·4200
--
-
॥श्रीः॥ 1/544
कुवलयानन्दकारिकाः।
श्रीमद्रामजीभट्टतनयश्रीयुताशाधरभट्टप्रणीतया
अलंकारदीपिकाव्यात्यया संवलिवाः ।
इद पुस्तक
पणशीकरोपाहलक्ष्मणशर्मतनुजनुषा वासुदेवशर्मणा
मातृकाकोरायोजनपूर्व सस्कृतम् ।
(तृतीयावृत्ति)
मुम्यव्यां
पाण्डुरा जायजी
तैः स्वीये निर्णयसागरास्यमुद्रणयपाल्ये
मुद्रयित्या प्रकाशिवम् ।
w4A3
अान्दा १८४८, उन्म १९२७
A PPADI
24
मूल्य १२ यापका।

·•**?
POLISHER-Pasdaranz Jasaji
"Nirosya-Sagar Prest
PRINTER--Ramchandra Yesu Shedre, S 20-23, Kolbhat Lane, Bombay.

·1414544. प्रस्तावना। अथ प्रकाश्यतेऽयं कुवलयानन्दकारिकाख्यो ग्रन्थः श्रीमदाशाधर- पण्डितप्रणीतसुवोधव्याख्यासमलंकृतः सहृदयहृदयानन्दथुमाविष्क- तुम् । एतज्जीवातुभूतकुवलयानन्दप्रणेतुः सुगृहीतनाम्नो विद्वदग्रेसरस्य श्रीमदप्पय्यदीक्षितस्येतिवृत्तं साधनवैधुर्याद्यथावन्नि”तुमशक्यमेव । एतद्विषयिणी किंवदन्ती चेत्थं श्रूयते-अयंहि पण्डितमूर्धन्यो द्राविडः श्रौतस्मार्ताभयकर्मकाण्डकलापचणः सर्वतत्रस्वतन्त्रः विविधाघौघप- रम्परानिवर्हणैकवद्धपरिकरायां वाराणस्यों गतः कदाचित् प्रभाते कृतभागीरथीनानो निर्वर्तितप्रातराह्निको निजनिकेतं प्रत्यागच्छन् घट्टे शयानं रमणीयरमणीदत्ताश्रीपं प्रायवासिलवमर्माणमपि निर्मुक्त- विस्रसाधवलशिसं कंचन पुरुपमद्राक्षीत् । अबवीच्च तं सप्रतिषवि. स्मयकरुणाभिभूतः- 'किं निःशवं शेपे शेपे वयसि त्वमागते मृत्यौ।' इति । एतत्पद्यार्धमाकण्योंज्झितप्रावरणः पद्योद्घोपकं यावदवलोकयति स शयालुस्तावदेनं पण्डितराज जगन्नाथरायं बुवा श्रीमदप्पय्यदीक्षितो झटित्युत्तरार्धमभाणीत्- 'अथवा सुखं शयीथा निकटे जागर्ति जाह्नवी भवतः ॥' इति । इत्याद्यैतिह्येनास्य पण्डितराजसमकालीनत्वमवगम्यते । सच पण्डित. राजः शहाजहानाख्ययवनसार्वभौमस्य सभास्तारधुर्य आसीत् । अधिगतवांश्च निजानेकविद्याकलाकलापचमत्कारतोपितात्तस्मादेव पण्डितराजपदवीम् । स्थितश्च प्रथमे वयसि प्रायस्तत्रैव तत्सूनोर्दा- राशिकोहस्य समीपे । शहाजहानमहीपतिस्तु १६२८ तमे सिस्ताव्दे. नृपासनमधिरूढः, १६५८ तमे निस्ताब्दे औरङ्गजेबसंज्ञेन स्वपुत्रेण फारागारे निवेशितः, ततः १६६६ तमे खिस्तान्दे च पञ्चत्वमग- मत् । पण्डितराजोऽपि वार्धके श्रीकाशीक्षेत्र एव समनोवाकायं जग- दीरापरिचरणव्यापृतोऽनैपीदायुःशेपभागम् । एवं च सिताब्दीयस- सदशशतकमध्ये एघ पण्डितराज आसीदिति स्फुटमेवेति रसगद्गा- ·1 कुवलयानन्दकारिकाणां धरप्रस्तावे निर्णीतवान जयपुरमहाराजानितः पण्डितवरो दुर्गाप्रसा- दशर्मा । तेन कुवलयानन्दप्रणेतुः श्रीमदप्पय्यदीक्षितस्य जीवनका- लोऽपि सिस्ताब्दीयसप्तदशशतक्मेवेत्सवसीयते । कुवलयानन्दस्य कोमलमतिवालानां दुरूहत्वात्केवलं कुवलयान- न्दकारिका एव पृथगुड्स श्रीमदाशाघरपण्डितेन सरलसुबोधव्या- ख्यया सनाथीकृतमिदं पुस्तकं महता प्रयासेन संपाद्यास्मामिः पूर्व मुद्रितमासीत् तथापि तन पदच्छेदपरसवर्णादिवैकल्यं मूल्यमप्य- पिकमित्यापन्निरसनायाधुनाधुनिकप्रणालिकया यथाध्येवालमनोवि- नोदावहं स्यादिति व्याख्योदाहरणटिप्पण्यादिमिः श्लोकवर्णक्रमको शेन च मण्डयित्या पुस्तकरूपेण मुद्रितं सर्वेपामुपकाराय स्यादि- साशास्ते- विदुपामनुचरः पणशीकरोपाहो वासुदेवशर्मा ।

·कुवलयानन्दकारिकास्थालंकारानुक्रमः। पृष्ठ पृष्ठं. ... ... ... .. ... ... २३ ... .. ... ... .. ... २५ ... ... ... ... २६ ... ... ७ ... ... ... . .. ... ... ... ... ... : . ... ... विषय विषय लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ तुल्ययोगिता महलाचरणम् . १ | तुल्ययोगिताभेद प्रन्यप्रतिज्ञा २. दीपकालकार उपमालकार ३ आवृत्तिदीपकालकार लुप्तोपमाष्टप्रकारा ४ | प्रतिवस्तूपमालकार उपमानालकार: दृष्टान्तालकार प्रतीपालकार निदर्शनालकार प्रतीपमेद | निदर्शनामेदा रूपकालंकार ९ व्यतिरेकालकार परिणामालकार ११/ सहोतिरलकार निखालकार ११/ विनोक्त्यलवार स्मृति-भ्रान्ति-सदेहालकार १२/ समासोक्त्यलकार शुद्धापहत्यलकार १३ परिकरालकार हेत्वपहत्यलकार १३/ परिकरारालकार पर्यस्तापात्यलकार १४ श्लेपालकार भ्रातापगुयलकार १४ | अप्रस्तुतप्रशसालंकार फतवापाहुत्यलकार .. १५ प्रस्तुतारालकार ,छेकापडत्सलकार १५ पर्यायोकालकार सभावनालकार • १६ | व्याजनिन्दालकार গলঝাতা १७ आक्षेपारकार हेतूटप्रेक्षालकार १७ | निषेधाभासोऽप्याक्षेप फलोत्प्रेक्षालकार ... 10 आक्षेपान्तरम् खरूपातिशयोक्ति .... १९| विरोधाभासालकार यत्पनिसरपति १७. विमानालंदा मेदकातिशयोकि ... २./पार्योत्पत्त्यलकार संबन्धातिशयोकि ... २. अन्यकार्योत्पत्ति भकमातिशयोक्ति ... २७ विभावनामेद. चपलातिशयोक्ति ... २१ विभाषनालकार भत्सन्तातिशयोकि •. २९ ! विशेषोचिरलकार ... ... ... .. ... ... . . ... ... ... ... ... . ... ... .. ... re ४. .. ... .. ... ... .. ४२ .. ... .. ... ... ४३ ·छुवलयानन्दकारिकाणां पृष्ट. ... पृष्ठ. विषय ... ४४ । विपादनालकार उहासालशर ... ...४६ अवज्ञालकार ...४४ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ra ... ७७ ... विषय असंभवालकार असगत्यलवार विषमालंकार विषमभेद समालंकार विचिनाकार अधिकालंकार अल्पालकार अन्योन्यालकार विशेपालंकार विशेषमलंकार व्यापातालकार कारणमालालकार एकावल्यलंकार मालादीपकालकार सारालकार यथासख्यालकार पर्यायालकार परित्यलकार परिसत्यालकार विकल्पालकार समुच्चयालंकार कारकदीपकालकार समाध्यलकार ... प्रत्यनीकालकार काव्यायपत्त्यलकार काव्यलिङ्गालकार अर्थान्तरन्यासालकार विकखरालकार प्रौद्धोत्यलकार सभावनालकार मिभ्याध्यवसित्सल्कार ललितालकार प्रहर्षणालकार ... ... ७७ .. ... .. ... ७८ ... ... ... ... ४७ रेशार कार ... ४९ | मुद्रालकार रसावल्यलकार ... ५० } तद्गुणालकार .... ५. पूर्वरूपालकार ५१) अतद्गुणालकार ... ५१ अनुगुणालकार ५२ मीलितालकार ५३ | सामान्यालकार ५३ | उन्मीलितविशेषको ५४ | गूढोत्तरालकार ५५ चिनोत्तरालकार ५६ सूक्ष्मालगार ५६ | पिहितालकार .. ५. व्याजोक्त्यलकार ... ५४ गूदोक्त्यलझार ... ... ५८ | विवृतोतयलकार ५९ युक्त्यलार १. लोकोतयलकार ... ६० | छेकोम्यलकार ... ६१ वकोतयलकार ६. काकुवमोक्त्यलकार ६२ | स्वभावोक्त्यलकार ६२ | भाविकालकार ६३ उदात्तालकार ६४ | उदात्तेकद्धि ६४ अत्युक्त्यलकार ६५ निरुत्यलकार ६५ प्रतिषेधालकार ६६ र विभ्यसकार ... ... ... ... ... ... ८. . ८. ... ८० ... ... ८२ ... ... ... ... ८२ ... ... ... ८३ ... ... ... .. ... ८४ . ... ८४ ८४ ... ... .. ... ...

·अलंकारानुक्रमः। पृष्ठं. ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ८७ ... ८८ ... ... ... ... ... .." ... ... विषय पृष्ठं. विषयः हेवलकारः ... ८५ लिङ्गालंकार हेललकारभेद.... ८५/ आचारालकार उद्दिष्टालंकारप्रकरणम् २ मात्मतुष्ट्यलंकार परिशेपप्रकरणम् ३ रसवदलकार प्रेयोलंकार समृष्थ्यलकार ... ऊर्जस्थ्यलंकार ८८ अशाशीभावसकर समाहितालकार समप्राधान्यसकर भावोदयालंकार ... ८९ | सदेहसकर भावसंध्यलंकार ... ८९ | वाचकानुप्रवेशसकर भावशवलालंकार ... ८९ चित्रसंकर प्रत्यक्षालंकार शब्दालंकारप्रकरणम् प्रतीत्यलंकार उपमानालकार खाबन्धादय शब्दालकार ... ९१ | अनुप्रासश्चतुर्विध ऐतियालकार ...९१ लाटानुप्रारा अर्यापस्यलकार ११ वृत्त्यनुप्रास अलक्रियालगार ९२ | छेगानुप्रास सभवालकार ... ९२| यमकालकार श्रुत्यलंकार ... ९२ | पुनरुक्तप्रतीकाशालकार ... ... ... ... १६ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... . समाप्तेयं कुवलयानन्दकारिकाणां विषयानुक्रमणिका।

·श्री। कुवलयानन्दकारिकाः। अलंकारदीपिकाख्यव्याख्यासंवलिताः । लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् । श्रीकृष्णाय नमः। शिवयोस्तनयं नत्वा गुरुं च धरणीधरम् । कुर्वे कुवलयानन्दकारिकादीपिका मुदे ॥१॥ आशाधरेण कविना रामजीभट्टसूनुना । क्रियते कारिकाटीका बालानामुपकारिणी ॥२॥ अथ तत्रभगवानप्पय्यदीक्षितनामा कविः संहृदयहृदयानन्दार्थ- मर्थालंकाराणां लक्ष्यलक्षणोपेताः कारिकाः कृत्या वड्याख्यानरूपं कुवलयानन्दाख्यं ग्रन्थं कृतवान् । कारिकाश्च तत उद्धृत्य क्रमेण लिखितवान् । तन निःप्रत्यूहाथं मगलमाचरति- मङ्गलाचरणम्। परस्परतपःसंपत्फलायितपरस्परी। प्रपञ्चमातापितरौ प्राञ्ची जायापती स्तुमः ॥१॥ परस्परेति ॥वयं परस्परस्य तपःसंपदा अन्योन्यतपोलक्ष्म्या फ- लायितं फलवदाचरितं परस्परं याभ्यां तौ तथोक्तौ । तपोलक्ष्मी लब्ध्वेव संवन्धतया भासमानौ वस्तुतस्तु नित्यसवन्धावित्यर्थः । प्रपञ्चस्य विश्वस्य मातापितरौ जनकौ । प्रकृतिपुरुपरूपत्वादिति भावः प्रकर्पण अञ्चतः पूजाविपीभवत इति प्राञ्चौ।अर्हादीनां पूजाविपयीभवनमर्थ इति धातुवृत्तिकारः । यद्वा प्रकर्ष अञ्चतो गच्छतस्तौ प्राची प्रकर्प- युक्तावित्यर्थः । जायापती दम्पती पर्यायोक्तविधया पार्वतीपरमेश्वरावि- त्यर्थः । स्तुमः वर्णयामः । वर्णनं हि तेंदुत्कर्पकथनं स्वापकर्पकथनं च १ शब्दापशन्दज्ञानरहिता वाला ननु स्तनधया.। २ काव्यवासनापरिपक्वबुद्धयः सहृदयाः । ३ मत्तस्त्वमुत्कृष्टः श्रेष्ठः । खत्तोऽहं निकृष्ट इति ।

·२ - कुवलयानन्दकारिकाः। वाचिकनमस्कारत्वेन परिणमतीति नमस्कारात्मक मङ्गलमेतत् । 'अ- स्मदो द्वयोन्च' इति कर्तृवहुवचनं तदनुसारेण क्रियायाश्चेति संक्षेपः १. अध्येतॄणां सिद्ध्यर्थं पुनर्मद्गलमाचरति- अमरीकवरीभारभ्रमरीमुखरीकृतम् । दूरीकरोतु दुरितं गौरीचरणपङ्कजम् ॥ २ ॥ अमरीति ॥ अमरीणां देवीनां करीभारेषु वेणीगुम्फेपु या भ्रमर्यः सौरभलोभादवस्थितास्ताभिर्मुखरीकृतं शब्दायमानं कृतम् । योग्यत्वात्स्त्रीलिङ्गनिर्देशः पुंसां हि दूरे स्थितियुक्तेति । गौरीचरण- पङ्कजं गौर्याः पार्वत्याधरणमेव पङ्कजं पादपद्मम् । चरणत्वेन परिणतं पद्ममित्यर्थः । दुरितमैन्तरायं दूरीकरोतु । हरत्वित्यर्थः ।. अत्रोत्तरपदार्थस्य पङ्कजस्य चरणत्वेन परिणत्या दुरितदूरीकरणोप- योगात्परिणामालंकारो नतु रूपकमुपमा वा पङ्कजस्य प्राधान्यायोगा- साधारणधर्मप्रयोगाचेति संक्षेपः । अत्र पङ्कजं स्वर्गगासंवन्धि वो. ध्यम् । तस्य जलक्रीडागतदेवीकेशस्थभ्रमरीसंवन्धोपपत्तेः । अन्यस भ्रमरीमात्रसंबन्धो घटते देवीकेशगतत्वं तु नैव ॥२॥ प्रन्थप्रतिज्ञा। 'चिकीर्पितं प्रतिजानीते- ते-. अलंकारेषु वालानामवगाहनसिद्धये । ललितः क्रियते तेषां लक्ष्यलक्षणसंग्रहः ॥ ३॥ अलंकारेप्चिति ॥ पालानां वालसदृशानामत्पबुद्धीनामलंकारें:- पूपमादिपु अवगाहनसिद्धये बुद्धिप्रवेशसिद्ध्यर्थं तेपामलंकाराणां ललितः सुन्दरः स्पष्ट इत्यर्थः । लक्ष्यलक्षणयोरुदाहरणस्वरूपकथनयोः संग्रहः संक्षेपः क्रियते । इहारमामिरिति शेषः । अलंकारलक्षणमाह १ केचित्तु परिणामालंकारस्य सप्टप्रतिपत्तये प्रकारान्तरेण विग्रहं कुर्वन्ति । चरणभूतं पङ्कजमिति मध्यमपदलोपी समासः । २"विघ्नोऽन्तरायः प्रत्यूह इत्यमरः । १. 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे'। उपमेयं पुरुषादि, ध्याघ्रादिभिरुपमानपदैः सह समस्यते । परं साधारणधर्मप्रयोगाभावे । गया पुरुषव्याघ इति। .

·- लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ दण्डी काव्यशोभाकरान्धर्मानुलकारान्प्रचक्षते' इति । गुणानां शोभा- -करत्वेऽपि रसधर्मत्वान्नातिव्याप्तिः । शब्दालकारास्त्विहन लक्षिताः सुगमत्वात् ।। ३ ।। उपमालकार । 3. . मुख्यत्वादुपमाखरूपमाह- उपमा यत्र सादृश्यलक्ष्मीरुल्लसति द्वयोः । हंसीव कृष्ण ते कीर्तिः स्वर्गगामवगाहते ॥४॥ उपमेति ॥ यत्र श्लोकादौ द्वयोव्वर्ण्ययोरर्थयोः सादृश्य- लक्ष्मीः साधर्म्यशोभा । शोभाविशिष्ट साधर्म्यमित्यर्थः । पूर्वपदा- र्थस्य विशेष्यस्य प्राधान्यान्वये चमत्कारात् । यथा कुमारसभवे- 'तथैव तस्थुः फणरत्नशोभा' इत्यत्र । तदुक्त तर्कशास्त्रे-संविशेपणे हि विधिनिषेधौ सति विशेष्ये बाघे विशेपणमुपसकामतः । सति पिशेपणे वाधे विशेष्यमुपसकामतः' इति । उल्लसति अधिक प्रकाशते १'ये रसस्यागिनो धर्मा शौर्याय इवात्मन । उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणा ॥' इति तलक्षणम् । ते च माधुर्योज प्रसादाख्या । तत्र गुणस्थानमाह- 'गलितत्वमिवाहादपदव्या हृदये दधत् । माधुर्य नाम शृङ्गारे प्ररोह गाहते गुण ॥ आह्वादकत्वं माधुर्य शृङ्गारे द्रुतिकारणम् । करणे विप्रलम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम..' ओजोलक्षणमाह- 'दीप्त्यात्मा विस्मृतेहेंतुरोजो धीररसस्थिते.। बीभत्सरौद्गरसयोस्तस्याधिक्य क्रमेण तु ॥' यद्वशाज्वलितमिव मनो जायते तदोज इत्यर्थ । प्रसादलक्षणमा- 'शुष्कन्धनाग्निवत्स्वच्छजलवत्सहसेव य'। व्यामोत्यन्यत्प्रसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थिति..' स चीजसि शुष्कन्धनामिवस्थित । माधुर्य खच्छशरानलात् यो गुणो- ऽन्यत्याप्य चित्त झटिसेव रसेन व्याप्नोति स प्रसाद । अय सर्वेषु रमेष्वाधेयतया सर्वासु रचनासु व्यङ्ग्यतया स्थित । २ अलक्ष्ये लक्षणगमनमतिभ्याप्ति । ३ 'गुणदोपौ धुधो गृहन्निन्दुक्ष्वेडाविवेश्वर । शिरसा ग्लायते पूर्व पर कण्ठे नियच्छति ।' ४ पूर्वपदार्थ विशेष्यं मत्वा तस्यैव प्राधान्येनान्वयखीकारे चमलारात् । .

·४ कुवलयानन्दकारिकाः। . तत्रोपमा । यथाशब्दो निदर्शनार्य सर्वन । यथा हे कृष्ण, ते तय कीर्तिः हंसीव वरटेव । 'परटा यरला हंसी इत्यभिधानात् । स्वर्गङ्गा नाकनदी अवगाहते पविशति । तनं मन्नतां मुसेभ्यः प्रसरणादिति भावः । अत्र कृष्णेयस्याविद्यमानवत्वे हंसीवशब्दात्परस्य ते इत्या- देशः । सौश्यलक्षणमाह रुद्रटः 'अन्योन्यधर्मवत्त्वं तु स्पष्टं सार- श्यमुच्यते' इति अत्र वर्ण्यमुपमेयं न्यूनगुणमवर्ण्यमुपमानमधिक- गुणम् । प्रसिद्धं च तद्धर्मयोरभेदाविवक्षायामिवादयो याचका इति संप्रदायः॥४॥ अस्योपमालंकारस्य चत्वारोऽवयवाः । उपमेयं उपमानं धर्मो पाचकश्चेति । तेपा निबन्धने पूर्णा, यथासंभवं गम्यत्वे च लुमेति सिद्धान्तः । तत्र पूर्णा दर्शिता । इदानी लुप्ताभेदानाह- वोपमानधर्माणामुपमावाचकस्य च । एकद्वित्र्यनुपादानभिन्ना लुप्तोपमाप्टंधा ॥ ५ ॥ वयेति ॥ पर्योपमानधर्माणां उपमेयोपमानसाधारणधर्माणां उपमावाचकस्य सादृश्यद्योतकस्य इवादेर्वाचकस्य तुल्यादेर्वा चतुणां मध्ये निर्धारणे पष्ठी । एकद्विव्यनुपादानेः । एकश्च द्वीच त्रयश्च एक- द्वित्रयः तेषां अनुपादानों पैरष्टधा भिन्ना लुमोपमा भवति । लुप्मावयवा उपमा लुमोपमेति मध्यमपदलोपोऽत्र द्रष्टव्यः । एकादीनां विषयमे- देऽपि साहित्यविवक्षायां द्वन्द्वः । बहुव्रीही तु एकद्वित्रा इति स्यादिति संक्षेपः ॥५॥ उदाहरणान्याह- तंडिगौरीन्दुतुल्याख्या कर्पूरन्ती दृशोर्मम । कान्त्या स्मरवधूयन्ती दृष्टा तन्वी रहो मया ॥६॥ तडिगौरीति ॥ तडिदिव गौरी गौरवर्णा । अत्र समासे वाच- कलोप: 'उपमानानि सामान्ययचनैः' इति समासविधायकसूत्रमूलः । इन्दुतुल्यास्या इन्दुना तुल्यमास्यं मुसं यस्याः सा,तथोक्ता । आहाद- कत्वेनेति शेपः। अत्र धर्मलोपोऽविवक्षामूलः। गम्यमानार्थस्याप्रयोग एव लोपोऽमिमतः' इति कैयटोक्तेः । 'अदर्शनं लोपः' इति संज्ञाप्रवृ. तेश्च । मम दृशोर्नेत्रयोः कर्पूरमिव आचरति कर्पूरति कर्पूरति सा क- १ 'आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत्' इति । २ तद्भिन्नत्वे सति तगलभूयोधर्मसजा. तीयभूयोधर्मवत्त्वं सादृश्यम् ।

·. । लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ पूरन्ती ।प्रथमायां निपेधेऽपि कचिङ्गीकारात्कियन्ताल्लटः शत्रादेशः। अत्राप्याहादकत्वेनेति शेपः। तस्य धर्मस्य लोप ऐच्छिकः । वाचकस्य किप्रत्ययस्येवशब्दस्य च शास्त्रकृतः । कान्त्या लावण्येन । आत्मान- मिति शेषः । स्मरवधूमिव रतिमिव आचरति मन्यते इति स्मरवधू- यति स्मरवधूयति सा तथोक्ता । स्वं रतितुल्यं मन्यमानेत्यर्थः । तन्वी कृशानी मया रहः रहसि । अव्ययमेतत् । दृष्टा । अत्र आत्मा- नमित्यस्य गम्यमानत्वादुपमेयलोप ऐच्छिकः । इयशब्दस्य तु शा- खकृतः । कदाचित्काचिदिति शेपः ॥६॥ यत्तया मेलनं तत्र लाभो मे यश्च तद्रते। .. तदेतत्काकतालीयमवितर्कितसंभवम् ॥ ७ ॥ • यदिति ॥तत्र रहसि मे मम तया तन्व्या सह यन्मेलनं समागमः च परं यः तद्रतेः लाभः तत्पूर्वानुभूतं एतदधुना स्मर्यमाणं द्वयमपीति शेपः । अवितर्कितसंभवं अचिन्तितोपलम्भं हेतुभूतं विशेपणमेतत्काकतालीयम् । अत्र समासे, स्त्रीसमागमोपमा तन्न वाचकोपमानलोपः । तद्धितार्थे च तदास्वादोपमा तत्रोपमानमात्र- लोपः। तथाहि । काक इव तालमिव काकवालमिति इवार्थे तत्पु- रुपः । तत्रेवशब्दस्य 'उक्तार्थानामप्रयोगः' इति शास्त्रसिद्धो लोपः 'समासाच तद्विपयात्' इति ज्ञापकात् । 'मयूरव्यंसकादयश्च इति सूत्रप्राप्तिः 'सह सुपा' इति या । उपमानलोपस्तु कामिनीकामुकयो- मलनं काकतालमित्युक्तेः । पुरपागमनस्य काकागमनमुपमानं यो- पागमनस्य तालफलपतनमुपमानं तयोर्मेलनस्य च काकतालमेलनमु- पमानं तस्य गम्यमानत्वाल्लोपः समासानन्तर्गतत्वादैच्छिकः । एवं समासार्थे वाचकोपमानलोपः । तद्धितार्थे तु काकतालमिव काकतालीयमिति इवार्थे छप्रत्ययः । तत्र काकतालसमागमजन्य आस्वादः कान्तकृतकामिन्युपभोगस्योपमानम् । तस्य गम्यमानत्वा- दैच्छिकलोपः। छप्रत्ययस्तूपमावाचकः । अवितर्कितसंभवमिति उभयत्र साधारणो धर्मः । काकतालशब्दयोर्निजकर्मणोर्लक्षणेति संक्षेपः । चतुर्थे चरणे 'अभयत्किं ब्रवीमि ते' इति पाठान्तरकल्पने समासाथै धर्मोपमानवाचकलोपः । तद्धितार्थे च धर्मोपमानलोपः। अवितर्कितसंभवमिति पदलोपात् । पाठान्तरकल्पनाभावे तु मदीयं पद्यमुदाहरणीयम् । यथा 'रामस्य पथि राक्षस्याः सङ्गमस्तद्वधश्च यः।

·६ कुवलयानन्दकारिकाः। पुण्यैरजाकपाणीयं मुनीनामभवयम्ना' इति । एतेऽष्टौ लुप्ताभेदाः संभवन्ति । तत्रैको भेदखिलोपपक्षे धर्मोपमानवाचकलुप्तेति ? द्विलोपपक्षे भेदचतुष्टयम् । धर्मवाचकलुप्ता २ वाचकोपमेयलुप्ता ३ वाचकोपमानलुप्ता ४ धर्मोपमानलुना चेति ५१ एकलोपपक्षेच त्रयो भेदाः।पाचकलुमा ६धर्मलुमा ७ उपमानलुप्ता चेति ८ । लुप्तोपमापि तदर्थाध्याहारेण पूर्णोपमा भवति । एव सर्वालंकारमूलभूता। तदुक्तं चित्रमीमांसायाम्-'उपमैका शैलूपी संप्राप्ता चित्रभूमिकाभेदात् । रच- यति कायरङ्गे नृत्यन्ती तद्विदां चेतः॥ इति । अन्येऽपि भेदाः काव्य- प्रकाशकाव्यादर्शादिपु सन्ति । इह तु विस्तरभयान्न लिसिताः॥७॥ उपमानालंकारः। उपमानोपमेयत्वं यदेकस्यैव वस्तुनः । इन्दुरिन्दुरिव श्रीमानित्यादौ तदनन्वयः ॥ ८॥ उपमानेति॥ एकस्यैव वर्ण्यस्य वस्तुनः यदुपमानोपमेयत्वं उप- मानत्वं कल्पितमुपमेयत्वं तु यथार्थमिति बोध्यम् । तदिन्दुश्चन्द्र इन्दुरिय चन्द्र इव श्रीमान सुन्दर इत्यादौ द्रष्टव्यमिति शेषः । अन- न्वयः नास्त्यन्ययः प्रकारद्वयसंबन्धो यस्मिन्स तथोक्तः । अनोपमे- यस्यातुल्यत्वे पर्यवसानम् ॥ ८॥ पर्यायेण द्वयोस्तञ्चदुपमेयोपमा मता। धर्मोऽर्थ इव पूर्णवीरर्थो धर्म इव त्वयि ॥९॥ पर्यायेति ॥ द्वयोर्पावर्ण्ययोः पर्यायेण परिक्रमेण तत्तु उप- मानोपमेयत्वं चेत्तर्हि उपमेयोपमा मता । उपमेयाभ्यां उपमा उप- मेयोपमा इति व्युत्पत्तेः- कविमिरिति शेषः । परस्परतुल्यत्वेन इतरसादृश्यव्यवच्छेदः फलमस्याः । हे राजन्, त्वयि धर्मः सुकृतं १ विश्वामित्रादीनाम् । २ नर्तगी। ३ मिन्नमिनदेशान् । रामण्डपे। ५ 'गगनं गगनाकारं सागर सागरोपमः। रामरावणयोयुद्ध रामरायणयोरिय । इति । पोदाहरणे श्रीमरवस्य धर्मम्योगदानमति इह तु गगनादेपुरयादिधर्मस सन्नास्तीति विशेर । ७ 'समिव जलं जलमिय सं हंस इय चन्द्रश्चन्द्र व हंसः। फुमुदाकारास्तारालाराफाराणि पुमुदानि ।' पून पूर्णधीरति धर्म उपसत्तः, इह निर्मलवादिपमो नोगत रवि मे .

·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ अर्थः समृद्धिरिव पूर्णश्रीः संपूर्णशोभा अस्तीति शेपः । अर्थश्च धर्म इव पूर्णश्रीः अस्तीत्यस्य गम्यमानत्वात्प्रायेणाप्रयोगः । अस्तिर्भव- न्तीपरः प्रथमपुरुपेऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्ति' इति भाप्योक्तेः... 'अनु- लोमो विलोमश्च क्रमः पर्याय इप्यते' इति शाश्वतः ॥९॥ प्रतीपालंकारः। प्रतीपमुपमानस्योपमेयत्वप्रकल्पनम् । त्वल्लोचनसमं पद्मं त्वद्वनसदृशो विधुः ॥ १० ॥ प्रतीपमिति ॥ उपमानस्य अधिकगुणस्य उपमेयत्वप्रकल्पनं न्यूनगुणत्ववर्णनं प्रतीपम् । प्रतिगच्छन्ति, आपो यस्मिन्निति प्रतीपं निनोन्नतस्थलं तत्सादृश्यादलंकारे लक्षणा । 'ऋक्पूर्-' इत्यादिना समासान्तोऽकारप्रत्ययः। 'व्यन्तरुपसर्गेभ्योऽप ईत्' इति ईदादेशः। प्रतीपादयः स्वभावांगीणा एवेति प्राञ्चो वृद्धाः। पद्मं कमलं त्वल्लो- चनसमं त्वन्नेवतुल्यं रुचेति शेपः । अत्र पद्मस्य वर्ण्यत्वनिवन्धना- नेत्रस्य च सद्विपरीतत्वकल्पनाच लक्षणानुगमः । विधुश्चन्द्ररत्वद्वक्र- सदृशः हे प्रिये, इति संवोधनं कल्प्यम् । चारुत्यद्योतनार्थ पुनर- प्युदाहरणम् ॥ १०॥ प्रतीपमेदः। अन्योपमेयलाभेन वर्ण्यस्यानादरश्च तत् । अलं गर्वेण ते वकान्त्या चन्द्रोऽपि तादृशः॥ ११ ॥ - अन्येति॥अन्योपमेयलाभेन अन्यस्य उपमेयत्वलाभेन वर्ण्यस्य प्रस्तुतस्यानादरश्च तत्प्रतीपम् । 'उपमानलाभकथनेन स्तुतिः पर्यव- सायिनी । हे प्रिये, ते वफ्रकान्त्या मुसशोभया हेतुना गर्वेणालं न किंचित्साध्यम् । 'गम्यमानापि क्रिया कारकविभक्तौ प्रयोजिका' १ 'यत्त्वनेत्रसमानकान्ति सलिले मग्नं तदिन्दीवरं मेधैरन्तरितः प्रिये तय मुखच्छायानुकारी शशी ।' येऽपि त्वद्गमनानुसारिगतयस्ते राजहंसा गता- स्त्वत्सादृश्यविनोदमानमपि मे देवेन न क्षम्यते।' अन कान्तीत्यादिधमोंपादानात्पूर्वोदाहरणवैलक्षण्यं बोध्यम् । २ 'गर्वमसंभाव्यमिमं लोचनयुगलेन किं वहसि मुग्धे। सन्तीदृशानि दिशि दिशि सरसु ननु नीलनलिनानि ।' पर्वोदाहरणे कान्त्येति समाधानधर्मोपादानमिह तु नैति भेदः । .

·८ . 4 कुवलयानन्दकारिकाः। इति करणयात्तृतीया । अन्यथा चतुर्थी स्यात् । चन्द्रोऽपि वादश- स्त्वद्वसदृशः । चन्द्रस्य न्यूनगुणत्वात्प्रतीपम् ॥ ११ ॥ वोपमेयलाभेन तथान्यस्याप्यनादरः। कः क्रौर्यदर्पस्ते मृत्यो त्वत्तुल्याः सन्ति हि स्त्रियः॥१२॥ वयेति ॥वर्योपमेयलाभेन वयं च तदुपमेयं च वयॊपमेरं तस्य लाभेन प्राप्त्या । भावप्रधाननिर्देशों वा । अन्यस्यानादरोऽपि तथा प्रतीपमित्यर्थः । हे मृत्यो, ते तव कार्यदर्पः क्रूरत्वगर्वः कः।प्रश्ने कुत्सायां वा किंशब्दः । 'कुत्साप्रभवितर्केपु क्षेपे किंशब्द उच्यते' इति शाश्वतः । हि यस्मात्त्रियः त्यत्तुल्याः त्वदुपमेयभूताः सन्ति । अतो निरुपमत्वगर्यो व्यर्थ इति भावः॥ १२ ॥ वर्येनान्यस्योपमाया अनिष्पत्तिवचश्च तत् । मुधापवादो मुग्धाक्षि त्वन्मुखानं किलाम्बुजम् ॥१३॥ वर्येनेति ॥ वर्षेन सह अन्यस्य उपमायाः अनिष्पत्तिवचः असंभवोक्तिरपि तत्प्रतीपम् । हे मुग्धाक्षि, अम्बुजं त्वन्मुसामं , त्वद्वसदृशमिति मुधापयादो मिथ्याभिशापो नतु साम्यम् । फिल प्रसिद्धम् ॥ १३ ॥ • प्रतीपमुपमानस्य कैमर्थ्यमपि मन्यते । दृष्टं चेद्वदनं तस्याः किं पझेन किमिन्दुना ॥ १४ ॥ प्रतीपमिति ॥ उपमानस्य कैमर्थ्य व्यर्थत्वं मन्यते यत्तदपि प्रतीपम् । यत्तदोरध्याहारः । यदि तम्याः वदनं दृष्टं तर्हि पोन कि इन्दुना च पिम् । न किंचित्साध्यमित्यर्थः । क्षेपे रिंशन्दः॥१४॥ 1 १'अदमेय गुयः सुदायणानामिति हालाहल मा स तात प्यः। ननु सन्ति मवादशानि भूयो भुवनेऽस्मिन्यचनानि दुर्जनानाम्।' २त्वं उपमेयमूतो यासो दा.। ३ निरूपितत्वं तृतीयार्घ पर्यनिरुपिता याम्यस्यापर्यम्योपमा तस्या इत्यर्थः । 'आकर्णय सरोमाझि पचनीयमिदं मुपि । शशाङ्करलर यरेण पामरम्पमीयते । । 'तदोजसस्तपशमः स्थिताविमौ पृथति चित्ते पुरते यदा यदा ! तनोति मानोः परिपेपतवाचदाविधिःपुण्यसनां विधोरपि।'

·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ९ रूपकालंकारः। विषय्यभेदताद्रूप्यरञ्जनं विपयस्य यत् । रूपकं तनिधाधिक्यन्यूनत्वानुभयोक्तिभिः ॥ १५ ॥ विषयीति ॥ .यद्विपंयस्य उपमेयस्य विपय्यभेदताद्रूप्यरञ्जन विषयिण उपमानस्य अभेदताद्रूप्याभ्यां भेदाभावतद्रूपत्वाभ्यां रञ्जनं रक्तीकरणं तद्रूपकम् । तदाधिक्यन्यूनत्वानुभयोक्तिमिः आधि- क्योक्त्या न्यूनत्वोत्त्या अनुभयोक्त्या च त्रिधा भवति । रूपव- स्करोति रूपयतीति रूपको लक्षणाविशेपः । रूपयुक्तं करोतीत्यर्थः । सोऽस्त्यस्मिन्निति रूपकमलंकारः । लक्षणाप्रपञ्चस्तु मत्कृते कोवि- दानन्दे द्रष्टव्यः ।। १५ ।। अयं हि धूर्जटिः साक्षायेन दग्धाः पुरः क्षणात् । अयमास्ते विना शंभुस्ताीयीकविलोचनम् ॥ १६.॥ अयमिति ॥ प्रतिलोमक्रमेणोदाहरणान्याह विवक्षायाः स्वात- व्यात् । 'वक्तुर्विवक्षापूर्विका शब्दार्थप्रतिपत्तिः' इति व्याडिवचनात् । अयं राजा साक्षादूर्जटिः प्रत्यक्षं शिव एव । हिशब्दो निश्चयार्थे । येन क्षणात् पुरः । यद्यपि क्षणेनैवेति वक्तुं युक्तम् 'अपवर्ग तृतीया इति सूत्रात् । तथापि बुद्धिकल्पितापादानत्वस्वीकारात्पञ्चमी । दुग्धाः रिपूणामिति शेषः । अत्र अनुभवाभेदरूपके राजा अयं तार्तीयीकविलोचनं विना तृतीयनेत्रं विना । तृतीयशब्दात्स्वार्थे १'चन्द्रज्योत्स्नाविशदपुलिने सैकतेऽस्मिन्सरय्या वाद्यूतं चिरतरमभूत्सिद्धयूनोः कयोश्चित् । एको घक्ति प्रथमनिहतं कैटभं कंसमन्य. स्तत्त्वं स त्वं कथय भगवन्को इतस्तत्र पूर्वम् ॥' अयं हीत्युदाहरणेऽभेदारोपहेतुभूतं पुरदाहकत्वरूपं साधर्म्यमुपातम् । इह तु जगद्रक्षकत्वादिकं तद्गम्यमानमिति भेदः । २'वेघा दूधानमं चक्रे कान्तासु कनकेषु च । तासु तेष्वप्यनासक्तः साक्षानों नराकृतिः॥' भयमारत इत्युदाहरणे शंभुसादृश्यं गम्यमानमिह त्वनासकिरूपं तदुपात्तमिति भेदः। ३ राक्षा! 'अपवर्ग तृतीया' । अपवर्ग: फलप्राप्तिस्वस्या चोखायां काला- ध्वनोरत्यन्तसंयोगे तृतीया स्यात् । - ·कुवलयानन्दकारिकाः। ईकक्प्रत्ययः । शंभुरास्ते शिवो वर्तते । 'आस उपवेशने' इत्यस्य वृत्त्यर्थत्वं धातूनामनेकार्थत्वात् । न्यूनाभेदरूपकम् ॥ १६ ॥ शंभुर्विश्वमवत्यद्य स्वीकृत्य समदृष्टिताम् । अस्यां मुखेन्दुना लब्धे नेत्रानन्दे किमिन्दुना ॥ १७ ॥. शंभुरिति ।। अद्येदानीम् । 'एपः' इति पाठे वर्णनीयोऽसौ राजा शंभुः समदृष्टितां द्विनेत्रत्वं स्वीकृत्य गृहीत्वा । समदृष्टिना स्वीकारस्तु. भाललोचनस्य गोपनेन विवक्षितः । अन्यथा आधिक्यं न सिघ्येत् । पूर्व विषमदृष्टित्वादिति भावः। विश्वमवति जगद्रक्षति नतु संहरतीति मावः । अत्राधिक्यभेदरूपकम् । ताद्रूप्योदाहरणान्याह । अस्याः कामिन्याः मुखेन्दुना वफचन्द्रेण नेत्रानन्दे लब्ध प्राप्ते सति इन्दुना कि प्रयोजनम् । न किंचिदित्यर्थः । अत्रानुभयतादूप्यरूपकम् ॥१७॥ साध्वीयमपरा लक्ष्मीरसुधासागरोदिता । अयं कलकिनश्चन्द्रान्मुखचन्द्रोऽतिरिच्यते ॥ १८ ॥ १ 'त्वय्यागते किमिति वेपत पय सिन्धु- स्त्वं सेतुमन्यादतः किमसौ यिमेति । दीपान्तरेऽपि नहि तेऽस्त्यवंशंवदोऽद्य त्यां राजपुंगव निषेवत एय लक्ष्मीः।" शंभुर्विश्वमित्यत्र विश्वसरक्षकत्वं सादृश्यमुपात्तम् । इह तु नेति भेदः । २ किं पनस्य रचि न हन्ति नयनानन्दं विधत्ते न किं वृद्धिं या झपकेतनम्य कुरते नालोकमात्रेण किम् । चक्रेन्दी तय सत्ययं यदपरः शीतांशुरुनृम्भते दर्पः स्यादमृतेन चेदिह तदप्यस्त्येव विम्याघरे ।' मस्या मुखेन्दुनेप्रस विमिन्दुनेति पुनपादानमा भेदविवक्षालापरम् । इह त्वपरशन्दस्याप्युपादानमिति विशेषः । ३ 'अचतुर्यदनो ब्रह्मा द्विवाहुरपरोहरिः। अमाललोचनः शंभुमंगवान्यादरायणः ॥' ४'किममुभिर्लपितजंड मन्यसे मयि निमजतु भीमसुतामनः। मम फिल श्रुतिमाद तदधिकां नरमुपेन्दुप वियुधः सर.' भन्न दमयन्तीफदचन्द्रोपानम्ने प्ररिस्चन्दो न निर्वाणकालिगमन प्रवेशतात्पर्यः विषयः । 'मनचन्द्र सीयते' इति भुवः। किंतु नटमुसचन्द एवेति । ततोऽस्सा. शिरप्रतिपादनादपिरतादप्परूपकम् । रूपकम्प सावयवत्तनिरषयवसानेदरपयन पिनमीमांयायो रव्यम् । .

