·त्रिशतसांवत्सरिक शिव-स्मारक-ग्रंथावली शके १८५१
अनुक्रम २. खंड ३
anana
शिवाजी--निबंधावली भाग २
SIVAJI - NIBANDHAVALI TERAZ
PART-2
PAINA
954041
S.Ck.
१८५१] श्रीशिवचरित्रकार्यालय
[इ. स. १९३०

·प्रकाशक-- रायगड-स्मारक मंडळ आणि भारत-इतिहाससंशोधक मंडळ, पुणे यांच्या सहकार्याने चाललेल्या श्रीशिवचरित्र-कार्यालयातर्फे कार्यालयाचे चिटणीस नरसिंह चिंतामण केळकर व दत्तात्रेय विष्णु आपटे, ३१२ सदाशिव, पुणे नं. २. CENTRAL ARCHAEOLOGIGAT LIBRARY, NEW DELHI. At, No.......... 0000000000000000000000RRPORE 954.041/S.C.K मराठी विभाग मुद्रक- पृष्ठं १-८ रा. रा. वामन वासुदेव अतीतकर, बी. ए., नवीन समर्थ विद्यालयाचा समर्थभारत छापखाना, घ. नं. ९१७ सदाशिव, पुणे शहर. ९-१६ रा. रा. श्रीपाद रघुनाथ राजगुरु, राजगुरु कंपनीज प्रेस, घर नंबर ५१३ शनिवार पेठ, पुणे २. १७-१५४ रा. रा. अंनत विनायक पटवर्धन, आषण छापखाना घर नं. ९३६।२ पेठ भांबुर्डा पुणे शहर, इंग्रजी विभाग रा. रा. वामन वासुदेव अतीतकर, समर्थ भारत छापखाना, घ. नं. ९७ सदाशिव पुणे २.

·en प्रस्तावना. . १. या ग्रंथांत, श्री शिवाजी महाराजांच्या चरित्रावर अप्रत्यक्षपणे प्रकाश पाडणारे व शिवकालीन परिस्थितीचे वर्णन करणारे लेख संग्रहित केले आहेत. कोणत्याहि विवक्षित कालाचा इतिहास चांगला समजण्यासाठी त्या वेळच्या समाजाची शक्य तितकी संपूर्ण माहिती मिळविण्याकडे शास्त्रीय इतिहासाचा कल वळल्यापासून या प्रकारच्या अभ्या- साला महत्त्व आले आहे. कोणताहि कालखंड नानाविध शास्त्रांचा अभ्यासाविषय होऊ शकतो; यामुळे शिवकालाचाच अभ्यास राजकीय किंवा राजकारणी दृष्टीशिवाय, आर्थिक, शैक्षणिक, भाषिक, वैय्यापारिक इत्यादि अनेक दृष्टींनी करता येण्यासारखा आहे. याचे अगदी अल्पसें दिग्दर्शन मात्र या संग्रहांत करतां आले. याला अनेक कारणे आहेत तथापि, शिवचरित्रकार्यालयाने अगदी अल्पकालांत पुरे करण्यासाठी अंगावर घेतलेल्या अनेक उद्योगांपैकी हा एक होय, असा विचार करून पाहिला म्हणजे शिवाजीविषयक भावी ज्ञानकोशाची मूळारंभ या नात्याने हा संग्रह आदरणीय ठरेल अशी अपेक्षा आहे. २. शिवकालाचा सांगोपांग अभ्यास करण्याकरितां अनेक शास्त्रांत पारंगत अशा विद्वानांचे सहकार्य झाले पाहिजे आणि तशा त-हेची नांवे या ग्रंथाच्या लेखक- वर्गात खास पहावयास सांपडतील. अनुक्रमणिकेमध्ये ग्रथित झालेली नांवे हिंदुस्था- नच्या अनेक प्रांतांचे सहकार्य सुचवीत असल्यामुळे, आहे. या स्वरूपांतहि हा ग्रंथ पूर्णपणे प्रातिनिधिक स्वरूपाचा आहे हे प्रामुख्याने लक्षात येते आणि शिवाजीविषयक अभ्यास दिवसेंदिवस ऊर्जितावस्थेला येऊन लवकरच तो पूर्णतेला पोचण्याचा मुदिन प्राप्त होईल अशी आशा वाटते. ३. आमच्या विनंतीला मान देऊन किंवा स्वयंस्फूर्तीनोह अखिल भारतवर्षांतील व परद्वपिांतीलहि विद्वानांनी निबंध पाठविले याबद्दल आम्ही त्या सर्वांचे आभारी आहोत. त्या सर्वांमध्ये एकसूत्रीपणा रहावा म्हणून श्री. न. चिं. केळकर, प्रो. वा. गो. काळे आणि रा. सा. ना. चाफेकर यांना या निबंधांचे अवलोकन करून सूचना करण्यायद्दल विनंति केली होती. त्याप्रमाणे त्यांनी ते सर्व निबंध वाचून उपयुक्त सूचना केल्या. त्यामुळेच या ग्रंथांमध्ये नीटनेटकपणा आला आहे. रा. ब. बेर्भे डकर वगैरेंनी पाठविलेले आणखी काही निबंध छापणे आमच्या आटोक्याबाहेरचे असल्यामुळे कित्येक निबंधांचा त्रुटित सारांश देण्यापलीकडे आम्हाला काही करता आले नाही, बाबद्दल वाईट वाटते. ससे करण्याचे कारण अर्थात् पुरेशा जागेचा अभाव एवढेच आहे. गो.

·*. लेखकवर्गाबरोबरच, त्यांचे परिश्रम योग्य स्वरूपांत जनतेपुढे मांडण्यासाठी छपाई इत्यादि करितां द्रव्यसहाय्य करणारे क-हाडचे सुप्रसिद्ध पुढारी श्रीमंत पांडु अण्णा शिराळकर यांचे मनःपूर्वक आभार मानले पाहिजेत. शिवाजी-निबंधावलीचा संपूर्ण छपाईच्या खर्चासाठी एक हजार रुपये बिनव्याजी देऊन ह्या पुस्तकाच्या तोटयाची जबाबदारी त्यांनी अंगिकारिली आहे. पुढे हे पुस्तक आटोक्याबाहेर वाढून चरित्र- विषयक निबंधाचे पुस्तक निराळे करणे भाग पडले. त्याबरोबर खर्चाच्या रकमे. चांहि आंकडा चढू लागला. त्यामुळे या दोन पुस्तकांपैकी एका पुस्तकास पुनः मदत देण्याबद्दल इंदूरच्या ग्रंथोत्तेजक मंडळाला विनंति करण्यात आली. आणि ह्या दुसन्या ग्रंथाच्याहि पुरस्कारानें, पूर्वजांच्या स्मृतिरक्षणाचे पवित्रं कार्य अढळ निष्ठेनें पत्करल्याचे ते जाहीर करतील अशी आशा आहे. त्यांचे साभार अभिनंदन प्रत्येक संह- दय वाचक करील यांत शंका नाही. नरसिंह चिंतामण केळकर शिवाजी-जयंती १८५१. दत्तात्रेय विष्णु आपटे ·by Dan the Great त्रिशत-सांवत्सरिक-शिवस्मारक-ग्रंथावली. अनुक्रम पुस्तकांचे नांव पृष्ठे अजमासे किं. रु. आ. पशिव-कालीन-पत्र-सारसंग्रह पृष्ठं : +१६ खंड १ व २ २ शिवाजी निबंधावली खंड १- दोन भाग शिवकालनिबंधा- वली निबंध.१ व २ खंड ३-शिवाजीचरित्रविषयक निबंध ३ शिव-चरित्र-साहित्य खंड १ (अस्सल पत्रे) खंड २ खंड ३ Foreign Biographies ४९२+५७ १०-. of Shivaji by Dr. Sen. ५ शिव-चरित्र-चित्र-संग्रहश्रीमंत बाळा- साहेब पंतप्रतिनिधि संस्थान औंध) विर- चित, प्रत्येकी दहा चित्रं, असे तीन खंड by Dr. Balkrishna । . चित्रे १०० ·अनुक्रमणिका प्र. निबंधनांव १ नुस्रतीरुत मल्लीनामा २ शिवकालीन इटलिअन प्रवासी. ३ शिवकालीन भाषेचा उलगडा. शिवकालीन मोडी लिपी. लेखक प्रो. नवाब आगा हैदर हसन, हैदराबाद. श्री. दामोदर विश्वनाथ गोखले बी. ए. एलएल. बी., पुणे श्री. कृष्णाजी पांडुरंग कुलकर्णी एम.ए., सातारा १७ श्री. वि वि. देशपांडे बी.ए.एलएल. बी. जुन्नर " श्री. चिंतामण विनायक वैद्य एम्. ए. एलएल. बी., पुणे ५२ ६२ श्री. ग. ह. खरे, वाई ६५ श्री. वासुदेव सीताराम बेंद्रे, पुणे ९७ श्री. माधवराव हणमंतराव घोरपडे पुणे १३१ श्री. शिवराम गणपतराव पवार, सडें १३६ " ५ मराठ्यांच्या ९६ कुळीच्या दोन जुन्या याद्या. ६ मराठे आणि रजपूत. ७ शिवकालीन राजपत्रांची लेखनपद्धति ८ जंजिरेकर सिद्दी. ९ शिवाजी महाराज व त्यांचे तत्कालीन मराठे प्रतिस्पर्धी. १० शिवकालीन ज्योतिर्गणितज्ञान. ११ अफजलखानाचा वध अथवा प्रतापगडचें युद्ध १२ शिवकालीन समाजस्थिती १३ अण्णाजी दत्तोची वंशावळ कै. प्रो. चिंतामण गंगाधर भानू, पुणे १३७ श्री. श्रीपाद महादेव माटे एम. ए., पुणे १४. प्रो. द. वा. पोतदार ·( इंग्रजी विभाग) 1. Shivaji Maharaja from the Assamese Sources. Page Prof. S. K. Bhuyan, M. A., B, L., Gauhati 2. The Preparation of the Ground for Shivaji's South- Indian Expedition. Prof. C. S. Srini. vaschari, M. A., Madras. 15 3. The Rise of the Mahratta Power in the South. R. B. Dr. S. K. Aiyangar, M. A., HONY. Ph. D., Madras. 27 4. Some New Manuscripts about Shivaji, Prof. V. R. Ramchandra Dikshitar, M. A., Madras. 71 5. History in Muhammad Nama Prof. B. D. Varma, M.A., M.F., A.F., Poona. 73

·No text on this page.

·नुस्रतीकृत अलीनामा ( लेखक-प्रो. नबाब आगा हैदर हसन, हैदराबाद) अलीनामे के मुसन्निफ मुल्ला नुसती को किसी ने तलवार से सन १०८१ हिजरी [ श. १५९२ = इ. १६७० ] में शहीद कर दिया. नुस्तती की तसानीफ में एक और मस्नवी है जिसका मोजू किस्सा 'लालहीरा ' है. इस मस्नवी का मजकूर मुनशी जसवंतने अपनी मस्नवी गुलदस्ते इष्क ' में जो, फर्रुखसियर के जमाने में दक्नी उर्दू में लिखी गई है किया है, यह मस्नवी मुल्लानुनती की मस्नवी ' लालहीरा से माखूज है. मुल्ला नुस्रती की इस् मस्नवीका जिक्र किसी और तजकिरा नवीस ने नही किया है. इन की दीगर तसानीफ का हाल मै पहिले दे चुका हूं, और मालूम नही क्या क्या तसानीफ होंगी जो पर्दए आदम् में है; और रसाई तो कुजा, हम् को उन का इल्म भी नही. अब मै अलीनामे के मुतल्लिक जो मुल्ला नुस्रती की रमिया मस्नवी है कुछ अर्ज करूं गा. मेरे कुतुबखाने में जो अलीनामा है वह ना किसुल-अव्वल व ना किसुल्-आखिर है. १८४ वरक हैं, जिन के ३६८ सफ्हे हुवे. चौदह् मासुमीन अलेहिस्सलाम की रियातसे हर्र सफहे में चौदह् सतरें हैं इस्स नाकिस् नुसखे में ५४ सुरखियों की जगह छूटी हुई है. ५१०० अश्- आर हैं. मालूम नहीं कामिल नुस्खे में कितनी तादाद होगी. येह रज्- मिया मनविओं में बेहतरीन दक्नी उर्दूकी मस्नवी है. इस से बेहतर उर्दू में मेरी नजर से कोई रमिया मस्नवी नही गुजरी. बुज् दिल पढे, बहादुर अली आदिलशाह सानी वालिये बीजापूर के हालात इस में मन्जूम ।। हैं. और बाज तारीखी वाकेआत का गैर मामूली इन्किशाफ होता है:- " सीवाजी की चीरे दस्तियां; बीजापूरी फौज का उस के मुकाबिलेमें भेजा जाना; अफजलखां का मारा जाना; दूसरे जमींदारों का सर उठाना; आखिर बादशाहका खुद् उन् की सरकोबी के लिए निकलना; सीवाजी का शिकस्त देना; दूसरे बागियों का सर कुचलना, जिन् में एक जौहर भी हो जाय.

·२] शिवाजी-निबंधावली है; हिंदू उमरा व उहदेदारों की बादशाह के साथ नमकहलाली व खैर- ख्वाही; सीवाजी का सुरत और मुगल सरहद् पर हम्ला; शहिन्शाहे देहली, हजरत् आलमगीर का जयसिंग के मातेहत सीवाजी की सरकोबी को फौज रवाना करना और अली आदिलशाह् से मदद की दरख्वास्त करना; दोनो हुकूमतों में एद्नामा होना आदिलशाही फौज का बढकर सीवाजी पर हम्ला करना और उसके किलेजात को फतह करना; सीवाजी का जैसिंग से हममजहबी का वास्ता देना, और ऊंच नीच समझा कर बताना की यह मौका बेहतर है कि इन दो इस्लामी हुकूमतों को लडा दिया जाये; आखिर जयसिंग बीजापूरी सरहद् पर चढ आता है; देहली और बीजापूर में ठन जाती है; सिवाजी देहली की तरफ रवाना हो जाता है, बीजापूरका मुहासिरा किया जाता है लेकिन अली आदिलशाह देहली की फौजों को शिकिस्त देता है; इन् जंगो के सिलसिले में और छोटी मोटी लडाइयां आ जाती है; और इन का समां ऐसा बांधा है कि गोया हम अपनी आंखो से देख रहे हैं. फौजों की तरतीब, हतियारों के नाम, वह हिंदु और मुसलमान अकवाम जो फौज में भरती होती थीं, इन के सैंकडो ही नाम है. जंग के बाद का समा कि किस तरह चुडे लें, जोगणिया और खबबीस रूहे आती है और वे किस तरह शिकस्ते हतियारो और मुरदा सिपाहियों व जानवरों से खेलती, कूदती और नाचती हैं. शिकारी परिंद और जंगली दरिंद किस तरह मुर्दो को खाते और नोचते हैं. इस किस्म के मनाजिर तीन चार जगेह आए हैं. रात को पढो तो सारी रात डरो, ऐसा भयानक समा बांधा है. देहली की फौज को तहकीरन ‘धेली ' की फौज लिखा है. इस मस्नवी में पहिले हम्द है. हम्द में लोहे की तारीफ में वह अशआर हैं जो मेरी नजरसे किसी और जबान में नहीं गुजरे. तजकिरए शुअराए दकन में मौलाना मौलवी अबदुल जब्बार खां साहेब मरम ने नुस्रती के हाल में अलीनामे का जिक्र किया है और उसका पहिला शेर दिया है, वह मेरे नुस्खे में नहीं है. हम्द के बाद 'मुनाजात' शुरू होती है उस के बाद — नात' है फिर मिअराजका बयान है. मिअराज के ८९ अशआर है फिर हजरत अली की तारीफ शुरू होती है जो ५६ अशआर पर खत्म होती है, इस के बाद अली आदिलशाह की मदह १११ शेरों में है। इस के आखिर में ·नुस्त्रतीकृत अलीनामा [३ ७ m ऐसा बहादूर . किताब का नाम भी आ जाता है, जो ' अलीनामा ' लिखा है. यहां से 'सबबे नजमे किताब ' १२१ अशआर में बयान हुवा है. अली आदिलशाह ने जिस जमाने में मुगलों पर फतह पाई एक दर- बार मुनअकिद किया. सब लोग जमा हुए और बडी खुशियां हुई. हाजिरान में से एक साहब हाकिमे शरा काजी सैयद करीमुल्लाह ने नुसती से कहा कि आज तक किसी ने मुगलों को शिकस्त नहीं दी, अली आदिलशाह बादशाह है कि जिस ने मुगलों को हरा दिया, इसकी तारीख लिखनी चाहिये. नुसती ने खयाल किया कि 'सय्यदशाह नूरुल्लाह' अली आदिलशाह की तारीख लिख चुके हैं, जो बहुत उमदा है. लेकिन जब तक किसी आरिफ की नजर न पडे कोई चीज कमाल को नही पहुंचती. अली आदिलशाह के मुसाहिबो में एक साहिबे दिल सय्यद शाह अबुल मआली भी थे उन्होंने भी मियां नुसती की हिंमत बंधाई. खुद बाद- शाह अली आदिलशाह का भी ईमा हुआ, तो नुसती ने अलीनामा लिखना शुरू किया. मुल्ला नुस्रती कहते है कि अलीनामे से पेष्तर किसी ने इस रंग ढंग की रजमिया मस्नवी नहीं कही थी. उन्हों ने जबाने दकनी को चार चांद लगा दिए और वह इस काबिल हो गई की अगर कोई इस की बे बजाअती पर तान करे तो मिया नुस्रती के अशआरे अलीनामा सनद के तौर पर पेश करके मोतरीज का मुह बंद किया जा सकता है, इस के बाद से अस्ल तारीख का आगाज है. बीजापूर का हाल लिखा है, फिर लिखा है की जब अली आदिलशाह तरन्तपर बैठा नया बादशाह था. दुष्मनों ने मौका अच्छा जाना और बडी फिक्रों में पड़ गए. लेकिन बादशाह ने हिंमत बांधकर सब के दिमाग दुरुस्त कर दिये. इस जिम्न में सीवाजी का-जिसको 'सीव्या ' करके लिखा है-हाल बयान किया है और जहां सीवाजी का मजकूर है वहां उस का नाम ऐसे मामुली तरीके से लिया है की जिस से मालूम होता है की उस जमाने में वह बिलकुल हकीरे जलील आदमी था और उसकी कोई इज्जत न थी, और न उसका शुमार बडे रुतबे के लोगों में होता था. यह वह जमाना था जब की पुर्तगीजो के तअस्सुब और तंग खयाली ने मुसलमानों को यूरोपी अकवाम से खुसूसन दकनमें सख्त मुतनफ्फिर कर , ·" ४] शिवाजी-निबंधावली दिया था और वह दुष्मनाने इस्लाम होने की हैसियत से जरबुल मसल थे अली आदिलशाह ने सीवाजी की सरकोबी के लिए अफजलखां को तइनात किया. सीवाजी ने इसको दगा से शहीद किया और वह पन्हाले का किला दबा बैठा. इस जमाने में अली आदिलशाह का लष्कर फतह चिंचावर (चंजावर?) पर गया हुवा था जो दो महीने के दौरे पर था. अली आदिलशाह ने थोडी फौज समेट कर जौहर की मातेहती में रवाना की. जौहर की एक कलमी तसवीर मेरे जखीरे में मौजूद है. उसने पन्हाले का मुहासिरा कर लिया. सीवाजी तंग आकर चोर रास्ते से भाग निकला, और किले में अपने आदमी छोड गया. आसपास तमाम बगावत की आग भडक उठी और मखलूक बतंग आ गई. आखिर अली आदिलशाह खुद उस की सरकोबी के लिए निकला. अभी पन्हाला एक मंजिल पर था कि एहले किला शाहकी आमद की खबर से लरज उठे और अन्न के ख्वाहां हुए, बादशाहने उन की दरख्वास्त मंजूर फर्माई. मिया नुस्रती ने पन्हाले की तारीखे फतह कही है, " अलीने पल मे पनाला लिये सलाबतसो " अली आलिलशाह ने सीवाजीका तआकुब करना अपनी शान के खिलाफ समझा. इसके बाद एक कसीदा है जिस के १४८ अशआर हैं. और अली आदिलशाह की खूब मद्हसराई की गई है. इस के बाद बादशहा का इरादा हुआ की मलनाड के बागी का सिर कुचलें, जौहर जिस को सलाबतखां का खिताब अता हुआ था और पनाले की फतह से दिमाग को गर्मी चढ थी बादशाहसे मुन्हरिफ हो गया. आखिर बादशाह ने उस को शिकिस्त दी. उस की तारीख मुल्ला नुस्रतीने एक कसीदे में कही है जिस के ५६ अशआर हैं. जौहर अल्मुखातिब सलाबतखां अली आदिलशाहसे शिकिस्त खाकर भागा. और आखिर में मर गया. सलाबतखां के मरने के बाद उस का लडका बादशाह की हुजर हाजिर हो कर अपने आबाई मनासिब पर सर्फराज होता है. इस के बाद नुसती ने अली आदिलशाह की शान में एक कसीदा कहा है जो उस के कंसीदों में बेहतरीन है. इस कसीदे के २८ अशआर है. इस के बाद एक कसीदा जाडे की तारीफ में कहा है. इस के कुल २४ अशआर हैं इस के बाद नुस्रती ने गरमी की मदह में ६५ अशआर का कसीदा कहा है, में ·नुस्रतीकृत अलीनामा [५ नुसती के बयान से मालूम होता है कि आदिलशाह को सिहाबे रसूल से भी आकीदत थी, अगरचे वह शीआ था, लेकिन सिहाबे रसूल को मानता था. अली आदिलशाह की वालिदा के अकीदे पर भी रोशनी पडती है. यह हज्ज करने गईं उसी साल अली आदिलशाह तख्त- नशीन हुआ. और बडी साहब का हज्जे अकबर हुआ उन्हों ने एक बहुत बडा इमाम बाडा तामीर कराया. नुसती ने उस की बहुत तारीफ की है. मुहरम के मौके पर भी एक कसीदा कहा है. इस कसीदे के २८ अशआर है. और मतले सानी में ११५ अशआर और हुए हैं. इस मुहर्रम के बाद बाद- शाह को राजा मलनाड की सरकोबी का खयाल हुआ, शर्जेखा को उस की बीखकनी के लिये भेजा, और बाद अजां खुद भी रवाना हुआ. इस मुल्क को फतह करने के बाद फिर राजा की खता मुआफ करके उस का मुल्क उसी को वापिस दे दिया. नुसती ने इस मोके पर दो मतलोंका कसीदा. लिखा है, जिन की मजमूई तादादे अशआर २१७ है. इस अरसे में सीवाजी में मोका पाकर शायस्तेखां पर शबखून मारा, उस के महेल मे घुस गया. महेल मे जो शायस्तेखां की रजपूत हरमे सोती थी वे सिपर होकर आडी आई, और बहुत सी मारी गईं. शायस्तेखां भी जखमी हुआ. हजरत औरंगजेब को जब इस की खबर हुई तो जसवंत- सिंग को सीवाजी की सरकोबी के लिए भेजा. जसवंतसिंग को गोता देकर सीवाजी सूरत की तरफ निकल भागा. और जाकर शहर लूट लिया. हज- रत आलमगीर को जब इस वाके का परचा गुजरा होंट चबाते रह गये. आखिर सलाह ठेरी की अली आदिलशाह से दोस्ती की जाय, और बीजा- पूरियों की मदद से इस बला को नेसतो नाबूद किया जाय. मिर्जा राजा जयसिंग को फौज की सरदारी दे कर सीवाजी की मुहिम पर रवाना किया. इधर अली आदिलशाह ने दरबार किया और इखलासखां को सीवाजी की मुहिम का सरदार किया. इखलासखां ने फौरन बढकर सीवाजी पर हम्ला किया. उस की फौज में सय्यद शाह हजरत, सय्यदी सुरूर और शेख मीरां बहुत कारनुमायां किये. आखिर सीवाजी को शिकिस्त हुई. जब इस की खबर हजरत औरंगजेब को हुई तो उन्हों ने जयसिंग को लानत व मलामत की और गैरत दिलाई. जयसिंगने जिस किले में सीवाजी जा कर छुपा था उसका मुंहासिरा कर लिया. सीवाजी ने जयसिंग ने ·-" मुल्क और व ठिकठिकाणी त्यांनी मूळ ग्रथांतील उतारे दिले आहेत; पण भाषा जुनी , ६] शिवाजी-निबंधावली को ऐसे सब्ज बाग दिखाए कि वह आदिलशाह से खटकने लगा, और अपने आका औरंगजेब के आदिलशाह से वादा वईद को भूल गया. और फत्हे दनके खयाली पुलाओ पकाने लगा. यहां नुसतीने तमा की खिदमत में कुछ अशआर कहे हैं. गरज जब सीवाजी और जयसिंग की मिली भगत हो गई तो चुप के चुप के से छेड छाड करने लगे. अली आदिलशाह को ताब न रही. उसने भी मुकाबिले की तैयारियां शुरू कर दी. मुमालिके महरूसे में अहकामाते कुमक रवाना किये गए, बीजापूर को मुस्तेह कम गया. यहां मुल्ला नुस्रती ने इस्तेहकामात की तफसील दी है, और बीजापूर की मजबूती की खूब तारीफ की है, फिर आदिलशाह की फौज की खूब तारीफ की है; और देहली फौज की हिज्व और मजम्मत. बाद अजां अली आदिलशाह की फौज की तफसील दी है. इस में किस किस कबीले, कौम, मजहब के आदमी थे वह लिखा है. अली आदिलशाह की तरफ से शर्जे खां फौज का कमानदार था और जयसिंग की तरफसे सर्फराजखां पंजहजारी बढा. दोनों फौजों की मुटभेड हुई. सर्फराजखां मारा गया. शर्जेखां की फतह हुई. ताहम देहली की फौज आगे बढी. मुल्ला नुस्रती ने मुगलों की फौज की तफसील दी है की वह किस किस कौम, कबीले और मुल्ककी थी * ( अपूर्ण) * नवाब आगा हैदर हसन (हैदराबाद, दक्षिण ) यांनी आमच्या विनंतीस मान देऊन आपल्या संग्रही असलेल्या अलीनाम्याचा सारांश पाठविला याबद्दल आम्ही त्यांचे फार आभारी आहो. नबाबप्ताहेब यांनी आपला लेख उर्दू लिपीत लिहिला आहे उर्दू असून पुनः बरीच दुर्बोध असल्याकारणाने येथे देणे प्रशस्त दिसले नाही. उर्दू लिपीचे मराठीत लिप्यंतर करण्याचे काम प्रो. भगवदयाल वर्मा ( फर्ग्युसन कॉलेज ) यांनी वेळ काढून मोठ्या कसोशीने करून दिले, याबद्दल त्यांचे आभार मानावे तेवढे थोडेच आहेत. नबाबसाहेबांच्या संग्रहाताल अलीनाम्याची प्रत अपूर्ण आहे. परंतु प्रो. वर्मा यांनी पुरी प्रत मिळविली आहे; तिचे भाषांतर व मळ प्रकाशित करून शिवाजी चरित्राच्या समकालीन सामुग्रीत महत्त्वाची भर टाकण्याची खटपट ते करणार आहेत.

·शिवकालीन इटालिअन प्रवासी ( लेखक-दामोदर विश्वनाथ गोखले, पुणे) [ पीटर डेला व्हॅले हा रोमन गृहस्थ हिंदुस्थान, अरबस्थान वगैरे देशांतून१६२३५ च्या फेब्रुवारी महिन्यापासून १६२६ च्या जुलै अखेर पर्यंत फिरत होता. त्याने आपले प्रवासवर्णन, सविस्तर व मनोरंजक पद्धतीने आपला मित्र मेरिओ शिपानो याला एकंदर १८ पत्रे लिहून कळविले आहे. त्याचे पहिले पत्र सुरत मुक्कामाहून ता. २२ मार्च १६२३ रोजी लिहिले असून शेवटचे पत्र शेमहून ता.१ आगस्ट १६२६ ला लिहिले आहे. मूळ पत्रांचे भाषांतर जी. हॅवर्स ह्या इंग्रज गृहस्थाने केले असून पुस्तक इ. स. १६६५ त छापलेलें आहे.] पीटर हा गृहस्थ उच्चवर्णीय रोमन सरदारांपैकी होता; देशाटन करून ज्ञान मिळ- वावें एवढाच त्याचा हेतु होता; पैशाचा पुरवठा त्याला रोममधून वारंवार होत असे; वगैरे गोष्टी त्याने स्वतःच मंगलोरच्या राजपुत्राने विचारलेल्या प्रश्नांस उत्तरें म्हणून सांगित- लेल्या आहेत. व्यापार अगर राजकारण हा त्याचा हेतु नव्हता हे त्याने केलेल्या वर्णना- वरूनच स्पष्ट आहे. हा कट्टा ख्रिस्ती आहे. पोपसंबंधी याची श्रद्धा अतिश्य होती असे दिसते. अर्थात् इतर धर्मासंबंधानें, विशेषतः मूर्ती-पूजा-प्रधान असलेल्या हिंदुधर्मासंब- धाने, त्याने अत्यंत तिरस्काराने लिहिले आहे. किंबहुना या मूर्तीपूजकांसंबंधाने माहिती घेण्याचाच त्याचा विचार व उद्देश या प्रवासांत होता असें म्हणता येईल. हा स्वतः विद्वान व चतुरस्र होता.ह्याला नौकानयनाची तसेंच वेध घेण्याची कला माहीत होती. निरनिराळ्या देशांतील ग्रंथ आपल्या संग्रहीं असावे या उद्देशाने त्याने पौरस्त्य देशांतील पुष्कळ ग्रंथहि जमा केले होते. दक्षिण हिंदुस्थानांतील लोकांना तो रानटी समजतो. हिंदु देवळे व तेथील पूजा-अर्चा तसेंच लोकांच्या चालीरितींची चर्चा व त्यांची वर्णने करतांना याने निंदा- प्रचुर भाषा वापरलेली आहे. १ पत्र पहिले (सरत, मार्च २२ इ. स. १६२३.) सुरतेस वाहनासाठी बैलांचे रथ वापरतात. था . रथांचे वर्णन करतांना तो लिहितो की, “ रथाला किरमिजी रंगाच्या रेशमाचे आच्छादन असून रथभर पिवळ्या रेशमाचे गोंडे सर्वत्र सोडलेले होते. बैल मोठे, पांढरे असून उंटाच्या मदारी प्रमाणे त्यांच्या खांद्यावर मांसाचा गोळा असतो व ते घोड्याप्रमाणे पळतात. इकडे बेलाचे झाड पवित्र मानले जाते व त्याची फळे पोटदुखी वगैरे रोगांवर फार औषधि आहेत व त्याचा उपयोग आपणहि केला; (पा. ११-१९) *यांत आलेल्या तारखा न्यू स्टाइलप्रमाणे आहेत. त्यावरून ओल्ड स्टाइलच्या तारखा काढण्यासाठी दहा दिवस कमी केले पाहिजेत.

·4] शिवाजी-निबंधावली जावा सुरत येथील नाक्याचे कर फार कडक शिस्तीचे होते.प्रत्येक माल कसोशीने तपासून मग सोडला जाई. त्याच्या बरोबर एक मुलगी होती. तिचीसुद्धा जकात-अधिकाऱ्यांनी चौकशी व तपासणी केली; व तिला कोठे नेणार वगैरे विचारिलें. पण तिला कोणत्याहि तन्हेचा त्रास दिला जाऊ नये असे हुकूम पुढें अधिकाऱ्यांनी दिले. त्या मुलीच्या रहाण्याची व्यवस्था कोठे करावयाची हा अवघड प्रश्न त्याच्यापुढे होता. त्याला पुढे त्याचा एक स्नेही भेटला. त्याच्या घरी त्याने तिला ठेविली. येथील डच लोकांनी पुष्कळ हिंदुस्थानी आर्मीनियन व सिरियन बायकांशी लग्न केले होते. बेटांत डच लोकांनी एक नवी वसाहत केली होती. या वसाहतींत कुटुंबवत्सल डच माणसांना निरनिराळ्या त-हेचे इतरांपेक्षा अधिक असे पुष्कळ हक्क दिले होते. यांत डच आधिका-यांचा उद्देश हा होता की, डच लोकांची प्रजा त्या ठिकाणी वाढावी, व त्यामुळे त्यांची वसाहत सुसंरक्षित व्हावी. डच लोक कोणाच्याहि बायका पळवून नेत असत. याचे वर्णन देतांना त्याने असे लिहून ठेविले आहे की, हॉलंडर डच लोकांनी पोर्तुगालचे एक जहाज पकडले व तें वुडविलें. जहाजाच्या लुटीत त्यांनी तीन सुंदर स्त्रिया धरून आणिल्या. पोर्तुगालचा राजा आपल्या देशांतील पोरक्या मुली हिंदुस्थानांत लग्नाकरता पाठवीत असे व त्यांच्या बरोबर तो हुंडाहि पाठवीत असे.या तीन मुली त्यांपैकींच होत्या. त्या सुंदर असल्याने त्यांच्याशी लग्न कोणी करावे याबद्दल मोठा झगडा झाला व शेवटी सर्वात श्रीमंत असलेल्या एका व्यापाऱ्याने एकीशी लग्न केले. या बाईने पीटरबरोबरच्या मुलींस आपल्या घरी रहावयास बोलाविलें. पण ती मुलगी हीन दर्जाची असल्यामुळे त्याने तिच्याकडे आपल्या मुलीला पाठविली नाही. पोर्तुगीज, डच वगैरे लोकांचे वसाहती वाढविण्याबद्दलचे प्रयत्न या गोष्टीवरून चांगले समजतात. मात्र इंग्रज व्यापाऱ्यांच्या बायका तेथे मुळीच नव्हत्या. ( पा. १३-१४ ) सुरत शहर सुंदर असून मोठे आहे. गांवाला तटबंदी आहे व वेशीचे दरवाजे रात्री बंद असतात. शहरांत लोकवस्ती पुष्कळ आहे. व घरेंहि चांगली आहेत. शहरांत हिंदूंची वस्ती अधिक. मुसलमानही बरेच आहेत. पण हे हिंदु व मुसलमान कार सलोख्याने राहतात. कारण, बादशहा जरी मुसलमान असला तरी तो हिंदु व मुसलमान असा प्रजेमध्ये भेद करीत नाही. त्याच्या सैन्यांत, दरबारांत सर्वांना सारखाच दर्जा व बढती आहे. श्रेष्ठ दर्जाच्या जागा सुद्धा सर्वांना देण्यात येतात, मुसलमानांपैकी मोंगल वंशाचे लोक तेवढे थोडे चढेलपणाने वागतात. त्यांना हक्क व आधिकारहि इतरांपेक्षा थोडे अधिक आहेत. (पा. १६) सुरतेच्या एका तलावाचे वर्णन करतांना तलाव शास्त्रीय पद्धतीने व मोठ्या कौश- ल्याने बांधला असल्याचे हा नमूद करतो. या देशांत पाण्याचा सर्वत्र तुटवडाअसल्या कार- णाने पावसाचे पाणी अशा तलावांत सांठवावे लागते, अशी तलावाची कामें करणे मोठे धर्मकृत्य समजले जाते. सुरतेचा हा गोपीतलाव' गोपी नावाच्या एका दानशूर गृहस्थाने बांधला. या तलावांत जनावरें व माणसें एकत्र पाणी पितात; तसेच या तलावांत जनावरें ·शिवकालीन इटालिअन प्रवासी [९ . कपडेहि धुतले जातात. त्यामुळे पाणी फार अस्वच्छ असते. जरूर तेवढे पाणी मिळालें म्हणजे तें स्वच्छ की, घाणेरडे आहे असला विचार हे लोक करीत नाहीत. (पा. १८) हिंदूंची देवळे, देवता व त्यांचे पुजारी यांच्या संबंधाने अगदी तिरस्कारबुद्धीने हा लिहितो. सुरतेबाहेरील एका देवळाचे वर्णन करतांना निपुत्रिक स्त्रियांना या देवळांतील देवाची पूजा केली असतां मुलगा होतो वगैरे लोकप्रवादाचा उल्लेख करून त्याने देवळांतील पुजारी अगर तेथील इतर लोक या निपुत्रिक स्त्रियांना फसवतात व दुवर्तन करतात; आणि अशा रीतीनें नवाचे व्यंग भरून काढतात असे हा लिहितो. (पान २१) डच प्रेसिडेन्ट व इंग्रज प्रेसिडेन्ट रस्त्याने जातांना त्यांच्यापुढे निशाण चालविले जाते व त्यांचे बरोबर घोडेस्वार असतात. पायदळहि असते. पण ते सर्व हिंदुस्थानी शिपाई अस- तात. हे शिपाई दिवसरात्र चोवीस तास ढाल, तरवार, जंबिया जवळ बाळगतात. तात्पर्य, या प्रेसिडेंटांचा थाट लहान प्रमाणांत बादशहासारखा असतो. या देशांत कोणी कोहि वागावें बादशहाची अगर कायद्याची त्यांना आडकाठी नसते. श्रीमंतीचा थाट दाखविल्यास बादशहा कोणालाहि लुटीत नाही. त्यामुळे सर्वच श्रीमंत लोक वैभवाने रहातात. अर्थात् इंग्रज, डच वगैरे लोकांचे अधिकारीहि बादशहाप्रमाणे इतमामाने रहातात यांत नवल नाही. नोकरचाकरहि फार स्वस्त मिळत असल्याने बाटेल तितके ठेवतां येतात, (पान. २२-२३) हिंदु लोकांना खाण्याकरतां फक्त भात लागतो व तांदूळ अतिशय पिकत असल्यामुळे तो फारच स्वस्त विकत मिळतो. त्यांची वस्त्रे म्हणजे अंगांत अंगरखा, डोक्या. वर पागोटें व पायांत तुमान शिवाय वर उपरणे असते. पायांत पादताण असते. पण तें असें असतें की, त्याला हात न लावतां पायांतून ते काढतां येते. गरिबी-श्रीमंतीप्रमाणे त्या पादत्राणावर जरतारीचे काम केलेले असते. ढाल-तरवारहि सर्व लोक बाळगतात. शिवाय कट्यार अगर जंबिया हाहि असतोच. जंबिया हे शस्त्र याला इतके आवडले की, त्याने आपल्याकरतां एक नवा जंबिया तयार करून घेतला. देशी पोषाख साधा व स्वच्छ असतो. कापडाचा रंग पांढरा शुभ्र असून कापड फारच चांगले व बारीक असते. त्याने इतर कोणत्याहि देशांत इतका तलम कपडा पाहिला नव्हता. परंतु इकडे सर्व खाण्याचे व वस्त्र- प्रावर्णाचे जिन्नस अतिशय स्वस्त असल्यामुळे व सुरतेच्या व्यापाऱ्यांना खूप नफा मिळत असल्यामुळे तेथे नोकरचाकर वाटेल तितके ठेवणे रूढ होतें. मुसलमानी बायकांचा पेहराव पुरषांसारखाच असून तो पांढरा स्वच्छ असतो क्वचित् तो तांबड्या रंगाचाहि असतो. बायका बाहेर जातांना क्वचित घोड्यावरूनहि जातात. पण त्या सर्व पांढऱ्या कपड्याचा बुरखा घेतात. हिंदु स्त्रिया मात्र तांबड्या रंगाची वस्त्रे नेसतात.. दुसऱ्या रंगाची नेसत नाहीत. त्यावर काही वेळां छाप मारलेले असतात व अशा वेलबुट्टीच्या वस्त्राला चीट असें म्हण- तात. त्या फक्त एकच वस्त्र नेसतात व ते अशा रीतीने नेसतात की, त्या योगाने सर्व अंग झांकले जाते. कपड्याच्या आंत चोळी असते व ती कोपरापर्यंत असते. बायका हातांत सोन्याची, चांदीची अगर हस्तिदंती कांकणे घालतात (यांत कांचेच्या बांगड्यांचा " ·१०] शिवाजी-निबंधावली -- उल्लेख नाही.) कानांत भोके पाडून सोन्याचे व हिऱ्याचे दागिने घालतात. कानांतील भूषणे एक वीतभर लांब व वर्तुळाकृति असतात. नाकातील दागिन्यांचे हा वर्णन करीत नाही. हिंदु स्त्रिया बुरखे न घेतां तोंड उघडी ठेऊन हिंडतात व कोणीहि त्यांच्याकडे पाहिले तरी त्यांना त्याचे काहीच वाटत नाही. तथापि या हिंदु स्त्रिया फार मर्यादशील असतात व त्यांना कुटुंबामध्ये मोठा मान दिला जातो. या हिंदुस्त्रियामध्ये गाण्यानाचण्याचा धंदा कर- णारी एकहि स्त्री नव्हती असें हा लिहितो. " मुसलमानांमध्ये हा नृत्यगायनाचा धंदा करणाऱ्या बायका फार. त्या कोठेहि जातात व पैशाकरतां गातात व नाचतात व वेश्याव्यवसायास जरूर त्या सर्व गोष्टी करतात. इंग्रज व डच ज्या वेळी चैन करीत असत त्यावेळी या बायकांचे ताफे आणीत. (पा. २४) आग्रा येथून टपाल आले ता. २३ फेब्रुवारी. त्यांत सेलीमने (जहांगीर) असफखान याला आग्रा येथे बोलाविले असून सेलीमचा मुलगा खुर्रम ( शहाजहान ) हा आग्रयास पोहचण्याच्या अगोदर तेथील खजिना नेण्यास त्याला हुकूम केला होता. पितापुत्रांचे मोठंच युद्ध जुंपणार व त्याचा परिणाम देशभर होणार अशी भीति सर्वत्र वाटत होती. (पा. २४) भडोच या बंदरांतून नुसत्या आशिया खंडातच नव्हे तर सर्व युरोपखंडांतील देशांत हिंदुस्थानांतील कापड पाटविले जाते. दरवर्षी मोटी सहा जहाजे परदेशी जातात. कापडाचा एक तुकडा टॉवेलएवढा असतो. व अलेपो येथे या तुकड्यास तीन किंवा चार ‘पिझारे ( Piastre ) व इटालीत सहा क्राऊन पडतात, यावरून बाहेरून केवढी संपत्ती या गांवांत येते याची कल्पना येईल. भडोच येथे पांढ-या व हिरच्या दगडांच्या खाणी आहेत. त्यांचे लहान मणी व त्यांच्या माळा व हार करून बाहेर पाठविले जातात. त्यालाहि फार किंमत येते. (पान ३२) कॅवे (खंबायत ) येथे त्याने दोन पांजरपोळ पाहिले. त्यांना हा 'इस्पितळे' म्हणतो. या पांजरपोळांत अनेक तन्हेचे पक्षी, लंगडी, लुली व आजारी झालेली बकरी, कोंबडी वगैरे प्राणी ठेवले जातात. सर्व खर्च लोक चालवतात. हे प्राणी बरे झाले म्हणजे त्यांना रानांत सोडतात व जनावरें घरीं बाळगतात. एका ठिकाणी उंदरांची लहान पोरें ठेविली होती व त्यांना एक वृद्ध गृहस्थ पिसाने दूध पाजीत होता इतकेच नव्हे तर एका मुसलमान चोराचे, चोरीच्या गुन्ह्याकरतां शिक्षा म्हणून हातपाय तोडले होते, तोहि या पांजरपोळांत होता. गांवांतहि आजारी, लंगड्या, पांगळ्या जनावरांची व प्राण्यांची काळजीपूर्वक शुश्रूषा केली जात असे.( पान ३२) खंबायतमध्ये गाई, वासरें व बैल मारण्याची कडक बंदी होती. तेथील हिंदु लोकांनी बादशहास मोठा करभार भरून हा हक्क संपादन केला होता. व एखाद्या मुसलमानाने सुद्धा जर गोहत्या केली तर त्याला देहान्त शासनाइतकी कडक शिक्षा दिली जात होती. (पान ३७ ) १ या रोळी शहाजहानाने बापाविरुद्ध म्हणज नरजहानविरुद्ध बंड पुकारले होते, ·"लकांना हे राक्षस समजतात. प्राणीवध . करणे हेच शिवकालीन इटलिअन प्रवासी हिंदूंच्या मुख्य जाती चार आहेत. त्याच्या सात झाल्या व आतां ८४ आहेत. या जाती जन्माने ठरतात व त्यांचे धंदेहि ठरलेले असतात. मुख्य धर्ममतें सर्वांची एकच आहेत. पुनर्जन्मावर सर्वांचाच विश्वास असल्यामुळे व आपल्या कर्माप्रमाणे जन्म येतो असें मानणारे हे सर्वच लोक असल्यामुळे त्यांच्यामध्ये तंटे होत नाहीत. शिवाय फक्त हिंदूंनाच शेवटीं मोक्ष आहे इतर धर्मीयांना नाही असा यांचा विश्वास आहे. इतर धर्मीय माणसें चांगली तपस्वी व सदाचरणी असली तर ती शेवटी हिंदुधर्मात जन्मतात मग त्यांना मोक्ष मिळतो, अशी यांची कल्पना आहे. ब्राह्मण लोक खाण्यापिण्याच्या बाबतीत फारच कडक असतात. इतर जातीहि कमी असत नाहीत.कोणीहि एकत्र (एका ताटांत) जेवीत नाहीत; कोणीहि एकाच भांड्याने पाणी पीत नाहीत. लग्ने आपापल्या जातीतच करतात. इतर जातींच्या व खालच्या कनिष्ठ जातींच्या माणसांना वरिष्ठ जातीची माणसें शिवत नाहीत. पाणी एका भांड्याने पीत नसल्यामुळे काही अडचण पडते म्हणून या लोकांनी पाणी पिण्याची एक नवी युक्ती काढिली आहे. ती म्हणजे वरून पाणी हातावर ओतल्या- नंतर ( ओंजळीनें ) पाणी प्यावयाचे. 'हबेंतून पाणी पिणे असें याने या पद्धतीला नांव दिले आहे. तसेंच भांडे तोंडाला न लावतां पाणी घटघट पिणान्यांचे याने मोठे कौतुका- स्पद वर्णन केले आहे. हिंदुस्थानच्या नांवानें • टोस्ट' पितांना सर्वांनी भांड्याला तोंड न लावतां टोस्ट प्याला पाहिजे असा गमतीचा नियम केल्याचा हा उल्लेख करतो. (पा. ४२-४३) हे लोक फार नीतिमान् आहेत. दारू व व्याभिचार या दोन्ही गोष्टी ते अत्यंत निंद्य समजतात. गुलामांची चाल यांच्यांत नाही. ते गुलामांना मुक्त करतात व त्यांना कामाबद्दल पैसे देतात. त्यामुळे गुलामांच्या बायकाकडे दासी या दृष्टीने पहात नाहीत. पुरुषांशी व्यवहार करणे हे मोठे पाप आहे असे समजले जाते. पण मुसलमानांत हा प्रचार असल्यामुळे त्यांचा हे लोक फार द्वेष करतात. लग्न एकच करतात व बायको मेल्यानंतर दुसरी करतात, राजे लोक तीन चार बायका करतात पण ही बहुपत्नीकत्वाची चाल सर्वत्र नाही व ती गौण समजली जाते. नवरा दुसरे लग्न करितो, पण बायकांना ही परवानगी नसल्यामुळे क्वचित तरुण विधवा स्त्रिया गुप्तपणे विशेषतः परधर्मीय माण- सांशी व्यवहार करतात, मनुष्यवध करणे व नरमांस खाणे हैं फार मोठे पाप समजले जात असल्या- पाप समजले जाते. यामुळे मांस कोणी खात नाहीत. जितका वर्ग वरिष्ठ तितक्या प्रमा- णांत तो मांसनिवृत्त असतो. ज्या भाज्यांतून लाल रस निघतो त्या भाज्यासुद्धा हे लोक खात नाहीत. खालील वर्णाचे लोक मांस खातात, पण ते स्वतः जनावर मारीत नाहीत. (पा. ४५) गोमांस भक्षण तर सर्वांनाच सवर्था वर्ण्य आहे. गाईचे दूध पिऊन लोक वाढतात व बैलांच्या मशागतीवरच सर्व शेती अवलंबून असल्यामुळे गोमांस भक्षण हे महापाप समजले जातें तें योग्यच आहे. ( पा. ४५) . , ·१२] शिवाजी-निबंधावली मद्य प्यावयाचे नाही असा कडक निबंध आहे. खालचे लोक विशेषतः रजपूत मद्य पितात. पण त्यांनाहि आपण पाप करतो असे वाटते. जानवा कोण वापरीत असत यासंबंधी हा लिहीत नाही. पण जानवें व लिंग ही जिन्हें सन्मानाची व मोठेपणाची आहेत, तेव्हां ती आपणास वापरू द्या अशी बाटलेल्या ख्रिस्ती लोकांची मागणी आहे; त्यांना ही चिन्हें ठेवून द्यावीत असें जेसूट लोकांचं म्हणण; व देऊ नये असे इतर पाद्यांचे म्हणणे होते. हा वाद तोडण्याकरता पोपकडे लिहून गेला होता. मुसलमान झालेले लोकहि जानवें ठेवितात असें जेसूट लोकांचे म्हणणे होते. जानवें व लिंग ही दोन्ही धर्मदर्शक आहेत तेव्हां ती ख्रिस्त्याजवळ ठेवू देऊ नयेत असें याने आपले मत नमूद केले आहे. (पा. ४७ ) अहमदाबादेस व्हर्जिन मेरी' ची मूर्ती होती ती सेलीमने दिली होती. परंतु पुढे ख्रिस्ती लोकांचा द्वेष्टा त्याचा मुलगा शहा खुर्रम याने ती नेली असें हा लिहितो. (पान, ५१) नागरा येथे ब्रह्मदेवाचे देऊळ त्याने पाहिले. मूर्तीखाली सनकसनंदन व जवळ सावित्री व गायत्री यांच्या मूर्ती होत्या. ( पा. ५७ ) याच ठिकाणी त्याने अस्पृश्य धेड पाहिले. यांना हालालखोर म्हणजे फारसी भाषेप्रमाणे काहीहि खाणारे असे म्हणत. हे लोक फार दरिद्री व दुष्ट असत. मार्चच्या सहाव्या तारखेस त्याने स्मशान पाहिले.स्मशाने व प्रेतें वाहून नेण्याची पद्धत याने वर्णन केली आहे. त्याप्रमाणे एका बांबूला प्रेत अडकवितात व दोन माणसे तें वाहून नेतात. प्रेताला तांबडे चीटगुंडाळलेले असते. प्रेतें समुद्र अगर नदी यांच्याकडे तोंड करून जाळ- तात. तसेंच प्रेते फक्त सकाळीच जाळतात. (पा. ६०) मार्चच्या ७ तारखेस तो जेसूट फादरला भेटला, हा फादर प्रीस्ट नसून फ्रायर होता. त्याने दमण येथील व वसई येथील त्यांच्या कॉलेजच्या रेक्टरला पीटरची गोव्यास जाण्याची सोय करून देप्याबद्दल पत्रे दिली. (पा. ६१) आग्रा येथे असणाऱ्या त्यांच्या जेसूट फादरला यानेंहि पत्र दिले व आग्रा येथे फारशी भाषेत लिहिलेली पुस्तके मिळवून आपल्यास पाठविण्याची विनंति केली. ती त्याला रोमन भाषेत छापावयाची होती. (पा. ६१) रात्री त्याने दोन भोपळे दोहींकडे असून मध्ये तारा असलेल्या अशा वाद्यावर वाजिवलेले सुंदर वादन ऐकलें. वाजवणारा वाद्य डाव्या खांद्यावर घेऊन तारांच्या लहानशा नखीने वाजवीत होता व तारांच्या खाली लाकडाच्या पट्ट्या होत्या. हा गृहस्थ विजापूरच्या दरबारांतील होता. (पा. ६१) मार्चच्या १० तारखेस सुरतेस पोहोचल्यावर त्याने अशी बातमी ऐकिली की, सुलतान खुर्रम्ने आग्रा शहर काबीज केले. पण किल्ला त्याच्या हस्तगत झाला नाही. शहर त्याने लुटले व लोकांचे फार हाल केले.बंडांत सामील असल्याच्या संशयावरून बादशहाने असफखानास कैदेत टाकिलें व स्वतः आपण मुलाविरुद्ध लढण्याकरता तो चाल करून ·लोक एकमेकावर रंग टाकीत होते इस्पहानमध्ये तेथे असलेले हिंदुलोक हा सण कसा शिवकालीन इटलिअन प्रवासी [१३ त होता. पण तो सावकाश येत होता. मार्च १५ ला होळीचा सण होता. त्यावेळी पाळतात हे त्याने पाहिले होते. त्या सारखाच पण मोठ्या प्रमाणावर हा उत्सव हिंदुलोक करतात इतकेंच. मार्च २१ ला आग्रा येथील डच व्यापाऱ्याकडून टपाल आले. त्यांत सुलतान खुर्रम्ने आग्रा शहर दुसऱ्यांदा लुटले अशी बातमी होती. (पा. ६४ ). पत्र २₹ ( गोव्याहून एप्रील २७ इ. स. १६२३) मार्च २६ ला तो दमणला आला. त्या दिवशी रात्री जेवतांना तेथील फादर रेक्टरने पपई, काजू, चांभूळ, आंबे, व अननस वगैरे हिंदुस्थानी फ दिली. (पा. ६९) त्या दिवशी त्याने असें ऐकिल की, “ दोन इंग्लिश जहाजें दाभोळला गेली होती. त्यांचे स्वागत करण्याकरितां तेथील मूर लोकांनी तांबडे रजामे पसरले होते. पण इंग्र- जांनी उतरल्याबरोबर धावून जाऊन किनाऱ्यावरील तोकांच्या कान्यामध्ये खिळे ठोकले व लोकांवर हत्यार चालवून हल्ला केला. हा आकस्मिक हल्ला पाहून लोक पळू लागले व त्यांचे फार नुकसान झाले. पुढे काही पोर्तुगीज लोकांनी त्यांना धीर देऊन इंग्रजावर परत हल्ला केला. लोकहि अर्थात् उलटले व त्यांनी पुष्कळ इंग्रज ठार केलें मग इंग्रजांनी पळून जाऊन आपली जहाजें गांठली. पण जाता जातां बंदरातील दोन जहाजे लुटली. त्या योगाने लोकांचे फार नुकसान झाले. ज्या गांवांत इंग्रजांना व्यापार करूं देत नाहीत त्या गांवावर इंग्रज लोक असेच हल्ले करितात. (पा. ७० तो दमण, वसई, साष्टी, चौल, दंडाराजपुरी, केळशी, दाभोळ, राजापूर, खारेपाटण, तांबोणा (?) या मार्गानं गोव्यास गेला. या प्रांतातील राज्यांचे वर्णन करतांना सर्वसाधारणपण हा लेखक असे विधान करतो की, मूर मुसलमान लोक प्रथम गुलाम म्हणून इकडे आले. पण लवकरच आपल्या एतद्देशीय धन्यांना ठार मारून हे स्वतः बादशहा बनले. निजामशाहीचा प्रांत सर्वात मोठा व महत्त्वाचा आहे. या शाहीचा बादशहा निजाम हा केवळ बारा वर्षांचा पोर आहे. म्हणून मलिकअंबर नांवाचा पूर्वी अबिसिनीयां- तून आलेला मूर गुलाम हाच आतां वजीर म्हणून राज्य करीत आहे. या राज्याला हल्ली मलिकाचे राज्य असेंच म्हणतात. वस्तुतः मलिकंबर हा फार राजनिष्ठ आहे. त्याने सर्व सत्ता हाती असूनहि स्वतःकरतां राज्य बळकाविलें नाही, तर उलट निजामच्याच नांवाने हा राज्यकारभार हांकतो. त्याने आपली मुलगी निजामाला देऊन त्याला आपला जावई आहे. यामुळे कदाचित् असें म्हणता येईल की, त्याने आपल्या हयातीपर्यंत आपल्या हाती राहील अशी व्यवस्था केली आहे. हा लिहितो की, मलिकंबर हा फार पराक्रमी पुरुष आहे व राज्यकारभार हाक- ण्यासहि फार लायक आहे. परंतु असें म्हणतात की, तो नास्तिक असून त्याला जादु- विद्येचा फार नाद आहे. किंबहुना या जादूविद्येच्या जोरावरच हा मोठमोठ्या इमारती बांधतो, मोठी कामे करतो व आपली प्रतिष्ठा वाढवितो. जादुगिरीची विद्या साध्य होण्याकरितां त्या देवतांची तुष्टि व्हावी म्हणून याने हजारों मुलांना बळी दिले आहेत. कारभार , ·१४] शिवाजी-निबंधाचली या गोष्टी पीटरने ऐकिल्या, प्रत्यक्ष काही पाहिले नाही. त्यावरून त्याचा त्यांवर विश्वास नव्हता असे दिसते. (पा. ७४ ). निजामशाहीमध्ये एक फार मोठी तोफ आहे. इतकी मोठी की, त्या तोफेला उडविण्याकरितां पंधरा हजार पौण्ड दारू तीत ठेचावी लागते. गोळ्याची उंची मनुष्याच्या उंची एवढी व त्याची जाडी दोन विती असत. तोफ ओढण्यास कितीतरी हजार बैल व हत्ती लागतात. अर्थात ही तोफ किल्ल्यावरच ठेवलेली आहे. मुसलमान जरी मूर्ति पूजक नाहीत तरी निजामशहा या तोफेची पूजा करतो.* (पा. ७५) मलिकबर मोंगल बादशहाशी लढाई पुकारण्यास भीत नाही. व तो शौर्याने लढ- तोहि. कुतुबशाहीचा बादशहा मोगलाशी जाहीर युद्ध पुकारण्यास भितो. पण निजामशहाला उघड मदत करतो. विजापूरचा आदिलशहा हाहि मदत करितो. पण अप्रत्यक्ष रीतीने य कार गुप्त रीतीने करितो. कारण हा बादशहा फार भित्रा आहे. वास्तविक इब्राहिम अदिल- शहाजवळ एक लाख सैन्य असतांना त्याने जगांत कोणालाहि भिऊ नये. परंतु हा भितो हैं खरं, तो मोंगलाना खंडणी देतो. इतकेच नव्हे तर मोगल बादशहाकडून एखादा खलिता आला तर सर्व सैन्य घेऊन त्याला सामोर जातो व ज्या शिपायाने अगर गुलामाने तो खलिता आणला असेल त्याला आसनावर बसवून आपण उभा राहातो व नंतर तीन वेळा त्या खलित्याला सलाम करून मग त्या खलित्याला स्पर्श करितो (पा. ७६) कुतुबशाहीच्या बादशहाची मुलगी इब्राहिम आदिलशहाला दिली आहे व लग्नसंबं- धाने निजामशाहीशीहि हा सलोखा ठेवितो यामुळे या तीन्ही शाहीमध्ये गट्टी आहे. इब्राहिम अदिलशहा हा लांब दाढी ठेवतो. परंतु निजामशहा व कुतुबशहा है इराणी बाहशहा- प्रमाणे ती साफ काढून टाकितात. एप्रिल (पा. ७७ ता. ८ एप्रिल रोजी हा गोव्यास पोहोचला. खुद्द गोव्याचे वर्णन करतांना तेथील इमारतींची हा फारशी स्तुती करीत नाही. तेथील लोकहि कारच ओंगळ व घाणेरडे असून जवळ जवळ नग्नच असतात. पोर्तुगीज लोक थोडे आहेत. पण आतां त्यांना इंग्रज व इच लोकांनी फार लुटल्यामुळे ते दरिद्री झाले आहेत. वरवर ते श्रीमंतीचा थाट करितात. पण त्यांत काही अर्थ नाही. ते वाटेल ते धंदे करतात व रात्री भीकहि मागतात. सर्व लोक हत्यारे जवळ बाळगतात. पोर्तुगीज लोक आपला दिमाख राखण्या- करतां शक्य ती खटपट करतात. त्यांचा पोषाख रेशमी असतो. (पा. ७८, ७९ ) पोर्तुगीज लोकांच्या नीतिमत्तेसंबंधी याचे मत फार वाईट झालेले दिसते, हा लिहितो की, ज्या मुलीला मी लहानपणापासून स्वतःच्या मुलीसारखी वाढविली तिला सुद्धा हे पोर्तुगीज लोक माझ्या घरांत राहू देईनात. कारण, त्यांची स्वतःची नीतिमत्ता ) * हीच मलिकमदान तोफ होय.परिहा किलशावरून ती पहें मगरपंताने विजापगली ·शिवकालीन इटलिअन प्रवासी पत्र ३. इतकी खराव होती की. ते आपल्या स्वतःच्या बहिणी व मुली यांच्याबद्दलहि आदर भाव बाळगीत नाहीत. म्हणून इतर राष्ट्राच्या लोकांबद्दलहि त्यांचं तेच मत असावं. (पा. ७२, ८० रें (गोवा, आक्टोबर १० इ. स. १६२३) ता. ९ जूनला काही बनियांना पत्रं आली. त्यात अशी बातमी होती की, मोंगल वादशहाने सुलतान खुर्रमचा पराभव केला. व त्याला मंडच्या किल्यांत पळून जावे लागले. त्या किल्याला वादशाहाने वेढा घातला आहे. ( पा. ८७ ) विजयानगरला हा विद्यानगर म्हणतो. आक्टोवर १४ तारखेस गोव्याच्या व्हॉइस- रायाने व्यंकटाप्पा नाईक यांजकडे आपला वकील म्हणून फीडीस लेटन यांस पाठविलें. त्याला पोर्तुगालच्या राजाच्या नांवाची पत्रे दिली होती. अशा त-हेने वकील पाठविण्याचा हा त्याचा पहिलाच प्रसंग होता. (पा. ९३) पत्र ४ थे( आक्टोबर ता. ३० इ. स. १६२३ ) व्यंकटाप्पा नाईकाकडे जातांना त्याचा ब्राह्मण वकील आपल्यावरोबर होता. त्याचे नांव विठ्ठल शेणवी Vibulan Sinai. पाटर आपल्या डाव्या कानांत डोळे बिघडल्या- मुळे, एक लोंबता अलंकार घालीत असे. कारण त्या योगें दृष्टि साफ होते. या अलंकारा- बद्दल तो वकील याची फार स्तुति करी. व पोर्तुगीज लोक तो घालीत नाहीत म्हणून त्यांना दोष लावी. याचे कारण इकडील हिंदू लोक दोन्ही कानांत अशी कुंडले व अलंकार घालतात. (पा. ९५) कर्नाटकांतील लोक गाईच्या शेणाने आपली घरे व जमीनी सारवतात.व जमिन सार- वल्याशिवाय जमिनीवर जेवीत नाहीत. याला प्रथम वाटे की हे एक धर्मवेड आहे. पण अनुभवांती. त्याची खात्री पटली की, स्वच्छतेच्या दृष्टीने ही फार चांगली रीत आहे. त्या योगाने जमिनी तकतकीत दिसतात. गाई गवताशिवाय काही खात नसल्यामुळे शेणांत घाण नसते. सर्व पोर्तुगीज लोकहि आपली घरे अशीच ठेवितात.आपण इटलीत गेल्यावर हा प्रचार सुरू करणार आहो. (पा. ११२) ब्राह्मण हे दुसन्या कोणत्याहि जातीच्या घरी जेवीत नाहीत. कारण इतर सर्व लोक मांसाहारी आहेत. ज्या ब्राह्मणाच्या जाती मांसाहारी आहेत. त्यांच्या घरी सुद्धां मांस- निवृत्त ब्राह्मण जेवीत नाहीत. पण इतर सर्व लोक ब्राह्मणांच्या घरी जेवतात. इतकेच नव्हे तर तो सन्मान समजतात. (पा. ११३) व्यंकटाप्पा नाईकाच्या राजधानीत याने सती जातांना प्रत्यक्ष पाहिली. तिचें नांव जयकामा होते. तिचा नवरा मेल्यानंतर वीस दिवसांनी ती सती गेली. 'तिला पहाण्या- करितां गेलो असतांना मी कोण व तेथें कां आलों याची चौकशी लोक करूं लागले. त्यामुळे मला सतीशीहि बोलावयास मिळाले. तिने सती जाऊ नये म्हणून सांगण्याचा मी प्रयत्न केला. तिला दोन लहान मुले होती. तरीहि ती स्वतः स्वखुषीने व आनंदाने ·शिवाजी-निबंधावली सती गेली. ही बाई कनिष्ठ जातीपैकी होती. सतीचं पावित्र्य सर्व जातींत सारखेच मानले जात असे. (पा. १३२) व्यंकटाप्पा नाईकाच्या राजधानीतील देवळे तेथील पूजाअर्चा तसेच नाईकाचा राजवाडा वगैरेचे याने पुष्कळ वर्णन दिले आहे. यापुढे तो इकेरी, गीरसप्पा, मंगलोर, कालिकत, वगैरे बंदरांवरून मलबारमध्ये गेला. मलबारांतील नंबुद्री व नागर यांच्या चालीरिती- चेंहि पुष्कळ वर्णन केले आहे. हा स्वतः झामोरिनला भेटला होता. तिकडील वर्णनांत एकच विशेष गोष्ट आढळते ती ही की, लोक अतिशय काळे व कमरेपर्यंत वर जवजवळ उघडे असत. बायकाहि अशाच पोषाखांत असत. सुरत अहमदाबाद येथील लोकांचे वर्णन कर- तांना लोक अंगभर कपडे वापरीत, असें वर्णन आढळतें. त्याच्या उलट इकडे आहे. जोगी लोकांचे वर्णन करितांना त्यांच्या डोक्यावरची तांबडी टोपी आपल्या देशांत बन- विली जाते असें हा लिहितो. मार्च ता,८ सन १६२४ या दिवशी गोव्यास अशी बातमी आली की, मोगल बादश- हाने स्वतःच्या राजधानीत असलेल्या सर्व इंग्रजांची कत्तल केली आणि सुरत वगैरे ठिकाणी असलेल्या इंग्रजांना कैद केले. यांचे कारण असे सांगतात की, सुरतेच्या मोंगल आधिका- याने जकातीच्या वगैरे बाबतात इंग्रजांना फार त्रास दिला व त्यांचे नुकसान केले. याचा सूड घेयाकरतां इंग्रजांनी मोंगलांची दोन जहाजें लुटली. ही त्यांची आगळीक बादश- हास सहन झाली नाही व त्याने त्यांना कैद करण्याचे हुकूम दिले. इंग्रजांनी ही मोठी चूक केली. (पा. २०९-२१० डिसेंबर १६ तारखेला पीटर डेला व्हॅले हा हिंदुस्थानचा किनारा सोडून अरबस्थान इराणी आखात इकडे जाण्याकरतां चौलहून गेला. त्याचे यापुढील पत्र ता. २० मे १६२५ ला बसऱ्याहून लिहिले आहे. ) ·- - शिवकालीन भाषेचा उलगडा (लेखक-कृष्णाजी पांडुरंग कुळकर्णी, पुणे. ) श्री शिवछत्रपतींच्या राजवटीपर्यंत मराठी भाषा साधारणपणे सहाशे वर्षांची जुनी झाली होती. मराठीच्या उद्गमकालाविषयीं जरी वाद असला (राजवाडे यांच्या मते ४०० शकोत्तर व गुणे, कुलकर्णी यांच्या मते शकोत्तर १०००) तरी त्या भाषेला विचारसंपत्ति, वर्णनकौशल्य, भाषासौष्ठव, शुचित्व, ओज वगैरे कल्याणगुणयुक्त असें स्वरूप रामचंद्र जाधवाच्या राजवटीत होते ह्या विषयी वाद नाहीं; तेव्हा ह्या काळापासून शिवकालापर्यंत भाषेत काय काय फरक पडला हे पाहणे फार मनोरंजक होईल. भाषासरस्वतीचा ओघ हा एक जिवंत स्रोत असल्यामुळे इतर जिवंत संस्थांप्रमाणे हाहि विकृतिक्षम असणारच. ह्या नियमाप्रमाणे भाषेच्या व्यक्तिगत स्वरूपांत-विकृतीचे कालमान साधारणपणे २०० वर्षांचे ठरले आहे-मराठीच्या उद्गमापासून शिवकालापर्यंत मराठीची कमीत कमी दोन तीन तरी अवस्थांतरे झाली असली पाहिजेत व त्या प्रत्येक अवस्थांतराच्या वेळी मराठी बोलणान्या समाजांत कोणत्या तरी स्वरूपाची क्रांति झाली असल्याचा दाखला इतिहासांत मिळेल. अशी दोन अवस्थांतरें शकोत्तर १२००चे सुमारास एक आणि शकोत्तर १४०० ध्या सुमारास दुसरें अशी झाली व ह्यानांच मी अनुक्रमें १ यादवकालीन मराठी, व २ बहामनीकालीन मराठी, असे म्हणतो. मराठी वगैरे वर्तमानकालीन बोलींच्या जन्माच्या वेळी (श. १०००) एक प्रकारची धर्मक्रांति होत होती. आर्यसना- तनी धर्म, बौद्ध धर्म,व महंमदी धर्म अशा तीन धर्माचा झगडा चाललेला होता. कुमारीलभट्ट व शंकराचार्य ह्यांच्या निकराच्या हल्ल्याने बुद्धधर्म लुळा- पांगळा झाला होता. पुढे त्याचा कायमचा उच्छेद मुसलमानांनी केला. मराठीचा जन्म होतांच तिच्या सुदैवाने तिला से उणदेशच्या यादव कुळांतील भिल्लम ह्याने स्थापिलेल्या स्वतंत्र राजवटीचा आश्रय मिळाला. हा वयाच्या वैभवांत मराठी भाषेस आणि वाङमयास विशेष वैभ प्राप्त ·१८] शिवाजी-निबंधावली " झाले. पुढे त्याच राजवटीत जैत्रपाळ, सिंधण, कृष्ण (कन्हर), महादेव, रामदेव असे कर्तृत्ववान व वाङ्मयाचे आभिमानी राजे निघाले. कन्हराच्या आश्रयाने महानुभाव वाङमय तयार झाले. रामदेव जाधव तर सकळकळा- निधान" व " न्यायाने पोषिता क्षितीशु" असा होता. ह्याच्याच पदरी नृसिंह, शल्य, गोपाळ पंडित ऊर्फ आनेराजव्यास असे नामांकित कवि होते. ह्याच वेळेस मराठी वाङ्मयास भर आल्याची प्रत्यंतरें ज्ञानेश्वरी, सुभाषिताक्षरी, महदंबेचे धवळे, वच्छहरण, मूर्तिप्रकाश, शिशुपालवध, रुक्मिणीस्वयंवर ही होत. या काळांत मराठी ही अस्सल मराठीच होती. हा कालखंड १२०० पासून १४०० पर्यंत मानिला आहे. दुसरी अवस्था बहामनी काळांतील. ती जाधवांचा शेवटचा शंकरदेव जाधव ह्याचा खिलजीने पराभव केल्या वेळेपासून सुरू झाली. ह्या काळांत बहामनी नांवाच्या मुसलमानी राजांची राशियत मराठी भाषेच्या प्रांतावर सुरू झाली व त्यामुळे भाषेच्या स्वरूपांतहि विलक्षण क्रांति झाली. हा काळ १४०० पासून १६०० पर्यंत मी मानिला आहे. त्याच्यापुढे शिवकाल. मराठी भाषेचे अवस्थाकाल मी राजवटींच्या नावाप्रमाणे ठरविले आहेत. त्याचे कारण राजवटींच्या उत्कर्षापकर्षाबरोबर भाषेचा उत्कर्षापकर्ष होत असतो असा नियम आहे. शिवकालीन मराठी भाषेच्या बाबींचा उलगडा खाली क्रमाने करून दाखवितो. शिवकालीन भाषेची स्वरप्रक्रिया, वर्तमान मराठीप्रमाणे शिवकालीन भाषेमध्ये बहुतेक सर्व स्वर आहेत. ऋ, ऋ, ल, ल हे चार स्वर फार करून उपयोगांत येत नाहीत. बाकीचे दहा स्वर प्रामुख्याने उपयोजिले आहेत. म्हस्व दीर्घाचा विधिनिषेध फारसा पाळलेला दिसत नाही. वर्तमानकालीन स्वरांची रूपे शिवकाली कशी होती हे खालील तक्त्यावरून दिसून येईल; व त्यावरून त्या कालच्या उच्चाराची दिशाहि कळेल. स्वरांची वर्तमानकालीन रूपे पुढे कंसांत दिली आहेत. शिवकालीन स्वर उदाहरणे. अमच्या, अम्हास, अण, आश्रिवाद, असंका, (आ); सदभट, हरकत, इ), विस्णदास (उ); आ लाखोटा, काबजती, हिमात, पायमाली प्रामाथीनाम (अ); माफिक, हरीवस्त ( इ); सिलेमान ( उ ); विष्णगौड (क). 'गाइत्रीची, विष (थी). इ ·उ ऐ " शिवकालीन भाषेचा उलगडा [१९ लुखोबा, देउ, मशारनुले (अ); उचापती, उसुल, उलखिले (व). वती, क्रुरणा, त्रुणे, जाग्रुती, पित्रु, (क). धर्मादाऊ, पेडगाऊ, नाचणगाऊ (व). ऋ हबळांचा (उ) ए सत्येस्वर, धर्मपरायेण, छेत्रपती, (अ); वेवसाव.(य). सैद, गै (य) ओ दुकोळ ( आ ); नोबत ( औ ); मोकाम (इ); अभ्योदयार्थ, (3); मोरबा (उ); विस्तो (व); भोगोटा (व) औ वडिगौ, पडिगौ, औलियाद, उपद्रो ( अव किंवा आँव याबद्दल) वौंस ( - अनुनासिक). वर दिलेल्या स्वरप्रक्रियेच्या तक्त्यावरून दोन तीन गोष्टी नजरस येतील. उच्चाराप्रमाणे लिहिण्याचा शिवकाली रोख दिसतो. त्या उच्चारावर जरी ग्रामिक उच्चारांचा परिणाम झालेला दिसला तरी तो मुळाच्या जवळजवळ बराच येतो. उच्चारावर फारशी उच्चारांचा परिणाम झालेला उघड उघड दिसतो. . उ, ऋ, ऐ ह्या स्वरांना फारशी भाषेत स्वतंत्र प्रतिकें नाहीत. त्यामुळे मराठीतील विशेष नामें फारशी बोलणान्यांच्या तोंडून व फारशी नांवे मराठ्यांच्या तोंडून उच्चारिली जातांना वरील स्वरांच्या बाबतीत विशेष फरक झाला आहे." ह्या स्वरांचा परस्पर विपर्यय झालेला वरील उदाहरणांत दिसून येईल. सदभट, विरणदास ही त्याची उदाहरणे होत. वडिगो, पेडिगौ, उपद्रौ, छेत्रपती, सत्ये- स्वर हे हि फारशी उच्चाराचेच परिणाम होत. अन्त्य 'व' चा 'उ' करणे व त्याला पूर्वीच्या 'अ' मध्ये सामावून 'ओ' किंवा ' औ ' किंवा 'औ' उच्चारण्याची लकब आर्योद्भव भाषांची सुद्धा समजली जाते. व्यञ्जनप्रक्रिया- कः-दुकोळ (क). ख:--खंदिल (क); लायख (क); झरोखा (का); तुम्हाविखी (षीः). ग:--बग ( क ). छ:--छवछर (सं, त्स); परछमेस (श्चि). जः--ज्याजती (स ), जेष्ठ (ज्ये ); जोखालत (चा); जूज (झु). ड:--देव्हडी, आशड (ढ). १राजवाडे सं.८ प्रस्तावना. १ ·२०] शिवाजी-निबंधावली G a:--दीवर (ध). थ:--थापना, थीरावीळ्या (स् लोप) दः-मज्बुद (त); अदिकारपण (ध); समुदि, (घ). सरहद (६); विदमाने ( घ); आधाद (त). धः---धाशत (दह ); साधर (द ). न:-गुजरान, निशान, काहडनी, तनाव, (ण); पनाळ, कोनेरीभट (न्ह). सिनलकी (द आगम नंतरचा ). ब:-कार्बारी (भा), खूब (प), सिताबी (फी म:--समजी (संभाजी). यः --यैस्यास (ऐ). वः--वळखिले ( ओ, अब ); बोढियाचे (ओ). श:--अश्रिवाद, आशड (प); विशइ, नामघोष, भूशेणे (प). पः--पलंगपोष (स). पाती, षदषदा, देषोनिया, खरे घोटे. पाषान, षडे(ख). स:-सिवजा, स्रावण, , स्त्रावण, स्याहाणे मुद यैस्यास, गोस्ट, सेणवी, मसाहती, विस्णदास, अभिसेक, साहाजी, स्याहाजी (श बद्दल ); तसवीस, ळ:–ळाता. कळहो, लहान, ळपवुनीया, ळिघाड, लाजा (ल). हा-निहकाम (प). या उदाहरणांवरून व्यञ्जनप्रक्रिया स्पष्टपणे नजरेत भरेल. ण बद्दल न, आणि श आणि ष ह्याबद्दल स, सररहा येतात असे वरील उदाहरणांवरून दिसेल. त्याच- प्रमाणे ढ बद्दल ड, य बद्दल इ, ये, यै, ऐ असे वर्ण येतात. फारशी मराठीच्या संसर्गाचा परिणाम विशेषतः कंठस्थानीय वर्ण, दन्त्यतालव्य वर्ण, महाप्राणमिश्रित वर्ण इत्यादि वर्णाच्या बाबतींत झाला आहे. हा फरक स्पष्ट करून सांगणे फार कठीण आहे. हा प्रत्यक्ष उच्चारावरूनच कळण्यासारखा आहे. "काझी, कुराण" इत्यादि शब्दांचे उच्चार ही त्याची उदाहरणे होत. याशिवाय वर्णप्रक्रियेचे महत्त्वाचे फरक खाली दिले आहेत. १ वर्णागमः-भगत (भक्त), लक्षम, लक्षुमी (लक्ष्म, लक्ष्मी); खातीरेस (खात्रेस, खात्रीस), प्रतिवरुसी ( प्रतिवर्षी ); दरमियान, सिकस्ती इ. इ. २ वर्णसंयोग अथवा आन्तरस्वरलोपः-दा ( दुवा ); यांचेथे ( यांचे येथे ); त्यापण (त्यानी + आपण); हातीच ( रहातीच ); उप्रांतीक (उपरांतीक) ·शिवकालीन भाषेचा उलगडा ३ अनुनासिकलोप:-चौसीचा (वं ); आदेशा (अं), समजी (संभाजी), टकसाल (टं). ४ अक्षरलोपः-धर्माधिरण ( क लोप) आपदेभट, महादेभट ( व लोप) दुकोळ (पू लोष ), थापना (स् लोप), विलातीत ( यलोप ) मशारा (हि लोप). ५ समानोच्चारितवर्ण लोप:--इरोज (दररोज ). ६ महाप्राणः-धाशत (दहशत). ७ अर्थभेदः----वजीर, गुजरान, अवलाद, काबाडी, कारकून. ८ लिंगभेदः-हजामत, सफर, नजर,(मूळचे नपुंसकलिंगी); बाग, पायपोस, खुर्दामूळचे नपुंसकलिंगी. ९ निभूत अः-नुक्सान, ज्वान, गफलत, लायक, गनीम, जाम्दार, काखीना, छप्रपलंग, हल्वादार, भर्जरी, पश्मी इ. इ. वर्णप्रक्रियेचे निरनिराळे प्रकार येथवर सांगितले. ह्यावरून शिवकालीन मराठी भाषेत औच्चारिक बाबतींत आर्यवंशाची मराठी आणि मोगल किंचा तुराणी वंशाची फारशी ह्या भाषांमध्ये कसा झगडा चालला होता हे दिसून येईल, एकीकडे मातृभाषेतील जन्मापासून किंवा आनुवंशिक प्राप्त झालेले औच्च.रिक संस्कार आणि दुसरीकडे राजदरबारांत व इतर व्यवहारांत क्षणोक्षणीं कानावर आघात करणारे राजपुरुष व करणारे इतर पांढरपेशे उपजीवी नोकर यांचे औच्चारिक संस्कार हे दोन झगडणारे पक्ष होते. “शब्द व्यंजनान्त न उच्चारितां स्वरान्त उच्चारण्याची लकब मराठी भाषमध्ये आहे. ही लकब मराठीने प्राकृत व अपभ्रंश ह्या भाषांपासून उचलली" ह्या तिच्या स्वभावामुळे फारशी भाषेतन मराठीमध्ये जे जे व्यंजनान्त शब्द आले ते सर्व शब्द स्वरान्त झाले. शब्दांत अंगभूत असलेलें आंतर व्यंजन सुद्धा स्वरान्त केले. परंतु इतर स्वराच्या उच्चारांत আড়া ह्या स्वरयुक्त व्यंजनाच्या उच्चारांत थोडा फरक राहिला. स्वरांचा निभृत उच्चार करण्याचा एक नवीनच प्रकार मराठीत चांगल्या जाणत्यांच्या तोंडांत रूढ होऊन बसला. पुणे, नगर, नाशीक, खानदेश ह्या महाराष्ट्रांतील जिल्ह्यांत विशेषतः गांवढळ लोकांच्या भाषेत हा निभृत उच्चाराचा प्रकार तितकासा रुजलेला दिसत नाही. वर सांगितलेल्या प्रांतांच्या ग्रामिक भाषेत त्यांचे अनुकरण SRISHNA ·१ २२] शिवाजी-निबंधावली पडला, घेत'ला, मारिला, जेव'तो, करितो, खेक'तो, जागतो, कुठ'ले, इथले इत्यादि शब्दांतील आंतर स्वर साघात उच्चारिले जातात. आपल्या नागर भाषेसारखे पडला, घेला, माला, जेव्तो, कों, खोक्तो जागतो, कुठले, इथले असा ते उच्चार करीत नाहीत. ह्यावरून नागर भाषेतील औच्चारिक प्रक्रियेवर जितका फारशीचा परिणाम झाला तितका ग्रामिक भाषेवर झालेला दिसत नाही. फारशी मराठीचा परस्पर संबंध प्रत्ययप्रक्रिया व प्रयोगप्रक्रिया सांगितल्या- नंतर ज्यास्त स्पष्ट रीतीने समजेल. प्रत्ययप्रक्रिया- विभक्तिप्रत्यय- नामें. १ प्रथमा एकवचन:-नेमु, झुंझारराऊ, कौलु, जावु, माहाराजसाहेबु संबंधु, जीऊ, महमदापुरु, सादत सैद हुसेनु (फारशी विशेषनामांना सुद्धा हा उ प्रत्यय लागलेला आहे ). स्त्री--- राती ( झाली) हकीकती, मुदती, आगी ( लागली ). माये. प्रथमा अनेकवचन. १ (पंचवीस ) होनु; कामकाजें. २ (तुमचे) बाबे; वादे ( उभे केले ). ३ रैयान, देसायान, नाडकर्णीयान, देशमुखान्, महाजनान्, हुद्देदारान, मोकदमान्, कारकुनान्, (ह्या प्रत्येक अनेकवचनाच्या रूपापुढे 'इ' हा षष्ठीचा प्रत्यय लाविला आहे. व त्याने तो पुढील शब्दाशी जोडिला आहे. २ द्वितीयाः-प्र. सी. महालासी, आपणीयासी. गाऊ (मारिताती), रयतीस (पैके लावून ), मसलतेस. द्वितीयेचा प्रत्ययरहितहि उपयोग केला आहे. त्या रूपास कालदर्शक द्वितीया किंवा क्रियाविशेषणरूप समजावें. उदा.-सन सीत चालिले आहे. द्वितीयेसाठी 'ला' प्रत्यय हि वापरलेला आहे. हा 'ला' प्रत्यय 'रा' ह्या फारशीप्रत्ययापासून निघाला आहे असें राजवाड्यांचे मत आहे,' ज्याअर्थी ' लागी' हा प्रत्यय द्वितीयेचा असून त्याच अर्थी आहे त्याअर्थी तो 'लग' ह्या धातूपासून निघाला असावा, हेच मत ज्यास्त सबल दिसते. तृतीया.- एँ. एकनाथ भटें, महाराजे, जगदळे, विठोबे, अंबाजी घोरपडे ( सांगितले ), आत्मसुखें (घेतले ) . १ज्ञानेश्वरी प्रस्तावना.

·ba ams शिवकालीन भाषचा उलगडा [२३ इ. इजारदारी (गुंता केला ). हेजिबी हि. तेहि (शिकस्ती खादली.) चतुर्थी.- द्वितीयेप्रमाणे. ( आपले ) सुने ( पुसिलें) पंचमी.. हून घरींहून. षष्ठी. चा गांवीचा; साहेब ची. ह्याची उदाहरणे पुष्कळ आहेत. मौजे, किल्ले, देसायानी, मोकदमानी इ. इ. स. आपणास (वतनास संबंधु नाही.) सप्तमी. इ. लोकी (एदिलशाही ); साहेबी ( इनाम चालवेया); उत्तरे ( पडवी ), पश्चिमे, पूर्वे. आना (जमा करणे), (त्याचे ) हवाला ( केले ). कीर्ति बावे ( तकसीर, कीजे), ( हरीच्या ) कथे ( नाहीं विश्वास ). सामान्यरूपाचे चमत्कारिक प्रकारः-- फितवेया (मध्ये), गोलिया (नी), आपली (खुसी), घराणिया, साता- रिया, मुकाबलीया. विभक्तिलोपः-- मौजे शिरबाब चालले ( सप्तमी); अबदुल चरमकोर दिल्हे (चतुर्थी). केसो त्रिमल लेहाया पाठविली ( तृतीया), मालिक अंबर भोगवटा आहे ( षष्ठी ). बाबा हाजी बु-हाण मालूम केले (तृतीया ). पेसजी कारकीर्द जो गुन्हा केला ( सप्तर्मा). सर्वनामविभक्ति. ए. तूं, मी, तुवा (वाद सांगावा ), तुवा (हुजूर येवोनु), जे, ते, (स्त्रीलिंग), ते (माये) जे, ते ( वर्तणूक). जे, जे, (वस्तभाव). कोण्ही, कोन्ही, कोण्हे. कोण्हीक. अ. आम्ही, तुम्ही, इत्यादि. द्वितीया. यैसीयास, यैसी, तुज, आपीयासी, आपणासी, हे आपले लिहिलें (आपणास ह्या अर्थी दिसतो). तृतीया.- मिया, तुवा, त्यान्हे, त्याणी, तेण प्रमाणे. ही-तेही, येही ( रांडपण घातले पाहिजे). कोण्ही. तिहीं प्रथमा ·P स २४]] शिवाजी-निबंधावली चतुर्थी. द्वितीयेप्रमाणे- (तुज) देहान्त प्रायश्चित द्यावें. पंचमी. तधी पासूनी. षष्ठी. माझी ए. अमच्या, तुझे. तुमचे, आमचे, आपली, आपला इ. इची. आपुलेवी. येथीचीया. विशेष फरक नाही. (फारशीच्या संसर्गाने जी इतर सर्वनामें मराठीत रूढ होऊन बसली ती पुढे दिली आहेत. उदा.-खुइ, फलाणा. हर, हरकसा, दर एक, हरएक.इ.--राजवाडे खं. ८ प्र.) विशेषणे विशेषणे. विशेषणांच्या बाबतीतहि फारशी मराठीमध्ये विलक्षण द्वंद माजलेले दिसून येते. मराठीचा स्वभाव विशेषणे विशे- ध्याच्या पूर्वभागी वापरण्याकडे आहे. तर त्याच्या विरुद्ध फारशीचा स्वभाव विशेषणे पश्चाद्भागी वापरण्याकडे आहे. पुष्कळ ठिकाणी विशेषणांची सामान्यरूपें झालेली आहेत. त्याची उदाहरणे. दिवसा दहामध्ये पर्जन्य पडेल. किल्ले मजकुरी मशारनुले. कोटमजकुरी. हकीकती कैसी, चावर निमे होती. कोठी बळकटी केली. हबाजी वडिले घरी असता. आपली खुसी विसा वर्षाचा भोगोटा. च्यारी पांचशे घोडा. गैरी लोकी पैस करून. अठा दिवसा ते येथील हुकुमे नाही. निमे बापपोटी खावी गैरा उखदामधे. क्रियापद विचार. वर्तमान प्र. पु. ए. तपे, पचे, ठेळो, गातो, नाचोतो, दाषवितो. अ. आपण होए. दि. पु. ए. तूं असिजे, तूं खूर्दखद कैसें नेतो, होसी, चुजाविसी काढून अहेस, अ. (तुम्ही किताबती घेऊनु ) आलेसी, चालिसेस. तु. पु. ए. मजरा आस. एसी खुर्दखताची रजा होए. अ. करिताती, आहेती, असेती, देताती, खाताती. (सर्व घरेत)फिरतें होतुसे.भिल्ली म्हणेत.महाराजा करतुसे.

