·शुद्धिपत्र। शुद्ध। एछं। परामों.. निश्चये .. .. ३१ घशुद्ध। সামগ্নী निश्चयो साध्यभाव साध्यासामान्यीय तदरतिव भदेना যাৱাবৰৰ জন্য 'एहस्य योगामाये .. g साध्याभाव साध्यसामान्यौय.. तहदत्तित्व भेदेना घटाद्यमावस्यैव.. करयेत्यत्यन्ता रहस्ये योजनाभावे .. .. .. २. सान.. .. साधन २० च .. चकास्तीति .. तद्या मा भूत्। .. १८९ .. घ कास्तौति. तदा.. माभूत उपधी.. विद्यमान संसायहो.. कमाकजल धाशते," . २६८ .. उपाधी. विद्यमान संसर्गाग्रहो शाकमानत्व हाते .. २०. .. १२ २०० .. ११ २३१ ·पतिः .. .. च्यभुई। ज्याप्रयतेचेति व्याघात निरत्त्या प्रचिवो स्ततदुमाभ्यां.. सत्येय तत्पुषोय' घटकतयैव एई। व्याशाते च," इति २३२ व्याधातनिवा २३३ रथिवी २३७ स्तदुमाभ्या २४. सत्येश्य ..२५२ सत्पुरुषोय २५१ .. .. 0 .. .. .. .. .. चटकतयैव .. मध्यत्वच .. साध्यत्वश्च २०८ .. मगवन मगव भावस्वन भावत्वेन .. ६. .. ३२५ ३५० १३ .. .. मिधारस्य पाधित्वा .. s .. .. २०१ .. रहस्ये व्यभिचारम्य उपाधित्वा स्पा यदेत्यर्थक, वच्छे- राणाव्याप्यत्वे निरूय प्रमानु ध्यातिसारणा तदानी यसाधारण 8.8 .. 8 .. यदेव्यक बच्छे राणाप्यावे निरूपितुं प्रमामानु दाप्तिकरया दामो पसधारवं .. .. .. ४६३ ४०२ .. .. 89. १७६ दामि .. दानुमि .. केवमान्वयि ५२. १० .. B ·एएं। पङ्किः। धमुई। कापशान्ता काशात्यन्ता प्रतियोगित्वात् .. वयादि.. श्रीमद प्रतित्वात् वहादि श्रौद्र 8 ५६ ६०३ ३ . .. प्रामाएक प्रनायक परमान्च परमाण्व मरमाणु ६०५ ६०५ २० परमानु नद्भूत पराण विशेष परमाणु . विशेष ५ ६२६ .. .. व्यारत्ता.. .. ध्यरत्ता .. नागत्या नायत्या प्रमाणेति ६४७ ६६० .. .. .. ૬ प्रमाणति मापाद्य 'मर्धापत्तिः मुपपाद्य मर्थापत्तिः ..

·तत्त्वचिन्तामण अनुमानखण्डे अनुमित्यादि- बाधान्तभागस्य सूचीपत्र। . एर्छ। २१ .. .. .. .. ५३ .. .. १२४ ... .. विषयः । अनुमित्यनुमानलक्षणं व्यनुमानप्रामाण्यं थामिपञ्चक सिंह-व्याप्रत्यापिलक्षणं यधिकरणधावच्छिन्नाभावः याप्तिपूर्वपक्षः শ্রিাণিবিজ্ঞান सामान्यामाव: विशेषव्यातिः सतएव चतुथ्य व्याप्तिपशेमायपूर्वपक्षः भ्याप्तिग्रहोपायसिद्धान्तः निरूपये । व्याप्यनुगमः सामान्यलक्षणापर्वपक्षः सामान्यलक्षणासिद्धान्त. उपाधिवादमूर्वमक्षा उपाधिवादसिद्धान्तः उपाधिविभागः .. .. .. १०० २१. २१९ २०३ २५२ २८३ .. .. २९ .. २३६ ३०० ..

·एवं . २६३ .. ४३२ .. 882 ४८ .. .. ५५२ ५७२ ५८२ विषया। उपाधिदूषकतावीजपूर्वपक्ष उपाधियकतावीजसिद्धान्तः उपाध्यामासनिरूपण पक्षतापूर्वपक्ष पक्षतासिद्धान्त पलमपूर्वपक्ष परामर्श सिद्धान्त केवलान्वय्यनुमानपूर्वपक्ष' केवलान्वय्यनुमानविद्वान्तः केवलव्यतिरेक्यनुमानपूर्वपक्ष केवलयतिरेक्यनुमानसिद्धान्तः संशयकरणकार्थापत्तिपूर्वपक्षः संशयकरणका पत्तिसिद्धान्त. छानुपमत्तिकरणका पत्तिः घवयव विभागः न्यायमक्षा अवयवलक्षणं प्रतिज्ञालक्षणं हेतुलवणं चन्वयिहेतुलक्षणं यदिरेकि हेनुलक्षणं उदारणसामान्यतक्षणं ६५ ७२५ ७३५ ૨૭, 980 ७४१ उदाहरणविषशक्षणं उपनषसामान्य विशेषणक्षणानि निगमनमक्ष ७५२ ·(३) एछ। ७८४ विषयः। हवामाससामान्य लक्षणं सद्यभिचारपुर्वपक्षः सयभिचारसिद्धान्तः साधारणपूर्वपक्षा साधारणसिद्धान्तः १६ २५ २६ ८३२ ३८ ८४२ असाधारण पूर्वपक्षः यसाधारणसिद्धान्तः अनुपसंहारिपूर्वपक्षः खनुपसंहारिसिद्धान्तः विरुद्धभूर्वपक्षः वरुद्धसिद्धान्तः तत्प्रतिपक्षपूर्वपक्षः দলনিষিড়ানঃ प्यसिद्धिपूर्वपक्षः धसिद्धिसिद्धान्तः 'बाधपूर्व पक्षा बाधसिद्धान्त ८७१ .. ८६७ .. .. ६१९ ६२ .. ६६° ·ॐनमः शिवाय। तत्त्वचिन्तामणी अनुमानास्यद्वितीयखण्डम् । प्रत्यक्षोपजीवकत्वात् प्रत्यक्षानन्तरं बहुवादिसम्भ- तत्वादुपमानात् प्रागनुमानं निरूप्यते। अनुमानास्थद्वितीयखण्डरहस्यम्। न्यायाम्बुधिकतमेतुं हेतुं श्रीराममखिलसम्पत्तेः । तातं त्रिभुवनगीतं तकालद्वारमादराबत्वा ।। श्रीमता मथुरानाथ-तर्कवागौशधौमता । विशदीत्य दर्यन्ते द्वितीयमणिफक्किकाः ॥ प्राविधिकीपण्डितमण्डलीषु सत्ताण्डवैरध्ययनं विनापि। • मदुकमेतत् परिचिनय धौराः नि.गहमध्यापनमातनुध्वम् ॥ यद्यपीदं बहुभिर्बहुषु बहुधा चर्चितं जायते च कैथित् मामा- न्यतो हेवाभासान्त, नथापि नबानास्थानविततमभेषामकागकं बड़- 1 ·तत्वचिन्तामणौ २ तत्र व्याप्तिविशिष्ट-पक्षधर्माताजानजन्यं ज्ञानमनु- मितिस्तत्करणमनुमानं तच्च लिङ्गापरामर्शी न तु परा- मप्यमाणं लिङ्गमिति वक्ष्यते। नरकुतर्कसम्वलितममाम्प्रदायिकञ्चातो व्यामोहायैव केवलं मघां भवतीति मार्थ जिक्षया मत्सर्कमामृतव्याख्याय वैद्याय च ममात्र परं निर्बन्धः । प्रत्य निरूपितमिदानी अनुमानं निरूप- पोयमतः गिय्यावधानाय प्रतिजानीने(२), 'प्रत्यवानन्तरमित्या- दिना, अन्यया(९) अरण्यरुदितं स्यादिति भावः४) । 'प्रत्यक्षानन्तरं' प्रत्यचनिरूपणानन्तरं, 'उपमानान् प्राक्' उपमाननिरूपणात् प्राक, 'अनुमानं निरूप्यते' इत्यचयः, 'निरूप्यते' म्नक्षण-स्वरूप-प्रामाण्या- दिमिर्जाप्यते, लवण-म्वरूप-प्रामाण्यादिप्रकारकजानानुकृलव्यापा- रविषयोऽनुमानमित्यर्थः ।. शब्दप्रयोग एव, नदिध- यता व्यापारानुपन्धिन्येव । प्रत्यक्षग्रन्थानुमानग्रन्ययोरेकवाक्यताप्रति- व्यापारः (१) शिप्यथूपाय इत्यर्थः। (क) प्रतिज्ञा र ध्ययवहितोत्तरकादकत्तव्यत्वप्रकारपबोधानुकूलव्या- भार, ताहव्यापारध प्रत्यक्षानन्तरमित्यादि निमप्यने इत्यन्तं वाक्य, मानसामीप्यविदितनटा निष्पनेन निमप्यने ति वाक्येन प्रयोगाधि. परमकानाध्यस्तिोत्तरकालीनखेन निरुपणयोधनात् । (२) निम्पयम्य प्रतिवामुलकावाभावे । (a) पायरोदनं पचा निष्फ तथा तानिरूपण म्यात् ।

·धनुमितिनिरूपणं। पत्तये प्रत्यवानुमानयोः सङ्गतिवरूपेण सङ्गतिमपि दर्शयति, 'प्रत्य- दोपजीवकत्वादिति अनुमानम्य प्रत्यककार्यवादित्यर्थः । भवति हि व्याप्तिज्ञानात्मकमनुमानमिन्द्रियात्मकप्रत्यक्षफलमिति भावः । झानजन्यजिज्ञासाप्रयोज्यत्वं पञ्चम्यर्थः, अवयशास्य प्रत्यक्षामन्तर- निरूपणे, तथाच प्रत्यक्षोपजीवकत्वज्ञानजन्यजिज्ञासाप्रयोज्यप्रत्य- क्षानन्तरनिरूपणविषयोऽनुमानमित्यर्थः । एतेन सङ्गनित्वरूपेण सङ्गतिर्दर्शिता, अनन्तराभिधानप्रयोजकजिज्ञासाजनकज्ञानविषयत्वं हि सङ्गतित्व, तथाचानन्तराभिधाने प्रत्यक्षकार्यत्वज्ञानजन्यजिज्ञासा- प्रयोज्यलयहे प्रत्यक्षकार्यवेषि.अनन्तराभिधानमयोजकजिज्ञासा- जनकज्ञानविषयत्वग्रहात् तुल्यवित्तिवेद्यलेन उत्तरकालं मानमयोध- सम्भवात् । एकवाक्यत्वञ्च एकप्रयोजनप्रयोजनकप्रतिपत्तिविषयार्थकत्वं, पूर्वग्रन्यार्थप्रतिपत्तिप्रयोजनप्रयोजनकप्रतिपत्तिविषयार्थकत्वमिति यावत् प्रयोजनन्तु परम्परया मुक्तिरेव । एकवाक्यताप्रतिपत्तौ च मङ्गतिप्रदर्शनं लिङ्गज्ञानविधया हेतुः, यत् यत्सङ्गतिमत्प्रतिपादक- वाक्यं भवति तत्तत्प्रतिपादकग्रन्येनैकवाक्यं भवति यथा मन्त्रिकर्षादि- ग्रन्य एव प्रत्यक्षकार्यत्वैककार्यकारित्वादिसङ्गतिमत्प्रतिपादकवाक्यं भवनि प्रत्यक्षप्रदिपादकग्रन्थेनैकवाक्यमपि भवतीति व्यानेः। न चैता- दृशैकवाक्यताप्रतिपत्ति प्रकृतोपयोगिनौति वाच्यम् । तत्प्रतिपत्तेः प्रत्यक्षग्रन्यप्रयोज्यफलेच्छावतोऽनुमानग्रन्यमवृत्तावुपयोगिलात्। नव- नुमाने प्रत्यचोपजीवकत्ववच्चक्षुराद्यात्मके प्रत्ययेऽप्यनुमानोपजीवकत्व- स्थाविशिष्टतया अनुमाननिरूपणानन्तरं प्रत्यनिरूपणपत्तिः । भवति हि कार्य्यमात्रेऽदृष्टम्य हेततया चचुरादावयदृष्टं हेतुः तक्षादृष्टं ·तत्वचिन्तामणौ L दीपदानादौ प्रकृत्या, तत्प्रवृत्तिश्च दीपदानादा खेटसाधनताइनुमा- नादियदृष्टद्वारा चक्षुरादिकमनुमानोपजीवको न चादृष्टाहारकोप- नौवकत्वमेव मनतिरिति वाच्यम् । स्वेटमाधनतानुमितिहेतुका वृत्त्यादिक्रमेण घर्षणदिजनितायां खण्डचक्षुरादिव्यकावदृष्टद्वारापि परम्परयानुमानोपजीवकत्वमत्त्वात् न च प्रवृत्त्यद्वारकं जन्यन्वरूपं वा(५) उपनौवकवमेव मगतिरिति वाच्यम्। मनमोऽनुमानवनये प्रात्म- मनःमोगस्य निधिकन्यादिद्दारा प्रत्यक्षप्रमितिकरणत्वेन प्रत्यक्ष- प्रमाणरूपस्य मावान्मन रूपानुमानजन्यत्वेन तादृशानुमानोपजी- वकस्वस्यापि प्रत्यचे सत्वात् । एतेन यत्किञ्चित्ममितिविभाजको- पाधवच्छिन्ननिरूपितफन्त्रोयधानात्मककरणलावच्छेदेन उपजीवकत्व- मेव मतिः तदानुमान एवास्ति न तु इन्द्रियात्मकप्रत्यक्षप्रमाणे मन:-श्रवणयोरजन्यखात् फन्नोपधानात्मकत्वविवक्षणादौश्वरीयव्याप्ति- जानभ्यामदाद्यनुमितिस्वरुपयोग्यकरणवेऽपि(२) अनुमाननिष्ठप्रत्य- चोपजीवकवम्य न सङ्गतिलहानिरित्यपि प्रत्युक्तम् । मनमोऽनुमिति- करणवनयेऽनुमितिकरणत्वावच्छेदेनापि प्रत्यक्षोपजीवकवाभावात् तादृमोपनौवकलौत्र मनिले शब्दे उपमानोपजीवकत्वस्याध्यमगति- वापाताच व्यवहारादितोऽपि मनिग्रहात् भाब्दधीकरणत्वावच्छेदे- मोपमानोपजीवकवाभावादिति चेत् । न । प्रत्यवानुमानयोः परम्परं उपजीवकलावियेऽपि यत् यदुपजौवकं तत् तत्रिरूपणानन्तरनिरूप्य- मिति नियमाभावादेव अनुमाननिरूपणनन्तरं प्रत्यक्षनिरूपण- {१) परम्परयोपजीवकत्वं न साक्षानन्यत्वमपि तु प्रयोज्यस्वमेव । (२) शरुपयोग्यवेपीति ख.।

·अनुमितिनिरूपणे प्रभङ्गाविरहात् प्रत्यक्षानन्तरमेव अनुमानं निरूपितं, न त्वनुमा- नानन्तरं प्रत्यक्षमिति अत्र स्वतन्त्रेच्छस्थति न्यायेन(२) इच्छाया- एव वीजवादिति दिक्। अनुमानग्रन्थोपमानग्रन्थयोरेकवाक्यतामतिपत्तयेऽनुमानोपमान- योरपि मङ्गतिमवैव दर्शयति, 'बहुवादौति। न चैतप्रदर्शनमनुमान- निरूपणावसर एवोचितमिति वाच्यम्। खतन्त्रेच्छस्य नियन्तु- मशक्यत्वात् । न च तथाप्यनुमानस्य बहुवादिसम्मतत्वोत्कौर्जनात् कथमुपमाने मङ्गतिलाभ इति वाच्यम् । 'बड़वादिसम्मतत्वादित्य- स्योयमाने बहुवादिमम्मतानुमानोपजीवकवादित्यर्थात् । भवति च गोमदृयो गवयपदवाय इत्यनिदेशवाक्यार्थज्ञानात्मकोपमाने गवा- दिपदशक्तियाहकानुमानोपजीवकत्वमिति भावः । प्रचापि ज्ञान- जन्यजिज्ञामाप्रयोज्यत्वं पञ्चम्यर्थः, अन्वयम्तस्य 'उपमानादित्यत्र उप- मानपदार्थ उपमाननिरूपणे ! दीधितिशतस्तु बड़वादिसम्मतत्वोत्कौनेनावमरस्य सङ्गतित्वं सूच्यते, तथा हि अनुमानस्य बहुवादिसम्मतत्वेन निरसनोयान्प- वादिविप्रतिपत्तिकतया बडतरदुःखाजनकप्रतिपत्तिकवादत्रैव प्रथम युत्पित्सर्जिज्ञासा न तु उपमाने तम्याल्पवादिसम्मतत्वेन निरसनी- यवहुवादिविप्रतिपत्तिकतया बहुतरदुःखानुबन्धिप्रतिपत्तिकत्वात्, तथाच अनुमाने प्रथमं प्रतिबन्धकीभूतशिस्थजिजामोत्पत्ती) तन्नि- (१) सतम्लेच्छस्य मर्दानुशेगानईत्वमिति न्यायेनेत्यर्थः । (२) उपमाननिरूपणप्रतिबन्धकोभूतशिजिज्ञासात्यचौ इत्यर्थः।

·चिन्तामो कपणे चर) तन्त्रिायेदावमरसङ्गत्या उपमाननिरूपणमिति भावः इत्याइ) नन्नये नानप्रयोज्यप्राथमिकजिजामामयोज्यत्वमत्र पञ्च- म्बर्थः, अन्वयास्त्र उपमानात् प्रानिकपणे एवञ्च ययादिमम्म- सबज्ञानप्रयोज्यपाथमिकशिक्षामाप्रयोज्यौपमानप्रादिरूपणविषयोऽ- नमानमित्यन्वय इति ध्येयम् । मित्रान्ड 'प्रत्यक्षोपजीवकलादित्वादिः ' नियत इत्यन्तपन्योऽत्र कचित् कन्धितो न त वाम्नदिकः पाठः । 'अथानमानं निक- प्यते' इत्येव माठोवाम्नविका, तावतेत्र मिद्ध-माध्यममभिव्याहार- बलनभ्यम्य हेत-हेतुमदावम्य प्रतिवन्धकौमृत जिजामानिवर्तक- मिद्धलक्यनेनावसरम्य च मङ्गतित्वलाभमभवात्, अन्यथा शब्दखण्डे- प्युपमानापनौवकलात् उपमानानन्तरं गब्दोनिकाप्यने इत्यम्य वक्रय- बापानादित्यारः। अनुमितेः प्रत्यक्षादिमितिभिन्नत्वज्ञान विना अनुमितिकरण- खेन अनुमानम्य इतरभिन्नत्व जान न मम्भवति अनुमिति-प्रत्यक्ष- पोरभेदग्रहात् प्रत्यक्षादिप्रमितिकरणे व्यभिचारजानापत्तः, अत' प्रयमतोऽनुमितेरितरभेदानुमापकमाइ, "नति, अतोनार्थान्त- राबकासः । कचित्तु अनुमितिकरणसमनुमाननवणं करणीय, नग्ना- मन नानुमितिज्ञान विना मम्भवति तग नहरितमूर्तिकला- ११) पगुमानगिकपणे इय, बनिबंधन इति । (२)नि बन्नीनिस• • .