·लक्ष्यलक्षणंप्रकरणम् १. साध्वीति । इयं साध्वी पतिव्रता असुधासागरोदिता सुधास- मुद्रादनुत्पन्ना अपरा द्वितीया लक्ष्मीरिति न्यूनताद्रूप्यरूपकम् । अयं मुखचन्द्रः फलकिनश्चन्द्रादतिरिच्यते । निष्कलङ्कत्वादधिको भवती- त्यधिकताद्रूप्यरूपकम् ।। १८॥ परिणामालंकारः। परिणामः क्रियार्थश्चेद्विषयी विपयात्मना । प्रसन्नेन दृगजेन वीक्षते मदिरेक्षणा ॥ १९ ॥ परिणाम इति ॥ विषयी आरोपविषययुक्तश्चन्द्रादिः विपया- स्मना विपयो मुसादिः तद्रूपेण । क्रियार्थः क्रियायै इति क्रियार्थः क्रियासाधकश्येत्तर्हि परिणामः । उदाहरणम् । मदिरेक्षणा मादक- नेत्रा काचित्प्रसन्नेन गजेन दृग्भूतं अब्जं हगजं तेन । मध्यम- पदलोपी समासः । नतु मयूरव्यंसकादिः । तस्य रूपकविषयत्वात्। वीक्षते पश्यति । कमलं हि स्वयं द्रष्टुमशक्तं नेत्ररूपं भूत्या पश्यतीति परिणामः । अत्र अदृक् हक संपद्यते तथाभूतं दृग्भूतमिति प्रथमार्थे तत्पुरुषः । एवंच परिणामाभिव्यक्तिर्न तु मयूरव्यंसकादिः । समा- सान्तस्य रूपकविषयत्वादिति नव्याः । एवमन्यन ॥ १९ ।। उल्लेखालंकार.... बहुभिर्वहुधोल्लेखादेकस्योल्लेख इप्यते । स्त्रीभिः कामोऽर्थिभिः स्वर्द्धः कालः शत्रुभिरैक्षिसः॥२०॥ बहुभिरिति ॥ एकस्य वस्तुनः बहुमिः कर्तृभिः बहुधा बहुमिः प्रकारैः उल्लेखाद्वितको तोरुल्लेखनामालंकार इप्यते । उदाहरणम् । स कृष्णः स्त्रीमिः कामः कंदर्परूपः ऐक्षि वितर्कितः । अथिमिर्या- चकैः स्वर्गद्रुमरूप ऐक्षि । शत्रुभिः कालः मृत्युरूप ऐक्षि । अन्न रूपकमपि ज्ञेयम् ॥ २० ॥ १ 'तीत्वा भूतेशमौलिजममरधुनीमात्मनासौ तृतीय. स्तस्मै सौमित्रिमैत्रीमयमुपकृतवानातरं नाविकाय । व्यामप्राधस्तनीमियरयुपातिभिः कौतुकाचदर्श कृच्छादन्धीयमानः क्षणमचलमथो चित्रकूटं प्रतस्थे ।' आतर मूल्यम् । कौतुकेन उदधती अक्षिणी यस्मिन्कर्मणि यथा तथा । २ 'गजबातेति वृद्धाभिः श्रीकान्त इति यौवतैः । यथास्थितश्च वालाभिदृष्टः शौरिः सकौतुकम् ॥' .

·कुवलयानन्दकारिकाः। एकेन बहुधोल्लेखेऽप्यसौ विषयभेदतः । गुरुर्वचस्यर्जुनोऽयं कीौं भीष्मः शरासने ॥ २१ ॥ एकेनेति ॥ एकेन का एकस्येति शेषः । विषयभेदतः स्थान- कभेदात् । बहुधा उल्लेखेऽपि असावुल्लेखो ज्ञेयः । उदाहरणम् । अयं राजा वचसि वचनविपये गुरुमहान्याचस्पतिश्च । कीर्ती यशसि अर्जुनः शुभ्र. पार्थश्च । शरासने धनुपि भीष्मो भयंकरो गाङ्गे- यश्च । अन श्लेयो रूपकं च यम् ॥ २१ ॥. स्मृति-श्रान्ति-सदेहालकार। स्यात्स्मृतिभ्रान्तिसंदेहैस्तदकालंकृतित्रयम् । पङ्कजं पश्यतः कान्तामुखं मे गाहते मनः ॥ २२ ॥ स्यादिति ॥ स्मृतिभ्रान्तिसदेहैः स्मरणभ्रमसशयैः करणेस्तद्- सालंकृतित्रयं ते अङ्काः यस्य तत्तदनं तद्वाचक्शब्दयुक्तनामकं अलंकृ- तीनां भयं स्यात् । स्मृतिवर्णने स्मृतिमान, भ्रान्तिवर्णने भ्रान्ति- मान् सदेहवर्णने सदेहः । मत्यर्थीयोऽकारप्रत्ययान्तः सदेह इति केचित् । प्रथमज्ञानमनुभवः तस्य पुनर्नवीभावः स्मृतिः। मिथ्या- ज्ञानं भ्रान्तिः अनुभवभ्रमयोगः सदेहः । उदाहरणम् । पङ्कजं पश्यतः मे मनः कान्तामुसं गाहते प्रविशति स्मरतीत्यर्थः ॥ २२ ॥ अयं प्रमत्तमधुपस्त्वन्मुखं वेत्ति पङ्कजम् । पद्धेज वा सुधांशुर्वेत्यस्माकं तु न निर्णयः॥ २३ ॥ १'अशं कुचयो रशं विलग्ने विपुलं चक्षुपि विस्तृत नितम्बे। अधरेऽरणमाविरस्तु चित्ते करणाशालिकपालिभागधेयम् ॥' २वितर्वेऽपि । ३ 'दिव्यानामपि कृतविस्सयां पुरस्ता. दम्भस्त स्फुरदरविन्दचायहस्ताम् । उदीक्ष्य श्रियमिव कांचिदुत्तरन्ती मसापीजलनिधिमन्यनस्य शौरिः॥' पूर्वन गतिमदुदाहरणे सदशस्यैव स्मृतिरन आरमीमतिपूर्वक सत्य. निधनो जएनिधिमन्धनस्यापि तिरिति मेद। ४ 'पलाराकुसुमम्रान्त्या शुकतुण्डे पतत्यलिः। सोऽपि सम्पूफलम्रान्त्या तमलिं धतुमिच्छति ॥' अप्रान्योन्यविषयप्रान्तियन्धन पूर्वादाहरणाद्विगोष। ५'जीयनमहणे नना गृहीत्या पुनरमताः। . , ·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ । अयमिति ।। अयं प्रमत्तमधुपः उन्मत्तभ्रमरः । मत्तो मद्यपश्चेति शेपः । त्वन्मुसं पङ्कजं वेत्ति । अस्माकं तु पङ्कजं वा सुधांशुर्वेति नि- र्णयो नास्ति कितु सदेहद्वयमस्तीत्यर्थः। मधुपस्य तुभ्रान्तिरेव ॥२३॥ शुद्धापहृत्सलकार । शुद्धापह्नुतिरन्यस्यारोपार्थो धर्मनिहवः। नायं सुधांशुः किं तर्हि व्योमगङ्गासरोरुहम् ॥ २४॥ शुद्धेति ॥ अन्यस्याप्रस्तुतस्य आरोपार्थः आरोपहेतुको यो धर्मनिह्नवः अपलापः । निषेध इति यावत् । शुद्धा केवला अपह्नुति- रलंकृतिर्भवति । शुद्धत्व च निहतस्य परस्मिन्नारोपाभावः । उदाह- रणम् । अय दृश्यमानः सुधाशुः चन्द्रो न। तर्हि किम् ।व्योमगङ्गास- रोरुह स्वर्गगापुण्डरीकम् । अत्र सर्वनाम्ना धर्मनिर्देशः ॥ २४ ॥ हेत्वपहुत्सलकार । स एव युक्तिपूर्वश्चेदुच्यते हेत्वपहुतिः । नेन्दुस्तीत्रो न निश्यकः सिन्धोरौर्योऽयमुत्थितः ॥२५॥ स इति ॥ स धर्मनिहयः युक्तिपूर्वो हेतुयुक्तश्चेत्तर्हि हेत्वपहु- तिरुच्यते । हेतुयुक्ता अपहुतिहेत्वपगुतिः । उदाहरणम् । दृश्यमानः किं कनिष्ठा किमु ज्येष्ठा घटीयन्त्रस्य दुर्जनाः ॥' पूर्वोद हृतसदेह प्रसिद्धकोटिक । अय तु कल्पितकोटिक इति भेद । १ अङ्क केऽपि शशशङ्किरे जलनिघे. पडू परे मेनिरे सारङ्ग कतिचिञ्च संजगदिरे भूच्छायमैच्छम्परे । इन्दौ यद्दलितेन्द्रनीलशकलश्याम दरीदृश्यते तत्सान्द्रं निशि पीतमन्धतमसं कुक्षिस्थमाचक्ष्महे ॥' नाय सुधाशुरियन नेतिशब्दोपात्तत्वाच्छाब्द । इह तु परमतत्वोत्कीर्तनेन खानभिमतत्वसूचनादर्थगम्य इत्यर्थ । एकनानेकापहवरूपतयाप्यन वैचित्र्य, बोध्यम् । केऽपि क्वय । आचश्महे । वय स्विति शेष । २ 'मन्थानभूमिधरमूलशिलासहस्र- संघटनरमाफियाः स्फुरदीन्दुमध्ये। छाया मृगः शशक इत्यपि पामरोक्ति स्तेपा कथंचिदपि तत्र नहि प्रसतिः।' मन्थानचासो भूमिधरश्च तस्य मूलानि देपा शिला तासा सहस्र तेन संघट . तस्य व्रण तस्य किण । कुव.२ ·१४ कुवलयानन्दकारिकाः। तीव्रः संतापकारी अयमिन्दुन । निशि राबावर्कोऽपि न स्यात् । उदित इति शेषः। तर्हिः कः।सिन्धोरुत्थित और्वः। और्वस्तु वाडवो वडवा- नलः' इत्यमरः । हरिवंशे उर्वस्य मुनेः क्रोधाग्निः सागरे स्थापित इति प्रसिद्धम् । कालिकापुराणे च कामदाहे हरक्रोधाग्निर्वाडवरूपेण ब्रह्मणा जठरे गृहीतोऽद्यापि समुद्रे रक्षित इति स्थितम् । वन्मध्ये प्रथमपक्षे उर्वाजात और्व इति व्युत्पत्तिः ॥ २५ ॥ पर्यस्तापट्ठललंकारः। अन्यत्र तस्यारोपार्थः पर्यस्तापहृतिश्च सः। नायं सुधांशुः किं तर्हि सुधांशुः प्रेयसीमुखम् ॥ २६ ॥ अन्यत्रेति ॥ अन्यत्र अन्यवस्तुनि तस्य प्रकृतस्यारोपार्थः यः .धर्मनिहवः स पर्यस्तापहृतिः । उदाहरणम् । अयं सुधांशुश्चन्द्रो न वर्हि किं वस्तु सुधांशुरिति प्रश्नः । प्रेयसीमुसं सुधांशुरित्युत्तरम् । चन्द्रे चन्द्रत्वनिद्ववः प्रियामुसे तदारोपार्थः ॥ २६ ।। भ्रान्तापडुत्सलहारः। धान्तापहुतिरन्यस्य शङ्कायां भ्रान्तिवारणे। तापं करोति सोत्कम्पं ज्वरः किं न सखि स्मरः ॥२७॥ १ 'हालाहलो नैव विपं निपं रमा जनाः परं व्यत्ययमत्र मन्यते । निपीय जागति सुसेन तं शिवः स्पृशनिमां मुह्यति निद्रया हरिः॥' विषं रमेलन किंतु इसघ्याहारः । पर केयटम् । व्यत्ययं वैपरीत्यम् । २ अन तापं करोतीति सरपृत्तान्ते कपिते तन्य ज्वरसाधारण्यासुद्धा सख्या ज्वरः किमिति पृटे, न ससि इति तत्त्वोक्त्या भ्रान्तिदारणं कृतम् । यथावा- 'नागरिक समधिकोन्नतिरिह महिपः कोऽयमुभयतःपुच्छः । नाहि नहि फरिफलमोऽयं गुण्डादण्डोऽयमस्य न तु पुच्छः पूर्वोदाहरणे संदेहरूपधान्तिदिषयनगतापदः । ज्वरः विमिति प्रश्न तद्विपयरदेदारगमात् । इह तु महिपतनिश्चयरूपम्रान्तिविपयन्य महि- पत्वस्येति ततो भेदः। जटा नेयं घेणीशतरूचकलापो न गरलं गले कस्तुरीयं शिरसि शशिरेसा न कुसुमम् ।

·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ १५ : भ्रान्तेति ॥ अन्यस्य शङ्कायां सत्यां प्रस्तुतेन भ्रान्तिवारणे कृते. सति भ्रान्तापहृतिः । उदाहरणम् । हे सखि, सोत्कम्पं ताप कः करोति इति श्रुत्वा ज्वरः किमिति पृष्टे हे ससि, ज्यरो न किंतु स्मर इति सत्यमुत्तरं ज्वरत्वस्य निह्नवो भ्रान्तिवारणार्थः ॥ २७ ॥ कैतवापद्रुत्यलंकारः। कैतवापह्नुतिर्व्यक्तौ व्याजाद्यैर्निहुतैः पदैः । निर्यान्ति स्मरनाराचाः कान्तादृक्पातकैतवात् ॥ २८ ॥ कैतवेति ॥ व्याजाद्यैः पदैनिद्भुतेर्व्यचौ सत्यां कैतवापह्नुतिः । उदाहरणम् । कान्तादृक्पातकैतवात् कामिनीकटाक्षमिपात् स्मरना. राचाः कामवाणाः निर्यान्ति कटाक्षत्वं मिपमान, कामबाणत्वं तु सत्यमित्यपह्रयः ॥ २८ ॥ ठेक्कापडल्यलंकारः.. छेकापह्नुतिरन्यस्य शङ्कातस्तथ्यनिहवे । प्रेजल्पन्मत्पदे लग्नः कान्तः किं न हि नूपुरः ॥ २९ ॥ इयं भूतिर्नाङ्गे प्रियविरहजन्मा धवलिमा पुरारातिभ्रान्त्या कुसुमशर कि मां प्रहरसि ।' दण्डी त्वा तत्त्वाख्यानोपमेत्युपमाभेद मेने । यदाह- 'न प- मुखमेवेदं न भृगौ चक्षुपी इमे । इति विस्पएसादृश्यात्तत्त्वाख्यानोपमा मता ॥ इति । अन कल्पितभ्रान्तिर्जटा नेयमित्यादिनिषेधमानोग्नेया पूर्ववत्प्रश्नाभावात् । निषेधस्य प्रसक्तिपूर्वक्स्वादिति भाव । १'रिक्तेपु वारिकथया विपिनोदरेपु मध्याह्नजृम्भितमहातपतापतताः । स्कन्धान्तरोत्थितदवाग्निशिखाच्छलेन जिहां प्रसार्य तरवो जलमर्थयन्ते ॥' २ व्याजाद्यरिति पदोपादानेन विपक्पटच्छलच्छमकैतषादयो गृह्यन्ते । ३ सरकारं शिक्षयति अपयत्यधरं तनोति रोमाश्वम् । नागरिकः किं मिलितो नहि नहि सखि हैमनः पवनः॥' प्रजल्पनित्युदाहरणे एक्स्य वाक्यस्यान्यथा योजनामिह वनेकेषामिति भेद । 'पझे त्यन्नयने सरामि सततं भावो भवरकुन्तले नीले मुह्यत्ति किं करोमि महितैः क्रीतोऽसि ते विनमः ।

·युवलयानन्दकारिकाः । छेकेति ॥ अन्यस्य शङ्कातः गवायां सत्साम् । सप्तम्याससिल तथ्यनिहवे सति छेकापहृतिः छेकस्य चतुरस्यापद्भुतिः । उदाहरणम् प्रजस्पन्सन् मत्पदे लग्न इति नायिसया उत्तौ पान्तः किमिति सख्याः प्रभः । कान्तो नहि नैव किंतु नूपुरो मसीरः । 'मखीरो नूपुरोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । यद्यपि जल्पधातुळत्तायां वाचि प्रवर्तते तथापि धातूनामनेकार्थत्वादुपसर्गयोगाद्वा प्रजल्पन्निति नूपुर विशेपः ॥ २९॥ सभावनालंगर । संभावना स्यादुत्प्रेक्षा वस्तुहेतुफलात्मना । उत्तानुक्कास्पदाद्यात्र सिद्धासिद्धास्पदे परे ॥३०॥ संभावनेति ॥ वस्तुहेतुफलात्मना वस्तुहेतुफलस्वरूपेण तदन्ये- पामिति शेपः । संभावना उत्प्रेक्षा स्यात् । उन ऊध्यं गता प्रेक्षा दृष्टिः प्रज्ञा वा यस्यां सेति व्युत्पत्तेः । वितर्क कुर्वतो दृष्टिर्हि तथा प्र. सिद्धा।वर्णनीयस्य वस्तुनः तदन्यवस्तुस्वरूपेण वितर्कः वस्तूत्प्रेक्षा स्व. रूपोत्प्रेक्षा चोच्यते। प्रकृतस्याहेतोहेतुत्वेनाफलस्य फलत्वेन च कल्पना कमेण हेतूत्प्रेक्षा फलोत्प्रेक्षा चोच्यते। हेतूत्प्रेक्षायां तृतीयान्तात्पञ्चम्य- न्ताद्वा पर इवादिशब्दः । फलोत्प्रेक्षायां चतुर्थ्यन्तात्तुमन्ताद्वा पर इवादिरिति प्रायेण भेटः । इवादिस्तु इव नून किं प्रायः ध्रुव असशयं किमु वा न ननु सलु स्थित आहोसित् उत उताहो शवे वेद सत्यं कि- यापदं च वितर्कार्थमिति । एपामध्याहारे गम्योत्प्रेक्षा । अध्याहतपद- स्यापि 'युष्मद्युपपदे' इत्यादिज्ञापकादन्वयो युक्तः । तद्भेदानाह । अ- वाद्या वस्तूत्प्रेक्षा उत्तानुत्तास्पदा उक्तविपयाऽनुक्तविपया चेति द्वि- विधेत्यर्थः । परे द्वे सिद्धासिद्धास्पदे सिद्धविपये प्रसिद्धविपये चेति प्रत्येक द्विविधै । साधारणधर्मद्योतनं च सभावनामूलम् ॥ ३० ॥ इत्युत्स्वप्नवचो निशम्य सरुपा निभर्सितो राधया कृष्णस्तत्परमेव तद्वापदिशन्क्रीडाविटः पातु यः॥' 'यदन्ती जारवृत्तान्तं पत्यौ धूर्ता सखीधिया। पति युवा ससि ततः प्रबुद्धास्मीत्यपूरयत् ।' 'बुन्तले देशपाशे । जाररत्तान्त खामुक्वार्ताम् । धूर्ता काचिका भनी । सखीधिया सखीभ्रमण । तत उत्तान्तानन्तरम् । प्रसुद्धा जागरणवती । अपूरयत् पूरितवती ।

·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ । वस्तू प्रेक्षालंकारः। धूमस्तोमं तमः शङ्के कोकीविरहशुप्मणाम् । लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्पतीवाजनं नभः ॥ ३१ ॥ उदाहरणम्-धूमेति ॥ तमो ध्वान्तं' कोकीविरहगुप्मणां चस्वाकीविरहानीनाम् । 'चक्रवाके वृके कोकः' इति वैजयन्ती 'बर्हिः शुष्मा कृष्णवर्मा' इत्यमरः। धूमतोमं धूमपटलं शङ्के । अत्र तमो विषयः धूमस्तोमो विपयीत्युक्तास्पदा । तमः अङ्गानि लिम्पतीय व्यामोतीति शेषः । अन तमोव्यापनमध्याहृतविपयः । अगलेपनं विपयीत्यनुक्तास्पदा । श्लोकपूरणार्थ पुनरप्युदाहरणमाह । नभ आकाशं अञ्जनं कज्जलं वर्पतीव तमो व्यामोतीति शेपः । ततो- ऽनुक्तास्पदेयम् । प्रथमोदाहरणे पदार्थोत्प्रेक्षा द्वितीयोदाहरणे वाक्या- र्थोत्प्रेक्षेति भेद इत्येके ॥ ३१ ॥ हेतू प्रेक्षालंकार । रक्तौ तवाङ्गी मृदुलौ भुवि विक्षेपणाद्भुवम् । त्वन्मुखाभेच्छया नूनं पद्मवैरायते शशी ॥ ३२ ॥ १ 'बालेन्दुचकाण्यविकासभावाद्वभुः पलाशान्यतिलोहितानि । सद्यो यसन्तेन समागतानां नखक्षतानीय बनस्थलीनाम् ॥' अन पलाशमुकुलाना वक्रत्वलौहित्यसबन्धेन निमित्तेन वसन्तनायकसमाग- तवनस्थलीसबन्धि सद्य कृतनयक्षततादात्म्यं सभावना उक्तविपया स्वरू- पोत्प्रेक्षा । पूर्वादादरणे निमित्तभूतधर्मसयन्धो गम्य । इह तूपात्त इति भेद. । नचेवशब्दस्य सादृश्यपरत्वेन प्रसिद्धतरत्वादुपमैवास्तु । लिम्पतीवेत्यु- दाहरणे रेपनबर्तरुपमानवाहस्य कियोपसर्जनत्ववदिह नखक्षतानामन्योपसर्ज- नत्वस्योपमावाधक्स्याभावात् । 'पिनष्टीव तरङ्गाग्नः समुद्रः फेनचन्दनम् । तदादाय करैरिन्दुलिम्पतीय दिगगनाः॥' अन तरङ्गाने फेनचन्दनस्य प्रेरण पेपणतयो प्रेक्षते । समुद्रास्थितस्य चन्द्रस्य प्रथमं समुद्रपूरे प्रसूतानां पराणा दिक्षु व्यापन च समुद्रोपात्तफेनचन्दनकृतलेप- स्वेनोत्प्रेक्षते । १ सप्लोरोदिया न्होरमासादिर सप्रमः। भूमौ प्रतापयशसी सृष्टवान्सततोदिते ॥' रानी रवेर्दिवा चन्द्रस्याभाव. सनपि प्रतापयश सर्गे न हेतुरिति तस्य तद्धेतुत्वसं- भावनासिद्धविपया हेतृत्प्रेक्षा । रक्तावित्युदाहरणे भावरूपो हेतुरिह त्वभावरूप इति मेद..

·कुवलयानन्दकारिकाः । रक्ताविति ॥ हे प्रिये, तव मृदुलौ कोमलावधी चरणौ । 'पद- विश्वरणोऽस्त्रियाम् इत्यमरः । भुवि विक्षेपणाद्भुवमारोपणारिक रक्तौ स्त इति शेपः । सहजरतत्वेनातोरपि विक्षेपणस्य हेतुत्वं कल्पितं विक्षेपणं च प्रत्यक्षसिद्धमिति सिद्धविपया हेतूत्प्रेक्षा । अत्र हेतुत्वा- भावोपेत विक्षेपणं विषयः । हेतुत्लरूपो धर्मो विषयी बोध्यः । किच शशी त्वन्मुसाभेच्छया त्वन्मुसकान्तिालेप्सया नूनं पझैः सह वैरा- यते पैर करोति । अन चन्द्रस्य कामिनीमुसकान्तिलिप्सा नास्तीत्य- सिद्धविपया हेतूप्रेक्षा । इयं कारणोत्नेक्षेति वदन्ति । हेतुर्ना कारणं थीजम्' इत्यमरोक्तेः । अत्र हेतुत्वाभावविशिष्टा कान्तिलिप्सा वि- पयः । हेतुत्वरूपो धर्मश्च विपयी ॥ ३२ ॥ फ्लो कार। मध्यः किं कुंचयोधृत्यै बद्धः कनकदामभिः । प्रायोऽजं त्वत्पदेनैक्यं प्राप्तुं तोये तपस्यति ॥ ३३ ॥ मध्य इति ॥ मध्यः कामिनीमध्यभागः पुचयोधृटी कि कनक- 'विवस्वतानायिपतेय मिश्रा. स्वगोसहरनेण समं जनानाम् । गावोऽपि नेनापरनामधेयास्तेनेदमान्ध्यं सलु नान्धकारैः ॥' सत्र विवस्वता कृत किरणे सह जनललेवनाना नयनमरादेव रात्रावान्ध्य प्रति हेतुत्येनोप्रेक्ष्यत इत्समिद्धविषया हेतूप्रेक्षा । यथा गोपालेन परकीयाभिगा- मिर्मिश्रा खोया गावो नीयन्ते । तथा गोपदयाच्यत्वगाताखेन मिधिना विवस्वतापि नीता इवेत्सर्थ । संलु सभावनायाम् । तेन नयनेन हेतुना इदमान्ध्य न त्वन्धकार- रिखन्वय । न चानाविधतेयेति विषयोत्प्रेक्षणपूर्वक तम्य हेतुत्वेन त्प्रेशणमिति पूर्वस्माद्भद । एव पूर्वन इच्च्येति गुणस्पो हेतुस्नु क्रियारूप इत्यपि द्रष्टव्यम् । १ 'पूर विधुर्वर्धयितु पयोधे. शङ्केयमेणाङ्कमणि कियन्ति । पयासि दोग्धि प्रियविप्रयोगे सशोरकोसीनयने कियन्ति ।' सर चन्देला कृत समुद्रस्प वृहण सदेव नदा तेन कृतम्य चन्द्रकान्तदावणस्य शानायाप्पशावणस्य च परत्वनोत्प्रेक्षेति सिद्धपिपया फ्लोत्प्रक्षा । २ 'रथस्थितानां परिवर्तनाय पुरातनानामिव वाहनानाम् । उत्पत्तभूमा तुरगोत्तमानों दिशि प्रतस्थ रॉरित्तरस्याम् ॥' रपस्थितानामिति । रवी रथे स्थिताना निसाना पुरातना कहनानां अश्वना परिवर्तनायेव तुरगौतमाना रत्सत्तिभूमानुत्तरन्यां दिशि प्रतम्य इतन्वय । प्रोसराया स्यायपरिवर्तनममदेव परानो प्रेक्ष्यत इसदिषया फलो. मेधा । प्रायोऽननित्यत्र कोमलयस्य गुणस्य परन्नोत्प्रेक्षामिद नु परिवर्तन- झियाया इति ततो मेद ।

·रक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ . दाममि निक्लीरूपै बद्धोऽस्ति । अन प्रत्यक्षसिद्धाया कुचधृतेः फलत्वेन क्ल्पना सिद्धविपया फलोप्रेक्षा । अन फरत्वाभाव-ती कु- चधृतिविपय । फरवरूपो धर्मो विपयी । अत पद्म त्वत्पदेन सह ऐक्य प्रानु प्राय । अनापि रूपकातिशयोक्ति । तोये जले तप- "स्पति तपश्चरति । अन पद्मस्य प्रियापदसायुज्येच्छा नासीत्यसिद्ध- विपया फलोत्प्रेक्षा इमा कार्योत्प्रेक्षामाहु । 'कार्य फल तया व्युष्टि इति कोशात् । 'उपमा दूरगस्यापि न तु सभावना तथा । रूपरे निश्चितारोप उठोक्षाया त्वनिश्चित' इति ।। ३३ ॥ स्वरूपातिशयोक्ति । रूपकातिशयोति स्यान्निगीर्याध्यवसानता। पश्य नीलोत्पलद्वन्द्वानि सरन्ति शिता शरा. ॥ ३४॥ रूपकेति ॥ निगीर्य चिपयमिति शेप । विषयमनियध्येत्यर्थ । मध्ययसानत आहार्यनिश्चयात् वाधकाठीनमिच्छानन्य ज्ञामाहार्य- नेश्चय । विपयिरपेण विपयस्वीनारादित्यथ । रूपकातिशयोक्ति- वरि । रूपकयुक्ताऽतिशयोतिरिति मध्यमपदलोप । उाहरणम् । तीरोत्परद्वन्द्वात् नेनयुगलात् शिता तीदणा शरा पटाक्षा नि - सरन्ति । हे मित्र, व पश्य । अत्र नीलोत्पलद्वन्द्वश देन नेतयुगले परशदेन कटाक्षेपु च गोगी लक्षणा बोध्या । विशेपरतु मत्ते कोविदानन्दे द्रष्टव्य ॥ ३४ ॥ सापहवातियोक्ति । यद्यपह्नुतिगर्भत्व सैर सापह्नया मता। त्वत्सूचिपुसुधा राजन्भ्रान्ता पश्यन्ति ता विधी ॥३५॥ यदीति ॥ यदि अपह्नुतिगर्भत्व स्वादिति शेप । तर्हि साप- । 'वापी कापि स्पुरति गगने तत्पर सूक्ष्मपद्या सोपाटीमधिगतपती काञ्चनीमैदनीरी। अनशैली सुरतिसुगमी चन्दनच्याशी तत्याना सुरभमभृत सानिधानामुधासो" पारी नभी । सम्मपदा गाशे सनी। २ 'रवितलो गन पन्नात्तधान्याधिनु भुवम् । सरो विशति न सातु गनमान हिप्परम् ।' भत्र गजस्य सर प्रवेश प्रति फ्ले साने पचमाडल पाने निवेशितम् ।

·. २० कुवलयानन्दकारिकाः । हवा सैव रूपकातिशयोक्तिर्मता बुधैरिति शेषः । उदाहरणम् । हे राजन्, त्वत्सूक्तिपु सुधा मधुरतारूपास्ति । भ्रान्तास्तां विधौ चन्द्रे पश्यन्ति । अन सुघाशब्देन मधुरतार्या लक्षणा चोध्या । तस्या- चन्द्रेऽपह्नवोऽर्थसिद्धः ॥ ३५ ॥ भेदकातिशयोक्तिः। भेदकातिशयोक्तिस्तु तस्यैवान्यत्ववर्णनम् । अन्यदेवास्य गाम्भीयमन्यद्धैर्य महीपतेः ॥ ३६॥ भेदकेति ॥ तस्य प्रकृतस्यैव अन्यत्ववर्णनं अन्यतया कथनं तु भेदकातिशयोक्तिः। भेदकस्य लोकोत्तरत्वस्यातिशयकथनात् । उदाहरणम् । अस्य महीपतेः गाम्भीर्यमन्यदेव लोकोत्तरमेव । धैर्य चान्यदेव ॥ २६ ॥ सवन्धातिशयोक्ति। संवन्धातिशयोक्तिः स्यादयोगे योगकल्पनम् । सौधाग्राणि पुरस्यास्य स्पृशन्ति विधुमण्डलम् ॥ ३७॥ संवन्धेति ॥ अयोगे असवन्धे योगकल्पनं सवन्धातिशयोक्तिः स्यात् । उदाहरणम् । अस्य पुरस्य नगरस्य सौवाप्राणि सोधानां राज- गृहाणाम् । 'सौधोऽत्री राजसदनम्' इत्यमरः । अमाणि शिरोभागाः विधुमण्डलं चन्द्रविम्यं स्पृशन्ति ॥ ३७ ॥ योगेऽप्ययोगः संवन्धातिशयोक्तिरितीर्यते । त्वयि दातरि राजेन्द्र स्वर्द्धमान्नाद्रियामहे ॥ ३८ ॥ योग इति ॥ योगेऽपि सवन्वेऽपि अयोगः असवन्धकथनमपि १'अन्येयं रूपसंपत्तिरन्या वैदग्ध्यधोरणी। नेपा नलिनपत्राक्षी सृष्टिः सांधारणी निघेः॥' वैदग्भ्यधोरणी । वैदग्भ्यं चातुर्यम् । घोरणी परिपाटी। २'कतिपयदिवसःक्षयं प्रयायाकनकगिरिः कृतवासरावसानः। इति मुदमुपयाति चयाकी वितरणशारिनि पीरपदेचे। भन यस्यास्याः सूर्यास्तमयकारकमहामेरक्षयसभावनाप्रयुकसतोपारसयन्धो ३ अनयोरनवद्यागि स्तनयोजृम्भमाणयोः। अवकाशो न पर्यातस्तव याहुलतान्तरे ॥ पृम्ममाणयोर्वर्धमानयोः। पर्णित ।

·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ २१ सवन्धातिशयोक्तिरितीर्यते कथ्यते । उदाहरणम् । हे राजेन्द्र राजन्, त्वयि दातरि सति स्वर्द्धमान्क्ल्पवृक्षान्नाद्रियामहे न गणयामः । अनक्ल्पवृक्षादरसभवेऽपि निःस्पृहत्वद्योतनायानादरोक्तिः ॥३८॥ अक्रमातिशयोचि । अक्रमातिशयोक्तिः स्यात्सहत्वे हेतुकार्ययोः । आलिगन्ति समं देव ज्यां शराश्च पराश्च ते ।। ३९ ।। अक्रमेति ॥ हेतुकार्ययोजनकजन्ययोः सहत्वे सहभावे अक्रमा- तिशयोक्तिः स्यात् । सहभावाभिधानेन प्रमरहितत्वात् । उदाहरणम् । हे देय राजन् , 'देवः सूरे घने राज्ञि' इत्यमरः । ते शराः पाणाः च पर पराः शनमः । 'परोऽरिपरमात्मनोः' इति विश्वः। सम सहय। 'साक साधं सम सह' इत्यमरः । ज्यां मौर्वी भूमिं च । 'मौर्वी ज्या सिलिनी गुणः' इत्यमरः । 'प्या पुर्वमुमती मही' इति चामरः । आलिगन्ति स्पृशन्ति । शरसधानसाले शत्रवः पतन्तीत्यर्थः॥ ३९ ॥ चपातिशयोक्ति । चपलातिशयोक्तिस्तु कार्य हेतुप्रसक्तिजे । यास्यामीत्युदिते तन्व्या पलयोऽभवदूमिका ॥ ४०॥ चपलेति ॥ कार्ये जन्यवस्तुनि हेतुप्रसतिजे पारणप्रसङ्गजावे सति । चपलातिशयोक्तिः स्यात् । कारणप्रसङ्गमाण कार्योत्पत्तिवर्ण- नाथपलत्वम् । उदाहरणम् । तस्याः कामिन्याः उर्मिया अलीभूपणं प्रियेण यास्यामीत्युदिते वलय कणरूपमभजत् । परम्यातिशतो- त्पत्तावालीभूपण फणस्थानीयता गतमित्यर्थः ॥ ४० ॥ १ मुश्चति मुञ्चति को भजति च भजति प्रकम्पमरियर्गः । हम्मीरवीरसहे त्यजति यजति क्षमामानु' सो कोश पिधान मुबी गति अरिसमूहोऽपि कोस भाग्डर मुगाई। तथा राहे प्राम्पगुसासन भजन स स प्राट कम्प मजति । एव सो क्षमा शान्ति प्रति राति सोऽपि सो वृणी खजवीच । अत्र यास पोरगगारिकाले एव रिपूर्ण पनगारियपतम् । २'यामि न यामीति धये पदति पुरस्ताक्षिणेन सन्याया। गरितानि पुरो पलगायपरानि तय दरितानि ।' .

·कुवलयानन्दकारिकाः। अत्यन्तातिशयोक्ति। अत्यन्तातिशयोकिस्तत्पौर्वापर्यव्यतिक्रमे । अग्रे मानो गतः पश्चादनुनीता प्रियेण सा ॥४१॥ अत्यन्तेति ॥ तत्पौ पर्यव्यतिक्रमे तयोः पौर्वापर्यव्यतिक्रमे । कार्यस्य पूर्वत्वे कारणस्य चापरत्वे सतीत्यर्थः । अत्यन्तातिशयोक्तिः असंभाव्यत्वादत्यन्तत्वम् । असंभाव्यवर्णनमपि शीघ्रतातिशयद्योतना- चमत्कारहेतुः । उदाहरणम् । अग्रे आदो। 'अप्रमाद्ये वने प्राप्ये' इति विश्वः।मानः कोपः गतः 'स्त्रीणामीर्ष्याकृतः कोपो मानोऽन्यासगिनि प्रिये' इति लक्षणात् । ततः सा मानिनी प्रियेण पश्चादनुनीता सा- न्त्विता ॥४१॥ तुल्ययोगिता। वर्ष्यानामितरेपो वा धमक्यं तुल्ययोगिता। संकुचन्ति सरोजानि स्वैरिणीवदनानि च ॥ ४२ ॥ वानामिति ॥,वर्णानां प्रकृतानां इतरेपामप्रस्तुतानां ध- #क्यमेकधर्मान्वयः तुल्ययोगिता । तुल्या योगिताऽन्वयो यत्रेति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम् । सरोजानि.च परं स्वैरिणीवदनानि जारस्त्री- मुसानि सकुचन्ति निमीलन्ति । चन्द्रोदये इति शेपः । अत्र प्रस्तु- तानां संकोचक्रियारूपैकधर्मान्वयः ॥ ४२ ॥ १ कवीन्द्राणामासन्मथमतरमेवाङ्गणभुव- श्चलङ्गासङ्गाकुलकरिमदामोदमधुराः! अमी पश्चात्तेषामुपरि पतिता रुद्रनृपतेः कटाक्षाः क्षीरोदप्रसरदुरुषीचीसहचराः॥' २ 'नाम्बुजैन कमलैरुपमेयं वैरिणीजनविलोचनयुग्मम् । नोदये दिनकरस्य न चेन्दो केवले तमसि यस्य विकाशः॥' अस्तं याते दिवानाथे निशानाथे महोदयम् । उन्मीलन्ति कुमुदन्ति चकोरीनयनानि च ॥ इति काव्यविलासे । तथा। 'संजातपनप्रकरांन्वितानि समुदहन्ति स्फुटपाटलत्वम् । विकखराण्यकंकराभिमाद्दिनानि पद्मानि च वृद्धिमीयुः ॥ सजाते पाणां प्रकर' समूहेरन्वितानि स्फुटा विकसिता पाटरा वृक्षवि. शेपा येषु तानि तेषा भावस्तत्त्वम् । समुद्वहन्तीति शनन्तम् । दधानानीत्यर्थः । पद्मपक्षे तु स्फुटानि विकसित्तानि च तानि पाटलानि पाटलवर्णानि तेषा मावस्तत्व- ·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ त्वदङ्गमार्दवे दृष्टे कस्य चित्ते न भासते । मालतीशशभृल्लेखाकदलीनां कठोरता ॥ ४३ ॥ त्वदङ्गेति ॥ हे प्रिये, त्वदगमार्दवे त्वदेहसौकुमार्ये दृष्टे सति कस्य चित्ते मालतीशशमुलेसाकदलीनां जातिपुष्पचन्द्रकलारम्भाणां कठोरता कठिनता न भासते । सर्वस्य चित्ते भासत इत्यर्थः ।, अनाप्रस्तुतानामुपमानभूतानां काठिन्यगुणरूपैकधर्मान्वयः॥४३॥ तुल्ययोगितामेद । हिताहिते वृत्तितौल्यमपरा तुल्ययोगिता। प्रदीयते पराभूतिमित्रशानवयोस्त्वया ॥४४॥ हितेति ॥ हिताहिते हित चाहितं च हिताहित तस्मिन् । 'सर्वोऽपि द्वन्द्वो विभापयैश्वद्भवति' इत्येकवद्भावः वृत्तितौल्यं वृत्ते- र्व्यवहारस्य तौल्यं तुल्यत्यम् । युवादित्यादण् प्रत्ययः । अपराऽन्या तुल्ययोगिता । उदाहरणम् । हे राजन् , या मिनशानवयोः हिताहितयोः शत्रुरेव शानवमित्यन प्रज्ञादित्यादण् प्रत्ययः। सप्रदान- सज्ञाभागात् पष्ठी । पराभूतिः पराभवः उत्कृष्टसमृद्धिश्च प्रदीयते । अन पराभूतिशब्देऽर्थद्वयस्यैक्यारोपात्तुल्ययोगिता ॥ ४४ ॥ मित्यादि पूर्ववत् । एवमर्वम्य करे किरणरभिमर्शनाद्विकखराणि भासुराणि दिनानि पद्मानि तु विकासशालीनीखर्धे । अत्र प्रीष्मवर्णनेन तदीयत्वेन प्रस्तुताना दिनानो पाना चैक्रियान्वय । विकस्वरागि विकसनशीलानि । १ 'नागेन्द्रहस्तस्त्वचि फर्कशत्वादेयान्तशेत्यालदलीविशेषाः। लम्भ्यापि लोके परिणाहि रूप जातास्तदूर्वोरयमानयाहाः ।।' परिणादि विशालतारूपम् । ऊरवर्णनेनाप्रस्तुतानां करिकराणा कदलीना धैरगुणान्वय । २ पूर्बोदाहरण स्तुतीपर्यवसायि, इद तु निन्दापर्यवसायीनि भेद । इयं गुल्ययोगिता व सरस्वतीयष्टामरणोका । एतस्सा उदाहरणान्तरं च यमा । यच निग्यं परशुना यधेनं मधुरार्पिपा । यश्चेनं फटुमाल्यायः सर्वस्य पटुरेय सः' मन परगना वृधति, मउमरिया नियति, कटुमाल्य चैरचंदीलयाहारी- पनि पूरणीयानि।

·२४ फुवलयानन्दकारिकाः। गुणोत्कृष्टैः समीकृत्य वचोऽन्या तुल्ययोगिता। लोकपालो यमः पाशी श्रीदः शको भवानपि ॥ ४५ ॥ गुणेति ॥ गुणोत्कृष्टेः प्रसिद्धगुणैः समीकृत्ये सदृशीकृत्य । वचः प्रस्तुतस्येति शेपः । अन्या तुल्ययोगिता । उदाहरणम् । यमो धर्म-. राजः पाशी वरुणः श्रीदः कुबेरः शक्रः इन्द्रः भवांस्त्वमपि लोक- कपालः । लोकपालशब्दस्य प्रत्येकमन्वयः । तेन प्रकृतस्य राज्ञो यमादिसमीकरणं योध्यम् । अत्र लोकपालत्वेन प्रकृताप्रकृतयोस्तु- ल्यत्वं वाच्यार्थः । प्रतापादिगुणोत्कर्पण तुल्यत्वं तु व्यङ्ग्यार्थ इति विशेपः । दीपके तु व्यङ्ग्यार्थों नास्ति,॥ ४५11 दीपकालंकारः। वदन्ति वर्ष्यावानां धर्मेक्यं दीपकं बुधाः। मैंदेन भाति कलभः प्रतापेन महीपतिः ॥ ४६ ॥ वदन्तीति ॥ वर्ष्यावानां प्रकृताप्रकृतानां धमक्यं धर्म- साम्यं बुधाः दीपकं वदन्ति । दीपयतीति दीपकं इति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम् । कलभः करिशावः । 'कलभः करिशावकः' इत्यमरः। मदेन दानेन भांति । महीपतिश्च प्रतापेन भाति शोभते । अत्र प्रकृताप्रकृतयोः शोभैकधर्मान्ययः ॥ ४६॥ १'संगतानि मृगाक्षीणां तडिद्विलसितान्यपि । क्षणद्वयं न तिष्ठन्ति धनारब्धान्यपि स्वयम् ॥' इमा तुल्ययोगिता सिद्धिमिति केचिद्याजहुः । यदाह जयदेवः । 'सिद्धिः स्यातेपु चेन्नाम कीर्यते तुल्यतोक्तये। युवामेवेह विप्यातौ त्वं चलैजलधिर्जलैः।' २ प्रस्तुताप्रस्तुतानामेकधर्मान्वयो दीपकम् । यथा कलभमहीपालयोः प्रस्तुना. ऽप्रस्तुतयोनिक्रियान्वयः । अनापि . क्रियाविशेषणीभूतयोविम्वप्रतिविम्वाभावो पोयः। ३ मणिः शाणोल्लीढः समरविजयी हेतिदलितो मदक्षीणो नागः शरदि सरितः श्यानपुलिनाः। कलाशेपश्चन्द्रः सुरतमृदिता वालवनिता तनिम्ना शोभन्ते गलितविभवाश्चार्थिपु नृपाः।" गन प्रस्तुतानां नृपाणामवर्ष्यानां मण्यादीनां शोभकधर्मान्वयः । पूर्वो- दाहरण आदिदीपकमिह लन्तदीपकमिति भेदः ।