·शिवकालीन भाषेचा उलगडा [१५ HTS भूत- जाले, मारिला, दिधले, आनिली. बैसले, खादली, ध- रिली,म्हटिले, बोलिलें, हालिले, ठेविलें, पुसिले, पडिली, साधिली, हाटिला, चालिला, असेली, निजेली. प्र, पु. ए. सेवेची दोरी गळ्यांत अडकविली. ( कानडी प्रयोग दिसतो). भविष्य उमर असेली, येईना, पवाडेल, चालशील. (तेणेप्रमाणे तुझा निवाडा)करून.(ज्या अर्थी येथे 'न्' दिसतो त्या अर्थी प्रचलीत अनुस्वार उच्चारिला जात असावा.) कर्मणि चालवीजे. तुं येईजे. जाईजे. असिजे दीजे, कांजे,(मिया तुवा) खाईजे. दीधला अस. शहाजी राजे धरिले; करीत जाणे. अकरणरूप हो न देणे; कसूर हो न देणे; नेदु; नेघो. आपण ने दूच. नये बोळो; नेठवी. कृदन्तें- लिहिले, चिंतिलें. विष्यर्थ देखावे, पुरावी, उपमावे, वर्त्तवो. लेहाया. लेहाण्या वाचावया. आलिया. म्हणउनु, करुनु पाहोनु; फिराऊनु; सांगोन; म्हणौउनु अणौउनु; चालउनु, स्मरोनु, लेहानु, राखोनु, हिरोणु, बोलोनु, पोहाचाऊन, कुलमारून; न कळोनु, परिसुणु. णिच- वळून (=वळवून ) देवाऊन, देवउनु. देवणे देवितील. त्याने वडिलास नागवण पडवली. आमचे जीऊ वाचविले पुढेंहि वाचिले ( वाचविले) पाहिजे. तुमन्त. दाखऊ नेली क्रियाविशेषणे. क्रियाविशेषणअव्यये दोन प्रकारची आढळतात.१ विभाक्त प्रत्यय शब्दांना लावून झालेली. कधी कधी प्रत्ययांचा लोप केलेला आहे. २ क्रियाविशेषण ल्यबन्त अव्यये मूळचींच म्हणून. पहिला प्रकार. बहुता रीती; सुखे, लेकरी (खाणे). सनसीत (चालिले आहे ) राती दिवस. ( तुम्ही ) खुसी (घरवाडा ) बांधणे, जोरावारीने पीडी- ·२६] २ शिवाजी-निबंधावली दरपीढी देशपांडीयेपण आहे. साला साले सालबासालने. ठाणेदार याचे आंगे हरकती केली. इतरः--उगेंच, रोज, दरोज, यैसा मामला काये बदल केला ! ( जमीन पूर्वी प्रमाणे ) पुढा अनुभविणे; तव, हल्ली, हाली. येणेप्रमाणे वाराची वार दुमाले करणे. बरजोर ताकीद करून जाणे. जोवेरी. तधीपासून. ( लंबे ) दूरी ( केले ) सडी आलिया. (तूं ) बेसक (येईजे ). हरीवख्त, मागत्यान, त-ही, तथी. असल फारशी शिक्कयाची क्रियाविशेषणे. ( हमेश, बिलकूल, बेहत्तर, छान, जलन, दरवक्त, मुष्कील, अलाहिल, वगैरे, पेष्तर, वापस, तमाम, गुदस्ता, यंदा, एकटा, दुकटा, दुय्यम, देखील. (राजवाडे खंड ८). शब्दयोगीअव्यय. विशेषणाप्रमाणे ह्यांच्या बाबतीत हि पश्चाद्वामी आणि पूर्वगामी अशा दोन्ही प्रकाराने अव्यय वापरण्याची प्रवृत्ति शिवकालीन भाषेमध्ये रूढ झालेली दिसते. पूर्वगामी वापरण्याचा स्वभाव फारशीचा आहे. पश्चादामी वापरण्याचा स्वभाव मराठीचा आहे. १ उदाहरणे.- त्यावरी, तुजवरी, माणसाकरवी, आपणापासुनु. साबाजीपंता- बराबरी, देवणकारबराबरी, तधीपासून, आम्हापासी, वरीलीकडुनु, अनाकारणें, मेलियावरी, जोवेरी, अशास वृत्तीलोप होतो. याउपेर, मांडिलीयाकारणें, जोवरी तोवरी, मागती, दिवानातुनु, तन्ही, बाहीर, नजदीक. २ देखत परवाना, खालते, किल्ले कोंढाणा खाले राहुनु, देऊळ गांवांची वाट तेथुनु, बरहुकूम. ( अस्सल फारशी शिक्कयांची शब्दयोगी अव्ययें. दर, बे, देखील, ते गैर, सवाई, अज, बद्दल, ऐवजी, बरोबर, शिवाय, नजदीक, रुबरु, माफक, दरबाबत. राजवाडे खंड ८) उभयान्वयी अव्ययें:-आण (इ. चा लोप ),येसेजे, जे, म्हणौनु, तन्ही, जैसे जैसे, तैसे तैसे, ऐशीयास. ( इतर:- मा, मगर, अगर, बल्के, या की, बाकी, सबब, लेकीन (रा. ८) उद्गारवाचक:- बस, हां, अलबत, बेशक, बेलाशक, स्वप, वाहवा, छे, छी, अफसोस, शाबास ,खूश, फू (रा. ८). - ·शिवकालीन भाषेचा उलगडा शिवकालीन भाषेच्या व्याकरणाच्या निरनिराळ्या बाबी येथवर सांगितल्या. त्यांवरून प्रत्येक शाखेमध्ये फारशी भाषेचा मराठीवर परिणाम झालेला दिसून येईल. पुरुषवाचक सर्वनामें, संख्यावाचक विशेषणे, लहान लहान अव्ययें, उच्चारसिद्धि, शब्द सद्धि ह्या बाबी म्हणजे भाषेचा गाभा होय. बाह्य लौकिक व्यवहाराच्या अनुषंगाने भाषादेवीच्या देवालयाच्या आंतर गाभान्यापर्यंत यावनी भाषेचा शिरकाव झालेला दिसतो. ह्या सर्व पुराव्यावरून तीनशे वर्षांच्या संसर्गाने शिवशाहीच्या पूर्वार्धातील मराठी जवळ जवळ फारशीमय झालेली दिसते. तिच्या मूळ स्वमावाची ओळख बुजून तिला Perso-Aryan म्हणण्याकडे कल होतो. अशा त-हेनें कायमचीच ती Perso-Aryan होती की काय अशी भीति होती. परंतु शिवशाहीमध्ये जी राज्यक्रांति झाली तीमुळे ती भीति नाहींशी होऊन तिला तिचे स्वत्व मिळाले. शिवाय मराठा समाजांतहि परकी संस्कृतीच्या जहराने घायाळ न होतां उलट ते पचनी पाडून आपणांत सामावून घेण्याची शक्ति असल्यामुळे मराठी भाषेवरील हल्ला तितकाच थोपविला गेला. मराठीचे सत्व कायम राखण्यास तत्कालीन साधुसंतांची कामगिरीहि कारणीभूत झाली. तिचे महत्त्व थोडक्यात सांगणे जरूर आहे. शिवाजीसारख्या राज्यक्रांति करणान्या वीरांनी केवळ जाणून बुजून स्वधर्म- परित्राणासाठी परकीयांशी झोंबाझोंबी सुरू केली व त्याचा परिणाम स्वधर्माबरोबर स्वदेश आणि स्वभाषा ह्यांच्या जोपासनेत झाला, साधुसंतांनी पुरुषार्थ साध- ण्याच्या हेतूनें वाङ्मयनिर्मिति केली. धार्मिक ठेवा संस्कृत भाषेच्या दुर्गम कोटांत ठेविल्यामुळे सामान्य लोकांच्या हातास तो पोहोंचेना. बरे, संस्कृत म्हणजे देवांची भाषा आणि मराठी म्हणजे चोरांची असे ते मानीत नव्हते. अध्यात्माची कोडी मराठीत उकलण्याची परंपरा, जी ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ ह्यांनी घालून दिली, तीच पुढे रामदास, वामन, तुकाराम ह्यानी पुढे चालविली. संस्कृत मराठीचा झगडा एकनाथ स्वामी व हरी पंडित ह्यांच्यामध्येच होता असें नाही. तर तो पुढेहि शिवकालामध्यहि दिसून येतो. राधामाधवचंपूचा की जयराम पिण्डये हा संस्कृतचा अभिमानी असून संस्कृत कवींना सिंह म्हणतो आणि प्राकृत कवींना मर्कटें म्हणतो. ज्ञानेश्वराने संस्कृतांतील भांडार दाखविण्यासाठी जो 'भावदीप' घेतला तो पुढे वामनाने 'यथायोग्य रीतीने दाखवीतोपर्यंत तेवतच होता. मध्यंतरी ह्या दीपावर बहामनी काळांत प्रतिकूळ वातावरणामुळे बरीचशी काजळी गोळा झाली हे खरे; परंतु लगेच वातावरणातील बावटळे ·चढविले हाताला २८] शिवाजी-निबंधावली नाहीशी होऊन स्थिरस्थावर झाल्याबरोबर आलेले काजळ झाडून काढून पुन्हां त्या दीपाची शिखा प्रज्वलित केली. झगडा झाला संस्कृत मराठीत, परंतु त्याचा परिणाम मात्र फारशीस नामोहरम करण्यांत झाला. पूर्वी जे एकदा बी रुजत घातले त्याला पिक शिवकालांत बेसुमार आले. बाङ्मय व भाषा ह्यांच्या वृद्धीस राजाश्रय मिळाला. शाहाजीराजे ह्यांच्या आश्रयाखाली असलेल्या ३५ कवींची याद जयराम पिण्डये याने चंपूमध्ये दिली आहे. शिवाजीराजे यांनी भुखण कवीला आश्रय दिल्याचे प्रसिद्धच आहे. भोवताली ताम्राचे काहूर माजले अस- तांना एकनिष्ठ भावनेने तुकारामाच्या कीर्तनांत शिवाजी राजे तन्मय होऊन रंगल्याची आख्यायिका प्रसिद्धच आहे, रामदासांच्या चरणी सर्व राज्य अर्पण करून केवळ श्रीप्रसाद म्हणून राज्यव्यवहार शिवाजीने पुढे चालविल्याचे काही संशोधक सांगतातच, शाहिरास उत्तेजन लोक व राजा ह्या दोघांकडून मिळत असे. प्रत्यक्ष जिजाई मातोश्रीने अग्नीनदासास बोलाविल्यावरून अफजलखानाच्या षधाचा " त्याने कडाका गाईला" व म्हणूनच त्याच्या लंगर सोन्याचे दोन व त्यास एक गांव बक्षीस दिला. ह्याशिवाय तुळ. शीदास, यमाजी हे शाहीर होतेच. ह्या भाषिक हल्यामध्ये सुद्धा मराठी कवीबारगी- रांनी शिवकाली चोहोबाजूनी एकदम गनीमी मारगिरी करून फारशीच्या विरुद्ध धुल्लड उडवून दिली. भाषिक उलाढाल व वाङमयीन खटाटोप ह्यांत शिवकाल हा कसा चिरस्मरणीय कालखंड आहे हे पुढे दिलेल्या कवींच्या नावावरून कळून येईल. मुक्तेश्वर, रमावल्लभदास, शिवकल्याण, लोलिंबराज, शामराज, तुकाराम- बोधलेब्रुवा, निंबराज, मोरयागोसावी, गणेशनाथ, विठ्ठलदास, सेना न्हावी, शेख- महमद, रामदास, गंगाधर, रंगनाथस्वामी, आनंदमूर्ती, केशवस्वामी, वामन पंडित, नागेश, विठ्ठल बीडकर ह्या सर्व संतमंडळींच्या कामगिरीने शिवकाल म्हणजे पाङ्मयाच्या खटाटोपांत चिरस्मरणीय असा कालखंड झाला आहे. ह्या शिवाय रामदास तुकाराम व इतर संत ह्यांचा शिष्यगण व वेणाबाई, आक्काबाई, बहिणाबाई ह्या स्त्रिया आपापल्या परीने हातभार लावीत होत्या. ह्या सर्वांचा जानपदामध्ये परिणाम झाल्यानेच फारशीचा लोंढा थोपवितां आला. हे प्रयत्न जरी निर्हेतुक झाले तरी ह्यांचा परिणाम झालाच. प्रत्यक्ष उघड उघड वार खुद्द छत्रपतींनीच केला. कोणत्याहि प्रकारचे महमदी चिन्ह पाहिले की महाराजांच्या कपाळाची तिडीक उठवी. दरबारांत, घरीं दारी, जिकडे पहावे तिकडे फारशी शब्दांचा बेसुमार भरणा झालेला. तेव्हा हे शब्द खड्यासारखे निवडून काढून - ·शिवकालीन भाषेचा उलगडा [२९ टाकण्याकरिता राजदरबारात नेहेमी जरूर लागणा-या शब्दांचा राजव्यवहार कोश करण्यास रघुनाथ पंडितास त्यांनी आज्ञा केली व अशा रीतीने त्यांनी मराठीच्या शुद्धीकरणाचा प्रथम उपक्रम केला. फारशीपुढे मराठी भाषा नेस्तनाबूद न होण्याचे आणखी एक कारण आहे. व ते प्रामाणिकपणाने कबूल केले पाहिजे. ते म्हणजे मराठी भाषेला बहामनी राशियांतील बादशहांनी दिलेला आश्रय हे होय. १४ व्या शतकापासून ते १७ ध्या शतकापर्यंत मराठाप्रांत आणि मराठी भाषा हे दोन्ही पारतंत्र्याच्या कर्दमांत रुतलेले होते, व जरी मराठी भाषेला हातापायांत बेड्या घालून बादशहाच्या दरबारी खेचली होती तरी दरबारांत तिचा पक्ष घेणारे पुष्कळ तिला वाली भेटले. सन १५२९ मध्ये बुन्हाण निजामशहाने महाराष्ट्री ब्राह्मण आपल्या दिवाण- गिरीवर नेमला. ह्यांच्या कारकीदींत. ब्राह्मणी कारकुनाच्या फडैशाहीस चांगलाच धाव मिळाला असावा आणि त्यायोगे मराठीची जोपासना झाली असावी. सन १५५५ मध्ये इब्राइम आदिलशहा विजापूरच्या तख्तावर बसला. हा मराठयांच्या शौर्यधैर्यादि युद्धोपयोगी गुणांचा चहाता होता. त्यांच्या व्यवहारज्ञानाची पारख करणारा, हिंदु मुसलमान असा दुजाभाव उत्पन्न झाला असतां हिंदूंचा कैवार घेणारा अशा सत्प्रवृत्तीचा असा हा बादशहा असल्यामुळे ह्याच्या अमदानीत मराठी भाषा आणि मराठा समाज ह्याला सुस्थिति प्राप्त झाली. राजव्यवहारांत व व्यवस्थेत मराठी- भाषा व समाज ह्यांना योग्य मान मिळू लागला. मोठमोठ्या हुद्द्यावर पुष्कळ मराठ्यांची योजना झाली. इतकेच नव्हे तर दरबारांत मराठीचा शिरकाव झाला. आणि सर्व बादशाही दप्तरहि मराठीत ठेवण्याविषयी बादशाहाचे फर्मान निघाले. खुद्द बादशहांनीच मराठी भाषेची तळी उचलल्यावर मग तिला हातभार लावण्यास साहजिकच दरबारांतील हिंदु मुत्सद्दी पुढे आले. आदिल शाहीत मुरारजगदेव, द्यानतराव, निजामशाहीत साबाजी अनंत,कुतुबशाहीत अकरस भानजी, मधो भानजी (आकण्णा, मादण्णा), जायण्णा लिंगरस, ह्या सर्वांनी एक जवळ जवळ परंपराच स्थापिली. ह्या परंपरेचा आय प्रवर्तक हेमाद्रिपंत म्हणावयास हरकत नाही. फारशी भाषेबरोबर आपणास इतर कांहीं अविध भाषांचा विचार केला पाहिजे. ह्यामध्ये तत्कालीन राजकारणांत अथवा व्यवहारकारणांत ज्या युरोपीय सत्तांनी महाराष्ट्रांत ढवळाढवळ केली त्यांच्या भाषांचा अंतर्भाव होतो. उदा. पोर्चुगीज, डच, फ्रेंच, इंग्लिश. फारशीचे परिणाम ज्याप्रमाणे मराठीच्या रोमरंधी खिळले, ·. सुरुवात केली. ३.] शिवाजी-निबंधावली तसे ह्या भाषांचे खिळले नाहीत. त्यांचे परिणामास गाभ्यांत शिरण्यास वाव मिळेपर्यंतच त्यांच्या राजवटी परस्परांकडून उखडल्या गेल्या. शिवाय त्यांच्या संस्कृतींत व भाषेत असलेला एक प्रकारचा तुसडेपणा किंवा आडमुठेपणा हाहि कारण झाला. मराठीच्या शब्दसमुहांत काही शब्दांच्या प्रतीकांतच त्यांनी आपला स्मृत्यवशेष ठेविला आहे. पोर्चुगीजांचा मराठीस उपसर्ग पंधराव्या शतकापासून भोवू लागला. त्याच्या धर्मप्रयत्नाच्या विवेचनास मी स्पर्श करीत नाही. किनान्यालगतची ओसरीच ते व्यापून राहिले नाहीत तर आपले पाय हळुहळू आंत पसरून घराचा ताबा घेण्यास ह्या पोर्चुगीज पाद्री भटांनी अहमद. नगरच्या निजामशहाच्या खानजाद्यास पोर्तुगीज भाषा सफाईनें बोलतां येत होती असे म्हणतात. ' ह्या पाद्री भटांचे पाय त्यांचे शेजारी आणि भाईबंद डंच, फ्रेंच, इंग्रज ह्यानी उलटवून फेकण्याच्या पूर्वीच ते थोडे थोडे रुतून बसले होते व तेवढ्या कालांतच आरमारी शब्द, हत्यारांची नांवें, खलाशाची भाषा, पोशाखाचे शब्द, सैन्यांतील हुकूम, धर्मासंबंधी परिभाषा, काही युरोपीय पदार्थांची नांवें, कांही पशुपक्ष्यांची नांवे, अशा पुष्कळ शब्दांचे लोण मराठीत आणून सोडिलें. उदा.-चे, शिरपेंच, कुतनो, फारुतु, कंपु, कपिना, काडतूस, घमेले गील, पिस्तुल, परात, बतेला, काफर, साबण, कार्दी, मेस्रा, फर्मा, इत्यादि पोर्चुगीज शब्द आहेत. शिवकालिन विशेषनामांचा उच्चार विलक्षण रीतीने करीत. उदा०- मराठा, सोइराबाय, राजे पंडितो, गंभिरराव इ. इ. शिवसमकालीन फादर स्टीफनला मराठी भाषा भासाभीतुर ही भास परमेश्वराचि आ वस्तू निरोपॅसी योग्य ऐसी दिसली म्हणोनु ? " त्याने आपला ख्रिस्त पुराणासारखा ग्रंथसाहेब मराठी भाषेत लिहिला. व " जैसी हरळामाजी रत्न कीळा, की रत्नामाजी हिरा निळा, तैसी भासामाजी चोखाळ, भासा मराठी जैसा पुस्पामाजी पुष्प मोगरी, की परिमळामाजी कातुरी, तैसी भासां माजी साजिरी । मराठीया." अशा शब्दांनी मराठी भाषेला गौरविलें. १पटवर्धन वि. का. व्याख्याने, ·शिवकालीन मोडी लिपी ( लेखकः-विनायक विष्णु देशपांडे, जुन्नर ) १ प्रस्ताव-शिवकालीन इतिहासाचा अभ्यास करतांना त्या कालांतील अनेक कागद माझ्या अवलोकनांत आले. त्याबरोबरच मोडी लिपीचा जन्मकाल कोणता असावा व तिची उपपत्ति व विकास कसा होत गेला असावा ह्याविषयी माझ्या मनात विचार येऊ लागले. तसेच शिवकालीन मोडी कागदाच्या वाचनांतील बिकटपणा सर्व इतिहासभक्तांच्या माहितीचा असाच आहे. मराठी इतिहासाचे संशोधन करणारास सुरुवातीसच नाउमेद करणारी ही एक मोठी अडचण आहे. एकाद्या विषयाचा अभ्यास व त्यामध्ये संशोधन करावयाचे असेल तर अभ्यासकास त्या विषयास उपयोगी पडणारी सर्व साधनसामुग्री अगदी सौक- याने प्राप्त झाली पाहिजे; नाहीतर सामग्रीची. जुळवाजुळव करतानाच त्याची अ/आधिक शक्ति खर्च व्हावयाची. शिवाय एकाद्याने शिवकालीन मोडी वाचण्याची कला मोठ्या श्रमाने जरी साध्य करून घेतली तरी गुप्त धनासारखी त्यालाच ती फलप्रद होते. जुने मोडी कागद हे खेड्यापाडयांतून सांपडतात व तेथे त्यांचे महत्व जाणून ते वाचणारा असा कोणीहि मिळ- ण्याचा संभव नसतो. तेव्हां एकतर ते कागद तसेच पडून राहतात किंवा मोठ्या प्रयासाने शिवकालीन मोडी जाणणान्याकडे पाठवून वाचून घ्यावे लागतात. तात्पर्य, जुन्या मोडी कागाचे वाचन हे प्रायः शिलालेख, ताम्रपट इत्यादिकांच्या वाचनासारखेच दुर्घट आहे. ह्या निबंधांत मोडी लिपीचा जन्मकाल, मोडी लिपीची उपपत्ति व तिचा विकास याविषयी विचार करावयाचा आहे. तसेच शिवकालीन मोडी कागद साधारणपणे कसा ओळखावा व वाचावा याविषयी कांहीं सूचना शेवटी केल्या आहेत. २ साधने:- हा निबंध लिहिण्याकरितां सुमारे ८५९० शिवकालीन मोडी कागद मी निवडिले. स्थलाच्या दृष्टीने विचार करता, या कागदांत उत्तरेस गुल- शनाबाद म्हणजे नाशिकपासून तो दक्षिणेस अथणी विजापुरापर्यंतचे कागद आहेत. निजामशाही व आदिलशाही मुलखाचा ह्यामध्ये बहुतेक समावेश होतो. मोगलाईतील मोडी कागद १०५ पेक्षा जास्त ·३२] शिवाजी-निबंधावली मिळाले नाहीत व ते जुन्नरकडील आहेत. कालदृष्टया पाहिले तर शके १५३५ पासून शके १६१० पर्यंत लिहिले गेलेले असे ते कागद आहेत. याशि- वाय भा. इ. सं. मंडळाच्या संग्रहीं शके १४२९ मधील सातारा प्रांताकडील एका मोडी कागदाचा फोटो आहे, तोही पहावयास मिळाला. मोडी लिपीच्या उपपत्तीविषयी नीट समजूत होण्याकरिता यादवांच्या १३ व्या शतकांतील ४५ शिलालेखांच्या प्रतिकृति मननपूर्वक तपासल्या व कांहीं बालबोधी अक्षरे ( ही १५ व्या शतकांतील असावीत ) पाहावयास सांपडली. वरील सर्व साधनांचे सूक्ष्म रीतीने परीक्षण केले. तसेंच मोडी लिपीच्या उपपत्तीविषयी कोणी लिहिले असल्यास पहावे या हेतूने शोध केला असता, राजवाड्यांच्या ८ व्या खंडाच्या प्रस्तावनेतील एक परिच्छेद, व चांदोरकरांनी भा. इ. सं. मंडळाच्या प्रथम संमे- लनप्रसंगी वाचलेला व प्रथम संमेलनवृत्तांत छापून प्रसिद्ध झालेला 'मोडी लिपीची उपपत्ति' या विषयावरील एक निबंध, हे वाचण्याजोगे दिसले, चांदोरकरांनी 'आयलिपी' नावाचे एक लहानसें पुस्तक प्रसिद्ध केले आहे. त्यांतील महत्वाचे मुद्दे वर उल्लेखिलेल्या निबंधांत बहुतेक सर्व आले असल्यामुळे पुस्तक मिळविण्याचा प्रयत्न मी केला नाही. व आणखी एक दोघांनी, तसेच श्री. छत्रे यांनी या विषयावर लिहिले आहे असे समजते. ह्या विषयावरील आता- पर्यंत प्रसिद्ध असलेली व मी पाहिलेली माहिती ती इतकीच. तें चा ३ तक्ताः-या सोबत जो तक्ता जोडला आहे तो वर सांगितलेल्या काग. दांतून काही विशिष्ट वळणाची मोडी अक्षरे घेऊन तयार केला आहे. एकच अक्षर घेऊन शके १५३५ पासून शके १६१० पर्यंत त्याचे वळण काला- नुक्रमाने कसकसे होत गेलें हैं नीट प्रतीत व्हावें करिता अक्षरें कालानुक्रमाने दिली आहेत. तक्ता तयार करतांना कागद बहुतेक निजामशाही मुलखांतील घेतले आहेत. म्हणजे निजामशाही मुलखांत अथवा पुणे महाराष्ट्रांत १६ व्या शतकांत मोडी लिपीची स्थित्यन्तरें कशी होत गेली हे तक्ता बारकाईने पहाणान्याच्या ध्यानात यावे. असेच तक्ते स्थलदृष्टया निरनिराळया मुलुखांतील पाहिजे होते ही गोष्ट खरी आहे. पण वेळेच्या अभावी ते काम झाले नाही.

·शिवकालीन मोडी लिपी १ म ४ मोडी लिपीचा जन्मकाळ-- आता मोडीलिपीच्या जन्मकालाविषयी पहिल्या प्रथम विचार करूं. या लिपीच्या जन्मकालाविषयी प्रचलित लोककथा अशी आहे की, शालिवाहन शकाच्या १३ व्या शतकाच्या प्रारंभी महादेव व रामदेवराव यादव यांच्या पदरीं दप्तरदाच्यिा कामावर असलेला जो हेमाद्री उर्फ हेमाडपंत त्याने ही लिपी बाजरी ह्या धान्यासह लंकेहून आणिली. ह्या लोक- कथेचा अनुवाद डॉ. भांडारकर व राजवाडे यांनी आपापल्या पुस्तकांतून केला आहे. याला विरोधी असे मत श्री. चांदोरकरानी प्रतिपादिले आहे. श्री. चांदोरकर हे मोडी लिपीची उत्पत्ति अशोक कालीन 'ब्राह्मी' किंवा (त्यांनी दिलेल्या नांवाने संबोधावयाचे असल्यास) 'मोयीं लिपींत आहे असे मानतात. मोडी लिपीचा जन्मकाल ठरवणारी काही प्रमाणे आपल्याला सध्या उपलब्ध आहेत त्यावरून ठोकळमानानें तो निश्चित करता येईल असे वाटते; तेव्हा ती प्रमाणे पुढे देतो:- (अ) आतापर्यंत उपलब्ध असलेल्या लिखितावरून (कागदावर अगर दुसन्या कोणत्याहि साधनावर लिहिलेल्या) असे दिसते की, मोडी लिपीत लिहिलेला मजकूर तेराव्या चौदाव्या शतकाच्या पूर्वीचा नाही. राजवाड्यांच्या जवळ तेराव्या चौदाव्या शतकांतील कागद होते असे त्यांनी लिहिले आहे व भा. इ. सं. मंडळाच्या संग्रहांतील वर सांगितलेला जुन्यांत जुना असा कागद शके १४२९ मधील आहे. मोडी लिपी तेराव्या शतकाच्या अगोदरपासून जर आस्तित्वात असती तर शिला, ताम्रपट, कातडे, कापड इत्यादिकांवर लिहिलेले मोडी लेख सांपडावयास पाहिजे होते. असा एकादा सुद्धां तेराव्या शतकापूर्वीचा लेख अजून सांपडू नये हे चमत्कारिक दिसते. (आ) कागदाशिवाय इतर साधनांवर लिहिलेले असे जुने लेख जे सांपडतात ते सर्व त्या त्या काळांत प्रचलित असलेल्या ब्राह्मी किंवा देवनागरी लिपीच्या स्वरूपांत लिहिलेले ( खोदलेले अगर ओरखडलेले पाहिजे असेल तर म्हणूं) आहेत. सुलभतेने लिहिण्याचें जें साधन कागद, उपलब्ध झाल्याशिवाय मोडी लिपी प्रचारांत येण्याची सर्वतोपरी अनवश्यकता होती. कारण मोडी लिपी ही मराठी भाषेतील लघुलिपीसारखी जलद लिहितां येणारी अशी लिपी आहे. तेव्हां जलद लिहितां येणें सुलभ साधनांच्या (कागद वगैरे ) अभावी जोपर्यंत अशक्य होते तोपर्यंत ही शीघ्रलिपि ( मोडी लिपी) प्रचारांत येणे अगदी अनवश्यक व अनैसर्गिक दिसते. शि.नि. ३ म. ५-६ ते ·] , ३४] शिवाजी-निबंधावली इ) शालिवाहन शकाच्या १३ व्या शतकाच्या प्रारंभी अल्लाउद्दीन. हा मुसलमानी सैन्य बरोबर घेऊन प्रथमच दक्षिणेत शिरला. मुसलमानांचा संबंध त्यावेळीच पहिल्याने दक्षिणेशी आला असे मानण्यात येते. ( अल्लाउद्दीनाचा चुलता ग्यासुद्दीन त्याच्या एका प्रशस्तीवरून वर दिलेल्या कालाच्या अगोदर थोडे दिवस मुसलमान दक्षिणेत आले असण्याचा संभव दिसतो). त्याच्या अगोदर शंभर वर्षे मुसलमान राजे दिल्लीच्या तक्तावर आरूढ झाले होते. तेव्हां ह्या कालाच्या संधींत विध्याद्रीच्या दक्षिणेस असलेल्या प्रदेशांतील लोकांस फारसी भाषा व फारसी लिपी ह्यांची माहिती झाली असावी हे म्हणणे तर्क- शुद्ध दिसते. फारसी भाषेतील जलद लिहिण्याच्या लिपीस शिकस्ता असे म्हणतात. 'शिकस्ता' यांतील मूळ शब्दाचा अर्थ 'मोडी असा होतो, इतकेच नव्हे तर फारसी भाषेतील मूळ लिहिण्याच्या 'नस्व' लिपीवरूनच ही 'शिकस्ता' लिपी अक्षरे मोडून तयार केलेली आहे. आपल्यामध्येहि हुबेहूब तोच शब्द घेऊन व तीच क्रिया करून 'बालबोधीवरून मोडी लिपी तयार केलेली आहे. (ई ) श्रमाशिवाय ज्याच्यावर जलद लिहिता येते असा जो कागद तोहि इराणांतून याच कालांत आपल्याकडे आला असण्याचा संभव आहे. राजवा- ड्यांनी या बाबतींत ज्ञानेश्वरीतील खालील ओव्या प्रमाण म्हणून उद्धृत केल्या आहेत. हैं बहु असो पंडितू । धरुनु बालकाचा हातू । वोळी लेहे वेगवंतू । आपणचि ।। अध्याय १३, ओबी ३०७ ॥ सुखाची लिपी पूसिली ॥ अध्याय ३ ओची ३४६ ॥ दोषांची लिहिली फाडौं ॥ अध्याय ४ ओवी ५२ ॥ आखरे पूसलिया न पूसे ॥ अर्थ जैसा ॥ अध्याय ८ ओवी १७४ ।। यावरून कागदाची माहिती ज्ञानेश्वरीच्या काली नुक्तीच आम्हांस होत होती असें राजवाड्यांनी प्रतिपादिले आहे व ते खरेच दिसते. कारण याच काळाच्या सुमारास मुसलमानांचा व आपला संबंध प्रथम आला. शिवाय "कागज' हा शब्द फारसी असून त्याला प्रतिवाचक असा शब्द संस्कृत भाषेत नाही. तेव्हां कागद हे साधन जसें आही परदेशीयांपासून घेतले तसेंच शीघ्रलिपी लिहिण्यासहि आम्ही त्यांचेपासूनच शिकलो, असे म्हणावे लागते. (उ) मोडी लिपीतील प्रत्येक अक्षराची खूण ही त्या कालांत (१३ व्या शतकांत) प्रचलित असलेल्या देवनागरी लिपीतील त्या त्या अक्षराच्या खुणेवरून ·शिवकालीन मोडी लिपी 'मोडन' तयार केलेली आहे. हे यापुढे दिलेल्या माहितीवरून सहज ध्यानांत येईल. (ऊ) मोडीलिपीच्या उत्पत्तीविषयी रूढ असलेली लोककथा, हे मोडीचा जन्मकाल ठरविण्याबाबत एक अचूक व मोठे महत्वाचे प्रमाण आहे. लोककथा, दंतकथा किंवा प्राचीन समजुती ह्यांतील अतिशयोक्तीचा भाग सोडून सत्यांश तेवढा घेतला म्हणजे तो प्रायः इतिहासच असतो. जनसमूहामध्ये एकादी कथा प्रचलित होण्याचे सत्याशिवाय बहुतेक दुसरे कोणतेंहि कारण आसूं शकणार नाही. असा एक इतिहासाचा सामान्य नियम आहे की, कोणत्याहि विधानास प्रत्यंतर पुरावा भरपूर मिळाला म्हणजे ते विधान ऐतिहासिक सत्य म्हणून ग्राह्य धरण्यास हरकत नाही. तोच नियम येथे लावून पहा. सर्व समाजामध्ये एकादी कथा प्रचलित आहे; तेव्हां ह्याचा अर्थ असा होतो की, ह्या विधानास (कथेस) प्रत्यंतर पुरावा .हा सगळीकडे भरपूर मिळतो; म्हणून ही गोष्ट ऐतिहासिक सत्य म्हणून धरावयास हरकत नाही. आता इतकें खरे आहे की, हा पुरावा लेखी व त्यां कालांतील नाही. तरीहि लोककथा किंवा दंतकथा ह्यांमधून प्रचलित असलेल्या समजुती, हा बहुधा अविकृत स्वरूपांत तशाच पिढ्यान पिढ्या चालत आलेल्या असतात. आपल्याकडे दंतकथांना ऐतिहासिक पुरावा म्हणून जितके महत्व द्यावयास पाहिजे तितके ते देण्यात येत नाही व काही थोडेसें विरोधी प्रमाण सांपडल्यास प्रचलित असलेल्या समजुती वेडगळ, भ्रामक व चुकीच्या अशा मानल्या जातात याचे मोठे नवल वाटते ! असो. हेमाडपंत हा यादवांच्या दप्तरदारीच्या कामावरील मुख्य अधिकारी म्हणून श. १९८२ पासून श. १२३१ पर्यंत होता. त्याच्या कारकीर्दीत किंवा थोडे अगोदर यादवांचे दप्तर कागदी झाले असण्याचा संभव आहे. व हेमाद्रीने बालबोधी लिपीतून मोडीलिपी स्वतः किंवा दुसऱ्या एकाद्या लेखन पंडिताकडून बसवून घेतली असण्याचा संभव आहे. तसेंच तो स्वतः दप्तरदारीच्या हुद्यावर असल्यामुळे त्याने ह्या लिपीच्या प्रसारार्थ पुष्कळ खटपट केली असली पाहिजे. हेमाडपंती मेस्तकें इतिहासज्ञांच्या परिचयाची आहेतच. वर दिलेल्या प्रमाणा- वरून 'मोडी लिपी ही बालबोधीवरून १३ व्या शतकाच्या प्रारंभीच तयार झाली असली पाहिजे, असे उघड दिसते. ५'मोडी' नांवाची उपपत्ति:-प्रथम 'मोडी' ह्या शब्दाविषयी विचार करूं. श्री. चांदोरकरांच्या मताने 'मौयीं' ह्या शब्दाचा 'मोडी' हा अपभ्रंश ·शिवाजी-निबंधावली . आपल्याला , आहे. ते असेंहि लिहितात की, ' मौर्यो ' चा 'मोडी' हा अपभ्रंश व्याकरण- दुष्ट नाही. ' मोडी लिपीच्या अशोककालीन ब्राह्मी लिपीतून असलेल्या उत्प- त्तीविषयी त्यांनी हे एक प्रमाण म्हणून दिले आहे, परंतु ह्यांत एक मोठी अडचण अशी आहे की, ब्राह्मी लिपीस 'मौर्थी' हे नांव कोणीहि, कधीहि दिलेले आढळांत नाही. अशोक हा मौर्य कुलांतील राजा होता व त्या काली ही लिपी प्रचारात होती म्हणून त्या लिपीचे नांव 'मौयी' असलेच पाहिजे असे काही नाही. शिवाय ही लिपी मौर्य कुलांतील राजांच्या कारकीर्दीच्या अगोदर व नंतरहि आर्यावर्तात प्रचलित होती. अशोककालीन लिपीचे सध्या माहीत असलेले नांव ब्राह्मीच होते. त्याअर्थी 'वदतो व्याघातः । न्यायाअन्वये हे प्रमाण लंगडे पडते. 'मौर्टी ' च नाही तर त्याचा अपभ्रंश 'मोडी' हा येणार कोठून ? मग तो अपभ्रंश व्याकरणदुष्ट असो किंवा नसो. या करितां 'मोडी' हा शब्द 'मोडणे', 'मोडून लिहिणे' अशा कोणत्यातरी शब्दावरून बनला असावा हे म्हणणे सयुक्तिक दिसते. वर सांगितल्याप्रमाणे फारसी भाषेतील नख 'शिकस्ता' ह्या लिप्यांतील संबंध लक्षात घेतला म्हणजे या विवेचनाला बळ. कटी येईल. बालबोध लिपीतील अक्षरे मोडून लिहिल्यामुळे जी लिरी तयार झाली ती ' मोडी' होय. तसेंच 'बाधबोध ' व 'मोडी' या दोन लिपी दोन भिन्न संस्कृतीच्या दर्शक आहेत व ( संस्कृत व प्राकृत) या दोन भाषांची अनुक्रमें प्रत्यक्ष रूपे आहेत, असें जें अनुमान श्री. चांदोर- करांनी काढले आहे तेहि बरोबर वाटत नाही. प्राकृत भाषेलाच 'बालभाषा' असे दुसरें नांव आहे व त्या भाषेच्या लिपीचें नांव 'बालबोध' असणे हेच जास्त सयुक्तिक आहे. शिवाय प्राकृत भाषा पुष्कळ जुनी असूनहि 'मोडी' लिपीत लिहिलेला १३ व्या शतकापूर्वीचा असा प्राकृत भाषेतील (किंवा कोणताह ) एकहि लेख अजून उपलब्ध झाला नाही, ६ मोडी लिपीची उपपत्ति:--'मोथी' च्या जन्मास अत्यंत अनुकूल असा काल म्हणजे लिहिणाराच्या हातात कागद मिळणे हा होय. ताम्रपट, ताडपत्र, कापड इत्यादिकांपेक्षा कागदावर अनेक पटीने जलद लिहिता येते हे पाहिल्यावर मार्मिक व शोधक बुद्धीच्या लोकांच्या डोक्यांत, प्रचलित लिपी आधिक जलद लिहिता येण्यासारखी कशी बनवावी या विषयीं साहजीकपणेच कल्पना घोळू लागल्या असाव्यात. लिहितांना निरर्थक जाणान्या वेळाची बचत ·शिवकालीन मोडी लिपी [३७ शक्यतोवर करणे ही कल्पना, लिहिण्याकरतां कागद प्रचारांत येण्याच्या, पूर्वी सुचली असण्याचा संभव नाही. व बालबोधीतून मोडी लिपी तयार करण्यांत हाच उद्देश अगदी उघड व स्पष्ट आहे. आतां लिहितांना वेळ तरी कोणता निरर्थक जातो हे पाहूं. कागदावर लेखणी जोवर टेकलेली आहे व लिहिण्याकरतां रेघा ओढीत आहे तोवर वेळ फुकट जातो असे कोणासहि म्हणतां यावयाचे नाही. मात्र लेखणीचे टोंक कागदावरून उचलून पुन्हां टेकेपर्यंत जो वेळ जातो तो पुष्कळांना फुकट गेला. असे वाटण्याचा संभव आहे. आतां हे खरे आहे की, ह्या काळांत प्रत्यक्ष लिहिण्याचे काम लेखणी करीत नाही. परंतु लेखनांत में स्पष्टत्व व वाचनीयत्व राखावयाचे असते व याकरता अक्षरामध्ये जी मोकळी जागा सोडावी लागते त्याकरिता ह्या कालाचा उपयोग होतो; म्हणजे अप्रत्यक्ष रीतीने हा घालविलेला काल उपयोगाचाच आहे. बालबोधी लिपीतील इ, उ, ट, ठ, ड, द, र इतकी अक्षरें सोडून दिली तर बाकीची अक्षरे काढतांना कागदावरून कोठे दोनदा तर कोठें तीनदा असा हात उचलावा लागतो. सध्या कागदांवर बालबोधी लिहितांना आपण लिहिण्याच्या लरेटींत हात उचलणे पुष्कळच कमी केले आहे हैं निराळे; तर मोडी लिपी तयार करतांना बालबोधी अक्षर घेऊन तें कागदावरून लेखणीचे टोंक शक्यतोवर कोठेहि न उचलतां काढले व अशा रीतीने जी अक्षरे बनली ती मोडी लिपीतील मूळ अक्षरें होत. कालांतराने लेखनसौकर्या- करितां अनेक सुधारणा होत गेल्या त्या मुख्य कोणत्या दिशेने होत गेल्या हे पुढे देतो. बालबोधी अक्षरांपैकी पुष्कळ अक्षरांना कोपरे आहेत. तसेंच बाराखड्यांतील काना, मात्रा इत्यादि खुणा नीट, सरळ असतात. हे विशेष वळगदार काहा- वयाचे झाल्यास, लिहितांना हात सावकाश चालवावा लागतो; त्याशिवाय कोपरे साधावयाचे नाहीत. निराळ्या शब्दांत बोलावयाचे झाले तर असेहि म्हणता येईल की, लेखणी जर जलद चालावयास हवी असेल तर अक्षरांतील व बाराखड्यांतील कोनेकोपरे, सर्व वाटोळ्या आकारांचे झाले पाहिजेत. कोठाहे एकदम तीव कोन ( Sharp angle ) करणारी अक्षरें लिपीत असून चाला. वयाची नाहीत. उपलब्ध कागदांपैकी त्यांतल्यात्यांत जुने मोडी कागद पाहिले असतां बालबोधी अक्षरांतील हे विशेष, कायम असल्याने व तीच अक्षरें 'मोडी'त जलद लिहिण्याचा प्रयत्न केल्याने अक्षरांतील वेडेवांकडेपणा व ·३८] शिवाजी-निबंधावली त्यांतील रेघांचे एकमेकांशी नसलेले संगनमत ( Coordination ) दृष्टो- स्पत्तीस येते. ह्या वेळी मोडी लिपी स्थिर झाली नसून त्यात सुधारणा होत होत्या. ती स्थिर होतांना वर सांगितलेला नियम मुख्यत्वेकरून पाळला गेला आहे. म्हणून भोडी अक्षरे वाटोळ्या वळगाची तयार झाली आहेत. सावकाश काढलेले अक्षर चांगले वळणदार येते, हा बालबोधीतील सामान्य नियम या ठिकाणी उलट करावा लागतो व .मोडी अक्षर जसजसे जलद काढले गेले तसतसे ते जरी बालबोधीपासून दूर जात चालले तरी अधिक सफाईदार व वळणदार बनत गेले. सोबत जोडलेला तक्ता पाहिला म्हणजे ही गोष्ट स्पष्टः दिसून येईल. तेव्हां मोडी लिपी बनवणारास बालबोधी लिपति मुख्य दोन दुरुस्त्या कराव्या लागल्याः (१) कागदावरून शक्य तोवर लेखणीचे टोंक उचलावयाचे नाही, (२) लेखनांत ज्या ज्या ठिकाणी कोन- कोपरे आहेत ते सर्व बदलून लेखन वाटोळ्या वळणाचे करावयाचे. ह्या दोन गोष्टींकडे मुख्य लक्ष पुरविलें असतां जलद लिहितां येते. पण लिपी तयार करतांना ह्या गोष्टींत उद्भवलेले बरेच किरकोळ नियम पाळावे लागतात. एक गोष्ट मात्र लक्षात ठेवली पाहिजे ती ही की, मोडी लिपी बनवितांना व्याकरणाच्या कोणत्याहि नियमाकडे लेखकांनी लक्ष दिले नाही. त्यांनी आपल्या डोळ्यापुढे शीघ्र लिपी शोधून काढण्याचे एकच ध्येय ठेविले होते. तेव्हां व्याकरणाची अडचण, ही मोडी बालबोधीतून निघाली नाही, असे म्हणणाऱ्यांना कधीच उपयोगी पडावयाची नाही. आतां मोडी लिपी तयार करतांना ज्या नियमा. नुसार वागावे लागले ते नियम देतो-- (अ) डोक्यावरील रेघेसंबंधीं--- (१) ओळ लिहिण्यास सुरुवात करण्यापूर्वी डोक्यावरील रेघ सबंध काढून घेणे. (आ) अक्षरासंबंधी- १) प्रत्येक अक्षर होता होईल तो कागदावरून लेखणीचे टोक न उचलतां काढणे. (२) प्रत्येक अक्षराची सुरुवात, तसेच प्रत्येक अक्षराचा शेवट हा त्याच्या डोक्यावरील रेषेपाशी नेऊन करणे. (३) अक्षरांतील कोपरे मोडून सर्व अक्षरे वाटोळी बनवणे. (४) जोडाक्षर हे बहुधा बालबोधीत काढणे, Mana- ·L १ २ ४ शिवकालीन मोडी लिपी [३९ (इ) बाराखड्यांसंबंधी-- (१) 'आ'कारांचा काना बहुतेक ठिकाणी खालून वर काढलेला दिसतो. दीर्घ 'ई'कार हा एकच मोडी लिपीत कायम केला. (३) 'इ'कारांत अगोदर वेलांटी व नंतर काना काढणे. व्हस्व ' उ कार' हा एकच मोडी लिपीत कायम केला. (५) बहुतेक मात्रा शब्द संपल्यावर देणे. (६) अनुस्वार पुष्कळ ठिकाणी गाळले आहेत. (ई) वाक्यरचनेसंबंधी- (१) शब्द तोडून न लिहितां एकमेकांपासून दूर लिहिणे. (२) विरामचिन्हें पूर्वी नव्हतींच; तेव्हा ती देत नसत हे उघड आहे. मोडी लिपीचा विकास:- वर जे नियम दिले आहेत ते कालांतराने कसकसे बनत गेले (किंवा त्या नियमानुसार वागणे हळुहळू कसे भाग पडलें ) याविषयी प्रत्येक नियम घेऊन व उदाहरणे देऊन दाखवितो. येथे हे एक लक्षात ठेवले पाहिजे की, विवेचनाच्या सोयीकरितां निरनिराळ्या बाजूंनी झालेल्या सुधारणा एका विवक्षित क्रमानें खाली लिहिल्या आहेत. एकापुढे एक लिहिलेल्या सुधारणा कालदृष्ट्या एकामागून एक झाल्या असें दर्शविण्याचा हेतु नाही. सबंध देशभर मोडी लिपी लिहावयास अनेक लेखक बसले असतां कोणाला, कोणती सुधारणा कोणत्या काली सुचली व ती अंमलांत केव्हां आणली गेली हे सांगतां येणे अशक्य आहे. इतकें मात्र खात्रीपूर्वक सांगता येते की, शके १६०० च्या सुमारास चिटणीशी व आणखी काही वळणे मोडी लिपीचे स्थिर स्वरूप म्हणून कायम झाली. त्याच्या अगोदर पुढे दिलेल्या बहुतेक सर्व सुधारणा घडून आल्या असाव्यात असें त्या शतकांतील कागद पाहिले असतां कोणाच्याहि लक्षात येईल. शिवाय पुढे दिलेल्या सुधारणा कसकशा होत गेल्या हे नीट ज्यानांत आणिलें म्हणजे त्यापासून जुन्या मोडी अक्षरांची वळणे कशी बदलत गेली हे ध्यानांत येईल. (अ) ओळीची रेघ:- प्रथम अक्षराच्या डोक्यावर असणा-या रेघेविषयी विचार करूं. बालबोधीमध्ये प्रत्येक अक्षराच्या डोक्यावर ज्याच्या त्याच्या पुरती स्वतंत्र अशी रेघ आहे. जुन्या बालबोधी लिहिण्यांत शब्द तोडून लिहीत नसत, अक्षरें फक्त एकापुढे एक काढावयाची; परंतु शब्द संपला हे ओळखण्याकरिता एकमेकामध्ये अंतर ·४० शिवाजी-निबंधावली ठेवीत नसत असें जुन्या बालबोधी लेखावरून दिसते. तसेंच अक्षराच्या डोक्यावरील रेघेचा उगम तरी केव्हां झाला व प्रथम कोणच्या अक्षरांना डोक्यावर रेघा आल्या हे देखील शोधण्यासारखे आहे. असो. मोडीमध्ये सुरवातीस या डोक्यावरील रेघेनें बरेच अडविलें असे दिसते. आपल्या उद्देशाप्रमाणे निरर्थक फुकट जाणाऱ्या वेळाची बचत जर करावयाची असेल तर तुटक शब्द कसे काढावयाचे हा एक मोठा प्रश्नच होता. तुटक शब्द काढले म्हणजे हात उचलावा लागावयाचा व हात उचलला म्हणजे वेळ फुकट जातो. म्हणून लेखकांनी पुढील युक्ति योजिली. ते पत्येक ओळींतील शब्दांच्या रेघा कागदावर ओळ लिहिण्यास आरंभ करण्यापूर्वीच काढून घेऊ लागले. व त्या सरळ रेवेत येण्यासाठी तुटक भागांच्या काढू लागले; म्हणजे एका ओळीत साधारणपणे जर १०-१२ शब्द बसतील तर १०-१२ रेघांचे तुकडे त्यांनी त्या ओळीत अगोदरच काढून ठेवावे व नंतर ओळींतील मजकूर त्या रेघेखाली लिहावयास सुरुवात करावी. जुने कागद पाहिल्यास कोणासहि असे आढळून येईल की, काही कागदांतून शब्दांच्या डोक्यावर असे रेघांचे तुकडे असून शब्दांच्या लांबीशी ह्या तुकड्यांच्या लांबीचा मेळ मुळींच बसत नाही. रेघा शब्दांच्या मानानें कोठे कमी तर कोठे जास्त लांच झालेल्या आहेत. बरोबरच आहे. जितक्या लांबीची रेघ आहे तितक्याच लांबीचा शब्द तिच्याखाली काढावयास येईल असें थोडेच आहे. यावरून ओळीतील शब्दांच्या डोक्यावरील रेघा मजकूर लिहिण्यास सुरवात करण्यापूर्वीच काढून घेत असत हे स्पष्ट दिसते. पण याहिपेक्षा मोठा आधार हा आहे की, कागदांतील शेवटच्या ओळींतील मजकुर अर्ध्या ओळींतच जरी संपला आहे तरीहि ह्या ओळीत डोक्यावरील तुटक रेघा शेवटपर्यंत ओढलेल्या असतात. तेव्हा या रेघा अगोदरच ओढून घेतल्या असल्या पाहिजेत. काही कागद असे आहेत की मजकूर मोडी असून शब्दांच्या डोक्यावर स्वतंत्र मुळी रेघच काढलेली नाही. शब्दांतील अक्षरांचे फाटे त्यांच्या डोक्यापर्यंत नेऊन त्यालाच जोडलेली अशी एक रेघ त्या अक्षराच्या डोक्यावर काढलेली आढळते. ह्या दोन्ही दुरुस्त्या मनास न पटणान्या अशा होत्या. पहिलीमध्ये शब्दांच्या व त्यांच्या डोक्यावरील रेघेचा मेळ बसेना व दुसरीने तर सामान्य वेळांपेक्षाहि अक्षर लिहिण्यास अधिक वेळ लागू लागला म्हणून या दोन्ही फार दिवस टिकल्या नाहीत. त्यानंतर एका ओळीत इतके तुकडे काढण्याचे सोडून देऊन ३।४।५ तुकड्यांतच सबंध ओळ काढू लागले. हा प्रकार पुष्कळ कागदांत प्रतीत होतो. डोक्यावरच्या रेघेची शेवटली सुधारणा म्हणजे प्रत्येक ·शिवकालीन मोडी लिपी [४१ ओळीत्री रेघ मजकूर लिहिण्यास सुरुवात करण्याच्या अगोदर काढून घेणे ही होय, सध्या आपण अशा रीतीने अगोदर रेघ काढून घेतो. (आ) अझरासंबंधी --डोक्यावरच्या रेघेविषयी लिहिल्यानंतर आता अक्षराविषयी लिहितो. लेखणीचे टोंक कागदावरून उचलून व्यर्थ काळ घालावावयाचा नाही हा मुख्य उद्देश लक्षात ठेवून बालबध अक्षर लिहिण्यांत काय काय फरक करावे लागतात ते पहा. प्रत्येक बालबोध अक्षर लिहिण्याप्त रेषेपासून किंवा रेषेजवळून सुरुवात होते. तसेच ते (ल व ळ ही अक्षरें धरली तरी ) रेषेपासून दूर जाऊन संपते. शिवाय बहुतेक बालबोध अझरें लिहितांना कागदावरून लेखणीचे टोंक दोनचारदां उचलावे लागते. तेव्हां पहिली दुरुस्ती बालबोधी लिपीतील अक्षरे मोडी लिपीत आणतांना अशी करावी लागली की, बालबोध अक्षर घेऊन, त्याचे सर्व भाग शक्यतोवर कागदावरून लेखणीचे टोक न उचलतां एकमेकांस जोडून काढावयाचें. ह्या दुरुस्तीने संबंध अक्षर हात न उचलतां काढतां आलें; पण पुढील अक्षर काढतांना हात उचलावा लागतो त्याची वाट काय? तेव्हां त्याकरता आणली दुरुस्ती अमलात आणावी लागली. दोन अक्षरे एकमेकांस जोडून काढावयाची असल्यास मागील अक्षर जेथें संपेल तेथेच जर पुढील अक्षराची सुरुवात असेल तर ती एकमेकांस जोडून काढणे शक्य आहे. तेव्हा प्रत्येक अक्षराची सुरुवात व शेवट एकाच ठरलेल्या व सोयीच्या ठिकाणी नेऊन करणे आवश्यक होते. तशांतून बालबोधी अक्षरांपैकी बहुतेक अक्षरांची सुरुवात डोक्यावरील रेघेपाशी होत असल्यामुळे डोक्यावरील रेब हेच अक्षरप्रारंभास व अक्षरसमा. प्तीस सोयीचे असे ठिकाण होऊन बसले. त्यामुळे मोडी लिपीतील प्रत्येक आक्ष. राची सुरुवात व शेवट डोक्यावरील रेषेपाशीं साहजीकच होऊ लागली. पण इतका फरक होऊन मोडी अक्षर पूर्णपणे तयार होण्यास शेकडो वर्षांचा काल लागला आहे हे विसरता कामा नये. १३ व्या शतकाच्या प्रारंभापासून १६ व्या शतकाच्या अंतापर्यंत जवळ जवळ ३५०।१०० वर्षे ह्या लिपीत हळूहळू सुधारणा घडून येत होत्या. शिवकालीन कागदावरून तयार केलेला तक्ता जो सोबत जोडला आहे त्यामध्ये दृग्गोचर होणारे फाक व अक्षरांचा विकास ह्या सुधारणा मोडी लिपीतील शेवटच्या आहेत हे लक्षात ठेविलें पाहिजे. व या निबंधांत मोडी लिपीच्या उपपत्ति व विकासाविषयी जे लिहिले आहे ते प्रायः हे कागद पाहून त्यांतील सुधारणाबद्दल किंवा त्यापूर्वीच्या झालेल्या ·00 . ४१] शिवाजी-निबंधावली सुधारणांविषयी अनुमान बांधन लिहिल आहे. याशिवाय बालबोधीतून मोडी- मध्धे येताना जे काही फरक निरनिराळ्या काली अक्षरांत झाले असावेत हिंवा झालेले दिसतात ते फरक, कांहीं अक्षरे घेऊन त्यांचे बालबोधीतून मोडीत झालेलें संक्रमण पाय-यापाय-यांनी जोडलेल्या तक्त्यांत दाखविले आहेत. आतां, कांही अक्षरे घेऊन त्यांच्या विकासाविषयी लिहितो. (१)'अ' हे अक्षर घ्या. बालबोध 'अ' लिहितांना हात तीनदां उचलावा लागतो. मोडीमध्ये पहिल्या प्रथम 'अ' मधील आडवी रेघ व उभी रेम जोडून लिहूं लागले. म्हणजे आडवी रेघ खाली उतरती काढून उभी रेष ही तिला जोडून खालून वर अशी काढू लागले, अशा रीतीने 'अ'चा शेवट रेघेपाशी होऊ लागला. शके १४२९ मधील मोडी कागदांत काढलेला असाच काढलेला दिसतो. व त्यानंतर या वेड्यावांकडया अक्षराचा विकास होत जाऊन 'अ' हा बाटोळ्या आकाराचा व सफाईदार बनत गेला. आडवी रेघ व उभी रेघ ह्यांच्यामध्ये जो कोन झाला होता तो मोडून त्याच्या जागी वर्तुळाकृति रेषा आली. नंतर हा अर्धवर्तुळाकार 'अ' मधील 'तीन' ह्या आंकडयाच्या शेवटच्या टोकास जोडून काढण्यांत आळा व अगदी शेवटी तीनाची मधली गांठ जाऊन त्याच्या जागी नुसती वाटीच काढण्यात येऊ लागली. इतक्या अवधीत 'अ' ची सुरुवात रेघेखालून जी होत होती ती जाऊन सुरुवात रेघेपासून होऊ लागली. व वाटीचा बराच भाग रेषेच्यावरून काढण्यात येऊ लागला. हल्लींचा वळणदार 'अ' हा इतक्या पाय-यांनी झालेला आहे. (२) आतां ख हे अक्षर घेतो. श्री. चांदोरकरांनी मोडी व बालबोध यांचा जन्य-जनक संबंध आहे असे म्हणणा-यापैकी कोणीहि बाळबोध व मोडी 'ख' ह्यामधील जनकजन्य संबंध दाखवून द्यावा असे म्हटले आहे. तेव्हा मी त्याची उपपत्ति दाखविण्याचा प्रयत्न करतो. हात न उचलतां बाल- बोध 'ख' व 'स' ही अक्षरे लिहिली म्हणजे त्यांचे स्वरूप बहुतेक सारखेच दिसते. त्यामुळे 'ख' व 'स' मध्ये लवकरच सुधारणा झाल्या असाव्यात. 'ख' -मधल र ची गांठ, मोडीकरण करतांना मोठी व पोकळ होत गेली. तशीच 'र' ची आकृती जी उभी आहे ती लिहिण्याच्या लपेटीत तिरपी व वरच्या रेघेस बहुतांशी मिळालेली अशी होत गेली. नंतर 'ख' मधील शेवटली जी उभी रेघ वरून खाली कादून तशीच सोडून देत असत, तसे न करतां 'ख' मधील व' ची वाटी थोडी खाली तिरपी करून, शेवटली उभी रेघ त्या वाटीच्या ७ ·. . , १ चा डावी- शिवकालीन मोडी लिपी [४३ तिरप्या रेघेसच जोडून, अशी खालून वर काढावयास लागले; त्यामुळे 'ख चे आजचे स्वरूप तयार झाले. इतक्या अवर्धीत र' च्या गाठीवरची जी लहानशी रेष होती तिचा लोप झाला; पोकळ आणि मोठी झालेली 'र' ची गांठ रेघेच्यावर पूर्णपणे गेली व रेघेच्याखाली दोन बांकदार वळणे फक्त शिल्लक राहिली. आपला हल्लीचा 'ख' ही असाच आहे. ला है रूप कधी मिळाले ते मात्र नक्की सांगता येत नाही. कारण जुन्या काग- बात सुद्धा 'ख' चे जवळ जवळ असेंच रूप रूढ म्हणून लिहिलेले दिसते. यावरून इतकें मात्र निश्चित होते की, 'ख' चा विकास बाकीच्या कित्येक अक्षरांपेक्षा पुष्कळच अगोदर झालेला आहे. 'खा' मात्र आपण दोन पद्धतींनी काढतो.' एक ह्या मोडी 'ख' पासून सामान्य नियमाप्रमाणे झालेला व एक काना जोडून तयार केलेला. (३)'ज' ह्या अक्षराचेंहि असेच आहे. आकृतीमध्ये दिलेला १३ व्या शतकांतील देवनागरी 'ज' पहा, व तो काढण्यास डावीकडून सुरुवात करा. आपल्याला सबंध अक्षर हात न उचलतां काढावयाचे आहे. 'ज कडील भाग काढून झाल्यानंतर उभी रेघ काढावयाची ती खालपर्यंत नेऊन नंतर पुन्हां वर आणून डोक्यावरील आडव्या रेघेस मिळवा म्हणजे मोडी 'ज' तयार झाला. असें रूप पुष्कळ कागदांतून आढळण्यात येते. यानंतरची शेव- टली सुधारणा म्हटली म्हणजे डावीकडील वेटोळे काढण्यांत (पुढे येऊन पाठी- मागे परत जाण्याचा ) जो द्राविडी प्राणायाम करावा लागतो तो लिहिण्याच्या सोयीच्या दृष्टीने व वेळ वाचविण्याच्या दृष्टीने विघातक असल्यामुळे ता सोडून देऊन 'ज' काढण्यात येऊ लागला. (४) पुढचे अक्षर 'ब' हे निवडतों. १३ व्या शतकांतील शिलालेखां- तील 'ब' पहा. व त्यावरून हात न उचलतां मोडी 'ब' काढण्याचा प्रयत्न करूं या. या 'ब' मध्ये डावीकडील वाटी व त्यामधील आडवी रेष अजून आलेली नाही. त्या ठिकाणी साधारण सहाच्या आकृतीप्रमाणे असणारी आकृती आहे. ही सुधारणा बालबोधीतहि या कालानंतर झालेली दिसते. 'ब आकृतीतील डावीकडील भाग काढून झाल्यानंतर लेखणी उजवीकडील रेघेला -खाली जोडून नंतर ती रेघ खालून वर काढण्यात आली. त्याकरतां डावीकडील बाजू जी वर वक्र झाली होती ती बदलून खाली तिरपी करून घ्यावी लागली. तसेंच डावीकडील भागांतील मधल्या आडव्या रेघेचा लोप होऊन तिच्या जार्गी च्या ·. ४४] शिवाजी-निबंधावली कालांतराने एक गांठ येऊन बसली. नंतर वळणदार अक्षर येण्याकरतो आणखी सफाई होऊन हल्लींचा 'ब' कायम झाला. (५) आता 'ल' हे अक्षर घेतो. बालबोधी 'ल' हा हात न उचलता काढा. म्हणजे तक्त्यामध्ये दिल्याप्रमाणे 'ल' चे रूप तयार होईल. हैं 'ल' चे रूप पुष्कळ कागदातून दृष्टीस पडते. बालबोधी ळ सारखी जवळ जवळ ही आकृती आहे. तेव्हां मोडी कागदांतील 'ल' व 'ळ' हे कसे आळखतां यावयाचें ? तव्हां मोडी 'ल' हा असाच काढून मोडी तु + ळ ह्यांचे मिळून में जोडाक्षर होते त्याने दर्शवीत असत. आता ला हा 'त' कार कोठून आला हे आजच निश्चितपणाने सांगतां यावयाचे नाही. तरी पण इतके म्हणतों की, मोडी लिपी बसवणारास जेथे जेथें अशा अड. चणी आल्या व त्यामुळे घोटाळा होतो असे दिसून घोटाळा होतो असे दिसून आलं, तेथे त्याने जुन्या बाह्मी किंवा देवनागरीचा आश्रय घेतला असावा. पण तेवढयावरून मोडी लिपी ही बालबोधीतून न निघतां जुन्या एकाद्या लिपीचे अपभ्रंश रूप आहे असें. मात्र म्हणतां यावयाचे नाही. असो. ह्या सुरवातीच्या ह्या सुरवातीच्या 'ल' मध्ये पुढे फरक पडत गेले. उजवीकर्डील वर्तुळ वरच्या रेघेपासून खाली येऊ लागले. व त्याचा मोठा आकार जाऊन त्यास लहान पोकळ गाठीचा आकार येत चालला. डावीकडील अर्धवर्तुळाची एक बांकदार रेघ झाली व वरच्या आडव्या रेघेपासुन तिची सुरुवात होऊ लागली. अशा रीतीने हल्लींचा उभंट ' ल ' तयार झाला; व 'ळ' चे पहिले रूप नंतर कायम राहिले. (६) शेवटी 'ज्ञ' हे अक्षर घेतो. ह्याच्या पुढे सुचविलेल्या उपपत्ती- विषयी मी थोडा साशंक आहे; तरी ती देतो, बालबोध 'ज्ञ' चे दोन भाग आहेत अशी कल्पना करा. डावीकडे 'इ' सारखा दिसणारा एक भाग व उजवीकडील आडवी रेघ व त्याला जोडून असलेली उभी रेघ हा एक भाग. आतां 'इ' सारखा दिसणारा भाग 'द' सारखा देखील दिसतो, तसेच उज- वीकडील भागाच्या आडव्या रेषेच्या टोकाशी एक गांठ कल्पिली म्हणजे तो भाग 'न' सारखा दि लागेल. ज्ञचा उच्चार देखील द+न असा होतो. यावरून 'ज्ञ' चे मोडकिरण करणाराने व्याकरणापेक्षा उच्चाराकडे अधिक लक्ष दिले असे म्हणावे लागेल. मोडी लिपी ही व्याकरण शुद्ध बनविली आहे अशी कल्पना करणे वस्तुस्थितीचा विपर्यास होय. श्री. चांदोरकरानी ज्ञ' ची उपपत्ति व्याकरणनियमांस अनुसरून दाखविण्याचा प्रयत्न केला आहे. परंतु ज्ञ= ·का', शिवकालीन मोडी लिपी [४५ ज-त्रच्या ऐवजी ज्ञ-ज+न असें ओढाताणीने त्यांना मोडी 'ज्ञ' पुरतें धरावे लागले आहे. ही जी उदाहरणादाखल अक्षरे घेतली होती त्यांचा विकास थोड्या विशिष्ट रीतीने झालेला आहे. राहिलेल्या अक्षरांचे बालबोधीवरून मोडी स्वरूप कसे तयार झाले हे चटकन लक्षात येते, मात्र त्या त्या अक्षरांची हल्लींची जी मोटी -रू आहेत ती जुन्या कागदांत आढळावयाची नाहीत. इ) बाराखड्यांसंबंधी--आतां मोडीतील बाराखड्यांचे विशेष पाहूं. (१) 'आ' कार-मोडी अक्षर तयार झाले म्हणजे शेवटली रेघ वरच्या आडव्या रेघेस जाऊन पोचण्याच्या अगोदर 'आ' काराचा काना काढण्याकरतां वळवून पुन्हा खाली आणीत असत. जुन्या पत्रांतून पुष्कळ ठिकाणी ही वाली आलेली रेघ आपल्या नियमाप्रमाणे पुन्हां वर न नेता तशीच सोडून दिलेली आहे. या बाबतीत 'बा, ''ला, ' 'वा, ' 'हा' इत्यादि अक्षरे जुन्या काग- दांत तपासून पहाण्यासारखी आहेत. पण या गोष्टीची अडचण भासून आ' कारांतील काने पुन्हां वर रेघेस नेऊन मिळविण्यात यावयास लागले. खा' वगैरे अक्षरांतील काने अशा पद्धतीने काढलेले आढळतात. मात्र त्यामुळे असे झाले की, अक्षराची शेवटली रेघ जवळ जवळ रेघेपर्यंत नेऊन जी पांचवीत असत ती कमी कमी होत गेली. व अक्षराच्या सर्वात खालच्या टोकापासून कान्याच्या खालच्या टोकापर्यंत दोघांस जोडणारी अशी एक रेध पूर्वीच्या रेघेच्या जागी आली. ही रेघ कांहीं अक्षरांत बाकदार आहे तर काही अक्षरांत अर्धवर्तुलाकृती आहे. ही सुधारणा जलद लिहिण्यामुळे घडून आली आहे. अशा आकृतीमुळे सध्या आ' कारांतील काना खालून वर काढलेला दिसतो. वास्तविक तसे नसून ती रेघ काना काढून घेतल्यानंतर वर रेघेस अक्षर नेऊन पोचविण्याकरतां काढलेली आहे. (२)'इ' कार-मोडी लिपी व्याकरणाच्या नियमावर बसविलेली नाही. हे 'इ'कारावरून स्पष्ट होते. लिहिण्याच्या सौकर्याकरितां व वेळेची बचत कर- ण्याकरितां ही लिपी तयार करणारास व्याकरणाचे नियम एका बाजूस गुंडाळून ठेवावे लागले आहेत. -हस्व 'इ' कारांत अक्षराच्या अगोदर काना काढावा लागतो. व तो काना मोडीकरणाच्या नियमान्वये पुढील अक्षरास जोडावयास पाहिजे. तसा तो जोडला असतां (मध्ये वेलांटी घेऊन जोडला असता तरी) तर वाचनांत घोटाळे झाल्याशिवाय राहिले नसते. तसेच जलद लिहिणे साधले नसते. म्हणून लिपी बसवणाराने 'इ' कार एकच व तो दीर्घ ·४ ४६] शिवाजी-निबंधावली 'इ' कार पसंत केला. ब्राह्मी लिशीवरून मोडीची उपपत्ति लावणान्यास हा एकच 'इ' कार अडविणारा आहे. शिवकालीन कागदापैकी आगदी जुने, कागद घेतले तर त्यांत कांहीं 'इ' कार -हाव काढलेले आढळतील. त्यामध्ये, मोडी अक्षर मध्ये काढून त्याच्या दोन्ही बाजूस दोन काने काढीत असत व वर वेलांटी नंतर देत असत असे दिसते. काही असले तरी ही अडचणीची पद्धत पुढे सोडून द्यावी लागली. बालबोधीतून मोडी लिपी तयार झाली असे दाख- विण्यास यासारखें एकादेंच, ह्या दोन लिप्यांमधील दुवा असलेले प्रमाण पुरे पडते; असो. '६१ कार काढतांना सुद्धा अक्षर संपल्याबरोबर अगोदर वेलांटी काढून घेऊन नंतर काना काढण्याची पद्धत स्वीकारली गेली. ह्या पद्धतीमुळे 'इ' कार काढण्यास वेळ फारच थोडा लागू लागला. शिवाय व्हस्व, दीर्घ 'इ' कार मनांत निश्चित करतांना जो काल जातो तोहि या व्यवस्थेमुळे वांचला. शिवकालीन 'इ' कारांतील कानें बहुतेक सगळे खाली सोडून दिलेले आढ- ळतात. हल्ली हे काने आपण पुन्हां वरच्या रेघेस नेऊन मिळवितो. 'इ' का. रापैकीं 'ली' हे अक्षर लक्षांत धरण्यासारखे आहे. व दिलेल्या तक्त्यावरून त्याचा विकास पाहिला म्हणजे हल्लीचे स्वरूप त्याला कसे आप्त झाले हैं. ध्यानात येईल. 6 . ३)'उ' कार-'इ' काराप्रमाणेच 'उ' काराची व्यवस्था झाली. मोडीमध्ये दीर्घ '3' कार काढावयास अडचणीचा असल्यामुळे हस्त्र उ कारच सगळीकडे पसंत केला. ब्राह्मीमध्ये दोन्ही उ' कार आहेत हे लक्षात ठेवण्यासारखे आहे. बहुतक सर्व जुने मोडी 'उकार' हे अक्षराच्या सर्वात खालच्या टोकाला 'उ" कार जोडून तयार केलेले आहेत. सध्यांचे बरेच 'उ' कार आपण मोडी कार आपण मोडी अक्षर संपूर्ण काढून घेऊन व त्याच्या पुढे मोडी 'उ' काढन तयार करतो. काढन तयार करतो. हा भेद ध्यानांत धरण्यासारखा आहे. आतां उदाहरणाकरिता 'उ'कारांतील कु' हे अक्षर घेतो. ह्यामध्ये अगोदर 'क' ची डावी बाटी व खालचा 'उ' कार इतके काढून घेऊँ लागले. नंतर तो '3' कार तसाच डावीकडून वर नेऊन उजवीकडे खाली आणला. मग त्याच रेधस जोडून 'क' मधील उभी रेघ व उजवी वाटी काढू लागले व अक्षर पुन्हां रेघेस नऊन मिळविण्यासाठी मोडी 'क' प्रमाणेच उजव्या वाटीतून एक रेघ काढून ती वरच्या रेघेस नेऊन मिळविली, अशा त-हेने 'कु' काढतांना मात्र उभी रेघ व उजवी वाटी हा भाग ·शिवकालीन मोडी लिपी [४७. डाव्या भागापासून तुटक झाला. तसेंच डाव्या वाटीची बाकदार रेघ सरळ झाली व ती मोडी 'क' प्रमाणेच रेषेपासून काढू लागले. जुन्या मोडीतील 'उ' कार हा अक्षराच्या सर्वात खालच्या टोकापासून सुरुवात करून, त्याच्या डाव्या बाजूने वर डोक्यावर नेऊन वरचेवर असा रेघेस मिळवीत असत. जुन्या मोडी पत्रांतील खु, जु, तु, नु, पु, इत्यादि अक्षरे पाहिली असता हे स्पष्ट दिसेल. (४) मात्रा- मात्रा काढतांना सुरवातीस अक्षर संपल्याबरोबर तीच रेघ अक्षराच्या डोक्यावर मात्रेसारखी तिरपी नेऊन पुन्हां तशीच परत आणीत असत. दोन मात्रा काढावयाच्या असल्यास ती मात्रेची रेघ तशीच परत न आणता दुसरी मात्रा काढली असे दाखविण्याकरिता त्या रेघेच्या घालून परत आणून वरच्या रेघेस मिळवीत असत. हल्ली आपण बहुतेक मात्रा शब्द संपल्या- नंतर देतो. (५) अनुस्वार- मोडीच्या सुरुवातीस बालबोधीतील सर्व अनुस्वार देत असत असें जुन्या पत्रावरून स्पष्ट दिसते; कारण त्यांच्यामधून अनुच्चारित अनुस्वारहि पुष्कळ ठिकाणी दिलेले आढळतात. शिवकालानंतरच्या मोडी पत्रांत केवळ व्याकरणास लागणारे असें अनुच्चारित अनुस्वारच काय पण वाचनाकरता लागणारे उच्चारित अनुस्वार ठिकाणी गाळले आहेत. अनुस्वार देण्याकरतां हात कागदावरून उचलावा लागतो त्यामुळे ते देण्या- चा कंटाळा लेखकांनी साहजिकच केला आहे. (ई) वाक्यरचनेसंबंधी ओळीची रेघ सबंध अगोदर काढून घेतल्यामुळे शब्द तुटक लिहितां येणे अशक्य होते. तेव्हां शब्द एकमेकांपासून अंतराने लिहूं लागले. ही सुधारणा घडून येण्यास बराच अवधि, लागला आहे. कारण, शिवकालीन कागदांत शब्द हे एकमेकांत मिसळून गेले आहेत. वाचनाच्या दृष्टीने ही एक मोठी अडचणच आहे. विसर्गाची जरूरी मोडीमध्ये भासली नाही. वर वर्णन केल्यावरून मोडी लिपीचा विकास कोणत्या पायांनी व कसा होत गेला हे लक्षात येईल. पुढील विषयास सुरुवात करण्यापूर्वी श्री. चांदोर- करांनी घेतलेल्या आक्षेपांपैकी दोन आक्षेप तसेच राहिले आहेत. त्यांचा आता विचार करतो. मोडीची अंतर्रचना ब्राह्मीच्या अंतर्रचनेशी जुळते असें त्यांनी दाखविण्याचा प्रयत्न केला आहे. तसे करतांना त्यांनी बालबोध व मोडी देखील पुष्कळ ·४८] शिवाजी-निबंधावली यांच्यामधील भेद व ब्राह्मी व मोडी यांच्या मधील साम्य दर्शविणारी दोन उदाहरणे दिली आहेत. ती अशी:-(१) 'ऋ,ल,लू' हे स्वर बालबोधीमध्ये असून अशोकलिपीमध्ये व मोडीमध्ये नाहीत. (२) ब्राह्मी व मोडीमध्ये व्यंजनान्त सस्वरत्व व अस्वरत्व असे फरक नसल्यामुळे, जोडाक्षरे, त्यांतील अक्षरे एकापुढे एक ठेवून काढावी लागतात. या दोन्ही आक्षेपांना एकच उत्तर आहे, तें असें. मोडीमध्ये अक्षराची सुरुवात रेघेपाशी होते तसेंच ते रेघेपाशी संपते. असे केल्याने मोडीमध्ये पुढच्या अक्षराला मागचे अक्षर जोडून काढता येते. जोडाक्षर काढतांना मागील अक्षर तोडावे लागते. त्यामुळे हात उचलल्या- शिवाय जोडाक्षर काढता येणे शक्य नाही. तेव्हां जोडाक्षर अक्षरें एका. पुढे एक ठेवून तरी काढावे किंवा बालबोधीत तरी काढावें; कारण अक्षर एका पुढे एक काढल्याने जोडाक्षराचा भास होत नाही. म्हणून मोडीमध्ये बहु- तेक जोडाक्षरें बालबोधीच काढतात. त्याचप्रमाणे क्र, ऋ, ल व ल यांचा स्वतंत्र उपयोग मोडीत काही नाही, म्हणून ते स्वर मोडी लिपीत नाहीत; व ध्यंजनांत असलेल्या त्या स्वरांच्या खुणा जोडाक्षरासारख्याच दिसतात. त्यामुळे स्या स्वरांनी युक्त असलेली अक्षरें बालबोधीतच काढतात. ह्या एकंदर विवेचना- - वरून मोडी लिपि बालबोधीवरूनच बनविलेली आहे असे वाचकांस पटण्यास कोणतीहि अडचण पडणार नाही. ८ शिवकालीन कागद-आतां आपल्यापुढे असलेला कागद शिवकालीन की शिवोत्तर कालीन आहे हे (जर त्या कागदांत काल दिलेला नसेल) तर गेकळ मानाने कसे ओळखावें याविषयी काही अनुमाने देतो. यावरून प्रत्येक कागदाचा काल निश्चितपणे सांगता येईल असें मात्र म्हणतां यावयाचें नाहीं. महाराष्ट्रातील शिवकालीन व शिवोत्तरकालीन कागदांत मुख्यत्वे करून दोन कारणामुळे फरक पडतो. एक कारण म्हणजे काल व दुसरें कारण म्हणजे मुसलमानी राज्य जाऊन त्या जागी स्वराज्याची स्थापना होणे हे होय. पुढे दिलेल्या कागद ओळखण्याच्या साधनांमध्ये या दोन कारणांचा परिणाम कसा झाला हे निदर्शनास येईल. (अ) कागद-कारच थोडे शिवकालीन कागद चांगल्या स्थितीत आहेत. सुमारे २५०-३०० वर्षांपूर्वी कागदाचे दुर्भिक्ष होते व कागदाची कृतिहि परिणतावस्थेस पोहोचली नव्हती. त्यामुळे बहुतेक शिवकालीन कागद आका- -राने लहान, जाड, ओबडधोबड, काळसर वर्णाचा व ज्याच्यांतून धसकटें ·शिवकालीन मोडी लिपी [४९ निघत त अशा त-हेचा आहे. जो जो जुने कागद पहावे तो तो अशा त-हेचे कागद जास्ती जास्ती आढळतात. आतां सर्व प्रकारचे कागद असेच होते, असे म्हणण्याचा हेतु नाहीं; कारण बादशाही फर्माने वगैरे मोठ्या, पातळ आणि पांढ-या आर निळसर कागदावर असलेली त्या कालीहि आढळतात. परंतु सरकारी गोष्ट वेगळी व सामान्य लोकांची गोष्ट वेगळी; सामान्य लोकांना इतका चांगला कागद बहुतेक मिळत नसे. गांवच्या पाटलाच्या मुशाहिन्यांत कागद ही एक बाब असे. शिवोत्तरकालीन कागद ह्या कागदापेक्षा पुष्कळच सुधारलेले आहेत. त्या वेळेला कागद करण्याची कृति हळुहळू परिणतावस्थेत येत चालली असावी. शिवाय कालाचा पराक्रमही कागदावर दिसतोच; शिवकालीन कागद हे जास्त फाटलेले, किंवा किडयांनी खाल्लेले व जास्त काळे पडलेले आढळतात. (आ) फारशी मजकूर-कागद हातांत धरल्याबरोबर वर फारसी मजकूर व खाली मोडी मजकूर आहे असे जर दिसेल तर तो कागद बहुतेक शिव कालीन आहे असे समजावें, शिवोत्तरकालीन कागदांत वर फारसी मजकूर नाही. हे साधन स्वराज्यांतील कागद ओळखण्यासच मात्र उपयोगी पडेल. नगरच्या बाजूकडे म्हणजे निजाम उल्मुलुकाचे राज्य जिकडे होते त्या प्रांतात वर फारसी व खाली मोडी हा प्रकार चालू होता. स्वराज्यांतील कागदांत मात्र शिवकालापासूनच फक्त मोडी लिहावयाची सुधारणा घडून आली आहे. (इ) भाषा-जुन्या शिवकालीन कागदाची भाषा म्हणजे मराठी, प्राकृत व फारसी यांचे मिश्रण झालेली अशी होती. जुन्यांत जुन्या कागदांतून शब्दांची 'उ' कारान्त प्राकृत रूपें पुष्कळ आढळतात. तसेच त्या वेळच्या सनदा-खुर्दखतांमधून फारसी शब्द व फारसी त-हेची वाक्यरचना यांचीहि अतोनात गर्दी आहे. ही मोडी पत्रे म्हणजे फारसी पत्रांची भाषांतरे असत, त्यामुळे फारसीचा इतका पगडा मराठी मजकुरावर बसलेला आढळून येतो. कै. राजवाडे यांनी ८ व्या खंडाच्या प्रस्तावनेत फारसी भाषेचे जोखड मरा- ठीच्या मानस किती जड व घट्ट बसले होते याचे उत्कृष्ट विवेचन केले आहे, ते वाचकाने मुद्दाम पहावें. शिवाजी महाराजानी राजव्यवहारकोश तयार कर वन राजकीय कामांत नेहमी उपयोगी पडणाऱ्या फारसी शब्दांचा संस्कृतांत प्रतिशब्द शोधून काढून किंवा नवीन निर्माण करून हे फारसीचे जोखड फेकून देण्याचा जोराचा प्रयत्न केला व तो त्यांच्या काली जरी नाही तरी पेश- शि. नि २ म. ७-८ ·५०] शिवाजी-निबंधावली vie व्यांच्या काळापर्यंत पुष्कळसा सिद्धीसहि गेला. मराठी भाषेत कांहीं फारसी शब्द जरी पुढे शिल्लक राहिले तरी मगठीची वाक्यरचना जी फारसी पद्धतीने पूर्वी होत असे ती बदलून मराठी पद्धतीवरच होऊ लागली. ) मोडी अक्षरः मोडी लिपी ही शके १६०० च्या सुमारास स्थिर लिपी म्हणून झाली. तोपर्यंत निरनिराळ्या प्रांतांतील लेखक मोडी अक्षरे निर- निराळ्या पद्धतीने काढीत असत. तसेंच कागदाच्या दुर्भिक्षतेमुळे शिवकालीन मोडी अक्षर लहान व किरटें असे व ओळीहि जवळजवळ काढीत असत. पुढे पेशवाईमध्ये कागदाच्या सुबत्तेमुळे अक्षर मोठे, शब्दामध्ये ऐसपैस जागा सोड- लेली व ओळी लांब लांब काढलेल्या असत असें दृष्टोत्पत्तीस येते. सोबत शिवकालीन मोडी अक्षरांचे जे नमुने दिले आहेत त्यावरून त्या काळांतील अक्षरें नीट ध्यानांत ठेविली म्हणजे शिवकालीन कागद कोणता हे समजणें सोपे जाईल. ही जी चार ठोकळ साधने दिली आहेत ती सर्वच एकसमयावच्छेद- करून शिवकालीन कागदांत बहुशः आढळतात. तेव्हां कागद ओळखावयाचा असल्यास या चारी कसोटी लावून पाहिल्या पाहिजेत. म्हणजे ठोकळ मानाने कागदाचा काल निश्चित करता येईल. ज्या पत्रांत सुहूरसन दिलेला असतो त्यांचा काल सांगणे अर्थातच सो असते. 'तिसा मया' हा शब्द असेल तर तो कागद 'शिवपूर्वकालीन; अलफ' असल्यास शिवकालीन; मया व अलफ ' असेल तर पेशवेकालीन आणि 'मया तैन व अलफ असल्यास अवल इंग्रजीतला कागद आहे असे समजावे.

·अ क रव च ज कब न खचज १. ३ मायजा 2 a सम- 'साख उम राम क्षउ २८ Y २२ २४ २८ ३० ब र व ज्ञ ३९ चपकावसज्ञा कपास घपाएपछादन घ.सा.ए.पदन राज ४३ घर ४ ६० ·मराठ्यांच्या ९६ कुळीच्या दोन जुन्या याया 2 (ले०- चिंतामण विनायक वैद्य.) शिवाजीमहाराजांच्या पूर्वीच्या मराठ्यांच्या ९६ कुळांची यादी मिळावी अशी माझी फार इच्छा होती व आहे आणि त्याप्रमाणे मी पुष्कळांस विनंतिहि केली; परंतु तशी निःसंशय यादी अद्याप मिळाली नाही. रा. पुरंदरे यांनी दोन त्रुटित याद्या मला दिल्या आहेत. त्या त्यांस मराठ्यांच्या एका भाटाजवळ मिळाल्या असे ते म्हणतात. या याद्या शिवकालीन नसल्या तरी हल्लींची जी छापील यादी प्रसिद्ध आहे तिच्या पूर्वीच्या त्या निःसंशय आहेत. कारण शिंदे कुळ यांत दिले असून त्याची गादी संकावती दिली आहे, ग्बालेर दिलेली नाही. अर्थात् ही यादी पेशवाईच्या स्थापनेपूर्वीची (स. १७४०) आहे हे निःसंशय आहे. प्रसिद्ध छापिल यादीत शिंद्यांची गादी ग्वाल्हेर दिलेली असते. या दोन्ही यादींची तन्हा मात्र हल्लीच्या याद्यांसारखीच आहे. मुख्य कुळनाम देऊन त्याची माहिती वेद, गोत्र, गादी, निशाण, आणि देवक इतक्या विषयांसंबंधे सांगून उपकुळ्या म्हणजे अनेक दुसरी मागाहून अस्तित्वात आलेली नावे घेतलेली कुळे दिलेली असतात. असो. यांत दिलेली सर्व माहिती ऐतिहासिक दृष्ट्या फार महत्वाची आहे. ती कशी हे मी थोड- क्यांत वाचकांपुढे मांडतो. उत्तरेकडील रजपुतांच्या ३६ कुळींची यादी कनोजचे साम्राज्य इ. ११०० सुमारे स्थापित झाले त्यावेळेस तयार केली गेली हे मी मध्ययुगीन भारत भा. ३ यांत विस्ताराने दाखविले आहे. या यादीत दक्षिणेतील मराठे कुळेहि आहेत. पुढे इ. स. १३०० च्या सुमारे रजपूत व मराठे असा अभेद्य भेद कायम झाला. या सुमारास हिंदुस्थानांतील सर्वच वर्णात असले भेद उत्पन्न झाले हैं मी सदर इतिहासांत दाखविले आहे. गौड व द्रविड हा ब्राह्मणांत उत्तर-दक्षिण- भेद कायमचा पडून त्यांतहि पांच पांच उपभेद प्रांतापरत्वें कायम झाले व महाराष्ट्र ब्राह्मणांतहि आणखी पांच उपोपभेद उत्पन्न झाले हे प्रसिद्धच आहे. याच सामाजिक उत्क्षेपणाने मराठे रजपुतांहून निराळे पडून त्यांतहि ९६ कुळीचे मराठे व इतर मराठे असा भेद पडून त्या ९६ कुळांची यादी तयार केली गेली असे दिसते. ही गोष्ट इ. स. १३०० पासून १४०० पर्यंत झाली असावी. उत्तरेकडील रजपुतांत देवक हे कुलनिगमन नाही. ते मराठ्यांत आहे. ते कसे उत्पन्न झाले हा एक मनोरंजक प्रश्न आहे. तो आपण सध्या सोडून दुसन्या बाबींचा विचार करूं. १ वंश-मराठ्यांत तीन वंश मानतात, सूर्य, चंद्र व शेष. रजपुतांतहि तीन मानतात, सूर्य, चन्द्र व अग्नि. मी अन्यत्र दाखविल्याप्रमाणे मराठ्यांतील शेष व रजपुतांतील अग्नि हे वंश भ्रान्त कविकल्पनांनी उत्पन्न झालेले आहेत. या कुळांतील लोक मूळचे सर्य किंवा चन्द्र वंशाचेच आहेत हे त्यांच्याच . भा. इ. सं. म. च्या १७ व्या संमेलनांत वाचलेला निबंध.

