबन इन्द्र | समर्थ सङ्ग्रामे तव सम्बन्धिनी इयम् अत त्वदीयम् इद रक्षणम आ मसदाभिमुख्यन भून भवतु । वानेषु समामषु या सपा अति अतसाव्या यादृमि प्राप्तन्या भवति॥६॥ संह त्यदिन्द्र सप्त युध्यन् पुरी निन् पुस्कुत्साय दर्दः । चुहिन यत् सुदासे वृथा वगैहो राजन् परिवः पूर्व कः ॥ ७ ॥ त्वम् । ह। त्यत् । इद । सप्त। युय॑न् । पुरै । जिन् । पुरुकुसाय। दर्दरिति दर्द । बुर्हि ।न। यत् । सृध्दासे । वृया। ” । अहो । रानन् । वरिन । पुरनै । करिति क ॥ ७ ॥ स्कन्द० गम् + यत् स है इन्द्र। अमुराणा स्वभूता सफा पुर युध्यन् भसुरे सह पाचन पुरुउत्साय पुरुररसनाम्ना रागोऽर्थाय दर्द दारितवान् नाशिवान् । याद कि कृतवान् । उच्यत । यहि न द निव भामूलाद यत् य पात्र चतुर्थी 1 मुदासा राइ पृथा जयत्ननैव यक भाव छेदने, भिन्नवानसि । अरे महुशब्दस्याह पर्यायस्य द्विवीयार्थ पड़ी। पापम् । यश्च हे राजन्! दोस' ईधर' का परिव धनम् पूरव राजे क वृतवान् । दत्तवानित्यर्थ ॥७॥ वेङ्कट त्वम् 'द वद्'इनपुरुपुत्साय रूपय अन्न पुर युध्यन् दारितवान् असि । जि युद्ध मुरास राशे उदयम् अहो अमुरम्य यन् धनम् यहि इव अनायासन अस्छिन , यत् धनम् राजन् ! पूरव पायत कृतवान् असि ॥ ७॥ मुन्नव है बाजन् ! बज्रबन्। इदा पुश्य माय ऋषय युभ्यन् तदीय शश्रुभि पद युर पाण भरि च मुद्रासे पटरसाप महा प्रतत्सतस्यामुरम्य सम्बन्धि यन् धनमसि त्यन् उत्सा भनायामेन बाद न पाहिरिस गणमान वरपर्य । तदनन्तर पूर्ववत् स्याम् पूर्ण हरिरा पापो तम्ने मुदाम ह राजन् | मामिन् एम' बारव धनम् क भका । । २ नमक ३ मा नव नामिति युगमा मनोपा अनुसार वि' मानिमूगे ८ म 1. 'म मुदास मुदा नाम राजा'। पर । तिम्म, सा ·स १३, मं] प्रथम मण्डलम् । सं त्यां ने इन्द्र देव चित्रामिपुमापो न पीपपः परिज्मन् । पयो र प्रत्यस्मभ्यं यसि त्मनमर्ज न विश्वध क्षरध्यै ॥ ८ ॥ त्वम् । त्याम् । नः । इन्द । देव । चित्राम् । इपम् । आपः। न । पीपयः। परिऽमन् । पया। शूर । प्रति । अस्मभ्यम् । यसि । मनम् । ऊर्जन्। न। विधध। क्षरम्य ॥ ८ ॥ स्कन्द त्वम् नः अलार्क स्वभूता है इन्द्र! देव! चित्रराम् पूजनीयां विचिनो वा सम् सोमलक्षणमचम् यपा बसतोवर्यकधना आपः वर्धयन्ति तद्वत् परियः भवर्धयः । परिज्मन् मजेगत्यर्थस्येदं रूपम् । सर्वतो गच्छन् । यत्र तत्र पर्वमान इत्यर्थः । पा कोशी इट् । उच्यते । यया निमितभूतया है शूर! अस्मभ्यम् अस्मदर्थम् प्रति यसि यमु बन्धने । प्रतिभासि मनम् भात्मानम् । क । सामथ्यात् देद्याम् । यामस्मदनुप्रहार पातुमसदीयायां वैद्यामारमानं व्यवस्थापयसीत्यर्थः । ऊर्जम् न यथा महवा यसेन कश्चित् चिद् व्यवस्थापयेत् तद्वत् । किमय पुनर्वधयानि । उच्यते । विश्वध क्षरभ्य सर्वदा क्षरितुम् । कथं नाम सर्वदा यजरस्वम्मासु स्वदर्थः सोमः क्षरेदित्येवमर्थमित्यर्थः ॥ ८॥ येङ्कट त्वम् तत् भनम् भरमाकम् चित्रम् आपः इव पापयः परितो गमने यया इषा' शूर! त्यम् आरमानम् असभ्यम् अन्नम् इव सर्वदा कामानां क्षरणाय प्रतियच्छसि । इन्द्र तव पागार्थ वर्धय असमिति॥८॥ मुद्गल हे देव! द्योतमान! इन्द्र! लम् नः मसाकम् चिनाम् चायनीयाम् त्याम् वाम् इषम् अयम् परिज्मन् परितो व्याप्तापां भूमौ पीपयः प्रावर्धयः। यथा सर्वा भूमिरलेन पूर्णा भवति तथा कुवित्यर्थः। दृष्टान्तः । आपः न पया अपो दृष्ट्युदकानि भूम्यां वर्षणेन प्रवर्धयसि द्वन् । हे शुर! इन्द! यथा इपा त्मनम् आत्मानं जीवमस्मभ्यम् प्रति यसि प्रयासि । दृष्टान्तः । विश्वध विश्वतः सर्वतः धरण्यै क्षरितुम् ऊर्जम् न उदकमिव । यथाऽसम्यं बहुलम् उदकं प्रयच्छसि वद्वत्ताणधारणरूपं जीवनमपि प्रयच्छसीति भावः ॥८॥ . अकारि त इन्द्र गोतमेभिर्बयाण्योक्ता नमसा हरिभ्याम् । सुपेशसं वाजमा भरा नः प्रातर्मुस् धियावसुर्जगम्यात् ॥ ९ ॥ अकारि । ते । इन्द्रं । गोतमभिः । ब्रह्माणि 1 आउक्ता । नमसा । हरिऽभ्याम् । सुऽपेशंसम् । वाजम् । आ । भर । नः । प्रातः । मुक्षु । धियाऽसुः । जगम्यात् ॥ ९ ॥ स्कन्द अकारि इगि बहुवचनस्य स्थाने एरुवचनम् । भकारिपत। ते त्वदर्थानि । है इन्द्र! गोषमपुत्रैरसाभिः स्तुतिलक्षणानि ब्रह्माणि । कृत्वा च ओता मर्यादयोकानि । नमसा नमस्कारेण 1.नाति कु. २. काना भूलो. ३. नास्ति मूको. १. नास्तिम. ५.६ वा मूको. १. किश्चिद कु. ७-७. मन्न चित्रमस्माकनारः वि म. - त्रुटितम् वि. १. गच्छन् विम'. ९.९. पया हेतुभूतया विभ... वा वा मैं. 1. यच्छति मूको. १३. गौतम कु. १३-१३. नास्ति फु.

·४८3 विदथेषु यमं । आभुवः मपटिव महामठत्, महती। महमन्तरात्मा मरवणस्यामांव अम्वेदे सभाध्ये [अ १, ३५, ६५. सह इक्लिंगनाचन वा । इविरपि दमित्यर्थः । एतत् शास्वा हरिभ्याम् मुपेशसम् मुल्न यात्रम् भन्नम् । आ भर आहर नः अस्मदर्थम् । प्रातः इत्ययं नु पाद: प्रत्यकृतत्वार मित्रं वास्यम् उचार्यश्च ॥९॥ पेट० अकारि ते इन्द्र गौतमैः । तदाह - ब्रह्माणि शस्त्राणि च उक्तानि नमस्कारेण वव सह अश्वान्याम् । 'आ यसरी इन्द्र विनता' (१,६३,३) इत्पइवयोः स्तुतिः । सुरूपमयम् आ भर' भस्मम्यमिति ॥ १॥ मुबलक हे इन्द्र। ते तर गोवनेमिः गन्तृतमैरेवत्सपिभिः अकारि सोत्रं कृतमित्यर्थः । एतदेव स्पष्टीकरोति --ब्रह्माणि मन्ग्रजातानि नमसा हविलक्षणेनानन सइ हरिभ्याम् भवाम्यां युक्ताय तुभ्यम् आ उका माभिमुल्यन उकानि। स त्वम् मुपेशसम् बहुविधरूपयुक्तम् वाइन भन्नम् नः भलभ्यम् आ भर आहर आदहीति यावत् । धियापमुः धिया या प्राप्तधन इन्द्रः प्रात:काले भस्मदक्षणार्धम् जगम्यान मागाछनु ॥५॥ इति प्रथमाष्टके पबमाध्याये पडमो वर्ग: [६४] वृष्णे शीय सुनसाय वेधसे नोर्धः सुवृक्ति न भरा मरुनयः । अपो न धीरो मनसा सुहस्त्या गिरः समझे विदथेष्वाभुवः ।। १ ।। वृणे । शीय । सुऽमखाप । येधसे । नोधः । सऽवृक्तिम् । प्र । भर । मरुवऽHः । अ॒पः । न ! धीरेः । मनसा । मुहस्यः । गिरः । सम् । अझै । विदयेषु । आऽमुर्यः ॥ १ ॥ स्कन्द मारुतम् सुजम् । मरदेवमिदं सूत्रम् । पृष्म इत्यादि गणापेक्षमेकवचनम् । वर्षिः गणाम गर्भाव टापाहिने मुमसाय मुयज्ञाय वेधमे प्राज्ञाय है नोः। मात्मनः एवाय शरीरामना पः। हे मदीयशरीरस्मन् ! मुखम् मुनु कि दोपैः स्तुतिम् प्रभर प्रहर' । उच्चारयेत्यर्थः। मद्भगः पार्थ तुपा । व्युवेच गणशदाम्याहारः । मस्तां गणय' । भथवा शुद्धोधी मसान्ददिवाय दृष्टम्यः । एकवचनस्य स्थान बहुवचनम् । मारताय मस्समूहाप इत्यर्थः । महमप्यन्तरारमा ! न यथा इन्द्रो दृष्टिलक्षणा पोऽभिम्पनकि त् । धौरः प्रशापान माना सह मुहम्न्यः मुवमांच्यहम्मवार मुहत्त्या गिरः सम् मे महिन्यात्यधः । समानयननिम ! मनसा मह स्तुतीरभिग्यन्मि । स्वं दुनोधः! शरीरारमन्! गा रबारपेत्यर्थः ।। यफूट० वर्षिय मारलाय गर्भाय मुध्नाय नमुन्याम्' (पा ६२,१७१) इति न टम् । भरिया 1 । 1 1. नानि. २. मि. रसःम. ३. मानिइ. ५. मास्ति ·सू ६४, मं ३] प्रथम मण्डलम् सुष्टु प्रयच्यते विधाने स्तुतिम् प्र भर । तदेवाह-नोधः। त्वं स्तुति प्र भर । मद्यः इति । आरमानमियमुक्या' स्वयमेव तथा करोमीति वदति- उदकानि धृष्टः शोभनाङ्गलिकः कश्चित् यथोत्सिवत्येवमहमेषां पशे प्रयोक्तुं योग्याः गिरः मनसा सम् अछे संस्लेपयामि रचयामीति॥1॥ मुबलक 'वृष्ये शर्धाय' इति पञ्चदश सप्तमं सूक्तम् । मोधा ऋषिः । अन्रपा नियुप् । शिष्टा जगत्यः । मरुतो देवताः ॥ . भत्र पूर्वार्धन स्तुती नोधाः प्रेर्यते । है नोधः वृष्ण कामानां वर्षिने सुमखाय शोभनयज्ञाय वेधसे पुष्पफलादीनां करें। वायी सति पुष्पाणि फलानि चोरपद्यन्ते । एवंविधाय मरुद्भपः मरुतां मितराविणाम् शर्धाय समूहाय सुवृत्तिम् सुन्छु भापर्जक' सोत्रम् प्रभर प्रेस्य, स्तुहीति यावत् । स्त्री प्रेरियो नोधा माह-धीरा धीमान् सुहस्स्यः शोभनाङ्गुलियुक्तः । कृताञ्जलिरित्यर्थः । एवंभूतोऽहम् । मनसा गिरः स्तुतिलक्षणा यायः सम् अग्ने सम्यग् व्यक्ताः करोमि । या गिरः विदथेषु यज्ञेषु आभुवः यथाशानं प्रयुक्ता भवन्तीति भाभुवो देवताभिमुखीकरणाय समर्थाः। पक्षयोग्यैः स्तोमनःपूर्वकं मरुदूर्ण स्तौमीति भावः । दृष्टान्तः । अपः न यथा पर्जन्यो युगपदेव बहुपु प्रदेशेषु बहुशो जलानि यति तद्वत् ॥ ॥ ते जंजिरे दिव ऋष्वास उक्षणो रुद्रस्य मर्या असुंरा अपसः । पावकासः शुचयः सूर्याइव सत्यानी न गुप्सिनौ घोरवर्षसः।। २ ।। ते । जज्ञिरे । द्विषः । ऋष्यासः । उक्षणः । ठनत्यं । मयोः । असुराः । अरपस. । पाबकासः । शुचपः । सूर्याः इव । सत्वानः । न । इप्सिनः । घोरऽवर्षसः ॥ २ ॥ स्कन्द० ते मरुतः जज्ञिरे दिवः सकाशात् । चोरेपो माठेत्ययों । 'यस्वैतिहसिकाः दिवौ काश्यपाज्जन्म मरतां स्मरन्ति, वत् माहाभाग्यादेव जन्मान्तरं द्रष्टव्यम् । ऋग्वारा: महान्तः उक्षणः सेक्कारः। वर्षितार इत्यर्थः । रुद्रस्य षष्ठीनिदेशात पुन्ना इति वाक्यशेषः । 'रुदस्य ये मौदहुषः सन्ति पुत्राः' (६,६६३), 'यामन् सदस्य सूनवः' (१,५,१) इत्यादिषु रुद्रपुत्रस्वदर्शनात् । मर्याः मनुष्याकारा: असुराः प्राणवन्तः प्रज्ञावन्तो वा अरेपसः पापवर्जिताः पावकासः शोधयितारः शुचयः दीप्ताः । कथम् । सूर्या; इव सत्वानः न पणु दाने इत्यस्यैतद्पम् । न शब्दश्योपमार्थीयत्वात् 'भस्त्युपमार्थस्य सम्प्रत्य] प्रयोग' (त. या ७,३१)ति पदपूरणः । दातारः । द्रप्सिमा वृष्टयुदरुलक्षणेन रसेन रसवन्तः । भधवा सत्वानो नेति नान्दश्रुतिसामाद ययेन्द्रप्रभृतयो दातारी इन्सिनः तथा द्रप्सिन इत्येवं योजयितव्यम् । घोरवर्पसः घोररूपाः ॥२॥ घेवट० ते प्रादुरभवन् युलोका दर्शनीयाः सेस्कारः रुद्रपुत्राः बलिनः भपापा. शोधकाः निर्मलाः सूर्या इव भूतानि इव विमुभियुक्ताः धोररूपाः। सिंहादयः 'सत्वानः इति ॥ २ ॥ 1. मियुनवा वि . २. "तीति है अन्तरात्मन् दि. ३. 'यामीति विम'. ५. नाति दिन भा. ५. आर्न मूको. ६.६. "तिवासिकमदि मूको (तु. पृ २९२, टि १२). ७. नास्तिष. ८.८. सवानीधि विभागलपं.

·। । ऋग्वेद सभाष्ये [१, अ५, व ६. मुगल० ते मरुतः दिवः अन्तरिक्षात् जशिरे प्रादुर्वभूवुः। कीदृशाः । अष्वासः दर्शनीयाः उक्षणः संकारः । युवान इत्यर्थः। द्रस्य मर्याः रुद्रस्य पुत्रा मरतः असुराः शर्ण निरसितारः रेपसः पापरहिताः पावकासः सर्वेषां शोधकाः सूर्याः इव शुचयः दीमाः सत्त्वानः न यया परमेश्यरस्य भूवगणा अविशयेन दलपराक्रमाः, वत्सदृशा इत्यर्थः । इप्सिनः वृष्टधुदकबिन्दुभिर्युक्ता मरुतः घोरवर्षसः शत्रूणां भयङ्कररूपाः ॥ २॥ युवानो रुद्रा अजरा अभोग्घनौ ववक्षुरधिंगावः पर्वता इझ । दुळहा चिद् विश्वा भुवनानि पार्थिवा न च्यावयन्ति दिव्यानि मज्मनी ॥ ३ ॥ युनिः । रुद्राः । अजरीः । अभोक्ऽहनः । बक्षुः । अधिऽगावः । पर्वताः इव । दृव्हा । चित् । विश्वा । भुवनानि । पार्थिवा । प्र । व्यवयन्ति । दिव्यानि । मज्मना ।।.३ ॥ स्कन्द० युवानः वरणाः रुद्राः सोऽयमित्यभिसम्बन्धात् पितृशब्दस्वैप पुत्र प्रयोगः । रुद्रपुत्राः अजराः अरावर्तिताः अमोग्घनः यागादिना पक्षपामभोग्यस्वरस हन्तारः ववचः 'ववक्षिध" ( निष ३,३) इति महलामसु पाटान् ववक्षतिमहत्त्वार्थः । यदुवचनस्य स्थाने एकवचनम् । दबक्षयो मदान्त इत्यर्थः । अधिगावः गीः द्यौः, वाऽवाः भव्यवस्थावारः अधिगावः। अधार्यगमना वा भभिगावः। पर्वताः इव तळहा चित, पर्वतबत् यानि दानि तान्यपि पिश्वा भुवनानि भूतानि, यानि न रोपन्ते तानि पाधिया पार्थिवानि च स्पेभ्यः स्पानेभ्यः प्र च्यापन्ति दिव्यानि मज्मना खेन वलेन ॥३॥ घेङ्कट० वरणाः रुद्रपुत्राः भागताः देवानामभोजयितणामयजमानानां इन्वारः वहन्ति अतिगमना विटोरचया इव । द्वानि भपि विश्वानि पार्थिवानि भुवनानि दिव्यानि भपि प बलेन प्रच्यावयन्ति ॥३॥ मुहल० युवानः तरुणाः पद्राः रुद्रपुत्राः अराः जारहिताः अभोग्घनः ये देवा हविभिनं भोज्यन्ति पां इन्वारः अभिगावः अवतगमनाः परनिवारितगतयः पर्वता इस ! प्रयम्भूता मरतः बबक्षुः स्तोतृणामभिमा प्रापयितुमिच्छन्ति । अपि च विवा सर्वाणि शुधनानि सदा प्राप्तानि पार्थिवा पृथिव्यां भवानि दिव्यानि विवि भवानि च पनि हल्दा चिन् मान्यपि मन्मना गोधकरलेन प्र च्यावयन्ति प्रचालयन्ति ॥ ३॥ चित्रखिभिप व्यञ्जते वक्षःसु लक्माँ अधि पेतिरे शुभे । अंसां नि मिमृनुष्टयः साकं निरे स्थधयो दियो नरः ॥ ४ ॥ चित्रैः । अनिभिः । वर्तुर । वि । अन्वते । वक्षःमु । उक्मान् । आधे । यतिर । शुभे । । एपाम् । नि ! मिमक्षः । अष्टयः । साकम् 1 जत्रिरे । स्युधयो । दिवः । नरः ॥ ४ ॥ २. विसे. १. परर' मूको. हNि' *विमा.. नामिस. मू. १. निमें. ४. नामिक ..अनि गिनिरि...'

·सू४, म ५] प्रथम मण्डलम् स्कन्द. चिरञ्जिभि अञ्जिमस्ता रखपाय आभरणविशेप । विविधैरञ्जिभि वपुषे रूपाय । शोभायमित्यर्थ । व्यञ्जते अजिस्सामर्थ्यादिव भूपाया द्रव्य । विविध भूपयन्यात्मान. मित्यर्थ । वक्ष रुक्मान् अधि वक्षो हृदयप्रदेश । रुक्म भाभरणविशेष | भधिान्द उपरिभाये । हृदयप्रदशाना चोपरि रक्मान् येतिर पवित्र बाधने द्रव्य, आवनन्ति। शुभे दोभार्थम् । असपु च एषाम् व्यवस्थिता नि मिमक्षु निशब्द प्रक। मृक्षतिरपिर 'प्रयज्यवो मरुतो भ्राजऋष्टय' (५,५५,१) इत्येवमादिपु जीना भाजितृत्वदर्शनाद् भाज नार्थ । सुष्टु भ्राजन्ते । शोभन्त इत्यर्थ । के। उच्यते । ऋष्टय 'असेषु व प्रष्टय ' ( ऋ ५,५४,11) इत्यादिर्शनात् तोरणा शकयो वा ऋष्टय उच्यन्ते । साकम् जज्ञिरे सह च ते जाता । न केवला । कितादि । स्वपया भनेन सद दिव सकाशात् नर मनुष्याकारा ॥४॥ वेङ्कट० नानारूपै भाभरणै शोभार्थमङ्गानि भलङ्कुर्वन्ति । वक्ष गु रोक्मान कवचान् अधियात यन्ति शोभार्धम् । असेषु च एषाम् निपस्ता भवन्ति अश्य भायुधविशेषा । सह प्रादुर्भवन्ति घलेन दिव नतार ॥ ४ ॥ मुद्गल० वपुषे रूपाय शोभायं मरुत चिर्न नानाविधै अप्रिभि रूपाभिष्यजनसमराभरणे स्वशरीराणि व्यसते व्यक्त कुर्वन्ति । भर कुर्वन्तीत्यर्थ । वक्ष सु भुजान्तरेषु रुक्मान् रोचमा नान् हारान् अधि यातरे उपरि चक्रिरे । किमर्थम् । शुभ शोमार्थम् । भपि च एषाम् मरुताम् असेषु ऋष्टय आयुधानि नि मिमभु निमृष्टा स्थिता बभूवु । तैरायुधै सहिता नर नेताको मरुत दिव अन्तरिक्षात् स्वधया स्वकीयेन घऐन साकम् सह नहर प्रादुर्बभूवु ॥ ४ ॥ ईशानकुतो धुर्नयो रिशादसो वातान् विद्युतस्तविपीभिरक्रत । दुहन्स्यूदिव्यानि धूतयो भूमि पिन्वन्ति पय॑सा परिचयः ॥ ५ ॥ ईशानऽकृत । धुनय । रिशादस । वातान् । निऽद्युत । तविषीभि । अक्रत । दुहन्ति । ऊर्ध ! दिव्यानि । धूर्तय । भूमिम् । पिन्वन्ति । पर्यसा । परिऽन्जय ॥ ५ ॥ स्कन्द० ईशानकृत स्तोतृणामीश्वराणा कर्तार धुनय कम्पयितार शत्रूणाम् रशादस रिशति हिसार्थ । असु सपणे । दिसितु क्षेसार । प्रविहिंसितार इत्यर्थ । वातान् वियत च तावपौगि स्वैर्वले अझत कुर्वन्ति । वृत्या च दुइति उप अधस्सादृश्यात् अवशब्देन मघ इवोच्यते । प्रक्षारयन्ति मेघम् दिव्याान जस्यम्तोत्कृष्टा युदकानि धूतय •धूनयितारो मेयस्य । दुग्ध्वा च भामम् पिन्वन्ति पिवि सधने। सिञ्चन्ति पयसा वृष्टिलक्षणनोदकेन परिजय अमेरीत्यर्थस्यद रूपम् । सर्वतोगामिन ॥५॥ वैङ्कट स्वोतन इशितॄन् कुर्वाणा कम्पयितार रिशादस वातान् विद्युत च वर्षाथ बलै कुर्वन्ति । दुइति म दिव्यानि उदकानि कम्पषितार । भूमिम् भोषधी दुइम्ति उदकैन परितो गम्तार ॥५॥ 1 खनान्यपि भ, रुकमानधि के ५ पिचा विप मा" २ निमुक्षति भ ३ इत्य मूको ५ मनाविरपर ७ मेघान् म . नास्ति मै ·. . इव बलिनम् ममी मंचनार मेघम् शिक्षयन्ति । दुहन्ति च स्तनयन्तम् मक्षीणम् उत्सायर ९. भ. 1.,पवा'...नामित ६.माणि दि. ११.नानि विमपं. १५. महावि YCY ऋग्वेदे सभाष्य [१, ५,५६. मुगल० ईशानकृतः द्रोदारमीशानं धनाधिपति कुर्वाणाः धुनय. मंघादीनां कम्पचितारः रिशादसा हिंसकानामचारः । एवंभूता मस्तः तविषीभिः भात्मीयवः वातान् पुरोवातादीन् विद्युतः विद्योत- मानास्तदिनइच अकत कुर्दन्ति 1 कृत्वा च परिजयः परितो गन्वारः धूतवः कम्पमितारों मरतः दिव्यानि दिवि भवानि ऊभा उधःस्थानीयानि भभ्राणि दुहन्ति रितीकुर्वन्ति । जलरहितानि कुर्धम्तीत्यर्थः । तदनन्तरम् भूमिम् पयसा मेघानिर्गवनोदकन पिन्वन्ति सिद्धन्ति ॥ ५ ॥ इति प्रथमाष्टक पञ्चमाध्याय पष्टो वर्गः ॥ पिन्वन्त्यपो मुरुतः सुदानवः पयाँ घृतद् विदथैष्वाभुवः । "अत्यं न मिहे वि नयन्ति वाजिनमुत्स दुहन्ति स्तनयन्तमक्षितम् ॥ ६॥ पिन्वन्ति। अपः 1 मस्तः। सुदानवः । पर्यः। घृतऽव॑त् । विदयेषु । आऽभुवः . अत्यंग् । न । मिह। बि । नयन्ति । वाजिनम्। उत्सम् । दुहन्ति । स्तनयन्तम् । अक्षितम् ॥ ६ ॥ स्कन्द० पिन्वन्ति' पिन्वनिरिह सामयां क्षरणायः न सेचनार्थः । क्षारयन्ति वृष्टिलक्षणा. अमः मरतः । न बार पुत्र केवलाः । किं तर्हि । पयः धृतवर क्षीरं च तसंयुक वर्षयन्ति । दृष्टिदारणा गाः प्रभूतक्षीराः कुर्वन्तीत्यर्थः । । विदथेषु यज्ञनामैवत (तु. निघ ३,१५) । इह तरसम्वदेषु देशेषु' । येषु यहाः क्रियन्ते वैम्वित्यर्थः । आभुवः महान्तः । किञ्च भयम् न मिह 'भत्य' ( निघ १.१४) इति अश्वनाम । मिह सेचने । यथा 'कश्चिदश्च सेचनाय इवश्चतइस नये वदत् वि नयन्ति विविधभितश्चेत्यच नयन्ति । कोरसाम् । वाजिनम् बाज दत्यपदिनमपि बलनाम, यंगयचनं या । उपमानभूतस धात्यस्सेदं विशेषणम् । बलवन्तं वेगयन्त याऽश्वमिव । अथवा मान (निष २०७ ) इत्पन्नाम । इह च तत्कारणत्वादृष्टिलक्षणे उदके प्रवृत्तम् । वक्ष्यमाणमेघरगद विशेषण वृष्टादकयन्तम् । उत्सम् उत्सान्दोऽत्र मघवचन । 'अरू सम्' (प्र. ५, १०, १) इति यथा । मेयं विनीय दुदन्ति क्षारयन्ति तनयन्तम गन्तम् भनितम् मशीणम् । प्रभूलीद मित्यर्थः । मधवा भक्षितमहिंसिवपूर्वमन्येन केनचिन् ॥ ६ ॥ वेङ्कट० पिन्वन्तिा रदकानि महतः सुवाना , उदकम् क्षरणवत् यज्ञेषु भवन्त । नान्तरिक्षाभ्यः" दुन्ति वकिमिति : 'इतेन नो भृतयः पुनन्त' (१०,१७,१०) इति मन्त्रः । भवन मेवम् ॥६॥ मुगल० मुद्दानवः शोभनदानाः मानः पयः क्षीरबत् सारवती: अः निन्दन्ति सिन्ति । आना करिवनः । दिपु त । तया मरतोऽपि यदि कुर्वन्तीति भावः । ठप नुमाह । अयम् न भया र सादिनो नियन्ति युद्धा शिक्षन्त्यद मक 1. मन्ना मूको. २. सम्पद्वारः मूको. 1. हित को. ४. नास्ति मूको. ... ".., यानिस्य कु. ८. दि. विति'. १२. 'या क. - ५, नानि ·सू.६४, मं] प्रथमं मालम् ४८५ वाजिनम् वेगवन्तं मेयम् मिहे चिनयन्ति वर्षणाय स्वाधीनं कुर्वन्तीति भावः । विनीय च स्तनयन्तम् गर्जन्तम् अभितम् भक्षीणम् उत्सम् । उत्सवन्त्यसादाप इत्युरसो मेघः । तम् दुहन्ति रिक्तीकुर्वन्ति ॥ ६ ॥ । महिषासौ मायिनश्चित्रभानवो गिरयो न स्वतवसो रघुष्पदः । मृगा ईब हस्तिनः खाद्या वना यदारुणीपु तर्विपीरयुग्ध्वम् ॥ ७ ॥ महिपासः । मायिनः । चित्रऽभानवः । गिरयः।न । स्वऽतवसः । रघऽस्यदः । मृगाःऽईय । हस्तिनः। खादय । वना । यत् । आरुणीषु । तवियोः । अयुग्वम् ॥ ७ ॥ स्कन्द० खादय इति मध्यमपुरुषसंयोगात् प्रत्यक्षकृतोऽयं मन्त्रः। नचैवानि सम्बोधनानि । अवो यत्तच्छब्दा- वध्याहृत्यैकवाक्यतां नेयानि । ये यूयम् महिषासः मदान्तः मायिनः मायाविनः । चिन्नभानवः विधि- प्रदीप्तयः । गिरयः न खरावसः पर्वता इष स्वबलाः। रघुध्यदः स्यन्दतिर्गतिकर्मा । (तु. निघ २,१४) लघुग- मनाः । शीघ्रगामिन इत्यर्थः । मृगाः इव हस्तिनः सादय दना इवशब्दो इस्तिन इत्यत्राप्यनुषकम्यः । वनशब्दश्च वृक्षवचनः । यथा मृगास्तृणानि सादन्ति, यया च हस्तिनो वृक्षान् भक्त्वा' खादन्ति, तद्वपं सादय। किम्। सामाग्छन् । अथवा मृगा हह सिंहा ग्यामा वा अभिप्रेताः नान्ये । वनम्' (निप १,१२) इति उदकनाम । सामांचेहाम्तीवमत्वर्थम् । यथा सिंहा ब्याघा वा भदया हस्तिनः खादन्ति तद्वय्यमुदकवतो मेघानित्यर्थः। कदा। उच्यते। यत् आरुणीषु द्वितीयाथै ससमी । भरुणी: बउवाः । यद्यपि चेदम् 'अरुण्यो गावः उपसाम्' (निघ, १,१५) इत्युपसामादिष्टोपयोजन तथापि माहाभाग्यात् देवतानां मरुतामप्यविरुखम् । तविषीः बलना- मैतत् (तु. निघ,२.९) इह चान्ततिमत्यर्थम् । बलवतीः अयुग्भ्यम् युद्धार्थ स्वरथे न्ययुग्भ्यम् । यदाऽयुध्यध्वमित्यर्थः ॥७॥ घेङ्कट० महान्त, प्राज्ञाः चित्रदीप्तयः पर्वताः इव स्वयलाः दलमहत्तया लघुनवाः । सिंहमृगा इव गान् अरण्यानि परिगृह यूयम् खादय 'यदा अरुणवांसु यदवासु पलानि भयुध्य दल- मादाय स्वाश्वा अधितिष्थेति ॥७॥ मुद्गल० महिषासः 'महिषः' (निघ ३,३) इति महन्नाम । महान्तः ।मायेति ज्ञानमाम (तु. निघ ३,१)। मायिनः प्राज्ञाः चित्रभानयः शोभनदीप्तयः गिरयः न स्वतवसः पर्वता इव स्यकी येन बलेन युक्ताः रघुष्यदः शीव्रगमनाः हे मरुतः । एवम्भूतगुणविशिष्टा यूयम् हस्तिनः हस्तवन्तः मृगाः इस गजा इप बना वनानि वृक्षजातानि खादय भक्षयय। प्रभुयेति यावत् । यत् यस्मात् आरणीषु भरणवर्णासु पटवामु सविपीः बलानि अपुग्ध्वम् संयोजितवन्तः । तस्मात् भवतामिव पाइन- स्यापि प्रबलत्वान् तसंयुक्ता भवन्तः सर्व भुन्जन्तीप्त्यर्थः ॥७॥ सिंहा इव नानदति॒ि प्रचेतसः पिशा इव सुपिशों विश्ववेदसः । क्षपो जिन्वन्तः पृपतीमिक्रष्टिभिः समित् समाधः शत्साहिमन्यत्रः ॥ ८ ॥ . ४. 'मलयः कु. १.वन्तःभ. २. महावा कु. ३. 'या यथा म. ६. अशिः मूको. ७. या युध्यमको. ६-४, यहाग पं. ५. गवाह ·। । । मन्यव उत्कृष्टदीप्ठय इत्यर्थ । अथवा अहिर्मघोऽसुरो बा | 'म यु' (निध २,१३) इत्यपि शवया बठेन अहिम यय पाइननशीएमन्युयुक्ता। यहिषय कोपो जायते तस पहनने समर्था! ऋग्वेदे सभाष्ये [अ,५,७ सिंहा ऽस्य । नानदति । प्रऽचैतस । पिशा ऽव । सुऽपिश । विश्वऽपैदस । क्षप । जिवन्त । पृर्वतीमि । ऋष्टिऽभि । सम् । इत् । सध्या । शसा । अहिऽमन्यय ॥ ८॥ स्कन्द सिंहा इव मानदति भत्यर्थ नदन्ति मस्त । कीरशा । प्रचेत्स प्रवृद्धज्ञाना । विशा इव सुशि पिशलपात्वात् पिशा इह भग्नय उच्यन्ते । सुपिश इसि पेशश्शब्दस्य रूपनान इदम्पधादस्वस्वम् । व्यत्ययेन च नपुसकत्वैकवचने । अग्नय इव सुपेशस । सुरूषा इत्यर्थ । विश्ववेदस बहुधना। कि कुर्वन्तो नानदति । उच्यते। क्षप जिवन्त 'क्षप' (निघ १,१२) इत्युदकनाम। जिम्बति प्रीतिकर्माऽन्यत्र । इह तु क्षरणार्थ । सम् इत' इत्यय च सदारद उपसर्गाऽपकृप्य जिन्वन्त इत्यनेन सम्पन्धथितन्य । उदक मेधार सक्षारयन्न इत्यर्थ । केन । पृपनीभि पृषदर्णाभि स्यामि ऋष्टिभि शक्तिभिश्च तोरणैा । सर्युदोपकरणैरित्यर्थ । समिदिति इच्छब्द पदपूरण । कीदृशा । सबाध सहभूतानामपि शत्रूणा बाधितार । शवसा स्वेन बलेन अहिम यय हि गतौ । मन्युमन्यते दीतिकर्मण । भगता अविनष्टा' दीप्तिर्येभ्यो अहिमन्यव दीहिमन्त इत्यर्थ । भयवा अहीनदीयोऽहि कोधनाम । अदिविषय क्रोधो या ते अदिमन्यव । दीप्तिमन्त इत्यर्थ ॥ ८ ॥ बेङ्कट सिंहा इव शब्द कुर्वन्ति प्रकृटज्ञाना । यथा पुरुष मासानि भवयवश्लिष्टानि एव पदा सधैरेव मरुत सुष्टु आश्लिष्टा भवन्ति । सर्वज्ञा उदक पूरयन्त पृपतीमि भवामि महानि चायुधविशेष समेव शान् बाधितार शवसा आहननशीला अभिमनना ॥ ८ ॥ मुद्गल प्रचेतस प्रष्टिनाना मरत सिंहा इब नानदति भुश शब्दम् कुर्वन्ति । यथा सिहा गिरिगगरेषु गम्भीर शब्द कुर्वन्ति, एव मरास्वप्यागतेपु गम्भीरशब्द उत्पद्यत इपि भाव । ग्या सुपिश योभनावपया । दृष्टान्त । पिशा इव यथा राव सशरीरगतै श्वेतबिन्दुभिर लतास्तद्वन् । विश्ववेदस सर्वज्ञा धप शा पपयितार' जिबन्त स्तोतॄन प्रीणयन्त १० इत्यर्थ । एम्भूता मरुत पृयतीभि बाहनै प्राथिमि आयुधैध सहिता सन्त राभि बाधितान् यजमानान् सम् इत् समानमेय युगपदेव रक्षितुमागन्तीति शेष ॥ ८ ॥ सबाध रोदेसी जा वदता गणश्रियो नृपांचः शूराः शवसाहिमन्यवः । आ बन्धुरैप्पमातिर्न दर्शता विद्युन्न तस्थौ मरुतो रथेपु वः ॥ ९ ॥ रासी इति। आ। यदत्त । गणऽश्रिय । नृऽसाच । शुरा । शव॑सा । अहिऽमन्यव । आ। पन्धुरैषु। अम 1 ना दर्शता । पिऽयुत् । न ! तस्थौ । मत । रथेषु । य ॥ ९॥ - ४५ भाना भमाधम 1 'भाना म २ नन्दन्तिम ३६ सगर मूको ५दमलेल्या ६ 'पारशिविध पिभ: ७ नाशि विमा १ भूमे .. ' भभुना मूको 1111 हनने न सम' मूको.

·प्रथमं मण्डलम् १८७ । म् ६४, मं.] स्कन्द० रोदसी आ आकारोऽत्र प्रतिशब्दस्यार्थे । उभे भपि द्यायापृथिन्यौ प्रति वदत ! गर्जतीपर्थः । हे गणप्रियः । गणमाश्रिताः!| गणरूपाः! इत्यर्थः । नृपायः! यागकाले मनुष्याणां सेवितारः! शूराः! । केन वदाम' । उच्यते । शवसा स्वबलेन । अहिमन्ययः नेदं सम्बोधनम् । प्रत्यक्ष- कृतश्चार्य मन्नः । अतो 'अत्तच्छन्दावस्याहत्यैकवाक्यता नेया। ये यूयमहिमन्यवः ते। किन वन्धुरेयु सारथिस्थानेषु अमतिः न दर्शता 'अमतिः' (निष ३,७) इति रूपनाम । सामन्यांचे- हाम्तीतमत्वधः । यथा काचिद्रूपवती स्त्री दर्शनीया तद्वदर्शनीया । विद्युत्, न आ तस्थौ वातिष्ठति । व्यवतिष्ठत इत्यर्थः । नशब्दस्तु उपरिष्टादुपचार' उपमार्थीयत्वात् 'अस्त्युपमा यस्य सम्प्रत्यर्थे प्रयोग' (तु या ७,३१) इति पदपूरणः। अथवा विगुन्नेति नशब्दश्रुतिसामादुर्भ मप्यते उपमाने । यथा 'रूपवतो काचित दर्शनाही स्त्री कचिद् व्यवतिष्ठते, यथा विद्युद्दीप्यमाना व्यवतिष्ठते, एवं बन्धुरेगु व्यवतिष्ठत इत्यर्थः । को। सामात् सारथिः । फ बन्धुराः । उच्यते। हे मरुतः! रथेषु वा युष्माकं स्वभूतेषु ।। ९ ॥ घेकर० रोदसी स्वनिर्गमनेन" शब्दापयत हे गण थिय । इतरेतरयुक्ता! मनुष्याणां सम्भकार.. शूरा शयसा अहिमन्यव । रथेषु ये वन्धुरास्तेषु 'भमतिः इव रूपमिव दर्शनीया विद्युत् न भवतिष्ते,' भूयोभूयः प्रस्फुरति, यथा पदार्थानां रूपं बहिः स्थितमिति ॥ ९ ॥ मुगल. हे गण श्रियः1 गणशः श्रयमाणाः! सप्तगणरूपेणावस्थिताः! वृषाच ! नन यजमानान् इपि:- स्वीकरणाय सेवमानाः! शराः! शौर्यापता एवंभूता! हे मरतः! शवसा बलेन अहिमन्यवः भाइननस्वभावकोपयुक्ताः सन्तः रोदसी द्यावापृधियों आ बदत ा समन्तात, शब्दयत" । युष्मदागमने सति भवदीयशब्देन यावापृथिव्यी पूर्ण कुरवेति भावः । किञ्च हे मरतः। व.१२ युष्माकं तेजः पन्धुरेपु बन्धककाष्टनिर्मितं सारयैः स्थान वन्धुरमित्युच्यते । सकेपु रथे आ तस्थौ भातिष्ठति, अवस्थितं सत् सदृश्यते । दृष्टान्तद्वयमुच्यते । अमति. न पथा निर्मल रूपं सर्वैश्यते । दर्शता विद्युत् न यया वर्शनीया विद्युन्मेषस्था सईईश्यते एवं रथे स्थितानां युप्मा ज्योतिरपि सर्दश्यत इत्यर्थः ॥ १॥ - विश्ववेदसो पिभिः समौकसः संमिश्लासस्तविपीमिविरप्शिनः । अस्तार इयु दधिरे गर्भस्त्योरनन्तशुष्मा पंखादयो नरः ॥ १० ॥ वम्बऽवेदसः । रयिऽभिः । सम्ऽौकसः ।सम्ऽमिश्लासः । तविपीभिः । विऽशिनः । अस्तारः । इधुम् । दधिरे । गर्भस्त्योः । अनन्तऽशुष्माः । वृषऽखादयः । नरः ॥ १० ॥ स्फन्द० विश्ववेदसः सर्वज्ञाः बहुधना बा" रयिमिः समोकः सम् इत्येकीभावे । भोकः स्थानम् । धन. सहकस्थाना. स्वसन्निधौ धनानां स्थापयितार इत्यर्थः। समिदलासः तबिधीगि: बलैः संमिश्लाः । बलयन्त इत्यर्थः । विरप्शिनः महमामैतत् (तु. निघ ३,३) । महान्तः मस्तारः क्षेसारः शत्रूणामायुधानां या । 1.1. नास्ति भूको. २. बदामः मूछो. ३-३. "वाक्यता नेया कु; यावयप नेय भ. ५-५, काचिदर्शनीया रूपवतीभ. ६.ये मूको. ४. शुटितम् वि. ९. "तिशति विभा. 14.10 हस्थि वि. 1. अब्दयन्त मूको. १२. गमे मैं. ११.नाखि मैं .. नाति भ.

·मन्ति। उप्यत । पवनान् मघनामेतत् (तु निघ,1.)। मघाममुपरि पाम्यमाणा । रेयपक्रपाराभि मेघान् भिन्दतीयथ । स्यावासोऽपि यक्ष्यवि-उत पल्या रयानी ४४८ गुम्बद सभाप्ये - [अ १, अ५, १० इषुम् द धर धारयन्ति । गभल्यो बाहुनामतत् (तु निघ २४) तत्सम्बन्धात्विह हस्तयो प्रयुचम्। भारमीययाईस्तयो । अन तगुष्मा बहुवला'। खादय वपितुमघस्य सादितार । अथवा खादिशब्द इह कवचस्य वचन , कहारिकाकारायुप्रविशेषवधनों का 1 कुत एतत् । असेषु व ऋटय पशु खादय (ऋ ५५४,११), 'लप गण तवस सादिहस्तम्' (क ५,५८,२, ) इत्यादिषु दर्शनात् । पे' खादयो यपात पखादय नर मनुष्याकारा ॥१०॥ पेङ्कट० सर्वज्ञामा धनै समानस्थाना ५ महतोऽपि पर्वतादीन भात्मयले सम्मिश्रयन्त ' भप्तार इपुम् हस्तयो धारयन्ति अनन्तबला वर्पणशीलखादिनामायुधयुक्ता मेतार || 10 || मुद्गल विश्ववदस सर्वज्ञा रायाम धन समोक्म समाननिवासा समवंता वा । धनाधिपत्य इत्यर्ष । तविपानि बलै साम्मलास सम्मिश्रा । संयुक्ता इत्यर्थ । वरप्शिन महात अस्तार पूर्ण निरसिंगा अन तमा भनवच्छिन्नबला दृषखाइय वृपा इन्न स्वादि भायुधस्थानीयो यी है तयोता नर नगार । एवभूता मरत गभरत्यो याहो इपुम् दापर ऋण निरसनाय धनुर्ग गादिकम् भायुध धारयन्ति ॥१०॥ इति प्रथमाष्टके पचमाध्याय सहमा वर्ग । हिरण्ययेभिः परिभिः पोवुध उनिमन्त जापृथ्योई न पर्वतान् । मुखा अयास स्वस्तौ बुवच्युतौ दुधकृतो मरुतो भाजदृष्टयः ॥ ११ ।। हिरण्ययेभि । पविऽभि । पय ऽवृध । उत् । जिन्नत । आऽपय । न । पर्वतान् । मुखा । अयास । स्वऽसृत । भ्राऽच्युतं । दुधकृत । मरुत । भ्राज॑त्ऽष्टय ॥ ११ ॥ स्वन्द० हिरण्ययाम पावमि पनी रपन मिरुज्यत । रिपमयीभि स्यचक्रधाराभि पयोर उदकस्य वयिवार। उन् जिवन्ते उच्छन्द अबठायाम् । प्रदर्शनायं चोर्वतोपादानम् । अर्ध्वमस्तिर्य पन्ति । कथम् । आपथ्य न 'आपथयो वियोs Aथा अषया(३५,५०, इखि प्रयोगदशनात् मापथपा मरत उभ्यन्ते । सो स्वभूता मापथ्य । भथया भविषमाना नियत पन्या पस्मिन् तदप्यम्। भन्तारम् । भवा भापण्य । का पता । वृष्टिलक्षणा भाए । यथा दृष्टिलक्षणा भाषा नपादिभारन व्यवस्थिता मूलादीनि ममित ठददित्यर्थ । कि भिन्दम्या (५५THI भविमपि महमेशन मारा इति यमनामठत्॥ मखयत जन्तीनिमम्मा । पृष्टिहाण पाप का मामला सरमन । सर्वध स्वपगामि । दापम्। महान 1 जया "ठिकमग। ३ मा भ • हानि मूक " मानिम ४ वृटिसम् मूका ८ अहिरव' मू . मृगे निर३... 'ति JUR मामि ·प्रथम मण्डलम ४८ .. मरतः - स ६४, मं १२] . ध्रुवच्युतः स्थिराणामपि ग्यावयितारः । दुधकृतः कृन्ततिर्वधकर्मा (तु. निघ २, १९)। दुर्धराणा फर्तिताः । भत्यन्तमपि दलवतां हन्तार इत्यर्थः। भयवा करोतरेवैतद्रूपम् । दुध्रशन्दस्त दुर्धरवायो द्रष्टव्यः । भात्मनो दुर्धरतायाः कर्तारः। के। उच्यते भ्राजष्टयः दीक्षशक्तयो दीप्सते.रणा वा ॥१॥ वेङ्कट हिरण्मयैः पविभिः' उदकस्य वर्धयितारः उदाधयन्ति, तृणानि इब पर्वतान् दावार गच्छन्तः स्वयमेव सरन्तः धृवाणामपि च्यावयितास दुर्धरस्य कर्मणः कारः दीप्तायुधाः मरुतः ॥ ११ ॥ मुद्गल मरुतः हिरण्ययेभिः सुवर्णमयैः पविभिः स्थानां चकैः पर्वतान् पर्ववतो मेघान् उत् जिवन्त अर्थ गमयन्ति । स्थानात् प्रच्याश्यन्तीत्यर्थः। दृष्टान्तः । आपथ्यः न यथा पथि गच्छन् रथो मार्ग भास्थितं मृक्षादिकं चूर्णीकृत्योऽवं नयति । कोमा मरुतः। पयोधः पथसो वृष्टयुद- कस्य घर्धयितारः। मखाः यज्ञवन्तः अयासः देवयजनदेशं प्रति गन्तारः स्वमतः शत्रून प्रति स्वयमेव सरन्तो गच्छन्त: ध्रुवच्युत ध्रुवाणां निश्चलानो पर्यादीनामपि ग्यावयितारः दुधकृतः दुर्ध दुष्टानां धारयितारमात्मानं कुर्वाणाः । भ्राजद्रष्टयः दीप्यमानायुधाः ॥11॥ धुएं पावकं वनिनं विचणि रुद्रस्य सूनुं यसो गृणीमसि । रस्तुरै तवसं मारुतं गणमजीपिणं वृषणं सश्चत श्रिये ॥ १२ ॥ धुम् । पावकम् । वनिनम् । विऽचर्षणिम् ! रुद्रस्य॑ । सूनुम् । हवसां । गृणीमसि । रजःऽतुरम् । तवसम् । मारुतम् । गणम् । ऋजीपिणम् । वृषणम् । सश्चत । श्रिये ॥ १२ ॥ स्कन्द पुम् ध् क्षरणदीप्त्योः । दीसम् । अथवा पुरित्यपठिवमपि महबाम । महान्त परिमाणयः । पावकम् शोधमितार' गन्तारं वा शत्रून मति दानेनम् उदकवन्त सम्भक्तारं या यष्ट्रणाम् । विचर्षणिम् विवारं सर्वस्य । रुद्रस्य सूनुम् भपत्यभूतम् । इनसा स्यतिरर्चतिकमा (त. निघ ३,१४)। आह्वान इब. स्तुति: तया गृणीमसि स्तुमो वयम् । यूयमपि हे मदीयाः पुत्राः! पोन्नाः! च ऋत्विज्ो! था। रजस्तरम् रज उदकम् (तु. या ४७)। त्र्वतिहिंसाः । उदकार्य मेघानां हिंसितारम् । तवसम् महान्त चौर्यत: । मारुतम् मणम् प्रजापिणम् यत् सोमस्य पूयमानस्यातिरिच्यते तदजीपम् । तत्तु हययोर्भागो न मरुताम् । अतोऽन्न अभीषेण" स्वसम्बन्धिसोमो लक्ष्यते । अजीपसम्बन्धिसोमवन्तमित्यर्थः । वृषणम् वर्पितारम् । सश्चत सवचतिर्गतिकी (त. निघ २,१४)। शुद्धोऽपि सोपसगाथा दरम्य । स्तुतिभिहविभिश्च उपगच्छत । किमर्थम् । थिये पसफललक्षिताया: नियोऽयाय ॥१२॥ पेट० घर्षणशीला शोधक" भजनवन्तं विष्टारं रुदस्य पुत्रं स्तोत्रेण स्तुमः । उदकस्य 'प्रेरपितारं बुद्धम् मारुतम्" गणम् तृतीयसबनेऽम्बयात् जोषिगम् बर्पितारम् । सेवध्या भ्यर्थम् ॥ १२॥ 1. कतार: कु. २. फून्त रवैभवंतरे कु. ३. रमेः वि... चनस्य विभिः विग ५. उत्यापयन्ति विभ. 4-4. अदितम् वि. +दातारः उदकस्य वर्षयितारः ल. सर्वत्र विम', .. नास्ति मूको. १. मास्ति मै'. ... शोभिता म. 11. नास्ति भ. १२.पिणे भ .१३. सगधा म. १५. नाति वित १. 'कम् यणाम् विमा १७. मस्ता लपं. १८. सेनत मूको मा. १५. म पछ' म.