·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ २५ . भावृत्तिदीपकालकारः। त्रिविधं दीपकावृत्तौ भवेदावृत्तिदीपकम् । वर्पत्यम्बुदमालेयं वर्पत्येपा च शर्वरी ॥४७॥ त्रिविधमिति ॥ दीपकावृत्तौ देहलीदीपकन्यायेनानेकोपकार- कस्य पदस्यार्थस्योभयोर्वा आवृत्तौ पुनरमिधाने विविधं त्रिप्रकारमा वृत्तिदीपकं भवेत् । आवृत्तिप्रधान दीपकमिति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम् । इयमम्बुदमाला मेघपतिः वर्पति तोय सिञ्चति । एपा शर्वरी रानिश्च वर्षति वर्षमिवाचरति । यद्यप्यत्र प्रथमं 'यूपु सेचने' इति धातोर्लटि रूपं द्वितीयं च वर्पशद्धस्याचारवियन्तस्येति पदभेदस्तथापि समानत्वे- नाभेदाध्यवसायात्पदावृत्तिः ॥ ४७ ।। उन्मीलन्ति कदम्बानि स्फुटन्ति कुटजद्रुमाः। माद्यन्ति चातकास्तृप्ता माद्यन्ति च शिखावलाः॥४८॥ उन्मीलन्तीति॥ कदम्नानि नीपकुसुमानि उन्मीलन्ति विकसन्वि 'सुवर्णपुप्पां पृथिवीं चिन्यन्ति पुरुषास्त्रयः। शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम् ॥' भन्न प्रस्तुतानामप्रस्तुताना च युगपद्धर्मान्वय । शाणोपीठो निक्पोपलप- पित । हेतिदलितो हेतिभिरायुधैर्दलितो विशीणित , श्यानपुलिना श्यानानि शु. करणि पुलिनानि जलनिमुफ्तदानि यास ता । सनिना सनो कृशत भावसनिमा वार्य तेन । गलितविभवा गलित संक्रान्तो विभव समृद्धिर्येषां ते । १'उत्कण्ठयति मेघानां माला धर्ग पलापिनाम् । यूनां चोत्यण्ठयत्यय मानसं मकरध्वजः ॥' उखण्ठयति मेघान मारा पति कलापिनो मयूराणां पर्ग समूह उस ण्ठयति फवं षण्टो यस्य तादृश करोति । तथा मकरप्पन काम यूनी तरुणानां मानगमुकण्ठयत्युसुक करोतीत्यर्धमेदेऽपि शन्दापत्ति । २ मामयति जलधरधारा चातक्यूनां नृपं चिरोपनताम् । क्षएपति च पधूलोचनजलधारा पामिनां प्रयासरधिम् ॥ 'यदनेन निर्जित तय निहीयते चन्द्रविम्यमम्युधरे। अरविन्दमपि च सुन्दरि निलीयते पायसां पूरे ।' एष चारत्तीनां प्रद्यताप्रशुतोभरपिपयलाभावेऽपि दीपकसापतिमात्रेण दीपकस्यपदेश ।

·फुलयानन्दकारिकाः। मील संश्लेपणे इति धातोरुपसर्गयोगादर्थभेदः । किंच। कुटजद्रुमाः स्फुटन्ति विकसन्ति । लक्षणया तत्पुप्पाणि गृह्यन्ते । अत्र क्रियापदः द्वयस्थार्थमात्रावृत्तिः । चातकाः सारङ्गारयपक्षिणः तृप्ताः सन्त: मा. द्यन्ति हृप्यन्ति । शिसावलाः शिखिनश्च । शिखास्ति येपामिति मत्यर्थीयो चलच् प्रत्ययः । माद्यन्ति 'मदी हर्षे' इति धातोर्लटि रूप. द्वयमित्युभयावृत्तिः ॥४८॥ प्रतिवस्तूपमालंकारः। वाक्ययोरेकसामान्ये प्रतिवस्तूपमा मता। तापेन वाजते सूरः शरश्चापेन राजते ॥ ४९ ॥ वाक्ययोरिति ॥ वाक्ययोः प्रकृताप्रकृतार्थयोः । एकसामान्ये समान एच सामान्यः एकश्चासौ सामान्यश्चेति कर्मधारयः । एकस्मि- न्समानधर्मत्वे सतीत्यर्थः । प्रतिवस्तूपमा मता। प्रतियस्तु प्रत्यर्थमुपमा यस्यामिति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम् । सूरः सूर्यः तापेन दीत्या भ्राजते शोभते । शूरस्तु चापेन धनुषा राजते शोभते । । अन्न केपांचिदलंकाराणा परस्परं भेदः कुवलयानन्दे दर्शितः संक्षेपेणोच्यते । तुल्ययोगितायां द्वायप्यौँ कचिद्वर्णनीयौ। दीपके त्वेको वर्ण्य इतरस्त्यवर्ण्यः । आवृत्तिदीपकं च वर्ण्यविपयमेव । प्रतिवस्तूपमा चोभयविषया। तत्र धर्मस्य द्विरुपादानं दीपके तु न तथेति ॥४९॥ दृष्टान्तालंकार । चेद्विम्बप्रतिविम्बत्वं दृष्टान्तस्तदलंकृतिः। त्वमेव कीर्तिमानराजन्विधुरेव हि कान्तिमान् ॥ ५० ॥ १ तवामृतस्यन्दिनि पादपङ्कजे निवेशितात्मा कथमन्यदिच्छति। स्थितेऽरविन्दे मकरन्दनिर्भरे मधुव्रतो नेचरसं हि वीक्षते।" अन यद्युपमेयवाक्येऽनिच्छा उपमानवाक्ये अवीक्षेति धर्मभेद. प्रतिभाति, तथापि वीक्षणमानस्यावर्जनी यस्य प्रतिषेधानहलादिच्छापूर्वकवीक्षाप्रतिषेधोऽप्रम- निच्छापर्यवसित एवेति धर्मेश्यमनुसंधेयम् । २'देवीं वाचमुपासते हि यहवः सारं तु सारस्वतं जानीते नितरामसौ गुरकुलब्लिष्टो मुरारिः कविः। अचिर्लवित एय यानरमटैः किंत्वस्य गम्भीरता. मापातालनिमग्नपीवरतनुर्जानाति मन्याचलः ॥'

·रक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ । चेदिति ।। चेद्यदि वाक्यार्थयोरिति शेषः । विम्वप्रतिविम्वत्व- माकारप्रत्याकारतुल्यत्वं तत्तर्हि दृष्टान्तो नामालंकृतिर्भवति । शब्द- द्वयमजहल्लिङ्गम् । उदाहरणम् । हे राजन, अति शेषः । त्वमेव कीर्तिमान यशस्वी त्वत्तुल्यो नान्य इत्यर्थः । तथा विधुरेव कान्तिमान भूरिप्रभावः । विजातीयधर्मयोः साम्यं विम्वप्रति विम्यभायः। सजा- तीयधर्मयोः साम्यं वस्तुप्रतिवस्तुभाव इति विवेकः ॥ ५० ॥ निदर्शनालकारः। वाक्यायोः सदृशयोरक्यारोपो निदर्शना । या दातुः सौम्यता सेयं पूर्णेन्दोरंकलङ्कता ॥५१॥ याक्येति ॥ सदृशयोस्तुल्ययोर्वाक्यायोरनेकपदार्थयोः । 'सु. लिइन्तचयो वाक्यं क्रिया वा कारवान्विता' इत्यमरः । यत्तन्यामे- क्यारोपः अभेदारोपः निदर्शना निश्चित्य दर्शनं सादृश्यप्रकटनं नि- दर्शना । दृशेय॑न्तात् स्त्रियां भावे युच् । उदाहरणम् । या दातुः पुंसः सौम्यता सोम इव सोमः स एव सौम्यः तस्य भावः सौम्यता अरता सेयं पूर्णेन्दोः पूर्णचन्द्रस्य अक्लङ्कता निष्कलङ्कृता । इह यत्तच्छन्दाभ्यामक्यारोपः स्पष्टः । यदिति पाठे शक्यं मांसैः क्षुदप- नेतुमितिवत् सामान्ये नपुंसरस्वम् ॥ ५१ ॥ । 'कामं नृपाः सन्ति सहरमोऽन्ये राजन्वतीमाहुरनेन भुमिम् । नक्षत्रताराग्रहसंकुलापि ज्योतिप्मती चन्द्रमसव रात्रिः॥' पूर्वादाहरणे छीर्तिकान्योगिम्यप्रतिविम्बभावप्रयोजक मनोहारित्वरूपं साह. पमामिह तु राजज्योतिषो प्राशस्त्यरूप तटान्दमिति भेदः । 'योऽभीतो घसती नाथ भवतः समुपागमः। मदीयभपने सोऽयमिन्दोरमृतनिझर. ।।' 'अरण्ययदितं एतं शयशरीरमुर्तितं. स्थलेऽसमवरोपितं सुचिरम्परे पर्षितम् । भ्यपुष्टमयनामितं पधिरपणजापः एतो धृतोऽन्धमुपदपंणो यदयुधोजना सेवितः॥" भशापुपानसे वाया भरपरोदनाहीना तामक्यारोप.॥ पापुरपसोम्पससोपमेयवाक्यार्पस्य पूर्णेन्दोरक्लालसोपमानयत्रयास यत्तसमश्यारोपः।

·२८ युवलयानन्दकारिकाः। पदार्थवृत्तिमप्येके यदन्त्यन्यां निदर्शनाम् । त्यनेत्रयुगलं धत्ते लीलां नीलाम्बुजन्मनोः॥५२॥ पदार्थेति ॥ एके केचित् पदार्थवृत्तिमपि । पदार्थ वृत्तिरेक्य रोपस्थितिर्यस्यां तादशीमपि अन्या निदर्शनां यदन्ति । उदाहरणम् हे प्रिये, त्वन्नेनयुगलं नीलाम्युजन्मनोरिन्दीवरयोलीलां शोभा ध तत्सरशीमित्यर्थः । पूर्वन यत्तच्छब्दाभ्यामक्यारोपः इह तु परकी यत्वेनेति भेदः ॥ ५२ ।। अपरां योधनं प्राहुः क्रियया सत्सदर्थयोः । नश्येद्राजविरोधीति क्षीणं चन्द्रोदये तमः ।। ५३ ॥ अपरामिति ।। प्रकृतस्य नियया असत्सदर्थयोः असतोऽनि. एस्य सतः इष्टस्य चार्थस्य च योधनं अपरां तृतीयां निदर्शनां प्राहुः । उदाहरणम् । तमो ध्यान्तं चन्द्रोदये सति राजविरोधी चन्द्रद्वेपि चेति शिष्टरूपकम् । 'राजा प्रभी नृपे चन्द्रे यक्षे धनियशक्रयो।' इति विश्वः । नश्येदिति योधयत् क्षीणं भवतीत्यनिष्टार्थवोधनमे- तत् ॥ ५३॥ उदयन्नेव सविता पद्मेष्वर्पयति श्रियम् । विभौवयत्समृद्धीनां फलं सुहृदनुग्रहम् ॥ ५४॥ उदयन्निति ॥ सविता भानुरुदयन्नुद्गच्छन् । उत्पूर्वादयतेरात्म- नेपदस्यानित्यत्वालटः शनादेशः । पद्मपु श्रियं शोभा अर्पयति 'वियोगे गौडनारीणा यो गण्डतलपाण्डिमा । अदृश्यत स खजूरीमञ्जरीगर्भरेणुपु ।' पूर्वस्सिनुदाहरण उपमेय उपमानधर्मारोप । इह तूपमान उपमेयधर्मारोप इति भेद ॥ २ भन पये नेत्रयुगले नीलाम्बुजगतलीरापदारोपो निदर्शना । ३ 'उन्नतं पदमवाप्य यो लघुहेलयैव स पतेदिति भुवम् । शैलशेखरगतः पृपत्कणश्चारुमारुतधुतः पतत्यथः ॥' ४ 'चूडामणि पदे धत्ते यो देवं रयिमागतम् । संता कार्यातिथेयीति योधयन्गृहमेधिन.॥ यथाय पर्वत समागत रवि शिरसा सभावयति एव गृहमेधी समागत गर्न पूजया संभावयेदिति ।

·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ २९ निदधाति । किं कुर्वन् । सुहृदनुग्रहं स्वजनोपकारं समृद्धीनां तेजोवृद्धीनां फ्ल फ्लखरूपं विभावयन् बोधयन् सन्नर्पयतीति पूर्व- मान्वयः । इष्टार्थबोधनमेतत् ॥ ५४॥ व्यतिरेकालकार । व्यतिरेको विशेपश्चेदुपमानोपमेययोः । दशैला इवोन्नताः सन्तः किं तु प्रकृतिकोमलाः ॥ ५५ ॥ व्यतिरेक इति ॥ उपमानोपमेययोः विशेपः न्यूनाधिकगुणवं चेद्वर्ण्यते तर्हि व्यतिरेको नामालंकारः । व्यतिरेकशब्दो भावे घ. अन्तः । उदाहरणम् । सन्तः पुरुषाः शैला इव उन्नता उच्चैस्तयः । किंतु प्रकृतिकोमलाः स्वभावमृदयः । शैलास्तु न तथेति विशेषः । अनोपमानोपमेयशब्दोपादानादुपमाविशेषो व्यतिरेक इति सूचितः । तेन न्यूनाधिकरूपकयो तिव्याप्तिः । वन विपयविपयिशब्दाभ्यां व्यवहाराविचिन्यूनरूपकमधिकरूपकं च व्यतिरेकस्यैव प्रपञ्च इत्याहुः॥ ५५॥ सहोक्किरलकार। सहोक्तिः सहभावश्चेद्भासते जनरञ्जनः । दिगन्तमगमत्तस्य कीर्तिः प्रत्यर्थिभिः सह ॥५६॥ सहोकिरिति ॥ चेद्यदि जनरञ्जनश्चमतरकारी सहभायः सहभयन सहेय द्वयोरेक क्रियाकरणमित्यर्थः । भासते तर्हि सहोक्तिः स्पष्टम् । उदाहरणम् । तस्य कीर्तिः प्रत्यर्थिभिः सह दि- शामन्तमगमत् । शनयो दिगन्तमगमन् । कीर्तिरपि तथेति नृपो- १ 'सुधैव घसुधा सत्यमानन्दयति माननम् । महान्तमपि कि त्वेपा संमोहयति संततम् ॥' अत्रोपमानभूतमुधात उपमेयभूतवमुधाया समोहकत्वेनैव विशेष इति भवति व्यतिरेकालहार इति काध्यविलासे। २'छाया संध्यते तलं रिटपिनां थान्तेव पान्थैः समं मूलं याति सरोजलस्य जरता म्रानेच मीन सह । आचामत्यहिमाशुदीधितिरपस्तप्तव लोरेः समं निद्रागर्भगृहं सहमविशति प्रान्तेय कान्ताजनः ।' 'अमन्दपुण्यसंदोहसंपादितमानिन्दितम् । यिना जन्मभृतां जन्म यिना सुरतसंचयम्। जी अन्यविलागे ।

·कुवलयानन्दकारिकाः। त्कर्षव्यज्ञात्यायमकारः। सह शिष्येणागतो गुरुरिसादो नाम्नि चमत्कारः ॥ ५६ ॥ चिनोग्यलंकारः। विनोक्तिश्चेद्विना किंचित्प्रस्तुतं हीनमुच्यते । विद्या हृद्यापि साऽयद्या विना विनयसंपदम् ॥ ५७ ॥ विनोतिरिति ॥ चेद्यदि किंचिद्विना प्रस्तुतं वर्ण्य हीनमप- पृष्ठमुच्यते तर्हि विनोक्तिः स्पष्टम् । उदाहरणम् । विद्या हृद्यापि हृदयंगमापि हृदयम्य प्रिया हृद्या। हृदयस्य हृद्-' इत्यादिना यत्प्रत्यये हृदादेशः । विनयसंपदं सौजन्याधिक्यं विना सावद्या सदोपा ! 'अ- यद्यपण्य-' इत्यादिना गर्दाऽवद्यादो निपातितः । विना शिष्येणा- गतो गुररित्याही हीनत्वानुक्केर्नालंकारः ॥ ५७ ॥ तचेकिंचिद्विना रम्यं विनोक्तिः सापि कथ्यते । विना खलर्विभात्येपा राजेन्द्र भवतः सभा ॥ ५८॥ तदिति ॥ चेद्यदि तत्प्रकृतं किंचिद्विना रम्यमुत्कृष्ट मुच्यते तर्हि सापि विनोक्तिः कथ्यते । विधेयप्राधान्यास्त्रीलिङ्गनिर्देशः । उदा- हरणम् । हे राजेन्द्र, एपा भवतः सभा सलेविना विशेपेण विभाति । अभक्ष्यं विना सर्वमभातीत्यत्र नालंकारः। रम्यत्वानुक्तेः ।। ५८॥ समासोक्तयलंकारः। समासोक्तिः परिस्फूर्तिः प्रस्तुतेऽप्रस्तुतस्य चेत् । अयमैन्द्रीमुख पश्य रक्तश्चुम्बति चन्द्रमाः ॥ ५९ ॥ १ 'आविर्भूते शशिनि तमसा मुच्यमानेच रात्रि- नैशस्यार्तुितभुज इय च्छिन्नभूयिष्टधूमा। मोहेनान्तर्वरतनुरियं लक्ष्यते मुक्तकल्पा गगारोधःपतनकलुपा गृह्मतीव प्रसादम् ॥" 'मयि मुकुलितमालतीलतायां स्थितपति यानि दिनानि संगताना अहह विधिविधानतोऽधुनैवं कथमपितानिपुनर्न वीक्षितानि ।' इति काव्यविलासे। 'व्यावलगत्कुचमारमाकुलकचं व्यालोलहारावलि प्रेसत्कुण्डलशोभि गण्डयुगलं प्रस्वेदि वक्राम्युजम् । शभ्यद्दत्तकरमहारमधिकश्वासं रसादेतया यस्मात्कन्दुक सादरं सुमगया संसेव्यसे यहाती।'

·- लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ समासोक्तिरिति ॥ चेद्यदि प्रस्तुते प्रकृतार्थे अप्रस्तुतस्य परि- स्फूर्तिः प्रतीतिः स्यात्तर्हि समासोक्ति । समासेन संक्षेपेण अर्थद्वय- स्योक्तिरिति व्युत्पत्तेः । विशेषणमानस्थानेकार्थत्वात्सपः । विशे- प्यस्यापि तथात्वे तु शेप एव । उदाहरणम् । अयं पुरोवर्ती चन्द्रमाः कामुकश्च रक्तो लोहित आसक्तश्च सन् ऐन्द्री इन्द्रस्येयमैन्द्री प्राची परवनिता च तस्याः मुसं पुरोभागं वदनं च चुम्वति स्पृशति मुखे- नास्वादयति त्वं पश्य । अन रक्तादिपदश्लेपबलेन अप्रस्तुतयोः का- मुकपरवनितयोः परिस्फूर्तिरिति लक्षणानुगमः । विस्तरः कुवलया; नन्दे द्रष्टव्यः ॥ ५९॥ परिकरालंकार । अलंकारः परिकरः साभिप्राये विशेषणे। सुधांशुकलितोत्तंसस्तापं हरतु वः शिवः ॥ ६० ॥ अलंकार इति ॥ विशेषणे साभिप्राये साबूते व्यङ्ग्यार्थसहिते सतीत्यर्थः । परिकरो नामालंकारः । अलंकारशब्दस्य सर्वत्र प्रतीयमानत्वेऽपि ध्वनित्यनिषेधार्थमुपादानम् । परिफरोति प्रकृतार्थ- मुपक्रोतीति परिकरः साभिप्रायशब्दः सोऽस्मिन्नस्तीति परिकरः । मत्वर्थीयोऽच् प्रत्ययः । भूपणार्थाभावाप्न सुडागमः । उदाहरणम् । मुधांशुरुलितोत्तसः सुधाकरनिवद्धावतसः शिवो वस्तापं हरतु । अत्र विशेषणेन शिवस्य तापहरणसमर्थत्वं गम्यते । अन विशेपणस्य व्यशार्थगर्भत्वेन प्रश्तोपयोगित्व काव्यलिङ्गे तु याच्यार्थस्यैव हेतु- त्वमिति तस्मादस्य भेदः । तत्रापि व्यन्यार्थश्चेदुभयोः सकर इति निति पुरलयानन्दे ।। ६० ॥ परिकरारालकार । साभिप्राय विशेष्ये तु भवेत्परिकराङ्कुरः। चतुर्णा पुरुषार्थानां दाता देवश्चतुर्भुजः॥ ६१ ॥ १गुर्वाशना करित कृत उत्तस शेसरो येन स इति । 'उत्तग फर्णपूरे स्मारटेगरे चावतसवत्' इति विश्व'। २ 'सप प्रसादात्युमुमायुधोऽपि सहायमेकं मधुमेय लध्या । पुयो हरम्यापि पिनारपाणेधैर्यच्युति के मम धन्विनोऽन्ये" 'फणीन्द्रस्ते गुणान्यतुं लिसितुं दियाधिपः । द्रष्टुमासण्डला रावधाहमेष फते गुणा. फणीदत्यादिविशेषपक्षनि सहयवदनायमिनायगानि । .

·३२ कुवलयानन्दकारिकाः। साभिप्राय इति ॥ विशेष्ये वर्णनीयनाम्नि सामिप्राये सति तु परिकराङ्कुरः । परिकरस्य अडर इति व्युत्पत्तेः । यथा वृक्षस्य अ. कुरो पृक्षान्नातिरिकस्तथायमपि परिकरानातिरिकः । विशेष्यपदस्यै- फत्वेन विस्तारामावादकुरत्वम् । उदाहरणम। चतुर्भुजो देवः विष्णुः 'चतुर्णा पुरुपार्थानां धर्मार्थकाममोक्षाणां दातास्ति । एकैकहस्तेनैक- कस्य दाने विलम्यो न स्यादिति सधो दातृत्व गम्यते । अत्र चतु- मुंजशब्दस्य 'वैकुण्ठो जलशायनश्चतुर्भुजश्च' इति हलायुधे । 'चक्र- पाणिश्चतुर्भुजः' इत्यमरकोशे च विष्णुनामत्वदर्शनात् । देवशब्दार्य प्रति विशेपणत्वेऽपि न दोपः । अत्र विशेष्यशब्देन नान एव वि. बक्षितत्यात् । देवशब्दार्य विनापि प्रयोगयोग्यत्वाच । यथाह थामनः । 'विशेषणमानप्रयोगो विशेष्यप्रतिपत्ती सागराम्बरादिवत्' इति । असाधारणविशेषणस्य विशेष्यनामधेयत्वादिति तदभिप्रायः॥६१॥ श्लेपालंकारः। नानार्थसंश्रयः श्लेपो वावर्योभयास्पदः । सर्वदोमाधवः पायात्स योगंगामदीधरत् ॥ ६२ ।। नानार्थेति ॥ यावयोभयास्पदः प्रकृताप्रकृतोभयविपयः नानार्थसंश्रयः नानाभिधस्यार्थस्याश्रयणं क्षेपः लिप्यतोऽर्थावम्मिन्निति व्युत्पत्तेः । क्रमेणोदाहरणानि । सर्वदः स माधवः विष्णुः माया: रमायाः धवः पतिःमधोर्गोनापसमिति वा व्युत्पत्तेः । पायात् रक्षतु । यो विष्णुः अगं मन्दरपर्वतं कूर्मावतारेण, गोवर्धनं वा कृष्णावता- रेण, गां भूमि वराहावतारेण, अदीधरत् दधारेति हरिपक्षे । सर्वदा नित्यं स उमाधवः पार्वतीपतिः पायात् । यः गगां नाकनदी जटा- यामदीघरदिति हरपक्षे । अयं प्रकृवश्लेपः हरिहरयोरुपास्यत्वेन प्रकृतत्वात् ।। ६२ ।। १ 'प्रातः काकोदरो येन द्रोग्धापि करुणात्मना । पूतनामा रणख्यातः समेऽस्तु शरणं प्रमुः।' प्रात इति । येन करुणायुक्तान्त करणेन द्रोहकापि अदरो भयशून्य कानातो रक्षितः नतु हतः स पवित्रनामा रणे लब्धवर्ण रयातो विभू रामो मे शरण- मस्त्वित्यर्थः । कृष्णपक्षे तु काकोदरः कालियसर्पः, पूतनाया मारणेन स्यात इति विशेषः। भन स्त्रोतव्यत्वेन प्रकृतयो.लेष।

·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ । अब्जेन त्वन्मुखं तुल्यं हरिणाहितसक्तिना। उच्चरभूरिकीलालः शुशुभे वाहिनीपतिः ॥ १३ ॥ अब्जेनेति ॥ त्वन्मुखं हरिणा हितसक्तिना मृगोत्पादितसं- गेन अब्जेन चन्द्रेण । 'अब्जो जैवातकः सोमः' इति हैमः । तुल्यं सदृशं वर्तते । अथवा हरिणा सूर्येण आहितशक्तिना उत्पादितसा- मध्येन । 'हरिर्वातार्कचन्द्रणयमोपेन्द्रमरीचिपु' इति विश्वः । अब्जेन जलजेन तुल्यं इत्यप्रकृतश्लेपः । मुखस्य वर्ण्यत्वेन अब्जयोरप्रकृत- त्वात् श्वेपालंकारे सकारशकारयोरभेदोपचारः प्रसिद्ध एव । उच्च- रद्भरिकीलालः प्रस्रवद्वहुरुधिरो वाहिनीपतिः भीष्मः शुशुभे इति १ 'नीतानामाकुलीभावं लुब्धैर्भूरिशिलीमुखैः। सदृशे पनवृद्धानां कमलानां त्वदीक्षणे ॥' नीतानामिति । दयिता प्रति नायकोक्तिः । तव ईक्षणे नेने कमलानां पद्मानां हरिणाना च सदृशे स्त इत्यन्वयः। कीदृशानाम् । बने जले अरण्ये च वृद्धि प्राप्तानां तथा लुब्धैर्लोभशीलै रिमिः शिलीमुखैमरैराकुलीभावं व्याप्तता नीता. नामिति पद्मपक्षे । हरिणपक्षे तु लुब्धैाधैः कर्तृभिभूरिशिलीमुखैबाणैः करण- भूतैराकुलीभावं चपलता नीतानामित्यर्थः । 'मृगप्रमेदे कमले' इति विश्वः । अनोपमानत्वेनाप्रकृतयोः पद्महरिणयो श्लेपः । 'असावुदयमारूढः कान्तिमान् रक्कमण्डलः। राजा हरति लोकस्य हृदयं मृदुलैः करैः॥" असाविति । उदयं शैलममिद्धिं च रक्तं रक्तवर्णमनुरक्तं च मण्डलं बिम्ब देशाश्च । राजा चन्द्रो नृपश्च । मृदुलैरभिनवैररुपैश्च । करैः किरणैर्घायधनैश्य इत्यर्थः। अन राजा हरति लोकस्येति वर्णनप्रकृतस्य प्रत्यगोदितचन्द्रस्याप्रकृतस्य नवाभि. पिकस्य नृपतेः श्लेपः । प्रत्यग्रोदितचन्द्रस्य अभिनवोदितचन्द्रस्येत्यर्थः । २ 'आवद्धकृत्रिमसटाजटिलांसभित्ति- रारोपितो मृगपतेः पदवीं यदि श्या। मत्तेमकुम्भतटपाटनलम्पटस्य नादं करिष्यति कथं हरिणाधिपस्य ॥' भावशाः या कृत्रिमाः सटाः स्कन्धलोमानि तेर्जेटिला व्याप्ता अंसभित्तिः स्कन्धदेशो यस्यैवभूतः श्वा यदि मृगपते. सिंहस्य पदवीमारोपितः तथापि मसा- नामिभाना गजाना कुम्भतटस्य पाटने विदारणे लम्पटस्य व्यसनिनो हरिणा- नामधिपस ना सिंहनादं कथं करिष्य तीसर्थः । अत्र शुनकस्य निन्दा निन्द्यत्वेन प्रस्तुवे तरसरूपे कृत्रिमवेषव्यवहारादिमागेण विद्वत्ताभिनयनवति वैधेये पर्यवस्थति। - ·कुंवलयानन्दकारिकाः। प्रकृतार्थः । उच्चरद्भरिकीलालः प्रस्रवदहुलोदकः। 'कीलालं रुधिराम्भ- सोः' इति शाश्वतः । वाहिनीपतिः नदीपतिः । 'नदी सेना च वा- हिनी' इति यादवः। शुशुभे इत्यप्रकृतार्थः । अन सभङ्गः शब्दलेपः। अभङ्गस्त्वर्थश्लेप इति केचित् । अत्र विशेपो मत्कृते कोविदानन्दे द्रष्टव्यः ॥ ६३ ॥ अप्रस्तुतप्रशंसालंकार । अप्रस्तुतप्रशंसा स्यात्सा यत्र प्रस्तुताश्रया। एकः कृती शकुन्तेषु योऽन्यं शक्रान्न याचते ॥६॥ अप्रस्तुतेति ॥ अप्रस्तुतप्रशंसानामालंकारः स्यात् । यत्र सा अप्रस्तुतार्थस्य प्रशंसा वर्णना प्रस्तुताश्रया प्रस्तुतमाश्रयतीति प्रस्तु- ताश्रया प्रकृतार्थपरा भवति । उदाहरणम् । शकुन्तेपु पक्षिपु । 'शकुन्तपक्षिशकुनिशकुन्तशकुनद्विजाः' इत्यमरः । एकः चातक एव कृती कृतमनेनेति कृती कृतार्थः। 'इष्टादिभ्यश्च' इतीनिप्रत्ययः । यः शक्रादन्यं । 'अन्यारात्-'इत्यादिना अन्यशब्दयोगे पञ्चमी । न याचते किंतु शक्रमेव याचते । अन याचकेवेक एव मनस्वी धन्यः यः सार्वभौमादन्यं न याचत इति तुल्ये प्रकृतार्थे पर्यवसा नम् ।। ६४॥ कार्ये निमित्ते सामान्ये विशेपे प्रस्तुते सति । तदन्यस्य वचस्तुल्ये तुल्यस्येति च पञ्चधा ॥ ६५ ॥ १ सामान्यनिवन्धना यथा- 'विधाय पैरं साम नरोऽरी य उदासते। प्रक्षिप्योदपिं कक्षे शेरते तेऽभिमास्तम् ॥' विधायेति । ये नरा मनुध्या सोधेडरी शत्री वैर विधायोदासीना भवन्ति ते कक्षे तृण उचिमर्षि निक्षिप्याभिमास्तं पवनाभिमुख शेरते । निद्रा कुर्व- न्तीत्यर्प । अत्र प्रागेव साम शिशुपाले रुक्मिणीहरणादिना और हढीकृतवता कृष्णेन लिमुदागिनुभयुसमीत विशेष्याच्या प्रस्तुते प्रलापमा सामा न्यमभिहितम् । विशेषनियन्धना यथा- 'अकाधिरोपितमृगयन्द्रमा मृगलाञ्छनः । फेसरी निठुरक्षिप्तमृगयूथो मृगाधिपः ॥' मोति । मृगान इयत इति शेष । निरे शितानि मृगयूयानि येन ·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ कार्य इति ॥ कार्य प्रस्तुते सति तदन्यस्य कारणस्य वचःक. धननिमित्ते कारणे प्रस्तुते सति तदन्यस्य कार्यस्य । एवं सामान्ये विशेपस्य, विशेपे च सामान्यस्य, तुल्ये च तुल्यस्येत्यसौ पञ्चधा भवति । तत्र तुल्योदाहरणं दर्शितम् । अस्य लोकस्य प्रक्षिप्तत्वाद- न्यान्युदाहरणानि न सन्ति । ततो नूतनानि कृत्वा घालबोधाय प्रदर्श्यन्ते-'संसारानलतप्तोऽयं हरिं शरणमिच्छति । हरेभत्ता हि वहवो मुक्ताः ससारवन्धनात् ॥ १॥ अन पूर्वार्धे संसारानलतप्तस्य तापशान्तिलक्षणमुक्तिरूपकार्ये प्रस्तुते हरिशरणरूपकारणममिहितं ततः कार्यावगतिः। अन उत्तरार्धे च मुमुक्षुभिर्हरिभक्तिः सर्वथा कर्तव्येति कारणे प्रस्तुते सति भक्तजनमुक्तिरूपकार्यमभिहितं ततः कारणावगतिः ॥ १ ॥ 'अजामिलो दुराचारः स्मृतिमानादमुच्यत । धन्यो नारायणं जल्पन्नज्ञानादपि मुक्तिभाक् ॥ २ ॥ अन पूर्वार्धे नवविधभक्तिसामान्यमाहात्म्ये प्रस्तुते स्मृतिरूपविशेपमाहात्म्यम- ताश केसरी सिंहो मृगाधिप इत्युच्यत इति शेष । अन कृष्णप्रति बलभद्र- वाक्ये मार्दव दूषणपर पूर्वप्रस्तावनानुसारेण क्रूर एव स्यातिभाग्भवति नतु मृदुरिति सामान्ये वक्तव्ये तत्प्रत्यायनार्थमप्रस्तुतो विशेषोऽभिहित । कार्यनिवन्धना यथा- 'नाथ त्वदशिनखधाचनतोयलग्ना- स्तत्कान्तिलेशकणिका जलधि प्रविष्टाः। ता पय तस्य दद्दनेन घनीभवन्त्यो नूनं समुद्रनवनीतपदं प्रपन्नाः ॥' नाथेति । है नाथ विष्णो, खचरणनखप्रक्षालनतले गङ्गारूपे लना तेषा मसाना कान्तिलेशकणिका समुद्र प्राप्तास्ता एव च कणिकास्तस्य जलघेर्मथनेन सान्द्रता प्राप्ता नून समुद्रसवन्धिनवनीतस्य चन्द्रस्य पद प्राप्ता । चन्द्ररूपेण परि- णता इत्यर्थ । अन भगवत्पादाम्युजक्षालनतोयरूपायर्या दिव्यसरिति अल्क्तकर सादिवल्लमाना तया सह समुद्र प्रविष्टाना खकान्तिलेशकणिकाना परिणामतया सभाव्यमानेन समुद्रनवनीतपदवाच्येन चन्द्रेण कार्येण नखकान्त्युत्कर्षरूप कारण प्रदीयते। कारणनिबन्धना यथा-- हतसारमिन्दुमण्डसं दमयन्तीपदनाय रेषतर। स्तमध्यविलं विलोक्यते धृतगम्भीरखनी खनीलिम ॥ अनामाकरणिकेन्दुमण्डलगततयोत्प्रेक्ष्यमाणेन दमयन्तीवदननिर्माणार्थ साराश हरणेन तन्कार्यरूपो वर्णनीयतया प्रस्तुतो दमयन्तीवदनगतो लोकोत्तरसौन्दर्य विशेष प्रतीयते।

·कुवलयानन्दकारिकाः। भिहितं ततः सामान्यावगतिः । उत्तरार्धे च अजामिलो धन्य इति विशेपे वक्तव्ये मुक्तिभाक् धन्य इति सामान्यमभिहितं ततो विशे- पावगतिः॥२॥ 'हंसो धन्यो नदीरन्यारत्यक्त्वा गङ्गां य आ. श्रितः । प्रक्षिप्तकारिका: प्रोक्ताः पञ्च भेदाः प्रदर्शिता. ॥३॥ अन भक्तो धन्यः यः क्षुद्रफलदा इतरदेवतोपासनास्त्यक्त्या मुक्तिफलदां हरिभक्तिमेवाश्रित इति तुल्ये प्रस्तुते तत्तुल्यो वाक्यार्थोऽमिहि तस्तता प्रस्तुतावगतिः ॥ ३ ॥ ६५ ॥ प्रस्तुताङ्कुरालकार । प्रस्तुतेन प्रस्तुतस्य द्योतने प्रस्तुताङ्कुरः । किं भृङ्ग सत्यां मालत्यां केतक्या कण्टकेद्धया॥६६॥ प्रस्तुतेनेति ॥ प्रस्तुतेन वाक्यार्थेन प्रस्तुतस्य याक्यार्थस्य द्यो. तने कृते सति प्रस्तुताङ्कुरः । व्युत्पत्तिः स्पष्टा । उदाहरणम् । हे भृङ्ग, मालत्यां सत्याम् । 'सुमना मालती जातिः' इत्यमरः। मालती मिति केचित् । कण्टकेद्धया केतक्या कि प्रयोजनं स्यात् । अत्र वाटिकायां कामुके शुण्यति सति भृङ्गं प्रतीयमुक्तिरित्युभयोः प्रस्तु- तत्वाल्लक्षणानुगमः ॥ ६६ ॥ पर्यायोक्तं तु गम्यस्य वचो भङ्गयन्तराश्रयम् । नमस्तस्मै कृती येन मुधा राहुबधूकुचौ ॥ ६७ ॥ पर्यायेति ॥ गम्यस्य व्ययस्य भगान्तराश्रयं भन्यन्तरं प्र. पारान्तरमाश्रयतीति तथाभूतं वचस्तु पर्यायोचम् । व्युत्पत्तिः स्पष्टा । पर्यायशन्दः प्रकारान्तरवाची सादृश्यात् । उदाहरणम् । तस्मै नमः अस्तु । येन राहुवधूपचौ मुधा कृतो मिथ्या पृती । रादुगरीरनाशनेन मोगरहितो कृतापित्यर्थः । एतेन पृष्णाय नम- सारो गम्यते । गशरीरच्छेत्ता हि स एवेति लक्षणानुगमः ॥ ६७॥ 'अन्यासु तावदुपमर्दसदासु भृग लोलं बिनोदय मनः सुमनोलतासु। यालामजातरजसं कलिकामयाले प्पथ पयसि कि गयमलिमाया' २'लोकं पश्यति यस्ादिः स यस्यानि पश्यति । ताभ्यामध्यपरिच्छेचा विद्या विश्वगुरोस्तय ॥' मत्र गंतमः पतरिय सागापरणरूपाभ्यो गम्यो कान्तरामाममिदिती।

·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ पर्यायोक्तालंकारः। पर्यायोक्तं तदप्याहुर्ययाजेनेष्टसाधनम् । यामि चूतलतां द्रष्टुं युवाभ्यामास्यतामिह ।। ६८ ॥ पर्यायेति ॥ व्याजेन कपटेन परस्य स्वस्य वा यदिष्टसाधनं तदपि पर्यायोक्तमाहुः ।। तत्रापि प्रकारान्तरकल्पनासत्त्वात् । उदा- हरणम् । अहं चूतलतां द्रष्टुं पुष्पिता न वेति निश्चेतुं यामि । युवा- भ्यां स्त्रीपुंसाभ्यामिह आस्यतां स्थीयताम् । रहःसंपादनाय दूत्याः कपटोक्तिरियमिति लक्षणानुगमः ॥ ६८ ॥ उक्तिोजस्तुतिनिन्दास्तुतिभ्यां स्तुतिनिन्दयोः । कः स्वधुनि विवेकस्ते नयसे पापिनो दिवम् ।। ६९ ।। उक्तिरिति ॥ निन्दास्तुतिभ्यां निबद्धाभ्यां स्तुतिनिन्दयोर्गम्य- मानयोरुक्तिर्व्याजस्तुतिः । व्युत्पत्तिः स्पष्टा । उदाहरणम् । हे स्वर्धनि गङ्गे । 'वाहिनी तटिनी धुनी' इति शाश्वतः । ते तव को विवेकः । यत् पापिनो दिवं नयसे । अत्र गङ्गाया निन्दान्याजेन स्तु- तिर्गम्यते ॥ ६९॥ १ रमणीयेन व्याजेन मिषेण खस्य परस्य वा इटस्य यत्साधनं सपादनं तदपि पर्यायोकम् । २ अन नायिका नायकेन सगमय्य चूतलतादर्शनव्याजेन निर्गच्छन्त्या सख्या तत्वाच्छन्द्यसंपादनरूपेष्टसाधनं पर्यायोक्तम् । 'देहि मत्कन्दुकं राधे परिधाननिहितम् । इति विस्त्रंसयन्नीवीं तस्याः कृष्णो मुदेऽस्तु वः॥' पूर्वन परेष्टसाधनमत्र कन्दुक्शोधनार्थ नीवीवितसनव्याजेनेष्टसाधनमिति भेद. । परिधाननिगृहित परिधानेनाधरवस्त्रेण निगहितमाच्छादितमित्यर्थः । ३ निन्दया स्तुतेः स्तुत्या निन्दाया वा अवगमनं व्याजस्तुतिः । ४ 'कस्ते शौर्यमदो योद्धं त्वय्येकं सप्तिमास्थिते । सप्तसप्तिसमारूढा भयन्ति परिपन्थिनः।' 'अर्ध दानववैरिणा गिरिजयाप्य शिवस्याहृतं देवेत्थं जगतीतले सरहराभावे समुन्मीलति । गगा सागरमम्परं शशिकला नागाधिपःक्ष्मातलं सर्वशत्यमधीश्वरत्वमगमत्त्वां मां च भिक्षाटनम् ॥ अनायोदाहरणे सप्तसतिगत टेपमूलनिन्दाव्याजेन स्तुतिर्गम्यते, द्वितीयोदाहरणे सर्वज्ञः सर्वेश्वरोऽसीति राज्ञः स्तुला व्याजरूपया मदीयवैदुष्यादि दारिद्यादि सर्व ज्ञातम् । पुर।

·पुवलयानन्दकारिकाः। साधु दूति पुनः साधु कर्तव्यं किमतः परम् । यन्मदर्थे विलूनासि दन्तैरपि नखैरपि ॥ ७० ॥ साध्विति ॥ हे दूति, साधु सम्यक् । अतः परं किं साधु पुनः कर्तव्यम् । यद्यस्मान्मदर्थे । निमित्त सप्तमी। दन्तै खैश्च विलू- नासि । अपिशब्दद्वयं समप्राधान्यसूचनार्थम् । अत्र कामिनीकृत- स्तुतिव्याजेन तत्पतिसक्तवद्योतनेन निन्दा गम्यते ॥ ७० ॥ व्याजनिन्दा निन्दाया निन्दया व्यक्तिर्व्याजनिन्देति गीयते । विधे स निन्द्यो यस्ते प्रागेकमेवाहरच्छिरः॥ ७१ ॥ निन्दाया इति ।। निन्दया निन्दायाः व्यक्तिः सूचना व्या- जनिन्दा इति गीयते । उदाहरणम् । हे विधे हे ब्रह्मन् , स शिवो निन्द्यः । अत्र पर्यायोक्तेन शिवो गृह्यते । यः शिवः ते तव प्राक् पूर्वमेकमेव पञ्चमं शिरोऽहरत् । सर्वाण्यपि नाहरदित्येवकारार्थेन हरनिन्दया दुःखमयप्रपञ्चकर्तृत्वेन स्रष्टुनिन्दा गम्यते ॥ ७१ ॥ भाक्षेपालंकारः। आक्षेपः स्वयमुक्तस्य प्रतिषेधो विचारणात् । चन्द्र संदर्शयात्मानमथवास्ति प्रियामुखम् ॥ ७२ ।। आक्षेप इति ॥ स्वयमुक्तस्वार्थस्य विचारणात् स्वयमेव प्रति- १ साधु दूतीत्युदाहरणे मदर्थे महान्त लेशमनुभूतपत्यसीति व्यानरूपया निन्दया तत् । किंतु रन्तुमेव गतापि धिक्त्वा दूतिकाधर्मविरुद्धकारिणीमिति निन्दावगम्यते। २ अन हरनिन्दया विषमविपाकं संसार प्रवर्तयतो विधेरभिव्यगया निन्दा ग्याजनिन्दा 'चिधिरेव विशेषगहणीयः करट त्वं रट फस्तरापराधः। सहकारतरी चकार यस्ते सहयासं सरलेन फोकिलेन ।' 'शिसरिणि कनु नाम कियधिरं मिममिधानमसायफरोत्तपः। तरणि येन तवाधरपाटलं दशति विम्वफलं शुकशावकः ॥' शिखरिणीति । नायिका प्रति नायकस्मोहित हे ती, असो शुश्यासकः। नाम रितपन स्मिम्सिरारिणि पर्वते फिरलालंदिर किमभिधानं निामक तप. अफरोद, येन हेतुना तयापरपरपाटलं रक्ष्यण निम्यफलं दावीलचयः । मप्र शुकशानुसा नापिकापरसौमग्याविशयनतिर्थग्यते।