·मराठ्यांच्या ९६ कुळीच्या दोन जुन्या याद्या [५३ प्राचीन शिलालेखांवरून निविर्वाद सिद्ध आहे. याचा पुरावा या यादीतहि मिळतो. उदाहरणार्थ-सोळंखी कुळ म्हणजे रजपुतांतील चालुक्य, यांस हल्ली रजपुतांत अग्निकुल समजतात. पण त्यांच्याच ११ व्या शतकाच्या लेखांत हे सोमवंशी आहेत असे स्पष्ट सांपडते. या यादीतहि सोळंखी सोमवंशी दाख- विले आहेत. तेव्हां या यादीतील माहिती पूर्वीच्या साधारण परंपरेची आहे, काल्पनिक नाही. त्याचप्रमाणे पवार व चव्हाण हे रजपुतांतील परमार व चाहमान असून रजपुतांत दोघांसहि भ्रान्त समजुतीने अग्निवंशी मानतात. पण त्यांच्याच प्राचीन लेखांत हे सूर्यवंशी दिलेले आहेत. या याद्यांतहि हे दोन्ही सूर्यवंशीच मानले आहेत. मराठ्यांतील शिंदे हे प्रसिद्ध शेष-वंशी आहेत. पण हे सूर्यवंशी असावे हे मी पूर्वीच्या एका लेखांत दाखविले आहे. यांच्या चिन्हांत दोन सामध्ये सूर्य असून या नागावरून नागवंश ही कल्पना निघाली असावी. २ गोत्र-प्राचीन निश्चित परंपरागत वंशाप्रमाणे गोत्र ही एक पाचीन महत्वाची बाब आहे. रजपूत यादवांप्रमाणेच मराठे जाधवांचें गोत्र अत्रि, सोळंखीचें भारद्वाज, पवारांचे वसिष्ठ, चव्हाणांचे वत्स व तवराचे अत्रि असून ही गोत्रे पूर्वकालीन शिलालेखांतूनहि आलेली आहेत; व तीच अद्याप कायम आहेत. कांही कुळांत गोत्र विसरल्याने दुसरी गोत्रे शिरली आहेत व कित्येकांनी कुलनामच गोत्र- नाम मानिले आहे. गायकवाड व शिंदे ही रजपुतांत कुळें नसली तरी त्यांची गोत्रे गर्ग व कौंडिन्य पूर्वीपासून आहेत. भोसल्यांचे गोत्र कौशिक हे मात्र नवीन आहे. कारण ते शिसोदे आहेत असे या यादीतहि म्हटले आहे. शिसोद्यांचे गोत्र बैजवाप आहे. भोसल्यांनी महाराष्ट्रांत आल्यावर नवीन पुरोहित मानले ते-हां गोत्र बदलले असावें. क्षत्रियांनी पुरोहिताचें गोत्र घ्यावे ही भ्रान्त कल्पना विज्ञानेश्वराने दक्षिणेत चालू केली तिचा हा प्रभाव आहे. ३ गादी-गोत्रानंतर गादी हे महत्वाचे सदर या यादीतून असते. ही सर्व राजकुंळे आहेत असा सर्वांचा पक्का समज दिसतो. ती मूळची राज्ये कोठची हे या सदरांत दिलेले असते. अर्थात् यांत बराच इतिहास भरला आहे. जाधवांची गादी देवगिरी, भोसल्यांची चितोडगड ( उदेपूर नव्हे ), पवारांची धार, चाणांची सांबर किंवा रणथंबोर, तंवरांची हस्तिनापूर, ह्य या याद्यांत दिलेल्या गाद्या ऐतिहासिक आहेत आणि ही कुले निःसंशय रजपुतांची असून त्या त्या ठिकाणांहून ती आली असावी. इतर कुळांच्या याद्या काल्पनिक दिसतात. कारण त्यांचा पत्ता लावणे कठिण दिसते. इतर कुळे क्षत्रिय आहेत व ती महाराष्ट्रांत फार प्राचीन काळी आलेली असून त्यांची राज्ये इकडेच असावीत. पण त्या राज्यांचा विसर पडल्याने या सदरांत पूर्वीची काही तरी नांवे दिली असावीत, असा संशय येतो..शिंद्यांची गादी संकावती दिली आहे, ही कोठे आहे ? ग्वालेर किंवा भागावती दिलेली नाही. यावरून ही यादी विश्वसनीयतेने आधिक आहे आणि हे नगर बहुधा ऐतिहासिक असावें.

·५४] शिवाजी-निबंधावली गादी देण्याचा हेतू वर सांगितल्याप्रमाणे ही सर्व कुळें राज्य करणान्यांची आहेत हे दाखविण्याचा असतो. क्षत्रियांत हा भेद उत्तर हिंदुस्थानांतहि झालेला आहे. रजपूत म्हणजे राजांचे प्रत्यक्ष राज्य करणाऱ्यांचें, संतान असा अर्थ असून त्यांचा वर्ग राज्य न करणा-या क्षत्रियाहून भिन्न पडला. त्याचप्रमाणे महाराष्ट्रांत ९६ कुळींचे मराठे हे प्रत्यक्ष राज्य करणाऱ्यांचे निदान मांडलिकी राज्ये करणाऱ्यांचे वंशज आणि इतर सामान्य मराठे असा भेद पडलेला दिसतो. हे राज्य न करणारे मराठे सुद्धा क्षत्रिय असल्याने आपल्यास राजे हे पद घेत असत असा इ. स. ४००इतक्या जुन्या शबर भाष्यांत लेख आहे तो मी मध्ययुगीन भारत भाग १ यांत दिलेलाच आहे. ४ निशाण:-पांचवा रकाना निशाणाचा आहे तो राज्यवाचकच आहे. गादीबरोबर निशाण कोणत्या रंगाचे व चिन्हाचे आहे ही माहिती देणे अवश्य असते. प्रत्येक राज्याचे व राष्ट्राचे निशाण निराळे असते हे हल्लीच्या व पूर्वीच्या इतिहासावरून स्पष्ट आहे. निशाणावर एखाद्या पशुपक्ष्याचेंहि चिन्ह अधिक काढलेले असते. पण या यादीत सर्वत्र हे चिन्ह दिलेले नाही. फक्त पवारांच्या लाल निशाणावर हनुमान, माने यांच्या निशाणावर गरुड आणि मोऱ्यांचा निशाणावर मोर असतो असे दिले आहे. भोसल्याचे निशाण भगवे दिले आहे यावरून ही यादी शिवाजी महाराजांच्या राज्याभिषेकानंतरची दिसते. कां भोसल्याचे निशाण पूर्वीपासूनच भगवे आहे ? हा एक मनोरंजक ऐतिहासिक प्रश्न आहे. शिंद्यांचे निशाण भगवे नव्हते असे वाटते. चंद्रराव मोरे हे प्राचीन चंद्रगुप्त दि शूद्र मौर्य नाहीत असे या याद्यांवरून म्हणतां येते. कारण त्यांच्या निशाणावरील मोरावरून ते मोरे म्हटले जात. अशी नांवें कित्येक उत्पन्न झालेली आहेत. ५ देवक- आतां देवकाचा विचार करूं. लग्नाच्या वेळी प्रत्येक कुळांत कांहीं विशिष्ट वस्तु देवांत ठेवून तिची पूजा करण्याची चाल मराठ्यांत आहे. आणि तिच्यावरून मराठे मूलतः Totem पूजणाऱ्या द्रविडांचे वंशज आहेत असे कित्येक युरोपीय पंडित म्हणतात. पण हा जानपदधर्म मराठे क्षत्रियांनी महा. राष्ट्रांत उचलला असे दिसते. रा. आवटे यांच्याकडून मी एक पत्रक या याद्यांच्या व हल्लीच्या यादीच्या तुलनेचे तयार करविले (त्यांनी ते आनंदाने करून दिले याबद्दल मी त्यांचा आभारी आहे) त्यावरून बऱ्याच कुळांत देवकें हल्ली बदलली असल्याचे दिसते. उदाहरणार्थ या दोन्हीं यादीत भोसल्याचे देवक रुई (मान्दार) दिले आहे. पण हल्लीच्या यादीत पंचपल्लव दिले आहेत. अर्थात् अशी बदल केव्हां व कां झाली हा प्रश्न आहे. देवकाचा उपयोग गोत्रासारखा विवाह ठरवितांना होतो असा नियम दिसतो. एकाच गोत्रांत जशी मुलगी यावयाची नाही असा स्मृत्युक्त नियम आहे तशीच एकाच देवकांत मुलगी देतां येणार नाही अशी रूढिगत समजूत आहे. पण वरीलप्रमाणे जर देवके बदलली असतील ·मराठ्यांच्या ९६ कुळीच्या दोन जुन्या याद्या [५५ तर त्यांचा असा उपयोग करता येणार नाही. कारण, एकाच देवकांत लों होण्याचा संभव येईल. विवाहांत गोत्र-प्रवर--निबंध हल्ली फक्त ब्राह्मणांतच पाळला जातो. असमानार्ष-गोत्रजा हे याज्ञवल्क्यवचन तिन्ही वर्णास लागू आहे; पण गोत्र'ची परंपरा क्षत्रिय-वैश्यांत न राहिल्याने कुलगणना त्यांच्यात केली गेलेली दिसते ब्राह्मणांत सुद्धा नव्या उजेडाने गोत्रे दिसत नाहीशी झाली आहेत. तेव्हां मराठ्यांत देवकांचा निर्बध सुटल्यास विशेष अडचण दिसत नाही. स्वतःच्या कुळांत मुलगी न द्यावी एवढाच नियम पुरे होईल. ६ वेद-शेवटी सांगण्यासारखी आणखी एक बाब उरली. जसे ब्राह्मणांत ऋग्वेदी,यजुर्वेदी वगैरे भेद आहेत तसेच मराठ्यांतहि आहेत. उदाहरणार्थ, जाधव यांचा वेद सामवेद दिला असून भोसल्यांचाहि सामवेद दिला आहे. पवार, गायकवाड, चव्हाण वगैरेंचा ऋग्वेद दिला आहे. हे वेद गोत्राप्रमाणेच मुळा- पासूनचे असावे असा माझा समज आहे. वस्तुतः सर्वांचे सर्वच वेद असून चारी वेद ब्राह्मण-क्षत्रिय वैश्यांनी पठण करावे असा प्राचीन नियम. पण चार वेद पठण करणे फार कठिण आणि भिन्न भिन्न श्रौत-गृह्य-सूत्र निर्माण होऊन प्रतिवेद भिन्न विधि चालू झाले तेव्हां जसे ब्राह्मणांचे वेदभेद झाले तसेच क्षत्रियांचेहि वेदभेद झाले असले पाहिजेत. अल्बेरुनी, भोज, इत्यादिकांच्या काळापर्यंत क्षत्रिय प्रत्यक्ष वेदपठन करीत असत; निदान वैदिक विधि करीत असत तेव्हा प्रत्येक कुळाने आपल्या पठणाचा व विधींचा वेद ठरविला व त्याप्रमाणे शेकडों वर्षे परिपाठ चालू राहिला. या रीतीने हा वेदभेद सांगितलेला काल्पनिक नसून परंपरागत आहे असे माझे मत आहे. याप्रमाणे ण दोन पुराण्या ९६ कुळींच्या यायांवरून जे विचार सुचतात ते.मी वाचकांपुढे मांडले आहेत. या याद्या पुरत्या सांपडल्या असत्या तर आणखी माहिती मिळाली असती म्हणजे आणखी कुळांसंबंधानें प्राचीन ऐतिहासिक माहिती आपल्यासमोर आली असती. यांत ९६ पैकी १६ कुळांचेच वर्णन सांपडलें आहे, एकाच कुळीच्या उपकुळी अनेक झाल्या असून त्यांची नावे या यादीत दिली आहेत, ती व अलिकडच्या यादीतील नांवे बहुधा एकच आहेत. तथापि अलीकडच्या यादीत काही आधिक आहेत. ही यादी शिवपूर्वका- लीन असती तर कोणती नांवें अलीकडे उत्पन्न झाली हे ठरविण्यास साधन झाले असते. उदाहरणार्थ,सिरसाट हे नांव पहिल्या यादीत भोसले कुळीचे उप- कुळीत आहे. हे नाव फार जुने असून भोसले हे नांव अलीकडचे आहे, असा अंदाज अन्यत्र मी प्रकट केला आहे. पण तो या यादीनें खरा ठरत नाही. ज्या त्या कुळीनें या संबंधाचे पुरावे जरूर शोधून पाहावे म्हणजे याचा जास्त खुलासा होईल. असो, शिवपूर्वकालीन ९६ कुळांची यादी जेव्हां मिळेल तेव्हां पूर्ण ऐतिहासिक प्रकाश या विषयावर पडेल. यासाठी अशी यादी मिळविण्याचा सर्वत्र प्रयत्न व्हावा अशी विनंति करून हा लेख पुरा करतो.

·५६] शिवाजी-निबंधावली चार याद्यांचे तुलनात्मक ९६ कुळीचे कोष्टक- कुळीचें नांव वंश गात्र गादी निशाण यादी न. १ जाधव यादववंश वे. सामवेद अनंतऋषि गड देवगिरी मावी नगर कल्याण) २सोमवंश अनंतऋषि गड देवगिरी मावी " सोमवंश सोमवंश २ शिसोदे सूर्यवंश वे. सा. भोसले २ सूर्यवश घामपाळ अनंतऋषि कौशिक देवगिरी पवळे देवगिरी काळे चितोड नगर भगवे गडमैनादत चितोडगड भगवें कौशिक ब्रह्मवंश ब्रह्मवश सोमवंश दोरिक दोरिक भारद्वाज ३ सोळंकी मेनावती मैनावती महिकावती महंकाळोगड भग भगवें पिवळे ध्वर्जी त्रिशूळ साकुंखे २ सूर्यवंश भारद्वाज ब्रह्मवंश चुलकी १ सूर्यवंश वे. ऋग्वेद अगस्ती महिकावती महिनगर पिवळे पिवळे " " पवार धारागिरी नगर लाल ध्वजी हनुमंत २ सूर्यवंश सोमवश वशिष्ट पवार धारागिरी नगर धारानगर " " ५ चव्हाण सूर्यवंश वे ऋ. अभंग संबरी-गड रणथं श्वेत २. सोमवंश सोमवंश रणथंबर अवंतीपुरी श्रेत खेत " चव्हाण " आंबऋषि नसूर्यवंश गडमाहरण वेत ·मराठ्यांच्या ९६ कुळीच्या दोन जुन्या याद्या [५७ ठ्यांच्या. जुनी यादी १–मधील यादी २-हल्लींची यादी ३-४ देवक उपकुळे . . . दसवंती सोमवंती वीर, साठे, मोटे, परड, मुगुळ, माहरे, कातळ, होनमन, बी-हारे, कीरदंत, आवारे, उचालकर, नामकर, कामठे, बांगर, लाटे, तनपुर-१७ शंखपान भानवसे, ताठे, सागर, चित्ते, घाडगे, मायल, घाटे, आसु, सर्जे, माने, जानवे, कामरपंत, भालेराव, मदने, ढवळेकर, मनकर,. बिल्हेकर, लोडकर, आभोरे, लांडगे, मोरकळ, जमदाडे, भणगे, बोडके, आढावे, चिखले, वैसावलकर, भानलस, इत्यादि. उंबर कांहीं वरील व इतर उंबर गोवळी, सिरसाट,खांडेकर, शिरपडे, काठे, खरटे, बागुल, धुधाट, स्वामी महादेव आढोले, खरहात, कलहाने, सिसोदे. रुईमांदार घाडगे, गवळी, साखरे, माडकर, फडतारे, जानवे, सेरकर, खरात, कल्हाण, भोईटे, भिताटे, इत्यादि. घोरपडे, थोरात, लोखंडे, कंक, इत्यादि. पंचपल्लव वरील काही अधिक. महि दसवंती मगर, बाबर, पंडीत, हरदे, खांद, दौड, रणधोरे, रणबावरे, रणपिसे, रणजोड, काळे, मुळे, धडलिंग, रणसिंगळे, महिडे, तुंबे, धुपे सोनवजी, पहारे, इत्यादि. भारद्वाजाचा पंख वरील व पुष्कळ अधिक. रुईमांदार कुल . -- पंचपल्लव . " " " धार १ . अश्व . वाग, वानखेडे, निंबाळकर, धाइराव, इंगळे, धुमरे, पाड, भर, कोरेकर, वाघचवरे, वाघमारे, तोडरमल, परमंड, गुगुळगोडे. हारने, वाघ, धुबडे, पिंगळे, ढोर, इत्यादि. इतर इतर मोहिते, वाकडे, पारदी, रणदिवे, दहिवे, वटुकड, डुरे, गव्हाणे, ढवळे, तावेडे, हंबीरराय, काशीद, भोर, तांबे, नाइके, मालसिंगे, दुसिंगे, ढेरे, मते, ठोंबरे, चोभे, भापकर, नवले, चोथे, चोहटमेल, कडु, अडसुळे. आशापुरी वासुद्री वेल-हळद इतर सोने, रुई, कळंबे. Thre काही इतर " इतर ·५८] शिवाजी-निबंधावली कुळीचे नांव वंश गोत्र गादी না। ६ नळवाडे १ सूर्यवंश वे. ऋग्वेद रोमरीष प्रमोळ-रामखंड . वशिष्ट अनंग रामखंड प्रमालखंड २ सूर्यवंश ब्रह्मवंश ब्रह्मवंश ७जगतापराव सूर्यवंश वे. ऋ. हिरवे हिरवे " तंत्र संकोचन-काशी. लाल खंड दी थाप २ पर्यवंश सोमवंश নাম नगनाप काशीखंड भरतपुर पिवळे ढवळे " " " ८ संकपाळ १ सूर्यवंश चे. ऋ. माकडे संकावतीनगर लाल ध्वी शंख कौडन्यऋषी संखावती राठोड मालखेड सकपाळ २ शंखपाळ ४ सोमवंश १ सूर्यवंश वे. ऋ. ९ मोरे अंबऋषी कंच लालध्वज मोर अंबऋषी चित्रबेट नगर " लाल सोमवंश मोरे कछगड काश्मीर हिरवे १ १० सूर्यवंशी १ सोमवंश वे. ऋ. उदयाचळ-महिक लालध्वजी सूर्य वती २ सूर्यवंश कर्ण ३ " ४ सूर्यवंश काळसुख ११ सावत १ सोमवंश वे. सा. डुसा " अयोध्या तांबडे-श्वेत वायोगड-वानरी पिवळे २ सोमवंश आगस्ती अणेश्वर पिवळे सिंगणापूर महिनगर पिवळे ३ ब्रह्मवंश • ब्रह्मवंश चुलकी चुलकी ·मराठ्यांच्या ९६ कुळीच्या दोन जुन्या याद्या [५९ देवक उपकुळे निर्गुडी १ राऊतराव, वधले, उगले, बंदसोडे, वडखेले, वजाळे, हजारे, राजगुडे, खैरे, खुमराने, माळवे, वाघोले, रायखंड, लहवडे. बेळवडे, खिलारे, खरे. नलगे, फारधे, दारवे. निर्गुडी नागचांपा उंबर , शेळके, शेलार, बागले, मन्हाटराव, साबळे, डवले, कडलग, जगदळे, चापे, वाबळे, गागोळे, डेकुवर, ढमढेरे, खोमले, येवले, तागडे, वापडे, चौधरी, चिरखे. शेळके, शेलार, वगेरे. ढमढरे, आवटे, काशिद. ७ उंबर उंबर " शंख ७ पाटेकर, पाटोळे, जेटे, जुझार, कळंब, दातार, गडगोपाळ, बोर, आरघडे, पाटोळे, जुझारे, वगैरे. कोकाटे, आंबे, साठे. शंख शंख मोराचा पंख पडवळ, देवकर, आचारे, सोनगिरे, जारेराय, शेजवळ, आगले, वायाळ, हरवे, अहाचालकी, भोगे. जवळे, दणाव वगैरे. मोराचा पंख मखमाखले, दुदुस्कर, मोदमे. मोराचा पंख तीनशे सात दिवे सूर्यपान गोरे, घाटगे, सूर्यवंशी. सूर्यपान गोरे, घाडगे. पंचपल्लव समिधा रायजादे, कछवा, तेज, सुर, हुब, कन्तारे, कातवीर, बळसे, वंजारे, चील, महांबर, वज्ज, पुपाळ, महाचीन. ढेकणे, वगैरे. . शर्मा 'कमळ शेलार, वणजारे. " ·शिवाजी-निबंधावली कुळीचें नांव वंश गोत्र गादी निशाण १२गायकवाड सुर्यवंश वे.ऋ. गर्गाचार्य रेवागड-थटनगर श्वेतलाल . २. सूर्यवंश गर्गऋषी 3. सूर्यवंश काळ मुख सूर्यवंश १३ गरुडमाने १ सूर्यवंश वे. ऋ. मुंजालक रणथव-नेवागड श्वेतलाल अयोध्या तांबडे-श्वेत २ सूर्यवंश मुलऋषी निकलकी नगर लाल ध्व. गरुड रेणागिरी कालिकापूर रणगीर मंदीसर-द्वारका लाल " चांदले ३ सूर्यश ब्रह्मवंश १४ तुंवर १ सोमवंशी " अत्री हस्तनापूर गड मंदारावति हस्तनापूर २ सोमवंशी अत्री लाल हरा पिव तीवणी लाल, हिरवे पिवळे तीवणी हिरवें ३सूर्यवंश निकम कर्नाटक १५ कदम १ सोमवंश कपिलमुनी " २ सोमवंश ३ सूर्यवंश कश्यप कदम खंदार केदार १६ पोळ १ सूर्यवंश कपिल १७ शिंदे २ शषवंश कौडिण्य शिंदीच्या झाडाखाली जन्मलेवरून. भिगळनगर लाल सलातन संकावती लाल रविराव-समुद्रमंथनांतील रविवरून.

·मराठ्यांच्या ९६ कुळीच्या दोन जुन्या याद्या [६१ देवक उपकुळे १ सूर्यतृण वाळके, काकडे, सुरवे, मूळके, आहीर, रोकडे, खंडागळे, कु. खण्डेराम खांडेकर, माळधन, भांडवलकर, गोहड, थोरहात, क्षीरसागर, फाटके, चन्हाड, म्हसके, झीने, खुळे, गायके. सूर्यतृण वाकडे, दिवटे, वगैरे काकडे. पंचपल्लव गरुडाचा पंख ढगे, जोगदंड, वालेकर; मानेकर, देसमाने, राजमाते, एवळ, मात्रे. गरुड गरुड वेल ग. पंख जववेळु निकम, गजमाल, अभोदे, अधवने, कुंभकर्णे, कटरमाल,जवनिक कांटकर, रणखांब, तावरे, चीनगे, चावंडे, कुंभ, पियलेहोडे. खलाटे, निकम, शिरके, जगताप वगैरे. जवबळ उंबर " धुले, भिसे, भोग, तौटक, महिपाळ, आवताडे, गाताड, डेवरे, फापाळे, वानखरे, खराड, मुर्कुटे, सेटगे, कोकाटे, राजगुरु, दर्दल, गोराडे, गारोळे, दहिकर, कातकाढे. भोपे, नुसपुते, माहाले, संत, सिकेकर, टाकळकर, डांगे, डाके, कोरडे, कळंब बोराटे, बोबड, कुन्हाड, सातपुते, कोकाटे, वगैरे. साने हळद,केतन, आंगणे, धुमाळ. कळच पांगारा दातार, मल्हारे, पाचपुते, पांचमोरे, मर्यादा वेल कुन्हाडे, मुंगले, खोकडे. १ कुशिंदा, २ जय, 3 विजय, शशुपाळ, ५ महाकाळ, ६ नेकुळ, ७ सकपाळ, ८ दुर्दया, ९ शितज्या, १० दुर्दया, ९ शितज्या, १० जिलक्या, ११ राम, १२ भैरवं. १ नागवे, २ नागटिळक, 3 लोंढे, ' लोमटे, ५ भोजने, ६ गारोळ, ७ देव, राये, ९ ढेकणे, १० फनिंद्र, ११ आपटे, १२ पगडे, ही बाराबाळके-शेषवंशी. - .

·मराठे आणि रजपूत. 4 (ले.-चिंतामण विनायक वैद्य. ) मराठे आणि रजपूत दोन्ही आर्यवंशीय क्षत्रिय असून त्यांच्यांत भेद कसा व केव्हां पडला हे मी कित्येक निबंधांत आणि मध्ययुगीन भारत १।२।३ यांत विस्ताराने दाखविले आहे. त्याचाच सारांश या लेखांत मी देत आहे. महाराष्ट्रांत आर्यांनी वसति पाणिनीनंतर आणि कात्यायनापूर्वी म्हणजे इ. स. पू. ८०० नंतर आणि इ. स. पू. ३०० च्या अगोदर केली. बुद्धाच्या काळी इ. स. पू. ५०० च्या सुमारे महाराष्ट्रांत आर्यांची वसति झाली होती. हे आर्य मुख्यतः चंद्रवंशी होते. हरिवंशांत ययातीच्या नागकुलोत्पन्न यादवांनी महाराष्ट्रांत तीन राज्य करवीराच्याहि दक्षिणेस वनवासीपर्यंत स्थापिली असे वर्णन आहे. तेव्हा हे आर्य द्रविडवंशमिश्रित प्रारंभापासून आहेत. चेहरेपट्टीवरून वंशनिर्ण याचे जे शास्त्र अलीकडे प्रचलित झाले आहे त्यावरून हा वंशभेद स्पष्ट दिसतो. सर हर्बर्ट रिस्ले यांच्या १९०१ च्या सेन्सस रिपोर्टीत मराठे (ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य,) रुंद डोक्याचे आणि मध्यम नाकाचे आहेत; असे डोके व नाक यांची प्रमाणे घेऊन सिद्ध केले आहे व तें सामान्य दृष्टीलाहि दिसते. आर्यक्षत्रिय. रज- पूत हे लांब डोक्याचे आणि उंच नाकाचे आहेत. यावरून ते शुद्ध आर्यवंशी अजून आहेत असे सिद्ध होते. रिस्लेने मराठ्यांना आर्यो-सिथियन म्हटलें तें मात्र चकीचे आहे, हे अन्यत्र विस्ताराने दाखविले आहे. सिथियन म्हणजे मोगोलियन वंशाचे मिश्रण असते तर नाक बुडाशी चपटें दिसले असते. पण मराठ्यांत तसें दिसत नाही. शिवाजी महाराजांचा चेहरा व नाक रजपुतासारखा लांब डोक्याचा आणि उंच नाकाचा आहे हे लक्षात ठेविले पाहिजे. परंतु सामान्य इतर मराठे ब्राह्मण क्षत्रियांचा चेहरा जपान्यासारखा चपट्या नाकाचा कधीच दिसत नाही. अर्थात् मराठ्यांत सिथियन वंशाचे मिश्रण नसून द्रविडवंशाचे मिश्रण आहे हे हरिवंशांतील कथेच्या आधारेंहि मराठयांत आहे, म्हणजे ते आर्योद्रविडि- यन आहेत असेंच ठरते. या प्रथम आलेल्या नागकन्योत्पन्न चंद्रवंशी आर्यांना रट्ट ही संज्ञा होती. हा शब्द राष्ट्रावरून निघालेला आहे. अशोकाच्या शिलालेखांत पैठणच्या रट्टाचा उल्लेख येतो. यांना आंध्रभृत्यांनी जिंकून येथे राज्य स्थापिलें, हे शूद्र होते. यांच्या शिलालेखांत खतियकुळ-दप्प-दमनरस जो उल्लेख येतो तो महाराष्ट्रांतील ·मराठे आणि रजपूत [६३ मराठे क्षत्रियानांच उद्देशून आहे. रजपुतान्यांतील रजपूत लोकांना उद्देशून नाही. कित्येकांचा हा समज चुकीचा आहे. कारण आन्ध्रभृत्य राजपुतान्यांत चाल करून गेल्याचा दाखला नाही. शूद्र सातवाहनांनी क्षत्रिय रट्टांना जिंकून येथे राज्य स्थापिलें हे या विशेषणांत गर्भित आहे. आंध्रभृत्यांचे राज्य इ. स. पू. पहिल्या शतकापासून इ. स. ३ शतकांपर्यंत होते. मराठे क्षत्रियांनी आपले राज्य पुन्हां स्थापन केले, त्यांत त्रैकूटक हैह्य प्रमुख होते. याच राष्ट्रकूटांना ( राष्ट्रांतील पमुखानां जिंकून ) चालुक्यांनी आपली सत्ता स्थापन केली. हे चालुक्य अयोध्येकडील क्षत्रिय मानव्य गोत्री होते असें त्यांच्या शिलातानलेखांवरून दिसते. उत्तरेकडील क्षत्रिय दक्षिणेत वेळोवेळी येऊन राज्य स्थापन करीत, असें इतिहासावरून दिसून येईल. दक्षिणेतील अस्सल मूळचे मराठे आणि उत्तरेकडून येणारे हे रजपूत यांचे शरीरसंबंध होऊन त्यांचे नेहमी एकीकरण होऊन जाई. हे क्षत्रिय भिन्न आहेत असा समज इ. स. १२०० पर्यंत प्रचलित नव्हता. किंबहुना दक्षिणेतील मराठे राजांच्या मुली रजपूत घराण्यांत जात व तिकडच्या मुली इकडच्या राजघराण्यांत येत. या चालुक्यांना जिंकून राष्ट्रकूटांनी पुन्हा आपले राज्य स्थापिलें. हे मालखेडचे राष्ट्रकुट फारच शक्तिमान होऊन त्यांनी उत्तरेस स्वान्या करून कनोजहि जिंकलें. यांच्यानंतर पुन्हां चालुक्य घराणे उत्कर्ष पावून कल्याणचे उत्तर चालुक्य राजघराणे दोनशे वर्षे सुमारे एकंदर महाराष्ट्रावर राज्य करीत होते. त्यानंतर कित्येक वर्षे हैहयाचे राज्य होऊन शेवटी देवगिरीचे यादव यांनी महाराष्ट्रावर राज्य केले. यानंतर इ. स. १३०० चे सुमारें महाराष्ट्रांत मुसलमानी राज्य झाले. या पांचशेपासून तेराशें पर्यंतच्या आठशे वर्षांत चालुक्य, राष्ट्रकूट, हैहय, शिलाहार,कदंब, यादव इत्यादि राजकुलांत रजपुतांच्या कन्या आल्या व इकडील कन्या रजपुतांनी केल्या असा दाखला मध्ययुगीन इतिहासांत मिळतो. शेवटचा महत्त्वाचा पुरावा म्हणजे अनहिल. वाडचा चालुक्य पराक्रमी राजा कर्ण याची राणी मैनष्टादेवी ही गोव्याच्या कदंबाची कन्या होती. तसेंच बाळ मूळराज याची आई नायकीदेवी ही एका कदंब राजाची कन्या होती. तिने शहाबुद्दीन घोरीचा एका लढाईत स्वतः हजर राहून पराभव केला. ( यस्यानुभावादबालापि संख्ये हम्मीरराजं तरसा जिराय) “ही राणी कर्नाटक कदंब वंशाची होती याबद्दल दक्षिणात्य मराठ्यांस आभिमान वाटणे साहजिक आहे." ( म. भा. ३ पृ. ३१५) मराठे राजवंश आणि रजपूत राजवंश यांत विवाहसंबंध याप्रमाणे होत, पण सामान्य जनतेंत होत नसावे. कारण दूरदेशी कन्या देणे त्यावेळी शक्य नव्हते. राजघराण्यांतील संबंध १२०० चे सुमारास निषिद्ध मानू लागले याचे कारण है P ·६४] शिवाजी-निबंधावली इ. स. ११०० नंतर हळूहळू हिंदूंच्या सर्वच वर्णीत पोटजाति उत्पन्न झाल्या. ब्राह्मणांत जस याच सुमारास उत्तर आणि दक्षिण यांच्यांत पंचगौड व पंचद्रविड असे मेद झाले त्याचप्रमाणे क्षत्रियांतहि रजपूत आणि मराठे व इतर क्षत्रिय असे तीन भेद अथवा उपजाति पडल्या ( मध्य भा. ३ पृ. ५६६) यांची कारणे मुख्यतः चालीरीतीचा भेद तर खराच, पण उच्च कुळीची कल्पना या वेळी फार जोरांत आली आणि जो तो दूरच्या कुळांस हीन समजू लागला. उत्तरेचे ब्राह्मणांस दाक्षणचे ब्राह्मण हीन समजू लागले. मांसाहारामुळे आणि वेदविहिनतेमुळे तर उत्तरेचे दक्षिणच्या ब्राम्हणांस कांदे खाणारे आणि मामेबहि- णीशी लग्न करणारे म्हणून हीन मानूं लागले. हीच गोष्ट रजपूत व मराठे यांची झाली. गुजराथच्या देवलदेवीची कन्या देवगिरच्यिा यादवास हीनत्वा- मुळे देण्यास नकार झाला असा दाखला एका मुसलमानी इतिहासांत यावेळी स्पष्ट मिळतो. तात्पर्य इ. स. १३०० पासून तर राजकुळांतील शरीरसंबंध मराठे व रजपूत यांच्यांत ह बंद पडले. उत्तरेकडील क्षत्रियांत रजपूत आणि इतर क्षत्रिय असाहि पोटभेद झाला. या- वेळी प्रत्येक पोटजातीने आपआपली कुळे परिगणित केली असे दिसते. त्या- प्रमाणे रजपुतांनी आपली ३६ कुळे इ. स. ११०० सुमारें निश्चित केली. या ३६ कुळांचा उल्लेख प्रथम राजतरंगिणींत सांपडतो. ( इ. स. ११५४ ). याच न्यायाने यानंतर मराठयांनीही आपली ९६ कुळें परिगणित केली. ९६ कुळांचे मराठ आणि इतर मराठे निराळे असा महाराष्ट्रांतहि भेद पडला. ९६ कुळींची अत्यंत जुनी यादी मिळण्याचा मी प्रयत्न केला पण शिवपूर्वकालीन यादी अद्याप मिळाली नाही. उत्तरेकडोन दक्षिगेंत काही रजपूत कुळें मुसलमानी आमदानींत येऊन मराठ्यांत सामील झाली आहेत. भोसले हे शेवटचे असावे. निंबाळकर पूर्वीचे असावे. पवारांचे कुळ दक्षिणेत केव्हां आले याचा इतिहास अद्याप देवासकर महाराजांस निश्चित लागला नाही असे दिसते. यादव, रटकुटे, चाळके हे तर फार प्राचीन, पण महाराष्ट्रांतील चालुक्य आणि उत्तरेकडील गुजरातचे चालुक्य भिन्न होत. पहिल्याचे गोत्र मानव्य व दुसऱ्याचे भारद्वाज आहे. क-हाडचे डुबल हे भारद्वाजी चालुक्य आहेत. राष्ट्रकूट अथवा राठोड हे दक्षिणच्या राठोडाहून भिन्न आहेत. जोधपूरचे राठोड हे सूर्यवंशी असून गौतम गोत्री आहेत. दक्षिणचे राठोड हे चंद्रवंशी असून अत्रिगोत्री असावेत. जोधपूरचे राठोड हे कनोजच्या गाहड्वालांचे वंशज असून हे मूळचे दक्षिणेचे मराठे आहेत याबद्दल मी अन्यत्र प्रतिपादन केले आहे. त्याचप्रमाणे बंगालचे सेन हेहि दक्षिणचे म्हणजे कर्नाटकचे क्षत्रिय आहेत, असे त्यांच्या लेखांत स्पष्ट म्हटले आहे. तात्पर्य, इ. स. १३२० पूर्वी मराठे व रजपूत यांच्यांत भेदभाव नव्हता आणि दक्षिणेतील कुळेहि ( राठोड व सेन) उत्तरेकडे जाऊन रजपुतांत मान्य व परिगणित झाली आहेत.

·शिवकालीन राजपत्रांची लेखनपद्धति खास फर्माने म्हणत पण (ले०-ग. ह. खरे, वाई.) पत्रव्यवहार दोन प्रकारचा असतो, एक खाजगी व दुसरा सरकारी. सरकारी पत्रांतहि दोन भाग पडतात. एक वतनी व २ रा राजकारणी. शिवकालांत दक्षिणेत ४ शाह्या झाल्या. १ ली निजामशाही २ री आदिलशाही ३री मोगल- शाही व ४ थी शिवशाही. एकाच रियासतींतील कागदांत पुन्हां ३ भेद पडतात. बादशहाकडून सुटलेल्या हुकुमांना असत. दुय्यम प्रतीच्या आधिकान्यांनी म्हणजे प्रधान, सुभेदार वगैरेंनी दिलेल्या पत्रांना खुईखते म्हणत असत. तिसन्या प्रतीच्या म्हणजे हवालदार वगैरेंनी लिहिलेल्या पत्रांना हुजत किंवा मिसेली म्हणत. निजामशाही कागदांत पहिल्या व तिसऱ्या प्रकारचे कागद तसेंच मोगली कागद फारच कमी प्रमा- णांत सांपडले आहेत. त्यांचे मानाने विजापुरी व शिवशाही कागद पुष्कळ सांपडले आहेत. या कागदांविषयी माहिती द्यावयाची म्हणजे कागद, शिक्के, फारशी मजकूर, मराठी मजकूर, तारखा, शेरे यांची माहिती द्यावयाची. ही माहिती देतांना एक अडचण अशी की, पहिल्या प्रकारच्या म्हणजे फर्माना- वरील शिक्के साधारण स्पष्ट असले तरी दुसऱ्या व तिस-या प्रकारच्य, पत्रांवरील शिक्के अगदी अस्पष्ट आहेत. शिवाय मुसलमानी रियासतींतील शिक्के बहुधा फारशी असत. हे फारशी शिक्के व फारसी मजकूर छापलेले आढळांत नाहीत. यामुळे त्यांचेविषयी फारशी माहिती सांगता येणार नाही. दुसरी अडचण अशी की मूळ कागदांच्या विषयी माहिती द्यावयाची म्हणजे बाह्यांग वर्णनाकरितां मूळ कागदच हाताशी असले पाहिजेत व अंतरंगाविषयी लिहावयाचे म्हणजे यथातथ्य छापलेला पत्रव्यवहार मिळाला पाहिजे. या दृष्टीने पारसनिसांनी छापून काढलेल्या कोणत्याहि पुस्तकाचा उपयोग करता आला नाहीं व बरीचशी साधनें व्यर्थ ठरली. तरी पण जमवितां आली ती माहिती थोडक्यांत पुढे दिली आहे. पत्रांच्या तारखा निश्चित करणे हा स्वतंत्रच भाग असल्यामुळे त्याचे विवरण निराळ्या अधिकरणांत केले आहे. पुढे सांगितलेल्या गोष्टी निरपवाद सिद्धांतवत् मानण्याचे कारण नाही. जास्त व सूक्ष्म संशोधनाने निश्चित व अधिक माहिती मिळण्याचा संभव आहे. सर्वसामान्य वर्णनाचे आधार शि. नि. २ म. ९-१० ·शिवाजी-निबंधावली . दिलेले नाहीत. पण प्रत्येक विशेषाला आधार दाखविला आहे. खाजगी पत्रव्यवहार विविध व अफाट असल्याने त्यांचा अभ्यास करून माहिती देणे कालावधीचे आहे; म्हणून येथे फक्त राजकीय पत्रव्यवहाराविषयी माहिती दिली आहे. निजामशाही पद्धत-निजामशाही फर्मानांचा कागद धूसर पिवळ्या रंगाचा आणि आदिलशाही कागदाचे मानाने लहान आकाराचा व हलक्या प्रतीचा असतो. या कागदास ४ घड्या पाडलेल्या असून उजव्या बाजूची पहिली घडी समास म्हणून मोकळी सोडलेली असते. तसेंच आरंभींचा भाग मोकळा सोडून नंतर कोणतेंहि शीर्षक न घालता एकदम बादशहाचा लहान (१॥ x•ll. इंच) शिक्का उठविलेला असतो. शिकयाखाली 'अज दीवान रख्तखाने खास' किंवा 'अजरस्त- खाने खास' या शब्दसमूहाने फर्मानांतील फारशी मजकुरास आरंभ झालेला असतो. नंतर ज्यांना फर्मान पाठविलें त्यांचा निर्देश 'बजानिब' (प्राते ) शब्द घालून करतात. बदलणा-या अधिका-यांपुढे ' हाल व इस्तकबाल' वर्तमान व भावी ) हे शब्द असतात. नंतर अधिकान्यांचा अधिकार- प्रदेश सांगितलेला असतो. त्यापुढे 'जाणावें' या अर्थी ( अस्तु वः संविदितम् ) 'बिदानद' शब्द घालतात. यापुढे अरबी शब्दांत सुहूर सन सांगितलेला असतो. नंतर इनामी सनदांतून ज्याला इनाम दिले आहे किंवा चालू ठेविलें आहे त्याचे म्हणणे । मालूम नमूद ' म्हणून सांगितलेले असते. बादशहाबद्दल दरबंदगीए हजरत' (स्वामीचे सेवेसी) असे शब्द नेहमी वापरलेले असतात. नंतर बादशहाने दिलेल्या आज्ञेचा मजकूर सुरू होतो. निजामशाहीत दिवाणांचे ( मलिकंबर वगैरे) प्रस्थ माजल्यानंतरच्या फर्मा- नांतून 'बरहुक्मे इशारते दिवान आला' (दिवाणांच्या सूचनेप्रमाणे) असे म्हणून बादशाही आज्ञेच्या मजकुरास सुरुवात झालेली असते. तसेंच अशा हुकमावर शेवटी किंवा मध्येच 'बरजाए रोके माम्लिकत मदारी मलिकंबर यक- दर इनामदारान् ' ( मालकंबरने पाठविलेल्या रोख्यानुसार ) असा शेरा असतो. फर्मानाचा उल्लेख करावयाचा असल्यास 'हुजत, 'फर्मान बासिके खास' वगैरे शब्द योजलेले असतात. जमीन इनाम देतांना त्या जमीनीची मशागत कर- णाग (प्रज) कोण हेहि बहुधा फर्मानांत सांगतात. वतनी फर्मानांच्या शेवटी 'दर हर साल उज्र दर फर्मान न कुनंद' (हर साल फर्मानाचा उजूर न करणे) 'तालीक गिरफ्ता असल बाज दहंद' (तालीक घेऊन असल फिरावून देणे) वगैरे वाक्ये असतात. राजकारणी पत्रांत असली वाक्य नसतात. सुहूर ·शिवकालीन राजपत्रांची लेखनपद्धति सन लिहिल्यावर हुकमाचे कारण व त्यावर दिलेला हुकूम सांगून एकदम फर्मान संपविलेले असते. कौलांतून 'दरी बाब कौल असे' असा मजकूर असतो, फारशी मजकुराच्या खाली व शेवटच्या १२ ओळींच्या उजव्या अंगास शिक्के (प्रधानांचे) असतात. नंतर डाव्या किंवा उजव्या अंगास समास न सोडतां मराठी मजकूर लिहिलेला असतो. हा मजकूर म्हणजे फारशी मजकुराचें भाषांतर असते. मुख्य मजकूर संपल्यावर इनामाचा निराळ्या हस्ताक्षराने पुन्हां अगदी थोडक्यांत उल्लेख करितात. नंतर 'मोर्तब सुद ' चा फारशी शिक्का उठवून त्याच ओळींत 'मोर्तब सुदु' लिहितात. ( मातब सुदु म्हणजे पुरे झालें; याचीच 'मर्यादेयं, लेखनालंकार, लेखनसीमा, लेखन शुध, वगैरे मराठी रूपांतरें आहेत). मोर्तबाच्याच ओळीत शेवटी 'रुजु सुरुनिवास' हा शेरा असतो. मराठी व फारशी मजकूर अशा त-हेने लिहिलेला असतो की, शेवटची ओळ बहुधा पूर्ण केलेली असते. मराठी मजकुराच्या खाली एकेका ओळीत पुढीलप- माणे शेरे असतात. १) रुजु सुदु (२) तारीख, महिना व अरबी शब्दांनी सांगितलेले हिजरी वर्ष. (३) पाा हुजूर (निदेश समक्ष ); हुजूरच्या जागी कधी कधी एकाद्या मनुष्याचें नांव असते हा मनुष्य म्हणजे बादशहाचा त्याच्या गैरहजेरतिील प्रतिनिधि असावा. (४) यापुढे पांच उभ्या रेषा ओद्धन प्रत्येक रेषेच्या वर मध्ये व शेवटी पुढे दाखविल्याप्रमाणे शेरे असतात. सुप्रसुद सदा सुद्ध सुदा सुदु सुप्र सुदु मोर्तब मुश्रीफ दफरखास मजमू न्याबत सुरुनिवीस रुजु मुश्रीफ. तालीक सुदु - बारु सुदु बारु सुदु बारु सुदु बारु सुदु बारु सुदु तालीक सुदु तालीक सुदु तालीक सुदु तालीक सुदु पैकी सदा-सुप्र-सुदा- या शब्दांचे वाचन फारशी कोणत्या शब्दाचा अप्रभंश तो शब्द आहे हे न समजल्याने, नीट झाले नाही असे वाटते. मराठी मजकुराचा मुख्य भाग संपल्यापासून निरनिराळ्या ठिकाणी जे निरनिराळे शेरे असतात त्या प्रत्येकाचे वळण निरनिराळे असते. पाठीवर जे.

·६८] शिवाजी-निबंधावली शेरे लिहिलेले असतात ते पाठीमागे दाखविलेल्या उभ्या ओळींच्या दोन्ही अंगांस लिहिलेले असतात. पाठीवरील शेऱ्यांच्या बाबतीत विकल्प सहसा आढळत नाही. 'तालीक सूद' हा शेरा १, २, ४, ५ या रकान्यांपैकी एका किंवा अनेक रकान्यांच्या शवटी असतो. मुजुमदाराच्या शेन्याच्या शेवटी बहुधा नसतो. ज्या ज्या अधिकान्यांना फर्मानाची नकल आपल्या दप्तरी ठेवणे आवश्यक असे त्यांनी त्यांनी हे शेरे ( तालीक सूद) केलेले असावेत. सनदापत्रांतील कानू जाबत्यांत, मुजुमदाराच्या आज्ञेत दप्तरदाराने रहावे असे सांगितले आहे. अर्थात् दप्तरदारापाशी नक्कल असल्यावर पुनः मुजुमदारास नकल करून घेण्याचे कारण नाही. म्हणूनच मुजुमदाराचा 'तालीक सूद' हा शेरा नसतो असे वाटते. [आधार त्रै. व. २ पृ. १५० ते १५६ खं. २० ले. २५४, २५५, २५६; खं. १५ ले. ३८५, ४००, ४०१ व मंडळाच्या संग्रही असलेले काही अप्रकाशित कागद] निजामशाही दुय्यम प्रतीचे कागद म्हणजे मलिकंबर व शहाजी यांनी लिहिलेले कागद होत. हे कागद बादशाही फर्मानांचे मानाने लहान, जास्त काळे व कमी प्रतीचे असतात. आरंभी जागाहि बेताचीच सोडलेली असून समास मुळीच नसतो. शीर्षक कोणतेहि नसते. आरंभी ज्या अधिकाऱ्याने खुर्दखत पाठविलेले असते, त्याचा शिक्का व त्याखाली फारशी मजकूर न लिहितां एकदम मराठी मजकूरच लिहिलेला असतो. आरंभ ' अज रख्तखाने' (मलि- कंबर शहाजी वगैरे) ' या शब्दांनी केलेला असतो. अधिका-यांच्या नावापूर्वी सुखदायेवंद, खाने आली शान-अजम-अकरम ' वगैरे सन्मानदर्शक उपपदें असून नावापुढे तुली-खुली दयाम दौलतहू (अखंडितलक्ष्मीअलंकृत) ही पदवी असते. नंतर ज्याला पत्र पाठविले त्याचा सोपपद उल्लेख 'तहा' किंवा 'बजानिब' हे शब्द घालून करतात. नंतर कालाचा उल्लेख. पुढे हुकूम देण्याचे कारण सांगून आज्ञेचा मजकूर लिहिलेला असतो. इनामी पत्रांवर शेवटी फर्मानांतून असलेली वाक्ये असतात. राजकारणी हुकूम आज्ञेचा मुख्य भाग लिहून होतांच एकदम संपविलेले असतात. शेवटी 'मोर्तब सुद' हा शेरा व मोर्तबचा शिक्का आणि त्या खाली क्रमाने पुढील शेरे असतात. तेरीख (तारखेचा आंकडा) माहे (महिन्याचें नांव) रुज सुरु ( महिन्याचे नांव) निवीस ? बार सुदु हे सर्व शेरे निरनिराळ्या वळणाचे असतात येवढेच नव्हे तर तारखेच्या शेन्यांतहि दोन वळणे असतात. तसेंच दुय्यम प्रतीचे सुभेदार वगैरे अधिका- ·शिवकालीन राजपत्रांची लेखनपद्धति यांनी लिहिलेल्या पत्रांत हे शेरेहि कमीजास्त असतात. अगदी आवश्यक शेरे म्हणजे मोर्तब सूद व तारीख हे होत. उ. सा. ले. १२५, १९८ ते २०२. तिसऱ्या प्रतीच्या लोकांनी म्हणजे हवालदार वगैरे लोकांनी लिहिलेली पत्रे दोन प्रकारची दिसतात. या अधिकाऱ्यांनी वापरलेले कागद दुय्यम अधिका- यांनी वापरलेल्या कागदांसारखेच असतात. समास वगैरे नसतो. आरंभी अधि- कान्याचा शिक्का असतो. शिक्याखाली वतनीपत्रे ' अज दिवाण ठाणा' किंवा 'परगणे' या शब्दांनी सुरू केलेली असतात, बाकी सर्व बाबतीत हे अधिकारी दुय्यम आधिकाऱ्यांचेच अनुकरण करीत असलेले दिसतात. राजकारणी पत्रांत ज्याला पत्र पाठवावयाचे त्याचा प्रथम सोपपद उल्लेख करितात व नंतर 'अजी' शब्द घालून ज्यांनी पत्र पाठविले ते अधिकारी स्वतःचा उल्लेख करितात. अशा पत्रांतून शिक्के बहुधा मुख्य मजकुराच्या शेवटी शेवटीं उठविलेले आढळतात. मुख्य मजकुरांत वर्षाचा उल्लेख न करितां शेवटीं फक्त महिना व तारीख एवढेच नमूद करितात किंवा नाहीही. यामुळे अशा पत्रांचा नेमका काल ठर- विणे कठीण जाते. ( उ. सा. ले. २२८ ते २३१ पहा.) आदिलशाही पद्धत-शिवकालांत विजापुरास जे चार बादशहा होऊन गेले त्या प्रत्येकाची पत्रलेखन पद्धत वेगळाली आहे; येवढेच नव्हे तर एकाच्याच कार- कीर्दीतील पत्रांतहि भरपूर विविधता आढळते. असे असल्याने पुढील मजकुरांत प्रत्येकाचे वैशिष्टय सांगितले आहे. विजापुरी खाशांच्या फर्मानांचे कागद पारवे किंवा गडद पारवे (कचित् पांढरे) या रंगांचे असून निजामशाही फर्मानांचे मानाने जास्त गुळगुळीत, पातळ व मोठे असतात. कागदांची लांबी १॥ ते २ फूट व रुदी ७॥ ते १०॥ इंच असते. आरंभींचा व उजव्या अंगचा किंवा थोडा. जास्तच भाग समास म्हणून मोकळा सोडलेला असतो. आरंभींच्या या , भागांत दोन शीर्षके असतात. पैकी 'अल्मुल्कोलिल्ला' हे वाक्य सर्वच बादशहां- च्या फर्मानावर असते. पण त्याच्या अगोदरच्या शीर्षकांत विकल्प आढळतो. इब्राहीम आदिलच्या फर्मानावर । हुअलखलील' हे शीर्षक असते. महमद आदिलशहाच्या आरंभीच्या फर्मानावर वरीलच शीर्षक आढळते. मागाहूनच्या फर्मानांवर 'बिसमिल्ला रहमन उर्रहीम' हे वाक्य आढळते. अली आदिल व शिकंदर यांच्या फर्मानावर पहिले शीर्षक 'बिसमिल्ला रहमन उर्ररहीम ' हेच असतें. शीर्षके झाल्यावर शिक्का असतो. इब्राहीमचा शिक्का सु. १ इंच व्यासाचा असून आंत 'नादेअली' (कुराणमंत्रा).चा मोनाग्राम असतो. महमद आदिलचा ·७०] शिवाजी-निबंधावली . शिक्का सुमारे २ ते २॥ इंच व्यासाचा असून त्यांत एकांत एक ३ वर्तुळे आहेत. अगदी आंतल्या वर्तुळांत कुराणमंत्रांचा मोनोग्राम, मधल्या वर्तुळांत 'शाहनशाह दीन महमद इब्राहीम दर जेरे नगीने शाह शुद इक्लीम' असा मजकूर व बाहेरच्या वर्तुळांत नक्षी आहे. अली आदिलचे तीन शिक्के आहेत. पहिला शिक्का कुयरीच्या आकाराचा (३।४२॥") व बहुइळी असून त्यांत पुढील मजकूर आहे; या अली, मदद मुहरे, शाही जद, अज मेहरे, ‘मुर्तिजा बर मिहर व माह, खुस्रुवे आदिल अली बाद अज मुहमद, बादशाह १०६८; दुसरा शिक्का वाटोळा (२॥ इंच व्यासाचा) असून आंत पुढील मजकूर आहे:-'जेरे फर्मान, सिके, शाही जद बताईदे इलाह बंदे हैदर अली, इब्ने महमद बादशाह; तिसरा शिक्काही वाटोळा, पूर्वीच्याच आकाराचा व 'मुरीदे नजफ शाह अली बादशाह गाजी इब्ने सुलतान महमद शाह' अशा मजकुराचा आह. पहिला शिक्का शके १५८२ पर्यंत, दुसरा १५८८पर्यंत व तिसरा कारकीर्द संपेपर्यंत आढळतो. शिकंदर आदिलशहाच्या फर्मानावर प्रथम ‘नादेअली' चा शिक्का असे. पण पुढे वाटोळा ( सुमारे १ इंच, व्यासाचा) 'सिकंदर गाझी सुलतान इब्ने अली, आदिल शाह ' अशा मजकुराचा शिक्का त्याच्या फर्मानावर येऊ लागला. शेवटी शेवटी 'मददे या मोहीदीन' असा शिक्का आलेला आढळतो. नंतर मुख्य मजकुरास सुरवात होते. मजकुराला आरंभ ‘फर्माने हुमायूं शरफ सुदूरयाफ्त ' या वाक्यखंडाने करतात. शिकंदरच्या कांहीं हुकमांवर कित्येक वेळा हे वाक्य न येतां हेतुभत मनुष्याच्या पदव्यांनाच सुरवात केलेली असते. पण अशी उदाहरणे क्वचित् आढळतात. नंतर मजकुरांत क्रमाने पुढील गोष्टी येतात. (१) हेतुभूत मनुष्याचा सोपपद उल्लेख व त्याचा आधिकारप्रदेश (आरंभ 'बजानिब' शब्दाने करतात) (२) सुहूर सनाचा उल्लेख अज हा शब्द पाठीमागे घालून येतो. पण प्रत्येक बादशहाच्या कारकीर्दीत काही फर्माने अशी आढळतात की ज्यांत या ठिकाणी सहर सन नसतो. (३) वतनपत्र असल्यास वतन मागणान्या मनुष्याचे म्हणणे सांगितलेले असते व राजकारणी पत्र असल्यास विशिष्ट हुकूम सोडण्याच्या कारणाचा निर्देश केलेला असतो.

·शिवकालीन राजपत्रांची लेखनपद्धति [७१ (४) बादशहाचा हुकूम काय हे लिहिलेले असते. ५) ही घालून देणे, दरवर्षी फर्मानाची मागणी न करणे, नकल करून घेऊन असल परतून देणे किंवा चाकरी करून उर्जित करून घ्या किंवा दरी बाब कौल आहे वगैरे अर्थी मजकूर असतो. (६) या पुढे तारीख, महिना, व वर्ष यांचा उल्लेख असतो. राजकारणी 'पत्रांत तारीख व महिना घालन बर्ष कचित् गाळलेले असते. मजकूर संपण्याच्या सुमारास उजव्या बाजूस परवानगीने आरंभ होणारा शब्दसमूह असतो. इब्राहीमच्या फर्मानावर 'परवानगीए हुजूर अशरफ अकदस हुमायूं आला' हा शब्दसमूह घालून सोपपद एकाद्या प्रधानाचा उल्लेख असतो (उ.-बाइलामखान आलीशान सादत निशान रफिअ उल् कद्र वल मुआला मकान ‘इख्लासखान अमीर जुम्ले ' किंवा शहानवाजखान सरे मजलिस' ) महमदशहाच्या कारकीर्दीत प्रथम इखलासखान व नंतर मुस्तफा• खान प्रधान होते. इखलासचा उल्लेख पूर्वीप्रमाणेच येतो. पण मुस्तफाखानाचा उल्लेख 'बरिसाले कमतरीने बंदेगान मुस्तफाखान' असा येतो. मुस्तफाखाना- नंतर महमदशहा, अली आदिलशहा व शिकंदर शहा यांच्या फर्मानावर प्रधानाचा उल्लेख बहुधा आलेला नाही. परवानगीचा समूह मात्र मोठा होऊन 'परवानगीए हुजूर खुरशीद जहूर अशरफ अकदस हुमायूं आला' अशा स्वरूपांत येऊ लागला. मुख्य मजकुराची शेवटची ओळ कागदाच्या डाव्या बाजूला अगदी भिडलेली असते. कधीहि अर्धी असत नाही. मजकुराच्या खाली इब्राहीम, महमद व अली या तीन जणांच्या कारकीर्दीत शिक्के उठविलेले दिसतात. पैकी इब्राहीमच्या पत्रावर हमखास असतातच. महमदाच्या कारकीदति मुस्तफाखान होता तोंवर हमखास येतातच, पुढे नाहीत. ( इख्लासखानाचा शिक्का ११ कोनांचा व १॥ इंच लांबी- रुंदीचा आणि मुस्तफाचा वाटोळा आहे.) अलीच्या आरंभीच्या पत्रांवर आहेत पुढे आढळत नाहीत. या शिवाय अल्लीच्या पत्रावर त्याच्या पहिल्या शिक्क्याच्या आकाराची पण प्रमाणाने लहान व 'हु, अल कादिर, अलीआदिल शाह इन्ने सुलतान महमद' या मजकुराची मोहर आहे; शिकंदरच्या पत्रावर मुळीच नाही. हे शिक्के कधी एक, कधी दोन तर कधीं जोडून उठविलेले आढळतात. या शिवाय चौघांच्याही पत्रांवर लंबवर्तुळ व बदाम या आकारांच्या मोहराहि आहेत. शिक्क्यानंतर इब्राहीम व महमद यांच्या काही फर्मानावर मराठी मजकूर (फारशी- ·७२] व त्याखाली पुढील क्रमाने ५ते७ शेरे असतात, हे शिक्के अगदी खराब उठलेले शिवाजी-निबंधावली चा सारांश)लिहिलेला आढळतो. तसेच ज्यांवर नुसता फारशी मजकूर आहे अशा काहींच्या पाठीवर तारीख, महिना, व अरबी शब्दांनी दर्शविलेले हिजरी वर्ष असते. काहींच्या पाठीवर प्रारंभी ओळीने ५ते७ शिक्के, त्याखाली वरील प्रकारची तारखि असल्याने नीट लागत नाहीत. पण जी काही अक्षरे लागतात त्यावरून ज्या अधिकाऱ्यांनी शेरे लिहिलेले असतात त्यांचेच ते शिक्के असावेत असे वाटते, शेन्यांचा क्रम पुढीलप्रमाणे असतो. सबतद बार इफ्तर; बार मुश्रीफ; बार सर + मुजुमदार; मुतलअ शुद, फ्तर शुद; खास; मुमालिक; दप्तर; यांपैकी अनुक्रम २०३४ हे शेरे फारशी लिपीत व बाकीचे मोडी लिपीत असतात अनुक्रम २ चा शेरा लागलेला नाही. अनुक्रम ६ च्या ठिकाणी कचित् एक अगदी अपरिचित न लागण्यासारखा शेरा असतो. मराठी मजकुरापासून पुढील सर्व गोष्टी फक्त इब्राहीम व महमद यांच्या पत्रांत व त्याहि विकल्पाने आढळतात. अली व शिकंदर यांच्या पत्रांत यापैकी कोणतीही बाब आलेली आढळत नाही. हे सर्व शेरे भिन्न अक्षरांचे अर्थात् भिन्न व्यक्तीनी केलेले असतात हे सांगणे नकोच. राजकारणी फर्मानावर मराठी मजकुरा. पासून पुढील भाग आढळून येत नाही. फर्माने लिहिण्याची ही प्रणाली ठरून गेल्यामुळे काही शब्द व शब्दसमुच्चय फर्मानांतून वारंवार आलेले आढळतात. त्या पैकी फार वेळां येणारे त्यांच्या अर्थासह क्रमाने पुढे देतो. (१) फर्माने हुमायूं शरफ सुदूरयाफ्त = दयाळू, श्रेष्ठ, व जणुं उगवणार सूर्य ) असा हुकूम (२) बजानिब प्रति (३) आमिलान-कारकुनान-हाल व इस्तकबाल = अमलदार-लेखक-वर्त- मान व भावी (४) अज शहूर सना = सुहूर सन (५) बदरगाहे , जहां पनाह-वाला जाह-मुआला-फल्के बारगाह-जाह व बमसामेह जलाल = राजाधिराज-महाराज-राजश्री यांस ।

·आला. शिवकालीन राजपत्रांची लेखनपद्धति [७३ (५) इल्तिमास नमूद = विनंति केली; रोशन गरदीद-प्रकाशित झालें. (बमसामेह ) रसीद = कानावर आले. (६) नजरे अनायत फर्मुदा = (कृपेची दृष्टी करून) ७) फर्माने-अशरफ-आतिफत हुमायूं आला-कजाजरियान हुकूम (८) अज राहे मराहिमे पादशाहाना व फर्त अवातिके खुस्रशना = बाद- शाही कृपेच्या रस्त्याने (९) बराए - बिनाबरा-इल्तिमास बखातिरे मुबारिक मुआला आवदी = विनंतीविषयीं महाराजांनी-राजश्रीनीं मनास आणून (१०) मरमहत् फर्मूदा दहानीदा शुदा अस्त = कृपेच्या हुकमाने देववून टाकिलें आहे. (११) मीबायद के = म्हणून, तरी (१२) बमुजरदे-वसूले फर्मान, रसीदने फर्मान = फर्मान पोहोचतांच (१३) हद महदूद कर्दा दर कब्ज व तसर्रुफ दुबाला नुमायंद = हद महदूद घालून हवाली करा, ताब्यांत या (१४) मूमीइल्हे-मशारिल्हे-माजाल्हा = उपर्युक्त ( मनुष्य) (१५) मजकूर, मस्तूर, मजबूर = उपर्युक्त (बाब ) (१६) हसबुल मस्तूर-अम्र, बमूजबे फर्मान, बरहुक्मे फर्मान = फर्माना- प्रमाण (१७) दर हर साला उने फर्माने मुजरद-नूह न क साल बसाल बर हमी फर्मान जारी दारंद-जारी साजंद = दर हर साल ताज्या सनदेचा उजूर न करणे व सालोसाल याच फर्मानाप्रमाणे इनाम चालू ठेवणे. (१८) तालीक नविश्ता गिरफ्ता असल फर्मान बाज गुजारंद-दहंद. तालीक लिहून घेऊन असल पत्र फिराऊन देणे; या पत्राची प्रति लिहून घेऊन मुख्य पत्र भोगवटियासी परतोन देणे. (१९) तादानंद = जाणिजे, कळावे, श्रुत होये. (२०) मुसलमान व हिंदु यांना शपथा घातल्याचीही वाक्ये असतात. पण ती निरनिराळ्या प्रकारची असल्याने दिली नाहीत.

·4७४] शिवाजी-निबंधावली (२१) ताकीदे बलीच = कदघने इतीम = ताकीदे कुली = सक्त ताकीद (२२) तहरीरा फी = तहरीर = लिहिले (तारखेस) ज्याप्रमाणे काही शब्द व शब्दसमुच्चय वारंवार येतात त्याप्रमाणे सरदार, सुभेदार वगैरे लोकांच्या पाठीमागे लावण्याची उपपदेही ठरलेली आहेत. 'निजामशाही कागदांत फारशी उपपदें येत नाहीत. मराठी पत्रांत कांहीं फारशी व काही संस्कृत उपपदें येतात. विनापुरी व मोगली कागदांत उपपदें फार येतात पण विस्तारभयास्तव ती येथे देता येत नाहीत. विजापुरी दुय्यम प्रतीच्या म्हणजे सुभेदार वगैरेनी लिहिलेल्या पत्रांचे कागद ‘पांढरे, अरुंद व हलक्या प्रतीचे असे असत. सुमारे १ किंवा कमीच भाग समास म्हणून सोडीत. आरंभी शिक्का उठवून मुसलमान सुभेदार फारशी मजकूर लिहून त्याखाली मराठी मजकूर लिहीत. शेवटी 'मोर्तब सुद' व त्याचा शिक्का तसेंच 'रुजू, सुरु, बार' वगैरे निरनिराळे शेरे करीत आणि तारीख लिहीत. यांच्या पत्रांवर पाा हुजूर (निदेश समक्ष ) व राा हुजूर ( संदेश समक्ष ) असे दोन शेरे कधी कधी आढळतात. कधी कधी हुजूरच्या ऐवजी एखाद्याचें नांव असते. बाद- शाहाला ज्याप्रमाणे खाजगी चिटणीस, प्रतिनिधि वगैरे लोक असत त्याप्रमाणे सुभे- दार वगैरे दुय्यम अधिका-यांनाही,त्यांचेकडे बरेच मोठे अधिकार व प्रदेश असल्याने, असत व सुभेदाराच्या गैरहजेरीत सुटलेल्या हुकमावर हे लोक आपली नांवें घालीत. शहाजी वगैरे हिंदु सरदार फारशी मजकुराऐवजी फक मराठी मजकूर लिहीत.बाकी शेरे वगैरे करण्याची पद्धत मुसलमानी सुभेदारांप्रमाणेच असे. सुभेदारांचे हुकमांचे आरंभी 'अज रस्तखाने'चा प्रयोग नेहमी असतो. सुभेदारांच्या नावापाठीमागें खुदा- येवंद, खाने अली शान, खाने-अजम-अकरम, मशरुल हजरत ( राजविख्यात), मशरुल अनाम (लोकविख्यात) मोतमंद दौलत (विश्वासनिधि) वगैरे उपपदे लावून पुढें खुली-खलद-तुली दयाम-दवाम दौलतहू ( अखंडितलक्ष्मी, खंडेश्वरी ) उपपद हमेशा लाविलें अढळते, सुभेदारांची ही पत्रे लिहिण्याची धाटगी फर्मानाप्रमाणेच असे. पण फर्मानांतील गौरवाची व अलंकारिक भाषा, पदव्यांची विपुलता, वगैरे गोष्टी या खुर्दखतांतून आढळत नाहीत. सुभेदारांच्या कित्येक पत्रांतून प्रथम ज्याला पत्र पाठविले त्याचा उल्लेख, नंतर पाठविणान्याचा उल्लेख व शिक्का मजकुराच्या डाव्या अंगास कोठे तरी असाही प्रकार आढळतो. ही पत्रे त्या त्या मनुष्यांच्या गौरवार्थ असल्याने असा विशिष्ट क्रम ठेवलेला ·शिवकालीन राजपत्रांची लेखनपद्धति T 94 असावा उ. सा. ले. २३२, २३३ २३४, पहा. ही पत्रं रणदुला व अफजल या सुभेदारांची असूनहि कान्होजी जेधे मान्यवर म्हणून प्रथम उल्लेखिलेला आहे. तिय्यम प्रतीचे अधिकारी म्हणजे हवालदार, महालकरी वगैरे. यांनी लिहिलेल्या पत्रांचा कागदही सुभेदारी कागदासारखाच असून पत्र लिहिण्याची पद्धत ही सुभेदारी पत्राप्रमाणेच आहे. आरंभी २।३ शिक्के उठवून व कचित् फारशी मजकूर लिहून नंतर मजकुराला सुरवात केलेली आढळते. सामान्यतः आरंभी अज दिवाण ठाणा ' असा प्रयोग येतो. शेवटी 'मोर्तब सुद' हा शेरा व त्याचाच शिक्का उठविलेला असतो. हवालदाराच्या हाताखाली सुभेदाराप्रमाणे सुरनीस, बारनीस, दफतरनीस वगैरे अधिकारी नसल्याने यांच्या पत्रावर रुजु सुरु, बार ' वगैरे शेरे सहसा नसतात एकदां तारीख व महिना आणि पुन्हां फक्त महिना असे दोन शेरे निरनिराळ्या अक्षरांत लिहिलेले आढळतात. सुभे. दाराप्रमाणेच हवालदारांनी देशमुख किंवा इतर मानाह लोकांस लिहिलेल्या पत्रांत आरंभी मानाहींचा उल्लेख व नंतर हवालदारांचा स्वतःचा उल्लेख असा क्रम आढळतो. उ. खं. १५ ले. ३३६, ३३७, अशा पत्रांत शिक्काही बहुधा पत्र संपता संपतां डाव्या अंगास कोठे तरी आढळतो. मोगलीपद्धत- सामान्यतः सर्व मोगली पत्रांचा कागद मोठा,पिवळसर,जाड व घोटल्यामुळे तुकतुकीत असा असतो. आरंभीचा सुमारे है भाग मोकळा व पुढल्या है भागांत ' बिसमिला रहमनुहीम' हे वाक्य असून त्या खाली (बादशहाच्या नांवाचा चौकोनी (३" x ३" ) तुग्रा व त्याच्या उजव्या बाजूस वर्तुळाकृति शिक्का (३ इंच व्यासाचा) असतो. सुमारे भाग समास असतो. तुग्रयाच्या खाली मुख्य मजकुराला सुरवात होते. दिलेल्या देणग्या वगैरेंचा तपशील व अधि- काऱ्यांनी केलेले शेरे हे सनदांच्या पाठीवर असतात. शिक्क्यामध्ये पुन्हां एक लहान वर्तुळ असून त्यांत बादशहा व त्या वा प्रधान यांचा उल्लेख असतो. लहान वर्तुळ व मोठे वर्तुळ यांमधील क्षेत्रांत एकमेकांस व आतांच्या दोन्ही वर्तु- लास भिडणारी अशी ८।१० वर्तुळे असून त्या प्रत्येकांत एकेका पूर्वजाचें नांव असते. कित्यक मोगली फर्मानावर फर्मान देणाराचा पंजा उठविलेला असतो व फर्मानांत तसा उल्लेख केलेला असतो. उदाहरणार्थ:-औरंगजेबशिवाजी पत्र. व्यवहार किंवा फरामीनुस्सलातीनमधील ४०७९।८० हे लेखांक पहा. पंजा उठविण्याचा हेतु पत्र ज्याला लिहिलेले असते त्यास पूर्ण विश्वास वाटावा हा असतो.

·जवून मजकूर लिहितात. जयासिंगाचे जे फर्मान शिवचरित्र शिवाजी-निबंधावली मोगली पहिल्या प्रतीच्या पत्रांत ज्यास पत्र पाठवावयाचे त्याच्या निरनिराळ्या पदव्यांनी आरंभ केलेला दिसतो. उ. उपर्युक्त पुस्तकामधील पत्रव्यवहार पहा. नंतर 'बादशाही कृपेस पात्र होऊन जाणावे की' अशा अर्थाची वाक्ये असतात;नंतर हुकूम देण्यास जे काही कारण झाले असेल तें 'अर्जदाश्ती के' अशा आरंभींच्या शब्दांनी नमूद करून पुढे मुख्य हुकुमाचे शब्द येतात. शेवटी ज्या त-हेचा हुकूम असेल त्या त-हेचे शब्द येतात. उदाहरणार्थ, ताकीद असल्यास 'दरी बाब ताकीद दानद' वगैरे मजकूर असतो. चाकरीस बोलाविले असल्यास आपल्या चाकरीवरून आपलें अर्जित होईल, वगैरे अर्थाचा मजकूर असतो. आश्वासनपर पत्र असल्यास आमचा लोभ आपणावर पूर्णपणे आहे असें जाणावें' वगैरे अर्थाचा मजकूर असतो. शेवटी तारीख, महिना, हिजरी सन व जुलूस असतात. मोंगली दुय्यम व तिय्यम आधिकाऱ्यांचे अगदी थोडे कागद आपणास पहाव- बास मिळतात, त्यांत आरंभी ज्याने कागद पाठविला त्याचा बादशहाचा चाकर प्रदीपमध्ये छापले आहे, त्यांत व फरामानुस्सलातीन मधील इतरही फानांतून हाच प्रकार दिसून येतो. सं.२० ले.२३८, २४४ यावरही असेच शिक्के आहेत. . नंतर बहुधा मुत्सद्दियाने मुहिमात हाल व इस्तकबाल किंवा गुमाश्तहा. देशमुख व देशपांडे किंवा सरदेशमुख व सरदेशपांडे असा मजकूर असतो, तसेच जयसिंगाच्या वरील पत्रांत शेवटी ' ज्यादा अज ई चे नविश्ता ( बहुत काय लिहिणे, विशेष लिहिणे नलगे, बहुत लिहिणे नलगे) हे वाक्य लिहिलेले आढळतें. तिय्यम अधिकान्यांची जी पत्रे आहेत ती इकडील पद्धतीनेच लिहिलेली असतात; त्यामुळे त्यांचे विशेष वर्णन करण्याचे कारण नाही. शिवशाही पद्धत--शिवशाही कागद निजामशाही कागदाप्रमाणेच पांढरा, भरड, अरुंद असा असतो. आरंभी सुमारें है किंवा कमीच भाग मोकळा सोडलेला असतो. 'स्वस्तिश्री'ने आरंभ होणाऱ्या कागदांवर श्रकिार आहे. बाकीच्यावर श्रीकार नाही. कागदाला चार सारख्या घड्या पाडलेल्या असतात;

·शिवकालीन राजपत्रांची लेखनपद्धति [७७ पण समास मात्र मुळीच सोडलेला नसतो. 'मोर्तब सुद' व त्याचा शिका, तसेंच लेखनसीमा वगैरे शेरे व 'मर्यादेयं' चा शिका आणि रुजु सुरुनिवीस किंवा इतर शेरे हे मुख्य मजकुराच्या अंगासच असतात. तारखेचे दोन व सुरु सुद हे शेरे बहुधा कागदाच्या पाठीवर असतात. शहाजीने निजामशाहीत सर्वाधिकारी म्हणून व आदिलशाहीत सुभेदार म्हणून नोकरी केली. दोन्ही शाह्यांतील त्याचे कागद दुय्यम प्रतीचेच सांपडतात. आरंभी शहाजीचा फारशी शिक्का असतो. व नंतर 'अन रख्तखाने शहाजी राजे' म्हणून मजकुरास सुरवात असते. काही कागदांवर मजकुराच्या डाव्या अंगास ' रवां सुद' असा फारशी शिक्का असल्याचे आढळते. शेवटी 'मोर्तब सुद' व मोर्तबचा फारशी शिका, तारखेचे दोन शेरे, पाा, सा, रुजु, सुरु, वगैरे शेरे तत्कालीन विजापुरी सुभेदारांप्रमाणेच केलेले आढळतात. शहाजीच्या पत्रांतून फारशी मजकूर नसतो येवढाच शहाजी व इतर मुसलमानी सुभेदार याच्या पत्रांतील फरक होय. हा फरक घोरपडे, खराटे, घाटगे, निंबाळकर वगैरेंची जी पत्रे सांपडली आहेत त्यांतही दिसून येतो. तसेच शहाजीच्या पत्रांतही मानाह लोकांचा उल्लेख प्रथम व नंतर शहाजीचा उल्लेख असलेला आढळतो. अशा पत्रावर शिक्का आरंभी न करतां बहुधा १४ ओळीनंतर डावे अंगास केलेला आढळतो. उ. सा. ले. ८७ पहा. यांत प्रथम चांबळीच्या सरनाइकांचा उल्लेख असून नंतर शहाजीचा उल्लेख आहे. शिवाजीच्या पत्रांत २।३प्रकार आढळतात. पहिला प्रकार म्हणजे वतनपत्रे व कौलनामे यांचा. प्रथम या पत्रांचे बाबतीत शिवाजीने शहाजीचे अनुकरण केलें. उ. सा. ले. २३९ हे शिवाजीचे विश्वसनीय असे पहिलेच पत्र आहे. हे पत्र सुभेदारी पत्राप्रमाणे आहे. शहाजीचा फारशी शिक्का होता. शिवाजीने संस्कृत मजकुराचा शिक्का केला. शेवटी 'मोर्तब सुद' आहे. मोर्तबाचा शिक्का नाही. रुजु वगैरे मामुली शेरे आहेत. सा. १२० च्या पत्रांत शेवटी मोर्तब असून त्यापुढे त्याचेच संस्कृत रूपांतर में 'मर्यादेयं विराजते ' त्याचा शिक्का आहे. इतर शेरे नेहमीप्रमाणे आहेतच. सं. १५ ले. ४३८ (१५७५) यांत 'प्रतिपत्, 'सामराज मतिमत्' व 'मर्यादेय हे शिक्के व मोर्तब, पा, सा, हे शेरे असून शिवाय इतर शेरे आहेत. सनदापत्रे पृ. ११४ले. ५ हेही वतनपत्र आहे. यांतही सुभेदारी पद्धत दिसते. शेवटीं पा हुजूर व सा पंताजी गोपिनाथ चिटणीस असे शेरे आहेत; 'मोर्तब असे' हाही शेरा आहे. राज्याभिषेकानंतरही शिवाजीची ·७८] शिवाजी-निबंधावली कांहीं इनामपत्रे या स्वरूपात सांपडतात. उ. सा. ले. २७८ पहा. यांत आरंभी 'तिपद्' ही मुद्रा, 'अज रख्तखाने' या शब्दांनी आरंभ, परवानगी हुजूर, मोर्तब सुद व 'मर्यादेयं'चा शिक्का वगैरे सर्व गोष्टी आहेत. डाव्या बाजूस प्रधानाचा शिक्का मात्र जास्त आहे. श्री. स. ले. १४ मध्ये मात्र लिहिण्याची पद्धत बदलेली आहे. ही नक्कल आहे यामुळे शिक्के वगैरे दिलेले नाहीत. पण आरंभ 'स्वस्ति श्री राज्याभिषेक शके' असा केला आहे व शेवटी जाणिजे (तादानंद) आहे. कौलनाम्यांच्या लेखनांत वतनपत्रांचेच अनुकरण केलेले दिसते. उ. सं. ३ पृ १६७ पहा. याला आरंभ 'ई कौलनामा अज रख्तखाने' असा केला आहे. मजकुराच्या आरंभी 'प्रतिपद्' व शेवटी 'मर्यादेयं ' असे शिक्के आहेत. सा. ले. १३९ हाही कौलनामाच आहे. यांत आरंभी 'प्रतिपद् । शिक्का, 'ई कौलनामा अज रख्त खाने' असा आरंभ, डाव्या अंगास 'शामराज मतिमत्' चा शिक्का शेवटी 'पाा, गा, तारीख' हे शेरे व 'मर्यादेयं'चा शिक्का आहे. कौलनामे लिहिण्याची हीच पद्धत श. १५९७ ( राज्याभिषेकानंतर १ वर्ष) मध्येही दिसते. उ. श्री. सं. ले. १३ त प्रारंभी 'प्रतिपद' मुद्रा, 'कौलनामा अज रस्तखाने' असा आरंभ, डाव्या बाजूस मोरोपंताचा शिक्का, शेवटी 'परवानगी, मोर्तब सुद' वगैरे शेरे आणि 'मर्यादेयं' चा शिक्का या सर्व गोष्टी आहेत. शिवाजीच्या पत्रांचा दुसरा प्रकार म्हणजे राजकारणी पो. यांत प्रथम मानार्ह व्यक्तीचा उल्लेख व नंतर शिवाजीचा उल्लेख असलेला आढ- ळतो. उ. सा. ले. ८८; यांत प्रथम निळकंठराव व नंतर शिवाजी आहे. पत्र खाजगी स्वरूपाचे असल्याने शिक्कामोर्तब व शेरे नसावेत; किंवा नकलकाराने गाळले असावेत. असेंच एक पत्र खं. १५ ले. ३३८ चे आहे. यांत प्रथम कान्हो- जीचा उल्लेख व नंतर प्रति म्हणून शिवाजीचा उल्लेख, शेवटी बहुत काय लिहिणे' (ज्यादा अज ई चे नविश्ता) हे वाक्य, 'मर्यादेयं ची मुद्रा व जवळ 'प्रतिपद्'ची मुद्रा आहे. आपल्याहून मोठ्या मनुष्यास पत्र लिहावयाचे असल्यास नांवाची मुद्रा खाली करावी असे एके ठिकाणी लिहिले आहे. याचे उदाहरण म्हणून. प्रस्तुत पत्र सांगता येईल. पण अशी पत्रे अगदीच दुर्मिळ आहेत. सं. ४ पृ.७९ वर एक शिवाजीचे पत्र आहे. त्यांत प्रथम देशाधिकारी व नंतर शिवाजी असे आलेले आढळतात. शेरे मामुली आहेत. नकल असल्याने शिक्के समजण्यास मार्ग नाही. खं. २१ ले ३ (श. १५८४ ) मध्ये प्रथम सुभेदाराचा व नंतर शिवाजीचा उल्लेख आहे. 'प्रतिपद्' हा शिक्का नसून अव्या बाजूस शामराजाचा व खाली ·मर्यादेयं' असा . शिवकालीन राजपत्रांची लेखनपद्धति [७९. चा शिक्का आहे. मोर्तब सुद, तारीख, रु, वगैरे शेरे नेहमीप्रमाणे आहेतच. 'जाणिजे शब्द मुख्य मजकुराच्या शेवटी आहे. श्री. सं. ले. १६ (श. १५९८) त प्रथम सज्जनगडचा हवालदार व नंतर शिवाजी असे निर्देश आहेत. नेहमी प्रमाणे (१ किंवा २ ओळी सोडल्यावर) मजकुरांत साव्या अंगास मोरो- पंताचा शिक्का, शेवटी तारीख, परवानगी हुजूर, मोर्तबसूद वगैरे शेरे, व मर्यादेयं' चा शिक्का या गोष्टी आहेत. प्रधानांचे शिक्के सुरू झाल्यावर प्रतिपद् ' च्या मुद्रेस हळूहळू या दुस-या प्रकारच्या पत्रांत चाट मिळत गेला असे दिसते. श. १५९८ नंतर ही पद्धत बदलून 'स्वस्ति श्री' में आरंभ होणारी संस्कृतप्रचुर पद्धत अंमलात आली असावी असे दिसते. उ, खं. ८ ले. ३३ ते ३६ पहा. यांचा आरंभ स्वस्तिश्रीने केला आहे. प्रथम आज्ञा करणारा शिवाजी व नंतर आज्ञप्त मनुष्य हा क्रम आहे. यांत 'प्रतिपद्' ही मुद्रा नाही. मोरोपंताचा शिक्का आहे. शेवटी परवानगी हुजूरच्या ऐवजी 'प्रजुरा असे हे शब्द व 'मोर्तब सुद' या ऐवजी 'लेखनसीमा' हे शब्द आहेत. 'मर्यादेयं चा शिक्का आहेच. शिवकालीन कागदांचा तिसरा प्रकार म्हणजे तह, करारनामे, याद्या, वगैरे होत. हे सर्व कागद कलमबंद असत. प्रत्येक कलमाच्या शेवटी 'मर्यादेय'चा शिका उठविलेला आढळतो. तसेंच कांही तह म्हणजे ठरावांवर प्रारंभी 'प्रतिपद्' चा शिक्का व शेवटी 'मोर्तब सुद' व 'भर्यादेयं' चा शिक्का असे आढळते उ. खं. ८ ले. २१ किंवा त्याच खंडांतील इतर कागद पहा. पण खरे सांगावयाचे म्हणजे असले शिवकालीन कागद फारसे सांपडलेले नाहीत. यामुळे त्यांच विषयीं निश्चित माहिती देतां येणे अशक्य आहे. शिवाजीच्या पत्रांची लिहिण्याची जी पद्धत तीच शिवाजीच्या दुय्यम व तिय्यम अधिकाऱ्यांनी उचलेली होती. उदाहरणार्थ, श्रीसंप्रदायाची कागदपत्रे यांतील १७ ते ३१ हे लेखांक पहा. या सर्वात अगोदर ज्याला पत्र लिहिले त्याचा निर्देश व मागून अनाजी दत्तो, दत्ताजी त्रिमल, मोरो विमल वगैरेंचे निर्देश आहेत. या चारी शाह्यांची विशेषतः शिवशाहीची पत्रे तपासून पहातो पुढील अनुमाने निघतात.

·शिवाजी-निबंधावली (१) वतनी पत्रे व कौलनामे या पत्रांवर प्रारंभी शिवाजींचा ‘प्रतिपद्' शिक्का, डाव्याबाजूस प्रधानाचा शिक्का व शेवटी ' मर्यादेयं ' चा शिक्का असून बहुतेक सर्व शेरे लिहिलेले असतात. आरंभी 'अज रस्तखाने' घालून शिवाजीचा उल्लेख व 'त' घालून पत्र मिळविणाऱ्याचा उल्लेख केलेला दिसतो. तसेच मोकदम व हुद्देदार यांना लिहिलेल्या पत्रांत हीच पद्धत दिसते. २) हवालदारापासून पुढच्या सर्व आधिकाऱ्यांना व मान्यवर लोकांना लिहिलेल्या पत्रांत प्रथम अधिकारी व नंतर शिवाजी असे निर्देश आलेले आहेत. प्रतिपद् ' शिक्का अशा पत्रांवर नसतो. डाव्या अंगास प्रधानाचा व शेवटीं । मर्यादे'चा हे शिक्के व इतर शेरेही नेहमीप्रमाणे आढळतात. (३) राज्याभिषेकानंतर पत्रे लिहिण्याच्या दोन पद्धती पडलेल्या दिसतात. एक पूर्वीची व दुसरी 'स्वस्तिश्री' में आरंभ होणारी. शिक्के व शेरे या बाबतीत पूर्वीचीच पद्धत कायम राहिली. मात्र फारशी शेन्याऐवजी मराठी व संस्कृत शेरे जास्त प्रचारांत येऊ लागले. ( ४ ) मितीच्या बाबतीतही हा फरक राज्याभिषेकानंतर हळूहळू पडलेला दिसतो. ५) दुय्यम व तिय्यम आधिकारी मात्र आपली पूर्वीचीच पद्धत चालवीत असत. चारी शाह्यांतील पत्रांच्या अभ्यासावरून पुढील अनुमाने निघतात. (१) शिवाजीच्या पत्रांवर मुसलमानी लेखनपद्धति व भाषासरणी यांचा फार परिणाम झाला होता. (२) शिवाजीच्या पत्रांत कागद, शिक्के व शेरे या बाबतींत निजाम- शाहीचे किंवा विजापुरी खईखतांचे अनुकरण फार आहे. ३) मोगली व विजापुरी पत्रांप्रमाणे शिवाजीच्या पत्रांत पदव्यांची विपु. लता आढळत नाही. ३१० * या अनुमानांना आधार श्रीसंप्रदायाची कागदपत्रे, ले १० ते ८ ले. १८ ते ३६, शिवचरित्र साहित्य ले. २४५ ते २८० हे आहेत.