·४९० ग्वदे सभाध्ये [ब १, अ५,41 मुद्गल० पृषुम् राणा बलस्य घर्पक विनाशयितारम् पावरम् सर्वषा शोधकम् बनिनम् उदक वन्त वृष्टिप्रदमित्यर्थ । विचर्षणिम् विशपण सर्वस्य इटारम् रुद्रस्य महादवस्य सूनुम् पुनभूतम एवविध मरता समूहम् वसा आदानसाधनन स्तोत्रण गृणीमसि शब्दयाम । स्तुम इत्यर्थ । । करिवग्यनमाना । यूयमपि ।प्रय ऐश्वर्याय धनार्थम् मारुतम् गणम् मरुता सघम् सथन प्राप्नुत । कादशम् । रसस्तुरम् पार्थिवस्य पासो त्वरयिवारम् । प्रेरकमित्यर्थ । राक्सम् प्रवृद्धम् प्रजापिणन् । तृतीयसपने हि मस्च स्तूपन्ते, उम्र च अनीपमभिपुण्वन्तीति 'मनीपसम्बन्ध श्रुत', भवस्तदन्तम् ऋषणम् कामाना वषिवारम् ॥१२॥ - - प्र न स मतः शसा जना अति तस्थौ व ऊती महतो यमावत । अद्विर्याज भरते धना नृभिरापृच्छय॒ क्रतुमा क्षति पुष्यति ॥ १३ ॥ प्र । तु । स । मतं । शवसा । जान् । अति । तस्यौ । यु । ऊती । मात । यम् । आवेत । अवऽभि । वार्जम् । भरत ।धना । नृऽभि । आऽपृच्छयम | कर्तुम् ।आ। क्षति । पुष्यति ॥ १३ ॥ स्कन्द प्रसाद प्रका, तस्यौ इत्यतेन च सम्बन्धयितन्य । नु' ( निघ २,१५) इवि शिप्रनाम । क्षिप्रम् स मत शयसा ननान् अनि जनानिति कर्मभुत भतीति चोपसर्गायोग्यझियाध्यादरा । जनानवात्य प्रतस्यो प्रकर्षण तिष्टति । व ऊना युप्माक पालनन । हे महत ! यम् भापत पालत यूयम् । य मनुष्य पालयप यूय स युप्मत्पारननान्यन्योऽधिकं यल प्रामातीत्यर्थ । न । बलमव कवलम् । कि नहि। बाब अश्व सह वानम् अगम् भरते हरति भात्मान प्रति प्रापयति । छमत इत्यर्थ । पनानि व नाम परिचारकमनुष्यै सह। आपृच्छयम् ऋतुम सर्वापु च भाप्रश्नाहा प्रज्ञाम् । भयया नृभिरित्यवदायमित्यतन सम्बायो। सर्वात सर्वमनुष्यराइनाही व प्रशामिति । भा क्षति सबंदा व स्वस्मिन् स्थाने निवसति । पुष्यति सर्वप्रकारान्च पुष्टिं प्रामाति ॥ ५ ॥ यङ्कट० प्रकर्षम भभितिष्ठति क्षिाम् सु रक्ष । भइनै मन च रिभति, "धनानि च दास आय विप्रकोर भधिनियति, पुष्पति च प्रजादिभि ॥1॥ मुगार० स मन मनुष्य अवसा बटन उनान् ज ठानन्यान् पुरुषान आत मतीत्य मुहिम प्र तस्यौ प्रविष्टिता भवति । हे महन ! व पुप्माकम् नो अरया रक्षणन मम पुष्ट भावत भरक्षत । भपि प स पुरुष भवति म स्वामनु-ये पना धनानि र सम्पादयति । या आप भाप्रष्टम्य शोभनर बनुम् भग्निष्टामानिरुम आक्षात प्रामाति ! पुप्यान प्रजया पनि पुष्टो भवति च ॥1॥ चकत्य मरुतः पुत्सु दुष्टर ग्रुमन्त गुम्मै सुधात्म धत्तन | धनस्पृवमुक्पं विश्वचगि तोक पुष्पेम तनयं शतं हिमाः ॥ १४ ॥ मत मन्यान् जनान्, व पूर्व पणन मस्ट। साधनभूत वारम् भन्नम् नृमि 11 परभानुराग ...माशिम १ नानि ४४ गुरितम् ।..100 ·प्रथम मण्डलम् . सू ६४, १j चकृत्यम् । मनः । पुत्ऽसु । दुस्तरम् । युऽमन्तम् । शुष्मम् । मधवत्ऽसु । धत्तन । धनऽस्पृतम् । उक्यम् । विश्वचर्षणिम् । लोकम् । पुष्येम । तनयम् । शतम् । हिमाः ॥ १४ ॥ स्फन्द० चत्यम् कृन्ततिर्वधकर्मा (तु. निघ २,१९)। अत्यथ शर्णा हन्न हे मरुतः! पृत्सु सङ्ग्रामेषु दुष्टरम् अवतिरतीति वधर्मसु पाटात् तिरतिर्वधार्थः (तु निघ २,१९) । शत्रुभिः दुईणम् । गुमन्तम् दीसिमत् शुष्मम् यलम् मघवत्सु धनवत्सु सासु धत्तन स्थापयत । पूर्वमस्मभ्यं धनं दत्त, ततो धनवद्यः सद्भयो बलमित्यर्थः । किञ्च धनस्पृतम् स्मृ प्रीतिपालनयोः। धनेन प्रीयमाण धनस्य वा पालयितारम् । उक्भ्यम् प्रशस्यम् । विश्वचर्षणिम् सर्वस्य विद्यारम् । अशेषस्य यज्ञस्य शावारमित्यर्थः । तोकम् पुनम् । पुष्येम देवादिकः पुषिः वृद्धयर्थत्वादकर्मक, नैयादिकस्तु वर्धनार्थत्वात् सकर्मकः । इह तु तोकं कर्म श्रुतम् । भतोऽयं व्यत्ययेन फैयादिकस्य पुपैः श्यन् अन्यः । युप्मत्प्रसादेन पुप्णीयाम । तनयम् पौत्रन्छ । अथवा पुप्येमेति देवादिकस्य पुपैः रूपम् । धनस्टतमित्यादिद्वितीया तृतीयार्थे । धनस्पृष्ठत्वादिगुणेन तोकेन तनयेन च वर्धिपीमहीत्यर्थः । कियन्तं कालम् । उच्यते । शतम् हिमाः शतबर्षम् ॥ १४ ॥ वेङ्कट० पीन पुन्येन कर्तव्यम् मरुतः सङ्ग्रामेषु तरितमाम्यं दीतिमद् बलं इविप्मत्सु निधत्त । धनाना स्पष्टारं प्रशस्वं सर्वस्य द्रष्टा पुत्रं तत्पुन 'च पोपयेम' लभेमहि शतम् हिमा: जीवन्तः॥१४॥ मुद्गल० हे मरुतः! मध्यत्स हविर्लक्षणधनयुक्तेषु यजमानेषु पुत्रम् धत्तन स्थापयत्त, दत्तेति यावत् । कोर पुत्रम्। चन्यम् कार्येषु पुनःपुनः पुरस्कर्तव्यम् । सर्वकर्मकुशलमित्यर्थः । पृत्सु समामेषु दुष्ठरम् दुःखेन तरितव्यम् । अजयमित्यर्थः । युमन्तम् दीप्तिमन्तम् शुष्मम् शभ्रूण शोपका धनस्मृतम् धनाना स्पष्टारम् उक्थ्यम् उक्थं स्तोत्रं तदईम् । प्रास्यमित्यर्थः । विश्वचर्षणिम् विशेषण दष्टारं सर्वज्ञम् । एवंविधम् तोकम् पुत्रम् तनयम् पौत्रञ्च शतम् हिमाः हेमन्तपलक्षितान् शव संवत्सरान् जीवन्तः सन्त पुष्येम पोषयेम ॥ १४॥ नू ष्ठिरं मरुतो वीरवन्तमृतीपाह रयिमुस्मासु धत्त । सहस्रिण शतिर्ने शुशवांस प्रातर्मक् धियावसुर्जगम्यात् ।। १५ ।। नु । स्थिरग । मरुतः । वीरऽयन्तम् । ऋतिऽसहम् । रयिम् । अस्मासु । धत्त । सहसिणम् । शतिनम् । शूशुवासंग् । प्रातः । मक्षु । धियाऽवतुः । जाग्यात् ॥ १५ ॥ स्कन्द० शिनं वे मरुतः। वौरवन्धम् पुत्रैः पौत्रैश्च युक्तम् ऋतीपाइम्॥ गन्तव्यत्वात् ऋण्यः शरव इोच्यन्ते । तेषामभिभवितारम् । रथिम् अस्मामु धात सहक्षिणम्, शतिनम् "सहस्रसंख्या शतसंख्याको च। अत्यन्तबद्धित्यर्थः । शूशुवासम् श्वपतिः वृद्धयर्थः । प्रबर्धमानम् । प्रातः मा इत्ययं तु पादः प्रत्यक्षकृतलाव भि बाश्यम् उक्वार्थश्च । गणापेक्षं चाकवचनं द्रष्टव्यम् ॥ १५॥ ५. नास्तिम. .. अवतर' को. १. दरी' मूको. ३. नास्तिक .सदिम, ६. 'न लिप.. सर्वस्य शेषस्य दृढस्य विमो. ८. ज्ञातारम् विभ'. ५-१. नास्ति विम' 10. हिमा. पतवर्ष विमा..नास्ति भ. १२. वक्याम. म.

·गुदा गृह प्रच्छयम् चतन्नम् 'तभिष्ट्वा चातयाममि (म१०,५५,१) इति दर्शनात युडानम् नम कारणावादारोनम सग्देनोग्यते । तृतीयाय चेपा द्वितीया! भनकारगनाहानेर युज्यमानम्। मनु प्रविशम्वामित्यर्थः। प्रविश्य च नम बदन्तम् भवासठगमनारमान पद सम्बनुम्मन् धनुगतचन्ठ । मनुगम्य चउर मौन स्वाम् विश्व वजना. बरस ४५३ सम्वेद समाप्ये [41,44,44 वेङ्कट० मिन् स्थिरम् मस्त.' पुप्रयुक्त पत्रणामभिविद्यारम् रयिम् अस्मामु घन सहमशवसस्याक वर्धमानमिति ।। १५ मुगला हे महतः ! रिघरम् स्थास्नुम् वीरवन्तम् वीरैः पुत्र वन्तम् तापाहम् गन्वृणा शत्रू मभिभविद्यारम् । एवंविधम् रयिम् पुनलक्षण भनम् नु शिमम् भरनामु वत स्थापन, सदसिणम् शतिनम् एतत्सत्याधनवन्तम्, अत एव शशुवासम् प्रवृदम् । भपि चास्माक रक्षणाय धिया बुद्धग प्रासघनी मगण प्रात काले बगम्यान मागत ॥१५॥ इति प्रथमाटके पश्माभ्याय भष्टमो वर्ग। इति प्रथम मण्डले एकादशोऽनुगक । [५] पश्वा न तायुं गुहा चन्ति नौ युजान नमो वहन्तम् । सजोपा धीराः पदैरर्नु ग्मन्नुप॑ त्वा सीढन् विश्वे यजत्राः ॥१॥२॥ पथा । न । तायुम् । गुहा । चतन्तम् । नर्म । युजानन् । नम । वहन्तम् । सुजोपा । धीरी । पदे । अर्नु । ग्मन् । टप । त्वा । सौदन् । विश्वे । यजत्रा ||१॥२॥ स्कन्द० 'शारय परामर' । 'पझ्या न वायुम्' इत्यवमादिशक्षिपुन पराशरो नामापश्यत् । 'टतोsहै'। यत्पूर्व मास्तमुक्त ततः परमिद सूरूपञ्चदशमानदेयत्य प्रत्यतथ्य प्राग इत्यादिसोनाए (अ . ८०) दत्पर्य । 'पश्वा न वायुम्' इत्यतस्मिन् भन्दय इतिहासमाधा-भाषियमीन्ध यस्मानीन्य कामयाज । त परदाराभिमर्शनान् जरा विवंश । अब तयाऽऽनिष्टो हवींषि वोदमाग्नुपर यनाच वषट्कारार जिन्यद्' मनाशनन्' उष्ट्वा चाफ्वोषधीषु च प्रविवेश | उमापः सेनामृतरसन वर्धयाबहु । देवा भपि यमवरणपुरस्सरा उपगम्याऽजरमायुन्तस प्रतिज्ञाय पुनरपि इबिपा बोतारम्ब नियुयुनि' इति । देवमिरेग 'महन् तदुत्वम्' (20 ५१,१) इत्या वक्ष्यति । स पेण विदोग्यत-दवा न वाम् इति । पवा इतरत्याभूत रक्षणे नृतीया । 'तायु' (निय ३, ) इति नाम 1 पणुनवापद्वतन सम्बद सनद चालयविनाशन प्रसिद्ध । मोय प्रयSHTS यन्त त्वाम् । नष्ट्वा च नन प्रवि प्रापयन्तम् । मामृतरस पिरन्तमित्मकं । समोसा सहनीचय । कृत्वा प्रयाजानूपागाच धारा प्राज्ञा, सोपी . समदन', २. विध्यत् मूत्र १ नास्ति . 1 "रिनौर मून, ' 'पुरै म ५. नाशिमा ·। स् ६५, मै ४] प्रथम मण्डलम् वेङ्कट० पराशरः शाक्त्यः । द्विपदा विंशत्यक्षरा । प्रायेण द्वयोर्द्वयोरैकाध्यं दृश्यते । 'अग्नेस्नयो ज्यायांसो धातर आसन, ते देवेभ्यो हव्यं वहन्तः प्रामीयन्त, सोऽग्निरविभेदित्यं पाव स्य भातिमारिष्यतीति । स निलायत । सोऽपः प्राविशत् । तं देवताः प्रेपमैच्छन्' (ते २,१५,१) इति ब्राह्मणाम् । तत्रेदमुच्यते पशुना' इच स्तेनं गुहायां गच्छन्तम् अन्नमात्मना संयुजान संयुक्तञ्च सत्रम् वहन्तम् समादाय गच्छन्तं 'सङ्गयाः माशाः पदैः मन्वगच्छन्,' उपासीदंश्च त्वाम् विश्वे देवाः ॥१॥२॥ मुद्गल द्वादशेऽनुवाके नव सूक्तानि । तय पश्वा इत्यादीनि षट् सूतानि द्वैपदानि । तेश्यध्ययनसमये है है ऋचौ चतुष्पदामेकैकारचं कृत्वा समांनायते। भयुक्संख्यामु तु याऽन्स्याऽतिरिच्यते सा तथैवागायते । प्रायेणार्थोऽपि योर्द्विपदयोरेक एव । प्रयोगे तु वाः पृथक् शंसनीयाः। तत्र 'पश्वा' इति दश प्रथम सूकम् । शकिपुनः पराशर ऋषिः। द्विपदा विराट् छन्दः । 'विंशतिका द्विपदा विराजः' (भा १,१२,०) इति तल्लक्षणम् । अनिदेवता ॥ धीराः मेधाविनो देवाः सजोषाः समानप्रीतयः सन्तः अग्ने! त्वाम् पदैः मार्गः पादकौलान्छनैः अनु ग्मन् अन्वगमन् । कोहशम् । पवा अपहतेन पशुना सह वर्तमानम् तायुम् न यथा स्तेनः परकीयं पश्वादिधनमपहृत्य दुष्प्रवेशे गिरिगहरे वर्तते तद्वत् गुहा चतन्तम् अपायां गुहायाँ गच्छन्तं वर्तमानम् । चततिर्गतिकर्मा (तु. निघ २,१४)। तथा नमः युजानम् हषिर्षक्षणमश्रमात्मना संयुजानम् नमः यहन्तम् देवेभ्यः प्रसं हविर्वहन्तम् । यजना. यजनीयाः विश्वे सर्वे देवाः हे अग्ने वा त्वाम् उप सीदन् समी प्राप्नुवन्, दगुरित्यर्थः ॥५॥२॥ ऋतस्य देवा अनु वृता गुर्भुवत् परिष्टियौन भूमं । वर्धन्तीमाः पन्या सुशिश्चिमृतस्य योना गर्ने सुजातम् ॥३४॥ तस्य । देवाः । अर्नु । बता । गुः । भुव॑त् । परिष्टिः । यौः । न । भूमं । वन्ति । ईम् । आपः । पन्वा । सुशिश्चिम् । तस्य । योना। गौ। सुजातम् ॥३॥४॥ । स्कन्द तस्य' गतस्यानरप्सु देवाः यमप्रभृतयः अनु ब्रता : गमनास्पानि कमाण्यनुगतवन्तः । यंत्रोयतो निर्गतस्ततोऽनुगतवन्त इत्यर्थः । भुवत् परिष्टिः नष्टस्य चारभवत् पर्येपणा । कियती । उच्यते । धौ. न भूम विस्तीर्णपर्यायोऽन्न भूमशब्दः, न बहुवचनः । भूतजातवचनों वा। चौरिव विस्तीर्णा । सर्वस्मिन् जगतीत्यर्थः । वर्षन्ति ईम् भूतेऽ' लट् द्रव्यः । इंसन्दश्च एनमित्य- स्याः । भवर्धयश्चैनमप्तिम् आ पन्वा पननोन स्तुत्येमामृतरसेन मुशिखिम् श्वपतिर्बुद्धयर्थः । सुप्ठु खम् । अथवा शिशुशम्दस्येदं रूपम् । सुपु शिशुं सम्तम् । 'अत्यन्त क्षीणमित्यर्थः। क प्रदेशे। उच्यते । मृतस्य योना 'साम्' ( निघ १,११) इस्युदकनाम । उदकस्य योनी गर्ने गर्भस्थानमा गर्भशब्दनोध्यते । भात्मन एव योनी या प्रदेशो गर्भस्थान प्रेरययः । मुजारम् सुष्टु शोभनं वा जातम् ॥२॥ ..देवाः किम कुल लप. ५-५. नाखि वि.क.कद ऋतस्पम. २. नाहि... 'युन्यमान , चिम. ५. युक- वि .. भूने म. ८. नालिश. ९.९, अत्यन्तनम, .

·गमन भरतिगमनयवृतम् इसक"चारयति । यथा सिन्धु ३६क फूठाभ्यां वारयति सहूदिति ॥५॥ ऋग्वदे सभाष्ये [अभय वेङ्कटक भन्ने देवा अवगच्छन् कर्माणि निलीनस्य । स्व' किं कृत्वा गळतीति' वदाभग्न पाराष्ट्र पर्यपगम् अन्वेषणम्' । यो इव चासीत् मूमिग्न्यन्वेषणार्थमागवे । त नमग्निं वधपन्ति आप स्तोत्रा सुलु बुद्धम् उदकस्य अन्ठ गर्ने सुन्छु प्रादुर्भूतमिति ॥३॥४॥ मुद्गल "इल एवार्थ स्पष्टोक्रियते। देवाः ऋतस्य गवस्य पलायितस्याग्ने "ता ब्रतानि कानि गमनावस्थानापनादिरूपाणि अनु गु भन्वेष्टमगमन् । तदनन्तरम् पशिष्ट परित सर्वतोऽन्वेषणम् भुवन अभवा । भूल भूमिरपि अमे' अन्वेप्दृभिर्देवैः यौः न स्वर्ग इाभूत् । इन्वाइस सवे देवा भन्नेगेवपणाय भूलोक प्राठा इत्यर्थ | आप भन्दवताः ईम् एनम् उदके प्रविष्टम अग्निम् वर्धन्ति वर्धयन्ति । यथा देवा न पश्यन्ति तथाऽरक्षनित्यम् । कोशम् । पन्या स्तना मुगिर्दिवम् सुप्छु प्रयधिवम् तस्य योना यज्ञस्य कारणभूते उले गर्ने गर्भस्थाने मध्य मुआतम् सुन प्रादुर्भूतम् । एपमप्सु पर्वमानमनि देवेम्यो मत्स्य प्रावाच । तदनन्ता दवास्तमज्ञासिपुरिति भाव ॥३०॥ पुष्टिर्न रण्या क्षितिर्न पृथ्वी गिरिन भुज्म क्षोटो न शंभु । अत्यो नाउमन्त्मर्गप्रतक्तः सिन्धुन क्षोढः क ई बराते ॥५॥६॥ पुष्टि । न । रवा । क्षिति । न । पृथ्वी । गिरि । न । भुज्न । क्षोर्द । न । शम्भु । अस्य । न । अन् । सर्गऽप्रतक्त । सिन्धु । न । क्षौदं । क । ईन् । राते ।।६।। स्कन्द उपमानोपमेयसाधारणगुणवचनाना सर्वत्रोपमेयवृतित्वदर्शनार इह पुलिसोपमेयत्वात् पुष्टि न रम्बा इत्यादिपु म्यत्ययेन सीलिङ्गनपुसकरिङ्गत्वे । रण्वेत्यपि राम रूपम् । धनादिपुष्टिरिब रमणीय प्रीतिकरदर्शनोऽमि मिति न पृथ्वी क्षिति' (निय १.३) इति पृथिवीनाम। दाररूपसामरिदमुपमानम् पृथिवीव च पृथु दावरूप सन् । गिरिन भुज्न पर्वत इव फलादिनोपभोग्य । क्षोदो न प्रभु क्षीद' (निघ १,१२) इत्युदनाम । उदमिर तृछेदादिना सुखस्स भावयिता । अय न एते अपि दे दावस्पस्यैवोपमा । अप इव च अनन् गमनं सर्गप्रवक सगशग्दो वेगवचन । वावगविकर्मा । बेगगाभिदावरूप । मिभु न झाद सिन्धुनंदी । पष्ट चपा प्रथमा। सिन्धोरिख चोदकम् । क ईम् एव" दाररूप सन्तम् वरात वारयति । न कश्चिद्वारयितु शमोतीत्यर्थ ॥३॥ नकट० इन्यवाइना भीतोऽपदा प्राविशत्, "न्द् द्वाभ्या" हाति। पुष्टि दुय रमणीया, भूमि दव पिताणां, गिर इन भोगसाधनम्, उदकम् इव सुखभावयित्" । सोऽयम् प्रश्न । शब्दाना - - १. नास्ति किस उप २ टी7 अन्वेष विमलप ४ भूमर'. ५५ रुस्तव में ६ पाल' मूको 1. 'सस्य चाक 1111दिनी पथम 1 नानि म १४ एनम १५ (तिय'वि टोनिमा दिन 14. विनर २., नाछिनिमरात नास्ति सूको .. नाति २२ नालिग ·प्रथमे गण्डपम् मुद्गल रण्वा रमणीया सर्वपा हृया पुष्टि न अभिमतफलानामभितिरिव अति सर्वपा रमणीय ऐहिकामुप्मिकसकर व्यवहारसाग्न्यधोनत्वात् । यद्धा पुष्टिरिव' रण्या गन्तव्य शम्दनीय । यथा पुष्टि प्राप्यते तद्वदग्नि यज्ञ इपिभि प्राप्यत इति भार । पृथ्वी पिस्तीनी क्षिति न भूमिरिक भग्निरपि विस्तीण सर्वभूतषु जाररूपणावस्थानात् । गिरि न पर्वत इव भुज्म सर्वेषा भोजयिता । यथा गिरी विद्यमान फलमूलादिकमाहत्य सर्व भुञ्जत तद्वदप्तादपि पचन्त सः भुञ्जत । शम्भु सुखकरम् भोद न उदकमिव । ययोदक सुख करोति तद्वदग्नि सर्वेषा सुरकारीत्यर्थ । अज्मन् अज्मनि समामे अत्य न सततगमनशीलो जात्यश्व इव सर्गतः सगण विसर्गेण प्रगमित । यथा सादिना प्रेपितो पात्पश्यो इन्तव्यसमीपमाशु गच्छति तद्वदग्निरपि स्रोतृभि प्ररित सन् शत्रून् हन्तु शीघ्र गच्छतीति भाष । अपि च गिधु न सोद स्यन्दनशीलमुदकमिव भयमपि शीघ्रगामी । यथा निम्नप्रदेवाभिमुरो नरप्रयाहो दुनिवार चद्वत् दग्धन्याभिमुखोऽनिरपीत्यर्थ । अतो पसादव तस्मात् ईम् एनमभिम् क बराते को वारयते । न कोऽपि वारयितु शमोतीत्यथ ॥५॥६॥ जामिः सिन्धूनां प्रात स्वामिम्यान्न राजा वान्यत्ति । यद् वाजतो पना व्यस्थादमिर्ह दाति रोमा पृथिव्याः ।। ७ ॥ ८ ॥ जामि । सिन्धूनाम् । भ्राताऽइन । स्वाम् । इम्यान् । न । राजा । पानि । अति । यत् । वातऽस्त । बना । पि । अस्यात् । अग्नि । हु । दाति । रोम । पथिव्या ||८|| स्कन्द० चैयुतस्याऽमेरनेन पादन स्तुति । नामि ज्ञाति' वैद्युतोऽग्नि सिधूनाम् भापोऽन सिन्धर उरयन्ते । 'य सिनामुपोदये सप्तस्वसा स मध्यम' (१८४१,२) इखि यथा । बुष्टिलक्षभानामपाम् । कथम् । भाता इन स्वप्नाम् भगिनीना यथा माता भायन्त्रसविकष्टो शातिमादित्यर्थ । परैस्त्रिभि पादै दावरूपस्या स्तुति । इभ्यान न राजा इभा इस्तिन वपु भया साधनो वा इभ्या हस्त्यारोहा । यया इभ्यान् रापा माकम्योपभुक नए दावाग्नि वनानि गृक्षान् आत भपयति । दहठीत्यर्थ । कदा। उच्यत। यत् वातन्त पातेन मेरित। सर्वचनानि व्यस्पान् विपूर्वमिष्टविनत्ययं । विविध गण्तीत्यय । तदेव व अग्नि दावरूप । हाम्द पदपुरण । दात लुनाति रामस्थानीय तृणम् पृथिव्या । व पृघिग्यास्तृणाम्यपि दहतीत्यर्थ ॥४॥ पेष्ट बन्धु सिधूनाम् स्यन्दमानानां नदीनाम् । भ्राता इन 'स्वसृणामिरपोपमिकम् । साऽयम्" इभस्थान शान राना इच काटानि अति । यदा' पारित वृक्षान् अभिभवति तदानीम् अग्नि खलु हिनाच दहति लोमस्थानीय नृणगुल्मादिकमपि पृथिया" इति ॥८॥ मुद्रसमिभूनाम् स्पन्दननीठानामपामयमान अनि सम्म वासामुत्पादकत्वात् । निर्धनम् । "नास्ति मूम २ जाति भ -७ मा सन् नि' मूमे ॥ ९ मिम', नासिक १ प्रीत ८ नातिशि पाने ५ पुननिमाधि . नास्तिका 1.मीद ·रात्री हिसबै जना भन्धकारात सर्वम् भने प्रकाशाजानन्ति । उपभुत् उपस्युप.काले निहोवादी ऋग्वेदे सभाप्ये [अ १,२५, खधाम् स्वसृणाम् भ्राता इव यथा भ्रातातिशयेन हितकरो भवति तद्वत् । वादशोऽग्निः बनानि महान्स्यरण्यानि अति भक्षयति । दहति इत्यर्थः । निदर्शनम् । राजा इभ्यान् न इन्याः शत्रवः वान् यथा राजा समूहं हिनस्ति तद्वत् । अपि च यत् यदा वातजूतः वातेन प्रेरितः सन् बना वनान्यरण्यानि वि अस्थात् उक्तमकारेण विविधमातिप्रति दग्धु प्रवर्तते। तदानीम् अग्निः ह असो अग्निरेव पृथिव्याः भूमे. सम्बन्धीनि रोमा ओपधिरूपाणि दाति न्नित्ति । भूभ्याम् शोपधिवनस्पतिजातं यदस्ति तत्सर्व दइतीति भागः ॥७॥८॥ श्वसित्य॒प्सु हंसो न सीदन् क्रत्वा चेतिष्ठो विशामुपर्भूत् । सोमो न वेधा ऋतप्रजातः पशुनै शिश्वो विभुदूरेभाः ॥९॥१०॥ श्वसिति । अप्ऽसु । सः । न । सौर्दन् । कवा । चेतिष्ठः । विशाम् । उपःऽभूत् । सोमः । न । वैधाः । ऋतऽप्रजातः । पशुः । न। शिश्वा । विऽभुः । दूरेऽर्भाः ॥९॥१०॥ स्कन्द० वसिति तृणावोनि दहनभिः श्वसनसदृशं शब्दं करोति । कथम् । अप्सु हंस न इंस इय श्रान्तः निपीदन् । कोशः। नवा चेतिष्ठः प्रशावता मध्ये प्रज्ञया मशावतमः । विशाम् पष्टीनिर्देशादायेति शेषः। यष्टण मनुष्याणाम् अर्थाय उपभुत् उषःकाले वियोद्धा । यदमि- होत्रहोमार्थमुप काले अमिर्दियोध्यते तदभिमायमुष दित्येतत् विशेषणम् । सोमः न वैधाः मेघावी भरतप्रजातः ऋतमित्यादित्य उदकं या तत उत्पनः । 'उदीधि प्रथमसमावृत्त' आदित्य कंस वा मणि वा परिमृज्य प्रतिस्वरे यत्र शुष्कगोमयमसंस्पर्शयन् धारयति तत्प्रदीप्यते' (या ७, २३) । तेनातिरादित्यादुत्पद्यते । वैयुतात्मनोदकात् । कथं पुनः प्रवातः । उत्पो । पशुः न शिक्षा प्रथमायाः स्थाने मृत्तायैषा । परिव शिशुः । यथा पशुः अन्यस्मात् पक्षोः प्रजायते" तरादित्ययः । विगु: ईश्वरः सर्वस्य । दूरेभाः भा दीप्ती । दूर एवं व्यवस्थितो दीपथिता ॥ ५ ॥ वेङ्कट० अनया पुनरप्सु प्रविष्टं सौति । श्वासशब्दं करोति अग्यु ईसः इव सीदन् प्रज्ञापकेनौपसेन" जसा चेतयितृतमः मनुष्याणाम् उपसि प्रवुद्धा । सोमः इव विधाना उदकात् प्रभात पशुः इव शिशुना वत्सेन सह तेजसा प्रादुर्भयन् महान् दूरस्थः प्रकाशयति ॥ २ ॥३०॥ मुन्द्रल० भयमग्नि देवेभ्यः पलायितः सन् अप्सु उदकेषु वसिति प्राणिति । निगूदो वर्तत इत्यर्थः । दृष्टान्तः । हसः न सोदन् उदफमध्ये उपविशन् स इब। कोदशोऽग्निः । कत्वा शानहेनुना भारमोयेन प्रकाशन विशाम् प्रजानाम् तिष्टः अतिशयेन चयिता ज्ञापथिता। प्रयुद्धः। मोमः न वेगः सोम इव विधाला मोमो या कलमोपधिरूपं भोज्यात धति, तथा सकटं भोजाट सृजति ओरेव भोतरूपेणावस्थानात् । ऋतप्रजातः प्रागा om मादुर्भूतः पशुः न शिश्या उदमध्ये वर्षमानोऽभियान पनि साधितगायोऽभूत्। 1. लि पनि मै', २. मालिफो. १. पारी में • प्रथमा मूको... 'मयसव मूको. 4. प्रगत भ. 11. प्रकि', २. रिगटो मूको..मूको. १.प्रान्तः. १. 'रयप्पु पि. ५. 'चीको मुको ", प्रज्ञानिक ·६६, 11 अपम मण्डलम् वतः प्रादुर्भूतः सन् विभुः प्रभूतः संपनः । दूरेमाः दूरे विनकृष्टदेशेऽपि भाः प्रकाशो यस्य स तथोक्तः । एवंभूतोऽग्निरप्सु स्वसितीति पूर्वेण सम्बन्ध. ॥ ९ ॥ ३॥ इति प्रथमाष्टके पश्चमाभ्याये नमो वर्गः॥ - [१६] यिन चित्रा मरो न संदृगायुर्न प्राणो नित्यो न सूनुः । तक्वा न भूर्णिनों सिपक्ति पयो न धेनुः शुचिविभावो ॥१॥२॥ रयिः । न । चित्रा । सूरः । न । सम्ऽदृक् । आयुः । न । प्राणः । नित्यः । न । सूनुः । ता। न । भूर्णिः । वा । सिसक्ति । पर्यः । न । धेनुः । शुचिः। विगाऽवा ॥ १ ॥२॥ स्कन्द रयिः न चित्रा धनमिव चित्रः पूजनीयो वाऽग्निः। सूरः न सूर्य इस संदया संदर्शनीयो वा। आयुः न प्राणः प्राणहेतुरत्र प्राण उच्यते । भन्नमिव च माणदेतुः । जाठरात्मना शानिराहारविपरिणामकरत्वाचदायत्तत्वाञ्च प्राणस्य भवति प्राणहेतुः । किन नित्यः न सूनुः नित्यशब्दो शुदवचनः । कृतकाद्यपेक्षया च औरसः पुत्रो नित्य उप्यते । यथौरसः पुत्रोऽमिरपि वदत् । साकादक्षत्वायोग्यत्वाच इष्टानां लोकानां प्रापकः मुखो वेति वाफ्यशेषः । अथवा पुरस्तादुपचारत्वेऽपि नशब्दस्य सूनुः इत्येतावन्मात्रमेव उपमानम् । नित्य इत्येतत्तपमेयम् । नित्योऽग्निः सूनुरिव । यथा त्रैवर्णिकैः पितृणामनृणत्वाय पुत्रोऽवश्यमुत्पाद्यः, एवं देवानामनुणत्वाया- मिरपि अवश्यमाधेय इत्यर्थः । किन तज्ञा न भूर्णिः 'तबा' (निध ३,२४) इति स्वैननाम । भूणिरित्यपि अमे रूपं द्रष्टव्यम् न बिभर्तेः । यथा भ्रमणशील भारविकश्योरो पनानि सेवते तहदावरूपोऽमि. वनानि सिक्ति सेवते। किब पयः न घेनु पयः प्रथमैपा। क्षीरमिव धेनोः स्वभूतम् शुचिः शुद्धः विगावा दीप्तिमांश्चाग्निः ॥1॥ वेद्यर० दावाप्तिमनेन' सून्न स्नौति रविः इव चिना" इति । प्रकाशादाह सूर्य इन सबै श्यमानः । आयुः इव प्राणनहेतु, दाधे हरण्य भोपधय. प्रादुर्भवन्ति । भौरस इय पुनः । तस्करः इव हरणशीलः । अरण्यानि सेवते । शीरम् इव धेनु' । 'शसः पूर्वरूपम् । ज्वलन्' दीतिमान् ॥१॥२॥ मुगल रयिः इति दशचे द्वैपवम् । भध्ययनतः पञ्च द्वितीयं सूकम् । पराशर ऋषिः । विराट उम्दा अतिर्देवता॥ भयमतिः रविः धनमिव चित्रा चायनीय- सूरः न सूर्य इव संसदष्टा सर्वेषां वस्तूनां दर्शयिता आयुः न प्राणः भायुः मुखे सबरन् माणः । प्रश्वसन वायुरिच प्रियतमः । यद्वा यथा प्राणवायुरायुजविनमवस्थापयति, एवमानिरपि जाठररूपेणायुधोऽवस्थापयिता । नित्यः न - २. 'सन मूको. ३. दवा विप.; देरा वि. ५. नाखि विपक्ष ६. प्राण हेतुः दि. ७. नास्ति विलप. 4-4. सः पूर्वल ज्वल लप TAE रिपूर्वरूप ज्वलन् पि', श्रुटितम् स, नाति म कु. ९-९. नास्ति मैं.

·४९८ ऋग्वद सभाप [{, अ५,41 मनु नित्यो ध्रुव पुत्र इस प्रियकारी। यथा भौरस पुत्र पितुर्हिसमेवाचरति तदपमपि हितस्य स्वास्य प्रापयिता। तमा न गतिमान् अइव इव भूणि भा। यथा भश्च उपयर्याल पुरष बित्ति धारयति तद्वदयमपीत्यर्थ । पय न घेनु पय हब प्रीणयिता । गाच दीप्त । विमावा विशिष्ट प्रकाशयुन । एवगुणविशिष्टोऽग्नि बना बनान्यरण्यानि सिस्ति दाधु - समवैचि ॥1॥२॥ नेता ननानाम् ताप - द्वाधार क्षेममोको न रो यो न पक्को जेता जनानाम् । मापिने स्तुम्बा विक्षु प्रशस्तो बाजी न प्रीतो वयो दधाति ॥ ३ ॥ ४ ॥ दाधार । क्षेमम् । ओक । न । रत्र । या । न । पक्क । जेता । जनानाम् । कपि । न । स्तुम्वा । निक्षु । प्रशस्त । नाजी । न | प्रीत । वर्ष । धाति ॥ ३ ॥ ४ ॥ स्कन्द० दाधार धारयति मम् । क्षेम' करोतीत्यर्थ । ओक न रण्व , यध न प ओक इति गृहनाम । योपि सस्थावस्थ इवाभिप्रेत । अपि यो रण्य इत्यस्योपमान । गृहमिय च, यय ब च पफ सर्वस्य रमणीयोऽग्नि , प्रीतिकरः इत्यर्थ । शनुननानाम् । पि न स्तु-वा स्तोभतिरतिकर्मा (तु निघ ३,१४ )। होतृत्वावग्नि सपिरिव सोता देशनाम् । स्वयमपि च विधु तृवीयार्थे सप्तमी। विद्धि मनुष्य प्रश्वस्त शस स्तुतौ । प्रकरण स्तुत । काम्। वानी न भइच इबोत्कृष्ट प्रीत च समाप्ति वय अन्नम् दधाति ददाति सोनृभ्य । अथवा पाजी न इत्येतत् वयो दधाति इत्यसोपमानम्, न प्रशास्त्र इत्येतस्य । अश्व इव च वयो दधाति । यथा सङ्ग्रामाश्व समाम लिया तवारेणान ददाति हत श्रीवस्तवप्नि ददात्यर्थ ॥२॥ पेट० करोति रक्षा गृहम् इव रमणीयम्। यव इव पर नता जनानाम् सोयमनिरन प्रयति । 'यथा वार' म्तोता मनुष्येषु प्रशस्त , अभिरक्षण शर' अन प्रयति माइव इव घासेन प्रात" इति ॥३॥४॥ मुद्गल• अयमग्नि मम् लब्धस्य धनस्य रक्षणम् दावार धारयति । स्रोतृभ्यो दास्य धनस्य रक्षण का मानोति भाव । ऑफ न निवासस्थान गृहमिय रम्य रमणीय । यय न व इस पा । यथा पका यर उपभोगयाग्यो भवति वा अग्निरपि पाकादिकायहेनुतया उपभोग्य इत्यर्थ । नानाम् जेना युनानां मध्येऽभिभविता । छपि न मन्त्रद्रष्टा ऋगिरिव सभ्या दशानी मोता वि यजमानलमणेषु प्रशस्त या त हर्षयुक्छ । यमानी हर्पयुको युद्धाभिमुरा गति, वदयमपि दाना विवहन हपयुक्तो भातीत्यर्थ । एबभूवाऽग्नि वय भवम् दाति" दधातु । श्रमम्य ददायित्य ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ 1. नास्ति भ. 1. विट् पिद्रि भ, विYि पा च पि'. पिना वि. ६. पारपर देवाना निमा भलिरणमा ५ नासिरप 1..प्र सिं "मानि नाधिति . २ नादिम.

·। प्रथम मण्डलम् दुरोकेशोचिः क्रतुर्न नित्यो जायेव योनावरं विश्वस्मै । चित्रो यदा घेतो न विक्षु रथो न रुक्मी त्वेपः समत्सु ॥५॥६॥ दुरोकोचिः । ऋतुः । न । नित्यः । जायाऽईव । योनौ । अरम् । विश्वस्मै । चित्रः । यत् । अनोट् । श्वेतः । न ! विक्षु । रथः। न । ठक्मी । वेषः । समन्ऽसु ॥५॥६॥ स्कन्द दुष्करमोको यस्याम् । यत्र न्यश्स्थातुं न शक्यत इत्यर्थः । सा' दुरोकाः । 'दुरोकाः शोचिर्दी- प्तिर्यस्य सः दुरोकशोचिः। 'छान्दसत्वात् सकारलोपः । दुस्सहदीप्तिकः । क्रतुः न नित्यः क्रतुः कर्म प्रज्ञा वा, तद्ववित्यः । जायेव योनौ 'योनिः' (निघ ३,४) इति गृहनाम । यथा सर्वमनुष्याणां भायां गृहे पर्याप्ता सर्वस्मै कार्याय एवमग्निरल पर्याप्तः सर्वसै कार्याय । स्तोतणां सर्वकार्याणि कर्तुं समर्थ इत्यर्थः। कोदशः । उच्यते । चिन्नः यत, अभ्राट् यदिति व्यत्ययेन नपुंसकता । विचित्रो यो भ्राजते । श्वेतः न श्वेतवर्णत्वात् श्वेत भादित्यः । आदित्य इस विक्षु मनुप्येषु । यश्च रथः न रुक्मी लेपः समत्सु 'रुक्मम्' (निघ १,२) इति दिरण्यनाम । पथा रुक्मवान् रूप्येण सुवर्णेन वा खचितादपवो स्यः समामेषु दोहः स्यात्तत् त्वेषो दीसः ॥ ३ ॥ वेङ्कट० दुःसेवतेजा, प्रशा इव अनुस्यूतः जायेव गृहे वर्तमानः पर्याप्तो भवति विश्वस्मै जनाय, चित्र:- यदा भाजतेऽरण्ये, इवेतवर्णः इवादित्यः विक्षु, रथः इव च हिरण्मयः दीप्तः समामेषु ॥ ५ ॥६॥ मुद्गल० दुरोकशोधिः तुप्पापतेजाः क्रतुः न नित्यः ऋतुः कर्मणां कर्ता स इव भुवः । यथां स कर्मसु धुवोऽप्रमत्तः सन् जागर्ति, तद्वदयमप्यग्नि. कर्मसु रक्षसां दहने भुवो जागीत्यर्थः । योनी गृहे वर्तमाना जायव योपिदिव अग्निहोत्रादिगृहे वर्तमानो वह्निः विश्वस्मै यष्टजनाय अरम् अलं भूपणं भवति । यथा जापया गृहम् अलकृतं भवति, तद्वदग्निना यज्ञगृहमन्यलटतं सद् दृश्यत इत्यर्थः । चित्रः चायनीयः यत् यदा अयमानः अभ्राट् भाजते वदानीम् श्वेतः न शुभवर्ण आदित्य इव भवति । रात्रौ हि महान सूर्य इव अग्निः प्रकारको भवति विक्षु प्रजासु । रषः न रथ इव रुसमी सुवर्णवद्रोचमानदीप्तियुकः ममत्सु समामेषु वेपः दीप्तः । एवम्भूतोऽमिः पदभ्राट् इति पूर्वेणान्वयः ॥ ५॥६॥ सेनैव सुष्टाम दधात्यस्तुर्न ढिद्युत् वेपतीका । यमो है जातो यमो जनित्वं जारः कुनीनां पतिर्जनीनाम् ॥७॥८॥ सेनोऽइव । सृष्टा । अमम् । दधाति । अस्तुः । न । विद्युत् । वेपतीका । पमः । ह । जातः । यमः । जनिऽत्वम् । जारः । कनीनाम् । पतिः । जनानाम् ॥जाटा। स्कन्द० सेनेव यथा सेना सेनापतिना मष्टा विष्टा भभ्यनुज्ञाता सती यान् प्रति गति ते । १. स: मूको. २. दुरोकाः । छान्दसत्कार समारोपः भूको. ३-३. दुरोकाको म. मूको. ५-५, नास्ति कु. ७. 'मानादि ८.मित्रः विमकुछ लपं.

·५०० - ऋग्वेद सभाप्ये [अ १, अ५, ३१० भयम् दाति, एवमतिप्रचलितोऽति अमम् अमशब्दोऽत्र भयवचन । 'यावा जज्ञान प्रथिवी अमे धा' (१,६३,१) इति यथा। भय ददाति । जनयतीत्यर्थ । कस्य ! अनिर्देशात कृत्स्नस्य बगतो रक्षसा वा । अस्तु न दिशुत् इदमपि भयाधानस्यैव द्वितीयमुपमानम् । 'दिद्युत् (निघ २,२०) इति बननाम । वज्रनामानि चायुधमात्रवचनानि, नेन्द्रायुधविशेषवचनान्येव । रोनार दियुत् शक्तिरुप्यते । यथा घास्तुः क्षेपणशीलस्य स्वभूता शक्तियं प्रति क्षिप्यते तस्य भय ददानि तद्वत् । कीदशी या शक्ति । उच्यते । वेषप्रतीका प्रतीक दर्शनमुग्यो । दीप्तदर्शना । उसवलेत्यर्थ । किञ्च यम ह जात युगपज्जातत्वात् यमोऽत्राग्निरच्यते । केन' पुन सदामियुगपजात । इन्द्रेण । कुत एतत् । 'समानो वा जनिता भ्रातरा युव यमाविहेहमातरा' (३६,५९,२) इति मन्त्रान्तरे दर्शना । अथया प्रयच्छति स्तोतृभ्य कामानिति यम । दशब्दस्तु विनिग्रहार्थीय' एवार्थे । यम एवं जात । यम एव जनित्वम् कर्तर्यय व्यत्ययेन त्व द्रष्टव्य । जनियमाण । पावत्किञ्चित् सर्वमान्यायत्तस्यादग्निरेयेत्यर्थ । किन आर स्नीनाम अरयिता कन्यकानामन्ति । अग्निसनिधी व्यूदाना कन्यकाना मन्यात्व व्यावत्यते । भात एवमुच्यत - जार कनोनामिति । पति जनीनाम् जनयन्त्यपत्यानोति जनयो भार्यास्तासा पनि । यावी काचित् स्त्री सर्वस्या प्रथममाप्ति पतिर्भवति, पश्चान्मनुष्य । तथाहि वक्ष्यति 'सोम प्रथमो विविद गन्धर्वो विविद उत्तर । तृतीयो अनिष्ट पतिस्तुरीयस्ते मनुष्यजा' (अन १० ८५,४०) इति । पालयितृवचनो वा पतिशब्द । अथवा कनति कान्तिकर्मा (तु निघ २,६)कम नीयत्वात् कनय मोषधय होज्यन्ते । जनयोऽप्योपय एव जायमानत्वात् । वासा ऋवीसारममा फरपाकारत्वात जारोऽपि । पतिश्च स्वामित्वात् पालयितृत्वाद्वा ॥ ४ ॥ वेङ्कट० सेनेव उद्युक्ता यलम् दधाति, अस्तु १ व आयुध दीप्तमुखम् । यम एप आत निरपि यम उच्यते यमनात् । यम एवं जनित्यमाण । नायिता कन्यकानाम् ।' 'तृतीयो अमिष्टे पति ( मा १०,८५,४० ) इत्यपि निगमो भवति । पालयिता जायानाम् तत्प्रधाना हि यनरायागेन भवन्ति" (या १०.२१)॥७॥८॥ मुद्गल० सृष्टा प्रेरिता सेनव स्वामिना सह वर्तमाना नरसहविरियायमग्नि अमम् शानूणो भयम् दधाति विदधाति । करोतात्यर्थ । निदर्शनान्तरमुच्यते । नेपातीका दीप्तमुसा अल न दिल क्षेप्नुसम्बन्धिनी पुरिव । सा यथा भीपयते तद्वदनिरपि राक्षसादीन भीषयत इत्यर्थ । य" जात. उत्पनो भूवसा यन्त्र जनित्यम् जनयितव्यमुत्पत्स्यमान भूतज्ञात तदुभयमपि यम ह भगिरथ । सपा भाषानामाहुतिद्वारा आयधीनत्वात् । नानाम् कन्यकानाम् जार जपिता। यो पिवाइसमयेऽनौ लाजादिष्येण हो सास न्याय मित, अगो जरयितत्युप्यठे । तथा जनानाम् जायाना कृतविगहानाम् पति भा॥॥८॥ तं पैश्चराा व्यं सत्पास्तं न गावो नक्षन्त उद्धम् । सिन्धुन घोढः प्र नीचौरेनोनयन्तु गावः स्वदेशी ॥ ९॥ १० ॥ 1. जयति' १. "पवचनमात्राणिभ ३. न मुको ५ "नीय युग कु. ...कु ८. माम्ति भ. " नाटिभि १९ भादिम'. " नातिभि. 1५ बापमाननम् दिउ लप, नानाम् मि' " पम मूको - ..कम ९ सामनाभ, " या १३. बार वि पिता कामयिानि 11. नास्ति मूमे, ·प्रथम मण्डलम् 1 स् ६६, ९] तम् । यः । चराथा । व्यम् । बसाया । अस्तम् । न । गावः । नक्षन्ते । इदम् । सिन्धुः । न । क्षोर्दः । प्र । नीची: । ऐनोत् । नवन्त । गावः । स्वः । दशीके ॥ ९ ॥ १० ॥ स्कन्द० वः इति विवीयैकवचनस्य स्थाने बहुवचनम् । य उक्तगुणोऽसि तम् त्वाम् चरापा घरतिर्गत्यर्थः। घरतीति चरथा पशुः। तत्प्रभवा या हृदयायवदामाहुतिः सापि कारणधर्मस्थ कापूपचरदर्शनात् चराथोच्यते । तया । वयम् यसत्या स्त्रीति वसतिः स्थावररूपा श्रीहियवाद्योपधिः। तत्प्रभवा पुरोडाशायाहुविरपि वसतिः। तया च। अस्तम् न गायः 'अस्तम्' (निघ ३,४) इति गृहनाम । यथा गृहं गादो न्याप्नुवन्ति उपगच्छन्ति वा सदत् । नक्षन्ते 'इन्वति, नक्षति' इति व्याप्तिकर्मसु पाठात् व्याप्यर्थोऽयम् (तु. निघ २,१४)। व्यत्ययेन चोत्तमस्य स्थाने प्रथमपुरुषः । नक्षामहे व्याप्नुमः । अथवा तृक्ष स्तृत प्राक्ष गती । शुद्धोऽपि चार सोपसर्गाथै दृपथ्यः 1 उपगणाम इत्यर्थः । इदम् आइपनीयात्मना दीप्तं सन्तम् । परोऽधर्षः परोक्षकृतत्वात् भिवं वाक्यम् । सिन्धुः न क्षोदः सिन्धोरिवोदकम् । प्र नीचौः ऐनोत. इणो वा गत्यर्थत्य एवतः?)* वा गतिकर्मण इदं रूपम् । दावरूपोऽग्निः आ मूलाबोपधीर्दग्धं प्रकण नीचैर्गच्छति । किञ्च नवन्त मावः स्तुतयोऽत्र गाव उच्यन्ते । 'गोभिर्यीमन्ये अस्मत्' (ऋ. ८,२,६) इति यथा । स्त्रोतारो वा। गोभिः काणा अभिद्यवः' (१,१३४,२), इति यथा । अग्निं स्तुवन्ति स्तुतयः स्तोतारो वा । माकपूणिस्तु 'य उपा अर्कमा- नृचुः' (२१,१९,४), 'आनन महत.' (१,५२,१५) इत्यादिषु मरुतां स्तोतृत्वदर्शनात मरुतोऽत्र गाच उरयम्त इति मन्यते । अग्नि स्तुवन्तो मरुतः । ख. सर्वे सर्वस्मिन् वा । दृशीके दर्शनीय वेधादी स्थाने । अथवा दशीके शब्दो इन्दुमित्यस्य चार्थे । स्वदेशी अग्निप्रकाशित सर्व प्रष्टुमित्ययः । नाम वा स्वः शब्दः । धुलोकं द्रष्टुम् । स्वगं प्राप्नुमित्यर्थः ॥ ५॥ वेङ्कट० तम् इमं यूयं चरन्त्या पश्वाहुत्या, चयम् निवसन्त्या औपधाहुत्या, गृई यथा गावः आप्नुपम्ति तथानाम इदम् समृद्ध भोगैः । सिन्धु. इब उदकम् अधःस्थितम् ‘अग्निः नीचीः ज्वाला: उद्गमयति । ते च रश्मयः संश्लिध भवन्ति सर्वस दर्शनीये भानारिति ॥ ९ ॥१०॥ मुद्गल० वः इति व्यत्ययेन बहुवचनम् । हे भग्ने! तम् त्वाम् चराधा चरतीति चरथः पशुः. तत्प्रभवः हृदयादिभिः साध्या भाहुतिरपि चरायत्युच्यते । उपचारात् कार्य कारणशब्दः । चराथा चरथया पशुप्रभवहृदयादिसाधनया माहुत्या वसत्या वसति निवसतीति स्थाबरो नीहादि- वसतिः । पूर्ववत्तत्साध्याऽऽहुतिर्लक्ष्यते । वसत्या पुरोडाशायाहुत्या च वयम् इदम् प्रदीप्तमनिम् नक्षन्ते च्याप्नुयाम । पुरुषव्यत्ययः। तत्र शान्त.। अस्तम् न गावः 'अस्तम्' इति गृहनाम । यथा गावो गृह ग्याप्नुवन्ति पदयमग्निः । सिन्धुः न क्षोदः स्यन्दनशीलमुदकमिव नीची नितां चान्दीरितस्ततो नितरामुद्गच्छन्तीवालाः प्र ऐनोत् प्रेरयति । मया जलयवाहो निनदेशे शो १. पराथा मूको. .२. 'पी: मुको. १. रहो कु. १. नाखि भ. ५. परवा आहुत्या कु. १. निवसन्ति कु. ७. नाखि दि. ८-८. अभिमानाः कुलमा अग्निवालाः शिमला ९. प्राप्नु मे ·शेमः रक्षक व साधा साधपिता का नतुः कर्मणां को सब भा भवनीयः ५०१ कथं वृणीते। उच्यते । धुटिम् राजेव श्रुष्टिशब्दोऽत्र दूतवचना, में क्षिप्रनाम । दूतमाश्मीर्य क्षेमकरस्तु क्षेम उच्यते। नकारस्तु' पुरस्तादुपचारोऽप्युपमा यः साधरित्यतेन सम्बध्यते। भाशु अश्नुते कर्माणि न्यानोतीति शुष्टिर्यजमानः । क्षिप्रेण कर्मणामनुष्टातेत्यर्थः । एवम्भूर्व मनुय जरारहितं हवाई सर्वकार्येषु शामित्ययः । एवम्भूतं पुरुष यषा राजा वृणीचे वात्। ऋग्वेदे सभाष्ये [अर, अ५, १७. गच्छति तवदनेवाला दग्धव्यं प्रति गच्छन्तीति भावः। स्वः नभसि बर्तमाने दृशीके दर्शनीये तस्मिन् भग्नौ गावः गमनस्वभाग रश्मयः नवन्त सङ्गच्छन्ते ॥ ९॥ १० ॥ इति प्रथमायके पञ्चमाध्याये दशमो वर्गः ॥ [१७] वनैपु जायुमैतपु मित्रो धृणीते श्रुष्टिं राजवाजुर्यम् । क्षेमो न साधुः क्रतुर्न भद्रो मुवैत् स्वाधीहोता हव्यवाट् ॥१॥ ॥२॥ वनेषु । जायुः । मतेषु । मित्रः । वृणीते । श्रुष्टिम् । राजाऽइव | अजुर्यम् । .... क्षमः । न । साधुः । क्रतुः । न । भदः । भुव॑त् । सुऽआधीः । होता । हव्यवाट् ॥१॥२॥ स्कन्द० वनेषु जायुः वावरूपेण जननशीलोऽग्निः। मर्तेषु मिनः मर्वेष्विति पयर्थ सप्तमी। मनुष्याणां मिग्रम् । वृणीते सम्भजते । किम् । अजुर्यम् अबराम् । न कदाचिजीर्यत इत्यर्थः । परकीय या राशेव । झमः न साधुः क्षेम इति द्वितीयार्थे प्रथमा। क्षेममिव च 'साधुः । यो हि साधु: न तस्य कुतश्चिदक्षेममस्ति । मतुः न भद्रः करितीयमपि द्वितीयार्थं एव प्रथमा। विज्ञानमिव घ भद्रः पुरुषः । अथवा क्षेमः ऋतुरिति स्वार्थ एव प्रथमा । साघुरिय क्षेमकरोऽग्निः, विज्ञानमिय भद्र इत्यर्थः । किज भुवत् स्वाधीः स्वाध्यानः कल्याण चित्तोऽमिः । को भवति । उच्यते। होता च हव्यवाट् च सर्वयजमानानाम् ॥ 1 ॥ वेङ्कट० काटेपु आयमामः मतेषु सखा पृणीत शिकारिणं यजमानम् राजेव भजरं मित्रम् । क्षमः' इस साधुः, कर्मव भजनोपः भवति सुकर्मा होता हव्यवाट् ॥ १॥२॥ मुद्गल० 'पनेषु' इति देपदं दशम् । अध्ययनतः पञ्चत्र तृतीयं सूकम् । पराशर ऋषिः । विरा छन्दः । निर्देवता बनेगु जायुः अरण्येत जायमानः। मतेषु मनुष्येषु मित्रः सखा सोऽयमग्निः भुमि - इता देवानामाहाणा हव्यवाट् हग्यवाहनों नाम देवानामभिः। एवम्भूतोऽभिः साधीः मोमन फमा भुपर भवतु ॥१॥२॥ १. मरकांनाभ. २. नामिभ. नाष्टिम. विभ'...योऽयम* मैं'. *. कान मैं. ८. संभूतो मूगो. ५. नमभ. ५. शानि ·प्रथम मण्डलम् । । 1 । ५.६७, मे २] हस्ते दानो नम्णा विश्वान्यमै देवान् धाद् गुहां निपीदैन् । विदन्तीमत्र नरौ धियंधा हुदा यत् तष्टान् मन्त्राँ अशंसन् ॥३॥४॥ हस्ते । दधानः । नृम्णा । विश्वानि । अर्मे । देवान् । धात् । गुहाँ । निऽसीदन् । विदन्ति । ईम् । अत्र । नरः। धियाऽधाः । हृदा। यत् । तुष्टान् । मन्त्रान् । अशंसन् ॥३॥४॥ स्कन्द० हस्तै दधानः नृणा 'नृम्णम्' ( निघ २,१०) इति धननाम । हविलक्षणानि धनानि विश्वानि । गृहीतसर्वहविष्कस्सनित्यर्थः । अमे भये देवान् धात् निदधाति । अदृश्यमानत्वात् भर्म देवाना- मुत्सादयतीत्यर्थः । किं कुर्वन् । उच्यते। रक्षोऽसुरणचनार्थम् गुहा गूढं प्रच्छन्नम् निपादन सविस्त्र गरयर्थः । नियमेन गच्छन् । विदन्ति ईम् अत्र नरः ईम् शब्दः एनमित्यस्यार्थे । मनुष्यास्त विदन्त्येनमत्राम्यवस्थया वर्तमानम् । कौशाः । पियंधाः यागकर्मणः' प्रज्ञाया' वा धारयितारः । यधारः प्रज्ञावन्तो वेत्यर्थः । कतमे। उच्यते । हृदा यत् ये तष्टान् कृतान् । मनसा सल्के- ल्पितानिस्पथ.५ । मन्त्रान् अग्निस्तुतिरूपान् असिन् शंसचिरत्र सामादुचारणार्थः । अथवा धांसतिः स्तुत्यर्थ 'एव । तष्टान् मन्यानिति तृतीयास्थाने द्वितीया। ये हृदपन सङ्कल्पितः मन्नैः स्तुवन्तीत्यर्थः ॥२॥ वेङ्कटक "हस्ते धारयन्' सांण्येव धनानि देवैनिहितानि भये 'देवान् धात् गुहायाम 'निषीदन् । विदन्ति एनम् अत्र देशः कर्मणो धातारः, हृदयेन यदा" कृतान् मन्त्रान् अशंसन् ॥३॥॥॥ मुद्गल० विश्वानि सर्वाणि नृम्णा नृम्मानि हविर्लक्षणानि धनानि हस्ते स्वकीये बाहौ दधानः धारयन् अयमप्तिः गुहा गुहायाम् अप्सु मध्ये निषीदन निगूढो बर्तमानः सन् अमे मगे देवान धात् मस्थापयत् । असो इविभिः सह पलायो सति सर्वे दे। अभैपुरित्यर्थः । नरः नेतारः धियंधाः कर्मणां धारयितारो देवाः अत्र अस्मिन् काले ई एममनिम् विदन्ति जानन्ति । यत् यदा बदा हृदयावस्थिवया बुद्ध्या तष्टान् निर्मितान् अप्रिस्तुतिपरान् मन्त्रान् अशंसन् अस्तुवन् , भवोचब्रित्यर्थः ॥ ३ ॥४॥ अजो न क्षां दाधार पृथिवीं तस्तम्भ यां मन्त्रभिः सुत्यैः । प्रिया पदानि पुश्वो नि पाहि विश्वायुरमे गुहा गुहे गाः ॥ ५ ॥ ६ ॥ अजः । न । क्षाम् । दाधार । पृथिवीम् । तस्तम्भ । याम् । मन्त्रेभिः । सुत्यैः । प्रिया । पदानि । पश्वः 1 नि ! पाहि । विश्वऽआयुः । अग्ने । गुहा । गुहेम् । गाः ॥५॥६॥ स्कन्द मनातरवात् अजः प्रजापतिः। स यया उद्दमिः क्षाम् पृथिवीम् दाधार धारयति । न च केपलाम्।।1 किं हि पृथिवीम् अपि । अन्तरिक्षनामैतत् (त. निघ १,१) । भन्तरिक्षय । १.":. २. मणा कु. ३. प्रज्ञया मूको ४. नासि भ. ५. "फस्सिवानी'ब. ६.१. नास्ति भ. 1-7, नाति विम. १. देव: वि. -९. नाछिवि'... या विम' ". पास्थि मूको. १२. केबला भ.