·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ पेघ आक्षेपः स्पष्टम् । उदाहरणम् । हे चन्द्र, आत्मानं संदर्शयाऽथया प्रियामुखमस्त्येव । आहादकत्वेन मुखमेव चन्द्रकार्यकारीति चन्द्रा- नादर आक्षेपः ॥ ७२ ॥ निषेधाभासमाक्षेपं युधाः केचन मन्यते । नाहं दूती तनोस्तापस्तस्याः कालानलोपमः ॥ ७३ ॥ निपेति ॥ केचन बुधाः पण्डिताः निषेधाभासं निपेघवदास- मानं वचः आक्षेपं आक्षेपालंकारं मन्यते । उदाहरणम् । अहं दूती न । मिथ्यावादिनी नेत्यर्थः । तस्यास्तनोः शरीरस्य कालानलोपमः कल्पान्ताग्निसमः । अतिदाहक इत्यर्थः । तापः कामज्वरो वर्तते । तस्मात्सा नोपेक्ष्येति भावः। नायकं प्रति दूतीवचनमिदम् । अत्र नाहं दूतीति निषेधस्य मिध्यावादित्वे पर्यवसानादाभासत्वम् ॥७३॥ भाक्षेपान्तरम् । आक्षेपोऽन्यो विधौ व्यके निषेधे च तिरोहिते । गेच्छ गच्छसि चेत्कान्त तत्रैव स्याजनिर्मम ॥ ७४ ॥ आक्षेप इति ॥ विधौ व्यक्त प्रकटे सति निपेधे च तिरोहिते गूढे सति अन्यः प्रागुत्तभिन्नः आक्षेपः स्यात् । विधिः कर्त- व्योपदेशः । निषेधस्तु तद्विपरीतः । उदाहरणम् । हे कान्त, गच्छसि चेत् गच्छ । कामचारानुज्ञायां लोट् । मम जनिर्जन्म तत्रैव तस्मि- नेव देशे स्यात् भवेत् । सभावनायां लिड् । अन्ते या मतिः सा गतिरिति न्यायेन त्वद्विरहाक्षमाया मम विरहजन्यमरणानन्तरं त्व- समागमयोग्ये देशे जन्म भविष्यतीत्यर्थः । मन्जीवनमिच्छसि चेत् मा गच्छेति निषेधो गूढः ।। ७४ ॥ विरोधाभासालंकार। आभासत्वे विरोधस्य विरोधाभास इप्यते । विनापि तन्धि हारेण वक्षोजी तव हारिणौ ॥ ७५॥ १ वेचिदलकारसर्वखकारादय इत्यमाहु-न निषेधमात्रमाक्षेप. किंतु यो निषेधो बाधित समयान्तरपर्यवसितः किंचिद्विशेषमाक्षिपति स आक्षेप इति । २'न चिरमम तापाय तव यात्रा भविष्यति । यदि यास्यसि यातव्यमलमाशङ्कयापि ते।' अनापि न चिरं मम तापायेति खमरणससूचनेन गमननिषेधो गभौंकृत । ३ आभासत इत्याभास । विरोधचासावाभासथेति व्युत्पत्ते। ४ अन हाररहितावपि हारिणो हृयाविति श्लेषमूलको विरोधाभासः।

·कुंवलयानन्दकारिकाः। आभासत्वे इति ॥ विरोधस्य आभासत्वे सति विरोधाभासो नामालंकार इष्यते । अस्माभिरिति शेपः ॥ अन्यैस्तु विरोध इति ।। उदाहरणम् । हे तन्वि, तब वक्षोजी स्तनौ हारेण एकावल्यादिना विनापि हारिणी हारवन्ताविति विरोधः । हरतश्चित्तमिति व्युत्पत्त्या- र्थान्तरकल्पनेन तत्परिहारादाभासत्वम् । इदमुदाहरणं पसंकीर्ण प्रकारान्तरेणापि काव्यादर्शे दृश्यते । काव्यप्रकाशे तु जात्यादिभे- दाद्दशविधोऽयम् । वस्तुतस्तु श्लेषमूलश्चमत्कारकारीति स.एवा. त्रोक्तः ।। ७५ ॥ विभावनालंकारः। विभावना विनापि स्यात्कारणं कार्यजन्म चेत् । अपि लाक्षारसासिकं रकं त्वच्चरणद्वयम् ॥ ७६ ॥ विभावनेति ॥ कारणं प्रसिद्धकारणोक्ति विनेत्यर्थः । कार्यजन्म कार्योत्पत्तिरमिधीयते चेत्तर्हि विभावनालंकारः स्यात् । विभाव्यते विचार्यते कारणमस्यामिति व्युत्पत्तेः । वाहुलकादधिकरणे युच् । उदाहरणम् । त्वशरणद्वयं लाक्षारसासिक्तमप्यलक्तकान्छुरितमपि । पाठान्तरे लाक्षारसेनासमन्तासिकं न भवतीति रक्तमस्ति । स्वभा- योदेवेति भावः । पूर्वन विरोधोक्या चमत्कारः । इह तु कारणान्त- रोच्या चमत्कार इति भेदः । अत्र श्लेपमूलत्वं नासीत्यपरो विशेपः ।। ७६ ।। १ विभाव्यते कारणान्तरं यस्यामिति व्युत्पत्ते । कारणमात्रय । २ मत्र यासारसासेकरूपकारणाभावेऽपि रतिमा कथितः । साभाविकरयेन विरोधपरिहारः । यथा वा- 'अपीतक्षीयशाम्यमसंमृष्टामलाम्बरम् । अप्रसादितमुद्दाम्बु जगदासीन्मनोहरम् ॥' शरदर्णनमेतत् । पपीती। पपीताः पानन्या छीया मत्तः पादाः फल- ईमा यत्र तया भगंगई समानगुन्यममलमम्बरमाकामयारित याल. मकतकोदप्रक्षेपादिना यत्प्रसादनं तदन्यं एदम सप्पम्मु यत्रतं जगन्मनो- हरम सीदिल्लन्धरः।

·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ द्वितीया कायोत्पत्तिविमावना । हेतूनामसमग्रत्वे कार्योत्पत्तिश्च सा मता। अस्त्रैरतीक्ष्णकठिनैर्जगजयति मन्मथः ॥ ७७॥ हेतूनामिति ॥ किच हेतूना कारणानामसमप्रत्वे अपुष्कलत्वे सत्यपि कार्योत्पत्तिः तद्वर्णनमित्यर्थः । सा विभावना मता । उदाहर णम् । मन्मथः कामः अतीक्ष्णकठिनैः तीक्ष्णानि खगादीनि कठि- नानि गदादीनि तद्भिन्नैः पुष्परूपैः कोमलैरस्त्रैः जगद्विश्व जयत्यभि- भवति । 'जि अभिभवे' इति धातोर्लट् । 'जि जये' त्वकर्मकः । अत्र अस्त्राणामनेकविधत्वाभावादपुष्कलत्वं तथाविधानामपि विधा- तृवरेण जगजयसाधनत्वमिति विधातृवरोर्जितस्य कामस्य प्रसिद्धा- स्त्रनिरपेक्षत्वेन सामग्र्यसपादकत्वाभिधानाचमत्कारः । अनापि कि- रोधोको तात्पर्य नास्ति ॥ ७७ ॥ तृतीया कार्योत्पत्तिविभावना । कार्योत्पत्तिस्तृतीया सो सत्यपि प्रतिवन्धके । नरेन्द्रानेच ते राजन्दशत्यसिभुजङ्गमः ॥ ७८॥ कार्येति । प्रतिवन्धके वाधकारणे सत्यपि कार्योत्पत्तिः तृतीया पूर्वोक्तप्रकारद्वयभिन्ना सा ज्ञेया। कार्योत्पत्तौ प्रतिवन्धकामावस्यापि कारणत्वेनाङ्गीकारात् । उदाहरणम् । हे राजन् , ते तय असिः खड्गः स एव भुजगम. सर्पः नरेन्द्रानेव नृपान् विपवैद्याश्चेति शिष्टरूप- कम् । 'नरेन्द्रो वार्तिके राज्ञि विपवैद्येऽपि वाच्यवत्' इति विश्वः । दशति लक्षणया हन्तीत्यर्थः । अन विषवैद्यत्व दशनक्रियाया. प्रति- बन्धकत्वेऽपि सर्पस्य प्रबलत्वाभिव्यक्या चमत्कारः ॥ ७८ ॥ १ अन जगजये साध्ये हेतूनामस्राणामसममत्वतीक्ष्णत्वादिगुणवैकल्यम् । 'उद्यानमारुतोद्भूताधूतचम्पकरेणवः । उदनयन्ति पान्यानामस्पृशन्तोऽपि लोचने " लोचने कर्मभूते उदनयन्ति उद्ताभूणि कुर्वन्तीत्यर्थे । अत्र बाष्पोद्गमनहेतूना- मसमप्रत्व स्पर्शनक्रियावैकल्यम् । २ स्यादिस्यपि पाठ । ३ 'चित्रं तपति राजेन्द्र प्रतापतपनस्तव । अनातपत्रमुत्सृज्य सातपत्रं द्विपद्गणम् ॥' चित्रमिति । प्रताप एव तपन सूर्य । 'तपन सविता रवि ' इत्यमर । आतपत्र छन तद्रहितमनातपन आतपण सहित सातपत्रम् । न्यथा वा- ·४२ कुवलयानन्दकारिकाः । चतुर्थी विभावना। अकारणात्कार्यजन्म चतुर्थी स्याद्विभावना । शेखाद्वीणानिनादोऽयमुदेति महदद्भुतम् ।। ७९ ।। अकारणादिति ॥ अकारणात् कारणसदृशात् वस्तुनः कार्य- जन्म चतुर्थी प्रागुक्तभिन्नप्रकारा विभावना स्यात् । उदाहरणम् । शह्वात् शङ्खत्वेनाध्यस्तात्कामिनीकण्ठादिति रूपकातिशयोक्तिः । अयं वीणानिनादः मधुरालाप एव । वीणानिनाद इत्यत्रापि रूपका- तिशयोक्तिः । उदेतीति महदद्भुतमस्ति । घोरध्वनिकारणस्य शसस्य मधुरालापकारणत्वमित्याश्चर्यम् । तत्रापि परकीयकार्यकारित्वमिति महत्त्वं वीणाशङ्खयोः शब्दकारणत्वेन सादृश्यं नबर्थः । यथाहुः शाब्दिकाः 'तत्सादृश्यं तदन्यत्वं तदस्पत्वं विरोधिता । अप्राशस्त्यम- भावश्च नर्थाः पट प्रकीर्तिताः ॥ इति ॥ ७९ ॥ विभावनामेदः। विरुद्धारकार्यसंपत्तिदृष्टा काचिद्विभावना । शीतांशुकिरणास्तन्वी हन्त संतापयन्ति ताम् ॥ ८० ॥ विरुद्धादिति ॥ विरुद्धात् प्रसिद्धकारणविरुद्धादित्यर्थः । का- यसंपत्तिः कार्योत्पत्तिः काचिद्विभावना दृष्टा । उदाहरणम् । हन्तेति खेदे । शीतांशुकिरणाः ऊप्मांशुविरुद्धा इति गम्यते । वा प्रोपिवभ- कां वन्वी कामिनी संतापयन्ति । अत्र केपुचिच्छोकेपु पादपूर- णार्थ प्रयुतान्यधिकान्यपि पदानि सन्ति । न तत्र दोपः शयः । प्र- ऋतसद्तत्वात् । एवं चैववाहीत्यादीनामसंगतानामेवाधिकत्वे दोप- १ 'उदिते कुमारसूर्ये पुवलयमुल्लसति भाति नक्षत्रम् । मुकुलीमयन्ति चित्रं परराजकुमारपाणिपमानि ।' उदित इति । कस्यचिद्राजकुमारस्य प्रतापवर्णनम् । पुमाररूपे सूर्ये उदिवे सति कोः पृयिन्याः वलयं मण्डलमेव कुवलयं यमुदमुहासं प्राप्नोति । क्षनं क्षति यकुलं नमाति, सयप नक्षत्रं मातीति चित्रम् । तथा परेयां राजकुमाराणा माणिकमलानि मुकुलीभवन्ति संवन्ति । असलिरन्यातदातीनि मवन्तीसपः। 'तिलपुष्पात्समायाति यायुश्चन्दनसौरमः । इन्दीयरयुगाचित्रं निःसरन्ति शिलीमुखाः॥' २ 'अपिवेकि कुचद्धन् हन्तु नाम जगत्रयम्। श्रुतिप्रणयिनोरणोरयुकं जनमारणम् ।' पूर्वोदाहरणयोः कारणस काविरोधित्वं सामापिकम् । ६६ । श्रुतिप्रणयित्व. पागफगुणप्रयुक्तमिति मेदा। ।

·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ६४३ स्वीकारात् । एवं कचिन्यूनपदत्वमपि न दोषः । आकाशितपदाभ्या- हारस्य सकलशास्त्रसंमतत्वाच्छीघ्रप्रतीताध्याहारे तु दोपः ॥ ८॥ विभावनालंकार। कार्याकारणजन्मापि दृष्टा काचिद्विभावना ।, यशःपयोराशिरभूत्करकल्पतरोस्तव ॥ ८१॥ कार्यादिति ॥ कार्यात् कार्यत्वेन प्रसिद्धात् वस्तुनः कारण- जन्म कारणत्वेन प्रसिद्धस्योत्पत्तिः काचिद्वैपरीयेन चमत्कारका- रिणी विभावना दृष्टा । उदाहरणम् । हे नृप, तव करकल्पतरोः यशःपयोराशिरभूत् । अत्र पयोराशिः कारणं कल्पतरुश्व कार्य- मिति प्रसिद्धिः । तद्विपरीतवर्णनात् रूपकसकीर्णा विभावना । स- कीर्णत्वे दोपो नास्तीत्यप्रे वक्ष्यामः ॥ ८१ ॥ विशेषोक्तिरलंकारः। कार्याजनिर्विशेषोक्तिः सति पुष्कलकारणे । हृदि स्नेहक्षयो नाभूत्स्मरदीपे ज्वलत्यपि ॥ ८२ ॥ कार्येति ॥ पुष्कलकारणे पूर्णाः कला यस्येति पुष्कलमन्यूनां- शम् । पृषोदरादित्वासाधुः । तथाविधे कारणे सत्यपि कार्याजनिः कार्यानुत्पत्तेरुक्तिर्विशेपोक्तिः विशेपस्य नवीनप्रकारस्योक्तिरिति व्यु- स्पत्तेः । उदाहरणम् । स्मरदीपे अनगदीपके हृदि हृदये । 'पदन्न इत्यादिना हृदयस्य हृदादेशः । यद्वा हृदि मनसि । 'स्वान्तं हृन्मानसं मनः' इत्यमरः । ज्वलति दीप्यमाने सत्यपि स्नेहक्ष्यः स्नेहः प्रीति- स्तैलं चेति श्लिष्टरूपकम् । 'स्नेहस्तैलादिकरसे द्रव्ये स्थाद्धृदयेऽपि च- इति विश्वः । तस्य नाशो माभून्न जातः । दीपज्वलने सत्यपि तेल' क्षयो न जात इत्यपिशब्दो विरोधद्योतकः । न चान विरोधाभासः शक्यः । कार्यकारणविषये तस्यानगीकारात् । नापि विमावना । तस्याः कारणाभावप्रधानत्वात् । अस्यास्तु कार्याभावप्रधानत्वमिति ॥२॥ १ जाता लता हि शैले जातु लतायां न जायते शैलः। संप्रति नदिएरीतं कनकलतामा पिरियं जातम् .।' २ 'अनुरागवती संध्या दिवसस्तत्पुरःसरः। अहो दैवगतिश्चिना तथापि न समागमः ॥' पूर्वोदाहरणेऽनुफानिमित्ता इह देवगतिवेचिश्यस निमित्तस्योपादानादुफनि- मितिमेद। 1 ·कुवलयानन्दकारिकाः। 7 1 . असभवालंकारः। असंभवोऽपनिप्पत्तेरसंभाव्यत्ववर्णनम् । को वेद गोपशिशुकः शैलमुत्पाटयिष्यति ।। ८३ ॥ असंभव इति ।। अर्थनिष्पत्तेः प्रकृतार्थसिद्धेः असंभाव्यत्वस्य आश्चर्यत्वस्य वर्णनमसंभवः । उदाहरणम् । गोपशिशुकः नन्दकु- मारः। स्वार्थे कः अल्पार्थे वा। शैलं गोवर्धनं उत्पादयिष्यतीति को वेद । आश्चर्यमेतदित्यर्थः । गोपमहणं तपोमम्राधमावसूचनार्थम् ॥ ८३ ॥ असगत्यलंकारः। विरुद्धं भिन्नदेशत्वं कार्यहेत्वोरसंगतिः । विपं जलधरैः पीतं भूच्छिताः पथिकाइनाः ॥ ८४ ॥ विरुद्धमिति । कार्यहेत्वोः कार्यकारणयोः। 'लक्षणहेत्वोः' इति ज्ञापकात् हेतुशब्दस्य परनिपातः । विरुद्धमप्रसिद्ध भिन्नदेशत्वं भिन्नी देशी ययोस्तौ भिन्नदेशौ तयोर्भावो भिन्नदेशत्वं मिनदेशाव- स्थानवर्णनमित्यर्थः । असंगतिः । उदाहरणम् । यदा जलधरैर्मेधैर्विपं उदकं गरलं चेति शिष्टरूपकम् । 'विपं तु गरले जले' इति शाश्वतः । पीतमात्मनि निहितं तदा पपिकाङ्गनाः पान्यत्रियो भूच्छिताः मोह प्राप्ताः । 'मूर्छा मोहसमुच्छ्राययोः' इति धातोः कर्तरि क्तः । अन विरुद्धमित्युक्तेर्गृहस्थः क्षेत्रधान्यमुत्पाटयतीत्यन नासगतिः।। ८४ ॥ १ 'अयं धारामेको निलय इति रताफर पति थितोऽस्माभिस्तृष्णातरलितमनोमिजलनिधिः। क एवं जानीते निजकरपुटीकोटरगतं क्षणादेनं ताम्यत्तिमिमकरमापास्पति मुनिः। २ ययो कार्य हेत्वोभिप्रदेशत्य विस्वं तयोखमियध्यमानमसंगसलंकार। यपात्र विषपानमूरध्योनिदेशत्वम् । 'अहो सलभुजङ्गस्य विपरीतो यधपमः। अन्यस्य दशति धोत्रमन्यः प्राणवियुज्यते ।' 'उपफारिमुखेन्दुस्थमन्यदेय चचोमृतम् । पचित्तपति कस्यापि जायते जीयितोदयः॥ - ·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ . अन्यत्र करणीयस्य ततोऽन्यत्र कृतिश्च सा। अन्यत्कर्तुं प्रवृत्तस्य तद्विरुद्धकृतिस्तथा ॥ ५ ॥ अन्यत्रेति ॥ अन्यत्र करणीयस्यार्थस्य ततोऽन्यत्र तस्मादन्य. स्थले कृतिः करणं साऽसंगतिः । अन्यत् क्रियमाणभिन्नं वस्तु कर्तु प्रवृत्तस्य तद्विरुद्धकृतिः तस्माद्विरुद्धार्थस्य करणं च तथा असंगतिरि- त्यपरो भेदः । अत्रैकस्मिन् श्लोके प्रक्रमभगमनादृत्य भेदद्वयं लक्षितं उत्तरश्लोके च तदुदाहृतं परंतु प्रथमभेदोदाहरणानन्तरं द्वितीयभे- दस्य लक्षणोदाहरणे क्रमेण वक्तुं युक्ते अविलम्वेनार्थवोधे चमत्कारा- धिक्यात् ।। ८५॥ अपारिजातां वसुधां चिकीर्पन्द्यां तथाऽकृथाः। गोत्रोद्धारप्रवृत्तो हि गोत्रोद्भेदं पुराकरोः ॥ ८६ ॥ अपारिजातामिति ॥ हे भगवन् , वसुधां अपारिजातां अप- गतं अरिजातं शत्रुवृन्दं यस्यास्तादृशी चिकीर्षन् कर्तुमिच्छन् यां द्विवम् । 'सुरलोको द्योदियौ द्वे स्त्रियाम्' इत्यमरः । तथा अपारिजा- १ अत्र कृष्ण प्रति शक्रस्य सोपालम्भवचने भुवि चिकीर्षिततया तन करणीय अपारिजातत्व दिवि कृतमित्येकासगति । पुरा गोत्राया उद्धारे प्रवृत्तेन वराहर- पिणा तद्विरुद्ध गोत्राणा दलन खुरटन कृतमिति द्विविधापिलेपोत्यापिता। २ 'त्यत्खगखण्डितसपत्नविलासिनीनां भूपा भवन्त्यभिनवा भुवनैकवीर। नेत्रेषु कङ्कणमथोरुपु पनवल्ली चोलेन्द्रसिंह तिलकं करपल्लवेपु॥' हे भुवनैकवीर, चोलदेशाधिप सिंहसदृश, तव खङ्गेन खण्डिता ये सपन्नाः शत्रव- स्तद्विलासिनीनामभिनवा अदृष्टपूर्वा भूया भूषणानि भवन्ति । यथा नेत्रेषु करणं जलकणमेव क्षण वलयं भवतीत्यनुपङ्गः । अथेति समुच्चये । करुषु च पत्रयुक्ता वल्ली सैव पनिकारचना करपल्लवेषु तिलयुक्त कं जलमेव ललाटभूषणमिति श्लोकार्थे । 'मोहं जगत्रयभुवामपनेतुमेत- दादाय रूपमखिलेश्वरदेहभाजाम् । निःसीमकान्तिरसनीरधिनामुनैव मोहं प्रवर्धयसि मुग्धविलासिनीनाम् ॥' मोहमिति । हे अखिलेश्वर, जगत्रयवर्तिना देहधारिणा मोहमपनेतुमेतद्रूप कृष्णशरीरमादाय मर्यादातिकान्तं कान्तिरूपरससमुद्रणामुनैव रूपेण सुन्दरस्त्रीणा मोहं प्रवर्धयसीत्यन्वयः। .

·कुवलयानन्दकारिकाः । तामकृथाः कृतवान् । पारिजातहरणेन नास्ति पारिजातो यस्यां सा तथोक्तामिति शिष्टरूपकं द्वितीयम् । उदाहरणम् । गोत्रोद्धारप्रवृत्तः गोत्रायाः पृथिव्याः उद्धारे समुद्रादुद्धृत्य स्थापने वराहरूपेण प्रवृत्तस्त्वं गोत्रोद्भेदं पर्वतोद्धेदं क्षित्युद्धेदं च इति श्लिष्टरूपकम् । पुरा पूर्वमकरोः। यद्वा कृष्णावतारे गोत्रोद्धारप्रवृत्तः मुवो भारहरणेन स्थापने प्रवृ- तोऽपि गोत्रोद्भेदं गोवर्धनोदिमिति । अथवा गोत्रस्य यदुकुलस्य उ- द्वारे विप्रशापनिवर्तनेन संकटादुद्धरणे प्रवृत्तस्त्वं गोत्रोद्भेदं कुलो- च्छेदमिति विरुद्धकृतिः ॥८६॥ विषमालंकारः। विमं वर्ण्यते यत्र घटनाऽननुरूपयोः । केयं शिरीपमृद्वङ्गी व तादृमदनज्वरः ॥ ८७ ।। विपममिति ॥ यत्र द्वयोरर्थयोरननुरूपयोः सतोरसदृशत्वेन विवक्षितयोरित्यर्थः। घटना अनुरूपत्वनिपेघरूपा वर्ण्यते लक्षण्य- वाचकशब्दप्रयोगेण स्फुटीक्रियते तत्र विपमं समाद्विपरीतं विपम- मिति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम् । शिरीपमृद्वङ्गी शिरीपकुसुमकोमलश- रीरेयं क । स इव दृश्यते इति ताक् अनिर्वचनीयः । यद्वा स इ- वेति तादृक् 'ताहगादौ सूत्रमते कर्मकर्तरि कृत्स्मृतः। महामाप्ये त्विवेत्यर्थे इग्दृशौ तद्धितौ मतौ ॥ इति वामनः । मदनचरः मदन- कृतो ज्वरः संतापो मदनज्वर इति मध्यमपदलोपी समासः । क । नोभयं समत्वेन घटव इत्यर्थः । प्रायेणायं कशब्दद्वये सत्येव भवति ॥ ८७ ॥ विरुद्धकार्यस्योत्पत्तिरपरं विपमं मतम् । कीर्ति प्रसूते धवलां श्यामा तव कृपाणिका ॥८॥ विरुद्धेति ॥ विरुद्धकार्यस्य कारणविरोधित्वेन प्रसिद्धस्य का- र्यस्य उत्पत्तिर्णनमपरं विषमं मतम् । 'विरूपकार्यस्य' इति पाठे- प्ययमेवार्थः । विरुद्धं रूपं यस्य वत् । उदाहरणम् । तव श्यामा कृपाणिका तरवारिः धवलां शुभ्रां कीर्ति प्रसूते । अत्रासितायाः छ- , 'अमिलपसि यदीन्दो चक्रलक्ष्मी मृगाक्ष्याः पुनरपि समृदयी मज संक्षाल्याङ्कम् । मुविमलमय विम्यं पारिजातप्रसूनः सुरभय पद नोचेत्त्वं च तस्या मुसं का ·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ पाणिकायाः सिवत्वेन विरुद्धायाः कीर्तेरुत्पत्तिरुक्तेति लक्षणानुगमः। न चास्य कारणस्यापि विरुद्धत्वाद्विभावनायामन्तर्भावः । यत्र कार- णस्य प्रकृतविरुद्धत्वविवक्षा तत्र विभावना । यत्र च कार्यस्य तथा- त्वविवक्षा वन विपमम् । यत्र चोभयोस्तत्र संकर इति सिद्धान्तात् । वस्तुतस्तु नाश्यनाशकभावरूपं विरुद्धत्वं विभावनायां, प्रकारभेदरूपं विरुद्धत्वं विपमालंकारे इति भेदः । एवंच विरूपकार्यस्येति पाठः साधुः । विभिन्न भिन्नप्रकारं रूपं यस्येति विरूपं तादृशं च तत्कार्य चेति व्युत्पत्तिः ॥ ८॥ विषममेदः। अनिष्टस्याप्यवाप्तिश्च तदिष्टार्थसमुद्यमात् । भक्ष्याशयाहिमञ्जूषां दृष्ट्वाखुस्तेन भक्षितः ॥ ८९ ।। अनिष्टस्येति ॥ इष्टार्थसमुद्यमात् इष्टायेति इष्टार्थः स चासो समुद्यमस्तस्मात् अनिष्टस्याप्यवाप्तिः । अपिशब्दादिष्टानयाप्तिश्च वद्वि- पमम् । उदाहरणम् । आखुर्मूपकः भक्ष्याशया मोदकादितृष्णया अहिमपां सर्पपेटिकां दृष्ट्वा विलोक्य प्रविष्ट इति शेषः । 'दष्टवा' इति पाठे विदार्येत्यर्थः । केचित्तु द्रष्ट्रेति सृन्प्रत्ययान्तं तद्योगे मजू- पाशब्दस्य 'न लोक-' इत्यादिना पष्ठीप्रतिषेधः । तादृशः स तेना- हिना भक्षितः । अत्र भक्ष्यलाभो न जातः स्वयं चाहिना भक्षित इति इष्टानवाप्तिपूर्विकाऽनिष्टावाप्तिः । प्रकारान्तरमपि कुवलयानन्दे द्रष्टव्यम् ॥ ८९॥ समालंकार। समं स्याद्वर्णनं यत्र द्वयोरप्यनुरूपयोः । स्वानुरूपं कृतं सम हारेण कुचमण्डलम् ॥ ९०॥ सममिति ॥ यत्रानुरूपयोः सदृशयोर्योग्ययोर्वा द्वयोरर्थयोर्व. १ 'दिधक्षन्मरुतः पुत्रं तमादीप्य दशाननः । आत्मीयस्य पुरस्यैव सद्यो दहनमन्वभूत् ।' 'लोके कलङ्कमपहातुमयं मृगाको जातो मुसं तव पुनस्तिलकच्छलेन । तनापि कल्पयसि तन्यि कलङ्करेखां नार्यः समाथितजनं हि फलङ्कयन्ति ॥' २ 'कौमुदीव तुहिनांशुमण्डलं जाह्नवीच शशिखण्डमण्डनम् । पश्य फीतिरनुरूपमाश्रिता त्वां विभाति नरसिंह भूपते ॥

·४८ कुवलयानन्दकारिकाः। . र्णनं तत्रापि सममलंकारः स्यात् । सह तुल्यतया मीयते इति सम. मिति व्युत्पत्तेः । 'मांसैरपि शक्यं क्षुदपनेतुम्' इति भाष्यप्रयोगा- सामान्ये नपुंसकत्वम् । उदाहरणम् । हारेण गुच्छादिना कुचम- ण्डलं स्वानुरूपं स्वसदृशं स्वयोग्यं वा सद्म स्थानं कृतम् । अनोभयो- पर्तुलत्वरुचिरत्वाभ्यामनुरूपत्वम् ।। ९० ॥ सारूप्यमपि कार्यस्य कारणेन समं विदुः। नीचप्रवणता लक्ष्मि जलजायास्तवोचिता ॥९१ ॥ सारूप्यमिति ॥ कार्यस्य कारणेन सह सारूप्यं समान रूपं ययोस्ते सरूपे तयोर्भावः सारूप्यं तुल्यरूपत्वमपि समं विदुः । उदाहरणम् । हे लक्ष्मि, जलजायाः सागरोदितत्वाजलजायास्तव नी- चप्रवणता नीचं प्रदेश अधमं च प्रकर्पण वनति श्रयतीति नीचप्रव- णा । 'वन पण संभक्तों' इति धातोः पचाद्यच् । तस्या भावो नीच- प्रवणता उचिता योग्या। 'उच समवाये' इति धातोः कर्मणि का ॥ ९१ ।। विनानिष्टं च तत्सिद्धिर्यमर्थ कर्तुमुद्यमः। युक्तो धारणलाभोऽयं शालते वारणार्थिनः ॥ ९२ ।। विनेति ॥ यमर्थ कर्तुमुद्यमः क्रियते । अनिष्टमन्तरायं विनापि तत्सिद्धिश्च समम् । उदाहरणम् । वारणार्थिनो गजार्थिनो निपेघा- निश्चेति श्लिष्टरूपकम् । युक्तः उदितोऽयं वारणलाभः प्रतिवन्धप्रा- प्तिर्गजप्राप्तिश्चेति लिष्टरूपकम् । शालते शोभते । न चात्र प्रतियन्ध- लाभस्यानिष्टत्वं शवयम् । लोकदृष्ट्या अनिष्टत्वेऽपि श्लेपभित्तिकाभे- दाम्यवसायेन तन्नास्तीति । यद्वा अर्थद्वयमनाश्रित्य समालंकार- प्रवृत्तौ पुनः श्लेपालंकारप्रवृत्त्या चमत्कारातिशय इति वाघो नास्ती. वि । एवमन्यत्रापि योध्यम् । लक्षणे 'यदधं कर्तुमुधमः' इति केपां- चित्पाठः स्पष्टार्थः ॥ ९२ ॥ १ 'दयदहनादुरपन्नो धूमो घनतामुपेत्य वास्तम् । यच्छमयति तद्युक्तं सोऽपि हि दयमेव निनिहन्ति । २ 'उचगंजैरटनमर्थयमान एय स्वामाथयनिह चिरादुपितोऽस्मि राजन् । उचाटनं त्यमपि सम्मयसेतदेय मामय नय विफला महतां हि सेया ।'

·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ४९ । विचित्रारंकार । विचित्रं तत्प्रयलश्चेद्विपरीतफलेच्छया। नेमन्ति सन्तस्त्रलोक्यादपि लव्धुं समुन्नतिम् ॥९॥ विचित्रमिति ॥ चेदि विपरीतफ्लेच्छया प्रयत्नः स्यात्तर्हि विचित्रं स्पष्टम् । उदाहरणम् । सन्तः साधयः प्रैलोक्यादपि । प्रयो लोफा एव त्रैरोग्यमित्यत्र चातुर्वण्यादित्वात् प्यम् । 'पञ्चमी विभफे' इति पञ्चमी । समुन्नति उत्क्पं उपत्वं चेति शिष्टरूपकम् । लघु नमन्ति प्राहीभवन्ति अनुद्धतस्वभारा भवन्ति चेति शिष्ट- रूपपम् । अन नमतिरकर्मयः यन्दनार्यस्तु सकर्मक इति अपश्चित रसपिन्दी ।। ९३ ॥ अधिकार । अधिकं पृथुलाधारादाघेयाधिक्यवर्णनम् । ब्रह्माण्डानि जले यन तन मान्ति न ते गुणाः॥१४॥ अधिकमिति ॥ पृथुराधागा विशालाधिकरणात् आधेयस्य पतुनः आधिक्यपर्णनमधिपत्योगिरधिपम् । उदाहरणम् । यम जले प्रमाण्डानि मान्ति उप सम्मिले सय गुणाः न मान्तीति गुणा- नामाधिक्ययर्णनादधिकम् । अन गुणशन्देन उहणनार्यो पर्णविन्या- सो एदयते ॥ ९४ ॥ पृथ्याघेयाचदाधाराधिक्यं तदपि तन्मतम् । फियंदाग्नम यते विश्राम्यन्ति गुणास्तव ॥ ९५ ॥ पृथ्यिति ॥ पृथ्याधेयादिशागदाधेशा यत आयाराधिक्य 'मरिगयितुं रालपदन यिमलयति जगन्ति देय फीतिले। मित्रालाई पर्नु मित्राय हपति प्रतापोऽपि ।' 'गुगान्तशरप्रतिसंहतारमो सगन्ति पम्यां सपियामासत। समी मगुराल म बैटमदिप स्तपोपनाम्पागमभरा मुर' 'अहो विशालं भूपाल मुपनधियोदरम्। माति मामराम्योऽपि पशोसिपंदा ' २ ·कुवलयानन्दकारिकाः। वदपि तदधिकं मतम् । उदाहरणम् । वाग्ब्रह्म शब्दब्रह्म कियत् किं परिमाणमस्येति कियत् । 'किमिदंभ्यां वो घ.' इति वतोर्वस्य । घस्तस्य यादेशः । यत्रैते तव गुणाः विश्राम्यन्ति । गद्यपद्यात्मके हि शब्दब्रह्मणि वर्णितानां गुणानां विनामो भवति । एतच्छब्देन प्रत्य- क्षवाचिना असंख्यातत्वं विवक्षितमिति लक्षणानुगतिः ।। ९५ ॥ अल्पालंकारः। अल्पं तु सूक्ष्मादाधेयाद्यदाधारस्य सूक्ष्मता । मणिभालोमिका तेऽद्य जपमालायते करे ॥ ९६ ॥ अल्पमिति ॥ सूक्ष्मादाधेयात् यत् आधारस्य सूक्ष्मता वर्ण्य- ते तत्तु अल्पमलंकारः । तुशब्दः पूर्वालंकारवैलक्षण्यद्योतकः । उदा- हरणम् । अद्य ते तव करे मणिमालोमिका मणिपतिसचितमुद्रिका जपमालायते । अतिविशाला भवतीत्यर्थः । तेन अङ्गुल्याः करस्य वा सूक्ष्मता गम्यते ॥ ९६ ॥ अन्योन्यालंकारः। अन्योन्यं नाम यन्त्र स्यादुपकारः परस्परम् । त्रियामा शशिना भाति शशीभाति त्रियामया॥९॥ अन्योन्यमिति ॥ यत्र परस्परं क्रियाविशेपणमेतत् । उपकारः सत्कारः उपयोगो वा स्यात् तत्र अन्योन्यं नामालंकारः । उदाहर- णम् । बियामा रात्रिः। प्रथमयामस्य धर्मशाने दिवसतुल्यत्वामिधा- नात्रियामात्वम् । अथवा द्विमुहूर्ता सायंसंध्या द्विमुहूर्ता च प्रातःसंध्या तवशिष्टा च रात्रिरिति त्रियामत्वम् । शशिना चन्द्रेण भाति, शशी च त्रियामया भाति इत्यन्योन्यसत्कारपक्षे । उपयोगपक्षे तु 'अन्योन्यवः पथि यताविभतामिभोष्ट्र' इत्युदाहरणम् । अन्योन्य- स्मान्मेपायुपसरत इत्यन तु नालंकारः । चमत्कारामावान् ।। ९७ ॥ 'यन्मध्यादेशादपि से सूक्ष्म लोलाक्षि दृश्यते। मृणालनमपि ते नैव माति स्तनान्तरे ।' यरिति । हे चयादित, तब मध्यभागादपि यार सते तन्मृगायधमपि तर धनयोरन्तरे मध्ये न मादीयन्वयः। 'विनयमांति विवेयं विनयो भाति विषया। धनैरामान्ति दानानि दानांन्ति धनान्यपि ।' १ ·लल्यलक्षणप्रकरणम् १ 7240 ५१. - विशेषालंकारः। विशेपः ख्यातमाधारं विनाप्याधेयवर्णनम् । गतेऽपि सूर्ये दीपस्थास्तमश्छिन्दन्ति तत्कराः ॥९॥ विशेप इति ॥ ख्यातं प्रसिद्ध आधारं विनापि आधेयवर्णनं वैशेपः । स्पष्टम् । उदाहरणम् । सूर्ये गतेऽपि अस्तमिते दीपस्था- तत्करास्तत्किरणाः । 'सूर्यतेजः सायमग्नौ प्रविशति' इत्यागमः । तमो ध्वान्तं छिन्दन्ति नाशयन्ति । अत्र सूर्यकिरणानामाधारः सूर्य एव प्रसिद्धः । सूर्ये दूरं गतेऽपि तस्यैव करास्तमश्छिन्दन्ति इत्यप्र. सिद्धकथनं विशेषः ॥ ९८॥ विशेषमलंकारः। विशेपः सोऽपि यद्येकं वस्त्वनेकत्र वर्ण्यते । अन्तर्वहिः : पुरः पश्चात्सर्वदिक्ष्वपि सैव मे ॥ ९९ ॥ विशेष इति ॥ यदि एकं वस्तु अनेकत्र स्थितं वर्ण्यते तर्हि सोऽपि विशेषः । उदाहरणम् । अन्तर्मनसि बहिर्यायप्रदेशे पुरः संमु- सप्रदेशे पश्चात्पृष्ठदेशे । किं वहुना, मे मम सर्वदिक्ष्वपि सैव प्रेयसी भासते । इत्येकस्याः कामिन्याः युगपदनेकदेशवर्तित्वकथनं वि. शेपः॥ ९९॥ किंचिदारम्भतोऽशक्यवस्त्वन्तरकृतिश्च सः। त्वां पश्यता मया लब्धं कल्पद्रुमनिरीक्षणम् ॥१०॥ १ 'दियमप्युपयातानामाकल्पमनल्पगुणगणा येपाम् । रमयन्ति जगन्ति गिरः कथमिव कवयो न ते वन्द्याः॥' दिवमिति । दिवमुपयातानामपि येपामनल्पगुणगणयुका गिरः आकल्पं कल्प- पर्यन्तं जगन्ति भुवनानि रमयन्तीत्यन्वयः। २ 'हृदयानापयातोऽसि दिक्षु सर्यासु दृश्यसे । यस रास गतोऽसीति संतापेनाननीयसे ।' ३ 'स्फुरदद्भुतरूपमुत्मतापज्वलनं त्यां एजतानवद्यविद्यम् । विधिनासएजेनयो मनोभूर्भुवि सत्यं सविता वृहस्पतिश्च।' एफुरदिति । उत्कटः प्रतापरूपो ज्वलनोऽमियस्सेलर्थः । उफविशेषणं स्वा राजता विधिना मुवि नवो मनोभर पसजे सूट इति सहमित्यन्वयः।

·कुवलयानन्दकारिकाः। किंचिदिति ॥ किंचिदारम्भतः कस्यचिदारम्भः किंचिदारम्भः। मयूरव्यंसकादित्वात्समासः । ततः पञ्चम्यास्तसिल् । अशक्यवस्त्व- न्तरकृतिः अशक्यस्य वस्त्वन्तरस्यान्यवस्तुनः कृतिः करणं च सः। उदाहरणम् । हे राजन् , त्यां पश्यता मया कल्पद्रुमनिरीक्षणं देववृ- क्षावलोवनं लब्धम् । अत्र त्वमेव कल्पवृक्ष इति रूपकालंकारो व्य- ज्यते । तन्मूला च पृथिव्यां कर्तुमशक्यकल्पद्रुमावलोकनस्य कृति- रिति विशेपः ॥ १०॥ व्याघातालंकारः। स्याझ्याघातोऽन्यथाकारि तथाकारि क्रियेत चेत् । यैर्जगत्प्रीयते हन्ति तैरेव कुसुमायुधः॥ १०१ ।। स्यादिति ॥ चेद्यदि तथाकारि प्रसिद्धार्थकर्तृ वस्तु अन्यथाकारि तद्विपरीतकारि क्रियेत निवध्येतेति यावत्। तर्हि व्याघातोनामालंकारः स्यात् । यैः पुष्पैः जगत्प्रीयते तुप्यति । प्रीणातेः कर्मकर्तरि लट् । तैरेव पुप्पैः कुसुमायुधः कामो हन्ति ताडयति । अन्न प्रीतिकरत्वेन प्रसिद्धानां कुसुमानां ताडनकरणत्वमन्यथाकारित्वं तानि कुसुमानि चोक्तानि नर्मदामाहात्म्ये । 'अशोकमरविन्दं च चूतं च नवम- ल्लिका । शिरीपकुसुमं चैते पञ्चवाणस्य सायकाः।। वस्तुतस्तु शब्दा- दयः पञ्च विपया एव बाणत्वेन वर्ण्यन्ते इत्याहुः ॥ १०१ ॥ सौकर्येण नियद्धापि क्रिया कार्यविरोधिनी। दंया चेद्वाल इति मय्यपरित्याज्य एव ते ॥ १०२॥ सौकर्येणेति ॥ यत्र सौकर्येण मुकरत्वेन । मुसकरत्वेनेयर्थः । निवद्धा प्रारब्धा क्रिया कार्यविरोधिनी मुफरत्यविरोधिनी दुःसका. रिणी भवति अगापि व्याघातः । उदाहरणम् । हे राजन, मयि वाल इति मत्वा दया चेत् असि तर्हि रणे जिगमिपुगा ते तवाद- मपरित्याग्य एवं गेहे न स्थापनीय एव । स्तुि युद्ध सहव नेतन्य 'दशा दग्धं मनसिज जीवयन्ति शैव याः। विरूपाक्षस्य जयिनीस्नाः स्तुये यामलोचनाः॥' २ 'लुम्यो न विराजत्यर्थ नरो दारिबरालया। दातापि पिएजत्यर्थ तयेय ननु शङ्कया ।' १ ·- लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ इत्यर्थः । अन राज्ञा सुकरत्वेन प्रारब्धं गेहे रक्षणं शूरस्य कुमारस्य दुःखतरं जातमिति कार्यविरोधित्वम् ।। १०२ ।। कारणमालालंकारः। गुम्फः कारणमाला स्याद्यथाप्रक्रान्तकारणः। नयेन श्रीः श्रिया त्यागस्त्यागेन विपुलं यशः॥१०॥ गुम्फ इति ॥ यथा प्रकान्तकारणैः प्रक्रान्तानि प्रथमोचरिता- न्यनतिक्रम्य इति यथाप्रक्रान्तं यथाप्रकान्तमुक्तानि कारणानि यथा- प्रकान्तकारणानि । मध्यमपदलोपी समासः । वैस्तथोक्तैर्गुम्फो रचना कारणमाला स्यात् स्पष्टम् । उदाहरणम् । नयेन कारणेन श्रीः कार्य भवति । श्रिया कारणेन त्यागः कार्य भवति । तेन त्यागेन च विपुलं यशो भवति । अत्र यद्यपि कार्याणामपि माला विद्यते तथापि कारणगुणवर्णनमेव कविसंरम्भ इति विवक्षापूर्विका हि शब्दार्थप्र- तिपत्तिरिति न्यायेन कारणमालेत्यभिधानम् ।। १०३ ॥ एकावल्यलंकार। गृहीतमुक्तरीत्यार्थश्रेणिरेकावली मता। नेत्रे कर्णान्तविश्रान्ते कौँ दोस्तम्भदोलितौ ॥१०४॥ गृहीतेति ॥ गृहीतमुक्तरीत्या आदौ गृहीतं पश्चान्मुक्तमिति गृहीतमुक्तं तस्य रीत्या निबन्धनप्रकारेण । यद्वा गृहीतं मुक्तं यस्यां सा गृहीतमुक्ता सा चासौ रीतिश्चेति तथेति विग्रहः । अर्थश्रेणिः १ उत्तरोतरकारणभूतपूर्वपूर्वैः पूर्वपूर्वकारणभूतोत्तरोत्तरैर्वा वस्तुमिः कृतो गुम्फः कारणमाला। यथा वा। 'भवन्ति नरकाः पापात्पापं दारिद्यसंभवम् । दारिद्यमप्यदानेन तस्माद्दानपरो भवेत् ॥' २ नेत्र इति । तस्य भूभुज इति सर्वत्र संवध्यते । दो स्तम्भयो जस्तम्भयोर्दी- लितमान्दोलनं ययोस्तौ । दोलनाविति पाठे दोला दोलनं ययोरस्तीति विग्रहः । 'मधूनि पद्मे पियति द्विरेफ: पद्मं विभाति श्रवणे प्रियायाः। स्पृशत्यमुष्याः श्रवणं च नेत्रं निर्यान्ति नेघाच्छरवत्कटाक्षाः॥' इति काव्यविलासे । उत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्वविशेषणभावः । पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरस्य विशेषणभावो वा गृहीतमुफरीति.।