·धनुमितिनिरूपणम्। दतः प्रथमतोऽनुमितिं ज्ञापयति, 'तत्रेति, अतोनार्थान्तरावकाम- इत्याः ।। . लवणसमन्वयः।पत्र "तच' कर्त्तये लक्षणादिप्रकारकानुमाननिरूपणे, मप्तम्यर्थी- विशेषणता, अवयद्यास्यानुमितिरित्यनेन, तथाच कर्तव्यलक्षणा- दिप्रकारकानुमाननिरूपण विशेषणीभूता अनुमितिरीदृमं जान- मित्यन्वयः । 'व्याप्तिविशिरीति व्याप्तिविभिटञ्च तत् पतधर्माताजा- नश्चेति कर्मधारयः ममामः, तथाच 'व्याप्तिविशिष्टं व्याप्तिप्रकारकं, यत् 'पक्षधर्माताजान' हेतोः पने सम्बन्धज्ञानं, तज्जन्यज्ञानमनुमिति- रित्यर्थः । भवति च पर्वतोवनिमान् इत्याइनुमिति-डिव्याप्यधूम- वान् पर्वत दूत्यादिव्याप्तिप्रकारक-पक्षनिष्ठहेतुसम्बन्धज्ञानजन्येति धूमवान् पर्वत इत्यादिकेवलपचधर्मताज्ञानजन्ये तदनुव्यवमाये धूमवत्पर्वतवान् देश इत्यादिविभिष्टवैशियबोधादी चातिव्याप्तिवारणय 'व्याप्तिप्रकारकेति। न च पक्षविशेय्यक हेतमम्बन्ध- जानत्वेन हेतुत्व विवक्षणेऽप्येतद्दोषवारणसम्भव इति वाच्यम् । श्रमम्भ- वापत्तेः अनुमितावपि तेन रूपेणाहेतृत्वात् । वझिव्याप्योधूम इत्यादि- केवलव्याप्तिप्रकारकज्ञानजन्ये वहिव्याप्यधूमवान् पर्वत इत्यादिज्ञाने- ऽतिव्याप्तिवारणय पक्षधर्मातेति । वहिव्याप्यधूमवान् पर्वत इत्यादि- परामर्शजन्ये संस्कारेऽतिव्याप्तिवारणाय चरमज्ञानपदं? ननु तथापि वहिव्यायधूमवन्महानससदृशः पर्वतपदवाच्य इत्यनिदेशवाक्यार्थ- ज्ञानजन्यायामयं पर्वतपदवाच्य इत्युपमितातिव्याप्तिः तन्जनको- भूतस्यातिदेभवाक्यार्थज्ञानस्यायं वहिव्यायधूमवन्म हानसमदृशः इति मादृश्यप्रत्यक्षस्य च व्याप्तिप्रकारकपक्षधर्माताज्ञानत्वात् । ईश्वरीय- ·নন্দিনী नागमानमादाय घटादिमान्दवोधादी चानियाप्तिः। न च या- तिनकारक पदधर्माताजानजन्यवमत्र तादृमनिश्चयत्वावच्छिवजनक- ताप्रतियोगिकन्यत्वमिति नोपमित्यादावतियाप्तिः तव तादृयनि- पयन्वेमाहेतृत्वादिति वाच्यम् । असम्भवापत्तेः वहिव्याप्योधूमः प्रा. मोतवान् पर्वतः वझिव्याप्योधूमः धूमवान् पर्वत इत्यादि भानाद- प्यनु मितिप्रमशादनुमितावपि तेन रूपेणाइतत्वात् । न च व्याप्ति- प्रकारकपचधर्माताजामजन्यवं पदविधेयकसम्बन्धावगाहितांश व्या- पिप्रकारकनियथवावच्छिन्नजन्यन्वं, परविमेय्यकसम्बन्धावगाहितांग व्याभिप्रकारकवच विभिटवैशिष्टावगाहित्वपर्यवमन मिति नासम्भवः, वहिन्याप्योधूम आनोकवान् पर्वत इत्यादिशानन्य व्याप्तिविशिष्ट- भिवावगाहिलामावादनुमिती तेन रूपेण हेतुले बाधकभावा- दिति वाचं व्याः मामानाधिकरपयानतिरेकितया वसिमाना- धिकरणधूमवाम् पर्वत इत्याटिजानादयनुमिनिप्रमादनुमिता तेम रूपेलाईतुलादिति चेत्। न । हेतुरधिकरणे प्रकारः, अधिकरणं राहिये, हनियमभावे, प्रभावः प्रतियोगितामां, प्रतियोगित- माणेदके, पादकमन्योन्याभाये, अन्योन्यभावय माध्यताव- दके, नच माये. माथ्यमधिकरणे, अधिकरणं वृत्तिवे, वृमिवं भानु पर्छ रयाकारकविमरणविषयताकनिययत्वावछिन्न- उसकताप्रतियोगिकामनाया विहिनतान्। धन पर प्रपमनान- पदमा पार्यकं मायान्यनामविनषणविषयताकवेन तपप्रयेगे माप पारितोपि मियुग्पादनात अनुमितावपि 10 आमिरगुबारारितिभा । - ·अनुमितिनिरूपणं। ६ नेन रूपेणाहेतलात् । न चानुमितावग्टहौताप्रामाण्यकतादृशनिश्च- यवेनैव हेतुत्वादसम्भव इति वाच्यम्। विशेषण-विोप्यभावे विनि- गमकाभावेनाप्रामाण्यग्रहाभावस्य पृथगेव हेतुतया कारणतावच्छेदके तस्याप्रवेशात् तस्य प्रवेशेऽपि अधिकन्विति न्यायेन तादृशनिश्चयत्वस्य कारणतावच्छेदकलानपायाचाथ नथापि वडियायधूमवत्पर्वतवान् देश इत्यादिविशिष्ट-वैशिध्यप्रत्यचे तादृमविशिष्ट-वैशियशाब्दबोधे चातियाप्तिः दण्डोरक्को न वेति संशये रक्तदण्डवानिति ज्ञानानुदयात् तत्तदिभिष्टवैशिट्यज्ञानं प्रति तत्तद्विशेषणतावच्छेदकप्रकारक-तत्तदि- पोषणनिश्चयवेनैव कारणतया तचापि यथोकनिश्चयवेन हेतुत्वादिति चेत् । न । अभावाविषयकत्वेन प्रतियोगित्वाविषयकवेन वा चरम- ज्ञानविशेषणात् यथोक्तविशिष्ट-वैभिध्यप्रत्यक्षादेव(१) व्याप्तिघटकतया अभावादिविषयकत्वात् । न चैवं पचधर्मातापदवैयर्थं तादृशविल- क्षणव्याप्तिप्रकारताकनिश्चयत्वावच्छिनकारणताप्रतियोगिककार्यता- माल्यभावाविषयक ज्ञानत्वस्यैव सम्यक्त्वात् वकिव्याप्योधूम इत्या- दिकेवलव्याप्तिप्रकारकज्ञानजन्यस्य वजियायधूमवान् पर्वत इत्या- दिज्ञानस्य व्याप्तिघटकतया?) अभावादिविषयकत्वेनैव वारणा- दिति वाच्यं । असम्भवापत्तेः अनुमितिं प्रत्यपि तेन रूपेणाइतु- वात् तादृशव्याप्तिप्रकारिताकनिश्चयत्वमपेक्ष्य लाघवेन ज्ञानवेन मनस्लेन वानुमितिं प्रति करणत्वात् परामर्भ हेतुतयैवातिमसङ्गभ- A (१) यथोक्षविशिए-वैशिष्ट्यबोधादेरिति खु० । (२) व्याप्तिज्ञानात्मकतयेति क.। 2 ·तवचिन्तामो त्। नएव स्थानुनं वेति मंमयोत्तरं जायमानेऽयं म्यानु रिति प्रत्यक्ष र न रजामिनि भ्रमोत्तर जायमाने इद रजतमि- व्यादिश्यते च स्वातन्त्र्येश विपणनानविधया वा म्यानुत्व- थाप्यताकोटरादिमान् रजतवयायचाकच म्यविशेषतानित्यादिवि- पदभगम्य यातिप्रकारक-पदधतानिदयात्मकभ्य जनकत्वेऽपि मातियानि विपदमनन्य विपरीतविद्ययविरोधिन्न विषपाजा- मवेन वा इतुतया एतादृमनिश्चयवेनाकारणत्वात् तत्र व्याप्तरुप- मोनभानसामग्रीमत्वेन याग्निघटकतया अभाशदिविषयक्त्वाचन मनमानचादी रुपन्देन व्याप्याटिविभिटोपदिनिद्वारा जनिते बहियामधूमवत्परंतमानयेत्यादिनाम्दवीधे महावाक्यार्थज्ञानस्य पदापदितिविधया वान्तरवाश्याएंजामजन्दतयोपनयार्थजान- नये सापाशाने वातिव्याप्ति पढायापयिते कारएतावच्छेटके- रितष्य पटानजन्यवन्य प्रवियतया निययवस्थाप्रविस्तथा पनवापि नामनिरपवेनाकारणचात् याप्तिघटकतया प्रभाग- दिविषपचाप । मापि पगममानुस्वमाये वझियायोधूम धूमवान् पर बरियायाधम मोकवाम् पर्वत इत्याटिगानानुव्यरमाये का विधिया परामांच्या मामानय दतपतियामि पाय नि परामाटिपियन ममानिदेन वा हेतुतपा সাথি সদাহাসা ঘিয়ে মাঝারি विषयाच । सममिनिषदापि परामण रतुवेचा. पो मानिदर मानान्दिनया नियम सपा सरकारनिरिणामाजानाम्वन्दितवण ·त्यनुमितिनिरूपणं। मवेशात् व्याप्तेरुपनीनभानसामग्रीमत्त्वेन व्याप्तिघटकतया तस्थायभा- वादिविषयकत्वाच । न वा वडियायधूमवान् पर्वत इत्यादिविशिष्ट- स्मरणे तादृशविशिष्टानुभवस्य हेतुत्वेऽपि अतिव्याप्तिः, तस्य व्याप्तिघट- कतया अभावादिविषयकत्वात् तब तादृमविलक्षणविषयताकज्ञानत्वेन ज्ञानवेनवा तादृशविशिष्टानुभवस्य हेततया तादृशविलक्षणविषय- ताकनिश्चयत्वेनाजनकत्वाचा नवं नादृशसंशयात् स्मृत्यापत्तिः, संस्का- राभावादेव ततः स्मरणानुत्पत्तेः संस्कारं प्रति तादृशनिश्चयत्वेनैव हेतुत्वात् । न च विनिगमकाभावः, संशयस्थले संस्कारादिकल्पना- गौरवस्यैव विनिगमकवादिति द्रष्टव्यार) न चाभावाद्यविषयकवेन चरमज्ञानविशेषणेऽभावादिविषयकानुमिती अध्याप्तिः साध्य हेत्वा- रेननुगमात् एकोपादानेऽन्यानुमितावव्याप्तिः व्यतिरेक्यनुमिती चाव्याप्तिः तत्र यथोकविलक्षणविषयताकनिश्चयत्वेनाडेतत्वादिति वायम् । तादृशकायंतावदभावाद्यविपयकज्ञानवृत्तिप्रत्यक्षासमवेत- धर्मममवायित्वस्य विवक्षितत्वात्, इत्यञ्च पर्वतेो वह्निमान् घटः सत्तावानित्याद्यन्वयव्याप्तिजानजन्याभावाद्यविषयकानुमितिव्यनिमा- दायवाभावादिविषयकानुमितौ अन्यसायकानुमितौ व्यतिरेक्य- मुमितौ च लक्षणसमन्वयः तदृत्तितादृशधर्मस्थानमितित्वस्य सर्वत्र सत्वात् । पत्र सत्ता-गुणत्व-ज्ञानत्वानुभवलमादायातिव्याप्तिवारणाय (२) स्मरणं प्रति विलक्षणसंस्कारस्य हेतुतयैवातिप्रसङ्गवारणं सम्भ- वतीति भाव । (२) संस्कार प्रति ज्ञानदेन हेतुत्वे संपायोत्तरं संस्कारापत्तिरिति भावः ।