·५०४ भूमिम् दाधार अयमनि क्षणान् स्तुतिग्रन्थानय कुमन्ति । ता ऋत सत्य "गतवन्तम् अग्निम्। सपन्त सपतिरतिकमा ऋग्वदे सभाप्ये [म १,५५,६११ तम्तम्भ थाम् स्तन्नाति प्रतिबन्धार्थ । दिवञ्च प्रतिवमावि । केन । उच्यत । मन्नेभि सय । होतृत्वादग्नि सत्यमन्त्रै यागारये धर्म देवता स्तुवन् धर्मायत्तस्थितीन् त्रीनपि लोकान् प्रजापतिरिव' धारपठीत्यर्थ । परोऽध प्रत्यक्षकृतवाहिन्न वाक्यम् । इद परन च रोके प्रियाणि पदानि स्थानानि पश्य पशुसाशस्य मम नि पाहि नियमेन रक्ष। अथवा पत्र इति शेरिद रूप द्वितीयारहुवचनान्तम् । यानि तय प्रियाणि पदानि तानि पश्यतो जानव अस्मान् रक्षेत्यर्थ । किञ्च विश्वायुः सर्वान । गृहीतास्मदीयहविष्फ सन्नित्यर्थ । गुहा गुहम् गा रक्षोऽसुरपचनार्थ गूढात् गूढतर गच्छ' । अत्यन्ठगुढ गच्छत्यर्थ " ॥ ३ ॥ वेङ्कटय सूर्य इस भूमिम् अन्तरिक्ष धारयति, द्याम् च तस्तम्भ मन्नै सत्यै स्तूयमान । स त्वम् अभ! अस्माक "पशो प्रियाणि पदानि नितरा रक्ष । सर्वान्नस्त्वम् भो' गुहाया अपि गूढ प्रदश गतानसि ॥ ५॥ ॥६॥ मुद्गल. अन न सजति गच्छतीति मन सूर्य । स इव भाम् प्रकाशकत्येन धारयति । पृथिवीम् अन्तरिक्षम्य धारयति । याम् पुलोकम् सत्यै भवितथा मनेमि मन्नै तस्तम्भ स्तन्नाति । यथाऽधो न परावि उपर्यंत विष्ठति तया करोवीत्यर्थ । विश्व सर्यमायुरर यस्य स त्वम् प.व पशो प्रिया प्रियाणि पदानि शोमनतृपोटकोपेतानि स्थानानि नि पाहि निवरा पाल्य । मा धाक्षीरित्यर्थ । वहि हुन निवसामीति चेत्, छत्राद । गुहा गुहाया अपि गुहम् गा सञ्चारायोग्यस्थानम् गा गच्छ। निम्सत्यर्थ ॥५॥॥६॥ य है चिकेत गुहा भन्तमा यः ससाद धारामृतस्य । पि ये चुनन्त्यता सपन्त आदिद् पनि प्र वाचास्मै ॥७॥८॥ य । ईम् । चितं । गुहा । भवन्तम् । आ । य । सुसाद । धाराम् । मृतस्य॑ । पि। ये । घृतन्ति । नता । सपन्त । आत् । इत् । वसूनि । न । वाच । असौ ।। ७ ॥ ८॥ स्कन्द० य नमणिम् विकत जानाति गुहा भयन्तम् इरिग्रहीत्वा गृढ भयन्तम् । या घा साद भासीदति । करोतीत्यर्थ । पास Fesवाम प्रातस्य गतस्य सठ परोक्षस्यापीत्यर्थ । यपि वृतान्त पृधी दिसामन्यनयो । विविध सूफान्यायादिल (तु निघ ३,१४)। स्तुग्न्त । आत् इत् उभाषप्यती पदपाणी । वसूनि प्र बवाच युजन्य मेवानि धनानीत्यव प्रापण प्रयोति । ददातीत्यर्थ । अस्मै यदुवचनस्य स्थाने इदमैकवचनम्। पन्य सभ्यो निदिष्टेभ्य ॥५॥ यङ्कट० य न जानावि गुहायाम् भवतम् । यश आ ससाद सत्यभूतस्या मार्गम्। में " हे अग्ने विश्वायु - - 1 नाभि २ पतिवरम ३ गउन् मूका . गनित्य मूको ५ नामिभि. .. गुटितम् कि ८ लेन मूको २ अपितरपार्थ मूका " सा परोयक १२ 'यो मूम ५५ गावरानि मूलगे १५१५ साली'. शुदितम् । 1. " " Rat ·। - सू ५, ९ प्रेम मण्डल ५०५ वि वृतन्ति मार्गस्थितानि 'तिरोधानानि सत्यानि स्पृशन्तः । अनन्तरमेव अस्मै हस्तस्थानि बनि अग्निः प्र उवाच इति ॥ ७॥॥८॥ मुद्गल यः पुमान् ईम् एनम् गुहा भवन्तम् गुहायां सन्तमग्निम् चिकन जानाति । यः च रतस्य सत्यस्य धाराम् धारयितारमेनमसिम आ ससाद आसीदति । उपास्त इत्यर्थः । ये च ऋता ऋतानि सत्यानि सान्तः समवयन्तः पुरुषाः एतमग्निम् वि वृतन्ति । अग्निमुहिश्य स्तुति कुर्वन्तीत्यर्थः । आत् इत् स्तुत्यनन्तरमैव अस्मै सर्वस्मै स्तोतृजनाय वसूनि धनानि प्रववाच प्रकथयति ॥७॥८॥ वि यो वीरुत्सु रोपन्महित्योत प्रजा उत प्रमुष्यन्तः । चिचिरपां दमै विश्वायुः सबैव धीराः संमार्य चक्रुः ।। ९ ।। १० ॥ वि । यः । वीरुत्ऽसु । रोपत् । महिऽस्वा । उत | ऽजाः । उत । मऽसूर्षु । अन्तरिति । चितिः । अपाम् । दमै । विश्वऽआयुः । सोऽइन । धीराः । सम्ऽमार्य । चः ॥ ९॥१०॥ स्कन्द० यः भमिः नीरुत्सु वीरुधः ओपधयः तासु । विरोधत रहेरयं' इकारस्य छान्दसो धकारः । विविधमारोहति । महित्वा स्वेन महिना । उत प्रजाः प्रजायन्त इति प्रजाः । सप्तम्यर्थे चैपा प्रथमा। प्रजायमानासु । उत प्रसूषु प्रस्तासु । प्रदेशे आरोहति । उच्यते। अन्तः मध्येऽपि, न बहिरेव केवलम् । यच्छन्दतेस्तच्छन्दोऽध्याहार्यः । सः चित्तिः ज्ञाता अपाम् वृष्टिलक्षणानाम् । अथवा 'आप' (निप १,३) इत्यन्तरिक्षनाम । साहचर्यात् त्रयोऽपि लोकाः भान्वेनोच्यन्ते । त्रयाणामपि लोकानामित्यर्थः । दमे यगृहे। साकाहत्वाद्वोतृत्वेन निपीदति 'स्तूयते वेवि वाक्यशेषः । विश्वायुः सर्वालः । यत् कीदर्श यज्ञगृहम् । उच्यते । स व गृहनामैवत् । एकवाक्यता- प्रसिद्ध्यर्थन यत्तच्छन्वावध्याइतन्यो। यहौकिकमिव गृहन् धीराः प्रज्ञावन्तः सम्माय 'सम्यक् मित्वा' चकः कृतवन्तस्वा ॥५॥ वेङ्कट० यः अग्निः वीरत्म अन्तः माहात्म्येन रसम् अरुणत, अपि च प्रजाः पुष्पफलादिरूपाः भोपधीपु मन्तः । एक उताब्दः पादरणः । सोऽयमन्तरिक्ष अपाम् चेतथिला गृहे च सर्वानः। तमिम निलीनमानीय गृहमिवोत्तरवैदि "सम्यक् मित्वा तब च इति" ॥ ५॥१०॥ मुद्गल० यः भार: नीरसु भोषधोपु महित्वा यानि महस्वानि सन्ति तानि* विरोधत् विएणखि विशेषेण विवृणोति नावनोपयति । उत अपि च प्रजाः प्रकगोपनाः पुष्यफलादिलक्षणाः प्रस्प उत्पादयित्रीषु मातृस्थानीयास्वोषधीषु अन्तः मध्ये विरगतीत्येव । द्वितीय उतशम्दः पापपूरणः । तथा चित्तिः चयिता अपाम् दमे अलानां मध्यभूते गृहे विश्वायुः सर्वानो योऽग्निवत इति शेषः 1 सममिम् धीराः मेधाविनः सम्माय संमाननं पूजनं कृत्वा । स्तुतिभिः 1. स्यानि विभा२. २.२. ग्रुटितम् वि'. । नाति विभ. ३ भरमै सरमै विका १. नास्ति कु, इविहिदि.५.२, १. नाशिक्ष... जाताभ. 4-6. स्तुतपरत ये भ. ९.९. नास्ति भ ...'च दि. 11.11. तमिभमानी "मरन्नको विल लपं; निरोनमा वि. 1-1२. युटियम् छ सम्पत्तो ठप र नास्ति कु. १३. नास्तिक है. तानि प्रचाच प्रकथति में १५. सायगय मूको.

·। मिश्रयन् दिवम् उपस्थात् उपविष्टति, मामोतीत्यर्थः । स्थातुः स्वायरम् चरथम् जाम तदुभयात्मक जगत् असून सर्वा राग्रीध वि अगीन स्वतंत्रता विशेषंगाम्मदपति। इविवहन उर्वन समरि जगद् सभासा प्रकाशयति स्मेति भावः। विशेषाम् देवानाम् दानादिगुणयुसानामियादीनो मध्ये देवः घोठमानः एम एवायमग्निः एषाम् कानो स्थावरादीनाम् महित्वा महावानि ऋग्वेद समाप्ये [१, ५, व ११. स्तुत्वेत्यर्थः । चकुः कमांणि कुर्वन्ति । दृष्टान्तः । राग इव यथा सदनं गृहं प्रथमतः संपूज्य पश्चाचर काण्याचरन्ति तद्वत् ॥ ९॥१०॥ इति प्रथमाएक पञ्चमाध्याये एकादशो वर्गः ।। [६८] श्रीणन्नुप स्थाद् दिवं मुरण्युः स्थातुश्चरथमुक्तून् यूंर्णोत् । परि यदेपामेको विश्वेषां भुवैद् देवा देवानौ महित्वा ॥ १॥ २ ॥ श्रीणन् । उप । स्यात् । दिवम् । भुरप्युः । स्थातुः । चरथम् । अक्तून् । वि । ऊर्णात् । परि । यत् । एपाम् । एकः । विश्वेषाम् । भुव॑त् । देवः । देवानाम् । महिऽत्वा ॥ १ ॥२॥ स्कन्द श्रीपर श्रीम पार्क' अन्यत्र । इह सामथ्यांदाहार्यः । दाररूपोऽग्निः तृणौषधिवनसावीन् दबन्द उप स्थात् दिवम् दिवमुपतिष्टति । दिवं स्पृशतीत्यर्थः । भुरण्यः भुरण्यतर्गतिकर्मण इदं क्षिप्रनाम (त. निघ २, १५)। क्षिप्रगामी। किस स्थातुः स्थान चरथम् गन्न च। स्थायरं जन्म वेत्यर्थः । अकून रात्रिनामैतत् (तु. निधं १,७) रात्रीइच। वि प्रकाशयति । कृत्स्नं स्थावर जन्मन्ध प्रकाशयत्यग्निः, रात्रीश्च समोरूपास्सवीः स्वेन ज्योतिपा प्रकाशरूपाः करोतीत्यर्थः । अथवा अवनिति सप्तम्यर्थे द्वितीया। स्थावर जङ्गम रात्रिषु प्रकाशयतीत्यर्थः । कीयः । उध्यो । परि यत् परीत्युपसर्गश्रुतयोग्यक्रियापदाध्याहारः । यदिति व्यत्ययेन नपुंसकता । इविनयनादिना 'परिग्रहीता यः एकः एषाम् विश्वेषाम् भुवत् भवति देवः देवाना मंदिया स्बेन माइारन्यन । अथवा परीत्ययं भुवदित्यतेनैव सम्बध्यते । परिपूर्वश्च भवतिः परिग्रहे । एपामित्यादिषु न द्वितीयार्थ पटी। परिगृहाति य एवानिति ॥१॥ पेङ्कट० हविनिर्मिश्रयन् उपविष्टति लोकं इपिपः भां'। स्थावरं जाम च जसा तमसः प्रकाशयति रानीश्च । परिभवति यहा सर्शन इमान् देवान् एक एवं महत्वेन ॥ 1 ॥२॥ मुद्गल० 'श्रीणन्' इति पद दश चतुर्थ सूकम् । अध्ययनतः पञ्चम् । पराशर कपिः। विराद छम्द: 1 ममिदेवता । भुरभ्यः हविषां भवा घारयिता पयःप्रभृतिना धयणद्रव्येण सोममिव के इविभिः श्रीमद माहाम्यानि यत् यमात् परि भुवन् परिभवति परिणे भवति परिप्रहार्यः॥२॥ - বা म्याप्य वर्तते। 1.1. नाडिम. २-३. 'गृहीताय मूको. ५. 'मिररर्प; इविनिमय विम'. सयपति निमा ३, नाति मूको 1.न्ति कु. 'वान् को . ७. मद्य नि.

·प्रथमं मण्डलम् । । स् ६८, में ] ५०४ आदित् ते विश्व का जुपन्त शुष्माद् यद् दैव जीवो जनिष्ठाः । भर्जन्त विश्वे देवत्वं नाम ऋतं सपन्तो अमृतमेवैः ।। ३॥ ४ ॥ आत् । इत् । ते । विश्च । कर्तुम् । जुषन्त । शुष्कात् । यत् । देव । जीवः । जनिष्ठाः । भजन्त । विश्च । देवऽयम् । नाम 1 ऋतम् । सपन्तः । अमृतम् । एवैः ।। ३ ।। ४ ।। स्कन्द० आत. इन् इति परपुरगौ, अपित्यनयो । अपि च ते तब विधे सर्वे मनुप्याः देवा वा मनुम् इविनयनादिकर्म प्रज्ञा वा जुपन्त सेवन्त। योऽहं कीदृशः। उच्यते । शुण्डात् अपि कापात् यन् यः हे देव! जीवः जनिष्टशः नायसे । सर्वत्र हि कारमधर्मानुविधायि कार्यम् । एवं तु निर्जीवादपि काठात् स्वमाहात्म्येन जीव एव जायस इत्यर्थः। किच गजन्त विवे बद्दवो मनुष्याः । किम् । उच्यते । यदेतत् देवत्वम् नाम प्रख्यातम् । बहवो मनुष्याः देवत्वं प्राता इत्यर्थः । किं कुर्वन्तः । उच्यते । ऋतम् सपन्तः सत्यं सर्वगर्व वा स्तुपन्तः । अमृतम् एवैः स्तर्देवत्वप्राप्त्यादिकामयुक्ताः ॥ २ ॥ चंदट० भनन्तरमेव तुभ्यं सर्वे कर्म भनुपन्त । शुष्कान् काटात् यदा 'जावस्त्वम् जीवः' वदा सर्वे च वन कर्मणा कामानां नामकम् देवत्वम् च अभजम्त तम् सत्यम् अमृतम् प स्या गमनः स्पृशन्तः ॥३॥॥ मुगल० हे देव! द्योतमानाने! जीवः बीवन् प्रज्वलन् शुष्मान् नीरसाद भरणिरूपात् काटात् यन् यदा अनिष्टाः प्रादुर्भवलि मन्थनेनोत्पद्यस । आन् इत् मनन्तरमेव विश्व सर्वे यद्यमानाः ते तुभ्यम् कनुम् कर्म जुषन्त्र सेवन्त मनुतिष्ठन्ति । तया अनुपाय च पिवे ने स' नाम नामकम् ऋतम् भविश्यम् देव-वाम् देवतात्यम् भजन्त भवन्ते प्राप्नुवन्ति । किं कुर्वन्तः। अमृतम्, भमरणं त्वाम् एवः गन्तृभिः म्ोग्नः सान्तः समवयन्तः प्राप्नुवम्तः इत्यर्थः ॥ ३ ॥ ४ ॥ तस्य प्रेपो मृतस्य धीतिर्विधायुर्विश्वे अपौसि चक्रुः । यस्तुभ्यं दायाद् यो वा ते शिक्षात् तस्मै चिकित्वान् रयिं दयस्व ॥५॥६॥ भूतस्य । षोः । ऋतस्य । धीतिः । विश्वऽआयुः । विधै ! अपोसि । चक्रः। पः। तुभ्यम्। दाशात् । यः। वा । ते। शिक्षाद । तस्मै । चिकित्यान् । यिम् । दयस्य ॥५॥६॥ स्कन्द० तस्य सत्यस्य सबंगतस्य वा भवतः ः पाशुकाः सीमिका प्रपाः । कंचन नेपाः ते होनृत्त्वात् म तवत्यः । सवस्य धीतिः कर्म वा प्रशा वा स्तुति धीविरुण्यवं साप्ठस्य तवैव । कोरसस्य । उप्यो । विश्वायुः पर्थे प्रयमैपा। पिः सर्वापस । विरे गांसि बन्। एम्याग्यवाप्रसिदस्यं पठान्दारभ्याइयो। पायपि को मनुप्पाः पागादिस्मामि कुन्ति नान्यपि संबंध । ईशाप या तम्यम् दाग हरिददारिया यारन्तः 1. संगरवा निगम' ... 11. 'तत्त्वरः दिम', 'रतनजनः . ३.वि. पवमानाः म ५. सेनि मूमे... भ, :

·दक्षम् (१०.३१.२) इत्यादिषु मनस्यात्मनि च प्रसिद्धः। इह तु सोऽयमित्यभिस- पेट होता निषण्ण मनुष्यपु। सः खलु आसाम् रयीणाम् स्वामी। स्मितसिन् मा स्विडे ५.८ अम्वदे सभाध्ये [१, अ५, ३१ वा ते शिक्षात् दानकर्माऽयं समन्तस्य चार्थे द्रष्टव्यः । तरम चिकित्सान जानन भरूया रयिम् दयस्व धनं देहि ॥३॥ वेङ्कटक भनेरेव होता यक्षन्' (सि ५,७,१, १-१२) इत्यादिकाः प्रेपाः। तस्य एव का स' सर्वहविष्कः । पिले च यम कर्माणि कुर्वन्ति । यः तुभ्यम् प्रयपाति यो वा तुम मारमानं नियच्छवि' । तस्मै जानन धनं देहि ॥५॥ ॥६॥ मुगल० ऋतस्य गवस्य देवयजन प्राप्तस्य यद्वा सत्यभूतस्याग्ने. प्रेषाः प्रकर्पण इप्यमा स्तुतयः क्रियन्ते । धीतिः धीयते सोमः पीयतेऽस्मिन्निति धीतिर्याग. । सोऽपि तस्य दे यजनदेशं प्राप्तस्यानरेव क्रियते । मतः सोऽमिः विश्वायुः विश्व सर्वम् आयुरचे पर तथाविधो भवति । अपि चास्मै विते सर्व यजमानाः अपासि दर्शपूर्णमासादीनि कर्मा चः कुर्वन्ति । हे भग्ने! तुभ्यम् यः दाद्यात् चरपुरोढाशादीनि वापि ददाति । या भन्योऽपि यो यजमानः ते शिक्षात् त्वदीयं कर्म कतुं शक्तो भूयासम् इति इग्छति । ग्न विधाय तस्मै यजमानाय निक्विान् वत्कृतमनुष्ठान जानव रयिम् दयस्त्र धनं देहि ॥ ५ ॥६॥ होता निपत्तो मनोरपत्ये स चिन्यासां पती रयीणाम् । इच्छन्त रेतो मिथस्तनपु सं जानत स्त्रैर्दरमाः ॥७॥८॥ होता । निऽसत्तः । मनौः । अपत्ये । सः । चित् । नु । आसाम् । पतिः । स्यीणाम् । पृष्ठन्त । रेत. । मियः । तनू । सम् । जानत । स्वैः । दक्षः । अभूराः ॥ ७ ॥८॥ स्कन्द 'स चिम्बासाम्' इति तमन्दायरब्दोऽध्यायः । योऽग्निः होता निपतः निपणः निपी चा। मनोः अपत्ये जात्यपेक्षमेकवचनम् । मनोरपत्यभूतायां जाती । मनुष्येष्वित्यर्थः । सः निन् इति पदपूरणः । आयाम् हविठंधणानाम् पतिः स्वामी रयामाम् । कस्य स्वभूतानाम् । उध्यते इच्छन्त रेतः एकवाक्यताप्रसिद्ध्यर्थ पच्चदाभ्याइयो । ये इच्छन्ति रेत: मिधः सहनतामा भपि । न केवडाया एव । तनूपु भारमीयेषु सरीरेषु । स्वदारीर वा रेतः। इल्या पान उत्कारणकौरसमजेमा प्रतिपायते। ये अग्निपरिचया। समुदिता अपि सन्तः स्वशरीति:- कारगिकामौरसी प्रगामिछन्ति तेषां स्वभूतानां हविषा नान्येषामित्यर्थः । ये च सम् गान सम्यग्नानन्त्यमिम् सः द दश: दक्षस्य मुभगवम्' (१२, २१, ६ ), 'श्रेयात न्यात समो पाने वर्तते । आरमोयनःप्रभशमनभववारित्यर्थः । अमराः अन्य विविकासावन्तः॥४॥ । । मिया संसगांत स्वैपु माया पुत्रम् ऐचन समजानत घेरेर स्वैः इन्द्रियः ममूडा.""""" १. वियोगानि ..स 1. पैशः विपं में". २. नास्तिककु. ३. सावत्स विभा. ५. . . वस्य मूको... नाम्नि मूको. ८. गठितम. ९. स्वभ'. 11 वांय . १२. परिस: भ. ११. भारमायः मम भ. १५. पडेन जियोतरैः दि. १५. माम्डाः वि.

·प्रथम मण्डलम् ५०१ र १८, में] मुद्गल हे भग्ने! त्वम् मनोः अपत्ये यजमानरूपायां प्रजायान् होता देवानामाहाता सन् निषत्तः निपण्णः । सः वित् नु स एव त्वम् आसाम् प्रज्ञानाम् रयाणाम् गवादीनां धनानामपि पतिः स्वामी । मतस्ताः प्रजाः तनूषु भात्मीयेपु शरीरेषु मियः संसृष्टमेकोभूवं पुत्ररूपेण परिणतम् रेतः वीर्यम् इच्छन्त ऐच्छन् । स्वदमुग्रहात पुनमलभन्तुति यावत् । लब्धपुत्राश्च ताः प्रजाः अमूराः अमूढाः सपः स्वः स्वकीयैः दक्षैः समथैः पुत्रैः सह सम् जानत सम्यगवगच्छन्ति । चिरकाले जीवन्तीत्यर्थः ॥७॥८॥ पितुर्न पुत्राः क्रतुं जुपन्त श्रौपन् ये अस्य शासै तुरासः । वि राय और्णोद् दुरः पुरुक्षुः पिपेश नाकं स्तुभिर्दमूनाः ॥९॥१०॥ पितुः । न । पुत्राः । ऋतुम् । जुपन्त । श्रोपन् । ये । अस्य | शासम् । तुरासः । वि । रायः । और्णोत् । दुः । पुरुऽक्षुः । पर्श । नाकम् । स्तृभिः । दम्नाः ॥९॥ १० ॥ । स्कन्द यथा पितुः पुत्राः, एवमः कतुम् मनानम् जुषन्त सेवन्ते । अग्नेः स्वभूतां प्रज्ञा प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । श्रीपन, शृण्वन्ति ये अस्य बने शासम् शासनम् । येऽस्यानुवासने वर्तन्त इत्यर्थः । तुरामा स्वरिताः। सादरा इत्यर्थः । अथवा तुरासः इति सूतहिसार्थस्य रूपम् । अनिप्रसादादेव शत्रूणां हिंसितार इत्यर्थः । कि' दि रायः औोत् दुरः धनस्य च यानि द्वाराणि । पैनं प्राप्यते तानि तेषां न्यौर्णोत् विविध प्रकाशयति उद्घाटयति'। धनं ददातीत्यर्थः । पुष्चः क्षुशन्दोऽत्र कीर्तिबचनः । 'कृषि क्षुमन्तं' (२,९,५) इति यथा । बहुकीर्तिरग्निः । किन पिपेश पिया अवयवे पठितः । इह तु सामर्थ्यात् रूपबत्करणे इष्टव्यः । रूपयती चकार नाकम् दिवम् स्तृभिः नक्षत्रैः दमूनाः दाम्तः । उपशमारमक इत्यर्थः । धर्ममूलस्वात् सर्वस्य, धर्मस्य चाग्निमूलत्वादिदमुच्यते - पिपेश नाकम् इति ॥५॥ वेङ्कट० "पितुः नो पुत्राः कर्म अजुपन्त । अधौपन्य अस्य शासनम् वेदै स्वरमाणा. । सोऽयम् धनस्य' द्वाराणि विवृणोति यजमानेभ्यः बहुशग्दः । आश्लेषयति दिवम् भाच्छादकई विर्भिः दम- मना इति । याज्ञिकस्याग्नेः स्तुतिः ॥९॥1॥ - मुग़ल० अस्य भग्नः शासम् शासनम् तुरासः त्वरमाणाः सन्तः ये पजमानाः योगन् अण्वन्ति ते सर्वे तेनानुशिष्टम् ऋतुम् कर्म जुषन्त सेवन्ते । तत्र दृष्टान्तः । पितुः नः पुनाः यया पुत्राः पुरु बहुलं बायकाः सनयाः पितुराशं कुर्वन्ति तद्वत् । पुरक्षुः ' ( निघ २,७) इति मन्वनाम । बहनः । सोशीनरपां यजमानानाम् दुरः द्वाराणि यज्ञस्य द्वारभूतानि रायः धनानि वि औोत् विण्योति प्रकाशयति, बदाठीति यावत् । अपि च दमूनाः दमं यज्ञगृहे मनो यस्य सोऽग्निः नाकम् पुलोकम् स्तृभिः नक्षत्रैः पिपेश अवयवीचकार । नक्षत्रैर्युकमोदिरपर्थः ॥ ९॥ १० ॥ इवि प्रथमाष्टके पश्चमाध्याय द्वादशो वर्गः ॥ + 1. तु मूको. २. किम् कु. ३. उा अ. ५, विवश भ. ५५. नास्ति नि लपे. विवि. १. ओपन विलपं. ७, धनानि विकु ल लप, ८. पुर मूको. .

·५१५ अम्वेद सभाष्ये [अ १, अ५, व १९ । [६९] शुक्रः शुशुक्वॉ उपो न जारः पुना समीची दियो न ज्योतिः । परि प्रजातः क्रत्वो वभूय भुयौ देवानां पिता पुत्रः सन् ॥१॥२॥ शुक्र । शुशुकान् । उप । न। ज़ार । प्रा । समांची इति सम् ची । ट्वि । न । ज्योति । परि । प्रजात । क्रत्वा । बभूथ । भु । देवानाम् । पिता । पुत्र । सन् ॥ १ ॥ २ ॥ स्कन्द० शुक्र शुकवर्णाऽग्नि' शुशुकान् दीसश्च उपं न जार उप इति पष्टपर्थे प्रथमा । उपस इब जरयिता आदित्य । पपा पूरयति च समीची सगते । उभे अपीत्यर्थ । का सामर्थ्यात यावापृथियो। केन । सामर्थ्यात् ज्योविपा। कथमिव । दिव न' ज्योत दिद इन सम्बन्धि ज्योतिरादित्याख्यम् । मादित्य इवेत्यर्थ । परोऽधर्ष प्रत्यक्षकृतत्वात् भिन्न वारयम् । प्रजात जातमात्र एवं सन् त्वम् नवा कर्मणा हविनयनादिना प्रज्ञया वा पार बभूव परिपूर्वी भवति परिग्रहे। परिगृह्णासि सर्वम् । भुव भवसि च दवानाम् दीयते स्तुत्यर्थत्वात् स्तोतारोऽन्न देवा उच्यन्ते । स्तोतॄणा यजमानानाम् पिता पितृस्थानीय पालयिता बा पुन सन् । अग्निदि यजमानर्जन्यते, अव एवमुच्यो-पुत्र सन् इति ॥ १ ॥ बेङ्कट० शुक्रवर्ण शोघनशील ' उपस इव जरयिता आदित्य । पूरयिता द्यावापृथिवी दिवि भवन इस ज्योति ५ । प्रजात व कर्मणा सर्वम् परि वभूथ । भुव देवानाम् कर्मत पिता पुत्र अपि मुट्ठल. 'शुक' इति वैपद दशम् अध्ययनत पञ्च पञ्चम सूक्तम् । 'पराशर श्रपि । बिराद छन् । अग्निर्देवता ॥ शुक शुभ्रपर्णोऽयमग्नि उप न जार उपसो जरयिता सूर्य इव शुशुशान शौचयिता सर्वस्य प्रकाशयिता भवति । तया समीची सनने द्यावामिन्यो दिव न ज्योति ' चोठमानस्य सूर्यस्य ज्योतिरिव पा ससा पिता है भन्ने मतस्त्वम् प्रजात प्रादुर्भूत सर कत्वा कर्मणा उक्कमकारेण सर्व जगत् परि बभूध परितो न्यानोपि । देवानाम् ऋत्विाम पुत्र सन् पिता भुव पारयिता भवसि ॥1॥२॥ वेधा असो अग्निनिजानन्नूधन गोना स्वाभा पितुनाम् । जने न शेप आहर्गः सन् मध्ये निपनो रयो दुरोणे ॥३॥४॥ वधा । अप्त । अग्नि । निजानन् । ऊ । न ! गोनाम् । सादा । पितुनाम् । जर्ने । न । शे । आर्य । सन् । मध्य । निऽसत्त । य 1 दुरोणे ॥ ३ ॥ ४ ॥ T.३ नानिम ३ दियम् म .. मावि मूको... प्यास में ५ शोचनाय विभ'. परिजन कि 1.नास्तिम.

·प्रथमं मण्डलम् सू ६९, म ५] स्कन्द० वेधाः मेधावी अहप्तः स हर्षमोइनयोः। अमूढः अग्निः विजानन् । किम् । सामध्य भक्ततां यजमानानाम् । अधः न गोनाम् यथा गवाम् अवयवभूतमूधः पयादिना स्वादुतामना करोति तद्वत् पाकेन स्वान स्वादुताम् । करोतीति वाक्यरोषः। कस्म । पितूनाम् भन्ना हविलक्षणानां सर्वेषां वा। किन जने न शेवः जनयितत्त्वात् जनः पिताऽभिप्रेतः। प्रथम- चषा ससमी। पितेव सुखकरोऽशिः सर्वयजमानानाम् आहूर्यः सन् ८ कौटिल्ये चवर स्वाज्यारानां कुटिलस्सन् । किञ्च मध्ये तिपत्त. वेद्या मध्ये निषण्णा. रवः रमणीयोsf टुरोणे यज्ञगृहे। मथवा जनशब्दो लोकवचन । स्वार्थ एप सप्तमी। दुरोण इत्येत ससम्पन्तखेपमानम् । यथा लोके सुखा। तदाहूर्यस्सन् वेद्या मध्ये निएषणा रमणीयोऽमि गृहेऽपि सुख इत्यर्थः ॥ २॥ वेङ्कट० विधाता अदृप्यन् अमिः विजानन्' गवाम् ऊर इस पयसा भन्नानि पचन्' स्वादूकर्ता भवति । साथै हर सुसका मिन्नम् सादातन्यः सन् मध्ये निषण्णः रमयिता गृहे ॥ ३ ॥ ४ ॥ मुद्गल० वेधाः मेधावी अदृप्तः वर्परहित: विजानन् कर्तध्याकर्तन्यविभागम् अमिः योनाम् गाम् ऊध न गोसम्बन्धि पयसः आप्रयभूतं स्थानमिव पितूनाम् अनानाम् वाम स्वादयिता" रसयिता यथा गोरूधः पय प्रदानेन सर्वाग्यज्ञानि स्वादूनि करोति, तगादमिरपि सम्यक् पाकेन सर्वाग्यज्ञानि स्वादूनि करोतीत्यर्थः । अपि चैवम्भूतोऽग्नि: जने न शेवः जनपदे लोकसुखकर पुरुष इस मध्ये यज्ञेषु मध्ये आवर्यः आह्वातव्य. सन् दुरोग यज्ञगृहे निपत्त, निषण्ण रख. रमयिता भवति ॥३॥४॥ पुनो न जातो रण्यो दुगणे याजी न प्रीतो विशो वि तारीद । विशो यदहे नृभिः सनीळा अग्निदेवत्वा विश्वान्यश्याः ॥ ५ ॥ ६ ॥ पुत्रः । न । जातः । रण्वः । दुरोणे । वाजी । न । प्रीत. । विशः । वि । तारीत् । विश. १ यत् । अहे । नृऽभिः । सऽनौलाः । अग्निः । देवप्रया । विश्वानि । अश्याः ॥५॥६॥ स्कन्द पुत्रः न यथा पुत्रो जातः तहत् रण्वः रमणीय. श्रीविकरोनि. दुरोणे यज्ञरहे। किश बाजी न यथा सयामाश्वा समामजमदारेण पर्धयति तत् मीत. समग्निः विशः स्त्रोतृन् यदृश्च मनुप्यान् वि तारीत्। विपूर्णस्तरतिः सर्वग्न युद्ध्यर्थ । विविध वर्धयति । किन विशः देवविशः । देवानित्यर्थः । या यः यदा वा अढे मादयति । नृभिः मनुष्य. ऋवि. गाख्यः सनीळाः समान नीळ स्थानं यासां देवदिशा ताः सनीळाः । एकस्वर्गाम्यस्थाना । यच्छन्दश्रुतेस्तरब्दोऽभ्याइतव्यः । स तदा वा अमिः देवत्वा विश्वानि साथिकोऽय भावप्रत्ययो 1. गपामय मूको. २. तु. पृष्ठे ४५२ टि. ३३. नास्ति भ. मुसा का मुखौ ति. ४. अस्मद्धता जनयन् विम'. ५. - पचन् ला विजपचन विरूप; विजवचन वि. ६. खादुरूप ७. स्वाचा मूको. ८. नाखि अति.. ९ का भाव वि. १०. समामः मूको, 11, नतात. १२. बायद्भिः मृमि.ति.

·- पान् विछ एप, खाना (वि. ऋग्देदे सभाष्ये [अ१, अ५, व १३ द्रष्टव्य , चातुर्वण्य चानुराधम्यम् इति यथा । देवान् सर्वानसदर्थम् अस्या व्यत्ययेनाय मध्यम । अश्यात् व्याप्नुयादित्याशासहे ॥३॥ पेट० पुत्र इव नात रमयिता गृह वर्तमान, , अश्व इव सुहित मनुष्यान् तारयति । 'पदाह यज्ञाधं देरै समानस्थानान् । कत्विजो मनुष्यान् भाइयामि, तदानीम् अग्नि स्वयमेव इन्दत्य इवरणत्व देवतान्तरत्वयः प्राप्नोति ॥५॥६॥ मुगर पुन न पुत्र इव नात प्रादुर्भूतोऽग्नि दुरोग गृहे रण्व रमयिता भवति । वाजी न अब इस प्रीत इपयुक्त सन् विश सहनामे वर्तमाना अनुभूवा प्रजा वि तारीत विशेषण सरति अतिक्रामति । भपि च नृमि नरिवलक्षणैर्मनुष्य सहितोऽहम् सनीळा ससाननिवास स्थाना विश दवा या यदा अहे भाहयामि, तदानीमयम् भनि विश्वानि सर्वामि वना दवत्वानि अग्या अश्नुते प्रामाति । स्वपमेव दवतारूपो भवतीत्यर्थ ॥ ५॥ ॥१॥ नष्टि ए॒ता ता मिनन्ति नृभ्यो यद्देभ्यः श्रुष्टिं चकर्थ । तत् तु ते दंसो यदहन्त्समानैर्नृभिर्यद् युक्तो वि रपांसि ॥ ७ ।। ॥ ८॥ नकि । ते । एता । बता । मिनन्ति । नृऽभ्यं । यत् । एभ्य । श्रुष्टिम् । चकर्थ । तत् । तु । त । दस । यत् । अहन् । समानै । नृऽभि । यत् । युक्त । विवे । रपासि ॥७॥८॥ स्कन्द० नदि इति निपात प्रतिपधेन समानार्थ । म कचित् त तव एता प्रता एवानि दहनपचनादीनि कर्माणि मिनन्ति मी दिसायाम इत्यस्यैतत्पम् । हिंसन्ति दिसित नापनुवम्तीत्यर्थ । न चकवलानि दहनादोनि । किन्तु नृभ्य यत् एन्य यच एभ्य स्तोतृभ्य पप्पश्च मनुष्यभ्य मुष्टिम् अपठितमपि मुखनामवद् बटम्यम् । सुखम् चार्थ करापि । पदपि न कचिदिसितु ानोति । एवमतिशयवदनेककर्मयुक्तस्यापि तत् तु ते दस सदव तव फा। भत्यन्तप्रष्टमित्यर्थ । यत् कवमत् । उच्यते । यत् अन् हिसितवान् । किम् । सामप्यात तमा वा रक्षासि ग । समाने नृभि गत् युक पर समानरात्मनो योग्ये ऋत्विगाली मनुष्यैथुन यागकरणद्वारेण पिवै येतरतीतण्ययस्य रूपम् । गमयप्ति । नारायसीरयर्थ । रसास रपो रिश्रमिति पापनामनी' ( या ४२७), पापानि यजमानानाम् ॥ ४॥ यङ्कर न केचन तव तानि कर्माणि हिसन्ति । यस्मात् स्वं नेतृभ्य मनुष्यम्य भाष प्राति करोपि समिधान कोपि । तत् एव कर्म, यत् समाने मनुष्यः युछ सन् तां पापानि इसि य प जानासि वानि' इति । एकमत्य गता समाना', सैनियुक्त इति ॥८॥ मुगल ह भान' त ता सम्धीनि एता प्रता प्रतानि पानि परिश्यमानानि दशपूर्णमासी पोनि कमागि नकि मिनन्ति राक्षसाया बाधका न सिन्ति । यत् यमात् स्वम् एश्य . विविध २२ नाति विप गन' नाशिविर 'पानिपति निमति नाशि विप . नान् मूका 4. ..', 'मदिर'. मानि ·.१.११, ५] प्रथमं मण्डलम् कर्मसु पर्वमानेभ्यः नृभ्यः यज्ञस्य नेतृभ्यो यजमानेभ्यः श्रुष्टिम् शु भाशु भश्नुते व्यामोती श्रुष्टिर्यज्ञफलरूपं सुखम् । तत् चकर्थ कृतवानसि । सति हि तव व्रतानां बाधके एतझोपपद्यते अतोऽवगम्यते तव नवानां हिंसका न सन्तीति । है अग्ने! ते स्वदीमम् तत् तु दसः तटे कर्म यन् यदि राक्षसादि: अहन् इन्ति विनाशयति तदानीम् समानैः सहगणरूपे सरशः नृभिः नेतृभिर्मरद्भिः युक्तः त्वम् रपांसि दाधकानि राक्षसादोनि यत् यस्मात विवः गमयसि पलायनं प्रापयप्ति, तस्मात् तव प्रतानि न हिंसन्तीति योज्यम् ॥ ७ ॥ ८ ॥ । उपो न जारो विभावोसः संज्ञातरूपश्चिकैतदस्मै । त्मना वहन्तो दुरो भ्य॒ण्वन् नवन्त विश्व स्वर्दिशीकै ॥ ९॥ १० ॥ जपः । न । जारः । विभाऽवा । उन्नः । सातऽरूपः । चिकैतत् । अस्मै । मना । वहन्तः । दुरः । वि । मृण्वन् । नन्त । विधै | स्वः । दीके ॥ ९॥१०॥ स्कन्द० उपः न जार। उपस इव अरयिता भादित्यः विभामा दीप्तिमानग्नि, । उसः 'उसा' (निघ २, १) इति गोनाम : तरसादृश्यादिहाऽग्नी प्रयुक्तम् । वृपभसदशश्श्रेत्यर्थः । संज्ञातरूपः प्रख्यात- रूपश्च । चिकेतत् अस्मै कित ज्ञाने। भ्यत्ययेन चेदं बहुवचनस्य स्थाने एकवचनम् । इत्यपि द्वितीया चतुर्थी । तार्थ्यचतुर्थीचतेबो स्तुतिं हवीपि वा कतमिति बाग्यशेषः । एकवाक्यवाप्रसिद्ध्यर्थ पत्तन्दावध्याइर्तव्यौ । ये जामस्येतमग्निम् अस्य वाऽग्नेराय स्तुति वीपि वा कर्तुं ते त्मना भात्मना पहन्तः अग्नि प्रति स्तुति हवीपि वा प्रापयन्तः । दुरः द्वाराणि । कस्य । धनस्य । कुत एतत् । 'वि राय और्णोत् दुरः' (१,६,१०) इति मन्त्रान्तरे दर्शनात् । वि ऋण्वन् विविध गच्छन्ति प्राप्नुवन्ति । धन लभन्त इत्यर्थः । किंच नवन्त स्तुवन्यग्निम् विश्वे सर्वे मनुष्याः स्वः सर्वस्मिन् दृशीके दर्शनीये चादौ स्थाने । अथवा शीकै शब्दोऽत्र टुमित्यस्यार्थे । सर्वमग्निप्रकाशितं द्रष्टुम् । गुनाम वा स्वःशब्दः । दिवं दष्टुम् । स्वर्ग प्राप्तुमित्यर्थः ॥ ५ ॥ घेङ्कट० उपसः इव चरयिता आदित्यः दीप्तिमान् उत्सरणशीलः पुरुषेण संज्ञातरूपः सन् जानाति सम् । स्वयमेवर अस्मै दविः वहन्तः अभ्युदयानां द्वाराणि विवृण्वन्ति । सर्वेऽभ्युदाधिनः भम्मिन् सर्वस्य दर्शनीय संसिष्टा भवन्तीवि ॥ ९॥ १० ॥ मुगल सपः न जारः उपसो जरयिता भादित्य इब विभावा विशिष्टप्रकाशयुक्तः उसः निवास. पिता संज्ञातस्यः सर्वेः प्राणिभिरवगतवरूपः । देवतान्तरवप्रत्यक्षो न भवतीत्यर्थः । एवम्भूतोऽग्नि अस्मै यजमानाय चिकेतत् जानातु । अभिमतफलं वदारिवत्यर्थः । तपा भस्म रश्मयः त्मना मात्मनैव स्वयमेव वहन्तः इनिर्वहनं कुर्वन्तः दुरः यज्ञगृहद्वाराणि चि ऋष्यन् विदोपण गान्ति ५. नास्ति मूको. 1. 'दीनि मूको... यस्मा स्वम् मूको. ३. नानि . १, नाति अ. .. इति ति. 6. गल्छन् मूको. १. स्वस्मिन् भ. 10. म. वि. १. स्वमेव सिम १२. सदर्श विमा १३. भवन्धि कु.

·कमाणि चिकित्वान् आ समन्तात् आनन् उथा मानुपस्य जनस्य मनुष्यजातस्य जन्म उत्पविरूप वेद समाये [अ , अ५, ३ १६. व्याप्नुवन्तीत्ययः । तदनन्तरम् दृवीके दर्शनीये म्ब नभसि पिते सर्वे ते रदमय. नवन्त गटन्ति । देवान प्राप्नुवन्तीत्यर्थ ॥ ९॥ १०॥ इवि प्रथमा पञ्चमाध्याय प्रयोदशो वर्ग.॥ । [७०] बम पुर्वीरों मनीपा अग्निः सुशीको विश्वान्यश्याः । आ दैव्यानि व्रता चिकित्वाना मार्नुपस्य जनस्य जन्म ॥ १ ॥२॥ सनेम । पूर्वी । अर्यः । मनीषा । अग्निः । सुऽशोक. । विश्वानि । अझ्या. । आ । देव्यानि । वृता । चिकित्वान् । आ । मार्नुपस्य । जनस्य । जन्म ॥१॥२॥ स्कन्द० वनेम वय वा सम्भजेमहीत्येवदाशास्महे । किम् । पूर्वीः चिरन्तनीः । का । सामात्समृद्धीराशिपो वा। अयम् अर्यः ईश्वर । मनीषा स्तुतिरत्र मनीपोच्यते । सहयोगलक्षणा चपा तृतीया। मनीपया स्तुत्या सह अग्निः सुशोक सुदीसि । विश्वानि सर्वाणि भस्मदीयानि वीपि अश्याः ग्याप्नुयादित्याशास्महे। कोसो योऽग्नि । उथ्यो । देव्यानि व्रता देवानां स्वभूतानि इविनयनादिकर्माणि आ चिकिवान् मर्यादया यो ज्ञातवान् । आ मानुपस्य जनस्य मनुप्यस्य च कृत्वस्य जनस्य जन्म आचिकित्वान् । इविनयनादिकर्मणा' मनुष्याणा च जन्मनो शातत्यर्थः ।। १ ।। बेङ्कट० भजेमहि वहन्यान्यग्निदग्धारण्याजातानि । स हि प्रज्ञायुक्तः प्रदाता भवति । सोऽयम् अग्नि मुदीप्ति विश्वानि हवापि म्याप्नोति । दन्यानि मानिमाभिमुम्पेन जानन भातानश्चैव' मानुपम्य जनस्य उत्पत्तिमिति ॥२॥ मुद्गल० 'वनेम' इति वैपदमेकादार्चमध्ययनतः पट्टच पष्ट सूकम्। पराशर अपि । विराइ छन्द । अग्निर्देवता। पूर्वाः प्रभूता इप. अग्नानि वनेम सम्भोमदि। भग्निस्तादृशान्यनानि ददात्वित्यर्थ । मनीषा मनीपया युद्वया अयं गन्तव्य मासस्य मुदो शोभनदीति । एवम्भूत अग्नि विश्वानि सर्वाणि कर्माणि अश्याः भानु व्याप्नोति । कुर्वन् । दयानि देवेषु भवानि प्रता मठानि कर्म भाचिकित्वान् भाभिमुख्यन अनन् । यावापृथियो. सम्बन्धीनि यानि कर्माणि तानि सर्वाग्यवान् । भवगत्य व्याप्नोतीत्यर्थ..॥11॥२॥ गर्भो यो अपां गर्भा पर्नानां गर्भश्व स्थावां गर्भश्चरथाम् । अद्री चिदस्मा अन्तरोणे विशां न विश्वौ अमृतः स्वाधीः ॥ ३ ॥४॥ २. नाद्वि.विमिरनादित वि...'विनियमनारि ति. 1.न.एन.प. .. विप ८.मनुभ्यरष उप. ... मुम्पेन मानन् मे'. 11. मी मूमे.