·: कुवलयानन्दकारिकाः! अर्थपद्भिः एकावली मता । एकावली हारविशेपः । वत्सदृशत्वात् । उदाहरणम् । तस्य महीभुज इत्युत्तरश्लोकादपकृष्यते । नेत्रे कर्णा- न्तविश्रान्ते कर्णपर्यन्तमायते । कौँ च दोस्तम्भदोलितौ भुजस्तम्भ- लम्बिनी । 'भुजबाहू प्रवेष्टो दोः' इत्यमरः ॥ १०४ ॥ दोस्तम्भौ जानुपर्यन्तमलम्बनमनोहरौ। जानुनी रत्नमुकुराकारे तस्य महीभुजः॥ १०५ ॥ दोस्तम्भाविति ॥ दोःस्तम्भौ जानुपर्यन्तप्रलम्बनमनोहरी । जानुनी च रनमुकुराकारे रत्नदर्पणतुल्ये । 'मुकुरो मणिभेदे स्यान्म- ल्लिकायां च दर्पणे' इति केशवः । अत्र पूर्वपदानां विशेष्यत्वमुत्तरप- दानां च विशेषणत्वमिति संप्रदायः । प्रकारान्तरं च कुवलयानन्दे द्रष्टव्यम् । अत्र केपांचित्पदानां पुनरुतत्वेऽपि दोपो नाराक्ष्यः । सकलकविसंमतत्वाचमत्कारित्वाच्च । एवमात्तिदीपकेऽपि घो- ध्यम् ।। १०५॥ मालादीपालंकारः। दीपकैकावलीयोगान्मालादीपकमुच्यते । स्मरेण हृदये तस्यास्तेन त्वयि कृता स्थितिः॥१०६॥ दीपकेति ॥ दीपकैकावलीयोगात् दीप इव दीपकम् । अनेको- १'न तजलं यत्र न चार पङ्कजं न पङ्कजं तद्यदलीनपट्पदम् । 'नपट्पदोऽसौ कलकूजितोन यो न गुञ्जितं तन जहार यन्मनः। 'अद्य यति पुण्येन विवेकं मतिरद्ता विवेकस्तु ममात्मानमात्मा हरिपदद्वयम् ॥' इति काव्यविटासे। २ 'संग्रामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाकर्णय येन येन सहसा यद्यत्समासादितम् । फोदण्डेन शराः शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं तेन त्वं मयता च कीर्तिरतुला की- च लोकत्रयम् ॥' सेपानेति । कोदग्दैन घनुपा शरा. समासादिताः शरैः शत्रुमसकं तेन शा. मखफेनापि भूमण्डलं भूमण्डलेन त्वं पालक. समासादितः मयता फीतिरासादिता कीयां च टोकमयं समारादिवामित्लनुषणान्वयः ।

·'लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् ? पकारकपदं तस्य चैकावल्याश्च योगाद्धेतोर्मालादीपकं नामोच्यते । मालया एकावल्या युक्त दीपकमिति व्युत्पत्तेः । स्मरेण तस्याः का- मिन्याः हृदये स्थितिः कृता । तेन च कामिनीमनसा त्वयि स्थितिः कृता । अत्र स्थितिपदस्यावृत्तेर्दीपकत्वं हृदयशब्दस्य गृहीतमुक्तत्वा- देकावली चेत्युभयोयोगः ॥ १०६ ॥ सारालंकारः। उत्तरोत्तरमुत्कर्षः सार इत्यभिधीयते। मधुरं मधु पीयूपं तस्मात्तस्मात्कवेर्वचः ।। १०७ ।। उत्तरोत्तरमिति ॥ उत्तरोत्तरं यथोत्तरमुत्कर्पः सार इत्यभिधी- १ 'सारा लोकेपु विद्वांसस्तेपु सारा विवेकिनः। तेप्वनुष्टानकर्तारस्तेपु शंभुपदानुगाः॥' इति काव्यविलासे। 'तृणालघुतरस्तूलस्तूलादपि च याचकः। यायुना किं न नीतोऽसौ मामयं प्रार्थयेदिति ।' 'गिरिमहान्गिरेरब्धिमहानन्धेर्नभो महत् । नमसोऽपि महब्रह्म ततोऽप्याशा महीयसी ॥' इति कुवलयानन्दे। 'शरणं फि प्रपन्नानि विपयन्मारयन्ति था। म त्यज्यन्ते न भुज्यन्ते कृपणेन धनानि यत् ।' शरणमिति । कृपणेन धनानि यान त्यज्यन्ते तत्कि तानि शरणं प्रपन्नानि यथ न भुग्यन्ते तकि विपवन्मारयन्तीति नेणान्वयः। 'अन्तर्विष्णोखिलोफी निवसति फणिनामीश्वरे सोऽपि शेते सिंधोः सोऽप्येकदेशे तमपि चुलकयां फुम्भयोनिश्चकार । धत्ते सद्योतलीलामयमपि नभसि श्रीनृसिंदक्षितीन्द्र त्यत्कीर्तेः कर्णनीलोत्पलमिदमपि च प्रेक्षणीयं विभाति ।' अन्तरिति । विष्णोरन्तरुदरे प्रयाण लोकानां समाहारषिलोकी । सोऽपि विष्णु- रपि पणिनां नागानामीश्वरे शेषे शेते निद्रादि । सोऽपि शेषोऽपि सिंघोरेकदेशे तिष्टतीति शेपः । तमपि सिंधुमपि कुम्भयोनिरगरत्यधुलकयांचकार पीतवान् । भयमगरसोऽपि नमधि गगने पद्योतसोमा धत्ते । द गगनमपि प्रेक्षणीय सुन्दर वकीतः पर्णभूषणं नीटोत्पलं विभातीलन्ययः । इति सारालंकारः।

·कुवलयानन्दकारिकाः। यते कप्यते । उदाहरणम् । मधु क्षौद्रं मधुरं स्वादु तस्माध पीयूप- ममृतं मधुरं तस्मात् कवेर्वचो मधुरम् । 'पञ्चमी विभक्के' इति स्पश्चमी ॥ १०७॥ यथासंख्यालंकारः। यथासंख्यं क्रमेणैव ऋमिकाणां समन्वयः। शत्रु मित्रं विपत्तिं च जय रञ्जय भञ्जय ॥ १०८ ॥ यथासंख्यमिति ॥ क्रमिकाणां क्रमप्राप्तानां क्रमेणैव समन्वयो यथासंख्यं स्पष्टम् । उदाहरणम् । हे राजन् , त्वं श@ जय पराभव । 'नि अमिमवे' इति धातोर्लोट् । मित्रं च रक्षय प्रीणय । विपत्ति लोकानां कष्टं च भञ्जय । न चायं शब्दालंकारः । अन्वयकालेऽपि क्रमस्य विवक्षितत्वात् ॥ १०८॥ पर्यायालंकारः। पर्यायो यदि पर्यायेणेकस्यानेकसंश्रयः । पद्मं मुक्त्वा गता चन्द्रं कामिनीवदनप्रभा ॥१०९॥ पर्याय इति ॥ यद्येकस्य वर्णनीयवस्तुनः पर्यायेणानुक्रमेण अनेकसंश्रयः अनेकपदार्थाश्रयणं निवध्यते तर्हि पर्यायः । परिपूर्वा- दयते वे घञ् । उदाहरणम् । कामिनीवदनप्रभा कान्तास्यकान्तिः पद्मं पवलं मुक्त्वा चन्द्रं ग्लावं गता रावाविति शेपः । निदर्शनासं- कीर्णमेतत् ।। १०९।। एकस्मिन्यधने वा पर्यायः सोऽपि संमतः । अधुना पुलिनं तत्र यत्र स्रोतः पुराऽजनि ॥११०॥ एकस्मिन्निति ॥ यदि वा एकस्मिन्पदार्थे अनेक वस्तु पर्यते सोऽपि पर्यायः संमतः । उदाहरणम् । यत्र यस्मिन् प्रदेशे पुरा 'नन्याययस्थितिरियं तव कालकूट फेनोतरोतरविशिएपदोपदिया। मागर्णयस्य हदये पलक्ष्मणोऽय कण्टेथुना यससि याचि पुनः खलानाम् ।' नन्याययेति । हे कालाट, उत्तरोत्तरपिशिष्टमुरकटं पदं स्थानं यस्यां सारी समाप्रयस्थिविजय केनोपटिसन्दयः ।

·५७ लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ स्रोतः अजनिजायतेस्म । 'दीपजन' इत्यादिना कर्तरि च्लेश्चिण् । अधुना संप्रति तत्र पुलिनं वर्तते । अत्रैकस्मिन्सरित्प्रान्ते वासु प्रवाहो प्रीप्मे च पुलिनत्वमित्यनेकवर्णनम् । 'स्रोतोऽम्बुसरणं स्वतः' इति 'तोयो- त्थितं तत्सुलिनम्' इत्यमरः । नन्वनेकशब्दस्यैकवचनमयुक्तं द्विवहु- वाचित्वादिति चेन्न । अभिधीयमानसमुदायस्यैकवचनवाधाभावात् । यथा माघे 'सेव्यतेऽनेकया सन्नतापाङ्गयां' इति । 'भवन्त्यनेके जल- घेरिवोर्मयः' इत्यत्र त्ववयवपरत्वात्समुदायवाहुल्याद्बहुत्वं युक्तमेवेति दिक् ।। ११०॥ परिवृत्त्यलंकारः। परिवृत्तिर्विनिमयो न्यूनाभ्यधिकयोमिथः । जंग्राहकं शरं मुक्त्वा कटाक्षात्स रिपुश्रियः॥१११॥ परिवृत्तिरिति ।। न्यूनाभ्यधिकयोः भ्रादयोः मिथः परस्प- रम् । 'मिथोऽन्योन्यं रहस्यपि' इत्यमरः । विनिमयो व्यत्ययः परि- वृत्तिः परिवर्तनं व्यत्ययकरणं परिवृत्तिरिति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम् । स राजा एकं एकत्वसंख्याविशिष्टम् । संख्यागुणवाचिना एकशब्देन तद्विशिष्टद्रव्ये लक्षणा । 'एकोऽन्यार्थे प्रधाने च प्रथमे केवले तथा । साधारणे समानेऽल्पे संख्यायां च प्रयुज्यते ॥' इति मेदिनी । शरं रोपं मुक्त्वा रिपुं प्रति क्षिप्त्वा दत्त्वा चेति शिष्टं रूपकम् । रिपु- श्रियः अरिलक्ष्म्याः गजतुरगादिसंपत्तिरूपायाः पद्मायाश्चेति लिष्ट- रूपकम् । 'शोभासंपत्तिपद्मासु लक्ष्मीः श्रीरिव दृश्यते' इति केशवः। कटाक्षान् सदीयवस्तुलाभानित्यर्थः । कृपासूचकत्वसादृश्येन तेपु कटाक्षत्वारोपात् वहूनित्यर्थः । 'बहुपु बहुवचनम्' इति सूत्राद्वहुश- ब्दाभावेऽपि कटाक्षाणा बहुत्वं एकशब्दप्रयोगादेकवचनाच शर- स्यैकत्वमिति न्यूनाधिकभावः । जग्राह बीचक पादे चेति श्लिष्टरूपकम् । ततश्च राज्ञः शूरत्वं रिपूणां च पलायनं गम्यते ॥ १११ ॥ १ 'तस्य च प्रवयसोजटायुपः स्वर्गिणः किमिव शोच्यतेऽधुना। येन जर्जरकलेवरव्ययात्कीतमिन्दुकिरणोज्वलं यशः॥' तस्य चेति । प्रवयसोऽतियुद्धस्स जटायुपो गृध्रविशेपस्य खग गतवतः किमिव शोचनीयम् । न किंचिदित्यर्थः । जर्जर जी कलेवरं शरीरं तस्य व्ययो रावणेन सह युद्धे त्यागस्तस्माद्यश क्रीतम् । शरीर दत्त्वा यशो गृहीतमिसर्थ. ।।

·कुवलयानन्दकारिकाः। । परिसंख्यालंकारः। परिसंख्या निषिध्यैकमेकस्मिन्वस्तुयन्त्रणम् । स्नेहक्षयः प्रदीपेषु न स्वान्तेपु नतवाम् ॥ ११२॥ परिसंख्येति ॥ एकस्मिन्प्रकृते एकं किंचिद्वस्तु निषिध्य यन्त्रणं वस्यान्यत्र नियमनं परिसंख्या । परित्यज्य संख्यानं नियमन परि- संख्येति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम् । स्नेहक्षयः तैलक्षयः प्रीतिक्षयश्चेति लिष्टरुपकं । प्रदीपेप्वेव भवति । नतध्रुवां कामिनीनां स्वान्तेपु चि- तेषु तु न भवति । अत्र स्नेहक्षयस्य प्रदीपेषु नियमन सुन्दरीस्वान्तेपु तन्निपेघस्पष्टीकारार्थमिति लक्षणानुगमः । स यथा सायं प्रातर्वा- शनमिति श्रुतावशनस्य सायंप्रातःकालयोनियमनेन अन्यकाले तन्निवृ- त्तिरर्थलभ्या । 'परिसंख्या विधेः फलम्' इति मीमांसकाः । तथा- त्रापि स्नेहक्षयस्य नियमादर्थलभ्योऽन्यत्र निषेधः स्पष्टप्रतिपत्तये निवद्ध इति परिसंख्याविधिसादृश्यात् परिसंरयालंकाराभिधानम् । केचित्तु काव्यार्थापत्तिकाव्यलिङ्गयोरिव वालिकाभिमतविधिवैलक्ष- ण्याय काव्यपदं पूरणीयमियाहुः । मुसं व्यादाय स्वपितीत्यादिवत् नियमनोत्तरकालं निघेऽपि निषिध्येत्यत्र क्त्याप्रत्ययः पूर्वभावस्य बुद्धौ स्थापितत्वात् । एवं च कुवलयानन्दे संगतानि मृगाक्षीणामिति श्लोके स्त्रीसंगतस्य क्षणिकत्वोक्तेविरुद्धेति चेन्न । तत्र हि स्नेहस्य विपयभेदविवक्षा नतु नाशविवक्षेति ।। ११२ ॥ विकल्पालंकार । विरोघे तुल्ययलयोविकल्पालंकृतिर्मता । सद्यः शिरांसि चापान्वा नमयन्तु महीभुजः॥११३॥ विरोध इति ॥ तुल्यवलयोः समप्राधान्ययोर्विरोधे वाध्यया- धकभावे सति विकल्पालंकृतिः विकल्पनामालंकारः मता बुधैः खीकृता । उदाहरणम् । महीभुजो नृपाः सद्यः शिरांसि नमयन्तु । चक्रवर्तिनो विजययापारम्भमात्रेण त्वां संधि कुर्वन्त्वित्यर्थः । अथवा १ 'निपीय मदिरा दुरोदरवशो वसापविलं सदात्ति पिशितं हितं न खलु वेद नैयाहितम् । अयं यतति धावति नमति मूर्च्छति ध्यायति प्रताम्यति पलायते प्रजपति स्फुरत्यञ्चति ॥" इदि काव्यविलासे।

·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ पापान्कोदण्डान् । 'अर्धर्चाः पुंसि च' इति पुंस्त्वम् । नमयन्तु नमने- नाधिज्यान्कृत्वा विग्रहं कुर्वन्त्वित्यर्थः । अत्र दूतवाक्ये संधिविग्रहयो- ध्यसाधकालाद्विरोधः । गम्यमानस्याप्यलंकृतिशन्दस्य पुनरुपादा- नात् चारत्वामावेनालंकारः । यथा 'शृंगाल: काको वा स्टशतु यदि या पाण्हुतनयः' इत्यादौ वाध्यवाधकभावो नचारत्यहेतुः॥११३॥ समुचयारकार। बहूनां युगपद्मावभाजां गुम्फः समुच्चयः। नश्यन्ति पश्चात्पश्यन्ति भ्रश्यन्ति च तव द्विपः ११४ बदनामिति ॥ युगपद्भावभाजां युगपद्भवनं युगपद्भायः उद्भज- नशीलानां यहूनामर्थाना गुम्फः सदर्भः समुघयः । स्पष्टम् । उदाह- रणम् । हे नृप, तय द्विपः नश्यन्ति पलायन्ते पश्चात्पश्यन्ति पृष्ठे निरीक्षन्ते । विच भ्रश्यन्ति अधः पतन्ति । प्रासादिति भावः । अत्र पौर्यापर्ये सत्यपि शतपनपत्रशतभेदन्यायेन युगपदावो बोध्यः । अनापि चारत्वानुवृत्तेः । हरिस्त्वा मा घ रक्षत्वित्यत्र समुथयमानं नाल्कारः॥११४॥ अहंप्रथामिकाभाजामेककार्यान्वयोऽपि सः । कुलं रूपं वयो विद्या धनं च मदयत्यमुम् ॥११५॥ अहमिति ।। अह प्रथमो यस्यामित्यहंप्रथमिका । 'शेपाद्विमापा' इति य. समासान्तः । यद्वा अहपूर्विकाशन्दस्य क्षीरस्वामिनोत्ता व्युत्पत्तिमर्माहा । पूर्वप्रथमशब्दयोरभिन्नार्थत्वात् । तथाहि । अ६ प्रथ- ममिति सर्ये यय मुयते सा अह्मयनिका । स्यायें कन् । मत्वर्थीयो पा ठन् । ण्य पाहपथनिशाहपूर्विकानाम युगपदेषकार्यकरणत्वरा सा प पुलादीनामचेतनत्यान्न सभवतीति तत्तुल्यायामन्यययोग्यता- या लक्षणा ता भजन्तीति वयोमानामाना परपरोपमःनान्यय- योग्यानामित्सर्थः । एप कार्यान्ययः पश्यिासयन्धोऽपि सः समु- 'एत माग्य राज्यं अरधिपरिणे भूमिपलये मदी मुका मुगा निरयधि एत कार्यमसिलम् । दानीं समा समुचितपदं पीररायने शूगाला पायो या शत यति पा पादुतनयः॥

·कुवलयानन्दकारिकाः। धयः । उदाहरणम् । पुलं गोत्रम् । 'कुलं गोने गणे गृहे' इति विश्वः। रूपं सौन्दर्य वयो यौवनं तस्यैव मदहेतुत्वात् विद्या श्रुत्यादिः धनं वसु च अमुं भाग्यवन्तं मदयति मदमुत्सेकं करोतीति मदयति । 'तत्करोति तदाचष्टे' इति णिजन्ताकर्तरि लटो रूपम् । अत्र कुला- दीनां खलेकपोतन्यायेन समप्राधान्यं चारुत्वहेतुः ॥ ११५ ॥ कारपदीपकालंकारः। ऋमिकैकगतानां तु गुम्फः कारकदीपकम् । गच्छत्यागच्छति पुनः पान्थः पश्यति गच्छति ११६ ऋमिकेति ॥ ऋमिकैकगतानां क्रमप्राप्तानामेकाश्रयाणां च बहूनामर्थानां गुम्फो रचना कारकदीपकं कारकं कर्तृकर्मादि दीप 'इव दीपकम् । अनेकोपकारकं यत्रेति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम् । पान्यः गच्छति पुनरागच्छति पश्यति पृच्छति च किंचिदिति शेपः । अत्र पान्थशब्दस्य कर्तृकारकस्यानेकक्रियान्वितत्वाद्दीपकसादृश्यम् । अत्र क्रियाणां योगपद्यं न विवक्षितमिति समुच्चयाद्भेदः ॥ ११६ ।। समाध्यलंकारः। समाधिः कार्यसौकर्य कारणान्तरसंनिधेः। उत्कण्ठिता च कुलटा जगामास्तं च भानुमान् ११७ समाधिरिति ॥ कारणान्तरसंनिधेः अन्यकारणसांनिध्यात् कार्यसौकर्य कार्योत्पत्तिलाघवं समाधिः सम्यगाधानमुत्पादनमिति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम् । च यदा कुलटा पांसुला उत्कण्ठा उत्सुकता संजाता यम्या इत्युत्कण्ठिता । तारकादित्वादितम् । च तदा भानु- मानस्तं जगाम । अौत्सुक्यमानस्य पांसुलेप्सितसंपादकत्वेऽपि सूर्यास्तोल्लसिततमोरूपकारणान्तरसांनिध्यात्सौकर्य जातमिति लक्ष- णानुगमः ॥११७ ।। १ 'निद्राति नाति मुझे चलति कधभराम्शोपयन्त्यन्तरास्ते दीव्यत्यक्षैर्न चायं गदितुमवसरो भूय आयाहि याहि । इत्युद्दण्डैः प्रभूणामसदधिकृतैर्वारितान्दारि दीनान् पश्यासान्ये सरसिरहरुचामन्तररपाङ्गैः॥'

·. लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ प्रत्यनीकालंगर। प्रत्यनीक बलवतः शत्रोः पक्षे पराक्रमः । जननेत्रानुगी कर्णावुत्पलाभ्यामधः कृती ॥ ११८॥ प्रत्यनीकमिति ॥ वलयतः शत्रोः पक्षे सहायवले । 'पक्षः पार्श्वगरुत्साध्यसहाययलमित्तिपु' इत्यमरः । पराक्रमः पराभव: पीडनमिति यावत् । प्रत्यनीकं अनीके इति प्रत्यनीकम् । विभक्त्यर्थे-' ऽव्ययीभावः । यद्वा अनीकं लक्षीकृत्येति प्रत्यनीकम् । 'लक्षणेना- भिप्रती आभिमुख्ये' इत्यव्ययीभावः । उदाहरणम् । उत्पलाभ्यां कमलाभ्यां जैत्रनेत्रानुगो साधु यथा तथा जयतः ते जेवणी । 'आ- फेस्तच्छीलतद्धर्मतत्साधुकारिपु इति साधुकारिणि तृन् प्रत्ययः । जेतृणी एव जैने जैत्रे च ते ने च जैननेने तयोरनुगी समीपव- तिनो सेयको चेति लिष्टरूपकम् । फर्णावधाकृती भारेणाकान्ती तिरस्कृती चेति लिष्टरूपकेण लक्षणानुगमः । तेन चोत्पलयोर्विजि- गीपुत्वारोपो व्यज्यते इत्यलंकारेणालंकारभ्वनिः । भेदान्तरं फुवल. यानन्दे द्रष्टव्यम् ॥ ११८॥ पाव्यापिरयलंकारः। कैमुत्येनार्थसंसिद्धिः काव्यार्थापत्तिरिप्यते से जितस्त्वन्मुखेनेन्दुः का पार्ता सरसीरुहम् ॥ ११९ ।। कैमुत्येनेति ॥ फैमुत्येन किमुतभायः कैमुत्यं तेन । किमुतशब्द- प्रयोगणेत्यर्थः । अर्थसंसिद्धिः व्यायार्थप्रतिपतिः । फाल्यार्थापतिः १ यत्र शत्रुर्मतीयान् वयं जेतुमराश्यः तन तत्पशाश्रितएस विजयः कृत इति वणिते भवत्ययमलंकार। 'अशक्तोऽयं तावराय पदनसौन्दर्य विजये सुधाधामा धामप्रसारमसादेत्य सहसा। सरोजातं जातु स्फुटतदनुकारीति मतितो निशायां सायासायघि मलिनयत्येप सहसा ' विकायपिटाले। 'मधुमतीयः दुपिठः सकीयमधुमपापमनिमीलनेन । विम्यं समाक्रम्य पलारमुपांशोः फलमसवमातनोति ।' २'अपरोऽयमपीराक्ष्या पन्धुजीयममादरः। सम्पजीपममा इम्त दरतीति फिमसुतम् ॥

·. ६२ कुवलयानन्दकारिकाः । काव्यसंवन्धिन्यापत्तिः। काव्यपदं वात्रिकापत्तेर्वारणार्थ तस्याः प्रमाणालंकारेवन्तर्भावात् । इष्यते ।बुधैरिति शेषः। उदाहरणम् । हे प्रिये, त्व-मुखेन सः प्रसिद्धः पद्मसंकोचक इन्दुर्जितस्तर्हि सरसी- रुहं पद्मं जितमिति तु का वार्ता । यातां विनापि जातमेवेत्यर्थः । कमुत्यशब्दस्योपलक्षणत्वात् तदर्थशब्दान्तरस्यापि प्रयोगे इत्याहुः । अत्र पद्मजेतरि चन्द्रे जिते पद्मं तु जितमेवेति दण्डापूपिकान्यायेन व्यङ्गयार्थाक्षेपः ॥ ११९ ॥ काव्यलिङ्गालंकारः । समर्थनीयस्यार्थस्य काव्यलिङ्गं समर्थनम् । जितोऽसि मन्द कन्दर्प मञ्चित्तेऽस्ति त्रिलोचनः ॥१२०॥ समर्थनीयस्येति ॥ समर्थनीयस्य समर्थनसापेक्षस्यार्थस्य सम- थेनं दृढीकरणम् । हेतुपु दर्शनमिति यावत् । काव्यलिङ्गं काव्याभिमत लिहं तर्कशास्त्राभिमवलिङ्गव्यावर्तनीयं काव्यपदम् । 'न्यायोऽनुमान हेतुश्च लिङ्गं युक्तिः समर्थका' इति गोवर्धनः । हेतुस्वरूपं चोकममि- पुराणे-'सिसाधयिपितार्थस्य हेतुर्भवति साधकः । कारको ज्ञापक- श्वेति द्विधा सोऽप्युपदिश्यते ॥ इति । वत्र दण्डेन घट इत्यादिकार- कहेतो चमत्काराभावान्न कान्यलिङ्गत्वम् । उदाहरणम् । हे मन्द मूर्स फन्दर्प, मया जितोऽसि । त्वमिति शेपः । यतः मचिते त्रिलोचनः शिवोऽस्ति । अत्र स्मरस्य जयो दुप्फरत्यात्समर्थनसापेक्षः । तस्य समर्धनं च शिवसान्निध्योक्त्या कृतमिति वाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम् । पदार्थहेतुकं तु प्रपश्चितं कुवलयानन्दे । अत्र त्रिलोचनपदस्य साभि- प्रायत्वात्परिकराङ्कुरेण परिकरेण वा तस्य संकर इति दिक् ॥१२०॥ भर्थान्तरन्यासालंकारः। उतिर्थान्तरन्यासः स्यात्सामान्यविशेषयोः । हनूमानब्धिमतरदुष्करं किं महात्मनाम् ॥ १२१ ॥ १ काव्यलितु पदार्थषाक्याविव हेतुभावं मजतः । मनु यद्यपि मुराव. लोओरछेदिनीलादिपदार्य हेतुसकाव्यरिशोदाहरणे अमेऽप्यनतिमान् इत्यादिवाफ्या- यहेतुककाव्यसिहोदाहरणे च पदावाश्यायाधव हेतुमाव भजतस्तथापि 'पसुना- प्पपुरस्सवेन' इति पदानुकोदाहरणे 'मथिलि त्रिलोचनः' इति याश्यार्थहे. तुकोदाहरणे च प्रतीयमानार्थस्यापि हेनुको अनुप्रवेशोसते । पशुनेवि सविरे साभिमायगर्भम् ।

·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ उत्तिरिति । सामान्यविशेषयोः बहुव्यापकाल्पव्यापकयोरर्थ- । योक्तिः युगपदिति शेपः । अर्थान्तरन्यासः स्पष्टम् । उदाहरणम् । हनूमान यसागः अन्धि सागरमतरत् उल्लद्वितवान् । धातूनाम• नेकार्थत्वात् । तथा हि । महात्मनामलौकिकानां दुष्करं किम् । न किंचिदित्यर्थः । अत्र प्रकृतार्थविशेपस्य समर्थनार्थ सामा- न्यार्थोक्तिः । सामान्यविशेषत्वेनोक्तिरर्थान्तरन्यासः । हेतुहेतुमझा- नोक्तिः काव्यलिङ्गमिति निर्णयः कुवलयानन्दे । कार्यकार- भावेनोतिस्तु काव्यलिङ्गेऽन्तर्भवति । अर्थान्तरन्यासे इति फेचित् ॥ १२१ ॥ विशेपस्य सामान्येन समर्थनमुदाहृत्य सामान्यस्य विशेपेण सम- र्थनमुदाहरति- गुणवद्वस्तुसंसर्गाद्याति स्वल्पोऽपि गौरवम् । पुष्पमालानुपनेण सूत्रं शिरसि धार्यते ॥ १२२ ।। गुणवदिति ।। गुणवद्वरतुसंसर्गान् गुणयुक्तपदार्ययोगात् स्व- स्पोऽपि पदार्थो गौरवं महत्यं याति । तथाहि । सूत्रं पार्षासादि- सन्तुः पुष्पमालानुपनेण पुमुमपसिसनेन शिरसि धार्यते । शिरः- शादोऽय पण्टपरः । बन गन्धगुणयुक्तानां पुष्पाणामनुप- जात् सूधम्य लघुपदार्पम्य गौरयं भारपत्यगादरो या जात इति यश्णायुगमः । भन पुष्पाणां फिपल्लवन्नुशालित्यागुणवत्त्पमिति पेचित् । तन्तुमधितल्यादित्यन्ये । सुगन्धशालित्वादिति तु पुशलाः । गुणशब्दो दि मत्ययारूपे धन्ती प्रसिलो नतु किंजल्कादी । तथाप पेशयः --'गुणोऽप्रधाने रूपादो मीच्या सूत्रे पृकोदरे । सम्भे सत्यादिसध्यारिपिचारिदरिनादिषु ।।' इति ।। १२२ ॥ शिमरालंधरः। यलिविशेषनामान्यविशेष सविकसर से न निग्ये महान्तो हि दुर्धर्पाः सागरा इच ॥ १२३ ॥ 'अनन्तराममपम पमामिंग सौभाग्पपितोपि जालम् । एपो दिदोणे गुमानिपाने निगमतीन्दोः पिरोपिEn' ·कुवलयानन्दकारिकाः। यस्मिन्निति ॥ यस्मिन् विशेपसामान्यविशेषाः क्रमेण भवन्ति स विकस्वरः । विकसन् साधुकरोति विकखर इति व्युत्पत्तेः । 'कस विकासे' इति धातोः साधुकारिणि करप् । शब्दविस्तारोऽर्थविस्तारम्भ विकसनत्वेनामिमतः । ततश्चमत्कारविस्तारोऽलंकारः । उदाहरणम् । स राजा परैर्न जिम्ये । हि यस्मान्महान्तो दुर्धर्पाः दुर्जया भवन्ति । क इव । सागरा इव । यथा महत्त्वात्सागरा दुर्धर्पाः । अत्रोपमान- विधयार्थत्रयविन्यासः प्रकारान्तरमप्यस्ति कुवलयानन्दे । प्राचां मते त्वर्थान्तरन्यासयोः संकरोऽयं न त्वलंकारान्तरं तस्यैव नामान्तरं वा ॥ १२३ ॥ प्रौढोरत्यलंकार । प्रौढोक्तिरुताहेतोस्तद्धेतुत्वपकल्पनम् । कचाः कलिन्दजातीरतमालस्तोममेचकाः॥१२४ ॥ प्रौढोक्तिरिति ।। उक्ताहेतोः उतार्यस्य प्रकृतार्थस्याहेतोः तद्धे. तुत्वप्रकल्पनं धर्णनीयकारणतामिधानं प्रौढोक्तिः । प्रौढानां धीमता. मुक्तिरिति व्युत्पत्तेः । विचित्रकल्पनाशालिनो हि धीमन्तः । उदा- हरणम् । कृष्णस्य कचाः पेशाः कलिन्दजातीरतमालस्तोममेचकाः। कलिन्दजा कलिन्दपर्वतप्रसूता यमुना तस्यास्तीरे ये तमालस्तोमाः त इव मेचकाः श्यामाः । 'मेचको श्यामधूमलौं' इति केशवः । अत्र तमालानां श्यामलत्वे यमुनातीरोत्पन्नत्वं तु न हेतुरित्यहेतोतस्य श्यामसमीपस्तं श्यामं भवतीति युक्तिमाश्रिय तमालविशेषणं कृत. सिति लक्षणानुगमः ॥ १२४ ॥ समावनालंशरः। संभावनं यदीत्थं स्यादित्यूहोऽन्यस्य सिद्धये । यदि शेपो भवेद्वक्ता कविताः स्युर्गुणास्तव ॥ १२५ ॥ संभावनमिति ॥ अन्यस्य व्यङ्गगार्थस्य याच्यादन्यस्य सिद्धये ९ उत्कर्षस्यादेतानुरूप हेनुयापन प्रोटोक्ति । २ फस्तूरिकामृगाणामण्डानन्धगुणमसिलमादाय । यदि पुनरहं निधिः म्यां सलजिहापां निवेशयिष्यामि ।' कस्तूरिकेति । अहं यदि गुटिरता म्या सदा पारितामृगाणामादगिलं गन्धरूपं गुणमादाय रासबिहाया शिवशयियागी ·J लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १. ६५ प्रतीतये यदीत्यं स्यादित्येवंविध कहो वितर्कः संभावनं स्पष्टम् । यद्यादिप्रयोगपूर्वकत्वाभिधानान्नातिव्याप्तिः । उदाहरणम् । हे देव, यदि यत्का शेपः सहस्रमुसो भवेत् शेपो वा वक्ता भवेत् तर्हि तेन तव गुणाः कथिताः स्युः । अत्र यद्यादिप्रयोगपूर्वकवितर्केण गुणा; नामगण्यत्वसिद्धिः ॥ १२५ ।। मिध्याध्यवासियलंकारः। किंचिन्मिथ्यात्वसिद्ध्यर्थ मिथ्यार्थान्तरकल्पनम् । मिथ्याध्यवसितिर्वेश्यां वशयेत्खनज वहन् ॥ १२६ ।। किंचिदिति ।। कस्यचिन्मिध्यात्वं किंचिन्मिध्यात्वम् । पष्ठीत- सुरुपः। किमः सविभक्तिकात स्वार्थे चिदिति निपातः प्रत्ययो घा। चिदन्तस्य तत्पुरुपे पछ्या लुक् । तस्य सिद्धये इति सिद्ध्यर्थ मि- ध्यार्थान्तरकल्पनं मिध्याभूतस्यार्थान्तरस्य कल्पनं मिध्याभूतमध्य- वसानं मिथ्याध्यवसितिरिति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम् । खनजं गगनकुसुममालां वहन् सन् वेश्यां गणिकां घशयेत् वशीकुर्यात् । अन सपुष्पमालापहनोक्त्या वेश्यावशीकरणस्य मिथ्यात्वसिद्धिः । य- धादिप्रयोगाभावाय पूर्वस्माझेदः ॥ १२६ ॥ ललितालंकार प्रस्तुते वर्ण्ययाक्यार्थप्रतिविम्यस्य वर्णनम् । ललितं निर्गते नीरे सेतुमेपा चिफीति ।। १२७ ।। 'अस्य क्षोणिपतेः परार्धपरया सक्षीरुताःसंख्यया प्रज्ञाचक्षुरयेक्ष्यमाणयधिराव्या किलाफीर्तया। गीयन्ते स्वरमटमं फलयता जातेन पस्योदरा. मूफानां मकरेण फर्मरमणीदुग्धोदधे रोषसि ।' अस्पेति।परापरया पराधसंख्यामतिमान्तया सक्षीयता उपरक्षिता प्रहाचधुपा बन्नापेक्ष्यमाणाय ता पघिरमायायेति कर्मधारयः। सल्यता कुर्वता । प्रहरेण समूदनामरमणी कापी। रोधषि धीरे। मिभ्याप्यवसितेरियस मेद सत्रान्वय । १'कसूर्यप्रमयो पंशः फ चाल्पयिषपा मतिः। वितीयुद्धस्तर मोहादुहुऐनामि सागरम पत्रापि निदर्शनाभ्रान्तिनं बायो। मपरिपयसा मजा एवं वापिनुमिगार- समिति प्रमुवान्तानुपम्यागतीविम्यभूतस्य उटुपेन सागर डिठीरसीलप्र- स्टतालासस बनायो विषमारंभरविन्यसनेन परेपल शासपस गम्य- मानदाय।

·कुवलयानन्दकारिकाः । प्रस्तुत इति ॥ प्रस्तुते प्रकृते वण्यों वर्णनीयो यो वाक्यार्थ- स्तस्य प्रतिविम्वः प्रतिनिधिस्तस्य वर्णनं ललितं स्पष्टम् । उदाहरणम् । एपा नायिका नीरे निर्गते सति सेतुं पालिं चिकीर्षति कर्तुमिच्छति । अन प्रकृता नायिका तस्या नायके गते सति तदानयनं कर्तुमिच्छ- तीति वर्णनीयो वाक्यार्थः । तत्प्रतिनिधिभूतार्थवर्णनाल्लक्षणानुगतिः। एपेति प्रस्तुतनिर्देशाद्पकातिशयोक्तिप्रभृतितो भेदः ॥ १२७ ।। प्रहर्षणालंकारः। उत्कण्ठितार्घसंसिद्धिविना यत्न प्रहर्पणम् । तामेव ध्यायते तस्मै निसृष्टा सैव दूतिका ॥ १२८ ॥ उत्कण्ठितेति ॥ यत्नं प्रयास विना उत्कण्ठितार्थसंसिद्धिः उ- स्कण्ठितस्य संजातोत्कण्ठस्यार्थिनः अर्थसंसिद्धिः कार्यनिष्पत्तिः प्रह- पणं स्पष्टम् । उदाहरणम् । वामेव प्रियानुनयकुशलतयामीप्सितामेव दूतीं ध्यायते चिन्तयते तस्मै नायकाय । क्रियापहणाचतुर्थी । तमु- द्दिश्येत्यर्थः । सैव तदीष्टेय दूतिका चेटिका निसृष्टा प्रहिता सा मानिनी मां प्रत्यनुकूलां दूती कदा प्रेपयिष्यति इत्युत्कण्ठितस्य नाय- कस्य यत्नं विना देवान्नायिकया सैव दूती प्रेपितेति लक्षणानुगमः । उत्कण्ठालक्षणं चोक्तं कुवलयानन्दे ॥ १२८ ॥ वान्छितादधिकार्यस्य संसिद्धिश्च महर्पणम् । दीपमुद्योतयेद्यावत्तावदम्युदितो रविः ॥ १२९ ॥ १ 'मेधैर्मदुरमम्बरं वनभुवः श्यामास्तमालगुमै- नकं भीरयं त्वमेव तदिमं राधे गृहं प्रापय । इत्थं नन्दनिदेशतश्चालितयोः प्रत्यध्यकुअनुमं राधामाधवयोर्जयन्ति यमुनाकृले रहाकेलयः॥' मन राधामाधवयोः परस्परमुत्कण्ठितप्रसिदतर अत्र प्रन्यकारेण नियमि- सपोदाहरणे लक्षणानुगतिः । २ 'चातकत्रिचतुरः पयःकणान्याचते जलघरं पिपासया। सोऽपि पूरयति विश्यमम्भसा हन्त हन्त महतामुदारताम् । पत्येति शेषः।

·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ वाञ्छितादिति ॥ वाञ्छितादीप्सिवादधिकार्थस्याधिकगुण- स्वार्थान्तरस्य संसिद्धिाभश्च प्रहर्पणम् । चकारवलेन प्रतीतावपि पुनम्रहणं चारतरत्वार्थम् । उदाहरणम् । यावद्दीपं उद्योतयेत्ताबद्र- विरभ्युदितः । अत्र दीपेच्छोरर्कलामः । प्रभातो यत्नं विना जात इति लक्षणानुगतिः ॥ १२९ ।। यलादुपायसिद्ध्यर्थात्साक्षालाभः फलस्य च । निध्यञ्जनौषधीमूलं खनतासादितो निधिः ॥ १३० ॥ यलादिति ॥ उपायसिद्ध्यर्थात्कारणलाभनिमित्वाद्यन्नात् सां- क्षात्फलस्य कार्यस्य लाभश्च प्रहर्पणमिति संवध्यते । उदाहरणम् । निध्य वनौषधीमूलं निधियोधकमसनं निध्यननं निध्य लनार्थ ओपधी निध्यजनौपधी । 'ओपध्यः फलपाकान्ताः' इति कोशात् । 'कृदिकारादक्तिनः' इति डीपन्तोऽपि ओपधीशब्दोऽस्ति । हेमस्तु 'ओपधिः स्यादौपधी च फलपाकावसानिका इत्याह । तस्याः मूलं सनता विदारयता पुंसा निधिर्धनसंचयः आसादितः प्राप्तः । निधिर्ना शेवधिर्भेदाः पद्मशद्वादयो निधेः' इत्यमरः । अत्राञ्जनसंपादकमू- लिकामहणाय भूमि सनतस्तत्रैव निर्दर्शनं जातमिति लक्षणा- नुगमः ॥ १३०॥ विपादनालंकारः। इप्यमाणविरुद्धार्घसंप्राप्तिस्तु विपादनम् । दीपमुद्योतयेद्यावनिर्वाणस्तापदेव सः ॥ १३१ ॥ इप्यमाणेति ॥ इप्यमाणविरुद्धार्थसंप्राप्तिः इप्यमाणाप्सिवा- र्थात् विरुद्धो विपरीतो योऽर्थस्तस्य संप्राप्तिः सम्यग्लाभरतु विपादनं स्पष्टम् । उदाहरणम् । यावदीपमुद्योतयेत् लेदार्पणेन प्रदीपयेत् सावदेय प्रदीपो निर्वाणो नष्टः । 'निर्वाणो पाते' इति निष्ठानत्यम् । 'निर्वाणं नितो मोक्षे विनाशे गजमजने' इत्यमरः ॥ १३१ ॥ 'रात्रिर्गमिप्यति भविष्यति सुप्रभातं भास्वानुदेष्यति हसिप्यति पमधीः। 'पं विचिन्तयति कोशगते दिरेफे दा दन्त दन्त नलिनी गज उमदार' ·फुवलयानन्दकारिकाः-1 उल्लासालंकार। एकस्य गुणदोपाभ्यामुल्लासोऽन्यस्य तौ यदि । अपि मां पावयेत्साध्वी स्नात्वेतीच्छति जाह्नवी ॥१३२॥ एकस्येति ॥ एकस्य कस्यचिद्वस्तुनः गुणदोपाभ्यामुत्कर्पापकर्पा- भ्यां अन्यस्य वस्तुनो यदि तौ गुणदोपौ वयेते तदोल्लासः । स्पष्टम् । यद्यपि गुणदोषाभ्यामित्यत्र साहित्यासंभवात् द्वन्द्वसमासो दुर्घटस्त- थापि भिन्नानि लक्ष्याणि बुद्धिस्थानि कृत्वा साहित्यं समाधेयम् । उदाहरणम् । साध्वी 'सती साध्वी पतिव्रता' इत्यमरः सात्वा मामपि पावयेत् इति जाह्नवी नित्यमित्यच्छति । अत्र साळ्याः पवित्रता. गुणेन जाहव्या स गुणो वर्णित इति लक्षणानुगमः ॥ १३२ ॥ दोपेण दोपो यथा- काठिन्यं कुचयोः सृष्ट वान्छन्त्यः पादपद्मयो। निन्दन्ति विश्वधातारं त्वद्धाटीप्वरियोपितः ॥ १३ ॥ १ 'यदयं रथसंक्षोभादसेनासौ निपीडितः। एका कृती तदङ्गेषु शेषमझं भुवो भरः॥ था नायिकासौन्दर्यगुणेन तदनानिपीडितस्य खासस्य कृतिलगुणों वर्णितः । २ यत्र क्स्यचिगुणेनान्यस्य गुणो दोषेण दोषो गुणेन दोपो दोषेण गुणो या ययंते स उल्लाराः । उदाहरणानि । 'लोकानन्दन चन्दनद्रुम सपे नास्सिन्वने स्थीयतां दुर्वशः कठिनैरसारहृदयैराकान्तमेतद्वनम् । ते छन्योन्यनिधर्पजातदहनज्वालावलीसंकुला न सान्येय फुलानि फेवलमिदं सर्वं दहेयुपनम् ॥ अन वेणूना परस्परसंघसंजातदहनसंकुललदोषेण यननाशरूपदीपो वर्णितः । 'दानार्थिनो मधुकरा यदि कर्णताले- दुरीयताः करिवरेण मदान्धयुल्या । तस्यैव गण्डयुगमण्डनहानिरेपा भृताः पुनर्विकचपनयने चरन्ति' अप भ्रमणमारतापेन गइम्प समिझेपो रोपापेन पर्णितः । 'भामा परिचुम्यितं परि मुडुलीदं पुनश्चर्वित स्पतं पा भुपि नीरसेन मनसा तत्र भ्यां मा ध्यान हे सगत तवदेय कुरालं यद्वानरेणादरा. दन्तासारविचारणप्यसनिना चूर्णीयतं नारमना' - पापनदोषेण रनस पूर्णतामायो गुगररेन पर्णिदः ।