·ताचिन्तामयो प्रत्यचाममवतेति, कालिकसम्बन्धनानुमितिलस्थापि प्रत्यवत्ति- वादतियाप्तिवारणय ममवायित्वमिति। न चैव परमज्ञानपद व्यर्थ परामर्मजन्यमस्कारस्य व्याप्तिघटकतया अभावादिविषयकलेनैव वार- णादिति वाच्यम् । ममवायेन तादृमकार्यतावदभावाविषयकज्ञान- त्तिताम्द्राभाय नदुपादानादन्यथा जन्यमात्रस्य कालोपाधितथा कामिक्रमम्बन्धेन मस्कारब-घटत्वादेरप्यनुमिनितिनथा अतिया- यापते । वस्तुतस्तु नामकार्यताश्रयन्जानममवत-प्रत्यक्षासमवेतधर्म- ममायित्वमेव वक्रव्य न वभावाद्यविषयकत्वेन नज्ञान विशेषणीयम् । दपोरकी म वेति मायोत्तरमपि रतल-तदभावबद्दण्डवानिति रफ़यामे मायाकारम्य रकब-तदभावविभिटवैमिथ्यविषयताकभान- म्यानुभवमिद्धतथा साधधात् नत्तभिषणतावच्छेदकाकारकतत्तद्धि- ত্তিার বিমিবমিবা সনি কথা বর্মিত্যাধুন- पतिवान्देभ रत्याटिदिमिट-वैश्विशाब्दबौधे प्रतियामिविरहान तण कारतापर्यटके नियमनण्याप्रमात् हेतुनावच्छेदकादिरूपेण चादिभियविषयकामरूपपरामादयन्दुमिपुत्पल्या अनुमितेः कारणवदके रेलादेन प्रवेम, विशिएवैमियोधम्य कारणमा- बोदके वादेरव प्रा इंतुनावोदकादिरूपेण इत्वा- दिभियविषयकमियपात् इतनावपदकरूपेण हेवादिविषयकfreifreोधानुत्पतेरतोनियावध मत्कारणतारछेदके प्रवे- अनाधिषिराच मिति प्रति येन रूपेण पराममंश पाना दाधिकारनामा ३१ भरणपटकचात् , आपमेय कारनामामामालिममाधिरथ प्रमादेव वार- ·धनुमितिनिरूपणं। णत् प्रत्यचासमवेतेत्यनेनैव वारणक्ष, इत्यश्च परामर्शजन्यसंस्कार- वारणायैव चरमज्ञानपदं। न चाभावाद्यविषयकल विशेषणानुपा- दाने यत्र विषयविशेषे नियमतोवहिव्यायधूमवत्पर्वतनिश्चय एवो- द्वोधकविधया हेतुः तादृमविषयविशेष स्मृतित्वमादाय स्पतिमात्रे ऽतिव्यानिः तत्र लाघवात् सामान्यतोवझियाप्यधूमवत्पर्वतनिश्चय- वेनैव पदोधकविधया हेतुत्वादिति वाच्यं । चरमज्ञानपदस्यानु- भवपरत्वात् तथाच तादृभविलक्षणविषयताकनिश्यत्वावच्छिन्नकार- एताप्रतियोगिककार्य्यताश्रयानुभवसमवेतप्रत्यक्षासमवेतधर्मसमवायि- समिति लक्षणं फलितमता न कोऽपि दोष इति सम्प्रदायविदः । तदसत् अनुमिति-परामर्गयोस्तत्तयतित्वेन हेतु-हेतमझावनये अ- नुमितावपि(५) तादृशनिश्चयत्वेनाहेतत्वादसम्भवापत्तेः(२) । (२) हेतु-हेतुमदावादगुमिताबपीवि क. । (२) एतदनन्तरं ख-चिड़ितपुस्तके यधिकः पाटो वर्तते यथा, हेतुभेदन हेतुतावच्छेदकसम्बन्धमेदेन वानन्तकार्य-कारणभावापत्या परा- নাসামনিই, কিন্তু যদিহাবদা নামক तत्तत्माध्यकानुमितिरनुभवसिद्ध वल्लिङ्गकपरामर्शभावकूटविशिलाम- त्वमेव तत्तत्पक्षक-तत्तत्साध्यकानुमितौ समवायसम्बन्धन प्रतिबन्धकं प्रति- बन्धकता च सामान्यतललिगकपरामर्शमावकूटविशियत्वेन न तु विधि- स्यात्मवादः प्रवेशः गौरवात् तेन सत्तादिमादाय न विनिगमनाविरः। न च तथापि परामर्शभावकूटानां परस्परं विशेषण विशेष्यभावे विनिग- मकामावेन गुरुतरानन्तकार्य कारणभावायत्तेढुंवारत्वादिति वाध्य । परा- मीभावाना परस्पर विशेष्यस्यामावदिणि विशेषणवाटिततया धामले ·२४ तत्वचिन्तामयो भयान्तु येन परापनाव्यवहितात्तरमनुमितिरेव जनितान रूपमित्यादि नादृमपरामर्मविशेषपरं व्याप्तिप्रकारक-परधर्मता- जानपदमिति न वाप्यतिव्याप्ति: जन्मलच एकामावच्छेदेनापछि तोमरवर्तिलम् । अन्यथा तादृभनिश्चयत्वावच्छिन्न कारणलनिद- पितगन्धवप्रवेमे उकरीत्या अमम्भवायत्ते, लन्यतामामान्यनिदे जानवेन कार्यलेन विशेषण जानत्वेन विशिष्टवुद्धिवेनेत्यादिरूपेण कार्य-कारणभावमादाय भादवोधादेरपि नादृापरामर्माविमेथ- अन्यलेनातिव्यायापले. । न चैव पराममान्तरजन्यानुमितावयानि- रिति वाद्यम् । लामझानक्ति प्रत्यक्षासमवेतधर्मममवायित्वस्य विवचितवान् ममवायेन तदृनितालाभाय चरमजानपद । न वं पां काञ्चित् अनुमिनियनिमुपादाय तक्रिसमवेतप्रत्यदासमवेत- धर्मममवायित्वमेव मक्षणमस्विति वाच्यम् । तस्यापि वक्षणान्तर- वात्, प्रश्ते च तम्याप्रवेशेन वैयर्थाभावात् । दत्यच्च व्याप्तिविमियम्य यातिविभिप्टे वा परधर्मता च्यातिविभिष्टपरधर्मनि पटौ-सप्तमी- मत्पुरुषायां यातिविमित्तियां पक्षधर्मता नजानजन्यजानमनु- मिनिरित्ययाऽपि मम्भवति, धूमवान् पर्वत इति भानगन्यानुष्यवसा- पादावतियानानपदय ज्ञानविशेषपरवेनैव वारणात् इदोवकि- पसमवायटितया परामभावात्मत्ययो विशेषयता समवायोमयघटि- तमामागाधिरभ्य ततोऽपि वचत्वादिति परस्परविशेष्य विषयमा३t. मापदार्ग परामर्शमारकूटाना गपदारमाया त विध्यावापामादिति मनमने पि तादृशाववम्य गावचटाले पनि ·धनुमितिनिरूपणम् । मान् इत्यादिधमानुमितेर्वशिव्याप्यजलवान् पर्वतहत्यादिधमजन्य- पर्वतावहिमानित्यादिप्रमानुमितेश्च तादृशधर्मघटनयैव संग्रहात् । एवं व्याप्तिविशिष्टचामौ पक्षधर्मश्चेति व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मः तस्य भावः व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मते ति कर्मधारयोत्तरभावप्रत्ययेन व्याप्ति- विभिटत्वसमानाधिकरणपक्षधर्मताया: ज्ञानजन्यं ज्ञानमनुमितिरि- त्यर्थोऽपि मम्भवति, भ्रमानुमित्यव्याप्यादेर्यथोक्तरूपेणैव वारणत् । एवं व्याप्तिविशिष्टश्च परधर्मश्च यातिविशिष्ट-पक्षधर्ना तयोर्भावः तथा तज्ज्ञानजन्यज्ञानमिति दन्दोत्तरतल्प्रत्ययेन व्याप्तिविशिष्टत्व- पक्षधर्मवोभयविषयकज्ञानजन्यं ज्ञानमनुमितिरित्यर्थोऽपि सम्भवति, धूमा वहिव्यायः बालोकवान् पर्वत इति ज्ञानजन्ये धूमोवहिव्यायः धूमवान्पर्वत इति ज्ञानजन्ये चातिव्याप्तिः ज्ञानपदस्य ज्ञानविशेष- परत्वेनैव वारणादिति प्राडः । केचित्तु व्याप्तिमकारकपरधर्मताजानजन्यत्वमेव लक्षणं जन्यत्वञ्च परामर्शत्वावच्छिवकारणताप्रतियोगिकं ग्राह्यं, परामर्शत्वञ्च अनु- मिनित्वावच्छिन्नकारणतावच्छेदकतया सिद्धोमानसत्वयाप्यजातिवि- शोषः, सर्वत्र मानमपरामर्शदेवानुमितिरित्यभ्युपगमात् चएविलम्बस्य शपथनिर्णयलात् । एवञ्च न वाप्यतिप्रसङ्गः अन्यत्र तादृभजातिवि- विशेषेणा हेतुत्वात् । इत्यञ्च तादृमधर्मघटनापि न कर्तव्या वहिव्या- प्यधूमवान्पर्वत इति निद्ययस्य परामर्शत्वावच्छिवकारणतानिरूपि- तानुमितित्वावच्छिन्नजन्यताया अनुमितिमात्र एव सत्त्वात्, आपत्तेय कारणतावच्छेदके अप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितत्वस्याधिकस्य प्रवेशादेव वारणत् आपत्तीतरत्वेन वा चरमजानं विशेषणीयमित्याः ।

·नावचिन्तामणी 'तस्करणमिति तत्पदं अनुमितिवातिविमेषविशिष्टपरं तथा- चानुमितेः करणमनुमानमित्यर्थः । ननु तत्करणमित्यत्र नच्छन्दम्या- नुमितिवजातिविशेषविभिष्टपरत्वेऽनुमानमित्यत्र चानुपूर्वमाधातना- प्यनुमिनिवजातिविशेषविशिष्टस्य प्रत्यायनान् करणयूटा च करणा- त्याधनादनुमितिकरणमनुमितिकरणतावदित्यनुमिनिकरणदविशि- ऐऽनुमितिकरणवविशिष्टम्याभेदममर्गशाचयो वाच्यः तथाचोदेग्यता- बच्छेदक-विधेयतावच्छेदकयोरभेदाद् घटोघट इति वत् पुनरुक्तिः । मच अव्यय-निपातातिरिकनामार्थयोभदान्वयस्थाव्युत्पन्नतया तस्कर- पमित्यस्थानुमितिमम्बन्थ्यभित्रमनुमितिकरणमित्यर्थः, तच्छब्दस्यानु- मितित्वजातिविशेषविमिष्टमम्बन्धिपरत्वात् करणतायाः कार्यघटित- लेन करणपदस्थानमितिकरणपरत्वात् अभिनवस्य च मंगलात् अनु- मानमित्यव तु धात्वर्थम्यानुमितेः न्युट. प्रत्ययतया नदइनुमितिक- रखे करनामम्बन्धेनवान्वयादनुमितिमदनुमिनिकरणमित्यर्थः, कर- धातायाः कायंटिनत्वेन अनुमिनिकरणस्य विभिपस्यैव न्युडर्थत्वात् । माधानुमितिमम्बन्धिमनुमिनिकरण अनुमितिमदनुमिनिकरणा- मित्रमित्येवम्बयोधान विधेयतावच्छेदकतापर्पयधिकरपधर्मवत्त्वम्य सनवारकपदादलाभेन घटोनीलघटः नौलमधर्मा घटोनीनघट रत्यादाविन पौनयमिति वाच्यं । तथापि करणपट-न्युड़ादिप- दयोः करणताघटकपदार्थेषु अधिकरण-नवृत्तिवादिषु खण्डमनिनये पौनात्यय दुबारलात् मण्डाक्रिनये अनुमानमित्यत्र धावस्यानु- मितेः आययताममधन गुडाधिकरणेऽवयवत् ननुकरणमित्यचापि तत्पढाईम्यानुमितेः करपपटाधिकरणे श्रापयत्वेनापयादिति ·धनुमितिनिरूपम्। चेत् । न । तत्पदार्थस्याव्ययपद-निपातपदादतिरिक्रनामार्थतया ना- मार्थस्य भेदेनान्वयम्याव्युत्पत्राथा तत्पदार्थस्थानुमितेराश्रयतासम्ब- खेन करणपदार्थऽन्वयासम्भवात् । अन्यथा सकरणलं सकर्मकलमि- त्यादावपि तदीयकरणत्वादिप्रत्ययापत्तेः । न चैवं घटकरणं दण्ड- इत्यादौ खण्डशक्किनये घटवदृत्त्यभावप्रतियोगितानवच्छेदकवघटि- तस्था) घटकरत्वस्याप्रत्ययप्रसङ्गः करणपदादधिकरण-तवृत्तित्वादे- रुपस्थितत्वेऽपि घटस्य नतोऽनुपस्थितेरिति वाच्यम् । करणदिपदस्य खण्डाकिनयेऽपि कार्यवत्वरूपेण कार्यवदंशेऽप्यवश्यं शकरुपगमात् । अन्यथा केवलकरणदिपदात् तात्पर्यधीसत्त्वेऽपि विना कार्यवाच- कपदाध्याहारं घटादिकरणाप्रत्ययापत्तेः। कार्यवद्वत्त्यभावप्रति- योगितानवच्छेदकघटितकरणले गौरवादधिकरणत्वेनाधिकरणा- प्रवेशदधिकरण कार्यातिरिक्तस्याप्रकारतया कार्यवत्त्वरूपेणेव कार्याधिकरणे करणदिपदस्य शकरावश्यकत्वाच्च । अन्यथा पदा- निर्विकल्पकोपस्थितेरनभ्युपगमेनाधिकरणस्य ततोऽनुपस्थितिप्रस- गात् । न च कार्यवाचकघटादिपदस्यैव कार्यवति लक्षणा करणा- दिपदस्य तु केवलरत्तित्वादिष्वेव शक्तिः कार्यवतो निरूपकतासम्ब- न्धेन वृत्तिवेऽन्वयाञ्च विशिष्टलाम इति वाच्यम्। तहि लाघवान् करणदिपदस्य केवलधर्मवत्येव शक्यापत्तः दुतरांशस्य कार्यवाचक- घटादिपदे लक्षण्यैव लाभसम्भवात् । एतेन खण्डमनिनये करणा- दिपदस्य नानावेऽपि तदानां यथा भेदेन परस्परमन्वयोव्युत्पत्ति- (१) घटवद्वत्यभावप्रतियोगितानवच्छेदकटिवस्येति क०, ग । 8 ·१९ বন্ধিলাভী वैचिया तथा करणादिपढममभिव्याहतपठ्यादीतरविभकिन्यत- टादिपदार्थम्यापि करणपदार्थे भेटान्वयो युत्पत्तिवैचियादिनि कम्यचित् प्रनपितमप्यपानम्। सण्डाकिनयेऽपि कार्यवदंशे शो- रावग्यकवे व्युत्पत्तिमहोचे प्रमाणाभावात् तदादिपदस्य कार्यम- ' मविपरतया तादाम्यमम्बन्धेनेवावयबोधसम्भवात् । न च सण्डानि- भये कार्यवदो मरावतकत्वे कार्यभेदेन मतिभेटम्याविशिष्टतया विमिएमतिपक्षमपेक्ष्य खण्डानिपते कि नाघवमिति वायं । मियां मन्दकन्पनादेव नत्र माधवमम्भवात् । इत्यञ्च खण्ड- पिपि प्रयतेऽनुमिनिमम्बन्धिमदनुमितिकरणं अनुमितिमदन- मितिकरणभिममित्यमयवोधात्र पुनमातिः । पिन तत्पदं न म्वरूपोऽनुमितिलजातिविशेषविमिष्टपरं किन्तु स्याप्तिप्रकारक-पचधर्मनाजानजन्यज्ञानत्तिप्रत्यचाममवेतध- संपेण तादृमयममापिपर, तयाच नादृशधर्मभमवाधिकरण- मनुमानमिन्धर्षः, अनी म पुनरुकिदापि । नवेव तादृगधर्म- ममाधिकरणयेन रतरभेटमाधने व्यर्षविशेषणल नहटकम्य याति- जानसमे तुममम्भवात् । न च व्यानिशानलेन व्याग्निजामवं म प्रविष्टमिति म देयमिति वाच्यम्। तथापि तादात्म्यम पानिजामणेर गमनमा । न यानेग्ननगमेन एकत- एपरिमामय से अनुमिनिमणमात्रय पदयात् भागामि- हिमाम्पममवायिकारणव ममाधारणहरिनि वायं । rry भागामिहिमाकपि शानिमहानुपयुमनया वैषयां- ·धनुमितिनिरूपणं) दिति चेत् । न । भिवधर्मिकतया धूममागभाववदवैयर्थ्यात्५) करणलनिटव्याप्नेाप्तिज्ञानवानवच्छेद्यत्वादित्याहुः । लक्षणमुक्का स्वरूपमाह, 'तचेति अनुमानञ्चेत्यर्थः, 'लिङ्गपरा- मा.' व्याप्तिजानं, परामर्मास्य व्यापाराभावेनाकरणत्वात् । अन्ये तु नन्बेतावता अनुमितिकरणत्वमनुमानलक्षणमुक्नं भवति तत् कथं स्यात् जायमानलिनस्यानुमितिकरणत्वेन अनुमानेतरा- प्रसिद्मा दूतरभेदानुमापकवाभावात् इतरभेदानुमापकत्वस्यैव च लक्षणपदार्थवादित्यत आह, 'ततौति प्राहुः । 'वक्ष्यत इति, परामृग्यमानलिङ्गस्थानुमितिकरणले अतीता- नागतलिङ्गानुमितिन म्यादिति भावः । म्नवणं निरूपित(२) इदानों प्रामाण्यं निरूपयितुं प्रथमतचा- वांकमतमागते, 'अथेति,। 'न प्रमाणं' न प्रमितिकरणं, ननु यदि चानुमानमनुमितिकरणं न प्रमाणमित्यर्थः तदापयामिद्धिः तन्मतेऽनुमितिकरणस्थापमिद्धेः, यद्यनुमानं धूमादि न प्रमाणमित्यर्थः तदा मिद्धमाधनं व्याप्तिज्ञानम्यैव नैयायिकैः प्रमाणवोपगमादिति चेत् । न । अनुमानमित्यम्य व्याप्तिज्ञानमित्यर्थात् । न च नथा- प्याययामिद्धिः तन्मते मर्वत्र व्यभिचारमंगयमत्त्वेन यातिनिधया- नुत्पादादिति वायं । जन्मते मंगयात्मकस्य ममिद्धेः । न चांगतः मिङमाधनं, परतावच्छेदकावच्छेदेन माध्यमिद्धेरुद्देश्यत्वात् । न च (1) मचाच विषमवघटस्मामानाधिकाविहान्न दोष इति भावः। (९) लक्षणमुक्छमिति खः ।