·प्रथम मण्डल । । - ७० मे २] ५१५ गर्भः । यः । अपाम् । गर्भः । वर्नानाम् । गर्भः । च । स्थाताम् । गर्गः । चरथाम् । अद्रौ । चित् । अस्मै । अन्तः । दुरोणे । विशाम् । न । विश्वः । अमृतः । सुऽआधीः ॥३॥४॥ स्कन्द यः भग्निः अपाम् गर्भः। वैगुतात्मना मग्निः मद्य उत्पद्यते । अत्तोपो गर्भ उच्यते । यश्च गर्भः वनानाम् वृक्षाणाम् । ततोऽन्यानेरूत्पत्तिदर्शनात् । गर्भःच स्थाताम् स्थावराणां च । यो गर्भस्तृणौषध्यादीनाम् । ततोऽप्यनरत्पत्तिदर्शनात् । गर्भः चरथाम् चरतिर्गत्यर्थ । जमाना च' मनुप्यादीनां यो गर्भ.। सदुदरेषु जाटरात्मना विद्यमानत्वात् अग्न्यादिभ्यो वा रोको- सत्तिदर्शनात् । यस्य च अद्रौ नित् पष्टार्थे चात्र सप्तमी। 'भन्तरित्येतेन चास्य सम्बन्धः। भद्रेरपि अन्तः पर्वतस्यापि मध्ये । अस्मै । इयमपि पष्ठ्यर्थे चतुर्थी। मस्याग्नेः । दुरोणे प्रथमार्थे एपा सप्तमी'। दुरोण गृहम् । यस्याग्ने. गृहाणामपि मध्ये स्थानमित्यर्थः। यश्च विशाम् पट्टणां स्तोतृणां च मनुष्याणाम् विश्वः सर्वः । सर्वकार्यकरत्वाच्च सर्व इति व्यपदेश । न-दाब्दस्तु' उपरिष्टानुपचार उपमायित्वात् 'भस्त्युपमायिस्य संप्रत्यर्थे प्रयोगः' (सु. या ७,३१) इति पदपुरणः । कीयाः। अमृतः मरणपतिः । स्वाधीः कल्याणचितः । य ईदशस्तस्य किमित्युत्तरय‘कवाक्यता ॥२॥ वेट पुनः यः अपाम्, पुत्रः वृक्षाणाम् , गर्भः च स्थावराणाम्', गर्भः जमानामग्निः । तस्मै एव अदी इय अतः गृहे च परिचरम्ति । सोऽयम् विद्याम् च निवेशको भवति अमृतः सुकर्मा । समुच्चये नकारः ॥ ३॥४॥ मुद्गल यः अग्निः अपाम् गर्भः गर्भवदन्तर्वर्ती अपानपात्संज्ञ." । यश्च पनानाम् अरण्यानाम् गर्भः दावाग्निरूपेण तन्मध्ये वर्तते। य: च स्थाताम् स्थायराणां काष्ठादीनाम् गर्भः अन्तरवस्थावा। चरथाम् चरणवतां जगमानाम् गर्भः जाठररूपेण देहमध्येऽवतिष्ठते । एवम्भूताय अस्मै भग्नये दुरोणे दुस्वर्यगृह अौ चित् पर्वतेऽपि अन्तः मध्ये । हवि. प्रयच्छतीति शेष.। सोऽयम् अगृतः ममरणधर्माऽग्निः साधीः शोभनकर्मयुक्तः । अस्माक भवत्त्विति शेषः। दृष्टान्त.। विश्वः निवेशयिता राजा विशाम् न प्रजानां यथा रक्षणरूपशोभनकर्मयुक्तो भवति तद्वत् ॥ ३ ॥ ४ ॥ . स हि आपावा अग्नी रयीणां दाशद् यो अस्मा अरे सूक्तैः । एता चिकित्वो भूमा नि पाहि देवानां जन्म मतीश्च विद्वान् ॥५॥६॥ सः । हि । अपाऽवान् । अग्नि. । स्यीणाम् । दाशत् । यः । अस्मै । अग् । सुजुक्तः । एता । चिकित्वः । भूम । नि । पाहि । देवानाम् । जन्म 1 मतीन् । च । विद्वान् ॥५||६|| स्कन्द० हि-शब्द पदपूरणः । स क्षपापान 'ग' (निप १) हप्ति रात्रिनाम । रातिमान् । यद्यपि चोभाभ्याम् अहोरानाभ्याम् अग्निः सम्बद्धः, तथापि रागावतिशयेन दीसियोगादय उद्य- १. अतो पापा अ. २-२. श्रुटितम् ति. १. "उत्परिभ कु. ७.एषा ति. ८. ननस्तु वि. १. नास्तिम १. नास्ति कु. १. 'राणाम् भीष्मादीना विभ.. ५. मास्ति वि. 10. अपामपार मूको. 11. पूर्णः कु.

·ऋग्वेदे सभाध्ये 141, 4, १४ पदेश । अथवा क्षपयन्ति निर्यितामिति नपा स्तुत्य इहोच्यन्ते । स्तुतयो हि दी वृद्धिकरत्वगद् देवतानां निर्वीर्या क्षपयन्ति । वद्वान् अग्नि रयीणाम् द्वितीयार्थे पष्ठनेपा । धनानि दाशत् ददादि । कस्मै । उच्यते । य अम्मै भाये अरम् समर्थ रक्समुदायलक्षणे सूतैः । तृतीया निशात् स्तोतुमिति वायदोष 1 य एनमग्नि सून. दामोति स्तोतुमित्यर्थ । परोध प्रत्यक्षकतत्वात् भित्र वाक्यम् । एता एवानि है चिकिच 1 ज्ञात 1 भूम भूतान्यस्मदीयानि नि पाहि नियमेन रक्ष । देवानाम् जन्म मर्तान् च विद्वान् । यावत् किञ्चित् सर्व ज्ञानचित्यर्थ ॥३॥ घट० स हि रात्रिमान् अग्नि धनानि ददातु', य अ पोतो भवति सूतै एभि । एवानि 'प्राज्ञ भूतानि निपादि देवानाम् मनुष्याणा च उत्पत्तिस्थान जानन् ।॥ ५॥ ६ ॥ " हि अग्नि क्षपावान् रातिमान् । एवम्भूतोऽग्नि स्तोत्रे यजमानाय रयीणाम् धनानि दाशत् दाशति प्रयच्छति । य यजमान अस्मै अग्नये सूक्तं यथाशास्त्र प्रयुक्तैर्मन्त्रै अरम् अल पर्याप्त स्तोत्र करोति, वस्मै इत्यर्थ । हे चिकित्व 1 चेतनावन् । सर्वज्ञ ! भने ' त्वम् देवानाम इन्द्रादीनाम् जन्म जन्मानि मर्तान् मनुष्यान् च विद्वान् जानन् एता एतानि भूम भूम्युपर सितानि भूतजातानि नि पाहि नितरा पालय । यतस्त्व वेवमनुष्यादीन सर्वान जानासि अत एवम् उच्यत इत्यर्थ ।। ५ ॥६॥ । । वर्धान्यं पुर्णः पो विरूंपाः स्यातुश्च रर्थमृतप्रचीतम् । अराधि होता स्वपित्तः कृण्वन् विश्वान्यपासि सत्या ॥ ७ ॥ ८ ॥ वर्धान । यम् । पुः । क्षुप । विरूपा । स्थातु । च । रथम् । ऋतऽवीतम् । अरांधि । होता । स्व । निऽसत्त । कृम्बन् । विश्वनि । अपासि । सत्या ॥ ७ ॥ ८ ॥ स्वन्द० वर्धान वर्धयन् यम् अग्निम् पूर्वी अप क्षपा' राज्य स्खयो । विरूपा नानारूपा । स्थान न स्थावरस्य च । चाम्दात् जगमस्येति वाक्यशेप । भोपधीहरिष पशुहविपश्चेत्यर्थ । रथम् स्वस्थानीयम् । योदारमित्यर्थ । ऋतप्रवातम् ऋतो यश, वत्र प्रजातप्रगर्व था। यशार्थमुरप-न यशे वा व्यवस्थित सन्तम् इत्यर्थ । पादश्रुतेस्तयन्दोऽध्याहतग्य । सभा भाराधयति देवान् होता! रव सर्व यज्ञे नियत मिण । वृषन् विश्वानि अपास इविनयनादानि स्वकर्माणि यागकर्माणि वा सया भविसवादीनि ॥४॥ येङ्कट० वर्धपति यम् "बद्धर राम्य ॥ नानारूपा स्वाद भोपप्यादे भपि स्वर्गप्रापक सायेन परिवीजन भपि का यमेन निषितम् । ऋदोऽभवत् होता भन्नि सर्वत्र यज्ञेपु निषण्ण कमाणि सत्यानि ॥७॥6॥ रचन् सर्वागि ..नास्ति मूमे " पर मूको २३ सममित मावि, मनिक ३ जननि मावि ६६ मानिस . नाति मे. 11 नास्ति म १३ नानिमवि दि. 1. नालिसि" ८८ नास्ति 11-12 भाविका ·स् ७०, मै] प्रथम मण्डलम् ५१७ 1 मुद्गल० पूर्वीः बह्वयः उपसः क्षपः निशाश्च विरूपाः शुक्लकृष्णतया विविधरूमाः सत्यः यम् भग्निम् वर्धान वर्धयन्ति, तथा स्थातुः स्थावरं वृक्षादिकम् स्थम् रममाण जङ्गमं मनुष्यादिकञ्च तप्रवीतम् ऋतनोदकेन प्रकण वेष्टितं यमग्नि वर्धयन्ति । सोऽग्निः स्वः सुख भरणीये देवयजने निपत्त. निपपण उपविष्टः सन् होता देवानामाहाता अराधि संसिद्धोऽभूत् । किं कुर्वन् । विश्वानि सर्वाणि सत्या सत्सु यजमानेषु भवानि अपासि कर्माणि कृण्वन् कुर्वन् ।। ७ ॥ 4 ॥ गोपु प्रशस्ति बनेंपु धि भरन्त विश्यै बुलि स्वर्णः । वि त्वा नरः पुरुना संपर्यन पितुर्न जिवि वेदों भरन्त ॥ ९ ॥ १० ॥ गोषु । प्रशस्तिम् । वनेषु । धिप । भान्त । विश्वे । बलिम् । स्वः । नः । वि। ल । नरैः । पुरुऽत्रा । सपर्यन् । पितुः । न । जित्रैः। वि। वेदः । भरन्त ॥ ९॥ १० ॥ स्कन्द० गोधु प्रशस्तिम् प्रशंसाम् वनेषु बननीयेपु चाश्वादिषु । उक्कनाम वा बनशब्दः (तु. निघ १, १२) । उदकेषु । धि धारयसि त्वम् । गा बननीयांश्चाश्वादीनुदकानि वा प्रशस्तानि वं करोपीत्यर्थः । किञ्च भरन्त हरन्ति त्वां प्रति मापयन्ति । तुभ्यं ददतीत्यर्थः। विश्वे बलिम् इरिलक्षणम् स्यः सर्वम् । यावत् दातुं योग्यं तत् समस्तमित्यर्थः । नः अस्माक स्वभूताः ऋत्विज्ञः पुनादयो वा। किञ्च त्वा नरः पुरुत्रा बहुषु सानेषु वि सपर्यन विषिधं परिचरन्ति । पिनुः न जिये यथा च पितुः जीर्णस्य सभूतम् वेदः धनं निवृत्तरजसि 'मातरि पिनाऽनुशाता. पुत्रा विभजन्ते एवं देवास्त्वदीयं धनम् वि भरन्त विविध इरन्ति आत्माने प्रति प्रापयन्ति । विभनन्ती- त्यर्थः । अथवा येदा भन हविर्लक्षणं धनमभिप्रेतम् । यथा पितुर्णिस्य पुत्राः भादरेण विविधमनमुपहरन्ति एवं भवतो हविरित्यर्थः ॥ ५॥ येङ्कट० गोषु प्रशस्त पयः धारयसि, या गावः धनेषु चरन्ति । भरन्त' च विश्व बालम् शोभनम् अस्मभ्यम् । विविधं त्वाम् नर:१० पूजयन्ति। अनेकेषु गृहेषु, पितुः इव जीणात धनं "त्वदीयं हरन्ति ॥९॥१०॥ मुगल. हे अग्ने! त्वम् बनेषु बननीयेपु सम्भजनीयेषु पशुपु प्रशस्तिम् प्रशंसाम् धिषे दधिरे स्थापयसि । अस्माकं प्रशस्ता गवादिपरावो भवन्स्यिस्यर्थः । विवे सर्वे जनाः नः भस्मभ्यम् स्वः सुष्टु अरणीयम् परिम् उपायनरूप धमन भरन्त आइरन्तु । हे भग्ने! त्वा त्वाम् नरः मनुष्याः पुरुता बहुपु देवयजनदेशेषु वि सपर्यन् विविधं पूजयन्ति । पूजयित्वा वेदः धनम् वि भरन्त स्वतो वियोपण हरन्ति । गृहन्तीत्यर्थः । दृष्टान्तः । जिये: जीर्णात् वृद्धात् पितुः न पितरिव । यथा पुत्राः वाद पितुः" सकाशाद् धनं हरन्ति तहत् ॥ १॥1॥ साधुर्न गृध्नुरस्तै शुरो पातेत्र भीमस्त्वेपः समत्तुं ।।११।। साधुः । न । गधुः । अस्ताइव । शूरः । याताइव । भीमः । त्वेषः । समत्ऽसु ॥११॥ । 1. नास्तिशति. ३. ददाती भ. १. सममि.म. २.१. मातापित्रा ; मातुः पिबति. ८, नास्ति विमा 10, नराः कु. 11. पूरप दिन भ. उ लपः १२. दि रूप; श्रुटितम् वि 11.1३. नास्ति मूको ५. नास्ति मूको. ९. श्रुटितम् ·५१८ ऋग्वदे सभाध्ये [अ१, अ५, १४. स्कन्द० साधुः न गृनुः साधुरिव गृध्नुः अभिकाक्षिता। यथा साधुः पुरुषः न्यायनैवार्थानभिकादति एवमग्निः स्तुतीहवीपि चेत्यर्थः । अस्ता इव शुरः यथा आयुधक्षेपणशीला पुरुषस्तद्वदग्निः शूरः। याता इव भीमः पावित्र वधार्थः । अहेर्यातारम्' (२ १,३२,१४) इति यथा । दन्तैद भयानक । त्वेषः समत्सु दीप्तश्च संग्रामस्थानीयेषु यज्ञेषु संग्रामेष्वेव वा ॥६॥ वेङ्कट० साधयिता इव शत्रूणामभिकाइक्षिता, आयुधानाम् क्षेसेव' शूरः, ग्रहतेव' च भीमः, दीप्तर समामेष्वग्निरिति । धनमाशास्त सूक्तेनेति ॥ ७॥ मुद्गल० भयमग्निः साधुः न साधक इव गृग्नुः परिग्रहीता। यथा साधकः साध्यफलमाशु गृहाति तद् मग्निरपि सर्व स्वीकरोतीत्यर्थः । वयाऽयमग्निः अस्ता इस शूरः यथा इपूर्णा क्षेप्ता धानुक समून् प्रेरयति तद्वग्निरपि वहन् सर्व प्राणिजातं प्रेरयति । तथा याता इव भीमः थथा याता यातयिता हिंसको भीमः सपा भयङ्करो भवति तद्वदग्निरपि सर्वेपो भयमुत्पादयति । भव एवंविधोऽग्निः समत्सु समामेषु वेपः दीप्तः सन् अस्माकं सहायो भवत्वित्यर्थः ।। ३ ।। इति प्रथमाष्टक पक्षमाध्याये चतुर्दशो वर्गः ।। । [७] उप प्र जिन्वन्नुशतीरुशन्तं पति न नित्यं जनयः सनीळाः । स्वारः श्यावीमरुपीमजुपून चित्रमुच्छन्तीमुपसं न गावः ॥ १ ॥ उप। प्र । जिन्वन् । उशतीः। शन्तम् । पतिम् । न । नित्यम् । जनयः । सनाळाः । स्वसरिः । श्यावीम् ।अरुपाम् । अजपून् । चित्रम्। उच्छन्तीम् । उपसंम् । न ! गावः ॥ १॥ स्कन्द० उप इस्युपसर्गधोग्यक्रियापदायाहारः । उपगन्य प्र जिन्दन् । 'जिन्वतिः प्रीतिकर्मा (या ६,२२) भीणयन्ति प्रीगितवरयो वाऽग्निम् । काः । सामयांदाहुदयः । कथम् । उशती: उनन्तम् पठिम्न नित्यम् कौमारम् जनयः ायाः सनीळाः समानगृहायकगृहवासिन्यो मार्याः परसासर्धया स्रीरुप- चाविशेषः कौमार भतार कामयमानाः कामयमान प्राणयेयुः तादत्यर्थः । स्वसारः सोरममेशन दष्टम्यम् । स्वसार इव । यथा च भगिन्यः भावरं प्रीणपेयुः तददित्यर्थः । अथा सनीळाः स्वमारत इत्येताम्याम् बाहुल्यः प्रतिनिर्दिश्यन्ते । समानमग्न्याश्य स्थान यासां ठाः सनीळा माहुनयः । भग्नकस्य योग्याः नान्यस्य कस्यचिदित्ययः मानभवरवात् स्वसारः । स्वयंसा- रित्वादा । मिच अजुषन्चित्रम् सेपन्ने संपिववत्यो वा विचित्र पूजनीय गाग्निम् । कथम् । श्यादीन अश्वीम् उच्चन्तीम् उपसम् न भरुपतिप्रत्ययः (तु. निप २,१४)। यथा इसावयाँ गमनस भाविको व तमांसि विवासयन्तीम् उपस सेवेरन् ताता का मापन् । उच्यते . गानः स्तुतयोऽत्र गाय 1.नानि वि. २.शिवि' ...नाद्रि कु. ६.नास्ति मूको. .. नामिलि. ८मातिम. ९. बामनिन म ति. वर्ग या मूगे. १. गृहोना मूको सा. ५. ६ भूमो. 1. सान (कवि ·प्रथमं मण्डलम् . सू ७१, मं २] उच्यन्ते । 'गोभिर्यदीमन्ये अस्मत्' (4,7,8,) इति पथा' । यथा' माहुतयोऽग्नि नीणयन्ति प्रीणितवस्यो वा एवं स्तुहयोऽपि स्तुवन्ति स्तुतवत्यो वेत्यर्थः ॥१॥ वेङ्कट० उपाचरन् कामयमानाः कामयमानम् पतिम् इव असाधारणं जायाः एकपतिकाः अगुलय एक- स्सापाणेरुत्पनाः मजलिकरणात श्यामवर्णाम् भारोचनशीलामग्नेदीप्तिम् चिनम् अनुषून सेवन्ते चित्रम् उच्छ्वसन्दीम् उपसम् इच रश्मयः ॥।॥ मुद्गल 'उप प्र' इति दशचं सक्षम सूकम् । शक्तिपुत्रः पराशर ऋषिः । त्रिन्टुप् छन्दः । अग्निदेवंग । उशतीः उशत्यः कामयमानाः सनीळा: समाननिवासस्थाना एकपाण्यत्रस्थानात् । खसार। अगुलयः उशन्तम् कामयमानमग्निम् जनयः जायाः नित्यम् असाधारणम् पतिम् न भारमिव उप प्रजिन्वन उपत्य हविष्मदानादिकर्मणा मीणपन्ति । प्रीणयित्वा च चिनम् चायनीय पूजनीयं तमग्निमञलिबन्धनेन अजुषन् असेवन्त । इरान्तः । इयावीम् श्याववां रात्रिसम्बन्धात् कृष्णा वत: उच्छन्तीम सूर्यकिरणसम्बन्धात् तमो वर्जयन्तीम्, अत एव अरुषीम भारोचमानाम् उपसम् न उपोदेवताम् गावः रश्मयो यथा सेवन्ते तद्वत् । यथा रश्मय उपसा निस्यसम्बद्धा एवं सर्वेषु यज्ञेषु अग्निपरिचरणेन अद्गुलयः नित्यसम्पा' इति तात्पर्यार्थः ॥ १ ॥ वील चिद् दृव्हा पितरौ न उक्थैर िरुजन्नाङ्गिरसो रवेण । चर्दिवो बृहतो गातुमस्मे अहः स्वत्रिविदुः केतुमुताः॥२॥ धीलु । चित् । दृळ्हा । पितरः । नः । उक्थैः । अदिम् । ठजन् । अङ्गिरसः । वेण । चक्रुः । दिवः । बृहतः । गातुम् । अस्मे इति । अहरिति । स्वः। विविदुः। केतुम् । इस्राः ॥ २ ॥ स्कन्द० वी चित्' वीळ्यतिः संस्तम्भनकर्मा (तु. या ५,१६) । संस्तब्धमपि । भस्यन्तामणतमाया सुरवर्गमित्यर्थः । दृन्हा ददानि चासुरपुराणि । पितरः नः अस्माकम् । उक्थैः तृतीयानिर्देशात् योग्यक्रियाध्याहारः । उक्याख्यैः शस्त्रविशेषैः स्तुवन्तः । कम् । प्रकरणसामर्थ्यादग्निम् । अदिम् दुर्गपर्वतं चासुराणां स्वभूतम् रुजन् भग्नयन्तः अशिरसः रवेण शब्देनैव महता। कथं पुनरेत. दुच्यतेऽग्नि स्तुवन्तो रुजन्निति । यावता इन्द्रेण सह अनिरसोऽसुरवलादीनि भरुजन् नाग्निना । उच्यते । इन्द्रसाहित्यमङ्गिरसां सखित्वात् । इन्द्रसखित्वं च मकृष्याइमात् । प्रकृष्टइच धर्मों यामादिराम्यायत्तः । अत मतदुच्यते उस्थैः स्तुवन्तो रुजविति । एवं चास्या या भाग्नेय- स्वमुपपद्यते। किञ्च चनः दिवः बृहतः।। गानुम् अस्मे भस्मानपि सम्यगनुशासनद्वारेण स्वर्गगमन- योग्यानकिरसोऽग्निप्रसादेनैव चरित्यर्थः । किन अहः महइशन्दोऽन कालमानोपलक्षणार्थः । कालम् स्तः श्रादित्यं च विविदुः अग्निप्रसादेनैव अङ्गिरसो ज्ञातवन्तः । कीरशः स्वः । उच्यते । केतुम् प्रज्ञानमत्वम्" । की शिरसः । उच्यते। उनाः उत्साविणः । दातार इत्यर्थः। कस्य । सामात् भोगानां वृष्टेवा । अथवा उम्रा इति गोसदृशाः । मत्यन्तजयाः सन्त इस्पयः । । 1. नास्ति वि. २. नास्ति भ. ३. नास्ति मूको, ४-५. मालिवाणात इयारवी भारोपनशीला अग्ने विश्र; "गात् स्यावर कु; लिः वि. ५, मान्ति विभचित्रा वि. ६. नाम्नि कु. ७. उच्छन्ति वि भ' उक्छन्तीम् ल शोधः ४. समन्धा को. १. सम्बदा मूको. 10-10. दुल्हानि मूको. 1. वन ति. २. दोन् न्य" अ. १३. दता ति. १४. 'नमारच क नवल ति. १५. पुष्टे कु.

·. महत दिव गुलोकस्य धारयिय । सर्वरग्निगुणर्युना इत्यर्थ । विना निभृवा'। अत्यन्तविभिवरूपा इत्यर्थ । ऋग्वेदे सभाप्ये [अ १, अ५, १५ अथवैषमन्यथा उत्तरस्थास्यार्थयोचना । पारिति सामर्थ्याडवाना प्रतिनिर्देश । कृतवन्तो देश । दिवो दहतो गातु हवीपि गृहीत्वा महान्त गुलोक प्रति गन्तारम् । कम् । सामाग्निम् । भस्मे भस्माफ मनुष्याणामर्थाय । किन भइ स्वपिदु केतुमुना । घिविदुरिति बिन्दन- लाभार्यस्यैद रूपम् । 'उमा' (निघ १,५) इति रश्मिनाम । अहश्चादित्यश्च रश्मनश्य, अग्निप्रसादेन केतु प्रज्ञान प्रकाशरूपता लब्धयन्त इत्यर्थ ॥२॥ वेङ्कट० महान्तम् भपि पितरः अमाक स्तोमै शिलोच्चयम् अरुनन् महता शम्वेन । चक्षु धुरोकात् महत गमनम् अस्मारू पितर , तमसो विनाशैम शोभनम् अह प्रज्ञा रहमीश्च विविटु ॥ २॥ मुद्गल न असाम् पितर अगिरस एतत्सा अपय उक्ने, शाराग्नि स्तुत्वा वीळ चित् रळहा बल पन्त ढाहमपि अदिम् अत्तार पणिनामानमसुरम् रवेण स्तुतिशब्दमात्रेण राजन अभनन् । वै स्तुतोऽग्निसमसुर इतवानित्यर्थ । किञ्च बृहत गातुम् मार्गम् अस्मे अस्माकम् च कृतवन्त । भावरकस्पारस्याग्निना हतत्वात् । मार्ग या स्व सुष्टु भरणीयम् असुरराहित्येन मुखेन प्राप्यम् अह दिवसम् विविदु अजानन् । तथा केतुम् भदा केवयितार ज्ञापयिवारम् आदित्यम् उन्ना पणिनापहवा गान विविदु- रिस्पनुपा ॥२॥ दर्धनृतं धनय॑नस्य धीतिमादिदर्यो दिधिष्योई विभृत्राः । अध्यन्तीरूपसौ युन्त्यो देवाञ्जन्म प्रय॑सा वर्धय॑न्तीः । दर्धन् । ऋतम् । धनयन् । अस्य । धीतिम् । आत् । इत् । अर्थ । दिधिष्य । विऽभूत्रा ! अर्तृप्यन्ती । अपर्स । यन्ति । अच्छे । देवान् । जन्म । प्रय॑सा । वर्धयन्ती ॥ ३ ॥ सन्द० पृत्स्नस्य वगतो धर्ममूलत्वात् तस्य च अग्निमुखत्वात् दधन् धारयन्ति अस्मदीया स्नुतय प्रतम् सर्वगतमग्निम् । गुणधारणाचैवदग्नैर्धारणमुध्यते । अग्नर्गुणान् कीर्तयन्त्य देशामपि स्मरण लोक कुर्वन्तीत्यर्थ.। धनयन धन धान्ये पठित । इह तु सामर्थ्यात् प्रीणनार्ध । धिनातेl प्रोपानार्थस्येद रूपम् । प्रीणयन्ति च अस्य भाने धीप्तिम् अपठितमपि प्रशानामैतत् । प्रार मनश्यास्याग्न प्रीणयन्तीत्यर्थ । आत् इत् इति पदपूरणी । कोशवाय स्तुतय । अर्थ भरि ईश्वर उच्यत । ईश्वरा । अप्रतिहताग्निगुणकारनसामध्यां इत्यर्थ । दिधिप्प सपामग्निगुणान प्रीणयित्म चाग्नर्मन अतृप्यन्ती नृपाऽय कारणभूत श्रमो लक्ष्यो । अनाम्यन्त्य इत्यर्थ अपस । कर्मनामवत् ( निघ २,१) साहचर्याद लिए प्रयुक्तम् । माहुत्यादिफर्मसहधरिता । सदास्यादिभिरित्यर्थ । म यन्ति गन्ति भानुमन्यानपि देवान् । जन्म । जननाए जन्म भूत जातमुच्यते कृत्य भूतजातम् । प्रयसा वृष्टिद्वारेणायन वर्धयन्ती ॥३॥ । - २ मा मूमे. १ भए 'मूको ७. विमा ४. ८. नारिख मूको ५ नरव मूको ५ यस्य मूको १. नासिक.

·सू७१,म४] प्रथम मण्डरम् वेङ्कट० धारयन्ति भग्नि पन्ति' व अस्य कर्म । अनन्तरमेवाग्नि उदार धारयति विभूना । ता प्रा अग्निप्रसादन पूर्णकामा कर्माणि अभिगच्छन्ति देवान् जायमाने इरिषा बद्धंयन्त्य ॥३॥ मुगल. ऋतम् दवय वनदश भाप्तमग्निमनिरसो महर्षय दधन गाईपत्यादिरूपेणाऽधारयन् । धारयित्वा च अस्य भग्ने धीतिम् कर्म अग्निहोत्रादिरक्षणम् धनयन् धनमकुर्वन् । यथा पुरुषा धन सम्पादयन्ति तदग्निदेवत्य कर्म अन्वति बित्ययं । आत् इत् मदिरसामनुष्टानानन्तरमेव अर्य भर्या धनस्वामिग्य विषिष्य तन धनन दिधिप्वोऽग्नीना धारण 'कुर्वत्य । कृताग्न्याधाना इत्यर्थ । विभूना जाहिताग्नीन् अग्निहोरादिकर्मणि विहरम्त्य, अतृप्यन्ती विषपान्तरतृष्णारहिता अत एच अपस अपसा कर्मणा युक्ता । एवम्भूता यजमानरक्षणा प्रजा प्रयसा हविलक्षणनामन देवान इन्द्रादीन् म जातान् मनुष्याच वर्धयन्ती वर्धयन्त्य सत्य एनमग्निम् अच्छ भाभिमुख्यन यन्ति प्राप्नुवन्ति परिचरन्तीति यावत् ॥ ३॥ मधीद यहीं विभृतो मातरिश्मा गृहेगृहे श्येतो जेन्यो भूत् । आदी राजे न सहीयसे सचा सन्ना इत्यं भृगपाणो विवाय ॥ ४ ॥ मीत् । यत् । ईन् । विऽभूत । मातरियो । गृहेऽगृह । श्येत । जेन्य । भूत् । आत् । ईम् । रातै । न । सहीयसे । सर्चा । सन् । आ । दूत्यम् । भगवाण । तिपाय ॥ ४ ॥ स्कन्द मोतिहासमाचक्षते- सर्वमिदमन्ध वम मासीत् । अथ मातरिश्वाऽऽकाशे सूक्ष्मग्निमपश्यत् । सममक्षात । मथित्वा चाऽऽनयत् इति । तदेतदुच्यते । मधीत् मथितवान् यत् यदा ईम् एनमान मातरिश्वा मधित्वा चाऽऽनयत् । कुत एतत्-आ दूतो अभिमभर द्विवस्वत ' (ऋ६,८४) हात मन्यान्चरे दर्शनात् । यदति वचनात् बत प्रभृतीत्यध्याहार्यम् । तत प्रभृति विभूत ॥ विड्डर गृहदे श्यत श्वेतवर्णाऽग्नि जेता तमसां सचूणा वा भून् अभवत् । तत एव च प्रभृति आत् ईम् राजे न सहोयरा भात् ईम् इति पदपूरणी । यथा कभित् राशो बरवतोभाय सर्वाभिप्रेतार्थसिदि कुर्वन् दौत्य गच्छेदवम् सचा सह । कन । स्वैभा नृभि । कुत एतत्। 'अप्ने पूर्व भातरो अर्थभेतम्' (मा १०,५१,६) इत्यादिषु भ्रावणामप्यग्ने त्यस्य दर्शनाद । प्रशस्तोऽग्नि इत्यम् दूतक भुगवाण प्रस्न पाक इत्यस्य रूप प्रथमान्त पारन्त वा । हविषा पक्का पचतो यामानस्स इवीपि या आ विवाय भागाम । तत व प्रभूति यामानामा दूतकर्मापि काति सेत्यर्थ ॥ ॥ ४ ॥ चेङ्कट० बोनाजदार यदा पन धारक मात रवा घुरोकात् । यदा च श्वेतवर्ण उताऽग्नि ३ भनुगृहम् । मभवत् । मनन्तामेव एनम् राज्ञ इब बलवते समा सन् आ विवाय । वैतिगतिगर्मा (न निघ २,१४) भानयत् दयम् गगवाण दसवाने वायुनाई सकराद् इति ॥४॥ । 'पति विलकु २ 'यतिलकु ३ 'पदिदि देव दिन ५ भायम नेनीमा २ घरकु, यस्य निभा कुर्व प्रत्यर्थ मूको १ नास्ति' 10 परनि मूको ॥ नास्तिम १२ तस्य भ "धि विसं १५.प १६ दशायुक 1. नास्विकु ·- सबित्यर्थ । दियुग बद्रम् अस्मै अग्नेयमन्यादेश । अस्याग्नेर्थाय। ये क्षमादयोडाने दि. परिपन्थिन वान् दन्तुमित्यर्थ । तदेव च खायाम् देखें इन्द्र दहितरि वृष्टया सस्यरूपेण भोजस्वित्वलक्षण दीसिम् भाषचे। यया स्तुत्या होनृत्येनावस्थित पय स्वीति तामोजासिनी पन रष्ट्या हवि परिमोक्षणाय सर्शने साधुर्दस्युजानन् गरयम् भग्निम् भवरसमति मार्गावर म्वदे सभाप्ये [अ१, अ५,२१५ मुबल० मातरिश्वा न्यानवृत्तिरूपेणारस्थितो मुख्यप्राण ईम् एनमग्निम् यत् यदा मथीत् भमभान् । भन्नेमन्यनस्य ध्यानवायुसाध्यत्वम् । तदा मातरिश्वा विभुत प्राणिषु माणापानादिपञ्चवृत्ति रूपेगावस्थितो विभज्य स्थित । मन्यनेनोत्पन्नोऽयमग्नि. श्येत शुभवर्णो भूत्या गृहेगृहे सर्वस्मिन् यगृहे यदा जेन्य मादुर्भूत भूत. अभूत् । आत् यगृहे प्रादुर्भावानन्तरम् ईम् एनमग्निम् भुगवाण भूगुपि स इबाचरन् यमान दूत्यम् दूतस्य कर्म आ विवाय शाम्नमर्यादा प्रापयामास । रटान्त । सचा सन्' ससा भवन्नन्यो राजा सहीयसे अभिभविषे प्रयाय राझे न । यथा राजे स्वपुरष दूतकर्म प्रापयति तद्वत् ॥ ५ ॥ मुहं यत् पिन ई रस दिन करवं त्सरन् पृशन्यश्चिकित्वान् । सुजदस्ता धृप्ता विद्युमस्मै स्वायाँ देवो दुहितरि विपि घात् ॥ ५ ॥ महे । यत् । परे । ईम् । रसम् । दिवे । क । अव । सरत् । पृश-प । चिकित्वान् । सृजत् । अस्ता । धृपता । विद्युम् । अस्मै । स्वायाम् । देव । दहितरि । विपिम् । धात् ॥५॥ स्कन्द० महै यत् महते' यदा सर्वलोकस्य पितृभूताय रसम् । अन्ननामैतत् (तु निध २,७) । हविर्सचणमयम् दिवे क करोति अग्नि । युरोकेन चाप्राधारेणाधेयास्तलियासिनो देवा लक्ष्यन्ते । मजा मोशन्तीति यथा। महति सबैलोकस्य पितृभूते होके निवसता देवानामर्थाय यदा हविरग्नि. करोतीत्यर्थ । कृत्वा च अब सरत् त्सरविर्गतिकर्मा (तु निघ २,१४ ) । इविर्ण हीत्या गच्छति । पृशन्य 'ता अस्य पृशन'युव' (१,४,१1) इति प्रयोगदर्शनात् पुराना शन्दोऽमृगरूपरसवचन । तत्र साधु पृशन्य । अमृतरसरूपाणामपि हयिपाम् भमृणास्परसकारी त्यर्थे । चिपिवान् जावयान स्वमधिकार यष्णा वा भक्ताम् । यदेति वचनात् उदेश्य याहायम् । वदा सृजत् सृजति । क्षिपतीत्यर्थ । अस्ता क्षेपणशील इन्दः। पता प्रगश्भमनसा । निदान अन्यमानत्वाद् दहिता क्षितिरत्राभिप्रेता तस्या विपिमा सस्यसम्पचिरक्षणा दीप्तिम् धार वधाति । पम्मिन् संवत्सोऽग्निर्दवानाम य इवपि करोति, तमिने-मोऽपि सस्पसंपत्ति करोति, नान्यग्रेत्यर्थः । भया न्यमानस्याद् दुहिता स्तुतियाभिनेता । स्वस्य स्तुती देवोऽग्नि कोतीत्यर्थ ॥ ॥ पेट महो नि पुलोकाथ देवेभ्य यदा हरिदामापनम् एवम् भग्नि करोति यदा मन बुटिलमपगति ४ दृष्ट्या भग्नि व वम टेन मनसा या सति भनी । सोध्यम् तायाम् हितार मालायर्या दीक्षि दधाति ॥ ५ ॥ ५ १. "पासणा मूमे २.१. नास्ति में'. । नास्चिम मादारवि . वानी म 1..भारतिनि'. १. 'मम' मूगे. ५. नाम ८. नाडिम'.

·प्रथम मण्डलम् सू ७१, मं ६] मुद्गल० महे महते पित्रे पालयिये दिवे द्योतमानाय देवगणाय ईम् इमम् रसम् पृथिव्याः सारभूत हविः यत् यदा यजमानः कः करोति तदानीम् पृशन्यः स्पर्शनकुशलो राक्षसादिः चिकि- त्वान् इवापि यहव हे अग्ने! लाजानन् अव त्सरत् त्वद्भयात् पलायते । अस्ता इपुक्षेपणशीलोऽग्निः धूपता धपकेण धनुरा अस्मै पलायमानाय राक्षसाइये दिद्युम् दोप्यमानं बरणम् सृजत् विसृजति । देव. दीप्यमानः उपःकालं प्राप्तोऽग्निः स्वायाम् स्वकीयायाम् दुहितरि पुदितृवत् समनन्ताभा- विम्यामुपसि विषिम् स्वकीयां दोतिम् घात् स्थापयति । उपाकाले हि सूर्यकिरणाः प्रादुर्भवन्ति, तैः स्वकीर्य प्रकारामेकीकरोति ॥५॥ इति प्रधमाएके पचमाध्याये पञ्चदशो वर्गः।। । । स्व आ यस्तुभ्यं दम आ विभाति नमो वा दाशादुशतो अनु यून् । व| अग्ने वयो अस्य द्वियर्थी यासद् राया सरथं यं जुनासि ॥ ६ ॥ स्वे। आ । यः। तुभ्यम् । दमै । आ । विभाति । नमः। | | दाशात् । उशतः । अनु । यून् । वों इति । अग्ने । वयः । अस्य। द्विऽत्रहीः। यातत् । राया। सऽश्यम् । यम् । जुनासि ॥ ६ ॥ स्कन्द० भाकारोऽन मर्यादायाम् । तुभ्यम् इत्यपि द्वितीयाथै चतुर्यो । यः स्याम् 'स्वे दमे गृहे मयांदया आ विभाति भा दीप्तौ । अन्ततण्यर्थश्चान्न द्रश्न्यः । मादीपयति । नमः वा दाशात् अर्व या इविलक्षणं ददाति । उशतः उझते कामयमानाय तुभ्यम् अनु दान शनु भय वीप्सायां कर्मप्रवचनीयः । ':' (निघ १,१) इत्यहनाम । दिवस दिवसमनु । प्रतिदिवस- मित्यर्थः । बों व उ वर्षो । धिश्चात्रान्तीतण्ययों अन्य । उकारस्तु पदपूरणः । वधंय हे अग्ने! क्या अचम् अस्य द्विवाः वृदिगर्थ. । इदिनयनद्वारेण द्वयोरपि देवमनुष्य- लोकोथिता । प्रत्यक्षकृतत्वाञ्चास्य मन्त्रस्यानामन्धितमेतत्' । अतो 'पत्तन्छन्दावध्याहत्यकवाक्यता नेया। यस्त्वं द्विवहां. भाने! स' स्वं वर्धय वयः अस्येति । किञ्च यासन् लिङघे लेट । मध्यमपुरुषस स्थान च प्रथमपुरुपः । यायास्त्वम् राया धनेन सह । केन । रथेन । के प्रति । उच्यते । यम् स्तोवारं यहार प्रति जुनासि जनातिर्गतिकर्मा । गच्छसि । तस्मै दातुम् । यस्मिन्नेव रथे स्वयमारोइलि धनान्यपि तत्रैवारोप्य गच्छेरित्यर्थः ॥ ६ ॥ वेड्कुट० रखे गृह यः त्या का प्रज्वलयति, पो वा भन्नम् उशतः कामयमानस्य तव ददाति दिवसेषु । वर्धय अग्ने ! अचम् अस्य द्वयो. "स्थानयोर्मध्यमोत्तमयोः परिवृद्धः । यम् त्वम् भाने! रथसहित युद्धे प्रेरयसि, सधनेन सइ युद्धात् आगष्यतीति ॥ ६॥ मुद्गल हे अग्ने | तुभ्यम् त्वाम् वे दमे स्वकीये यज्ञगृहे यः यजमानः । एक भागारो मर्यादापाम् । यथाशास्त्रम् आ विभाति आ समन्ठाव समिदादिभिः काठः प्रज्वलयति । अनु अन् अनुदिवसम् उशतः कामयमानाय तुभ्यम् नमः वा दशात् इविलक्षणमनं वा दद्यात् । अस्य यमानस्य 1 1.1. नास्ति भ. २. मन्त्रस्य भ. ५. समारो मूको. २. अन्तम् विमल ८. यः भकुल नास्ति वि. १. 'यति कु. ३-३. क्या न म, ता ने ति. १. नास्ति मूको. 3. 'मयोऽरि'कु. । यो वि; हो वि.

·ऋग्वेद सभाष्ये (अ , अ५, ३१. हे अग्ने! द्विवर्हाः द्वयोमध्यमोत्तमस्थानयोवृहितो वर्धितस्त्वम् वयः अचम् वधों वर्धयैव । सरथम् रथेन सहितं युयुत्सुम् यम् पुरुषम् जुनासि युद्धे प्रेरयसि स पुरुषः राया धनेन यासत् सङ्गच्छते ॥६॥ अग्नि विधी अमि पृक्षः सचन्ते समुद्रं न स्वतः सप्त यहीः । न जामिभिर्वि चिकित बयो नो विदा देवेषु प्रमति चिकित्वान् ।। ७ ॥ अग्निम् । विश्वाः । अभि । पृक्ष.। सचन्ते। सगदम् । न । यतः । सप्त । यहीः । न । जामिऽभिः । वि । चिकिते । वयंः । नः । विदाः । देवेषु । प्रऽमतिम् । चिकित्वान् ॥ ७ ॥ स्कन्द० अग्निम्, त्याम् विश्वाः सर्वाः पृक्षः सांण्यन्यदेवत्यान्यपि इविलक्षणानि अनानि अभि सनन्वे संघतिर्गतिकर्मा ( तु. निप २,१४ )। हूयमानान्यभिगच्छन्ति । कथम् । समुद्रम् न अवतः व्यत्ययेनान धुल्लिङ्गता । समदमिव बन्यो नद्या । सप्त गगावाः । यही महत्यः । किन न जामिभिः सनातीयैः वि चिकिते विज्ञायते वयः अवम् न, अस्माकम् । अल्पत्यादप्रख्यातमममस्माकम्, तत् यहु ददत् प्रख्यातं कुर्वित्यर्थः । किन विदाः बिति जानीहि । दित्यर्थः । देवेषु निर्धारण पपा ससमी । देवानां मध्ये । प्रमतिम् मन्यविरतिकर्मा (तु निघ ३,१४ ) । प्रकृष्ट स्तुतिम् । चिन्चिान् शत्रणे वसुः । जानन् अस्मत्प्रभृतीनां भक्तवाम् ॥ ७ ॥ पङ्कट० अग्निम् विश्वानि वीपि अभि सचन्ते समुद्रम् इव महत्यः सप्त नद्यः। न बन्धुभिः' विज्ञापले भनमस्पस्यात्, भस्माकम् । तथा सति अग्ने! प्रज्ञापय देवेषु अस्माकं यदभिलाषिणी बाई जानचिति॥७॥ - मुबल० विश्वा वृक्ष: चरुपुरोदारादीनि साण्यचानि अग्निम् अङ्गनादिगुणयुक्तम् एनम्, अभि सचन्ते भाभिमुण्येन समययन्ति प्राप्नुवन्ति । ष्टान्तः । सवता समुद्रम् न यथा सपन्यो नः सगुनमः भिगरान्ति तद्वत् । कोदशो नयः । सप्त सप्ठसण्याकाः इमं में गङ्गे' ( ऋ १०,५१,५) इत्यादयः । यही महत्पः । नामिमिः जमन्ति एकस्मिन् पारे साभुत इति जामयो वेवास्तः नः भस्मदीयम् वयः अनन् न वि चिकित न झायो । वेभ्यो दानुमसाकम प्रभूतं नास्तीति भावः । भतो हे भग्ने! त्वम् देवेषु धनपतिमु प्रमनिम् प्रकण मननीयं धनम् चित्विान् भवान विदाः अमाम्यं सम्भव ॥ ७ ॥ आ यदिपे नृपति तेज आनट् छुचि रेतो निषिक्त चोरीकै । अग्निः धमनवयं युवानं स्वाध्य जनयत् सूदर्यच ॥ ८ ॥ आ। यत् । थे । नृपतिम् । तेजः । आनट् । शुधि । तः । निऽसिकम् । चौः । अभाँके । अग्निः । शर्धम् । अनयधम् । पुर्वानम् । मऽआप्यम् । जनयत् । सुदयत् । च ॥ ८॥ । । - 1. APF 1. मूगो. २. नास्वि. १.भिमः . ...टिव हि ५ मा ·स.१, म.] प्रथम मण्डलम् ५२५ स्कन्द० यत् इति व्यत्ययेन नपुसकता । यम् इय इविलक्षणायालाय नृपतिम् मनुष्याणा स्वामिनम् तेज दीहिलक्षणम् आ आनट् मर्यादया प्याप्नोति । यो हविर मर्यादया दीप्यत इत्यर्थ । यस्दात्तरकन्दोऽभ्याहार्य । स शुचि रेत उदकम् । कचमत् । उच्यते: निषितम् द्यौ अभीके चौरिति पष्टपर्थे प्रथमा । 'अभीके' (निष ३,२५) इत्यासमनाम । यदादित्यर- रिमभिराहत्य दिव समीपे निषिक्त स्थापितम् । आगामिवृष्टिलक्षणमित्यर्थ । न च तदेव केवरम् । कि तहि । अग्मि शर्धम् बलमुरसाइ था। कीदशम् । अनवद्यम् भगीम् । युवानग तरुणच पुत्रम् । स्वाध्यम् कल्याणचित्तम् । जनयत् जनयत्वस्माकम् । सूदयत् च सूदय- विरत सरकारार्थ । सस्करोतु च ॥८॥ बेङ्कट० भाभिमुख्यन अभौति यत् तेन 'नृपतिम् भन्नाय अन जेतुम् । वाशाम्' शुचि रेत मया स्त्रीषु' निषितम्' निपिनतश्च मम योतमानोऽग्नि समीप भासीत् । अथ अति वेग- वम्तम् अषयरहित तरुण सुकर्माण पुन जनयतु, सूदयतु च शत्रून् तन्मुखेनेति ॥ ८ ॥ मुद्गल० अग्ने यत् तेर नृपतिम् नृणामुत्विज्ञा पालक यजमानम् आ आनट् जाठर रूपेण समन्तात् व्यामोति । किमर्थम् । इपे अपाय । कीदृशम् । शुचि शुद्धम् यो वौतम् । तेन तेसा परिपकमतरतरूपम् रेत वीर्यम् अगोके अन्यक्के अभिगतेऽभिप्रासे गर्भस्थाने निपिकिम् नितरा सितम् अग्नि बक्ष्यमाणगुणविशिष्टपुत्ररूपेण उनयत् जनयतु । दार्पम् बलवन्तम् अनवयम् भवद्यरहितम् युवानम् वरुणम् । जरारहितमित्यर्थ,। स्वाध्यम् शोभनकाणम् । उत्पन्न पुत्रम् सूदयत् च यागादिकर्मसु प्रेरयतु च ॥८॥ मनो न पोऽधनः सद्य एत्येकः सत्रा सरो वस्त्र ईशे । राजाना मित्रावरुणा सुपाणी गोषु प्रियममृतं रक्षमाणा ॥ ९ ॥ मन । न । य । अर्धन । सद्य । एति । एक । सुत्रा । सूर । वस्त्र । ईशे । रार्जाना । मित्र यरूंगा । सुपाणी इति सुऽपाणी । गोषु । प्रियम् । अमृतम् । रक्षमाणा ॥ ९ ॥ स्कन्द० मन इव य अग्नि अवन देवलोकमार्गान् सद्य एति, शीर गच्छतोत्पर्य । एक घ सना सदा सूर सूर्यसदश वस धनस्य ई ईष्टे । यच्छन्दात् तच्छन्दोऽभ्याहार्य । स राना दीप्ती मिनावरणा मुपाणी गोषु सर्वलोकप्रिय पपास्यम् अमृतम् वृष्टिद्धारण रक्षमाणा साकाछत्वा पदर्थ यजत्यिति वास्यशेप । प्रदर्शनार्यचार मिनावरुणयोहणम् । सर्वदेवता यजस्वित्य ॥९॥ घेङ्कट० शीरामन दब र दिव्या मार्गान् शीघ्र गति स एक स्वयमव 'सूर्य एनस्य सत्यम् ईश्वरी भवति । सभा राजानौ मित्रावल्यौ मुराणी गोषु प्रियम् पय, रक्षमाणो भवत प्रीणितावरिननेति ॥९॥ २ नास्ति कु 1-1. श्रुटिवम् वि ५ च मा पुरण मूको ६६ सूर्यसनो धनस्य सर्वदाम् विमा ३ क च विभकुल रूप . पर्णवामि' वि', मिनाकु ·नम्बद सभाप्ये [अ१, म ५, व १६ मुद्गल० य सूर सूर्य एक एकाकी असहाय सन् अध्वन दिव्या मार्गान् सद एति आशु गच्छति । दृष्टान्त । मन न यथा मन शीन गछति तद्वत् । सच सूर चव धनस्य सत्रा सहैव युगपदेव ईश ईष्टे । यो हि शीघ्र गच्छति स बहुदेवशेष्यवस्थितानि धनानि प्रासोति । तथा राजाना राजमानौ मुपाणी शोभनवाहू मित्रावरुणा मिनावरणी अस्मदीयासु गोषु प्रियम् सर्वपा प्रीतिकरम् अमृतम् अमृतवत् स्वाभूत पय. रक्षमाणा रक्षन्तौ वर्तते । हे अग्ने सत्तद्रूपेण त्वमचैव चर्चस इति भार ॥ ९ ॥ मा नौ अग्ने सख्या पित्र्याणि न मर्पिष्ठा अभि विदुष्कयिः सन् । नभो न रूपं रिमा मिनाति पुरा तस्या अभिस्तेरधीहि ॥ १० ॥ मा । न ! आने । मुख्या । पित्र्याणि । प्र । मर्पिष्ठा । अभि । विदु । कवि । सन् । न ! न । रूपम् । जरिगा । मिनाति । पुरा । तस्यां । अभिऽशस्ते । अधि । इहि ॥१०॥ स्कन्द० मा शब्द प्रमपिष्टा इत्येवन सम्बन्धयितव्य । नि अस्माको हे अग्ने। सख्या पित्याग पितुरागतानि । पितुरारभ्य प्रवृत्तानीत्यर्थ ।मा प्र मषिष्टा अभि मृपिरत सामान विस्म रणार्थ । अभिशब्दोऽत्र धात्वानुवादी, रम्यंत प्रजम्यत इति यथा । मा विस्माी । अधया सृपेरिद रूपम् । मा प्रभारी । मापनपीरित्यर्थ । विदु वैदिता भस्मनक्तमाया । पति मधारी च सन् । किम् मप्रगृप्यन् करपाणि । उच्यते । नभ न रूपम् अस्माकम् जरिमा जरत्वम् मिनाति दिनस्ति। एतत् ज्ञात्वा पुरा तस्या अभिशस्ते हिसाता अधि दहि अधिगग्छ प्राप्नुदि अस्मान । यावत् सर्वरूपापहारिण्या जरया नाबस्यामहे तावत् प्राप्यास्माक्षरातो रक्षेत्यर्थ ॥१०॥ वेड्कर० मा अस्माकम् अग्ने! सख्यानि वसिष्ठमुपरम्यागनि अभिप्रमाजी. वेचा प्रान्त सन् । शादित्य इव रिमा हिनस्ति । रस्तिमधिगच्छ' ।। 1.1 मुद्गल है अग्ने। पित्र्याणि पितर यसिपम् उपसम्यागतानि न 'सरया असत्सखिरवानि' मा प्र मष्टिा मा विनाशय । यतस्त्वन् कवि कान्त सन् अभि भाभिमुख्यन विदु सर्व रिद्वान । नभ न पम् यथान्तरिक्ष रूपयन्त सूर्यरश्मय भाच्चादयन्ति तवत् चारमा मिनानि मां मनद्रष्टार हिनस्ति । अभिशस्ते हिंसाहेठो तस्या युभ्यस्य । सा यथा न पामोवि वधा कुरा अमृतत्व प्रयच्छति यावत् ॥ १॥ इति प्रथमाष्टक परमाध्याय पोदशो वर्ग ॥ । भादित्य इव तमासि माया कालात्मा रूपम् पुरा सस्मादुपद्रवादस्मान जराया पुरा अथाह मा 1 नारित मूका. २-२ नास्ति दि. 1 नास्तिम ५ बन्न भिकुल एप ६ पनि मुझे १९ भरमा मरिमूको 1.01. तादापारयति मूको ३ रा नियम ..'पति ५ सर्वत rfael ·स् ७२, म १] प्रधर्म मण्डलम् ५२७ । . [२] नि काया वेधसः शश्वतस्वहस्ते दानो नयाँ पुरुणि । अग्नि वद् यिपती रयीणा सना चक्राणो अमृतानि विश्वा ॥ १ ॥ नि । काव्या । वेधसे । शीत । क 1 हस्ते । दर्धान । नयाँ । पुरूणि । अग्नि । भवत् । रयिऽपति । रयीणाम् । सत्रा । चक्राण । अमृतानि । विश्वा ॥ १ ॥ स्कन्द० काव्या कविर्मेधाव्यग्नि, वस्स कर्माणि हविनयनादीनि कान्यानि । धस मधाविन । शश्वत बहुनामतत् (तु निघ ३,१) । यद्दो' यजमानस्य नि क नियमेन करोत्यग्नि । हस्ते दधान दधत् । अपने वेत्यर्थ । किम् । उच्यत। नर्या नरेशु भवानि नृभ्यो वा हिवानि यज्ञफ्रानि । पुरुणि बहूनि । किज आम भुनन् भवति रायात यशशि रयोगा पति रयिपति इरपेयान्वारूपायते । तथापि प्रवीणशब्दादिवत् स्वामिमारवचन इह द्रष्टव्य । स्वामी। कस्य । रयाणाम् हविरक्षणाना सर्वपा वा यामानधनानाम् । कस्मात् । उच्यत । सा चकाण 'सना' (निष ३ १०) इति सत्यनाम । सदाशब्दपर्यायो वा। चक्राण इति शानवर्थेऽय कानच् दृष्टव्य । शानच्यब' वा आन्दसत्वात् श्लु । हेतुश्चात शानअर्ध । 'शयाना वर्धत दूर्वा' (पाम ३,२, १२६) इति यथा। यस्मात् सत्यानि सदा वा करोतीत्यर्थ । कानि । उच्यते । अमृतानि नित्यानि हविनयनादीनि । विश्वा सर्वाणि। यद्धविनयनादीनि सर्वाणि करोति तस्मादविपा यत्रमानधनाना स्वामी भवतीत्यर्थ ॥१॥ बेहट अभिमुखानि करोति स्तोतु यहोर स्तोत्राणि हस्ते प्रयच्छन् गृहीतानि यहूनि धमानि अमि । अभवत् रयिपति सत्यमय कुर्वाण भवानि सर्वाणि पृथूनि वा कुर्वचिति ॥१॥ मुद्दल 'नि काम्या' इति दशमष्टम सूकम् । पराशर ऋषि । अनुष्टुप छन्द । नग्निदेवता ॥ शश्वत शाश्वतस्य नित्यस्य वेधस धातुब्रह्मण सम्बन्धीनि काव्या काव्यानि मन्त्ररूपाणि स्तोत्राणि अयम् आम निक नियमन स्वात्माभिमुख करोति । कि कुर्वन् । नर्या मुभ्यो हितानि पुरूषण बहुधनानि हस्त दान धारयन् । ईदृग्भूतमग्निमवलोक्य सर्व नना स्तुवन्तीति भार । स्तोतृभ्यो धनषु दत्तघन्यग्नेनं न क्षीयत इत्याह-अयम् अग्नि रयाणाम् रविपत्ति भुवन धनाना मध्य यानि धनान्युत्कृष्टानि ग्पा स्वामी भवति । कि कुर्वन् । विश्वा सर्वाणि तान हिरण्यानि स्तोतृभ्य सत्रा सहैव चकाण पुर्वन् । युगपत्ययच्चरित्यर्थ ॥।॥ अस्मे वत्सं परि पन्तं न विन्दनिच्छन्तो विश्वे अमृता अराः । अमपुरः पदव्यों धियंधास्तस्युः पदे परमे चार्वनेः ॥ २ ।। 1 नास्ति भ २ करोति ३ ददर कुति ४१ नास्ति मूको ५ रत्पन्चा'ति ६ नास्ति कु ७ यरमा ति ८ कानध्या मूको १९ वात् , 'वासु कु, 'वात् च वि . भवसस्य मूको "रोतु दि १२ टिवम् त १३ नाकुनमित विल स्प, नाकुवन्ति वि', नास्तिक ·५२८ स्वदे सभाष्य [अ१, ५, व १७ स्वस्य कमणो (१,६२,२ १९४१५) अस्मे इति । वत्सम् । परि । सन्तम् । न । विदन् । इच्छत । विश्वे । अमृतौ । अस्। । श्रमऽयुन । पदव्य । धियम् धा । तस्थु ! पद । परमे । चार । अग्न ||२|| स्कन्द० अस्म इति सादध्य चतुर्थी । अस्मदर्थम् । अस्माक इविनयनार्थम् इत्यर्थ । बत्सम् परि पतम् न' नाब्दोऽयमुपमा यो व्यवहितनापि वत्समित्यतन सम्बन्धयितव्य । वत्समिव सर्वठो भवन्तम् । इहिनभयन इवश्चतश्च वरसमिव नश्यन्तमित्यर्थ । विदन लब्धवन्त । सौचीकमग्निम् इच्छत कामयमाना । विश्वे सबै। अमृता मरणवर्जिता देवा । अमूर भमूढथतस । श्रमयुव युशब्दोऽत्र मत्वर्थे । 'अश्वयुर्ग यू रधयु (ऋ १ ५१,१४) इति यथा । श्रमपन्त । अग्न्यन्वेषणाद् उपजातनमा सन्त इत्यर्थ । पदव्य पदशब्देनान कृत्स्नस्य जगत माश्रयत्वात् कारणात्मोच्यते। वेतिरपि पश्यतिकर्मा । पद देवस्य नमसा न्यन्त (नर ६,१४) इति यथा । कारणात्मनो ज्ञातार इत्यर्थ । धियधा धारयितार । कर्मणामत्यकार इत्यर्थ । कस्मादविन्दन् । उच्यते । यस्मात् तस्थु पद परमे गफ चारुणि । क्रियाविशेषण वा चारुशब्द । चार तस्थुरिति । कस्य पदम् । उच्यते । अन्न । यस्माद्यतो यता नष्टस्याग्ने पदानि दृश्यन्त ततस्ततोऽन्वैष तत्यर्थ । अथवा पदण्य इति पदशन स्यहोपाद नाव तस्य च 'यना न पूर्व पितर पदसा इत्यादिषु अनिरस्सु प्रसिद्धत्वाद् विश्वे अमृता अमूरा इत्यादिभिरद्विरस उच्यन्ते, न देवा । पितरो हि सोचीमग्निमनुसृत्य स्व स्व ततोऽस्मिन्न्यदधुरित्येतत् सौचीकसूक्ते दर्शयिष्याम । एतस्मिइच पक्षऽग्निप्रसादाचाग्निसारोप प्रत्यपवन्तत्यर्थ ॥ ३ ॥ वेङ्कट० अस्माकम् 'वसम् अग्नि' परित अविन्दन् । भ्रमयन्त अन्न स्थानमन्वयमाणा कर्मणो धातार तस्य । पदे परम धारणि । याग्निनिरीनस्तत्र तस्थुनिलीन दृष्ट्येवि ॥ २ ॥ मुगर अस्मे अस्माकम् वसम् वासवदत्यत प्रियम् परि स तम् परिव सर्वत्र वर्तमानम् । दवम्यो निर्गत्याऽश्यत्यवण्यादिमु निलीन सन्तमित्यर्थ । एवविधमग्निम् इरान्त विवे अमृता सोऽमरणधर्माणो देवा अमूरा अमूढा मरतश्च न विदन् समान नालभन्त । मलभमानान ते प्रमयुर इय्यगइनस्याऽभावेन हरिपामभावातजन्यन अमेण लाशैनकीभूतास्तस्य भन्ने अन्वेषणाय पदव्य पादर्गच्छन्त रिपधा घियामग्न शयनासनस्थानादिलक्षणाना कर्मणो धारपिटारा पूर्वविधा सत चार चारणि शोभन अम परम उत्तमे अन्त्ये पद। तत्यय । तस्मिन् पद तर स्थितबन्त । बहुविधन प्रयासेनाग्नि वदृशरित्यर्थ ॥ २ ॥ तिम्रो यदग्ने दारदस्वामिच्छुचि घृतन शुचयः सपर्यान् । नामानि चिद् दधिरे यज्ञियान्यदयन्त तन्व: सुजाताः ॥३॥ भतम् इच्छन्त विश्वे देवा भमूता "भपि न यन अग्निनिझीनो बटे , नास्तिम पपताप मुका ४ मिम २ म्यन्तयति' भाभ्यन्त वि समिरस्थितमणि चिमा ९ भन्ने मुझे ३ बेपते मूको .. नारित विभ' ५ प्रति 64 नाति ·प्रधर्म मण्डलम् - तिनः । यत् । अग्ने । शरदः । त्वाम् । इत् । शुचिन् । घृतेन । शुचयः । सपर्यान् । नामानि । चित् । दधिरे । यज्ञियोनि । असृदयन्त । तन्वः । सुऽजाताः ॥ ३ ॥ स्कन्द० यत् इति प्रथमावहुवचनान्तं दृष्टय्यम् । ये हे अने! तितः शारदा वीणि वाणि । . त्वाम् इत् त्वामेव शुचिम् दीप्तम् धृतेन भाज्येन गुनयः शुखात्मानः सपर्यान् परिचरन्ति । यजन्त इत्यर्थः । ये र नामानि चित् दघिरे नामान्यपि धारयन्ति । वारिद्याद् यष्टुमशक्नुवन्तः भक्त्या नामान्येव केबलानि तब कीर्तयन्तीत्यर्थः। कीदृशानि। यशियानि यज्ञसम्पादीनि । यच्छन्दापच्छन्दो:- ध्याहार्यः । ते सर्वे असूदयन्त सूदयतिः संस्काराधः । विद्यैश्वर्यादिभिः संस्कारैः संस्कुर्वन्ति भात्मीयाः तन्वः गुजाताः संपूर्णाः। भन्यङ्गशरीराः वियैश्वर्यादीनि प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ॥ ३॥ घेङ्कट० तितः यदा अमे! शरदः त्वाम् एव शुचिम् धृतेन शुचयः पर्यचरन् । अथ ते नामानि चित् दधिरे यज्ञार्हाणीन्द्रो' विष्णुर्वरुणो मित्रोऽर्यमेति । तथा शोभनजनना वनूश्च वीर्यज्ञभागार्थम् प्रैरपन् ॥ ३ ॥ मुगल शुवयः शोधयितारो मरुतो हे अमे| शुचिमू शुद्धम् त्वाम् इत् देवेभ्यो निर्गतं त्वामेचोद्दिश्य विस. शरदः श्रीन् सेवरसरान् घृतेन भाज्येन यत् यदा सपर्यान् पूजां कुर्युः तदानी त्वमाविरभूः । तदनन्तरं ते मरुतस्त्वयानुगृहीताः सन्तः यशियानि पज्ञाहाणि यज्ञ प्रयोक्त पोग्यानि नामानि चित् नामान्यपि दधिरे अधारयन् । नामानि तैत्तिरीयके समानायन्ते- 'ईवट चान्यादृत् चैतादृज् च प्रतिवृट् व मितश्च समितरच सभरा' (ते ४, ६, ५, ५) इत्यादौनि । भारयित्वा च सुजाताः पूर्वजातं रूपं परित्यज्य शोभनमगृतत्वं प्राप्ता सन्तः तन्व. स्वकीयानि शरीराणि असूदयन्त स्वर्ग प्रापितवन्तः ॥ ३ ॥ आ रोदसी बृहती वेविंदानाः प्रद्रिया जधिरे यज्ञियासः । विदन्मतो नेमधिता चिकित्वानग्नि पदे परमे तस्थिवांसम् ॥ ४ ॥ आ। रोदसी इति । बृहती इति । वैविदानाः । प्र । निपा। जम्रिो । पहियासः । विदत् । मतः । नेमऽर्धिता । चिकित्वान् । अग्निम् । पदे। परमे। तस्थिवांसम् ॥ ४ ॥ स्कन्द० रोदसी वृहती आ वेविदानाः जानन्तः । प्रदर्शनार्थ चैवत् रोदसी महणं वत्स्याशेषज्ञेयोप- लक्षणार्थ वा । अशेष ज्ञेय जानन्त इत्यर्थः । कहिया'रुद्र' (निघ ३,१६) इति स्तोतनाम । तस्य स्वभूता तस्मिन् वा भवा दिया स्तुतिः । सहयोगलक्षणतनीयान्तवेदं द्रष्टव्यम् । स्तुत्या सह हवीपि प्र जनिरे प्रहरन्ति अग्नि प्रति प्रापयन्ति । यज्ञियासः पक्षसम्पादिनो मनुष्याः । ज्ञाताशेषज्ञेया यशरोऽग्निं स्तुवन्ति, यजन्ति चेत्यर्थः। किच विदत् तत्वतो बत्ति । मतः तत्ववेदी मनुष्यः । नेमधिता सङ्ग्रामसहो यः संसारे या वर्तमानः । चिनिन्दान् ज्ञानी । यष्टार. स्तुवन्ति च यन्ति च, सम्भग्ज्ञानिनोऽपि सम्यक् जामन्तीत्यर्थः। कम् । 1. "याद भ. २. 'सामति. ३. 'माहर्तव्यः वि. ५-१. नास्ति वि. पद विभ' यदा (मनुष्य आश्रयविवि' लपं, ५. बि. ६. यज्ञिया पं. ५, संदिपासा मूको. + मास्ति मुको. ५. मास्तिम.