·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ काठिन्यमिति । फुर्चयोः सृष्टं फाठिन्यं पलायनकाले पाद- ग्रियोान्छन्योऽरियोपितः निहतवैरिवनिताः त्वद्धाटीपु धाराभि- टन्तीति धाट्यः । पृपोदरादित्वात्साधुः वाजिवाहिन्यः तास्वागतासु वेश्वधातारं नहाणं निन्दन्ति । भर्रवधाजातवैधव्यानामस्माकं व्यर्थ फुचकाठिन्यं सृष्टवन्तं पलायनोपयोगिपादतलकाठिन्यं पासृष्टव- तमंचतुरं विघातारं घिगिति दुःखाद्गईयन्तीत्यर्थः । अत्र फुचका- ठिन्यव्यर्थत्वदोपेण विधातुर्निन्दादोपो वर्णितः ।। १३३ ॥ गुणेन दोपो यथा- तदभाग्यं धनस्यैव यन्नाश्रयति सज्जनम् । लाभोऽयमेव सेवकानां न चेद्वधः ॥ १३४ ॥ तदिति ।। वत् धनस्यैव अभाग्यं भाग्यहीनत्वम् । तत्किमित्यत आह । यद्यस्मात्सजनं साधुम् । 'साधुसभ्यार्यसज्जनाः' इत्यमरः । नाशयति न सेवते । अत्र सज्जनस्य सेव्यत्वगुणेन धनस्याभाग्यत्व- दोपो वर्णितः । दोपेण गुणो यथा-वेद्यदि भूपालसेवकानां वधो न भवेत्तर्हि धनप्राप्तिं विनाप्ययमेव जीवनरूप एव लाभः । अन राक्षः त्रीर्यदोपेण सेवकानां बधाभावो गुणत्वेन यर्णितः । फेचित्तु हे भूपालेति संयोध्य राजानं प्रति सेवकस्येयमुक्तिरित्याहुस्तन्न । सेव- फस्यैवंविधप्रागल्भ्यानौचित्यात् ॥ १३४ ॥ अवशालंकारः। ताभ्यां ती यदि न स्यातामयज्ञालंकृतिस्तु सा। स्वल्पमेवाम्बु लभते प्रस्थं प्राप्यापि सागरम् । मीलन्ति यदि पद्मानि का हानिरमृतद्युतेः ॥ १३५ ॥ , 'मदुक्तिदन्तर्मदयति सुधीभूय मुधियः सिमस्या लाम सदासपुरुषावादरमः। यथा यूनलद्वत्परमरमणीयापि रमणी पुमाराणामन्तकरणहरणं नैष पुरते।' मपिरितिशममोहि पिता मुधियोऽन्नर गुपीभूपागनीभूय पेन्मदयति तोपगति रादास्या मदुररसानां मीरगना पुराणामनादरमूद नाम सद, ·कुवलयानन्दकारिकाः। ताभ्यामिति ॥ यदि ताभ्यां गुणदोपाभ्यां तो गुणदोषी न स्यातां तर्हि सा अवज्ञालंकृतिः । अत्र गम्यमानोऽप्यलंकृतिशब्दश्च- मत्काराल्पत्वेऽपि वाधाभावद्योतनार्थः । उदाहरणम् । गुणेन गुणा- भावो यथा । प्रस्थं प्रस्थपरिमितजलपात्रं सागरं वारिधि प्राप्यापि स्वल्पमेवाम्बु सलिलं लभते । अत्र सागरस्य महत्त्वगुणेन प्रस्थस्या- धिकजललाभगुणाभावो वर्णितः । दोपे दोपाभावो यथा-भील- न्तीति ।। यदि चन्द्रोदये पद्मानि मीलन्ति संकुचन्ति तर्हि अमृत. युतेः सुधांशोः का हानिः । अत्र पद्मनिमीलनदोपेण चन्द्रस्य हानिरूपदोपाभावो वर्णितः । सुधांशुत्वगुणवलेन पद्मद्वेपरूपदोपस्य 'तिरस्कारात् पट्पदी ।। १३५ ॥ अनुहालकार। दोपस्याभ्यर्थनानुज्ञा तत्रैव गुणदर्शनात् । विदः सन्तु नः शश्वद्यासु संकीर्त्यते हरिः ॥ १३६ ॥ न किचिदित्यर्थ । वचिदरसेति पाठ परमरमणीयापि रमणी स्त्री यूनतरुणस्य यथाऽन्त करण मदयति न तथा वासाना तद्वदित्यन्वय । 'त्वं चेत्संचरसे घृपेण लघुता का नाम दिग्दन्तिनां व्यालेः फडणभूपणानि कुरुपे हानिन हेमामपि । मूर्धानं फुरपे जलाशुमयशः किं नाम लोकनयी. दीपस्याम्बुजयान्धवस्य जगतामीशोऽसि किं महे ॥ व चेदिति शिव प्रति कस्यापि कवेरुक्ति । जलाशुं चद्र पक्षे जहाशम्। अम्युज- बान्धव सूर्य । अन्य सप्टम् । अनाये कवितारमणीगुगाभ्यामलसवालहृदयोल्लासरू- पगुणामावो वर्णित । द्वितीये परमेश्वराननीकारदोषेण दिग्गजादीना लघुतादिदो. पाभावो वर्णित ।इसवज्ञालकार । १ 'मय्येव जीर्णतां यातु यत्वयोपरतं कंपे। ना प्रत्युपकारार्थी विपत्तिमभिकाङ्गति ॥ इयं हनूमन्तं प्रति राघवस्योक्ति । अत्र प्रत्युपकाराभावो दोषः तदभ्युपगमहेतु- भुगो विपत्त्याकाहाया अप्रसतिः सा च व्यतिरेफमुखप्रयुफेन सामान्येन विशेषस- मर्थनरूपेणार्थान्तरन्यासेन दर्शिता । यथा वा- 'भजेम भवदन्तिकं प्रकृतिमेत्य पैशाचिकी किमित्यमरसंपदं प्रमथनाथ नाथामहे। भवद्भयनदेहलीयहुलतुण्डदण्डाहति- पुटम्मुफुटकोटिमिमघवदादिमिभूयते ।" - ·लक्ष्यलझणप्रकरणम् १ 1 दोपस्येति ।। दोपस्याप्रियस्याप्यभ्यर्थना अनुज्ञानामालकृतिः । दोपाभ्यर्थनायां हेतुमाह । तत्रैव दोपे एव गुणदर्शनात् । गुणकल्प- नादित्यर्थः । उदाहरणम् । नोऽस्माक भक्ताना शश्वन्नित्यं विपदः सन्तु । यासु विपत्सु हरिर्विष्णुः सकीर्त्यते । अन विपदोपप्रार्थना हरिकीर्तनगुणानुगुणत्यादिति लक्षणसगतिः ॥ १३६ ।। लेशालकार । लेशः स्याहोपगुणयोर्गुणदोषत्वकल्पनम् । अखिलेषु विहङ्गेपु हन्त स्वच्छन्दचारिषु । शुक पञ्जरवन्धस्ते मधुराणां गिरां फलम् ॥ १३७ ॥ लेश इति ॥ दोपगुणयोः असत्सदर्थयोः गुणदोपत्वकल्पन दो- पस्य गुणत्वकल्पन गुणस्य च दोपत्वकल्पनमित्यर्थः । लेशोऽलकारः स्यात् । लेशः कल्पनालेशोऽस्त्यस्मिन्निति लेशः । रूपकादिष्विव सो- पपत्तिकल्पनाभावाल्लेशत्वम् । उदाहरणम् । हन्तेति खेदे । अति- लेपु सर्वेपु विहङ्गेपु पक्षिपु स्वच्छन्दचारिपु स्वेच्छाविहारिपु सत्सु हे शुक, ते तव पजरवन्ध. पक्षरारोपणरूपो बन्धः स मधुराणा प्रियाणा गिरां वाचा फलम् । अत्र सर्वपक्षिणामवाग्मित्वोषो गुण- त्वेन शुकस्य वाग्मित्वगुणो दोषत्वेन च वर्णितः । अप्रतृतप्रशसा- प्यन सभवति ॥ १३७ ।। मुद्रालकार । सूच्यार्थसूचनं मुद्रा प्रकृतार्थपरैः पदैः। नितम्बैगुर्वी तरुणी हग्युग्मविपुला च सा ॥ १२८॥ सूच्याति ॥ प्रकृतार्थपरैः प्रस्तुतार्थप्रतिपादकै. पदैः सूच्या- १दोषस्य गुणत्वकल्पन गुणस्य दोपत्वकल्पन च लेश । २ 'सन्त सच्चरितोदयव्यसनिन प्रादुर्भपद्यन्त्रणा सर्वत्रैच जनापवादचकिता जीवन्ति दुखं सदा । अव्युत्पन्नमति रतेन न सता नैवासता व्याकुलो युत्तायुक्त विवेकशून्यहृदयो धन्यो जन मारत. ॥' ३ 'अश्विनी यसतु भूप मन्दिरे मन्दिरे यसतु ते पुनर्वसु । रेवतीपतिकनिष्ठसेक्या रत्तिकातनयविक्रमो भव।

·७२ कुवलयानन्दकारिकाः। र्थसूचनं व्यङ्ग्यार्थवोधनं मुंद्रा मुद्रणम् । प्रकृतार्थे अप्रकृतार्थनिवे- शनं मुद्रेति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम् । सा तरुणी युवतिः नितम्ब- गुर्थी नितम्बयोणुर्वी पीननितम्वेत्यर्थः । दृग्युग्मविपुला च विशाल- नयनयुगलेत्यर्थः । अत्र प्रस्तुतार्थपरे दृग्युग्मविपुलाशब्दे छेदेनानु- टुप्छन्दोविशेपाभिधानं सूच्यते । अस्य श्लोकस्य तद्विपयत्यात् । एवं हलायुधकृतायां छन्दःशास्त्रवृत्तौ सर्वच्छन्दोनॉमानि सूचितानि । विष्णुभक्तिकल्पलतायां च तिथिवारादिनामानि सूचितानि । वन मुद्रानामैवालंकारः ॥ १३८ । रत्नावल्यलंकारः। क्रमिकाप्रकृतार्थानां न्यासं रलावली विदुः । चतुरास्यः पतिर्लक्ष्म्याः सर्वज्ञस्त्वं महीपते ।। १३९ ॥ ऋमिकेति ।। ऋमिकाप्रकृतार्थानां क्रमं प्राप्तानामप्रस्तुतवस्तूनां न्यासं निवेशनं रत्नावली विदुः । कथयन्तीत्यर्थः ।गीणोऽयं रत्नावली. शब्दः । यथा रत्नपतिः मुवणे खचिता भवति तथा प्रस्तुतार्थपलिः प्रस्तुतवाक्ये निवेशिता यत्र भवतीति सादृश्यानुगमात् । उदाह- रणम् । हे महीपते, त्वं चतुरास्यः सुन्दरवदनः चतुर्मुसश्चेति लिष्ट- रूपकम् । लक्ष्म्याः पतिः संपतिशाली रमापतिश्चेति शिष्टरूपकम् । सर्वक्षःसर्व विच्छंकरश्चेति शिष्टरूपकम्। सर्वशषिपुरान्तकत्रिनयनः' इति हलायुधः । अन प्रकृते राशि प्रसिद्धक्रमाणां ब्रह्मादीनामारोपः मुद्रालंकारे सूच्यार्यस्य प्रकृतान्ययो नास्ति इह सोऽस्तीति भेदः १३९ तहणालंकारः। तद्गुणः स्वगुणत्यागादन्यदीयगुणग्रहः । पद्मरागायते नासामाक्तिकं तेऽधरत्यिपा.॥ १४०॥ १ 'रत्यासमियलाउने कठिनतायासे रसालिनिते प्रहादेकरसे क्रमादुपचिते भूभृहरत्यापहे । फोकस्पर्धिनि भोगभाजि जनितानने सलीनोन्मुरखे भाति भीरमणायतारदशकं पाले भवत्याः स्तने ।' अनितानने पनितं अन भारहितं मोनादि येन तस्मिन् । इयनेन बोदा. पवारस चितः। २ 'पीर त्यद्रिपुरमणी परिधातुं पालयानि संस्पृश्य । नदरति पनमुवि निजकररदयचिपचितानि पाण्डपमपिपा।'

·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ ७३ । तद्गुण इति ॥ स्वगुणत्यागात् स्ववर्णपरिहारेण अन्यदीयगुण- प्रहः परकीयवर्णग्रहण तद्गुणः सः । परकीयगुणो यस्मिन्निति व्यु- पत्तेः । अन्न गुणशब्दो वर्णवाची । कोशस्तु प्रागुकः । उदाहरणम् । हे प्रिय, ते तव नासामौक्तिक नासाभरण मौक्तिकमिति मध्यमप- दलोपी समासः । अधरविपा अधरोष्ठकान्त्या पद्मरागायते कुरु- विन्दायते । 'कर्तुः क्यड्' इत्याचारे क्यड् प्रत्ययः । अत्र मौक्ति- फ्स्य शुक्रगुणत्यागेनाघरशोणवर्णग्रहणात् तद्गुणः । अत्र गृह्यमाण- गुणस्योत्कृष्टत्वमर्थसिद्धमिति नोक्तम् ॥ १४ ॥ पूर्वरूपालकार । पुनः स्वगुणसंप्राप्तिः पूर्वरूपमुदाहृतम् । हरंकण्ठाशुलिप्तोऽपि शेपस्त्वद्यशसा सितः ॥ १४१॥ पुनरिति ।। पुनः स्वगुणसप्राप्ति स्वगुणस्य परेण तिरोहितस्य पुनः समाप्तिः पूर्वरूपम् । पूर्व प्राचीन रूप यस्मिन्निति व्युत्पत्ते । उदाहृतमुदाहरणम् । हरकण्ठाशुलिप्तोऽपि हरकण्ठाशुभिर्नीलवर्ण- वीरेति । हे वीर, त्वदरिकामिनी वनभुवि परिधान कर्तुं पल्लवानि करेण सस्पृश्य पाण्डुपनबुधा न हरति न गृह्णाति । कीदृशानि । निजकररहाणा नखाना रुच्या श्वेतकान्त्या सचितानि व्याप्तानीत्यर्थ । १ 'विभिन्नवर्णा गरुडाग्रजेन सूर्यस्य रथ्या परित स्फुरन्त्या। रने पुनयंत्र रुचा रुच स्वामानिन्यिरे वशकरीरनीले ॥' विभिन्नेति ।माघे रैवतकगिरिवर्णनमेतत् । गहडाप्रनारुणेन विभिन्नघणा मित्रित वर्णा सूर्यस्य रथ्या अश्वा यत्र गिरी वशाकुरवनीले रमे परित स्फुरन्त्या रचा खा रुच नीलधुतिमानिन्यिरे आनीतवन्त । रुचा विभिन्नवर्णा इति भावय । 'द्वार खगिभिरावृत यहिरपि प्रविन्नगण्डैगजै रन्त कञ्चकिभिर्लसन्मणिधरैरध्यासिता भूमय.। आक्रान्तं महिपीभिरेव शयनं त्वद्विद्विषा मन्दिरे राजन्सेव चिरन्तनप्रणयिनी शून्येऽपि राज्यस्थिति ।' द्वारमिति । हे राजन् , तव विद्विषा मदिरे शू येऽपि चिरन्तन प्रणयो यस्या सैव रायस्य स्थितिमर्यादास्तीति शेष ! यतो द्वार खनिभिर्गण्डकाख्यपशुभिरेर खगधारिभिरायता बहिरपि भूमय मदाखिनगण्डेर्गरध्यासिता ।अन्न पुरभूमय विलय मणिधारिभि इकिमिः सर्परेव सोविदल्लैरध्यासिता शयन तल्प महि- पोभी राजवनिताभिरेव महिपन्नीमिएकान्तमित्यन्वय। पुष.७ ·कुवलयानन्दकारिकाः। लितोऽपि इयामीकृतोऽपीत्यर्थः । शेपः फणिराजः त्वद्यशसा शुक्छेन पुनः सितो जातः । अमूर्तस्यापि यशसः सितत्वं कवयो वर्षयन्ति । तथाच वाग्भट्टः । 'अप्यदृश्यां सिता कीर्तिमकीर्ति च ततोऽन्यथा इति । निवनीयादिति शेपः ॥ १४१ ।। पूर्वावस्थानुवृत्तिश्च विकृते सति वस्तुनि । दीपे निर्वापितेऽप्यासीत्काञ्चीरतैर्महन्महः ॥ १४२ ॥ पूर्वेति ॥ वस्तुनि वर्ण्यमानपदार्थे विकृते विकारं प्राप्ते सति । विकारो द्विविधः । नाशो रूपान्तरापत्तिश्च, पूर्वावस्थानुवृत्तिः पूर्वा- वस्थाप्राप्तिश्च । चशब्देन पूर्वरूपमाकृष्यते । नृपसद्मनि दीपे निर्वा- पितेऽपि शमितेऽपि सुरतहियेति शेपः । काञ्चीरनै रशनामणिमिः महदधिकं महस्तेज़ आसीत् । अत्र दीपतेजोविकारेऽपि रत्नतेजसा सद्मनः पूर्वावस्थानुवृत्तिः विशेपालंकारे प्रकृतवस्तुनः स्थानान्तराव- स्थानवर्णनम् । इह तु वस्त्वन्तरेण तत्कार्यसिद्धिवर्णनमिति भेदः१४२ अतहणालंकार। संगतान्यगुणानङ्गीकारमाहुरतद्गुणम् । चिरं रागिणि मच्चित्ते निहितोऽपि न रज्यसे ॥ १४३ ॥ संगतेति ॥ संगतान्यगुणानगीकारं संगतस्य मीलितस्यान्यस्य योगुणस्तस्यानङ्गीकारमप्रणमतद्गुणं आहुः। तद्गुणविरुद्धत्वादित्यर्थः। उदाहरणम् । हे नाथ, चिरं चिरकालं रागिणि प्रेमयुक्ते सिन्दूरादि- रागयुक्त चेति लिष्टरूपकम् । मश्चित्ते मम हृदये निहितो निवेशि. तोऽपि न रज्यसे स्वयमेव रक्को न भवसि । रक्षः कर्मकर्तरि १ 'गण्डाभोगे विहरति मर्दैः पिच्छिले दिग्गजानां पैरिस्त्रीणां नयनकमलेप्चअनानि प्रमाप्टिं। यद्यप्येपा हिमकरफराद्वैतसोवस्तिकी ते कीतिर्दिा स्फुरति तदीप श्रीनृसिंह क्षितीन्द्र गण्टेति । हे श्रीमसिहास्य भूपवे, एा तव कीर्तिः मदै पिच्छिले पहिले दिग्गनाना गण्डनदेशे यद्यपि विहरति तपा घेरिखीणा नयनकमलेषु स्थितान्या- नानि प्रमार्टि प्रोग्यति तयापि दिक्षु हिमरम्प चन्दस यत् करणाद्वैत तम्य संवखिकी। सस्तीसाहेलधैं तदाहेति मानन्दादिभ्यटनाच्य.'इलनेन ठक्प्रत्यय । रसायीति यावत् । फुरति प्रसयत इसर्प ।

·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ । लट् । 'रज्यसि'इति पाठे रञ्जिवादिकोऽकर्मकः । अत्र रागिणि चेतसि निहितस्य रागाभाववर्णनमतद्गुणः। विशेपोक्तिसंकीर्णोऽयम् ।।१४।। अनुगुणालंकारः। प्रासिद्धस्वगुणोत्कर्पोऽनुगुणः परसंनिधेः। नीलोत्पलानि दधते कटाक्षरतिनीलताम् ॥ १५४ ॥ प्रागिति॥ परसंनिधेरन्यसांनिध्यात् प्राक्सिद्धस्य पूर्वमेव स्वतः- सिद्धस्य स्वगुणस्योत्कर्पोऽनुगुणः । गुणमुपकारमनुगच्छतीत्यनुगुण इति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम् । नीलोत्पलानि इन्दीवराणि कटाक्षः कटानि वक्राणि अक्षीणि अवलोकनानि कटाक्षाः वक्रप्रेक्षणानि तैः अतिनीलतां नेत्रमहसा नीलतमत्वं दधते । अत्र कर्णोत्पलानां पर- सांनिध्यात्स्वतःसिद्धगुणोत्कर्पो वर्णितः । समाध्यलंकारे च परसा- निध्याज्झटिति कार्योत्पत्तिरिति ततो भेदः ॥ १४४ ॥ मीलितालंकार मीलितं यदि सादृश्याभेद एव न लक्ष्यते । रैसो नालक्षि लाक्षायाश्चरणे सहजारुणे ॥ १४५ ॥ मीलितमिति ॥ यदि सादृश्यावस्तुद्वयस्य भेदो द्वित्वमेव न लक्ष्यते सर्हि मीलितम् । नपुंसके भावे क्तः । उदाहरणम् । सह- जारुणे चरणे पादतले लाक्षाया रसो यावको नालक्षि मिन्नतया न ज्ञातः॥१४५॥ सामान्यालंकारः। सामान्यं यदि सादृश्याद्विशेपो नोपलक्ष्यते । झाकरप्रविष्टानां मुखं नालक्षि सुभ्रुवाम् ॥ १४६ ॥ १ 'कपिरपि च कापिशायनमदमत्तो वृश्चिकेन संदष्टः । अपिच पिशाचप्रस्तः किं चूमो वैकृतं तस्य ।।' अन कपित्वजात्या खत सिद्धवैकृतस्स मद्यसेवादिभिरुत्कर्ष । २ लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वालिङ्गस्य' इति शेखरे। ३ 'मलिकामाल्यभारिण्यः सर्वाङ्गीणाचन्दनाः। क्षौमवत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्सायामभिसारिकाः। अनोदाहरणे चन्द्रिकामिसारिकाणा धवलिमाणसाभ्यावेदानध्यवसाय । ४ 'रत्नस्तम्मेपु संफ्रान्तप्रतिविम्वशतैर्वृतः। लकेश्वर सभामध्ये न शातो वालिसूनुना।' मीलितालकारे एकेनापि परस्परभिन्नखरूपानवभाररूपं मीलन कियते । सामा- न्यालंकारे तु मिनखरूपावमासेऽपि व्यावर्तकविशेषो नोपरक्ष्यत इति भेदः ।

·कुवलयानन्दकारिकाः। सामान्यमिति ॥ यदि सादृश्याद्विशेषो भेदकधर्मवियेको नोपलक्ष्यते न ज्ञायते । द्वित्वप्रतीतावपीति भावः । तर्हि सामान्य समानयोर्भावः सामान्यं इति व्युत्पत्तेः पद्माकरप्रविष्टानां तडागा- वगाहानाम् । यद्वा पद्मसमूहे प्रविष्टानाम् । पद्माकरसडागः स्यात् इत्यमरः । सुवां सुन्दरीणां मुसं नालक्षि । पद्मभेदे प्रतीयमाने- ऽपि हास्यादिभेदकधर्म विना मुसमेतदिति न ज्ञातम् ॥ १४६ ॥ उन्मीलित विशेषको। भेदवैशिष्ट्ययोः स्फूर्तावुन्मीलितविशेषको । हिमाद्रिं त्वद्यशोमृष्टं सुराः शीतेन जानते । लक्षितान्युदिते चन्द्रे पद्मानि च मुखानि च ॥ १४७ ॥ भेदेति ॥ भेदवैशिष्ट्ययोः मिनत्वविशिष्टत्वयोः स्फूतों सत्या- मुन्मीलितविशेपरी भवतः । भेदरपूर्वायुन्मीलिवं मीलितप्रतिद्वन्द्वी वैशिष्टस्फूर्ती च विशेषक: सामान्यप्रतिद्वन्द्वी । उदाहरणम् । उन्मीलित यथा । हे राजन् , सुराः देयाः त्वद्यशोमृष्टं त्वद्यशसा धवलितम् । मृजेः शुद्ध्यर्यात्कर्मणि क्तः । मनमिति पाठे मरने पतरि क्तः । यशसि मग्नमिति सप्तमीतसुरपः । हिमाद्रिं हिमाचलं शीतेन जाइयेन। शीतं गुणे तद्वदर्याः' इत्यमरः। जानते शीतत्वादयं हिमाद्रिन तु यशोराशिरिति भेदेन विदन्तीत्यर्थः । लक्षितानीति ।। विशेपको यथा । चन्द्रे उदिते सति पद्मानि मुसानि च लक्षितानि सपोचविशिष्टानि पद्मानि संकोचामानविशिष्टानि च मुसानीति विविच्य ज्ञातानीत्यर्थः । पूर्वन भेदमारज्ञानमुत्चरन भेदज्ञानानन्तर द्वयोर्टक्षणज्ञानमिति भेदः ।। १४७ ॥ गूढोत्तरालकार । किंचिदाकूतसहितं स्याद्दोत्तरमुत्तरम् । यत्रासा वेतसी पान्य तोयं सुतरा सरित् ॥ १४८॥ १ सामा यरीला विशेषरफरणे प्राप्त पुतशिरणादियोपसूर्ती त प्रतिदो विशेषता २'इत. सरोजेपु सितेपुसंम्यितोन लक्ष्यते इंगगण समन्ततः। पदाचिदायाति यिमंदमयसी पतद्विरेपमचलत्पतर' ही वायपिटरी। ३'कार: पिर पृष्ण को मेदः पिण्यायो । पसन्तमाले संग्रा पायबार पिरपिर' ·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ किंचिदिति ॥ किंचिदाकूतसहितं किंचिच्च तदाकूतं चेति कर्मधारयः । तेन सहितं युक्तमुचरं गूढोत्तरं स्यात् स्पष्टम् । उदा- हरणम् । हे पान्थ पथिक, यत्रासौ वैतसी तत्र इयं सरित् सुतरा सुखेन तीर्यतेऽसौ सुतरा । ईपटुरित्यादिना कर्मणि सल्प्रत्ययः । अन सरिगाधतार्थ पृच्छन्तं पान्थं प्रति चेतसीकुने संकेतस्थानमा- वयोरित्यभिप्रायेणोत्तरमिति लक्षणानुगतिः । अन ध्वनित्वेऽप्यलं- कारत्वं न हीयते इति प्राञ्चः ॥ १४८ ॥ चिनोत्तरालंकारः। प्रश्नोत्तरान्तराभिन्नमुत्तरं चित्रमुत्तरम् । के दारपोपणरताः के खेटाः किं चलं वयः ॥ १४९ ॥ प्रश्शेति ॥ प्रश्नोत्तरान्तराभिन्नं प्रश्नश्च उत्तरान्तरं चेति द्वन्द्वः । ताभ्याममिन्नं यदुत्तरं तचित्रमुत्तरं चित्रोत्तरमित्यर्थः । यद्यप्यत्र वाक्येन संज्ञानवगमात्समासो युक्तस्तथापि सुरं द्विपन्नित्यादी कचिदसमासेऽपि संज्ञात्वमस्तीति न दोषः । तच्च द्विविधं प्रभाभि- नमुत्तरान्तराभिन्नं चेति । आद्यं यथा । दारपोपणरताः पत्नीपोपण- तत्पराः के इति प्रश्नः। केदारपोपणरताः क्षेत्रपालनतत्परा इत्युत्तरम्। तच्च प्रश्नाभिन्नं चित्रोत्तरम् । द्वितीयं यथा । खेटाः सगाः के इत्येकः प्रश्नः । चलं लोलं किमिति द्वितीयः प्रश्नः। द्वयोरप्युत्तरं वयः पक्षिणः विशब्दस्य जसि रूपम् । किं च । वयो वाल्यादि । 'वयः पक्षिणि वाल्यादायपि' इत्यमरः । भेदद्वयं श्पसकीर्णम् ॥ १४९ ॥ सूक्ष्मालकारः। सूक्ष्मं पराशयाभिज्ञेतरसाकृतचेष्टितम् । मयि पश्यति सा केशैः सीमन्तमणिमावृणोत् ॥ १५० ॥ सूक्ष्ममिति ॥ पराशयाभिशेतरसाकूतचेष्टितं पराशयाभिज्ञः परभाववेदी य इतरोऽन्यतस्य यत् साफूतचेष्टितं सामिप्रायक्रिया. 'ग्रामेऽस्मिन्प्रस्तरमाये न किचित्पान्य विद्यते। पयोधरानात दृष्ट्वा वस्तुमिच्छासचद्वसा" आस्तरणादिकमर्थयमानं पान्थं प्रत्युत्तिरियम् । स्तनोन्नतिं दृष्ट्वा रन्तुमिच्छसि चेद्वस। १ 'संकेतकालमनसं विटं शात्या विदग्धया। आसीनेमार्पिताकृतं ढीलापन निमीलितम् ॥'

·'कुवलयानन्दकारिकाः। करणं तत्सूक्ष्मम् । उदाहरणम् । सा कामिनी मयि पश्यति सति संफेतकालजिज्ञासया प्रेक्षमाणे सति केशैः सीमन्तमणिं सीमन्तभू- पणरत्न नभोमणिसदृशमिति भावः । केशैः शिरोरहैरन्धकारसहरी- रिति भावः । आवृणोत् सवृणोतिस्म । सूर्ये तमसा संवृते त्वत्कार्य भविष्यतीत्यभिप्रायगर्भ चेष्टितं सहृदयमानसवेद्यत्वात्सूक्ष्मम् । कश्चित्कराभ्यामुपगूढनालमित्यादौ परभावानभिज्ञत्वचेष्टितं तु नालं. कारः । नच तन चेष्टितस्य साभिप्रायत्वम् । तत्र स्वमनोरथमार- जन्यत्वात् ॥ १५०॥ पिहितालंकारः। पिहितं परवृत्तान्तज्ञातुः साकूतचेष्टितम् । प्रिये गृहागते प्रातः कान्ता तल्पमकल्पयत् ॥ १५१॥ पिहितमिति ॥ परवृत्तान्तज्ञातुः परवार्तामर्मज्ञस्य साकूतचेष्टितं सामिप्राय चेष्टनम् । मर्मज्ञानसूचकव्यापारकरणमित्यर्थः । पिहि- वम् । अपिपूर्वाद्दधाते वे क्तः । भागुरिमतेनापिशब्दस्याफारलोपः। उदाहरणम् । प्रातः प्रभाते प्रिये गृहागते सति कान्ता प्रिया तल्पं शय्याम् । 'तल्यं भग्यादारेषु' इत्यमरः । अकल्पयदरचयत् । अत्र रानी पुंश्चलीसंगतेन त्वया जार फूतमिति च मया ज्ञातमिति शय्यारचनेन मोद्घाटनं कृतं तच गूढत्यापिहितम् , सूक्ष्मालंकारे भाव्यर्थसाधनानुकूलं चेष्टितमिति ततो भेदः ॥ १५१ ॥ व्याजोत्यलंकार । व्याजोक्तिरन्यहेतूक्त्या यदाकारस्य गोपनम् । ससि पश्य गृहारामपरागैरस्मि धूसरा ॥ १५२ ॥ व्याजोक्तिरिति ।। अन्यहेतूच्या हेत्वन्तरक्थनेन । याहुलपात् मयूरख्यसकादिसूनाप्रवृत्तिः । यत् आचारस्य गोपनमप्रकाशन सा व्याजोतिः : स्पधम् । उदाहरणम् । हे ससि, त्वं पश्य अहं गृहाराम- नभोमात सूर्य । २ 'यास्पन्दिस्वेदविन्दुप्रयन्धेदृष्ट्वा मिनं पुडामं वापि कण्ठे । पुंग्य तन्व्या व्यअयन्ती ययम्या सिरया पाणीखालेसां लिलेख॥' मनसेनमित पुरगरिन पुपोषितस्य पहरेसनेन प्रकाशितम् । २ मामेरम्यार में विशेष यथा तम्या पपनसान्ययानयनेनापस ।, अस्सामाघरम्प देवन्तरबर्गनेन गोपनामिति ।

·. लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ परागैः भवनवाटिकारजोमिः। 'परागः पुष्परजसि धूलिस्मानीययोर- पि' इति विश्वः धूसरा मलिना अस्मि पश्य । वाक्यार्थः कर्म । 'प- श्यानवद्याङ्गि विभाति गङ्गा' इतिचत् । अत्र भूमौ जारोपभोगजन्य- धूसरस्य परागस्पर्शहेतुकत्वोक्त्या स्वमर्मगोपनं कृतम् ॥ १५२ ।। गूढोत्यलंकार । गूढोक्तिरन्योद्देश्यं चेद्यदन्यं प्रति कथ्यते । बृपापेहि परक्षेत्रादायाति क्षेत्ररक्षकः ।। १५३ ।। गूढोक्तिरिति ॥ वैद्यदि अन्योद्देश्यं अन्यप्रति वक्तुं योग्यं यत् वाक्यं तत् अन्यं तद्भिनंप्रति कथ्यते तर्हि गूढोक्तिः । स्पष्टम् । उदाहरणम् । हे वृप बलीवर्द, कामुक चेति लिटरूपकम् । परक्षेना- दन्यकेदारात् अन्यदारेभ्यश्चेति शिष्टरूपकम् । अपेहि दूर गच्छ । क्षेत्ररक्षक क्षेत्रपतिः आयाति । अन परदारासक्तं कामुकंप्रति वक्तव्यं वाक्यं परक्षेत्रप्रविष्टं वृपभमुद्दिश्योक्तं प्रस्तुताडरे शेष विना- प्यन्यार्थप्रतीतिः । अन तु शेषमहिनेति ततो भेदः ॥ १५३ ।। विवृतोक्त्यलकार । विवृतोक्तिः लिष्टगुप्तं कविनाविष्कृतं यदि । वृपापेहि परक्षेत्रादिति वक्ति ससूचनम् ॥ १५४ ।। विवृतोक्तिरिति ॥ यदि शिष्टगुप्तम् । शिष्टं च तद्गुप्तं चेति कर्मधारयः सातानुलिप्तवत् । वस्तु कविना आविष्कृतं वाक्ये नि- पद्धं भवति तर्हि विवृतोक्तिः । विवृतस्य प्रकाशितस्यार्थस्योक्ति- रिति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम् । हे वृप चलीवर्द, हे पुरुपेति शिष्टरू- पकम् 'परक्षेत्रात् परावपनात् परस्त्रियाश्चेति श्लिष्टरूपकम् । अपेहि १ 'नाथो मे विपणि गतो न गणयत्येषा सपत्नी पुन स्त्यक्त्वा मामिह पुष्पिणीति गुरवःप्राप्तागृहाभ्यन्तरम् । शय्यामात्रसहायिनी परिजनः श्रान्तो न मां सेवते स्वामिन्नागमलालनीय रजनी लक्ष्मीपते रक्ष माम् ॥' आगमेन वेदेन लालनीय स्तुत्य, पक्षे आगमेनागमनेन लालनीय खेलनीय । अन लक्ष्मीपतिनाम्नो जारस्यागमन प्रार्थयमानायास्तदस्थवचनाय भगवन्तं प्रति आकाशस्य प्रत्यायनम् २ 'दृष्टया केशव गोपरागहतया किचिन्न दृष्टं मया तेनेह स्खलितास्मि नाथ पतितां किं नाम नालम्पसे। एकस्त्वं विपमेपु खिन्नमनसां सर्वावलानां गति- गौर्यवं गदितः सलेशमवतागोठे हरिपश्चिरम् ॥

·८० कुवलयानन्दकारिकाः। दूरं गच्छेति ससूचनं यथा तथा यक्ति । कचित्कश्चिदिति शेपः । सूचनं चेत्यं, परक्षेत्रे सस्यानि चरतो पलीवर्दस्य शिक्षामिपेण पर वनितासक्तमित्रस्योपदेशः क्रियते इति व्यङ्गयार्थस्य प्रकाशनात् मध्यमकाव्यमेतत् ॥ १५४ ॥ युक्त्यलंकारः। युक्तिः परातिसंधानं क्रियया मर्मगुप्तये । त्वामालिखन्ती दृष्ट्वान्यां धनुः पोप्पं करेऽलिखत् १५५ युक्तिरिति ॥ मर्मगुप्तये मर्मसदृशस्य गोष्यार्थस्य गुप्तये गोप- नाय क्रियया चेष्टया पराविसंधानं परस्य वचनं युक्तिः । युज्यते- ऽसौ युक्तिरिति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम् । हे सखे, सा त्यां आलि- सन्ती चित्रयन्ती अन्यां खसखीमिन्नां कांचिदृष्ट्वा करे चित्रस्य पाणी पोप्पं धनुः अलिसत् । अत्र चित्रितस्य पुंसः पाणी स्मरचि- हपुप्पचापावलेसनक्रियया कामो मया चित्रित इति परवञ्चनं कृतं तेन वर्णनीयस्य कामसादृश्यं ध्वन्यते ॥ १५५ ॥ लोकोतयलंकारः। लोकमवादानुकृतिर्लोकोक्तिरिति कथ्यते । सहस्व कतिचिन्मासान्मीलयित्वा विलोचने ॥ १५६ ।। लोकेति ॥ लोकप्रपादानुकृतिः लोके यः प्रवादः प्रसिद्धो वादः प्रवादः। 'कुगविप्रादयः' इति समासः। तस्यानुकृतिरनुसरणम् । प्रया- दानुसारिवाक्यमित्यर्थः । लोकोक्तिः लोकानामुक्तिः प्रवाद इति व्युत्पत्तेः । इति नाना कध्यते मण्यते । उदाहरणम् । विलोचने नेने मीलयित्वा कतिचिन्मासान्सहस त्वरां मा फुरु । अत्र नेत्रनिमील. नपूर्वकसहनोक्तिलोकप्रवादानुसारिणी दीर्घकालं नेत्रनिमीलनं न संभवति । एवं झपं मारयित्या तिष्ठतीयादावपि शेयम् ॥ १५६ ।। कोत्पलंगा। छेकोफिर्यत्र लोकोक्तः स्यादर्थान्तरगर्भता। मुंजन एप जानीत मुजङ्गचरणं ससे ॥ १५०० १ 'मलयमयतां माता याता विकासितमल्लिका परिमलभरो मग्नो मीष्मस्त्यमुत्सहसे यदि । घन घटय तं त्यं निःमदं य पय नियतने प्रमयति गयां नि जिन्नं स एय धनंजयः।'

·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ . छेकोक्तिरिति ॥ यत्र वाक्ये लोकोक्र्लोकप्रवादस्य अर्थान्तर- गर्भता भिन्नार्थयुक्तता स्यात्तत्र छेकोक्तिः । छेकस्य चतुरस्योक्तिरिति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम् । हे सखे, भुजङ्गः सर्प एप भुजङ्गचरणं सर्पपादं जानीते । बहिरप्रकटस्वादन्यस्तु नेति लोकोक्तिः । तत्र च भुजं वकं गच्छतीति भुजङ्गः । सल एवं भुजङ्गचरणं खलचेष्टितं जानीते इत्यर्थान्तरयुक्तताप्यस्तीति लक्षणसंगतिः ।। १५७ ।। वोत्यलंकारः। वक्रोक्तिः श्लपकाकुभ्यामपरार्थप्रकल्पनम् । मुश्च मान दिनं प्राप्तं नेह नन्दी हरान्तिके ॥ १५८॥ चक्रोक्तिरिति ॥ लेपकाकुभ्यां पेण काका चेत्यर्थः । अने- कलक्ष्मणां युगपगुद्धौ निवेशनात् । साहित्यसंभवेन द्वन्द्वसमासो युक्त एवेत्युक्तम् । अपरार्थप्रकल्पनं अपरस्परविवक्षितमिन्नार्थस्य मकल्पनं संपादन वक्रोक्तिः । वक्रस्प वका वा उक्तिरिति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम् । श्लेपवक्रोक्तिर्यथा हे प्रिये, मानं मुश्च दिनं प्राप्तं प्रात:- १ 'नाथ मयूरो नृत्यति तुरगाननवक्षसः कथं नृत्यम् । नहिनहि तत्र फलापी इह सुपलापी प्रिये फोऽस्ति ।' इति यागमहालंगारे। 'अहो केनेशी युद्धिरणा तय निर्मिता। त्रिगुणा भूयते युद्धिन तु दारमयी कचित् ।' 'भवित्री रम्भोरु त्रिदशवदनम्लानिरधुना स ते रामः स्याता न युधि पुरतो लक्ष्मणसखः । इयं यास्यत्युधैर्यिपदमधुना पानरचम्- लयिष्टेद पछाक्षरपरयिलोपे पट पुनः सर्वमिदं शब्दलेपमूराया वदोकेदाहरणम् । 'अहुल्या फः फपाट प्रहरति पुटिले माधयः किं घसन्तो नो चमी किंकुलालोनहि धरणिधरः किं द्विजितः फणीन्दः । नाई घोराहिमदीं किमसि संगपतिनों हरिः किं कपीन्द्र इत्यं राधावियादपतिपदाचनः पातु यः पद्मनामः।" 'मिक्षार्थी के प्रयातः मुतनु पलिमसे ताण्डवं काय भने मन्ये पुन्वायनान्ते फनु समृगशिभुर्नव जाने परादम्। याले कधिच हो जस्टयूपपतिगोप एकान पेत्ता टीलासंलापरयं जलनिधिहिमपाकन्ययोखापतो न' .