·शिवकालीन राजपत्रांची लेखनपद्धति [८१ (४) कोणाला कसें पत्र लिहावयाचे या बाबतींत चारही शाह्यांत जवळ जवळ एकच पद्धत चालू असलेली दिसते. कदाचित् मागली लेखनपद्धतांच थोडी निराळी असावी. (५) फारशी भाषेतील शेकडों शब्द व शब्दसमूह मराठी राज्यकर्त्यांनी जसेच्या तसेच किंवा वेषांतर चढवून घेतले आहेत. (६) ज्या गोष्टी मराठी राज्यकर्त्यांनी मुसलमानांपासून घेतल्या असे दिसते त्या मुसलमानांनी कोठून आणल्या याचा शोध केला पाहिजे. कदाचित् त्यांपैकी पुष्कळ भाग मुसलमान पूर्वकालीन हिंदु राज्यकर्त्यांपासून घेतला अस. ण्याची संभव आहे. कदाचित् बगदादकडील राज्यांतूनही त्यांपैकी काही गोष्टी आलेल्या असण्याचा संभव आहे. मित्यांविषयी काही विचार. शिवकालीन कागदांत मुसलमानी व हिंदु अशा दोन पद्धतीच्या मित्या येतात. पोर्तुगीज, डच, इंग्रज, फ्रेंच या परदेशी लोकांमुळे ख्रिस्ती पद्धतही कोठे कोठे आली आहे. दक्षिणेतील तत्कालीन कागदपत्रांत हिजरी, फसली, मुहूर, जुलूस व इसवी हे सन, शालिवाहन, जव्हार व राज्याभिषेक हे शक इतक्या वर्षगणना आल्या असल्यामुळे त्या प्रत्येकाविषयी थोडी थोडी माहिती देऊन नंतर प्रत्येक रियासतीतील पत्रांत कोणते विशेष आढळतात हे सांगतो. हिजरी-महमदाने ज्या दिवशी मक्केहून मदिनेस प्रयाण केलें तो दिवस हिजरी कालगणनेच्या पहिल्या वर्षाचा पहिला दिवस धरण्यांत आला असून या पहिल्या दिवसास श. ५४० श्रावण शु. २ ( इ. ६२२ जुलै १५) ही मिति येते. हिजरी सनाचे वर्ष चांद्रमानाचे आहे. प्रत्येक महिना एका चंद्र- दर्शनापासून दुसऱ्या चंद्रदर्शनापर्यंतचा असतो. प्रत्येक तारीख सायंकाळी सुरू होऊन दुसन्या दिवसाच्या सायंकाळपर्यंत चालू असते. याचे शकांत रूपांतर करणे हे आकडेमोडीशिवाय करितां येत नाही. सुहूर सन-या सनाचा आरंभ हिजरी ७४५ (श. १२६६) मध्ये झाला. मात्र आरंभीचें वर्ष १ न धरतां हिजरी इतकेंच म्हणजे ७४५हेंच धरले. याचे शकांत रूपांतर करावयाचे असल्यास ज्येष्ठ ते फाल्गुन ५२१ व चैत्र ते वैशाख ५२२ वर्षे मिळवावी लागतात. याचे वर्ष सौरमानाचे असून वर्षाचा आरंभ मृगनक्षत्रावर होत असल्याने यास मृगसाल असेही म्हणतात. महिने चांद्र- शि.नि. २ म. ११-१२ ·८२] शिवाजी-निबंधावली मानाचे असल्याने दरवर्षी याच्या एकाच सालांत एकाच नांवाचा महिना दोनदा (एकदां आरंभी व एकदां शेवटी) येतो. यामुळे असा महिना ज्यां पत्रांत आला असेल त्याची तारीख ठरवितांना मूळ महिना त्या वर्षातील आरंभींचा कां अखेरचा हे पाहून तारीख ठरवावी लागते. नाही तर तारीख एक वर्ष अगोदर किंवा मागाहून लागल्याने सुबोध पत्रही दुर्बोध होऊन जाईल.. शके १५५८ च्या वैशाख अमावास्येस याचे १०३७ साल सुरू होत आहे. आरंभी ११२ दिवसांनी हिजरी १०४६ व मोहरम महिना सुरू होत आहेत. हे साल १५५९ च्या ज्येष्ठांत शु. ११ स सरत आहे. त्यावेळीही मोहरम महिनाच चालू आहे. हिजरी वर्ष मात्र बदलून १०४७ हे आले आहे. या वर्षी मोहरमच्या १-९या तारखा दोनदा आल्या आहेत. याचा प्रचार उत्तरेत नसून फक्त दक्षिगेंत व तोही आदिलशाही व निजामशाही राजवटीत होता. हा अंकांत लिहिलेला सहसा आढळत नसून अंकदर्शक शब्दांनी याचा उल्लेख सर्वत्र केलेला आढळतो.. फसली-ही कालगणना कोणी प्रथम सुरू केली हे निश्चित सांगता येत नाही. दक्षिणेमध्ये ही गणना शहाजहान बादशहाने हि. स. १०४६ मध्ये केली. सुहूर सनाप्रमाणेच आरंभी या सनाचे १०४६ हेंच वर्ष धरून काल गणनेस सुरवात केली. फसली १०४६ ला सुहूर १०३७ येत असल्यामुळे हा सने सुहूरच्या पुढे ९ वर्षे आहे. सुहूर सनाप्रमाणेच याचे नवीन वर्ष मृगनक्षत्रावर सुरू होते. महिने व तिथि सुहूरप्रमाणेच चांद्रमानाच्या आहेत. याचे शकांत रूपांतर करावयाचे असल्यास ५१२ व ५१३ अशी वर्षे अनुक्रमें मिळवावी लागतात. राजशकः-ही गणना शिवाजीने आपल्या राज्याभिषेकापासून सुरू केली. राज्याभिषेक श. १५९६ ज्येष्ठ शुद्ध १३ स झाला. अर्थात् या पद्धतीचे शकांत रूपांतर करण्यासाठी ज्येष्ठ ते फाल्गुन १५९५वचैत्र ते ज्येष्ठ शु.१३ पर्यंत १५९६ मिळविले पाहिजेत. याच्या किंवा अशाच इतर आड महिन्यांत (चैत्राशिवाय) सुरू होणाऱ्या कालगणनेच्या एकाच वर्षी दोन संवत्सरनामें येतील. उदाह- रणार्थ राजशक १ ला आनंद संवत्सरही येईल व राक्षस संवत्सरही येईल. जव्हार शक -जव्हार संस्थानांतील पत्रांतून हा शक आढळतो. याची सुरवात शके १२६५ ज्येष्ठ शु. १२ स झाली आहे. अर्थात् जव्हार पद्धतीला शकाचे रूपांतर द्यावयाचे असल्यास ज्येष्ठ ते फाल्गुन १२६४ व चैत्रे ते ज्येष्ठ शु. १२ पर्यंत १२६५ वर्षे मिळविली पाहिजेत, ·- शिवकालीन राजपत्रांची लेखनपद्धति [८३ जुलूस- मोगल बादशहा व विजापूरचे बादशहा यांनी जुलूस वापरलेला आहे. जुलूस सन म्हणजे राज्याभिषेकाचे वर्ष. आपल्याकडे राज्या- भिषेक वापरण्याची पद्धत फार जुनी आहे. चालुक्य, राष्ट्रकूट वगैरे घराण्या- तील राजपुरुषांनी सर्रास आपल्या राज्याच्या अभिषेकाचे वर्ष वापरले असून अशा वर्षगणनेस सर्वांचे 'विजयराज्यसंवत्सर' असें सामान्य नांव आहे. येवढेच नव्हे तर कांहीं कुलांनी आपले स्वतःचे नवीन शक सुरू केले. उ. दाहरणार्थ, कल्चरी, शिलाहार यांचे स्वतंत्र शक आहेत. तसेंच कल्याण चालु- क्यांपैकी एकाने आपल्या नावाने एक नवीन शक सुरू केला होता. शिवाजीनें या बाबतींत दुसन्या पद्धतीचे अनुकरण केलें; म्हणजे इतर राजां- प्रमाणे त्याने आपल्यापुरताच राज्याभिषेक शक सुरू न करतां नवीन शक सुरू केला. तो पेशवाईअखेर कागदांत चालू असलेला दिसतो. निजामशाहीत जुलूस वापरीत नसत. शिवकालांत आदिलशाही व मोगल या दोन घराण्यांपैकी तीन पुरुषांनी आपला जुलूस वारपलेला दिसतो. हे तीन पुरुष म्हणजे विजापूरचा अली आदिलशहा आणि मोगलांपैकी शहाजहान व औरंगजेब हे होत. अली आदिलशहा हिजरी १०६७ च्या मोहरम २६ ला (श. १५७८ कार्तिक व. १३ इ. स. १६५६ नोव्हें. ४ ) गादीवर आला. त्याने आपला स्वतःचा नवीन जुलूस सुरू केला. व तो सुमारे १६ वर्षे म्हणजे त्याच्या मरणापर्यंत चालू राहिला. (मृत्यू १५९४ मार्ग.) मोंगलापैकी शहाजहान हिजरी १०३७ जमादिलाखर १ ला (श. १५४९ माघ शु. २ इ. १६२८ जाने. २८) गादविर आल्यामुळे त्या दिवशी त्याचा जुलूस सन सुरूं झाला व तो ३२ वर्षे चालला. त्यानंतर औरंगजेब गादीवर आला. औरंग- जेबाचे राज्याभिषेकसमारंभ दोन दिवशी झाले. पहिला श. १५८० श्रावण शु. १ स व दुसरा १५८१ ज्येष्ठ व. ११ स ( इ. स. १६५९ जून ५) पण जुलूस सन यापैकी कोणत्याच दिवशी सुरूं न होतां हिजरी १०६८ च्या रम- जान महिन्यांत १ तारखेस (श. १५८० ज्येष्ठ शु. २ इ. स. १६५८ मे २३) सुरू झाला व तो ५१ वर्षे चालू होता. इसवी सनः- हा कसा सुरू झाला हे प्रसिद्धच आहे. शिवकालांत या कालगणनेत दोन प्रकार उत्पन्न झाले होते. एक ओल्ड स्टाईल व दुसरी न्यू स्टाईल. न्यू स्टाईल ओल्ड स्टाईलच्या १० दिवसांनी पुढे आहे. म्हणजे न्यू स्टाईलच्या इ. स. १६७४ जानेवारीला ओल्ड स्टाईलची तारीख ·८४] शिवाजी-निबंधावली इ. १६७३ डिसेंबर २२ ही येते. येथे ज्या परकीयांनी वखारी घातल्या त्यांपैकी पोर्तुगीज, डच, व फ्रेंच हे न्यू स्टाईल व इंग्लिश ओल्ड स्टाइल वापरीत असत. अर्थात् पत्रांची संगति लावतांना स्टाईलची बाब अश्य विचारांत घेतली पाहिजे. महिने व वार-मुसलमानी पद्धतीत वर्षगगना जरी निरनिराळ्या जसल्या तरी महिने एकच आहेत. तसेंच वारही सर्वांचे सारखेच आहेत म्हणून ते पुढे देतो:-महिन्यांची नांवें (१) मोहरम किंवा मोहरम उल हराम (२) सफर किंवा सफर उल मुजफर (३) रबिअ उल अवल (४) रबिअ उल आखिर किंवा रबिअ उत्सानी (५) जमादि उल अवल (६.) जमादि उस्सानी किंवा जमादि उल् आखिर (७) रजब किंवा रजब उल् मुरजब (८) शाबान किंवा शाबान उल मुअजम (९) रमजान किंवा रमजान उल मुबारक (१०) शवाल किंवा शवाल उल् मुकरम (११) जिल्काद (१२) जिल्हेज, यांतील हराम (पवित्र ), मुजफर (यशस्वी), अवल (पहिला) सानी (शेवटचा), मुरजब (पवित्र); मुअजम (श्रेष्ठ) मुबारक (दयाळू ); मुकरम (प्रिय) हे शब्द त्या त्या महिन्यांना लावलेली विशेषणे आहेत. मराठी पत्रांत महिन्यांचे उल्लेख नुसते किंवा सविशेषण केलेले आढळतात. वारांचा क्रम आपल्या सारखाच आहे. मात्र नांवें भिन्न आहेत. वार तिथी प्रमाणेच रोज संध्याकाळी बदलतो. गुरुवार सायंकाळ ते शुक्रवार सायंकाळ पर्यंतचा जो वार त्यास जुमा किंवा आदिना म्हणतात. शुक्रवार सायंकाळ ते शनिवार सायंकाळ या वारास शंबा किंवा हफ्ता म्हणतात. अशाच रीतीने पुढील वारांस यकशंबा, दोशंबा, सीशंबा, चहारशंबा, पंजशंबा ही फारशी नावे किंवा इहिदेशंबा, इसनेशंबा, सलासशंबा, अशिंबा, खम्सशंबा ही अरबी नावे आहेत. कोणत्याही कालगणनेंतील एका मितीचे दुसऱ्या कालगणनेत रूपांतर करावयाचे झाल्यास एकाच मितीस दुसरीचे दोन वार व दोन मित्या (कचित एक किंवा तीन) दिल्या पाहिजेत. पण असे करणे अतिशय जिकीरीचे व गैरसोईचे असल्याने पंचांगें किंवा जंत्र्या यांतून प्रायः एकच वार, मिति व तारीख ही दिलेली असतात. येथवर निरनिराळ्या कालगणना आणि मुसलमानी महिने व वार यांची माहिती दिली. आता प्रत्येक रिसायतीतील तारखा घालण्याची पद्धत कशी होती तें सांगतो. 1291 ·शिवकालीन राजपत्रांची लेखनपद्धति [८५ निजामशाही पद्धत-खास निजामशाही फर्मानांत आरंभी सुहूर घालीत व शेवटी हिजरी सन घालीत. मात्र हिजरी सन आंकड्यांत न घालता तदंकवाचक जे अरबी शब्द त्या शब्दांनी दर्शवीत. उदा. सं. २० ले. २५४, २५५ ही निजामशाही पत्रे पहा. यांत आरंभी सुा सन सबा अलफ असा सुहूरचा उल्लेख आहे व शेवटी तेरीख १७ किंवा २२ माहे जिल्कादी खमस अशर अलफ असा हिजरी सनाचा उल्लेख आहे. आणखी उदाहरणाकरतां त्रै. २ पृ. ५६, ५७, ५८ व १४१, १५१-१५६ व खं. १५ ले. ४००-०१-०२ ही पत्रे पहा. शके १५४०पासून शके १५५८ पर्यंत निजामशाहीत मलिकंबर व शहाजी हे अनुक्रमें सर्वाधिकारी होते. अर्थात् त्यावेळच्या खुद्द पादशाही फर्मानांत मलिकंबर किंवा शहाजी यांची तारखा घालण्याची पद्धतच बहुधा दिसून येते. दुसऱ्या पायरीचे अधिकारी म्हणजे सुभेदार वगैरे प्रांताधिकारी. पहिले पहिले अधिकारी फर्मानाप्रमाणेच प्रथम अरबी शब्दांत सुहूर सन व शेवटी अरबी शब्दांत हिजरी सन घालीत. उ. खं. २० ले. २२६ पहा. यांत आरंभी सुहूर घालून शेवटी हिजरी सन घातलेला आहे. मलिकंबर व शहाजी यांनी ही पद्धत टाकून दिली. त्यांच्या पत्रांतून प्रथम अरबी शब्दांनी सुहुर सन दिला असून शेवटी फक्त तारीख व महिना येवढींच दिलेली आहेत उ. सा. २८७ किंवा सं. २० ले. २५७ पहा. यांत प्रथम मुहूर देऊन शेवटीं फक्त तारीख व महिना दिलेले आहेत. तिसऱ्या प्रकारची पत्रे म्हणजे महालकरी, मामलेदार, ठाणेदार वगैरे अधि- काऱ्यांनी लिहिलेली पत्रे. यांत आरंभी सुहूर सन देऊन शेवटी फक्त तारीख व महिना ही दिलेली असतात. उ. सं. २० ले. २२४ पहा. यांत आरंभी सुहूर सन आणि शेवटी महिना व तारीख दिलेली आहेत. खं.२० ले. २२५हा ठाणेदा- राचा हुकूम असूनही आरंभी सुहूर व शेवटी हिजरी दिला आहे. पण अशी उदाहरणे फारच थोडी आहेत. विजापुरी पद्धत-विजापुरी राजवटींत बादशाही पत्रावर आरंभी सुहूर सन घालून शेवटीं तारीख, महिना, व हिजरी सन घालीत असत. यांत तारीख व सन ही कधी अंकांनी दाखवीत, कधीं तदंकवाचक फारशी शब्दांनी दाखवीत, तर कधी फारशी शब्दाऐवजी अरबी शब्दांनी सन व तारीख व्यक्त करीत. कधी कधी अंक व अंकवाचक शब्द दोन्ही लिहीत. उ. त्रै. व २ पृ. ६० पहा.

·शिवाजी-निबंधावली १ येथे एक विजापुरी फर्मान आहे. त्यांत आरंभी सुहूर सन देऊन शेवटी नहूमे ९ शहरे रमजान सने १०५९ असा उल्लेख आहे. यांत नहूम शब्द ९ अंक वाचक आहे हे उघड आहे. खं. २१ ले. मध्ये आरंभी सुहूर व शेवटी तारीख दुयेम ... सन एक हजार सात असा उल्लेख आहे. सर. ले. ४२,४३, ४४ त आरंभी सुहूर व शेवटी हिजरी दिला आहे. श्री. आतार यांनी मंडळाकडे पाठविलेल्या फर्मानांवर शेवटी तारीख हफ्तुम...सना १०७० असा उल्लेख आहे. बशीर अहमद यांनी प्रसिद्ध केलेल्या 'फरामानुहसलातीन ' या पुस्तकांत दिलेल्या विजापुरी फर्मानांवर अशा त-हेनें सुहूर व हिजरी यांचे उल्लेख केले आहेत. विजापूर बादशहांपैकी दुसरा अली आदिल याने आपला जुलुस सुरू केला होता. तेव्हा त्याच्या पत्रावर जुलूस सांपडावा हे साहजिक आहे. खं. २० ले. ७६ मध्ये किंवा मंडळाच्या संग्रहीं कांहीं फर्माने आहेत. त्यांवर तारीख व हिजरी सन याबद्दल अरबी शब्दच वापरलेले आहेत. व एकावर अली आदिलचा जुलूसही आहे. विजापुरी राजवटींतील दुय्यम प्रतीच्या अधिकाऱ्यांच्या पत्रांत सामान्यतः आरंभी सुहूर सन घालून शेवटी फक्त तारीख व महिना यांचा उल्लेख केलेला असतो. अशी पत्रे आज शेकडों उपलब्ध आहेत. त्यांची उदाहरणे शिवकालीन कागदपत्रांच्या बहुतेक पुस्तकांत सांपडतील. कचित् दुय्यम अधिकाऱ्यांनीही शेवटी हिजरी सन घातला आहे. या अधिकाऱ्यांचा सनाचा उल्लेख करण्याचा आणखी एक प्रकार आहे. कांही पत्रांतून आरंभी व शेवटीं अरबी शब्दांत सुहूर सनच सांगितलेला असतो उ. खं. २० ले. ८६ यांत आरंभी व शेवटीं सन सबा अ.न असा उल्लेख केला आहे. परगण्याहून सुटलेल्या हुकमावर प्रायः आरंभी सुहूर सन व शेवटी तारीख व महिना ही दिलेली असतात. हिजरी किंवा जुलूस वापरलेले आढळत नाहीत उदाहरणार्थ ख. २० मधील चित्रावप्रकरणी पत्रे पहा. मोगली पद्धत-मोगली राजवटीतील शहाजहान व औरंगजेब यांच्या कार- कीर्दीची दक्षिणेत पत्रे आहेत. शहाजहान व औरंगजेब या दोघांचेही जुलूस होते. त्यामुळे त्यांच्या पत्रांतून हिजरी वजुलूस असे दोन्ही प्रकारचेसन दिलेले आढळतात. सुहर सन मोगलांनी कधीही वापरलेला नाही. दोघांच्याही पत्रांत आरंभी कोणताही सन घालीत नाहीत. शेवटी तारीख, महिना वहिजरी किंवा जुलूस, किंवा हिजरी व 129 ·शिवकालीन राजपत्रांची लेखनपद्धति जुलूस दोन्हीही वापरलेले आढळतात. तसेंच तारीख व सन यांचा निर्देश कधी अंकांनी तर कधी अंकवाचक फारशी शब्दांनी केलेला आढळतो. सं. ८ व प्रभात मासिक यांत दिल्लीपतीचा पत्रव्यवहार आला आहे. त्या पत्रांच्या मूळ फारशी नकला मंडळाच्या संग्रहास आहेत. खं. ८ ले. ३ च्या फारशी अस्सलांत 'तारखे हफ्तुम शहरे जिअल्काद सना २३ जुलूस' असे शब्द आहेत खं. ८ ले. ४ च्या फारशी अस्सलांत शेवटीं तारखेचा उल्लेख 'तहरीर फीत्तारीखे. पंजूम शहरे जिल्हेज सना बीस्त व से जुलूस मिमिनत मानूस मुताबिक सना हजार व पंजाह व नुह हिजरी' असा आहे. खं. ८ ले. ५ च्या फारशी रूपांत शेवटी 'तारीखे १८ रजबुल मुरजब सना ३१ ' असा उल्लेख आहे. ही सर्व पत्रे शहाजहानाच्या कार- कीर्दीतील आहेत हे हिजरी सनावरून उघड होते. ख. ८ले. ६ चे पत्र औरंगजेबाने -राज्याभिषेक झाला नसतांना पाठविलेलें आहे याच्या शेवटी 'गुरे शहरे जमादिउल् आखिर सना १०६७ ' असा उल्लेख आहे. अर्थात १०६७ हे हिजरी साल आहे. खं ८ ले. ७ च्या फारशी नकलेंत शेवटी 'बतारखे ४ जिल्काद "सना इहिदे अज जुलूस मुताबिक सना १०६९ हिजरी' असा कालाचा उल्लेख केला आहे. इहिदे हा एक अंक वाचक अरबी शब्द आहे. असे अनेक उल्लेख निरनिराळ्या २।३ प्रकारचे दाखवितां येतील. मोगली दुय्यम अधिकाऱ्यांनी लिहिलेली फारशी पत्रे उपलब्ध नाहीत. शि. 'प्र. पृ. १९४ वर एक जयसिंगाचे फर्मान दिले आहे त्यांत तारखेचा उल्लेख “बतारीखे चहारूम शहरे जमादि उल्अवल सना ७ जुलूस' असा आहे. खं. २० ले. २३८ व२४४ ची पत्रे एका मोगली आधिकान्याची आहेत. त्यांत विजापुरी शिर- -स्त्याप्रमाणे आरंभी सुहर आणि शेवटी महिना व तारीख ही घातली आहेत. सं. २० ले.१९९ च्या पोटांत एक सनद छापिली आहे. ही मोगली दुय्यम अधिका-याने लिहिली आहे. शेवटीं केलेला तारखेचा उल्लेख 'तारीख गुरे माहे जिल्हेज सन ९ जुलूसे वाला मुताबिक सन १०७६ ' असा आहे. औरंगजेबाच्या ९ जुलु- -सला १०७६ फसली येत आहे. एकंदरीत दुय्यम अधिकाऱ्यांनी फसली सन बराच वापरला असावा असे वाटते. तिय्यम अधिका-यांनी लिहिलेली पत्रे विजापुरी पद्धतीचेच अनुकरण करतात. शिवशाही पद्धत-शिवशाहीच्या कागदांत शहाजीचेही हुकूम येतात.शहाजी- क्या हुकमांत आरंभी सुहूर आणि शेवटी महिना व तारीख दिलेली असतात. शिवाजीच्या पत्रांत २।३ प्रकार आढळतात. काही पत्रांत आरंभी मुहर आणि शेवटी ·८८] शिवाजी-निबंधावली तारीख व महिना यांचा उल्लेख असतो. उ. सा. ले. २३९ पहा.यांत आरंमी सुहूर व शेवटी तारीख व महिना दिलेली आहेत. शिवाजीने राजशक सुरू केला हे खरें. पण राजशक सुरू झाल्याबरोबर हिंदु महिना, मिति किंवा राजशक यांचा सर्रास उपयोग होऊ लागला अशी जर कोणाची समजूत असेल तर ती अगदी चुकीची आहे. राज्याभिषेकानंतर किती तरी पत्रे अशी आहेत की, ज्यांत सुहूर सन आणि मुसलमानी तारीख व महिना वापरलेली आहेत. उ खं. ८ ले. ३१ पहा. हे पत्र राज्याभिषेक झाल्यावर ५/६ महिन्यांनी लिहिलेले आहे. यांत मुसलमानी सन, तारीख व महिना नेहमींच्या पद्धतीने दिलेली आहेत. उत्तरोत्तर मुसलमानी कालगणना शिवाजीच्या पत्रांतून कमी कमी होत जाऊन त्या ठिकाणी राज्याभिषेक शक आणि हिंदु मास व मित्या यांचा जास्त जास्त प्रचार झाला हे खरें. उ. खं. ८ मधील ३३ ते ३६ लेखांक पहा. यांत राज्या- भिषेक शक, हिंदु मास व मिति ही आढळतात. शिवाजीच्या २ या व तिसऱ्या प्रतीच्या अधिका-यांनी शिवाजीने प्रयोगांत आणलेली कालगणनेची पद्धत उपयोगात आणली असल्याने तीविषयी जास्त लिहिण्याची जरूरी नाही. एका पद्धतीचा उल्लेख मात्र येथे केला पाहिजे. शिवशाहीतील काही पत्रांवर शेवटीं तारीख, महिना व सुहूर सन ही नमूद केलेली असतात. उ. खं. ८ ले. १२ पहा. यांत पत्राचे शेवटी छ. ४ माहे रमजान सन सलास सितैन असा उल्लेख आहे. आणखी उदाहरणांकरितां इतिहाससंग्रहांतील 'गोमातकाच्या इतिहासाची साधनें' हे प्रकरण पहा. मित्यांविषयी काही विशेष-इ. वृ. १८३४ पृष्ठ ५६ वर एक मिरासी-- पत्र छापलें आहे. त्याची मिति त्या पत्रांत १५९१ सौम्य संवत्सर ज्ये. शु. ७. शुक्रवार अशी दिली आहे. जंत्रीप्रमाणे ज्येष्ठ शु. ७ गुरुवारी ९ घटका ४ पळे असून शुक्रवारी ८ मी १३ घटका ७ पळे आहे. या ठिकाणीं ७ मी प्रमाण. मानावी तर वार चुकीचा लिहिला असे म्हणावे लागते. वार प्रमाण धरला तर तिथी चुकीची घातली असें मानावे लागते. सामान्यतः लोकांच्या ध्यानांत वारं जितका निश्चयाने रहातो तितकी तिथि राहणे शक्य नाही. पंचांगाचा प्रसार- आज जसा घरोघर झालेला दिसतो तसा पूर्वी नव्हता. निदान खेडेगांवीं तरी (आजच्या स्थितीवरून पहातां) प्रत्येकाचे घरीं पंचांग असेल असें म्हणवते नाही. उलट वरील पत्रांत खरेदी विक्री करणारे अनुक्रमें जोशी कुळकर्णी आहेत:

·वगैरे. तारखेचा असला घोटाळा असणारे लेख बहुधा शुद्ध फारशी व खाशांचे शिवकालीन राजपत्रांची लेखनपद्धति [८९ यामुळे त्यांनी पंचांगांत तिथि पाहिली नसेलसें म्हणवत नाही. तरी पण तिथि: चुकण्याची संभवनीयता जास्त येवढे मात्र खरे. येथे हेही सांगून ठेवण्यास हरकत नाही की, अस्सल पत्रांत कित्येक वेळां अक्षय्य तृतीया,नागपंचमी, दसरा अशा एकाद्या प्रसिद्ध तिथीचा उल्लेख असतो. अशा वेळी मात्र तिथीच प्रमाण धरली पाहिजे. पण अशा तिथींना दिलेले वार चुकल्याचे आढळांत नाहीं... उलट दिव्य प्रकरणी, शनिवार, रविवार, मंगळवार हे दिव्यांगभूत कार्य करण्याचे ठरलेले असल्यामुळे अशा वेळी वार व तिथी यांचा मेळ नसल्यास वार बरोबर मानून तिथि चुकीची मानिली पाहिजे. शिवचरित्र साहित्य ले.२६७ मध्ये आरंभी सुहुर सन १०४२ दिला आहे व शेवटी हिजरी १०५२ जमादिलावल १७ ही तारीख दिली आहे. सुहुर १०४२ मध्ये जमादिलावल महिना येतो पण हिजरीचें साल १०५१ येते. हिजरी १०५२ चा जमादिलावल घ्यावा तर सुहुर १०४२ संपून १०४३ चे २।३ महिने होऊन जातात. अशा घोटाळ्याची पत्रेही बरीच सांपडतात. ह्या घोटाळ्याची संगति लावण्याचा एकच मार्ग दिसतो. सुहुर १०४२ च्या शेवटी शेवटी म्हणजे फाल्गुनांत पत्राचा मुख्य मजकूर तयार झाला. पण शिक्का मोर्तब व निरनिराळ्या अधिकान्यांचे शेरे होण्यास ४।६ महिने लागून हिजरी १०५२ च्या जमादिलावलांत पत्र पूर्ण तयार झाले. अर्थात् पत्र पूर्ण तयार झाल्याची तारीख शेवटी घातली. या ४।६ महिन्यांच्या अवधीत सुहूर सन तर बदललाच पण मुख्यतः हिजरी बदलून नवीन वर्ष सुरू झाले. यामुळे हिजरी के सुहूर जमत नाहीत. पत्रे तर त्यांच्या स्वरूपावरून खरींम्हणणे भाग असते. तेव्हां. वरील उपपत्तीशिवाय इतर कोणत्याही रीतीने या घोटाळ्याचा समाधानकारक निकाल लावता येत नाही. अशा त-हेची आणखी उदाहरणे पाहिजे असल्यास अ- भ्यासकांनी पुढील पत्रे पहावी. त्रै. व. ५ पृ. ६०; फरा. सला. पृ. २२० स. प. पृ. ५२ले. २०; सावंतवाडी संस्थानचा इतिहास जुने लेख नं. ८९।११ असेच असतात. बादशहाकडून हुकूम मिळविण्यास ५/६ महिने लागले तर त्यांत आश्चर्य मानण्याचे कारण नाही. आजही कोर्टकचेऱ्यांचा जो अनुभक येतो त्यावरून एकतंत्री बादशाही कारभारांत ५।६ महिने लागणे म्हणजे काहीच नाही. खं.२० ले.१७ यांत वतन राखण्याकरितां जो वाद खेळावा लागला. त्याला खर्च काय आला व कोणकोणत्या लोकांच्या गांठी भेटी घेऊन कोणकोणते ·शिवाजी-निबंधावली - विधि करावे लागले याची हकीकत दिली आहे. त्यावरून माझे वरील म्हणणे परिस्थितीला धरूनच आहे असे म्हणावे लागेल. दुसरा असाच एक प्रश्न संशोधकांचा थोडा घोटाळा उडवून देणारा आहे. काही पत्रांत असे आढळून येते की, पत्रांत उल्लेखिलेला काळ एक असावा तर पत्रावरील शिक्यांतील काळ दुसराच असावा. अशा वेळी निराळाच काळ दाख- विणारा शिक्का खुद्द बादशहाचा किंवा त्याच्या एकाद्या प्रधानाचा असतो. अर्थात् शिक्यांतील काळ ज्याचा शिक्का तो मनुष्य त्या कामावर केव्हां आला हे दाखवितो. आणि म्हणूनच शिक्यांतील काळ हा प्रत्यक्ष पत्रलेखनाच्या अगोदरचा बहुधा असतो. याशिवाय इतर कोणत्याही त-हेने या दोन भिन्न कालांची संगति लागत नाही. शिवशाहीतील पत्रांत हा प्रश्न उत्पन्न होत नाही. कारण कोणाच्याही शिक्क्यांत कालाचा उल्लेख केलेला नसतो. कित्येक पत्रांतून सुरुसन म्हणून पुढे काही तरी आंकडा घातलेला असतो त्या ठिकाणी पाठीमागील शब्द सुरुसन असला तरी आंकडा फसली सनाचा असतो, हा प्रकार मोगली पत्रांत फार आढळतो. कधी कधी वर्षाचा उल्लेख सन समान १०४७ असा केलेला असतो या ठिकाणी समान म्हणजे सुहूर १०३८; पुढील १०४७ ही फसली वर्षसंख्या - घ्यावी लागते. असे उल्लेख पुष्कळ ठिकाणी आलेले आहेत व त्या प्रत्येक ठिकाणी असा अर्थ केल्याशिवाय संगति लागत नाही. काही ठिकाणी वर्षाचा उल्लेख सन हजार १०५७ असा केलेला असतो. या ठिकाणी हजार शब्द काय सुचवितो हे सांगता येत नाही. पण पुढील आंकडा फसली वर्ष दाखवितो हे मात्र खास. पत्रांत कधी कधी हकीकत सांगतांना सन सलास असा सुहूर सनांतील एका आकड्याचा उल्लेख असतो. तेथें सलास हे सहूर सनाचे 'ज्याच्या शेवटी तीनचा आंकडा आहे' असें वर्ष असते. ते कोणते हे पुढचा मागचा संदर्भ पाहून अदमासाने ठरवावे लागते. शिवकालीन कागदपत्र चाळीत असतां एक ठिकाण असे आढळले की . त्या ठिकाणी हल्लीच्या पद्धतीप्रमाणे वर्षसंख्या व संवत्सरनाम ही जुळत नाहीत ते ठिकाण पुढीलप्रमाणे:- ·शिवकालीन राजपत्रांची लेखनपद्धति वर्ष दिलेला संवत्सर पाहिजे असलेले साल वं. २० ले. ५४ १५९४ “ विरोधकृत् " १५९३ महाराष्ट्रांत संवत्सर देण्याची जी पद्धत आहे तीप्रमाणे या ठिकाणी संवत्स- रांची नावे दिलेली नसून तामील पद्धतीप्रमाणे दिलेली आहेत असे वाटते. तामील व महाराष्ट्र या दोन्ही देशांत संवत्सराचें नांव एकच असते पण वर्ष मात्र आपल्यापुढे एक वर्ष असते म्हणजे आपल्या १८५१ ला तामील पंचांगांत १८५२ म्हटलेले असते. असली उदाहरणे फारच कचित् आढळत असल्याने त्याविषयीं जास्त लिहावयाचे कारण नाही. अर्थात् वरील ठिकाणी श. १५९४ हे वर्ष दिले असले तरी १५९३ हेंच वर्ष घेतले पाहिजे. सा. ले. ३८९ हा विजापुरी कागद आहे. नेहमीच्या पद्धतीप्रमाणे आरंभी सुहूर आहे. पण शेवटी मात्र नेहमीप्रमाणे हिजरी न घालतां फसली घातला आहे. पण अशी उदाहरणे फारच थोडी असतील. खं. २० ले. १९९ मध्ये एक पत्र आहे त्याच्या शेवटी ९ जुलूस दिला असून नेहमीप्रमाणे त्याशी जुळता हिजरी सन न देतां फसली १०७६ असा दिला आहे. असली उदाहरणेही कचित् आढळतात. टीप फरामीनुस्सलातीन (ले. बशीरुद्दीन अहमद M. R. A. S. लंडन) हे पुस्तक चाळीत असतां खालील दोष माझ्या नजरेस आले. (१) ले. १३७, हि. १०५६ चा म्हणून दिला आहे. मुळांत मुहुर सीत व सम- सन व अलफ हा आहे. त्याला गणिताने हिजरी १०६५ व १०६६ ही साले पड- तात. फर्मानाच्या शेवटी हिजरी १०५६ छापला आहे. हिजरी ग्राह्य धरावा तर मुहूर चुकला व सुहूर ग्राह्य धरावा तर हिजरी चुकला असें ह्मणावें लागेल. (२) ले. १४० हे पत्र दि. १०६६ म्हणजे महमदशहाच्या (मृत्यु हि. १०६७) शेवटच्या वर्षाचे असून आरंभी ' मुहरे इब्राहीम आदिलशाह जगद्गुरु ' असा शिक्का आहे. इब्राहीम मरुन ३० वर्षे झाली तरी त्याचा शिक्का चालू होता हे म्हणणे सयु- क्तिक दिसत नाही. शिवाय हि. १०६६ च्या अगोदर किती तरी वर्षे महमदशहाचा शिक्का चालू असलेला आढळतो. तेव्हा भलत्याच फर्मानास भलताच शिक्का पातल्याचे दिसते.

·म्हणून छापलें आहे. असा असून शेवटी हिजरी १०६८ दिला आहे. शिकार ९२] शिवाजी-निबंधावली (४) ले.१४२ मध्ये सुहुर सन नोट छापलेला नाही हिजरी१०६६म्हणून लिाहला आहे. मला वाटते तेथें मुहुर, सीत सितैन व अलफ असा पाहिजे. सितैन व अलफ छापले आहे. सुहूर सीत सितैनला हिजरी १०७६ येतो. शेवटी १०६६ हिजरी छापला आहे. शिक्का 'नजफ अला मुरीदे सुलतान महमद आदिलशाह' असा छापला आहे. महमदशहाचा अशा प्रकारचा शिक्का कोठे पहाण्यात नाही. वास्तविक तो शिक्का 'मुरीदे नजफ शाह अली पादशाह गाझी इब्ने सुलतान महमद शाह' असा असावा आणि हा शिक्का अली आदिलशहाचा आहे. शिवाय सीत सितैनला अली आदिलच राज्य, करीत होता. एवंच फर्मान वास्तविक अली आदिलचे आहे. पण महमद आदिलचें ले. १४५ व १४६ मध्ये मुहुर किंवा हिजरी कोणतेंच वर्ष दिले नाही. असे असता पहिले फर्मान अली आदिलशहाचें व दुसरें अनामकाचे ठरविले आहे. फर्मानांवर जो शिक्का आहे तो शिकंदर अदिलशहाचा आहे. तेव्हां दोन्ही फर्मानें शिकंदरची असावीत. ले. १४७ त आरंभी अली आदिलशहाचा शिक्का आहे; मजकुरांत मुहुर, मुहुर व हिजरी ही सर्व फर्मान, अली आदिलशहाचे कारकैदीतील आहे असे दाख- वीत असून महमद आदिलशाहाचे नांवावर ग्रंथकाने दिले आहे. ले. १५० आदिलशहा सानीचे फर्मान म्हणून दिले आहे. आदिलशहा सानी नांवाचा कोणीही राजा विजापुरास झाला नाही. शिवाय मजकुरांत मुहुर १०३१ व हिजरी १०७१ दिला आहे. या दोहोंचा मळ घालता येणे कधीच शक्य नाही. ले. १५२ शिकंदरचा म्हणून सांगितला आहे. मजकुरांत मुहुर सबैन व अलफ ( १०७०) व हिजरी १०८६ दिला आहे मुहुर १०७० ला हिजरी १०८१ येईल. व हिजरी १०८६ ला मुहूर १०७५/७६ येईल. कोणता तरी एक चुकीचा छापला आहे. मला वाटते मुहुरच्या पुढे सना शब्द असून पुढे तत्सदृश सीत शब्द असावा. पण नकलणाऱ्यास हे न समजून त्याला वाटले की सना शब्द चुकून दोनदा पडला आहे. म्हणून त्याने एक सीत शब्द गाळला व मोठी चूक करून ठेविली. ले. ४५ औरंगजेबचें फर्मान म्हणून दिले आहे. या फर्मानांतील शिक्क्यांत सन १०६७ महमद अलमगरि बादशहा गाझी अहमद अबुअल अदल अजीजुद्दीन असा मजकूर आहे. व भोवताली औरंगजेबाच्या १० पूर्वजांची, औरंगजेबाचे आणि २ वंशजांची अशी १३ नावे आहेत. हे फर्मान औरंगजेबाचे नसून आलम- गरि दुसरा याचे आहे हे वंशावळ, औरंगजेबाचें नांव सन वगैरेंवरून स्पष्ट दिसून येईल. ले. ७७ ही असाच खोटा असावा याला कारणेही वरचीच आहेत...

·INDIMARApia १ मर्तजा निजाम; २, ३ मलिकंबर; ४.६ मोगल, ७ इखलासखान, ८ मुस्तका; ९ अलीआदिल.

·20Iरी । सरकार
MATA
धार
सा
नवाई
शहा
बीवीन नजान
सीनेयाची
R
वर्गनिदानाच्या
गुददलराव
স্ময়েটি
अक्षरांची वळणे- १ विजापुरी, २ मलिकंबरी, 3 दादाजी कोंडदेवी, ४.५ शहाजी, ६,
वाजी, ९ संभाजी; शिक्के. -.१० शहाजी, ११ जिजाई, १२ शिवाजी, १३ मोरोपंत, १४ संभा

·शिवकालीन राजपत्रांची लेखनपद्धति [९३ एकंदरीत या पुस्तकात प्रसिद्ध केलेल्या कागदांचे सन वगैरेंचे आधार फार तपासून घेतलेले पाहिजेत. टीप२ शहाजीचा शिक्का अष्टकोनी पाऊण इंच रुंदीचा असून आंत बंदा शहाजी भोसला असे लिहिले असावे. अझरे स्पष्ट लागत नाहीत. जिजाबाईंचा शिक्काही फारशीच होता. आकार कुयरीचा असून जास्तीत जास्त लांबी व रुंदी व इंच आहे. शिवाजीची मुद्रा (अष्टकोनी १ इंच लांब रुंद ) त्याच्या हयातभर एकच होतो ती म्हणजे 'प्रतिपच्चंद्रलेखेव वर्धिष्णुर्विश्ववंदिता शहसूनोः शिवस्यैषा मुद्रा भद्राय राजते ही होय 'मयादेयं विराजते' ही शिवाजीची मोहर असून तिची लांबी रुंदी अनुक्रमें ३" व " आहे. मोदर षटकोनी आहे. शिवाजीचे प्रधान तीन झाले अदन त्यांच्या मुद्रा आहेत. पहिला प्रधान शामराज झिकर याची मुद्रा वाटोळी १ इंच व्यासाची 'श्रीशिवनरपति हर्षनिदान सामरान मतिमत प्रधान' अशी होती. ही श. १५८ वैशाख शु.१७ पर्यंत आढळते. दुसरा प्रधान महादजी याची मुद्राही वर्तुळाकार ॥ इंच व्यासाची व 'श्रीशिवन रपति हर्षनिदान महादेव मतिमत् प्रधान' अशा मजकुराची होती. ही शके १५९४ फाल्गुनपर्यंत चालू होती. शिवाजीचा तिसरा प्रधान मोरोपंत याच्या मुद्रा तीन आढळतात. एक कुयरीच्या आकाराची असून ती श्रोशवचरणी तत्पर व्यंबकमुत मोरेश्वर अशी होता. दुसरी लंब वर्तुळाकार १x१॥ व्यास ची असून तीत श्री शिवगजेन्द्र हर्षनिदान त्र्यंबकसुत मोरेश्वर मुरूप प्रधान अशो आहे. तिसरी मुद्रा ही दुसरीच्याच मागची पण एषा श्री शिवराजेंद्र, मुख्यामात्यस्य सत्यधृक ॥ मुद्रा मोरेश्वरस्यास्तां भद्रा सदागदापिनी अशी होती. पहिली मुद्रा श. १५९७ च्या विजयादशमीयत खात्रीपूर्वक चालू होती. दुसरी मुद्रा वरील विजयादशमीनंतर चालू झाली असावी; कारण सा. २५५ व ३४६ ही पत्रे श. १५९७ आश्विन शु. व वद्य १० ची असून पहिल्यांत पहिली व दुस- -यांत दुसरी मुद्रा आहे. यानंतर मोरोपंताच्या दोन मुद्रा काही दिवस चालू असा- व्यात; कारण रमदास रामदासीच्या ६३६ अंकांतील भहनरांत मोरोपंताची पहि- लीच मुद्रा आहे. श्रीसंप्रदायाची कागदपत्रे यांतील १५९८ शांतील कागदांत मोरोपंतांची दुसरी मुद्रा आहे. तर सं. ८ ले ३६ श. १५९९ चा असूनही त्यांत पहिलीच मुद्रा आहे. तिसरी मुद्रा श. १६०२ च्या कार्तिक महिन्यातील पत्रांत दिसते. पण आतील शब्दावरून ती शिवाजीच्या मरणापूर्वीची (श. १६०२ चैत्र जी.

·शिवाजी-निबंधावली १५) असावी असे वाटते. मोरोपंताची मोहोर वाटोळी असून : विळसति लेखना धिर्मुद्रा' अशा मजकुराची आहे. शिवाजीच्या कार्यकारी मंडळापैकी सेनापति प्रतापरावे गुजर याची मुंद्रा चौकोनी असून तीत 'श्री शिवसेनाधिपमुद्रा जयति सुभद्रा प्रतापरायस्य असा मजकूर आहे. ( रामदास रामदासी अं. ६ ३६४ यामध्ये प्रतापरावाच्या मुद्रेवर नागोजी गुजर लिहिले आहे.तर पत्रसारसंग्रह ले. १४४१ मध्ये व बखरीमधून प्रतापरावाचे कडतोजी गुजर नांव येते; तेव्हा प्रतापरावास दोन्ही नांवें होती असे वाटते. याची मोहोर अजून आढळली नाही.) शिवाजीचा दुसरा सेनापति हंबीरराव ( हंसाजी) मोहिते याच्या दोन मुद्रा होत्या. पहिली वाटोळी व 'श्रीमछिवमहानुभाव सेनाधीश हंबीरराव' अशा मजकुराची आहे. व दुसरी 'श्री शिवचरणी दृढभाव, सरलष्कर मोहिते हंबीरराव' अशी होती. दोन्ही मुद्रा शिवाजीच्या कारकीर्दीतील दिसतात. पण पहिली मुद्रा श. १६०६ त (सं. १५ ले. १०) व दुसरी शके १६२७ मधील ( ख ८ ले. ५३), आहे. पहिलीची संभवनीयता आहे. पण दुसरी शंकनीय आहे. अनाजी दत्तोची मुद्रा षट्कोनी व श्रीशिवचरणी तत्पर दत्तमुत अनाजि पंत निरंतर ' अशी असून मोहोर वाटोळी असून 'लेख, ना वधि रे, धते ' अशा मजकुराची आहे. शिवाजीचे धर्माधिकारी पंडितराय यांची मुद्रा लंबवर्तुळी व श्री. चिंतामणिच- रणशरणं अशी आहे व मोहोर षट्कोनी व 'सुभं भवतु ' अशी आहे. दत्ताजी त्रिमल वाकेनिवीस याची मुद्रा आढळत नसून फक्त अष्टकोनी मोर्तब, सुद' च पहाण्यात येतो.

·शिवकालीन राजपत्रांची लेखनपद्धति
टीप ३.
काही आदिलशाही शिक्के.
عبدالله
HTTA
Y
Deeee
Mom
इबाहीम, महमद, व
शिकंदर या तीन विजा-
पुरी बादशहांच्या फां-
नांवर आढळणारा 'नादे
अलीचा' शिका.
महमद आदिलशहा याच्या फर्मानावर
आढळणारा शिक.
१
अली आदिलशहाच्या फर्मानावर आढळणारी शिक्का.

·शिवाजी-निबंधावली
LAL
अली आदिलशहाच्या फर्मानांवर माढळणारा शिका.
शिकंदर आदिलशहाच्या
कर्मानांवर आढळणारा शिका
इबाहीम आदिलशहाच्या प्रधानांचा जोडशिका.
फर्मानांचे पाठीवर शेरे लिहिणा-या दोन
अधिकाऱ्यांचे शिक्के

·जंजिरेकर सिद्दी (लेखक-वा. सी. बेंद्रे, पुणे) मोगली साम्राज्यसत्तेला नवीन मराठी राजसत्तेचा अंकूर तोडून टाकणे जसें विशिष्ठ परिस्थितीमुळे अशक्य झालें; तसेंच मराठी राजसत्तेला जंजिरेकर सिंद्यांचा मोड करणे अशक्य झाल्याचा दाखला इतिहासांत नमूद झालेला आहे. लष्करी शक्तीने व संपनीने अगदी नामोहरम झाला असतांना सुद्धा वेळोवेळी केवळ विशिष्ठ भौगोलिक परिस्थितीचा व शिवाजीच्या शत्रुमित्रांच्या मदतीचा फायदा घेऊन सिद्दी शेवटपर्यंत मराठ्यांशी इत्रुत्व ठेवूनच टिकाव काढूं शकला, ही गोष्ट शिवकालीन आरमारी युद्धशास्त्रांतील हिंदी लोकांच्या तयारीचे जसे चित्र रेखाटते त्याचप्रमाणे तत्कालीन राजसत्तेची अन्तर्गत व्यवस्था किती पोकळ होती हेहि दिसून येते. या दृष्टीने सिद्दीचा इतिहास महत्त्वाचा वाटल्यास नवल नाही. क्षेत्रफळ:-- जंजिरेकर सिद्याच्या मुलखाला हबसाण म्हणून संबोधले जाते. हबसाण १७° ५९ व १८ ३२ ' अक्षांश व ७२° ५७१ व ७३° २१ रेखांशामध्ये वसलेले आहे. याचे क्षेत्रफळ सुमारे ३२५ चौरस मैल असून यांत मुख्यतः ८ तपे किंवा महाल केलेले आहेत. महालांची नांवे येणेप्रमाणे :- १. जंजिरा कोट, २ मुरुड, ३ नांदगांव, ४ मांडले, ५ श्रीवर्धन, ६ म्हसळे, ७ गोवळे, ८ पंचायतन. या हबसायाच्या उत्तरेस कुंडलिका नदी किंवा रोह्याची खाडी, पूर्वेस कुलाबा जिल्ह्यांतील रोहा, माणगांव व महाड तालुक्यांचा माग, दक्षिणेस सावित्री नदी किंवा बाणकोटची खाडी आणि पश्चिमेस आरबी समुद्र आहे. या प्रांतास मुख्य फायदा म्हणजे समुद्रकिनाऱ्याचा होय. पश्चिमेच्या ४० मैलांच्या समुद्रकिना-याखेरीज बाणकोटच्या खाडीचा १७ मैल किनारा व रोह्याच्या खाडीचा ४-५ मैलांचा किनारा मारास फार महत्त्वाचा होता. याशिवाय राजपुरीचे मध्य आखात १४ मैल लांब असून बरेच रुंद असल्याने तर ही जागा आरमारास अत्यंत महत्त्वाची अशी होऊन राहिली होती. हा सर्व प्रान्त डोंगरी, जंगली व दलद- लीचा असल्यामुळे जनावरांच्या वहातुकीस व विशेषतः पावसाळी माणसांच्या शि. नि. २ म. १३-१४ आर- ·तें वर्तुळाकृति असून ९८] शिवाजी-निबंधावली जा-येस अत्यंत दुर्गम असा असे. जंजिरा हे या भागाचे मुख्य ठिकाण असून राजापुरी आखाताच्या अगदी तोंडावर आहे. जंजिरा-कोटाचा आकार अर्ध. सभोवतालील तट फार मजबूत व उंच आहेत. पूर्ण ओहोटीचे वेळी या कोटाचा कातळावरील पाया दिसतो. परंतु येथे भरती ४०-५० फूटप- यंत वाढते.पूर्वेस एक मोठा दरवाजा असून त्याला थेट पाण्याच्या सखल भागापर्यंत पाय-या बांधलेल्या होत्या. पश्चिनेच्या बाजूस एक ओटा असून तो भरतीच्या पाण्याच्या कमाल मर्यादेपेक्षा अधिक उंचीवर आहे. या ओट्यावर जाण्याकरिता एक लहानसा दरवाजाहि पश्चिमेस आहे. हा कोट फार मजबूत असून अत्यंत अवघड ठिकाणी बांधला आहे.' पूर्वेतिहास-जंजिरा निजामशाहीच्या ताब्यात जाण्यापूर्वीची वि. श्वसनीय हकीकत फारशी उपलब्ध झालेली नाही. येथे प्रथम कोळी लोक वस्ती करून होते. दंडा-राजपुरीवर मासळी मारावी, वाळवावी व चरितार्थ चालवावा असा त्यांचा क्रम असे. त्यावेळी दर्यावही मलबारी व आरबी व्यापारी यांखेरीज इतरांना समुद्र किनान्याचे फारसे महत्त्व वाटत नव्हते. त्यामुळे हा समुद्रकिनारा बहुतेक ओस पडलेलाच असावयाचा. प्रथम हे दर्या- वर्दी लोक जेव्हां या किना-यावर उतरूं लागले व राजपुरीवें ठिकाण बंदर करण्यायोग्य म्हणून तेथे येऊन ताबा घेऊ लागले, तेव्हा त्यांच्यात व या कोळी लोकांत काही खटके उडाले. या कोळी लोकांनी या दर्यावर्दी लोकांचे चालू दिले नाही. पोर्तुगीज फिरंगी यांनी हे येथे तळ देण्याचा प्रथम प्रयत्न केला. परंतु त्यांनाहि त्या कोळ्यांनी टिकू दिले नाही. मात्र हे कोळी अहम- दाबाद गुजराथच्या मुसलमानी राजांचे मांडलिकत्व स्वीकारून रहात असावेत असे दिसते. अहमदाबादचे मुसलमानी राजे दंडाराजपुरी हा एक त्यांच्या २५ सरकारांतील एक सरकार समजून वसूल घेत होते. परंतु या मुसलमानी राजांची सत्ता येथे कितपत मानली जात असेल याची शंका आहे. इ.स. १४२९ त जी मालिक-उल-तुजार याने कोकणांत स्वारी केली व त्याचा मोड करण्याकरिता गुजराथच्या अहमदशाहाने आरमारासह चाल करून येऊन पुन्हां कोंकण प्रांत सोडवला त्यांत दंडाबंदर व दंडा राजपूर असल्याचा उल्लेख आहे.' बहामनी कारकीर्दः--शेवटच्या बहामनी राजाच्या कारकीदीत जुन्न- रचा सुभेदार मलिक अहमदने इ. स. १४८२-८३ चे सुमारास कोणांत स्वारी केली. ती बरीच वर्षे चालू होती. त्यांत पालीचा किल्ला घेतल्यानंतर दंडा- ·जंजिरेकर सिद्दी [९९ वाटत राजपुरीच्या कोटाला वेढा इ. स. १४८५-८६ त दिल्याची हकीकत उपलब्ध आहे. यावेळी येथे कोळ्यांचेच राज्य होते. यांना कोटाच्या तटबंदी- बद्दल बरीच खात्री होती. त्यांनी अहमदास न जुमानतां त्याला विरोध केला. वेढा बरेच दिवस पडला होता. इतक्यांत अह- मदास त्याचा बाप मेल्याची खबर आली. तेव्हां त्याने वेढा उठविला व तो परत जुन्नरकडे गेला. यावेळी कोळ्यांचा नायक रामाऊ कोळी असावा. काही ठिकाणी यावेळी मलिक अहमदाने कोळ्यांस जेरीस आण व ते शरण आल्यावर त्यांना जीवदान दिले व किल्ला त्यांचे स्वाधीन केला; मात्र सैन्यास ह्या कोळ्यांची घरेदारें लुटण्यास सांगितले व ती त्यांनी लुटली अशीहि हकीकत आढळते." परंतु ही हकीकत विश्वासार्ह दिसत नाही. दंडा-राजपुरीचा वेढा उठवून मलिक अहमद तांतडीने जुन्नरकडे गेला यावरून तो वेढा उठवून गेला असल्याचेच विशेष संभवते. निजामशाही कारकीर्द -मलिक अहमदाला दंडा राजपुरीचा वेढा उठवावयास लागल्यामुळे बरंच वाईट वाटले होते. बाराच्या मृत्यूनंतर तो स्वतंत्र होऊन इ. स.१४९० मध्ये स्वतःच राजा म्हणवू लागला. तेव्हा त्याने प्रथम दंडा राजपुरीवरच धडकी दिली. पोर्तुगीजांचा या बंदरावर प्रथमपासूनच डोळा होता. त्यांची अहमदशहाकडे मागणीच पडली होती. अहमदशहाने जवळ जवळ एक वर्षपर्यंत वेढा दिला. कोळ्याने अहमदशहास हार न जाण्याचे ठरविले होते उलट अहमदशहाची शक्ती व सामर्थ्य यांचे प्रदर्शन याच वेड्याच्या यशापयशावर अवलंबून होते. म्हणून अहमदाने वेढा अगदी निकराने लढविला; शेवटी किल्ला सर केला व कोळ्यांना समुद्रात फेकून जीवेंच मारले. नंतर अहमदाने किल्ल्याची चांगलीच डागडुजी करून त्याची बरीच मजबुती केली व किल्ला याकुतखानाचे हवाली केला. किल्ला सर करण्याच्या या हकीकतींत एकवाक्यता दिसत नाही. एके ठिकाणी असे म्हटले आहे की, अहमद वेढ्याचे ठिकाणी उभा राहून कोटाकडे पहातांना उद्गारला की. “ज्या ह्या कोटाला समुद्राने संरक्षिलें आहे तो कोण घेऊ शकेल." त्याचा सेनापति सलाबतखान स्तब्ध राहिला. परंतु याकुताने ताबडतोब समुद्रांत उडी घेतली व किल्ल्यांत शिरून किल्ला घेतला. तेव्हां अहमदानें खुष होऊन त्यालाच किल्लेदार केले. परंतु यापेक्षा अधिक संभवनीय हकीकत सांगितली जाते ती अशी:-जेव्हां कोट हस्तगत होत नाही असें अहमदशहाने पाहिले तेव्हां त्याने आपल्या पेरिमखान या नावाच्या सरदाराबरोबर आणखी एक दोन सिद्दी ·१०० शिवाजी-निबंधावली. देऊन त्यांना रेशीन व दारू घेऊन एका जहाजांतून धाडले. त्यांनी 'आम्ही व्यापारी आहोत व सुरतहून आलो आहोत' असे सांगून रामा कोळी व इतबार- राव कोळी यांचेकडे आसन्यास जागा मागितली. ती त्यानी दिली. तेव्हां आंतील कोळ्यांस त्याने दारू पाजून बेहोष केले व जहाजांतील पेटयांतून लपवून आणलेली ११७ सशस्त्र माणसें कोटांत घेऊन कोट हस्तगत करून घेतला." ज्या इतबारराव कोळ्याने पेरिमखानास किल्यांत घेतले त्या इतबाररावाचे व रामा कोटी पाटिल यांचे भांडण झाले व इतबाररावाला त्याने रात्री दस्त केला. परंतु पातशहाच्या हुकमावरून इतबाररावास सोडून त्याला हुजूर रवाना केले. पातशहानें इतबारराव मुसलमान झाला म्हणून त्यास किल्लेदारी दिली व तो इ. स. १५२२ त किल्लेदारीवर आला. त्याने ५ वर्षेपर्यं किल्लेदारी भोगली. इ. स. १५२७ त बहिरवखान किल्लेदारीवर आला. तो इ. स. १५३८ पर्यंत किल्लेदार होता. नंतर काईमखानाची कारकीर्द इ. १५३८ ते इ. स. १५८७ पर्यंत झाली.१३ बहिरवखानाचे कारकीर्दीत शहा तहीर यांस कोंकणचा सुभा दिला होता व तो जजिरा येथे काही दिवस ठाणे देऊन राहिला असावासे दिसते. परंतु उत्तर कोंकणांतील काहींभाग व दंडाराजपुरीचे बंदरावर गुजराथचे मुसलमानांचा थोडाबहुत अंमल इ. स. १६ व्या शतकाच्या मध्यापासून बसला असावा असे दिसते. निदान गुजराथचे व्यापारी येथे राहून त्या राजास खंडणी देत असावेत. जेव्हां अकबराने गुजराथ प्रांत काबीज केला तेव्हां दंडाराजपुरी अहमदनगर सुभ्याचा एक भाग असल्याचे इ. स. १५७८ त ध्वनित केले आहे. तसेच काईमखानानंतर जी इ. स. १५८७ ते १६१२ पर्यंत उतुखान किंवा काही ठिकाणी म्हटल्या- प्रमाणे अलगखानी व इ. स. १६१२ ते १६१८ इब्राहिमखानी कारकीर्द जंजि- यास झाली. ते दोघेही सरदार मोंगलीच असावेत असे दिसते. दंडाराजपुरीस अहमदनगरचा सुभेदार सलाबतखान यास काही दिवस इ. स. १५९४ त कैदेत ठेविले होते.१३ मालिकअंबरी कारकीर्दः- परंतु मलिकंबराने कोंकणप्रांत सोडविला व इ. स. १६१८ त दंडाराजपुरीवर सिद्दी सुरुल अबदुलखान यास सुभेदार नेमलें, याने सुमारे दीड वर्ष कारभार पाहिला. त्याचेनंतर इ. स. १६२० त सिद्दी याकूत याची नेमणूक झाली.१४.इ. स. १६२१ त सिद्दी अंबरास जंजिन्याचे सुभेदारविर नेमलें.१४ मलिक अंबराचे व इंग्रजांचे याच सुमारास वांकडे आले; परंतु दंडाराजपुरीचे शिद्यांनी त्यांना चांगल्या रीतीने वागविल्यामुळे, जेव्हां मलिक अंब- ·जंजिरेकर सिद्दी [१०१ राची जहाजे बुडविण्याचा त्यांनी विचार केला. तेव्हां देवगडच्या इंग्रजांस सिद्दी अंबर, सिद्दी याकुत व सिद्दी रैहन याने सिद्दी सुरूरला चांगले रीतीने वागवावें म्हणून सूचना केली.१५ सिद्दी अंबरची कारकीर्द: इ. स. १६२६ त मलिक अंबर वारला. नंतर सिद्दी अंबर व फत्तेखान यांचे बिनसल्यावरून तळकोंकणच्या हवालदारीवर हबसखानाची नेमणूक झाली. तेव्हां सिद्दी अंबरने बंड केलें. तो इ. स. १६२८ च्या २१ फेब्रुवारीपर्यंत दंडाराजपुरी किल्यावर जोर धरून बसला. हबस- खानाने कान्होजी जेधे व इतर लोकांची मदत मागितली. त्यांत हबसखान लिहितो की "हजरती साहेबाची आतां व मागेंहि दाभोलचे मसलतीविषयी आज्ञा झाली. म्हणून आम्ही स्वार आलो. आम्हांमध्ये व दाभोलमध्ये तीन चार कोसांचे अंतर आहे. दाभोलचे काम बहुत असोन तुम्हांसारखे जाती असलियाने फतेच असे. तरी जमेतिनसी सिताब आले पाहिजे याबद्दल तिमाजी पाठावले आहेती." १० लगेच दुसरा एक खलिता गेला. “ आम्ही महाडास आलो सिताब दोभेले जाऊ. किताबती देखतांच स्वार होऊन येईजे. घडीचा देर न कीजे.” १० तिसरा एक खलिता हबसखानाने तातडीने लिहिला. 'मसलतीचे बाबे तुम्हांस हुजरून २ फर्मान व आमची ताकीद असे कागद पाठविले. तुम्ही दिवाण नफर होऊन मसलतीस हयगय केलीया कैसी सर्फराजी होईल. हाली ताजा फर्मान आला आहे. त्याप्रमाणे तुम्ही इब्राहीमखानाबरोबर स्वार होऊन येईजे. या सर्व खटपटीनेहि कान्होजी जेधे येऊन मिळालेला दिसत नाही. पुढील एका पत्रांत हबसखान लिहितो की "तुमचे बाबे येकोजी कृष्ण लिहिले ते सर्व कळून आनंद जाला. तुम्ही दौलतखा आहां. दाभोलचे मसलती चालू आहे, तो तुम्ही येऊन मदत कराल हे काय अगाध आहे. परंतु तुमची आम्ही ८ रोजावरी (वित्हेस) वाट पाहिली. असो. आतां आमची किताबती पावतांच आम्हांस मिळावे.आमचे म्हणणे होते की, मिर्जा अबदुल फत्तेखान इभरामखान हे जमेती घेऊन येतात तोवर दाभोल कबज करावे. तरी कृष्णाजी राजे ( बांदल) व तुम्ही घडीचा देर न करता जमेतीनसी येणे. येकोजी कृष्ण बोलतां सर्व कळेल.' निजामशाहीत मलिक अंबराच्या मृत्यूने दोन तट पडल्याने व नुकताच शहाजी फुटून याचवेळी विजापूरकरांकडे गेल्याने शहाजीच्या तटांतील जेधे बांदल हबसखानास सहजासहजी मिळणे शक्य नव्हते. तटांतील तेढ अद्यापपर्यंत तिवकी उघड न झाल्याने काही तरी सबब सांगून मदतीस शक्य तर निदान विलंब १२० खास ·शिवाजी-निबंधावली "२१ २२ करावा हे सहाजिकच जेधेबांदलानी ठरविले असावे. शिवाय, खास निजामशा- हीतील दुफळीमुळेच सिद्दी अंबरला बंड करून सुभा भांडवण्याचे धैर्य झाले होते. शेवटी इ. स. १६२८ च्या मार्चच्या सुरुवातीसच “निजामशाहीतर्फे हबसखान सिद्दी अंबरच्या दंडाराजपुरीस वेढा घालून बसला. या वेढ्याचा शेवट कसा झाला हे समजण्यास मार्ग नाही. परंतु सिद्दी अंबर इ. स. १६३९ पर्यंत जजिन्याचा सुभेदार राहिला असल्याचे उल्लेख आहेत. दंडाराजपुरीच्या तांडेलाची मदत शहाजीने इ. स. १६३५-३६ त घेत- त्याचे एके ठिकाणी नमूद केलेले आढळतें.२३ परंतु त्यांत फारसा तथ्यांश दिसत नाही. आदिलशहा व मोगल यांच्यामध्ये इ. स. १६३६ त जो तह झाला त्यांत निजामशाही कोंकण मोगलाकडे द्यावयाचे ठरले होते. परंतु विजापूरकराने हा मुलूख आपणच दाबून ठेवण्याचा प्रयत्न केला व तळकोकणचा भाग आदिलशहाकडे ठेवण्याचे ठरलें.२४ मुख्यतः समुद्रावरील व्यापार व मक्केची यात्रा करणाऱ्या लोकांची सुरक्षितता राखावी या दृष्टीने दंडाराजपुरीला यावेळी बरेच महत्व प्राप्त झाले होते. म्हणून हा सर्व प्रांत आदिलशाही आरमारावरील मुख्य आधिका-याकडे ठेवण्याचे ठरले. त्याप्रमाणे तो प्रथम सिद्दी अंबरकडे आला. इतक्यांत आदिलशहा व. मोंगल यांचें बिनसले. व इ. स. १६३९ त शहाजहानाने विजापुरकरांना. नरम केल्यामुळे व औरंगजेबाचा तळही दंडाराजपुरीजवळच पडल्यामुळे. आपल्यावर हल्ला होण्याच्या भीतीने दंडाराजपुरी शहराचा अधिकारी स्वरक्ष- णाचा उपाय करील व त्यांत इंग्रजांचा फायदा होईल" असे समजून इंग्रजांना टपून बसण्याची वेळ आली होती. २५ मोंगली कारकीर्द-नंतर हा दंडाराजपुरीचा भाग ३.स. १६३९ ते १६४६ इ. स. पर्यंत मोंगलाकडे राहिला व सिद्दी अंबरकडून हा सुभा निघाला तो इ. स. १६४६ त पुन्हां दंडाराजपूर सिद्दी अंबर यांस दिले. “त्याजकडून सिद्दी साद मुलखांचे हवालदारीस आला. हा प्रांत जेव्हां मोंगलांच्या ताब्यात गेला. होता व औरंगजेबाचा तळ दंडाराजपुरीजवळ पडला होता त्या सुमारास सिद्दी लोकांना त्रास दिला. बाळाजी आवजीचे बाप आबाजी हरी चित्रे हे जांज- न्याच्या सिद्दीजवळ दिवाणगिरी करीत होते. यावेळी जंजिऱ्याचा किल्लेदार हाबंजीखान (?) नांवाचा सिद्दी होता. तो इ. स. १६३५ च्या. सुमारास मृत्यु पावला. तेव्हां त्याचा कारभार त्याच्या लहान मुलांच्या व बेगमेच्या नांवानें "२६ ·जंजिरेकर सिद्दी [१०३ आबाजी पहात होते. ते इतर सियांस न साहून त्यांनी आबाजीस प्रथम विष घालून मारले व नंतर त्याची पत्नी रखुमाबाई हिला व तिच्या तीन पुत्रांना गुलाम म्हणून राजापुरांत विकले. आबाजी हरीचे बंधु खंडेराव यांना पेटा-यांत घालून समुद्रात बुडविलें.२" सारांश इ. स. १६३९ ते इ. स. १६४६ पर्यंत दंडाराजपुरीतील सिद्यांवरील नियंत्रण उठल्याने ते बरेच स्वैर वागत होते. परंतु इ. स. १६४६ त तो प्रांत सिद्दी अंबरकडे येऊन इ. स. १६४७ त पुन्हा स्थिरस्थावर झाल्याचा दाखला२६ सांपडतो. सिद्दी अंबर इ. स. १६४२२८ मेल्याचा उल्लेख आढळतो तो चुकीचा दिसतो. ते युसफखानाची कारकीर्ड:--सिद्दी अंबरानंतर त्याचा मुलगा युसफखान यांजकडे दंडाराजपुरीचा सुभा झाल्याचे दिसते. याची कारकीर्द इ. स. १६४६ १६५५ पर्यंत झाली. परंतु या कारकीर्दीत आदिलशाही कार- भार बराच शिथिल झाला होता. प्रत्येक सुभेदार, सरदार स्वतंत्रपणे वागू लागले होते. त्यांतच हे दंडाराजपुरीचे सिद्दी आदिलशाहीला जुमानितनासे झाले होते. इतर बंडखोर सरदारांवर आदिलशहाने जसे आपले लोक पाठवून त्यांचा बंदो. बस्त केला त्याचप्रमाणे इ. स. १६५१ च्या आक्टोबरच्या सुमारास दंडा राज. पुरीवर आदिलशहानें सैन्य रवाना केलें. त्यांचे प्रतिकारार्थ दंडा राजपुरीच्या लोकांनी वेढा पडेल या भीतीने आपापल्या परीने तयारी केली ३० औरंग. जेब व आदिलशहा यांच्यांत वैमनस्य सहिल्याने दंडाच्या सिद्यांनी आपण मोगली सरदार आहोत असे म्हणण्याचा धीर केला. युसफखानी कारकीर्द इ. स. १६५५ त संपली. या अवधींत शिवाजीकडील सामराज पंत व बाजी घोलप व युतफखान (इसबखान ) यांचेमध्ये बोलाचाली झाली त्याबद्दल शिवाजीला राग आला असल्याचा उल्लेख आहे. तसेच दुसरे एके ठिकाणी युसफखान शेखी मारून घाटापावेतो धावत आला परंतु शिवाजी आल्याचे ऐकून घाटापासून माघारा फिरला. नंतर शामराजपंत व बाजी घोलप धाऊन गेले असा उल्लेख आहे.२२ परंतु युसफखान इ. स. १६५५ त मला. त्यापूर्वी शिवाजी व सिद्दी यांचा झगडा होण्याचे कारण दिसत नाही. मोन्यांची रायरी इ. स. १६५६ च्या एप्रिल-मे मध्ये घेतली.३३ त्यानंतरच भांडण होणे शक्य आहे. अर्थात् युसफखानी कारकीर्द विजापूरकरांशीच भांडण्यांत गेली असे म्हटले तर चालेल.