·ऋग्वेदे सभाष्य [अर, अ५, व अग्निम् । म स्थितम् । उच्यते । पद परम तस्थियासम् वेद्यास्ये परमात्मनि वा ॥ ४ ॥ घेङ्कट० प्र आ तारे' द्यावापृथिवी महतो विन्दमाना याही देया अस्मा भग्नय स्तोगाणि । तथा उनमे स्थान तम्पिासम् अग्निम् सङ्ग्रामा' प्राज्ञ मनुष्य माध्यति ॥ ३ ॥ मुगल वृहता महस्यो रोदसा द्यावापृथिव्यो आ वायदाना अत्यर्थ ज्ञापपन्त । कुनाग्नितत इति परस्पर बदन्तो द्यावापृषिम्योर्मध्ये बर्तमाना इत्यर्थ । 'यद्वार मा बेपिदाना अग्निमुपल भमाना । एवम्भूना यातयास. यज्ञाहां दया दिया रुद्रोऽग्नि । देवानामसुरै सह युद्धसमये वाद स्थापित धनमपहृत्य गतवन्तमग्नि देवा भागत्य अग्निसकाशाद्वलन तद्धनमगृछन् । उदानी सोऽग्निरोदोत्, वस्मात् रुद्र इत्याप्यायते (तु ते १, ५, १,१)। वस्य रुद्रस्याऽणि स्तोत्राणि प्र नारे प्रजहिरे। चरित्यर्थ । नेमविता नेमशब्दोऽर्धचन । सर्वपा देवानामर्धभागेन धीयते धार्षत इति नेमधित इन्द्र । सर्वे देवा एकोऽधं । इन्द्र एक एवापरोऽर्ध इति यावत् । तनेन्त्रण सहित मत मस्रण परमे उत्तमे पद स्थानेऽश्वत्यादी तस्थिवांसम् स्थितवतन् अग्निम् चित्रित्वान् जानन विदन् भरमन ॥ ४ ॥ संजानाना उप सीदन्नभिनु पत्तीवन्तो नमस्यै नमस्यन् । रिरिकांसंस्तुन्वः कृयत स्वाः सखा सख्युनिमिपि रक्षमाणाः ।। ५ ।। सम्ऽजानाना । उप । सौदन् । अभिऽछ। पनौऽनन्त । नमत्यम् । नमस्यन्निति नमस्यन् । रिरिकास । त- । कण्वत । स्वा । सखो । सरयं । निऽमिपि । रक्षमाणाः ॥ ५ ॥ स्कन्द समानाना उप सादन उपसीदन्ति अग्नि मनुन्या । अमित रियाविशेषणमतत् । अभिगत जानुनी यस्मिन् उपसदने वत्' भिनु। भूमी जानुनी निपात्याप सीदन्तीत्यर्थ । न च कवला । कि तहि । पलावत नमस्यम् पूज्यमग्निम् नमस्यन् पूजयन्ति । तयन्तश्चाग्निप्रसादेन रिजिसि जुनोऽप्ययमविया दृष्टम्य । अन्यतोऽतिरिव्यमाना । प्रकृष्टीभवन्त इत्यर्थ । तन्द म्यत स्वा करोति गुदाऽपि सम्पूर्णा' दृष्टव्य । विद्युइवयादिभि संस्कार सस्कुर्वन्ति । विद्यश्वर्यादीनि प्राप्नुवन्तीत्यर्थ गडा अयचनस्य म्यान इदमकवचनम् । सखाय : राख्यु भग्ने । "मिपि निमप" दर्शने । सष्ठमानिर्दशात् वतमाना इति शेष । अग्निनाऽनुप्राह्मदर्शनेन श्यमाना दरयर्थ । तत्प्रसादादेव सर्यापदम्य आत्मानम् रक्षमाणा 1 अथया निमिरि इति तृतीयार्थ सप्तमी । रक्षमाणा पि म्यत्ययन कर्मणि कप्रत्यय । आनरनुमासदर्शनन सर्गपन्यो रक्ष्यमाणा इत्ययं ॥५॥ पेट कमरय गता उपासीवन् , अभिगवानानुक पनीमहिता नमस्कार्यमग्नि नमस्यन्ति । तथा सिता भवन्तान म्बानि परीराणि विधयोकुन्ति सस्वाय निमपनि हगि एमाणाम । सश्यक नानन्त । पनीभि सयुता । उपसय ५ सर भनुग्रहाखे . 'सा मूच. निमिति निमरेव ३ नास्ति निमा . नास्तिति नास्ति मुका " का मूम ५ मामनारित ...A# ·सू ७२,६] प्रथम मण्डल ५३१ मुद्गल है मग्न! त्वाम् संजानानाः सम्यग् वानन्तो देवाः उप सीदन उपसीवन्ति प्राप्नुवन्ति । उपसतिं कृत्वा च पल्लीवन्तः सपबीसः सन्तः नमस्वम् नमस्काराईम् अभिनु भाभिमुख्पनाव- स्थितजानुयुकं त्वाम् नमस्यन् अपूरयन् । पूजयित्वा च सख्युः मित्रस्य तर निमिर्षि दर्शने निमित्तभूते सति रक्षमाणाः स्वया परिरक्ष्यमाणाः ससा सखायो देवाः स्वाः तन्वः स्वकीयानि शरीराणि रिरिकांसः अनशनादिरूपेण दीक्षानियमेन रितीकुर्वन्त, शोपपन्तः कृण्वत पागान् अकुर्वन् ॥ ५॥ इति प्रथमाटके पञ्चमाध्याये सप्तदशो वर्गः ॥ निः सप्त यद् गुह्यानि ले इन पदाविदन्निहिता यज्ञियासः । तेभी रक्षन्ते अमृत सजोपाः पशू- स्थानृश्चरर्थं च पाहि ॥ ६ ॥ त्रिः । सप्त । यत् । गुह्यानि । त्वं इति । इत् । पदा। अविद्धन् । निऽहिता । यज्ञियासः । तेभिः । रक्षन्ते । अमृतम् । सऽजोपाः । पशून् । च । स्यातन् । चरथम् । च । पाहि ॥ ६ ॥ स्कन्द० अविधासमाचते-भग्नौ किल एकविंशतिरपि जन्दासि गुह्यानि देवनिहिवान्यासन् । तान्यग्निमाराध्याङ्गिरसोऽमानन्' इति । तदेवदिहोच्यते । निः सप्त इति । त्रिरावृत्तानि सप्त । एकविंशविमित्यर्थः। कानि । इतिहासस्मृते: छन्दांसि । कयं पुनश्छन्दसामेकाशतित्वम् । उच्यते। गायत्र्युष्पिगनुष्टब्बृइतीपतित्रिष्टुम्जगती इत्येतानि चतुरुत्तराणि सप्त छन्दांसि । तेषामेवैकै नामदेवार्यभेदेन निधा भिद्यते । अनत्वपूर्णत्वाधिस्यभेदेन बा। एकेन द्वाभ्यां वाऽमराम्यां न्यून गायन्यादिन्दो नित् विराडिति वा विशेपाख्यां लभते, न तु स्वा- माख्या जहाति । तथातिरेके भुरिक स्वराविति घोच्यते, न तु सामाख्या न प्रपद्यते । तथा च धुतारप्युक्तम् - 'न वा एफैनाक्षरेण छन्दासि पियन्ति न द्वाभ्याम्' (आना १,१) इति । यानि यानि तु गायध्यादिभ्योऽन्यानि वानि' कानिचिदतिरछन्दांसि कानिधित्तेषां विकार इति नान संख्यायन्ते । तदेवं गायन्यादीनां सप्तानामकस्याः विधा भेदेन तदन्येषां । छन्दसामपरिसंख्यानात् अस्ति मन्दसामकविशतित्वम् । तचैतदुष्यते। निः सप्त इति यत् यानि गुह्यानि गृहनार्याणि । वे रवपि । इत् शब्दस्तु पदारण । निदिता देनिहितानि । पदा पदेन । स्वेन ज्ञानेनेत्यर्थः। अविदन त्वामाराध्य शातवन्तः । यज्ञियासः यज्ञसम्पादिनोऽङ्गिरसः । रोभिः रक्षन्ते अमृतम् भवन्तम् । अग्निगुणावणाचायं सदस्यग्नावेव रक्षणव्यपदेशः। मझीयमानादि छन्दोभिरग्नेर्गुणा विस्मरणाद प्रलयं गच्छेयुः । तान् छन्दोभिः रचन्त, अग्निमेव रक्षन्तीत्यु- च्यते । सजोषाः संप्रीयमाणा । अङ्गिरस एव वा प्रकृतत्वात् "सर्वे चा स्त्रोवारः । य ईशो महात्माऽसि त बेमः । पशून च स्थान स्थावाणि ध चरथम् च हमञ्च पशुण्यतिरिनमपि पाहि रत त्वम् ॥६॥ 1. सङ्गति को. २. जान्छन्दा. ३. चतुरतराणि भ. १. भूीि व नि. ५. दोच्यते वि. ६. नावि वि. स. गायत्रीन्यो मू. ८. उन्दासि ति. ९. 'यते ति. 10-10'मारिसख्यानामस्ति भ; से स्याना । तदस्ति कु. 11-11. नास्ति वि. ११. नास्ति श्र. १३-1३. नास्तिन. -६० ·लम्धवन्तः। मूर 1. भ. 11-1४. टोळीत्य'कायोसीस्व. वि. १५.किपमुको भरमान् मुमे. ऋग्वेदे सभाष्ये [१ अ५व १८. पेट त्रिः सप्त यत्' गुहायां निहितानि त्वपि पदानि 'निवासस्थानानि धनानि अविदन् निहितानि देवाः । त्वया पुनः प्रत्तानि धनानि अलभन्त्र । वैरीधा अमृतम् अग्नि स्वामेव रक्षन्ते सजवाः ।। स त्वम् पशून् स्थायराणि अङ्गमम् च पाहि इति ॥१॥ मुद्गल० निः सा एकविंशतिसंख्याकानि' गुलानि रहस्यानि वेदैकसमधिगम्यानि या यानि पदा पदानि । पद्यते गम्यो स्वर्गः एभिरिति व्युत्पत्या पदाध्दैनाल यज्ञा उच्यन्ते । ते ५ एकविंशतिसंख्याकाः । औपासनहोमवैश्वदेवादयः सप्त पाकयज्ञाः । भान्याधैयदर्शपूर्णमासादय. सप्त हविर्यज्ञाः । अग्निष्टोमात्यग्निष्टोमात्यः सह सोमयज्ञाः। एकविंशतिसंख्याकानि यज्ञलक्ष- गानि पदानि हे अग्ने! ये इत् स्वय्येव निहिता स्थापितानि । तेषां सर्वेषां स्वत्प्रधानत्वात् । न हाग्निमन्तरेण यागा अनुष्टातुं शक्यन्ते । यज्ञियासः पक्षाही अर्थित्वसामर्थ्यवैदुप्पादिभिः अधिका- रहेतुभियुक्ताः। एवंविधलक्षणोपेठा यजमानास्तानि पदानि अविदन् अलभन्त तेभिः यज्ञलक्षणैः पदैः अमृतम् ममरणधर्माण त्वाम् रक्षन्ते पालयन्ति । पूजयन्तीत्यर्थः । सजोषाः तैर्यजमानैः समानप्रीतिस्त्वम् पशून गवाश्वादिपर्न' च स्थातॄन् प्रीशादिस्थावराणि चरथम पशुम्य- तिरिक्तमन्यत् यत्प्राणिजातमस्ति तस् च पाहि रक्ष । तेषु हि रक्षितेषु स्वदीया यागाः कर्तुं शक्रन्ते नान्यथा । अतस्त्वमेवमुख्यसे इत्यर्थः ।। ६ ॥ विद्वाँ अंग्ने वयुनानि क्षितीनां व्यानुपक् छुरुधो जीवसै घाः । अन्तर्विद्वाँ अध्यनो देवयानानतन्द्रो दुतो अभवो हविर्वाट् ॥ ७ ॥ विद्वान् । अग्ने । ययुनानि । क्षितीनाम् । वि । आनुपक् । शुरुधः । जीबसे । धाः । अन्तःऽविद्वान् । अर्धनः । देवऽयानान् । अतन्द्रः । दुतः । अभवः । हविःऽवाट् ॥ ७ ॥ स्कन्द० विद्वान् हे अमे। व्युनानि त्वद्भक्तिरूपाणि मज्ञानानि । क्षितीनाम् क्षितयः इति मनुप्यनाम । मनुष्याणाम् । आनुपक् भानुपर्येण । यथायोग्यमित्यर्धः । शुक्धः शुरुध आप उच्यन्ते (त. या ६,१६) वृष्टिलक्षणा भपः जीवो जीवितुम् विधाः हर्नियनद्वारेण विविधं देहि । किन अन्तविद्वान् भवरिति वेदिमध्यमभिप्रेतन् । विद्वानिति 'लक्षणहेत्वोः क्रियायाः' (पा ३,९,१) इत्येवं हेचौ शता" । भजन " बसतीति यथा। दिमध्यन्ययस्थिवज्ञानेन हेतुना यस्मादेदिमध्य एवं व्यवस्थितो जानासीत्यर्थः । किम् । अध्वनः मार्गान् । देवयानान् पैर्देवाः प्रतिगम्यन्वे तान् भध्यनः । अतन्द्रः मनलसः । उत्सा हीत्यर्थः । देववाहानाथं सर्पयजमानानाम् दूतः अभयः अभूः भवसि या हविर्वाद् इविषां बोदा च ॥ येट० प्रशनानि मनुष्याणां विधेहि । तथा शुचो रोयिनीरपञ्च ओमनाय मनुषस कुरु । देव पानात मागान् भन्तान पत्र पत्र पक्षांसि चरन्ति जानन मनलसः' इत." भमका" हविषा बोटा॥ २.२. नास्ति विकास पानानि पविण दिन्छ बिम', वि... पानानि विप्रनानि विसरपं. ५. ठग्धम् विम. .. नानि . .. 'भमर . .. गादिप में. 10. भाप मो. मारित कु. १२. भारत 1.orar'. १९.11. नास्ति विम'. १. मदर: वि. १.. प्रिया' प. 1८. मास्विवि' २.तो परनानानाम् वि. १२. नास्तिर'.

·स् ७२, 20] प्रथमं मम्मुलम् । मुद्गल हे अग्ने! वयुनानि सवाणि शतम्यानि विद्वान् जानस्त्वम् क्षितीनाम् यजमानलक्षणानां प्रजानाम् जीवसे जीवितुम् शुरुधः क्षुद्रूपकस्य थोकरय रोधयिनीरिपोऽवानि आनुषक् भनुपक्तं संवतं यथा भवति तथा विधाः विधेहि कुवित्यर्थः । एवं यजमानान् सदसमृद्धान् कृत्वाऽनन्तरम् हविर्वाद् देवेभ्यः प्रतं हविर्वहन् दूतः अभव. देवानां दूतो भवसि । कोशस्त्वम् । अन्तर्विद्वान् चायाधियोर्मध्ये जानन् । किं जानन् । अवनः मार्गान् । कीरशान् । देवयानान् देवा बैर्मागर्यान्ति गच्छन्ति ताजानमित्यर्थ: । अतन्द्रः पुनःपुनई विर्वइनेऽप्यनलप्सः ॥ ७॥ स्वाध्यौ दिव आ सप्त यही रायो दुरो न्यूतज्ञा अंजानन् । विदद् गव्यं मरमा दृळ्हमूर्व येना नु के मार्नुपी भोजते विट् ॥ ८ ॥ सुऽआध्यः । दिवः । आ । सप्त । यहीः । रायः । दुरैः । वि । ऋतज्ञाः । अजानन् । विदत् । गन्यम् । सुरमा । दुलहम् । ऊर्वम् । येन । नु । कम् । मानुपी । भोजते । विट् ॥ ८॥ स्कन्द० स्वाभ्यः शोभनमाभ्यानं येपां ते स्वाभ्यः कल्याणचित्ताः। के हैं। अशिरसः । उत एतत् । उत्तरस्यार्धस्य भिनयास्यत्वेऽनाग्नेयत्वप्रसंशात् भरिस भुक्त्वाऽन्येन सद एकवाक्यतापा असम्भवात् । दिवः आ सप्त यहीः पुशन्दोऽग्र उत्प्रभृत्युपलक्षणार्थो दष्टम्यः । श्राकारो भर्या: दापाम् । 'यहः' (निध ३,३) इति महनाम। मर्यादपा गुप्रभृतीन सप्त लोकान् । रायः दुरः धनस्य द्वाराणि । धन लभ्यते तानि । मलला नवस्य पशल्य शातारः। वि भजानन् भग्निप्रसादादेव विज्ञातवन्तः । प्राप्तवम्त इत्यर्थः। मरणोतरकालं युप्रभृतीन सप्त लोकान् प्रामवन्तः । जीवन्तोऽपि धनं लब्धवन्त इत्यर्थः । कतमे । उच्यते। विदत् गम्यम् इत्यादि। मकवाक्यतामसिद्धयर्थ यैः प्रेषितेत्यम्याहार्यम्। यैः प्रेपिता पणिभिरपहन विदत् शववती लन्धवती वा । गन्यं गोसमूहम् । सरमा नाम देरशुनी । दृळ्हम् इदम् । 'सर्वान् दयन्त गोनाम' (७,१६,७), 'त एवमूर्व वि भजन्त गोनाम्' ( १०,१०८,८) इत्यादी दर्शना. तूशन्दः समूहबचनः । समूहम् । बहुविस्तीर्ण बेयर्थः । येन हेतुना । नु इति पदपुरणः । कम् सुखम् । मानुषी मनुष्येषु भवा । भोजते । उपभुक्ते । "विट् मनुष्यजातिः । देवगदीनां हि प्रसादेन मनुष्यजातिः मुखमनुभुळे । मनुष्यगवीनां देवगवीमभवत्वा कामदुघरवार देवगवीनां सर्वसुखाना तत्प्रभवत्वात् ॥ ८॥ पेट- सुकर्माणः दिवः सकाशाइसुरपुरं प्ररयामताः सप्त यइती. गोधनस्य दुर: अगिरसः वि अजानन् । पगिभिरपहतानां गवामानयनाय सत मार्गनजानन् । क्या र सम्भवती मरमा नाम देवमुनी स महान्वं गोसद्धम् । येन सहन "कम् मुखम् मानुषी विट उपगुल्ले, भप्ने कर्मणा तथा अदिति ॥ मुगल. स्वाभ्यः शोमनकर्मधुझाः यतीः महत्यः सप्त गळापाः सस नया दिव. पुसोमार मागत्य भूम्यां प्रहन्तीति शेषः । हे भाने! इंग्विधा नगावया स्थापिताः । भग्नौ हाम 1. भानुरक्त मूको. २. रखामा कु. ३. पन मम मको. ५. समः कु. ५. को. ..नास्थिति. ७... नास्ति म, देशपनि मूको मार ति. १. सप्तमवात् ति. 1..मदी पं. . 11. दूरः पात: वि दि. १२. तया पदिश 13.11. मारिता F७ प. १४. दिड दि.म', 'न् ·अत एवास । । चादितिः पुनः संदः सह । देवा अपि हि यत् मनुष्याणामुपकुर्वन्ति तसामंज मुद्रलाहियाः अमावाय भमरणसिदये गानुम् मागमुपायम् माना: र्याणा: Rarl शिक्षा सर्वाणि सायानि चोभनाम्यपवन हेतुभूनानि चनुरापनिगमायावियाग्राममा ..ति. ८. नानि म. सात-fACE . 1.. वंदे सभाष्ये [{ अ५ व १८. सदि हि तन तृप्तः सूर्यो वृष्टिं करोति । तथा ऋतज्ञाः नातं यहं जानन्तोऽगिरसः रायः यसनाम्नाऽमुरेणापहृतस्य गोरूपस्य धनस्य दुरः द्वाराणि गमनमार्गान् अजानन् स्वया शाववन्तः । त्वत्साध्यन यागेन प्रीत इन्द्रो गवामन्येपणाय सरमा देवशुनी प्रेपितवान् । सा च सरमा गवां स्थानमवगत्येन्त्रस्य न्यवेदयत् । इन्द्रश्च साङ्गिरसो गाः प्रापयत् । त्वमेव कृतवान् । पहिरोभ्यः सकाशात् गव्यम् गवि भवम् दृळ्हम् स्थूलम् । बहुलमित्यर्थः । एवंविध पयोलक्षणम् ऊम् भन्नम् सरमा देवशुनी विदत् असमत । कम् इत्येत्पादपुरणम् । येन नु येन & गयेन मानुपी विट् मनोः सम्बन्धिनी प्रजा भोजते इवानी भुङ्क्ते, वगन्यमपि पाम्परया- ग्निरेव कराति ॥ ८॥ आ ये विश्वा स्वपत्यानि तस्थुः कृण्वानासो अमृतत्वार्य गातुम् । महा महाद्भः पृथिवी वि तस्थे माता पुत्रैरदिर्धायसे वैः ॥९॥ आ। ये । विन्यो । सुऽअपत्यानि । तस्थुः । कृण्वानासः । अमृतऽत्वार्य ! गातुम् । महा। महत्ऽभिः । पृथिवी । वि । तस्थे । माता । पुत्रैः। अदितिः । धायसे। वेरिति वेः ॥ ९ ॥ स्कन्द० ये अङ्गिरसः "विश्वा बहूनि धनानि स्वपमानि' शोभनेर पत्यः सहितानि मा तस्थुः आस्थिता, संप्राप्रवन्त इत्यर्थः । इन्वानासः कुर्वन्तः । अमृतत्वाय भविद्यमानं मृतत्वं यह सोऽमृगत्योऽग्निः वदर्भम् । गातुम् गायविरतिकर्मा ( . निघ ३,१४)। गानं गानुः स्तुतिः । वाम् । पनिरसोऽग्निम् मा स्तुवन्तो महनि धनानि शोभनानि चापत्यानि उन्धवन्त हरपर्यः । यादश्रुतेस्तच्छन्दोऽध्याहार्यः । ठेपाम् महा माहात्म्येन । 'वनसादनेत्यधः । मइतिः' सस्पननाः दिभिकारमनुष्याणाम् । पृथिवी वि तस्ये विविधं स्थिता । अङ्गिरसा प्रसादन पृथिवी मनुष्याणां महङ्गिः सस्यजननादिभिरपकारमारोवोत्ययः । अनिसो दिइन्द्रसरबत्गत् पृष्टः कारः। वायठा सस्सजननादयः । न कंला पृथिवी । किनहि। माता पु. अदिनिः देवमाण प्रसादेन । दंबोपकारस्य धर्मायनत्वात् धर्मस च ष्टयतत्वात् 'टेश्याशिरसां कस्वा । किमर्थं पुनर्मददिः उपकारिता 1 उच्यते । पायस घेद पाने । मान्यपयभाषाविपानाय । वः देवान, प्रति गन्तुः पातुः । सस्यजननायुपकाराभावे व यागो न शक्यते । 'यागाभागे च नाग्निाहुतीः पियत् 14 एरमुध्यते--- धायसे थे इति ॥१॥ पट० आ ताथुः ये विश्वानि स्थापतननिमितानि माणि यन्तु, प्रगृतत्यसि मार्गम् । भग्यम्नम् महभिः वैरियम् पृथिवा नियमाणा विशिष्ठ, माटा .. मनुप्पः मदीना TER शीटरपान "पानाय सोम पायपिनुमिति ९ ॥ 1. पूरणम् भू. २.२. परितम् ति... भारिपाति... नास्तिम. १६. समू. 11. Satisi'. ११. 'ि... ' - ५.10 ·सू ७२, मै १०] प्रथम मण्डलम् कर्माणि आ तस्थुः आस्थितवन्तः । कृतवन्त इत्यर्थः । 'त एन पत्रशिदात्रमपश्यन् तमाहरन तेनायजन्त' (तै ७,४,६,१) इति च । महद्भिः अनुष्टानेन महानुभावैस्वैः पुनः सहिता माता जनयित्री अदितिः अदीना पृथिवी धायसे सर्वस्य जगतो धारणाय महा स्वकीयेन महत्त्वेन वि तस्थे विशेपेण तिष्ठति । हे अग्ने। यतस्त्वम् वेः भादित्यैरनुष्टित पानेषु चरु- पुरोदाशादीनि हपभक्षयः । अत एतत्सर्वं जातमित्यर्थः ॥ ९ ॥ अधि नियं नि धुश्वारुमस्मिन् दिवो यदक्षी अमृता अकृण्वन् । अर्ध क्षरन्ति सिन्धवो न सृष्टाः प्र नीचौरग्ने अरुंपीरजानन् ।। १० ।। अधि। नियम् । नि । धः । चारुम् । अस्मिन् । दिवः । यत् । अक्षी इति । अमृताः। अकृष्यन् । अर्ध । क्षरन्ति । सिन्धवः । न । सृष्टाः । प्रा नीचीः । अग्ने । अरुपीः । अजानन् ॥ १० ॥ स्कन्द० दीक्षिलक्षणाम् नियम अघि नि दधुः निहितयन्तो देवा. । चारम् गोभनाम् अस्मिन् त्वय्यनी । कदा। उच्यते । दिवः यत् यदा अक्षी द्वित्वसामान्या सूर्याचन्द्रमसामग्राक्षी उध्यते । भक्षिस्थानीयो सूर्याचन्द्रमसो अमृताः देवाः अकृण्वन् कृतवन्तः । अहोरात्रविभागाध पदेय सूर्याचन्द्रमसी देरी उदपीपद तदैव त्यामीन दीप्तिमन्तम् अकार्षरित्यर्थः । 'अधक्षरन्ति' अपशब्दोऽय ततः प्रभृतीत्यसाथें। 'तत एव च प्रभूति क्षरन्ति त्वयि । काः । सामादा- हुत्तयः । कथम् । सिन्धवः न नदीनामैतत् (तु. निप १,३)। नय इव । सृष्टाः पट्टभिा पिसृष्टाः सत्यः नीचीः अधोमुखाः । मुक्तो याहुतयः शान्य अधोमुखाः क्षरन्ति । कोश्यः । उच्यते । अने! अपी: "अरुपविर्गविकर्मा (नु. निघ २,१४)। वां' प्रति गमन शीशा' । नित्यमेव यास्त्वयि हुयन्त इत्यर्थः । किन अजानन् प्रशब्दः प्रारम्भ । तत पर प्रभृति शानिनोऽपि त्वां ज्ञातुं प्रारब्धवन्त इत्यर्थः ॥१०॥ येट० अधि नि दधुः प्रज्वलनेन शोभा कल्याणीम् भग्नी दिवः पदा' चक्षुषो इविक्षिया देवाः अकृण्वन् । प्रज्वलितग्नी पृथिव्याम् रन्ति सिन्धदः इव उद्युका नेवास्तती गलियोपशा- न्तस्य अमे| तव पगभूताः टेलायमाना ज्याला जानन्ति निरूपणीय सूक्तं प्राय:"101 मुगल अस्मिन् अमी चाहम् शोभनाम् प्रियम् परितरणपरिषेचनादिरूपा यशसम्पदम् अधि नि दधुः यजमानाः स्थापितयन्तः । निधाय प यत् पदा अभी यस्याज्यभागलक्षणे चक्षुपी अपार कुर्वन्ति । तदानीम् दिवः गुलोकात् अमृताः भमरणधर्माणो देवा पागसमयो मात इस्यया- म्यागरउन्तीति शेषः । अर आज्यभागाऽनन्तरम् मटाः अमेरपणाः सिन्धवः न शीधं सदनयो नय इब नौचौः निगरा सामु दिनु गच्छन्तीः भगवाः रोचमानाः । हे अने! प्रयम्भूसास्पदीया चाला उत्पा. धरन्ति प्रघरन्ति । सामु दिन गएम्तीत्पर्यः । भागठा देगा प्र अगनन् मम्मा होमायाश्यो ज्याला उत्पमा इदि टा. सन्तः प्रकर्षण नाना-४॥ इति प्रथनाटके परमाध्याय मष्टादशो वर्गः । - २.मा. 1. पौर ... नामि ५.प. पू. 1. मासिकु. ३, ' मगार वि. ८. गरम म; 'RNAT: वि. ... 10. वि'; विप'. 1 मई छ. १२. सौवामान: सियेगा' सन् एफ. ११. नानि ·। इत्यर्थ । म्यवहत सन् अनप्रदो भवतीत्यर्थ.. चिक्तुिष यज्ञशास्त्राभिज्ञस्य सामु न शासनमिव सुप्रणाति मुखेन मणेताय । यथा विकासन सर्वधनुष्टेयेपु उत्तसशयनिर्णयाय नायवे तददामिपि थग्वेदे सभाध्ये [भ, ५, व १९. [७३] यिर्न यः पितृवित्तो बयोधाः सुप्रणीतिश्चिकितपो न शासुः । स्योनशीरनिथिन प्रीणानो होतेव सबै विधुतो वि तारीद ॥ १ ॥ रपि । न । य । पितृऽवित्त । उय ऽधा । सुऽप्रनीति । चिकितुप । न । शाई । स्योनऽशी । अतिथि । न । प्राणान । होतोऽइव । स । विधत । वि । तारीत् ॥ १ ॥ स्कन्द० पितृवित्त इत्येतदुपमानभूतस्य रयेविशेषणम् । य अनिर्धनमिव पितृलब्धम् वयोधा अन्नदाता । यथा पिय धन क्रमेण नियमन प्रभूतस्यान्नस्य दायक तद्वनियमेन प्रभूतदायक यश्च सुप्रणीति प्रणीति कार्यपदेश , सा शोभना यस्य स सुप्रणीति । कथम् । चिवितुप न शासु विदुष इवानुशासनम् । यइच स्योनशी शेतिरिद स्थानार्य । 'तासामहि पत्सुत शीर्वभूव' (१,३२,८) इति यथा। सामाचान्तीवण्यर्थः । सुखस्य स्थापयिता। सुखकर इत्यर्थ । कथम् । अतिथिः न प्रोणान अतिथिरिव तृप्यन् । होता इव मसाधनद्वारेणा सय गृहम् विधत परिचरतो यजमानस्य वि तारोन वर्धयति । तिसम्बप्पास्वृक्ष 'यदस्य तच्छन्दसामा यात्' 'त वा नर' (ऋ १,५३,४) इति चनुयाधि श्रुतेन सन्देनैकवाक्यता ॥ ३॥ घेङ्कट० धनम् इच यः पितृतो लब्धम् अग्रस्य दाता सुप्रणय " न भवति बिदुप हब शासनम्, स 'सुखे शाययति' अतिथि व तृप्यन् । होता इव यजमानस्य यशगृहम् वितरति इविर्वहनेन ॥1॥ मुगल० 'रयिनं' इति दशम् नवम सूक्तम् । पराशर नपि । त्रिष्टुप् छन्द । भग्नि देवता पितृवित्त पितु सकाशालम्ध रयि न धनमिव य भनि वयोधा अग्रस्य वाता। पा पतृक धन थिसम्भग व्यवदियमाण सदनप्रद भति दापि सर्वेषु यज्ञेषु विद्याभण सपु यापु प्रजायते । यश्च स्योनशी मुखपदे गाईपत्यायसनादौ शयान अतिपि न मुशासन उपयशितोऽपागादिभि सतृतोऽविधिरिय पोगानस्तगीय सोऽग्नि विरत परिरको यत्रमानस्य मम गृहम् वि तारीत् प्रवर्धयति । दृष्टान्त होता इव होता होमकोऽध्यपुरवातरकर्म करणन पलेयजमानस्य गृहम् यथा" वर्धयति तद्वत् ॥1॥ देयो न यः सविता मुत्यमन्मा क्रत्वा निपाति वृजनानि विश्वा । पुरुप्रशस्तो अमतिन सत्य आत्मेव शो दिधिपाय्यो भूत् ॥ २ ॥ निति २२. पामययस्य कति ५', 'मन कु. ५ मदिम' ...यामि • प्राप्ति में ..... या या मूग... मास्ति भूने. ...गरमा ·प्रथम मण्डलम् । सू७३, मै] देवः । न । यः । सविता । मृत्यऽमन्मा । क्रत्वा । निऽपाति । वृजर्नानि । विश्वा । पुरुऽप्रशस्तः । अमतिः । न । सत्यः । आत्माऽईव । शवः । दिधिपायंः । भुत् ॥ २ ॥ स्कन्द० यः च देवः इव सदिता सत्यमन्मा सत्यज्ञान: कत्वा कर्मणा यागादिना प्रक्षया या निपाति नियमेन रक्षति । घृजनानि विश्वा 'जनम्' (निय २,१) इति दलनामाम्पन्न । इह तु वर्जनीयस्वाद् घृजनं पापम् उच्यते । सर्वाणि पापानि । यश्च पुरुप्रशस्तः बहुभिः स्तुतः अमतिः न सत्या 'अमतिः' (निघ ३,७) इति रूपनामान्यय । इह तु भात्ममविरमतिरुच्यते । ततः सत्यः । अथदा मम गस्यादिमित्यस्मादपमतिप्रत्ययः' कर्तरि । गमनशीलोऽमतिरादित्यः । तत् सत्यः । यश्च आत्मेव शेवः सुखः सर्वस्य दिधिषाय्यः पारयिता च भूत् भवति ॥ २ ॥ वेट० देवः इव सविता सत्यमना कर्मणा निरक्षति विश्वानि, उपद्वाणि । बहुभिः प्रशस्तः रूपम् इव सत्यम् । वदि चक्षुझं ध्रव्यं सत्यं भवति । शरीरमिव भरणीयः भवति सुखकरः हि ॥२॥ मुद्गल देवः न सविता द्योतमानः सर्वस्य प्रेरकः सूर्य इव यः अग्निः सत्यमन्मा सत्यज्ञानो यथार्थदर्शी सोऽग्निः कवा भात्मीयेन कर्मणा विश्वा यूजनानि सर्वेभ्यः सद्मामेभ्यः निपाति नितरा पालयति । अपिच पुरुप्रशस्तः पुरुभिर्यजमानः स्तुतोऽग्निः अमतिः न रूपमिव सत्यः बाधरहितः । यथा पृधिच्यादेः स्वरूपमागमापायिपु विशेषेषु सरस्वपि स्वयमैकरूप्येण नित्यं भवति तद्वदग्निरुचा- वचेषु सर्वेषु कर्मसु स्वयमेक एव ग्याप्य पर्वते । सोऽनिः शेवः सुखकरः । स्थान्तः । आत्मेव परमप्रेमासदतया निरतिशयानन्दस्वरूप भात्मा सर्वान् यथा सुखयति तदमिरपि स्वर्गादिफल- हेतुतया सुखयति। एवम्भूतोऽमिः दिथियाव्यः भूत् सवैयंजमानैर्धारणीयो भवति। परित्यागे हिचीरहत्यालक्षणो दोपो भवति ॥२॥ देवो न यः पृथिवीं विश्वाया उपक्षेति हितमित्रो न राजा । पुरःसदः शर्मसदो न वीरा अनवद्या पतिजुष्टेव नारी ॥ ३ ॥ देवः। न । यः । पृथिवीम् । विश्वऽधायाः । उपऽक्षति । हितऽमित्रः । न | राजा । पुर:ऽसदः। शर्मऽसदः । न । वीराः । अनवद्या । पतिजुष्टाऽदय । नारी ॥३॥ स्कन्दू देवः इति पूर्वस्याचि सम्बन्धदर्शनात् रीसत्वाच सवितवाभिमेत देव इस सविता पृथिवीम् विश्वधायाः धेट पाने । साहुविलक्षणम् भाज्यादिपेयं यस्य स विश्वधायाः। सदामामाहुतीनां पातत्यर्थः । उपक्षेति उपगम्य निवसति । यथा देवः सविता पृथिवीं रश्मिभिर्याप्य निवसति विद्वद् व्याप्य निवसतीत्यर्थः, हितमिनः न राजा पूर्वस्येथेयं द्वितीयोपमा। विवानि मिग्रागि यस्य भवन्ति स हितमित्रः। यथा घ हितभित्ररुपेतो राजा पृथिवी सम्यक् पालयन्नुपभुधानश्च निवसति उत्सम्यक् पालयन्नुपभुनानश्च निरसतीत्यर्थः । पश्च पुरःरादः शर्मसदः न बोराः पुरः सीदन्तीति" पुरसः । सेनाया भरतो म्यास्थावारः। 11. विपिस्पस्यायमविप्र' भति, विविवस्राय विष कु. २. 'विता रूपज्ञानः विभ... सत्याननः वि म. 1. पापागारिकर्ममा वि. ५, गनि विभ' .. 'करं वि. ७. माति वि. ८. नास्ति मूगो. १. 'मेरोग मूको. 1.10 परख . .11.निरसति . १२. 'दन्ति ति.