·८२ कुवलयानन्दकारिकाः1 कालो जात इति पुरुपस्योको स्त्रिया इहान स्थले नन्दी न नन्दिके- श्वरो न । 'नन्दिनी नन्दिकेश्वरौं' इत्यमरः । किंतु हरान्तिके शिव-. समीपे सोऽस्तीति पेणार्थान्तरं कल्पितं प्राप्त हस्तगतं नन्दिनं मा मुञ्चेति सभङ्गः श्लेपः ॥ १५८ ॥ काकुयकोतिर्यया- असमालोच्य कोपस्ते नोचितोऽयमितीरिता। नवोचितोऽयमिति तं ताडयामास मालया ॥ १५९।। असमालोच्येति ॥ हे प्रिये, ते तव असमालोच्य अविचार्य अयं कोपो नोचितः न युक्त इति कान्तेनेरिता प्रार्थिता काचित् अयं कोपो नैवोचित इति काका विरुद्धार्थमुक्त्वा तं मालया माल्येन । माला माल्यं सौमनस्थम्' इत्यमरः । ताडयामास रोपचिह्नमेतन् । विपरीतार्थसंपादकः प्लुतोच्चारादिः शब्दविकारः काकुः । अत्र नका- रैवकारयोः संधी प्लुतोचाये विपरीतार्थद्योतकः । 'काकुः स्त्रियां विकारो यः शोकमीत्यादिमिर्वनेः' इत्यमरः । श्लेषवक्रोक्तिः शाख- सिद्धा काकुवकोतिरत्वैच्छिकीति विशेषः ॥ १५९ ।। स्वभावोत्यलंकारः। स्वभावोकिः स्वभावस्य जात्यादिस्थस्य वर्णनम् । कुररुत्तरङ्गाक्षः स्तब्धकर्णैरुदीक्षितम् ॥ १६०॥ स्वभावोकिरिति ॥ जात्यादिस्थस्य जातिगुणादिनियतस्य स्वभावस्य वर्णनं स्वभावोकिः स्पष्टम् । उदाहरणम् । उत्तरगाः उत्तरगाण्यधिकतरगयुक्तान्यक्षीणि येषां सेः स्तब्धकर्णः सन्धा जडीभू कर्णा येषां तेश्य कुर मुंगेः उदीक्षितं चञ्चलतया अ. पिकं विलोकितम् । नपुंसके भावे कः । मृगजातिस्थः स्वभावोऽयं तवलोकनक्रियास्वभावो या मादिशब्दाद्वयोवस्थाविकारादिस्खमावा , 'आरूढक्षितिपालमालविगलत्स्वेदाम्युसेकोद्धता मेरीझारुतिचापदंशतिचमत्कारोलसन्मानसाः। क्षुभ्यत्क्षोणितलं स्फुरत्पुरपुटं चालत्सेसर मन्दनान्तरिलोचनं प्रतिदिशं नृत्यन्ति पाजियजाःn' अन जलसेकेन पानिनामोदर्स सभार एस मर्वनचरे चररेनरानिकमपि समावः स धात्र यति इति भसी समायोधिरलंशार इति पायरिलारे। ।

·लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ उन्नेयाः । प्राचां मते तु जातेरेव स्वमायोक्तिः । अतएव 'स्वभावो- क्तिरसौ जातिः' इति वाग्भटेनास्या जातिरिति नामान्तरमुक्तम् १६० भाविसलंकारः। भाविकं भूतभाव्यर्थसाक्षात्कारस्य वर्णनम् । अहं विलोकयेऽद्यापि युध्यन्तेऽत्र सुरासुराः॥१६१ ॥ भाविकमिति ॥ भूतभाव्यर्थसाक्षात्कारस्य भूतभाविनोरर्थयोः कचिद्भूतस्य कचिद्धाविनोऽर्थस्य यः साक्षाकारोऽनुभवस्तस्य वर्णन भाविकम् । भावाय साक्षात्काराय प्रभवतीति भाविकमिति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम् । अत्र सुरासुराः सुरासुरविरोधस्य राज्यहेतुकत्वादाखु- विडालादिवत् स्वाभाचिकत्वाभावादेकवद्भावो न । युध्यन्ते इत्यह- मद्यापि विलोकये पश्यामि । भूतार्थसाक्षात्कारोऽयम् । एवं भावि- नोऽप्युदाहरणमूह्यम् ॥ १६१ ॥ उदात्तालंकार.। उदात्तमृद्धिश्चरितं श्लाघ्यं चान्योपलक्षणम् । सानो यस्याभवद्युद्धं तर्जटिकिरीटिनोः ॥ १२ ॥ उदात्तमिति ॥ ऋद्धिः संपत्तिः श्लाघ्यं स्तुत्यं चरितमवदातं च । 'अवदातं महत्कर्म' इत्यमरः । अन्योपलक्षणं अन्यस्य उपल- क्षणं श्लाध्यतावोधकं सत् उदात्तम् । उत्कर्षेणादीयते गृह्यतेस्मेत्युदा- तम् । भावे फर्मणि क्तः । श्लाघ्यशब्दस्य ऋद्धिविशेषणत्वे लिगवि- परिणामो वोध्यः । उदाहरणम् । यस्य हिमाद्रेः सानौ शिखरे तत्म- सिद्धं धूर्जटिकिरीटिनोः धुरि अग्रे जटा यस्य धूर्जटिः शिवः । पृपो. दरादित्वात्साधुः। स च प्रशस्तं किरीटमिन्द्रदत्तमस्थास्तीति किरीटी धनंजयः स च तयोर्युद्धमभूत् । अत्र साध्यचरितं हिमाचललाध्य- ताबोधकमिति विलोमक्रमेणोदाहरणम् ॥ १६२ ॥ ऋद्धिर्यथा- रत्नस्तम्भेषु संक्रान्तः प्रतिविम्वशतैर्वृतः । ज्ञातो लद्धेश्वरः कृच्छादाजनयेन तत्त्वतः ॥ १६॥ रत्नस्तम्भेष्विति ॥रवस्तम्भेपु रत्नमयस्तम्भेषु संक्रान्तैः प्रविष्टैः प्रतिविम्यानां शतैः समूहः । यहुमिः प्रतिविम्वैरित्यर्थः । संख्यानु- पयोगाच्छन्दस्य बहुत्वे पर्यवसानम् । उक्तंच वेदनिघण्टो 'शतं स- ·कुवलयानन्दकारिकाः हसमिति बहोः' इति । वृतः परिवारितो लंकेश्वरों रावणः आञ्जनेयेन अञ्जनाया अपत्येन हनुमता तत्त्वतः परमार्थवः कृच्छ्रात् ज्ञातः। ल्यन्लोपे पञ्चमी ।कृच्छ्प्राप्य ज्ञात इत्यर्थः। अत्र श्लाघ्या संपत्तिः पौ. लस्त्यस्य महत्त्वं सूचयति । अन संबन्धातिशयोक्तिरप्यस्तीत्याह १६३ अत्युक्यलंकारः। अत्युक्तिरद्भुतातथ्यशौर्यौदार्यादिवर्णनम् । त्वयि दातरि राजेन्द्र याचकाः कल्पशाखिनः ॥१६॥ अत्युक्तिरिति ॥ अद्भुतं आश्चर्यभूतं अतथ्यं मिध्याभूतं यच्छौ- यौदार्यादिवर्णनं तदत्युक्तिः । उदाहरणम् । हे राजेन्द्र, त्वयि दातरि सति याचकाः कल्पशाखिनो भवन्ति । अत्र राज्ञः कल्पशाखितु- ल्यत्वेनाश्चर्य याचकानां तु तथात्वे चित्रमेवेत्सत्युक्तिः । संबन्धाति- शयोक्तेरतथ्यत्वमानं विशेषः । अतध्यस्याप्यभियानमद्भुतत्वेन चम. स्कारकारि । केचितु कल्पशाखिनोऽपि याचका भवन्तीत्यन्वयं म- न्यन्ते । कल्पद्माणामपि याचकत्वे कैमुतिकन्यायेन सर्वेपां याच- कत्वमर्थसिद्धमिति दानात्युक्तिः ॥ १६४ ।। निहत्यलंकारः। निरुक्तिोगतो नाम्नामन्यार्थत्वप्रकल्पनम् । ईदृशैश्चरितर्जाने सत्यं दोपाकरो भवान् ॥ १६५ ॥ निरुक्तिरिति ॥ नानामभिधानानां योगतो व्युत्पत्त्या अन्या- र्धत्वप्रकल्पनं भिन्नार्थपरतया योजनं निरुक्तिः । निश्चित्योक्तिः निरु- तिरिति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम् । हे चन्द्र, ईशेविरहिदुःससहे. श्वरित: भवान् दोपाकर इति सत्यं जाने अन दोपेति रात्रिया- चकमव्ययम् । दोपा करोतीति दोपाकर इति प्रसिद्धोऽर्थः। दोपा- णामाकर इति तु तद्भिन्नः कल्पितोऽर्थ इति लक्षणानुगमः॥१६५।। प्रतिषेधालंकार । प्रतिपेधः प्रसिद्धस्य निषेधस्यानुकीर्तनम् । न द्यूतमेतत्कितव कीडनं निशितैः शरः ॥ १६६ ॥ प्रतिषेध इति । प्रसिद्धम्य अनुफसिद्धम्प निपेवस्थानुषीर्तनं प्रतिषेधः । स्पष्टम् । उदाहरणम् । हे कितय हे मृतार हे शयुने, एतप्तं न । रितु निशितैः शरैः श्रीहनं रोलनम् । अत्र युद्धस्य ·. लक्ष्यलक्षणप्रकरणम् १ द्यूतत्वाभाव उक्तिं विनापि प्रसिद्धः तस्य पुनर्निपेघेन तव द्यूतमाने कौशल्यमस्ति न तु युद्ध इति ध्वनयति ।। १६६ ॥ विध्यलकारः। सिद्धस्यैव विधानं यत्तदाहुविध्यलंकृतिम् ।। पञ्चमोदञ्चने काले कोकिलः कोकिलो भवेत् ॥ १६७ ॥ सिद्धस्येति ।। यत् सिद्धस्य उक्ति विनापि ज्ञातस्यैव विधानं ज्ञापनं तत् विध्यलंकृति विधिसंज्ञामलंकृतिमाहुः । प्रकरणगम्यत्वे- ऽप्यलंकृतिशब्दादग्निहोत्रं जुहोतीत्यादावपूर्व विधेर्नालंकारत्वम् । उदा हरणम् । पश्चमोदश्चने पञ्चमस्वरप्रकटने काले वसन्तरूपे कोकिल: पिकः कोकिलो मनोहरो भवेत् । अन स्वतःसिद्धस्यैव कोकिल- त्वस्य वसन्ते पुनर्विधानं मनोहरत्वबोधनाय ॥ १६७ ॥ हेत्वलकार । हेतोहेतुमता साधं वर्णनं हेतुरुच्यते । असावुदेति शीतांशुर्मानच्छेदाय सुभ्रुवाम् ॥ १६८ ॥ हेतोरिति ॥ हेतोः कारकस्य ज्ञापकस्य वा हेतुमता हेतुसाध्येन सहै कस्मिन्यास्ये वर्णनं हेतु मालंकार उच्यते । कारणवाचको हेतुशब्दोऽलंकारे लाक्षणिकः सद्वर्णनप्रधानत्वात् । उदाहरणम् । असौ शीतांशुश्चन्द्रः सुभ्रुवां सुन्दरीणां सुष्टु ध्रुयो यासामिति भ्रूमा- अप्रशंसनेऽपि लक्षणया सर्वाङ्गप्रशसा बोध्या । मानच्छेदाय मान- च्छेदं कर्तुमेवेत्यर्थः । 'तुमर्थाच भाववचनात्' इति चतुर्थी । उदेति। अन चन्द्रोदयो हेतुः मानच्छेदश्च हेतुमान् तयोरेकवाक्ये निवेशनं फलान्तरनिपेधार्थम् । न चात्र लुप्तोत्प्रेक्षा शवया एवकाराध्याहारात् । न चायं काव्यलिङ्गेऽन्तर्भवति समय॑समर्थकभावाभावात् । कारक- हेतोरिदमुदाहरणं । ज्ञापकहेतोस्तु कुमुदानि विफसन्ति कामिनीः सजयितुमित्यर्थः ॥ १६८ ॥ हेवलकारप्रकारान्तरम् । हेतुहेतुमतोरक्यं हेतुं केचित्प्रचक्षते । लक्ष्मीविलासा विदुषां कटाक्षा येङ्कटप्रभोः ॥ १६९ ॥ हेत्विति ॥ हेतुहेतुमतोः साधनसाध्ययोरैक्यमभेदं केचिदालं- कारिकाः हेतुं हेत्वलंकारं प्रचक्षते प्राहुः । उदाहरणम् । वेङ्कटप्रभोः करिगिरीश्वरस्य फटाक्षाः पापडायलोकाः विदुपां पण्डिवानां ·८६ कुवलयानन्दकारिकाः । लक्ष्मीविलासाः संपत्सारा एव । अत्र कटाक्षाणां हेतूनां विला- सानां हेतुमतां चामिन्ननिर्देशेन लक्षणसंगतिः। अभेदोक्तिश्च कार्य- शैध्यप्रत्यायनाय । न चायं रूपकेऽन्तर्भवति, ततोऽपि विच्छित्तिवि- शेषसद्भावात् । नाप्यतिशयोक्ती, तद्देदेभ्यो पैलक्षण्यसंभवात् । नापि परिणामे, क्रियाया अतिवन्धनादित्यलमतिविस्तरेण ॥१६९ ।। इत्थं शतमलंकारा लक्षयित्वा निदर्शिताः। प्राचामाधुनिकानां च मतान्यालोच्य सर्वशः॥ १७ ॥ इत्थमिति ॥ प्रकर्पण कालाधिक्येनाञ्चन्ति 'गच्छन्तिस्मेति आश्चः पूर्वकालवर्तिनस्तेपाम् । पुरातनानामित्यर्थः । आधुनिकानां अधुना भवानां पण्डितानां च सर्वशः सर्वाणि मतान्यालोच्य शतं शतसरयाका अलंकाराः इत्थमनेन प्रकारेण लक्षयित्वा निरूप्य निदर्शिताः । उदाहृता इत्यर्थः। नन्वतावतः प्रयत्नस्य फलमनुद्दिश्य प्रवर्तितः कथं घटते इति चेत्सत्यम् । 'एकः शब्दः सम्यक् ज्ञातः सुप्रयुक्तः स्वर्गलोके कामधुग्भवति' इति भाष्यकारोकं शब्दप्रयोगस्य 'पारलौकिकं फलमस्त्येव । किंच 'काव्यं यशसेऽर्थकृते' इत्यादि प्रा- माणिकपण्डितोक्तं राजप्रसादादिकमेहिकमपीति । एवं श्रूयते-अप्प- स्यदीक्षितो नाम द्राविडः पण्डितो रङ्गराजसूनुः । स पितुराशया चेकटाद्विराजमुपजगाम ! स च राज्ञाभ्यर्थितश्चन्द्रालोकं नाम अन्य चकार । राज्ञा वर्षासनं दत्त्वा प्रहितोऽलंकारविवेचनाय प्रार्थित- श्वेमाः कारिकाः कुवलयानन्दं च कृत्वा वेङ्कटेश प्रसादयामासेति । धरणीघरगुरुचरणशरणीकरणात्युवलयानन्दे । स्फूर्विमम सानुयन्या इति सूचयितुं प्रयत्नोऽयम् ।। १७० ॥ अयोदेशमानेणायशिष्टान्पश्नदशालंकापनाद । यद्यपि तेपाल- त्यलक्षणयोरपि रचनाईत्वमसि क्यापि शास्त्रान्तरसाकाहत्येन यालदुर्महत्यादुदेशमात्रेणामिधानं युकम् । अथाहि- चत्वारो रसवत् प्रेय ऊर्जस्वी च समाहितम् । भावस्य चोदयः संघिःशयलत्यमिति त्रयः ।। १७१ ।। 'चत्वार इति ॥ एवं क्रमादन्यानपि पञ्चदशालंफारान् बुधाः विदुः लक्षणया फययन्तीत्यर्थः । ते प रसवत् , प्रेय, ऊर्जस्वी, समाहितमिति चत्वारः । किंच मायम्य उदयः भाययो। संधिः गगनां शनलयं चेति प्रयः प्रत्यक्षप्रमुसा: मत्यादयः ।। १७१।। ।

·८७ उद्दिष्टालंकारप्रकरणम् २ अष्टौ प्रमाणालंकाराः प्रत्यक्षप्रमुखाः क्रमात् ।। एवं पञ्चदशाप्यन्यानलंकारान्विदुर्बुधाः ॥ १७२ ॥ इति श्रीमदद्वैतप्रतिष्ठापनधुरीणरङ्गराजाध्यरीन्द्र- सूनोरप्पय्यदीक्षितस्य कृतौ कुवलयानन्दे मूलकारिकाः समाप्ताः॥ अष्टौ प्रमाणालंकाराः प्रमाणान्येवालंकारा इति ।। १७२ ॥ इति श्रीपदवाक्यप्रमाणपारावारीणरामजीमहात्मजाशाधरभद्दविर- चितायां कुवलयानन्दकारिकाव्याख्यायामलंकारदीपिका- समाख्यायां प्रथमं लक्ष्यलक्षणप्रकरणं समाप्तम् ।। उद्दिष्टालंकारप्रकरणम् २ एतेपा लक्षणं वक्ष्ये संक्षेपालक्ष्यसंयुतम् । घालानामुपकाराय संसृष्टेः संकरस्य च ॥१॥ एतेपामिति ॥ स्पष्टार्थः ॥ १॥ रसवदलकारः। अन्याङ्गत्वे रसस्य स्याद्रसवन्नाम तयथा । अहो स्यूतशरीराधः शंभुर्देव्या वशीकृतः ॥२॥ अन्येति ॥ रसस्य शृङ्गारादेः अन्याङ्गत्वेऽन्यस्य सजातीयस्य विजातीयस्य वा अङ्गत्वे उपकारकत्वे सति रसवत् रसोऽस्मिन्नतीति रसवत् नाम स्यात् । सामान्ये नपुंसकत्वम् । तद्यथा । यथाशब्दो निदर्शने । उदाहरणम् । अहो इत्याश्वर्ये । देव्या वीकृतः शंभुः स्यूतशरीराधः स्पर्शसुसलोभात् संश्लिष्टशरीरा| जाप. । शंभो- रप्येवं काममोहे तदन्येपां का गतिरित्याश्चर्यम् । अत्रामृतरसो मुख्यः शृङ्गारस्तु तस्याङ्गमिति रसपदलंकारः । रसस्वरूपमुक्तं काव्यप्रकाशे-~-'कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च । रयादिस्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः ॥ १॥ विभावा अनुभावाश्च कथं ते व्यभिचारिणः । व्यक्तः स तैर्विभावाद्यैः स्थायि- भावो रसः स्मृतः ॥२॥ स्थायिभावश्व नवविधः। स यथा-'रति- हसिश्च शोकश्च क्रोधोत्साही भयं तथा ।जुगुप्साविस्मयरीमाः स्थायि- भावाः प्रकीर्तिताः ॥३॥ इति स्थायिभावश्च रसत्वं प्राप्य नववियो ·। ८८ कुवलयानन्दकारिका भवति । स यथा-- -शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः। वीम- त्साद्भुतशान्ताख्या नव नाट्ये रसाः स्मृताः' ॥४॥ इति । एषा लक्षणादिविस्तरस्तु रसविलासे द्रष्टव्यः ॥ २ ॥ प्रेयोलकार। भावस्य चापराङ्गत्वे प्रेयोऽलंकार ईरितः। धिक् तारुण्यमिदं यत्र प्रिया देवेन दूरिता ॥ ३ ॥ भावस्येति ।। भावस्य वक्ष्यमाणस्वरूपस्य अपरागत्वे सजाती. यस्य विजातीयस्य योपसर्जनत्वे प्रेयोऽलकारः । अतिशयेन प्रिय- मिति प्रेय इति व्युत्पत्तेः । ईरित उक्तः । उदाहरणम् । इदं मम तारुण्यं यौवनं धिक् । धिग्योगे द्वितीया । यन यस्मिन् प्रिया कान्ता दैवेन दुरदृष्टेन दूरिता दूरीकृता । अब निर्वेदाख्यो भावो विप्रलम्भ- गारस्याङ्गमिति प्रेयोऽलंकारः।भावस्वरूपमुक्त काव्यप्रकाशे-'रति- देवादिविपया व्यभिचारितयाचितः। भावः प्रोक्तस्तदाभासास्त्वनी- चित्यप्रवर्तिताः ॥ १॥ इति । व्यभिचारी च यत्रिंशद्भेदः । स -'निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूयामदश्रमाः ॥ आलस्यं चैव देन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतिधृतिः ॥ ग्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जहता तथा । गर्यो विपाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च । स्वमो विरोधोऽमर्पश्चाप्यवहित्यमयोग्रता । मतियाधिस्तथोन्मादस्तथा मर- णमेव च ।। त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः । त्रयस्त्रिंश- टमी भावाः समारयातास्तु नामत. ॥ इति । विखरस्तु काव्यप्र- दीपे रसविलासे च द्रष्टव्यः ॥ ३ ॥ ऊर्जस्य्यर कार । आभासस्याङ्गता यत्र तत्रोर्जस्वि मतं बुधैः । परदारस्तनस्पशी दिशः पश्यति कम्पितः॥४॥ आभासस्येति ॥ आभासस्य भावाभासस्य रसामासस्य या यगाहता गोणता भयति बुधसत्रोस्थि मतम् । ऊर्जः शोभा पाटयमस्यास्तीत्यूर्जस्वीति निरुतिः । उदाहरणम् । परदारसनस्पर्शी कश्चन पामुकः कम्पितः सजातकम्पः सन् दिशः पश्यति। कश्चिन्मां पश्येदिति भयादिति मायः । अत्र शनारामासो भयानकरमस्या अनौचित्येन प्रवृत्तः आमासलक्षणं तूरू प्राक् ॥ ४ ॥ यथा- ·उद्दिष्टालंकारप्रकरणम् २ - समाहितालकारः। समाहितं तद्रावस्य शान्तेयंत्र पराङ्गता। मुक्तमाना स्वयं साभूत्तर्जिता धनगर्जितैः ॥ ५॥ समाहितमिति ॥ यत्र भासस्य शान्तेविरतेः पराङ्गता रसाय- त्विं तत्समाहितं स्पष्टम् । उदाहरणम् । सा कान्ता धनगर्जितैस्त- जैता मीपिता इवेति गम्योत्प्रेक्षा । सती स्वयं मुक्तमाना स्वयमेव पचामा अभूत् । अमर्पकृतां वक्रतां हित्वा स्वयमेवालिष्टवती- पर्थः । अत्रामाख्यभावस्य शान्तिः शृङ्गारस्थागम् । अत्र प्रहर्षे- पालंकारोऽप्यति ॥५॥ भावोदयालकारः। भावोत्पत्तेः पराङ्गत्वे भावोदय इति स्मृतः। सा प्रियं वीक्ष्य नम्बास्था नाशकद्वक्तुमीप्सितम् ॥ ६॥ भावेति ॥ भावोत्पत्तेः पगङ्गत्वे सति भावोदय इति प्रसिद्धो- ऽलंकारः स्मृतः । बुधैर्गदित इत्यर्थः । उदाहरणम् । सा कान्ता प्रियं वीक्ष्य नम्रास्या लजयाऽधोमुखी सती ईप्सितमर्थ वक्तुं नाश- फत् । अत्र ब्रीडाख्यभावस्योत्पत्तिः शृङ्गारस्याङ्गम् । नायिका तु लजाप्रधानत्वान्मुग्धा ॥६॥ भावमध्यलकार 1 परागभावयोर्योगो भावसंधिरलंकृतिः। यान्ती वेलां प्रतीक्षन्ती विलम्ब्य प्रियमाप सा ॥७॥ परामिति ॥ पराङ्गं रसाद्यङ्गभूतो यो द्वयोर्भाक्योर्योगः स भावसधिर्नामालंकृतिः सष्टम् ॥ उदाहरणम् । सा नायिका यान्ती सती वेलां प्रतीक्षन्ती सती च विलम्ब्य प्रियं आप । अनौत्सुक्यस्य शायाश्च सधिः शृङ्गारस्याङ्गम् । 'अत्यारूढो हि नारीणामकालको मनोभवः' इति न्यायादौत्सुक्येन यान्यपि वेलामन्तरेण केलिगृहो प्रियसमागमो न स्यादिति मत्वा विलम्ब्य यातेति भावः ॥७॥ भाषशवलालकार, तभावशवलत्वं स्यादहूनां चेत्पराङ्गता। धिमां भोगरतं सन्तः किं वक्ष्यन्ति त्यजामि तान् ॥८॥ तदिति ॥ घेद्यादि घहूनां भावानां पराङ्गता स्यात्तर्हि भावशव-

·९ go
कुवलयानन्दकारिकाः।
.
लत्वं नामालंकारः।"चित्रं कितैरकल्मापशवलताश्च कर्युरे' इत्यमरः
उदाहरणम् । भोगरतं विषयासक्तं मां धिक् । घिगिति निन्दाय
तद्योगे द्वितीया । निन्द्योऽहमस्मीत्यर्थः । सन्तः किं वक्ष्यन्ति सद
सद्वेति न वेद्मीत्यर्थः । तस्मादृष्टान् तान् भोगान् त्यजामि । अत्र
विरक्तवाक्ये निर्वेदशङ्कामतीनां शान्तरसस्याङ्गत्वम् ॥ ८॥
प्रत्यक्षालंकारः।
प्रत्यक्षमिन्द्रियज्ञानवर्णनं पट्विधं तु तत् ।
श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च दृष्ट्वा च रसित्वाधाय यां जनः ।
मोदते घृतपक्कां तां शप्कुलीमर्पयामि ते ॥९॥
प्रत्यक्षमिति ॥ इन्द्रियज्ञानवर्णनं इन्द्रियजन्यज्ञानस्य वर्णन
प्रत्यक्षम् । अणः समीपे प्रत्यक्षमिति सामीप्यार्थेऽव्ययीभावः ।
अंक्षाणां समीपे इति वा । तच पड्विधम् । श्रोत्रत्वाचाचपरासन-
प्राणजमानसभेदात् । उदाहरणम् । जनः यां पचनकाले शब्दाय-
मानां श्रोत्रेण श्रुत्वा ततः त्वचा स्पृष्ट्वा चक्षुपा दृष्ट्वा रसनेन रसिया
नासया चाघ्राय मनसा मोदते सुखितोऽस्मीति वेत्ति । हे देव,
धृतपको तां शकुली प्रसिद्धां ते तुभ्यं अर्पयामि । अनुक्रमेण पड्डिधस्या-
पीन्द्रियज्ञानस्य वर्णनमिति प्रत्यक्षालंकारः ।। पट्पदी गाथेयम् ।।९।।
प्रतीललंकारः।
प्रतीतिलिनिनो लिङ्गादनुमानमदूपितात् ।
निःश्वासात्सोप्मणो ज्ञातं हृदि कामाग्निरस्ति ते ॥ १० ॥
प्रतीतिरिति ॥ अपितात् व्यभिचारादिदोपरहितात् लिङ्गाद-
साधारणेचिद्वात् लिगिनो लिङ्गवतोऽर्थस्य प्रतीतिरनुमानं स्पष्टम् ।
उदाहरणम् । हे ससे, ते तय हृदि कामामिरतीति सोप्मणो धर्म-
सहितानिवासाद्धेतोातम् । अन कामानिलिगिनः समाप्पनिःश्वा.
सम्पलिद्गात् प्रतीतिरुत्तेत्यनुमानम् । न घार लिङ्गं दोपवदिति
राक्ष्यम् । विलक्षणस्य लिह्निनो विलक्षणलिद्गचित्यात् । यया वत.
तोयस्थय रुप्मण इति दिम् । एतत्पश्चस्तु न्यायशाने द्रष्टव्यः॥१०॥
उपमानालंधर।
सादृश्यावस्तुनो भानमुपमानं प्रकीर्तितम् ।
हिगलं पद्मरागाभं तद्वर्णा हिडटाम्पिका ॥११॥

·उद्दिष्टालंकारप्रकरणम् २
सादृश्यादिति ॥ सादृश्याद्वर्ण्यमानाद्वस्तुनः प्रकृतस्य इदमेव
तनामकमिति मानं प्रतीतिरुपमानं प्रकीर्तित सष्टम् । उदाहरणम् ।
पद्मरागाम पद्मस्य कोकनदस्य राग इव रागो यस्येति पद्मरागो
माणिक्यं तस्यामा इव आमा यस्येति तथोकं रजनं द्रव्यं हिल-
संज्ञ तद्वा तत्तुल्यरागा अम्बिका देवी हिडलेल्युक्ता । अनोपमा-
नत्रयसद्भावात्संसृष्टिः । हिडलवर्णधृतिकारण पद्मपुराणस्थे आका-
शखण्डे द्रष्टव्यम् ॥ ११ ॥
शब्दारकार।
श्रुत्यादिवाक्यविन्यासान्निश्चयः शब्द उच्यते ।
सांवशंभुः परं ब्रह्म कैवल्योपनिपच्छ्रुतेः ॥ १२ ॥
श्रुत्यादीति ॥ श्रुत्यादिवाक्यविन्यासाद्वेदादियचनोपन्यासान्नि.
श्चयः शब्दः शब्दाख्यप्रमाणमुच्यते स्पष्टम् । उदाहरणम् । साम्ब-
शभुः अम्बया सहितः शिव एवं कैवल्योपनिपछुतेः । तद्वाक्यश्रव-
णात्पर निर्गुण ब्रह्मेति जानामि ॥ १२॥
ऐतिखालकार ।
ऐतिचं किंवदन्ती चेत्प्रमाणत्वेन भण्यते।
तिलमात्रमिदं लिङ्गं वर्षवर्ध विदुर्जनाः ॥ १३ ॥
ऐतिद्यमिति ॥ चेद्यदि किंवदन्ती जनवार्ता । किंवदन्ती
जनश्रुतिः' इत्यमरः । प्रमाणत्वेन भण्यते तर्हि ऐतिम इतिह प्रसिद्ध
एव ऐतिह्यमिति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम् । इद पूर्ववर्ति शिवस्य लिङ्ग
तिलमान वर्षवर्ध वर्षे वर्धते तथाभूत जनाः विदुः । कथयन्तीत्यर्थः ।
अन शिवलिङ्गस्य वर्षे वर्षे तिलमानवृद्धौ जनवार्ता प्रमाणमिति
ऐतिह्यम् ॥ १३ ॥
भांपत्त्यलकार।
कल्पनं चान्यथासियार्थस्यार्थापचिरिप्यते ।
रहा पतिव्रता साक्षादन्यधानिं विटोत्कथम् ॥ १४॥
कल्पनामिति ॥ अन्यथासिद्ध्या प्रकारान्तरेण सिध्या अर्थस्य
उत्पनमापत्तिः इप्यते । उदाहरणम् । पतिव्रता साक्षात् गगा।"
अन्यथाभिं कथं विशेत् । गङ्गात्वे तु वहिप्रवेशो न दुर्घट इति
भाव:॥१४॥

·९२ कुवलयानन्दकारिफाः । भलंक्रियालंकारः। प्रमाणत्वेन निर्दिष्टानुपलब्धिरलंक्रिया। अयशस्तव नास्तीति सत्यं यन्न श्रुतं क्वचित् ॥ १५ ॥ प्समाणत्वेनेति ॥ प्रमाणत्वेन प्रमाणकरणत्वेन निर्दिष्टा निदर्शिता अनुपलब्धिरप्राप्तिः । अत्यन्ताभाव इति यावत् । अलंक्रियालंकारो भवति । उदाहरणम् । हे राजन्, तवाऽयशो नास्तीति लोकवचः सत्यं यथार्थमेव । यद्यस्मात्कचिदपि न श्रुतमस्मामिरिति शेषः । अस्ति चेदयशः श्रूयेत इति भावः । अत्रायशसोऽभावं प्रति श्रवणाभावः प्रमाणत्वेन दर्शित इत्यनुपलब्धिः । अभावाख्यमेतत्प्रमाणमभावमा- हकमिति वेदान्तिनः ॥ १५ ॥ सभवालंकारः। संभवः स्यादलंकारः प्रमाणत्वं प्रयाति यः। स्यान्मे कदाचिदिन्द्रत्वं चित्रा कर्मगतिर्यतः ॥ १६ ॥ श्रुतिलिङ्गादयः शब्दाः प्रपञ्च्यन्तेऽपि दर्शिताः । भेदाः कुवलयानन्दे संक्षेपात्तानपि हुवे ॥ १७ ॥ संभव इति ॥ यः संभवः प्रमाणत्वं प्रकृतार्थनिर्णायकत्वं प्रयाति स संभवो नामालंकारः स्यात् । उदाहरणम् । मे मम कदा. चिदिन्द्रत्वं स्यात् भवेत् । संभावनायां लिड् । यतः फर्मगतिः कर्म- फलप्राप्तिः चित्रा नानाविधा । ततः कस्यचित्कर्मणः फलमिन्द्रत्वमपि भवत्येवेति भावः । अत्र चत्वारि प्रमाणानि काणादादीनां । पटू वेदान्तिनां अष्टो मीमांसकानामालंकारिकाणां चेति प्रसिद्धः पन्थाः॥ १६ ॥ १७ ॥ श्रुयलंकारः। प्रकृतार्थस्य शब्देन निर्वाहो यत्र सा श्रुतिः। मृत्यु हरसि भकानां तुष्टोमृत्युंजयोऽसि यत् ॥ १८॥ प्रकृतार्थस्येति ।। यत्र प्रकृतार्थस्य शब्देन प्रमाणभूतेन निर्वाहः समर्थनं सा श्रुतिः । उदाहरणम । हे देव, त्वं तुष्टः सन् भत्तानां मृत्युं हरसि । मोभं ददासीत्यर्थः । अत्र प्रमाण दर्शयति । यद्यस्मा- न्मृत्युंजयोऽसि । प्रमाणभूतमृत्युंजयशब्दयाघ्योऽसीत्यर्थः। मृत्यु- हरणसामध्यं विना मृत्युंजयशन्दयाच्यत्यं न स्यादिति प्रकृतार्य- समर्थनम् ॥ १८॥ -- ·उद्दिष्टालंकारप्रकरणम् २ रिजालंकारसकरः। तल्लिङ्ग नाम यत्र स्याद्वर्ण्यचिहे प्रमाणता।। त्रिलोक्याः शंकरः साक्षी त्रिमिनत्रैः प्रतीयते ॥ १९॥ तदिति ।। यत्र वर्ण्यचिढे वर्ण्यस्य शिवादेः चिह्ने त्रिनेत्रत्वादी प्रमाणता प्रमाणत्वेन प्रकृतोपयोगित्वं स्यात् तल्लिङ्गं नामालंकारः स्यात् । उदाहरणम् । शंकरः त्रिलोक्याः साक्षी । 'साक्षाद्रष्टरि संज्ञा- याम्' इति निपातनात्साधुः। विमिर्नेनैः प्रतीयते ज्ञायते त्रिलोकी । नित्यसाक्षात्कारार्थमेव त्रिलोचनत्वमिति भावः । अत्र लिङ्गशब्दस्य चिह्नपरत्वात् अनुमानालंकारे नातिव्याप्तिः । वाक्यप्रमाणं तु दि- मात्रमुदाहृतं तस्य चान्येऽपि श्रौतस्मातपौराणिकत्वादयो भेदाः स्वयमूह्याः । प्रकरणस्थानसमाख्यानां त्रयाणां मीमांसकोक्तप्रमाणा- नामलंकारत्वं नास्ति । कुवलयानन्देऽनुदाहृतत्वात् ॥ १९॥ आचारालकार। प्रकृतार्थोपयोगित्वं यत्राचारस्य तत्र सः। गोपस्यापि दधि ग्राह्यं काश्यां भक्षन्ति सूरयः ॥२०॥ प्रकृतेति ॥ यत्राचारस्य शिष्टाचारस्य प्रकृतोपयोगित्वं घl- समर्थकत्वं तत्र स आचारो नामालंकारः । उदाहरणम् । गोपस्य नीचजातेरपि दधि काश्यां ग्राह्यमेवान्यत्र तु नेत्यर्थः । यतस्तत्र सूरयः पण्डिता अपि तद्भक्षन्ति तस्मात् 'यद्यदाचरति श्रेष्ठः' इति न्यायेन सर्वेपामपि तद्भक्षणे दोपो नास्तीति भावः । अयं च देश- प्रामकुलाचारादिभेदादनेकविधः ॥ २० ॥ आत्मतुष्ट्यलकारं । आत्मतुष्टिरलंकारो यत्र स्यान्निर्णयस्तया । अष्टमे मासि सीमन्तो युक्तो मह्यं हि रोचते ॥ २१ ॥ इति श्रीपदवाक्यप्रमाणपारावारीणरामजीमहात्मजाशाधर- भट्टकृतमुद्दिष्टनामकं द्वितीयं प्रकरणं समाप्तम् ।। आत्मेति ॥ तत्रात्मतुष्टिनाम प्रमाणालंकारः । यत्र तयात्म- तुष्ट्या निर्णयो निश्चयः स्यात् । उदाहरणम् । अष्टमे मासि सीमन्तो- नयनाख्यं कर्म नतु पष्टे मासीत्यर्थः । तत्र प्रमाणं दर्शयति । हि यस्मान्मह्यं रोचते। 'रुच्यर्थानां प्रीयमाणः' इति संप्रदानत्वाचतुर्थी । अन पण्डिवानामेयात्मतुष्टिः प्रमाण न तु सर्वेपाम् । तथाहि ।

·कुवलयानन्दकारिकाः। 'पप्ठेऽष्टमे या सीमन्तः' इति याज्ञवल्क्यस्मृतौ विकल्पे सत्यपि तदु- तरं नियमानां सुकरत्वात् द्वितीयः पक्षो युक्तः श्लाघ्य इति प्रथम- पक्षस्वीकारे तु नियमा दुर्घटा इति । एवं 'गर्माष्टमेऽष्टमे वादे ब्राह्मणस्योपनायनम्' इत्यादावपि ज्ञेयम् ॥ २१ ॥ एते प्रमाणालंकाराः प्रकृतार्थसमर्थनात् । काव्यलिङ्गप्रपञ्चत्वमुपयान्त्येव वस्तुतः ।। १॥ धरणीधरपादाब्जप्रसादासादितस्मृतेः। आशाधरस्य वागेपा तनोतु विदुपां मुदम् ॥ २ ॥ इति श्रीपदवाक्यप्रमाणपारावारीणरामजीभट्टात्मजाशाधरभद्दविर- चितायां कुवलयानन्दकारिकाव्याख्यायामलंकारदीपिकासमा- ख्यायां उद्दिष्टालंकारनामकं द्वितीयं प्रकरणं समाप्तम् ।। परिशेपप्रकरणम् ३ अथ मुक्कामवालादिमिश्रहारादिसंनिभान् । अनुक्कान्पञ्च संक्षेपात्संसृष्ट्यादीन्द्रवीम्यहम् ॥१॥ अथेति ।। स्पष्टम् ॥ १॥ ससृष्टिरलंकारः। संसृष्टिमिश्रततेपां तिलतण्डुलवत्तु या । लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्पतीवाञ्जनं नमः ॥२॥ संसृष्टिरिति ॥ एतेपामलंकाराणां तिलतण्डुलवत् तिलतण्डुल- योरिव । 'तन तस्येव' इति वतिप्रत्ययः । तण्डुलशब्दस्य 'वृक्षणि- तनिताडिभ्यश्च उलच् तण्डय' इत्युणादिसूत्रेण सिद्धो दुफारमध्य इत्याहुः । या मिश्रिता सा ससृष्टिः । तिलतण्डुलदृष्टान्तेन परस्पर- निरपेक्षत्वं चोहम् । उदाहरणम् । लिम्पतीवेत्यादि । अत्रोत्प्रेक्षाद्वयं परस्परनिरपेक्षं सष्टम् ॥ २॥ मीभावसकर उत्थाप्योत्थापकले स्यादद्गागीभारसंकरः। शद्धाद्वीणानिनादोऽयमुदेति महदद्भुतम् ॥ ३॥ उत्याप्येति ।। उत्थाप्योत्यापकले उपकार्योपकारकभावे सा- ·। परिशेपप्रकरणम् ३. काइवे सतीत्यर्थः । अङ्गाह्रीभावसंकरः । अङ्ग उत्थापकं करचर- णादिवत् । अङ्गी तूत्थाप्यः । च्चिप्रत्ययाभावे तु अगागिनोर्भाव इति पष्ठीसमासः । तत्र दीर्घाभावेन छन्दोभगभयात् च्चिप्रत्यया- न्तपक्षः साधुः । तयोर्मावशब्दे परे च्चिप्रत्ययान्तत्वं बोध्यम् । स चासौ संकरश्चेति कर्मधारयः । उदाहरणम् । शङ्खादित्यादि । अन्न रूपकातिशयोक्तेस्थापकत्वं विभावनायाश्चोत्थाप्यत्वमिति परस्पर- साकाद्दकम् ॥३॥ समप्राधान्यसंकरः। द्वयोरपि प्रधानत्वे समप्राधान्यसंकरः । रत्तस्तम्भेषु संक्रान्तमतिविम्बशतैर्वृतः ॥४॥ द्वयोरिति ॥ द्वयोरप्यलंकारयोः प्रधानत्वे परस्परोपकारकत्वेन तुल्यत्वे समप्राधान्यसंकरोभवति । अगाङ्गीभावव्यत्ययादिति भावः। उदाहरणम् । रत्नस्तम्भेप्पियादिना । अत्रोदात्तस्यातिशयोकेरङ्गत्वं तस्याश्योदात्तालंकारस्येति समप्राधान्यम् ॥ ४ ॥ संदेहसंकरः। द्वयोरन्यतरस्यामेदकः संदेहसंकरः । चतुर्णा पुरपार्थानां दाता देवश्चतुर्भुजः ॥५॥ द्वयोरिति ॥ द्वयोरलंकारयोर्मध्ये अन्यतरस्य कस्यचिदभेदकः नास्ति भेदकं यस्मिन्स सथोक्तः संदेहसंकरः स्यात् । उदाहरणम् । चतुर्णामिति । अत्र चतुर्भुजम्य देवविशेषणत्वे । परिकरालंकारः । सामान्यविशेपभावसंपन्नोभयोरपि भेदाद्विशेपत्वविवक्षायां तु दातेति विशेषणान्ययानुरोधात्परिफराकुर इति भेदकाभावाइयोरेक- तरम्यानिश्चयः । आत्मतुष्टिप्रामाण्येन परिकरोदाहरणं कृतमिति योध्यम् ॥ ५॥ वारकानुप्रवेशसंबर एकवाचकानुप्रवेशे संकरः स्यात्यायिधः। तदेतत्काकतालीयमपितर्फितसंभवम् ॥ ६॥ एकति ॥दयोरलंकारयोरेकाचयानुप्रवेशे सामानाधिकरण्येना- यस्थाने तथाविषयापकानुप्रयेशनामालंकारः । एफशब्दानुमवेश इति पाठान्तरकल्पनेनाक्षराधिस्यं परिपूरणीयम् । उदाहरणम् । समिति ।

·कुवलयानन्दकारिकाः। अत्रेकस्मिन् काकतालीये शब्दै उपमाद्वयं प्रविष्टं संसृष्टेस्त्वेकवा- क्यसमानाधिकरणेऽप्येकशब्दमानसामानाधिकरण्यं नास्ति ततो विदोपः ॥ ६॥ विचिनसंकरः। एपां परस्परं योगे विचित्रः संकरो भवेत् । गुरुर्वचस्यर्जुनोऽयं कीतौं भीष्मः शरासने ॥७॥ एपामिति ॥ एपां संसृष्ट्यादीनां परस्परं योगे सामानाधिकरण्ये सति विचित्रो विचित्रनामा नानाविधत्वात्संकरो भवेत् । उदाहर- णम् । गुरुरिति । अत्रोल्लेखालंकारस्य मालारूपकेण सह समप्राधा- न्यसंकरः । तत्रापि श्लेषरूपकयोरङ्गाङ्गिभावसंकरः । एवमन्यत्रापि सुधीभिरुदाहार्यम् ॥ ७ ॥ एपां दोपा गतार्थत्वादर्थदोपतया पुनः। नोक्ताः कुवलयानन्दे शब्दानां चाप्य क्रियाः॥८॥ इति श्रीपदवाक्यप्रमाणपारावारीणरामजीभट्टात्मजा- शाधरभद्दविरचितं तृतीयं परिशेषप्रकरणं समाप्तम् ॥ ३॥ एपामिति ॥ एपामलंकाराणां दोपाः काव्यप्रकाशादावुदाहृताः। पुनस्तु शब्दार्थे । अर्थदोपतया अर्थाश्रयत्वेनेत्यर्थः । गतार्थत्वात् गतप्रयोजनत्वात् । अर्थदोपाणां हि काव्यनिरूपणे वक्तुमुचितत्वात् अलंकारप्रकरणे तदभिधानापेक्षाभावादित्यर्थः । कुवलयानन्दे नोकाः। किंच । शब्दानामप्यलंक्रियाः यमकादयो नोकाः । तेषां केवलम- ध्यमकाव्यविपयत्वादिति भावः। न घालंकारेपु वालानामिति प्रति- शामतः शल्यः । तत्रालंकारशब्दस्योपमादिपु लाक्षणिकत्वात् ।।८॥ आशाधरकवेर्वाचं वाचोयुक्तिविशारदाः । अनुगृहन्तु बालस्य काफली कस्य नो मुदे ॥ १ ॥ "काफली तु कले सूक्ष्मे घ्यनी च मधुराऽस्फुटै इति विश्वा । इति श्रीपदवाक्यप्रमाणपारावारीणरामजीभट्टात्मजासाधर- भट्टकृतायां फुपलयानन्दकारिकान्याख्यायां तृतीयं परिशेपप्रकरणं समाप्तम् ।।