·२. तत्वचिन्तामो निर्विकल्पकद्वारा स्वप्रत्यक्षात्मकप्रमिति प्रति करवाहाध इति वायं । निर्विकल्पकं प्रति करणत्वाभावात् विशिष्टज्ञानम्य त तन्मते अमद्विषयकत्वेनाप्रमितिवाच । अत्र च प्रमाजनकतावच्छ- दकरूपयन्यत्वादिति हेतुरुह्यः, तच तन्मते इद्रिय श्रमदाते व्याप्तिनिययत्वादिकमपि । ननु अयं हेतुः स्वरूपामिद्धः तादृशव्या- प्तिनिश्चयत्वस्यैव सर्वत्र मत्लादित्यत आह, 'योग्योपाधीनामिति माध्यव्यापकतया गृहीतानामिन्धनादिलक्षणयोग्यधर्माणामित्यर्थः, 'योग्यानुपन्तश्या योग्यतासहितया अनुपचध्या, 'प्रभावनिययेऽपौति प्रत्यवतोव्यभिचारिनामम्बन्धेन इन्धनत्यादिरूपेण अभावस्य धूमादौ होती निद्यये पौत्यर्थः, तेनोपाधित्वस्य अतीन्द्रियवेन नदवच्छिवा- भावम्य सौकिकप्रत्यागम्बन्विपि न इतिः । न च व्यभिचारित- म्यातीन्द्रियघटितनथा नासम्बन्धेन रन्धनवाद्यवछिन्नाभावोऽपि कथं पौकिकात्यवगम्य इति वाच्यम् । माध्याभाववत्किञ्चिद्योग्यत्यनि- त्तियपव्यभिचारिताविपसम्बन्धन तटभावस्थ प्रत्यवसम्भवादिति भावः । 'अयोग्योपाधिाइयेति माध्ययापकतया ग्टहीतम्य मनोवा- प्वादिनधणायोग्यधर्मस्य व्यभिचारितामम्बन्धन धूमादौ हेतौ मर- येत्यर्थः। पदा साधकापकवरूपायोग्यधर्मप्रकारेए माध्ययापकी- भूतधर्षम्य व्यभिचारिनामामान्यमम्पन्धन धूमादौ हेतौ प्रहृयेत्यर्थः, 'यभितारमंमयादिति मर्चत्र हेतौ माधयभिचारमंमयादित्यर्थः, व्यभिचारमंध्ये च यातिनिययष्येवामम्भवात् कथं नत्र व्याप्पिनिय- पमिनि भावः। ननु भयः माय-माधनमहधारमानय व्यभिचा- रमानातिबन्धकतया नद्यराति तवयभिचारसंायामम्मधेन व्याप्ति- ·धनुमितिनिरूपणं अथानुमानं न प्रमाणं योग्योपाधीनां योग्यानु- पलब्धयाभावनिश्चयोप्ययोग्योपाधिशङ्कया व्यभिचार- संशयात् शतशः सहचरितयोरपि व्यभिचारोपलब्धेश्च लोके धूमादिदर्शनानन्तरं वह्यादिव्यवहारश्च सम्मा- निश्चयसम्भव इत्यत आह, 'पता दूति(१) मतशः सहचरितलेन जातयोईयोरपौत्यर्थः,(२) तथाच भूयः सहचारज्ञानस्य व्यभिचार- जानप्रतिवन्धकत्वमेवासिद्धमिति भावः। नन्वेवं वहिमग्निकर्ष- पर्वतविशेष्यकवहिप्रकारकसंस्काराधभावदशायामपि धूमदर्शनान- न्तरं पर्वतोवहिमान् इत्यादिप्रयोगोऽनुभूयते स कथं स्यात् ना- शशब्दप्रयोगं प्रति पर्चतविशेष्यक-वनिप्रकारकबुद्धेर्हतत्वादित्यत- आह, 'लोक इति लोकानामित्यर्थः, 'धूमादौति, वौन्द्रियस- निकर्ष-पर्वतविशेष्यक-वङ्गिप्रकारकसंस्काराद्यभावदशायामित्यादि, 'वयादिव्यवहारच' पर्वतोवहिमानित्यादिशब्दप्रयोगः । केचित्त 'बयादिव्यवहार.' पर्वतविशेय्यक-वहिप्रकारकपत्ति- रित्याः । तदसत् वझिकारिका पर्वते प्रवृत्तिहि माध्यतया, उद्देश्यतया वा, उपादानतया वा, नाद्यौ वहिमपर्वतस्य सिद्ध- (२) पातमा रुचरितयारितीति ख. । (२) सतदनन्तरं क-चिहितपुस्तके व्यधिक पाठी वर्तते यथा, यभिधारोपलब्धेरिति यथा लौहलेण्याव-पार्थिवावयाहीरके इत्यर्थ इति ।

·तत्त्वचिन्तामो वनामाचात् संवादेन च प्रामाण्याभिमानादिति नाम त्वक्षं प्रमाणमिति, न, अप्रमाणसाधाणाप्रामाण्य- साधने दृष्टसाधम्र्यस्यानुमानत्वात् एतद्दाक्यस्य सन्दिग्य- वात्, नानय उपादानगोचरनोकिकमावात्कारम्यैव प्रवृत्तिहेतु- तथा न्यायन्येऽप्यनुमित्यात्मकज्ञानाचदमम्मवादिति मन्तव्य । ‘भम्भावनेति, 'मम्भावना पर्वते वयममगाग्रहोवहे पर्वतस्य च जालम् । नचलावाड्यावहार प्रति विशिष्टधिय एव हेतुख न तु अमसर्गाग्रहादेगौरवादिति वाच्य । न हि बयमममर्गाग्रहादे- व्यवहारकारणव ब्रूम, किन्तु तदुपलचितवयादिज्ञानादीनामेव मुर्घटूपत्वेन धर्मविशेषेपा, अनन्तानुमिनिकन्पनापेचया कुलद्रूपत्वक पनाया एव अधुत्वादिनि भाव । ननु धूमदर्शनानन्तर वयादि- व्यवहारजनिका न भम्भावना तन्ननकौतज्ञानस्य वझिमति वहिप्रकारकानुभवत्वेनानुभवादित्यन श्राइ, “मवाद नि, 'भवादेन' मादादियवहारजनकवाटिरुपमाधारणधर्मदर्शनेन दोषेण च, 'प्रामार वहिमति परिकारानुभवल, 'अभिमान' पुनरम्टहीता- कमर्गक नानदयमकमेव शरन दैत्यन्यदनन् । उपमहरति, 'रतीति, 'अति' अनो नो, 'नापादमिति प्रत्यातिरिकन प्रमाणमित्यर्य , अनुमानापामा नेन घटपद घटे पक्र अमति यन्नरे रस्तत्र प्रयुश्चमानवादित्यादिना प्रकारेण निगहे एव शब्द प्रमाण ध्यादिति गन्दा म प्रमाण, दम्याप्रामा नेनानिदेगवाक्यार्थज्ञान- एर उपमान प्रमाण मादित्युपमानमपि न प्रमापमिति भाव । न ·धनुमितिनिरूपणम् । विपर्यास्तान्यतरं प्रत्यर्थवत्त्वात् तयोश्च परकीययोर- प्रत्यक्षत्वात् अनुमानमप्रमाणमिति वाक्यस्य प्रामा- च प्रत्यचातिरिकस्याप्रामाण्ये कथमतौन्द्रियपदार्थसिद्धिरिति वाच्यं । नैरतीन्द्रियपदार्थानभ्युपगमादिति भावः । ननूपक्रमोपसंहारवि- रोधः येन रूपेण प्रतिज्ञा क्रियते तेनैव रूपेण निगमनमपौनि 'सकलकथकसम्प्रदायसिद्धत्वात्, अत्र च अनुमानं न प्रमाणमित्य- स्योपक्रमत्वात् नाप्रत्यक्ष प्रमाणमित्यस्य चोपसंहारत्वादिति चेत्, पत्र मिश्राः नामत्यवं प्रमाणमित्युपक्रमः अनुमान न प्रमाणमित्या- दिकन्तु हेतुरिति प्राङ्गः । नयात नाप्रत्यक्षं प्रमाणमित्यपि प्रतिज्ञान्तरं न तु अनुमान न प्रमाणमित्यस्योपसंहारः, तथाच यतोऽनुमानं न प्रमाणं अतः प्रत्यवातिरिनं शब्दोपमानमपि न प्रमाणमित्यर्थ इत्याहुः । वस्तुतस्तु नाप्रत्यवं प्रमाणमित्यपि नोपसंहारः अनुमानं न प्रमाणमित्यपि भोपक्रमः उपक्रमोपमहारयोः प्रतिजा-निगमनयो- रनगौकारात्, किन्तु स्वरूपकीर्तनमात्रमित्येव तत्वं । अथानुमानस्थामामाण्यं केन प्रकारेण माध्यते, किं प्रमाप्रयो- जकतावच्छेदकरूपशून्यवलिङ्गकेनानुमानेन, किं वा अनुमानं न प्रमाणमिति शब्देन, तवाद्ये आह, 'श्रममाणेति, 'प्रमाणसाध- बेश' श्रममाणवायन प्रभाजनकतावच्छेदकरूपशून्या दृष्ट- भाधर्म्यम्य' साधर्म्यदर्शनस्य अप्रमाणत्वव्याप्यदर्शनम्येति यावत् । (१) प्रमाणताप्रयोगकरूपशून्यत्वेनेति ख० ।

·सावचिन्तामणी ण्याप्रामाण्ययाव्याताच। अपिचानुमानाप्रामाण्ये प्रत्यक्षस्याप्यप्रमाणत्वापत्तेः प्रामाण्यस्यानुमेयत्वात् स्व- तश्च प्रामाण्यग्रहे तत्संशयानुपपत्तेः। व्याप्तिग्रहो- पायच वक्ष्यते। इति श्रीमगङ्गेधोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणी अनुमानखण्डे अनुमितिनिरूपणं । अश्ये श्राइ, 'एतद्दाक्यम्येति अनुमानं न ममामितिवाक्यरेत्यर्थः, "पर्यवसात' प्रयोजनवत्वात् न तु खं प्रतीत्यर्थः, 'नयोः' मन्देह- विपर्यययोः, अयमः अनुमानं प्रमाणं न वेति मंगयम्य अनुमान अप्रमाणमेवेति विपर्ययस्य वा निराममाधनताभानादेतदाक्य- प्रयोगे तब प्रवृत्तिः तञ्च ज्ञान कथ स्यात् परकीयमंगय-विपर्य- ययोरमत्यवत्वात् श्रतोऽनुमानं प्रमापां अवग्योपेयमिति । 'प्रामा- प्राप्रामाण्योरिति प्रामाणेऽमामाण्ये चेत्यर्थः, 'व्याघातात्' प्रत्यक्षा- तिरिक्षम्य अप्रामाण्यव्याघातात्, अनुमानमप्रामाण्यमिति वाक्यम्य प्रामाचे हि आयात प्रत्यदातिरिक्रम्य गदम्य भाचादेव प्रामानं, मामाचे प्रमामायधमजनकवमिति। अनुमानेऽप्रामाण्यम्य धम एव जननोया, भमवञ्च ज्ञानम्य विषयवाधाधौनमेवेत्यनु- मानामामा बाथ एवेति भावः। भनु भ्रमजनकत्वलक्षण अमा- मा मन्दम्य मोचते येन भ्रमत्वम्य विषयवाधाधौनतया प्रत्य- शातिरिक्रम्यानमानम्य प्रामाण्यम्वीकारापत्तिः, परन्तु प्रमाकर- एबयानरकमधमियरमादाह, 'अपि घेति, 'प्रत्यवस्थापि' ·धनुमितिनिरूपणं। २५ अध्यक्षस्थापि, 'श्रप्रमाणत्वापत्तेरिति प्रमावाभावायत्तेरित्यर्थः, प्रमावे प्रमाणाभावादिति भावः । कथं प्रमाणं नास्ति तदाह, 'प्रामाण्य- स्येति प्रमावस्येत्यर्थः । ननु प्रत्यक्षप्रमावं खेनैव ग्रह्मते इति स्वय- मेव स्वप्रमात्वे प्रमाणमतो न तवानुमानापेक्षेत्यत पाह, 'खत इति, 'तत्संभयेति प्रमात्वमंशयेत्यर्थः । अयं घट इत्यादिज्ञानानन्तरं टतौयवणे) इदं ज्ञानं प्रमा न वेति संशयोजायते, भवन्मते तत्र स्थात् स्वेनैव खप्रमावस्य निश्चितत्वादिति भावः । एतचापाततः अयं घट इत्यादिसविकल्पकज्ञानस्य हि बतौयक्षणे प्रमावसंशयः तेन च तनयेऽपि न खम्मिन् प्रामाण्यं ग्टह्यते तस्यासन्मावविषयत्वेन प्रमावस्यैव तवाभावात् किन्तु पारमार्थिकव्यक्षिमाधविषयकनिर्वि- कन्पकज्ञानमेव तन्मते प्रमा तेनैव स्वस्मिन् प्रामाण्यं खेन ग्टह्यते तब बतीयवणे प्रामाण्यसंशयोऽसिद्धः। किश्च तन्मते संशयं प्रत्यपि कुलद्रूपत्वेनैव निश्यस्य प्रतिबन्धकत्वात् निययसत्त्वेऽपि संभयोत्पत्ती विरोधाभावः । कुलद्रूपत्वस्य फलबलकल्यत्वेन यदुत्तरं मंगयो जायते तत्र तदभावात् । वस्तुतस्तु अनुमानस्यामामाष्ये निर्विकल्प- कज्ञानस्यैवासदविषयकल-खविषयकत्व-प्रामाण्यावगाहित्वसिद्धिः कथं स्थान् मदिषयकवादिहेतुकानुमानेनैव असदविषयकलस्य ज्ञान- वईतकानुमानेनैव स्वविषयकत्वस्य स्खेतरापाद्यप्रामाण्यकावे मति पाबमामायकवतकानुमानेनैव प्रामाण्यावगाहित्वस्य सिद्धेः । म सदपि खेनैव सभात इति वायं । विषयानवम्याभिया प्रामाश्य- (९) सर्वच एतीयक्ष इत्यत्र हितोपदय रवि ख -पिडितपुस्ता पाठ ·दावधिम्मामयो सघटकपदार्थाद्यतिरिक्रधर्भस्य खतोयामत्वानभ्युपगमात् । अपि च धूमदर्भनानन्तरं जायमाने वयादिव्यवहारजनके जाने अनु- मितिलजातिविशेषस्थानुमिनोमोत्यवाधितानुष्यवसायमिद्धतया अप- सापासम्भवः अनुमितिवरूपजातिविशेषस्य मिद्धत्वे नदवच्छिन्नं. प्रति व्याप्तिज्ञानादः करणत्वमप्यावश्यक, अन्यथा नदवच्छिनोत्प- सिनियमानुपपत्तेः । न चास्तु अनुमितिरूपोज्ञान विशेषः अस्तु च नत्र व्याप्तिजानादेः करणवं तथापि तादृमज्ञानविशेषस्य सविकल्प- करूपत्वेनामन्मात्रविषयकतया प्रमावाभावान्न तत्करणस्य प्रमा- पावमिति वाच्यम् । मविकम्पकविज्ञानम्यामन्मात्रविषयकवामिद्धेः अनुमितिविषयीभूतानां पर्वतब-वहिवादीनां सर्वेषां पारमार्थि- कलादित्ये। दूषणं भारं । ननु व्याप्तिनिद्ययस्य स्वोत्पत्तावेव प्रामाण्य मम्भवति मेव न सम्भवति उपायाभावादिस्यत श्राइ, 'व्याप्तिग्रहोमाय- इति श्रीमथुरानाथतर्कवागोगविरचिते तत्त्वचिन्तामणी अनु- मामखडे अनुमितिनिरूपपरहस्यम् । (0 दाप्रियकोषाय दि . .।