·च - सविभिरभिश्च भासवन्त । शितयुवापु क्षिति' ( निघ,१) इति धितीनाम । ८८.सी (ोप्रथा सोमो नि' fel ऋग्वंदे समाप्ये अ १, अ५, ३१ शर्म समामयज्ञमुसम्, तदध सीदन्तीतिः शमंसद । उपमानध्रुवश्च' साकासवादर योग्योपमयरमान्याहार । यया पुरस्सद शर्मसदो वीरा सणामभिभावतार तद्वदभिभवितरपर्य । यश्च जनवद्या पावजुद नारा अगापि पूर्ववदुपमेयरमाभ्याहार । ययाऽनबद्या स्पवढा पविष्टा भर्तृसविता नारी शोभत नित्यप्रीतियुमा का तहसोभने नित्यप्रीतियुको वत्यर्थ ॥३॥ पेष्टट० दव व सविता पृथिवाम् विश्वस्य धर्ता उपेत्य वसतिर अनुकूलमित्र इव राना। स यया' सवां पृथिवीमधितिष्ठति । यस्य चाग्ने पुर सीदन्त दुर्गगृहस्थिता वीरा भाया मान्ति, नवधरहिवा रूपिणी पत्या 'सैविवासीवेति ॥ ३ ॥ मुगल देव न द्योतमान सूर्य इव य भनि विश्व या सर्वस्य जगतो धर्वा । यथा सूर्या घृष्टगदिप्रदानन सर्व जगदच प्वमग्निरपि यज्ञादिसाधनेन कृत्वस्य 'गतो धारपिता । सोऽग्नि पायवाम् उपमेति सर्वपा प्रिय सन् यहगृहादी निवसति । दृष्टान्त । हितमित्र न राता हितान्यनुकूलानि मिगि यस्य गहशो राजा यया सुखन निवसति पदत् । पया सरममित्रों राय एवमसिरपि सांत्रमित इत्यर्थ । नग्नि कश्चन द्वेष्टि । यस्याः पुर पद पुरस्तात सौदन्त उपविशन्त पुरपा शर्मसद न यारा पितृगृहे वर्तमाना पुजा इव रतन्ठे। पिता पुत्रानिराग्नि स्वस्य परिचारमान् रक्षतीति भाप । सोऽयमग्निरविशयन गुढ कमयाग्या भवति । दृष्टान्त । अनवा अनिन्दिता पातनुष्टेव नारी स्पतिना सविठा भ्वीकृता योपिदिव । सा यथा पावित्रत्यन सुद्धा सता सर्वकमयोग्या भवति, ण्वमपिरपि ।। ३ ।। व त्वा नरो दम पा नित्यमिद्धमग्ने सचन्त क्षितिएं ध्रुवासं । अधि द्युम्न नि दंधुभ्यस्मिन् भौ विश्वायुर्धरणौ रयीणाम् ॥ ४ ॥ तम्।या। नरं । दम। आ । नित्यम् । इदन् । अग्ने । सचन्त। क्षिति' । ध्रुगसु । । युम्नम् । नि। दथ । भूरि। अस्मिन् । भौ। विश्वऽआयु । धहणं । रयाणान् ॥ ४ ॥ स्कन्दनम् चा नर मनुष्या दमै पनगृहे निन्यम् इदम् सन्त के अने! 'आ सचन्न इस प"अवाप्य या लादनेन समाजमा भवा त' (या २,५) इत्येव उदयपु प्रयुकम् । पियरया पाण्यापु भुगु । किन टुनम् इदिर भगमनम् और निद उपरि निधति । त्यथ । भारी माग्मन् यो । सि त मम । र विवाद सांगसम्पद । सामाना दात मावत्ययाण र धारणऽस्यय । ४१ मामध्याहनाचनादाता रयाणाम् धनानाम् ॥ दति भनि २ 'नमूतवम ३ नमका नहि उप .. ...नास्ति 1.01. मारवचिन म्मे "म्म भ 111४ ''T * 'रियर म.वि 1५ 'दानसभ । १२ दि.15 नाशि ·५११ म् ७३, मं५] प्रथम मण्डल घेङ्कट 'तम् त्वाम् नरः गृहे नित्यम् समिदम् आने । सेवन्ते भग्निनिधानयोग्यासु' दृढासु भूमियु । वथा अस्मिन् अधि नि दधुः च भन्ने बहु । स त्वम् भव सागः धनाना धारकः ॥ ४ ॥ मुगल. हे अग्ने! तम् ला पूर्वोक्तगुणविशिष्टं त्वाम् नरः यज्ञस नेतारो यजमानाः ध्रुवार शितिषु चलनरहितासु भूमिषु । निरुपद्वेषु प्रामेन्वित्यर्थः । दमे स्वकीये यज्ञगृहे नित्यम् इयम् भनवातं समिनिः प्रज्वलितं फुला आ सचन्त भाभिमुख्येन सेवन्ते । किन अस्मिन् भानी युम्नम् इविक्षयामनम् भरि चरुसुरोडाशादिरूपेण बहुविधम् अवि नि दधुः स्यापितयन्तः । एवंगुण- विशिष्ट योऽभिः स त्वन् विश्वायुः उक्तप्रकारेण सर्वाती भूरवा रयोणाम् धनानाम् धरुणः धारयिता भव । असम्यं दातु धनानि धारयेत्यर्थः ॥५ वि पृक्षौ अग्ने मुघांनो अश्युर्वि सुरयो ददतो विश्वमाः । सनेम वाजै समिथेयों भागं देवेषु अबसे दर्धानाः ।। ५ ।। वि। पृक्षः। अग्ने। मघज्यानः। अश्यः। वि । सुरयः। दर्दतः। विश्वम् । आयुः। सुनेम। वाजेन् । सम्ऽथेषु । अर्थः। भागम् । देवेषु । श्रवसे। दर्धानाः । ॥ ५ ॥ स्कन्द० पृक्षः अर्ब हे अग्ने! मघवानः धनवन्तः । प्रभूतहविकरणयोग्या इत्यर्थः । वि अस्युः विविध माप्नुयुः । त्वत्मसादेन लभैरविश्यर्थः । न च मधधान एवं केवलाः । किं तईि । सूरयः स्तोतारश्च विमायुः । ददतः तुभ्यं इसीपि। ये च धनयम्नः प्रभूतानि हामि कुर्वन्ति, ये च दारियाद प्रायेण स्तुवन्त्येव न प्रभूतानि इवींषि कतुं शक्नुवन्ति, त उभयेऽपि तुभ्यं हविर्ददतोऽन्नानि प्राप्नुयुरित्यर्थः । न च केदलान्यज्ञानि । कि नदि । विश्वम् आयुः सर्वमायुक्च वर्षशतलक्षणम् । चयमपि सनेम वाजम् भन्नम् रागिथेषु समामेषु अर्यः भरेः स्वभूतम् भागम् हविर्लक्षणम् । देवेयु सम्पदानपेयमधिकरणत्वेन विवक्षा । 'सममब्राह्मणे दानम् (मस्म ७,८५) इति यथा । देवेभ्यः धयसे 'श्रवः' (निप २,७) इत्यमनाम । अनार्थम् । दधानाः बदतः । देवान्य जन्त इत्यर्थः ॥ ५ ॥ पैङ्कट० वि अद्युः अग्ने । भन्द धनरन्तः, वि भश्युः प्राज्ञाः, पदन. विश्वम् अग्नं दरिद्रम्पः। 'वयन लभेमहि भन्न सङ्ग्रामेषु शत्रोः भामम् देवेषु भवार्य निदधानाः ॥५॥ मुद्गल हे अमे ! मघवानः हविर्लक्षणेन धनेन युक्ता यजमानाः पृक्षः भवानि वि अस्युः व्याप्नुवन्तु । 'स्वयाऽनुगृहीताः सर्वाग्मयानि लभन्ताम् । ये च सूरयः विद्वांसस्त्वां स्तुवन्ति, ददतः पे च तुम् वीपि ददतः प्रयच्छन्तो दतं ते सर्व विश्वम् आयुः सर्व नीरितम् विभशुः प्राप्नुवर्ग । वय समिथेषु समामेषु अर्वः भरेः शयोः सम्बन्धिनम् बाजम् भग्नम् सनेम 11. नाति वि. वादिलपं. रवि मि... साव: अस्माकन् विम'. मूको. १, माति मैं जीवितम् मूको. २. मरिधान विभ' निभान "ति. 1. " ५. दक्षता विभ'. ६. युटिवम् वि', .. युचाय ·५४० ऋग्वेद सभाष्ये [अ १, अ५, १९. स्वदनुग्रहात् संभजेमहि । तदनन्तरम् देवेषु त्वत्प्रमुखविन्द्रादिषुः श्रवसे यशसे तदर्थम् भागम् हविर्भागम् दधानाः स्थापयन्तो भूयासेति शेषः ॥५॥ इति प्रथमाएके पञ्चमाध्याये एकोनविंशो वर्गः ॥ ऋतस्य हि धेनों वावशानाः स्मनीः पीपर्यन्त धुमक्ताः । परावतः सुमति भिक्षमाणा वि सिन्धवः समयां ससुरद्रिम् ॥ ६ ॥ अतस्य । हि । धेनवः । वावशानाः। स्मत्ऽऊनीः। पीपर्यन्त । युभक्ताः । पराऽवतः । सुऽमतिम् । मिक्षमाणाः । वि । सिन्धवः । समया । सत्रः । अदम् ॥६॥ स्कन्द हि शब्दः पदपूरणः । ऋतस्य सर्वत्र गतस्याग्ने. स्वभूताः धेनवः गावः वापशानाः यात्र पावे। पुन:पुनवांश्यमानाः। स्मरनी. मच्छन्दः प्रशस्तवनः अमृतवचनत्वात् । प्रशस्तमूधो पासा ताः सन्न्यः । पीपयन्त' भमृतेनाप्यापयन्ति भग्निम् । घुमक्ता दिवं या भजन्ते हा युभक्ताः। पुनिवासिन्य इत्यर्थः । किन रावतः दूरनामैवत (तु. निघ ३,२६)। सुमतिम् कल्याणवित्तमग्निम् मिक्षमाणाः याचमामाः । भन्येपमाण इत्यर्थः । सिन्धवः स्पन्दनाः अमृतनाविण्य वि सम्रः विविधमभिगयन्त्यग्निम् । समया अदिम् समयाशब्दः सामीप्ये । अनिमेरनामा पर्वतः । मेरोः समीपेनेत्यर्थः । अग्नेः स्वभूता गावो गम्यूतितो मेनेन प्रत्यागत्य विविधग्निम् मभिगम्ति । अभिगम्य च स्वनामृतरूपेण पयसा अग्निमाप्यापयन्ति इति समस्तार्य। भवैवमन्यथाऽस्या पाचोऽर्थयोजना-धेनव इति धिनोतः प्रोगनार्थस्य रूपम् । ऋवस्याग्नेः प्रीणयिभ्यः आहुतय. । वावशानाः अत्यर्थं कामयमानाः । सभीः पद्रसस्थानमाहुतीनां दूध उच्यते । अमृतरसयुक्ता इत्यर्थः । पीपयन्त पुभक्ताः। पुगामिन्य इत्यर्थः । परावतः दूरात् । पृथिवीत इत्यर्थः । शिष्टपदयोजना तु सहशी ॥ पेट भन्ने. हि धेनयः कामयमानाः प्रशाम्रोऽन्य.५ भबुद्धययस्का भासन् 'सम्भकवर्गाः । तदेवाइ दूरात् 'मुमतिम अग्निमवेक्षितम्' 'भिक्षमाणाः वि राठः सिन्धवः अद्विम् भनिम् समया अमिसमीपे । मदिराणात्यमिग्रान् इति । स्वगंस्था आपोऽनिं प्रत्यागरणन्ति ॥६॥ मुगल ऋतस्य हि तं देवयजनदेर्श प्राप्तमग्निमेव धेनवः ममिहोनादिहविषां दोग्यो माया पीपयन्त क्षीरादिलक्षणं गव्यमपाययन् । कोदश्यो गायः । यायशानाः भग्नि पुन:पुनः कामय- मानाः । स्मनीः नित्पमूधसा पुला। सदा पयस। प्रकाशन संभा: जिसम्म हाय. । पिसिन्धवः सन्दनशीलाः नया'. मुमतिम् भस्याग्नेः शोभमानामनुप्रहारिमको युदिम् निक्षमाणाः यापमानाः सत्यः भरिम समस भनेः पर्वतस्य समीपे परावतः पूरर्दशात् दि मयः वियोग गन्ति प्रयहन्ति । भग्नये वामप्यामा हविषां निष्पचये प्रवहन्तीत्य:॥६ । प्रदाम्य इत्यर्थः । शुभकाः दिरा ५. तो 1. नाम्नि म. २. तप'फु. ३. नाछिमति. हितोपोनि. १. सभहरय सप्टर वि. ८-८. 'माग' स्प;"A" रिप वि. .. युटिवम् वि. * *विमातुम् kिass 10 ·प्रथम मण्डलम् ५ । । स्, में ] वे अंग सुमति भिक्षमाणा दिवि श्रवो दधिरे यज्ञियासः । नक्तां च चक्रुम्पसा विरूपे कृष्णं च वर्णमणं च सं धुः ॥ ७ ॥ वे इति । अग्ने । सुऽमतिम् । भिक्षमाणाः । विधि । यः । दधिरे । यज्ञियासः । नक्का । च चक्रुः । उपसा । विरूपे इति विऽरूपे । कृष्णम्। च । वर्णम्। अरुणम् । च। सम्। धुरिति धुः । स्कन्द वे इति द्वितीयकवचनस्य शे भादेशः । त्वां हे अने। सुमतिम् 'भिक्षमाणाः धना याचमानाः दिवि श्रयः हविलक्षणमसम् दधिरे स्थापयन्ति । देवेभ्यो हवीपि ददवीत्यर्थः अथवा दिवीति ससमीनिर्देशात् ग्यवस्थितायेति वाक्यशेषः । दिवि व्यवस्थिताय तुभ्य अव दधिरे ददति । यज्ञियासः यधारः। न च केवलम्, न च कदाचिदेव । किं तर्हि । नत न चक्रुः 'नका' ( निघ १,७) इति रात्रिनाम । सप्तम्याश्शाकार । राम्रो चैतत् कुर्वन्ति उपसा उपसि च । उपसा चान्नानन्तर्यादहलक्ष्यते । भहनि चेत्यर्थ. । कोदशयोहोरानयोः विरूपै सप्तमीद्विवचनस्यायंशे भादेवाः । विभिन्नरूपयोः। किन कृष्णम् च वर्णम् अरुणा = अरुण क्षारक्तो वर्ण: । सुसमिवस्याग्नेवालाया उपरि कृष्णो वर्णो' भवति शिष्टेऽरण.1 तौ' सम् धुः सन्दधति । तथा त्वां यष्टारः समिन्धते यथा तर कृष्णारणौ वर्णावपि मिली भवत इत्यर्थः । अथवैवमन्यथा उत्तरस्यार्धर्चस्यार्ययोजना - नक्ता स धनुरुषसा विरूपे इति द्विती यान्तान्येतानि, न च सप्तम्यन्तानि | दिवियो दधिरे ये यझियासः ते नक्कोपसौ विभिनरूप कुन्तीत्यर्थः । नकोपसोरेव कृष्णं च वर्णमरणं च सन्धुः । कथं पुनः यष्टार एतत् कुर्वन्ति उच्यते । यागकारित्वाद, यागस्य च धर्मत्यात्, कृस्त्रस्य जगतो धर्ममूलत्वात् ॥ ७॥ वेङ्कट० "स्वयि अग्ने ! सुमतिम् रवदोपाम् भिक्षमाणाः दी। हविः मिदधिरे यजमानाः। यता देवेभ्योऽयं कुर्वन्ति। तथा यज्ञकरणात् । अहोराने विरूपे चः। कृष्णम् अरुणम् च वर्णम् अहोरावयोः सम् दधुः ॥७॥ मुन्नल. हे अग्ने! सुमतिम् शोभनामनुग्रहास्मिकां बुद्धिम् भिक्षमाणाः याचमानाः यज्ञियासः यशाः खबें देवाः दिवि प्रोतमाने।" त्वे त्वयि श्रव इबिर्लक्षणमाम् दधिरे अस्थापयत् । तदनन्तरं सारी हविर्युकायानुष्ठानाय विस्ये विविधरूपे उषसा उप.कालोपलक्षितमहः नक्ता च नकं रात्रिय चः मकुर्वन् । एतदेव स्पष्टयति । कृष्णम् च वर्णम् राग्यो श्यामलवर्णमन्धकारम् माद अक्षणम् भारोचमान श्वेतवर्ण वेजः च सम् धु. सम्यक् स्थापितवन्तः ॥७॥ यान गये मन्त्सुिदो अग्ने ते स्याम मुघवानो वयं । छायेव विधं भुवनं सिसक्ष्यापप्रियान् रोदेसी अन्तरिक्षम् ॥ ८॥ 1.ध. २. नास्ति कुति, ३. 'चनस्य ति. १, नास्ति कु. सं. 'नानिम. २. भुवि भ, 10010. पेय कु, रेसवि. १. मास्ति मूको. 12-1र, श्रुटिनम् दिलपं. जयरियम् . मानाय या विमानाय यहाइकु, 'मानाय पचा..... १३. नानि कु. ११. च कु. 14. 'मानाः मूको.

·५४२ प्रायदे सभाध्ये [अ १,१५,१२०. यान् । राये । मतान् । सुसूदः । आने । ते । स्याम । मधयान' । वयम् । च । छायाऽईच । विश्वम् । भुनम् । सिसक्षि । आपतिवान् । रोदसी इति । अन्तरिक्षम् ॥८॥ स्कन्द यान् राय धनाय मतान् गुसूद सस्करोपि है अने!। यान् धनप्राप्तियोग्यान् कोपीत्यर्थ । ते स्याम मघवानः धनेन इपिर्लक्षणेन धनवन्त । बयम् च घशब्द एवार्थे। 'वयमेव । अस्मा- नेव' धनप्राप्तियोग्यान् कुर्वित्यर्थ । चशब्दश्रुतिसामध्यांद्वा' मघयानश्च वया स्यामेत्यर्व स्याख्यातव्यम् । ये चान्ये इविलक्षणेन धनेन धनवन्तो वयन्नेत्यर्थ । किन छायेव यथा भाया नित्यसनिहिता एवं स्वम् विश्वम् भुवनम् भूवजातम् सिसक्षि दहनपचनादिना सेवसे आपप्रिवान् स्वेन ज्योतिषा पूरयन् रोदसी अन्तरिक्षम् च ॥८॥ घेङ्कट० यान त्वम् अग्ने! धनाय मनुष्यान् मैरयः, ते वयम् स्याम । तदेवाह'. -धनवम्त वयम्च इति छायेव विश्वम् भूतमात सेवसे 'पूरयन् तीन लोकान् ॥ ८॥ मुद्गल के अग्ने' यान् मर्तान् मनुष्यानसान् राये धनाय सुसूद अग्निहोत्रादिकर्मसु प्रेरयसि, ते तादृशाः वयम् च मघवान धनिन स्याम भवेम। रोदसी चावापृथिव्यो अन्तरिक्षम् । आग्रपिवान् स्वतेजसा आपूरितवान् त्वच विन्धम् भुवनम् सर्व जगत् सिसक्षि सेपसे । अनुगृह्य सबै रक्षसीत्यर्थ । दृष्टान्त । छायव यथा गादेवाया आतपादिजनित लेश निवार्य रक्षति तद्वत् ॥८॥ । अभिरग्ने अवतो नृभिनून् वीरैर्वीरान् वनुयामा त्योताः । ईशानासः पितृवित्तस्यै गयो वि सूरयः शतहिमा नो अश्युः ॥९॥ अर्थतऽभि । अग्ने । अर्वत 1 नृऽभिः । नन् । धीरे । वीरान् । बनुयाम । वाऽऊता । ईशानार्स । पितऽवित्तस्य । राय । वि । सुरयं. । शतऽहिमा । न. । अश्यु ॥९॥ स्कन्द० अर्वनि. आत्मीयैर हे अमे1 शत्रुणा स्वभूतान् अर्यत अश्वान्, नृमि नून मनुष्य मनुप्यान, पुरै पुगन् वनुयाम 'वमुष्यतिर्हन्तिकर्मा' (या ५,०) । स्वेता रपया रक्षिता सन्त । किन ईशानास. पितृवित्तस्य पित्रा लब्धस्स राय धनस्य । सूरय व रोवार सन्त । शतहिमा - 'शत हिमा.। वर्षशतमित्यर्थ ।' भत्र पटीनिर्देशान् पिर वित्तस्येति वचनात् पुना इति वायदोष । लम्साई पुग्रा. वि अम्युः विविध प्राप्नुयुरिया- शासहे । स्वत्प्रसावनाम्नरपुत्रा. पिपण धनेनोपेता यशठ जीग्यामुरित्ययं ॥९॥ पङ्कट० अप्रै1 स्वया रक्षितास्सन्टो वयम् भश्चादिभि सहानुस्यूतान् अश्वादीन् भजेमहि । ईभरा पितृऊन्धस्य धनस्य भमाक पुत्राः पास सदासरा-वि भनुवीरन्। पितृलन्ध धममिति ॥ ९॥ इन्यामेत्येवदाशामहे । 11. पवारनदेव. २. 'पा मुद्धि व ३ दविलेन दिम'. विभ'. ५. हिमा म ... मातिमा .. नास्त्रि कु. न. मरमा कु. १.. इस Bि Run दि. 11. मनुयोरन् विवि माप्नुयु- वि. ४. पूर्वमन . मानिक ·प्रथमं मण्डलम् - सू ५३, में १०] मुद्गल. हे अने। लोताः त्वया रक्षिताः सन्तो वयम् अर्वद्भिः असदीयर श्वैः अर्वतः शत्रुसम्ब- न्धिनोऽश्वान् नृभिः वीरैरसदीय टैः नृन शोभटान् वीरैः स्वपुत्रैः वीरान् शत्रुपुत्रांश्च पनुयाम हन्याम । पितृवित्तस्य पित्रादिपरम्परया लब्धस्य रायः धनस्य ईशानासः स्वामिनः सूरयः विद्वांसः नः अस्माकं पुनाः शतहिमाः शतं सैनत्सरान् जीवन्तः सन्तः दि अप्युः विशेषेण भुञ्जताम् । असदीयानां पुत्राणामारोग्यं दीर्घमायुश्च भवत्वित्यर्थः ॥ ९ ॥ एता ते अग्न उचानि धौ जुटानि सन्तु मनसे हुदै च । शर्म रापः सुधुरो यमं तेऽधि श्रवों देवभक्त दर्धानाः ॥१०॥ एता । । । अग्ने । उचानि । वेधः । जुष्टानि । सन्तु | मनसे । हृदै । च । शकर्म । रायः । मुऽधुरः । यमम् । ते । अधि । श्रवः । देवभक्तम् । दधानाः ॥ १० ॥ स्कन्द० एतानि ते है अने! उचथानि अस्मदीयानि स्तुतिवचनानि है वेध ! मेधाविन! जुष्टानि प्रियाणि सन्तु। मनसे हृदे च मनोऽन्तःकरणम् । हृदयं तदधिष्ठानम् सयोरुभयो- रपि। किच शकेन पाक्नोते: कर्मभूतधास्वन्तरसापेक्षत्वात् कर्तुमिति वाक्यशेषः । शक्नुयाम कमित्येतदाशासई। किमर्थम् । रायः धनस्यार्याय । किम् । उच्यते । सुधुरः यमम् ते शोभना धूर्यस्य स सुधू स्था, तस्य । यम बन्धनम् । स्ववेदां धारणमित्यर्थः । ते तब स्वभूतस्य । अधिशब्दः 'अविपरी अनर्थको' (पा १,४,९१) इत्येवं कर्ममवचनीयः पदारणः । श्रवः हविर्लदणमत्रम् । देवभचाम् देवैः सेवितं वेगनां वा माहारभूतम् । दधानाः वदतः । यजन्त' इत्यर्थः ॥ १०॥ भवान्तो सौपणांनि शौनम्नानुकान्तानि । तानि विशिष्टवठकाध्ययनत्वात् दुरध्येयानि इति प्रायेण लोको' नाधीते इति अतिप्रसङ्गभावादास्माभिः ध्याख्यायन्ते । खिलग्याख्याने तु व्याख्यास्यन्त ॥ येङ्कट० एतानि ते अने! वचनानि सूतानि विधातः! पर्याप्तानि भवन्तु मनसे हृदयाय च । तव धनस्य यमन कर्तुम् सुधुरः षयम् शकेम, स्वया दत्तो लक्ष्मी नियन्तु समर्था भवेम, देवदंतम्" भन्न इरिग्नौ अधि दधाना.१२॥१०॥ मुगल. हे वेधः1 मेधाविन् ! अमे। एता उचयानि एतानीदानीमस्माभिः प्रयुक्तानि स्तोत्राणिते तर मनसे मनोवृत्तये हदे तवृत्तिमते मन्त करणाय व जुष्टानि सन्तु प्रियाणि भवन्तु । ते तत्र सम्बन्धिनः सुधुरः निर्वाहकस्य रायः धनस्य यमम् नियमनं कर्तुम् शकेम शया भूयास्म । किं कुर्वन्तः। देवभक्तम् देवैः समजनीयम् अवः इविलक्षणममम् अधि दधानाः भनेपरि धारयन्तः । भानो इविभिहामं कुर्वन्त इत्यर्थः ॥१०॥ इति प्रथमाष्टके पश्चमाध्यामे विगो दर्गः ॥ इति प्रथमे मण्डले द्वादशोऽनुवाकः ॥ 11. मुनन्ताम् मूफो. २. हा ति. ३. पुरः मूको. ५. यमः स. ५-५. पदरा म; दश्तः पजत वि. ७. भान्ति दि. 4. 'मन यापन विभ. २. मास्ति एप. 10. 'वेन देवाः दि.11. "देवादेवैरम् विभदेव ठन् विपकुलप. १२. निसि. ६. कोकेन.

·पतिर्दधम्मा" (.निए २,१५) इन्ग्री संजग्मानामुष्टि भयुमनुष्यवाधि। Ast इतो यजमानस्य । गयम् गृहम् । तस्मै मन्योधमति ऋादेदे सभाध्ये (५, व १६. [४] उपप्रयन्तो अधुरं मन्त्र घोचेमाग्नये । आरे अस्मे च शृण्वते ॥ १ ॥ उपऽयन्तः । अध्वरम् । मन्त्रम् । वोचेम । अग्नये । आरे । अस्मे इति च । शृण्वते ॥१॥ स्यन्द० 'उपप्रयन्तो गोतमो राहगण पिः स्मृतः'। 'उपनयन्त.' इत्यत्रमादि गोतमो नाम रहाण- पुरोऽपश्यत् । उपगटनः अध्वरम् स्तुतिलदणम् मन्त्रम् नित्यम् वोचेम अनये इत्येतद्वित्यमाशास्महे । और सचिकृष्टे व्यवस्थिवायेति वास्यशेपः । अमे' अस्माकं च शृप्यते । अस्मदीयस्तुति श्रवण प्रति सादराय, न निरादरायेत्यर्थः ॥१॥ ., घेङ्कट० पोतमो राहगणः । उपप्रगच्छन्त: यज्ञम् मन्त्रम् बोयेम भन्यहम् भन्मये दूरेऽपि स्थित्वा भस्माकं वचनम् शृण्वते । अपेक्षिते धने दूर स्थितेऽपि स्तोतुर्वचनं शृणोतीति याममनेष उक्टम् इति ॥१॥ मुबलक प्रयोदो अनुवाकं एकादश सूक्तानि । तय 'उपप्रयन्तः' इति नवचं प्रथम सूझम् - राहूगण "पिः । गायत्री छन्दः भग्निदेवता" अध्वरम् हिंसाप्रत्यवायरहिवम् अग्निष्टोमादियशम् उपप्रयन्त उपेत्य अकर्पण यन्ठो गन्त प्राप्याविषयेदेन सम्पगनुविष्टात इत्यर्थः । तादृशा ययम् अभये अङ्गनादिगुणयुचाप वेवाग मन्त्रम् मननसाधनमेतत्सूक्तरूपं स्तोत्रम् बोचेम वकारो भूयास्मेत्याशास्यो। कीदृशायाग्मयः ।। आरे अरमे च आरे व दूरेऽपि स्थित्वाऽस्माकं स्तुतीः शृण्वते । भस्मासु प्रीत्यतिगयन सर्वत्र वर्तमानोऽग्निरस्मदीयमेव स्तोत्रं शृणोतीति भावः ॥१॥ यः स्नीहितीगु पूर्व्यः सैजन्मानासं कृष्टिपुं । अक्षद् दाशुपे गर्यम् ॥ २ ॥ यः । नाहितीषु । पुर्व्यः । सम्ऽजग्मानासु । कृष्टि । अक्षत् । दाशुषे । गर्यम् ॥ २ ॥ स्कन्द० किं करोत्यनि । उच्यते । य- अग्निः पूर्व्यः पूर्वः । सर्यत उत्कृष्ट इत्यर्थः । "नीहितोपु रक्षति । दार पाट चतुर्थी । इर्शधि पायधुसे. पूर्वयकवाक्यता ॥२॥ ४... रात गोडस लिएका १. गोमको. गोल'. ..बिपि. 9.मातिम. 11 भि. 1. नाम्तिम. ५. पण कुठपं; उपमा विम'. 4. वोहावि. .. भकिदिएपं. 'पपरि'मे'. 11. साये मे. १. मालि " .ityunical arti झो.

·स्,] प्रथम मण्डल ५४५ वेङ्कट० यः इन्त्रीषु सगरमानासु शत्रुभूतासु' प्रजासु पुराणः अरक्षन्' यजमानाय गृहं मधम्', तामै मन्त्र' बोचेम ॥२॥ मुद्गल पूर्व्यः चिरन्तनः यः भग्निः सीहितीषु वधकारिणीषु कृष्टिषु भूतासु प्रजासु संजम्मानासु समवासु सक्षीयु दाशुषे वापि दत्तवते यजमानाय गयम् भनम् अरक्षा रक्षति। सस्मै मन्त्रं बोचेम इति पूर्वेण सम्बन्धः ॥ २॥ उत ब्रुवन्तु जन्तव उदमित्रहानि । धनंजयो रणरणे ॥ ३ ॥ उत । जन्तु । जन्तवः । उत् । अग्निः । वृत्रऽहा । अजान । धनम्ऽजयः । रणेऽरणे ॥ ३ ॥ स्कन्द० उत शब्दोऽप्यर्थे । 'भषि असदीया असन्तु मन्त्रमग्नये। जन्तयः जायमानत्यजन्तवः पुना इहाभिनेताः । अस्मदीयाः पुत्रा भपि मुबन्तु. इत्येतदाशासह इत्यर्थः । अमिः भपि महा भरमग्णां हन्ता उत् अजनि ऊों जायताम् । भसयनेषु दीप्यतामित्यर्थः । पनाया भनानां जेता रणरणे सर्वसभामेषु ॥ ३ ॥ घेङ्कट० काममेन स्तुयन्तु मनुष्याः । उत् अनि भरण्योः अग्निः वहा युबै युरे धनस्य जेता ॥ ३ ॥ मुगल० अमिः उत् अजनि भरण्यो। सकाशादुरमः। उन भनन्तरम् जन्तवः जनाः सर्वे अविना युवन्त तमान स्तुवन्तु । कीडशोऽग्निः । रहा वृक्षाणामावरकाणां शणा हवा । रगरणे. सर्वेपु समामेषु पनजयः शत्रुधनानां जेता ॥ ३ ॥ यस्य दूतो अस क्षये वेपि हव्यानि वीतये । दस्मत् कृणोष्पञ्चुरम् ॥ ४ ॥ पस्य। असित क्षये । वि । हन्यानि । वीतये । दस्मत् । कृणोपि । अपरम् ॥ ४ ॥ स्फन्द० यस्य यजमानस्य दूतः भसि भवसि क्षये गृहं च पिततिः कान्त्यर्थः । कामपसे । दव्यानि बीवये भक्षणाय। भपयितुमिच्छसीरयर्थः। दरमत् दसि दर्शनशनयोः" इत्यसे. तबूपम् । दर्शनीय च कृणोषि अन्वरम् ॥४॥ चकट० यस्य दूतः भवसि । गृहे कामयस च "व्यानि भशनाप । यस प प दर्शनीये करीपि ॥५॥ मुगलई अग्ने ! यस्य यजमानस्य सय देवपजनलक्षणे गृहे देवानाम् दूतः स्वम् असि भवसि । यस च हव्यानि चहपुरोडासादीनि हवीपि वीतये देवानां भक्षमाप वैधि गमपसि । यस्प प अश्वरम् पशम् दस्मन् सवैदेनीयम् गोषि करोपि । 'मिन् मुहम्पम्' इति साया दुतः। सम्बन्धः॥५॥ ..ग्यून् (!"उन वा शिम'. २. नको. "नासिनिय. ५. नाति को. क. नाठिमान् . .. कवि. ..'मा सेशि. १. निसर्प. ... नाति में'. 11. नाभि ". नो मुफो. U-11.4. भगनार बिपिना पं.

·- ऋग्वेदै सभाष्ये अ, अ५, ३१ तमिद सुहव्यमगिरः सुदेवं सहसो यहो । जनां आहुः सुवर्हिपम् ।। ५ ।। तम् । इत् । सुऽव्यम् । अङ्गिरः । सुऽद्देवम् । सहसः। यही इति । जनाः। आहुः। महिषम् ॥५॥ स्कन्द० इत् शरदोऽत्र एवार्थे । भनिराशब्दोऽपि कार्गशब्दः सोऽयमित्यभिसम्बन्धात् कारणे प्रयुक्तः । भग्नि ङ्गिरसः कारणभूतः । एवं तिहासिकाः स्मरन्ति- 'ततोऽपिपि भूगुजज्ञे अङ्गारेवगिराः ऋषिः' (तु. वृदै ५,९९) इति । अथवाऽङ्गानि शरीराघयवाः । तद्बदनि शरीरम् । तस्य स्थितिहेतुरशितपीतरसोऽगिरसः 1 तस्य कर्ता अग्निः अङ्गिराः। जाठरात्मना ह्यग्निरशितपीव शरीरस्थितिहेतुभूतरसतामापादपति । तस्याग्नः सम्बोधनमिदम् अनिरः। इति । तम् एवं सुहय्यम्' सुदेवम् शोभना "देवा यस्य स सुदेवस्तं सुदेवम् । देवानावानुग्राझमित्यर्थः । हे सहसः यहो! बलस्य पुत्र! बलेन मध्यमानोऽग्निर्वायते तेन बलस्य पुत्र उच्यते । जना आहुः । न च केवल सुद्दव्यं सुदेवच । किं तर्हि । सुवहिपम् च ॥ ५ ॥ वेङ्कट तम् एवं शोभनइविष्कम् अगिरः जनाः आहुः सुदेवम् च सहसः पुन! गोभनयश्च ॥ ५ ॥ मुद्गल हे सहसः यहो! बसस्य पुत्र! अगिरः। अगनादिगुणयुक्ताग्ने ! यो यजमानः पूर्वमुक्तः तम् इत् तमेव यजमानम् सुद्दव्यम् शोमनहविष्कम् सुदेवम् शोभनदैवतम् सुबहिषम् शोभनयज्ञब जनाः सर्वे मनुप्माः आहुः कथयन्ति ॥५॥ इति प्रथमायके पचमाध्याये एकविंशो वर्ग. ॥ । आ च वहासि ताँ हह दे॒वाँ उप प्रशस्तये । हव्या सुश्चन्द्र वीतये ॥ ६ ॥ आ। च । वहाँसि । तान् । इह । देवान् । उप । प्रऽस्तिये । हव्या । सुऽचन्द्र । वीतये ॥६॥ स्फन्द० उप पानोऽप्यपकृष्य आच वहासि दृश्येतेन सम्बन्धपितम्यः । उपाबद च । धादिभुतेयंत्र चति वाग्यशेषः। पदपूरणो या चशब्दः । तान् तच्छन्दश्रुतंयोग्यासम्बन्धो यच्छन्दोऽध्यादापः। 'ये भावोद्' योग्याः ठानिहामदीये यज्ञ देवान् । किमर्थम् । प्रशस्तये हाया पडा तृतीयेपा' । हविषां पाहे मुचन्द्र ! 'चन्दा चन्दतः कान्तिर्मणः' (या ११,५)। मुकान्त। बीतये भक्षणाय ॥६॥ बेट० उप आ यहसि च" तान् इह देवान् प्रशंसनाय इमानि दृग्यानि सुकान्त! देवानामा नाप भवेयुः ॥६॥ मुगल है मुभन्द्र ! शोभनावादनाने ! तान देवान् इह मम्मिन् फर्मणि उर भसरसमीपन प्रशस्त स्नुठये आ बहामि च भावह प्रापय मागवेन्यः या हण्यानि" चहपुरोधाशातीनि हवींकि होतये नक्षणाय प्रापयेत्यर्थः ॥ 1. मासिक. २. 'भूत रस नि. ३. यमनिटभ. 1. नाति .... भागो भ. ...मामानि ति. 1. पेर विम'. ... देवा गायनु ८.साराभावि. १. सात दि.

·१४७ स् ७४, म] प्रेधन मण्डपम् न योरुपन्दिरश्व्यः शृण्वे रथस्य कच्चन । यदने यार्सि दूत्यम् ।। ७ ।। यो । उपब्दि । अन्य । शष्ये । रयत्य । कत् । चन । यत् । अग्ने । यासि । दुवम् ॥७॥ स्कन्द० न वय यो पातीति पु, तस्स यो । दवलोक गश्त इत्यर्थ । उपब्दि वाङ्नामैतत् (तु निघ १,११)। अन्य मधेपु भव । हेषितशब्द सफशरदो वेत्यर्थ । भृण्वे धूयत । नापि स्वस्य बत् चन कदाचिदपि । कदा गच्छत । यत् यदा हे अग्ने ! यासि दूयम् दूव कर्न । यनमानाना दूतता प्रतिपद्य देवरोक गछसीत्यर्थ ॥७॥ वेङ्कट ना गत शब्द अश्वेषु भव भूयो कदाचिदपि रथस्य, यदा अने! गति दूत्यम् । रक्षसामनन्ववचाराय नि शब्द गसीति ॥ ७॥ मुगल. हे अमे! यत् यदा इत्यम् देवाना दूतत्वम् यासि मामोपि कन् चन कदाचन तदाना सर्वदाऽपि यो गच्चतस्तव रयस्य अन्य अश्वैरत्पादित उपब्दि ध्रवणाई शब्द न भूले न ध्यते । रथस्य दीघ्रगमननास्माभि शब्दो नोपलभ्यत इत्यर्थ ॥७॥ त्वोतो वाज्यहयोऽभि पूर्वस्मादपरः । प्र दावा अंग्ने अस्थात् ॥८॥ त्वाऊत । याजी । अह । अभि । पूर्वस्मात् । अपर । प्र । दावान् । अग्ने । अस्यात् ||८|| स्कन्द० वोन त्वया उन । सर्वकाल त्वया रक्षित । बाना हविलक्षणनाअनासवान् । उपमल्पितहविष्क इत्यर्थ । अहय दी हवायाम् । शोभनत्वादविपाम् अलजित । पूर्वरमात् अपर मदेशव । नातिदूरचर इत्यर्थ । दाश्वान् यजमान । हे अमे। अभि प्र अस्थात् प्रतिपतिर्गत्यर्थ अभिप्रतिहत । इति स्तुतिभिभवन्तमभिगरछटोत्यय । अधवैवमन्य माऽस्या भयोऽयोना । त्वदक्षितो हविष्मानलजित पूर्वस्माइ भपर पूर्वप्रस्थितादनन्तर एवत्यर्ध । दारगन् ह भने। भभि प्र भस्वाद वगळोकमभिगति। मरणोत्तरकार स्वर्गलोक प्रामोतीत्ययं ॥८॥ पेष्ट० त्वया रक्षित भनघान् मलजमान" पूर्वम्मात् जर " पाराकार" पूर्वम् भवारशामर अनि प्रविशति उरिने पद यजमान ॥6॥ मुगल र पुरुष पूर्वमान् स्वस्तापिका भार नि भरति, हे अE ! स इदानीन् दाश्वान तुभ्य हीपि दाग सन् खोत स्वया उता रक्षित बामा मवान् भड़य लबारहित परम्भूत सन् अनि अस्थान स्वयमभिप्य प्रविविवि।सगरष्टा भवतीत्या उत्त युमन् मुवीय वृहदने विदामामि । देवेभ्यो देव दाशु ॥९॥ - ..नाति वि.२सेन दिनानिल भाष उमाराशि सेगम, नानि कति नया ८ नास्तिभ ९. परिशिभिगम्यती भाभिपयोग भडनन्नने " रोम नगर शरण । पबमाल मभिप्रा र सात समान मात्र समय 1. पाम १.५ मा 'Fes: पूर' " 1.

·५४८ । ऋग्वंदे सभाध्ये [अ १, ५, १२१. उत । युऽमत् । सुऽवीर्यम् । बृहत् । अग्ने । बिवामसि | देवेभ्य॑ ! देश । दाशुपै ॥ ९॥ स्कन्द० पूर्वस्यामृषि यद्यग्निरभिगम्यमानः, ततोऽत्र उत शब्द. पदपूरण. । भय स्वर्ग , तत फल- समुघयादुतशब्दोऽप्यर्थे । मरणोत्तरकाल स्वर्ग प्राप्नोति । भपि' भसै जीवते युमत् दीहिमवत धनं वा सुवीर्यम् शोभनेन वीर्येग सहितम् बृहत् महत् हे अमे! विवाससि विवासति परिचर्यायामन्या । इह तु दाशुप इति सम्प्रदानचतुर्थीथुतेदानार्थः । ददासि । देवेभ्य देव । दाशुषे हबीपि दत्तवते । यप्टे' इत्यर्थ ॥९॥ चटक भपि च दीप्तिमद शोभनवीर्यम् बृहद् भन्न गमय प्रयच्छ देवे-य. देव | दाशुषे ॥ ९ ॥ मुगल. उत अपि च हे देव! योतमान! अग्ने ! देवेभ्यः दामुपे चरुपुरोगाशादीनि वापि दसवते तमै यजमानाय इहत् प्रौढ धनम् विवाससि गमपितुमिच्छसि प्रापयसीति यावत् । कीरशम् । युमत् भतिशमेन दीप्तन् मुवीर्यम् शोभनवीर्योपेतम् ॥ ९ ॥ इति प्रथमाएके प्रथमाध्याये द्वाविंशो वर्ग । [७५] जुपस्व सप्रथस्तमं वचो देवसरस्तमम् । हव्या जुह्वान आसनि ॥ १ ॥ जपस्य । सप्रर्य ऽतमम् । वर्च: । देवप्सर ऽतमम् । हव्या । जुहान । आसन ॥ १ ॥ स्कन्द० जुषस्व सप्रथस्तमम् सपंत पृथुवमम् अस्यन्तविस्तीर्णमस्मदीय स्तुतिलक्षणम् वन । देय. पारस्तमम् प्सरः इति रूपनाम । देयस्याने रूपै भतिशयेन युक्तम् । भोपानिरूपप्रकाशन. मिरयर्थः । हन्या जुदान प्रक्षिपन आसनि भात्मीय बास्ये । हीपि भक्षयवित्यर्थ ॥1॥ घेङ्कट० सेवस्य सर्वत पृथुतमम्" वच अतिशयेन दीसरूपम् । स इति रूपनाम । रो मत्यीय । इम्यानि मास्ये प्रक्षिपन्॥ मुगल० 'उपस्व' इति पर द्वितीय सूझम् । राहगण ऋपि. 1 गायत्री छन्दः । भग्निर्देवा" । है अमे! सत्रधातमम् भतिशयेन विस्तीमम् बच स्तोग्ररक्षणम्॥ अस्मदीय पधनम् उपस सेवस्त्र । कीदृशम् । देवयरस्तमम् देवाना प्रीणयित्वमम् । कि कुर्वन् । आयनि सवास्से हत्या हम्पानि स्टोकलक्षणानि दीपि जुदान प्रक्षिपन् । इमानि स्तोरलक्षणानि वाति था ना सूचना वसा पदीयन मुशेन पीरित्यर्थः ॥३॥ अधा ते अगिरस्तुमाने वेधस्तम प्रियम् । बोचेम ब्रा सानसि ॥ २ ॥ अयं । त । अद्विर ऽतम । अग्ने । वेध.ऽतम । प्रियम् । बोचे । नत्र । मानसि ॥२॥ ५. 10 1. मिरको २. नास्तिक... ४. कोपमा पो वि. ..नुमति इति. ..मः।' 6. भि. १. मालि ·प्रथम मण्डरम् ५४९ . स्कन्द अथ-सन्द मानम्तएँ । अतोऽप्यनन्तरम् । अत परमित्यर्थ । ते तव हे अजिरस्तमा भरिस सपेरतिशयेन कारणभूत शरीरस्थितियोर्वा अशितपीवस्य रसस्याविशयेन फर्त ! हे अमे! वेषस्तम !" मेधापितम प्रियम् वोनेम स्तुतिलक्षणम् ब्रह्म इस्पासास्महे । चिर सम्भजनीय वा ॥ २ ॥ वेङ्कट अथ* ते मतिरसा वरिष्ठ । अमे! प्राज्ञतम ५ प्रियम् चोचम स्त्रोन भग्नीयम् ॥ २ ॥ मुगल हे अनिरस्तम ! भतिशयेनाइनादिगुणयुक्त वैधस्तम! भविशयेन मेधाविन् अमे ! अथ अनन्तरम् ते तुभ्यम् सानसि सम्माननीयम् प्रियम् प्रीतिकरम् ब्रह्म स्तोत्रम् वोचेम चत्तारो भूयास्म ॥ २ ॥ कस्तै जामिर्जनानामग्ने को दाश्चध्वरः । को हु कस्मिन्नासे श्रुितः ॥ ३ ॥ क । ते। जामि । जनानाम् । अग्ने। क । दाशुऽवर । क 1 F) कस्मिन् । असि । श्रित ॥३॥ स्कन्द० क ते तव नामि जाति जनानाम् यनमानाना मध्ये । हे ओं] को दाववर दनावर । पूर्वमपि वृद्धवाग इत्यर्थ । ह हाम्दोऽत्र बाथें । को वा साकाक्षत्वात् प्रिय इति वास्यशेष । कस्मिन् वा यत्रमाने आस मित माधितोऽसि । कस्बर ज्ञाति तोपकार' प्रियों या भाधितो. येन निन्दोऽसयन नागसीतिर भागमनविलम्बनापासम्भोऽयम् ॥ ३॥ वेङ्कट० र ते मधु नेषु । कीदृशो वा तव इतपः । कोशीसवम् भसि । कोशशीरे या माधितो भवसि ॥५॥ मुगल० है अम। जनानाम् मनुष्याणां मध्ये ते तब के जामि को पन्धु । त्व सधैगुणैरधिकोऽसि । वयानुरूपो बन्धुनासोति भाव । को दावा दाशुदत्तोऽभ्वरो यज्ञो यनस तथोक । त्यो पदुमपि समर्थ कोऽपि नास्तीत्यर्थ । क ह व कथाभूत । त्वम् ईप इति सर्यन शायस इत्यर्थ । कस्मिन् स्थाने शिव भाधित आंसे चर्तसे। वरस्थानमपि म केनचित् शयते । मतस्त्वमम्माभि मासरष्टिमि" कयमुपटम्पाय हरयानि प्रशस्ववे॥५॥ खं नामिर्जनानामग्ने मित्रो असि प्रियः । सपा मारभ्य ईढयः ॥ ४ ॥ त्वम्। जामि । जनानाम्। अग्ने। मित्र । अप्ति। प्रिय ।सा । सासिंऽभ्य ! ईडयं ॥४॥ स्कन्द० त्यम् जामि जनानाम् शातिः समानानाम्, ६ अग्ने! म अखि मिश्च भमि, प्रिय, ससा छ । सरिभ्य पदार्थ पनुपर्येषा । सरवीनार या स्तुत्य ॥१॥ वेङ्कट त्वम् पन्तु जनानाम् अन्ने! "प्रियम् मिय" भासि । पसा" मासय ॥ स्तोतम्य ॥४॥ मुहल हे भान ! सम् उसप्रकारेगाऽपिनयरूपोऽप्यनुप्रोतया सर्व उनानाम् गामि गण भाम। 1. नाति २ नास्ति मो. सन H; पु. कति. 1 water. ५ शाम शिम' बजार महि ८८.' तिहोति. १. यो. GREEKish fe. * ति. २. *#मि.. १५ सम स्ना पवि. १.