·7 शब्दालंकारप्रकरणम् ४ अथ शब्दालंकारप्रकरणम् ४ अथ शब्दालंकारा निरूप्यन्ते । खड्गबन्धादयश्चित्रा गतप्रत्यागतादयः। पद्मवन्धादयश्चैव ज्ञेयाः श्लोका यथायथम् ॥१॥ खङ्गेति ॥ सङ्गबन्धादयो गतप्रत्यागतादयः पद्मबन्धादयश्चे लोकाः चित्राः चित्रालंकारा ज्ञेयाः । श्लोकचरणेषु क्रमव्युत्क्रमपा. ठाभ्यां गसप्रत्यागत: आदिशब्देन एकाक्षरब्यक्षरादिश्च । यथा 'सा- नमा नवमा रामा मारामा वनमानसा || याति चारुविभामाभा भामाभाविरुचा तिया || १ | अन्न व्युत्क्रमपाठेन प्रथमचरणात् द्वि- तीयचरणं तृतीयचरणाचतुर्थचरणं इति गतप्रत्यागतेन चित्रालंकारः । लोकार्थस्तु नमतीत्येवंशीला नमा ईदृशी न भवतीत्सनमा अभिमा- निनी नवमा नषदीतिः मारेण कामेनामातीति मारामा वनाय जलमातुं मानसं चित्तं यस्या इति वनमानसा । तथा पारुविभया उत्तमदीत्या मावल्लक्ष्मीवत् भातीति चारुविभामाभा । मामा सत्य- भामा तस्या भावोऽभिप्रायोऽस्यामस्तीति भामाभाविनी सा चासो रुक् चेति तया। विशिष्टा विशेपणे पात्र तृतीया । अयं भावः । यस्यां रुचि सत्यभामाया अपि भावस्तिष्ठति ममापीदृशी रुफ् स्यात् ताश्या तया विशिष्टा ईटशी या रामा सा अति अतिक्रम्य याति गच्छति ॥१॥ अनुप्रासश्चतुर्विधः । स्फुटानुप्रासो लाटानुप्रासो मृत्यनुप्रासः छेफानुमासम्धेति । तत्रायः । पादादिपु पदावृत्त्या स्फुटो वर्णविभेदतः । योगी भोगीय संयाति पश्य त्वमुभयच्युतम् ॥२॥ पादादिग्विति ।। पादस्यादौ मध्ये अन्ते या पर्णस्य पदसंय- पिनो हला स्परस्य या विभेदेन मिन्नत्वेन फुत्वा पदस्थापत्या पुनः पुननिरूपणात् स्फुटानुप्रासालंकारः । उदाहरणम् । हे मित्र, अयं योगी गृहाश्रमत्यागपूर्व कृत्तयोगाभ्यास: पश्चाद्योगाच्युतो भोगीय भोगपार गृहस्स इय संयाति चमिममुमपलोकच्युतं वं पश्य । अप योगी भोगीति पूर्ववर्णविभेदेन पदापर्तनारपटानु- प्रासः । यथा या शिवसोने 'जनः फश्चिकामी तय परणगामी ·९८ कुवलयानन्दकारिकाः । यदि तदा पदं ब्रह्मादीनामपि हरति दीनाहितमिव । महेश त्वद्ध्या- यी यदि पुनरमायी तु पुरुपस्तदा कि निर्मायं नहि पदममायं भ- जति सः ॥' अत्र प्रतिचरणमेव कामी गामी दीना दीना ध्यायी मायी मायं मायं इति पूर्ववर्णविभेदेन पदावर्तनात् भवति स्फुटानु- प्रासालंकारः । कचित्पदे पूर्ववर्णविभेदः कचिन्मध्यवर्णविभेदः क- चिदन्त्यवर्णविभेदः अन्यत् सममिति बोध्यम् ॥ २ ॥ अथ द्वितीयो लाटानुप्रासः- लाटानुप्रासभूभिन्नाभिप्राया पुनरुक्तता। देवेशवेशवीक्षातो दुर्वासास्तोपमाप्तवान् ॥ ३॥ लाटेति ॥ यदा शब्देषु पुनरुक्तता मिन्नामिप्राया अर्थभेदे नि- यत्रिता भवति तदा लाटानुप्रासः लाटानुप्रासालंकारः । उदाहरणम् । देवेश इन्द्रः तस्य वेशः शोभा पाटवं तस्य वीक्षातः वीक्षणेन दुर्वा- ससो मुनेस्तोपप्राप्तिर्जाता । स्वकीयं हारं च ददाविति शेषः । अत्र देवेशपदे भिन्नामिप्रायस्यार्थस्य पुनरुक्त्या लाटानुप्रासः । यथा मा. धवचम्पूपन्थे-'आलीमिर्नलिनीर्दलैः प्रतिदिशं दूरीकृतालिबजे- मालाफारतया पुन:पुनरुपायातैः समासेविता । ईपद्वक्रितकंधरं प्रक- टितप्रेमोत्करं प्रेयसी किंचिशञ्चलचेलकाश्चलचलन्नेबाम्बुजं पश्य- ति ॥' अत्र चेलकाञ्चलचलदित्यन्न भिन्नाभिप्रायस्यार्थभेदे नियनि- तस्य चलचलशब्दस्य पुनरुचया भवति लाटानुप्रासालंकारः ॥३॥ अथ तृतीयो वृत्त्यनुप्रास:--- आवृत्तवर्णसंपूर्ण वृत्त्यनुप्रासवद्वचः । जगजगन्निवासश्चेत्पाता नाकि वनेऽवनम् ॥४॥ आवृत्तेति ॥ यत्र आवृत्तेन पुनःपुनः फथितेन वर्णेनाक्षरमा- श्रेण संपूर्ण व्यातं वचो भवति तत्र वृत्त्यनुप्रासनामालंकारः । उदा. हरणम् । जगनिवासः हरिः पाता रक्षकञ्चेत्तर्हि वने यदवनं रक्षणं वग्निमित्तं कदाचिदपि जगत् विश्वं अकि दुःसि न स्यात् । जगग्नि- यास इत्यत्र विशेषणमानप्रयोगो विशेष्यप्रतिपत्ती सागराम्यरादि- यत् । 'अफ पापे घ दुःसे च' इति विश्वः। अन जगनगदिति पने यने इति धैकस्परयोरेफहलोः पुनरावृत्या वृत्त्यनुप्रासः । यथा या निःस्वेदालनीलयुन्तलसत्कर्णान्विपालीप्रियं किंचिग्नामितकन्ध- ·- शब्दालंकारप्रकरणम् ४ राविगलितं वासः कराकर्पिणी । आयातं महिलाविलासनिपुणं प्रा. गप्रियं कामिनी किंचिलहितचेलकाञ्चलचलनेत्राञ्चलं पश्यति ।। अत्र लकारचकारयोरेफखरयोः भिन्नखरयोभिन्नहलोरकारेवर्णयोर- प्यनेकश आवृत्तिसत्त्वाद्भवति वृत्त्यनुप्रासनामालंकारः ।। ४ ।। अथ चतुर्थश्छेकानुप्रास:-- सव्यञ्जनस्वरावृत्ती छेकानुप्रास इप्यते । भव्ये गव्ये वाडवानां रुचिर्मण्डे व्यजायत ।। ५ ।। सव्यञ्जनेति ॥ सव्यञ्जनानां स्वराणामावृत्ती सत्यां छेकानुमा- सालंकारः । अयं भावः । यदलयुक्तौ योऽभिहितः तद्वलयुक्तस्य त- स्थात्तिरिति । अन तु स्वराचिरावश्यकी व्यञ्जनातिरप्याद्यक्ष- रमिना । लाटानुप्रासे तु सकलस्वरव्यञ्जनानामावृत्तिः शब्दपुनरु- क्तयोक्तत्वादिति भेदः । उदाहरणम् । भव्ये सुन्दरे गव्ये गोसंव- धिनि मण्डे वस्तुनि तदर्शनादेव बामणानां रुचिर्व्यजायत । पा- र्धयते इति शेपः । अत्र भव्ये गव्ये इति सव्यञ्जनस्वरावृत्या छे- कानुप्रासाख्योऽलंकारः । यथा हृदयकल्पलतायाम्---चञ्चन्नीलाइम- लीलाविधिविहितमहढ्योमयात्रान्तराले धत्ते मत्तेभकुम्भस्सलनपरि- लसन्मौक्तिकानीव भानि । सव्येऽसव्येऽथ हस्ते कलयति कलया व्याजतः शीतभानोः काश्मीरीरश्मिरीत्या स्फुरति मृगमदादामिनी कामिनीव ।।' अत्र नीला लीला धत्ते मत्ते काश्मीरी रश्मिरीत्यादि- पदेषु सव्यसनखरावृत्तित्वाद्भवति छेकानुप्रासालंकारः ॥५॥ अथ यमकालंकार:- सस्वरव्यअनावृत्त्या स्तबकं यमकं भवेत् । देवं नारायणं वन्दे रमणीरमणीयकम् ॥ ६॥ सस्वरेति ॥ यदा सस्वराणां व्यसनानामावृत्या त्या स. : यकं वर्णसमूहो भवति तदा यमकालंकारः । अनाय भावः । यद्यत्स्व- रयुक्तो यो यो हल्समुदायोऽभिहितस्तत्तत्स्वरयुषस्य भिन्नार्थस्य तत- ल्समुदायस्वात्तिरिति । उदाहरणम् । रमणी रामा रमणीया यस्य तं लक्ष्मीकान्तमित्यर्थः समासान्तः फः। तथाभूतं नारायणं देयं श्रीहरि पन्दे तोमि । अन्न भिनार्थस्य रमणीयपदस्यात्या यमपालंपार। यथाहदयकल्पलतायाम्---'पञ्चेपुपधेपुमियदतालीसंगीतसंगीतप.

·कुवलयानन्दकारिकाः । यदि वदा पदं ब्रह्मादीनामपि हरति दीनाहितमिव । महेश त्वया- यी यदि पुनरमायी तु पुरुपस्तदा कि निर्मायं नहि पदममायं भ- जति सः ॥' अत्र प्रतिचरणमेव कामी गामी दीना दीना ध्यायी मायी मायं मायं इति पूर्ववर्णविभेदेन पदावर्तनात् भवति स्फुटानु- प्रासालंकारः । कचित्पदे पूर्ववर्णविभेदः कचिन्मध्यवर्णविभेदः क. चिदन्त्यवर्णविभेदः अन्यत् सममिति बोध्यम् ॥ २ ॥ अथ द्वितीयो लाटानुप्रासः- लाटानुप्रासभूभिन्नाभिप्राया पुनरुक्तता। देवेशवेशवीक्षातो दुर्वासास्तोपमाप्तवान् ॥३॥ लाटेति ॥ यदा शब्देपु पुनरुक्तता भिन्नामिप्राया अर्थभेदे नि- यनिता भवति तदा लाटानुप्रासः लाटानुप्रासालंकारः । उदाहरणम्। देवेश इन्द्रः तस्य वेशः शोभा पाटवं तस्य वीक्षातः वीक्षणेन दुर्वा- ससो मुनेस्तोपप्राप्तिर्जाता । स्वकीयं हारं च दाविति शेषः । अन्न देवेशपदे भिन्नाभिप्रायस्यार्थस्य पुनरुक्त्या लाटानुप्रासः । यथा मा- धयचम्पूपन्थे–'आलीमिर्नलिनीर्दलैः प्रतिदिशं दूरीकृतालिबजै- मौलाकारतया पुनःपुनरुपायातः समासेविता । ईपद्वक्रितकंधरं प्रक- टितप्रेमोत्करं प्रेयसी किंचिच्चञ्चलचेलकाञ्चलचलन्नेत्राम्बुजं पश्य- ति ॥' अन चेलकाञ्चलचलदित्यत्र भिन्नाभिप्रायस्यार्थभेदे नियत्रि- तस्य चलचलशब्दस्य पुनरुत्त्या भवति लाटानुप्रासालंकारः ॥३॥ अथ तृतीयो वृत्त्यनुप्रास:- आवृत्तवर्णसंपूर्ण वृत्त्यनुप्रासवद्वचः । जगजगन्निवासश्चेत्पाता नाकि वनेऽवनम् ॥४॥ आवृत्तेति ॥ यन आवृत्तेन पुनःपुनः कथितेन वर्णेनाक्षरमा- त्रेण संपूर्ण व्याप्तं वचो भवति तन वृत्त्यनुप्रासनामालंकारः । उदा- हरणम् । जगन्निवासः हरिः पाता रक्षकश्वेत्तर्हि वने यदवनं रक्षणं तन्निमित्तं कदाचिदपि जगत् विश्वं अकि दुःखि न स्यात् । जगन्नि- वास इत्यत्र विशेपणमानप्रयोगो विशेष्यप्रतिपत्ती सागराम्बरादि- यत् । 'अकं पापे च दुःखे च' इति विश्वः। अत्र जगजगदिति बने चने इति चैकखरयोरेकहलोः पुनरावृत्त्या वृत्त्यनुमासः । यथा वा 'नि:स्वेदाकुलनीलकुन्तललसत्कर्णान्तिपालीप्रियं किंचिन्नामितकन्ध- ·- शब्दालंकारप्रकरणम् ४ राविगलितं वासः कराकर्पिणी । आयातं महिलाविलासनिपुणं प्रा- प्रियं कामिनी किंचिल्लवितचेलकाञ्चलचलन्नेत्राञ्चलं पश्यति ।। अत्र लकारयकारयोरेकखरयोः भिन्नखरयोभिन्नहलोरकारेवर्णयोर- प्यनेफश आवृत्तिसत्वाद्भवति वृत्त्यनुप्रासनामालंकारः॥४॥ अथ चतुर्थश्छेकानुप्रासः- सव्यञ्जनस्वरावृत्तौ छेकानुप्रास इष्यते । भव्ये गव्ये वाडयानां रुचिर्मण्डे व्यजायत ॥ ५॥ सव्यञ्जनेति ॥ सव्यञ्जनानां स्वराणामावृत्तौ सत्यां छेकानुप्रा- सालंकारः । अयं भावः । यदलयुक्तौ योऽभिहितः तद्वलयुक्तस्य त- स्यावृत्तिरिति । अत्र तु स्वरावृत्तियवश्यकी व्यञ्जनावृत्तिरप्याद्यक्ष- रभिन्ना । लाटानुप्रासे तु सकलस्वरव्यञ्जनानामावृत्तिः शन्दपुनरु- चन्तयोक्तत्वादिति भेदः । उदाहरणम् । भव्ये सुन्दरे गये गोसव- धिनि मण्डे वस्तुनि तद्दर्शनादेव ब्राह्मणानां रुचिय॑जायत । पा- यो इति शेषः । अत्र भव्ये गन्ये इति सध्यानस्वरावृत्या है- कानुप्रासाख्योऽलंकारः। यथा हृदयकल्पलतायाम्-चञ्चन्नीलाइम- लीलाविधिविहितमहव्योमयागान्तराले धत्ते मत्तेभनुम्भम्सलनपरि- लसन्मौक्तियानीय भानि । सव्येऽसव्येऽय हस्ते कलयति फलया व्याजतः शीतभानोः काश्मीरीरश्मिरीया स्फुरति भृगमदादामिनी पामिनीव ॥ अन नीला लीला धत्ते मत्ते काश्मीरी रश्मिरीत्यादि- पदेपु सव्यसनस्तरावृत्तित्वाद्भवति छेकानुप्रासालंकारः ॥ ५॥ अय यमालंकारः- सस्वरव्यञ्जनावृत्त्या स्तरकं यमकं भवेत् । देवं नारायणं वन्दे रमणीरमणीयकम् ॥ ६॥ सस्वरेति ॥ यदा ससराणां व्यञ्जनानामावृत्त्या कृत्वा स. पर पर्णसमूहो मपति तदा यमकालंकारः । अनाय भावः । यद्यत्स्व- पुलो यो यो हरसमुदायोऽभिहितसत्तत्स्वरयुक्तस्य भिन्नार्थस्य तत्त- स्मुदायस्यातिरिति । उदाहरणम् । रमणीयमा रमणीया यस्य तं 1 एमाकान्तमित्यर्थः। समासान्तः कः। वयाभूतं नारायणं देयं श्रीहर्षि वन्दे मोनिया मिन्नार्यस्य रमणीयपदरयाहत्त्या यमकालंकारः। ययादप्पललवायाम्-'पञ्चेपुपथ्येपुमिराहताहीसंगीतसगीतप.

·कुवलयानन्दकारिकाः1 रम्परागी । पञव पद्मा ललितस्वहस्ता वामाक्षि वामाक्षिपतीक्षणा; न्तम् ॥' अत्र भिन्नार्थानां पञ्चेपुपञ्चेप्वित्यादिपदानां मध्ये प्रति: चरणमेव सस्वरव्यञ्जनावृत्त्या वर्णसमूहत्वाद्भवति यमकालंकारः । अन बहुत्वसूचकं स्तवकमिति महिना व्यक्षरप्रभृतिषु ताहगावृति- सत्वे यमकालंकारो डाक्षरावृत्तिसत्त्वे च लाटानुप्रास इत्येवायं भेदः ॥ ६॥ अथ पुनरुक्तप्रतीकाशो नामालंकारः- पुनरुक्तप्रतीकाशं पुनरुतार्थसन्निभम् । केसरी कानने भाति वनेभातिविमर्दकः । भवान् सिंहासने भाति भाति सिंहासनेभवान् ॥७॥ पुनरिति ॥ वस्तुनः पुनरुवार्थकमिवापाततोऽवभासते यद्वा- क्यं तत्पुनरुतप्रतीकाशो नामालंकारः । यथात्रैव केसरीति । अन कानने भाति वने भाति इति शब्दयोः पुनरुवार्थकत्वमापाततोऽव- भासते । वास्तवं तु नास्ति । तथा हि । कीदृशः केसरी । वनेभा. तिविमर्दकः वनसंवन्धिनामिभानां हस्तिनामत्यन्तं विमर्दको मर्दन- कर्तेति । एवं सिंहासने भाति भातिसिंहासने इति शब्दयोरपि पु. नरुक्तार्थकत्वमापातत एयावभासते नतु वासनमस्ति । तथा हि । किंमूतो भवान् भातिसिंहासनेमवान् भान्ति ते भाः सिंहासनं सिं- हकृतस्वकुम्भोपवेशनं तदतिक्रान्तं यैस्तेऽतिसिंहासनाः । भाश्च ते तिसिंहासनाश्चेति कर्मधारयः । सिंहेरपि ये हन्तुमाक्रमितुं वा न शस्यन्ते एतादृशा इभा हस्तिनोऽस्य सन्तीति भातिसिंहासनेभवान् इति पुनरुतार्थसन्निमसत्त्वादिह भवति पुनरुक्तप्रतीकाशमलंकारः ७ वीक्षणाय सदसद्विवे किनां शिक्षणाय लघुबुद्धिशालिनाम् । लक्षणेरिह विचिन्तनैर्मया लक्षिता स्वस्तपद्यपद्धतिः ॥१॥ इति श्रीचिरंजीविभट्टाचार्यकृतराच्यविलासे अलंकारमयी द्वितीया भगी संपूर्णा ॥

·-१-40 अथ कुवलयानन्दकारिकाणां टिप्पणीस्थपद्यानां च कोशः। विप.४६ पर्या. ३७ लोकः पृष्ठ श्लोकः पृष्ठं. अपीतक्षीबकादम्ब. विभा.४० अकारणात्कार्यजन्म कार्यो.४२ अप्रस्तुतप्रशंसा स्यात् अप्र.३४ अकृशं कुचयोः कृशं. उल्ले. १२) अब्जेन त्वन्मुखं तुल्यं श्लेपा.३३ अक्रमातिशयोक्तिः अभिलषसि यदीन्दो अक्र.२१ अई केऽपि शशकिरे. अमन्दपुण्यसंदोह. सहो. २९ शुद्धाप.१३ अडाधिरोपितमृगः मंग.१ अप्र.३४ अमरीकधरीभार. अहल्या क. कपाट प्रहरति वक्रो. ८१ अरण्यरुदितं कृतं शव. निद. २७ अचतुर्वदनो ब्रह्मा. अयं प्रमत्तमधुपः भ्रान्ति.१२ रूपका १० अत्यन्तातिशयोक्ति. अत्य.२२ अयं वारामेको असंभ.४४ अत्युक्तिरद्धतातथ्य. अत्यु.८४ अयं हि धूर्जदिः साक्षात् रूप.९ अथ मुक्ताप्रवालादि. अर्ध दानवचैरिणा. अव धयति पुण्येन परि.३१ एका.५४ अलंकारः परिकरः अधरोऽयमधीराक्ष्या काव्या.६१ अलंकारेषु पालानां प्रति.२ अधिकं पृथुलाधारात् अधि.४९ / अल्पं तु सूक्ष्मादाधे. अल्पा.५० अनन्तरत्नप्रभवस्य विक. ६३ / अविवेकि कुचद्वन्द्वं. विभा.४२ अनयोरनवद्यारि. सवं.२० अशक्तोऽयं तावत्तव प्रत्य.६१ अनिष्टस्याप्यवाप्तिश्च विप.१७ | अश्विनी वसतु भूप. अनुरागवती सध्या. विशे. ४३ | अष्टौ प्रमाणालंकारः अन्तर्विष्णोत्रिलोकी सारा. ५५ / असमालोच्य कोपस्ते फाकु.८२ अन्यत्र करणीयस्य असंग.४५ असावुदयमारूढः ग्लेषा. ३३ अन्यत्र तस्यारोपार्थः पर्यस्ता.१४ | असंभवोऽर्थनिष्पत्तेः असं.४४ अन्याङ्गत्वे रसस्य स्यात् रस.८७ / अस्तं यावे दिवानाये. भन्यासु तावदुपमर्द. प्रस्तु.३६ अस्य क्षोणिपते परा. संभा.६५ अन्येयं स्पसपत्तिः, मेदका. २० अहंप्रथमिकामानां समु.५९ अन्योन्य नामयत्र स्या अन्यो.५० अहमेव गुप- मुदारणानां. प्रती. ८ अन्योपमेयलाभेन प्रती.७ | अहो केनेशी युतिः चको.८१ अपरा योधनं माहुः निद.२८ अहो सल भुजंगस्य असंग.४१ अपारिजातां घसुधां असं.४५ / महो विशाल भूपाल अधि.४१ १ भन्न मूलपयानों स्थलाधीस्टाटतीनो ममर्विन्यासपरिपाटी डेया। मुद्रा.७१ ८७ तुल्य.२२ ·१०२ कुवलयानन्दकारिफाणां उपमा यत्र सादृश्य वृत्त्य.९८ सं.२० उम्मी. ७६ सोकः पृष्टं टोकः पृष्ठं. आ उप.३ आकर्णय सरोजाक्षि. प्रती.. आक्षेपः स्वयमुक्तस्य आक्षे.३८ पफयाचकानुप्रवेशे याच.९५ आक्षेपोऽन्योविधौव्य. आक्षे.३९ / एकस्मिन्यधनेक या पर्या.५६ भानातं परिचुम्वितं उहा. ६८ एकस्य गुणदोपाभ्यां. उल्ला.६८ आत्मतुष्टिरलंकारो. आत्म.९३ एकेन यहुधोलेसे आयद्धनिमसटा. श्लेषा. ३३) एतेषां लक्षणं वक्ष्ये आभासत्वे विरोधस्य विरो.३९ / एपां दोपा गतार्थत्वात् आभासस्याङ्गता यत्र ऊर्ज.८८ | एपां परस्परं योगे विचि.९६ आरूढक्षितिपालभाल खभा.८२ ऐ भाविभूते शशिनि विनो. ३० आवृत्तवर्णसंपूर्ण ऐतिचं किंवदन्ती चेत् ऐति.९१ थाहादकत्वं माधुर्य. ओजो. ३ क इ कतिपयदिवसः क्षयं. इतः सरोजेपु सितेपु अनु.७५ कपिरपि च कापिशायन. इत्थं शतमलंकाराः कल्पनं चान्यथासिद्धा अर्था.९१ इप्यमाणविरुद्धार्थ. विपाद.६७ कवीन्द्राणामासन् परतूरिकामृगाणां उ कस्ते शीर्यमदो योर्द्ध उक्तिरर्थान्तरन्यासः अर्था.६२ | फाकः कृष्णः पिकः कृष्णः गूहो.५६ उक्तिर्याजस्तुतिनि. व्याज.३७ काठिन्यं कुचयोः सृष्टं उल्ला.६८ उचैरटनमर्थय समा. ४८ कामं नृपाः सन्ति सह. दृष्टा.२७ उत्कण्ठयति मेघानां. आर. २५ / कार्यात्कारणजन्मापि विभा.४३ उत्कण्ठितार्थसंसिद्धिः प्रह.६६ कार्याजनिर्विशेषोक्तिः विश.४३ उत्तरोत्तरमुकपः सारा.५५, कार्य निमित्ते सामान्ये अप्र.३४ उत्थाप्योत्थापकत्वे अगा.९४ कार्योत्पत्तिस्तृतीया. कार्यो.४१ उदयन्नेव सविता निद.२८ | किंचिदाकूनसहितं गूढो.७६ उदात्तमृद्धिश्चरितं उदा.८३ किंचिदारम्भतोशक्य विशे.५१ उदिते कुमारसूर्ये. कार्यो ४२ कि पद्मस्य रुचिं. रूप.१० उद्यानमारतोद्भूता. कार्यो.४१ किमसुमिग्लपितैः उन्नतं पदमवाप्य. निद. २८/ किंचिन्मिथ्यात्वसि. मिथ्या.६५ उन्मीलन्ति कदम्यानि आवृ.२५ कृतं प्राज्यं राज्यं विक.५९ उपकारिमुखेन्दुस्थ असत. ४४ कैतवापडुतिर्यको उपमानोपमेयत्वं उप. ६। कैमुत्येनार्थसंसिद्धिः काव्या.६१ अन्यं.२२ संभा.६४ पर्या. ३० रूप.१० कैत.१५ ·अकारादिवर्णक्रमः । ११०३ > , . विभा.४३ सदे.१२ ललि.६५ परि.३१ लोकः पृष्ठं. रोकः 'पृछ. खौमुदीव तुहिनांशु. समा.४७ जटा नेयं वेणीकृन. भ्रान्ता.१४ ऋमिकामकृतार्थानां रता.७२ / जाता लता हि शैले. क्रमिकैकगतानां तु कार.६० जीवनग्रहणे नम्रा. क्क सूर्यप्रभवो वंशः त तकिचिद्विना रम्यं विनो.३० खड्गबन्धादयश्चित्रा. शब्दा.९७ तडिद्गौरीन्दुतुल्यास्या उप. खमिव जल जमिव खं उप. ६ तदभाग्यं धनस्यैव उल्ला.६९ ग तहुणः स्वगुणात्यागात् तहु.७२ तदोजसस्तयशसः स्थिती प्रती. ८ गनन गगनाकार. उप. ६ गजनातेति वृद्धाभिः उल्ले ११ तावशयलत्वं स्यात्, भाच.८९ गण्डाभोगे विहरति मदै तल्लिनाम यत्र. लिहा.९३ अत.७४ गर्वमसभाव्यमिमं प्रती. ७ तव प्रसादात्युमुमा. गलितत्वमिवाहाद तवामृतस्यन्दिनि. प्रति. २६ गुण. ३ गिरिमदानिगरेरधिः परि ५७ तस्य च प्रक्यसो सारा.५५ गुणदोषौ युधो गृहन्, उप. ३ ताभ्यां तौ यदि न स्या. अय.६९ गुणवदस्तुसंसर्गात् ६३ तिलपुष्पात्समायाति कार्यो.४२ गुणोत्सप्टैः समीकृत्य तुल्य.२४ तीत्वा भूतेशमालि. परि.११ गुम्फा कारणमालास्था कार.५३ | तृणालपुतरस्तूल सास.५५ गूढोक्तिरन्योद्देश्यं चेत् गूढो.७९ बात काकोदरो येन गृहीतमुक्तरीत्यार्थ. एका.५३ त्रिविधं दीपकावृत्ती आवृ.२५ प्रामेऽस्मिन्प्रस्तरप्राये गूढो.. त्वं चेत्सचरसे वृषेण खसङ्गसण्डित. असंग.४५ चत्वारो रसयत्प्रेय. ८६ त्यामार्दवे दृऐ तुल्य.२३ चन्द्रज्योत्माविशद. रूप. स्वप्यागते किमिति चपलातिशयोक्तिस्तु चप. २१ चातकनियतुरः पय प्रहर्ष ६६वदहनादुरपमो. चित्रं तपति राजेन्द्र फागों. ४ दानापिनो मधुरा यदि उता.१८ चूडामणि पदे पत्ते. दिधमन्महत पुन विष.४४ दिम्पप्रतिविम्यत्यं दृष्टां.२६ दिवमप्युपयाताना दिव्यानामपि कृतविस्मयां, स्मृति. १२ छाया संधयतेतलं राहो. २९ दीपकैकापलीयोगात् माला.५४ कापटुतिरम्पस्य का.१५ / हा दग्ध मनविन व्यापा.५२ रेकोचिर्या लोकोडेका.८० र केशवगोपराग, पा. ३२ अव.७० रूप.१. समा.४० निद. २८ दिशे. ५1 ·कुवलयानन्दकारिकाणां रूप.१ प्रमा. ग्लोकः पृष्ठं. श्लोकः वदन्ति यावानां दीप.२४ बदन्ती जारवृत्तान्त. छेका. १६ शंभुर्विश्वमवत्पद्य घानामितरेपांचा. तुल्य.२२) शमयति जलधरधारा. आर.२ घयनान्यस्योपमाया प्रती.८ पारणं किं प्रपनानि सारा.५ वॉपमानधर्माणां उप.४| शिसरिनि धनु नाम. व्याज.३ वर्णोपमेयलामेन प्रती.८ शुद्धापतिरन्यस्य शुद्धाप. १ याफ्ययोरेकसामान्ये प्रति.२६ शुकन्धनामिवत्खच्छ. वाफ्यार्थयोः सदृशयोः निद.२७ , श्रुत्यादियाफ्यनिन्या. शन्दा ९ धान्छितादधिकार्थस्य मह.६६ श्रुतिलिङ्गादयः शब्दाः संभा.९: वापी कापि स्फुरति गगने स्वस. १९ स विचित्रं तत्प्रयत्नश्चेत् विचि.४१ विधाय वैरं साम. अन ३४ स एव युक्तिपूर्वश्चेत् हेत्वप.१६ विधिरेव विशेषगर्हणीयो व्याज.३८सक्तकालमनस सूक्ष्मा. विनयभांति विद्ययं. अन्यो. ५० | सगतानि मृगाक्षीणां तुल्य.२४ विनानिष्टं च तत्सिद्धिःसमा४८ संगतान्यगुणानही. अत.७ विनोक्तिश्चेद्विनाकिंचित् वि.३० , सप्रामाङ्गणमागतेन माला.५४ विभावना विनापि स्यात् वि.४० सजातपनप्रकरान्वि. तुल्य.२२ विभिन्नवर्णा गरुडाग्रजेन पूर्व. ७३ सन्त सचरितोदय. वियोगे गांडनारीणा निद २८ संवन्धातिशयोक्तिः विरद्धं भिन्नदेशत्वं असंग.४४ संभवः स्यादलंकारः संभ.९२ विरुद्धकार्यस्योत्पत्ति निप.४६ संभावना स्यादुत्प्रेक्षा संभा.१६ विरुद्धात्कार्यसंपत्तिः विभा.४२ संभावनं यदीत्थं स्यात्संभा.६४ विरोधे तुल्ययलयोः विक.५८ समर्थनीयस्यार्थस्य काव्य.६२ विवखतानायिषतेव. हेतू १८ समं स्याद्वर्तनं यन समा.४७ विवृतोक्तिः श्लिटगुप्त विवृ.७९ समाधिः कार्यसौकर्य समा.६० विशेषः स्यातमाधारं विशे.५१ समाहितं तद्भावस्य समा.८९ विशेपः सोपि यद्येकं विशे.५१ समासोक्तिःपरिस्फूर्ति-स •समा.३० विपमं वर्ण्यते यन विप.४६ सव्यञ्जनस्वरावृत्तौ छका.९९ विषय्यमेदताद्रूप्य. रूप.९ संसृष्टिमिश्रितैतेयां संसृ.९४ वीर बद्रिपुरमणी तद्गु.७२ सस्वरव्यजनावृत्त्या यम.९९ वेधा द्वेषा भ्रम चके. रूप. ९ सहोक्तिः सहभाचश्चेत् सहो.२९ व्यतिरेको विशेपश्चेत् व्यति.२९ सादृश्याद्वस्तुनो मान. उप.९० व्याजोक्तिरन्यहेतूच्याव्याजो७८ साधु दूति पुनः साधु व्याज.३८ व्यावलात्कुचमार. समा.३० "चीयमपरा लक्ष्मीः रूप.१० लेशा.७१ स्यात् २० ·.१०४ कुवलयानन्दफारिकाणां भाक्षे. ३९ एश.५४ फलो.१८ पर्या.५६ श्लोकः पृष्ठं. स्लोकः पृ. देवी पायमुपासते. टा. २६ परिपृत्तिर्विनिमयो परि.१७ देहि मरकन्दुक राधे पयां.३७ / परिसंख्या निपिचक. परि.५८ दोपस्याभ्यर्धनानुश अनु.७० पर्यायेण द्वयोस्तयेत् उप. ६ दोस्तम्भी जानुपर्यन्त. एका.५४ पर्यायोकं तदप्याहुः पर्या.३७ योरन्यतरस्यामेदक संदे.९५ पर्यायोक्तं तु गम्यस्य. पा.३६ व्योरपि प्रधानत्ये सम.९५ | पर्यायो यदि पर्याये पर्या.५६ द्वार पतिभिरायतं पूर्व.७३ | पलाशपुगुमधान्या. प्रान्ति.१२ पादादिपु पदावृत्त्या. अनु.९७ धूमस्तोमं तमाशके यस्तूत्प्रे.१७ पिनष्टीय सरमामः. वस्तु, १७ पिदितं परवृत्तान्त. पिहि.७८ पुनस्क्तमतीका नचिरै मम तापाय. पुन.१०० न तमलं या न चारु. पुनःस्वगुणसंप्राप्ति. पूर्व.७३ पूरे विधुर्वर्धयितुं पयो. नन्वाधयस्थिति रियं म पनं मुसमेवेदं भ्रान्ता. १५ । पूर्वावस्थानुवृत्तिश्च पूर्व.७४ नागरिक समधिको. भ्रान्ता. १४ | पृथ्याघेयाद्यदाधारा अधि.४९ नागेन्द्र हस्तस्वचि. तुल्य. २३ प्ररतार्थस्य शम्देन श्रुत्य.९३ प्रकृतार्थापयोगित्यं. आचा.९३ नाप बानिस. अप्र.३५ नाथ मयूरो नृत्यति प्रतिपेधः प्रसिद्धस्य. प्रति.८४ नायो मे विपणिं गतो गूढो.७१ प्रतीतिर्लिगिनो लिगा. प्रती.९० प्रती.७ नानार्थसंश्रयः श्लेपो श्लेपा.३२ प्रतीपमुपमानस्य नाम्युजैन कमलैरुप. प्रती.८ प्रतीपमुपमानस्य तुल्य. २२ निन्दाया निन्दया व्य. व्याजा३८ प्रत्यनीकं यलयतः प्रत्यक्षमिन्द्रियशान. प्रत्य.९० प्रत्य.६१ निद्राति छाति भुते कारक.६० निपीय मदिरा दुरो. प्रमाणत्वेन निर्दिष्टा अलं. ९२ निरक्तियोगतो नाम्ना. निरु.८४ प्रश्नोत्तरान्तराभिन. चित्रो.७७ निषेधाभासमाक्षेपं आक्षे.३९ प्रस्तुतेन प्रस्तुतस्य प्रस्तु.३६ नीतानामाकुलीभावं प्रस्तुते धर्णवाफ्यार्थ. ललि.६५ प्राक्सिद्धस्वगुणोत्को अनु.७५ प प्रौढोकिरतार्थीहेतोः प्रौढो.६४ 'पदार्थवृत्तिमप्येके व्यति.२८ पने स्वनयने स्मरामि. छेका. १५ परस्परतपासंपत् मंगला.१ फणीन्द्रस्ते गुणान्वक्तुं पराङ्गभावयोोंगे भाव.८९ व परिणामः क्रियार्थश्चेत् परि.११. बहुभिर्यहुधोल्लेखात् धको.८१ विक.५८ टेपा. ३३ + परि.३१ उल्ले.११ ·साला.६८ . वको.८१ 'अकारादिवर्णक्रमः। १०५ रोका पृष्ठ श्लोकः पृष्ठं. 'यहूनां युगपद्भाव. समु.५९ यदयं रथसंक्षोभा. बालेन्दुवाण्यपि. वस्तू. १७/ यद्यपातिगर्भत्वं साप.१९ यन्मध्यदेशादपिवे. अल्पा. ५० यश्च निम्वं परशुना. भजेम भवदन्तिकं अनु. सुल्य. २३ यस्मिन्विशेपसामान्य. विक.६३ भवन्ति नरकाः पापात् कारण. भवित्री रम्भोरु त्रिदश. नको.८१ यामि न यामीति धवे. चप.२१ भावस्य चापराङ्गत्वे प्रेयो.८८ युक्तिः परातिसंधानं युत्य.८० उप. ३ भाविक भूतभावार्थ भावि.८३ ये रसस्याझिनो धर्माः भिक्षार्थी के प्रयातः योगेऽप्ययोगः संपन्धा.संयं२० भेदकातिशयोक्तिस्तु मेद.२० । यो भीतो वसतो नाय. निद.२७ भेदधैशिष्टययोःस्फूर्ता उन्मी.७६ र भ्रान्तापगुतिरन्य. भ्रान्ताप.१४ रक्तो तयांनी मृदुली हेतूटो.१७ म | रसस्तम्भेपु संक्रान्त. सामा.७५ रसस्तम्मेपुसंक्रान्तः ऋद्धि.८३ मणिः शाणोडीढः रामर. दीप. २४ रत्याप्तप्रियलाञ्छने. रदा.७२ मदुक्तिवेदन्तर्मदयति अव.१७ रथस्थितानो परिवर्त. मधुवतीधः कुपितः रवितप्तो गजः पद्यान, साप.११ मधूनि पपियति एका.५३ मध्यः किं फुचयोः फलोत्मे.९८ रात्री स्वेर्दिवा घेन्दोः रानिर्गमिष्यति भविष्यति विषाद.६५ हेत, १७ मन्धानसूमिधरशैल. मयि मुकुलितमाल. रिकेपु वारिकथया. कैतवा. १५ रामा ३० मप्येव जीर्णता यानु. रूपफातिशयोकि स्वरू.१९ अनु.७० मलयमरुतो माता याता मलिनयितुं सलवदनं विचि.४९ लाटानुप्रासभूभिग्ना लाटा.९८ मलिकामास्यभारिण्यः मीलि.७५ लुब्धो न विराजत्यर्प व्यापा.५२ मीलितं यदि साह. मीलि.७५ / लेशः स्याहोपगुणयोः लेश.७१ मुपति मुगति पोशं. भक.२, लोकमवादानुरूतिः लोको. ८० मेपर्मदुरमबार बन. महर्ष.६६ | लोधनन्दनयन्दनठम. उपा.१८ मोई जगप्रयभुवो पांग.४५ टोके करमरहातु, य लोकं पश्यति यस्यादि यत्तया मेलनं तत्र प यसापायतिस्पर्थात् प्रह.६७ कम्पन्दि भेदविन्दु सरपत्रसमानान्त. प्रती. . पक्रोक्तिः श्लेषका. पको.८१ पपासंख्यं प्रमेय पण.५६ बनेर निर्मितता आ7.१५ फलो.१८ हेत्वप. १३ टेको.८० विप,४७ ·- छेका. १६ शंभुर्विश्वमवत्य १०६ कुवलयानन्दकारिकाणां श्लोकः पृष्ठं. लोकः। वदन्ति वावर्णानां दीप.२४ वदन्ती जारवृत्तान्त. वत्या वानामितरेषां घा. तुल्य.२२ शमयति जलधरधा घण्येनान्यस्योपमाया प्रती.८ पारणं कि प्रपन्नानि चॉपमानधर्माणां उप.४ शिसरिणि घनु ना, वर्णोपमेयलामेन प्रती.८ शुद्धापतिरन्यर वाक्ययोरेकसामान्ये प्रति,२६ शुक्रेन्धनामिवरस्वच्छ वाक्यार्थयोः सदृशयोः निद.२७ श्रुत्यादिवाक्या वाञ्छितादधिकार्थस्य प्रह.६६ श्रुतिलिङ्गादयः वापी कापि स्फुरति गगने खरू. १९ विचित्रं तत्प्रयत्नश्चेत् विचि.४९ विधाय वैरं सामर्षे. अप्र. ३४ स एव युक्तिपूर्व विधिरेव विशेषगर्हणीयो व्याज.३८ | संकेतकालमनस विनय ति विद्येयं. भन्यो.५० | संगतानि मृगाक्षीण विनानिष्टं च तसिद्धिः समा४८ संगतान्यगुणानगी./ विनोक्तिश्चेद्विनाकिंचित् वि.३० | संप्रामाङ्गणमागतेन विभावना विनापि स्यात् वि.४० | संजातपनप्रकरान्ति, विभिनवर्णा गरुडापजेन पूर्व. ७३ सन्त. सचरितोदय. वियोगे गौडनारीणा निद. २८ संवन्धातिशयोक्ति विरुद्धं भिन्नदेशत्यं असंग.४४ संभवः स्यादलंकारः/ विरुद्धकार्यस्योत्पत्ति विष.४६ संभावना स्यादुत्प्रेक्ष विरुद्धात्कार्यसंपत्तिः विभा.४२ | संभावनं यदीत्थं स्या विरोधे तुल्यवलयोः विक.५८ समर्थनीयस्यार्थस्य विवस्वतानायिषतेव. हेतू १८ | समं स्याद्वर्तनं यत्र विवृतोक्तिः श्लिष्टगुप्तं विवृ.७९ समाधिः कार्यसौकर विशेषः ख्यातमाधारं विशे. ५१ समाहितं तद्भावस्थ विशेष: सोपि यो विशे.५१ | समासोक्तिःपरिस्फूरि विषम वर्ण्यते यत्र विप. ४६ | सव्यञ्जनस्वरावृत्तौ विपय्यमेदताद्रूप्य. रूप.९ संसृष्टिमिश्रितैतेषां वीर स्वद्रिपुरमणी तनु.७२ | सस्थरव्यञ्जनावृत्त्या वेधा द्वेधा भ्रमं चके. रूप. ९ | सहोक्तिः सहभायश्चेत व्यतिरेको विशेपश्चेत् व्यति.२९ | सादृश्यावस्तुनो भान व्याजोक्तिरन्यहेतूच्याव्याजो७८ साधु दूति पुनः साधु समा. ३० । साध्वीयमपरा ला. व्यावलात्कुचभार.

·Not to be Issued