·शिवाजी-निबंधावली. फत्तेखानी कारकीर्द-युसफखानानंतर त्याचा बेटा फत्तेखान दंडाराजपुरी प्रांताचा हवालदार झाला. त्याची कारकीर्द इ. स. १६५५ ते १६६७ पर्यंत झाली.२४ इ. स. १६५६ च्या एप्रिलांतील रायरीवरील मोहीम संपल्यानंतर इ.स. १६५७च्या जुलैपर्यंत शिवाजीला कोकणपट्टीकडे लक्ष देण्यास फुरसतच नव्हती. इ. स. १६५७च्या जुलैच्या ३१ तारखेस रघुनाथपंत राजापुरीस गेले, याच सुमारास आदिलशह व शहाजहान यांचेमध्ये तह होऊन कोकणांतील निजामशाही किल्ले आदिलशहाकडे देण्याचे ठरलें.३६ अर्थात या अदलाबदलीच्या भानगडीत रघुनाथपंताकडून कोंकणपट्टी काबीज करणे फार सोपे होते. “ दंडाराजपुरी येथील हबशी हा घरांतील उंदीर जैसा तैसा. ऐशियास कैसे करावे ! म्हणोन तजवीज करूं लागले. तेव्हां रघुनाथ बल्लाल सबनीस याणी धैर्य करून, त्याजवर आपण स्वारी करतो म्हणोन बोलोन, पांच सात हजार पायलोक मावळे घेऊन राजपुरीवरी तळे घोसाळे देखील सर्व देश मारून राजपुरी पावेतों जाऊन, समुद्रकिनारा आसपाशी समुद्रकिनारा आसपाशी सिद्धीच्या फौजा आल्या त्याही मारून घालविल्या. तेव्हां राजपुरीकरांनी वकील पाठवून सल्ला केला आणि शपथ प्रमाण देऊन भेटीस नेले. भेटी जाहाली. सल्ल्याची बळकटी करून सख्य केलेंवरी हबशीयाने वस्त्रे व घोडा दिला. नंतर निघोन देशी आले." हा सल्ला रघुनाथपंत तेथे असेपर्यंत टिकला.३५ रघुनाथपंताची स्वारी कोंकणांत सबंध हिवाळ्याभर चालली असावी म्हणजे इ. स. १६५८ च्या जानेवारीपर्यंत तरी रघुनाथांत तेथे असावेत. या स्वारीमुळेच पोर्तुगीजांना चौलच्या बंदोबस्तास ८० शिपाई ठेवावे लागले.३८ कित्येक ठिकाणी रघुनाथपंताची व शामराजपंताची दंडाराजपुरीवरील स्वारी स्वतंत्र मानण्यात येते.३९ रघुनाथपंतांच्या मदतसि शामराज नीळकंठ व बाजी घोलप पाठविण्यात आले होते. कोकणचा सुभा रघुनाथपंतास झाला होता. परंतु इ. स. १६५९ च्या सुरुवातीस रघुनाथपंताची पाठ फिरतांच सिद्दी पुन्हा कोकणांत उपद्रव देऊ लागला. आणि विशेषतः आदिलशहाची शिवाजीवर स्वारी होत आहे याचा फायदा घेऊन तो पुन्हां जोरावारीने वागू लागला “खैरातखान आदिलशहाशी मसलतीस विजापुरीं गेला."४० हे समजतांच "जिन्याच्या लगत्यांनी हजारों लोक व स्वार पाठवून दंगा आरंभिला, आणि विजापुराहून परत येतां मार्गी धरून कैद करावा अशी योजना करून, व्यंकोजी दत्तो चांगले मर्द माणूस, बहुत साहसी म्हणून त्यांची योजना केली.१४१ ·बसले १४३ ४४ जंजिरेकर सिद्दी [१०५ सर्वानुमते व्यंकोजीपंतास पाठवावे असा सिद्धांत केला. महाराजांस मानले. कित्येक झुंजांमध्ये त्याचा बदनझा जाहला होता. याजकरितां त्यासी रवाना केले. पांच हजार स्वार व दोन हजार लोक मावळे दिले" ४२ "यंकाजी दत्तो यांस नामजाद करून फौजेनिशी रवाना केलें.',४३ खैरातखान विजापुरास गेला होता. तो जोरावानि बिरवाडीवरून तले घोसाळ्यावरून किल्ले जंजिरियास गेला त्या मागे महाराजांनी बहुत कसाला केला. परंतु तो हातास आला नाही. त्याचा प.ठ- लाग करीत व्यंकाजी दत्तो जजिन्यापर्यंत गेले. शह देऊन ठाणे घालून मुलुख मारून फन्ना केला. १४४ ४ रयतेची तक्रार किती ऐकावी म्हणोन फत्तेखान व याकुतखान यांनी भाऊबिरादर सर्वांस मिळवून हिमतीने एकदिलाने लढाई करावी, या विचारें आज्ञा करू लागले. तथापि सर्वांस पसंत न पड़े; कारण महाराजांकडील चतुरंगसेना सरंजाम मातबर; आपणा पायचे लोक चालन जाऊन लढाई करावी. ते बसले जागी सरंजाम तयार. आपण थकलों गेलो असतां, लढाईअंती परत जाण्यास सामर्थ्य न रहातां, प्राणास मुकावे लागेल. यास्तव गनिमाशी लढाई देऊ नये. १४५ " फत्तेखानानी वकील जंजिरेकरांनी व मोकाशी यांचे भावबंदानी हबशी यांस सांगून झुंझास पाठविले. त्यावर मोकाशी बोलले की आम्ही थोडके, पायप्यादे स्वारांची व आमची बरोबरी नाही. १४६ ८ आम्ही जाऊन वाट धरितों. गनीमास कुमक रसद पोहोचू देत नाही. रात्रीस छापा घालून जेर करितो. परंतु ही गोष्ट फत्तेखानास नापसंत जाहाली" हबशीयाने त्यांना बळें च रवाना केले" ४० जातीचे घोडे स्वार पाठविले४८ ४६ सिद्दी अबदुलखान ( यास शि. दि. सिद्दी अंबर म्हणतो) व शेख (याकूत ) बरोबर सरदार दिले.” ४९ तयार होऊन झुंजास उभे राहिले. झुंज भारी जाहले, ५०४ हबशी जाहला. सिद्दी अबदुलाखान व शेख पठाण पळोन कोटास आले" ५१" तीनशे स्वार मारले व्यंकाजीपंतान बरी खस्त केली. बारा जखमा लागल्या "व्यंकाजीपंत पाठलाग करीत जंजिरेयाच्या समुद्रात बैसोन, किल्ल्यात प्रवेश करावयाचे स्थळापर्यंत गेले. त्यावरून पुन्हां लढाई करावी, हा हेतु न राहतां “जबरी पाहून सल्ल्याचे नाते लाविले. परंतु महाराजांनी सल्ला केला नाही." ५५ मनस्वी लोक जाया करूं लागले. हबशी निराश्रित, त्यांत येण्याजाण्याची लढा. ईची कजाखी जाली. त्यामुळे सामर्थ्य राहिले नाही. जंजिरेकराकडील राजकोट जवळ होता, त्यांत शेवटी आश्रयीं जाऊन पोहोचले. व्यंकाजीपतांनी वेढा घातला." परंतु हा वेढा काढून घेणे भाग पडून सर्वास अफजलखानाच्या मसलतीस याचा मोड "५२ ·शिवाजी-निबंधावली तोंड देण्याकरितां घाटांवर जाणे भाग पडलें, त्यामुळे जजिरा कोट घेणे बाकी राहिले. फत्तेखानानी त्याची चांगलचि मजबुती करण्याचे काम सुरू केले. इ. स. १६६० ते १६६७ पर्यंत शिवाजीला जंजिऱ्याच्या सिद्दीवर निकराचा हल्ला चढविणे शक्य नव्हते. इ. स. १६५९ च्या सुरुवातीच्या व्यंकाजीपंताच्या स्वारीचा उल्लेख अली आदिलशाने आपल्या १६ जून १६५९ च्या फरमानांत केला असल्याने व्यंकाजीपंताची स्वारी तत्पूर्वी झाली असली पाहिजे. अली कान्होजीस लिहितो की शिवाजीने अविचाराने व अज्ञानाने निजामशाही. कोंकणांतील मुसलमानांना त्रास देऊन लूट करून पातशाही मुलुखांतील कित्येक किल्ले हस्तगत केले आहेत यास्तव त्याचे पराभवार्थ अफजलखा सं रवाना केले आहेत.५५ आदिलशहाने दंडा राजपुरीवर गुदरलेल्या प्रसंगामुळेच ताबडतोब दंडा राज. पुरीच्या सिद्याचे संरक्षण केलें याचाही उल्लेख शिव भारतांत आढळतो. “ माझा बाप महमुदशहा याने जर ह्याचे निवारण केले नसते, तर ह्याने दंडा राजपुरीच्या राजास समुद्रात बुडविले असते, "१६ सारांश यावेळी शिवाजीला औरंगजेबाचा पाठिंबा असल्याने फत्तेखानाला आदिलशहाची मदत घ्यावी लागली. आदिलशहाने अफजलखानास धाडल्याने व्यंकाजीपंतांना जजिन्याचा वेढा उठवून वरपार्टी यावे लागले; परंतु शिवाजीच्या मनांतून दंडाराजपुरी प्रांत जंजिरे किल्लयासह आपल्या ताब्यात यावा ही इच्छा मात्र प्रबल होती. अफजल, शाहिस्ताखान व सिद्दीजोहार यांच्या मोहिमेने इ. स. १६६३ पर्यंत कोंकणांत सैन्य पाठवून नवा मुलुख घेता येणे शक्य नव्हते. शिवाजीने दंडा राजपुरीचा मुलुख आकमिल्याने जंजियांतील सिद्यांना अन्न वगैरे मिळणे कठीण झाले म्हणून त्याने दर्यातील चांचोगरीस सुरवात केली. " दंडा राजपुरीत बदमाष चांचे लोक राहतात व वाटेंत सांपडेल त्याला लुटण्याकरितां ते गलबतें बाळगतात तेव्हां त्यांचा नाश करणे योग्यच आहे." ५७ तसेच “ राजापुराहून सुरतेला जाणाऱ्या गलबताला दंडाराजपुरीच्या शिद्यानें त्रास देऊ नये म्हणून. इंग्रजांची चिठी पाहिजे अशी एक व्यापारी रदबदली करितो" सारांश शिद्याने आदिलशहाच्या गलबतांच्या सहाय्याने चांचेगिरीस सुरुवात केली. तेव्हां शिवाजीने इंग्रजांशी संधान लावून त्यांच्याजवळील आरमाराच्या साहा- य्याने जंजिरा घ्यावयाची मसलत केली. रोव्हिंगटन नांवाचा वखारवाला यावेळी राजापुरांत होता त्याच्याशी बोलणे सुरू केलें. रोव्हंगटन व {डॉफ टेलर याने ·जंजिरेकर सिद्दी [१०७ लंडनला कंपनीस पत्र लिहून सल्ला दिला की रुस्तुमजमाने आम्हास कळविले आहे की आपण आपली जहाजे दंडाराजपुरीच्या किल्ल्यासमोरील समुद्रांत नेऊन ठेवावी; मदत लागेल तर शिवाजाचे लोक किनाऱ्यावरून देतील. शिवा- जीने दंडाराजपुरीचे शहर घेतलेच आहे, जंजिरा मात्र हाती आला नाही. या किल्ल्यांत बरेच धन आहे. जर अशा रीतीने सिद्दी जेर होऊन किल्ला सोडवला तर या धनांतील काही भाग व किल्ला आपणास मिळून व राहिलेली संपत्ति शिवाजीला द्यावयाची आहे; ही मसलत साधण्याची आम्ही शिफारस करितो. परंतु दोन तीन जहाजे आमचे हाती असल्याशिवाय ही मसलत कशी साधते ? तरी जहाजे पाठवावी. आम्ही सर्व काही शिजवून तयार ठेवतो. जहाजे येतांच कार्य साधतो. कार्याबद्दल आपणांस टांकसाळ काढण्याची परवा- नगी मिळेल. सोन्यावरील कांहीं जकात माफ होईल व जजिरा किल्ला हवा- होईल. आझांस सुरतेला जर चांगला नेता मिळेल व हाती सामर्थ्य राहील तर ही मसलत खास फत्ते करूं. ५९ यावेळी रावजी सोमनाथास दक्षिण कोंकणचा सुभा झाला होता. ४ फेब्रुवारी १६६० च्या पत्रांत रेव्हिंगटन, रँडोल्फ टेलर वगैरेनी राजापुरीस शिवाजीच्या सैन्याच्या सेनापतीशी दंडाराजपुरीच्या किल्ल्याबद्दल बोलणे लाव- ल्याचे लिहिले आहे. नंतर लगेच १३ फेब्रुवारीला खास शिवाजीस त्याने राजापुराहून पत्र लिहिले त्यावरून हे बोलणे दोरोजीकरवी चालू होते असें वाटते.६१ परंतु रेव्हिंगटन व सुरतवाले यांचेमध्ये वांकडे आले. आणि सुरतचा वखाराध्यक्ष अँड्रयूज याने रेव्हिंगटनने परस्पर कंपनीशी पत्रव्यवहार केल्याबद्दल टोमणा मारून मला काही करता येणार नाही अशा प्रकारचे उडवाउडवीचे उत्तर २ आगस्ट १६६० ला रवाना केलें.६२ परंतु यापूर्वीच ता.१० जून १६६० च्या पत्रांत रोव्हिंगटनला पन्हाळा प्रकरणात सिद्दी जोहारास दारूगोळा पुरविण्याचे आरोपावरून सोनगड येथे तुरुंगांत जावे लागले. तो तेथून ही मसलत पुढे लढविणार होता. त्याने सुरतला लिहिले की, “ या दंडाराजपूर प्रकर्णी सर्व कामकाज खासा शिवाजीच पहात असल्यामुळे त्यांच्याशीच हा व्यवह र करा- वयाचा आहे हे लक्षात घेतले पाहिजे. कोकणातील दोरोजी नांवाच्या त्याच्या मुख्य सरदाराजवळ गेल्या वर्षी बोलणे लाविले होते त्यावेळी त्याची मनीषा एकच दिसली की सिद्याकडून आपण जंजिऱ्याचा किल्ला शिवाजीला घेण्यांत जर मदत केली तर सर्व दंडाराजपुरीचा प्रांत त्याचे ताब्यांत जाईल व आपणांस में ·१०८] शिवाजी-निबंधावली पैसा व बंदरे मिळाल्याशिवाय रहाणार नाहीत....... आमचेकडून दंडाराजपुरीचे बाबतींत शिवाजीला मदत पाहिजे आहे. आणि त्याबद्दल आम्ही काही तरी करावे याकरितांच तर हे खंडणीचें टुमणे आहे. त्याच्याशी खालीलप्रमाणे बोलणे करावे. त्यांत त्याने असे सुचविले होते की, दंडाराजपुरी येथे इंग्रजांची जी जहाजे लागतील त्यांचा खर्च शिवाजीने द्यावा. खर्चाबद्दल चौकशी न केली तर प्रसंग येईल त्याप्रमाणे तो देऊ करील त्याहून थोडा आधिक मागून त्याला नकार देता येईल ? शिवाजीने विचारलेच तर चार जहाजापैकी प्रत्येकाबद्दल १०,००० होन खर्च सांगू. हा आंकडा त्याला योग्य वाटून पटेल. परंतु त्याला हा पैसा आगाऊ पाहिजे असे सांगितले म्हणजे अर्थातच त्याला तो आगाऊ देता येणार नाही.व आपलाच त्याचेवर शह बसेल. दंडाराजपुरीबद्दल बोलणे करणे ते माझ्यावर सोपवा असें रेव्हिंगटनने मुद्दाम बजावलें.६३ परंतु हे पत्र लिहिल्यानंतर रावजी पंडिताशीं गांठ पडतांच रेव्हेिं- गटनची शिवाजीला फसविण्याची ऐट जिरलीसे दिसते. पैशाच्या निकडीने आपणच किल्ला घेऊं व शिवाय वाटेल त्या अटी कबूल करून घेऊ असें जें त्याला वाटत होते तो त्याचा भ्रम होता असे त्याचे त्यालाच आढळून आले. नंतर थोडेच दिवसानी त्याचे शिवाजीच्या एका नोकराबरोबर बोलणे झाले त्यांत " शिवाजीकरितां तुम्ही काय करितां " म्हणून विचारल्यावर तो म्हणतो:-आम्ही दंडाराजपुरीबद्दल बोललो. दंडाराज- पुरी घेण्यास इंग्रजांनी मदत केली तरी शेवटचा हल्ला शिवाजीनेच करावा; म्हणजे इंग्रज किल्ला आपणच घेतील, ही भीति बाळगण्याचे कारण नाही....दंडाराज- पुरी घेण्याबद्दल औरंगजेब इंग्रजाना तीन लाख रुपये देण्यास तयार आहे असेंही रेव्हिंगटनने सांगितले. ...शिवाजीचा एकच हेतू असेल तर तो दंडाराजपूर वेण्याचा. त्याबद्दल उत्सुकतेने बोलावें. कंपनीला ते आवडले नाही तर मागाहून बोलणे फिरवावें......बरें किल्ला स्वतःकरितां घ्यावयाचा म्हटले तरी माणसे (शिपाई) लागतील. ती शिवाजीशिवाय दुसरा कोण पुरवील ? आतां आप- ल्यास किल्ला व शहर मिळणे शक्य नाही. तो में बंदर देईल तें घेऊन मुकाट्याने बसले पाहिजे. वकिलाने पत्र शिवाजीच्या स्वतःच्या हातांत द्यावे. हे ब्राह्मण त्यांना वाटेल तो मजकूर एकाद्या पत्रावरून वाचून दाखवितात. याप्रमाणे २८ जूनला बलिहून कळविले. परंतु शिवाजीला फसविणे जसे खास रोव्हिंगटनलाच अशक्य कोर्टी- ·जंजिरेकर सिद्दी [१०९ तील वाटले तसेच सुरतच्या वखाराध्यक्षाला वाटून रेव्हिंगटनच्या उथळ स्वभावाच्या भरीस न पडतां ता. २५ आक्टोबर इ. स. १६६१ च्या पत्रांत त्यांनी कळविले की " कौन्सिलने दंडा राजपुरी घेण्याच्या तुमच्या मसलतीचा पूर्ण विचार केला. परंतु कंपनीने लिहिल्याप्रमाणे येथेही मनुष्य व आरमार याची उणीव असल्याने तूर्त त्या बाबतीत काहींच करता येणे शक्य नाही. आवश्यकच होईल तर विचार करू १६५ अशा रीतीने रेव्हिंगटनचा जंजिरा घशांत टाकण्याचा बेत फसला. कंपनीला मात्र वाटत होते की जंजिरा घेणे खरोखरीच रेव्हिंगटन ह्मणतो त्याप्रमाणे सोपे आहे. ह्मणून त्याने १९ मार्च १६६२ ला जें सुरतला पत्र लिहिलें त्यांत लिहिले की “ ही जहाजे पोहोचण्याच्या समयीं जर दंडाराजपूर कंपनीच्या ताब्यांत आले असेल तर सोईप्रमाणे सुरत सोडून देऊन व नीट बंदो- बस्त रास्वन बखार दंडाला आणून वसवावी. आणि तेथे हाताशी इंग्रज अस- तील तेवढ्या इंग्रजाचे सहायाने बंदोबस्त करावा आणि इकडे कळवावें. म्हणजे पुढील व्यवस्था काय करावयाची त्याबद्दल विचार करूं” ६६ सिद्दी जोहार व शाहिस्तेखान यांच्या स्वान्यांमुळे शिवाजीला जंजिन्याकडे लक्ष घालण्यास अवसर सांपडला नव्हता. तरीहि इ. स. १६६२-६३ त शिवाजीने आरमार तयार करण्याची खटपट केली व कांहीं गलबतें बांधली. इ. स. १६६३ व १६६४ त दक्षिण कोकणांत मोहीम झाली. रावजी पंडिताकडे ही मोहीम होती. इ. स. १६६४ त म्हणजे शाहिस्तेखानाचा मोड झाल्यावर तर या मोहिमेस बराच जोर आला व ती मोहीम इ. स. १६६५ च्या मार्चापर्यंत पुरली. बसनुरची स्वारी आरमाराच्याच सहाय्याने झाली. परंतु इ. स. १६६५ च्या एलिच्या सुरवातीलाच जयसिंग पुरंधरी येऊन बसल्याने दक्षिण कोंकण व कर्नाटकाचीहि मोहिम अर्धीच थांबवून शिवाजी वरघाटी आला. इ. स. १६६३ च्या अखेरसि शिवाजीने दंडाराजपुरीच्या मदतीला डचांशीही बोलणे लावून पाहिले होते.६० इ. स. १६६५ च्या जून महिन्यांत शिवाजी औरंगजेब व जयसिंग यांचेमध्ये तहाची बोलणी सुरू झाली. त्यांत “तळकोंकणांतील चार लक्ष होनांचा मुलुख शिवाजीला देण्याचे ठरले. परंतु निजामशाही तळ- कोकण शिवाजीकड़न घेऊन मोगली साम्राज्यास जोडण्यांत आले.६८ शिवाजीने निजामशाही मुलुखांतील काही खेडी व महाल आपल्यास मिळावे अशी विनंती केली.६९ " महाराजांनी मिर्जा राजास सांगितले की, रेवदंडा, राजापुरी निजामशाही किल्लेदार विल्ला बळकावून बसला आहे. आम्हांस येऊन ·होईपर्यंत १११०] शिवाजी-निबंधावली भेटत नाही. हबशी जबरदस्त आहे. त्याशी बोलावून आणावें आणि किल्ला आगावा. त्याजवरून मिर्जा राजे यांनी हबशी यासि बोलावून विचार मांडला. शिद्दी खैरु, शिद्दी संबुल, शिद्दी याकुत हुजुर येऊन रुजू जहाले. त्यांसि हुकूम केला की, जंजिरा खाली करून शिवाजी राजे यासि देणे. त्याने उत्तर केले की, किल्लेदार पातशहा हुकुमाखेरीज देत नाही. त्याजवरून हुजूर हुकुम आण- विला. परंतु आला नाही. शिवाजीला औरंगजेबाच्या भेटीचे राजकारण साधावें लागल्याने आग्रयाहून सुटका महाराष्ट्रातील सर्वच कारभार थांबून राहिला. इ. स. १६६६ च्या अखेरीस शिवाजीची मुक्तता झाली व स्वदेशी प्रयाण झाले व इ. स. १६६७ च्या एप्रिलांत मोगलांचे व शिवाजीचें सख्य झालें. शिवाजीने परत आल्यानंतर दंडाला वेढा घातला. या वेढ्यांत फत्तेखान अगदी जेरीस आला व जंजिरा देऊ केला. परंतु इतर सिद्दी एकत्र जमून एके रात्री फत्तेखानास ठार मारून किल्ला लढवू लागले. सिद्दी खैरातखानी कारकीर्दः-इ. स. १६६७ मध्ये फत्तेखानानंतर सिद्दी खैरातखान जंजिन्याचा हवालदार झाला. सिद्दी खैरातखानाने सिद्दी सबळ व सिही कासम यांस सुरतेच्या सुभेदारामार्फत औरंगजेबापाशी बोलण्यास पाठवि.. शिवाजीने आरमार बांधण्यास सुरवात केल्याने मोंगलाच्या गुजराथी आरमाराला आरबी समुद्रांत फारशी लूटमार करता येत नव्हती. ती या सिद्दीच्या योगें पुन्हां मिळेल व शिवाजीच्याही आरमाराला पायबंद पडेल या हेतूने यांना मदत देण्याचे ठरविले व सिद्दी संबळ यांस मोंगली आरमार देऊन रवाना केलें. खर्चास सुरतेच्या सुभ्यावरच तनखा नेमून दिला. “ हबसी यांसी इजाफा सुरतेवर पातशाई तनखा करून दिला आणि नशरतशाई व जाफरशाई जहाजें दोन व गुराबा तीन व गलबतें पंचवीस करविली आणि आरमाराचा सुभा शिदी संबळ यांसि सांगितला. आरमार व जंजिरेयांसि सुरतेवर दोन लक्ष रुपये इ. स. १६६७ च्या अखेरीस मोंगलाचा व शिवाजीचा जो तह झाला त्यामुळे जंजिन्याचा हल्ला थोडाबहुत थांबवावा लागला. इ. स. १६६९.- नंतर एका वर्षांनीच तो सल्ला तुटला व इ. स. १६६९ च्या सुरवातीस शिवाजीला सिद्यांवर हल्ला चढविणे भाग पडले. इ. स. १६६२ च्या सुरवातीला (म्हणजे १९ एप्रिलचे पूर्वी) दंडा राजपुरीच्या सिद्यानी शिवाजीच्या काही कोंकणांतील किल्ल्यांस बेढा घातला. यांत शिवाजीकडील काही लोक फितूर होते. परंतु दिले. १७१ ·जंजिरेकर सिद्दी [१११ शिवाजीने त्या सर्वांस संशयाने आधीच पकडून कैद केलें व बाकी पळाले" ७२ शिवाजीने शियांचा मोड करविण्याचे ठरवून त्याच्या प्रांतांत धुमाकूळ घातला. तेव्हां शिवानी प्रसंग कठीण पाहून मुंबईकर इंग्रजाशी मेच्या अखेरीस आपल्या लोकांस आश्रय मिळण्याबद्दल बोलणे लावले. तेव्हां मुंबई- करांनी सुरतेला ता. ९ जून १६६९ ला पत्र लिहून परवानगी विचारली की दंडाराजपुरीच्या सिद्यांनी लिहून विनंति केली आहे की, शिवाजीराजा आपल्या मुलुखांत शिरून बरीच जाळपोळ व लुटालूट करीत आहे.तरी येथील लोक आश्रयार्थ तिकडे पळून आले तर त्यांना मुंबईत प्रवेश मिळावा. त्यावरून आम्ही शक्य ती व्यवस्था करण्याचे वचन दिले आहे.०३ परंतु मुंबईकरांची सूचना सुरतवाल्यांना पटली नाही. त्यांनी ता. २३ जूनच्या पत्रांत मुंबईकरांना स्पष्ट कळविले की, " आम्हांला स्वतःच्या संरक्षणासाठी जेथे खटपट करणे भाग पडत आहे तेथे दुसन्यांच्या भांडणांत पडणे शहाणपण वाटत नाही. त्यांतूनही ज्यांनी आपल्याशी शत्रुत्व पत्करलें व उघडपणे आपले काफिले व गलबतें लुबाडली व ज्यांचा आपणांस अजूनही संशय वाटतो अशा परकीय लोकांना आपल्या हद्दीत ठाव देऊन सुरक्षितता राखण्याइतकी मुंबई बंदराच्या शिबंदीची परिस्थिति चांगली नाही. म्हणून तुम्ही फार सावधगिरीने वागावे व कोणत्याही रीतीने वचनास गुंतूं नये. कारण यायोगें तुम्ही शिवाजीस आपल्याविरुद्ध अधिकच चिडवाल आणि तुम्हांस माहित आहेच की हल्ली शिवाजीशी भांडण्याची आपली ताकद नाही. दंडा व मुंबई ही दोन्हीही ठाणी संभाळण्याइतके सैन्य व दारुगोळा जर आपल्याजवळ असता तर आपण सिद्दी व शिवाजी या उभयतांवरही चांग- लाच सूड उगवून भरपाई करून घेण्यास ही चांगली संधि होती. सध्या अशा त-हेचा बेत अमलात आणण्यापेक्षा त्याचे मनोराज्य करणे सोपे आहे. " इकडे "शिवाजीने व सिद्दीने एकमेकांच्या मुलुखांत लुटालूट मांडली होती. त्या मुळे व्यापाराला बराच फटका बसला तारीख १२ आक्टोबर १६६९ नंतर मुंबईकरांना सिद्दीने निरोप धाडला. त्यांत त्यानें “शिवाजीने आपणांत बरेंच जेरीस आणल्याचे कळविले आहे. शिवाजीला एकदम हल्ला चढवून दंडाराज- पुरीचा किल्ला हस्तगत होत नाही. परंतु तो उपासमार करून जेर करू पहात आहे. मोंगलाने त्याला दंडाराजपुरीचा वेढा उठविण्याबद्दल हुकूम दिला आहे. परंतु तो हुकूम जुमानित नाही. सिद्दीने शेवटपर्यंत किल्ला लढविण्याचे ठरविले आहे. परंतु तसे न जमले तर तळ देऊन १७५ कल्ल्याणजवळ ·शिवाजीचा मुख्य ११२] शिवाजी-निबंधावली बसलेल्या लोदीखान नावाच्या मोंगली आधिकान्याचे हवाली किल्ला द्यावा असा सिद्दीचा बेत आहे. सिद्दीने पोर्तुगीजाशी सख्यत्व करण्याचा प्रयत्न केला. परंतु चौलच्या अधिकाऱ्याने त्याचे जहाज पकडले व फसविलें. तो आतां इंग्रजाची मैत्री धरूं पहात आहे. सिद्दीजवळ ४ चांगली जहाजे व १० इतर मोठी गलबतें आहेत. १५-२० मचवे आहेत. त्यांपैकी तो १५ मचवे आपल्या बंदरांत पाठवू पहात आहे. त्याचप्रमाणे ३० घोडे व अन्नाचा साठा अपुरा असल्यामुळे काही बायकांमुलें इकडे पाठविण्याबद्दल त्याचा विचार आहेसे दिसते. तरी आम्हांस वाटते की अंशा त-हेची मदत करण्यास काही हरकत दिसत नाही.आम्ही असें ठरविले आहे की फक्त २०० पर्यंत बिनहत्यारी माणूस येऊ द्यावयाचें, अद्याप त्याने अशा प्रकारची विनंति प्रत्यक्ष केली नाही; परंतु तो हल्ली ज्या परिस्थितीत आहे त्यावरून आमचा असा अंदाज आहे की त्याचेकडून अशा त-हेची मागणी येईल"०६ ह्या तारीख १६ आक्टोबर रोजी लिहिलेल्या हकीकतीवरून सिद्दीची हलाकी कशी झाली होती हे दिसून येते. याच सुमारास मोरोपंतही वेढ्याच्या कुमकस गेले. ६ नोव्हेंबरच्या पत्रांत प्रधान मुंबई नजीक पेण येथे आल्याची व शिवाजीहि जवळ पास असल्याची खास बातमी दिलेली आहे. “सिद्दी अझूनही अडचणींतच अस- ल्याचे" लिहिले आहे. परंतु नोव्हेंबरानंतर वेढ्याचे काम शिथील होऊन शिवाजीचें लक्ष कोकणातील इतर मुलुख व किल्ले घेण्याकडे वेधले असे दिसते. सिद्दी त्यामुळे गलबतांच्या सहाय्याने किल्ला संभाळून राहूं शकला. ता. सिद्दचिी हलाखी व जंजिऱ्याची मजबुती पाहून इंग्रजांस जंजिरा घेण्याचा मोह सुटू लागला होता. “ इ. स. १६६९ त या किल्ल्यावर ५७२ तोफा असून तो अभेद्य आहे. थोड्याही लढवय्यांच्या सहाय्याने तो लढविण्यास सोपा आहे. आपणास पोर्तुगीज शिपाई कामापुरते मिळू शकतील, या किल्ल्यावर आपला पूर्वीपासून डोळा होताच. आता तर २-३ जहाजें या किनाऱ्या- वरून जातांना आमचे ताब्यात दिली तर आम्ही दंडाराजपुरी समोर जाऊन उभे राहतो व किल्ला घेतो" अशा अर्थाचे पत्र ता. १६ आक्टोबर रोजी मुंबईहून सुरतेला गेले. या पत्राबरोबरच हेनरी यंगचे खास खासगी पत्र- ही गेले. त्यांत तर या योगे शिवाजीचे सर्व आरमार मारून काढता येईल असे झटले आहे. परंतु मुंबईकरांची सूचना सुरतवाल्यांनी तितकी सहज मान्य ·जंजिरेकर सिद्दी केली नाही. त्यांनी "याचा चांगला विचार केला पाहिजे, तोपर्यंत सैनिकावर चांगली दक्षता ठेवून काळजीपूर्वक वागा. जर सिद्दी मुंबईस येऊ इच्छित असेल तर त्यांच्याशी बोलणे लावण्यांत फार सावधगिरी बाळगा. त्याला आमच्या हुकमाची वाट पहात आहो म्हणून झुलवीत ठेवा. जर तो दंडाराज- पुरीचा किल्ला मोंगलाचे हवाली करीत असेल तर आपणांस त्यापासून काय फायदा होईल हे आम्हांस समजत नाही. उलट कंपनीचे नुकसान होईल. या अटीवर तरं आपल्याला सिद्दीला मुंबईत घेतांच येणार नाही. त्याप्रमाणे त्यांच्या लोकांनाहि आश्रय देण्याचे कारण नाही. असे केले तर आपला साहसी व महापराक्रमी शेजारी शिवाजी याला आपण खात्रीने चिड- विण्यास कारण होऊ. त्याने आपली कुचाळी केली तरीहि त्याच्याशी लढ • ण्याची आपली तयारी नाही. परंतु जर सिद्दी किल्ला कंपनीला देत असेल तर तसे तुमच्याकडून समजल्यानंतर आम्ही जे काही ठरवावयाचें तें ठरवू,". हे ता. १ नोव्हेंबरचे पत्र मुंबईस १६ जुलै १६७० ला मिळाले. अर्थात तों. पर्यंत जंजिन्याचा मोह त्यांना आवरून धरणे भागच होते. इ. स. १६७०:- इ. स. १६७० चे सुरवातीस खांदेरी बसविण्याचा प्रयत्न मोंगली सैन्य करूं लागले. परंतु तो त्याचा प्रयत्न यशस्वी झाला नाहींसा दिसतो. सिद्यांनी हा प्रयत्न केला होता. परंतु इंग्रजानी तो सफल होऊ दिला नाही. कारण "शिवाजी जर हे बंदर ताब्यात घेईल तर बरें, कारण हे 'मूर ' लोक शेजाराला तितके चांगले नाहीत." ८१ शिवाजीची स्वारी मोगलावर झाल्या कारणाने दंडाराजपुरीवर निकराने हल्ला चढवावा तर ते घडले नाही. परंतु “ त्यांनी काही सैन्य दंडाराजपूरीवर धाडून वेढा घातलाच. जर तो स्वतः या सैन्याला जाऊन मिळाला असता तर किल्ला शिवाजीच्या हातांत पडण्याची भांति इंग्रजांना वाटत होती. परंतु ते घडून आले नाही. नंतर पावसाळ्याच्या सुरवातीची वादळी हवा निवळून “गलबतें चालू होतांच कॅ. यंगकडे जशी गुदरत साली मागणी घातली त्याप्रमाणे कुटुंब संरक्षणार्थ (किंवा त्याची मोठी अडचण म्हणजे रसद त्याकरितां ) मागणी घालील. " ८२ असें इंग्रजांना वाटत होते. " परंत हा वेढा पावसाळ्याच्या सुरवातीस उठविला गेला. शिवाय मोगलाक ढल वकील दंडाराजपुरीच्या सिद्याजवळ बोलणे लावण्यास म्हणून मुंबईस येऊन बसला होता. दंडाचा वेढा उठविला गेला होता तरी शिवाजी दंडा घेण्याचा नाद सोडील हे शक्य नव्हते. इंग्रज दंडा शि.नि.२म. १५-१६ १.८३ ·११४] शिवाजी-निबंधावली घेऊ म्हणतील तर त्यास इंग्रजाचे सुरतवाले अधिकारी विरुद्ध जात. कारण त्यांना तसे करणे धोक्याचे वाटत होते. अवर्षगामुळे दुष्काळ पडण्याची भीति होती; व सिद्दीची तांदुळ पुरविण्याबद्दल तर सारखी मागणा होती. तरीहि "५ आगष्ट पूर्वी इंग्रजाने सिद्याला ५-६ मचवे तांदूळ दिला.१८५ नंतर लगेच पुढे १४-१५ दिवसाचे आंतच सिद्याने पुन्हां एक गलबन धाड़न घोडयाकरितां चंदी व काही सोरा मागितला. परंतु प्रवासापुरतें धान्य व औष देऊन सियाचा आलेला नोकर परत धाडला. यावेळी दंडाराजपुरीला तांदूळ पुरविण्याची दोन तीन इंग्रज व्यापा-याची तयारी होती. परंतु युद्धांत सामील झालेल्या कोणत्याहि पक्षाला मदत करणे म्हणजे आपल्यावर शत्रू ओढवून घेण्यासारखे असल्याचे सांगून त्यांना तांदूळ देण्याची बंदी केली. याच सुमारास आपण माहुली वगैरे सर्व किल्ले घेतले असतांना तूं माझ्यासमोर टिकाव धरूं शकशील काय ? सें शिवाजीने सियास लिहून विचारले व जर किल्ला हवाली करशील तर तुला मी आपल्या सैन्याचा सरदार करीन असें त्याला अभिवचन दिले. परंतु शिवाजीच्या लिहिण्यास त्यांनी मान दिला नाही.” जोपर्यंत सिद्याला जमिनीवरून अगर समुद्रातून रसद मिळू शकते तोपर्यंत किल्ला अभेद्य आहे अशी त्याची पूर्ण खात्री आहे. १८७ सिद्दीचे लोक बहुधा रात्री हल्ले चढवितात व बरेंच सैनिक व इतर लोक दगावले जातात. ५८ सियाला इंग्रजांकडून चोरून दाणागोटा मिळू शकतो. असें शिवाजीच्या लक्षात आले. तेव्हा त्याने आपल्या हद्दी- तील मुंबईच्या लोकांस लाकुडकांटा नेग्याची आक्टोवरांत सक्तीची बंदी केली तेव्हां “शिवाजीच्या मुलखांत शिरून उगाच जबरदस्तीने लांकूड आणू नये. कल्याणच्या सुभेदारास मात्र नम्र विनंति करून परवानगी मिळवावी" असा मुंबईकरांना सुरतचा हुकूम आला. नंतर शिवाजीचे आरमार नागांव व मुंबईजवळ राहिल्याने नोव्हेंबर महिन्यांत फारशी कोणीच गडबड केली नाही. हे आरमार दाभोळ कडे गेल्याची खास खबर १७ डिसेंबर १६७० रोजी मुंबई- करांनी सुरतला कळविली. ता. २२ फेब्रुवारीच्या कंपनीच्या हुकमावरून इंग्रज शिवाजीशी सख्यत्व संपादन करूं लागले.१२ शिवाजीकडूनहि वकील आणि त्याने बोलणे लावि की, ६८ शिवाजीचा मुख्य हेतु दंडाराजपुरीवरुद्ध इंग्रजांची मदत मिळविण्याचा आहे. तशी मदत खासगी रीतीने गप्तपणे कशी देता येईल याबद्दलच्या सूचना शिव जी स्वतःच करणार आहे. त्या अशा की, ज्यायोगें मोंगलांना मागमूस, लागून रागावण्याचे कारण घडेल. एक इंजिनियर,एक मोठी तोफ, . एक आला ·जंजिरेकर सिद्दी [११५ गोळे, एक दोन जेजाला इतकें गुप्त रणे पोंचते करावे अशी त्याची अपेक्षा आहे. या बाबतीत आपला निकाल ताबडतोब करावा असे त्याचे म्हणणे आहे. १९३ अशा अर्थाचे बोलणे सप्टेंबर १६७० च्या सुरुवातीस सुरू झाले.. सुरतेच्या इंग्रजांनी स्टिफेन डस्टिक यांस शिवाजीकडे पाठविण्यास कळविलें. परंतु शिवाजीने जर दंडाराजपुरीच्या विरुद्ध लढण्यासाठी म्हणून तोफा व दारुगोळा मागविला तर तो आम्हांस त्रयस्थाला देता येणार नाही असा हुकूम ता. १५-९-७१ ला दिला.५४ कारण सुरतवाल्यांनी आपल्या ३०-९-७१" च्या पत्रांत लिहिल्याप्रमाणे “खरे पाहिले तर दंडाराजापूर शिवाजीच्या ताब्यात जाण्याने इंग्रजाचे मुंबई बंदरास संकट आहे." इ. स. १६७१:-इ. स. १६७१ त शिवाजीची दंडावरील स्वार अग- दीच मंदावली होती. “ सिद्दीने मात्र याचा फायदा घेऊन शिवाजीच्या मुखात शिरून थळ वगैरे काही शहरांत जाळपोळ केली. म्हणून शिवाजीने त्यांच्यावर लहानमें आरमार आक्टोबरचे सुमारास पाठविलें. ६ एकंदरीत नुसता हल्ला चवून कित्ता हाती येईल ही आशा मावळी होती. दोनच मार्ग मोकळे होते. मोठया तोफांचे साहाय्याने किल्ला घ्यावयाचा; किंवा आरमारी लढाई देऊन सिबाला नामोहरम करून घालवून द्यावयाचे. यांपैकी तोफा मिळविण्याबद्दल त्याने इंग्रजांशी सारखें बोलगें लावले व होते. ३-४ तरी मोठ्या तोफा एकाया पोर्तुगीजाला विका म्हणजे त्या तो त्याचेकडून घेण्याची व्यवस्था करील वगैरे सर्व गुत व्यवहार त्याने बोलून पाहिले. परंतु सुरतकांना मोंगलांची विशेष भीति असल्याने त्यांना ही मसलत शेवटपर्यंत साधूं देतां आली नाही. इ. स. १६७२:---जेव्हा हा बेत सिद्धीस जात नाही असे दिसून आले तेव्हा इंग्रज व सिद्दी या दोघांसहि चांगलाच पायबंद देतां येऊन त्यांच्या आर- मारी हालचालीस आळा बसावा म्हणून शिवाजी बेत करू लागला. इ.स. १६७२ च्या सुरुवातीस शिवाजीचा खांदरी बांधण्याचा बेत सुरत मोंगली दरबारांत समजला. परंतु १० मेपर्यंत तरी खास कामास सुरुवात झाली नव्हती... २२ १६७२ च्या सुमारास उमर नाखवा -१२ फ्रिगेटे व १००० दर्यावर्दी लोक घेऊन दंडाराजपुरीची मसलत करण्याकरितां सुरतेच्या खाडीत शिरला.०१ व त्याने बादशहास अर्जदास्त पाठवून आपणास १ लाख २० हजार साये दिल्यास १०० ता. आगट ·शिवाजी-निबंधावली सांगितले. १७३ आपण शिवाजीने सुरू केलेले खांदेरी उंदेरीचे काम पूर्ण होण्यापूर्वीच बंद पाडतों असे कळविले. बादशहाने उमरला परवानगी दिली व जामीन घेऊन पैसा देण्याचे अभिवचन दिले.१०२ हे मोगली आरमार तारीख ३१ आक्टोबर १६७२ ला मुंबईचे बंदराबाहेर येऊन नांगरले. २० गलबतें होती. ती इंडा- च्याच मदतीला आली होती. त्यांनी मुंबईत शिरण्यासाठी परवानगी मागितली, त्याने इंग्रजांच्या किना-यावरून शिवाजीच्या मुलुखांत शिरून जाळपोळ करण्याचे ठरविले. परंतु अशी परवानगी देणे मुंबईकरांना शक्य नव्हते म्हणून त्यांनी परवानगी देण्यापूर्वी सुरतेचा सल्ला मागितला.१०३ मोरो पंडितानेहि आपले आरमार मोगली आरमार जाळण्याच्या उद्देशाने पाठविले. मुंबईकर बंदरांत शिरूं देत नाहीत म्हणून मोगली आरमार सिद्याच्या आरमाराच्या संरक्षणाखाली व जंजिरा किल्ल्याच्या आश्रयाला गेले. मोरोपंताने किल्ल्यास वेढा घालण्यास परंतु मोगली व सिद्दी जोड आरमाराने शिवाजीचे ५० मचवे बुडविले. व किनान्यावर शिरून बरीच जाळपोळ व लुटालूट केली. सिद्दीचेंहि बरेच नुकसान झाले. “ सरशी कोणाची झाली हे मात्र समजले नाही.” मुंबई बंदरांत यावेळी शिवाजीचे ६ मचवे होते ते इंग्रजांनी आम्ही पकडल्यांपैकी आहेत असे सांगितल्यावरून वांचले,०४ सिद्दी संबळ हा या जोड आरमाराचा मुख्य अधिकारी होता. त्याने जंजिन्याचा वेढा अशा त-हेने उधळून लावल्यानंतर तो परत ३६ गलबतांचे आरमार घेऊन मुंबईस २४ डिसेंबरला आला. तेव्हां त्याचे इंग्रजांनी आदरातिथ्य केले. नंतर इंग्रजांनी शिवाजीविरुद्ध लढण्यास मदत करावी म्हणून सिद्दीने बोलणे लाविलें आणि तसे केल्यास त्याबद्दल पुष्क- दशा सवलती देऊन भरपाई करूं म्हणून कबूल केलें. उलट शिवाजीनेंहि आपला मनुष्य पाठवून सिद्दीविरुद्ध कारस्थान सुरू केले. इंग्रजांना मात्र या अडचणीच्या प्रसंगी स्वस्थपणाने राहणे मोठे कठीण झाले. यावेळी अजिअर हा मुंबईचा का- याध्यक्ष राहिल्याने इंग्रज भलत्याच फंदांत पटले नाहीत. परंतु सिद्दीच्या लोकांनी मात्र मुंबईस आल्यानंतर थोडेच दिवसांनी माजगांव भागांतील काही ता. १५ जानेवारी १६७३ रोजी सिद्याला इंग्रजांनी मेजवानी दिली व सिद्दी मोंगली आरमारासह ता. २१ जानेवारीला मुंबई शहर सोडून ता. २८ मार्च १६७३ पर्यंत शिवाजीकडील १५००० माणसें व बराच पैसा या जिन्याच्या लढाईमुळे खर्ची पडला असा एक त्यावेळी घरे जाळली.१०० निघाला.१०२ अदमास होता.११० ·जैजिरेकर सिद्दी बोला. इ. स. १६७३:--सिद्दी संबळ ता. २० जानेवारीला मुंबईहून सुरतेला परंतु त्याने पावसाळ्यांत मुंबईला आरमारानिशी रहाण्याचा विचार चालविला होता. त्याने मार्च महिन्याच्या सुरवातीसच सुरतवाल्यांशी मुंबईत राहावयास मिळावे म्हणून बोलणे लावले. परंतु मुंबईकरांनी त्यांना मुंबईत राहूं देण्याचे नाकारले. कारण की सिद्याच्या लोकांनी बास दिला तर दिलाच पण त्यामुळे व्यापाराला व बंदराच्या सुरक्षिततेला बराच धोका बसलेला त्यांना आढळून आला. शिवाय डचांच्या आरमाराचा अधिकारी रिक्लॉफ व्हान गोएन हा २२ जहाजे व १००० लोकांनिशी कोकणच्या किनाऱ्यावर आला होता. आपण जंजिरा घेण्यास मदत करितों, आम्हास ३००० सैन्याची मदत किना-यावरून हल्ला चढविण्यास या असें त्याने शिवाजीस लिहून कळविले होते. त्यामुळे इंग्रजांना अधिकच पेंच पडला आणि त्यांनीहि आपण होऊन गोडींची बोलणी सुरू केली. डचांची मदत शिवाजीनी घेतली नाहीं व रिक्लॉफ मुंबई बंदराबाहेर २० फेब्रुवारी १६७३ ला येऊन नंतर सुरतेला निघून गेला.११३ याचा परिणाम असा झाला की, मुंबईकरांच्या सिद्दीला मदत करण्याच्या बेताला बराच आळा बसला व त्यांनी पुन्हा सुरतेला ता. २६ एप्रि- लझा निक्षून लिहिले की हे पत्र पोहोचण्यापूर्वी जर सिद्दी आरमारासह निघाला नसेल तर त्याला सांगावें की मंबईचा गव्हर्नर त्याला बंदरांत घेणार नाही. गेल्या खेपेला सिद्दीची गलबतें मुंबईला राहिली असतां त्यांनी शेजारच्या बंदरांना पुष्कळ उपद्रव दिला आणि त्यामुळे व्यापारावर अनिष्ट परिणाम झाला. शिवाय इतकी लढाऊ गलबतें बंदरांत राहू दिल्यास इंग्लंडचा राजा व कंपनी यांना त्या बाबतींत योग्य जबाब देणे गव्हर्नरला कठीण जाईल यासाठी सिद्दीच्या गलबतांनी मुंबईस येऊ नये.१३ याचवेळी निकोलस या नांवाचा इंग्रज शिवाजीच्या मुलखा- तील बातमी आणण्यास पाठविला होता.तो सिद्दीचा गुप्त हेर आहे असे समजून त्याला बराच त्रास शिवाजीच्या लोकांनी दिला त्यामुळे इंग्रजांनी त्याला परत बोलावून घेण्याचे ता. १० मे ला १४ ठरविले. याच सुमाराला सिद्दी संबळ सुरते - हून ३० गलबतांचे आरमार घेऊन मुंबईस ता. ८ मेला आला. सिद्दी संबळनें प्रेसिडेंटकरितां एक शिरपाव बादशहाकडून आणला आहे असे त्याने खोटेंच सांगितले. प्रेसिडेंटने मात्र समारंभानें तो स्वीकारला. मोंगली आरमार पावसाळ्यांत मुंबईला ठेवावें अशी सुरतेच्या सुभेदाराची शिफारसपत्रे सिद्दी संबळ घेऊन आला होता. परंतु तशी परवानगी न देतां फक्त मोगलांची ५ गलबते माज- ·शिवाजी-निबंधावली गांवला ठेवण्याची परवानगी दिली. यामुळे सिद्दी संबळ आपले सर्व लोक घेऊन सिद्दीचा मुख्य किल्ला जो दंडाराजपूर तिकडे त्याने जावे असे ठरले. १५, परंतु हवा बादळी, असल असल्यामुळे सिद्दी मुंबई बंदरांतच ता. २३ मेपर्यंत राहिला व मोठ्या नाखुषीने ता. २६ मेला सिद्याच्या आरमारासह दंडाला गेला. मागी आरमार व त्यावरील मिा महमद हुसेन नांवाचा अधिकारी मात्र माजगांव येथे राहिला.११६ त्यामुळे शिवाजीला इंग्रजांविषयी थोडा संशय येऊ लागला. परंतु त्याने हुबळीत बरीच नुकसानी केल्याचे समजतांच पुन्हां शिवाजीशी बोलणे लाविलें व तहाच्या अटीबद्दल ज्या काही सूचना द्यावयाच्या त्या देऊन निकोलस याला रवाना करण्याचे ठरविले. त्यांत “जरूर पडल्यास त्याचा शत्रू सिद्दी आमचे येथे आला असताना आम्ही त्याला पावसाळ्यात गहू दिला नाही, त्याच्या व शिवाजीच्या भांडणांत आम्ही पडू इच्छित नाही; किंवा आमचा मोगलाशी असलेला संबंध निष्कारण धोक्यांत न यावा इतके धोरण राखून आम्ही सिद्दीला फारशी मदत देत नाही. या गोष्टी त्याच्या नजरेला आणून शिवाजीनेच आम्हांस चिडविल्याशिवाय आम्ही सिद्दीला अधिक मदत देणार नाही हे त्याला समजा- वृन सागावे. असेंही निकोलसला सुचविण्यात आले होते.११७ परंतु या तहाच्या बोलण्याला शिवाजीने मान दिला नाहीं व उडवाउडवीची उत्तरे देऊन ता. १९ मे ला निघालेला निकोलस ३ जूनला भेट घेऊन १७ जूनला परत आला. सिद्दी मुंबईत राहिला असतांना सिद्दीप्रकरणी निकोलसजवळ अवाक्षर न काढणे इतकेच नाही तर बोलणे टाळणे अगदी योग्यच होते. निकोलस लिहितो की " शिवाजी सिद्दीप्रकरणी मजपाशीं बोलेल असें मला वाटत होते; परंतु त्या बाबतीत किंवा पकडलेल्या गलबताच्या बाबतीत त्याला आज पत्रे येऊन पोचली होती; आणि त्याबद्दल संभाषणाचे वेळी बोलणं काढण्याबद्दल त्याला स्मरणहि दिले गेलें; असे असतांना त्याने ते विषय आजबात टाळले! "११८ उलट शिवाजीने ही इंग्रजांनी केलेली प्रत्यक्ष मदत पाहून मुंबईबंदरांतील गलबतें जाळण्याचा विचार केला. “समोरील किना- यावरील शिवाजीच्या लोकांनी माजगांवला ओढून ठेवलेली मोगली गलबतें जाळून टाकण्याचा बेत केल्याविषयी अनेक वेळां बातम्या आल्या. मिझा महमद हसन यानोंह गव्हर्नरला याविषयी कळविले. म्हणून माजगांव बंद. राच्या मुखाशी रिव्हेज गलबत व कित्येक लहान होड्या ठेवून कंपनीच्या का ·५ इंग्रजानी केला.१२१ जंजिरेकर सिद्दी [११९ मोगलांच्या गलबतांचे संरक्षण करण्यास ३ जूनपासूनच सुरुवात केली.११. तसेंच शीव व मच्छिम या बाजूनेंहि शिवाजीचे लोक येण्याची भिती वाटल्या- वरून तेथेहि २३ जूनपासून बंदोबस्त राखण्यांत आला,१२० शत्रूच्या गलबतांना आश्रय दिला याबद्दल शिवाजीची मुख्य तक्रार होती. त्याच्या भरपाईकरितां त्याने पुन्हां २-३ मोठया तोफा मागितल्या परंतु अंगि- अरने शिवाजीच्या वकीलाजवळ नीट सामोपचाराच्या गोष्टी सांगून व सर्व कारणांचा खुलासा करून त्याचे समाधान केले व सलोखा करण्याचा प्रयत्न पावसाळा संपतांच भोगली स्वारीस सुरुवात झाली त्यांत सिद्दी संब- लने शिवाजीच्या किना-यावरील सर्व बंदरांवर हल्ले चढविण्यासाठी मुंबईत पावसाळ्यांत नांगरलेलें आरमार व सुरतचे आरमार त्याच्या हवाली करण्याचे ठरलें.१ १२ यावेळी सुरतकरांना सिद्दीला मदत देणे आधिक श्रेयस्कर वाटत होते. परंतु मुंबईकरानी कोणतीहि मदत करता येणार नाही म्हणून निक्षुन कळविले. त्यांना डचांशी भांडण चालू आहे ही गोष्ट व शिवाजीची कर्तबगारी ही स्पष्ट दिसत होती.१२३ तेव्हां इंग्रजानी मदत देण्याचें नाकारले. परंतु सिद्दीने मात्र शिवाजीच्या गलबतांवर हल्ले करून ती पकडणे वगैरे कामास सप्टेंबरपासूनच सुरुवात केली.१२४ सिद्दी परत १० आक्टोबरला मुंबईत शिरला. "सिद्दी पैगंबराच्या आणि कुराणाच्या घेतलेल्या सर्व शपथा बाजूला ठेवून तो आमच्या बंदरांत जबरदस्तीने शिरला इतकेंच नाहीतर त्याने करंज, नागोठणे पेण ह्या बाजूच्या खाडीत प्रवेश करून नाकेबंदी केली. त्यामुळे इंग्रजांचा मोठाच अपमान झाला आहे. आपले वजन कमी झाले आहे. सियाची जहाजें साफ बुडवून टाकावी असें मनांत येते. परंतु सुरतेचा विचार करावा लागतो. शिवाजी किंवा दुसन्या कोणीहि लबाड माणसापेक्षा सिद्दी अधिक नीच, कृतघ्न आणि दुष्ट शत्रु आहे. त्याला रसद मिळवून देण्याचे बाबतीत या बेटाचे त्याच्यावर इतके उपकार झाले आहेत असे असूनहि ज्या अर्थी त्याने बेटांतील आयात बंद केली त्याअर्थी शिवाजीपेक्षा आमच्याच राशीला अधिक बसावे असा त्याचा उद्देश दिसतो. आझांलारसदाचा तोटा आल्यामुळे आम्ही त्याच्या होड्यांना मुंबईत येण्याची बंदी केली. याबद्दल तक्रारी होऊन सुरतेचा सुभेदार तुम्हांस घालवून देण्याची धमकी देईल तर आपण एका पायावर तयार असल्याचे सांगा असे मुंबईकरांनी सुरतेस कळविलें. सिद्दी संवळ करंजाच्या खाडीत बंदी करून तसाच : राहणार असे दिसते. खाडीच्या तोंडावरील एका ११५ या वर्षभर ·१२०] शिवाजी-निबंधावली पावला लहानशा बेटावर तो एक नवीन किल्ला बांधण्याच्या विचारांत आहे. त्याला तसे करूं दिले तर मुंबईस ते मोठ्या धोक्याचे होणार आहे. या इंग्रजांच्या तक्रारी विरुद्ध सिद्यानेहि सुरतेच्या गव्हर्नरकडे तक्रार दिली.१६ परंतु मुंबईकरांना स्वस्थ बसून कल्याणच्या मोंगली सुभेदाराकडे तक्रार देण्यापलीकडे काहीहि करता येणे शक्य नव्हते.१६६ सियाने मात्र मुंबईला १० आक्टोबरला आल्यानंतर शिवाजीच्या मुलखांत लूटालूट जोराने करण्यास सुरुवात केली. आक्टोबरच्या दुसन्या पंधरवड्यांच्या सुरवातीस " सिद्याने काही लोक शिवाजीच्या मुलखांतील भाताची उभी शेते कापून आणण्याकरिता पाठविले. तेव्हां शिवाजीच्या सैनिकांनी त्यांच्यावर अचानक छापा घालून सुमारे शंभर जणांचा नाश केला व त्यांतील कित्येक मुख्य मुख्य लोकांची शिरे धडापासून वेगळी करून शिवाजीडे नेली. १६८ नंतर शिवा- जीने ३००० लोकांनिशी बंदोबस्त केल्यामुळे सिद्दी संबळ अगदीं फंजीत व तो पुन्हां इंग्रजाशी स्नेहाचे बोलणे बोलू लागला. सियाने नंतर चांचेगिरीस सुरुवात केली. व शिवाजीशी लढण्याऐवजी इंग्रजांच्या मुलुखांतच त्रास देण्यास सुरुवात केली.१. व आपली पत मोगली दरबारांत व बहादुरखानाजवळ रहावी म्हणून त्याने त्यांना खोटेंच कळविलें की " त्याने शिवाजीची अनेक शहरें जाळली व कित्येक लोक ठार मारिले. खरे पाहिले तर, सिद्दीचाच पराजय होऊन त्याचेच बरेच लोक मारले गेले होते. जास्तीत जास्त त्याने शिशजीविरुद्ध काही केले असेल तर किना-या- वरील कोळी वगैरे हलक्या लोकांच्या झोपड्या जाळून त्याच्यांतील काही कैदी धरून आणून गुलाम म्हणून विकले. शिवाजीने मात्र युक्तीने छापे घालून त्यांत सिद्दीची बरीच माणसें जाया झाली. त्यामुळे शिवाजीचे जरी थोडेसें सैन्य असे तरी ते जेथें असे तेथे सिद्दीची डाळच शिजत नसे.१७१ नोव्हेंबरांत शिवाजीला फ्रेंचांनी ७ ते १७ पौडर, ८८ लोखंडी तोफा व २००० मण शिसे दिले; त्यामुळे शिवाजीच्या आरमाराला बरीच मदत झाली असावी. १७२ परंतु सिद्याचे आरमार नागोठण्याच्या खाडीत डिसेंबर १५ पर्यंत. तरी गडबड करीत होतेच.१७३ नंतर ते चांचेगिरी करण्यास बंदर सोडून गेले. परंतु शिवा- जीचे आरमारहि सज्ज होऊन बाहेर निघाल्यामुळे सिद्याचा जोर कमी होऊन लढाई बरीच मंदावली होती. शिवाजीला मोगल व विजापूर या दोघांशी लढा- चयाचे असल्याने त्याने जंजिन्याचे बाजूला फारसे लक्ष दिले नाही.

·पळून गेला, १६ जंजिरेकर सिद्दी [१२१ इ. स. १६७४:-मोगली सैन्याचा पराभव होत आहे असे पाहून व सिद्दी अगदी जेरीस येऊन शिवाजीशी सलोखा घडवून आणण्यासाठी इंग्रजांच्या मध्यस्थीची अपेक्षा धरून त्यांच्याशी त्यांनी फेब्रुवारी १६७४ त बोलणे लावलें.१५५ शेवटी ६ मार्च १६७४ रोजी मुंबईकरानी ते मान्य करून तह करून देण्याचे कबूल केले. परंतु सिद्याने भांडण थांबविले नव्हतेच. मार्च महिन्याचे अखेरीस " सातवळीच्या खाडीत सिद्दी संबळ व दौलतखान यांची लढाई झाली त्यांत शिदी जखमी होऊन त्याचे १०० लोक मारले गेले व दौलतखानाकडीलं ४४ लोक पडले. दौलखानाला बाण लागून जखम झाली. परंतु त्याचा जय झाला. सिद्याचा मोड झाल्याने तो वेशवीजवळ हरेश्वरला तरी देखील सिद्याच्या तहाबद्दल बोलण्याचे इंग्रजाने ठरविले होतेच, नारायण शेणव्याने बोलणे काढतांच फत्तखानाकी तह करण्याची आमची मुटींच इच्छा नाही म्हणून सांगण्यांत आले. इतकेंच नव्हे तर सिद्याचे आरमार मुंबई बंदरांत या पावसाळ्यांत राहूं घाल तर इंग्रजाशीही तह करण्याची शिवा- जीची तयारी नाही असें बजावलें. १०७ तेव्हां सिद्दी व शिवाजी यांचा तह घडवून आणण्याचे बोलणेच थंड झाले. परंतु मोगली आरमार आश्रयास न घेणे म्हणजे बादशहाचा आपल्यावर कोप होणार ही त्यांना भांति होतीच. म्हणून सुरतवाले व मुंबईकर यांचा विरोध . आला. मुंबईकरांनी ता. २४ मार्चला सिद्याचे लिहून आल्याचे सुरतला कळविलें आणि त्यांस बजाविलें की मागचे वेळी जो सियाने आम्हांस त्रास दिला त्याचा विचार करून आम्ही त्याला येथे येऊ न देण्याचे ठरविले आहे.१७८ ता. ९ एप्रीलला पुन्हां कळविले की, सिद्याला मुंबईत राहूं दिल्यास शिवा- जीशी तह होणे अशक्य असून शिवाय बंदरासहि धोक्याचे आहे. करितां आम्ही त्याला बंदरांत न घेण्याचे ठरविले आहे.१७९ परंतु सुरतवाल्यानह आपली बाजू मांडण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी लिहिले की, सिद्याला मेहरनजरेनें गलबतें शाकारण्यास परवानगी दिल्यामुळे शिवाजी नारायण शेणव्याजवळ नाखु- बीच्या गोष्टी बोलला असेल हे खरे आहे. तथापि जेव्हां शिवाजीशी चाललेल्या स्नेहाच्या तहाची बातमी इकडे सुभेदारास किंवा तुमच्या आसपास वावरणान्या मोगल सरदारांस कळेले आणि त्या बरोबरच सिद्दीचे आरमाराला तुम्ही दिलेला नकार ते विचारांत घेतील, तेव्हां आमचें अमित्रत्व त्यांचे प्रत्ययास येऊन आम्हाला किंबहुना कंपनीच्या व्यापाराला धोका बसेल हाहि गोष्ट लक्षात ·१२२] शिवाजी-निबंधावली घेतली पाहिजे. सुरतवाल्यानी त्यांतूनहि शिवाजीशी सलोख्याचे बोलणे करण्यास परवानगी देवून पुढे म्हटले की, “ त्यासाठी भोगाव्या लागतील त्या आपत्ति आम्ही शांतपणे भोगू.” सिद्दीशी तह करण्याची शिवाजीची इच्छा नाही त्या अर्थी दीर्घकाल धुमसणारे त्यांचे वैर एकदम बंद होणे अशक्य दिसते." परंतु मुंबईकरांनी आणखी एक युक्ति काढली. त्यांनी मोगलांनाच कळविण्याचे ठरविले की, बादशहाचे आरमार मुंबईत ठेवणे धोक्याचे आहे. एकतर धान्यसामुग्रीची अडचण आहे, व दुसरे असें की शिवाजीने डचांना १०,००० सैन्यानिशी मदत करून बादशाही आरमार जाळीन व मुंबईहि घेईन अशी धमकावणी दिली आहे. आम्ही तर या हल्ल्याला तोंड देण्यास असमर्थ आहोत. तरी पातशहानी आपल्या आरमाराची सुरक्षितता व बोज राखण्याकरितां आरमार दंडाराजपुरीला किंवा सुरतेला ठेवावे, असे लिहिण्यास सुरतला ता. १९ एप्रीलला कळविलें.१८१ याप्रमाणे पत्रव्यवहार चालू असतांच ता. २४ एप्रील रोजी सायंकाळी सिद्दी २ पात-. शाही लढाऊ जहाजें, ५ फत्तेमान्या व १५ गुराजे घेऊन बंदराबाहेर आखातात येऊन नांगरून राहिला. परंतु सायंकाळी भयंकर वादळ झाले. समुद्रांत राहणेच कठीण झाले. तेव्हां त्यांनी आरमार बंदरांत घातले. अध्यक्षाने ते संकटांत आहेत असे पाहून राहूं दिलें व धान्यसामुग्रीही घेऊ दिली. सिद्याने आपल्यास राहू दिले हैं पाहून एक नाखवा पाठवून पातशहाच्या ५ फत्तमोया येथे शाकारून ठेवण्यास परवानगी द्या म्हणून बोलणे लाविले; परंतु मुंबईकरांनी आरमार न ठेवण्याचा निर्धार केला होता तो कायम ठेवून २७ एप्रीललाहि तसाच निकाल केला. सैयद महमदला पत्र पाठवून शिवाजीने अशा प्रकारची धमकी दिली आहे व शिवाजीने तुमची जहाजे जाळल्यास आम्हांस कांही बंदोबस्त करता येणार नाही वगैरे सर्व गोष्टी सांगून पाहिल्याशिवाय महागाईमुळे खर्चहि अधिक लागेल म्हणून सांगितले; परंतु त्याचा काही उपयोग झाला नाही. सिद्दी संबळास आरमार सुरतेला नेणे म्हणजे ते आपल्या हात घालविणे असे झाले होते, कारण संबळनें जो पैसा खर्च केला त्याचे बदला काय मिळविलें असे विचार. ल्यास त्याने उत्तर देण्याइतके काहीच केले नव्हतें हैं तो पूर्णपणे जाणून होता. परंतु त्याला तेथे राहू देणे तितकेंच धोक्याचे होते. कारण शिवाजीने कल्याण- च्या सुभेदार दादाजी पंडितास सिद्दीला मुंबईत थारा दिल्यास मुंबईची सद लाकुडफांटे एकदम बंद करण्याची व इंग्रजावर चालून जाण्याचे हुकूम दिले होते.१८२ सिद्दीला मुंबईत राहूं दिल्यामुळे शिवाजीस राग आला. परंतु कोणत्या ·केली. ०० जंजिरेकर सिद्दी [१२३ अडचण्त व कोणत्या अटीवर त्याला तेथे राहू दिले हे समजावून सांगितल्यावर : त्याचे समाधान झाले.१८३ तारिख ३० एप्रिलपर्यंत सिही मुंबईतच राहिला.त्याच्या निःशस्त्र लोकांनाच आणि तेहि २०० च लोकांना बंदरात उतरण्याची परवानगी ठेवली होती. दाणागोटा घेतांच त्याने परतले पाहिजे अशीहि त्यांना ताकीद होती. परंतु सिद्दी हालेना म्हणून ता. ३० एप्रिल रोजी असे ठरविलें कीं जॉन शाक्स्टन, डेप्युटी गव्हर्नर, जॉन चाइल्ड, हेन्री ऑक्झिडन व स्टीफन उष्टिक यांनी सिद्दीची गलबतावर भेट ध्यावी आणि सामोपचाराने बंदर सोडून जाण्यास सांगावें. जर तसे जमत नसेल तर त्यांना कायद्याप्रमाणे ३ दिवसांच्या: आंत बंदराबाहर गेलेच पाहिजे अशी ताकीद द्यावी, त्यानंतर त्यांच्या कोणाहि माणसाला किना-यावर येऊ देणार नाही व रसदहि मिळणार नाही शिवाय जी काही नुकसानी होईल तिची सर्व जबाबदारी तुमचेवर पडेल.१८ असे जाहीर केले. याच दिवशी सिद्दीने माहीमवरून सिवरी (Sienry) व शीवच्या बाजूला, व म्हातारपाखडी ( Martherges) व इतर ठिकाणी आपली ३-४ गलबते. किना-याला लावली व आपले सैनिक उतरवून तेथें लुटालूट बायका पोरें, माणसे वगैरेना घराबाहेर हाकून दिले. नंतर त्यांची तक्रार येऊन पोहोचतांच ४-५ सैनिकांच्या तुकड्या त्या त्या दिशेला इंग्रजांनी रवाना केल्या. हंटर नांवाची फत्तेमारीहि तिकडे पाठविली. व सिद्दीच्या व त्यांस सामील झालेल्या सर्व लोकांना पकडून आणण्याचा हुकूम दिला.१८५ परंतु या सर्व. खटपटीचा फारसा उपयोग झाला नाही. सिद्याने आपले ५०० हत्यारबंद लोक उतरविण्याचा प्रयत्न केला. इंग्रजांच्या सैनिकांनी तोफा झाडल्या तेव्हां त परत. निघून गेले; परंतु सिद्दीने त्रास देण्याची खटपट चालूच ठेवली. त्यांनीहि बेटा- वर गोळे सोडले. म्हणून सिंद्याकडे पुन्हा एकदां निरोप धाडून त्याला जावयास. सांगितले. त्याचप्रमाणे यापुढे तुमच्या लोकांना किना-यावर येऊ. देणार नाही, दाणापाणी फार तर काही दिवस नेऊ देऊ म्हणून पहिल्या आठवड्यांत कळविलें.१८६ परंतु याचा कांहीं एक उपयोग झाला नाही.. नंतर ७ मेचा सुरतेचा हुकूमहि आला. त्यांत सिद्दीला बंदरांत येऊ देऊ नये. असेच स्पष्ट कळविले होते. सुरतेच्या सुभेदारानी आपली दोन्ही लढाऊ जहाजे. परत करण्याचा व राहिलेल्या गुराबाबद्दल भाडे देण्याचा सिद्दीस हुकूम सोडल्याचे लिहिले होते.१८" आतां सिद्दीला आसरा तर पाहिजे होताच. अशा झटापटीत पावसाळा काढणे शक्य नव्हते. परत सुरतेला जावें तर आरमार ·१२४] शिवाजी-निबंधावली हातचे जाईल व भाडे वगैरे पैसा मागितल्यास काहीएक नाही. अशा परिस्थितीत सिईने आपली हलाखी पाहून इंग्रजाने सिद्दीला काही अटीवर पाव- साळा काढू देण्याचे ठरविले. व ९ मे ला त्यास अटी कळविल्या.१८८ सिद्दीच्या व मोगली आरमाराचे काही नुकसान झाले तर त्यास इंग्रज जबाबदार राहाणार नाहीत, बेटावरील लोकांना कोणत्याहि त-हेचा उपद्रव पोहो- चता कामा नये व बंदरांत येगान्या कोणत्याहि जहाजावर लुटमार करू नये. या अटी सिद्याने व मोगली मिरझा महमद हुसेन याने मान्य केल्या व मिझीला मुंबईत पावसाळा काढण्याची परवानगी मिळाली. याच सुमारास इग्रजांचें व शिवाजी में तहाविषयी बोलणे चालू होते. या कामगिरीवर हेनरी ऑक्सिडनला पाठविण्याचे ठरले. सिद्दीने बळजबरीने आपले आरमार मुंबईत नांगरल्यामुळे त्याला पाठविणे तितके जमेना. शेवटी सिद्दी व इंग्रज यांच्यामध्ये अटी ठरल्यानंतर ऑक्सिंडनला ता. १३ मेला रवाना त्याला ज्या तहाबद्दल सूचना केल्या होत्या त्यांत सिद्दीप्रकरणाविषयीं ही पुढीलप्रमाणे मजकूर होता.९१ सिद्दीचे आरमार पावसाळ्यांत मुंबईला राहिल्यामुळे शिवाजीला राग येणे साहाजिक आहे. परंतु त्याला काढून लावण्याचे आम्ही काय उपाय केले आणि त्याला कसे वाईट रीतीने वागविलें हे तुम्ही स्वतः पाहिले आहे. त्यावरून सांगितल्यास आणि व्यापाराचे दृष्टीने आम्ही मोंगलावर किती अवलंबून आहो हे त्यांचे निदर्शनास आणून दिल्यास त्यांचे समाधान होईल. यांत शंका नाही. शिवाय, शिवाजीची स्वतःचीच गलबतें मुंबई बंदरांत शाकारलेली असल्यामुळे तीच सवलत सिद्दीला देण्याचें, आमचे कितीही मनाविरुद्ध असलें तथापि आम्ही नाकारणे मुत्सद्देगिरीचे होणार नाही असे त्याला सांगावें. शिवाजी व सिद्दी यांच्या युद्धामुळे व्यापाराला अडथळा होतो आणि शिवाजीविरुद्ध सिद्दीला कुमक करणारें बादशाही आरमार किनाऱ्यावर उपद्रव देते, ही आपत्ति टाळण्याकरितां उभयतांचा तह ठेवण्याची खटपट केली पाहिजे. या बाबतीत युद्धामुळे होणारी हानी व शांततेपासून होणारा लाभ याबद्दल निराजीशी चर्चा करून त्याचे मन वळवावें. तुम्हांला खासगी रीतीनें सांगितलेल्या गोष्टी त्याला सांगाव्या. आणि याउपर त्यांचे मन नच वळल्यास खुद्द राजापाशी याबद्दल गोष्ट काढू नये. उभयताशी चांगला शेजारी व मित्र या नात्याचे संबंध ठेवण्याची प्रेसिडेंटची इच्छा आहे. यामुळे उभयतांनीहि परस्प- शंत सलोख्याने रहावे एवढेच बोलून ठेवावे; परंतु ऑक्झिडननें निराजीपंताजवळ ·जंजिरकर सिद्दी [१२५ गोष्ट काढतांच त्यांनी नकारार्थी उत्तर दिले व सांगितले की शिवाजीजवळ या बा- बतींत मुळीच बोलूं नये.१९२ ऑक्झिडन लिहितो की, सिद्दीच्या तहाविषयी बोललों त्याचा निराजीवर काहींच परिणाम झाला नाही. राज्याभिषेक होतांच जोराचा हल्ला करून येत्या किंवा पुढच्या पावसाळ्यांत दंडा घेण्याच्या इराद्याने उत्तम सैन्याची तयारी चालू असून तोफखान्यामध्ये १५ तोफांची भर शिवाजीने नुकतीच घातली आहे. सिद्दीने किल्ला ताब्यांत यावा आणि वाटेल तेवढी मनसब मागावी असें शिवाजीने कळविले; त्याला सिद्दीने नकार दिल्यामुळे, आतां त्याने शिवाजीसारख्या पराक्रमी शत्रूशी दोन हात करण्यास तयार व्हावें,.. असें निराजी बोलला. मोगलांची सिद्दीला होणारी मदत किंवा सिद्दी किनान्याला देईल त्या उपद्रवाबद्दल, शिवाजीस खिजगणती नाही. गेल्या वर्षी सिहीने खेळ केले तेव्हां शिवाजी दूर बालाघाटांत गुंतला होता. परंतु आता त्याने सर्व प्रकारचा पक्का बंदोबस्त केला आहे. त्यांतून, प्रथम आरमाराची कामगिरी सिद्दीवर सोप- विली तेव्हां किनाऱ्यावरील मुलूख व किल्ले जिंकण्याबद्दल त्याने मोगलाला दिलेली वचनें त्याला अजूनपर्यंत पुरी करितां आली नाहीत. यामुळे बहादर- खानाने रागाने त्याच्याकडे कामागरीचा जाब व खर्चाचा हिशेब मागून अधिक पैसा यापुढे मिळणार नाही असे त्याला निक्षून कळविले आहे.१९३ सिद्दी बराच पेचांत सांपडला होता. जंजिन्यावरील फत्तेखानास जितकी रसद व मदत मिळावी तितकी मिळाली नाही. परंतु तो किल्ला. धरून बसला होता. सिद्दी संबळ मुंबई बंदरांत आला. परंतु यावेळी त्याचा मोगलांचा आधार तुटला होता. पैसा व माणसें सांभाळण्या इतकी त्याची परिस्थिति राहिली नव्हती. अशा स्थितीत त्याने मुंबईतच पावसाळा काढून नंतर चांचेगिरीने स्थिती सुधारण्याचा प्रयत्न केला. परंतु जेव्हां त्याला शिवाजीचा लकडाच पाठीशी लागलेला दिसला तेव्हां त्याची राहिल्या ठिकाणी गडबड करण्याची छाती होईना. तसेंच शिवाजीच्या मुलुखांत शिरून लुटालूट करावी तर तेंहि इंग्रज करूं देतना अशा त-हेने दिवस कंठीत असतां सिद्दीला मुंबईहून काढून लावण्याकरिता मोरो पंडिताची १०००० फोजेनिशी रवानगी झाली. मोरो पंडित आगष्टच्या सुरवातीसच कल्याणला आले व तेथून इंग्रजांशी सिद्दीला बाहेर लावण्याबद्दल तक्रार करूं लागले. दादाजीलाहि महाडाहून दंडाराजपुरीला रवाना केले. शेवटी शिवाजीने एक ताकीदपत्र रवाना केलें आणि इंग्रजांस कळविलें की जर यापुढं क्षणभरहि सिद्दीला बंदरांत राहूं द्याल तर तुम्ही सिद्दीला विशेष सवलती व मदत करिता असे समजून ·“१२६] शिवाजी-निबधावली तुमचा व आमचा तह तुटून लढाई सुरू झाली असे समजावे. हे ताकीदपत्र जेव्हां मुंबईस येऊन दाखल झाले तेव्हां ता. २६ आगष्ट १६७४ रोजी त्याचा इंग्रजांनी विचार केला व ताबडतोब कॅ. निकोलसा याला सिद्दीकडे रवाना करून त्याला आतां दाणारसद जी द्यावयाची ती तुम्हास मिळालीच आहे तरी ताबडतोब तुम्हांस बंदर सोडून गेलेच पाहिजे असे बजावलें ब शिवाजीचे पत्रही दाखविले ९४ परंतु सिद्धीस ताबडतोब बंदर सोडून जाणे शक्यच नव्हते. त्यांनी पोर्तुगीज व इतर टोपीवाले लोकांची शिवाजीविरुद्ध लढण्यासाठी सैन्यांत भरती करण्यास सुरवात केली व मुंबईतील रहिवाशाच जेव्हां त्याला मिळत आहेत असें मुंबईकरांना दिसून आले व शिवाजी या मदतीची बातमी ऐकेल तेव्हा फारच रागावेल ही भीति मनांत धरून त्यांनी ताबडतोब हुकूम काढून जो जो कोणी सिद्दीस जाऊन मिळेल त्याची सर्व मालमत्ता जप्त केली जाईल अशी बंडी पिटविली. आपले लोक ठेवून जारीने तपास करून शिक्षा करू लागले.१९५ सियानी आरमारासह बंदर सोडन जाण्यासाठी मुंबईकरानी शक्य ती खटपट व लटपट केली. परंतु सिद्दीने सप्टेंबर महिना मुंबईच्या आश्रयाने काढला. मोरो पंडिताची वाट पोर्तुगिजानी आडविल्याकारणाने त्याला मुंबईवर चाल येतां आले नाही. परंतु खासा शिवाजीच मोठ्या सैन्या- निशी कल्याणकडे येत आहे ऐकून मात्र सिद्दीने आपले चंबूगवाळे आटपून मुंबईबाहेर जाण्याचे ठरवून बाहेर पडला. तो सुरतेकडे गेला, परंतु डचांच्या आरमारला. पाहुन भीतीने परत वळला. नंतर इकडे तिकडे लपून छपून त्याने काही दिवस काढले. शिवाजीने जंजिन्याचा वेढा अगदी निकराने लढविण्याचा विचार करून दारूगोळा व मोठ्या तोफा पाठविलेल्या होत्या. त्यापुढे सिद्दीचा टिकाव लागेना. शिवाय शिवाजीने आणखी मोठ्या तोफा मिळविण्याचा प्रयत्न केला. मुंबईकरांनी काही दिल्या. परंतु सुरतवाल्यांनी अशा त-हेची मदत केल्यास औरंगझेवास राग येईल म्हणून आधिक मदत देण्याचें नाकारले. १९९ सरते शेवटी सिद्दी संबळचे बरेच लोक मारले गेले, पैसाही संपला, जंजिन्याच्या वेढा इतका निकराने लढविला जात होता की त्याला जंजिन्याच्या आश्रयाला राहणे अशक्य झाले व जंजिरा बहुतेक एखाइ महिन्यांत शिवाजीच्या हाती पडेल अशी अवस्था प्राप्त झाली. सिद्दी संबळ राहिल्या लोकांनिशी पळून मुंबईस व सुरतेला पोहोचण्यापुरती रसद जमवून बाहेर जाण्याचे कबूल करून ताबडतोब सुरतेला इ. स. १६७५ च्या फेब्रुवारीत निघून गेला. अशा तन्हे इ. स. १६७४ साल गेले. शिवाजीने औरंगझेब व विजापूरकरांसारखे पादशहा ठायीं ठेवून राज्याभिषेक करून घेऊन छत्रपतिपद मिळविले. परंतु जंजिरा शिवाजीच्या हाती आला नाही. करून आला ·जं.सि. है शि. २-B. G.Graduaba-436. जंजिरेकर सिद्दी [१२७ या लेखांतील टीपा प्रत्येक पृष्ठाखाली न देता येथे अनुक्रमाने दिल्या आहेत. १. B.G. G:-Kolaba-pp. 401, 402 and 462, 463. ३.भा. वं. जं.सि. यांची.-पृ. १. ३. बिगचा फेरिस्ता व बर्डची मिरत इ अहमदी. B.G.G.-Kolaba-p 434. ५.मिरत इ अहमदी व B.G.G.H. of K. & D-p. ३० ५. बिग-फिरस्ता-२-१८६. ६. भा. व. जं. लि.--१. . हेगचे बुन्हाण-इ-पासिर, भाषांतर. इ. ऐ. एपील १९२०, पृ. ७५. B. G. G.-Kolaba-434. फेरिस्ता २-१८६. ९. Shababi's Ahraednagar History B. G. G. Kola'a-434 note. 9o. भा. व. ज. सि. पृ. १-B. G. G. Kolaba -434-35 ११. मा. व. पृ. १. शि च. सा. ले. ४६. १२. भा. व. जं. सि. पृ. २. शि. च. सा. १३. मा. व. जं. सि. पृ. २. B. G. G. Kolaba-435, Birds Mirat-in Ahmadi 129, 134, Brig's Ferista III-265, Scott's Ferista 388-1. १४. भा.व. जं. सि. १, B.G.G.Kolaba.435-36. ६५. Eng. Fac. in India. Pt. 1-p. 296 इन इं. ३-२४३ वाली ते सुरत-२१-२-२८. १७ सा. ले. २३० किंवा सा. सं. २६. १८ सा. ले. २२८ किंवा सा. सं. २६५: १९ सा. ले. २२९ किंवा सा. सं. २६६. २० सा. ले. २३१ किंवा सा. सं. २६७. २१ रा. खं. २३० किंवा सा. सं. २६२-पत्र -३-१६३८ चें. २१ इ. फॅ. - इ भा. ३ २५२. २२ भा. ब. ज. सि. २B.G.G. Kolaba-४३६. २३ मालेट- Orms Mss. Vol. 331 pp. 1-12. २४ का. खा. इ. VII 256. २५ इ. फॅ. vi-228 सा. सं. १५९-पत्र स्वाली-कंपनी २८-१-१६४०. २६ स. पू. २१ ले १६ किवा सा. सं. ५३०. २४-६-४७ चे पत्र. २७ चि. घ हकीकत-चित्रवंश का -प्र. ४-८-२६. २८ B.G.G.-Kolaba-436. आदिल-ते सिही अमदर १६४६-ता. सं. २ ३ १९५२७ अ. २९ भा.व. ज. ३० इ. 1. IX-104 स्वाली ते कंपनी-१४ जानेवारी १६५२ सा. सं. ६१८. ३१ शि. दि. १९३. मा. छो, ब. ३८. श. ३. भा. व. जं. सि. २ ३५ जे.श. का. -खा. इ. २८९. शि भा. १८-५०-१८१. ३६ सा. सं. ७२८. ब, ८५-८६ चि. ब. ५५. ३. पि. शि. ४, सा सं. ७.७. SB. G. G.- Kolaba. 436, शि. दि. १९२. ४. म. सा. छो. ब. ३० शि. दि. १९३- इसबखान म्हटले आहे त्या ऐवजी खैरातखान असावे. ११ शि. दि. १९३. 33. जे. ३७ चि. गु.

·23 Surat Vol. 6p. 35-36 मु. त सु. २७-७- शिवाजी-निबंधावली ४२. म. सा. छो, ब.३८. ४३ चि. ब. ८६. म. सा. छो. ब, ३८, शि. दि. १९३, ४४ चि. ब, ८६. ४५ शि. दि. १९३. ४६ म. सा. छो. ब. ३८ ४७ म, सा, छो. बखर ३८ शि. दि. १९३, ४८ चि, ब, ८६. छो. ब. ३१ शि. दि. १९३. ५० चि. ब. ८६. म. सा. छो. ब. ३९ शि. दि. १९३. ५१ म. सा. छो. बा. ९ शि. दि. १९३. ५२ चि. ब. ८६. ५३ चिं. ब८६, म. सा. छो. ब. ३१ शि. दि. १९४. ५४ शि.दि. ११४. ५५ सा. चि. २८७ सा. सं. ७७४. ५६ शि. भा. १०-१५-१६७. ५.इ. कॅ. X-२१४-सा. सं. ७९३.-सुरत ते कंपनी १० जानेवारी. इ. १६६०. फॅ. -3७६-सा. सं. ८१८ राजापूर ते रोव्हिंगन २८-एप्रील १६६०, 1.इं.-1655-60 Vol. pp. 247-51. ६. ई. के. इं, 1655-60- 354-368. ६१ इ. फ. ६१ इ. फ. ई. १६५५- 60-358-59. ६२ Factory. Records-Suat Vol 85 p. 178. $3 Orne Mss. Vol. 155 pp. 1-21. ६४ Orme Iss. Vol. 155-pp. 1-21. ६५ इ. फॅ. ई. Vol 661-65-p. 17. ६६ इ. फॅ. इं. 1661-64 p. 97. ६७ डग. रजिस्टर १६६३ p. ५४३-५-सा. स. ९५९. ६८ सा. सं. १०६६ व १०७७ १०७९, १०८३, ६९ सा. सं. १०७८. ७० म. सा. छो. ब. ३० शि. दि. २४:-४१. ७१ म. सा. छो. व.-39. B.G.G. Kolaba437. ७२ Surat Vol. 105-p 121-22, सा. सं. १२५३-कारवार ते सुरत पत्र ११ एप्रील १६६९, ७३. Surat Vol. 1 p. 42 सा. सं. १२५७. ४४ Surat Vol. 1-p. 77-सा. सं. १२६०. ७५ हुबळी ते सुरत १७-७-- १६६९-Surat Vol. 105-124. ७६ मुंबई ते सुरत-Old Secretariat Records-पत्र 16-10-1669. ७७ मुंबई ते सुरत-६- ११-१६६९-सुरत Vol. 105 p. 154-55. सुरत-१६- १८-६९-Surat Vol. 105 151-Old Secretariat Records. ७९ सुरत Vol. 105 5 150-हेनरी यंग ते सुरत १६-१०-६९. ते मुंबई-पत्र-१-११-६९-Bombay Old Secretariat Records O. C. Vol. 30, No. 3361. ८१ Bombay Secretariat Records O. C. 3415 सुरत ते कंपनी-30-3-१६७०. ८२ Surat Vol. 6 p. 28 मुंबई ते सुरत २८-६-७०. er Surat Vol. 19 p. 27-28. cy Surat Vol. 6 p. 40-- 42. मुंबई ते सुरत-२० आगस्ट १६७४, Vol. 6-47-8. ते सु. १४-१०-७० मुरत Vol. 105 p. 42. ८९ सु. ते मुं. 28-10-70 Surat Vol. 3. 98. १० म. ते सु. १५-११-७. Surat Vol. 105 पृ. 72, do-do-21-11-70 व 28-11-70 on 86-87-128. १०८८. , मुंबई ते ८. सुरत p.

·जंजिरेकर सिद्दी [१२९ १०३ अ. १०५ ११ Surat Vol. 105 and 96-97. ९२ मुं. ते सु. P. IT. p, 426. ९३ मुंबई ते सुरत-Suart Tol. 106 f. 9. ९४ सुरत ते मुबई ९-९-७१ B.C. no. 3585. ९५. मुरत ते मुं.- Suart Vol. 87 p. 1. ६६ मुंबई ते सुरत-२-१०-१६७१-Susrt Vol. 106 p. 26-7 ९७ मुं. ते सु.-८-११-१६७१, नु. व्हॉ. १०६ पृ. ३२-३३. मुं.-३०-११-१६७१; सु. व्हॉ. ८७ पृ. ७. ९९ सु. ते मुं.-२२-४-१६७२; सु. कॉ. ८७ ८७ पृ. २९. १०० मुं. ते सु.-१०-५-१६७२; ऑ. म. १ पृ. २४. किंवा सु. व्हॉ. १०६ पृ. १४. १०१ सु. ते स्वा.-२२-८-१६७२; सु. व्हॉ. ८७ पु. ६४. १०२ टॉ. रोच दि. ते सु.-२६-९-१६७२; सु. व्हॉ. १०६ पृ. ११४. १० ३ मुं. ते सु.-३१-१०-१६७२; सु. व्हॉ. १०६-२ पृ. १२. ऑ. फ्रा. २९. १०४ मुं. ते सु.-१-११-१६७२, ऑ. मॅ. व्हॉ. १९४ पृ. ८४. मुं. ते कंपनी-२१-१२-१६७२, ऑ. म. व्हॉ. ११४-२, पृ. ३५. ऑ. फ्रा. ३१. मुं. ते म.-१-३-१६७१, ऑ. में. व्हॉ. • ११४-२ पृ. २९-३०. कन्स.-२३-१२-१६७२; फॅ. व्हॉ. १ पृ. ९ मुं. ते सु.-११-१ १६७३, ओ. से. रे. ओ. सी. ३७४१ पृ. ८० ऑ. फॉ. ३१. १०६ मुं. ते कं.-६-९-१६७३; ओ.से.रे. ओ. सी. ३७३४. १०७ मुं. ते के.-११-११-१६७३; ओ. से. ऐ. ओ. सी. ३७४१ पृ. ५०. १०८ मुं. ते म.-१-३-१६७३; ओ. मॅ. व्हॉ. ११४-२ पृ. २९-३०. १०९ मुं. ते म.-१-3-१६७३, आ. म. व्हॉ. ११४-२ पृ.२९-३० ११. मुं. ते कं.-२८-3 - १६७३, ऑ. म. ऑ. सी. ३७६०. १११ मुं. ते सु.-२८-३-१६७३, ओ. म. व्हॉ. ११४-२ पृ. ६१. ११२ मुं. ते कं.-२८- 3-१६७३, ओ. से. रे. ओ. सी. ३७६० पृ. ५६. ११३ मुं. ते सु.-२६- r-१६७३, स. हॉ. १०६ पृ. ९९. ११४ इंस्ट्र. निकोल्सला.-१-५-१६७३3 ऑ. म. ओ. सी. ३७८४. मुं. कन्स-१०-५-१६७३, फे. व्हॉ. १ पृ. १६ आणि ऑ. मॅ. व्हॅ. ११४-२ पृ. ६४. ११५ मुं. ह.-१०-५-१६७३; ओ. म. ओ. सी. व्हां. ३४ पृ. ३७७९. मुं. ते कं-२८-८-१६७३; ओ. मॅ. व्हॉ. ११४-२, पृ. १२४. ११६ मुं. ते सु. -२५-५-१६७३, सु. व्हॉ. १०६ पृ. १०७-१००. मुं. सु.-१७-५-१६७३, ऑ. म. व्हॉ. ११४-२ पृ. ६ ७. मुं. ते सु.-२६-.- १६.३; सु. व्हॉ. १०६ आणि ऑ. म. ११४-२ पृ. ७८. ११७ था. निको- ल्सला इन्स्ट्र-१४-५-१६.३, ऑ. सी. व्हॉ. ३४ नं. ५७८६. ११८ निको- स्सची रोजनिशी-१९-५-१६.३ ते १७-६-१६७३ ओ. सी. व्हॉ. 37 नं. ३७३७. ११९ मुं. कन्स.-३-६-१६७३; फॅ. व्हॉ. १ पृ. ५५. मुं. ते सु.- ६-६-१६७३ ओ. व्हा. प. ८३-८ १२० मुं. कन्स.-२३-६-१६७३, फॅ. व्हॉ. १ ५७-५८. १२१ मुं. कन्स.-२५-६-१६७३, फॅ. व्हॉ. १ पृ. ५९-६०. मुं. ते म.-३-९- १६.33; ऑ. म. व्हॉ. ११४-२ पृ. १३३. १२२ मुं. ते म.-३-९-१६७, ऑ. म. व्हॉ. ११४-२ पृ. १३३. १२ ३ मुं. कन्स.-१५-१-१६७३, फॅ. व्हॉ. १ पृ. ८३-८६. मुं. ते सु.-२०-९-१६७३, ऑ. म. व्हॉ. ११४-२ पृ. १४३. १२. मुं. ते मुसलि.-७-१०-१६७३, ऑ. म. व्हॉ. ११४-२ पृ. १५२. १२५ शि. नि. २ म. १७-१८ -- ते ·१६७४ फॅ. १३०] शिवाजी-निबंधावली ओ. फ्रा. ५८. १२६ मुं. ते मु.-१२-१२-१६७३; ऑ. म. व्हॉ. ११४-१ पृ. १६२. मुं. ते सु.-१६-१२-१६७१, ऑ. म. व्हां. ११४-२ पृ. १६५. १२६ ते १६५ टीपा नाहींत. १६६ मुं. त सु.-१७-१०-१६७३; ऑ. म. व्हॉ. ११४-२ पृ. १६६ मुं. ते कं. २३.१०.१६७३, ऑ. से. रे. ऑ. सी. ३८७२ पृ. ८५ मुं. कन्स.-२५.१०.१६७१ ओ. से. रे. १६७ सु. ते मुं.-5०-१०-१६७३ ऑ. सी. व्हा. ३४ नं. ३८७९. १६८ मुं. अ.-११-१४-१६७३; ऑ. सी. व्हॉ. ३४ न, ३७७९ म. ने सु. २३-१.-१६७३ ऑ. मॅ. व्हॉ. ११४-२ पृ. १८०. ३१-१०-१६७३ ऑ..रे. ऑ.सी. १८१. १७० मुं. ते का. ५.११.१६७३ ऑ. म. व्हॉ. ११४-२ पृ. १९३ मुं. ते म. ६-११-१६७३ ऑ. मॅ. व्हॉ. २०-२-१९५. १७१ मुं. ते रोच आम्रा ७-११-१६७३ फॅ. व्हॉ. ६ पृ. २५१-५२. १७२ मुं. ते सु.-१३-११-१६७३ ऑ. म. व्हॉ. ११४-२ २०६ सु. ते कं. १२-१-१६७४ फॅ. व्हॉ. ८७ पृ. ७४-७५. १७३ मुं. ते के. १५-१२-१६७३ ऑ. म. व्ही. ११४-३ पृ. ११ आणि ३१ ऑ. का. . १७४ मुं. ते कं. १७-२-१६७४ ऑ. म. व्हॉ. ११४-३ पृ. ७१ १७५ मुं. कन्स. व्हे. १ पृ. १७-१८.. १७६ नारायण शेणवी, रायगड ते मुं.-४-४-२६७ । सु. व्हॉ, ८८ पृ. ७८.63. १७७ सदर सु. व्हॉ. ८८ पृ. ७८-८३. १७८ मुं. ते सु. २४-३-६७४ ७५ ऑ. मॅ. ११४- पृ. ९६. १७९ मुं. ते छु. ५-४-१६७४ ऑ. म. ११४-३ पृ. ९९. १८० सु. ते मुं.-१८-४-१६७४, ४, 1. व्हॉ. ८७ पृ. १५३-४. १८१. मुं. ते अ.-१८-४-१६७४; ऑ. मॅ. ११४ पृ. १०२. १८२ मुं. ते सु-२५-४-१६७४ ऑ. म. व्हॉ. ११४पृ. १०४-६ मु. कन्स २७-४-१६७४ फॅ. व्हॉ. १ पृ. २६-७ सु. ते मुं. २९-४-१६७४ सु. व्हॉ. ८७ पृ. १५५-५७. १८३ मुं. अहवाल. २८-४-१६७४; ओ. सी. व्हॉ. ३४ पृ. ३९१८. १८४ मु. कन्स. 30- १६७४ फे. व्हॉ. १ पृ. २७-२८. १८५ मुं. ते सु. ३०-४-१६७४, इ. व्हॉ. ८८ पृ. १२२ मुं. ते सु. ३०-४-१६७४, ऑ. म. व्हॉ. ११४ पृ. १०८ १८६ मुं. ते सु. ६-५-१६७४ ऑ. म. व्हॉ. ११४ पृ. ११०, १८७ सु. ते मुं. ७.--.-१६७४ सु. व्हॉ. ८७ पृ. १६२-३. १८८ मुं. ते म्हिी. ९------ १६७४ ऑ. म. व्हॉ. ११४- -१ पृ. ११२-१३. १८९ म. कन्स. २७-४-७४ फॅ. रे. व्हॉ. १ पृ. २६-३७. १९. ऑक्सि. नॅरे. ओ. से रे. १३ मे. ते ११ जून १६७४ आ. सी. ३९६५. १९१ इन्स्ट्र. ऑक्सिला. ११-५-१६७४.--- ओ. से. रे. १५ नं. ३९६३. १९२ डॉ. प्र. वृ. ब. फ्रा. ची. ह. ओ. सी. ३९६५ १९३ ऑक्सि. ते मुं. २१-९-१६७४ सु. व्हॉ. ८८ पृ. १३८-१. कन्स. २६-८-१६७४ फें. व्हॉ. १ पृ. ७८. १९५म. वन्स. ४-९-१६७४ फॅ. व्हॉ. १ पृ. ८३ १९६ मुं. ते. स. २५-९-१६७४ ऑ. म. व्हॉ. ११४-३ पृ. २०३ १९७ .. ४६-४८. १९८ मुं. कन्स.-१:६-१६७४ फॅ. व्हॉ. १ पृ. १९९ मुं. ते सु. २७-२-१६७५.ऑ. म. ११४-४ पृ. ९२ सु. कन्स. २-११-१६७४ फॅ. व्ही. मुं. ते सु. २७-२-१६७५; सु. व्हॉ. १०७ पृ. ६९. . २०० ·शिवाजी महाराज व त्यांचे तत्कालीन मराठे प्रतिस्पर्धी. " (ले.-माधवराव हणमंतराव घोरपडे, पुणे) मराठ्यांच्या इतिहासावर गेल्या पन्नास वर्षांत संशोधन होऊन संशोधकांनी अत्यंत परिश्रमाने नवीन शोध लावले आहेत. त्यापूर्वीची स्थिति म्हणजे, इंग्रज ग्रंथकारांनी लिहावें व आम्हीं तें वाचावें. अयापिहि काही बाबतींत संशोधन व चर्चा होणे जरूर आहे; म्हणून हा लहानसा निबंध चर्चेसाठी पुढे मांडला आहे. शिवाजी महाराजांना त्यांचे जातभाईंकडून कसा विरोध झाला हे प्रथम पाहून नंतर त्या काळच्या स्थितीकडे पाहूं. मोरेः-मोरे यांचे घराणे आदिलशाहीत नोकरी करून उदयास आले. त्यांना त्यांचे पराक्रमाबद्दल विजापूरकरांकडून " चंद्रराव हा किताब व जावळीचे राज्य मिळाले. मोरे हे आपणास विजापूरकरांचे एकनिष्ठ सर- दार व जावळीचे राजे म्हणवीत. जावळी ही सातारा जिल्ह्यांत वायव्य दिशेचे टोकास असून, तेथून कोकणांत उतरण्याचा मार्ग आहे. मोरे व शिवाजी यांमध्ये विरोध निरनिराळ्या कारणांनी वाढत गेला. ज्या चंद्र- रावाच्या गादीवर, एकदां शिवाजीच्या साहाय्यानेच त्याचा दत्तक पुत्र अधिष्ठित झाला (शि. भा. अ.) तोच चंद्रराव पुढे स्वतंत्र होऊन शिवा- जीच्या विरोधकांत समाविष्ट झाला. (ले. ६२७, ७०७, रु. ३ ले. ५ इ.) ही गोष्ट महाराजांचे मनास लागून राहिली. सभासदाने, “ चंद्रराव मोरे यास मारल्याविरहित राज्य साधत नाही" हे वाक्य लिहिले. या वाक्यावर, पुष्कळ युरोपियन व हिंदी इतिहासकारांनी भर देऊन, महारा- जांनी चंद्ररावाचा खून केला असा त्यांचेवर दोषारोप केला आहे; उलट मराठी भाषाकोविदांनी व आधुनिक संशोधकांनी वरील आरोपापासून महारा- जांस साधार मुक्त केले आहे. मोरे यांची जावळीची बखर व शिवदिग्विजय यांत निरनिराळ्या हकीगती दिल्या आहेत. (शिवदिग्विजय पान:- १३०-३१ व इ. स. जावलीकर मोरे बखर पृ. २६.)

·१३२] शिवाजी-निबंधावली मोहिते- दादोजी कोंडदेव वारल्यानंतर (जुलै १६४७) शहा- जीच्या जहागिरीची व्यवस्था महाराजांकडे आली. शहाजीकडून वसूल नेण्यासाठी माणसें आली, त्यावेळी महाराजांनी, “जहागिरीची व्यवस्था करण्यास आम्हांसच पैका पुरत नाही" असे उत्तर देऊन त्यांना वाटाण्याच्या अक्षता दिल्या. इकडे महाराजांना शहाजीकडील मंडळी जुमानीनात. सुपें परगण्यावर देखरेख करण्याकरितां संभाजी मोहिते ह्याची शहाजीकडून हवालदार म्हणून नेमणूक झाली होती. तो त्यांना दाद देईना. महाराजांनी सामोपचारें पुष्कळ खटपट केली; हा मोहिते आप- णांस बधत नाही असे पाहून त्यांनी एका रात्रीं सुप्यावर छापा घातला, सुपे घेतलें, मोहित्याचा सर्व खजिना व पागा वगैरे आपल्या ताब्यांत घेऊन त्याला कैद केलें व शहाजीकडे पाठविलें. (२४ सप्टेंबर १६५६). घोरपडे- मोन्यांचे प्रमाणेच घोरपड्यांचा उदय आदिलशाहीत झाला. बाजी घोरपडे व भोसले यांचा संबंध एकमेकांशी दोनदां आला; प्रथम, शहाजी विजापूरकरातर्फे जिंजीच्या वेढ्यांत गुंतला असतां (१६४८) वजीर मुस्ताफाखांने शहाजीस पकडलें व बाजी घोरपडे यांचे बरोबर विजापुरास पाठविलें; व दुसरी वेळ म्हणजे शहाजीच्या मृत्यूनंतर (२३ जानेवारी १६६४) विजापूरकरांचा व महाराजांचा बेबनाव होऊन विजा- पूरकरांनी महाराजावर स्वारी केली ती वेळ. मुधोळचे बाजी घोरपडे व वाडीचे सावंत यांनी खवासखानाचे मदतीस येण्याचे ठरविले हे महारा- जांस समजतांच महाराजांनी मुधोळास जाऊन बाजी घोरपड्याचा पराभव केला. ह्या वेळी बाजी मारले गेले ( सप्टे. आक्टो. १६६४). वाडीचे सावंत-मोरे-घोरपड्यांप्रमाणेच आदिलशाहीत यांचा उदय झाला. त्यांस विजापूरकरांकडून कुडाळ प्रांताची देशमुखी मिळाली. तेथील देसाई व नाईक यांचा मोड करून त्यांनी आपणांस 'सर- देसाई' ही पदवी घेतली. खेम सावंत याचा संबंध महाराजांबरोबर आला. पहिल्याने त्याने महाराजांशी आपला निभाव लागणे कठीण असे पाहून तह केला (एप्रिल १६५९ काव्येतिहास-संग्रह पत्रे यादी ले. ४११) परंतु त्याने विजापूरकरांशी संगनमत करून खवासखानाचे मदतीने शिवाजीमहाराजांशी युद्ध करण्याचा चंग बांधला, हे पाहून महाराजांनी त्याचा पराभव केला व कुडाळ प्रांत आपले ताब्यात घेतला.

·Phor शिवाजी महाराज व त्यांचे तत्कालीन मराठे प्रतिस्पर्धी [१३३ सुर्वे- हेहि वरील चौघांप्रमाणे आदिलशाहीचे अंकित होते. महारा- जांचे व मोन्यांचे युद्धाचे वेळी याने मो-यांस मदत केली. जावळी घेतल्यानंतर महाराजांना मी तुमचा “क्रीत-पुत्र” असा निरोप पाठ- विला. महाराजांनी त्याला क्षमा केली. नंतर आपणाकडे महाराजांचे दुर्लक्ष आहे असे पाहून व आपला जुना धनी विजापूरकर याच्या भिडेस बळी पड्न एके रात्री संगमेश्वरी महाराजांचे सैन्यावर याने अचानक छापा घातला. तो तानाजी मालुसरे याने परतविला. महाराज, त्यावेळी, कोंकणपट्टी सर करण्यांत गुंतले होते. वरील हकीगत ऐकून महाराजांनी सूर्यरावांस बोलावणे केलें, तो त्यावेळी आला नाही, हे पाहून महाराजांनी तेथे जाऊन, शृंगारपूर घेतलें; सूर्याराव पळून गेला ( १६५६) (शि. भा.). येणेप्रमाणे थोडक्यांत हकीकत आहे. आतां वरील मंडळीचे वर्तन महाराजांशी न्याय्य होते की नाही हे पाहूं ! आधुनिक इंग्रज व मराठी इतिहासकार यांनी १७ व्या शतकांतील हकीगतीकडे २० व्या शतकांतील दृष्टिकोनाने पाहून वरील मंडळीस अप्रत्यक्षपणे देशद्रोही ठरविले आहे. महाराज ज्यावेळी जन्मास आले त्या वेळी सर्वत्र यावनी अम्मल सुरू होता. महाराष्ट्रांत त्यावेळी आदिलशाही, कुतुबशाही व मोंगल हे मालक होऊन बसले होते. या यावनी राज्यांतच मराठे सरदार आपापली आसनें स्थिर करून होते. जो तो आपापली जहागीर संभाळून यवनांची थुकी झेलण्यास तत्पर असे. देश बुडो वा कांहीं होवो माझें घोडे पुढे गेले पाहिजे असें जो तो मनांत म्हणे. इकडे प्रजेकडे पहावें, तर ती- ही यावनी अमलाखाली जर्जर होऊन गेली होती. तिला कोणी त्राता उरला नव्हता. कोणीहि डोके वर काढण्यास तयार नव्हता. अशा वेळी महाराजांनी प्रथम डोके वर काढले. त्यांनी आपले मावळी संवगड्यांस हाती धरून. हळुहळु रक्तपाता शिवाय मुलूख व किल्ले काबीज केले. पुढे एकएक पात- शहा जागे झाले. आतां त्यांचे सरदारांचे स्थितीकडे पाहूं. खुद्द महाराजांचे वडील शहाजीराजे हे अनेक शाद्यांचा कारभार करून, शेवटी विजापूरकरांकडे आले. महाराजांचा चुलतभाऊ मंबाजी भोसले हा विजापूरकरांचा नोकर असून तो त्यांचे वतीने महाराजांबरोबर लढून मेला. महाराजांचे चुलते ·१३४] शिवाजी-निबंधावली ज्या धन्याची " यावर मोगलांचे नोकर होते; महाराजांचे आप्त फलटणचे निंबाळकर व शिंदखेडचे जाधव हे आदिलशाहीचे व मोंगलांचे सरदार होते. ही झाली खद्द वडिलांची व आप्तइष्टांची स्थिति. आतां आपण दुसन्या सरदारांकडे वळू. मराठ्यांच्या इतिहासाच सूक्ष्म अवलोकन केल्यास, मराठ्यांत दोन गुण प्रामुख्याने दृष्टीस पडतात. एक त्यांचे शौर्य व दुसरा त्यांचा इमानीपणा. चाकरी करावयाची त्याच्याशी कधीहि बेइमान व्हावयाचे नाहीत व त्याचे करितां जिवावर उदार होऊन लढावयाचे; अशी भावना पुष्कळांच्या अंतःकरणांत होती. याच भावनेनें निदान पहिल्या तिघांनी महाराजांशी वर्तन केले. यांत कोणासहि दोष देतां येत नाही. मोन्यांना महाराजांनी कपटाने मारले नाही, किंवा महाराजांना विरोध करण्यांत किंबहुना त्यांचा पाडाव होईल असें वर्तन करण्यांत मोन्यांनी देशद्रोह केला असेंहि होत नाही. जावळी घेतली गेली ती सांगून सवरून घेतली गेली. महाराज, चंद्रराव कृष्णाजीराव राजे यांस सांगून पाठवितात, “ तुम्ही मुस्तफद राजे म्हणवितां. राजे आम्ही. आम्हां श्री शंभूनें राज्य दिधलें आहे. तर तुम्ही राजे न म्हणावें. चंद्रावाने पुढील उत्तर दिलं, "तुम्ही काल राजे जाहला. तुम्हांस राज्य कोणे दिधलें ?......तुम्हांमध्ये पुरुषार्थ असला, तर उदईक याल, तर आजच यावें. ” ( ऐ. स्फु. ले. जा. व. पृ. २६ ) आतां मोहित्यांकडे वळू. मोहिते हा शहाजीचा गुमास्ता, तेव्हां शहाजीच्या मनाप्रमाणे वागणे हे त्याचे कर्तव्य, व त्याप्रमाणे तो वागला यांत बिघडले कोठे? आतां राहिले घोरपडे. बखरकारांनी आपले पदरची हकीकत देऊन बाजी घोरपडे व शहाजीची कैद या प्रकरणांस बराच रंग चढविला आहे (शिवदिग्विजय पृ. १४४-४५). व त्यांनी शहाजीच्या कैदेचे खापर बाजी घोरपड्याच्या माथ्यावर फोड आहे. उलट मुसलमान ग्रंथकारांनी वरील प्रकरणाची जबाबदारी मुस्ताफाखांवर टाकिली आहे. (महंमदनामा व बुसातीनुस्सला तीन पृ. ५०७-९) जुलै १९२९ च्या मॉडर्न रिव्ह्यूच्या अंकांत सरकार यांनी “Shahaji Bhonsle in Mysore" हा लेख महंमदना- म्याचे आधारे लिहिला आहे. त्यांत त्यांनी म्हटले आहे की, Mustafa Khan, who was now an old man stricken in incurable disease, was greatly disturbed by the ·शिवाजी महाराज व त्यांचे तत्कालीन मराठे प्रतिस्पर्धी [१३५ open disobedience of his chief subordinates like Siddi Raihan & Shahaji. He had at last to place Shahaji under arrest.' सभासद या कैदेसंबंधी कांहीं लिहीत नाही. बखरकरांनी वरील प्रकरणाशी बाजी घोरपडे याचा संबंध आणून महाराजांनी तो दंश मनांत 'धरून बाजी घोरपडे मारले. त्यांचे बायकामुलांची कत्तल केली वगैरे हकीगती लिहिल्या (बाजी घोरपडे मुधोलकर यांनी स्वधर्मसाधनता सोडून यवन दुष्ट तुरुक याचे कृत्याला अनकूल होऊन दगाबाजीचे हुनरेकरून विजापुरास येणे घडलें.........सांप्रत पुन्हां दुर्बुद्धि धरून खवासखान विजापुराहून 'फौजेसुद्धां रवाना झाले. त्यांची हरोळी बाजी घोरपडे यांनी व लखम सावंत व खेम सावंत (!) याणी प्रतिज्ञापूर्वक जतन करून सेनसमवेत निघाले.... आमचे मनोदय सेवटास नेणार तुम्ही सुपुत्र निर्माण आहां) (इ. मं. ७७). “ सर्व माणूस घोरपडे याचे नसल कापून काढिले. गर्भदेखील कापले” ( ९१ कलमी बखर ) या प्रकारें महाराजांवर आपण केवढा व कोणता आरोप करतो -याचा सुद्धा विचार लेखकांनी केला नाही. महाराजांचे मुसलमान इतिहासकार काफीखान यांनी ('......and he entirely abstained from other disgraceful acts, and was careful to maintain the honour of the women & children of Muhamadans when they fell into his hands." ) सुद्धा वरील उद्गार काढून महाराजांचें स्त्रिया व मुले यांचे बाबतींत अत्यंत आदरणीय वर्तन होते हे दाखविलें. ते महाराज बाजी घोरपड्याशी व त्यांच्या बायकामुलांशी असें वर्तन करतील हे शक्य नाही. बाजी घोरपडे हा विजापूरकरांचा नोकर; त्याने शहाजीस विजापुरास नेलें, तें मुस्ताफाखांच्या सांगण्यावरून. खुद्द महाराजांनी मालोजी घोरपडे यांस में पत्र लिहिलें त्यांत महाराज म्हणतात, जेव्हां कांहीं, मुस्ताफाखाने महारजांस दस्त करविले.... (श्री. सरस्वतिमंदिर वर्ष ५ अं ५.). 'पुढे विजापूरकरांचे स्वारीत मदत करण्याचे पत्करिलें तें बादशहाचे सांगण्यावरून; सारांश त्यांनी जे जे म्हणून कांहीं केलें तें विजापूरकराचा नोकर आतां सावंत व सुर्वे यांनी मात्र थोडी चलबिचल केली. शिवाजीचें पार्डे -घर जातें असें पहातांच झालेला तह मोडून पुन्हां विरुद्ध पक्षास मिळ- जयाची तयारी दाखविली. यांत सुद्धा आम्हांस नवल वाटत नाही. तो काळच . म्हणून केलें.