·मनारपनो घा1 पति दक्षस्य मुभावमस्म' (२,२१,1) इति पथा। पारमा मना दाापरि आप सर्वतो म्यामोति। न वा वे मनमा दाम हीपि दशमापनास ५५० ऋग्वेदे सभाष्ये [११, अ५, २६. तथा प्रिय प्ररणयिवा व यजमानानाम् मित्र प्रमीयेस्त्रायकोऽसि । ईड्य स्तुतिभि स्तुत्यस्त्वम् सखिभ्य समानख्यानेभ्य ऋत्विम्भ्य सखा सखिदित्यन्त प्रियोऽसि ॥४॥ या नो मित्रावरुणा या देवॉ कत बृहत् । अग्ने यक्षि स्वं दमम् ॥ ५ ॥ पज | न । मित्रावरुणा। यज । देवान् । मृतम्। वहत्। अने। यझिं। स्वम् । दमम् ॥ ५ ॥ स्कन्द० या न अस्माकमर्थाय मित्रावरुणी। यज अन्यानपि देवान् । ऋतम् सत्यम् बृहत् महत् । सुष्टु इत्यर्थ । अग्ने! यक्षि स्वम् दमम् उपशम गृह वा । दमशब्देन तद्वतोऽग्नरेव पाग उच्यते । उपशमवन्तमात्मान यज्ञगृहादिगृहवन्त वा यजेत्यर्थ ॥ ५ ॥ पेङ्कट० यज असाफ मित्रादीन् 'वृहत् श्रुतम् आदित्यम् । खो दम स्वशरीरम् । स च यज्ञ । 'अग्निमग्न आवह' (ते २,५,९४) इति मन्त्र । सूक्ते मिनादीना यागमाशास्ते ॥ ५॥ मुद्गल हे अमे। न भस्मदर्भम् मिनावरुणा एतत्सज्ञी देवी यज हविषा पूजय इन्द्रादीन या पूजय । भातम् सत्य यथार्थफल यज्ञ च यजेत्येव । तदर्थम् बृहत् प्रीतम् स्वम् स्वकीयम् दसम् यज्ञगृहम् यक्षि यज संगणव । स्वप्यातर्विधमान सहित यशद पूज्यते ॥५॥ क्या देवान् इति प्रथमायके पक्षमाध्याय प्रयोर्षिशो पर्ग ॥ [७६] पात उपैतिर्मनसो वराय भुवदग्ने शर्तमा का मनीषा । को वो यज्ञैः परि दक्ष त आप केन या ते मनसा दाशेम ॥ १ ॥ का । ते । उपइति । मनस । वराय । भुव॑त् । अग्ने । शम्तमा । का । मनापा । क । या । यह । परि । दक्षम् । ते । आप । केन । वा । ते । मनसा । दाशेम ॥ १ ॥ रस्न्द० ते तब उपति उपगरि ५ । मनस घराय वरशद धेठवचन । पयर्थ या शी श्रेष्टस्य भुवन् भवति । हे अने! शन्तमा मुखठमा । वा मनीपा स्तुति । कोपगरपोप गम्यमान स्तुरया या स्त्यमानराव मनसा पीयस इत्यर्थ । या यजमान यो दाम ते दक्षोऽधारमश्वन । 'यस दा मनमा जगभ्यान्' (२ १०,३१,३) स सभा । स्थय । मुम्भवम् गम'कुर्म स्य.. मन ५.mun ३...मी वि. वि...ि .. प्राशि भ. fo ·सू७३, म] प्रथम मण्डलम् वेङ्कटः कीदृशम् तत्र उपगमनम् मनस अणाय का वा भवति सुस्वतमा व स्तुति क का मझे त्वच वृद्धिम् आप। कीदृशेन वा मनसा युका तुभ्य ददाम ॥१॥ मुद्गल० 'का' इति पञ्चं नृतीय सूक्तम् । राहूगणो गोतम नपि । त्रिष्टुप् छन्द । अग्निदेवता ।। हे अमे! ते तब मनस पराय निवारणाय असास्ववस्थापनाय का उपति भुवत् । कोदृराम् उपगमन भवेत् । न काप्यलि। तनोचितमुपगमन वय कर्तुं न शक्नुम इति भाव । मनीपा स्तुति शन्तमा तवाविशयेन सुखकरी। का कीदृशी भवेत् । तवोषिता स्तुतिरपि नास्तीत्यर्थ । क वा यमान यई ते तव सम्बन्धिभिर्यानै दलम् वृद्धिम् परि आप पर्याप्नोत् । न कोऽपीत्यर्थ । तोचितान यागान् अनुष्ठाय ते फल प्राप्यते इत्येतदपि दुर्घटमेति भाव । उपगमनादिक तावदास्ता तस सर्वस्व साधनभूत मन एवाम्मा दुर्लभमित्याह केनति । हे भग्ने! त तुभ्यम् केन मनसा कीदृश्या बुया दाशेम दृषि प्रयच्छाम । तदोपगमनाय नुरूप मनोऽसाफ नोत्पद्यते इत्यर्थ ॥ ॥ । अहिंसित एवंम इह होता नि पीदादब्या सु पुरएता भवा नः । अवतां त्वा रोदसी विश्वमिन्ये या मुहे सौमनसाय देवान् ॥ २ ॥ आ । इहि । अग्ने । इह । होता । नि । सीद । अदब्ध । सु। पर ऽरता । भर । न । अबताम् । त्वा । रोदसी इति । विमिन्वे इति विसमऽइन्वे । यज । महे । सौमनसायं । देवान् ॥ २ ॥ स्कन्द० एहि हे अम। आगत्य च इह अस्मयज्ञे होता निपीद । निपट व अन्ध केनचित् । सुष्टु पुरएता सर्वकर्मस्वप्रोगामी भव न । पुरएतारं च भवन्तम् अवताम् त्या रोदसी विश्वमिन्ये साध्यापिन्यो यन धमहे सौमनसाय सौमनस्यायामासम् देवान् ॥२॥ पेङ्कट० भागछ अग्न! भर होग सन् । नि पीद भहिसितस्त्यम् । मुनु मम्माकम् अमती गन्ना भव । होम कुपण त्या संबंधापियो गाथिम्यो रक्षमाम् । महते' सौमनसाय जय देवान् इति ॥२॥ मुन्द्रल० हे अमे! एहि भागछ । इह भसिन् यज्ञे होता दवानामाद्वाना सन् नि पार उपविश । उपविश्य ने भस्माकम् पुरएता पुरतो गन्ता गु गर पुषु भव । यस्मात् स्वम् अन्य राक्षसादिभिरदिस्योऽसि । तादृशम् ला स्याम् विभिन्न सर्व प्याप्नुपरयो रोदसी पावाषिग्यो अवतामू रक्षताम् । आगत्योपविश्य च पायाधिवीभ्या रक्षितम पन् मह महवे सौमनसाय सौमनसाय देवान दानादिगुणयुगात इम्यादीन् यज हगिभि पुरुष ॥ ३ ॥ प्र सु विधान् रक्षसो घल्यग्ने भया यज्ञानामभिशस्तिपावो । अथा वह सोमपति हरिभ्यामातिथ्यमस्मै चछमा सुदाने ॥ ३ ॥ 1. मन मों जपा मसरोका कोन विमा २ माठि ३ परमायेन 'दाम सिप । माठि .. 'दामी गुयाना वाट 4 ते पापविम'.तेकर, ५ ·ऋग्वेदे सभाध्ये [२१, ५, १० प्र । सु । विश्वान् । रक्षस 1धाई । आने । भव । युझानाम् ! अभिशस्ति पाना | अर्थ । आ । वह । सोमऽपतिम् । हरिऽभ्याम् । आतिथ्यम् । अस्म । चकृम ! सृध्दान्ने ॥ ३ ॥ । - स्कन्द सुन्दु विश्वान् रक्षस प्र पक्षि प्रदद है। अमे!! भव चासार' यज्ञानाम् अभिशस्तिपादा हिसितु हिंसातो या रशिवा। अब अनन्तरच आ वह सोमपतिम् इन्त्रम् हरिभ्याम् । कि कारणम् । उच्यते । वयम् आतिथ्यम् अस्मै चम कुर्म मुद्दाप्ने योभनदाने ॥३॥ येङ्कट० " दह सुछ विश्वान् राक्षसान् अमे।। भव त्वम् यज्ञानाम् उपद्रवस्य रक्षक' । उन इन्द्र वदीयाभ्यामसाभ्या सह आ वह' । आतिथ्यम् अस्मै इन्द्राय वय उभः शोभनदानाय ॥३॥ मुगल है अन! विश्वान् सर्वान् लस राक्षसान् प्र मुभि प्रकण दह । दग्ध्वा च यज्ञानाम् अस्माभिरनुष्टेयाना पजानाम् अभिशस्तिपावा अभिशस्नेहिसाया पाता रक्षिता भव । अथ अन- न्तरम् सोमपतिम् सर्वपा सोमानां पारकमिन्दम् हरिभ्याम् तदोवाइवाभ्याम् आ वह अभय मापय । आगताय असे मुद्दाने शोभनफरस्य शने इन्द्राय आतिथ्यम् अविध्यई सरकारम् चरम कुर्म ॥३॥ । प्रजाता पर्चा बहिरासा च हुने नि च सत्सीह देवैः । वेपि होजमुत पोत्रं यजा घोधि प्रयन्तर्जनितीनाम् ॥ ४ ॥ प्रजाऽता । वर्चसा । पहिं । आमा । आ । च । हुवे । नि । च । सरिस । इछ । देव । वेयिं । होत्रम् । उत । पोत्रम् । यजत्र । बोधि । प्रयन्त । जनित । गटूनाम् ॥ ४ ॥ स्कन्द० प्रजनन मना, उता अतिशयवहेवतागुणोत्पादनशक्तियुक्तेनेत्ययं । पचसा भावानवा भयेन । आसा तात्स्च्यात् ताच्छन्यम् । मना मोशन्तीति यया। भास्यन्थेन । स्वयमेयोसारिवन इत्यर्थः । वहि प्रत्यक्षवृतोऽय मन्त्र । न चेदमामन्त्रणम् । अतो यनन्दादध्याहृत्पैकवाया नया"। यस्त्व वदिवोदा इविषा बलवान् वा स आ च वे व्यत्ययेनाय मध्यमस्य स्थान । बाद्वय च देवान् । नि च सत्मि निपोद च इह अस्मदीयाया वेशाम् माहूतदेवरसह । निपद्य च वपि होत्रम् वैतिर्गत्ययं । शुद्धोऽपि चाय सोपसार्थ इष्टस्य ! उपगच्छ होग्रताम् । हाय पुस्यिय । उत पोत्रम् पोरता पोनकमाणि या । सर्पकमांणीत्यर्ष ! है यत्र! यष्ट ! यष्टग्य' वा । योधि उप्यस्य चास्मदीया स्तुदीरित्यर्थ । हे प्रयन्त 1 वाट' जनित ! उपायान्तरश्वापादयित । वसनाम् धनानाम् ॥ ४॥ येट० प्रजननववा प्रादुर्भवता वचसा पौढाइनु आौन आग हुदै स्याम् । स्व निधीद यो दरं उत्तमपुरुष नासिम २ वास्मा' सविसभरमा ३ नाति वि ४ 'दारथ पाव . * ८ वह विम १ नाति विमा मूको. 11-11. 'पय नेम १२. नालिक ५ पौत्रवाति १५. नायदिनवन्त भ; पावित , पाइपिता वि. रोम इविधान् किम. ५-५ नाखिदिम 11. अशामा ४. नास्ति को माठि दिर ·प्रथम मण्डलम् सह। कामयसे होतृकर्म पोतृकर्म च यय। बुध्यस्व' प्रदातः! जनयितः!, धनानां दाता भवामीति॥१॥ मुगल० प्रजावता यजमानेभ्यो दातव्यापत्यादिफलोपेतेन चचसा स्तोत्रेण स्तुतः सन् योऽमिः आसा भास्यस्थानीयया ज्वालया बहिः देवेभ्यो हविषां वोगा, तमग्निम् आ न हुवे माद्यामि । माहूवः सन् स्वम् इह मस्मिन् कर्मणि देवैः अन्यैः सह नि ससि च निपौद च । निरय य हे यजत्र! यजनीय! भो! होत्रम् होत्रा क्रियमाणं कर्म उन भपि च पोनम् पोत्रा कृतं कर्म च पेपि कामयस्त्र । वसूनाम् धनानाम् प्रयन्तः! प्रकर्षण नियन्तः! बसून्यस्मदासत्तानि कुर्वन् ननितः! माहुतिद्वारा सर्वस्य जनयितः! अग्ने! बोधि अस्मान् बोधय ॥ ४ ॥ यथा विप्रेस्य मनुषो इविमियाँ अर्पजः कविभिः कविः सन् । एवा होनः सत्यतर त्वमद्याने मुन्द्रयाँ जुर्वा यजस्व ॥ ५ ॥ यया । विप्रस्य । मर्नुपः । इविःऽभिः । देवान् । अयंजः। कविऽभिः । कविः । सन् । एव । होतरिति । सत्यऽतर । त्वम् । अव । अग्ने । मन्द्रयो । जहाँ । यजस्व ॥५॥ स्कन्द० यथा वित्रस्य मनुपः मेधापिनो मनुष्यस्य इविभिः देवान, अयत्रः कपिभिः मेधापिभिः परिवग्भिः सह कविः सन् , एवमेव ममापि हे होतः। भविशयेन सत्य! त्वम् अवहे अमे! मन्द्रया मदि स्तुतिमोदमदस्खमकान्तिगतिषु । मोदयिभ्या जुहा हूयमानत्वात् जहूराहुतिरभिता । तथा यजस्व देवान् ॥ ५॥ पेङ्कट० मथा मेधाविनः मनोः प्रजापतेः हविभि: देवान अयजः कविम्योऽपि कविः सन्, प्रयम् होतः! अतिशयेन सत्य! मद्य स्वम् आने मन्दस ज्यालया देवान् यजस्य इति ॥५॥ मुगल० कविः कान्तदशी सन् ऋषिभिः मेधाविभिनत्विग्भिः सह विवस्व मेधाविनः मनुषः मनोई देविनिः पहपुरोदाशादिभिः हे अग्ने ! देवान अयजः, एवमेव होतः1 होमनियादक! सस्यतर। अति- साधो! अने! त्वम् अा अस्मिन् यज्ञ मन्द्रया हर्पयिभ्या जुड़ा होमसाधनभूवया गुचा यजस्व देवान् इपिर्भिः पूजय ॥ ५॥ इति प्रधमाटो परमाभ्याये चतुर्विशी वर्गः ।। शयन सत्सु फया दाशेमाग्नये कास्मै देवजुटोच्यते भामिने गीः । यो मत्येवमृत प्रवाया होता पर्जिष्ठ इत् कृणोति दे॒वान् ।। १ ।। कया। दार्शम ! आये। का । अत् । देव था। उन्यते। भाभिने । गाः। यः। मथए । अमृतः । भूतो! होता। यविष्टः। इद् । कृगौति । देवान् ॥ १ ॥ 1. नाशिविर २. प्रान्स सिम ३. भरानि मा... मास्तिक ·५ , प्राग्वेदे सभाष्ये [अ, अ५, व २५ स्कन्द क्या केन प्रकारेण हवीपि दाशेम ददाम अग्नये । या या अरमै एतदर्थो देवजुष्टा भस्य देवस्म प्रिया अन्य स्तोतृभि उच्यते भामिने 'भाम' (निघ २,१३) इति क्रोधनाम । स्त्रोवृणामुपरि शोधवत दीप्तिमते वा गौ स्तुतिः । कथयत भो स्वोवार ' अपय वा, सुसं ज्ञात्या इयमपि तथा कुर्म इत्यर्थ । किं करोत्यग्नि । उच्यते । य मार्वेषु अमृत ऋतापा सत्यवान् यज्ञयान् वा । होता यनिष्ठ पट्टतम । इत् शब्द पदपूरण । कुणोति देवान् । यो मनुप्परोके देशनाहयतीत्यर्थ ॥१॥ येङ्कट कथम् अग्नये इदि । दाशेम । का वा आम देवै दृष्टा कल्याणी उच्यते शापु' प्रोधवत स्तुति । य अमृत मनुष्येषु देवान् कृणाति सत्यपान, दातायाट्टतम ॥३॥ मुगल० 'कथा' इति पयर्च चतुर्थ सुक्तम् । 'गोवन अपि । अनुष्टुप् छन्द । अग्निदेवता ॥ अरमै अग्नये क्या दाशेम कथ इवीपि वदाम । अमेरनुरूप यज्ञ कर्तुमाका वयमित्यर्थ । अथ च तमै भामिने तेजस्विनेऽग्नये देवजुष्टा संवैये सेवितव्या मी स्तुविरपि का कादशी उच्यते । वाशी स्तुतिमपि कर्तुं न शक्ता इत्यर्थः । अमृत मरणाद्विरा भातावा कतवान् सत्यवान होता देवानामादाता यजिष्ठ अतिशयेन यटा, एवम्भूत य मदिन मायपु मरणधर्मसु अस्मासु पर्तमान सन् देवान् इत् कृणोति इविभिर्युतान् करोत्येव । वागायाऽग्नये कथा दाशेमेति पूर्वेणान्वय॥ 1 । - यो अध्वरेपु शंतम ऋतावा होता तमू नौभिरा केणुधम् । अग्निर्यद् बेर्मतीय देवान्त्स चा योधात मनमा यजाति ॥ २ ॥ य । अपरेषु । शम्ऽतम । ऋना। होता। तम् । ॐ इति। नम ऽभि । आ। कृणुध्वम् । अग्नि । यत्। वे । माय । देवान्। स । च। शेर्धाति । मनसा। यजाति ॥ २ ॥ स्कन्द य अग्नि अवरेप शतम पुसतम तावा होता। यज्ञेषु होर करोतीत्यर्थ । तम् । रकार' एवार्थे । तमयं नमोभि नमस्कार मन पिर्लक्षणों आ पृणुध्वम्, "मात्माभिमुख करत हे मस्पुना। प्रविन । या। कस्मात् । उच्यते । अनि यत् यस्मात् ये पीषि गृहीत्या गच्छति । माय मनुष्यस्या देवान् प्रति। रा योधानीत्यस्मात् परो द्रष्टव्य । यस्माय सोऽग्निधियति च देवान् । किम् । सामात् स्तुती । दवान स्तोतीत्यर्थ । मनमा यनाति चित्तेन च यजति सादरश्च दवान् पजनीत्यर्थ ॥३॥ पेङ्कट० य यशषु "सुसतम ऋतावा होता भवति, पतम् यूय नमस्कार भात्माभिमुस कुन । अग्न यस्मात् मनुयाय दिवान जानातिय ययामीति, सत युनिपूर्वमेव च बोधाति चान्दो पति-२॥ 1. 'दर्याय . २ तुशे में ३.३. गुटितम् कि १. नाखिदिप ..नास्तिम • या मूको. +नास्ति मुझे ९ काठमेष भूको 114..ि १३ नाशिम. 11. शुटितम् दि. विकप पान् मानमिवान् मति , देवान् छ. ५ोगा कि 1.1.पी 1.1 देवाय नम ·सू ७७, #tj प्रथम मण्डलम् मुद्गल यः मग्निः अध्वरेणु यागेषु शन्तमः अतिशयेन सुखकारी ऋतावा सत्यवान् । यथार्षदर्शीत्यर्थः । - होता देवानामाह्वाता भवति । हे ऋविग्यजमानाः! यूयम् तमु तमेवाग्निम् नमोभिः स्त्रोत्रैः आ कृणुधम् अभिमुखीत । यत् यदा अयम् अग्निः माय मनुष्याय यजमानार्थम् देवान् को वेति गच्छति तदानोम् स. अग्नियटम्यान् सर्वान् देवान् बोधाति च जानाति च । ज्ञात्वा च मनसा नमसा तान् यजाति हरिभिः पूजयति । अतस्तमेवाग्निम् मा कृणुध्वमिति योज्यम् ॥ २ ॥ स हि क्रतुः स मर्यः स साधुमित्रो न भूदद्भुतस्य धीः । तं मेधेषु प्रथमं देवयन्तीविश उप ब्रुवते दस्ममारीः ।। ३॥ सः। हि । क्रतः । सः । मयः । सः । साधुः । मित्रः । न । भुत् । अद्भुतस्प । स्थीः । तम् । भेषेषु । प्रथमम् । देवऽयन्तीः । विशः । उप । ब्रुवते । दुस्मम् । आरीः ॥३॥ . स्कन्द० हि-शब्दः पदपूरणः । सः अमिः ऋतु. कर्ता प्रज्ञानरूपो वा । सः मर्यः मनुष्याकारः । सः साधुः सानुग्रहचितः । कथम् । मिनः न मित्र इव देवताविशेषः । अथवा मित्र इति व्यत्ययेन लिङ्गता। मिघम् इव । यथा ययस्य मित्रं तत्तस्योपरि साधु एवं सर्वस्योपरीत्यर्थः । भूत् भवति अद्भुतस्य महतो यज्ञस्य रथी नेता। तम् एव मेषु यज्ञेषु प्रथमम् उत्कृष्टम् देवयन्तीः देवान् कामयमानाः विशः माझणादिमनुष्यजातय.* उप तुवते उपगम्य सुबते पद्विवक्षितम् । दस्मम् दर्शनीयमुपक्षपयितारं वा तमसा शत्रूणां या। कोदृश्यो विशः । रयते। आरोः भर्ने गत्यर्थस्य भाइपूर्वस्य वा रातेदानार्थस्येदं रूपम् । अभिगम्यः वाभ्यो या इविषामित्यर्थः ॥ ३ ॥ घेङ्कट० सः हि कर्ता, सः मारकः, सः साधयिता सखेवाऽभूत् महत. 'नेता। तम् योपु प्रथमम् "देवयन्त्यः प्रमाःउप स्तुवन्ति 'दशनीय गायः॥३॥ मुगल० सः हि मग्निः स्तुः कषां कतां । स. एवं मर्य. मयः माश्या विश्वस्योपसंहा साधुः साधयितोत्पादयिताऽपि। सः एव अद्भुतस्य अलम्धस्य धनस्य रयोः संशयिता प्रापयिता भून् भरति । शन्तः । मिनः न यया सखा धनानि प्रापयति तदत् । घम्भूटो योऽग्निः तम् तमेव' मैथेषु यज्ञेषु देवयन्तीः देवयन्त्यो देशनारमन इन्त्यः विशः प्रजाः प्रथमम् उप पुरते स्तुतिभिरुपेत्य प्रधानभूत इति कथयन्ति । कीदश्यो मिशः। दरमम् दर्शनीयं तमभिम् आरी: गहन्त्यः। भजनस्य इत्यर्थः ॥ ३ ॥ स नौ नृणां नृतमो रिशादा अनिर्गिरोऽव॑सा वेतु धीतिम् । वनांच मानः शर्विमा चार्जप्रसूता इयर्यन्त मन्म ॥ ४ ॥ ..नास्ति मूको. २. नास्ति भ. 14. वारम् वि. ... देवस्य मि. ८-८.बायः नि: ..वर. ५५. पृष्ठिम् वि. 1 परया (1) क.

·। ऋग्वेदै सभाष्ये [अ है, अ५, ब २० स । न । नृणाम । नृऽतम । रिशादौ । अग्नि । गिरं । अव॑सा । वेत् । धीतिम । तना । ये । मघऽवान । शविष्ठा । गाजप्रसूता । इपर्यन्त | मन्म ॥ ४ ॥ स्कन्द० स न अमाक स्वभूतानाम् नृणाम् नृतम मनुष्याणा मध्ये प्रकृष्टो मनुष्य । दवा अपि ६ि मनुष्याकारत्वात् मनुप्या उच्यन्ते । रिशादा रिशवामसिवा देता । हिंसा प्रतिहिसि तेत्यर्थ । अग्नि गिर स्तुती अवसा हविलक्षणेनावेन सह वतु कामयताम् । धीतिम् कर्म च यागाख्यम् । न च केवलानामस्माकम् । कि वहि । तना च 'तना' (निघ २,१०) इति धननाम । हविलक्षणेन धनेन । अन्येऽपि ये मघवान धनवम्त सन्त । प्रविष्टा 'शब- तिर्गतिकर्मा' (या २३)। अतिशयेनोपरान्तार । वाजप्रसूता पू प्रेरणे। रिप्सितेनान्नेन प्रेरिता । भवलाभार्थमित्यर्थ । इपयन्त इपु गतौ । गमयन्ति । उचारयन्तीत्यर्थ । मन्म मन्यतेरचतिकर्मण इद रूपम् । मननम् । स्तुति ये हपयन्त तेषामपि गिरोऽवसा पनि बेतु धीतिम् चेत्येव' तरह- मध्याहृत्य यश्छन्दो निराकाड्डीकर्तव्य ॥४॥ घेकर० स भस्माकं नेतृणां वरिष्ठ रिशतामसिता" अग्नि स्तुती का । धनेन ये धनवन्तः अतिशयेन बलिन प्रेरितइविष्का ऐछन् अग्नै स्तन तेषामस्माकम् इति ॥४॥ रक्षणाय कामया मुबलक नृणाम् यज्ञस्य नेतृणां मध्ये नृतम अतिशयेन नेता रिशादा रिशाना श्रूणामता भक्ष पित्रा । पुविध स अपि न भस्माकम् गिर स्तुती अवगण इविक्षणेनान युगाम धीतिम् कर्म च वतु कामयताम् । अपि ये यजमाना तना विस्तृतेन धनेन मघवान धनवन्त शविष्ठा भतिशयन बलिनश सन्द वाजप्रसूता पैस्वारसा भूत्वा मम मममननरूप खोरम् इपयन्त एपपति प्रविग्भि काापितुमिच्छन्ति । तेपामपि स्तुतिमग्नि कामयवामिति भाव ॥४॥ प्रसून प्रेरित बाजो हविक्षणमस एवाग्निोमेभिर्मवावा विप्रेभिरस्तोष्ट जातवेदाः । स एंपु द्युम्नं पापयुत् स वाजं स पुष्टिं यांति जोपमा चिकित्वान् ॥ ५॥ एव । अति । गोतममि । तsो । प्रिभि । अस्तोष्ट । जातजेदा । स । एए । पुनम् । पापयत् । स । वाजम् । स । पृष्टिम । याति। जोपम्। आ। चिकिरवान् । समन्द० एपमम्माभि अग्नि मातमान सतावा विभि भाट स्तुत आतपदाः अवशान । सर एए इनम् पश्यन् एप्विति पाठ्य रातमी । पत्रम्' (निष २,..) इति धननाम । ३. माशिम. ., गमपति मूको ५ ''मूक गावि १. 'वामहिका 1. पक्क . नाम्नि मूमे 11-11. माधि'. tw- 1. 'वा'.

·५५७ सू ७८,१] प्रधर्म मण्डलम् सोऽग्निरेषामनाक धन वर्धयतु । स एव पाजम् अन्नम् । स एवं पुष्टिम् याति यातिरग्रान्ती तण्यथों इष्टव्य । लोडर्थे च लट् । यातु । ददात्यित्यर्थ । जोषम् 'जुपते यति' (निए २,६) इति कान्तिकर्मसु पाठात् जोपशब्दोऽत्र कामवचन । कामम् आ चिकित्वान् । प्रार्थनाजाननित्यर्थ ॥५॥ बेङ्कट० एवम्। अमि गोतमै । सत्यवान् ब्राह्मणे अस्तोष्ट पातप्रज्ञ । स $ गोतमपु ना बलय वर्धयतु । स पोप गमयति अभिलषित ज्ञानन्' इति ॥५॥ मुगल० ऋतार यज्ञयान् नातवेदा जातधनोऽयम् अग्नि विभि मधाविभि गातमाभ ऋपिभि एव एवमुक्वेन प्रकारेण अस्तोष्ट स्तुतोऽभूत् । स्तुतश्च स भप्ति एषु गोतमेषु शुत्रम् घोत मान सोमम् पापयत् भपिवत् । स ब वाजम् सोमलक्षण चहपुरोडाशादिलक्षण हवित्र स्वीकरोतु । स भनि जोयम् मसाभि कृत सेवनम् आ निकत्वान भा समन्तात् जानन् पुष्टिम् याति पोपमामोतु ॥ ५॥ इति प्रथमाष्टके पवमाध्याये पञ्चविशो वर्ग ॥ [७८] अभि त्वा गोतमा गिरा जातवेदो विचर्पणे । घुरभि प्र णोनुमः ।। १ ॥ अभि । त्वा । गोतमा । गिरा | जातऽवेद । विऽचपणे। युग्नै । अभि । प्र । नानुम ॥ १ ॥ स्कन्द० अभि इत्युपसर्ग अभि प्र णोनुम इत्याख्यान सम्यध्यते । त्या त्या क्य गतिमा गोतमनामान गिरा है जाववेद । विद्रष्टव्य पुग्ने धने गोभिरा हेतुभूत । धनादिलाभायमित्यर्थ । भभि भाभ म गोनुम । मौठिरतिकर्मा ( निघ ३,१४)। यत्र पौन पुम्येन' उपसर्गाभ्यास " वा तत्सम्बन्धिन " क्रियापदस्थाप्यभ्यासो दृष्टम्य । अभिप्रणानुमोऽभिमणोनुम इति । 'अभ्यास भूया समर्थ मन्यन्त, यथा अहो दर्शनीय! अहो दर्शनाय!' (या १०:४२ ) इति । मुगु पुन पुनामिदम हस्ययं ॥1॥ वेट० भाभिमुख्येन प्रकण स्तुम स्याम् गोतमा धयम् मिरा जातपद | विजए । भग्ना"। अभिद्वितीयास्मारक:1॥ मुगल. भभि त्वा' इति पाच पश्म मुहम्" । गोठम अपि "५ गायत्री छन्द "। भनिदया है जातवद ! जागना वेदित ' विचर्षण! विपण सवस्य द्रष्ट ' रायम्भूतान वा स्याम् मातमा भस्व सूक्तस मष्टा गोठम ऋषि । कपरकरयऽपि पुर्य गजपनम् । गिरा प्रोप्रलया पाचा अभि भाभिनुल्यनाम्ौदिति शेप । तर ययमपि स्याम् योयगुणाकारामंग अभप्र मोनुम भाभिमुरुपेन पुन पुन स्तुम ॥ नातिति २ है.'नति ५४ माठि दि. स विमपि' में ५. मारित मानित १ मामिावि " 'सेप मूग १५ मा १५ नानि 11 नास्ति में ·ऋग्वेदे सभाष्ये [भा २, ५, व २६. तमु खा गोतमो गिरा रायस्कोमो दुवस्यति । द्युम्नैराभि प्र गौनुमः ॥ २ ॥ तम् । ऊ इति। त्या । गोतमः । गिरा । रायःऽकामः । दवस्यति । घुम्नैः । अभि । प्रा नोनमः ॥२॥ - । स्कन्द० उकारः पदपूरणः । य उक्तगुणोऽसि, तम् त्वा गोतमः गिरा रायस्कामः धनकामः दुषस्यति परिचरति । स्तोतीत्यर्थः । परस्त पाद माध्यात्मिकत्वात् बहुवचनयोगाच' भिसं वास्यम् । तुल्यार्थत्वेऽप्यपुनरुक्कता ॥२॥ घेङ्कट० तम् त्वाम् गोतमः स्तुत्या धनकामः परिचरति । वचनयोरुक्ता' सङ्गतिः ॥ २ ॥ मुन्द्रल० रायस्कामः धनकामः गोतमः यमग्निम् गिरा स्तुत्या दुवस्यति परिचरति, तमु धमेव स्या लाम् द्युः ग्रोतमानैः स्तोत्रैः अभि प्र णोनुमः भाभिमुख्येन पुनःपुनः स्तुमः ॥ २ ॥ तमु त्वा वाजसातममनिरस्त्रयामहे । द्युम्नैराभि प्र गौनुमः ॥ ३ ॥ तम् । ॐ इति । त्वा । वाजऽसातमम् । अहिरवत् । हवामहे । धुन्नः । अभि ।प्र। नोनमः ॥ ३॥ स्कन्द तम् ला वाजसातमम् पणु दाने । मनानां दातृवम सम्भक्तृतम वा इविक्षणानामधानाम् अङ्गिरस्वत् हवामहे । माहूय पान: अभि प्र णोनुमः ॥३॥ वेङ्कटक तम् त्यामविशयेनानानां दावारम् अङ्गिरस्यत् हवामहे ॥ ३ ॥ मुद्रला हे अने! वाजसातमम् वाजानामन्नानामतिशयेन सनितारं दातारम् तमु तमेव वा स्वाम् अङ्गिरस्यत् अङ्गिरस इव इवामहे माह्वयामः । युन्नैः । 'शिष्ट पूर्ववत् ॥ ३ ॥ तमु त्वा वृत्रहन्तम यो दस्यूरवधूनुपे । युम्नाभि प्र प्रणौनुमः ॥ ४ ॥ तम् । ॐ इति । त्या । वृत्रहन्ऽनमम् । यः। दस्यून् । अवऽधनपे । घुम्नैः। अभि।प्र। नोनमः ॥ ४ ॥ स्कन्द० यः दस्यून् अनार्यान् अबधूनुषे धम् कम्पने। भयेन कम्पयसि । तम् त्वा महन्तमम सणां हन्तृतमम् |ौः ॥ ४॥ वेङ्कट तम एव त्वाम् अतिशयेनोपत्रवाणा हन्तारम्, या त्वं राक्षसानमधूनोमि ॥ ४ ॥ मुद्द० है भग्ने! दस्यून उपक्षपयितृन् राक्षसादोन यः स्वम् भवधनुषे भवद्यालयसि स्थाना प्यावयसि । प्रहन्तमम् गाणां पाप्मनामाविशयन हन्ताम् तवा तमेव त्वाम् दुः। शिष्टं पूर्ववत् ॥७॥ १. 'यौरसरमा कु. ५, .. नास्ति मूको. २. "बसयो यति. ३. या विळपं. 1. 'येनाय पानी मि. .. नानि 4-4, नाति मूको.. 1. न.१ पंह मोति विम', ·प्रथम मण्डलम् ५५९ स् ७८ में ५] अवौचाम रहूंगणा अग्नये मघुमद् वर्चः । द्युम्नैराभि प्र णोनुमः ॥ ५ ॥ अर्वोचाम । रहूंगणाः । अग्नयें । मधुऽमत् । वर्चः । द्युम्नैः । अभि । प्र । नोनमः ॥ ५ ॥ स्कन्द पूर्व सावत् अवोचाम उकवन्तो वयम् रहूगणाः रहूगणस्य पुत्राः अपये मधुरं मधुमन् प्रोविकर स्तुतिलक्षणम् वचः । इदानीमपि जुन्नैः अभि प्र मोनुमः ॥ ५॥ बेङ्कट० उक्तदन्तः रहूगणपुत्राः भग्नये रसवत् स्तोत्रम् । युग्नैः च अभि प्र नोनुमः ॥ ५॥ मुगल सापिः कृतं स्तोत्रमनयोपसहरति । रगणाः रहूगणस्य पुत्रा वयं गोतमाः अग्नये भन्ननादिगुणयुक्ताय देवाय मधुमत् वचः माधुर्योपेतं वचनम् अवोचाम प्रावादिष्म । तद्पनरूपैः युः योतमानः स्तोत्रैः पुनःपुनरनिं वयम् अभि प्र नोनुमः भाभिमुख्येन प्रकर्षण स्तुमः ॥ ५॥ इति प्रथमाटकं पञ्चमाध्याये पहिशो वर्गः ।। . [७९] हिरण्यकेशो रजसो विसारेऽडिधुनिर्वात इच ध्रजीमान् । शुचिभ्राजा उपसो नवैढा यशस्वतीरपस्युवो न सत्याः ॥ १ ॥ हिरण्यऽकेशः । रजसः । विऽसारे । अहिः । धुनिः । वातःऽइव । भजीमान् । शुचिऽभ्राजाः । उपसः । नर्वेदाः । यशस्वतीः । अपस्युवः । न । सत्याः ॥ १ ॥ स्कन्द० 'हचो हिरण्यकेशादिरानमे मध्यमाय वा । अयं सूची हिरण्यकेशादिः' मध्यमाय वा' पैताग्नये पार्थिवायैव वा प्रकृताय । उज्ज्वलपर्णतया हिरण्यससी दीतिर्यस्य स. हिरण्यकेशः भतिः। रजसः उदकस्य विसारे विगमनकाले । वृष्टिकार्ड इत्यर्थः । आहे. धुनिः 'अहि. ( निय ११.) इति मेघनाम । पट्यर्थे धैषा प्रथमा। मेघस्स धूनविता कम्पयिग । वृटिकाले बैगुतोऽमितित्यर्थः । कीदृशः 1 उच्यते । बात इव भजीमान् धजिगतिकमा (द. निघ २,४)। गतिमान् । अत्यन्तशीघ्रगतिरित्यर्थः । शुविधाजाः गुददीहिः । कइय। उपराः नवेदाः यशरखती: अपस्युवः न सत्या. अपस्युरो नेति नराम्द उपमाराम् । शिष्टानि तपमाननूतानाम् उपसा विशेष- णानि। यथोषसः नवेदाः मेधाविनाभैतन् (उ. निघ ३,१५)। प्यायपेन पत्रिकाधनम् । मेधाविन्यः । यसलतीः कीर्तिमत्यः इविक्षिणेन च पनेन' धनात्यो था। भपस्युवो पागर्मकामाः । सत्याः भविसवादिन्यः शुचिनाउम. तद्वत् । अथवा नरंदा इत्यैपाचननिगाद् उपमेयस्य विशेषणम् । यशस्वीरित्यादिगुणः यथोपसः पुचिमाजस. बदामंधावी पनि गुनिधन इत्येवं मध्यमेसो योजना पार्थिवे ' उपकं दिसायंते येन स रजसो विसारः यश.! महिरिति 1.1. नास्ति नको. २. रई' ठकु. ३. शारिमि; Rafter दि. ५. शमिमा 'रेशानिः वि. ५. नानिलि. .. नाक्षि मो. ८.अन मूहो. १. मनुमेय शि, ..1..नाविभ.

·प्रशस्यत, नतुवा ऋग्वदे सभाध्ये [अ.,अ५, व १५ जापर्वस्य हि गतापित्यस्य रूपम् । वृष्टिहेतौ यज्ञे पार्थिवोऽग्निराहवनीयात्मनागभाव' गन्सत्यर्थ । धुनि कम्पिटा स्वयम्, भयन वा कम्पयिता शत्रणाम् । शिष्टपदयोजना तु सदृशी ॥३॥ घेङ्कट हिरण्यसदृशरश्मि उदकस बिसारे अन्तरिक्षे भाइन्ता कम्पयिता वात इव गमनवान्' निर्मरदीप्ति उपस अजानन् भन्नवती । कर्मरठव इव सत्यभूता । यथा कर्मण कार फरेन पुज्यन्त ॥॥ मुल० हिरण्यकेश' इति द्वादशचं षष्ठ सूक्तम् । रहगणपुत्रस्य गोतमस्यार्पम् । पूर्वन गायत्र तु' इत्युक्तरादिदमपि गायर सूक्तम् । एतावास्तु विशेष 1 आधस्तृचस्पैष्टुभ , द्वितीयस्त्वौष्णिह । प्रथमतृचस्य मध्यमस्थानो वैद्युतोऽग्नि शुद्धाग्निर्वा देवता । शिष्टा नवचं केवलाग्निदेवताका ॥ हिरण्यकश हितरमणीया कशस्थानीया ज्वाला यस्य स तथोक्त सुवणवद्रोचमानज्वालो वा अहि घा) आगत्य हन्ता मनाम् धुनि चपा कम्पयिता वात इव वायुरिव ध्रजीमान् शीघ्रगतियुक्त । प्रबम्भूतो वैद्युतोऽग्नि रजस उदकस्य विसार विसरणे मैघानिर्गमने निमिचभूते सति शुचिमाजा शोभनदीप्ति सन् मेघाजलरानि निर्गमयितु जानाति । उपस उपोदेवता नवेदा न विदति इति नवेदा । मेघादुदकस्य नि सारणमग्निरेष जानाति, उपसस्तु न जानन्तीत्यर्थ । भशान दृष्टान्त । यशस्वती अग्नयुक्ता अध्याय अपस्युव भप कर्म आत्मन इच्छन्त्य भवितथारम्भा न एवम्भूता प्रना इव । भर उपसामज्ञानेनानि निन्यन्त । 'महि निन्दा निन्ध निन्दितुम् अपि तु स्तुत्य स्तोतुम्' इति भ्यायात् ॥ १ ॥ आ तै सुपर्णा अमिनन्त ः कृष्णो नौनार वृपभो यदीदम् । शिवाभिन स्मर्यमानाभिरागात् पतन्ति मिहः स्तनयन्त्यभा ॥ २ ॥ आ। ते । सुऽपर्णा । अमिनन्त । एवै । कृष्ण । नोनार । वृषभ । यदि । इदम् । शिनाभि । न । स्मयमानाभि । आ । अगात् । पतन्ति । मिह । स्तनयन्ति । अभ्रा ॥२॥ स्कन्द० ते इति तादर्य पतुर्थ पटी बा। तबार्थाय तब वा स्वभूतान् रसान् । सुपर्णा रश्मिना मैतत् (निप १,५)1 आदित्यरझ्मय । आ. अमिनन्त मीम् हिसापाम् । मयांदया हिंसन्ति । भाददत इत्यर्थ । एरे भने । गत्वा भुव० ततो रसानाइदत इत्यर्थ । कृष्ण मोनान पर कृष्णवर्णश्च पिता मप नोगाव । नौवित्र सामानार्थ । गविलक्षणेन सदनात्य पुन पुनर्ग शब्दयति । इदम् जगन् । यदि शम्दस्तु पदपूरणो बा, यस्मिन् पाद पत इत्यायाहायम् । कृष्णो नोनार वृपभो यदि तव पदि मघ यपधि गति घण्टा रसान् रश्मय आददत इत्यर्थ । उत्तरार्धर्ष पाशात भिन्न धाग्यम् । शियानि न स्मयमानाम तम् ( निवि मुग्पनाम । मिड सन । यया कश्चित्मुसाभि हसन्तीभि ।। स्त्रीमि हात र मध्यमोमिनि सह मीरमान मा अगा, मागरति मन्तरिक्ष भस्मान् वा प्रति । तमह समाया पृष्टिलक्षणा पाए । स्तनयन्ति चाप्राणि।२॥ । यविशम्भुतिसामर्यादा मुपर्णा भमिनन्तति । 1 *रमात्र २ नाति मूका पाहप ५ मानिति 1. माति + 2 नानि वि मि मूडो . मेमू १.

·५६१ सू ०९, मैं ३] प्रथम मण्डलम् वेकर. अमे। तब रश्मय मनि सह प्रक्षिपति। कृष्णवर्ण ' मेयश्च शब्द करोति, यदि भवस्युदकम् । इदम्' ( निघ १,१) इति उदकनाम'। कल्याणीभि स्मयमाना|भ इव स्रीमिर नदीभि 'सहाग्निरस्मानिहागच्छति । पतन्ति च सेक्तारा मरुत स्तनयान्त चाभ्राणि ॥३॥ मुगल हे मन! त तप सुपर्णा शोभनपतना रश्मय एवं गन्तृभि मरुद्धि सह आ अमिन त मा समन्तात् मेघ सिन्ति। वर्पणार्थ तान्यन्ति । प्रहृतश्च कृष्ण कृष्णवर्ण सम बर्षिता मेघ नोनाव भृश शब्दमकरोत् । यदि यवा इदम् ईदृश कर्म बदानीम् शिवाभि न "स्मयमानामि सुखकारिणीमि इसनवतीभि कान्ताभिरिव शुभ्रवर्णाभि फनयुक्ताभिरद्विवियुद्भिर्वा सह आ अगात् वैद्युतामिप्रेरित पर्जन्य भागछति । तदनन्तरम् मिह साप पतति दिव सकाशात् प्रवृष्टा भवन्ति, मत्रा सभ्राणि अद्धि पूर्णा मैया स्तनयति इवस्तत शब्द कुर्वन्ति ॥ २ ॥ । । यदीमृतस्य पयसा पियानो नपन्नृतस्य पथिभी रविष्ठः । अर्यमा मित्रो वरुणः परिज्मा त्वचे पश्चन्त्युपरस्य योनौ ॥ ३ ॥ यत् । ईम् । तस्य । पयसा । पियान । नय॑न् । तस्य । पृथिऽभि । रजिष्ठे । अर्थमा । मित्र । वरण | परिऽज्मा । त्वम् । पृथ्वन्ति । उपरस्य । यानौ ॥ ३ ॥ स्कन्द कदा सादा । उच्यते । यत् यदा यस्मादा ईम् ईशान्दोमायमित्यस्यार्थे । अप मध्य मोऽग्नि प्रातस्य भादित्यस्य । पयसा उदकेन । रम्याइनोदकेनेरयय । पियान वधमान । नयन् हेगापय शतृप्रत्यय । प्रयोननस्य ध' हेतुत्वेन विवक्षा । भुप प्रति नतुमित्यर्थ । किम् । प्रातस्य उदकनामैवद् (तु निघ १,१२)। द्वितीयार्थ चपाटी। यष्टिर अणमुदकम् । पथिमि रजिष्ट प्रमुखमै । न च विरोऽयम् । कि तर्हि । अर्यमा मित्र वरुण परिज्मा सर्वतो. गामी त्वचम् पृथन्धि स्वचाकदशेन रत्नपारीर" लक्ष्यत । चिरत्र सामभ्योदधार्थ । शरीर मन्तीत्यर्थ । कस्य । उपरस्म मयस्स। योनौ भन्तरिकदेशभूत स्थान । भधवा योनिरित्युदकनाम तु निप१,१२)। नामन्नान् कमसया।' (पापा २२,१७) इत्येषा सप्तमी, 'चमणि दीपिन इन्ति' इति यथा । उके निमिचे। उदकार्थमित्पर्ध । यस्माद्वाऽयं मध्यसोऽप्तिर्मिनादयध स्वर जन्त्युपरस्य तदा तस्माद्वा शियाभिनं स्मयमाना भिरागात्' इत्परमस्या ऋच पूर्वस्या उत्तरार्धचनकारयता । ण्वमनयाचामप्यममा याना। पाधिन तु मा त मुपणा' इति मुपणसम्देन" रश्मिसाश्यात् सुपचनादा साला उज्यन्त । 'भमिनन्त । इत्यपि भक्षण हिसाऽभिप्रेता । 'कृप्पो नानार पभा यदीदम्' इति च यदिशब्दात पूर्ववत् सत दायापाहायम् । यदि कृष्णवर्ण वारता भपा नानार इन जगन्, यदि शिभिन सयमानाभिागात् मध्यम यदि च पतन्ति मिह मनयन्ति भद्रा, उनम्न तर म्मभूहा २ पाने वि ३ नाक्षि टिप ४ नमना ५५. 'मान सहन-पोज' मानित पतिमि रमवमानाभि मूमे ८ मोसम सवि 1. नानिति " परने. भति ११ मेरे दि ·1 ऋग्वदे सभाष्ये [अ १, अ५, २७ सुपर्णा भा अमिनन्त मयांदया हिंसन्ति भक्षयन्ति । किम् । सामथ्यात् इवीपि । नै हबीपि प्रति गमनै । यदि देवी वर्षति ततो मनुम्येषु यजत्सु तव ज्वाला सर्वतो व्याप्य हापि नि सशय वहन्ताति समस्तार्थ । योऽह कि करोमि । उच्यत । यदासस्य इत्यादि। यदिवि व्यत्ययेन नपुसकता । यो भवानृतस्य पयसा । स्वशब्दोऽत्र यज्ञवचन । पजसम्ब न्धिना हपिलक्षणेनानेन पियान वर्धमान , नया इविदवान् प्रति रतस्य यज्ञस्य पथिमि रजिष्ट, बर्यमा मियो वरणव परिज्मा। प्रदर्शनार्थ चात्र अर्यमादिग्रहणम् । सर्वे च देवा इत्यथ । त्वच' पृशन्ति शरीराणि सम्पयन्ति । भवाच गृहीतहयिष्को देवाश्च परस्परत सम्पृश्यन्ते इत्यर्थ । क । उच्यत । उपरस्य योनी। उपरिवतित्वापरो दवलोक इहाभिप्रत । तसकदेशभूत स्थाने । स्वों इत्यर्थ । यो भवानर्यमादयश्च त्वच पृश्यन्ति उपरस्थ योनी तस्य ते सुपर्णा अमिनन्तेत्येव यच्छन्दतेस्सन्छन्दमध्याह्नत्य पूर्वयकवास्यता योज्या ॥ ३ ॥ घेवट० यदि एनम्' उदकस्य सारेण प्रत्यक्षोदकेन प्यायमान नयन् उदकस्य परिभि ऋजुतमै अर्यमा मिन वरुण वायुश्च मेघस्य योनी उदकनिर्गमनमार्गे स्थितामुदनिरोभी त्वच रश्मिभि सम्पूचन्ति । नपिना सहिता वर्षस्येशत एवं देवा इति ॥1॥ मुद्गल० यत् इम् यदा अयमप्ति मतस्य उदकस्य पयसा पयोवत्सारभूतेन रसेन पियान दाप्यायन कुर्वन् भाप्यायितञ्च जगत् तस्य उदकस्य सम्बन्धिभि रजिष्ठ मजुतमै पधिभि मार्ग स्नानपानादिभि नयन प्रापयन् पर्वत तदानीम् अर्थमा मित्र वरुण प परिज्मा परितो गन्ता मरुणाश्च उपरस्य मेघस्य योनी बुटयुदकोत्पत्तिस्थाने स्वचम् पृश्यन्ति पृष्टयुदकल्यायछादक प्रदश स्थकीयैरायुधै सयोजयन्ति, उदाटयन्तीति यावत् ॥ ३ ॥ अग्ने वार्जस्य गोमत ईशानः सहसो यहो । अस्मे धेहि जातवेदो महि श्रयः ॥ ४ ॥ अग्ने । वाजस्य । गोऽर्मत । ईशान । सहस । यहो इति । अस्मे इति । धेहि । जातऽयेत् । महि । श्रव ॥ ४ ॥ स्कन्द०६ मवातस्य गोमत गाभि सदिवस्य ईशान है सहस यहो! बरस्य पुन पळेन मध्यमानोऽमिनायत इति बरस्य पुत्र उच्यत । अस्म अस्मभ्यम् धाह दहि। है जात- पद !वप्रज्ञान महि श्रव पनम् अत्र या वेङ्कट अग्न! भलस्य पगुमत ईश्वर सइस पत्र भस्मासु धेहि जातवेद ! महत् भनम् ॥ ५ ॥ मुद्गल हे सहम यहा! बलस्य पुत्र' अग्न' गोमत बहुभिर्गोभिर्युक्तस्य वारस्य भन्नस्य शान्न ईश्वररामसि । भर मे मामु जातवेदन A HREE प्रभूतमनम् धेहि । स्थापय॥४॥ स ईघानो पसुपविरमिरी न्यौ गिरा । रेवदस्मम्प पुर्वणीक दीदिहि ॥ ५ ॥ स । धान । किवि अनि । ईन्य । गिरवत् । अस्मभ्यम् । पुरजनीक दादिति ॥ नास्तिवि २ भवि नाति विभ' मावि • पव गोभि सहित विमा v नाति छप ५. नास्ति ·- २९, म६] प्रथम मण्डलम् स्कन्द० य उक्तगुणोऽसि, स इधान दीप्यमान । बसु प्रशस्यो धनवान् या। कवि मधावी । अग्नि ईन्य सर्व स्तोतृमि स्तोतव्य । गिरा स्तुत्या। परस्तु पाद प्रत्यक्षतत्वात् भिग्न पाक्यम् । रेवत् धनसयुक्तम् । धन च दददित्यर्थ । अस्मभ्यम् भस्मदर्थम् । हे पूर्वणीक' 'पुरु' (निघ ३१) इति बहुनाम । अनीकमिति घ लोके खद्गस्य मुखमुच्यते । इह तु तीक्ष्णाप्रत्वादेस्त सादृश्यात् ज्वाला उभ्यन्ते । बहुखद्गमुखसम्मघहुज्वालासमूह । दादहि दीप्यस्व ॥ ५॥ वेकटस दीप्यमान वासयिता कवि अग्नि स्तुत्य स्तोग्नेश धनयुक्तम अस्मभ्यम् वीप्यस्व बहुज्वाला ॥५॥ मुद्गल० स अग्नि धान दीपनशील वसु निवासयिता सर्वेषाम् हाद काउदर्शन गिरा स्तोनुरूपया वाचा ईळन्य स्तोत्रन्यो भवति । ई पुर्वणाक! भनीक मुखम् । पुरुभिदीभि मनीकस्थानीयाभिर् वाराभियुकाप्ने। अस्मभ्यम् रेवत् धनयुक्तमत्र यथा भवति तथा दीदाह दीप्यस्व ॥५॥ सपो राजन्नत त्मनाग्ने यस्तोस्तोपसः । स विग्मजम्भ राक्षसौ दह प्रति ॥ ६ ॥ धुप । राजन् । उत । त्मना । अग्नै । यस्तो । उत। उपस । स । तिरमऽजम्भ। रक्षस । दह । प्रति॥ स्कन्द० क्षपक्षपा' (निप १०) इति रात्रिनाम । क्षपाया राजन्! ईश्वर। दीपयित । वा त्मना "भारमनैव । हे आउत वस्तो अढ़ राजन्। उत उपस रानन्।।। य उत्तगुणऽसि स हे तिग्मतम्भ! जम्मा दन्ट्रोच्यत । ज्वाराचाग्नेर्दष्टास्थानीया । तीक्ष्णदास्थानीयमाल ! रक्षस दह प्रात प्रतिमाब्दस्तूपसर्गो धात्वर्थानुवादी 'लम्बत प्ररम्बत' इति यथा । प्रतिशब्दो रक्षण कर्मप्रवचनीय क्षप वस्तो" उपस इत्यसै सम्बन्धयितव्य । सर्वत्र च द्वितीया विभक्ति । क्षप ५ रात्री प्रति । उन बडो भह १६ प्रति । उत उपस रात्रिषु चाहनि च उपउदयवेळासु घ रक्षसो दइत्यर्थ । एवञ्च हत्या न" आमन्त्रितनिमितत्वात् क्षप इत्यतस्य परागवहानामन्त्रितायुदात्त्व प्रवर्तत ॥ ६ ॥ वेङ्कट० पय सन् ! अग्न! स्वमात्मनैव रक्षस भद राध। स स्वम् भने। तीक्ष्णदष्ट्र रक्षासि प्रति दह । यदा झपाया' उपस अच" रक्षासि प्रति दह० इति ।। मुद्गल हे राजन् ! सननशील अग्ने! क्षप क्षपय । रायसादीन् स्वकीय पुरुषबाधस्त्र । उत अपि च मना न कवलमयेरेव भात्मना च तान् बाधस्त । कदति चत् । उभ्यत । वस्तो सवांग्यहानि उत भपि च उषस उपकारोपरक्षिता रात्री । मत्यन्तसयोग द्वितीया। सर्वेयह सु सर्वासु रात्रिषु चत्यर्थ । हे विम्माम्भ! तीक्ष्णमुसामरसस राक्षसान् उत्प्रका रण क्षपयित्वा स एष त्वम् " प्रात इह प्रत्यक दह । न किचिदम्पयमित्सुदास्यत्ययं ॥६॥ इति प्रथमाष्टक पत्रमाभ्याय सप्ताशो चर्य । - अथवा प्रति । । भनि भ, नास्ति कुवि २ ददलित्यय कु २ मइकु ४ नाखि कु १६ नालिदिभर • सुपन विभा ८ 'राल लम ९ प्रसन में १. अनेक भूको नास्ति सूको १२२ युरितम् ति १५ र म 1. वनम १८ नास्ति विमा १९ या वि. २. दहति विरप २१ लान् मूको ३ राजन् म कु ·भावेद सभाष्य । । .[४१, अ५, व १८. अओ नो अग्न अतिभिगायत्रस्य प्रभमणि । विश्वासु धीपु वन्ध ॥ ७ ॥ अयं । नः । अग्ने । कुतिऽभिः । गायत्रस्य । प्रऽभर्मणि ! विश्वासु । धीषु । बन्ध ॥ ७ ॥ स्फन्द० अव नः पारयासान् ई अने! उतिभिः स्वः पालना।। गायत्रस्य प्रभमणि गायन नाम सामवियोषः, 'साममात्र बा', गीयमानत्वात् । विभर्तिधोरणार्थः। गायत्रं यन धार्यते न स्पम्पते। कियत इत्यर्थः। स गायत्रस्य प्रभा सोमयागः, तत्र घ। न सोमपागे एव कंबले । विहि । विश्वासु धीषु सर्वेषु दर्शपूर्णमासादिषु कर्मसु हे वन्य! .॥ घेङ्कट० रक्ष अस्मान् अग्ने! उतिभिः गायत्रसाम्नः प्रभमणि सर्वेषु कर्मसु स्तुत्य ! ॥ ७ ॥ मुगल० विश्वासु थी। सर्वेषु कर्मसु वन्द! स्तुत्य! हे अग्ने! गायत्रस्य गायत्रसाप्नः प्रभमणि प्रभरणे सम्पादने निमित्तभूते सति नः अस्मान् ऊतिभिः त्वदीयैः पालनैः अब रक्ष॥ ॥ आ नो अमे रयिं भर सत्रासाई धेरैण्यम् । विश्वासु पुत्सु दुष्टरम् ।। ८ ।। आ। नः । अग्ने । पिम् । भर | सत्राऽसहम् । वरेण्यम् । विश्वासु । पृत्सु । दुस्तरम् ॥८॥ स्कन्द० मः असमर्थ है अने। रयिम् आ भर । अम्मभ्यं देवीत्यर्थः। समासाहम् सदा भभूमी अभिभविताम् वरेण्यम्' उत्कृष्ट सर्वेषु संग्रामेषु दुष्परम् 'अवतिरति" (निष २,१९) इति बधकर्मसु पाठात् तिरतिबंधार्थः । दुर्हिसम् । शनुभिः दुरपहरमित्यर्थः ॥ ६ ॥ बेङ्कट. “आ भर भन्मभ्यम् अग्ने । रयिम् बहुसइम् वरणीयं सर्वेषु समामेषु चरितुमशक्यम् ॥ ८ ॥ मुगळ० हे भग्ने ! रयिम् धनम् नः मम्मम्यम् आ भर प्रयच्छ। कीदशम् । सम्रा साइम् युगप' देव दारिद्यस्य नापाकम् वरेण्यम् सबैरणीयम् विश्वासु पृत्यु सर्वेपु समापु दुधरम् शभिन्तरितुमशक्यम् ॥ ८॥ आ नौ अग्रे सुचेतुना रपिं विश्वायुपोषसम् । माडीकं धैहि जीवसे ॥ ९ ॥ आ। नः । अग्ने । सूऽचेतुना । रपिम् । विधायुऽपोपसम् । माडर्डीकम् । धेहि । जीवसे ॥९॥ स्कन्द० भन्मभ्य हे अग्ने! मुचेतुना शोभनेनानुग्रहपरेण घिसेन रयिम् विश्वायुपोषसम् सर्वस्मि भायुपि पोपकम् । यावनी पुष्टिकरमित्यर्थः । माडॉकम्" मृड मुखने। मुखयिवारम् आ धेहि भाभिमुण्यन देहि जीत्ररो जीवनायास्माकम् ॥९॥ बेट० मा धेहि भस्मभ्यम् अग्ने। शोभनशानेन मनमा धनम् सर्वमनुष्याणा पोपकम् मुख यि जीयनाय ॥९॥ 1-1. नामित वि. २. २. विम'. १. ती वि. विभा... परणीयम् म. ..बविवरति कुविण मति मनि म. मो. ...... मामय मि. मानि... मानि 1. Ant वि. ५. वायसनादि पति को ·प्रथम मण्डलम् मुद्गल हे अग्ने ! नः अस्माकम् जीवसे जीवनाय सुचेतुना शोभनेन ज्ञानेन युक्तम् रयिम् धनम् आ थेहि स्थापय । कीरशम् । माडीकम् मृदीकं सुखं तहेतुभूतम् विश्वायुपोषसम् सर्वसिनायुपि देहादेः पोपमम् । यावचीवमसदुपभोगपयांसमित्यर्थः ॥ ९ ॥ म पूतास्तिरमशोचिपे वाचौ गोतमाग्नये । भरस्व सुम्नयुर्गिरैः ॥ १० ॥ प्र । पूताः । तिग्मऽशोचिषे । वाचः । गोतम । अग्नय । भरैस्त्र । सुम्नऽयुः । गिरः ॥१०॥ स्फन्द० पूताः शुदा निदोषाः तीक्ष्णदीप्तये वावः हे मोतम! मारमन एवायम् अन्तरारमन सामन्यणं प्रपत्र। हे मदीयान्तरात्मन्नित्यर्थः । अग्नये प्र भरस्त प्रभर प्रापय । उचारये- स्यर्थः । सुम्नयुः सुखकामा सन् । गिरः स्तुतिरूपाः ॥ १० ॥ धेङ्कट० प्र भरस्व' उप्रवेजसे शुवा वाचः गोतम ! अग्नये सुन्नमिच्छन् गरणीया वचनीयाः ॥ १० ॥ मुबल० दे गोतम । सूकद्रष्टः! सुनयुः सुन्नं धनमारमन इच्छस्त्वम् तिग्मशोचिषे वीक्ष्णज्वालाय अग्नये पूताः शुद्धाः वाचः ममेर्गुणान् सम्यक् अभिदधतीः गिरः स्तुती: प्र भरत प्रक- पण सम्पादय । यो नौ अग्रेऽभिदासत्यन्ति दूरे पट्टीप्ट सः । अस्माकमिद् युधे भव ॥११॥ यः। नः। आने । अभिऽदासति । अन्ति । दुरे । पदीष्ट । सः । अस्माकम् । इत् । वृधे । भव ॥११॥ स्कन्द० यः अस्मान् हे अग्ने! अभिदासति' उपक्षपयति' अन्ति अन्तिके दूरे घ। पदीष्ट सा पदिरन शुद्धोऽपि सोपसर्गाधों* द्रष्टव्यः। विपद्यतां सः। विनश्यतु स' इत्यर्थः । अस्मानम् तु वधे 'वृद्ध्यै भव त्वम् । वृदि कुवित्यर्थः ॥१॥ घेङ्कट० यः अस्मान् अग्ने | भाभिहिनस्ति अन्तिके रे बा, नश्यतु सः । अस्माकम् एवं भव वर्धनाय मुद्गल. हे अग्ने! : असान् अन्ति अन्तिके समीपे दूरे विकृष्टदेशे च स्थितः सन् यः शत्रुः अभिदासति उपक्षपयति, सः शत्रुः पदीष्ट पततु नश्यतु । त्वं च अस्माकम् इन् अस्माकमेव पधे वर्धनाय भव ॥1॥ महनाक्षी विपणिरमी रक्षांसि सेघति । होता गृणीत उक्थ्यः ॥ १२ ॥ सहसऽअक्षः । विऽचर्षणिः । अग्निः। रक्षांसि । सेयति। होता ! गृणीते । उक्थ्यः ॥ १२ ॥ स्कन्द सहनाक्ष. भक्षिशन्दन अनशक्षिस्थानीयत्वात् ज्वाला उभ्यन्वे । सामाशिस्थानीयवाला विचर्षणिः १.प्रहर' विम', २. सति मभिश्यति , ... पति मूको. ५. गाय म. ६.१. नास्ति भ, , (भिदिन' बिमा ८. साक्षिम नास्ति कति. १. नास्ति मुडो.