·अथ व्याप्तिवाद। नन्वनुमितिहेतुव्याप्तिज्ञाने का व्याप्तिः न तावद- व्यभिचरितत्वं तद्धिन साध्याभाववदत्तित्वम् साध्य- अथ व्याप्तिवादरहस्य। अनुमानमामानं निरूप्य व्याप्तिस्वरूपनिरूपणमारभते, 'नन्वि- त्यादिना, 'अनुमितिहेलित्यस्य अनुमाननिष्ठप्रामाण्यानुमिनिहेलि- त्यर्थः, 'व्याप्तिज्ञान इत्यत्र च विषयत्वं सप्तम्यर्थः, तथाचानुमान- निष्टप्रमाण्यानुमितिहेतव्याप्तिज्ञानविषयोभूता व्याप्तिः केत्यर्थः, अनुमाननिष्ठप्रामाण्यानुमितिहेलित्यनेन व्याप्तेरनुमानप्रामाण्योप- पादकत्वकथनादनुमानप्रामाण्यनिरूपणानन्तरं व्याप्तिनिरूपणे उपो- हात एव मतिरिति सूचितं । उपपादकत्वञ्चार ज्ञापकत्वं । केचित्तु अनुमितिपदं अनुमितिनिष्ठेतरभेदानुमितिपरं, तथाचानुमितिनिष्ठेतरभेदानुमितौ योऽतः प्रागुतव्याप्तिप्रकारक- पक्षधर्मताज्ञानजन्यवरूपः, तहटकं ययाप्तिज्ञानं तद विशेषणौ- भूता याग्निः केत्यर्थः, घटकवार्थकसप्तमीतत्पुरुषसमासात्) तथाच भागुतानुमितिलपणापाहात एव सङ्गतिरनन सूचिता इत्याहुः। (१) धनुमितिहेतो व्याप्तिज्ञानं धनुमितिहेतुव्याप्तिधानमिति सामो. तत्पुरुषसमासादित्य ·१८ तत्वचिन्तामणो 'न तावदिति, 'तावत्' वाक्यालकारे, 'यभिचरित' श्रय- मिचरितवपदप्रतिपाई, तब हेतुमाह, 'तद्धीत्यादि. 'हि' यस्मात्, 'तत् अयभिचरितवपदप्रतिपाद्यं, 'नेति, सर्वस्मिन्नेव लक्षण सम्ब- भ्यते, तथाच व्याप्तिर्यत. माथाभाववदत्तिवादिरूपाय मिचरित- . बाब्दप्रतिपाद्यस्वरूपा न अतोऽव्यभिचरितवान्दप्रतिपाद्यस्वरूपा मेत्यर्थ पर्यवमित , विशेषाभावकूटस्य भामान्याभावहेतुता च प्रमि- दे॒वेति, अतः एतनश्योपादान न निरर्थकम् । 'साध्याभाव- वत्तिलमिति, 'वृत्त' वृत्ति, भावे निष्ठामत्ययात, वृत्तस्या- भाव पत्त' हत्यभाष इति यावत्, माध्याभाववतोऽवृत्त 'भाभ्या- भाववदत्त' माध्याभाववदृत्यभाव इति यावत्, तद्यशस्ति साध्या- भावववृत्ती मत्वर्यो येन्प्रत्ययात् तस्य भाव ‘माध्याभाववदत्तिलं' मथाच माध्याभावववृत्त्यभाववत्वमिति फलितमिति प्राञ्च , तदमत् म कर्मधारयान्मत्वर्थोयो वनौहियेदर्थप्रतिपत्तिकर इत्यनुमा- मनविरोधात् तत्र कर्मधारयपदस्य बनौहीतरममावपरवात) ( या कम्मधारयपदस्य समासमात्रपरत्वे साध्याभाववदत्तिवमि- बच साध्यामाववत्पदस्य साश्रुत्वानुपपत्ति साध्यस्थामाव साध्याभाव रवि समायोत्तरमतुम्प्रत्ययाय धनुशासनविद्वत्वात् यत बानीहीवरसमास- অঘোষগ্রন্থ সখ ধাপ্ত দুদিৱী বা ধ ভাগ্রামার বি প্রী- গং সহব শানুষ বিৗ। প্রীঘিয়গিন্ধিা - मुली शासपंववमोकमित्यादिप्रयोगम्य साधुत्वानुपपत्ति कृष्णसर्पति पदम्य निवसमासता सदुसरं मतुप्प्रत्यये धनुशासनविरोध, क्रया सपा यत्र इति विग्रस्य विवक्षनाधावच्छिन्नसर्पवयवोधकत्वासावेन অষ্টমেনিস্কিমাখা গান্ধা ময়মযৗগবাল । -- ·याप्तिवादः २६ तचागुणवत्त्वमिति साधर्म्यव्याख्यानावसरे गुणप्रकाशरहस्ये तद्दी- घितिरहस्य च स्फुटं, अव्ययीभावसमासोत्तरपदार्थन ममं नाम- मासानिविष्ट पदार्थान्तरान्वयस्याव्युत्पन्नत्वाञ्च(५) भूतलोपकुम्भं भूत- लाघटमित्यादौ भूतलतिघटसमीप-तदत्यन्ताभावयोरप्रतीतेः । एतेन हत्तेरभावोऽवृत्तीत्यव्ययीभावानन्तरं साधाभाववतोऽन्ति- र्यवेति बहुव्रीहिरित्यपि प्रत्युक्तं वृत्तौ साध्याभाववतोऽनन्वयापत्तेः अव्ययीभावसमामस्याव्ययतया तेन ममं समासान्तरामम्भवाच नत्रु- पाध्यादिरूपाययविषाणामेव समस्यमानत्वेन परिगणितत्वात्() । वस्तुतस्तु साध्याभावतो न वृत्तियर इति त्रिपदयधिकरणबद्ध- बौद्युत्तरं त्वमत्ययः माध्याभाववत इत्यत्र निरूपितलं षष्ठ्यर्थः, अन्वयश्चास्य वृत्तौ, तथाच साध्याभावाधिकरणनिरूपितत्त्यभाव- (१) अव्ययीमावसमासोत्तरपदार्थेन समं नत्समासानिवियपदार्थान्तर- स्यान्वयम्याव्युत्पन्नत्वादित्यत्र थन्तरपदमनर्थकमिति नाशनीय उपकुम्भ मित्यादापि तत्समासानिविए-समीपादिपदप्रतिपाद्यसामीप्याद्यर्थ धन- अयप्रसङ्गात् यधिकस्य अन्तरपदस्य दाने तु तत्समासमिविरमदापति- माद्यान्वयबोधस्याव्युत्पन्नात्वादित्यर्थकत्वसम्भवात् गानुपपत्तिगन्धोऽपि इति ध्येयम् । तत्समासानिविरपदार्थान्वयस्यायुत्पनत्वादिन्येव ग-चिड़ितपुस्तक- पाठ। (२) ननु भूतलोमकुम्भं भूतलाघटमित्यादिप्रयोगदर्शनात् कथमेतादृशा- नियमोयुक्तिसह इति चेत्, न, मभुपाध्यायययविशेधार्ण समयमानम्वन परिगणितावात् इत्यत्र धादिपदेन उपकुम्मादेरपि परियानासति.

·নদিরামযৗ वह्निन्नसाध्याभावपत्तित्वं साध्यवत्प्रतियोगिकान्यो- न्याभावासामानाधिकरण्यं सकलसाध्याभाववनिष्ठा- वस्वमत्यभिचरितवमिति फलितं । न च यधिकरणबबीहिः सर्वत्र न माधुरिति वा । अयं हेत: साध्याभाववत्तिरित्यादौ व्यधिकरणवत्राहि विना गत्यन्तराभावेनानापि ब्यधिकरणबह- मौके माधुत्वात् । धाध्याभावाधिकरणवृत्तिवाभावश्च तादृशति- मामान्याभावबोधः। तेन धूमवान् वहेरिन्यादौ धूमाभाववज्जल- हृदादित्तिवाभावभ्य धूमाभाववदृक्तित्व-जन्नत्योभयत्वाधवच्छिन्ना- भावस्य च वहौ मन्येऽपि नातिव्याप्तिः । साध्याभाववत्तिय हेतुताव- भेदकमम्बन्धेन विवक्षणीया तेन वदभाववति धूमावयवे जल- इदादौ ममवायेन कालिकविशेषणतथा धूमम्य वृत्तावपि न पतिः । माथ्याभावय माधतावच्छेदकसम्बन्धेन माध्यतावच्छेदकावच्छिनपति- योगिनाकोबोध्यः तेन वद्धिमान धूमादित्यादौ समवायादिसम्ब- धेन वहिमामान्याभाववति भयोगमबन्धन, तत्तदहिल-वति-अन्लो- भयलाधवधिनाभाववति च पर्वतादो भयोगेन धूमम्य वृत्तावपि मपति.) । नाभमाध्याभाववत्त्वच प्रभावीयविशेषणताविशेषेण बोध्थं (९) धुमावयवं परित्यय जलदादिपयंन्तानुधारनं पसिइविपक्षस्थल. कादायाचातिसम्म तदादाने न्यूनताभायेति । (२) मनु साध्यामापसदस्य प्रथमोपस्थिदसया तदंशे विशेषणे भूतस्य বাঘশাষনমাবিল ফ্যাবিযিব লেীগ- ·व्यातिवादः। भावप्रतियोगित्वं साध्यवदन्यारत्तित्वं वा केवलान्व- यिन्यभावात्। तेन गुणत्ववान् ज्ञानत्वात् सत्तावान् जातेरित्यादौ विषयित्वाव्याप्य- लादिसम्बन्धेन तादृशमाध्यभाववति ज्ञानादौ ज्ञानव-जात्यादेत्ता- वपि नाव्याप्तिः। जात्यत्यन्ताभाव-तबदन्योन्याभावयोरत्यन्ताभावो न प्रतियोगि-प्रतियोगितावच्छेदकखरूपः किन्वतिरितः तेन घट- खात्यन्ताभाववान् घटान्योन्याभाववान् वा पटत्वात् इत्यादौ वि- शेषणताविशेषसम्बन्धेन साध्याभावाधिकरणस्याप्रसिद्या नाव्याप्तिः। अत्यन्ताभावादेरत्यन्ताभावस्य प्रतियोग्यादिवरूपवनये तु साधता- वच्छेदकसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकसाध्याभाववृत्तिमाध्यासामान्यो- यप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन साध्याभावाधिकरणत्वं वक्तव्यम्) । वृत्तिवाभावाशे विशेषणोभूतस्य हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वम्य व्यार- त्तिदानं पश्चादेवोचितमिति व्युत्क्रमेण व्यावृत्तिदाने न्यनता स्यादिति चेत्, न, प्रथमं वृत्तित्वसामान्यामावानुक्तौ साध्यामावाशे साध्यतावच्छेदकधर्म- सम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य व्यावृत्तिदान न सम्भवतीति व्युत्क्रमेण व्यात्तिदानं । (१) व्याप्यलस्य सत्यनियामकतया वत्सम्बन्धमादायाच्यातिन सम्भवती- त्यत धादिपदं धादिपदेन कालिकसम्बन्धपरिग्रहः, जन्यमाघस्य कालो- पाधित्वे मानामावेन वजिमान् धूमादित्यादौ नाव्यातिसम्भावनेति प्रसिदो- दाहरणं परित्य अतरद ज्ञानवहेतुं परित्यल्प जाते ईतुत्वमुक्तं तत्र साध्याभाववति महाकाले जातेवर्तमानत्वादयाप्तिदुरिवेति ध्येयम्। (२) ननु तथापि गुणत्ववान् ज्ञानत्वात् सतावान् जावेरित्यादौ विध. यित्वाव्याप्यत्वादिसम्बन्धन तादृशसाध्यामावति धानादौ ज्ञानव-जायादे.

·३२ तावचिन्तामणे दृत्त्यन्न प्रतियोगिताविशेषणं, तादृशमम्बन्धय वहिमान् धूमा- दित्यादिभावमाधकम्बले विशेषताविमेयएव, घटत्वाभाववान् पटतादित्याधभावमाध्यकम्पले तु ममवायादिरेव, समवाय-विपयि- वादिमम्बन्धेनर प्रमेयादिनाध्यके जानवादिहती भाज्यतावच्छेदक- ममवायादिमम्बन्धावञ्चिनप्रमेयाचभावम्य कालिकादिसम्बन्धन यो- भावः भोऽपि प्रमेयनया माथान्तर्गतम्तदीयप्रतियोगितावच्छेद- ककानिकादिमम्बन्धेन साध्याभावाधिकरणे जामवादेष्टरक्षा- निवारणाय भामान्यपदोपाटान, माध्यमामान्यीयत्वञ्च यावत्माध्य- निरूपितत्व मानिरूपकमाध्यऋभिन्नत्वमिति यावत् 1 अम्यकोक्ति मात्रतया गौरवम्यादोषत्वात् कारणतावच्छेदके च भावसाध्यकम्यले - बतमारलाइयाप्ति । न च साध्यामानाधिकरवत्वमभावोयविशेषगतावि यम विकिमिति दाथम् । तथा सति घटत्वान्यन्तामाविवान् घटा- योन्दामाववान दा पठत्वादिद्यादौ साध्यामावन्य घटत्वादेशिषमतावि- प्रेमसम्बन्धेदायिहरसत्याप्रसिझा ययातिरिति पेत् । न । माध्यतावच्छे- दशमबारपिद्रमाध्यामावतिमाध्यसामान्योयप्रतियोगितावच्छेदकसम- देर साध्यामानाधिकरमत्वम्य विवक्षितत्वादिति ख•० (1) साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन वृक्तिमत्माथ्योदप्रतियोगितादिवस म. भवादममधेव मंदसातो स्थानिकारक सम्भवति यत विष. पितममयानुमामिति मात्र । पवारमन्त मायावसमानाधिकरभेदप्रतियोमिताद. অংশ নিয়ে বিবৃহবন্নি চাকু ·शातिवादा। प्रभावीयविशेषणताविशेषेण साध्याभावाधिकरणवं अभावमाध्यकस्यले 7 यथाययं समवायादिमम्बन्धेन माथ्याभावाधिकरणत्वमुपादेयं माध्यभेदेन कार्य-कारणभावभेदात् । न च तथापि घटान्योन्या- भावान् पटवादित्यवान्योन्याभावमाध्यकस्यले घटवादिरूपे मा- ध्याभावे न माध्यप्रतियोगित्वं न वा समवायादिसम्बन्धस्तदवच्छे- दकः तादात्मस्यैव तदवच्छेदकवादित्यव्याप्तिस्तदवस्येति वाच्यम् । अत्यन्ताभावाभावस्य प्रतियोगिरूपत्वेन घटभेदस्य घटभेदात्यन्ता- भाववावच्छिन्नाभावरूपतर घटभेदात्यन्ताभावरूपस्य घटभेद- प्रतियोगितावच्छेदकीभूतघटत्वस्यापि समवायसम्बन्धन घटभेद- प्रतियोगित्वात् । न चान्यत्रात्यन्ताभावाभावस्य प्रतियोगिरूपत्वेऽपि घटादिभेदात्यन्ताभावाभावो न घटादिभेदस्वरूपः किन्नु नत्मति- योगितावच्छेदकीभूतघटत्वात्यन्ताभावस्वरूप एवेति सिद्धान्तदनि यथा हि घटवावच्छिवघटवत्तायहे घटात्यन्ताभावा- ग्रहात् घटात्यन्ताभावाभावव्यवहाराक्ष घटात्यन्ताभावाभावोघट- खरूपः तथा घटभेदवत्ताग्रहे घटभेदात्यन्ताभावायहात् घट- भेदात्यन्ताभावाभावंव्यवहाराच्च घटभेद एव तदत्यन्ताभावत्वावच्छिन- प्रतियोगिताकाभाव इति तसिद्धान्नः न युक्किमहः । विनिगम- काभावेनापि घटवलावच्छिन्न प्रतियोगिताकात्यन्ताभाववहटभेद- स्थापि घटभेदात्यन्ताभावाभाववमिद्धेरप्रत्यूहत्वाच्च । अत एव नादु- वाच्य। (१) घटान्योन्यामावात्यन्तामावाभावस्य घटत्वात्यन्तामावखरूपत्वरूप. सिद्धान्त इत्यर्थः। 5 ·মর্থিমন্ত্রী समिद्धान्नानोपाध्यायसम्मनः, अत एवं चाभावविरहात्मत्वं वचनः प्रतियोगितेत्याचार्याः, अन्यथा घटभेदात्यन्ताभावप्रतियोगिनि घटभेदे तलक्षणायाश्यापन: अन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदक- घटत्वात्यन्ताभावे तलवणस्यातिव्याप्यापत्तेय) । न चैवं घटत्ववा- वछिनप्रतियोगिताकघटत्वात्यन्ताभावस्यापि घटभेदखरूपत्वापत्ति- रिति वाचा तदत्यन्नाभाववावच्छिन्त्रप्रतियोगिताकामावस्येव नत्वरूपत्वाभ्युपगमान् तदत्तापहे तादृशतदत्यन्नाभावाभावस्यैव याहारान् । उपाध्यायैर्घटतत्वावचिन्नप्रतियोगिताकघटत्वात्यन्ता- भावस्थापि घटभेदखरूपत्वाभ्युपगमाच । न चैत्र माध्यमामान्यीय- प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेनैव माध्याभावाधिकरणवं विवक्ष्या किं माध्यतावच्छेदकमम्बन्धावच्छिन्नमाथाभाववृत्तिलस्य प्रतियोगि नाविषशलेनेति वाच्यम् । कालिकसम्बन्धावच्छिन्नात्मत्वप्रकारक- प्रमाविमेयवाभावस्था) विमेषताविशेषेण साधले श्रात्मलादिहेता- (१) धन्योन्यामारप्रतियोगितावच्छेदके तलक्षणम्यातिव्यायामत्तेश्चेति ख..। अयमपि पाठ समीचीन यत घटलायन्तामावस्य घटभेदा. स्वरूपये घटत्वं न घटमेदपतियोगिलगनशनचं नदमावम्य घटभेदाखरूप- हाव, घटाखाचन्तामावस्य घटभदवरूपत्वे तु घटा घटभेदप्रतियोगित्व. पणमेव तदयन्ताभावम्य घटभेदखरूपत्वादिति । (२) पचान साध्यसामान्यीयप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धछामान्यन सा. ध्याभायाधिकरणक, पप वा प्रत्येक माध्यसामान्यीयप्रतियोगितावच्छेदको दो य सम्बन्धमासमान माध्यामानाधिकरपल स्यामदायी तत्र हितोपापायां प्रमाविष्यतामावसायक यातिन सम्भवति नन्दाना ·शामिवादः। वयायापत्ते कालिकमानन्धावच्छिवसाध्याभावम्य विशेषणताविशेषण मम्बन्धेन पोऽभावम्तम्यापि माध्यरूपतया कालिकसम्बन्धवविशेषण- नाविशेषोऽपि माध्यीयप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धम्तेन सम्बन्धेना- मत्वमकारकममाविशेयत्वरूपमाध्यामावदति अात्मनि हेतोरात्म- त्यस्य वृत्त: । प्रतियोगितावच्छेदकवत् प्रतियोग्यपि अन्योन्या- भावाभाव:(१) तेन तादात्ममम्बन्धेन माध्यतायां माध्यतावच्छेदकमम्म- ·तत्वचिन्तामो धावछिनमाध्यामारवृत्तिमाध्यौयप्रतियोगिवस्य नामसिद्धिः। इत्य- चात्यन्ताभाववनिरूपितलेनापि माध्यमामान्यीय प्रतियोगिता विश पौया अन्यथा घटान्योन्याभावदान् घटलवादित्यादावयाप्यापत्तेः तादात्मसम्बन्धस्यापि माध्याभाववृत्तिमायौयप्रतियोगितावच्छेदक- बात । यदा माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावछिन्नमाध्याभाववृत्तिमाश्य- सामान्यीयप्रतियोगित्व-तदवच्छेदकत्वान्यतरावच्छेदकसम्बन्धेनैव सा- ध्याभावाधिकरणवं विवक्षणयं वृत्त्यन्तमन्यतरविशेषणं, एवञ्च घटान्योन्याभाववान् पटलादित्यादौ साध्याभावस्य घटवादः सा- ध्यप्रतियोगिवविरहेऽपि न चनिः तादृशान्यतरस्य प्रतियोगिताव- प्छेदकल स्यैव तत्र मत्त्वात्। न च तथापि कपितयोग्येतदृक्षत्वा- दित्यान्यायत्तिसाध्यकतावद्याप्तिरिति वाच्यम् । निरकमा- धाभावलपिभिनिरूपिता या निरक्रयम्बन्धसंसर्गकनिरवच्छिन्ना- धिकरणता नदाश्रयावृत्तित्वस्य विवक्षितत्वात् । गुण-कमान्य- मविभिटमत्त्वाभाववान् गुणवादित्यादौ मत्वात्मकमाध्याभावाधि- करपात्वस्य गुणादिवृत्तित्वेऽपि माथाभाववविशिएनिरूपिताधिकर- पत्वस्य गुणात्तिवानाध्याप्तिः । न चैवं कपिमयोगाभाववान् सापच्छेदकसम्बन्धावच्छिनत-साश्रयनिरूपितत्वोमयसम्बन्धन तामप्रति- यामिवाविधिएमाध्यामादाधिकरणत्वम्य विवक्षितत्वात् सपदं निरा. पतियोगितापर। नवनिमलपतियोगितामा सन्तामानवनिरूपित- पमित्रो यति वाधी वरितक्षाया चव नात्ययात् । (Vताच तादाम्येन घटवखापसाध्यामानाधिकरणे बदले तो- विवाददातिरिवि मावः।