·१३६] शिवाजी-निबंधावली असा धामधुमीचा होता. आपला फायदा जेणे करून होईल अशा मार्गाने जावयाचे असेंच सरदार, देशमूख यांचे साधारण धोरण ठरलेलें होते. स्वराज्याची कल्पना लोकांत मुरली नव्हती; तेव्हां सरदारांची अशीच भावना होती की, शिवाजीचा हा पोरखेळ दोन दिवसांचा आहे; उद्या त्याला मुसलमान चिरडून टाकतील, आपण तालमाला पाहूनच वागणे हे इष्ट. हा व्यावहारिक मार्ग त्यांनी स्वीकारिला यांत दोष कोणाकडे येतो! शिवकालीन ज्योतिर्गणितज्ञान. WOW ( लेखक:- शिवराम गणपतराव पवार, सडें) सारांशः- प्रजेचें सर्वप्रकारें ऊर्जित करू इच्छिणाऱ्या शिवाजीमहारा. जांच्या कारकीर्दीत त्यांच्याच स्फ़्तीने ज्योतिर्गणित-सुधारणेचा प्रयत्न झाला होता असे दर्शविणारा एक ग्रंथ आज उपलब्ध झालेला आहे. शके १४४२ चे सुमारास श्रीमद्गणेश दैवज्ञ यांनी ग्रहलाघव नामक ज्योतणितविषयक ग्रंथ निर्माण केला. महाराजांच्या काली ग्रहलाघव ग्रंथं सर्वत्र प्रचलित झाला होता; परंतु सर्वत्र वेध घेण्याची प्रवृत्ति असल्यामुळे ग्रहलाघवास १०० वर्षे झाली नाहीत तोंच, त्यावरून आलेले ग्रहांचे स्थान वेधास मिळत नाही असा अनुभव आला होता. हे लक्षात घेऊन महाराजांनी आपल्याच राज्यांतील 'श्रीकृष्ण दैवज्ञ' नांवाच्या ज्योतिःशास्त्रज्ञाकडून 'करणकौस्तुभ या नांवाचा नवीन करण ग्रंथ करविला. हा ग्रंथ अलीकडे श्री. दत्तात्रय विष्णु आपटे यांनी अनेक प्रतींवरून शुद्ध करून आनंदाश्रम मुद्रणालयांत छापून प्रकाशिला आहे. ( आनंदाश्रम संस्कृत ग्रंथावली ग्रंथांक ९६ ) श्रीकृष्ण दैवज्ञ हे ' करणकौस्तुभां'त (प्रथमाधिकार, तिसरे पद्य ) म्हणतात. प्रकुरु तत्करणं ग्रहसिद्धये सुगमदृग्गणितैक्य विधायि यत् । इति नृपेन्द्र शिवाभिधनोदितः प्रकुरुते कृति कृष्णविधिज्ञराट् ॥ ह्यावरून स्पष्ट होते की, हा ग्रंथ महाराजांनींच करविला आहे. ह्या श्री- कृष्ण दैवज्ञांचे वास्तव्य स्थान अमुक च असें निश्चित होत नाही; तथापि ते ·शिवकालीन ज्योतिर्गणितज्ञान [१३७ महाराजींच्या राज्यांतच होते असे करणकौस्तुभावरून दिसून येते. ग्रंथांती त्यांनी म्हटले आहे की, कृष्णः कौङ्कणसत्तटाकनगरे देशस्थवर्यो वसने ... ७.. ... ... ... ... ह्यावरून ह्या ज्योतिःशास्त्रज्ञाचे वसतिस्थान कोंकण सीमेवर होते, आणि ते देशस्थ होते, म्हणून कोंकण आणि महाराष्ट्र ह्यांच्या सीमेवर ते रहात होते असें ठरतें. ह्याप्रमाणे महाराजांनी ज्योतिर्गणित सुधारण्याचा प्रयत्न केला, परंतु त्यापासून फलप्राप्ति काही झाली नाहीं; ह्यामुळे करणकौस्तुभ हा ग्रंथ लोक- प्रचारांत आला नाही व ग्रहलाघवाचाच प्रचार चालू राहिला. पण त्यावरून ग्रहांचे आकाशांतील स्थान गणिताने आलेल्या स्थानाशी मिळत नाही याची खात्री झालेली होती, एवढे स्पष्ट दिसते. कृष्ण दैवज्ञ यांनी ग्रहलाघवाच्या गणि. तावर असा आक्षेप घेतला की, त्यांत केलेलें गणित ज्या' आणि 'चाप' ह्या विरहित केले आहे म्हणून म्हणून ते स्थूल झालें. २० अफझलखानाचा वध अथवा प्रतापगडचे युद्ध. (ले.- कै. प्रो. चिं. गं. भानु, पुणे ) श्रीशिवजन्माच्या या त्रिशतवार्षिक महोत्सवांत ( आवृत्ति दुसरी) मी एक लहानसा निबंध लिहिण्याचे पतकरले होते. तदनुसार मी हा निबंध सादर करीत आहे. मी काही नवीन शोध लावला आहे व तो प्रसिद्ध करण्या- साठी हा निबंध लिहीत आहे, असा भाग मुळीच नाही. केवळ हौस म्हणून या कार्याला मी प्रवृत्त झालो आहे. कै. आनंदराव उदास बी. ए. यांनी “ धौम महाबळेश्वर वर्णन" विषयावर शोधपूर्वक एक सुंदर निबंध ५०५५ वर्षांपूर्वी लिहिला व तो सिताबर्डीच्या क्लबामध्ये वाचला. अर्थातच ह्या निबंधांत अफजलखानाच्या वधासंबंधाने 'शिवाजी महाराजांचा पवाडा' स्वतःच्या सर्वमान्य हक्कानें प्रविष्ट झाला. पवाडा या शब्दांचा अर्थ कीर्ति, स्तुति, माहात्म्य आहे. ज्ञानेश्वर कालीन अथवा तत्पूर्व महानुभाव कालीन वाङ्मयांत कीर्ति, महात्म्य या या ·-१३८] शिवाजी-निबंधावली अर्थाचा वाचक 'पवाडा' होता असे दिसते. मात्र पोवाडा या वृत्तांत काव्य केव्हां प्रकट होऊ लागले हे मला निश्चितपणे सांगता येत नाही. गेल्या तीनशे वर्षांत मात्र एकाद्या शूर, राष्ट्रीय आणि लोकसंग्राहक विभूतीचे अथवा युद्धस्य कथा रम्या' या न्यायाने अखिल तरुण जनमनाचे आकर्षण करणाऱ्या युद्धाचे वर्णन या वृत्तामध्ये प्रसिद्ध करण्याचे महत्कार्य आमच्या 'गोंधळी ' बंधूंनी मोठ्या हौसेनें केलें व हल्ली तेच कार्य दे. भ. नागपूरकर टेकाडे व मुंबईचे ठोसर प्रभृति अनेक लोक करीत आहेत. असो; कै. उदास यांनी हा पोवाडा १६५९-६० मध्येच रचला असावा हे सिद्ध करून व पुष्कळशा समजुतीच्या टीपा देऊन हा पोवाडा प्रसिद्ध केला. त्यानंतर बऱ्याच वर्षांनी म्हणजे १८९१ साली कै. शाळिग्राम, मराठी भाषेच्या स्वराज्याचे संस्थापक धाकटे चिपळुणकशास्त्री यांचे चहाते, -शिष्य व भक्त, यांनी व ऑक्वर्थसाहेब यांनी फार परिश्रम करून मराठाशाहीतील अनेक पोवाडे मिळवून, शोधून व काहीसे चिकित्सून एक सुंदर पुस्तक प्रसिद्ध तदनंतर केले. या ऐतिहासिक काव्याचे संपादन करण्याचे महद्भाग्य श्री. यशवंत नरसिंह केळकर बी. ए. (टिळक)' यांस लाभलें. मला स्वतःला उदाससंपादित ११ चौकी पोवाडा जास्त आवडतो. मुख्य कारण हे की, अफझल वध झाल्यानंतर पांचसहा महिन्यांच्या आंतच तो 'अज्ञानदासाने रचला व गाइला असें कविच सांगतो, असे नव्हे तर खुद्द पोवाड्याच्या अंतर्बाह्य स्वरूपावरून व जेधे शकावली, शिवभारता, यांवरून ते खरें वाटते. धोडप, शृंगारपूरचे प्रसंग सांगणारा, रायगडच्या तीन सोन्याच्या पायन्यांचा उल्लेख करणारा, 'राजगड राजाला। प्रतापगड जिजाउला' असे तुळशीदासाला पूर्व सूचना देणारे अथवा त्याचे अनुकरण करणारे शब्द अनुवादणारा ३७ चौकी पोवाडा ( ११ चौकीचे बृहत्स्वरूप ? ) बहुधा शिवप्रभूच्या राज्याभिषे- काच्या आगेमागे झाला असावा. असो; हे ११ चौकी काव्य मला आवडतें म्हणून तेच उद्धृत करून त्याला मी काही टीपा दिल्या आहेत; कांहीं पाठ फिरवले आहेत, ३७ चौकीतील कांही पाठ घेतले आहेत आणि कचित् ठिकाणी केळकरांचा अर्थ न स्वीकारतां दुसरा अर्थ सुचविला आहे. शेवटी प्रसंगोपात्त तत्कालीन महाराष्ट्रीयांच्या सामाजिक रीतीभातींवर व धर्मसमजुतींवर संक्षेपतः : अभिप्राय दिला आहे. ?

·शिवकालीन ज्योतिर्गणितज्ञान [१३९ अफझलखानाच्या 'वधा'संबंधाने प्रो० कर्केरिया यांनी माहितीने सजविलेले आणि काहीसे 'क्षमस्व भगवान् ' अशी याचना करणारे पुस्तक ३० वर्षांपूर्वी प्रासेद्ध केले होते, हे इतिहासाच्या विद्यार्थ्यांशिवाय फारच थोडे शिष्टांस माहिती असेल. त्या काळी मला काव्येतिहाससंग्रह वाचण्याचा नाद होता. सभासद लिखित, चित्रगुप्त विरचित, सप्तप्रकरणात्मक, शिवचरित्र, इत्यादि मराठी ग्रंथ व पँट डफादि युरोपियन ग्रंथकारांचे ग्रंथ, यांवरून माझें एक विशिष्ट मत बनले, व तत्संबंधे डेक्कन कॉलेजांत व १८९७ च्या शिवराज्योत्सवांत मी भाषणे केली व माझ्या कालेजांतील व्याख्यानाचा सारांश विस्तृत शिथिल इंग्रजी भाषेत डेक्कन कालेज १८९७ सालच्या कार्टरलीमध्ये मी प्रसिद्ध केला. माझ्या भाषणाचा विस्तृत सारांश संपादिला जाऊन प्रसिद्ध झाला. या संपादित सारांशाचा इन्कार मी मुंबई टाइम्समध्ये केला. तथापि या पुण्यग्रामींच्या -माझ्या व्याख्यानाला ' ' Ethics of Assassination' असे गोंडस नांव मिळाले आणि सर्वत्र पेटलेल्या आगीत माझें तोंड व हात चांगलेच भाजले. या गोष्टीचा उल्लेख करण्याचे कारण इतकेंच की, त्यावे की अफझलखानाच्या ' बधा'- संबंधाने तर्कतः मी जी कित्येक अनुमाने केली होती, तीच आज १९२९ साली कागदपत्रांच्या पुराव्याने सिद्ध होत आहेत. तसेच 'खुनाचे' रूपांतर शुभसूचक आहे, असे कोण नाही म्हणणार ?* . वधांत' झाले, हैं * कै. भानु यांनी लिहिलेल्या निबंधाचा या पुढील भाग त्यांच्या हातून तपा- -सून दुरुस्त झालेला नसल्यामुळे येथे देता येण्याजोगा नाही याबद्दल वाईट वाटते. -संपादक ·शिवकालीन समाजस्थिति. www " ' है, शिव-- (ले.- श्रीपाद महादेव माटे, पुणे.) “ मोगल आले ते वख्ती कागद गुम झाले. शिवकालीन पत्रव्यवहार अजून पुष्कळच सांपडावयास हवा चरित्र लिहिण्याचा हेतु धरून बसलेल्या इतिहाससंशोधकांचे म्हणणे फारच खरे आहे. बखरीवरून चरित्रं झाली होती; पण बखरीच कमअस्सल ठरल्या. मग अस्सल साधनें म्हणजे समकालीन पत्रव्यवहार असें अर्थात् तुलनाबुद्धीने ठरले. त्याच्या शोधासाठी संशोधक लोक अत्यन्त श्रम करीत आहेत. समका- लीन पत्रव्यवहार हा स्वकीयांचा व परकीयांचा. स्वकीयांत पुन्हां एक प्रत्यक्ष प्रसंगांत असलेल्यांचा व दुसरा केवळ ऐकीव वर्तमाने लिहिणारांचा. त्यांत पुन्हां मूळ लिखाण जसेच्या तसें हाती येणे हा एक प्रकार व त्याची नक्कल हाती येणे हा दुसरा प्रकार. परकीयांच्या पत्रव्यवहाराचेहि प्रथम दोन भाग. पहिला म्हणजे शबूंचा व दुसरा शत्रू नसलेल्यांचा म्हणजे तिहाइतांचा. शत्रू नसलेल्यांनी में लिखाण ठेविले असेल त्यांचे वरीलप्रमाणे दोन भाग; एक प्रसंगाच्या प्रत्यक्ष साक्षीदाराचे व दुसरे ऐकीव माहिती लिहिणाराचें. इतिहाससंशोधकांच्या बुद्धीत वरील लिखाणांचे प्रकार व त्यांचे तौलनिक महत्त्व अगदी कायम झाले आहे, असें शिवकालीन कागदपत्रांचा सध्या ते ज्या कसोशीने विचार करीत आहेत त्यावरून दिसून येते. वरील सर्व प्रकारांची मिळून जी साधनें उपलब्ध झाली आहेत म्हणजे शोधकांनी येथे मिळविली आहेत व बाहेरच्या देशांतून व भाषां- तून आणविली आहेत ती पाहिली असतांसुद्धां “शिवकालीन पत्रव्यवहार अजून पुष्कळच सांपडावयास हवा" या त्यांच्या सूत्राचे महत्त्व चांगलेच ध्यानांत भरते. उपलब्ध साधनांनी शिवचरित्राचा पराकाष्ठा राजकीय सांगाडा उभारतां येतो इतकेच काय ते ठरल्यासारखे झाले आहे. सांपडतील तेथून, हवे आहेत तेच, उल्लेख उचलून घेऊन तेव्हांच्या थोर माणसांच्या हालचालीचा अनुक्रम सालबंद लावतां येतो कां इतके पहाण्याकडेच, या पुराव्यावरूनहि, संशोधकांची प्रवृत्ति आहे हेहि खेर आहे. शिवचरित्रास हात घालण्याचे धाडस इतक्यांत कोणी करील असे वाटत नाही. शिवचरित्र म्हणजे शिवकालीन इतिहास व असा इतिहास लिहावयास ज्या विविध तन्हांची .

·शिवकालीन समाजस्थिति [१४१ साधनें हवीं त्या तहांची अजून सांपडलेली नाहीत. इतिहास म्हणजे राजकीय उलाढालींची जंत्री ही व्याख्या मागे पडून फार दिवस झाले. असली जंत्री संशोधकांनी बहुतेक जुळवीत आणिली आहे, अजून खाचखळगे बरेच आहेत. पण ते लवकर भरतील असे दिसते. पण तेवढ्याने त्यांचें . समा- धान अर्थातच नाही. त्यांना शिवकालीन इतिहास लिहावयाचा आहे; शिवकालीन इतिहास म्हणून लिहावयाचा तर अजून, तेव्हांच्या मानवी जीवि- ताच्या विविध अंगांच्या हकीकती कळावयास हव्या. माणसें संस्कार कोणचे करीत, कोणची माणसे कोणचे करीत, देव-घेवी कशा चालन, सावकार- कुळांचे संबंध कसे असत, बाजार-निरख कसे ठरवीत, त्यांचे हिशेब-ठिसेब कसे रहात, न्यायमनसुबा कसा चाले, गावकीचा कारभार कितपत मानवे, आपत्कालीं संरक्षणाच्या तरतुदी काय असत, नशीब काढावयास माणसांना संधि कितपत मिळे, शत्रूचा प्रतिकार करण्याची शक्ति समाजाला समाजरूपाने किती असे, धर्मबंधनें कोणची होतीं, समाज व धर्म नव्या गोष्टी पोटीं रिच- विण्याची धमक कितपत बाळगीत, संस्कृतिरक्षणाची इच्छा व साधनें काय होती, पोट भरण्याचे व्यवसाय काय होते, व्यापारटापार कसे चालवीत, बाहेर देशी बोज व पत कितपत असे, अशा एकना दोन हजारों गोष्टी कळावयास हव्या. पुढील इतिहासकाराच्या सोयीसाठी त्यावेळी या माहितीची पत्रके कोणी मुद्दाम तयार करून ठेवलेली नसावयाची हे स्पष्टच आहे. पण जर तेव्हांचें राजदरबारींचें, शेटसावकरांचे, सराफकटयावरचें, पाठशाळेतले, असें जें हर- त-हेचे लिखाण निर्माण झाले असेल ते सांपडले तर त्यावरून वर सांगितलेली माहिती सहज वेचून घेतां येण्यासारखी आहे. हे खरेच आहे की, आपल्यांत लिहिणारे थोडे व लिहिणारांना लिहून ठेवण्याची इच्छा त्याहून थोडी. पण अगदी सामान्य कारणासाठी जर आपण लिहिण्याच्या कलेचा इतका उपयोग करतों तर, जेव्हां मोठ्या आपत्ति येत होत्या, प्रसंग गुदरत होते, हर्षविषाद प्रबल होण्यासारखे, आणि रागलोभ खिजण्यासारखे प्रकार वारंवार घडत होते तेव्हां माणसें या कलेचा उपयोग करीत नसतील असे मानणे चूक आहे. प्रसंगी जर ती लिहीत नसतील तर मग लिहीत तरी केव्हां होतीं ? इतर लोकांचे व संस्थांचे कांही असो; पण राजशासन-संस्थांतून तरी असें पुष्कळच लिहिले जात असले पाहिजे की जे केवळ राजकीय स्वरूपाचे नव्हे. ते लिहिणे जरी सांपडले असते तरीसुद्धा शिवकालीन समाजस्थिति कशी होती याची ओळख या ·१४२] शिवाजी-निबंधावली करून घेतां आली असती. पण या लिहिण्याची दप्तरें शिल्लक राहणे अशक्य होतं. खासगी माणसांच्या जवळचे कागदपत्र जर शिल्लक रहात नसत तर सरकारी संस्थांचे- की ज्यांवर शबूंची धाड आधी यावयाची- त्यांचे कागद कोठून सुरक्षित रहाणार ? फौजांच्या येरजारामुळे जशी शेतमळ्यांची ‘पाय. मली ' तशीच जाळपोळ लुटालूट यामुळे दप्तरखान्यांची वाताहतहि स्वाभाविक होती. शिवाय राजगडापासून जिंजीपर्यंत, खुद्द राजसंस्थाच जर जीवधारणासाठी प्रमन्ती करीत रहात होती तर तिच्या आनुषंगिक संस्थांची खुशाली कितीशी रहात असेल हे स्पष्ट आहे. अर्थात् “मोगल आले ते वख्ती कागद गूम झाले" ही खाजगी लोकांची तक्रार सरकारी दप्तरांसंबंधानेही खरीच असली पाहिजे, म्हणजे असे झाले की शिवकालीन समाजस्थिति चित्रित करण्याला पुरेशी साधने उपलब्ध नाहीत. खेरीज, जी आहेत त्यांतील मजकूर विषयदृष्टया व प्रदेशदृष्टया पुन्हा पुन्हां सारखा-सारखाच आढळला असता तर त्या विषया- संबंधाने व त्या प्रदेशासंबंधाने, त्यावरून कांहीं हटकून खरे असें अनुमान बाधता आले असते; पण तसा प्रकार फार थोडा आढळतो. शिवाय, पेश- व्यांच्या अमदानींतील समाजकल्पनांविषयीं व न्यायपद्धतीविषयी चांगल्या चांगल्या लेखकांनी यापूर्वी जे लिहिले आहे ते खुद्द शिवकालालाही लागू आहे; कां की आपला समाज तात्त्विक समजुतीच्या बाबतींत व आचारकांडांतही जुने टाकावयास व नवे करावयास तयार नसतो हे जे सध्याही दिसत असलेले सामाजिक अवलक्षण तें तेव्हां तर जास्तच प्रबळ होते. तसेच, आपल्या शत्रूनी व तिन्हाइतांनी आपल्या समाजासंबंधाने जे लिहिले असेल ते वैर- भावामुळे व अनास्थेमुळे विकृत व म्हणून अविश्वास्य बनलेले असण्याचा पूर्ण संभव आहे. म्हणून आतांपर्यंत अस्पृट राहिलेलें, राजकीय विचाराने अनंकित असलेले, आणि खास खरे वाटण्यासारखे फार थोडे लिहितां येण्यासारखे आहे. २ वरील विचार मनांत आणतां असें दिसतें की शिवकालीन सामाजिक स्थितीविषयी निबंधरूपाने असे काही लिहूं नये. पण हे जरी खरे असले तरी जमा झालेल्या कागदसंग्रहांत मधून मधून अशी कित्येक वाक्ये भेटतात की जी वाचली असतां आपल्या मनांत नाना प्रकारच्या कल्पना उद्भवतात. या कल्पनांना इतक्यांतच निबंधरूप देणे जरी बरोबर नसले तरी त्या ज्या वाक्यां- वरून उद्भवतात ती वाक्येसुद्धा वाचकांस मनोरंजक व उद्बोधक वाटतील असा भरवंसा वाटतो. अर्थात् ज्यांना मूळग्रंथ वाचावयास सवड नाही त्यांना ·शिवकालीन समाजस्थिति [१४३ जर ही वाक्ये एके ठिकाणी वाचावयास सांपडली तर बरे वाटेल, म्हणून ती देतो. “ शिवकालीन-पत्र-सार-संग्रह या नांवाचा जो प्रचंड ग्रंथ प्रसिद्ध होत आहे त्यांतील सुटी वाक्ये, जरूर त्या थोड्या खुलाशासह, खाली देतो. “ " ..... कान्होजी राजे......पाध्ये गोलवलीकर यासः वतन तुमचे चालत आले आहे. देवरुखे बोलिले जे आमच्या घरीं अनुष्ठान करून अन्यत्र भोजनास जातात; घरीं स्वयंपाक करून भोजन करीत नाहीत; या करतां आम्ही खेदी. परंतु ते प्रमाण नाही. वतन गोलवलकर उपाध्ये खरे चालत आले आहे.. (१५ लेखांक-सन १६००) जमिनीचे भांडणांत खरेखोटे करण्यासाठी “ माथियावरी देवाचा पाला घालुनू घालू नये तैस्या आणा घालुनू पुसलीया. (१७-१६०१) गांवांतील शिवेचा तंटा “ऐरण दिव्य झाले आहे ” ( ४१-१६०८) मसूरचा जगदळे पाटील:- १८ ....बाप मरून गेला. आपण जगद्गुरु पातशापासीं गेलों......" त्याच पत्रांत पश्चिमवादी बापाजी बिन याकूबजी मुसलमानः- “ पीर जलालुद्दीन हा पहिले हिंदू होता त्याचेच आपण होतो" " (मुसलमान) धर्माधिकारी बोलले एका एका खुनास आकरा आकरा खून द्यावे." शेवटीं निकाल असा झाला तुज देहान्त प्रायश्चित्त द्यावे. परंतु, मुसलमानाची पातशाही आणि तूही मुसलमान याकरितां क्षमा जाली" (५०-१६११) पूर्वी हरयेक परगणा एकेक काजी; सुलतान फेरोजशहा बहामनी याने कुलांत जो कोणी विद्यावंत असेल त्यासच काजीची मिराशी लाभे" (८५-१६१७) भट जुनारदार मुाा नासिक याने मलिक अंबरास विनविलें की आपण गोदातीरीं स्नानसंध्या करूनू साहेबासी द्वा (दुवा) देऊनू असतो तर सिंह- स्थाची पट्टी माफ असत आली आहे; त्याप्रमाणे या सिंहस्थाला माफ असावी.' माफ झाली. (१६५-१६२२) मुधोजी नाइक यांना महादेवभट पुरंदरे याने लिहिले आपणास चावर १ इनाम दिधलिया तुम्हांस आशीर्वाद देऊन असो" त्यास १ चावर जमीन. दिली (१६७-१६२२) . दोन दोन केले...... “ ·शिवाजी-निबंधावली बदल धर्मा " रा. संभाजीराजे ( ? ) यांनी चाकणच्या मुद्गल भटास:- दाऊ इनाम बदल दान सूर्यग्रहण जमीन......चावर एक.... " दिली असे. (१६९-१६२२, इं. फॅ. भा. २:- “ जहांगीर अजमीरचे गिरास जात आहे; पिराची आज्ञा होईल त्याप्रमाणे खुरमचा बंदोबस्त करणार . ( १८८-१६२३) इं. फं. भा. २:- "......खुर्रमने एका राजाच्या विधवेशी लग्न केले आहे. काही मदत देण्याचे अभिवचन देऊन मलिक अंबराने आपली काळी मुलगी त्याच्या गळ्यांत बांधली आहे.. (२००-१६२३) मौजे शिवगावच्या सिद्धेश्वरास अभिषेक व्हावा म्हणून 'संभट जपे यास पाऊ चावर जमीन......दिली असे” (२०६-१६२४ ) चाकणचे समस्त लोक मुरारभट ब्रम्हे यासः- सरदहू सवत्सरा कारणे पाऊस मुलखा गेला. लोक परागंदा होऊ लागले. अवघे मिळून तुम्हासी बोलिले रोजा १०१२ मध्ये पाऊस पडेल की नाही ? ” उत्तर दिधले “दिवसा दहा- मध्ये पर्जन्य पडेल? उदंड पडिला. याकरता तुम्हा वरसास धर्मादाव टके २५ दिधले असेती” (२१२-१६२४) "" मावजी व केरोजी यांचे मोकदमीबद्दल भांडण होते...तेव्हां शिरा- धडाच्या चिट्या म्हसोबापुढे टाकून निर्णय करण्याचे ठरले. तेव्हां शिराची चिटी मावजीच्या हाती आली. त्यावरून मावजीने मोकदमी करावी...असें ठरलें.” (२३०-१६२६) " रंगभट राख्ये यांनी गिधवे मंडळी यास काशीस सांगितले की तुमची वृत्ति...बळेच खातात तेव्हां वृत्तीसाठी सन्याग्रसहण सोडून वृत्तिस रक्षण करावें.' (२५३-१६२७) ग्रहणकाली लिहून दिले की प्रतिवर्षी पासोडी एक व गहू व पाड- ब्यास कुडव देऊ.” (३१५-१६३०) विठोजी व शिवाजी पाटणा यामध्ये पाटणेपणाचे भांडण लागले." (५३१-१६४७) सुपे येथील चांभाराकडून वहिवाटीप्रमाणे पायपोसाच्या रूपाने सारा घ्यावा.” (५७९-१६५०) मद्रासकर इंग्रज कंपनीस लिहितात:-“कर्नाटक देशच आपल्याला सर्व कापड व नाना त-हेचे जिन्नस पुरवितो.” (५९७-१६९१) " ·शिवकालीन समाजस्थिति [१४५ " ।. “मोकदमाना वाचविण्यासाठी गोदनाक महार याने जीव धोक्यांत घातला व तो दिवाणाकडून मारला गेला. यासाठी त्याचा मुलगा अर्जनाक यास तरालाचे वतन करून दिले. (६२१-१६५२) महाबळेश्वरचे वेदमूर्ति गोपाळभट यास शिवाजी राजेः- मातुश्री जिजा- बाई आऊसाहेब (यांनीं)...... विद्यमाने स्वामीपासून ( गोपाळभट याजपासून) मंत्र उपदेश संपादिला" (६३१-१६५३) चाकणचे सिद्धेश्वरभट ब्रह्मे यास शिवाजी:- स्वामीच्या अनुष्ठानबळे राज्यास अधिकारी झालो. व सकळ मनोरथ चिंतिले पावलो.. (६४२-१६५३) आपल्या विश्वासाची खात्री पटावी म्हणून शिवाजी राजेः- “ एविशई आम्हास श्रीची व राजेश्री महाराजसाहेबांच्या पायाची व सौ. मातुश्रीसाहेबांच्या पायाची आण असे, व येविशई श्रीचा दवणा पाठविला असे तो घेणे." (६७३-१६५४) शहाजी राजेः......"तरी आपण रजपूत लोक...... "(७११-१६५६) अथणीचा हवालदार अबदुली अली काशीक्षेत्राच्या फौजदारासः- लिंगा- येत व जैन यांचा वाद पडला आहे ." ब्रह्मसभा निर्णय करील तो पाठविणे." (७१४-१६५६) महादप्रभु मृत्यु पावला; त्याची स्त्री गंगाबाई हिने सहगमन केले, ७४५-१६५८) अवरंगजेबः- आमच्या धर्माप्रमाणे असे ठरले आहे की देवळाचा नाश करु नये व नवी देवळे बांधण्यास परवानगी देऊ नये" (७६४-१६५९) राजापूरकर इंग्रज सुरतकरासः-"मोठा रजपूत शिवाजी-पन्हाळा घेतला" (७९०-१६५९) " हल्लीचा विजापूरचा राजा हा दासीपुत्र आहे " ( ८१०-१६६०) अंतोजी निगडा याने भानजी यास भुताकरितां जिवे मारला.” (८४१-१६६०) इंग्लंडच्या दुसऱ्या चालीचे आज्ञापत्र “कंपनीने तक्रार केली की कंप- नीशी कोणचाहि सबंध नसतां कित्येक इंग्रज हिंदी गलबतें चालवितात, हिंदी लोकांस गलबतें बांधावयास व चालवावयास शिकवितात......त्यास धरून इंग्लंडात पाठवून देणे" (८७२-१६६२) शि. नि. २ म. १९ ·१४६] शिवाजी-निबंधावली . मद्रासकर इं. सुरतकरांस:- " ......आपल्या लोकांची मोठी वसाहत करण्याच्या इराद्याने डच लोकांनी १८००० बायकांना प्रजा वाढीकरितां लावून दिले आहे......" " (९२८-१६६३) राजापूरकर ई. सुरतकरांस:-......शाइस्तेखानाच्या प्रकरणासंबंधाने “शिवाजी लोकांना सांगतो की हे कृत्य करण्याचा संदेश परमेश्वराने आपणास दिला" (९३०-१६६३) सुरतकर ई. मद्रासकरासः- शाइस्तेखान प्रकरणासंबंधीं । शिवा- जीनं आणखी दोन मुलगे जखमी केले; खानाची मुलगी नेली (९३८-१६६३) सुरतेच्या लुटीविषयींच्या डच वृत्तांतांतः- ५ ..इंग्लिश व डच फैक्टरी व नवी सराई ( जीत अमिनिअन व तुर्की व्यापारी रहात असत ) यांच्या- शिवाय आणखी दहा घरांनी देखील स्वसंरक्षणाचा प्रयत्न करून लुटीतून आपली मालमत्ता वाचविली नाही. " (९६८-१६६४ ) डचांचा वृत्तांत:- “ मुसलमानांचा नामर्दपणा उघडकीस आला. लुटारु आम्हाला मात्र भीत होते. (९७०-१६६४ ) सुरतकर कंपनीस:-" आम्ही शिवाजीस वखारीच्या संरक्षणामध्ये सर्वजण प्राण वेचू असें निवांणीचे कळविलें. (९७५-१६६४ ) इस्कालियटचा वृत्तांतः-" सभोवारच्या बंदोबस्तासाठी एका बाजूचे हिंदूचे देऊळ व दुसन्या बाजूची मुसलमानांची मशीद ताब्यात घेऊन त्यांत असलेल्या लोकांनी दुसऱ्या कोठे जागा पाहावी म्हणून त्यांना काढून लाविलें" (९७७-१६६४) शिवाजी मोंगलासः- “आपल्या भूमीचे संरक्षण करणे माझें कर्तव्य आहे" (९८२-१६६३) गोवेकर सुरतकरास:- " शिवाजीचे सर्वच शिपाई ठेंगू व लहान बांध्याचे आहेत......” ( १०२२-१६६४) गोवा-सुरतः- "...१७ दिवसापूर्वी दिसलेल्या धूमकेतूचे परिणाम काय होतात याबद्दल कित्येकांची मनें चूर होऊन गेली आहेत” (१०२४-१६६४) गोवा-लिस्बनः- "...ज्या दिवशी मुंबई बेटांत इंग्रजांचें बस्तान बसेल त्या दिवशी हिंदुस्तानला आपण मुकलो असे समजावें" (१०२७-१६६४) सुरतकर:- " लवंगाचा भाव मणाला १५० रुपये असा सुरत शहरांत आहे... " (१०३१-१६६५) लॉर्ड ऑ. लॉर्ड आर्लिंटिन यास पोर्तुगीजांविषयी:- “ कुटुंबांतील कर्ता पुरुष मेला की मागे राहिलेल्या मुलांबाळांना ते सक्तीने जेसुइट एकाया ·शिवकालीन समाजस्थिति [१४७ " शाळांत डांबून टाकून परत आपल्या माणसांत जाऊ देत नाहीत.. (१६३६-१६६५) जयसिंग जाफरखानासः- " ...(शिवाजीचें) घराणे व जातकुळी माझ्यापेक्षां इतकी हीन आहे की, आम्ही त्याचा स्पर्श झालेले अन्नही खाणार नाहीं; मग लग्नसंबंधाची गोष्ट कशाला ?......"( ११५२-१६६६) सुरतकर कंपनीस:- बनिये लोकांना खरेदीच्या प्रान्तात पांच टक्के जकात, खुद्द सुरतेस पुन्हा जकात, व दस्तु-या भराव्या लागतात पण "आम्हा ( इंग्रजांना) सर्व मार्गातील दस्तुन्यो माफ असून बंदरांतून माल हलवितांना फक्त शेकडा ३ जकात द्यावी लागते (११५५-१६६७) हैबतराव उंब्रजच्या अधि:-" बहिरोजी......लढाईमध्ये ठार पडला; रांडरोटीबद्दल ३० बिघे जमीन इनाम दिली आहे” (११७३-१६६७) " अवरंगजेबानें मुसलमानांना जकातीची पूर्ण माफी दिली असून हिंदूंवर पूर्ववत् ठेविल्या आहेत. ख्रिस्त्यांनी अर्ध्या करावयाच्या आहेत ( ११८७- १६६७) पंढरपूर 'क्षेत्रास अफजलखानाची तसवीस लागली आहे ' (११९१- सुरत-कंपनीः- " बादशहाचें धर्मवेड माजत चालले आहे. .... एखाद्या हिंदूचे वेत- लेले कर्ज बुडवावयाचा सोपा मार्ग म्हणजे सावकार हिंदूने महमद व मुसलमानी धर्म यांना शिव्या दिल्याची खोटीच तक्रार काजीकडे करण्याची धमकी द्यावी म्हणजे झालें. देवळे पाडून मशिदी बांधण्याचा त्याने धोशा लाविला आहे." ( ११९२-१६६८) मुंबईकर इं. सुरतकरांसः- "...आमच्या मुलांना इंग्रजी शिकविण्या- करितां एक दोन मास्तर ठेवावे अशी बेटावरच्या (नेटिव) लोकाकडून मागणी आली आहे.” (१२२४-१६६८) आलेपोचे पत्रः- “ बादशहाचें धर्मवेड, अडचणींत पडकडून धर्मान्तर करणे भाग पाडण्याकरिता त्याने नेमलेले हस्तक,...ही हिंदूना...जाचक होत आहेत. स्वर्गामध्ये अशा कृत्यांनी महमदाच्या बरोबर मान्यता मिळेल असें रखूळ त्याच्या मुलांनी त्याच्या डोक्यांत भरवून दिले आहे.” १२४९-१६६८ सुरत-कंपनी:-" एका हिंदूने, काजीने खाल्लेल्या टरबुजाचा एक भाग, पांच वर्षांपूर्वी खाल्ला होता या सबबीवर त्याला जबरीने मुसलमान करण्यांत आल्यामुळे त्याने जीव दिला.” (१२७५-१६६९) ·१४८] शिवाजी-निबंधावली -- मुंबईकर सुरतकरांस: ...शिवाजीच्या कल्याणच्या सुभदाराकडून दोन हस्तक आमच्याकडून तोफा खरेदी करण्याकरतां आले." (१२९३-१६७०) पर्वतराव याने तयार केलेला शिवाजीच्या राज्याचा नकाशा बादशहास दाखविण्यात आला. (१३०१-१६७०) सुरतकर मुंबईकरासः- "...मध्यंन्तरी खोजा अल्लादिनला खूष ठेवावें. कारण त्याच्या जातवाल्याच्या स्वमावानुसार आपल्या धन्याचा फायदा पहाण्या- ऐवजी तो स्वतःचाच लाभ इच्छित असावा.” (१३०१-१६७० सुरतकरः- “ शहाजाद्याच्या तोफखान्यावर जॉन ट्रॉलर नांवाचा मुख्या- धिकारी आहे-” (१३२६-१६७०) मुंबई-सुरतः-... " ब्राह्मणांनी २९ व्या तारखेस सुरतेचा किल्ला शिवाजीच्या हाती येईल असे भविष्य वर्तविल्यामुळे-” ( १३५८-१६७० ) सुरत-कंपनीः- “ भीमजी पारख या नांवाच्या कंपनीच्या दलालाने कांहीं ब्राह्मणी लिखाण छापण्याकरतां इंग्लंडांतून एक छापणारा बोलावून त्याचा पगार देण्याचे कबूल केलें-" ( १३७४-१६७१) शिवाजी राजे मोजे हलवर्ण येथील अमलदारास वागणुकीसंबंधाने लिहिताना:-... " कोण्ही कुणब्याचे दाणे आणील ऐसे करू लागलेत म्हणजे जे कुणबी घर धरून जीव मात्र घेऊन राहिले आहेत तेही जाऊ लागतील या कारणे तपशिलें तुम्हास लिहिले आहे ... येणे प्रमाणे वर्तणूक करतां बनदामी ज्यावर येईल, त्यास मराठियाची तो इज्जत वाचणार नाही, मग रोजगार कैसा ?- " ( १३९२-१६७१) शिवाजीराजेः- “हिंदु होऊन इस्कल करील त्यास गाईची आण असे के मुसलमान होऊन इस्कल करील त्यास सोराची आण असे ... ( १३२१-१६७१). सुरतकर-मुंबईकरांस:-... या सर्व मुलखांत अत्यन्त धोरणी व सुताने स्वर्गास जाणान्या लोकांशी ( मराठयांशी) तुम्हाला प्रसंग पडला आहे." (१४३२-१६७१) "दसनाम मानभावांची निंब येथे सभा झाली. मठीचे कुणबीण बुली हिने जीव दिला म्हणून मठपती दोषी होते. भंडारा घेऊन मठपतीस मोकळे " १३५७-१६७१. उदेपूरच्या घराण्यापैकी कृष्णाजी व इसुरजी हे दोन भाऊ होते. पैकी इसुरजी हा वतनाकरतां मुसलमान झाला. १६६१-१४७१ . " ·शिवकालीन समाजस्थिति [१४९ " सुरत-मुंबई:- सुरतेच्या मुसलमान सुभेदाराने शिवाजीचा बंदोबस्त करण्याच्या सबबीवर वर्गणी जमविली हिंदूवरच कराचा बोजा पडणार हे नक्की माहित असल्यामुळे मुसलमानानीहि त्वरेनें मान्यता दिली.” (१४७५-१६७२) इंग्रज वकील:-“मी जाऊन बसलो होतो तेथे शिवाजी आला. सर्व शिपायांना त्याने काढून लाविले. परंतु चांगली वेळ नसल्यामुळे तो माझ्याशी बोलला नाही. ” ( १५३६-१६७३) मुंबईकरः- “ पैगंबराच्या व कुराणाच्या बेतलेल्या सर्व शपथा बाजूस ठेवून, शिद्दीच्या आरमाराने नाकेबंदी केल्यामुळे फार इलाखीचे दिवस आले." (१५७५-१६७३). मुंबईकर:- “ आमच्या मनांत अशी उत्कट इच्छा आहे की मुंबईतील आणि शेजारच्या बेटांतील सर्व खिस्ती लोकांनी इंग्लंडमध्येच बनविलेल्या कापडाची वस्त्रे वापरावी ... १५८१-१६७३ प्रेसि. ऑजिकर कंपनीसः-... “ थोड्या हलक्या जातीच्या परंतु चांगल्या नीतीच्या इंग्रज बाया इकडे पाठवून द्याव्या. म्हणजे त्यांची येथील शिपायाशी लग्ने लावून देतां येतील. ते देशी बायकाशी संबंध ठेवू लागले तर धर्माज्ञेप्रमाणे आम्ही त्यांना त्यांच्याशी लग्न करण्यास भाग पाडतो. त्यापेक्षा त्यांनी इंग्रज बायांशी लमें लाविली तर अधिकच बरे होईल” (१६०९-१६७४) मुंबईकरः- " शिवाजीला फ्रेंचांनी ८८ तोफा आणि ३००० मण शिसे पुरविल्याचे ते आपल्या तोंडानें कबूल करतात.” ( १६१२-१६७४ ) ऑक्सिडेनः- भेटीचा पुष्कळ यत्न केला. परंतु “आगामी राज्या- भिषेकाची तयारी, दोन दुसऱ्या बायकाशी लग्ने इत्यादि गोष्टीत राजा गुंतला महालांत तो व त्याचे ब्राह्मण दिवसाचे दिवस धार्मिक विधि करीत असतात. (१६४९-१६७४) सुरतकरः- “ शिवाजीच्या जूनमधील राज्याभिषेक प्रसंगी निदान २० हजार ब्राह्मण व त्याचे सर्व अमलदार हजर होते.” ( १६६१-१६७४) न्यू. वेंगुर्ला-बटेव्हिया पुष्कळ दिवस पूर्वतयारी होऊन जूनमध्ये शिवाजीच्या राज्याभिषेकाची संपूर्ण तयारी झाली आणि ब्राह्मण ब विद्वान् भट्ट व सहकुटुंब असे सुमारे ११ हजार लोक रायगडावर जमा झाले. शिवाजीमें मुख्य व विद्वान् गृहस्थांना आपला हेतु सांगितला. हल्लींची भोसले जाती सोडून क्षत्रिय जातींत प्रवेश केल्याशिवाय आपल्याला असल्यामुळे; hd " ·१५० शिवाजी-निबंधावली मुकुट धारण करतां येणार नाही; करितां आपल्याला त्या जातींत घ्यावें अशी त्याने विनंती केली. तुमचे पूर्वज पिढयानपिढ्या भोसलेच असल्याने तसे करणे अशक्य आहे; असें विद्वज्ज्नांनी सांगितले. भोसले क्षत्रियांचेच वंशज आहेत आणि असें जातिपरिवर्तन होऊ शकेल असे शिवाजीचे म्हणणे पडले. प्रथम क्षत्रिय बनल्याशिवाय शिवाजी मुकुटधारणाला योग्य होणार नाही, असा विचार करून आणि पूर्वीसारखें जुलमाने राज्य न करण्याचे त्याने वचन दिल्याचे लक्षात घेऊन, गेल्या २९ मे रोजी दुसन्या पक्षाच्या मंडळीने त्याला मोठया समारंभानें क्षत्रिय करून घेतलें, क्षात्रधर्माची दीक्षा ते देणार होते; परंतु ब्राह्मण्याचा आचार आपल्याला शिकवावा अशी त्याने इच्छा दर्शविली. ही गोष्ट त्यांना मान्य होईना. परंतु त्यांपैकी एका मुख्याने आपली संमति दिली आणि शिवाजीने त्याला ७००० होन बक्षीस दिले. (१६८२-१६७४) शिवाजीराजे प्रभावळीच्या ब्राह्मण सुभेदारास अंगचोरीबद्दल झाडतांनाः- आरमार खोळंबून पाडाल. एवढी हरामखोरी तुम्ही कराल...तरी ऐसा चाकरास ठीकेठीक केले पाहिजेत. ब्राह्मण म्हणून कोण मुलाहिजा करु पाहातो ?..." १७१८-१६७५ मुंबईकर:- “...ज्यांच्याशी तुम्हाला वागावयाचे आहे ते (मराठे) लोक चतुर व चौकस आहेत. त्यांच्याशी व्यावहार करतांना मर्यादेने आणि विचाराने करावा. भावनाप्रधान किंवा फाजील घमेंडखोर लोकांची केवळ कुचेष्टा करूनच न थावतां ते त्यांच्यापासून शक्य तितका आपला फायदा करून १७४८-१६७५ ऑर्म ११४:- “ पोर्तुगीज शिवाजीच्या जातीच्या अनाथ मुलांना रोमन कॅ. धर्माची दीक्षा देतात म्हणून तो त्यांचा फार द्वेष करतो. १७९८-१६७५. राजापूरकर इं. सुरतकरासः- “ दहा वर्षे मोंगलांकडे राहून मुसलमान बनलेल्या नेताजी नांवाच्या खोल मुत्सद्दी मनुष्याला पुन्हां हिंदु करून घेऊन शिवाजीने आपल्याकडे वळविला आहे.-" १८६३-१६७६ मोरेश्वर पण्डितरावः " उभय देशी देशस्त, कराडे, चितपावन, जोतिसी व पद्येब्राह्मण आहेत, त्या सकलांची परीक्षा घेऊन वृत्ती चालविणे. १८९९-१६७७ शिवाजी राजे मालोजी राजे घोरपड्यास स्वसःस येऊन मिळण्यासाठी पाचारीत असतां: हाच विचार केला की जे काही आपले जातीचे मराठे लोक आहेती ते आपल्या कटांत घेऊन.. आपल्या चारच्या घेतात.... " " . - "" ·शिवकालीन समाजस्थिति [१५१ मराठिया लोकांचे बरे करावें हे आपणास उचित आहे ऐसे मनावरी आणून.. पठाणाची चाकरी करून राहों म्हणाल तरी पठाणास बुडवितच आहो. तुम्ही मराठे लोक आपले आहां तुमचे गोमटे व्हावे म्हणून पष्ठच तुम्हांस लिहिले असे.--" ( १९०१-१६७७) फायर २ वृत्तांतील उल्लेख. फौजदार, सुमेदार, हवालदार, मुलकी सुभेदार (Civil Governors ), सेनापती किंवा लढाऊ धर्माधिकारी (1) अशा विश्वासाच्या आणि अधिकाराच्या जागा तो सर्व ब्राह्मणांना किंवा तत्सदृश अशा पंडीत (वैद्य ?) नांवाच्या थोड्या हलक्या जातीच्या लोकांना मिळतात [?]. हे सर्वचजण सार्वजनिक हित किंवा सर्वमान्य प्रामाणिकपणा याबद्दल बेफिकीर राहून फक्त स्वतःचेंच हित पहातात. या वर्गाच्या स्वार्थी दृष्टीमुळे, शिवाजीच्या अमलाखाली एवढा मोठा किनारा असला तथापि तेथें व्यापाराची भरभराट होण्याची आशा नको. सामान्यतः शिवाजीची सर्व प्रजा एक प्रकारे गुलामगिरीचा अनुभव घेत आहे. देसाई लोकांकडे जमिनी दुप्पट धान्याने जबरदस्तीने देऊन त्याची वसुली करण्यासाठी त्यांचा छळ केला जातो. आज कित्येक ब्राह्मण शिवाजीच्या कैदेत असून, ब्राह्मण हे धर्माप्रमाणे छळापासून मुक्तं असावेत असे असतांहि, ताप- लेल्या सांडसांनी त्यांचा छळ होतो. अशा रीतीने उकळलेला हा पैसा त्यांचाहि असाच छळ होऊन, सुभेदारांना पुढे राजालाच द्यावा लागतो. नंतर पुनः त्यांची नेमणूक होऊ शकते !! देसाई लोक याच त-हेने आपल्या कुणब्यांना छळतात. अशा रीतीने प्रजेची नागवण चालू असल्यामुळे फक्त कर्ते पुरुषच नव्हे तर कुटुंबेंच्या कुटुंबें बंधनांत खितपत रहातात !" ( १९०२--१६७६) भीमजी पारखाच्या इच्छेप्रमाणे आलेला मुद्रक त्यांच्या भाषेचे नवे टाइप पाहू शकत नाही; तरी दुसरा तज्ञ इसम पाठ- वावा. एकंदरीत पहातां देशी भाषेत छपाई करणे अशक्य वाटत नाही." (१९०९-१६७७) जेस्विटांचा वृत्तांत: ... या (जिंजीच्या ) राज्यांतून मुसलमानाना घालवून देतानां शिवाजीने त्यांच्या मशिदीचा अवमान व भष्टाकार केला होता." ( १९२०-१६७७) शिवाजी गवर्नर लँघार्न यास:-" मोठ्या तोफांचे गाडे कसे करावे व सुरुंग कसे लावावे हे जाणणारी माणसें तुमच्याकडे असतील अम्हाला-- जरूरी आहे." ( १९७५-१६७७) सुरतकर कंपनीस:- - ·१५२] शिवाजी-निबंधावली " मध्ये महानदी महापूर मुंबईकर कंपनीस:-......" दक्षिणी हे अधिक चांगले शिपाई व स्वार असल्यामुळे त्यांनी ( दिलेरखानाचा) पराभव केला" (२००७-१६७८) राजापूरकर-सुरतकरासः-.... मोबदला सुपारी घेण्याची परवानगी दिल्यास (येणे) वसूल होईल. कारण या हिंदू लोकांच्या हातून रोख पैसा काढणे अत्यन्त कठीण (आहे)......” (२०१९-१६७८) दत्ताजी विमल-दिवाकर गोसावी छत्रपती स्वामी कर्नाटकांतून स्वारी करून सज्जन गडी दर्शनास गेले तेथे विनंती केली " श्रीनी पूर्वी बीरवाडीचे मुकामी सिवथर प्रांति असतां आणि अकस्मात् रात्री पलंगापासी येऊन चमत्काररूपें दर्शन दिले. दुसरे दिवशी सुंदरमठी भेटी झाली. आशीर्वाद व देशप्राप्तीचे चीन सुचविले. चाफळ येथील देवस्थानास गाउ मुकासे यावे म्हणून दूरदूर देशी गांवाची नांवें सांगितली. चाफळचे देवालय उकलून कर्नाटक रीतीची इमारत करावयाची आज्ञा मागितली तें राहविली. मग सज्जनगडी मठ बांधण्याची आज्ञा मागितली. ते कार्य चाली लाविले. श्रीचे पूजेस चाफला सनिध अकरा गांव इनाम दिले. ते पावलें म्हणोन प्रसादार्थ परत दिले. ऐसि- यास आणिक ११ गांव १२१ खंडी धान्य व ११०० होन ऐसे चालवावे ऐसा निश्चय केला. श्री रामदास स्वामी तो उदाशीन स्थिती. परंतु त्यांची आज्ञा पूर्वीच आहे की देवाचा उत्सव उत्तरोत्तर वृद्धीते पावेल. पूर्वी संकल्प केल्या- प्रमाणे राज्याभिषेक प्रसंगीचे अलंकार व अकरा मणाची स्वयंपाक- पात्रे पाठविली ती श्रीस समर्पणे. ....व उत्सव चालविण्याबद्दल श्री छत्रपति स्वामीची पूर्वीची आज्ञा आहे. तरी तेणेप्रमाणे करणे. २०२२-१६७७ छत्रपती शिवाजी:-... वासुदेव गोसावी मठ कन्हेरी ळियास येऊन स्वामीचा भाग्योदय सांगितला. तरी ... बिधे (जमीन) दिले.” (२१०५-१६७९) मुंबईकर इं.:- आमच्या चांगल्या परिचयाचा झालेला सुंदरजी परभू.. हेर म्हणूनच आम्ही कैद करून ठेविला आहे. राजाकडील गुप्त बातमी आप- ल्याला मिळावी म्हणून तीन चार गरीब ब्राह्मणांना हलक्या पगारावर गुप्त हेर म्हणून नेमावे (२१४०- ०-१६७९) मोगलानी गोवळकोंडेकरांकडे केलेली मागणी :- “खंडणीबद्दल सोन्याची ४० मोठी पिपे, मोअज्जमकरतां गोवळकोंड्याची राजकन्या, व हिरेजडित सलकडी जोड हे पना- ·अण्णाजी दत्तोची वंशावळ, ema (ले. प्रो. दत्तो वामन पोतदार. पुणे.) शिवकालीन मुत्सद्दी मंडळांत अण्णाजी दत्तो यांचे नांव पाहल्या ओळींत बसविले जाते. परंतु त्यांचेविषयी इतर पुष्कळ तत्कालीन थोर पुरुषांप्रमाणेच आपणांस आज असलेली माहिती अत्यल्प आहे. शिवाजीच्या उत्तरकालीन हालचालींचे वेळी अण्णाजी विशेष पुढे आला असावा असे त्याचे संबंधीच्या उल्लेखांवरून दिसते. तो मोठा वजनदार, कर्ता ध कारस्थानी मुत्सद्दी असावा असे दिसते. या अशा मुत्सद्याबद्दल सुमारे १०।२० उल्लेखां पलीकडे आपणांस विशेष माहिती नव्हती. तो कोठला, कोण इत्यादि विषयींहि माहिती नव्हती. सुदैवाने पुणे सुपे येथील रहिवासी रा. रा. देव यांचे कडोन मला नुकताच एक वंशावळीचा तुकडा मिळाला. हा तुकडा अण्णाजी दत्तोची वंशावळ देणारा आहे. कागदाचे स्वरूपावरून हा तुकडा पेशवाईचे अखेरीचे काळांत तयार झाला असावा असें अनुमान होते, प्रथम तो तुकडा येथे उतरून घेतो. तुकड्यांत झाड दाखविले आहे. त्यांत तळाला बुंधा, टोकाला शेंडा याप्रमाणे वंशाचे झाड जात आहे. सोईसाठी मी प्रथम बुंधा देऊन क्रमाने शेंड्यावर चढतों मूळ पुरुष दत्तो त्रिंबक कुलकर्णी व सुमंत नांदेडकर गंगातीरकर मोगल इलाखा त्याचे चे पुत्र आणाजी दत्तो श्री. सिव छत्रपती शककर्ते सिवाजी राजे याचे कालकीर्दीत सचिवपणाचा आधिकार संपादला. अणाजी दत्तो याचे पुत्र रघुनाथ अणाजी श्री छत्रपति सभाजी राजे याचे कारकीर्दीत ताा संगमेश्वर ांत राजापूर तालुके रत्नागिरी येथील देशकुळकर्ण व गांवकुळकर्ण व मौजे थेरगाव ताा हवेली प्रांत पुणे बेंबीससे दोनाचा गांव व उत्तर देशात गोविंदराव बुधले सार बुदेलखड येथे जालवान प्रांत सागर येथील कचेरीचे दप्तरदारी बा उत्पन्न थावर जमीन यो आकार १२०० येणेप्रो तीन ठिकाणी उत्पन्न आसे आसून आभवीत होते. रघुनाथ अणाजी याचे पुत्र अवजी रघुनाथ यास पुत्र ३ तीन त्यास तीन विभाग करून दिले त्याचा तपशील- १ व सुमंत:-हे बहुधा वस्वत किंवा बसमत वरून असावें. ब मुमत नांदेडकर म्हणजे औरंगाबाद जिल्ह्यातील परभणी नांदेड जवळील वस्मत नांदेडकर. २ चे-मुळांत अधिक पडला आहे. 'र'चे ऐवजी मुळांत ' ल ' च आहे. Rame ·१५४] शिवाजी-निबंधावली. मध्यम पुत्र लक्ष्मण आवजी यास ताा सगमश्वराचे देशकुलकर्णी वतन दिल्हे ते त्याचे चिरंजीव वहिवाट करितात. वडील पुत्र रामचंद्र अबाजी यास चालवन प्रांत सागर येथील उत्पन्न सदरहू बारासे मिलाले पुढे संतान नसले कारणाने बंध म्हणजे खालसा जाहले कलम रामचंद्र अवजी यास संतान नाही तिसरे पुत्र अबाजी रघुनाथ याचे विठल अबाजी यांस मौजे थेरगाव ता हवेली प्रांत पुणे येथील उत्पन्न सदरहू बेवीसचे व्हानाचे विभागास आलेले अनभवीत असता करवीरचे शिवछत्रपती याणी आपले जवल विठल अ++यास ठेउन घेऊन आपले दौलतीत स++पणाचा आधिकार देतो म्हणोन आश्वा++ करून दिल्हमुळे सदरहू थेरगांव यास भोगवटा नसलेबदल खालसा जाहले त्याजबदल असल राजपत्रे बेबीस हजर आहेत ( दाखलस) परतु करवीर इलाख्यात तशा प्रो उत्पन्न देतो म्हणोन उत्पन्नाचे आधारपन्न दिल्हे ते सामान- डावर गेले विठल आबाजी याचे पुत्र त्रिंबक विठल त्रिबक विठल याचा पुत्र दत्तो त्रिबक ऊर्फ* गणेश त्रिबक या कागदावरून सरळ वंशावळ अशी निघते-(१) दत्ताजी-(२) अण्णाजी दत्तो-(३) रघुनाथ-(४) आवजी (किंवा आबाजी)-(५) रामचंद्र, लक्ष्मण, विठ्ठल आवजी-(३ त्रिंबक विठ्ठल-(७) दत्तो ऊर्फ गणेश त्रिंबक (८) शंकर, व्यंबक [ हल्ली विद्यमान ] म्हणजे दत्तो त्रिंबक धरून हल्लींची आठवी पिढी येते. आणाजी दत्तो शके १६०२ मध्ये संभाजीच्या क्रोधास बळी पडला. यावरून दोनशे अडीचशे वर्षांत निदान १०।१२ पिढया व्हावयास पाहिजेत. अण्णाजीचे चिरंजीव रघुनाथ आण्णाजी यांचे बद्दल कागदांत जो मजकूर आहे त्यांत गोविंदपंत बुंदेल्याचा उल्लेख आहे तो पाहिला म्हणजे घोटाळा दिसतो. ताराबाईच्या हयातीने हिशेब करण्यास बळकट आधार पाहिजे. असे कळते की, या घराण्यांत कागदपत्र आहेत. ते पुढे आल्याशिवाय विशेष काही लिहिता येत नाही. तूर्त एवढेच समाधान वाटते की, एका विख्यात शिवकालीन मुत्सद्याचे वंशाचा छडा लागला. आतां आशा वाटते की, त्याची अधिक माहिती आपणांस मिळेल. आज प्रारंभ आहे. दतो उर्फ गणेश व्यंबक यांचे दोन पुत्र (१) शंकर गणेश व २ व्यंबक गणेश ( हल्ली शेतकी कॉलेज पुणे) ·SHIVAJI MAHARAJA FROM ASSAMESE SOURCES By-PROF. S. K. BHUYAN, GAUHATI The fame of the great Mahratta empire-builder reached the borders of Assam even during his life-time. The reason was this.--The Assamese people, though outside the fold of Mogul supremacy, kept themselves in touch with the great events that were enacted in other parts of India. Their acute historical sense was responsible for their recording of the events which had shaken the stability of the Mogul domination. Assam was the only country which resisted successfully the conquering advances of the Timurid sovereigns, and the author of the Alamgir-namah had to admit, -" The Rajas of Assam have never bowed the head of submission and obedience, nor have they paid tributes or revenue to the most powerful monarch, but they have curbed the ambition and checked the conquests of the most victorious princes of Hindustan; the solution of a war against them has baffled the penetration of heroes who have been styled Conquerors of the world."* With a powerful imperial force constantly knocking at her doors, Assam had to remain in a state of perpetual military preparedness, for which a knowledge of the passing currents of Indian history and of the strength and strategyof the opponents constituted an essential factor. The vulnerable points in Mogul state-craft were not better displayed than in the campaigns against Shivaji * Assam described in Alamgir-Namah, by Henry Vansittart : A Description of Assam from the Alamgir-Namah, Asiatick Researches, Vol. II, 1807, Pp. 179-180. शि. नि. २ ई.-१ ·2] शिवाजी-निबंधावली Maharaja, and thus afforded an object lesson of supreme importance to the highly efficient military organisation of the Assamese sovereigns. The second reason was the intimate association of Raja Ram Singha of Amber with the history of Assam. This princely and valorous Kacchwaha had previously played an important part in the destiny of the great Mahratta leader. His release from the Agra Fort in spite of the guarded vigilance of the great Mogul has been attributed by successive historians to the connivance of Ram Singha. We read in the Life of Shivaji Maharaja by Takakhav and Keluskar,-“Ram Singha did not quite escape a certain measure of suspicion. Chitnis asserts that Ram Singha connived at Shivaji's escape. Some Mahratta Brahmans who were caught admitted under torture that Shivaji had escaped with the connivance of Ram Singha. As a punishment for his delinquency in imperial duties Ram Singha was deputed to Assam to die there of the noxious airs and poisonous waters for which that country was reputed in the traditions of the Moguls. Sir Jadunath Sirkar is of opinion that “there is reason to believe that Ram Singha was sent to Assam as a punishment for his having secretly helped Shivaji to escape from captivity at Agra.” $ The Rajput general came to Assam in the beginning of 1670 A. D. accompanied by the Sikh Guru Teg Bahadur and five Moslem pirs to undo the effects of Kamrupi black arts with which Assam was invariably associated in those days. The Mogul forces under the command of Raja Ram Singha and his lieutenant Rashid Khan were § Prof. Sirkar's History of Aurangzeb, Vol. III, pp. 213-214, and Manucci, III, 153.

·SHIVAJI MAHARAJA FROM ASSAMESE SOURCES [3 completely routed by the Assamese army under Lacit Barphukan. The military strength and strategy of the Assamese people were displayed to their best advantage in the ever-memorable battle of Saraighat near Pandu where the All-India National Congress met in December 1926, and the name of Ram Singha and of his ancestors as well as the personages and events with which they were connected became widely spread throughout Assam. Thus, either through political exigency or through the historical instincts of the Assamese or through the reports of the camp-followers of the Rajput Raja, the name of Shivaji Maharaja or Sewa-raja became wellknown in Assam during his life-time. His relations with the Mogul sovereign and his final escape from captivity have been recorded in Assamese chronicles of the Delhi Badshahate, generally known as Padshah- Buranjis. We have with us one such Buranji or chronicle which contains these records of all-India significance. The manuscript and its contents were fully described by me in a series of articles entitled “New Lights on Mogul India from Assamese Sources”, published in Islamic Culture of Hyderabad, Deccan, for July and October, 1928, and January and July, 1929. An elaborate reference was made to this chronicle in my paper “Assamese Historical Literature" read at the Lahore session of the All-India Oriental Conference in 1929, which has been published in Indian Historical Quarterly for September 1929. The reasons for which Ram Singha was deputed by Aurangzeb to Assam were discussed with reference to the Shivaji episode in my article "Mir Jumla and Ram Singha in Assam”, published in Journal of Indian History for December 1926.

·Mansur Khan was eventually appointed Fauzadar. He 8 ] fatats-faragraat The unknown author of the Padshah-Buranji has fortunately acknowledged his sources of information. His first informant was one Paramananda Bairagi of Gokulpur, Brindavan, who played a very important part in the history of Assam during the reign of King Udayaditya, 1670-73. The downfall of that Ahom monarch was due to his superstitious veneration of the Gokulpuri Sannyasi. The King pressed the old priests of the country to receive their initiation from the new dignitary. The King was murdered by his brother Ramadhvaja, the first act of whose reign, 1673-75, was the execution of Paramananda. The second informant was a Mogul of Secundrabad, named Muhammad Ali, greatly versed in Persian and Arabic loghats or vocabularies, who served as private tutor to the sons of Nawab Mansur Chan, the Mogul Fauzadar at Gauhati during the viceroyalty of Prince Azamtara in Bengal. Gauhati had been surrendered to the Moguls by the treacherous Ahom viceroy Laluk Sola Barphukan, and remained at Gauhati from March 1679 till July 1682 when the Mogul forces were defeated by king Gadadhar Singha in the battle of Itakhuli, after which there was no perceptible hostility between the Ahoms and the Moguls, the latter being grossly occupied in maintaining the last vestiges of their supremacy in Northern India and the Deccan. Shivaji went to the Mogul Court at Agra under the protection of Mirza Raja Jai Singha sometime in the year 1665. Shivaji's restless and undaunted spirit pining in the luxuries of the Mogul Court resembled the grains of dynamite cribbed and confined in a German howitzer ever ready to burst and explode, producing a terrific ·SHIVAJI MAHARAJA FROM ASSAMESE SOURCES [9 boom and commotion, and blowing to smithereens all surrounding objects. He, as we all know, threw dust into the eyes of the wily Emperor and escaped from captivity. In our Padshah Buranji Shivaji's career ends with this momentous incident. If the narrative had dropped from the lips of Mahammad Ali there would have been references to the post-Agra events of Shivaji's life, and for these conspicuous omissions we may reasonably conclude that our chronicler's informant on the Shivaji episode was the Gokulpuri Sannyasi Paramananda Bairagi, and not Muhammad Ali. The Shivaji episode found in the Padshah-Buranji was translated and published in Islamic Culture for July 1929, pp. 397-401, and we may reproduce the entire portion for the enlightenment of the reader. It will be noticed that the first part of the story is the one of Raja Kandarpa Singha who has also been styled Sewa-raja. This Kandarpa Singha may be Raja Karan Bhurtiyah of Bikaner whose portrait hangs in the walls of the Delhi Museum and whose dignified retorts to Aurangzeb have been recorded by Manucci.* The second part of the story describing Sewa-raja's escape from captivity and Aurangzeb's indignation thereat is undoubtedly that of Shivaji Maharaja. Raja Kandarpa Singha has been styled in our narrative as Raja of Sewa or Sewa raja and the name Sewa is associated with Bijapur as we learn from Ayeen-i-Akbari, Vol. I, pp. 586 and 600 tr. Blockmann. This identity of names was responsible for the mixing up of the episodes of Kandarpa Singha and Shivaji; besides Raja Karan Singha himself, after Irvine's Manucci, Vol. II, pp. 22-23.

·& ] शिवाजी-निबंधावली his appearance at the Mogul court, was despatched with Jai Singha against Maharaja Shivaji. Ram Singha has been described in our narrative as the antagonist of Shivaji in the Bijapur campaigns but history affirms that it was the old Rajaput Raja Mirza Jai Singha and not his son Ram Sigha who lured Shivaji to the diplomatic hospitality of the Mogul sovereign. According to authentic accounts Ram Singha comes in at a later stage as the host and. custodian of Shivaji at the Agra fort. These mistakes are not of an unusual character specially as the narrative heard from a reporter was taken down in a remote corner of India. EXTRACTS FROM THE ASSAMESE PADSHAHBURANJI Ram Singha's deputation against Sewa :-After Aurangzeb had ascended the throne by slaying his three brother's Dara Shah, Shah Shuja and Murad Bukhsh, he asked his Wazir Amanatt Khan,-- "Please tell me which of the Kingdoms once held in fee by my anestors have now refrained from accepting our allegiance.” The Wazir consulted the official records, and Subehdars were despatched to those states which had not till then bowed their head of submission to the Moguls. Kandarpa Singha, the Raja of Sewa, was found incorrigible, for whose subjugation Nawab Sulatifat Khan, a commander of 6,000, was despatched with five other Nawabs, five Rajas, as well as all necessary provisions for war. Sulatifat Khan fought for three long years, but could not achieve any success. The Emperor, being displeased, recalled Sulatifat Khan from the field, and sent Bahadur Khan as Subehdar to conduct the war. Bahadur Khan in his turn became ·SHIVAJI MAHARAJA FROM ASSAMESE SOURCES [o friendly with Kandarpa Singha, the Sewa-raja, and remained there for two years and a half. He was also withdrawn from the war, and Nawab Shamser Khan was despatched instead, but he died during his stay at Sewa after some time. At the repeated 'failure of the Sewa expedition, Aurangzeb became intensely wroth, and said to Raja Ram Singha, “ Mandhata is your grand-father. The reputation of his valour has spread to all quarters. Your father Jai Singha is also a great warrior, and he has been honoured with the title of Mirza Raja. And so the fame of your family's heroism has been known in all countries. You are fortunate to be born in such a family, and so I ask you to proceed to the Sewa war. The Nawabs who were sent before could not do anything." Being thus commanded by the Emperor, Ram Singha replied,--"Yes, I will proceed to the Sewa war. But you should withdraw from the field the army of the Nawabs, as I want to fight singly with my Rajputs of Amber. In the latter case we shall share the same honour or blame in the event of our victory or defeat. If we fight jointly, your Nawabs will get all the credit if there be a victory. Besides, the Nawabs who were sent before to the Sewa war will try to do me harm, knowing that I have been sent in supercession of them. It must be admitted that the Nawabs have not proved themselves a match for Sewa, who has been led to consider himself as invulnerable. Thus my association with the Nawabs will lead to the diminution of the prestige connected with my name. So the imperial forces manned by the Nawabs should no longer remain the field. I shall fight with my own men.

·c] शिवाजी-निबंधावली As suggested by Ram Singha, the Emperor ordered back all the Nawabs previously despatched to the Sewa campaign. Ram Singha was made mansabdar with the rank of a commander of 6,000. He was provided with elephants and horses, and was offered suitable presents, Ram Singha was then sent to the Sewa war, and the general took leave of the Emperor. Ram Singha first went to Amber where he halted for a week. He took with him a body of his chieftains and the following Thakurs,-Amar Singha, Dip Singha, Madan Singha, Ugrasen Rao, Damodar Singha, Krishna Singha, Suk Singha, Ragharai, and Anandarai. He also took with him 80,000 Rajput sepoys as well as numerous gunners, beldars, daffadars, labourers and shieldsmen. The total strength of his army was 3,00,000 and with them he proceeded to the Sewa campaign. Ram Singha's Victory over Kandarpa Singha On reaching the jurisdiction of Sewa, Ram Singha despatched messengers to the Sewa-raja with a letter to the following effect -"I am the grandson of Maharaja Mandhata, and the son of Mirza Raja Jai Singha, and my name is Ram Singha. You must have heard the fame of our family's swords. There exists also a longstanding friendship between your family and mine. Our family has never shown its back in any war. You are also familiar with prowess of the Emperor Aurangzeb. The Nawabs who were sent before against you failed in their mission. So some of them have been executed and others expelled. The Emperor wanted to send his son Sultan Muhammad, but I dissuaded him from coming. I have come myself on account of the long friendship subsisting between us. So come, and let us meet at a convenient place : if on the other hand you ·SHIVAJI MAHARAJA FROM ASSAMESE SOURCES [९ want war, be prepared for the same, and do not delay." Kandarpa Singh, the Raja of Sewa, received the imperial ambassadors, and sent the following reply to Ram Singha's message,—“The arguments which you have set forth in your letter are true and wholesome, but if enter into any friendly terms with you, people will laugh at and upbraid us both saying that we have become friends, being unable to oppose each other in strength. So war seems to me the better course." Then there ensued a terrible contest between the two parties. The soldiers of Ram Singha are great experts in warfare. They are insensible to pain, even when they receive wounds from weapons, on account of their bodies being saturated with opium of which they are habitual consumers. They prefer death to retreat from battle. On the other hand, the soldiers of Sewa take to their heels when they have to face a very hard contest. So in the war the Sewa soldiers fled from the battle-field or were killed, Seizing an opportunity during the thick of the fight the Bhil soldiers of Ram Singha surrounded the Raja of Sewa. Ram Singha gained a decisive victory in the war. Kandarpa Singha, a Prisoner of the Great Mogul:--The Sewa-raja then enquired what Ram Singha was going to do with him, whether he would be taken to the presence of the Padshah or released. Ram Singha said, "This is out of the question now, as you did not act before according to our advice. You will be taken to the presence of the Emperor. But I will intercede on your behalf with the Padshah so that no harm may be done to you. be done to you. I shall place my head on top of yours."

·go] fararst-radari on the Ram Singha wrote a detailed despatch on the war and sent it to the Emperor, who asked Ram Singha to escort the Sewa-raja to the court, and appointed Jumsher Khan in place of Ram Singha, who accordingly appeared before the Padshah with the Sewa-raja. Ram Singha was honoured with rich presents. The Emperor asked the Sewa-raja,-“You are the great chief of Sewa, and of very long standing too. Your ancestors had served mine. You have become now unfaithful to us. May I know the reason? Are you defying me strength of any secret alliance you have formed with any other power ? power? Or do you think I am impotent in my authority ? " Thus replied Kandarpa Singha, the Raja of Sewa, -“My fore-fathers never served your fore-fathers in person. They sent articles and supplies only through their envoys according to time-honoured customs. On ascending the throne you have insisted on the payment of tribute, and you have introduced the system of obligatory personal service. This is why we have ceased to be under your vassalage.” The Emperor said, -"You did not serve before, nor did you pay any tribute. We have now seized your person. Where now is your honour gone? 1 can now kill you, or do whatever I like with you. So consent to accept our allegiance, and live in peace and plenty by paying us tribute. Otherwise you will be killed being trodden on by elephants. The Sewa-raja sent the following retort, — “I cannot deviate from my previous decision, nor can I accept your suggestion even on pain of death.” The Emperor then ordered the Raja to be put under the ·SHIVAJI MAHARAJA FROM ASSAMESE SOURCES me. feet of elephants. But Raja Ram Singha implored the Emperor on behalf of the Raja of Sewa, and asked the Padshah not to kill the Raja, who was accordingly imprisoned, being chained with shackles of gold. Kandarpa Singha's Escape from Prison :-After staying in prison for some time, Kandarpa Sigha said to Ram Singha,-“ You brought me here with assurance of safety. I cannot understand why I am now detained in prison, and I do not know what else is in store for All this is due to you. I have in my life subdued many people.” Ram Singha earnestly entreated the Emperor to release the Raja but in vain, and Ram Singha became sorely grieved at heart. A son was then born to Ram Singha, who was named Kishore Singha. On that occasion Ram Singha used to send out articles of food and ornaments, loaded in huge boxes of copper, brass and silver, to the Rajas and Nowabs. He cut assunder the chains of the Sewaraja, put him in a box and sent him back to his kingdom The Emperor ascribed the escape of the Raja to Ram Singha and accused the latter saying: “ What have you done with the Raja of Sewa ? To this Ram Singha replied, “I besought you so earnestly on his behalf, and as you were not willing to let him off he has made his escape." The Padshah replied,--" It is you who allowed him to escape,” to which Ram Singha said, think I have been instrumental in the escape of the Sewa-raja he is under my thumb, and there should be no fear on that score. 5. If you ·१२] शिवाजी-निबंधावली nor any God or The Padshah did not say anything, but remained silent cogitating within himself. The Sikh Guru Teg Bahadar Escapes frona Captivity:--Then there was a saint of the faith of Guru Nanak and he became the Guru or preceptor of a large number of Brahmans and Kshatriyas. He would not take the name of Rama of Krishna of goddess. On meeting a disciple of his own faith he would simply say,-"Om, ai, Guru, Om, ai, Guru” and nothing else. The Brahman Bhattacharyas or priests and the Kazis of the Mussalmans reported to the Padshah, -"This man does not belong to any particular school or faith; he goes about ravaging the country." The Emperor asked the Guru to appear before him, but he did not come. On the other hand he defied the authority of the Padshah, and roamed about plundering and destroying the country attended by 260 thousand Nanak-panthi sepoys. The Padshah became indignant, and he deputed Aloo Khan Pathan who captured the Guru. The Padshah ordered the Guru to be executed, who, for fear of his life, sought the protection of Ram Sigha, who became a surety for the Sikh leader. But the aforesaid Nanak-panthi Guru also made his escape. The Padshah accused Ram Singha, saying : "How is it that you have allowed the Guru to flee, though you yourself stood surety for him?" To this Ram Singha replied : “What is he? Is he a Raja or a Nawab ? He is unworthy of your vengeance. He is only a mendicant faqir. To accuse me for his escape will cause people to laugh when they hear of it." Ram Singha Deputed to Assam as a Penal Measure :-Hearing the explanation offered by Ram ·SHIVAJI MAHARAJA FROM ASSAMESE SOURCES [१३ Singha with regard to the escape of the Sikh Guru the Padshah said to himself, "This Ram Singha has begun to commit one misdeed after another. Remembering the services rendered to the State by his fore-fathers, I cannot say anything to him. Besides, any punishment inflicted on Ram Singha may lead to a concerted action on the part of the Rajas against me and I shall be alienated from them all.” Thus thinking the Padshah did not propose to do anything to Ram Singha. And it came to pass that the Swarga-Maharaja of Assam attacked the fort of Gauhati and captured the Nawab Sayid Piroz Khan. On receiving this intelligence the Padshah said to Ram Singha,--"Raja Jai Singha son of Raja Mandhata, fought in the Bengal war and subdued that province. Now, you proceed to the war with Assam." The reason why the Padshah spoke thus to Ram Singha was this : not a single Nawab who had been deputed to the Assam war could ever come back safely; sume died and some were killed in the battle; the waters of Assam are poisonous, its air unhealthy, and its hills are covered with dense forests; and the Emperor wished that Ram Singha should die in Assam. Devising this plan, the Padshah deputed Ram Singha to Assam. The Raja took with him the Rajput Bhils of his own State, Rashid Khan Nawab and others, and took leave of the Emperor. The Padshah appointed two of his own men as Dewans to accompany Ram Singha in his expedition-Mirza Seyyid Saf, the Dewan of the Parganas, and Mir Raji, the Dewan of the Laskars and Sepoys. The Emperor also deputed Bahlol Khan, the daroga of three hundred Ahudis,

·१४]
faqisit-fragraci
Mir Gazar Beg was appointed waqayanavis of the
expedition and the Emperor said to him, --“ Ram
Singha is an untrustworthy man. He may enter into a
collusion with the Swarga-Maharaja. You must send
regular reports to me regarding his movements and
the success or ill-fate of the expedition.”
The Raja halted on the way with his detachment.
The Nawabs who were commissioned to accompany
the Raja joined him subsequently with their quota of
supplies. There was a garden at Patna founded by
Ram Singha's father Jai Singha. The Raja stopped
there for a week awaiting the arrival of the remaining
portion of his army.

·va THE PREPARATION OF THE GROUND FOR SHIVAJI'S SOUTH-INDIAN EXPEDITION By ProF. C. S. SRINIVASACHARI, MADRAS After his formal coronation which enabled him to claim “the full stature of political growth by the formal assertion of his position as an independent king," was followed by the capture of Phonda, Shiweshwar and Ankola and a campaign in the Kanara Coast. Maharaja Shivaji carried out a carefully prepared Karnatak expedition. In Phalgun, 1598 Shaka, Shivaji went to Hyderabad, after having secured Mughal neutrality in his rear by an accommodation with Bahadur Khan who "received a large bribe for himself in secret and a certain sum in public as tribute for his master and made a formal peace with the Marathas.” The disordered condition of Golconda enabled Shivaji to get from it a subsidiary alliance and an agreement to share the expenses of the Karnatak campaign and give the assistance of a subsidiary force. This pact may be regarded as a clever defensive alliance against a possible Mughal attack. The Jedhe chronology says that Shivaji went to Bhaganagar and met the Padshah along with Sarje Rao Jedhe and Yesaji Kank and then taking the Padshah's forces with him, he went to the Karnatak.* After a fairly long stay at Hyderabad, Shivaji began his march south towards the Krishna. The condition of South India was such as to favour greatly Shivaji's aim "to squeeze the country of its accumulated wealth and return home with the booty."$ * Source-Book of Maratha History, Vol. I to the Death of Shivaji by Rawlinson and Patwardhan-p. 39, and Shivaji Souvenir-Tercentenary Celebratian, Bombay--p. 21. $ Sarkar-Shivaji and His Tines (1919)-note on p. 367.

·१६ ] शिवाजी-निबंधावली Amir Jumla had been sent to the Karnatak by his Golconda master and extended the latter's powers from Cumbum to Gandikotta (on the North Pennar, which he captured, to Sidhout, ) Chandragiri and Tirupati. He accumulated a huge fortune from his conquests, maintained a good body of cavalry and a well equipped park of artillery and was virtually the independent master of Northern Karnatak. He averted a struggle with Bijapur, about the partition of the Karnatak and fixed, after arbitration, a line drawn east to west some distance north of Jingi as the boundary between the Adil Shahi Karnatak and the Kutub-Shahi Karnatak. This was before 1655-56 when he openly quarrelled with his master and went over to the Mughal side. Shahaji was in Bijapur service as early as the years 1625-28 when he is said to have led expeditions against Phaltan, into the Karnatak and Kerala. He returned to the service of Nizam Shah in 1628 and after some vicissitudes entered the Bijapur service again in 1636. He took part in the expeditions of Randulla Khan into the Karnatak and on the latter's return, was appointed to govern the whole of the Bijapur conquests ( 1640-41). It was now that the term Karnatak came to be applied to the country below the Ghats. Shahaji resided at Bangalore for some time and later at Balapur and at Kolar; the consequences of his governorship were momentous.† According to the Shiva-Bharata, Shahaji I According to the Shiva-Bharata and the Great Tanjore Temple Inscription of Raja Sarfoji, dated 1803 A. D. t "It was at this time that a swarm of Mahratta Bramins was first introduced into the south for the purpose of establishing, under the direction of Shahaji, a new system of revenue administration and of suppressing not only the universal anarchy which then prevailed, but with it most of the traces of the former order of things. Among other ( Contd. on next page.)

·SHIVAJI'S SOUTH-INDIAN EXPEDITION [ १७ conquered the powerful Virabhadra of Bednur, the Naik of Basavapattana, the chief of Kaveripattana, "the cruel lord of Srirangapattana, by name Kanthirava, the brave Vijayaraghava, King of Tanjore, the noble Venkata Naik, king of Chanji (Jinji) the proud lord of Madura, named Trimal Naik, the formidable king of Pilugauda (Penugonda?) named Venkata ; the wise Srivangaraja, King of Vidyanagar, and the famous. Tammagauda, lord of Hamsakuta.” $ Shahaji observed in his administration “as much moderation as was consistent with the indispensable object of collecting a 99 66 ( Conted. from the last page.) inovations the offices and Mahratta names of Deshpandee, Deshmook, Koolkurnee, together with the Persian designations of Canoongoe, Serishtadar, and numberless other novelties were then introduced. M. wilks.--Historical Sketches of the South of India in an Attempt to trace the History of Mysoor- ( 1869, 2nd edition, Vol. I, p. 45). § IX 22-24 quoted in Source-Book of Maratha Histary, Vol. I, p. 12. Sriranga was ruling at Chandragiri, the last representative of the Aravidu Dynasty. He came to the thprne in 1642; at his accession his. kingdom was hemmed in between the Bijapur territories of Shahji and the conquests of Mir Jumla on behalf of Golconda "; and it seemed likely for him to keep these two powers outside the frontier, if not of Ponukonda or Chandragiri, at any rate of Vellore. In the years immediately following, a change had taken place. Shahaji had stretched out a hand to Ginji and' was able easily to occupy the fort in the interests of Bijapur to begin with, but altimately to make it a part of his own jaghir. In this he seems to have received the co-operation of the Nayak of Madura (Tirumala Nayak). It is apparently this aggression of Shahji on behalf of Bijapur that is referred to in the Jesuit letters as an act of treason to the empire on the part of Tirumala. This advance of Bijapur was in all probability seconded by the advance of the Golconda forces on Vellore itself (the capital Sriranga )... Tirumala had successfully circumvented the emperor (Sriranga) by organising a simultaneous movement southwards of Golkonda and Bijapur. It was probably in this connection that ithe emperor had to double back upon Vellore, and succeeded in beating back the Golkonda invasion and in raising the siege of Vellore, In this successful enterprise of his, he received efficient help from Sivappa Nayaka of Ikkeri, who may not at the time have usurped the throne. Apparently Colkonda repeated her attacks and ultimately dislodged Sriranga sometime about 1646 ; this resulted in (Contd. on next page.) शि. नि. २ ई.-२ ·86] fansit-ractaract large and regular surplus revenue; one part of which must necessarily be remitted to Court, and the remainder (Contd, from the last page.) the move of Shahaji towards Ginji, It is probably this precarious position of the emperor that accounts for the assumption by about 1646 of what seems formal independence by the Mysore ruler, Kanthirava Narasa. The fall of Vellore, the occupation of Ginji and this indication of independence on the part of Mysore must have made Siranga's position desperate and, failing to secure useful assistance anywhere near, he made an appeal to Shah Jahan in 1653...,The appearance of Aurangzib in the Dakhan and his machinations to take possession both of Golkonda and of Bijapur put new heart into the emperor (Sriranga ) who apparently made another effort to bring the Hindu rulers of the south together in supporting him to beat the two Musalman states back into their normal frontiers. In this effort probably he had the countenance of Mysore and Tirumala Nayak's unpatriotic efforts against the success of this combination account in all probability for the aggravated hostility between Mysore and Madura, During the period 1652 to 1656 or 1657 the two Muhammadan states were fully occupied in their efforts to keep outside the clutches of the Octopus, Aurangzeb. The chances of success of a Hindu combination were there fore at the time very good. For some reason or other the emperor (Sriranga ) got estranged from the ruler of Mysore, and instead of a combination of all the Hindu states against the Muhammadans the Hindu States thamselves divided into two camps, and we have the spectacle of a combined attack upon Mysore of all the other Hindu powers of the South. Kanthirava Narasa had to struggle against this combination and he managed to hold his own. His death and the death of Tirumala Nayak of Madura took place about the same time. For the next decade practically, things went on as before, perhaps with much less of Musalman intervention. It was now a question of understanding, if not a combination between Ginji and Madura against Tanjore, and of the hostility of Mysore to Madura. The wars between the last two were carried on with a considerable amount of bitterness and with varying success. After a decade of this warfare, the Mysoreans were so successful that it was only by a desperate expedient that Trichinopoly could be saved for Madura. In the couse of the struggle between these two states, Madura managed to overthrow Tanjore and let her be over thrown by the Mahrattas in turn, so that by the time that Mysore and Madura could, after exhausting themselves, agree to get on peacefully together, the Mahrattas had become a power in the south to reckon with. The invasion of the Carnatic by Sivaji is only the culminating, event of the slow advance of the Mahrattas, where previously Bijapur invasions and occupation were feared. Dr. S. K. Ayangar's Introduction to The History of the Nayakas of Madura by R. Sathyanatha lyer (1924) Pp. 23-25, 9 ·SHIVAJI'S SOUTH-INDIAN EXPEDITION [१९ from an accumulating fund to support the charges of future rebellion.” We'are told that “ with Shahaji's counsel did Randulla, though to others intolerable, do all government business", and that after the Mahammadan commander passed away, “ each successive general that Adil Shah sent to the Karnatak to bring the chiefs of that country at once under his own immediate control, followed Shahaji and pursued Shahaji's objects.” Shahaji had a son Sambhaji, the elder brother of Shivaji by the same mother, and another son Ekoji or Vyankoji by another wife of the Mohite family. Acharitable grant was issued by Sambhaji in the district of Bangalore in 1650; and Ekoji issued grants from the same place in the years 1662 to 1670. There are two small grants quoted by Wilks from the son of Sambhaji in 1665 and 1966, after which nothing farther can be traced of that line. In 1663 a Bijapur army went as far south as Trichinopoly and levied blackmail. After the death of Shahaji in 1664 Ekoji succeeded to the Mysore Jaghir and by his cunning and valour soon added the kingdom of Tanjore to his possessions. The flight of Sriranga Raya who was pressed hard by a conspiracy of feudatories to Tanjore was followed by its Nayak Raghunatha, boldly defending his master and restoring him to his throne. In 1646 Sriranga had to fly to Bednur. Tirumala Nayak of Madura invited the Sultan of Golkonda who had already been planning the conquest of Jinji. He then called in the Sultan of Bijapur against the former; and Shahaji took Jinji and levied tribute from Tanjore and Madura, as was noted above. Vijayaraghava Nayak the son of Raghunatha Nayak of Tanjore submitted to Bijapur and paid tribute. He had to fight two wars with his brother Nayak, ·20] शिवाजी-निबंधावली Chokkanatha of Madura, in the first of which there was a combinaion between Tanjore, Jinji and the Dalavay of Madura. This was in 1664 A. D. and its object was the restoration of the Vijayanagara dynasty and of the Nayak ruler of Jinji who had been displaced by the Muhammadans. Lingama Nayak, the Madura Dalavay proceeded with an army of 40,000 men to drive Sagosi from Jinji; but he protracted the campaign and received bribes from the Muhammadan general. Some time after, Lingama who was engaged in a plot to supersede his master, Chokkanatha, and was discovered, joined Sagosi and persuaded him to besiege Trichinopoly. The latter came with a large body of infantry and cavalry and had an assurance of support from Tanjore. Chokkanatha boldy assumed tho command of the army and put forth vigorous efforts to maintain his position. He was successful; Lingama and Sagosi lost heart; they had to retreat to Tanjore whose Nayak had to make an abject surrender when Chokkanatha marched against it; and the invaders had to retreat hurriedly back to Jinji. About 1663 a Bijapur army under 'Vanamian', the renowned captain of Idal Khan' advanced to Trichonopoly, but was compelled to raise the siege which was attempted, though he harried the country and received a large subsidy from the Nayak, as “a condition of his leaving the kingdom.' Chokkanatha then advanced against Tanjore, captured the fort of Vallam which he occupied for a short time. Nieuhoff describes this attack on Tanjore when the Madura Nayak desired assistance from the Dutch: Proenza's letter to Paul Oliva, from Cangoupatti * “The army of the Nayak of Madura being much disheartened by the, victories of their enemies he sent me Koylang his Chief Governor, desiring assistance from the Company (Dutch ) ".