·ऋग्वेदे सभाष्ये [अ१,५,११८. मिष्टा अग्नि रक्षासि सेधति सेधतिर सामध्यांदिसार्थ. । हिमस्ति । होता च सन् यज्ञपु गृणीते सीति दंगन उपन्यः प्रशस्य ॥ १२॥ पैङ्कटक भनेकबाल विवष्टा अग्नि रक्षासि निरुणादि, होता स्तौति च देवान् प्रशस्यः ॥ १२ ॥ मुद्गल० सहस्राक्ष असख्यातवार, विचर्षणिः विशेपेण सर्वस्य द्रष्टा अयम् अग्नि रक्षासि सेधति प्रतिपयति यज्ञानिगमयति । स चाशित उक्थ्य, उक्थै. शरीरसाभि स्तूयमान सन् होता देवानामाह्वाता भूत्वा गृणोते ठान् स्तौति ॥ १२ ॥ इति प्रथमाष्टके पचमाध्याये भष्टाविंशो वर्ग." - [८०] इस्था हि सोम इन्मदै ब्रह्मा चकार वर्धनम् । शनिष्ठ वज्रिन्नोजसा पृथिव्या निः शशा अटिमर्चगर्नु स्वराज्यम् । १॥ रत्था । हि । सोमै । इत् । मदे । ब्रह्मा । चकार । वर्धनम् । शपिष्ठ । बनिन् । ओज॑सा । पृथिव्या । नि । शशा । अहिम् । अर्चन् । अनु । स्यराज्यम् ॥१॥ स्कन्द 'एन्द्रगुत्तरम्' । उत्तर सूक्तम् ऐन्द्रम् इवदैवतम् । "हि शग्दो यस्मादर्थे । यस्मात् इत्मा अमुना बक्ष्यमाणेन प्रकारेण सत्यम् था। सोमे इत मदे 'यस्य न भावन" (पा २,१,३०) इत्यपा ससमी। तच्छदभुतन छणभूतयोग्यपियापदाध्याहार । सौमै मदकर उपकार । बमा चार बान्ान्दो प्राणाम्देन समानार्य । बात्मन एषायमपरोक्षरूपेण प्रथम- पुषपण निर्दशः । अथ गोठमो नाम माझण होवा या करोति । वर्धनम् गृद्धिकर स्तोमन् । पम्मादिति यधनान् वच्छन्दोऽध्याहाय. 1 मात्र है शविष्ठ वझिन् | स्वन ओमप्ता प्रथिम्या 'धिवी' (निघ १,३) पन्तरिक्षनाम । अन्तरिक्षात् । नि राशा शश प्लुतगती। सास- ध्यांसायाम्तवण्यथं । निर्गमय। भूमो पातयत्यर्थः । । । उच्यते । अहिम मंथम् । पृष्टिमित्यर्थ । अर्चन् अमु पई पूजायाम् । अनुपश्यन् स्वराज्यम् भारमीय अशोण्याधिपश्यम् । माधितानुग्रहेण प्राधिपत्य पश्यते । कीप्तो दिस प्रभु.पो नानुमाइक.॥1॥ येट० "दस्यम् हि सोम" भदकर स्वया पोत सति प्रामणस्वा वर्धनम् स्तोत्रम् चकार । बलराम या न् । बलेन टिजनतेन पाया न हम् । भन यार - भयो नारत लाराश्यम्" (या १२.१४) इति ॥1॥ 1.नाधिभवि १. नाशिमि', 1.नास्तिति 10.हि.. 'म'. 4. नामि को ९. पूम्य. 1,Adur'ETEpter ११. ' .., नासि ar ·स् ८०, म] प्रपन मण्डलम् - शशा मुद्गल० 'इत्था' इति पोडशच सप्तम सूकम् । गोतम अपि । पडित छन्द । इन्दो देवा ॥ है शवैष्ठ! अतिशयेन वलवन् वजिन्! वनवन्द्रि' इत्या हि इत्यमेव अनेन शास्त्रोक्तप्रकारणैद मद मदकर हपकरे सोमै त्वया पीते सति ब्रह्मा प्रामण स्तोदा वर्धनम् तव वृद्धिकर स्तोत्रम् चकार ननेन सूनेन कृतवान् । इत् पादपूरणम् । अतस्त्वम् ओनसा बलेन प्रथिव्या सकाशात् अहम् भागत्य इन्तार वृत्रम् नि नि शषेण अशा मा बाधस्वति शासन कृत्वा पृथिव्या सकाशात् निरगमय इत्यर्थ । किं कुर्धन् । स्वराज्यम् स्वस्य राज्य राजत्वम् अनु भनुलक्ष्य अनन् पूतयन् । स्वस्य स्वामित्व प्रकटयरित्यर्थ ॥ ॥ स वामद् वृषा मटः सोमः श्यनाभृतः सुतः । येना बुनं निरङ्गयो जघन्य वजिनोजसार्चन स्वराज्यम् ॥ २ ॥ स । ता । अमदत् । वृर्षा । मद । सोर्म । श्येनऽमृत । सुत । येन । वृत्रम् । नि । अत्ऽभ्य । जधन्ध । बनिन् । ओज॑सा । अर्चन् । अर्नु । स्थ राज्यम् ॥ २॥ स्कन्द० स ला अमदन मद वृप्ती । तपितवान् । वृया' वपिता। परसोम पीत्वन्द्रो वपति नदिद सोम एवोपचर्यते । मद मदकर सोम । श्येमामृत । भौतरेय ब्राह्मणाधी समितिदासमाचक्षते- सोमो वै राना अमुस्मिन् लोक मासीत् । त देवाश्च अपयश्चम्यध्यायन, कथमयमस्मान् सोमो रामा आगच्छदिति तेऽयुवन् छन्दासि, यूय न इम सोम राजानमाहरतेति। तानि तधेति प्रतिपद्य सुपर्णरूपाणि भूत्वोदपतनिति । तेषा जगती प्रथमोदपठत् । सा अर्ध मध्वनी गत्वाऽभ्राम्यत् । सा दक्षिणा च सपश्चाहरत् न सोमम् । अथ शिशुबुदपतत् । सा भूयोऽ_ध्वनो गत्राऽधाम्यत् । सा दक्षिणामाहरद, न सोमम् । भय गायभ्युदपतत् । सा गत्वा सोमपालान् भीपयित्वा पद्या च मुखेन सोम परिगृह्माऽऽइरदिति (तु ऐना ३,२५,०६)। तदतदुच्यत-इथेनाभृत' इति । श्यनरूपया गापश्या आभृत* श्यनाभुत । सुत अभिपुत । य कोश सोम । उच्यत । येन हेताविय तृतीया । पन हेतुना। य पीत्वा पातु वेत्यर्थ । तम् मघम् अन्य भपामाय निर्जघन्थ नियन इसि वयान् या । है बनिन् । स्वन ओसा । अर्चन अनु स्वराज्यम् ॥२॥ येङ्कट० स त्वा अमदत् पृषा 'सोम मकर श्यनैनात, येन' घूत्रम् भन्तरिक्षादपि निर्जघन्य वाजन् । बलेन ॥२॥ मुद्गल है इन्द्र' वा त्वाम् स सोम अमटत् अमदात् हपं प्रापयत् । कोस्य सोम । वृषा संचनसभाव मर मदको इषंकर" श्येनाभृत श्येनरूपमापनया पक्ष्याकारया गायल्या दिव सकाशादात मुत अभिगुत ! हे बनिन् | बनवचिद' येन पीतेन सोमन ओसा पयकरण अद्य अन्तरिक्षसकाशात् म् निर्जप य इतवानसि । धन्यत् पूर्ववत् ॥ २॥ १ नास्तिमै भूवय भ " का कारी में २. नास्ति ति ३ प्रापश्य आइभ वान् अ * मास्ति मूको ५ भास्ति कु. ९९ श्रुटिकम् म • दरिटेन मूको. d ·। नघ केनाय भूम्या बाय। हि। निः वि. दिवोडप्याय निबन्ध । उभयोरपि देवमनुष्ययोरथांपत्यर्थः। बयया भूम्या आधि यधिगम्दः परिभाो। पा' दातुं समर्प, नान्यः कश्चिादित्यर्थः। जीवधन्याः पनमेव पम्पम् । स्पर्मिी ऋग्वेदे सभाष्ये [अ१, ५, व २९. प्रे भौहि धृष्णुहि न ते वजो नि यसते | इन्द्र नुम्णं हि ते शवो हनौ वनं जयां अपोऽर्जुन स्वराज्यम् ॥ ३ ॥ प्र। इहि । अभि । इहि । धष्णुहि । न । । वज्रः। नि। यसते । इन्द्र। नम्णम् । हि । ते । शवः। हनः। वृत्रम्। जयाः । अपः। अर्चन् । अनु। स्वराज्यम् ॥३॥ स्कन्द प्र इहि प्रगच्छ । प्रगम्य च अभि इहि अभिगछ। अभिगम्य च शृष्णुहि धर्षय अभिभव सन् 1 किं कारणम् । पसार ते तब वजः ननि यसते न नियम्यते केनचित् । केनचिति- रोतुं न शक्यत इत्यर्थः। कित है इन्द! नृम्पम् हि ते शकः यस्मान शत्रुभूतानामपि मनुष्याणां नमनकर तब बलं तस्मात् इनः अदि पम् । इत्ता च तदन्तर्भूता जयाः अपः। अर्चन अनु स्वराज्यम् ॥३॥ वेङ्कट० 'समुचयेऽन्यतरस्याम्' (पा ३,४,३) इति लोट् । सव वनः ति अभ्यति वर्षयति न । न क्वचिनियम्यतें दब' वज्रः । इन्दस्वैवानुशासनम् । इन्द्र! नृम्पम् वि' ठव मलम् । नून् नमयति । अदि उदकानि च सय ॥ ३॥ मुगल. हे इन्द! प्र इहि प्रकर्षण गराउ, अभि इहि इन्तन्यान् शनाभिमुस्येन प्राप्नुहि । प्राप्य घ पाहि तान् शत्रून् भभिभव । तथा ते तव वना न नि यसते शत्रुभिर्भ नियम्यते । अपठित- दिरित्यर्थः । तथा ते शवः तदीयं बलम् तृम्णम् नृणां पुरुषाणां नामकमभिभावकम् । हि पसादेवं तस्माद् सम् भसुरम् हनः हिततोऽनन्तरं तेन निरुताः अपः उदकानि ज्याः उप । न इत्वा तेनावृतमुदकं लभस्वत्पर्धः । अन्यत् समानम् ॥ ३ ॥ निरिन्द्र भूम्या अधिं वृत्रं जपन्य निर्दिवः । सृजा मुरुत्वतीरव जीवर्धन्या इमा अपोऽर्चन्न स्वराज्यम् ॥ ४ ॥ निः। इन्द्र । भूम्याः। अधि । वृत्रम्। अन्य । निः । दिवः । सृज। महत्वतीः। अर्थ। जीवऽर्धन्याः1 इमाः । अपः। अर्चन्। अनु! स्वराज्य॑म् ॥ ४ ॥ स्यन्द है न्दा भूम्याः अघि अधिराम्दः 'अधिपरी अनर्धी' कर्मपचनीयः पदपुरणः । परीनिर्देशाचार्यायेति वाश्यपः । भूम्या पर्याय । कम्' निः जमा निश्चयेन सहि । पोऽय भूम्या दिवइयोती प्रत्यन्तोशो मेवा निधन्यति । निहाय सत्र मराठी मा भवसर देहि महततीः । दावान मरतो यासा सन्ति वा मस्वरमा त्यस्तखामो महस (१,४,९५) हर • नास्ति मति. २. माठि बिम' .. 'म नन्गमिटरदिपं. ५. मातिदि...

·स. में ) प्रथम मन्डलम् पामस्ययः। सर्वजीवानां धनभूताः। अश्या धन्या इति चिनोते: प्रीशनार्यस्य इदं रूमम् । सर्व- जीवानां प्रीणयित्रीः । इमाः अपः वृष्टिरक्षगाः । अर्चन् अनु स्वराज्यम् ॥ ४॥ वेड्यूट० गागपूथिन्योः वृत्रम् निः उपन्य । स त्वम् मरवतीः मप. अब सूज, याभिः जीवा धम्पा भवन्ति ॥४॥ मुझट हे इन्द! भूम्याः अधि भूलोकस्योपरि वनम् नि: जपन्ध नि.शेषेण दवयानसि। व्या दिवः गुलोकात् निः उपम्प । हत्वा च इमाः अपः वृष्ट्युदकानि अव सृज मधः पातय। कोरवीरपः । मसत्वतीः मरभिः संयुक्ता.। जीवधन्याः जीवाः प्राणिन. पन्याः सृप्ता याभिस्ताः । भन्यत्समानम् ॥५॥ । इन्द्रो वृत्रस्य दोधतः सानुं वर्मेण हालितः । अभिक्रम्या जिप्ततेऽपः समाय चौदयनर्चन्न स्वराज्यम् ॥ ५ ॥ इन्द्रः । पुत्रस्य । दोधतः । सार्नुम् । यत्रेण । हीडितः । अभिऽकम्य । अव । जिन्नते । अपः । समीय । चोदयन् । अर्चन् । अनु । स्वराज्यन् ॥५॥ स्कन्द० इन्दः तस्य दोधतः अभ्यविकर्माऽयम् (तु. निघ २,१२)। पुष्पतः सानुम् समुग्छूित प्रदेश बनेण हीळितः कुदः सन् अभिकम्य र जिनते हन्ति । दृष्टिक्षणा : सर्माय सरणाय भूमि भवि गमनाय चोदयन् । वृष्टिपातायमित्यर्थः । अन् अनु पराम्पम् ॥५॥ पेट० इन्द्रः सरय भून्यतः समुनिं प्रदेदाम् वज्रेण कुटुः सन् अभिमन्य 'भव इन्ति, सदकानि सरणार्यम् चोदयन् 'सनः स्तोता घरमै ॥५॥ मुबळ० हाळिता कुद. इन्द्र. अभिगम्य भानिमुम्पन गत्या दोपतः भूतं सममानस्य परम सानुम् समुचित इनुप्रदेशम् वभेग ने जिम प्रहरति । कि कुर्वन् । अरः युट्युवमान सर्माय सरणाय निर्गमनाय चोदरन प्रेरयन् ॥ ५॥ इति प्रथमार परमाभ्याये एकोनविंशो वर्गः। अधि सानो नि बिमने वण मृतपर्वणा | मन्दान इन्द्रो अन्धसः सरिभ्यो गातुमिच्छत्पर्चननु स्वराज्यम् ॥६॥ अधि । सानी । नि । विगते । योग । रातऽणा । मन्दानः । इतः । अन्धसः । सरायः। गानुन् । यतिअन् । अनु । स्वराज्यन् ॥ ६ ॥ । । 1.kinar. १. fe'. ३२. भासी. ५१. Ram ARE an नामाव: मोम नरम परितन् र ·ऋग्वदे सभाष्ये [१५ व ३० स्कन्द अधि इत्युपरिभावे । सानो सानुन समुच्छितस्य प्रदेशस्य नि जिनते नियमन मेघमस्यध हन्ति । वीण शतपर्वगा पर्वतोपेवन । अत्यन्त हरयर्थ । मन्दान मोदमान । तृप्यनित्यर्थ । क । इन्द्र । केन । अन्बल तृतीया पटी। सोमरक्षगेन भनेन । कस्मात् निसि 1 उच्यते । पस्मात् परिसभ्य सखीनामांय गातुम् भूमि प्रति गमनम् इच्छति। कस्य । सामा वृष्टि रक्षणानामपाम् । अर्चन 'अनु स्वराज्यम् ॥ ६॥ वेङ्कट समुच्छ्रित देशो मेघ निहन्ति वजेण पर्वशवोपेतेन मोदमान इन्द्र सोमेन, सखिभ्य गमनम् इच्छति भारमान प्रति ॥ मुगल० इन्द्र भातपर्वणा शनसख्याकधाराभिर्युवेन दभेण सानो अधि नि तिनते अधि साम्ययां नुवादी । समुक्तेि वृतस्य पोटादौ स्थाने निart हिनस्ति । स च इन्ध मन्दाना मन्दमान स्तूयमान सन् सखिभ्य समानख्यानेभ्य स्तोतृम्य अन्धसः भवस्य गानुम् मार्गमुरायम् इच्छति । सभ्यत् पूर्ववत् ॥ ६॥ इन्द्र तुभ्यमिदंदियोऽर्जुत्तं वजिन् वीर्यम् । यद त्यं मायिन मृगं तुमु त्वं मायावधीरचन्न स्वराज्यम् ॥ ७ ॥ इन्द्र । तुभ्यम् । इत् । अदिऽत्र । अनुत्तम् । वजिन् । वीर्यम् । यत् । । । त्यम् । मायिनम् । मृगम् । तम् । ॐ इति । त्वम् । मायया । अपी (अर्धन् । अर्नु । स्वराज्यम् ।। स्कन्द० है इन्द । तुभ्यम् पटायें चतुर्यपा। तव । हे अद्रिव ।' भद्य सोमाभिपवनाबाग , तदून। 'अथवा भद्रिय', न हन्तव्यन वदन् । मघाना हजरित्यर्थ । अनुत्तम् भप्रेरितम् । भनभि भूतपूर्व कमचिदित्यर्थ । हे वजन्! वीर्यम् सामध्यम् । येन कि कृतम् । उच्यत। यत् । त्यम् यत् त्यमिति विलिङ्गावपि समानाधिकरणा। उभयत्र र तृतीयांध द्वितीया। मान्दश्च परपूरण । यन तेन । मायिनम् मृगम् मृगनामानमसुर मार्गणीय वा मेघम् । तच्छन्दः योग्यासम्बन्धो यच्छन्दोऽध्यातायं । यमन्ये नाशक्नुयन् पन्तुम्, तम् त्वम् स्वया मायया अवय: । अर्धन् 'अनु स्वराज्यम् ॥ पङ्कट० इन्द्र!' तब एक कनचिदहिसितम्" वार्यम् पनि।। मदिराहणात्यमितानिति पत्र एनास्त । यत् पल "तम् मायापिनम् मृगासुरम् अपश्य सम् लम् मायया एव हतगन्" ॥७॥ मुद्राला अदिव.! बाइनरूपमेघयुक। वजिन् । यनइन् । इन्द्र तुभ्यम् इत् तवैव वीर्यम. सामयम् अनुनम् शत्रुभिरतिरस्कृतम् । यत् ह यस्लाद खलु मायिनम् मायाविनम् त्यम् त मांसद मयिवारम् । शेकापदयकारिणमित्यर्थ । मृमम् मृगरूपमापनम् तम् प्रम् त्वम् अपि मायया एव यवधी इतवानसि । अन्यत् पूर्ववत् ॥ ७ रा 1.स्य मूको ३ नास्ति भ ३ सेभ. ४. नास्ति मूको. परवेन विप ७० दिवम् हि 6. ययादिौति "नास्ति विप. १२.१२. नेपोचर विप 1 मिन् कु. ! 'यन् (1) दि. १५५ कु ५ नास्ति दिर ९ नास्ति दिन' 1३-३ युरिन् ·प्रथमं मण्डलम् सू ८०,८] वि ते वासो अस्थिरनवृति नाच्या अर्नु । महत् ते इन्द्र वीर्य वाद्वोस्ते वल हितमर्चन्न स्वराज्यम् ॥ ८॥ वि । ते । वासः । अस्थिरन् । नवतिम् । नान्याः । अर्नु । महत् । ते ! इन्द्र । वायम् । बाहोः । ते । बलम् । हितम् । अचैन् । अनु । स्वराज्यम् ॥ ८॥ स्कन्द० ते तर स्वभूताः वज्रासः वज्राः वि अस्थिरन् विपूर्वस्तिपतिर्गत्यर्थः । भगच्छन् । के प्रति । उच्यते । नवतिम् नाव्याः अनु अनुशन्दो 'अनुर्लक्षणे" (पा १,४,८४) इति' कर्मप्रवचनीयः प्रतिशब्देन समानार्थः । नवतिम् भसुरपुरः प्रति । कोदृशोः । नान्याः नावा तार्याः । सर्वत उदकेन परिक्षिता इत्यर्थः । किच महत् ते हे इन्द| वीर्यम् । बाह्वोः च ते बलम् हितम् भादितम् । स्वबाहुबलेनैव 'चासि बलवान् न सहायबलेनेत्यर्थः । कीदृशस्य । उच्यते। अर्चन वे इत्येतेन पप्ठ्यन्वेन सामानाधिकरण्यात् पच्यर्थे प्रथमैया 1 मर्चतः अनु स्वराज्यम् ॥ ६॥ घेट० तव आयुधानि म्यविष्ठन्त नवनिसंख्याः नदीः गनु । महत् ते इन्द्र वीर्यम् वासोः च तब बलम् निहितम् ॥८॥ मुगल० है इन्द्र! ते तब वज्रासः वनाः स्वत्सकाशानिर्गतान्यायुधानि नाव्याः नावा वार्याः नवतिम् नवतिसंख्याका यूत्रेण निरुवा नदीः अनु उपलक्ष्य वि अस्थिरन् विविधम् मस्थिपत। सर्वत्र न्याप्य वर्तमान वृत्रं हन्तुं तव पन्न एकोऽप्यनेक इयासीदित्यर्थः । किन है इन्च! ते तय यीयम् महत् प्रभूवम् । भन्यैरजेयमित्यर्थः। तथा ते बाहोः स्वदीयपोईस्तयोः बलम् हितम् निहितम् । स्वदीयो राहू अप्पतिशयेन बलिनावित्यर्थः । अम्मत् पूर्ववत् ॥ ८॥ सहस्र साफमत परि टोभत विंशतिः । शतैनमन्वनोनयुरिन्द्राय ब्रह्मोतमर्चन स्वराज्यम् ॥ ९॥ सहस्रम् | साकम् । अर्चत । परि । स्तोभत । विंशतिः । शता । एनम् । अनु । अनोनयुः । इन्द्राय । ब्रह्म । उत्ऽयंतम् । अचैन् । अनु । स्व राज्यम् ।।२।। स्कन्द है मदीया पुत्रपौत्राः! करिवजः! वा सहसम् सहस्रसंख्याकाः सन्तः साकम् सह अर्चत स्तुत इन्दम् । परि स्तोभत विंशतिः स्तोभतिरचतिकर्मा (३. निघ ३,१४)। विंशतिसंख्याकाः सन्तः परिप्टुत । सइसर्विशविसंख्याभ्यां चात्र सम्भावसंख्या लक्ष्यते । यावन्तः सम्भवयस्तावन्तः स्नुतेत्यर्थः । कसात् । उच्यते । शता एनम् अनु अनोनवुः यहूनि स्तोतृाठान्यनमिन्द्रमनु स्नुठवन्तः । 1. लक्ष कुति. १. नास्ति कुदि. ३. नास्तिभ. 1. गाझे गो. .. स्वाभ्यः भ. १. एप प एव वि. ५-५. युटिवम् वि. 1. संमतीमको, ९. समदत नाहि.

·मुम्वदे सभाध्ये [अ १, अम, व... यस्माच मयापि इन्द्राय स्तुतिलक्षणम् ब्रह्म उद्यतम् उपकल्पितम् । कोदशाय। अर्चन, चतु- यर्थे प्रथमैया । अवे अनु सराज्यम् । अथवैवमन्यथाऽस्या ऋचोऽर्थयोजना । सहसमिति वसुरोचिगो नाम ऋपय इहाभिप्रेताः । कुट एसत्-'या यदिन्दश्च दद्वहे सहनं वसुरोचिषः' (प्रा ८,३४,१६) इति सहससंख्याकत्वस्य वेषां प्रसिद्धत्वात् इन्द्रस्तुतिकरावाच । अर्थत परियोभर इत्येतदपि लडधे लोट् । व्यत्ययेन मध्यमपुरुषः। विंशतिरित्यङ्गिरसोऽभिप्रेताः । यद्यपि दशानिरस इति ऐतिहासकाः सन्ति, तथापि' बृहस्पत्यादिभावपेक्षया विशदिसण्यावचनम् । सहनसंख्याका बसुरोचिपः विवातिसंख्याकाचाङ्गिरसः सहेन्द्रमस्तुवचित्यर्थः । शवैनमित्यपि वैखानसा माम पयोऽभिप्रेताः। ते हि प्रसिद्धशतत्वाः । तथा च शौनकेन वक्ष्यवे--पन. स्वेत्यृपयः सूतं शतं वसानसा विदुः" इति । शतर्सण्यामान वैखानसा .. एनमस्तुयब्रित्ययः । धन्यैरपि स्तोतृभिरिन्द्राय ब्रह्म उद्यतम् । मनु स्वराज्यम् ॥ ९ ॥ पेङ्कट० इन्द्रं सदनसंख्याकाः सह स्तुत । परिगायत' विंशतिसंख्याका: 1 पातानि स्तोतृणामेनमिन्द्र- मतिशयेन अनु अस्तुवन् । इन्द्राय सर्व स्तोत्रं स्तोतृभिः उद्यतम् ॥ ९॥ मुगल० सहस्रम् सहस्रसंख्याका मनुष्याः साकम् अर्चत एनमिन्द्रं युगपदेवापूजयन् । तथा विंशतिः पोडकास्विजो यजमानः पत्नी च सदस्यः अमिता चेति विशतिसंख्याकाः। तेषां या विंशति- संख्या सा परि स्तोभत परितः सर्वतोऽस्तोत् । तथा च शता शवसंख्याका कपयः एनम इन्द्रम् अनु अनोनवुः पुनःपुनरस्तुवन् । अस्मा एव इन्द्राय ब्रह्म इविसंक्षणमन्नम् उद्यतम वातुमू कृतम् । मत एवविध इन्दो श्रमदचित्यर्थः । अन्यत् पूर्ववत् ॥ ९ ॥ इन्द्रौ वृत्रस्प तबिपी निर्रहन्त्सहसा सहः । महद् तदस्य पौंस्य वृनं जघन्वाँ असृजदर्चन्न स्वराज्यम् ।। १०॥ इन्द्रः । वृत्रस्य । तत्रिपीम् । निः । अहुन् । सईसा । साहः । महत् । तत् । अस्य । पौंस्यम् । वृत्रम् । जघन्वान् । असुजन्। अर्चन् । अन । स्यप्राग्यम् ॥१०॥ स्कन्द महन् तत् अस्य इति तच्छुदायच्छन्दोऽध्याहार्यः । येन इन्द्रः यस्य तविषीम् सेनालक्षण बळम् निः अहन् । सहसा बलेन । सहः शरीरबलज । महत्तदस्य पौंस्यम् । किन वृत्रम् जघन्वान मनिन्द्रः अजन, सृजति दिसृष्टवान्। दा। किम् । सामाद वृष्टिलक्षणा भपः । अर्थन "इत्यादि पूर्ववत् ॥on बेङ्कट० इन्द्रः पुत्रस्य बलम् नि: अहन् सहसा च सहः । येन सहसे परं तत् सहः । महत तत अस्य पुंस्त्वम् समम् मन्"प्रकाशिसवानिन्द्र इति ॥ १०॥ मुद्रल० इन्द्रः श्रश्य भमुरस्य तविपीन बलं स्वकीयेन बलेन निः भदन हवकान् । सहसा सईनेन मभिभवसायनेनायुधन सहा मभिभदसाधनं घ्यायुध निरहन् इतवान् । 11. 'तो न भति, यो नः , २. स्वाग' म. 1. भप वि. १. यथापि हि. ५. "ति. ..मु. पारुशिष्यः (कम १,५१), ८. नास्ति विमा. 1.या वि... श्रुटितम् ति. १२.१ व ब म वि. १५-१५. भारत मो. नास्ति । नास्ति ... अभिगम् विका 1 अस्य परम तत् .. याचदि. 12. सामान ति. 1.मा.

·प्रथम मण्डलम् स् ८०, में पौंस्यम् पलन् महत् अतिप्रौदन् । यमादयम् उनम् जघन्वान् इतवान् इत्या च तबिरुद्रा अप अवगत् तम्माद् वनाविरगमयत् । अन्यत्पूर्ववत् ॥ १० ॥ इति प्रथमाएक पञ्चमाध्याये त्रिंशो वर्गः। । हमे चित् तब मुन्यवे वेपत भियसा महीं । यदिन्द्र वज्रिन्नोजसा वृत्रं मरुत्वा अवधीरचन्न स्वराज्यम् ॥ ११॥ इमे इति । चित् । तब : मन्यौ । वेपेते इति । भियसा । मही इति । यत् । इन्द्र । वनिन् । ओज॑सा । वृत्रम् । मरुत्वान् । अवधीः । अर्चन् । अनु । स्वराज्यम् || स्कन्द० इमे चित् अपि तद मन्यवे 'मन्युः' (निष २,१३) इति क्रोधनाम । भियसा इत्येतेन 'चास्य सम्बन्धः। तत्र च 'भीनार्थानाम " (पा १, ४,३५) इत्यपादानत्वात् पञ्चम्यर्थे चतुर्थेपा। क्रोधात् भयेन ते कम्पेते। मही वादापृथिवी नामैतत् (तु. निघ ३३०)। पावापृथिव्यो । इमे भपि पावापृथिव्यौ भवतः कुदान विभ्यत्यो कम्पेते । किं पुनरन्ये प्राणिन इत्यर्थः । फदा। उच्यो । यत् यदा है इन्द्र पनिन् ! ओजसा वनम् मरुत्लान् मलनिः सहितः अवधीः । मर्चन् अनु स्वराज्यम् ॥ १॥ पेट० पावापृथियो तव क्रोधाय भपेन कम्पते । यत् त्यम् इन्द! यजिन्! बलेन स्त्रम् असुरम् मरुद्रिा सह अवधी ॥१॥ मुगलक मही चित् महत्यो इमे द्यावापृथिव्यावपि है इन्द्र! तप मन्यवे त्वदीयकोपार भियसा भीत्या पोते कमेते। हे वजिन्! बज्रवन् ! इन्द्र! मरुत्वान् मरुद्भिर्युक्तस्वम् ओषसा बलेन यन् यदा वृतम् अवधीः, वदानी द्यावापृथिव्यावपि भयेनाकम्पिपातामित्यर्थः । न वेपसा न तन्यतेन्द्र वृत्रो वि वीभयत् । अभ्यैनं वज्र आय॒सः सहस्रभृष्टिरायतार्चन्न स्वराज्यम् ।। १२ ।। न। वेपंसा । न । तन्यता । इन्द्रम्। वृषः । वि । वीभयत् । अभि। एनम्। वज्र.। आयस । सुइसऽभष्टिः। आयत । अचैन् । अनु। स्वराज्यम् ॥ १२ ॥ स्कन्द 'न वैपसा' 'वैप' (निघ २,१) इति कर्मनाम । प्रत्युद्धरणादिना न अपि तन्यता खानपिस्नुलक्षणेन शब्बेन । इन्दम् सः वि थीमयत्, भापितवान् । मि वर्हि । अभीतेनेन्देश क्षिप्तः एनम् वृत्रम् वज्रः आयसः लोहमयः गमनशीलो वा। सहसमृष्टिः भृष्टिरभिरुच्यते । सामाभिः । आयत भभिमयः प्राह । भभीत इन्द्रो दर्ज क्षिप्तवानेवेत्यर्थः । अन् अनु स्वराज्यम् 1-1. त्रुटितम् ति. ३. चतुर्थी ति. ३-३. मयेन मा भयेनैव कु. ५. कल्पत अकु नास्ति वि. १. नास्ति विम'; या नि" लए. *. नास्ति कुति; नवे म. प्रत्युतरण' वि. ९. 'मामीः मूको. ... "गः मूको, हुसप वि.

·। १५ मा सपनपनन् विनास्ति3.1, भयर' १५.१५.नास्ति विमए, बार ५७४ प्राग्वेदे समाप्ये [अ१, ५, ६. इत्येततु यनस्य विशेषणम् । यईन्द्रस्य स्वराज्यार्चन तत् तत्सम्बन्धिनो बनयोपर्चयते । अथवा अचंनिति पष्ठय) प्रथमा । भर्चत स्वराज्यमिन्दस्य स्वभूतो यन्त्र इति ॥ १२ ॥ वेङ्कट० न वैपेन न च गतिशध्दन' इन्द्रम् स रिमीतमकरोद । वृत्र तु बन्न इन्द्रविष्ट सहस्रधार अभ्यगच्छर भयोमय ॥१२॥ मुबल० टन इन्द्रम् बेपसा स्वकीयेन वेपनेन कम्पनेन न वि बीभयत् भीत नाकरोत् । तथा तन्यता स्वकायेन घोरेण गनशन्दैन न वि श्रीभयत् । अपि च इन्द्रेण विसृष्ट. भायस भयोमयः सहनमृष्टि अनेमाभिधराभिर्युक्त, वज्रः एनम् यत्रम् अभि आयत हन्तुमाभिमुख्यनागच्छत् । अन्यत् पूर्ववत् ॥ १२॥ यत् चुत्रं तवं चाशनि वत्रैण समयोधयः । अहिमिन्द्र जिघासतो दिवि ते वद्धधे शवोऽर्चननु स्वराज्यम् ॥ १३ ॥ यत्। वृतम् । तव । च । अशनिम् । वजेण । सम्ऽअयोधयः । अहिम्। इन्द्र । जिघासत । दिपि। ते। वठ्ठधे । शौ । अर्धन् । अनु। स्वराज्यम् ॥ १४ ॥ स्कन्द 'यद् सम् यदा वृयम् तब अशनिम् । वप्रेण भवानि. शक्तिरिहोच्यते । तदेत्येतेन च व्यवहितोऽपि पम्रो विशेष्यते नाशनि । कुत एतत् । वप्रेण योधनासम्भवात् इन्द्रागाने । च दान्दश्चाशनिमित्येतस्मात्परो दृष्टव्य । प्रमशनिच तदीया तब स्वभूवेन पडेग त्वमेव समयोधय सम्यम् योधितवान् । इतवानित्यर्थ 1 अथवा तवेत्येतेनाशनिरेव 'वियोप्यते । शनिमिति नु" तृतीयार्थे द्वितीया । यदा वृत्र स्वभूतया अभ्या यत्रैण च त्वमेव समयोधय इति । यदति वचनातन इत्यध्याइायम् । तत ॥ प्रभृति अहिम् है इन्द्र। जिघांपत नित्यमेव इन्तुमित दिवि ते बद्धे वध बन्धने । भावयन्ध। दिव यावत् प्रख्यातनागतमित्यर्थ । किं तत् । उभ्यते । शद इसम् । अर्चन इति तु पावसो विशेषणम् इन्द्रस्य था। यदि शवास ठो म्यत्ययेन पुल्लिरवन् । "स्वराज्यमय इति। अन्तस्य तत. पटवर्धे प्रथमा । स्वराज्यम् हन्छतनव शब इति ॥1॥ घाट० यत् ५ प्रेण स्वदधं विसृष्टाम् अवनिम् च तद य नेष सह अयोग्य या आदिम हन्तुमिच्छत व मन्तरिक्ष यदमासीत् घलम् 1 प्रसिदमभूत् इति ॥१॥ मुगलई इन्द्र! यत् यदा यनम् तब हननार्थ तेन सृष्टाम् अशनिम् च त्वम् वभेण समयोधया सम्यक् प्राहा. बदानीम् अहिम् मागत्य हन्टाई वृनम् जिसिता हस्तुमिप्स ते तव शय पलम् दिदि यद्वय बदमनुस्यूत म्याप्तमासीत् । सिट पूर्ववत् ॥1॥ 1. नास्तिक २. नास्त्रि कु ३ बेपनेन जिममा वि ५ 4. नास्ति कु. ... मनिकु. ८. 'तोऽपि पक दि. 1. मारित भति... नास्तिमकु. १२. प्रपस्यातal वि. - १. माNि. ९ स्पोन 12-1 1. नाति विप.

·सू. ८०,१४ प्रथम मण्डलम् -- अभिष्टने ते अद्रिवो यत् स्था जगञ्च रेजते । त्वष्टा चित् तव मन्यव इन्द्र विज्यते मियार्चन्ननु स्वराज्यम् ।। १४ ॥ अभिऽस्तने। ते। अदिऽयः । यत् । स्थाः। जगत् । च । रेजते । स्वष्टा । चित्। तय । मन्यवै। इन्द्र। वैविग्यते। भया । अर्चन् । अनु । स्वराज्यम् ॥ १४ ॥ स्कन्द अभिष्टने भभिष्टनः स्तनयित्नशब्दः । सममी चात्र 'यस्य च भावन' (पा २,३,३५) इत्येवं द्रष्टव्या । बच्छुलेश्च लगभूतयोग्यक्रियापदाध्याहारः। स्तनयिरनुशचे प्रवृत्ते । ते तर स्वभूते है अद्रियः। अदिविकारत्वाददिनः, तद्वन्! । यत. स्था: 'यच्छन्दात् तच्छन्दोऽन्याहायो' यत् स्थावरं तव । जगत् च जमर्म च । रेजते बिभेति भयेन वा कम्पते । न च केवल स्थायरं जगम च । किं तर्हि । त्वष्टा अपि तव मन्यवे' मन्योः क्रोधात् हे इन्द्र ! देविज्यते विजी भयचलनयोः । अत्यय चलति । कम्पत इत्यर्थः । मिया भयेन । त्वष्ट्रप्रवर्ण घान सर्वेषा देवानां प्रदर्शनार्थ दटव्यम् । देवा अपि तब क्रोधात् भयेनास्यर्थ कम्पन्त इत्यर्थः । अर्चन् अर्चतः अनु खराज्यम् ॥ १५॥ घेङ्कट सिंहनादे ते बनिन् ! यत् स्थावरं तत् रेंजते, जगर्म च कम्पते । त्वष्टा च तव शोधाय कम्पले भयेन अनिन्द्र सोमम् 'भाहरन् इति ॥१४॥ मुद्गल हे अद्रिवः। वज्रदन् ! इन्द्र! ते तव अभिठने सिंहनादे सति स्था: स्थावरम् जगन जङ्गमम् च यत् अस्ति तदुभयम् रेजते कम्पते । त्वष्टा चित् वज्रनिर्माता त्वष्टा व तव मन्यवे त्वदीयाय कोपाय भिया भीत्या वैविज्यते भृशं कम्पते । अन्यत् समानम् ॥10॥ नहि तु यादधीमसीन्हें को वीया परः । तस्मिन्नम्णमुत ऋतु देवा ओजांसि सं दंधुरर्चन स्वराज्यम् ॥ १५ ॥ नहि । नु ! यात् । अधिऽऽमसि । इन्द्रम् । कः । बोर्या । परः । तस्मिन् । नम्णम् । उत । कर्तुम् । देवाः। ओजांसि। सम्। दधुः । अर्चन् । अनु । स्त्र राज्यम् ॥ १५॥ । स्कन्द० नहि इति निपावो न इत्यनेन समानार्यः । नु इति पदपूरणः । न वयम् यात्' व्यत्ययेनान मपुंसकता, द्वितीयायाश्च प्रथमा। पातमिन्दं कवियत्रुम् अधीमसि अधि- गच्छामः । सर्वशणामुपरि इन्धः याता। न कश्चिदिन्द्रसोपरि गन्तुं समर्थ इत्यर्थः । बधाों' वान याति । 'अहेर्यातारम्' (अर १,३२,१४) इति यया । न झविविन्द्रस्य' हन्तारमधि- गरडाम इत्यर्थः । कस्मात् । उच्यते। यस्मात् इन्दम् परम्पये द्वितीयेपा। हमाद । कः वीर्या वीर्येण परः उत्कृष्टः । यस्साच तस्मिन् इन्ने नृम्णम् धनम् उत ऋतुम् प्रशाम् देवाः ..नास्ति गुको. २.३. तच्छन्दो यच्छदारच्या भ. प. सि.देविम... 'दि का गन् कु. ५. याच वान्द भ. ६. म. ७. कथिरि कु. ८. या मा वोर वि.

·ऋग्वेदे सभाष्ये [१, अ५, व ३१. ओजाति महदादिसेनालणानि बलानि सम् दधुः सम्यक् निहिवयन्तः । अर्चन अनु खराग्यम् । यस्मात् इन्द्रः सर्वतो बीर्यगोत्कृष्टः धनप्रज्ञासेनादलैश्योपेत इत्यर्थः ॥१॥ पेङ्कट नहि चयमितस्तत: यान्तः अधिगच्छामो जानीम: --'इन्द्रम् कः वीर्येण' तरतीति । तस्मिन् इन्द्रे धनमपि च प्रज्ञानम् देवाः बलानि च सह निहितवन्तः ॥१५॥ मुद्गल यात् यान्तं सर्वत्र व्याप्यमानमिन्द्रम् नहि नु अधीमसि वयं नमवगच्छामः । यतो चयमल्पा: 1 परः परमात्' भतिदूरे मनुष्यैरनवगाझे स्थाने चोर्या योर्येण सामर्थेन वर्तमानम् इन्द्रम् कः मनुष्यो जानीयात् । न कोऽपीत्यर्थः । कसादिति चेत् तग्राह -- तस्मिन् इति । यस्मात् तस्मिन् इन्द्र देवाः नुम्णम् धनम् उत भपि च ऋतुम् वीर्यकर्म ओजांसि बलानि च मम् दधुः स्थाश्याः, तस्मादित्यर्थः ॥ १५ ॥ यामर्थर्वा मनुष्पिता ध्यङ् धिय॒मत्रत । तस्मिन् ब्रह्माणि पूर्वथेन्द्र उक्था समन्मतार्जुन स्वराज्यम् ।। १६ ॥ याम् । अर्था । मर्नुः । पिता । दृष्य । विर्यम् । अत्नत । तस्मिन् । ब्रह्माणि । पूर्वऽयां । इन्दै । उक्था । सम् । अग्मत । अर्चन्। अनु । स्वऽराज्य॑म् ॥१६॥ स्कन्द० याम् अथर्वा नाम प्रपि. मनुः च पिता । कस्य । सामात् मानयानाम् । दन्या' धियम् पागाण्यं कर्म अलत" ततवन्तः । वियत इत्यर्थः । तस्मिन् वीलिङ्गधीप्रतिनिर्देशा- यंत्बाद व्यत्ययेनान पुल्लिङ्गवा । तस्याम् । ब्रह्माणि हविलक्षणान्यग्नानि । पूर्वथा पूर्वकर्मविक । इन्दै उथा स्तोत्राणि च समग्मत सहगतान्यभूबन्५ । कोदृशे इन्द्रे । उच्यते । अर्जुन मनु स्वराज्यम् । भधया अथर्वादीनामपि महर्षीणां यागेषु इर्यापि स्तोत्राणि च केबठेन्द्रविषयाण्यासन्, कि पुनास्मद्विपानामिति समस्वार्थः ॥१६॥ - बलभीरिनिवास्येतामृगांगमसंहतिम् । भध्रुवसुतश्चक्रे स्कन्दस्वामी यथामति । इति भवसुदात्य स्कन्दस्वामिनः कृतौ ऋग्वेदभाष्ये पञ्चमोऽध्यायः॥ पेट० याम् अथवा मनुः च पिता मानयानाम् दध्यङ् र धियम् भवनिपत, तस्मिन् सर्वस्मिन् कर्मणि पूर्वपामिव यईप इन्द्र स्तोत्रसग्नागि समगच्छन्त । अर्चन योऽनुपाही स्वराज्यम् इति ॥ "इति पशगमभ्यायं प्याकरोत् प्रथमेऽष्टके । छोदितस्या कुठे जातो माधरी पेटारमा इति टमाघयाचार्यविरचित संविधाम्याम्पाने प्रधमाक परामोऽध्यायः ।। 1. मास्ति को. २. कोवान् दि. १३. नास्तिमि... तिमन्त मि, ५. पार मो. मा. ना. ना.EMERE AR कामप्रति भ... UPTET SHIPS पर दिया.

·प्रपन मण्डलम् सु ८०, म १३] मुनल० अपर्य एतत्संज्ञक ऋषिः पिता सर्वांसां प्रजानां पितृभूतः मनुः च दध्यन् अथर्वणः पुत्र . एतत्संज्ञक अपिश्च याम् धियम् यत्कर्म अनत अकुर्वन् । तस्मिन् कर्मणि यानि ब्रह्माणि इविलक्ष- प्रयन्यमानि उक्था शमरूपाणि स्तोत्राणि च यानि सन्ति, तानि सर्वाणि वस्सिन् इन्द्रे सम् अम्मत समागरछन्त । दयान्तः । पूर्वथा पूर्वेषामन्येषां वसिष्ठादीनां यज्ञेषु यथा इवीपि स्तोत्राणि पेन्द्रण सान्ते वदन् । प इन्द्रः स्वराज्यम् स्वस्थ राजत्वम् अनु अर्चन् भनु पूजयन् । वृत्रवधादिरूपेण कर्मणा स्वकीयमधिपतित्वं प्रकटपरित्ययः ॥१६॥ इवि प्रथमाष्टके पञ्चमाध्याये एकविंशो वर्गः ॥ इति ऋग्वेदे सभाप्ये प्रथमाएके पञ्चमोऽध्यायः समाप्तः ॥ VIDYA BOMBAY-7 RY 1. अपूरय' मूको.

·शोधपत्रम् शुद्धम् ३ नेमिः पृष्ठे परकी अशुद्धम् v१५ चतानाम् ३ २६ वाऽविदि. ५ . १९ मदिरा, २० भो १२ १५ २५ नेतारो २७ नरी। नोपेती १६ ६९ ऋगधी २० वर्धितारी २३ ऋतस्पृशी मर्याः! मनुप्याः! वज्रयुकः सूर्यमा युद्धेषु स्वकीयन अरमा" 1.द्वान् पृष्ठे पक्की अशुद्धम् २२ शब्दः ३० १८ मर्याः मनुष्याः ३ वज्रयुक ९ सूयमारों ४ युदेषु १६ ३ स्वकीयन १५ अस्मा' १९ मस्तु ४९ २० पिति २७ समुन्द्रव ५४ ६.स्मे ५६ ११ पट ५९ १२ " शुद्धम् 'बठानाम् वा अविदि नेमिः, मङ्किरः, अग्ने! तान् तेषां नेवारी! नरी! नोपेती! ऋतावृधौ! वर्धिठारी! मतस्पृशो! स्पष्टारौ! कावृधौ ! वर्धयितारी! स्वस्पृशा! एकधना 'उद्विशेष चणिश्तः! देवासः! देवा.! " . " पिवि. समुदः इव अस्मे 'स्पष्ट f " " स्प्रटारी + . अतावृधी " " वर्धयितारी , क्वम्पृशा " ६. !" स्तोतृभ्यो 18 १२ पुनरन्दिस्य " संभक्ताम् ११ कुशिभिः २४ रक्षोधन • गायोगे १ वरवाद स्तोतृभ्योs SS पुनरिन्दस्य संभवत्रीम् कुशीमि' रसस्वत गायोग " " ३ माढयसमदः। 'कृष्टानि " ७८ १९ २६ एकधन' २० २५ तद्विशे १९चणितः २. देवास: देगः २५ १२ धादा मदः ४'कृष्टान -पुरुषा! , वृद्ध "१५, भवतु ৭। ননী ३५ १. 'माननेन्द्र युअन्ति। " १५ति दोध्यन्ते पुरषा:! " " १७ 'विरा भवन्तु वातस्तो "मानः नेका युनम्ति इति दीष्यन्त " हळा 'बिग शम्दो बहुदेववम् चलाया ईम्मा • बहुदववम् ८. २२ चमूरपते ५ ॥ या " 1. 'मीठे 'माग्ने १.xरानरः पाटोनशा ·IT शोधपत्रम् शुद्धम् वि ऋद्ध स्त्र इत्याय अवस्य বন तिह " ३ पंचम , मेधातिथि " वन्दध्ये क्षरसि " " १९ चित्रभानो इति} " चित्रभानो इति चित्रभानो पद- मांदार्थों जुनाति " " पृष्ठे पडतो अशुद्रम् पृष्ठे पच्नौ अशुद्धम् ८ अश्विना अश्विना वि ११ शुविनता शुचिता! १५७ ५ ऋदस्य १५ अश्विनी भश्विनौ! २२ इत्यस्ये २३ सनोतदो कमर्णः सनोवेदनकर्ममा २३ अवस्य ९२ स्वा ५ जुर्पत पञ्चम १६७ १६ वृतिहि' मेधातिथि: १२ देवदैव ९३ २१ उत्तरा x १०१ कक्षीवन्तम् । वक्षीवन्तम् १८ क्षरसि १२ब्रह्म' "ब्रह्म चित्रभानो १०४ ३. विपश्चत् विपश्चित् १७६ दप- १० यन्तीत्यर्थ. "यतीत्यर्थः • मयादों मालोति भानोति १५ जुनाते. ३ सदसस्पति सदसस्पते () १७९ ६पुर "नासा नाप 12. ३ मामः ६ अना अनाथ १८३ ७ यत्र ११1 ८ "नयत्वे 'नवले १४ गुदगुह १० गन्तरम् गन्तारम् १८४ २९ न्यानाय्यः 'न्याय्यः ८६ ११ उदित्येप १२६ रक १८७ ५ हरिश्चन्द्र १२० ० समूहळम् समुन्हम् १८८६,२८°दसनयो. २९ विष्णोरम विष्णोरम १९1 ४ किम् । २७ मिसि. भिसि २५ कालास . देवासः देवास। १९२ २८ बासिद्धाम "रातयः 'रातय.! ३. 'भाइवा' १ इन्दनैतृका. इन्द्रनेतृका! १९३ २७ व्यति मस्व. मस्त! १९६ ९ श्रुणुपात देवा.! १९७ १५ ९ "भित्रम् 'भिप्रेवम् १८ कालालम् कीटम्। २.1 १५ 'प्रसमाय ११३ १४,२८ एवं एनं २०५ २७ इविनय ११८ २५ पन्त.प्रमा यन्त. प्रा २१२ IR दवा १५1 १२ इयु युः २२० ८ पपात २. भवमय त्वम् एशोधा 'परा पित जाम प गगृह तावितन उदित्येपर " ११२ " तद्धितेन हरिश्चात "इंशनयो. किम्। " " " " " " वा सिवाम थाहाव" म्याक्षि मशुमार पाधि तथा 'प्रहार " " "देवाः। ६ तथा हविनय १८ रोन' देश: उमा' ·शोपपत्रम् III २४७ ५६ " " प्रत्यः" ५.३ शुद्धम् बन्ने महाणि यातिहासिका। कश्यपाज्जन्म भयागादिना दधिरे वृपे" 'निहिसार्थः राणाम इब्यवहनाद हृयास्थितयार "सिद्धयर्थ तुरासः 해 "राश्रम्यम् उच्छन्तीम् सोचीकममि" प्रस' पित सुधरे स्थितोऽपि ७. स्थितेऽपि भूको ५ सुशस " पूणे पक्ती अशुद्धम् शुदम् पृष्ठ पङ्कौ अशुद्धम् "नित्यंतच ४६० २३ बने ५४ शन्न् । ४७९ २० ब्रह्माणि १४ प्राज्ञी ४८१ १९ यतिहसिकाः ७ तचत्र तुझात्र काश्यपारजन्म २७५ ९ 'भिमुखम् 'भिमुखः ४८२ "यागादिना १८८ २८1 १ पलायमानम् पहायमाना । पेः २११. 'मानाः स रवि. भानन कु. १८९ २१ "निहिंसाः 1. इविस्व १ शत्रणाम २५ इन्यवाहनाद २० "नस्या २० हृदयायधिवया २९० २९ पैरयत" प्रेरयत ५०८ २. सिध्यय १२ रुदपुना ५०९ रुद्रपुत्रा ९ तुरामः ३३८ सुशंस 1 'राधभ्यम् २५ भादितय धादियों ५ उच्श्वसम्तीम् ૨૮ ६६ सौधीमनि ३२१०.इह 1..हसस्य ५३३ ३ पितृ १. वदयः ५४३ सुरो २८५३घा वा १४४ 4 स्थितेऽपि ४०.१६ समापिः सबर्दिषः २५ ७. स्थितोऽपि सशा"शु अननं यस्य गुबनना क्षितस्य ५४५ ५१२ "शचाऽयः । शचीडवः “हे स्तोत! हे स्तोत.! २वेषस्तमः १९ विदर्तवन्तः ५५१ २१ जम २० वर्धयति वर्धयन्ति ५५४ ६ मनुष्य" १३२ २६ निन्नता निन्नतो ५५८ १६ प्रभानुमः ४३५ १३ पर्पवी' वर्षयती ५६२ ३० पुरु ११ सणां ४४१ १३ सत् सपत् ५६० २१२८ पैद! ४४० सक्ष १४ यधम्यध्या १४१ २६ पादाम्तः पदान्तः ५. २१ अपक्ष्या ४५1 १५ असी अमादि ३२ माति ४५ २. इमानद ईशानद ५व्यापमान 1४ समयम् गमपन् ५ समागन्न " १२ "प्रसं " संशोधः । ४२२ घस्वमा थत मनुष्य" जौनुमः शन | ५६१ 1. सतच शत्रणाम् कनागिन्द्र! 'यश्राम्बाया अरश्वर नास्ति न्याय वमान' समगमन्द .