·व्याप्तिवादः। ३० सत्वात् इत्यादौ निरवच्छिन्नसाध्यामावाधिकरणवामिद्याव्याप्तिरिति वायम् । केवलापयिन्यभावादित्यनेन ग्रन्यवास्थ दोषस्य वक्ष्य- माणत्वात्। न च तथापि संयोगिभिन्नं गुणत्वादित्यादौ निरव- • छिन्नमाध्याभावाधिकरणवाप्रमियाव्याप्तिः अन्योन्याभावस व्याप्य- त्तिलनियमवादिनये तस्य केवलान्वय्यनन्तर्गतत्वादिति वाच्यम् । अन्योन्याभावस्य व्यायवृत्तितानियमवादिनये अन्योन्याभावानरा- त्यन्ताभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकखरूपत्वेऽप्यव्याप्यत्तिमदन्योन्या- भावाभावस्य व्याप्यवृत्तिस्वरूपस्यातिरित्तस्याभ्युपगमात् तदाग्रे स्फुटौ- भविष्यति । ननु तथापि समवायादिना गगनादिइतके इदं वझिमद्- गगनादित्यादावतिव्याप्तिः वयभावति हेतुतावच्छेदकममवाया- दिसम्बन्धेन गगनादेरवृत्तः। नच तलक्ष्यमेव हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन पचधर्मत्वाभावाचामद्धतलच्यवहार इति वाच्यम् । तथापि व्याप्ति- भ्रमेणैवानुमितेरनुभवमिद्धत्वात्, अन्यथा धूमवान् वहेरित्वादेरपि स्तक्ष्यत्वस्य मवचत्वात्। एवं द्रव्यं गुण-कर्मान्यत्वविमिष्टमत्वादित्यादाव- च्याप्तिः विशियमत्वस्य केवलसत्त्वानतिरेकितया द्रव्यवाभाववत्यपि गुणदौ तस्यवृत्तः गुणे गुण-कमान्यत्वविमिटमत्तेनि मनौतेः सर्वसिद्ध- बान्। सत्तावान् द्रश्यवादित्यादावाप्तिश्च सत्ताभावयति मामान्यादौ हेतुनावच्छेदकसमवायसम्बन्धन हत्तेरप्रसिद्धेरिति चेत् । न । हेतुता- वच्छेदकावच्छिन्नत्यधिकरणताप्रतियोगिक-हेतुतावप्पेदकमम्बन्धा- वधिमाधेयनानिरूपितविशेषताविशेषसम्बन्धन निरुतमाभ्याभाव- सविमिष्टमिक्षपितनिरममम्पन्धसंसर्गकनिरवच्छिनाधिकरणताययत- ·तापधितामो २० 1 शिवमामान्याभावस्य विवदितखात्, वृत्तित्वच न हेतुतावच्छेदक- सम्बन्धेन विवरणीय, अम्ति च मत्तावान् द्रव्यबादित्यादौ पत्ता- भावाधिकरणताश्रयत्तियम्य हेतुतारच्छेदकसमवायसम्बन्धावच्छि- प्राधेयतानिरूपितविशेषनाविशेषसम्बन्धन सामान्याभावी ट्रवादी, . समवायसम्बन्धावविवाधियतानिरूपितविशेषणताविशेषसम्बन्धावच्छि- अप्रतियोगिताकमत्ताभावाधिकरणलायत्तित्वाभावस्य व्यधिकरण- सम्बन्धावछिनाभादतया मयोगसम्बन्धावच्छिन्नगुणाभादादेरिव केव- साथित्वात् । ट्रय मत्त्वादित्यादो च द्रव्यत्वाभावाधिकरणगुणादि- वृत्तित्पर ममवायमम्वन्धावचिवाधेयतानिरूपितविशेषणतासम्बन्धेन मनायो मत्त्वाचानियाप्ति 1द्रय विमिष्टमवादित्यादावण्याप्तिवारणा- पप्रतियोगिकान्तमाधेयताविपणा वन्तम् एतवाकई नये विगि- एमर्च विभिनिएपिताधारताममधेनैव द्रव्यलयाय न तु ममवाय- भामधेन, नणार प्रतियोगिकान्तमाधेयताविशेषणमनुपादेयमेव, तदु- पादाने इतनावच्छेदकभेदेन कार्य कारणभावभेदापत्ते'। इतता- बच्छेदकामधेम मपन्धिवे मनीत्यनेनापि रिमेषशाइडिमान् गगनादियादी नातिकानि । ननु समापि उभयत्वमुभयव पर्याप्त मत एकोति मिहामादरे) पटयवान् पटल तदभाववदुभय- मादित्यादी पप्पांण्याप्यममन्धन र नियानि घटवाभाववति लावणेदकपाध्यायपमन्यन रेतीरहने घटो घट पटोभय- () FREEnो धर्म उभयचापि रातारा चार “उभयत्प मुसद "fa सिस्य ५ अम्बाम्ताव पर निशिमा'ति।

·ध्याप्तिवादः मितिवत् घटोघटत्व-तदभाववदुभयमित्यप्रतीतेरिति चेत् । न । नादृसिद्धान्तादरे हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन माध्यममानाधिकरणत्वे सतीत्यनेनैव विभेषणीयत्वादिति । अत एव निविभतां वा वृत्ति- मत्त्वं माध्यसमानाधिकरणत्वं वेति केवलान्वयिग्रन्थे दीधितिकृतः । केचित्तु निरुक्तमाध्याभावत्वविशिष्टनिरूपिता या विशेषणतासम्ब- न्धेन यथोकसम्बन्धेन वा निरवच्छिन्नाधिकरणता तदाश्रयव्यत्य- वर्तमानं हेततावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नयद्धविच्छिन्त्राधिकरणत्वसा- मान्यं तद्धर्मवत्त्वं विवक्षितं । धूमवान् वन्हेरित्यादौ पर्वतादिनिष्ट- वयधिकरणताव्यक्तधूमाभावाधिकरणावृत्तित्वेऽपि अयोगोलकनिष्ठ- वयधिकरणताव्यतरतथात्वान्नातिव्याप्तिरित्याः । अन्ये तु ततावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नततावच्छेदकावच्छिन्न- खाधिकरणताश्रयत्तियनिरवच्छिवाधिकरणलं तवृत्तिनिरुक्त- माध्याभावत्व विशिष्टनिरूपितयथोक्तसम्बन्धावच्छिन्नाधिकरणताबकत्व- मिति विशेषण-विभेव्यभावव्यात्यासे तात्पर्य, स्वपदं हेतुपर, इत्यञ्च कपिसंयोगाभाववान् सत्त्वात् कपिसयोगिभिन्नं गुणत्लादित्यादावपि नाव्याप्तिरित्याहुरिति सपः । लक्षणन्तरमाह, 'माध्यवभिनेति साध्यवद्भिवो यः साध्याभाव- वान् तदवृत्तित्वमित्यर्थः । कर्मियोगी एतदृक्षवादित्याद्यव्याप्य- वृत्तिसाध्यकाव्याप्तिवारणय 'भाध्यवभिनेति साध्याभाववतो विशे- षणमिति प्राचः। नदसत् ‘माध्याभाववदित्यस्य व्यर्थत्वापत्तेः माध्य- वभिन्नारत्तित्वस्यैव सम्यक्त्वात्। (१) साध्यहिनावत्तित्वमित्यस्यैव व्यामित्वादिति का।

·सचिन्तामो नयाम्न माध्यवद्भिन्ने यः साध्याभावः माधवहिबमाध्याभावः नदत्तिवमिति मतमोतत्पुरुपोनर मतप्प्रत्ययः तथाच भाष्य वनिवत्तियः माध्याभावस्तववृत्तिवमित्यर्थः । एवञ्च साध्यवद्भि- बत्तीत्यनुको संयोगी द्रव्यत्वादित्यादावव्याप्तिः संयोगाभाववति । द्रव्ये ट्रव्यत्वस्य वृत्तः, तदुपादाने च मंयोगवद्भिनत्तिः मयोगा- भावो गुणादिवृत्तिः मयोगाभाव एव अधिकरणभेदेनाभावभेदान नवृत्तिवान्नायाप्तिः। न च तथापि साध्यवभिन्नावृत्तित्वमित्ये- वास्तु किं माथाभाववदित्यनेनेति वाच्यम् । ययोफलक्षणे तस्था- प्रवेगेन वैयर्थाभावात् । तस्यापि लक्षणन्तरत्वात्। न च तथापि माध्यवित्तियम्तवृत्तिवमेवास्तु किं माथाभावपदेनेति वाच्य। तादृशद्रयवादिमवृत्तिवादमाभवापत्तेः। माध्याभावेत्यब साध्यपद- मयत एव द्रव्यत्वादेरपि द्रव्यत्वाभावाभावत्वात् भावरूपाभावस्य चा- धिकरणभेदेन भेदाभावात् । ननु तथापि घटाकाममयोग-घटलान्यतर यतराभाववान् गगनवा- दित्यत्र घटानाधिकरणदेगावच्छेदेन घटाकायमंयोगामावस्य गगने मत्वात् मद्धेतृतयाव्याप्तिः माध्यवद्भिने घटे वर्तमानस्य माध्यामावस्य घटाकामयोगरूपस्य गगनेऽपि मत्त्वात् तत्र रहेतारः।नत माध्य- वरियजितविभिटमाथभाववत्वं विवक्षितमिति वाच्यम् । साध्या- भावपददेयोपत्तेः । माधवद्विश्रवृत्तित्वविमिरवृत्तित्वस्येव मम्य- 10 सममानाधिकरस्याप्यतारच्छेदकधर्मान्तरघटितत्वम्यर याविशे- अमटितत्वक मतान् साध्यमिनिसाध्याभाववानिवस्वम्य साध्य हिमानियवाटिदपेव बोनस विशेषाटिवमिति मावः ।

·तावचिन्तामो 'माध्यवत्प्रतियोगिकान्योन्याभावेति तो माध्यवत्मतियौगिका- न्योन्यामानाधिकरणवृत्तिलाभाव इत्यर्थ । अन्योन्यामावथ प्रतियो- ग्यत्तिखन विभेषणेय, तेन साध्यवतोव्यामध्यत्तिधावधिव- प्रतियोगिनान्योन्याभाववति इतादृत्तावपि नामम्भव । नम्वेदमपि नानाधिकरणकमायके वहिमान् धूमादित्यादौ माध्याधिकरणी- भनतत्तयाक्रित्वावधिवप्रतियोगिकान्योन्याभाववति देतात्तरव्या- प्तिदुबारा, मतियोग्यत्तित्वमपहाय माध्यवत्वावच्छिन्त्रप्रतियोगिता- कान्योन्याभावविवक्षणे तु पञ्चमेन मह पौनरुत्यमिति चेत् । न । वक्ष्यमाणकवलावण्ययातिवदयाथत्र दोषत्वान् । न च तथापि तादृमायतरखरूपत्वे तादृशान्यतरान्तर्गतवटाकाशतत्मयोगम्य व्यवछिन्न इत्तिकनया उत्पनीदे मामासिवापते। यविरित्वपक्षे घटे वाह शामावम्य व्याप्यत्तित्वेन निरवछित्तिस्तया तत्वसीतेनं प्रामाजि कलम् । घनाशामसयोमामावत्वेन साध्यत्वे नामसाध्यम्य केबचान्दवि- वदा भेन्म्य वानिया नवित्वम्यासिहदेनायारशक्यमरोहार सारतोवरामार माथ्योछत इदि यम् । (1) मात्र सप्रतियोग्यष्क्षितविधिवदाने अन्योन्दपद बघे साथ- दवतियोनिकाचन्तामारभ्य सविणेगिवृत्तित्वात् इति चेत् । न । घर्मि- भेदम्य धर्माचन्तामावादसिरिसवेन वप्रतियोग्यवृतिमाध्यप्रतियोगि- एमात्रापरिदे पन्धोन्पनिय घ पदयामाववानिकपकप्रतियोगि- तानदारित्वचामात् नामादापििहरिति। वनवान बन्योन्यामावत्वस्य भागयोगाधिका पन्चोन्यामावलनिकम धमाश्त्वापेक्षया गोरवानवका- मादितिघेयम्।

·यातिवादः साध्यवत्प्रतियोगिकान्योन्याभावमावस्यैव एतलक्षणघटकत्वे वक्ष्यमाण- केवलान्वयव्याप्तिरत्रामङ्गता केवलान्वयिमायकेऽपि सायाधिकरणी- भूततत्तयतित्वावच्छिन्नान्योन्याभावस्य प्रसिद्धत्वादितिः वाच्यं । अत्रापि तादृशान्योन्याभावस्य प्रसिद्धत्वेऽपि तदति देतोईत्तेरेवा- व्याप्ते?ारत्वात् । यहा माध्यवत्प्रतियोगिकान्योन्याभावपदेन साध्यवत्वावछिन्न- प्रतियोगिताकान्योन्याभाव एव विवचितः। न चैवं पञ्चमाभेदः, तब साध्यवत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिकान्योन्याभाववत्वेन प्रवेशः अब तु तादृ- मान्योन्याभावाधिकरणवेनेत्यधिकरणत्वप्रवेगाप्रवेशाभ्यामेव भेदात् । अखण्डाभावघटकतया च नाधिकरणलांशस्य वैयर्थमिति न कोऽपि दोष इनि दिक। 'सकलेति' माकन्यं माध्याभाववतोविशेषणं तथाच यावन्ति साध्याभावाधिकरणानि नविष्ठाभावप्रतियोगिवं इतौ व्याप्तिरि- त्यर्थः । धूमाद्यभाववजलहूदादिनिष्ठाभावमतियोगित्वाददादावनि- च्याप्तिरिति यावदिति माध्याभाववतोविपणं, माध्याभावविशेषणवे नजङ्घ्रदातिवादिरूपेण यो वयाधभावस्तस्यापि सकलमध्ये प्रवेशात् तावदधिकरणाप्रमिया असम्भवापत्तेः । न च द्रव्यं (१) सकलस्य माध्यामावविशेषणचे तत्तदायत्तित्वाधवधिमामाव- फूटाधिरणाप्रसिधा मधुरामाधेमासम्मको दलः। नगदीशम सभाया- निदत्ता पत्रायमामयः सप्रतियोगिमत्तायविरोधिताघटकासम्बन्धन सा. यामाश्यावनिवेशो मधुरावाचामिप्रेतः तचाच तादाशिवायन- ·तत्वचिन्तामणौ 8 सत्त्वादित्यादौ द्रव्यलाभाववति गुणादौ सत्वादेविभिटाभावादि- सत्त्वादतियाप्तिरिति वाच्यं । नादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकहेत- तावच्छेदकवलस्येह विवक्षितत्वात्। प्रतियोगिता च हेतुतावच्छेदक- सम्बन्धावच्छिन्ना ग्राह्या तेन द्र्व्यत्वाभाववति गुणादौ मत्तादेः मंयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नाभावसत्त्वेऽपि नातिव्याप्तिः। साध्याभावय माध्यतावच्छेदकावचिव-भाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताको बोध्या, अन्यथा पर्वतादावपि बयादेविशिष्टाभावादिमत्वेन समवायादिमम्वन्धावच्छिन्नवयादिसामान्याभावमत्त्वेन च यावदन्त- र्गततया तनिष्ठाभावप्रतियोगिवाभावात् धूमस्थासम्भवः स्यात् । न च कपिपयोगी एतदृधत्वात् इत्यादौ एतदृक्षस्यापि नादृभमाध्या- भाववत्वेन यावदन्तर्गततया नविष्ठाभावप्रतियोगित्वाभावादेतदृहत्व- स्थाव्याप्तिरिति वाच्यम्। किञ्चिदनवच्छिवाया: भाध्याभावाधि- छिनामावस्य खतियोगिमत्ताग्रहविरोधिताघटकसम्बन्धेन साध्यामा. वाधिकरणाप्रसिद्धखादशम्भवसङ्गति, साध्यवत्तायविरोधिताघटकसम्व. न्धन साध्यामावववनिवेशो जगदीशाभिप्रेत तथाच कालिकसम्बन्धी बहिमपतियोगिताकचटत्वामावसाध्यक यात्मवादिहेतौ लक्षणसमन्वयः साघवत्तायविरोधिताघटककालिकसम्बन्धेन साथ्याभावकूटस्य काले प्रसिहत्वात् जगदी नायाप्तिर्दशा। ननु गगनत्वामाववान् पटत्यादित्यत्र माणगमनात् कपमसम्भवः गगनत्यामानामावकूटाधिकरयत्वस्य गगने प्रसिद्धत्वादिति चेत् । न । घटभिन्नवप्रकारकप्रमाविशेय-गगनलोमयत्वा- वदिमामाषमादाय वदोषवादावस्यात् तदभावघटितकूटाधिकरणापि - रिति।