·SHIVAJI'S SOUTH-INDIAN EXPEDITION [२१ dated 1665, says that Chokkanatha marched at the head of a large army to Tanjore, and after many fights of minor importance, captured Vallam, "a most important fort by its position and by the rich lands which depend upon it. " In the next war with Tanjore which occurred in 1673, which was ostensibly caused by the refusal of Vijayaraghava Nayak to give his daughter in marriage to Chokkantha, but in reality was due to the longstanding enmity between the two neighbours, the Madura army marched to Tanjore, defeated a detachment of the enemy's forces and captured Vallam. After a regular siege, in the course of which, the zenana was set fire to, lest the Madura Nayak should obtain a Tanjore Princess, and Vijayaraghava and his son perished bravely fighting, the Madura army took possession of Tanjore and garrisoned it. Alagiri Nayak, the foster-brother of Chokkanatha, was placed in charge of Tanjore ; here he asserted a measure of independence of his master which irritated Chokkanatha and was sedulously fostered by interested parties, A surviving child of I Vijayaraghava named Sengamaladas, which escaped from the explosion of the zenana, taken by Venkanna, the Rayasam or secretary of Vijayaraghava to Bijapur, where the help of the Sultan was solicited for his restoration. The Rayasam contrived to continue in the service of Alagiri for some time, saw the possibilities of an open rupture between him and Chokkanatha and planned the scheme for bringing about the restoration was § Quoted by R. Sathyanatha Iyer in P. 277. of his History of the Nayaks of Madura. # It is not agreed whether the child was a son or grandson.

·82] शिवाजी-निबंधावली of the old dynasty. The Sultan ordered Ekoji to drive Alagiri out of Tanjore and instal the boy on the throne. Shahaji is said to have died in January 1664, at Basavapattanam near Bednore, by an accidental fall from his horse.; and his eldest and favourite song Sambaji had died before him, while besieging Chandra giri. † Shahaji was at his death in possession of Arni and Porto Novo, besides his Bangalore Jaghir ; he had his head-quarters first at Bangalore, according to Sabhasada, and later at Kolar according to Sardesai, Maratha Riyasat, (Vol.I P. 158). A manuscript source which Wilks utilised, confused an expedition which Shahaji undertook for the purpose. of levying contributions with the conquest of Tanjore. T Depending upon a manuscript in the Mackenzie collection* Wilks says that Ekoji undertoook the expedition against Tanjore, probably with a view to conquest on his own account, but under the ostensible authority of the Government of Bijapur, Ekoji attacked the Madura forces and completely defeated them and made the † Wilks says that he was killed in the attack of a place called Kanaka.. ghery (Vol, I. p. 48. note. ) "From a comparison of authorities I am disposed to suspect that the author confounds this event with some former invasion for the purpose of levying contributions, one of which we know to have occurred in 1656. The terms of the submission of Tanjore on that occasion may have been considered as equivalent to an actual conquest, but the final occupation of that country was probably achieved by Ekojee after the death of his father. This event is placed by a manuscript history of Tanjore in the Tamil language, belonging to the Mackenzie collection and by several concurring testimonies, in 1675." (Wilks-Vol. I. p. 49.). * An Account of the Maratha Rajas of Tanjore (Sec. 8, No. 835) (No, 24, C. M.778) quoted in pp. 441-2 of W. Taylog-A Catalogue Raisonne of Priental Manucripts in the Goverment Library. ( Vol. III p. 441 ). This paper makes a retrospect to the times of Malloji and Shivaji and references to the connections between Tanjore and the Sultan of Bijapur end describes how Ekoji made his claims for arrears of tribute the ground. of his Conquest.

·SHIVAJI'S SOUTH-INDIAN EXPEDITION [२३ customary demand of the expenses of the expedition ; the account of which as usual doubled the actual amount, and the Tanjorean was unable or unwilling to defray it." Ekoji complained of an attempt to cricumvent him and pretended that he was compelled to guard himself against the treachery of the Nayak and in the end, took possession of the government for the good of the state, to protect the good and punish the wicked. According to the Tanjāvāri Audhra Rājula Charita and the Tanjavūri Vari Charita, Ekoji marched straight off into the kingdom of Tanjore, captured the fort of Aiyampet, defeated Alagiri Nayak in a pitched battle and drove him out from the fort of Tanjore which he took. Ekoji crowned Chengamaladas and entrusted Rayasam Venkanna with the affair of the coronation. I Venkanna soon quarrelled with his own protege went over to Ekoji's camp at Kumbakonam and induced him Jesuit letters say that after the conquest of Tanjore, Ekoji threatened Tirchinopoly, and that instead of placing Chengamaladas upon the Tanjore throne, according to the orders of his master, he preferred to usurp the title and authority of independent king." (Bertrand-La Mission du Madura-III)-Pp. 248-9. etc. Nelson in his Madura Manual, following probably this testimony, says that Ekoji omitted to carry out the orders of his master, and goes further by declaring that he made himself in a short time master of the greater part of the kingdom of Trichinopoly (See Satyanatha Iyer, The History of the Nayaks of Madura-p. 169.) for a discussion. All the indigenous chronicles agree in saying that at first Chengamaladas was made king of Tanjore, and that Ekoji's usurpation happend later. One writer puts down the failure of Ekoji to carry off Trichinopoly, not to the vigilance of Chokkanatha, “but to Ekoji's want of boldness and unwillingness to take risk and thereby compromise his recent success." Though " the occupation of Tanjore was in their ( Madura). eyes, a step to the occupation of the other parts of South India. The same writer says glibly that the Marathas, without making the least endeavour to varnish their proceedings with the colour of fairness or moderation; they stained every moment of their invasion by acts of cruelty and rapine which made the atrocity of the Muhammadans mildness itself." ; V. Rangacharya in The Indian Antiquary 1917, p. 16."

·२४] शिवाजी-निबंधावली to take possession of the kingdom, while Alagiri despairing of help from Chokkanatha whom he had estranged, had fled to Mysore. Sengamaladas was terrified by Venkanna and the threatenings of Ekoji, abandoned Tanjore and took refuge in Ariyalur. Ekoji took possession of Tanjore without any effort; with the help of Venkanna he quickly restored order in the kingdom and paid particular attention to agriculture and irrigation, so much so that the harvest of 1675-76 was "unusually rich, excelling the records of previous years. Ekoji's conquest of Tanjore is put down by Mr. Venkanswami Row to 1674 A. D. and the advent of the Marathas is thus put down twelve years after the invasion of Madura, which is also the version given in the Tanjārvūri Rajula charita. "Du Perron puts it at 1674--75 and Burnell agrees with him," Ekoji came to Tajore only after 1670; and in the previous year he had made a grant of land, at Bangalore, for the God Mallikārjuna of Mallapura. Nelson would say that Ekoji had to wait for about a year after this date of his first conquest of Tanjore before he was able to take advantage of the rupture between Alagiri and Chokkanatha and take the citadel of Tanjore. $ The poor Sengamaladas first took refuge with the Poligar of Ariyalur; then with the help of the Setupati of Ramnad, he tried to get back his crown; and later, after his failure, he is said to have taken refuge with the Tondaiman of Pudukotta and lived in obscurity. $ The Madura Country, A Manual, part II, p. 196.-See Bertrand--La Mission du Madure-III. p. 249. | Sengamaladas had the satisfaction of seeing his grand-daughters by his son (Vijaya Mannaru Naidu ) married to the king of Ceylon, and his ( Contd. on next page.)

·SHIVAJI'S SOUTH-INDIAN EXPEDITION [२५ Taking advantage of Chokkanath's pre-occupation with the threatenings of Ekoji, Chikkadeva Raya of Mysore occupied the province of Satyamangalam belonging to Madura and was planning further encroachments. In 1676 the situation was very dark indeed in South India "Preparations for war were being made by Madura, Mysore and Tanjore, and a Bijapur invasion to punish Ekoji for his usurpation was expected." Mr. Satyanatha Iyer, from whom the above quotation is taken, gives the translation of Andre Freire to Paul Oliva dated 1676, in which it is said that "unhappily this prosperity (fostered by Ekoji) will not be of long duration, for, on the one hand, Idal Khan sends an army to punish the revolt of his general; on the other the Nayak of Madura, so sluggish when it would have been easy for him to join his brother to crush Ekoji, is at last waking himself up from his apathy......At the same time Mysore, which cannot see without uneasiness a bold set of people establishing themselves on her frontiers, fortifies the citadels taken from the northern provinces of Madura, gathers fresh troops and makes grand preparations for war, It was such a condition that prevailed when Shivaji, after concluding an alliance with Golconda, came to the Carnatic, during which he seized possession of all the Bijapur conquests. His attempt to secure a moiety of Ekoji's possessions in Tanjore, as well as of Shahaji's 49 ( Continued from the last page 1 grandson, Vijaya Raghavalu, adopted by that king as he was childless. The Madura Nayaks, besides others, gave some grants for the maintenance of the disinherited family. The details of their subsequent history are given in the Tanjavuri Andhra Rajula Charita and the Tanjavuri Vari Charitra -See also Mr. V. Rangacharya in The Indian Antiquary (1917 )--p. 75. note, 96. [ Quoted in pp. 280-1 of The History of the Nayaks of Madura.

·२६ ] शिवाजी-निबंधावली jaghir and other possessions, the interview that he had with Ekoji near Cuddalore which was not productive of any successful termination of misunderstandings, his entertaining into his own service of Raghunath Narayana Hanumante, who had quarrelled with his master Ekoji, his getting possession of the impregnable fortress of Jinji without; a blow from Rauf Khan, and. Nasir Muhammad Khan his contest with Sher Khan Lodi for Vellore and Tiruvadi and his conquests and pilgrimages in the Karnatak and Mysore have all been described with a wealth of authoritative detail by eminent writers like Sir J. N. Sarkar. That there had already come into operation a reaction against Muhammadan authority, begun by Shahaji's acts and strengthened by Ekoji's doings and that this was a good background for Shivaji's southern conquests which stood the Marathas in such good stead in their war of independence, when they were driven from Maharastra; it is the object of this small paper to show.

·THE RISE OF THE MAHRATTA POWER IN THE SOUTH BY-S. KRISHNASWAMI AIYANGAP, MAÐRAS. It was Akbar's vision of empire that has to be regarded as perhaps the root cause of the rise of the Mahrattas to political power, and it may equally well be regarded that the collapse of the Hindu empire of Vijayanagar was as much of a contributary, as the Mughal advance in the Dekhan to the rise of the Mahrattas as a nation and as a political power in the seventeenth and eighteenth centuries. Akbar conceived his empire not exactly as an empire of the Mughals in India, but as an Indian empire, in which the Mughals, Afghans and the Hindus alike were citizens on an equal footing politically, and entitled to be regarded as the subjects of an Indian empire. The conception of such an empire seems to have come early to Akbar, and there is evidence in the earliest acts of even young Akbar as emperor when he was moved towards the accomplishment of this ideal. He almost began after the dismissal of Bhairam Khan from his position of authority and the overthrow of Adham Khan, getting rid thereby of sinister influences in the way of this ideal. The first practical steps that he took were to accept the Hindus as his own subjects as much entitled to privileges of position and power as his own Mughals, not to say the Afghans. In the course of carrying this idea out into practice, he experienced the difficulties of antagonism in religion as prejudicial to the bringing about of that complete unity among his subjects, which for some little time perhaps exercised its opiate influence upon his ·20] शिवाजी-निबंधावली imperial mind. That is what induced him after elaborate preparation by way of open discussion and combats of argument among the best votaries of the prevalent religions of the land to formulate a common religion for all. That religion was matter not capable of being thus ordered even by imperial authority was borne in upon him, when perhaps the most intimate among his courtiers plainly told him, after all his travail, that that was a hopeless feat. Bhagavandas is said to have made the remark “Islam I understand, Hinduism I know but this new religion I protest I do not understand” thus putting the whole position in a nutshell. Religion is not made to order except for agnostics and plain atheists. It is something more secretive and has an appeal to much beyond reason. That was a truth that was recogninsed in India ages ago; and the religion of each one was left entirely to himself alone. That was the cardinal principle that contributed to the success of Hindu administration during the best of its days. Rulers regarded themselves as the preservers of the Dharma, not the propounders and the promulgators thereof. In a country of the vastness and variety of India, even admitting that it never was under an empire as a whole before the establishment of the British Empire, any other principle would have been impossible as an operative principle of action. This truth Akbar learned when his Din Ilahi failed, and like a statesman of distinct vision, he learned the truth and laid it to heart, and did not go into sackcloth and ashes like a fanatic to mourn the sad fate that had overtaken his pet scheme. The empire of India that he wanted to form fell short to this extent in the unity that he wanted to impart to it; but short of this, his liberal policy had knitted it as ·THE RISE OF THE MAHRATTA POWER IN THE SOUTH (29 closely as may be and put it on a footing on which it showed promise of permanence. On this basis, having firmly established himself in the Indian empire of Hindustan, the next natural effort would be to make the attempt, which failed before under Muhammad bin Tughlak, of extending the empire to take into it peninsular India as well. The first effort at expansion was the successful advance across the Vindhyas and the establishment of a viceroyalty of the Dekhan at Burhanpur without much ado. To the Dekhan states, which were Islamic in character though of another form, the expansion of imperial authority meant their incorporation in the imperial rule, and therefore political extinction. The states fought as hard as they could and succumbed to the imperial forces. when the time came. Akbar's policy of expansion was pursued by his successors. Jahangir in his own way tried to go a step further and employed in the enterprise the most promising among his sons, who ultimately succeeded to the throne and carried out the policy of his father still further; so that at the unexpected termination of Shah Jahan's rule, the two Musalman states, Bijapur and Golkonda, were alone left in the Dekhan. The three states that had been overthrown successfully had been incorporated in the viceroyalty of the Dekhan, which gave the surest indication of what the states could expect by submission to imperial authority. The two states therefore felt that they must fight to the bitter end and be extinguished fighting rather than undergo the political extinction which, as they might well imagine, submission to the Mughal Empire meant. In this fight naturally they utilised all their resources, and the Mahrattas as such emerged into view as auxiliaries ·30] शिवाजी-निबंधावली rendering valiant service in this cause of Dekhani independence of the Indian empire of the Great Mughal. Ever since the overthrow of Yadava Ramdeva by Allauddin and the flaying of his son-in-law Harapala, the Mahrattas lost their independence. The planting of military colonies, as it were, of the “ Amirs of 100 " by Mubarak Khilji drove another nail into the coffin of their independence. Politically therefore they had become extinct as a nation ; but in practical life they played a very considerable part in the administration of the Islamic states of the Bahamani kingdom as a whole, and rose to rank an importance even in some of the separate states into which this kingdom broke up. They were found largely employed even in the State of Bidar under thc Bahamani Sultans themselves. It was a quarrel between the Mahratta Controller of the finances and Yusaf Adil Shah, the gereral, that brought about the rebellion which ultimately dismembered the Bahamani kingdom itself. They found scope for further service in the states of Bijapur and Ahmadnagar particularly, and it is common knowledge that Shahaji began his career as a petty military commander and Jagirdar in the state of Ahmadnagar. A valiant man, in compartively humble circumstances, he naturally looked up those high in position and through the agency of another Mahratta chieftain, who had influence at court, he found opportunity for honourable entry into service and achieved distinction in the wars that Ahmadnagar had to wage against the Mughals. Unfortunately for him, Ahmadanagar had too far gone to appreciate even the valiant services of a loyal officer of their Shahaji's achievements only provoked jealousy and instead of meeting rewards for services rendered, he to own.

·THE RISE OF THE MAHRATTA POWER IN THE SOUTH (38 of an found that he had the counteracting machinations of court intriguers against him. He tried his fortunes with the other of the rival states, Bijapur. There again, he achieved the same distinction, and he met with almost the same kind of reward. After trying his fortunes with Ahmadnagar once again chastened after defeat, he found he was in no better position to prosecute his ambitious career and changed again to Bijapur. There was the possibility of service in the empire. He might have elected to enter imperial service and risen to a certain amount of importance. Had he done that, as in fact he tried to do in 1637, Shahaji might have ended his days as the holder of a big Mansab in the empire at the very best, not without the possibility inglorious end to a brilliant career, having regard to his character and high ambition. Fortune had willed it otherwise. Shahaji finally threw in his lot with Bijapur. which first gave him an opportunity to round off his small estate by further accretions of territory, so that in Maharashtra he could count himself a Sardar of a fairly high rank. It was then that the territory south of the two Musalman kingdoms opened out vistas for accomplishing his ambition, and Shahaji found an opportunity to take the tide at the full flood. The empire of Vijayanagar which had suffered a shattering blow at the hands of the united Muhammadan states of the dismembered Bahamani kingdom in the battle of Talikota so called, was able soon to rehabilitate her resources and restore herself to somthing of the position that she had held before as arbiter of the fortunes of the Islamic states in the course of a score of years. Tirumala who fled from Vijayanagar soon after the battle of Rakshastangadi, ordinarily ·३२] शिवाजी-निबंधावली SO called Talikota, regained his power far that from Penugonda as his capital, he began to exercise the same commanding authority for intervention in the affairs of the Bahamani Kingdoms. At the end of the sixteenth century therefore Vijayanagar still was an important power capable of using and willng to use her power as before in regard to the Muhammadan kingdoms. On the contrary, the two Muhammadan states in the immediate neighbourhood had pursued a policy, with the advantage that they acquired after the great battle, of not playing into the hands of the Hindu power. They came to an understanding in the course of the years that followed the battle that in their career of expansion they ought to follow a policy of respecting each other's spheres of activity. Bijapur was allowed for its share of expansion the plateau region covering the greater half of the Mysore plateau on the eastern side and leading into the middle country of Tamil India, the South Arcot District of to-day. Golkonda had for its sphere the whole of the Karnatak below the Ghats leadidg southwards towards Madras and terminating with perhaps the borders of the Chingleput District. Each of them therefore laid itself out to pursue a policy of aggression along the line thus indicated and ultimately to bring the Hindu state to extinction. They were prosecuting this policy with vigour, and if not with immediate success, at least with chances of assured ultimate ' success. Tirumala passed away and was succeeded by his son Sriranga sometime about A. D. 1585. Srirang had hard work to do against Golkoda. He hadi to fight many battles and win and keep the power of Golkonda within limits. He had also reverses of a vary serious character. He fell into the hands of ·THE RISE OF THE MAHRATTA POWER IN THE SOUTH ( 33 the Muhammadans and was taken prisoner. He was rescued by the efforts of a loyal chieftain, a feudatory of the empire.' Occupied as he was in this fashion, he provided for the administration of the empire by creating two viceroyalties one at Srirangapatam, which took in under its control all the territory on the plateau extending northwards to the frontiers of the Southern Mahratta country. The other viceroyalty had its headquarters at Chandragiri. This viceroyalty had for its sphere of authority all the territory extending southwards along the plains down to the extreme south. When Sri Ranga died, Golkonda's expansion did not go very much beyond the Krishna, which marked the boundary on this side. Even Bijapur was kept more or less within her bounds. The exposed parts, however, were under the direct rule of the empire including as they did the viceroyalties of Udayagiri, Penugonda and Vijayanagar itself or Halabeid, as it used to be called before that, and the plateau part, at any rate, Mulbagal. These were earlier provincial governments, and it is because of the warlike operations that were necessary in this region that the south otherwise provided for. When Sri Ranga died, the empire was left more or less intact. The next brother who was viceroy at Srirangapatam, Rama, had died before him leaving the viceroyalty to his eldest son, Tirumala. Next brother was Venkatapati, who was viceroy at Chandragiri. He had with him his younger nephew, the brother of Tirumala, and being the eldest member of the family and the only surviving brother of four, he succeeded to the empire at the death of Sri Ranga. 1 Sources of Vijayanagar History, p. 232. 2 Ibid. p. 302. शि.नि. २ ई.-३ was ·३४] शिवाजी-निबंधावली Venkatapati died in the year A, D. 1614. During the score of years and more of his reign, he managed to keep the empire intact, and there is a record of his having stood a siege in Penugonda which he ultimately managed to beat off with great success with the assistance of Rana Jagadeva Rayal, the viceroy of Chennapatnam and the Baramahals, and Ragunatha Nayaka, the heir-apparent to Tanjore. The empire, however, suffered a dismemberment in that the viceroyalty of Srirangapatam underwent an extinction, as it were, and a new family of rulers, the Udayars of Mysore set themselves up instead with the countenance, as it seems, of the emperor himself. Beyond these and the successful aggressions of Golkonda rulers in the north-eastern corner of the territory, the empire remained intact. His death brought about a disputed succession which rent the empire in twain and left it permanently damaged. Venkatapati married four queens, but apparently had no children by any of them. One of them belonged to the family of Gobburi chiefs and claimed having brought forth a son and was bringing him up as their child. Venkatapati himself seems to have shared the general unbelief in regard to the matter and continued to bring his nephew, Ranga, the brother of the Sri Rangapatam viceroy and son of his elder brother Rama almost as his adopted son, and had even raised him to the dignity of Chikarāya,' meaning either prince and perhaps the prince heir-apparent. According to contemporary accounts, Venkatapati on his deathbed declared this Chikaraya as his successor and handed over to him the imperial seal. For the moment the other party led by Gobburi Jagga, the brother of the queen concerned was silenced. The discontented powers in the up ·THE RISE OF THE MAHRATTA POWER IN THE SOUTH [34 empire rallied round the infant son and were only waiting for an opportunity to overthrow the reigning Tuler. Jagga managed to work himself into the confidence of the ruler and found a suitable opportunity to put an end to the emperor and all his children and secure the throne for his own nephew. Practically all the governors of provinces, big and small, joined in this disloyal enterprise excepting one chief, Yachamanayaka who was near the court and had heard of the plot. He managed through the good offices of the imperial washerman to smuggle out one of the boys, the second among the three sons of the emperor out of the palace in which the royal family was held in prison by Jagga. The only ruler of importance on whose loyalty Yāchamanayaka depended was, as was mentioned already, the ruler of Tanjore, Achyutappanayaka, and his son Raghunatha, who played an important part in his father's administration. Yāchamanayaka, therefore, wanted to carry the prince off for safety to Tanjore, Getting wind of this Jagga wanted to surround Yachamanayaka and get hold of the prince. Jagga defeated him in the field and dodged successfully and reached Kumbhakonam safely, wherefrom an escort sent from Tanjore met them and took the prince and Yachama nayaka safely into Tanjore. This led naturally to Jagga's organising his party and a great battle was fought just two miles above the Grand Annicul of to-day, where the confederated enemies were defeated in behalf of Rama the prince. Among the enemies principally were the Gobburi chiefs leading along with the other petty chiefs excepting those of perhaps Venkatagiri and Kalahasti in the territory dependent on the empire. The newly Ibid Selections 86, 190 and 94 and J. 1. H, Vol. V. pp. 164 ff. (;; 1 ·शिवाजी-निबंधावली founded family of Mysore stood aloof. We do not hear of the viceroy of Chennapattanam taking any part. The Nayak of Jingee took a very prominent part and ultimately fell in the battle. So did the Nayak of Madura, and if the Tanjore account is correct, there was even a Portuguese contingent on the side of the malcontents. This movement and its result damaged the empire much more than anything else and threw the gate open for the entry of the Muhammadan neighbours more effectively into the imperial territory. This Ramaraja succeeded however to tide over his difficulties through the assistance of Tanjore so long as it maintained itself in full power. But Tanjore itself was in constant war with the Madura chiefs, and this intermittant war ultimately weakened both. The weakness of Tanjore diminished the power of resistance and paved the way to its downfall. The breakdown of the viceroyalty of Channa. pattanam prevented the newly founded kingdom of Mysore, obviously prevented by Bijapur movements on the northern side, from taking any part in the general melee in the empire. Whatever it was we may take it that the Bijapur movements began to be more active and disconcerting. The empire being involved in its own struggle for existence, the distant chiefs were thrown upon their own resources for defending themselves against the enemies on the north. This gave an opportunity at once for distinction, which would lead on ultimately to independence. It was about this period that the chiefship of Ikkeri, Keladi or Bednore was coming into prominence. The Channapatnam viceroyalty was the first to suffer by the Bijapur invasions. Invasions from Bijapur seem to have begun their attacks on the ·THE RISE OF THE MAHRATTA POWER IN THE SOUTH [3 territories under the government of Bednore. Gradually absorbing the territory that constituted afterwards the Nawabship of Sira, they marched southwards against the territory dependent upon Chennapatna and Bangalore, and they were able to overthrow that by a series of invasions first under Ranadullah Khan and then under Musttapha Khan, the general agents of Bijapur. The Bijapur armies were able to march farther south-east to the end of Baramahal and Salem Districts, which constituted a part of the government of the viceroy at Chennapatna and stretched out from there into the province of Jingee, to play a very important part in the history of the Mahrattas. This process took a considerable number of years and was not complete before A. D. 1649 when Jingee actually fell into the hands of the invaders. In the meanwhile Golkonda's activities began to receive a fresh stimulus, and through the genius of a new minister wellknown to history later on as Mirjumla. Golkonda made gradual advances till it came into the possession of the territory round Pulicat, the Dutch settlement not far and took in all the territory right down to the province of Kalahasti and Conjeevaram in the immediate neighbourhood of Madras. It is this double pressure, one from the eastern half and the other from the western and the northern frontier of the empire that occupied all the time and such energy as the imperial headquarters could put forth and left the larger viceroyalties of the south to pursue their own particular plans of self-aggrandisement without very much of a fear of active operations on the imperial side. *This general aspect of forces must be borne in mind in any discussion of the activities of any of these indidivaul ·३८ ] शिवाजी-निबंधावली provincial governors, or of even the interloping activities of states like Bijapur. Rama was succeeded by another Venkata about A. D. 1635, and it was he that was responsible for granting the charter to the two factors of the English East India Company, Cogan and Day, for erecting the factory at Fort St. George, which more than a century and a half later blossomed into the Madras Presidency of to-day. The accession of this second Venkatapati to power was almost coincident with important changes in the frontiers of the Dekhan. The kingdom of Ahmadnagar passed out of existence in A. D. 1633, and just three or four years after, the wars for the dismemberment of the Ahmadnagar spoils between the Mughals on the one side and the Sultans of Bijapur and the Maharattas on the other, came to an end by the definitive treaty entered into between the parties arranged for by the emperor Shah Jahan. It is this treaty and the definitive arrangements it imposed upon the powers concerned that sei free Bijapur from the entanglements of the Mughals as it did Golkonda to some extent, though Golkonda was not directly concerned. It was after this arrangement that Shahaji the Mahratta, cast his lot with the state of Bijapur and entered Bijapur service with the influential support of their commander-in-chief Rana. dhoola Khan and his chief adviser Morarpant. Shahaji's entry into . Bijapur service followed almost immediately by Bijapur activities into the territory of what at present constitutes the state of Mysore. To understand what brought in this Bijapur intervention requires a slight retrospect of the history of Mysore. The state of Mysore came into being with the capture of Srirangapatam by Raja Wodeyar was ·THE RISE OF THE MAHRATTA POWER IN THE SOUTH ( 38 in A. D. 1610. The possession of Srirangapatam was ratified by a charter issued by the emperor Vankatapati Raya just at a time when his position at Penugonda was actually threatended by a vigorous Golkonda attack. Whether there was any connection between the one and the other or no, Venkatapati Raya accepted the accomplished fact and allowed Raja Wodeyar to rule the territory that hitherto was under the Viceroy at Srirangapatam in A. D. 1612. This charge comprised at least two governments, possibly three; (1) that under Srirangapatam itself for one thing ; (2) the territory with its headquarters at Channapatna and which happened to be under a governor Jagadev Rayal, who gradually extended the little province by the accession of the so called Baramahal Districts of Salem. On the north it seems to have taken in the territory ruled over by the Nayak of Ikkeri, not to mention the petty chieftains and Poligars in between Ikkeri and the frontiers of Srirangapatam. But Raja Wodeyar's claims to all these were not acknowledged without question. He was able to take actual possession of Srirangapatam and unless he took similar possession of these he could not well establish his title. But Raja Wodeyar, the active man that he was, was not able to accomplish all these things in his lifetime. It was left to his successor, his grandson Chamraja Wodeyar by name, that gradually accomplished the cunquest of the territory immediately adjoining his, that is, the Channapatna viceroyalty without the Baramahals and having acquired this he made an effort to the territory of Ikkeri. But Ikkeri was able to defend herself so long as the northern frontier was safe. Chamaraja was not able to accomplish much in that direc- ·४०] शिवाजी-निबंधावली tion before he died. What he failed to do, his successor tried to accomplish. In order to divert the attention of his Ikkeri contemporary he brought about a Bijapur invasion from which he had himself to suffer. Among the petty Poligars that surrounded the territory of Ikkeri was one ruler by name Kenge Hanuma of Basavapattana. This general and other discontented Poligars in the neighbourhood were set up against Virabhadra Nayaka of Ikkeri by Kantirava Narasa. Virabhadra quelled the rebellion and disposssesed Kenge Hanuma, referred to in Persian authorities as Kenge Nayaka, of his own Pāllayam, He went to Bijapur to solicit the aid of the Padusha there. He found there another Poligar Channaya of Nagamangala similarly dispossessed by Chamaraja Wodeyar himself. The one invitation and the other prevailed against such doubts as the Bijapur Court entertained as to the wisdom of this intervention, as about this time, A. D. 1638–39 the definitive treaty dictated by Shah Jahan had introduced peace on the northern frontiers of Bijapur. The invitation was accepted and the first invasion of Mysore was undertaken. The commanderin-chief of Bijapur, Ranadhoola Khan was despatched at the head of 40,000 troops for the purpose of reinstating Kenge Hanuma. Having succeeded easily in doing this, the Bijapur army marched onward taking possession of the provinces of Ikkeri, Sira and Bangalore, the last being in the viceroyalty of the great Jagadeva Rayal, lately conquered by the rulers of Mysore. Having succeeded in taking possession of these, as it is claimed, the army laid siege to Mysore and Srirangapatam simultaneously. The siege was prosecuted with great vigour and the defence was equally vigorous.

·THE RISE OF THE MAHRATTA POWER IN THE SOUTH [ 88 But ultimately the whole campaign ended in a treaty which left the Mysore ruler all the territory south of the Kaveri, that on the north of the river being taken over by Bijapur; that is, Mysore lost her new conquests in the province of Jagadeva Rayal. This invasion is said to have taken place in the year of Kantirava Narasa's accession, that is, A. D. 1638-39, Though Kantirava Narasa agreed to the humiliating treaty in his distress, he seems never to have thought of fulfilling it, as his subsequent attitude would clearly show. Ranadhoola Khan, on the contrary, considered the arrangement satisfactory, left Kenge Hanuma in charge of the newly acquired territory and returned to Bijapur. It was now the turn for Virabhadra Nayaka of Ikkeri to appeal to headquarters. He sent an ambassador to Bijapur and pointed out the unsatisfactory character of the arrangements and the unreliability of Kenge Hanuma the agent left by Ranadhoola Khan, A commission was appointed to conduct an enquiry, of which Nagamangala Channiah was a member. Hanuma was not too ready to make the enquiry easy and Kantirava Narasa showed as little inclination to act up to the treaty. Kenge Hanuma managed to get rid of the only member of the Commission who had knowledge of the locality and was likely to be troublesome. This mismanagement seems to have brought Ranadhoola Khan into disgrace. and another general was sent in his stead. This commander-in-chief and his successor Mustapha Khan were both alike unable to do much against Srirangapatam, which had been completely repaired and put into order for standing much longer siege than the previous one. A subsequent invasion by Abdullah Khan and Hemaji ·४२] frarsir-faaaah Pandit did nothing more than occupy the post of Turuvekere, north-east of the Mysore District of to-day, for a short time. The turn had now come for Kantirava Narasa to break out of the boundary to which he was confined. He marched eastwards, took back the territory of the Channapatna viceroyalty, and entering the territory of Kongu, he defeated the guardian of the passes and took possession of Satyamangalam, Samballi, and Bomballi, all on the south and west of the Kaveri, thus coming into hostility with the ruler of Madura. He now compacted the territory to the extent of bringing his frontiers into direct touch with those of Ikkeri, Sira and Chittaldrug on the North of his kingdom, Coorg in the West and the Kongu country in the south. This was the position during the reign of Kantirava Narasa of Mysore, that is, through the twenty years, A. D. 1639. 1659, so far as this part of the territory is concerned. T This period of Kantirava Narasa's activity was almost coeval with the rule of Tirumal Nayak in many respects perhaps the greatest of the Nayaks of Madura.. Tirumal Nayak apparently came to the throne actually about ten years earlier and bore an influential part in the administration of Madura some years before that. The great civil war of Vijayanagar consequent on the massacre of the royal family after the death of Venkata I, threw all the great Nayakas excepting the Nayak of Tanjore into opposition to the empire. During the period of rule therefore of the emperor Ram and his successor Venkatapati II extending from A. D. 1616 to 1639, the position of the empire was one of comparative inactivity resulting in no harm to the empire, however, as the two Musalman powers in the neighbourhood were Ancient India by S. Krishnaswami Aiyangar, pp. 292-95, ·THE RISE OF THE MAHRATTA POWER IN THE SOUTH ( 83 over occupied in their own struggles against the advancing tide of the Mughals. Venkata pati during his lifetime pursued a policy of non-intervention letting his feudatories fight it out among themselves, if need be,unmolested by the imperial headquarters. That is how we can explain the aggressions of Raja Wodeyar, and particularly his successor Chamaraja Wodeyar against the province of Channapatna and the Baramahals. Chamaraja advanced as far east as Hoskotai which he laid siege to, although he did not quite take it. In the meanwhile a change also seems to have come the southern viceroyalties, namely, those of Jingee. Tanjore and Madura. It will be remembered that Tanjore remained thoroughly loyal and was primarily instrumental in setting up Ramaraj on the throne. After the death of Ragunatha Nayaka and under his Vijayaraghava, the same relations. to have continued substantially, Tanjore and Madura fighting out their wars between themselves whenever occasion offered itself. Throughout the reign of Venkatapati, the administration seems to have been carried on for him by his brothers-in-law, the Velugoti Chiefs of Kalahasti. Among these two names. figure prominently, Damerla Venkata and Damerla Ayya. It is the administration of the brothers-in-law the Company's correspondence describes their relationship to Venkata, seems to have brought Venkatapati's administration into some little contempt, as the viceroys seemed to have pursued their own policies unmolested by the activity of the headquarters. It is in these circumstances that the chief factors of the East India Company with its chief factory at Armagam successor seem as 1 1 See note 2 page XXXVII, English Factories in India, 1637-1641.

·St. George volained a charter, which gave them fort ४४] शिवाजी-निबंधावली St. George and laid the foundations of the southern Presidency. Damerla Venkata, a viceroy with his headquarters at Wandiwash, was a ruler of a big province with a very large revenue. At the same time, he remained at headquarters and was directing the administration for the emperor. His province was actually managed, however, by his brother Ayyappa, who seems to have had for his government Poonamallee, 13 miles northwest of Madras, who carried on the administration of the province for his brother. It is these two that managed to obtain the grant of Fort St. George, which in the Company's correspondence is ascribed to the grant of Nayak Damerla Venkata. Naturally, therefore, when Venkata died childless, the brothers-in-law were not anxious that his nephew Sriranga should succeed. They seem to have ingratiated themselves with the other governors and brought about a possibility of united action in opposition to this succession. Venkata died in October of 1642, and after the delay of about a month or two, Sriranga succeeded to throne.' The discontent among the viceroys in regard to this succession showed itself immediately. The reason seems to have been that Sriranga somehow already showed himself to be a man who disapproved strongly of the policy of the roi faineant his predecessor and wanted to pursue a more vigorous policy by bringing about the active union of all the provinces of the empire under the lead of the emperor himself. This was not exactly a mere personal predilection of the emperor. The circum- 1 Eng. Factories 2-45 p. XXVI and p. 44. 2 Ibid and Nayak's of Madura L. S. Aiyar and S. K. Aiyangar. pp. 130 ff.

·THE RISE OF THE MAHRATTA POWER IN THE SOUTH (84 stances in A. D. 1642 actually demanded the pursuit of a more vigorous policy than that of the score of years previous. The definitive treaty between the Muhammadan states of the Dekhan and the Mughals. set free the states of Bijapur and Golkonda on the northern side, and their intervention was sought no doubt against the Nayak of Ikkeri by Kantirava Narasa of Mysore. Bijapur showed itself quite ready to intervene in the affairs of the south. Either about that time or a little later, it seems to have been more or less as a direct result of the accession of Sri Ranga that Tirumal Nayak made a similar appeal to Golkonda for intervention. Tirumal Nayak's policy must have been directed by the movements of Mysore which, under Chamaraja, the predecessor of Kantirava, showed itself active in the extention of the Mysore territory into the viceroyalty of Channapatna, the next step in advance of Mysore would be into Kungu, directly meanacing the northern frontier of Madura. Whether this led Tirumala to bring about the invasion of Mysore soon after the succession of Kantirava Narasa of Mysore does not appear clear in our authorities. But that he pursued the policy of his predecesosr, of hostility to the empire and sought the intervention of Golkonda soon after the accession of Sri Ranga is fairly on record. Tirumal Nayak's effort to bring about the alliance of Jingee, Tanjore and Madura failed through Tanjore betraying the secret to the empire, and Tirumala looked for assistance to Golkonda and brought about an attack upon Vellore from the side of Golkonda. It is during this attack that Sivappa Nayaka, probably marched from Ikkeri to the assistance of the emperor and brought about the raising ·charters. After this initial success against Golkonda शिवाजी-निबंधावली of the siege by the Muhammadan army of Golkonda. It was then that Sriranga realised that he must somehow or other bring about the southern feudatories to a policy of loyalty to the empire. The accession of Sriranga naturally brought about the dismissal of the most powerful of the two brothers, Damerla Venkata from the position of authority, Damerala Venkata as early as December 1642, hardly two months after the succession of Sri Ranga, intrigued with Golkonda and was put under arrest by Sri Ranga's orders, but his powerful brother, Ayyappa brought about the united pressure from the northern and southern provinces in A. D. 1643, and the Company's records mention that Venkata was likely to be released on account of this pressure.' It was then that Sri Ranga sought the assistance, probably of Mysore, but certainly of Bijapur. Bijapur agreed and marched to his relief for a consideration of 150,000 Pagodas and 24 24 elephants. It was about this time that the Company made the first move to get from Sri Ranga a confirmation of their and the machinations of Damerla Venkata, Sri Ranga found the time to undertake active operations against the rebel vassals of the south. There is a note in a letter of the Company's servants dated October 1645 that Sri Ranga had brought the enemies under control and had restored himhelf to his original position. It was then that Greenhill's mission went to Vellore and obtained a charter for the grant of Fort St.George. Mirjumla, nominally in behalf of Golkonda, was not 1 Eng, Factories 1642-45, p. 80. 2 Ibid p. III. 3 Ibid, P. 290, 4 Ibid 285. ST ·THE RISE OF THE MAHRATTA POWER IN THE SOUTH [/ likely to take his defeat quietly. We find him working with Bijapur as against Sri Ranga. He also made proposals to Kantirava Narasa of Mysore for assistance. We find a record again dated January 1646 that Sri Ranga was attacked by Golkonda and Bijapur, It was then that Mirjumla was able to take possession of Udayagiri, which was the capital of the eastern viceroyalty from Mallaiya, the successor in command in these parts of Damerla Venkata. The surrender of Udayagiri threw Mallaiya into disgrace and the change of command in the face of the enemy gave them the advantage. Golkanda and Bijapur now laid siege to Vellore together and defeated Sri Ranga Raya.1 Mirjumla in consequence conquered all the districts and was within two days' march on Madras on his way to Jingee. There is a note dated October 1647 that the Company obtained a renewal of the grant from Mirjumla and that the Rayalu had fled the country. Mirjumla marched upon Jingee. Tirumala Nayak came to the assistance of Jingee, having provided himself with the alliance of Bijapur. In front of the walls of Jingee, the Bijapur contingent went over to the side of Golkonda and Golkonda allowed the Bijapur troops to occupy Jingee. The Bijapur army mastered possession of Jingee 'and Tegnapatam near Cuddalore. It was then that the Raja of the Karnatak, that is, Sri Ranga, found his position untenable and fled to Mysore, which was then at war with Bijapur. It was about this time that the activities of Mirjumla brought him into hostilities with Bijapur and a war broke out soon after the fall of Jingee possibly in the 1 Ibid P. XXV, and pp. 24-25, 2 Ibid, p. 166. 3 Ibid p. XXX and Eng, fact, 1651-54 p. XXV.

·४८] शिवाजी-निबंधावली was year A. D. 1651. The contest between the two lasted for some time and ultimately Mirjumla was able to enter into a treaty with Bijapur paying them six hundred thousand pagodas for the retention of his conquests made in the territories of Sri Ranga, The war apparently brought on for the division of the quarry. Bijapur in her turn now became very active, marched across and captured Penukonda and wanted permission to march on to Jingee through the territory belonging to Mirjumla. Mirjuma declined to let them have free passage through his territory and sought the assistance of Mysore and made actual overtures to the emperor Sri Ranga. This was in A. D. 1652.2 The Bijapur army marched up to Vellore, took possession of it and left the emperor with Chandragiri for his capital and a few districts dependent thereon. This was before March A. D. 1653. Soon after followed the efforts of Mirjumla at independence, which Abdullah Kutub Shah long suspected. His efforts to bring his powerful lieutenant into loyalty threw him first into the hands. of Bijapur and then into the hands of the Mughal chief, Aurangzeb actively operating in behalf of his father in the Dekhan at the time, Mirjumla got confirmation of his possession of the Karnatak from Shah Jahan and continued his trading activities in the region up to July A. D. 1656.* In November A. D. 1656, Sri Ranga had recovered a considerable part of his former possessions and was laying siege to Pulicat as against Mirjumla. According to p. 111. 1 Ibid vol. 1651-54. p. 99 and 2 Ibid p. XXXIII. 3 Ibid p. XXXIV. and p. 290. 4 Ind. fact. No 55-60 p. 91 5 Ibid p. 97.

·THE RISE OF THE MAHRATTA POWER IN THE SOUTH (89 Dutch records of January A. D. 1657 Koneri Chetti who was entrusted with the operations in behalf of Sri Ranga betrayed him and made overtures to Tupakki Krishnappa, Mirjumla's lieutenant. This latter is said to have inflicted a defeat upon Sri Ranga in September of that year. This brought about the siege of Madras in behalf of Mirjumla. Now that Mirjumla was in Agra, Golkonda began to take a strong line to assert its claims to what had become Mirjumla's territory. In August A. D. 1658, there was fighting between Tupakki Krishnappa and the Golkonda forces round Poonamallee." Tupakki Krishnappa came to terms with Fort St. George in order to release himself from this. In the December of that year, Mirjumla's son Tapa demands restoration of Mirjumla's junk. In December A. D. 1659, Revington writing from Dandarajapur on the West Coast refers to Rustam-i- Zaman, Bulol Khan, Shahaji and Shivaji, as though all the four of them were Amirs of similar rank. It is also stated in the course of the letter that Shahaji was expected to march up from his government extending to Jingee with 17,000 troops in a month and overthrow the government of Ali Adil Shah who could put into the field only 10,000. 4 In a letter dated October A. D. 1661, Shahaji is referred to as the Bijapur general and his taking of Porto Novo from tha English is stated in clear terms. Shahji's imprisonment and the treaty between Shivaji and Bijapur are under reference in a 3 Ibid pp. 1. 97-99. 2 Ibid pp. 176. 3 Ibid p. 187. 4 Ibid pp. 250-57. 5. Ind. Fact. 1661-64, pp. 50-51 शि.नि. २ इं.-४ ·५०] शिवाजी-निबंधावली letter dated January A. D. 1663. In letters dated the 19th and 20th July A. D. 1663 Shahaji's position of influence with Bijapur is under reference. Bulol Khan is summoned to Court, but would not go unless Shahaji accompanied him, There is also a reference to a Bijapur invasion against “Snep-Nayak” (obviously standing for Shivappa Nayaka of Ikkeri) the Karnatak Raja, and brought him to a composition of 700,000 Pagodas. In the accounts so far given there is no reference to Shahaji in our sources relating to the history of Mysore. There is clear reference to Shahaji in the Company's records from the year A. D. 1657 onwards, that is, more or less after the disappearance of Mirjumla, from the scene of his activities in the Golkonda Karnatak. One may therefore be inclined to argue that Shahaji was playing but a very subordinate part all through, although the position that he is said to have occupied, in the Company's records after A. D. 1657, would give the clearest possible indication that he must have been occupying a position of position of some importance before that. In this connection we shall have to consider the new light that is brought to bear upon the subject by Sir Jadunath Sarkar in the Modern Review for July 1929. Sir Jadunath claims here to have acquired two manuscripts relating to the reigns of the Bijapur Sultans, Muhammad Adil Shah, A. D. 1627-1656 and Ali Adil Shah II, A. D. 1657-1672. These are described by him as contemporary official histories, the first 1 Ibid Pp. 242-3.

·THE RISE OF THE MAHRATTA POWER IN THE SOUTH (98 Our source by Zahur bin Zahuri and the second by Nurullah. He also notes that these two sources were not available to the author of the Busatin-us-salatin written in 1824, and which hitherto was of information for Bijapur history." In the light of these first-rate materials and the annual Jesuit letters from Madura, it is now possible to trace step by step and in clear detail the story of how the Muhammadans seized the heritage of the recently shattered empire of Vijayanagar and crushed its numberless, disunited mutually jealous and warring Hindu feudatories, across the entire Indian peninsula from Goa to Madras. The Adil Shah of Bijapur conquered what are called in Persian history " Malnad and Karnatak, "i. e., first the Kanara country of Bednur, then Mysore, starting from the Ikeri or Nagar district in the west, on to Sera and Bangalore in the centre, and the north Salem district in the south-east corner, and finally descending the Eastern Ghats the Madras plains up to Vellore, Jinjee and Waligandapurm within sight of Tanjore. The Qutb Shah of Golkonda seized the Hindu principalities due south and south-east of his capital, i. e., the country beyond the Krishna, lying north-east of these new Bijapuri acquisitions. “ Between these two streams of invasion, Sri Ranga Rayal, the last representative of Vijayangar royalty, was completely crushed out. He offered a long and despersate resistance. But his worst enemies were his own people. The insane pride, blind selfishness, disloyalty and mutual dissensions of his Hindu feudatories rendered all his efforts futile and the Muslims conquered Hindu Deccan piecemeal with the greatest ·५२] शिवाजी-निबंधावली ease and rapidity. As the Jesuit missionary Antoine de Proenza wrote from Trichinopoly ( 1659 ) :“The old kings of this country appear, by their jealousies and imprudent action, to invite the conquest of entire India by the Muslims. " (Mission du Madura iii. 42.") 1 Before proceeding to exhibit the material, Prof. Sarkar indulges in a comparison of the overthrow of the Hindu kingdoms of the south and the Muslim conquests of Hindustan, and draws the conclusion that in the course of the years 1637-1664 the extinction of Hindu rule in the south was brought about and this period corresponds exactly to the life of Shahaji as a servant of Bijapur. He lays himself out to point out that "the popular Maratha tradition that he was the leading general or conqueror of Mysore finds a complete refutation in the authentic. historical sources described above. These sources prove that Shahaji was not the supreme army chief, nor even the commander of an independent division, but only one of the many Bijapuri generals serving under the eyes and orders of the Muslim generalissimo, throughout the conquest of Mysore, and it was only very late in his life, in the invasion of Tanjore in 1660-62 which was, however, followed not by annexation but by withdrawal, that he rose to be second in command. Then he proceeds to state categorically under six heads the invasions of this country and the results achieved by these invasions. 1 This is the obvious overstatement. Ikkeri was overthrown only by Haider Ali after his usurpation of Mysore which took place about a century later when Bijapur had long been out of existence. Tanjore continued till 1675. Madura continued to exist till 1739, ·THE RISE OF THE MAHRATTA POWER IN THE SOUTH [43 The campaigns of the years 1638-39 ended in the capture of all the territory up to Bangalore according to this account. Shahaji was placed in the fortress of Bangalore to carry on the government of the conquered parts, Rustam-i-Zaman himself proceeded to lay siege to Srirangapatam, which under Kantirai, (Kanthirava Narasa Raja Wodeyar ) according to this account, submitted after a month's fight paying five lakhs of gold pieces. The learned historian next proceeds to state“ when Rustam-i-Zaman returned from Mysore at the approach of the rainy season, Kenge Nayaka rebelled, and there was a general rising of the Hindu Rajahs throughout the Kanarese country against Bijapur. So, the war was renewed." Rustam-i-Zaman returned. Basvapatana belonging to Kenge Nayaka was taken after an elaborate siege, in which Shahaji played a part with Afzal Khan and other generals, while Rustam stayed in Basavapatana, Afzal Khan was ordered forward. He took Chik-Nayakan-halli and Bellur belonging to Venkatapati, and Tumkur. Rustam is next stated to have taken possession of Balapur ( Ballapur) and Kulihal (Kunigal). That closes section I. So in this official account no cause is given for the war and the Bijapur invasion is begun as if it came upon Mysore as a bolt from the blue. Historical events do not take place in that fashion, even where the Sultans of Bijapur and Golkonda were concerned. The Hindu accounts give it that the intervention of Bijapur was sought, and the invasion was actually undertaken therfor, nor could this court account be regarded as thoroughly historical. It was not such a beautifully unopposed march down to the walls of Jingee and as satisfactory a settlement. The fatal ·48] शिवाजी-निबंधावली weakness of the account is that it gives no explanation of the part that Kenge Nayaka, as he is called, played. He figures in the second campaign, without any mention of his name in the first. It is he that was the author of all the mischief, and the person concerned is not Kenge Nayaka, but Kenge Hanuma, the son of Kenge Nayaka. He invited the Bijapur army and brought about Bijapur intervention. The renewal of the Bijapur invasion was again caused, according to the Hindu accounts, because Kenge Hanuma who was placed in charge of the territory on the northern bank of the Kaveri as against Kantirava Narasa holding the territory south of the Kaveri, played false and brought on the invasion, this time perhaps by the incitement of Nagamangala Channyya, who had to go from his territory to Bijapur as a combined result of Mysore expansion and Hanuma's administration. The treaty that Kantirava Narasa entered into was only to gain time that Srirangapatam may be fortified and put in position for standing a siege. In this campaign, Shahaji is stated by this Court historian to have been placed in the fort of Bangalore, and given the charge of the district dependent on it for purposes of administration and to garrisoning, which perhaps would constitute something of an important position, of course, subordinate to that of the commander-in-chief, Randhoola Khan, as he is called in Hindu histories, sometimes also described as Khan-i-Khanan. The next section, division IV of Sir Jadunath's article, simply says that the war was renewed in A. D. 1644. No reason for this renewal of the war seems called for, so far, at any rate as Sir Jadunath is concerned. The fort of Tikri, as it is called, is supposed to ·THE RISE OF THE MAHRATTA POWER IN THE SOUTH [ 444 have been taken and Sivappa Nayaka is stated to have wrested it from the Bijapur commander. The fort is not Tikri, but Ikkeri, the capital of the Nayaks of Bednur. The next commander that was despatched, Khan Muhammad, is said to have taken both Tikri and Sagar, four miles from it. The places ought to be Ikkeri and Sagar, which is actually placed between Ikkeri and Keladi, the two capitals of the Nayaks of the place. The following year Khan Mahammad is supposed to have marched into the Karnatak and gained a succession of victories until in A. D. 1646 he is said to have captured Nandiyal in the Kurnool District and eight other forts in that District. It is pointed out that in this campaign Shahaji played no part and did not deserve to be "mentioned in the despatches',' The campaign beginning with A. D. 1644 and ending with A. D. 1646 is given as a mere rhodomontade by this official historian. Apart from what find in the Hindu accounts, we see in the Company's records that a great change was taking place. Early in the year A. D. 1643 the chief governor of the Vijayangar empire, Damerala Venkata was found intriguing with the Wazir of Golkonda, Mirjumla. He was promptly placed under arrest. His influential brother Ayyappa was raising forces against the emperor Sri Ranga with a view to campell him to release Venkata.' In the course of the year A. D. 1643, Sri Ranga obtained the assistance of Bijapur, and Bijapur undertook an invasion to assist him for a consideration of 15 lakhs of gold pieces ond 24 Elephants. The campaign of A. D. 1644 began as a result of this agreement between the we 1 1 Eng. Fao ries in India Vol. 1642-45 pp. 70 and 80. 2 Ibid p. 115.

·५६] शिवाजी-निबंधावली Vijayanagar emperor, Sri Ranga, and the Bijapur Sultan and naturally therefore, the sphere of the campaign would extend to the region indicated in the official account. It shows the Bijapur activity not only in the Shimoga District but along the whole frontier eastwards into the Kurnool District, the territory undoubtedly of Golkonda under Mirjumla's actual administration. This would be inexplicable notwithstanding the firstrate importance of the Court historian unless it was a war undertaken by Bijapur against Golkonda as well. Golkonda's intervention was naturally sought by Venkata's brother Ayyappa. In A. D. 1644 under pressure of this joint effort Sri Ranga was compelled to restore Demerla Venkata to his freedom, and apparently not to his former position, Mallyya taking his place. Mallyya in his turn captured Dutch goods and pressed them hard at Pulicat, but fell into disgrace by surrendering Udayagiri to Mir jumla'. It was during this period of restoration of Sri Ranga that the East India Company's factors in Madras obtained a renewal of the grant from him. The next campaign, according to this account is that of A. D. 1646, when the prime minister of Bijapur Mustapha Khan led the expedition. He is taken again in glorious career across the whole territory. But unfortunately the details given of the campaign give the lie direct to this glorious success. Asaf Khan and Shahaji had been ordered, ahead, it is said, "for the defence of the Karnatak frontier.” Why? No explanation is given. 1 Ibid p. 154–56. 2 Ibid p. 285.

·ed with this joint attack that 1:24 surrendered THE RISE OF THE MAHRATTA POWER IN THE SOUTH [440 The march next was to Sakapatana. Sivappa Nayaka and a number of others are supposed to have joined the expedition. He marched as far as Sivaganga in the Tumkur District, where he is said to have received the envoy of Sri Ranga Rayulu of Vellore. There is a note in the Company's records that before January 21, A. D. 1646 Sri Ranga Rayulu was attacked by the combined armies of Bijapur and Golkonda, which would mean that after the previous campaign in which Bijapur assisted. Sri Ranga, they changed front and joined Mirjumla. It is in the course of the operations connect- Udayagiri, as it was thought, too readily and fell into disgrace. That was in the February of A. D. 1646. The combined armies were able to inflict a defeat upon Sri Ranga Rayulu in Vellore. This is apparently what is referred to in the offical account where the ambassadors of Sri Ranga Rayulu are said to have waited upon Mustapha Khan. The Rayulu apparently made an effort to detach Bijapur from allying with Golkonda. The three rebel Nayaks of the south, viz., those of Jingee, Tanjore and Madura, who were apparently unfriendly to the succession of Sri Ranga, and were consequently illaffected towards him if not positively disaffected, countenanced the rebellion of the influential brothers, Damerla Venkata and Ayyappa. Sri Ranga Rayulu's efforts all along were to bring them to reason and to loyalty. He had not as yet succeeded. It is likely that ambassadors from them also met Mustapha Khan at Shivaganga. What is said in this Court history is inexplicable unless these details from 3 Ibid Vol. 1646-50 pp. 24-25.

·9c] शिवाजी-निबंधावली other sources are put in their setting. Mustapha Khan refused to be dissuaded from his enterprise on account of these three Nayaks and would not stop till he heard that the Rayulu's projected invasion was given up. There is a note in the Company's records dated 1st October A. D. 1645 that Sri Ranga Rayulu had obtained a distint success against the southern rebels, who were compelled into some kind of submission. It is subsequently to that that this mission to Mustapha Khan must have taken place. The Rayulu's ambassador was sent back with Mulla Ahmad to get the Rayulu to agree to this. Mustapha waited at the head of a pass 28 miles from Vellore. The information is added here that Mustapha's original idea was to detain the Hindu ambassador' and send Mulla Ahmad alone. Shahaji is said to have persuaded him in the belief that he had obtained promise of loyalty from the Brahman envoy. The pass here referred to must have been the Nayakamere Pass, which leads from the present-day Chittoor District into Gudiyatam. The ambassador is said to have gone and advised Sri Rang Rayal to attack Mustapha and his army pass. Mustapha wanted to make a detour into the territory of Jagadeva Rayal, that is, the Baramahals of the Salem District by what is called Kanvi Pass. There is no Kanvi Pass. Kanavee means Pass in Kanarese. Instead of decending into the basin of the Palar, which apparently was opposed in force by Sri Ranga Rayal, Mustapha wanted to make a detour into the Salem District and perhaps coming the other way round to take the Rayalu in the rear. There again he was. attacked by the armies of Sri Ranga Rayal. The at the 1 Ibid Vol. 1642-45, p. 290.

·through the Baramahal by way of Ankusagir; THE RISE OF THE MAHRATTA POWER IN THE SOUTH [ 48. Rayulu himself advanced against the main line and attacked the division left there under Shahaji and Asad Khan. Asad Khan is said to have been away from his command leaving it to his Dewan, so that Shahaji commanded the forces alone. After a bloody fight, the Rayulu's troops were hurled back and a victory was won. All the same, the army is said to have marched Krishnadurgh,, which must be the present-day Krishnagiri, sometimes called Krishnagiri Durga. Then taking Virabhadra Durga, the capital of that reign, the army is said to have marched across and descended into the Palar basin. From this account, it is clear that Shahaji's victory notwithstanding the army was not able to take the direct line to Gudiyatam, but had to make a detour, which discounts the victory considerably. The next section of Sir Jadunath's historians speaks of the Bijapur army marching by way of Anandabad, Amaravati, and Gudiyatam and reaching what is called Urangpur. This is not Daranchur as suggested, but Vrinchipuram, the capital, in the days of the Hindus, of the Bana country in the Palar valley. After giving his army some little rest, Mustapha Khan arrived ultimately in front of the walls of Vellore. In the battle that followed, the Rayulu's general was defeated, Vellore was besieged and ultimately the Rayulu submitted and agreed to pay 50 lakhs of gold pieces and 150 elephants as indemnity. After a month's halt at Vellore, Mustapha is said to have returned with his army by the same way by which he entered the country of Vellore. In this decisive battle of the war, Shahaji is said to have commanded along with a certain number of other Hindu officers the right wing of the Bijapuri army, and when ·So ] शिवाजी-निबंधावली Mustapha returned to Bijapur, Asad Khan and Shahaji with many other offcers were left behind to hold the the conquered country. Here again there is a very significant omission, without which the position is difficult to appreciate. The part that was taken in this campaign by the Golkonda troops is conspicuous by its omission notwithstanding the fact that these are official historians, who have had access presumably to the despatches and other official documents. There is a note in the company's records that bear the date 21st January A. D. 1646 that Sri Ranga was attacked by Golkonda and Bijapur. Mallyya played the craven and surrendered Udayagiri on the 9th February A. D. 1646. The Rayalu's defeat at Vellore is mentioned and significantly enough, it is added that the rebel Nayaks returned to their allegiance. This looks rather unlike the complete conquest of Vellore and the territory dependent thereon by Mustapha Khan, the general of Bijapur. We have another note dated January A. D. 1647 that Mirjumla's agents were active on the eastern side, took the Dutch settlement at Pulicat and were marching towards San Thome reaching to within two days' march of the Rayulu's forces. It was this march of the Golkonda troops that demoralised the Rayulu's Diwan and made his own position untenable in Vellore. He had to fly for the time being for safety and spent some time on the forest frontiers of the Tanjore Nayak's territories, the regions of Ariyalur, Udayarpalayam, etc. on the banks of the Coleroon. In October A. D. 1647 the East India Company's factors at Fort St. George felt that the territory had become 1 Ibid Vol. 1646-50 p. XXV and p. 24-25. 2 Ibid p. 70.

·THE RISE OF THE MAHRATTA POWER IN THE SOUTH so far Mirjumla's that they obtained from him a renewal of the charter' that was first granted by Venkatapati Rayal in A. D. 1639 and was renewed by Sri Ranga in A. D. 1645. The next section deals with the last of the greatest campaigns of Mustapha Khan when he marches towards Jingee, and an invasion started in January A. D. 1648. Why they should have marched against Jingee and undertaken this invasion is not explained as usual. Tirumal Nayak of Madura finding his schemes not prospering by themselves seems to have worked to bring about the united action of the three Nayaks of the south, as before, making an effort this time to bespeak the sympathy and active good offices of Mirjumla in their cause. The Tanjore Nayak betrayed the scheme by divulging it to the emperor. Thus baulkeded he succeeded in bringing about an invasion of Golkonda of the Rayulu's territory. Having effected a considerable success, as indicated by the Company's records already quoted, Mirjumla marched south and laid siege to Jingee. He sought the good offices of Bijapur and obtained its co-operation. When Jingee was thus attacked by the victorious Golkonda troops, whom Tirumal Nayak regarded as his allies, Tirumal Nayak changed front and came up in force for the assistance of the Nayak of Jingee. The siege by the combined Muhammdan troops seemed not to prosper particularly and Tirumal Nayak was almost near getting the siege raised, when the Golkonda troops left. Seeing that it would require a far longer exertion, Mirjumla left the siege to be conducted by the Bijapur troops. These succeeded in putting a 1 Ibid 166. 2 See Nayaks of Madura, the part relating to Tirumal Nayak's reign.

·६२] शिवाजी-निबंधावली garrison into the fort of Jingee. Mustapha Khan, here according to this official account, is brought into the walls of Jingee, which offered to surrender “except of course for the disobedience of his chief subordinates like Siddi Raihan and Shahaji." Shahaji was put into fetters and brought back to Bijapur. Mustapha Khan died on the way, and the command passed on to Khan Mahammad. Shahaji is said to have been brought in fetters to Bijapur where the Sultan set him free after negotiating with him for the surrender of the fortress of Kondana, a fortress in the Mahratta country, Bengalore and a place called Kandari in the Bellary District, restoring him to all his honours and offices. According to the Court historian, the Sultan summoned Shahaji to his presence "giving him the robe of minister, and settled his former lands on him again.” In these authentic sources, there is no other mention of Shahaji, and Sir Jadunath concludes the section that the gap in our knowledge from A. D. 1649 onwards in regard to Shahaji's doings can but be inadequately filled by reference to Jesuit letters. The section which relates to the other sources of authority, namely, the letters of Abdullah Qutub Shah really gives some valuable information as to the character of the changes that took place in the kaleidoscopic arrangements and re-arrangements of the forces of the Karnatak. It refers to the agreement between the two Muhammadan Sultans in regard to the division of the territory of the Rayal, Bijapur being given two-thirds and Golkonda retaining a third. Qutub Shah complained that the Adil Shah had broken the agreement and attempted to retain more than his share, whereas the Muhammad nama, one of the Court chronicles, already ·THE RISE OF THE MAHRATTA POWER IN THE SOUTH ( 83 refered to, states" that the ungrateful Abdullah-whose forces had been defeated by the Rayal, and who could not have won an inch of the Karnatak without Bijapuri support-had formed a secret alliance with the infidel, i. e. the Rayal, and sent his general Mirjumla to assist the Hindus in the defence of Jingee, but that Mirjumla arrived too late. He was subsequantly defeated by another quarter by the Bijapur general, Baji Ghorapare.” On the authority of a letter written by Abdullah Qutub Shah to his agent in Bijapur of a date corresponding to December 23, A.D. 1647, according to Sir Jadudath, reference is made to a petition from Shahaji Bhonsle begging to be taken into the Qutub Shah's service. The Qutub Shah is said therein to have repeatedly rejected Shahaji's prayer and advised him to serve the Adil Shah. Another Hindu Raja is supposed to have done so, whose name however, could not be made out clearly. Shahaji's arrest by Bijapur is generally ascribed to this attempt on his part to prove traitor to Bijapur. The story of this arrest is given entirely differently in Mahratta sources of history, but the cause may have been perhaps to some extent what it is stated to be here. But even so, it would be rather difficult to accept it altogether as correct without confirmation in the face of the contradiction in Mahratta sources. The fact that Shahaji was let off by the Bijapur monarch and his Court so easily, according to the Court chroniclers, would go a long way to show that perhaps this state ment is not exactly all the truth. The account, which is by no means friendly to Shahaji, of these Muhammadan historians make it abundantly clear, Sir Jadunath's verdict notwithstanding, that from the commencement fo his career in the Karnatak ·Ecoji, Shahajis €8] शिवाजी-निबंधावली Shahaji had occupied a position of importance. The first general under whom he had to serve, Ranadhoola Khan,'or as he is called Khan-i-Zaman seems to have been particularly friendly to him, and this very chronicle itself admits that he was appointed to the charge of Bangolare when it was first conquered. It is no where stated in thr chronicle itself, or anywhere else that it was taken away from him, till after his treason socalled. As a matter of fact, he seems to have continued to govern those parts of the conquered Chanapatna viceroyalty, but shifted his government from Bangalore to Chikbalapur and Kolar as his headquarters with Nandi as his summer residence. There are vestiges of his own work in the fortifications and other structures, which bear witness to his occupation of the place. The fact that the Mysore ruler, Chikkadevaraja Wodeyar ultimately effected the purchase of Bangalore from the family retained possession of Bangalore, notwithstanding the statement in the chronicles that Bangalore was one of the three forts that Shahaji was to surrender as a price for his release by the Sultan of Bijapur. His treason with Golkonda and his arrest consequent thereon are not mentioned in the correspondence of the Company's servants who were likely lo have heard about it, as, in their own particular interest; they kept their eyes and ears open for all possibilities of changes of fortune of the important personalities concerned in the administration of the territory. The fact that Shahaji occupied the position of the leader of the campaign against Tanjore and the southern viceroyalties Mulla Mahamad, called Mula in the Jesuit letters, going as second in command only would go to show ·THE RISE OF THE MAHRATTA POWER IN THE SOUTH (84 that he retained the important position with which he was entrusted at the very commencement of the Bijapur invasion of the south. The important position that he occupied is vouched for by letters of the factors of the East India Company, in Madras and the letter of Revington in connection with Dandarajapuri on the Bijapur coast. But the Mahratta tradition, that Sir Jadunath lays aside almost with contempt, claims absolutely nothing more than that he occupied a position of confidence under the commander-in-chief. It was he that entrusted Shahaji with the administration of the great territory which ultimately was confirmed by the Sultan himself, and it was retained by Shahaji even when his patron Rustam-i-Zaman had fallen into disgrace and lived away from court. The Siva Bharata, says in a summary fashion much like the account of the court chroniclers, on which Sir Jadunath placed such high value," afterwards along with the commander-in-chief, this great man, the strong-armed, mighty one, reached the Karnataka Mandala; he conquered successfully the ruler of Bindupur (Bednur) by name Virabhadra, the strong one. He also conquered the well-known Kenge Nayaka, the ruler of Vrishapattana (Basavapatan); the ruler of Kaveripattinam, the strong-armed Jagadeva; he likewise conquered the cruel Kantīrava, ruler of Srirangapattana. Then he overthrew the brave Vijayaraghav, the lord of Tanjore, as also the master of Jinjee, the great Venkata Nayaka. He followed with the overthrow of Tirumala Nayaka, the lord of Madura. Then follows the ruler of Piluganda by name, Venkata Nayaka, and then follows the brave Sri Ranga Raja, ruler of Vidyanagara (Vijayanagara), then the wellknown Tamme Gauda of Hamsakootapura, in this शि.नि. २ इं.-५ ·६६] fararsfi-qayta manner bringing under his control these and other kings. Raja Shahaji made the commander-in-chief Ranadhoola delighted with his achievement." Then follows the statement in 2 Slokas that after a continuous fight for days and nights, “he took the delightful place, Bangalore, from Kempe Gauda, who delighted in war, which was presented to him for his own maintenance by the delighted Ranadhoola Khan, He, the victorious one (Shahaji) resided in the city called Bangalore." This is a literal rendering of Slokas 37 to 44 of adhyaya IX of Siva Bharata, a work composed, poetically of course, in the lifetime of Shivaji himself. This is confirmed by an account compiled in Tanjore in the days of Raja Saríoji by his Chitnis in the Saka year 1725, Rudrodgari, month Chaitra, corresponding, as it is given there, to the Christian year A. D. 1803, March 25th. The account begins with a chronological discrepancy in this particular context where it says that he was despatched on this mission by Ali Adil Shah, whereas the invasion actually started under Muhammad Adil Shah years earlier. The object of the invasion is given as an effort to bring under Bijapur control those feudatories and states of the south which were likely to become friends with Aurangazeb, who was operating in the Dekhan, and whose attitude towards the southern states of Bijapur and Golkonda was anything but friendly. Here again the account says that "Shahaji went on the southern invasion with Ranadhoola Khan sent by Adil Shah. The rulers that he conquered in the south are given as the Raja of Bednur, Virabhadra Nayaka ; Kenge Nayaka, ruler of Kongu; which may be an error, a copyist's error, for Kenge Nayaka of the territory of Kenge, Kenge being the place of birth of the ruler; Jagadeva Raya of ·THE RISE OF THE MAHRATTA POWER IN THE SOUTH (EUR Kaveripattinam, Kanthirava of Srirangapatam, Vijayaraghava of Tanjore, Venkata Nayaka of Jingee, Rangasayi Nayaka of Vidyanagar, another form of the name Ranga Rayal, Tirumala Nayaka of Madura, Harikara Venkata Nayak of Valikondapuram, Danakoti Nayaka of Hamsakoota." Pleased with all these conquests, Ali Adil Shah is stated to have given to Shahaji the territory of Bangalore for his personal expenses. “Being pleased with the sight of Bangalore, the security of its fortress, and the salubrity of its climate, Shahaji made up his mind to fix his headquarters there." There is one of the Mackenzie Manuscripts noted by Wilson in volvme II page XLIV, which purports to be a geneological account of the Bhonsle Rajas of Tanjore. The claim advanced in favour of Shahaji here may be over-pitched to some extent. The account leaves many details to be filled in, and in that particular respect is not much worse than the Court chronicles so much valued by Sir Jadunath. In this case as in the other, historical research consists in exploiting all possible sources of information for obtaining the details of a reliable character to fill in the gaps, and work out a reasonable reliable account of the actual facts of the position. The mere issue of a testimonial that a certain record, or sets of records, is authentic and genuine because of some features of its character, viz., that it was an official account, that it was compiled in court, or that it is in a particular language will hardly constitute research work; nor will such contribute to the discovery of historical truth. The first account given above here is substantially the same as that given in our Ancient India published in 1911, but the particular thesis, published so long ago as 1900 actually, contains ·86] शिवाजी-निबंधावली the material taken from the works of a writer who was contemporary with Chikkadeva Raja Wodeyar, who followed not many years ( a little over ten years ) after the death of Kantthirava Narasa, who figures in these campaigns. The author was a playfellow and compannion at school of the ruler, Chikkadeva Raja, and ultimately became his minister. He composed a work in poetry, Chikkadeva Raja Vijayam, in epic form, as also a prose work, Chikkadeva Raja Vamsāvali cast more in the form of history. Along with that is compared such information as the late compilation issued by the palace and referred to as the Palace History. It is mainly based on the second of the works above referred to and such other historical manuscripts as were available at the time before the whole library was burnt in a fire accident. The third source of information utilised is Wilks, who had access to sources such as Grant Duff had for the History of the Mahrattas; but, as in the other case, all of his sources are not at present available. The account was actually compiled for Wilks by a Hindu Brahman by name Nagar Puttaiya Pandit who occupied a high place in the Secretariat, and who exploited all the records in the archives at Srirangapattam to compile an account therefrom. Since then certain other Kanarese and Sanskrit sources have become available and Mr. N. Subba Rao, a research student working on the subject at the Mysore University utilises these, particularly the Kanarese sources. As far as I have been enabled to see these as exhibited by him in the columns of the Modern Review, they go merely to confirm the details actually given in Ancient India, which may call for modification of a detail here and a detail there. Historical ·of affairs of the territory surrounding the factories THE RISE OF THE MAHRATTA POWER IN THE SOUTH (ES research consists really in the study of these various sources, estimating their historical value each by its real worth and combining the genuine results of historical criticism of all the sources for compiling a reasonable account of what actually took place. We have the unrivalled means for doing this in the details that lie scattered in the correspondence of the Company's servants written from all over the Dekhan to their masters at home, English, Dutch and even Portuguese to some extent. The English records have been made available in ten volumes by the indefatiguable energy of William Foster, and the details that are contained there are not history by design. They are incidental references to the state where their commercial operations put them. Their commercial interests required that they should note carefully the smallest changes in the rapidly changing times in order to safeguard their interests and their money to promote their trade and earn profits therefrom. They were not particularly concerned with furthering one party or condemning another. They had their own personal preferences and personal predilections which sometimes showed themselves, but generally they were mainly concerned with noting these as accurately as was humanly possible with a view to plying their trade safely and profiting by their business. Judged by the combined results of all these sources of history, Shahaji the Mahratta appears as a man of ability, both as a warrior and as an administrator. He played first an important part in the conquests of the various petty states of the Karnatak for Bijapur.

·७० ] शिवाजी-निबंधावली Slowly but surely he was able to build from out of these conquests a pretty big government for himself certainly under the authority of his masters at Bijapur to begin with, but gradually to become more or less entirely his own in the inefficiency and division of interests. that were the bane later of Bijapur history, with the Democles' sword of Mughal conquest hanging over the head of Bijapur. It is just possible, although it is not yet satisfactorily established, that he showed himself friendly to the interests of Sri Ranga Rayal once and that he tried to enter the service of the Qutub Shah another time. Shahaji was not the only man that was guilty of such charges. It seems to have been quite common at the time. The supreme example of Mirjumla in the same region offers an illuminating comparison. The position of Rustam-i-Zaman and Bulol Khan of Bijapur came very near. None the less, it would constitute treason notwithstanding the fact that such treason was in the air. The officers to whom Sri Ranga Rayal entrusted his affairs behaved no less badly in regard to this matter but that would not justify an act of treason morally; and moral justification or otherwise is not the function of the historian. When Bijapur fell, Shahaji's work was visible in the existence of the Maharatta state in the south nominally called Tanjore, but extending far into the plateau and constituting a comparatively large bit of the Karnatak. Shivaji had been only a feudatory of Bijapur so far as the territory in the Mahratta country was concerned, in spite of the fact that he made himself quite as independent as his father. The southern portion of his father's territory seemed to him more justifiably independent and could perhaps enable him to set up as a successor to the now vanished empire of Vijiya- ·SOME NEW MANUSCRIPTS ABOUT SHIVAJI [७१ nagar with Sri Ranga Rayal, the last of its rulers. Shahaji therefore is entitled to be regarded as the founder of the Maharatta dominion in the south, which survived a number of generations after him before it reached complete extinction. SOME NEW MANUSCRIPTS ABOUT SHIVAJI By V. R. RAMCHANDRA DIKSHITAR, MADRAS. Summary :-- The author on the strength of some of the MSS. in the Tanjore library (referred to in the article by Mr. Sastry, pp. 1-31) discusses (1) the Kshatriya origin of Shivaji, (2) his character and characteristics and (3) his literacy or learning as he terms it. The author declares that in getting himself crowned, Shivaji simply followed the ancient Kshatriya tradition when he performed the ceremony with the help of shrotriyas of distinction, such as Gagabhatta. The real significance of the Gagabhatta episode has been left out of account by historians of Shivaji and a distorted interpretation that Shivaji, a plebian was promoted to the rank of a Kshatriya by an ambitious Brahman is given instead, with no authority to support such a statement. From an old list of Shivaji's merits the author ascribes several important virtues to Shivaji and from two among them वरदकविताशक्ति and वित्पन्नता proceeds to ·७२ ] शिवाजी-निबंधावली make statement about his learning and refutes Sir Ja Sarkar's theory that Shivaji was unlettered and uneducated. Even from evidence from the enemy's camp (i. e. Khafikhan ) Shivaji was never deliberately or wantonly cruel and it is a mistake to speak of Shivaji as an assassin and a freebooter. His heart ever burned with enthusiasm for active work combined with an intensely religious zeal. It was by his order that Raghunath Pandita, son of Narayan, composed a work entitled Rajakosha Nighantu (Amarnath Records ). It contains a list of synonymns of the King and things relating to King etc. in Sanskrit, Marathi, Telegu and Hindustani. There are given particulars as regards the 139 forts captured by Shivaji from a list from an old MS. book. There is also given a short but thrilling account of Shivaji's attainments from a Sanskrit Manuscript in the Tanjore palace library entitled Sahendra Vilasam.

·HISTORY IN MUHAMMAD NAMA BY PROF. BAAGWAT DAYAL VERMA, M. A., M. F., A. F. PREFACE The only book on the history of the 'Adil Shahi dynasty of Bijapur, which has held the ground yet is the Basātin-us-Salātin by Muhammad Ibrahim Zubairi which was written in 1824 with the help of, as he states in his book on p. 4, some sheets of paper written by Shaikh Abul Hasan and Ibrahim Asad Khāni etc. *Muhammad Nama is a contemporary history and it served as a source to Md. Ibrahim Zubairi although he did not know or acknowledge it. In writing this article I have tried to give the full English translation of all the passages in M. N. which are of any historical importance. I have closely followed the order of events given in the original MS. I have added for the elucidation of several points, some relevant references from the histories dealing with South India. This is why some long extracts have been inserted here and there. The space at my disposal was comparatively small and so all the sources could not be utilised here fully; and I was obliged to use abbreviations instead of the full titles of the books and some proper names and the foot-note-system also had to be dropped in despair in many places to expediate printing for which I beg the indulgence of the readers. Both the Hijri and the Christian years have been given side by side for facilitating reference.

·are ७४] शिवाजी-निबंधावली 99 I have been blessed with a friend without whose help and guidance I could not have done even so much. His saintly nature does not allow me to express my formal thanks to him in so many words; "let sacred silence meditate upon that sacred name.' I express my hearty thanks to Sir Jadunath Sarkar, who very kindly lent me his manuscript and thus gave me the chance of producing this article. My thanks of the “ Shivaji Tercentenary Memorial Series " for encouraging me in every possible manner. Fergusson College, Poona. Shiva-ratri, 26-2-1930. B. D. Verma (Saksena). ABBREVIATIONS Af. K.= Afzal Khan, Muhammad Shāhi. B. N. = Badshah Nama by Abdul Hamid Lahori. Bib. Indi. Series, Calcutta. B. S. = Basātin -u's-Salatin by Muhammad Ibrahim Zubairi; lithographed edition, Hyderabad, f. =Fort. H. K. = Haft Kursi by Asad Khan Lāri. I. O. L. MS. H.N.M. = History of the Nayaks of Madura; ed. S. Krishnaswami Aiyangar. King = Muhammad Adil Shah. Md. = Muhammad. M. L. = Muntakhab-u'l. Lubab, by Khafi Khan. M. N.=Muhammad Nama. M. K.=Mustafa Khan, Nawab. R.K. = Randaula Khan. R. Z. = Rustam-i-Zaman, title of Randaula Khan. Sh. B. = Shiva Bharat by Parmanand, in Sanskrit.

·HISTORY OF MUHAMMAD NAMA [७५ INTRODUCTION Muhammad Nama is a history, in Persian, of the reign of Muhammad Adil Shah, King of Bijapur, who reigned from 1627 to 1656 A. D. About this history Mirza Ibrahim Zubairi, the author of the Basātin-u's Salatin, wrote a century ago that it was rare and might be unavailable. But fortunately one copy of the M. N. has been discovered by the great historian Sir Jadunath Sarkar in the Kapurthala Library. The M. N. bears a colophon stating that this manuscript was finished on the 24th day of the month of Rabi-u's-Sāni, of the 24th year of the accession of King Shah Alam, on the third day after the event of the death of Zulfiqar-ud-Daula Mirza Najaf Khan Bahadur, who was the Bakhshi-ul-Mulk and the Mukhtar-i-Mahamm-i-Saltanat wa Wizarat. It was copied by Nek Chand Kāyeth Bhatnagar of Panipat, whose nom-de-plume was Haqir." The death of Mirza Najaf Khan occured in April 1782 which coincides with the 24th year of the accession of King Shah Alam II (A, D. 1759-1826). Mr. W. Francklin, in his book, does not give the date and day of the death of Mirza Najaf Khan, and incidentally this colophon provides us with the means of ascertaining them. I have not been able to find any account of the copyist, Nek Chand, but the fact, the year, the titles of the famous Prime Minister? of Shah Alam I, mentioned in the colophon leave no shadow of doubt as to the authenticity of the manuscript. * History of the Reign of Shah Alam 'by W. Francklin p. 94. 2 The titles of Mirza Najaf Khan are given on pages 49, 66 and 91 of the book mentioned above.

·Le ] शिवाजी-निबंधावली me. Sir Jadunath Sarkar has got a copy of that manuscript with him and he had very kindly lent it to The MS. is a voluminous one : that of the Kapurthala Library has 490 pages and Prof. Sarkar's 470. I have been able to take down almost all the historical facts given therein, omitting the poems and the poetic descriptions of the battles, pilgrimages and marriages which do not possess a single idea of any historical importance. They are merely the florid expression, in the oriental style, of the flights of the imagination of a poet, whose prose savours of the affectation of poetry, and who was the son of a very verbose poet. The author, Zahūr, was the son of Zahūri, the poet laureate of the court of King Ibrahim Adil Shah II. The father and the son served the King and the prince respectively. MUHAMMAD NAMA AND BASATIN-U'S. SALATIN Although the author of the B. S. wrote on p. 4 that “in spite of a search I have not seen the Muhammad Nama as yet,” He added: "But some pieces of papers, containing the accounts and the events of the past, which were in the form of the rough notes, scattered, loose and unarranged, were lying with me. Some of them were written by Shaykh Abul Hasan 'and others by Ibrahim Asad Khani, etc. etc." Now that the M. N. is before us, we are in a position to decide whether or not the M. N. was one of the sources of the B. S. By comparison, in many places, I have found out that the B. S. is a faithful copy, word for word, of the M. N.

·HISTORY OF MUHAMMAD NAMA [ sve For the examples, the reader is referred to my article “ Muhammad Nama and Basātin-u's-Salātin, published in the B. I. S. M. Quarterly, Vol. X, No. 1. Most of the facts are the same in both the books, verbatim, but where the M. N. writes a simple phrase the B. S. expresses the idea with all its circumstances in a high flown language. In fine, both the books supplement and complement each other. Md. Adil Shah was fortunate enough in securing peace on the norther frontiers with the Mughals which lasted for the last 20 years of his reign. Thus he could get time to send yearly expeditions to the South which brought him much wealth. This he utilised in erecting magnificent buildings, the greatest and the strongest of which is the Gol Gumbaz-one of the most wonderful buildings of the world, The greatest blunder committed in his reign was that he did not fortify his kingdom against the inroads of the Mughals with whom he stood face to face on the frontier; and who could overrun his country at any time at their sweet will; and that he gave the colour of Jihad (a religious war against the non-muslims) to the conquests of South India, which was quite contrary to the wise policy of his illustrious father, Md. Ibrahim Adil Shah II. He, thus, sowed the seed of the wreck and ruin of the Adil Shahi empire and forged a link of the chain which finally fettered the last king of the dynasty, Sikandar Adil Shah. The chief features of the M. N. are that it gives the dates of the social functions, the marriages, the yearly pilgrimages ('Urs) in some of which Zahur himself was present and the building of important palaces, which is not given in the B. S. and which will throw a ·C] शिवाजी-निबंधावली flood of light on the social history of Bijapur under the Adil Shahis. The M. N. possesses many literary merits as Zahur tried to rival with Abul Fazl in his style, who is the famous historian of the reign of Akbar the Great. Then the M. N. has given a detailed account of the conquests of Randaula and Nawab Mustafa Khan in the Karnatak and Malnad, giving the names of many forts which have not been referred to by the. B. S. In conclusion, it may be noted that the M. N. will prove to be an important addition to the historical accounts of the Adil Shahis, Shahaji, the father of the great Maratha hero, Shivaji and the Nāyaks of the South India, B. D. Verma (Saksena). CHAPTER I Early years of the reign 1. Birth and Accession : King Muhammad Adil Shah, the greatest and the most glorious king of Bijapur, was born in Nauraspur in the month of Zhi Qadeh on Sunday night of the year A. H. 1022, (December 1613 A. D.): The exact date is not given. 1 Usually the birthday-celebrations were held on the 1st Zil-Qa'ad "but in one place it is mentioned that Md. Adil Shah went for a pilgrimage in 1055 A. H. on the 5th Zilqad and in the way he celebrated his birth day. By referring to the Calendar I found that 9th Zilgad of 1022 A, H. was Saturday i. e. Sunday night, because the day was counted from the evening, so I put the date of birth as Sunday night 10th Zilqad 1022 A. H. (11th December 1613 A. D.). B. S. p. 344, gives the date of death as. the year 1067 A. H. on 28th Muharram, Tuesday, ( 25th November 1656 ) at the age of 47, which brings the year of birth down to 1020 A, H. H. K. p. 83 gives : Md. Adil Shah reigned for 30 years and 15 days.

·HISTORY OF MUHAMMAD NAMA [७९ The Basātin-u's-Salatin and Haft Kursi are silent on this point. A lady, Kishwar Jān alias Jiji Mān, was selected to work as nurse. The mother of Ibrahim Adil Shah II also was alive at that time and was called 'Bari Sāhebā'. At such a happy and auspicious time presents were received from distant places. Ibrahim Adil Shah II fell seriously ill and as he loved Muhammad Adil Shah most, so he instructed Khawas Khan and Mirza Md. Amin to install him on the throne after his death. The B.S.adds that he was treated by an European doctor, named Farmalobe, but the M. N. does not refer to it. He died on Wednesday,the 11th Muharram, A. H. 1037 ( 12th Sept. 1627) and was buried in Zuhrāpur, Muhammad Adil Shah ascended the throne on the same day after two hours and a half. The B. S. gives the chronogram Kishwar Sitān for the year of accession. Daulat Khan and Mirza Md. Amîn Lārī helped him to come to the throne and were rewarded with the titles of “Khawās Khan" and “Mustafa Khan” respectively. Asad Khan Lārī in the Haft Kursi affirms that Muhammad Adil Shah was only 16 when he ascended the throne. 2. War with Nizam Shah :--In the first year of the reign Nizam Shah, with the intention of taking back 1 Zahur uses the epithet, Shah-i Firdaus Bargah' i. e. the King whose court is, in the paradise, for the King Ibrahim Adil Shah 11, and Tajul-Mukha dirat i. e, the crown of the veiled ones, for his queen, the mother of Md, Adil Shah. 2 The M. N. gives wrong years of the death (1027) and accession ( 1070 ). But these appear to be the mistakes of the copyist. The B. S. gives the correct dates.---of death on p. 282, and of accession on p. 284. 3. The word " Kishwar Sitan" gives 1037 by the abjad system. 20 : 300 + 6+ 200 +60 + 400 +1 + 50 = 1037. (3) The Haft Kursi, P. 52.