·च्यामिवादः। ४५ करणताया दह विवचितखात्, इत्यञ्च किञ्चिदनवच्छिनायाः कपिसंयोगाभावाधिकरणताया गुणादावेव सत्वात्तत्र च हेतोरप्यभाव- मवानाध्याप्तिः । न च कपिसंयोगाभाववान् सन्चादित्यादौ साध्या- •भावस्य कपिसंयोगादेर्निरवच्छिन्नाधिकरणत्वामसियाव्याप्तिरिति वाच्य) केवलान्वयिन्यभावादित्यनेन ग्रन्थकृतैव एतद्दोषस्य वक्ष्यमाण- वात् । न च पृथिवी कपिसंयोगादित्यादौ पृथिवीत्वाभाववति जलादौ यावत्येव कपिसंयोगाभावसत्त्वादतिव्याप्तिरिति वाच । तनिष्ठपदेन तत्र निरवच्छिन्न रक्तिमत्वस्य विवक्षितत्वात्, इत्यञ्च पृथिवीलाभावाधिकरणे जलादौ यावदन्तर्गते निरवच्छिन्नत्ति- मानभावोन कपिसंयोगाभाव: किन्तु घटत्वाद्यभाव एव तत्प्रतियो- गित्वस्य हेतावमत्त्वान्नातिव्याप्तिः। न चैवमन्योन्याभावस्य व्याप्यत्ति- तानियमनये द्रव्यलाभाववान् संयोगवद्भिवलादित्यादेरपि मद्धततया तत्राध्याप्तिः संयोगवभिन्नत्वाभावस्य संयोगरूपस्य निरवच्छिन्नरत्तेर- प्रसिद्धेरिति वाच्याअन्योन्याभावस्य व्याप्यत्तितानियमनयेऽन्योन्या- भावम्याभावा न प्रतियोगितावच्छेदकखरूपः किन्वतिरिको व्याप्यवृत्तिरन्यथा मूलावच्छेदेन कपिसंयोगिभेदाभावभानानुपपत्ते- रिति संयोगवभिन्नत्वाभावस्थापि निरवच्छिन्नत्तिमत्त्वात्। वस्तुतस्तु सकन्नपदमत्राशेषपरं न बनेकपरं एतहटवाभाववान् पटत्वादित्याये- ककिविपदके माध्याभावाधिकरणस्य यावत्वाममिद्याव्याश्यायत्तः, तथाच किञ्चिदनवच्छिन्नाया निरुतसाध्याभावाधिकरणताया व्याप- कौभूतो योऽभावः ततावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न-तत्प्रतियोगिताव- छेदकहेतुतावच्छेदकवावं लक्षणार्थः । न च सत्त्वादिसामान्याभा- ·थातिवाद। धिकरणे(१) पर्वतादौ धूमस्य वृत्तावष्यव्याप्ति:() तस्य साध्यवत्त्वावच्छि- सप्रतियोगिताया अत्यन्ताभावत्वनिरूपितलेन अन्योन्याभावत्वनिरू- पितत्वविरहात् । अन्योन्याभावत्वनिरूपितत्वञ्च तादात्म्यसम्बन्धाव- •छिनत्वमेव, साध्यवत्त्वञ्च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन बोध्यं तेन वहिमान् धूमादित्यादौ वद्धिमत्त्वावच्छिन्नमतियोगिताकस्य समवायेन वहि- मतोऽन्योन्याभावस्याधिकरणे पर्वतादौ धूमादेशावपि नाव्याप्तिः२)। सर्वमन्यत् प्रथमलक्षणोकदिभावसेयं) । यथा चास्य न बतीय- लक्षणमेदस्तथोक्तं तत्रैवेति समासः । साण्येव लक्षणानि केवलान्व- य्यव्याप्या दूषयति, "केवलान्चयिन्यभावादिति पञ्चानामेव लक्षणानां इदं वाय' ज्ञेयवादित्यादिव्याप्यत्तिकेवलान्वयिमायके कपिसंयो- . (१) खावच्छिन्नभिन्नभेदस्य स्वखरूपानतिरिक्तत्वमिति भावः । (२) नन्वत्र सर्वत्रासम्भवसम्मवे कथमव्याप्तिदानं सङ्गतमिति चेत् । न । धाब्दवान् गगनत्यादित्यादौ लक्षणगमनसम्भवात् तत्र साध्यवदत्यन्ता- भावस्य केवलान्दयिनया नदवच्छिन्नभिन्नापसिद्धेरिति । (२) यत्र तादात्म्यसम्बन्धेन गगनसाध्यक-तद्यक्तित्वहेतौ लक्षणगमनाना- सम्भवः। (७) प्रथमलक्षयरीयावसेयमिति ख० । प्रथमलक्षणे यथा साध्या- मावाधिकरण सम्बन्धविशेधेय विवक्षितं यत्रापि तथा साथ्यवझेदाधि- करणत्वं सम्बन्धविशेषेण वक्तव्यं, प्रथमलक्षणे यथा हेतुतावच्छेदकावच्छिना- धिकरणताप्रतियोगिक-हेतुनावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाधेयताप्रतियोगिकख- रूपसम्बन्धेन साध्याभाववत्तित्वामावो विवक्षितः तथा पत्रापि साध्य- वदन्यत्तित्वाभावो विवक्षणीयः अन्यथा शगुक्तदोषायाम् अत्राम्यवकाशः स्यात् इति।

·तवचिन्तामगो इति श्रीमहङ्गेभोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामयी अनुमानखएडे व्याप्तिवादे व्याप्तिपञ्चकं । गाभाववान् मत्त्वादित्याद्यव्याप्यत्तिकेवलान्वयिमाध्यकेऽपि धाभावा- दित्यर्थः, माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावचिव माध्यतावच्छेदकावच्छिन्न- प्रतियोगिताकमाथाभावस्य माध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यवन्वाय- चिनप्रतियोगिताकान्योन्याभावम्य चाप्रसिद्धत्वात् कपिसंयोगा- भाववान् मत्त्वादित्यादौ निरवच्छिन्नमाध्याभावाधिकरणवस्थाप्रधिक- वाच इति भावः । हतोयलक्षणस्य केवलावयिमाध्यकामत्वञ्च नयाख्यानावसर एव प्रपश्चितम् । एतमोपलवणं द्वितीये कपि- मयोगी एतदृचत्वादित्यादावव्याप्तिः अधिकरणभदैनाभावभेद मा- नाभावेन कपिमंयोगवद्भिवत्तिकपिमयोगाभावोऽपि व्यवत्तिः कपिमयोगाभाव एव तददृत्तिलादेतचलस्य । न प साध्यवभिन्न- वृत्तिलविशिष्टमरध्याभादवदवृत्तिलंवक्रव्यं एवञ्च वृक्षस्य विशियाधि- करपायाभारावासानिरिति वाच्यं । माध्या भ्याभावपदवैयपित्तः । माध्यविनवृत्तिलविशिश्वदवृत्तित्वयैव मम्यकलात्मनो हेवधि- करणे विभिटाधिकरणवाभावादेवासम्भवाभावात् । हतीये माध्य- वप्रतियोगिताकान्योन्याभावमावस्य घटकत्वे चालनौन्यायनान्योन्या- भावमादाय मानाधिकरणकभाध्यके पझिमान् धूमादित्यादाव- सानियत्यपि बोध्यम्। इति श्रीमयुरानायतर्कवागोगविरचिते तवचिन्तामणिरही नुमानमण्डे सारिवादर सिपकर।

·अथ सिंह-व्याघ्रोक्तव्याप्तिलक्षणरहस्यम् । وبیشی नापि साध्यासामानाधिकरण्यानधिकरणत्वं साध्य- वैयधिकरण्यानधिकरणत्वं वा, तदुभयमपि साध्यान- अथ सिंह-व्याघ्रोक्तव्याप्तिलक्ष्णरहस्यं । 'नापौति, अब 'माध्यामामानाधिकरण्य' न साध्याधिकरण- तिवाभावः, द्रव्यं सत्त्वादित्यादावतिव्याप्त्यापत्तेः द्रव्यबाधिकरण- वृत्तित्वाभावानधिकरणत्वात् सत्तायाः । नापि साध्यवभिनत्तित्वञ्च द्वितीयेन पौनरुत्यापत्तेः । किन्तु माध्याधिकरणवाभाववदृत्तिवं तदनधिकरणत्वं तदनित्वं अधिकरणत्वप्रवेशे प्रयोजनविरहात्, नथाच माध्याधिकरणवाभाववदृत्तिभिन्नत्वं हेतावव्यभिचारित्वमिति फलितं, श्रव्याप्यत्तिसाध्यकमद्धेतावव्याप्तिवारणयाधिकरणवप्रवेशः, अध्यायहत्तरधिकरणता तु नाघ्याम्यत्तिः, सायाधिकरणत्वच माध्यतावच्छेदकावच्छिन-माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिवं যৱি अन्यथा गुणकर्मान्यत्वविभिटसत्तावान् जातेरित्यादौ सताया एव माध्यत्वेन माध्याधिकरणलाभाववत्मामान्यादित्तिभिन्नत्वाबाते- रित्यतिव्याप्तिः स्यात् । स्थाच समवायेन वह्यादौ माथे संयोगेन (१) व्याप्यतिरिति ख•। 7 ·सवचिन्तामो धिकरणानधिकरणत्वं तच्च तब यत्किश्चित्साध्यानधि- करणाधिकरणे धूमे चासिद्धम्। धूमादि तावनियाग्निः वयधिकरणवाभाववजलहदायेव नद- वृत्तिवात् धूमादैः । इत्यञ्च माध्यतावच्छेदकममवायसम्बन्धावच्छिन्न- बद्यधिकरणवाभाववत् पर्यनाद्यपि धूमस्य तदृत्तित्वामातियाग्निः। वृत्तिय हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन बोध्या तेन तादृशवधिकरणावा- भाववति धूमावयवे ममवायेन धूमस्य वृत्तादपि न निः। न चैवं मतावान् द्रव्यवादित्यादावयाप्ति मताधिकरणलाभाववति मामा- न्यादौ हेतूतावच्छेदकममवायमम्बन्धेन वृत्तेरममिद्धेरिति वाच्यम् । तादृभमाध्याधिकरणवाभावव्यापकान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदक- समिति विवक्षितमात्, माध्याधिकरणलाभावमभानाधिकरणयुक्ती धूमवान् दहेरित्यादौ धूमाधिकरणवाभाववनि जलदादौ वकि- मदन्योन्याभावमत्त्वादतिव्याप्तिरिति व्यापकत्वानुधावनं । अन्योन्या- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नं हेतुताव- छेदकावच्छिषञ्च याचं अन्यथा वहिमान् धूमादित्यादौ वयधि- करण्यामावति धूमावयवे धूमपदन्योन्याभावामत्त्वादयाप्तिः स्थान, भाध द्रय बातेरित्यादौ घटान-पटवादितत्तन्नानिमतोऽन्योन्या- भावण्य ट्रव्यवाधिकरणवाभादयापकत्वेनानिव्याप्तिः। अध्याप्यवृक्ति- (0) जिमान धुमादियदौ च समवायेन वो साध्या योगेन धूमा शिवाविवाहिरिवि स.।

·ध्यातिवाद । मतोऽन्योन्याभावस्तु नाव्याप्यवृत्तिरिति पृथिवी संयोगादित्यादाव- व्याप्यवृत्तिहेतुके व्यभिचारिणि नातिव्याप्तिरिति संक्षेपः । 'साध्यवैयधिकरण्येति, 'साध्यवैयधिकरण्य' माध्यवभिन्नवृत्तित्वं, • माध्यवदवृत्तिलपरत्वे द्रव्यं सत्वादित्यादावतिव्याप्तिः, अन्याय- वृत्तिमतोऽन्योन्याभावसु नाव्याप्यवृत्तिरित्यव्याप्यवृत्तिमाध्यकमद्धेती नाव्याप्तिः, अनधिकरणमित्यत्राधिकरणवांशस्य प्रवेशान माध्य- वदन्यावृत्तित्वमित्यनेन यथाशुनस्य पौनरुत्त्य, अखण्डाभावघटकतया चाधिकरणत्वांशस्य न वैयर्थम्। माध्यवनिम्नत्वञ्च माध्यतावच्छे- दकसम्बन्धावच्छिन्न-माध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकता- कमेदववं बोध्यं तेन वह्निमान् धूमादित्यादौ धूमस्य समवायेन वहिमतोभिन्ने यत्किश्चित्साध्यवभिन्ने च पर्वतादौ वृत्तिवेऽपि न इतिः तादृशमाध्यवद्भिन्नत्वव्यापकान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेद- कवमिति तु समुदायार्थनिष्कर्षः, अन्यथा पूर्ववत् साध्यवद्भिव- वृत्तित्वमित्यत्र वृत्तेई तुतावच्छेदकसम्बन्धेनैव वाच्यतया जातिमान् द्रव्यत्वादित्यादावच्याप्यापत्ते (१) शेषं पूर्ववत् । लक्षणद्वयमेकदैव दूषयति, 'तदुभयमपोति, 'साध्यानधिकरणानधिकरण' साध्या- नधिकरणानधिकरणलनियतं साध्यानधिकरणात्तित्वव्याप्यमिति यावत्, 'तच' व्यापकौभूतं साध्यानधिकरणावृत्तिवच, 'तव' केवलान्वयिमायके, 'प्रसिद्धमित्यन्वय' साध्यानधिकरणवस्य साध्या- धिकरणवावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदवत्त्वस्य तवाप्रसिद्धे, 'यत्- किचिदिति यदि मायानधिकरणत्व न तत्मामान्यभेदः किन्तु (९) सत्तावान् प्रत्यवादिन्यादावप्रसिद्यापत्तरिति ख.।

·नाधिनसामग्रो इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणी अनुमानखएडे सिंह-ध्यायोक्तव्याप्तिलक्षणम् । सायाधिकरणप्रतियोगिकभेदमात्र नदा वडिमान् धूमादित्यत्र पविधिवयनधिकरणे पननादौ वर्तमाने धूमेऽथमिद्धमित्यर्थः । भयर्यकचकारात् केवलावयिममुच्चयः, तथाच व्यापकाभावाद- स्थायीभूतं मदुभपस्तवमपि तदुभयवामिद्धमिति भावः। 'साया- मधिकरणनधिकरणत्वमिति ययाश्रुतन्तु न मन छते यथोकताए- इयश्य तत्वपवाभावादिति ध्येयो) । इति श्रीमपुरानापतर्कवागीभविरचिते तत्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानपको व्याप्तिवादे मिह-व्यामोहयाप्तिलक्षणरहस्यम् ।