·co] farsi-faggraat his own territory' attacked the Bijapur kingdom, so a battle was fought at Kabas Darur ( Kayj Dharur ) and the Nizam Shahi army was routed. But after a short time the Nizam Shahis came out of the ambush, pounced upon the Bijapuris and carried away Sa'adat Khan and E'atemad Khan but treated them well. After some time the Nizam Shahis appointed Hamid Khan, who was once in the service of the Bijapuris, as the commander-in-chief. He came straight to Muhammadpur, unhindered, and encamped at the gate of Bahman Halli (on the north). Md. 'Adil Shah met them at the battle-field of Kudri Kannoor and again defeated them. But they attacked at night and carried away Ikhlas Khan with them, and in the morning Nizam Shahis were seen no more. 3. Revolt of Kadam Rao:---When four months elapsed after this event, Kadam Rao Nāyakwāri revolted, in the fort of Bankāpur and imprisoned the son of Mir 'Ali Reza who was working as havaldar in the absence of his father, Mir 'Ali Reza was called back from the conquest of Malnād and sent against him. The siege of Bankāpur lasted for twelve months and then on the 10th Rabi-u'l-awwal, 1038 (28th, October 1628) Kadam Rao was killed. 3 1 The B. S. p. 284. Abdulhamid in the Badshah Nama I, P. 382. writes, “ Adil Khan had given some of the Parganas of Bidar to bi-Nizam and had conquered after the death of (Malik) Amber (on 14th May 1626)". I think this was the cause of the attack, 2 The B. S gives. Kays War, 'on p. 284, but it is a mistake. 3 This last senseace is not given in the B. S. 4. This interval of 4 months ought to be four days only, as it does not fit in with the next dates. The B, S. P. 285, gives "shortly afterwards”, which is probable. 5 If we deduct the twelve months of the siege and the four months of the interval from this date, then the date of this war falls somewhere ·HISTORY OF MUHAMMAD NAMA [८१ 4. Miscellaneous Notes : (a) King's marriage came off on 18th Rajab (1041 A. H. ?' 1631 A, D.) and the celebrations lasted for forty days. (6) Qutub Shah (of Golkondah ) had not sent the annual tribute and so some Vizirs were sent to him and he sent one lakh and fifty thousand huns. (c) In the beginning of the year A. H. 1042, all the army and officers were ordered by the king to pitch their tents at Zuhrapur, and offer their prayers for the peace of the departed soul of his father. They started from Zuhrāpur on 5th Muharram A. H. 1042, ( 13th July 1632.). 4. The Fort of of Parenda gained. :-On 10 Muharram 1042 ( 18th July 1632 ), the Havaldar of Parenda fort, Aqā Rezwān, whose title was Haybat Khan, revolted against his lord, Nizām and, Shāh sent a letter to Bijapur saying, “I I present this fort to Your Majesty. Please send some one to take it in his charge. Accordingly Murwāri (Murāri Pandit), was sent with 10,000 Huns as a reward to Aqa Rezwān, who gave the key of the f. to Murāri when he reached the fort of Parenda. 5. The Cannon Malik-e-Maidan brought --1042 (1632). Murāri brought the huge cannon, Malik-e- Maidan (in Marathi, Muluka maidan) from Parenda to Bijapur in the rainy season. While it was placed in big boat on the breast of the river Bhinwra (Bhimra or Bhima), the boat sank down like lead under its unbearable weight, and it was, of course, with great difficulty that it was taken out, brought to Bijapur (100 miles a within July 1627 which ia untenable as the King ascended the throne on 12th Sept. 1627. शि.नि. २ इं.-६ ·८२] शिवाजी-निबंधावली from Parenda) on 15 Safar 1042 (8 Sept. 1632) and was placed on a high tower. This speaks volumes for the native skill in engineering in the seventeenth. century. CHAPTER II Wars with the Mughals 1. Battle at Dharur :-On 10th Jamadi-u'l-Awwal 1041 (24th November 1631 )Shaykh Mughanniya, ambassador of Shah Jahan, came and it was settled that the kingdom of Nizam Shah may be divided between the two sovereigns, Shan Jahan keeping the country beyond the river Kishna (Krishna). But when Shaykh Mughanniya. was gone, the news came that Shah Jahan had broken the agreement and sent his army to the fort of Kebas. Darur (Dharur) which is situated on this side of the river Krishna. On hearing this the King ordered Malik. Ambar Jan, havaldar of Bidar, to imprison the ambass- 1 B. N. I. B. p. 33, mentions this under 1043-(1633). B.S. P. 295, gives additional information concerning the weight of Malik-e-Maidan". Zahur in the M. N. merely praises in hyperbolic terms the bulk of the monstrous cannon but the B. S. gives its weight as 6 Khandi, i, e. 120 maunds, or as estimated by an European engineer, 3200 ratals. The B. S. lithographed edition gives 60 Khandi, but it is a mistake. It was put up for auction as a useless thing in A. D. 1854, and the highest bid was Rs. 150 only. But fortunately this idea of disposing it off was given up and it serves as a thing of wonder for every traveller up to this day. Bashir-ud-din, Waqeat-M. Bijapur, II, p. 47. 2 B. N., I. B. p, 404 gives the cause of attack as follows " Because Adil Khan was young and inexperianced and a slave, named Daulat, was wielding all the power, they had thrown off the allegiance to the Imperial authority. This was why Yamin-ud-Daula Asaf Khan was sent on 19 Jamadi-ul-awwal 1041'( 3rd December 1631 ) to bring him round and set him on the right track. A big army with numerous officers was placed at his disposal. M. L. I. 462. p.

·a trick to escape with impunity. HISTORY OF MUHAMMED NAMA ador en-route and to take all the presents which were sent with him to Shah Jahan. He was detained accordingly. Shah Jahan sent many letters but all were of no avail and so he was pricked at it and sent a large army under his father-in-law, Asaf Khan, with many nobles' When the Mughals came near Hasanābad, they began to plunder the country around it and harrass the mujāwars of the Rauza of Sayyed Md. Husāini Gaisudarāz, and. encamped at the Hauz-e-Rang-rayzān which is at the distance of one league from Shāhpur?. All the people were terrified but Md. Adil-Shah met and defeated them. 2. Skirmishes:-The Mughals again attacked on 2 Sha'aban 1041 (13 February, 1632) but were defeated and five Vizirs of theirs were killed. Bijapur army lost Sikandar Ali, son of Pesh Jang Khan". Thenceforth Mughals attacked the different doors but were thrown back every day.t. At last on 9 Sha'aban (20 February 1632) they attacked in full fury. A severe battle ensued, and the Mughals fought with intrepidity, yet they were again defeated. Asaf Khan sent a trustworthy courtier to negotiate, but this was sent to settle the terms of peace. After seven days. the news came that Nawab Mustafa Khan was wanted to perform this important work. He went and it was, decided that the Mughals should be paid 7 lakhs of huns 1 The names are the same which are given by the B. N. I. B. 405 2 They encamped beside a tank between Nauras and Shahpur. B. N. 413. 3 Nasiri Khan and Sikandar Ali, son of the uncle of Randaula were killed. B. N. I. B. p. 414. 4 This siege of Bijapur lasted for twenty days, B. N., I. B. p. 416. 5 B. N. I. B. p. 415- 17 does not refer to these reverses as they were humiliating to the Imperial forces. 1. B. p.

·८४] शिवाजी-निबंधावली by Md. Adil Shah, who wrote “I will pay at the point of my sword.” The Mughals lost all hopes and being troubled with famine retired from the field. At this glad tidings Murāri was rewarded with a robe of honour and an army was sent under him to pursue the truants 1 3. Miscellaneous Notes :--Md. Adil Shah married the daughter of Sayyad Abdur Rahman-al-Husaini who was the blood brother of Taj-ul makhaddirat (his maternal uncle ). The King sent a message to · Abdullah Qutubshah, king of Golkondah, requesting him to give his sister in marriage. He refused but agreed when the cuts of war were held out. The marriage came of with great eclat and Murāri treated Qutub Shah as an inferior, because he (Murāri) happend to belong to the bridegroom's party. 4. Mahabat Khan Sent to Deccan:--Shah Jahan imprisoned the crest-fallen Asaf Khan and called Mahabat Khan from Lahore. ( (where he was acting as a governor, B.S.) and appointed him the governor 1 The other side of the picture given in the B. N., I, B. P. 414 is because victory attends upon the stirrups of the Imperial cavalier and defeat dogs the steps of the enemy, so every time many soldiers of the other party were killed, especially Sikandar Ali, son of the uncle of Randa ula with some others left this world for the other. In the beginning Shaykh Dabir, one of the confidants of Khawas Khan, came to settle terms of peace but he was thought unreliable and so Mustafa K. was called, who came with Khayriyat Khan Habshi, uncle of Randaula, for the important purpose of negotiations. It was decided that Adil Khan should pay Rs. 40 lakhs with other precious rarities, by way of a present. It was, however, known afterwards that Khawas Khan did not like those terms, and so after conferring with the nobles, Asaf Khan raised the siege for want of food, fodder and water. As the rainy season approaching they retired to Sholapur, and upto that place about 15000 - soldiers of the enemy (Bijapurians ) were pursuing them. was ·HISTORY FO MUHAMMED NAMA [८५. of Burhanpur. Mahabat Khan started for Deccan and in the meanwhile Fateh Khan, son of Malik Ambar, who was at Daulatabad killed Nizam Shah and installed his 7 year-old son. (Husain B. S. p. 296) on the throne. (Sir J. Sarkar calls him Bahadur Nizam Shah). When Mahabat Khan heard this, he thought it a good opportunity and left for Daulatabad. Md. Adil Shah also sent his army (under Randaula-B. S. p. 297) for invading Daulatabad. But Mahabat Khan preceded this army and entered the town of the fort of Daulatabad. 5. Fateh Khan in Trouble.--Fateh Khan was upset and sent a letter to Bijapur asking for help as he was besieged by Mahabat Khan and had no food and fodder to fall back upon and stating that he would entrust the fort to the Bijapuri officials if he was rescued. On receiving the letter of Fateh Khan, Khawas Khan recommended Murari for the command of the forces and he was supplied with money and provisions to be given to Fateh Khan. When Murari reached Daulatabad the Bijapuri army which was already there became disaffected and thinking that the credit of victory would go to Murari they did not fight wholeheartedly. Murari was haughty and rash by nature and so in spite of the repeated requests of Fateh Khan that he was in need of provisions very badly, Murari did not send any thing to him but demanded the keys of the fort from him. 6. Daulatabad Capitulated to the Mughals.- When Fateh Khan was disappointed through the conceit of Murari he opened negotiations with Mahabat Khan saying that he would hand over the f. to Shah Jahan if 1 Here B. S. adds that one Yakut Khan who previously belonged to Ahmednagar but had gone to the Moghuls, again came back Fateh Khan with 4000 cavalry, fought with the Mughals and was killed.

·८६]] fararsfi-facetasi Mahabat Khan promised to help him in every way. Mahabat Khan was overjoyed at the news and sent his son, Iradat Khan, with all the necessary gold and provisions. When the terms were settled Fateh Khan capitulated the f. to Mahabat Khan who took both of them with him and started for Burhanpur, leaving his son at Daulatabad. Because the Mughals had no provisions they had to kill their horses and camels and ate them up. The officials of Bijapur who had not fought, being dissatisfied with the command of Murari, pursued the Mughals. Mahabat Khan went on and on bribing the pursuers every now and then. He was honoured highly by Shah Jahan while Murari came to Bijapur, ashamed and sorrowful at his failure. M. L. I, p. 430 ascribes the loss of Daulatabad to the folly of Murari. 7. New Nizam Shah set up :-After some time Muräri cherished a fond hope and with the help of Shahaji Bhosla he went to the fort of Junair and put the crown on the head of one of the descendants of Nizam Shah; and Khawas Khan also thought it advisable and regarded it a good move. He prevailed upon the King and Murari was sent with a big army to Junair, where he and Shahaji began to play havoc after enthroning the Nizam Shah.” M. L. I. p. 487. specifies that Sahu began to plunder the suburbs of Daulatabad, 8. Mahabat Khan's return to Deccan: When Mahabat Khan heard of the new Nizam he asked 1 B.S. p 299. Mahabat Khan had sent a message to Fateh Khan through his son that after he had delivered the f. he and Husain Nizam Shah would be carried to Shah Jahan and royal favours would be showered on them, and that they would be restored to their previous positions. 2 Jedhe Shakavali ( Pradip. p. 16 ) writes, Shahaji crowned Nizam Shah at Pemgiri (Shahagad) in August 1632 A. D. .

·HISTORY OF MUHAMMED NAMA [co Dara Shikoh to come out of Burhanpur and attack the enemies. When they reached Parenda they besieged it and the Bijapuri garrison defended it very boldly. Rustam Zaman, Peshjang Khan, Farhad Khan and Ankus Khan were the chief generals on the Bijapur side. The siege lasted for 4 months and Mahabat Khan being disappointed raised the siege. (M. L. I, p. 500 states that the soldiers were disaffected at the command of Mahābat Khan and the two commanders also were disunited ). Dara Shikoh left for North India under the pretext of a call from Shah Jahan. Bijapuris under R. Z. pursued the Mughals upto Burhanpur and killed many soldiers of the Mughal army. 9. Miscellaneous Notes :-Here the author of the M. N. adds a chapter:-“ Taj Sultan Saheb, the wife of Ibrahim Adil Shah Il' died in 1043 A. H. I. ( 1633-4 A. D.) and was burried in the rauza of Zuhrapur. CHAPTER III Civil War 1. Nawab Khan Baba imprisoned :-Khawas K. had a Brahmin named Murari (Murarpant of Marathi writers) as his Khāsnawis and had raised him to the post of Commander in Chief. Khawas K. had a brother named Husain who was a rascal and a rogue; his other relatives also were given high posts but they were incapable and so people cherished ill will against Khawas Khan. When 4 years elapsed Murari instigated Khawas Khan to put Nawab Khan Babā into prison so that they might have all the power in their hands. Khawas K. sent his Maheldar sent his Maheldar to Nawab demanding the sikka ( seal ) from him, which was not given. Khawas K. who wanted some excuse or other ·c] शिवाजी-निबंधावली saw for picking up a quarrel, sent Murari with an army against Nawab. He laid a siege around the house of the Nawab for 7 days and on the 8th day Khawas K. being incensed at the failure, sent Khās Khail of the King with Murari to arrest the Nawab who yielded when he Khās Khail. He was arrested by Murari along with Mirza Nuruddin Md. and Asad K. and after 3 days, were sent to the fort of Belgaum, 2. Fall of Khawas K. and Murari :--When Khawas K. imprisoned Nawab he became puffed up with pride and began to practise tyranny. The King now conferred with R. Z. decided to throw Khawas K. overboard and besieged the city. Khawas K. being hard-pressed sent Shaikh Dabīr as an ambassador to Shah Jahan, informing him that he would give the fort to him if he would come in time to render him assistance. He placed Murari at the head of an army to fight with the Bijapuri imperialists. R. Z. sent a message ( which has been given in detail in the B. S. p. 310 ) to Khawas K. advising him to come round, but it was of no avail. Then the King called Ikhlas K. (originally Sidi Rayhan, Ruqqa Rasān ), now entitled “Khan Muhammad Muhammadshahi" and asked him to do away with Khawas K. somehow or other. Accordingly this Khan took Karim Maheldar ( Karim Sharzeh) and Husain K., (son of Mianji Sar Shelk ) into his confidence and thought out the plan to murder Khawas K. They made themselves ready on Wednesday, 1038 A. H.;' and Karim Sharzeh rushed on Khawas Khan as a. 1 B. S. also on p. 311 has given only this week day without the month and the date which, along with many other similar coincidences regarding phrases and sentences, clearly proves that either Md. Ibrahim Zubairi, while writing B. S., had the M. N. before him and copied from that or he: had some M. S. which was a copy of the M. N. though perhaps Md. Ibrahim ·HISTORY IN MUHAMMED NAMA lion pounces upon a deer but he escaped with a wound and Khan Muhammad followed him and after all succeeded in killing him. His son, Husain K. also was pursued and killed. Only Dāud K., one of his sons, was pardoned. As soon as Khawas K, was killed there was a heavy downpour of rain as if the gods were propitiated at the murder of this fiend; and the famine, which was raging all round so long, subsided. [B. S. p. 312, Next day ) the king sat on the throne and Muzaffar-Ud-din Khan Muhammad' was made the minister and the affairs of the kingdom were entrusted to the mature care of Nawab Khan Baba. Ahmad K. { son of Khudāwand K.,-B. S. ] was made sar-sar-naubat.' Thus ended the civil war which had caused so much confusion in Bijapur and which served as a convenient excuse for Shah Jahan to invade Bijapur. Khan Husain Fakhrābādi was sent to fetch Nawab Khan Baba from the f. of Belgaum [Naykāpur. B. S. p. 3131 and he took 9 days to bring the Nawab to. Bijapur. The King honoured him highly and appointed him to the post of the Prime Minister (Mansab-i-kar-i-Mulki). ? could not distinguish that it was the M. N. He gives 1045 A. H. ( 1635 A, D.') instead of 1038 and gives a chronogram also. This chronogram has a small mistake which I could detect and the mistake has crept in because the lithographed edition of the B. S, was edited with the help of only one MS In the B. S. on p, 312 the chronogram means · Rayhan (Sidi Rayhan ) cut off his head," and by the Abjad system it does corroborate the year 1045 A. H. ( 1635–36 A. D.) It is also mentioned in the B. S. that Murari Brahman ( Pandit ) was killed one month after the murder of Khawas Khan but the M. N. is silent over the point; H. K. gives 1046 A, H. ( 1636 A. D.) 1 B. $. 312 has given the names of some other persons also wha were honoured with titles. On p. 313, it is written that Khawas K. wag in power for 8 years. 2 B. S. p. 314–15 gives an account of the last days of Murari.

·801 शिवाजी-निबंधावली CHAPTER IV Treaty between Mughals and Bijapuris 1. Shah Jahan comes to Deccan:- After the defeat of Mahabat Khan at Parenda, Shah Jahan himself came to Daulatabad because Khawas Kis letter had reached him through Shaikh Dabīr (B. S. p. 314 Shaikh Muhiuddin ). Md. Adil Shah prepared for the defence but when he found that Shah Jahan did not like that blood-shed should take place he sent Nawab Khan Baba to settle the terms of peace. 2. Terms of the Treaty as given in M. N.:-It was decided that the royal relations should continue between the two kings and the country of Nizam Shah beyond the river Kishna should be in the possession of Shah Jahan, while that on this side should belong to Adil Shah (B. S. p. 315 has given only this one article) and that the annual tribute which was given by the old Deccani Kings to the Mughals should be discontinued and that as long as the world lasts the descendants of the Kings should live in peace and amity. Shah Jahan ordered that the terms of the treaty should be written on a gold plate and should be sent to Bijapur. When the ambassador of Shah Jahan brought that document, he was very much honoured and Shah Jahan left for Agra. B. S. p. 316 gives A. H. 1045 Zilhij (May 1636 A. D.) as the date. Because the B. N. I. B. pp. 167–75, gives in detail the terms of this treaty I append herewith a full translation of the same. Prof. J. Sarkar in his "History of Aurangzib' I. p. 38-40, has given merely the substance of the portion of B. N. that appeared to him important, but I have tried, instead, to give a faithful translation of almost all the ·HISTORY IN MUHAMMAD NAMA [९१ matter contained in B. N. The matter shown within brackets has been omitted by Prof. Sarkar. 3. Terms of the Treaty as given in B. N. :- "Copy of the exalted Farman comprising of the conditions and the promises":-King Adil Khan should know that the application which he has sent to the court reached us and was read by us; because from its contents it can be known that he is very sincere and has accepted allegiance to us and from a letter which he has sent to his own Vakil who gave it to commanderin-chief, Khan-i-Khanan who has sent it to us, and from a letter of Makramat Khan also it has been known that Adil Khan has accepted every thing and all the conditions which were proposed. Taking all these facts into consideration, we pardon and overlook all the past faults of his and renew our kindnesses to him. Although heretofore also on account of the sincerity of the services of the late Adil Khan and his cordial loyalty towards us, we did not want that we may be unkind towards the present Adil Khan and may work havoc in his country, but because of some of his servants who were short-sighted, we were obliged to do all this. However, because he has come round from that wrong path quickly and has begun to understand his own welfare and to tread the straight path of rectitude and obedience we too bestow upon him all the country which he inherited from the late Adil Khan [Ibrahim II); and out of the country of Nizam-ul-Mulk also Vanko I Vangi) and the forts situated therein and the fort of Sholapur with the Mahal connected with it which we had taken from the late Adil Khan and had given over to Nizam-ul-Mulk and Malik Ambar and the fort of Parenda with the parganahs connected with it and the ·82.] शिवाजी-निबंधावली parganahs of Bhālki, Jitkoba [Chitgopa] and out of the country of Konkan that part which was under the sway of Nizam-ul-Mulk and the forts which are situated therein and the parganah of Chakanah. All these comprise 50 parganahs and yield an income of about 20 lakhs of huns. We bestow all that upon him according to the details given here. We fix hereby that the remaining country of Nizam-ul-Mulk may be joined to our dominions; and as long as he, his sons and grandsons. will act up to the conditions laid down in this farman, which is tantamount to our deed of promise, no harm will accrue to his country from us or from the children of our illustrious sons or from our officers and this pact will be observed generation after generation and millenium after millenium. Art. 1. :--" That you should be sincere and loyal to us and will not allow any changes or transgression to be made in the orders which have been put in black and white in this farman, and will act according to it; and will avoid doing anything to the contrary. Art. 2. :-" That a Nizamulmulk should, on no account and never, intervene between us ( and every Nizamulmulk who might have survived, should become Adil Khani,] and your servants should not interfere with the country which will be, now, annexed to our dominions and will not transgress the boundary which will be decided hereafter." Art. 3. :--“The tribute of 20 lakhs of rupees, in the form of coin and kind, which you have accepted, should be sent quickly with Makramat:K.” Prof. J. Sarkar adds: the sentence 'But no annual tribute was imposed." In M N. it is expressly mentioned that Shah Jahan was requested to keep his hands off from demanding the ·therefore we decide hereby that every year upto this time HISTORY IN MUHAMMAD NAMA [९३ annual tribute which was paid by the former kings of Bijapur.' So there was no question of imposing a new tribute but on the contrary the old one also was discontinued. Art 4. :-_ "[Because Qutub-u'l-Mulk has accepted every term which was communicated to him and has given up the party of the innovators and come into the fold of the blessed party of the Sunnis and believers; and on the pulpits situated in his country he has also. introduced Khutbah in the names of the four illustrious Caliphs as well as ours; and the faces of the silver and gold coins have been decorated with our name). And sent about 50 lakhs of rupees as a present on the occasion of our coronation, so a all these acts demand that some concessions should be extended to him also; .? he used to give 4 lakhs of huns to Nizam-ul-mulk but now should send only 2 lakhs to us as an annual tribute and we remit the other 2 lakhs. You also should not injure his country as you are the greatest landlord of the Deccan and like an elder brother to Qutub-ul-mulk and will not force him to give you anything in the form of coin or kind [and will be contented with the transactions, which existed between him and your ancestors from times immemorial.]" Art. 5:-" The following fact also should be regarded as one of the articles of this treaty:-Sahu (and Rayhan Sholapuri] will not be allowed access to this court on account of the faults committed by them (and the requests made by you."). * As regards the people of your Court we have promised that we will not call them nor will extend ia ·98] शिवाजी-निबंधावली any qaul (assurance ) to them, and our princes also shall not do the same. It is incumbent upon you also that if any servant of ours deserts us and comes to you, you should not harbour him." Art 6. :-"Because Sahu has no other place (of refuge), it is most probable that he will take to your service and will become subservient to you. In that case you should instruct Sahu quickly to empty the forts of Junair, Tribang, (Trimbak) [ [Rajdebher, Tringalwari and Beemgar) which are in his possession and should surrender them to our officers, [because we have ordered that nobody should interfere with the men and members of the family of Sahu and should allow them to shift every thing in those forts, except the cannons etc. which are the necessaries of the forts, to any place they like. Taking it for granted that he does not accept your ser. vice) then you should not allow him to come into your territory and if he does come you should arrest him or beat him off; and should inform my officers so that they also may try to extirpate him." Art 7.:-"[The forts of Ausa and Udgir are under the Commanders of Nizam-ul-mulk and if these be obedient to you they should be asked to surrender those forts, with the cannons etc., which are the necessaries of the forts, to my officers and to shift the members and the property of their family to wherever they like. And if they be not obedient to you then you should inform my officers so that they may take the forts from them forcibly.]" You should order that all these conditions and promises should be written down in a volume which may be ratified by your hand and seal and you should ·HISTORY IN MUHAMMAD NAMA [९५: swear by Qur'an before Makramat Khan and should send it on to us with him. This farman which comprises our promise and qauls ( assurances ) will, God willing, be powerful and firm like the wall of Alexander. We decorate it with our own hand and mark of Panjah, and we think God and the prophet as witnesses to this and we ask it to be inscribed on a golden plate. You should prize it as a great boon which was not granted to any of your ancestors and should live in peace and safety. M. L. gives the same account as given above in B. N. but has shortened the titles of Adil Shah. Extract from the letter of Adil Khan to Shah Jahan after receiving the farman of treaty:-- On the 2nd day of the arrival of your farman which is Monday, the 25th of Zilhij, the Khan was sent back and I sent with him the present of gems, weapons, elephants etc." From this it can be inferred that the messenger of Shah Jahan reached Bijapur, with the imperial Farman on Sunday, the 24th Zilhij 1044 A. H. which corresponds with 31st May of 1635 A. D., and not with May 1636, given by B. S. if we are to rely at all on the week-day given in B. N. Prof. J. Sarkar gives 20th May for the event and probably follows B. S. and not B. N. Jedhe Shakavali also gives Shake 1557 which corresponds with 1635 A. D. (1045 A. H.). Haft Kursi gives 1046 A. H. (1636 A. D.). It may be noted that the 24th Zilhij of 1045 A. H. is Friday, 24th May 1636 A. D. 4. Miscellaneous Notes:-Here the author of M. N. has devoted two chapters to the following events :--..

·९६] ifta rait-faragraat (a). Marriage:-Md. Adil Shah married the daughter of Nawab Khan Baba named Taj Jahan Begam' 1042 A. H. (1632–3 A. D.) Monday night of the 11th day of the month mentioned above. (The month is not given anywhere in the preceding lines. By looking into the calendar the night of the 11th date of Rabi-ul-awwal, Sha'abān and Zilhij fall on Sunday.) (b). Pilgrimage (Urs) :-In 1047 A. H. (1637-8 A. D.) Md. Adil Shah went to the gate of Bahman Halli. He started on Monday the 12th Zil-qa'ad (19 March 1638 A.D.) for the pilgrimage of the rauza of Hazrat Sayyad Md. Husaini Gaisu Daraz and on the 16th Zilqa'ad the 'Urs' celebration came to an end and then he reached Md.-Pur on 10th Zilhij (15th April 1638 A. D.) The author of M.N., Zahur bin Zahuri, was one of the participators in the pilgrimage and he presented a Qasideh regarding this occasion to the King. CHAPTER V Conquests of Rustam-e-Zaman 1. The Nature cf the Conquests:-As the countries of Karnatak and Malnad were not conquered before by any Muhammadan king of the Deccan, Md. "Adil Shah thought of bringing them under his sway in order to strengthen and glorify the Islamic religion in the dominion of the Hindus, (and to win for himself the titles of "Mujāhid and Ghazi." B. S. p. 317). In the year 1030 A, H. (1630 A. D.), (it ought to be 1045 A. H.(1635–36 A. D.) as. given by B. S. p. 318 ] Randaula Khan,son of Farhad Khan, was honoured with the title of "Rustam-e-Zaman" (=R.Z.) and was made the commander-in-chief of the army and was sent to punish ·HISTORY IN MUHAMMAD NAMA [९७ Vira Bhadra who was in possession of the strong fort of Ikkeri. (B. S. p. 316) affirms that this campaign was taken up in the spirit of Jihad (i.e. a religious war) and Malik Rehan was a joint commander. When Rustam- -e-Zaman reached the frontiers of Malnad (a hill country or male-nad, a country of heavy rains, in Canarese) all the people were terrified. 2. Keng Nayak, a Traitor:-Keng Nayak, the Rajah of Baswapattan (referred to by (Shiva-Bharat) also ) who had an ill-will against Vira Bhadra, through the deplorable propensity of taking revenge, informed R. Z.--"I will help you in conquering the whole country; but you should first invade the fort of Ikkeri. I will show you a path by which you can reach Ikkeri quickly and Vira Bhadra will not be able to get the scent of your arrival and you will gain an easy victory over him, provided that you give me one lakh of huns in return for the services, recommending my case to the king." R. Z. agreed to this. 3. Ikkeri Taken :--Taking Keng Nayak with him, R. Z. reached Ikkeri. Vira Bhadra could not withstand the surprise attack and fled to the fort of Kasnauldurg. Ikkeri was captured and R. Z. halted there for one month and gave one lakh of huns to Keng Nayak as promised. Then he attacked the fort of Kasnauldurg where Vira Bhadra had taken refuge. Vira Bhadra saw that he could not resist so stupendous an army, so he yielded and gave 18 lakhs of huns with half of his kingdom to R. Z. who returned to Bijapur. In this manner the enmity of one Hindu chief brought about the fall of a brother chief, and gives a clue to the pitiable condition of politics in South India. The enmity and blind selfishness of the Hindu Nayaks शि, नि. २ ई.-७ ·९८ शिवाजी-निबंधावली some struck hard at the root of their existence. H. N. M., p. 128. [B. S., p. 318, says that Vira Bhadra revolted after 2 years and so Ikkeri was completely subjugated in 1047 A. H.(1637 A. D.) ] 4. Second Expedition of R. Z. :--When time passed over the capture of Ikkeri, R. Z. started again for the conquest of the South. He crossed the river Tumbhadra (Tungbhadra ) and wanted to attack the fort of Tarpatri. The Rajahs of that neighbourhood, who are known as “manayvārān, sent a secret message to Keng Nayak saying, "If the fort of Tārpatri falls in the hands of the Muhammedans the whole country will be easily overrun by them. So you should make an effort to dissuade them from coming to this side." Keng Nayak, accordingly, suggested to R. Z. that the way to Tārpatri was full of forests and dangerous hills ;' and that it would be proper to attack the fort of Panklore (Bangalore) where Keni Kondā (Kemp Gonda) was reigning in pomp, pelf and pride. In return for their help he wanted for himself the fort of Beri (Sera ?) which was under Kastūrī Rangā. R. Z. agreed to this proposal reluctantly and started towards Bangalore. 5. Sera Taken-He sent Afzal Khan in advance to capture the f. of Serā' which lay en-route to Bangalore who acted accordingly. Kastūrī Rangā yielded, came out of the f. and conferred with Af. K. By chance, some untoward accident happened at the time of the interview and so Af. K. killed him then and there.? 1 The map of India, showing forest areas, gives a vast area of unsurveyed forests around Tadpatri. 2 This occurrence is a good indication of the "character and mentality of Af.K. who after 20 years, tried to entrap Shivaji in a similar interview.

·HISTORY IN MUHAMMAD NAMA [88 The defenders closed the gates and prepared themselves for defence. In the meanwhile R. Z. came up and a severe battle ensued. At last the besieged yielded and the fort of Serā was conquered and given over to Keng Nāyak as promised. R. Z. sent all the wealth and booty to Bijapur. 6. Kemp Gondā Surrenders Bangalore:- Then R. Z. started towards Bangalore and when he reached there a battle ensued. In 3 days he took the town On seeing this, Kemp Gondā, the chief of Bangalore, won Keng Nāyak to his side who withdrew with 30 thousand cavalry. R. Z. went to his tent, promised him many royal favours and brought him round. Keng Nayak requested him :-"It is not advisable to try to take this fort at this time, because most of us are wounded and exhausted while the enemy is greater in number. I will negotiate with the Rajah and bring him out of the fort." R. Z. allowed him to send his own ambassador in the fort and Kemp Gôndā gave the fort of Bangalore with all the property contained therein to R. Z., who appointed Shahji for the protection of the country and left him at Bangalore. R. Z. himself started to punish the Rajah of Seringpatan (=Shrirangpattan), named Kānti Rāi.” He besieged the fort for one month and then the Raja sent his ambassador with a message, saying, "Leave 1 Sh. B., 9-43, states that Kemp Gonda, the Rajah of Bingrool (Bangalore) was expert in the art of fighting and after a bold stand lasting for many days he surrendered the fort of Bangalore. 2 In H. N. M., p. 117, f. ni, his name is given as Kantirava Narasa, who was the successor of Chamraja. He openly threw off the allegiance to the emperor of Vijayanagar. In Sh. B.,9, 39, it is mentioned that Kanti, rava, the Raja of Shrirangpattan, was very cruel and was subdued by Shahji, which act of valour was much appreciated by Randaulah, (i.e.R.Z.)

·Pao ] Paars-rais this fort to me and I will give you 5 lakhs of huns as an indemnity." R. Z. granted this request. As the rains were approaching he left Qāzi Sa'id with the Kanarese chieftain, Keng Nāyak, in that place to bring the money and the presents; and he himself went back to Bijapur with his army. When the presents came into the hands of Qāzī Sa'id he left for Bijapur and Keng Nāyak hastened to the fort of Basvāpattan saying, “Henceforth I will not remain under R. Z. and can no longer obey him”. Then he set himself diligently to establish his authority by fortifying the fort of Basvāpattan, enlisting soldiers and making an alliance with the Rajahs of that land; and thus tried to throw off the yoke of the authority of Bijapur. 7. Revolt of Keng Nayak-When the King heard the news of the revolt of Keng Nayak he appointed R. Z. to punish him. R. Z. started for Basvāpattan and thinking of the divide-and-rule' policy wrote to Vir Bhadra, " If you will help me in defeating Keng Nayak, I will restore to you that dominion of yours which I gave to him after the victory of Ikkeri." Vir Bhadra. jumped at the idea and accepted the proposal. R. Z. sent a message to Keng Nayak for surrendering the fort but he was obstinate and obdurate. He appointed 70,000 foot for guarding the town. R. Z. exhorted his soldiers to fight bravely. In the morning they started towards the fort of Basvāpttan and encamped on a hill which was half a league from $ 1 While giving the chronology on p. 346, B. S. says that in 1048 A. H. ( 1638 A. D. ) Bangalore and Sera were conquered; while in 1049 A. H. (1639 A. D. ) Basvapatan was conquered, for which a chronogram is quoted, which gives 1049 by Abjad system.

·with a big army. When he reached near HISTORY IN MUHAMMAD NAMA [ १०१ the fort. Afzal K., Shahji Bhosla, Badaji and others, were stationed at the main gate ; Sidi Rayhan Sholapuri, Husaini Ambar K. and Peshjang K. at the second gate ; Ali Khudāwand K., Md. Yāqut Sārni and Ankus K. at the third gate. The defenders fired 80,000 guns at the besiegers. After a fierce fight Afzal K. spurred his horse and crossing the hills and dales reached the main gate. He killed the guards and got possession of the Qasba at a blow. At this Keng Nāyak made three desperate attacks on Af, K. with his thirty thousand soldiers, but was defeated and forced to retire to the fort. Other officers were encouraged by this heroic feat of Af. K. and attacked from both the sides at the same time. Nearly 3700 Kafirs (Hindus) were killed and at the fourth Sa'et (hour) of the day the Qasba was captured. (13. S., p. 346 gives 1049 A. H= 1639 A. D. the year of this event.) Keng Nāyak came out of the fort and expressed sorrow at his past deeds and gave 40 lakhs of huns along with the fort to R. Z. For some time he was kept in confinement but as he tried to bribe some guards he was put in an iron cage and sent to the city. When he was reduced to this all the Rajahs of Karnātak and Malnād submitted and the King sent robes of honour to all these Vizirs. 8. Revolt of the Rajah of Chiknayakan Halli: When the fort of Basvāpattan was conquered, R. Z. stayed there for some time and sent Afzal K. ahead Halli (30 m. s. w. of Serā), the Rajah was terrified Sh. B. 9–37, alludes to this event thus. When Randaula (R, Z.) attackad Karnatak then Shahji defeated Keng Nayaka of Vrishapattan Basvapattan). as ·१०२] fast-radyat and sent a message, “If you kindly allow me to keep the Qasba I will leave my men therein and accompany you for your help.” The Qasba was given to him in exchange for 20,000 huns and the fort was taken into possession. 9. Belur and Tumkur Conquered:-Then Afzal K. started for the fort of Belur (Velāpuri of Sanskrit writers with a very beautiful temple, 50 m. s. of Shimogā). In the meanwhile R. Z, started from Basvāpattan and reached Chiknāyakan Halli. He sent an army under Vizirs to help Af. K. who had laid siege round the fort of Belur. The name of the Rajah was Venkatpati (Sh. B, 9-39, Venkat Nāyak was the Rajah of Jinji), who put forth a bold stand. When Af. K. found that he would not be able to take the fort in that way, he ordered that the towers should be blown up, which was done accordingly. After a protracted siege of 4 months the Rajah opened negotiations with R. Z. who gave him Sakripattan (20 m. s. of Belur) in exchange for his fort. All the property was attached and sent to Bijapur and the army took rest in the fort of Chiknāyakan Halli. When Af. K. reached Tumkur he arranged a flank of elephants and began the battle. When the Rajah of Tumkur saw this commotion, he was terrified and gave up all his treasury to Af. K. In the meanwhile R. Z. came up, collected all the property of the Rajah of Tumkur and sent it away to the King. 10. Relations with the Rayal of Vellore :--After conquering Belur and Tumkur, R. Z. entered into a compact with the Rāyal of Vellore that both of them should carry on the conquest conjointly and that when ·HISTORY IN MUHAMMAD NAMA [१०३ a fort was captured, its moveable property should belong to R. Z. and the immoveable to the Rāyal. They both agreed to this and a chatra was ordered for him from the King. But Rāyal thought of mischief, made common cause with the other Rajahs and hoisted the banner of revolt. When R. Z. saw that Rāyal had gone astray he took to the conquest alone and conquered many forts. Rāyal again implored for peace and promised to pay 50 lakhs of huns as an indemnity but R. Z. did not pay heed to his words. Then R. Z. made a treaty with Sri Rang Raj and called Madari from the fort of Kandal, set the chatra over his head and took him along with him. Then R. Z. attacked the fort of Bālāpur. After a siege of one month the Rajah yielded and gave the fort with its treasury to R. Z. The annual income of his country was 80 thousand huns and the Qasbā yielded ten thousand huns. Then he left an officer in charge of the fort of Bālāpur and went to the fort of Kolihal [Kunigal (?) 40 miles west of Bangalore]. The Rajah made a stand for 14 days with his 15,000 soldiers, but at last yielded. R. Z. appropriated all the wealth and gave the empty fort to Sri Rang Raj, as was agreed upon before, although Sri Rang Rāj had not helped him. Laden with gold and trophies R. Z. retraced his steps to Bijapur. [For Bālāpur, cf. Chp. VIII, last paras. ] 11. Miscellaneous Notes-Here the author of M. N. has given some information on sundry topics :- (a) Fertility of Karnatak:-The fertility of the countries of Karnatak and Malnad has been praised in exaggerated terms. The climate was exhilarating and ·१०४] शिवाजी-निबंधावली every Qasbā was thickly populated. The fields yielded abundant crops and everywhere gardens, meadows and orchards were to be seen with blossoming flowers and luscious fruits. (6) Badshahpur founded :-In the year 1047 A. H. ( 1637-38 A. D. ) the work of laying out of the foundations of Badshahpur was taken up and 5000 engineers were engaged. It was finished in one year. Another building was built in 1052 A, H. (1642-3 A. D.) and named Dad-Mahal." (c) Ali Il's Education began :--Ali Adil Shah Il's education was begun in 1056 A. H. which is a mistake, B.S., p. 363, gives 1052 A.H., 20th Shābān, Friday, 4th Nov. 1642, when he was 4 years, 4 months and 4 days old. Dr. Beni Prasad in his Jahangir, p. 14, writes:-"It was a time-honoured Mughal custom that a prince should be placed under the charge of tutors as soon as he was according to the Muslim calendar ) 4 years, 4 months and 4 days old." Prince Ali was placed under the charge of Qāzi Sa'id for his tuition and Ahmad K. Sar Sar Naubat, was in charge of the celebrations. (d) Khan Baba imprisoned:--The King sent Khān-e-Khānān to arrest Khan Babā who was afterwards imprisoned in the fort of Belgaum in 1055 A. H. ( 1645 A, D.), but he was called back and honoured after a month only. 12. Tikri Taken-In 1043 A.H.(1643 A. D.) The King sent R. Z. for conquering the fort of Tikri, as the greater part of Karnatak and Malnād was already brought under the Muhammadan sway. Tikri was surrounded by a thick forest and high hills, and so R. Z.

·HISTORY IN MUHAMMAD NAMA [१०५ took with him Keng Nāyak, chief zamindar of that country, and being guided by him he surprised and captured Tikri. He left Khun Jān there as the havaldar, but he was weak and indolent, so Shivappa Nāyak (an enterprising chief of South Kanara) took the fort out of his hands and fortified it. CHAPTER VI Conquests of Khan-e-Khanan 1. Tikri and Sagar Captured:When Md. Adil Shah heard of the impudence and boldness of Shivappa he ordered that an army might be mobilised and he himself marched towards Malnād on Salakh (= last day) of the month after the lapse of 6 hours of the night of Wednesday 1053 A, H. (3 Jan. 1644 A.D.). On the 10th Zilqad (11 Jan. 1644) he encamped at Bankāpur. All the Hindu Rajahs were terrified but Shivappa Nāyak fortified the fort and with a selected party he fled away into the hills and dales. At this the King gave the robe of the command to Nawab Khān Bābā (Mustafa Khan) and Muzaffaru'ddin Khān-e-Khānān [canacan' of the Jesuit records). When the army, reached near the fort of Tikri the soldiers began to plunder and when they reached near the Qasba of Sāgar which is at a distance of one Frasakh ( 4 miles) from Tikri,' Khān-e-Khānān (hereafter abbreviated to K. K.) ordered that the moat should be crossed after filling it up with logs of wood and the walls should be scaled, which was done accordingly. They thus entered the Qasbā by the eventide and used the planks of shops 1 By looking into the map of India, showing forest areas, I found that ungurveyed forests lie to the west of Sagar and so I am inclined to place Tikri 4 miles to the west of Sagar. 1 ·१०६] fetari-racia as shields and attacked the gate of the fort. K. K. walked the distance of one Farsakh and stationed him. self in front of the fort. The siege and the struggle lasted for 5 days and then a damdamah ( a high platform ) was prepared for mounting the cannons. The besieged then capitulated the fort; and gave the keys to Khān Bābā who was left there in charge of the fort, by K. K. who thought of going back to Md.-pur on the 13th Muharram [1054 A. H.] ( 13 Mar. 1644), and as the year ( of accession] changed on the 10th Muharram ( 10 Mar.) he celebrated the Nauroz in the Dar-ul-Fateh, Bankāpur. Then the King reached Md.-pur on the 25th Muharram ( 25 Mar. 1644) and entered the city at a shagun (auspicious time) when 4 hours of Monday had elapsed. 2. Ali II's Circumcision: It took place on Monday, (date and month not given), of 1054 A, H. ( 1644.A.D.) B. S. p. 363 gives the time as Friday night of Rajab (date not given) of 1054 A. H. (Sept. 1644 A. D.) when the prince was in his 7th year. All the victorious Vizirs from Karnatak viz. Rahmat K. who was entitled Rustum-e-Zamān ', Sīdi Rehān Sholāpuri, Farhad K., Peshjang K., Af. K., Md.Yaqut K. Sarni, K. Bābā and K. K. presented many valuable and rare things. Presents came from Shah Jahan and 'Abdullah Qutub Shah also. In the night of the 10th (month not given) Thursday, he was taken in procession to the city!( B. S., p. 363, gives Friday night of Rajab. The Marathi translation of B. S. by Modak gives 6th Rajab. ) 3. K. K. Honoured:-In 1054 A.H. (1644 A. D.) K. K. was given the robe of command and was sent to conquer those forts of Karnatak and Malnad (= K. and M.) which were not taken up to that 6 ·HISTORY IN MUHAMMAD NAMA [१०७ time. Sidi Rehān Sholapuri, Khas Khayl, Nusratintizam, Peshjang K., A'zam K. and other Vizirs were sent with him; As soon as K. K. reached K. and M., he took some forts in a short time and the King honoured him with the title of " Khan-es Muhammad Muhammad Shahi, 4. Pilgrimage (Urs ):-On the 5th Zilqa'd, 1055 A. H.(14 Dec. 1645) the King started towards the Rauzah of Sayyad Md. Husaini Gaisudaraz. He observed his birthday celebrations on the way. When he reached the bank of the river Bhinvra which is at a distance of two days' journey from the Rauzah he encamped there and it was as this time that the glad news concerning the capture of the forts of Nandbhal (Nadiyal Dt. Karnul) and others by K. K. reached him. He started thence on Monday [13 Zilqad, 22 Dec. 1645], for the Rauzah. On the 16th (25 Dec.) the Urs ended and he left for Md.-pur. [The Urs usually ended on 16th Zilqad-] When returning he stayed again on the banks of Bhinvra for two days and enjoyed the elephant-fight arranged in the river. Thence he came to Nusratabad, known as Sāgar, and stayed there for three days when the news of the capture of the forts of Khaljalm (?) and Kanigiri through the heroism of K. K. reached him. 5. Nine Forts Conquered by KK-When K. K. reached the fort of Nandbhal a battle ensued and it was taken in 4 days, 1 Prof. J. Sarkar writes in his article " Shahji Bhosle in Mysore in Mod. Rev., July 1929, p. 9, that K. K. reported the news early in 1646, The MS. does not give any date but I would place this reporting time somes. where at the end of 1645, bocause in the last section it is mentioned, of course on the strength of the MS., that the happy news reached the King. in December 1645, between 14th and 25th.

·200] शिवाजी-निबंधावली Then nine other forts: also, were conquered one after the other. Their names are given as follows, but they have not been identified as yet:-- Nandbhāl, Sriwāl, Kopgondā, Obhali, Porlor, Parkanpulast, Kanigiri, Kardelmast and Chābakalmarbast. 6. King Returned to Bijapur :--When the King heard these happy tidings he ordered that they should encamp in the expanse of Koki (or Gogi), in the vicinity whereof the mausoleums of the Adil Shahi Kings, viz, Yusuf, Ismail, Ibrāhim I, and Tehmāsp were situated. He stayed there for three days and started Thursday. When he reached Rasūlpur the present sent by Abdullah Qutub Shah reached him. He returned to Md.-pur on 3 Zilhijje 1055 ( 11 Jan. 1646 ) the week-day given is Wednesday, which ought to have been Sunday. on CHAPTER VII was Important Events of the Reign 1. Relations with the Mughals : -Shah Jahan came to Daulatabād for conquering Md.-pur but a treaty was concluded and the annual tribute discontinued. 2. Asaf K. was defeated : -Asaf K., the fatherin-law of Shah Jahan, attacked Md.-pur but was defeated and obliged to go back to North India. 3. Islam in Karnatak: Asthe King thought of spreading and strengthening the true faith he brought Ram Raj and all other Rajahs of the South under subjection, and the strong temples, which the infidels (Kafirs) had erected in every fort, were completely depopulated. The whole country was conquered in 3 years and the citadel of dualism and idol worship was given such a ·HISTORY IN MUHAMMAD NAMA learned [१०९. rude shock that the knots of the sacred-thread-wearers. of Sayt Band Rameshwar were severed. 4. Prosperity of the Subjects :--Every day some festival was observed and all lived in peace. At the time of the marriage with Taj Jahan Begam (dr. of Khan Bābā) the vakils of Shah Abbās-al-Husaini also had. accompanied the King in the night procession. 5. Murder of Khawas Khan. 6. Fort of Sholapur:--which was almost impregnable was surrendered by Sidi Rayhan who was taken in the imperial service. 7. Imperial Treasury : -was full of gold, silver gems and jewels and it did not suffer even by the reckless generosity of the King. 8. Zahur Ordered to Write this Book :--The King wished that the account of his reign may be immortalised in black and white for the benefit of the people, so in the year 1051 A. H. (1641 A. D.) the King told Nawab Khan Baba, “The chronicler of the account of the reign should be an expert wielder of a facile pen and Zahur, son of Zahuri, is capable of performing this onerous task." The Nawab, accordingly, summoned me to his house and communicated to me (Zahur) the happy news. He gave me the History of the Sultans of the Deccan' by Rafi'a-ud-din Husain Shirazi [perhaps it was meant to serve as a model ] and asked me to write an account of the Kings of the Deccan in a scholarly and beautiful style. I did my work assiduously, Once in an assembly of the King, where all the were gathered together, mention was made of the wonderful command of the language put forth in Akbar Nama by Abul Fazl, the versatile histo ·$90] शिवाजी-निबंधावली rian and minister of Akbar the Great. Zahur stood up and said, “ Akbar Nama is really a specimen of literary productions, decorated with figures of speech and rhetoric, and written in a learned style, but my M. N. is characterised, from cover to cover, with the glorification of God and praise of the Prophet, not to be found in Akbar Nama, in addition to the literary merits and embellishments." Hearing this the king ordered that Akbar Nama should be fetched from the library and he resembled it to the “ Bharat Nūmā ", the book of the Hindus. He honoured and encouraged the author by saying, “Mullā Zahūr was created by God for writing M. N. and winning immortal name and fame thereby." CHAPTER VIII. Conquests of Nawab Mustafa Khan 1. The Nawab Starts.:- On the 1st day of the month of Jamādi-ul-Awwal, [1056 A. H.] 15 June 1646 A. D.) Nawāb Mustafa K. started from Md.-pur to conquer the countries of Karnātak and Malnād, and the King in order to give him a hearty send-off accompanied him upto the Kāla-Chabutra, which was situated near Ibrahimpur. Thence on the 2nd day ( 6 June ) the Nawāb (hereafter to be abbreviated into N. only ) started and reached the bank of the river Krishna, and stayed there for some days. He had with him Rustam-e-Zaman who, I think, was the son of Rustam-e-Zaman, (Randaula ), the elder ], Farhad K., Pesh Jang K. and others. 2. Gumti Fort Captured :- When they reached near Bakar-Kond, the news was brought that on the bank of the river Palrī there was a fort named Gumti where a party of the robbers lived and was laying that ·taken into possession so cautious). HISTORY IN MUHAMMAD NAMA [१११ part of the country waste. In order to extirpate them the army went there and besieged the fort. The robbers fought from the 2nd hour (Sãet ) of the day to the third hour of the night but finally gave way, fled away, and the fort fell into the hands of N. Then he resumed his journey to Karnatak and reached Gadag Lakmeshwar and stayed there as it possessed an exhilarating climate. 3. Revolt of Rustam-e-Zaman:--Now he heard the news of the sedition of Rustam-e-Zaman. Although N. tried his best to set him right, he did not mend his ways. Rustam-e-Zaman had mismanaged the affairs of the property which was acquired by his father. So the imperial order came from the King that he should be arrested and his property confiscated. N. was on the look out for a proper opportunity and meanwhile reached near Honhalli ( 12 m. west of Baswapattan) but R. Z. still persisted in his objectionable doings, hence the serious apprehensions were cherished against him. So the property of such a recalcitrant Vizir was tained and no bloodshed occurred. But through the intercession and importunities of the illustrious Nawab, he was pardoned and that property also was restored to him which he had inherited from his father. 4. Local Chiefs' Help :-N. left that place on 3 Ramzan ( 3 October, 1646 A. D.) and in the vicinity of that place he met Asad-ul-Khawānīn and Shahji Raja, who were sent in advance to guard the boundaries of Karnātak. At this stage on the 4th Ramzan ( 4th Oct.) Shivappā Nāyak,' Zamindar of the Sivappa Nayaka, the younger brother of Virabhadra Nayaka of Ikkeri, murdered the latter and himself became the ruler of Ikkeri. After this he sent some of his officers with presents to Chikkadeva Raya ·११२] शिवाजी-निबंधावली country of Malnad, came to N. and supplied him for the conquest of the Karnatak 1000 horse and 2000 foot, and he stationed himself on the frontiers of the country of the Raja of Seringpatan with 1000 horse and 30,000 foot. In the second stage Dad (or Dādu?) Nāyak, Rajah of Harpanhalli, joined N. with a contingent of 30,000 horse and 2000 foot. Then N. went on, being thus. strengthened, encamped near Sakripatan ( near the southern end of the Shimoga District, 22 m. south of Bellur) and here he was joined by Hashmi ( Husaini, Sh. B., 9-34) Ambar Khan, Jujhār Rāo, Abāji Ghātge, brother of Keng Nāyak and the Desais of Lakmeshwar and Kopal. These Desāis brought with them the contingents of 300 horse and 20,000 foot. Balaji, son of Haybat Rao, sar sint of Muhammad Nagar (Malnād), also came here with his contingent. Then by forced marches they reached Shiva Ganga, which is a big temple of the Hindus, and it is situated on a mountain which is very high. It is wonderful that on the top of that stony mountain there is a fount of water which is sweet and lucid. N. went on and in of Seringapatam requesting an alliance with him. But Chikkadeva Raya rejected the offer seeing the nature of Sivappa Nayaka's accession to power. Wroth at this Sivappa Nayaka took up the cause of Sriranga Raya III. the nominal emperor of Vijayanagar, against Chikkadeva Raya. Sriranga Raya had by that time lost all his northern possessions like Chandragiri and Vellore on account the invasions of the Muhammadans. He then retired to the territories of the Nayakas of Gingi, Tanjore and Madura. When these latter failed him he was wandering over the country for want of supporters. Sivappa Nayaka now came to his help and ceded to him the districts of Hassan and Belur. By the influence of the nominal emperor, Sivappa Nayaka got in return the help of the chiefs of Aigur, Tariyakere, Harpanhalli, Chintanakal, Maddagiri and Gadag. With the aid of these chiefs he made war on Chikkadeva Raya of Seringapatam. (S. Krishna Swami Ayyangar, "Sources of Vijayanagar Hist.. p. 309.)

·HISTORY IN MUHAMMAD NAMA [११३ this journey the ambassadors of the Manaywārs of Madura, Tanji and Tanja war, who were the viceroyalties of Rayal but had revolted against him, came and paid their homage to N. 5. Manaywars :--The word Manaywār, as given in the M. N., was the title of the Rajahs of the forts which were situated in the neighbourhood of the fort of Tarpatri, viz. Madura, Tanji and Tanjawar etc., They were very rich. The Rajah of Madura was the owner of mines and the port of Kahalpatan which yielded jewels and pearls respectively. [Sh.B. 9, 40, gives his name as Trimala Nayaka, and H. N. M. pp. 110-149, gives Tirumala Nayaka (c.1623-1659). ] The Rajah of Tanji had 24 thousand ladies in his harem, and 5 thousand elephants and 3 lakhs of footmen in his army. The Rajah of Tanjawar also commanded nearly the same pomp and pelf. He was known as Chorangnat. Sh. B. 9, 39, gives his name as Vijaya Raghava, and H. N. M., p. 158, also corroborates it. 6. Manaywars' Homage--When Rāyal (Sriranga III, the last King of Vijayanagar ) saw that his subordinate princes have sought refuge with N., he planned to put N. off the scent, defeat the Manaywars and to fortify his passes. He sent his spiritual preceptor Venkayyā (or Venkannā ) Somāji to Nawab in order to open negotiations with him and attacked the Rajahs of Madura, Tanji and Tanjawar with twelve thousand horse, 3 lakhs foot and 100 elephants. The Rajah of Tanji was subdued but the other two gave him a stubborn resistance. When N. heard this he did not listen to the treacherous words of the ambassador of Rāyal and marched on up to the Kanvi (=pass) which is near Vellore, adjacent to शि. नि. २६.-८ ·११४] istarat-fragrant the capital of Rayal. N., however, told him that whenever Rayal would stop fighting with the Manaywars and return to Vellore he would stop there and then and effect peace between them. 7. Pretended Negotiations of Rayal:--Although this Rayal was installed on the throne after the defeat of his father with the help of Bijapur arms, he forgot all the obligations, acted ungratefully and withheld the annual tribute. It was, therefore, thought proper to help the Manaywars against him. When Rayal's ambassador heard this, he promised that he would dissuade Rayal from his intentions in one week. He succeeded in this and Rayal returned to his capital. Then the abmassador left N. and took Mulla Ahmad with him to settle the terms of peace, and promised to bring Rayal to meet N. in Bala-e-Ghat (uplands) near Nilipatan (?). N. asked Mulla Ahmad to come back soon, as he was staying on the mountainous country about seven farsangs (i. e. 28 miles) away from Vellore, and, through the dalliance, Rayal may fortify the passess and block their passage. N. did not like that Venkanna Somaji might be allowed to go with Mulla Ahmed, as his presence would be a source of security against troubles, but Shahji prevailed upon N. saying " He has sworn by God before me.” N. insisted that the Manaywars were unprepared at that time and that by the departure of Venkanna Somaji all control over the opportunity would be lost. Shahji Rajah persisted that he would be responsible for all that and stood surety for his conduct. N., after all, reluctantly yielded. 8. Rayal's Revolt :-As soon as V. Somaji entered Vellore, Rayal through his suggestion, began the preparations for war; organised defence, fortified the ·HISTORY IN MUHAMMAD NAMA [११५ passes and gave rewards to the Muhammadan soldiers who were with him. The envoys of the rebellious ministers of Rayal sent a message, concerning the movements of Rayal, to N. who was not at all upset at this news and prepared himself to give the battle. When Rayal reached the top of the mountain he broached his intention to and dismissed the Mulla. N. did not say a word at this to Shahji Rajah, though he had stood security for that. He took an augury from the Quran as there were two paths to reach the country of Rayal. The augury turned out for going through the country of Jagdeva and N, acted accordingly and promptly. He reached within two stages of the country of Rayal through the country of Jagdeva and overran it though it was a very populated and fertile land. Jagdeva was a Zamindar with 30,000 foot. [S. B., 11-4, calls him the Rajah of Cauveripattan). Rayal was taken by surprise as he was under the impression that the imperial army had retreated, so he had to go with speed to the Kanvi i.e. pass, to block the path. N. who was staying at Masti (30 m. e. of Bangalore) went forward. On the Ist Zilhijje 1056 A. H. (29 December 1646), Asad-ul-Khawanin with his big army, other Vizirs and the contingents of the Desais of Gadag and Lakmeshwar reached the dangerous pass leading into the country of Jagdeva and after making short work of the Hindu guards stationed there, entered it. He encamped at the neighbourhood and stayed there for 20 days. In the meanwhile he fell ill and retired to Masti which was at a distance of 5 farsakhs (20 miles) from the tank, but the other Vizirs stayed on there. When Rayal heard this, he came to Guriatam and then through Jagdeva's country he reached near the ·शिवाजी-निबंधावली strong fort of Kishandurg, and started thence with the vast army of one lakh foot and 12,000 horse. He reached within 5 farsakhs (20miles) of the imperial army and, as soon as Shahji Rajah and the chief secretary of Asad K. got the news they wrote to N. for the reinforcements which he sent forthwith under his Sar-Khayl, with the instructions that he was coming with all speed and till his arrival they should not engage in a battle. The Sar-Khayl had traversed only two stages, when a furious battle came off between Jagdeva and the Bijapur army and the scene of action was at a distance of 6 leagues ( 24 miles ) from N. Jagdeva was defeated, his mother killed and he himself forced to take refuge in the fort. He wrote to Rāyal, "I possess 36 strong forts and so am not at all afraid. You too go to your country and be prepared. In the meanwhile N. reached there and distributed rewards to the deserving persons. He then marched on to the pass, and encamped at the tank where Asad-ul-Khawānīn had stayed, and thence passing beside the fort of Ankusgiri (40 m. s. e. of Bangalore ), he encamped in front of the fort of Kishandurg on 4th Muharram 1057 ( 30th January 1647.) The fort was besieged and the town fell first and then after a whole day's close fight, Jagdeva Rao took the Qaul ( assurance) from N. and capitulated the fort. 9. Jagdeva's Forts Captured:~Then N. sent a troop with the Desai of Gadag Lakmeshwar to the fort called Virabhadra Durg, the capital of Jagdeva Rão (25 m. s. of Ankusgiri). First of all the Desai captured one gate and the next day Asad K. and N. also came up and a pitched battle book place. Finally being defeated the son-in-law and the brother of Jagdeva who were in the fort took the qaul (assurance) and gave the key of ·Asad K HISTORY IN MUHAMMAD NAMA [११७ the fort to N. They were rewarded robes of honour and Bālāji Haybat Rao was left there as the commandant. N. stayed there for two days and left it on 12 Muharram (7 Febr.) He proceeded on and the Peswā (minister) of Jagdeva got alarmed, came forth, yilded and gave the keys of the strong fort Deva Durg to N. There was a big tank and a beautiful garden in that fort and N. stayed there for five days. Hasan K. Mayāneh, Yaqub and Dilāwar Khan were sent ahead with one thousand horse. Then he started with the whole army, reached Anandbār, stayed there for a few days, got the fort there repaired, and went to Amrāvati which was at a distance of 3 leagues from Anandbār. A powerful citadel was built there by the order of N. who stayed there for some time to enjoy the bracing natural scenery and the gardens which had 20,900 cocoanut trees in them. He returned to Anandbār and sent Asad-ul-Khawanīn to the fort of Guriatam, who reached there with rapid marches. Some of the Vizirs were of the opinion that the fort was impregnable as it was very strong and was protected by two wide ditches, but elephants in front of the army, attacked the fort. The garrison opened fire but the Bijapuris succeeded in breaking open the first gate and finally captured the fort after a tough fight. Hori (?) Narayan, who had come with 4,008 elephants to help the enemies, had to go back disappointed when he found Husaini Ambar Khan besieging the fort. The glad news were sent to N. who started for the place next day. Then Waranjpur (or Waranchur ?) which was at a distance of four farsakh from Guriatam, was attacked. The Raja broke the huge iron idols of the temple, ·११८] शिवाजी-निबंधावली threw them in a well and fled away. N. entered the fort and ordered the idols to be brought out but one of them was too heavy to be hauled up. 10. Rayal Defeated :--N. stayed at a big temple one farsakh from Vellore. A pitched battle took place between N. and Rayal. The general of the enemy's army was Dāmalwar (or Wāmlür). On his right hand Bahlol K. Shahjahanī, while on the left Dilāwar K. and Ragho Brahman Nizamshahi were commanding the troops. This wing was faced by the forces under Shahji and other Hindu Vizirs supported by Asad K. ( and Abdul Qadir, B.S., p. 321 ), while the other wing by those under Sidi Rayhan, R. Z., and others. The two armies were filed thus. Bahlol K. Damalwar ( centre ) Dilāwar K. and Ragho Nawab M. K. Sidi Rayhan, R. Z. and others Shahji and other Hindu Vizirs supported by Asad K Dāmalwar was wounded with an arrow shot by N. and fled away after the loss of 5,800 soldiers. Asad K. was wounded severely but was saved. Bahlol K. was routed. The Bijapuris encamped there in triumph. Then the fort of Vellore was besieged and the turrets were shot down. The Rayal yielded, requested for pardon and agreed to pay 50 lakhs of huns and 150 elephants as a present. N. halted there for one month, and then resumed his campaign, ·HISTORY IN MUHAMMAD NAMA 11. Other Forts Conquered :--N. returned to Waranjpur and observed the festival of the birthday of the Holy Prophet. Thence he went to Guriatam with Asad K. and ordered the fort there to be razed to the ground as it stood on the frontier of the country of Jagdeva. Then the fort of Ranpur (Ambur or Tunnur ?) which was situated on the summit of a mountain, was captured. In this battle a cannon ball was aimed at the tent of N. he escaped narrowly. He started for Anandbār and received a robe of honour from the King through E'atabar K. Then he received presents from the Rajah of Gangavati and captured the fort of Taranpur, which was under Jagdeva. At Kavlipatan (Cauveripatan) Bahlol K. Shahjahani took qaul (assurance) and joined the Bijapuri army. The forts of Hassan Raidurg, Raidurg, and Virbhadradurg (known as Fateh durg) were taken. As the Nayakwars, (or Bamakwars), by the order of Jagdeva, had captured Ratangiri, N. sent Abul Fateh, Sar Khayl, to that side who took Kanakgiri and then Ratangiri was capitulated. Then the fort of Melgiri, Arjunkot and Dhalenkot, built by Ram and Laxman, the great heroes, were captured, and the last was got repaired also. At this stage N. received a Farman from the King for returning, so he left, by orders, Asad-ul-Khawanîn and Shahji Rajah with other Vizirs in that country. The King came up to the river Kishna to receive the victori- This reference gives a clue to the dates of these events. The birthday of the Holy Prophets is generally observed from 12 Rabi-ul-awwal and in 1057 A. H., this date corresponded with 8 Apl. 1647 A. D. can conclude that in the beginning of the month of April, N. was at Waranjpur, and as he came here after halting at Vellore for one month (i. e. whole of March), so the date of the fall of Vellore can be put down somewhere at the end of the month of Feb. 1647 A. D. So we ·१२०] शिवाजी-निबंधावली ous Nawab who had come in triumph with innumerable booty and presents. 12. Pilgrimage (Urs), when Nawab was with the King : ---In the year 1057 A. H. (MS. gives 1037 which is a mistake of the copyist), 9 Zi-Qa'ad ( 26 Nov. 1647) the king started for the pilgrimage of Sd. Md. Husain Gaisudaraz. Although every year the birthday celebrations were held on the 1st Zi-Qa'ad, this year they were celebrated on the way to the pilgrimage (i.e.,on the 10th or 11th Zi-Qa'ad). Zahūr also had presented one congratulatory poem on that occasion. On 16 Zi-Qa'ad, which was the night of illuminations a stone light-pillar was erected, and on 20 Zi- Qa'ad (7 December 1647) the king left for the city of Bidar, where he heard the news of the revolt of Abdullah Qutub Shah and appointed K. K. for punishing him who was terrified and sent presents. On 16 Zil-hijje 1057 (2 Jan. 1648) the King started from Bidar and reached Hasanabad in 4 days where he stayed for five days (i. e. up to 11 or 12 January), nominated Nawab M. K. for the conquest of Karnatak again, started for Md.-pur and reached there on 1 Muharram (17 Jan.) 13. New Farmans Discovered :-In the B. I. S. Mandal, Poona, collection, there is an original Farman of Muhammed Adil Shah, addressed to Yeswant Rao (Jaswant Rao Wadwe, Sh. B. XII 18-47): “By our orders Nawab Khan Baba ( 36 epithets have been used ) has written to him that he should go to Jangama Kanvi (to be referred to in M. N. later on) with his contingent, should join Maharaj Farzindi Shahji Bhosle (6 more epithets have been used ) and being in agreement and concord with the Maharaj (ba Mahārāj yek-dil wayek jehet budeh) he should practise loyalty to Goyt. It is ·HISTORY IN MUHAMMAD NAMA [१२१ incumbent upon him to obey the Nawab implicitly and to reach the Mahāraj as soon as possible. 25 Zil.hijje 1057 A H ( 11 Jan. 1648 A. D. )" It can be safely concluded that this Farman was sent from Hasanabad where the King was staying with the Nawab. By the bye, it may be noted Sh. B., XII- 18, affirms that Jaswant Rao Wadwe was one of the party which attacked and arrested Shahji at Jinji, and the words of the Farman, "be in agreement and concord with him", quoted above, give a clue to the fact that he was not on good terms with Shahji and so would have surely accompanied the Nawab to arrest Shahji after six months, although M. N. is silent on the point. There are two other important and original Farmans of Bijapur in the above collection. One is address. ed to Jujhar Rao Ghantge and the other to Ambar Khan, dated 1st and 21st Jamadi-ul-awwal 1055 A. H. ( 16th June and 6th July 1645 A.D.) respectively. They are asked to help Peshjang Khan as the Kafirs (Hindus) had besieged Bālāpur (Mysore). (Cf. Chp. V-10). [ It may be noted here that though this event is mentioned in the despatches it is not referred to in the M. N, which proves that Zahur has not used all the despatches. Heaven only knows how many documents have been lost and so nothing can be asserted dogmatically by a cautious and true historian. (Cf. App. 1.) CHAPTER IX Relations with Shahji Rajah 1. The Nawab Starts Again :-Nawab M. K. started from Hasanabad (probably on 12 January 1648 as soon as the King left the place and not on 17 ma ·2. Shahji's Achievements : -N १२२] शिवाजी-निबंधावली January when the King reached Md.-pur, as Sir J. Sarkar states ).' When he reached near Jinjee, Mir Jumla who was already there, thought of creating some mischief, N. wrote to the King for reinforcements and K. K., R. Z., Af. K. etc. were sent from Bijapur, but they had to return from half the way as Mir Jumla had entered into a peace with N. and retired. [H.N. M., p. 129, has a different narration-"Golkonda had laid siege to Jingee. Tirumal Nayaka secured the help of the Bijapur army and marched to the relief of Jinji. But Golkonda came to an agreement with the Bijapur army and entrusting it with the siege of Jingi, withdrew to consolidate her recent conquests. This volte face on the part of Bijapur, and quarrels among the heterogeneous army of the besieged, upset all calculations and the Muhammedans took possession of. Jinjee.] day the forts of Jangama [ Kanvi (=pass,) referred to in the Farman) and Trinomal. Here Zahur has given a long Qasideh ( encomium) in honour of the unique victory. [Be it noted that Shahji was the only great and experienced commander, hero of so many Karnatak battles, who was with the Nawab in this expedition, when he performed the feat of conquering two forts in one day, yet Zahur does not refer to the exploits of Shahji who was there as is evidenced by the genuine Farman discovered by me, and quoted above. Any gentleman can get a photographic copy of that Farman 1 Sir J. Sarkar, Shahji Bhonsle in Mysore,' Mod. Rev. July, 1929, p. 11. From this article which is a summary of some chapters of M. N., I have taken the position of the forts, given in the brackets, mentioned in the chapters 5 and 8.

·HISTORY IN MUHAMMAD NAMA [१२३ from me to satisfy his honest doubt and to pronounce his own judgment about it.) ] I think Zahur was so full of singing the encomiums of his patron, Nawab Khan Baba, who entrusted him with the work of writing M. N., that he could not think of any other personages, “mentioned in the despatches. Zahur nowhere states that he bases his statements on * despatches' faithfully and truly. I beg, therefore, to differ from Sir J. Sarkar when he says without a qualifying word in his article in Mod. Rev., July 1929, p. 10, that "In all these wars Shahji did not take any part beyond what has been mentioned above. His achievements, if any, did not deserve to be mentioned in the despatches." (Italics are mine). I would put it thus: In all these wars Shahji might have taken more prominent part but unfortunately either the despatches have not been unearthed yet or lost, and the account of these which is before us was written by a poet, a protege of Nawab M. K. Shahji, moreover, belonged to the party of Khawas Khan and Murari, the enemies of Nawab M. K., who at last threw him into prison at Belgaum. Whenever the star of Nawab was in ascendancy, that of Shahji was in decline. Under these circumstances although the achievements of Shahji might have been mentioned in the despatches, yet Zahur has not referred to them in his M.N. 3. Conquest of Jinji: -After putting down the revolt of Mirjumlah Qutub Shah, the Nawab reached Jinji. He found it a very formidable, almost an impregnable fort. The description of the strength, height and fortification of the fort is given in an exaggerated language. wars ·१२४ ] হানাভা-নিশান্তা 4. Arrest of Shahji:-- (a) According to M. N. “As the siege lingered on Shahji Rajah who always changes sides like the dice of the gamblers, sent his chamberlain to the Nawab, requesting his permission to go to his own dominion, so that his soldiers may get some rest. The Nawab replied that it amounted to creating disturbance if he were to break off at that critical time. Thereupon Shahji Rajah again sent a word to him that in the camp,grain was very dear and the soldiers could no longer put up with hardships and trouble, and that under those circumstances there was no need of taking any permission and that he would leave for his country without any premission. When the Nawab found that Shahji Rajah was bent on kicking up a row, and through fox-like cunningness wished to mar the game, he used extreme prudence and skill and imprisoned him in such a manner that out of his ministerial property not a single tasut was lost, and all his wealth and property was taken into possession by the imperial authorities." No date is given. (b) According to B. S., p. 325. : When the siege of Jinji was going on some incidents happened which became the cause of disunion and disaffection between the Nawab and Shahji Rajah. Shahji, turning his head aside from obedience to the Nawab, practised opposition. It came to such a pitch that the Nawab thought of plans to arrest him. One day he made Baji Rao Ghorpade, Yeswant Rao and Asad Khan ready >$ In the manuscript one word is illegible and I have deciphered it as yelt tasu a two barley weight ; an insignificant part of a thing: 2 Sir, J. Sarkar, in his * Shivaji, 3rd Ed. p. 36, translates Jaswant Rao Asad Khani," but this: -in my opinion, is wrong. The 1 Contd. on next page)..

·HISTORY IN MUHAMMAD NAMA 1१२५ and entered (I read khazid) the camp (of Shahji) early in the morning. By chance Shahji, having passed that night in banquet and enjoyment, was sleeping at that (soothing) time of the dawn. As soon as he came to know about the arrival and intention of Baji Rao and Yeswant Rao, he came out of his tent in great confusion, jumped on his horse and spurred it on alone in order to carry himself to a place (of safety). Baji pursued him close and quick, arrested him, brought him before the Nawab and kept him in confinement. Three thousand horse which accompanied him dispersed and much plunder happened in the camp." No date is given. (c) According to Shiva Bharata, Chapter 12:- “Early in the morning when the sun was peeping out and the bracing breeze was blowing Dilāwar K. Masóūd K., Ambar K., Rajahs of Adoni and Karnpur, Farhad K., Khairat K., Yaqut K., Azam K., Bahlol K Malik Raihan K., Ballal, son of Haybat Rajal (=Rao), Sidhoji, Mambāji Pawar, Mambaji Bhosla, and some other nobles, besieged the camp of Shahji. As they had kept awake last night they had no idea of such a surprise attack and were unprepared, and so there was great disorder and tumult in the camp. M. K. himself was commanding the forces. Then Khandoji, Ambaji, Manaji, Baj Raj Ghorpade, Yeshwant Rao Wadwe, and others entered the camp of Shahji and thus awakened him. Shahji ordered all his nobles to be prepared. lithographed edition of B. S, reads, “ Yeswant Rao " and "Asad Khan' in two places, on pp. 325 and 327, which is quite clear and there is no need to change it. Moreover the contemporary Farman referred to in Chp. VIII which was written before six months does not call Yeswant Rao as, ' Asad Khani. Sh. B., 12-18, also calls him Jaswant Wadwe' and not. Asad Khani.

·१२६] शिवाजी-निबंधावली Then Shahji rode on a powerful horse and attacked Baj Raj Ghorpade. The faithful nobles of Shahji tood on all sides to protect him, then, a close fight began and Shahji 'exchanged blows with Baj Raj Ghorpade and in the end swooned, fell down wounded and was arrested by Baj Raj (Ghorpade) himself." 5. Jinji Captured :-The Nawab imprisoned Shahji Rajah by the order of the King Muhammad Adil Shah and again busied himself with the siege. He fell a victim to a serious disease and died after some time. So Muzaffar-uddin Khan-e-Khanan was instructed by the King to take his charge immediately and to postpone the conquest of the country of Tarpatri, (B.S., p. 326, Nandīhal ) for which he was sent. The Khan accordingly reached Jinji, and eventually stormed the fort. Afzal Khan played an important part in this battle, K. K. took the treasures of the Rajah of Jinji in his possession and sent them with innumerable property and riches to the Court. Zahür wrote a long Qasideh in honour of the victory, which is given in M. N. B.S., p. 328-329, gives an additional information: The Rajah of Jinji, Rūp Nayak, was very proud and wealthy. In this siege the Rajahs of his neighbourhood did not help him and after a protracted siege he yielded for want of food and fodder and entrusted the fort to the Bijapuris on Wednesday, 22 Zi-hijje, 1058 A. H. (28 December 1648 A. D.). The country which had nothing except idol-worship and infidelity for thousands of centuries was illuminated with the light of Islam through the endeavours and good wishes of the King. The treasures, gems, jewels and other property worth four crores of huns was added to the imperial treasury. w ·HISTORY IN MUHAMMAD NAMA [१२७ an Mosques were erected in the cities which were full of temples and the preachers and criers were appointed in order to propagate the Muhammadan religion. 6. Shahji Brought to Bijapur : When Jinji was captured the Khan sent Afzal Khan with 89 elephants loaded with the booty, and Shahji Rajah also was sent with him with fetters on his feet. B. S., p. 327 mentions : The King sent Afzal K. from Bijapur to fetch Shahji (from Jinji) and eunuch, Malik Eatabar K., to confiscate the property of Shahji. They were still in the way when the Nawab M. K. breathed his last on Thursday, 3 Zi-qa'adeh 1058 A. H.( 9 Nov. 1648).' The King received Afzal Khan with great eclat in the Kalyan Mahal when the Nauroz (jashn ) was being celebrated.' [ Nauroz fell on 10 Mar. 1649 ]. Shahji Raja who was brought in chains, was sent to the prison of example, and at this kind treatment of the King towards Shahji, the nobles and the residents of the city were surprised, because they thought that Shahji Rajah deserved capital punishment and no favour in the form of a guard or watch. As he was put in confinement, they thought that he might be pardoned and liberated, Some of the councillors did not like his release in the least as he was very cunning and resourceful. Another party was unanimous that to bestow 1 This reference in M.N. gives us a clue to the date when Shahji was brought to Bijapur. The Nauroz jashn ( festival) was generally observed in the month of March, so we can safely conclude that Shahji was brougnt to Bijapur in March 1649 A. D. Haft Kursi, p. 57, states that Shahji was brought to the court in 1058 A. .H (1648 A. D.) 2 It may be noted here that the prison of example' ( Zindane- "ibrat) does not mean the prison of modern times, but an ordinary confinement without fetters, as Shahji occupied a high rank in the peerage of the Adil Shahi government. This was why the people were surprised.

·१२८] शिवाजी-निबंधावली liberty on that treacherous and reckless fellow would tantamount to trampling the tail of a snake, or opening the knot of the tail of a scorpion with one's own hand with full knowledge of and after seeing clearly the danger involved in the adventure ). It is not the way of the wise to regard a porcupine as a heap of mud and a wasps' abode as a fit pillow for the head. 7. Release of Shahji:-- The King, who was ever ready to pardon the crimes of the created beings, entrusted Shahji Rajah to Ahmad Khan, sar sar naubat, with the instructions that if Shahji would give up to the imperial authorities the strong fort of Kondwāna (which fell into his hands in the period of anarchy which follwed the fall of Nizam Shahi), with the forts of Kundarpi and Bangalore, he would be honoured with his former position. Khan Ahmad Khan accordingly carried Shahji to his own house and kept him in confinement. Then he broached to him the glad tidings of the royal-kindnesses and left no stone unturned in sympathising with him and soothing his heart. When Shahji saw that his black deeds had brought forth white flowers on account of the showers of royal favours, he agreed readily to obey implicitly. He sent letters to his two sons, who were firmly seated in the above mentioned forts : “As soon as these few sentences reach you, you should deliver the forts of Kondwana, Bangalore and Kundarpi to the trusty agents of the Emperor." They abided by this behest of their father immediately. The King called Shahji Rajah in his presence and honoured him with the robe of vizārat, and restored to him his former country. Sh. B., 15-(37-39), says that Shahji was asked to write to his sons for restoring the ·HISTORY IN MUHAMMAD NAMA [१२९ forts of Sinhagarh (Kondāna ) and Bangalore; and Jedhe Shakavali, for the fort of Kondana only, 8. Sir Jadunath Sarkar's Views Examined :--Sir J. S. in his Shivaji, 3rd ed., writes on p. 36, "Shahji was brought in chains to Bijapur and kept in prison along with his eldest son." On the next page he writes, "in Murad's letter of 31 Oct, 1649, Shambhuji and other sons of Shahji are spoken of as sharing his captivity. But I think he was misled by the sentence “Sambha jyu waghaireh pisran niz ba tawajjuh-e-wala nijat yafteh..." (Sambhaji etc, your sons also will get freedom through our patronage ). The word "nijat" does not mean here ‘release from imprisonment which Sir J. S. has represented. It means simply "freedom from anxiety and trouble." [Cf. the letters of Murad, given in App. 2.] The sons of Shahji were apprehensive of the fate of their father who was still in the midst of his enemies and because he was then the foremost Hindu noble of Bijapur, he was the cynosure of the spiteful eyes who had seen him in the prison of example (Zindan-e-ibrat). The M. N. itself states in so many words: Shahji sent letters to his tpo sons who were firmly seated (quite safe) in the above-mentioned forts. In the beginning of this very letter of 31 October, Murad writes that he had received Shivaji's petition ( some time back and not recently) for the release of his father (and not for that of his brothers). Had his brothers also been in prison at Bijapur that fact also must have been referred to in this sentence. But it was not so. In the face of these contemporary documents Sir J. Sarkar's interpretation is untenable. Unfortunately for the Maharashtra and, for the matter of that, for India, Sir Jadunath Sarkar, on the ·१३० ] शिवाजी-निबंधावली basis of some arguments, wrote a strong and sweeping criticism against the Marathi histories and documents. In the foot note appended to p. 36 of his Shivaji, 3rd ed., he writes : The Jedhe S. gives 16th May 1649 as the date of this release (of Shahji), but it is inconsistent with Murad's letters cited above, except on the suppositions that Shivaji never replied to Murad's repeated letters [ as Rajwade imagines, ix c, 4–5] and that the Mughal viceroy of the Deccan did not hear of Shahji's release at Bijapur for six months after the event, though Shahji was then the foremost Hindu noble of Bijapur. Therefore, either these Persian letters (preserved at Satara) were forgeries, or Jedhe's early dates are unreliable. I am inclined to place the event at the very end of the year 1649. The Jedhe S. says that the price of Shahji's freedom was the restoration of Kondana (Shiva Bharat adds, Bangalore also ) to Adil Shah.” Then he quotes passages regarding the death of Shambhuji, the birth of his son, and last of all Sh. B.'s account of the victories of Shambhuji and Shivaji over the Bijapur armies. He disbelieves these and writes. “All these sources are unreliable." In my opinion Jedhe's date of the release of Shahji is correct Shahji was brought to Bijapur in March and during the interval of two months the procedure of sending the letters to his sons and the restoration of the forts must have been finished as they were very anxious to see their father free, and Shahji might have been released on 16th May 1649. There is nothing conflicting between this date and the letters of Murad. The reference of the forts which were demanded as the price of Shahji's ·is evidenced by the references culled in the present HISTORY IN MUHAMMAD NAMA [१३१ freedom also is correct as it is supported by the M. N. which he calls “earliest and most correct account." When Shiva Bharat is correct in so many places, as pamphlet of mine, I am led to believe that the account of the victories of Sambhaji and Shivaji too is correct, although it is not given in the M. N. We cannot expect Zahur, its author, who was a poet first and a historian afterwards, to speak of the humiliating reverses which his patron's (Nawab M. K's ) forces experienced at the hands of the enemies. Then on p. 38, Sir J. S. writes; "It is, therefore, historically true that the release of Shahji was due to the friendly mediation of Sharza Khan and the bail of Randaula Khan." In the 3rd ed. he gives no authority, but in his first ed. p. 48, he holds that the account ( given above ) by Malhar Ram Rao ( Chitnis Bakhar) is right. But this view is wrong as the M. No, does not refer to it, and as Sir J. S. himself admits that 'the Chitnis Bakhar' is a 19th century fabrication. It is not always safe to say that the Persian histo-. ries are reliable and that the Marathi histories are unreliable. The M. N. itself has got so many wrong dates, but we do not reject the whole of it on that score. 6. Miscellaneous Note: The King married the daughter of Shah Bani-al-Husaini and her name was. Hazrat Begam Sultan. She gave birth to a son on 3 Jamadi-ul-awwal 1059 (6th May 1649). CHAPTER X Conquests of Khan Muhammad 1. Abdulla Qutub Shah's Request :-A lettercame from him to the effect, "I will give you 4 lakhs. of huns, and four precious rubies, if you will allow me to ·which followed Amber Kala १३२] शिवाजी-निबंधावली conquer the fort of Kundi Kotah and the country of Kokabwars." The King granted his request. Accordingly Abdullah Q. Shah sent Mir Jumla to Kundi Kotah and he captured it. Then he marched on the fort of Chandra Gutti and captured it too. Being puffed up with pride at these successes he trespassed the proper limits and began extending his hand here and there. So Md. Adil Shah sent Khan Md. (K. M. hereafter) to punish Mir Jumla and to regain the forts. 2. K. M. Starts:--K. M. reached Chandra Gutti and thought of attacking Mir Jumla, who took refuge in a castle and sent Md. Khan Lodi against the Bijapur army under Baji Ghorpade, only to be defeated. Mir Jumla then sued for peace and his petition was accepted. K. M. captured the fort of Pul-Konda and then halted at Qasba Rud. 3. Ambar Kala Killed :--An order came from the King that Ambar Kala who is a vizir of Sidi Rayhan should be imprisoned or killed. Ambar Kala himself came to see K. M. with a contingent of 7000 horse and asked his permission to go to the fort of Sera. Daulat Khawas Khan was asked to arrest him but in the affray Then K. M. captured the fort of Pul-Konda and gave it the name of · Takht-e-Mubarak.' Sidi Rayhan revolted with the Rajah of Mysore but could not effect anything Now, K. M. wished to return to Bijapur, but the King sent Sayyad Nurullah, son of Sd. Ali Md.-al- Husaini ( author of the Tarikh-e-Ali Adil Shahi') who was Sar Khayl-ul-Mumālik, with robes of honour for K. M. When Sayyad reached the fort of Mudkal there ·HISTORY IN MUHAMMAD NAMA [१३३ was a heavy rainfall and some thieves entered his tent but he killed them all. In the meanwhile K. M. had started from Pulgonda and came up to Badkot where Sayyad met and prevailed upon him with great difficulty to give up his idea of going back to Bijapur. Then Sayyad Nurullah arranged a feast and left for Bijapur. 4. Wars with Mysore:-K.M. intended to put down. the revolt of the Rajah of Mysore He conquered all the forts in the country of Jagdeva which were taken by Mysore. Then he attacked Kishangarhi which was well fortified by the Rajah of Mysore. In this siege Bahlol Khan Shahjahani brothers distinguished themselves by scaling the walls. After conquering this fort, K. M, attacked the fort of the Rajah, who fled away with his life. Then K. M. captured four other forts. In the meanwhile a farman came that Shrikraj (Srirang Raj III) Raja of Vellore had sent Mir Jumla to the Mughals for help with costly presents and so he should be punished. K. M. started for Vellore and sent Sidi Masud against Dās Rāj, the Peshwah of Mysore, at Cauveripattan who was defeated. Srirangraj could not fight with K. M. and so fled away and Vellore fell before the Bijapur arms. The Rajah of Bedrah was asked by K. M. to give money for the presents of the King. He said, First defeat the Rajah of Mysore and then I will give you presents.” K. M. attacked the Rajah of Mysore, who sent Balaji Haybat Rao, (formerly of Bijapuri service ) against K. M. Sidi Masud killed Balaji. Then the Raja sent a message for peace and his request was granted. He promised to give yearly tribute and his ·१३४] शिवाजी-निबंधावली treasury. K.M. took precious and rare presents from the Rajahs of Mysore and Bedrah and prayed for the long life and victory of the King. End of Md. Nama M. N. ends here abruptly. A colophon is given which is already quoted in the introduction. For the remaining portion of the reign of Md. Adil Shah we find some account in the article of Prof. Heras, “ Some Unknown Dealings between Bijapur and Goa" describing the events from 1654 to 1656. B. S. gives an account of his administration. Death of Md. Adil Shah *Sultan Muhammad died at the ninth tās (hour) of day, on Tuesday, 28th Muharram, 1067 A H. (B.S., p. 344.) In-Khare's Jantri, this date coincides with Thursday and not Tuesday, and with 6th Nov. 1656 A. D. and not with 4th Nov. as given by Sir J. Sarkar in his Shivaji, III ed., p. 48. So if the weekday is to be taken into consideration, the date of death falls on 4th Nov., and if the date, 28th Muharram, on 6th Nov. 1656 A. D. Sayyad Nurullah in his “ Tarikh-e- Ali Adil Shāhi” writes that he died on Tuesday 26th Muharram, 1066 A, H., and three chronograms are given. This date corresponds with 15 Nov, 1655, but the day is Thursday. The chronograms give 1077, 1068 and 1067 A. H, as the Year, and so I think the correct date is Tuesday, the 26th Muharram, 1067 A. H.= 4 Nov. 1656 A. D. - (New Delhi LIBRARY