·श्रथ व्यधिकरणधावच्छिन्नाभावः। अथेदं वाच्यं ज्ञेयत्वादित्वत्र समवायितया वाच्यत्वा- भावाघट एव प्रसिद्धः व्यधिकरणधीवच्छिन्त्रप्रतियो- गिताकाभावस्य केवलान्वयित्वात् । नचैवं घट एव व्य- भिचारः साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभा- अथ व्यधिकरणधमावच्छिन्नाभावरहस्य । व्यधिकरणधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकाभाववादिनोऽन्यथाख्यात्य- खौकारिण: सोन्दडस्य मतमादाय 'साध्यात्यन्ताभाववदवृत्तित्व- मिति प्रथमलक्षणे केवलान्वयिन्यव्याप्तिमुद्धरति, 'अथेति, 'समवा- यिनयेति समवायित्वादिरूपेण वाच्यत्वावृत्तिधम्मेणेत्यर्थः । श्रादि- पदात् समवेतत्व-घटत्व-पटवादेवाच्यत्वातिधर्ममात्रस्य परिग्रहः, 'घट एव प्रसिद्ध इति एवकारोऽप्यर्थ घटेऽपि प्रसिद्ध इत्यर्थः, तादृशाभावस्य पदार्थमाने प्रसिद्धबादवधारणासङ्गतः। ननु प्रति- योगिना सममभावस्य विरोधादायत्ववति घटे कथं तदभाव इत्यत- वाह, 'व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्येति खाधिकरणावृत्तिधर्माव- छिन्नमतियोगिताकाभावस्थेत्यर्थः, स्वपद प्रतियोगितापर, 'केवला- वयित्वात्' सर्वत्र सत्त्वात् प्रतियोगिमत्यप्रतियोगिमति च सत्त्वादिति यावत्, अभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगिनेव ममं अन्यथा ·तत्वचिन्तामणौ वववृतित्वं हि व्यभिचारः,न च वाच्यत्वाभावस्तादशा- घटे, इति चेत्तर्हि तादृशसाध्याभावसामानाधिकर- ण्याभावव्याप्तिः। तथाचाप्रसिद्धिः प्रतियोग्यरत्तिय धौ न प्रतियोगितावच्छेदकः तविशिष्टज्ञानस्याभाव विरोधो न तु प्रतियोगिमावेश व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रति- घोगो प न कचिदश्यस्ति अपमिद्धबादतः मवैवं तदवच्छिषा- भावः । न च वाचवमीवरेच्छा तत्र च गुणवेच्छात्वादिममवायित्व भगवदात्मभमवेतवयोः मावेन समायित्वं समवेतत्वं वा कुतोवाच- मनिष्ठप्रतियोगिताब्यधिकरणमिति वार्थ । वाच्यत्वं न ईश्वरेच्छा. माधं किन्तु तदिषयत्वमित्यभ्युपगमादिति भावः । 'समवायित- पत्यन्य घटादिममवायितयेत्यर्थः इत्यप्यन्ये । यद्यपि समवायि- मादिना रधिकरपण वाच्यवाभावस्य प्रमिद्धावपि सत्तत्साध्या- भाव-विमिष्टामावोभयाभावादिकमादायामम्भववारणाय माध्यताव- पदकावधियप्रतियोगिताकमाथाभावम्यैव सतणघटकलात्ता- भाभाषण च वाद्यवादिमायने ममित्यादम्याप्तिबारव । म प भागमतियोगिताकामारमा शरणपटकमिति भमादियमाति गा। नया मनि विभिभावोभयाभावादिरूप ममानाधिकरण- भावविधाभाषमादाये। ममिहिमावेन थधिकरणविधिन- प्रतियोगिताकाभावपभानुधावनवेपन्नात् । मवेशिय-प्यामध्य- निधनाशिवातियोगिताकमाथाभावमा मपणपरकमिति भमेश मानि वा । दण्डाधिवपुरपाभावप्रेत मम- ·च्याप्तिवादः। ५५ धीहेतुत्वात् अन्यथा निर्विकल्पादपि घटानास्तीति प्रतीत्यापत्तेः, गवि शशशृङ्गं नास्तीतिप्रतोतेरप्रसिद्धः शशशृङ्गं नास्तीति च शशे शृङ्गाभावइत्यर्थः । इति श्रीमहङ्गेशपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणी अनुमानखण्डे व्याप्तिवादे व्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना- भावः ॥ वायित्वावच्छिन्नवाच्यत्वाभावस्थापि विशिष्टामावत्वात् समवाय- समवायित्वयोर्वैशिष्टस्यावच्छेदकौमृतधर्मघटकत्वात् । तथापि माध्या- भावपदेन माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न-साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न- प्रतियोगिताकमाध्याभावो न विवक्षणीयः किन्तु, माध्यतावच्छेद- कसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नमाध्यममानाधिकरणव-व्यधिकर- पाधविच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावव्यतिभिवत्वोभयाभाववदभावमा विवक्षणीय,तावत्तेव तत्सत्याध्यव्यत्यभाव-विशिष्टाभावादेर्वारणसम्भवात् तादृशोभयाभाववत्त्वस्य नत्र विरहात् । संयोगी ट्रव्यवादित्यादौ ट्रव्यत्वत्व-गुणासमवेतत्वावच्छिनप्रतियोगिताकाभावो व्यधिकरणधर्मा- वछिनप्रतियोगिताकसाध्याभावय तादृशाभावः कुलभः, कपिभयो- माभाववान् सत्त्वादिदं वाच्यं ज्ञेयवादित्यादिकेवलान्वयिमायके तु व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाव एव तथा । न केवखाचयिनि व्यधिक- रणधर्मावच्छिनामावमादायैव प्रमिथुपपादने मायाभावपदेन मा- ध्यतावच्छेदकसम्बन्धावछिन-साध्यतावच्छेदकावधिवप्रतियोगिता- ·५६ नावचिन्तामो प्र काभाव एव विवक्ष्यतां किं तादृशोभयाभाववदभावविवक्षणेन केव- लावथिनि च स्वरूपमाबन्धन वाच्यतत्त्वेन घटाद्यभाववेव तानस्य प्रभिद्धत्वादिति वाच्यम्। प्रमेयमाध्यके व्यधिकरणधर्मावच्छिना- भावमादायापि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न-साध्यतावच्छेदकाव- छिवप्रतियोगिताकाभावप्रसिद्यमम्भवान्, न हि प्रमेय कस्यचि.' यधिकरपा, प्रमेयलेन घटाभावादिरूपसमानाधिकरणधर्माव- छिवाभावे च मानाभावादिति पूर्वपक्षिणं निगूढाभिप्रायः, पोथ- मनुपदं वक्ष्यामः । न चैवमिति, एवं' खयधिकरणधर्मावच्छिष- प्रतियोगिताकाभावाभ्युपगमे, व्यभिचार इति ज्ञेयस्क्स्य वाच्यत्वव्यभि- 'पारितमित्यर्थः, वाध्यत्वत्वेन व्यधिकरणधर्मेण खरूपसम्बन्धावच्छिन्न- प्रेयवाद्यभावस्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न-माध्यतावच्छेदकाव- छियप्रतियोगिताकम्माधिकरणे घटे ज्ञेयवम्य वृत्तरिति भावः । न च प्रतियोगितावच्छेदकादविवप्रतियोगियधिकरणतादृशाभाव वत्तिवमेव व्यभिचारः अन्यथा संयोगमाध्यकमद्धेतावतिव्याप्तिरिनि कयमियमादेति वाच्यम् । व्याप्यत्तियां साध्यतावच्छेदकसम्ब भारछिन्नमाध्यतावच्छेदकावछिनप्रतियोगिताकाभावाधिकरणता नदाश्रयत्ति व्यभिचार इत्यभिप्रायेशमहनात्, व्याप्यत्तिलन्तु निरवधियत्व। 'मायदेति माध्यतावचेदकसम्बन्धावचिन्न-माध्यता- वोदकाविषप्रतियोगिताकमाथ्याभावववृत्तिवमित्यर्थः, वाय- मन्येन व्यधिकरणथम्मेण स्वरूपसम्पन्धावधियज्ञेयत्वाघमावस्तु साथ- {১ দিন্নবিষয়াদিহি ৱলমিখালো अवानिवि भान ·ध्यातिवादः। तावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकोऽपि न साध्याभाव इति भावः । 'तादृशः' माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न-माध्यतावच्छेदकावच्छिन: प्रतियोगिताकः । तोति माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न माध्यता- वच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्याभाववदृत्तित्वस्य व्यभिचारत्वे इत्यर्थः, 'तादृशमाध्यामावेति साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न-साध्य- तावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकमाध्याभावववृत्तिलाभाव एव च्या- मिर्न तु निरुतोभयाभाववदभाववदत्तिवरूपेत्यर्थः, अव्यभिचरित- वपदार्थस्यैव व्याप्तित्वात् अव्यभिचरितत्वपदार्थस्य च व्यभिचरितत्वस्या- "भावोऽव्यभिचरितत्वमिति व्युत्पत्त्या व्यभिचारसामान्याभावरूपत्वा- दिति भावः । 'अप्रसिद्धिरिति, वाच्यत्वलावच्छिन्नप्रतियोगिताकवा- ध्यवाभावस्यामसिद्धत्वादिति भावः । ननु अव्यभिचरितवपदं न यौ- गिकं किन्तु निरुतोभयाभाववान् योऽभावस्तद्ददत्तित्वरूपे प्राथ- मिकलक्षणवाक्यार्थ पारिभाषिकमखण्डपदमेव, अथ एतस्याव्यभिच- रितवपदार्थत्वे असम्भव एव वहिमान् धूमादिदं वाच्य ज्ञेयत्वादि- त्यादौ व्यधिकरणधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकवनि-वाच्यत्वाद्यभाव- वति पर्वत-घटादौ धूम-ज्ञेयत्वादेर्दृतेः । न च नवदृतित्वस्या- पि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाव-विशिष्टाभावोभयाभावादिमादायैव सर्वच लक्षणसमन्वय दूति वाच्यम् । तथा मति धूमवान् वड़े- रित्यादावपि तादृशोभयाभाववदभाववत्तित्वस्थ व्यधिकरण- धर्मावच्छिन्नाभाव-विशिष्टाभावोभयाभावादे:(१) वयादौ सत्त्वा- (1) व्यधिकरणधर्मावछिन्नामाव-वत्तइक्वित्यावच्छिनामाव-विभिटर- मावामयाभावादेरिति ख.। 8 ·वावचिन्तामयी यभिचारिमात्रेतियातेरिति चेत्। न । तददत्तिवपदेन तहनिष्ठ- तमनातीययायत्यभावप्रतियोगित्वस्य विवक्षणात्, इत्यञ्च पहि- मान् धूमादित्यादौ यधिकरणधर्मावच्छिन्नवनावभाववति पर्व- नादौ तन्मजातोयस्य धूमादेयधिकरणधर्मावच्छिनाभावय सस्वा . मासम्भव', धूमवान् परित्यादौ च तादृभौभयाभाववदभा- वोयभिचारनिरूपकतत्तदधिकरणव्यत्यत्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिता. कनन्तदधिकरणव्यन्यवृत्यभावः तदधिकरणे नत्तदधिकरणव्यक्ती तत्तत्मजातीयम्य वयादेरभावस्थामवानातिव्याप्तिः । साजात्यञ्चन ययाकश्चिद्रूपेण यावर्तकवाभावान्, नापि खामानाधिकरणध- म्नविच्छिन्त्रप्रतियोगिताकव-खाममानाधिकरणधर्मावच्छिन्त्रप्रतियो- गिताकत्वान्यतररूपेण श्रभावभेदेन प्रतियोगिताया भिन्नलात् माध्याभावनिष्ठभमानाधिकरणधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकत्वादेईल- भावावृत्तित्वादमम्भवापत्तेः, किन्तु स्वयधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रति- योगिताकान्यतमत्व म्वयधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदकूट- बचान्यतररूपेण, स्वपददर्य प्रतियोगितापर, धूमवान् बड़े रित्यादी व्यभिचारनिरूपकतत्तदधिकरणव्यत्यत्तिसामान्याभा- वाधिकरपे तत्तदधिकरपायकावपि तत्तसजातीयथ वयाशिव- च्यामध्यत्तियांवच्छिवाभावम्य ममवाथादिमम्बन्धावछिन्नामावस्य चमत्वादतिव्याप्तिताटवस्थ्यमतो व्याप्यनिलमभावविशेषणं, व्याण- (१) 'मधिररममावनिप्रतियोगिताकभेदकूटरव' अयधिकर: समाधिमप्रतियोगिताहायोयोऽमावतत्तपहिलावच्छिमपतियोगि- तामरस्टाचमिन्द।

·शातिवाद। वृत्तिलञ्च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन हेततावच्छेदकावच्छिन्नममानाधि- करणव-यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावव्यक्तिभिन्नत्वोभयाभाववत्वं तेन न तद्दोषतादवस्थं। द्रव्यं मयोगादित्याद्यव्याप्यरतिहेतुके द्रव्यमात्र- समवेताभाव-गुण-कर्माद्यसत्त्यभावादेरन्ततः सर्वत्र विशेषणताविशेषण साध्यप्रकारकप्रमाविशेष्यत्व-साधनान्यतराभावादेश्च नादृशस्य सुल- भवान्नाव्याप्तिः। ददं वाच्यं प्रमेयादित्यादौ घटत्वेन पटाभाव-पट- बेन घटाभावादिमादाय प्रमेयमावस्यैव तादृशाभावप्रतियोगित्वान्ना- व्याप्तिः। न च विशिष्टाभावादिवारणाय तदनिष्ठतामजातीयाभाव- निरूपितहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगितावच्छेदकहेतृता- वच्छेदकवत्त्वमेव विवध्यतां किं यथोकव्याप्यत्तित्वेनाभावविशेषणेन इदं वाय ज्ञेयत्वादिकेवलान्वयिहेतुके च ज्ञेयत्ववादिना घटाद्य- भावमादायैव लक्षणसम्भवादिति वाच्य। पृथिवी संयोगादित्याचव्या- यत्तिहेतुके व्यभिचारिण्यतिव्यानेः इदं वायं प्रमेयादित्यादौ ताद- भाभावाप्रमिद्धेय। एवं द्रव्यं सत्तादित्यादौ व्यभिचारनिरूपकतत्तद- धिकरणात्तिसामान्याभावस्थापि सजातीयोऽभावः मत्तावादिना सत्ताधभाव एव तत्प्रतियोगित्वस्य सत्त्वादौ सत्वादतिव्याप्तिताद- वस्थ्यं अतस्तदनिठेति। न च तथापि धूमवान् बढेरित्यादौ तादृ- गोभयाभाववदभावोधूमवादिना धूमाद्यभाव एव नदति अलहदादी समजातीयस्य वाभावस्य सत्त्वादेवं तादृशाभावोद्रव्यत्ववादिना धूमाघभावः नदति यावत्येव तत्सजातीयस्य वद्यादेयधिकरणधर्मा- वच्छिमाभावस्य मत्त्वाचातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । यावत्वेन प्रथमा- भावविशेषणात्, नथार तत्तदयोगोलकादिरूपयभिचारम्यलाहत्य- ·तत्वचिन्तामो भावोऽपि नादृशीमयाभाववत्तया थावदन्तर्गतस्तत्तदधिकरणे तन- दयोगोलकादौ तत्तहजातीयस्य वयादेरभावस्यासत्वान्नातियाग्निः, इत्यञ्च यावन्ततादृशोभयाभाववन्तोऽभावाः प्रत्येकं तत्तयकोना सजातीय समानाधिकरणस्य व्यापहनेरभावस्य प्रतियोगित्वम- ध्यभिचारिसमिति ममुदिनानिष्कर्ष इति न कोऽपि दोषः इत्य- स्वरमा दाई, 'प्रतियोग्यवृत्तिवेति तदत्तिमा न मानिएप्रतियो- गितामा अवच्छेदक इत्यर्थः, तथाच व्यधिकरपायविच्छिन्नम- तियोगिताकामावस्यैवामि ग्घयोक्रमयभिचरितवमप्रमिद्धमिति रजनन केवलान्वयिनि चाथम्याभाव एवाप्रमिद्ध इत्यव्याप्ति- সিন্ধিীনি ব ন অন্ধত্মন্ধুি ঘাঘালায় সৰিঞ্জি दर्शयति, 'प्रति, “ममवायितयेति समवायिवादिरूपेण वाच्य सानिधणेत्यर्थः । श्रादिपदात्समवेतन्व-घरव-पटलादेर्वाच्यत्वा- मिधर्ममात्रम्य परियः । इदमुपलक्षणं वैभिध-व्यासज्यत्ति- धर्मावच्छिवायवाभावोऽपि एव्यः । भ्रमं निराशाय दूषयति, 'तहीति साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताकसाध्याभाववी त्ति पदि व्यभिचारमतदेयर्थः, 'नादृयाध्याभावेति माध्यतावच्छेदकाव- शिवमतियोगिताकसाध्याभाववदृत्तित्वत्वावशिवप्रतियोगिताकता- पतिवाभाव एवं व्याप्तिः न तु माथ्याभाववदृत्तित्वप्रतियोगिता- काभावमाषमित्यर्थः भाष्याभाववहतित्वमावस्य व्यभिचारले मद्धता- पतिव्याप्रितः माथाभावदृत्तित्वप्रतियोगिताकाभावमारस्य व्याप्ति- मापि थभिचारिणनियाशापोताच्यात्माथाभाववदृत्तिबमामा- ·व्याप्तिवादः । . न्याभावस्य व्याप्तिले चासम्भवात् व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नस्य वैशिष्ट्य- व्यासज्यत्तिधर्मावच्छिन्नस्य च माध्याभावस्थाधिकरणे हेतोत्तेरिति भावः । किञ्च वैभिय-व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नसाध्याभावमादायैव केवलान्वयिनि माध्याभावप्रसिद्धिसम्भवेऽपि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न- माध्याभावमादाय प्रमियभिधानमत्यन्तमसङ्गतमेव तस्यैवाप्रसिद्ध- वादित्यभिप्रायेण दूषणान्तरमाह, 'प्रतियोग्यवृत्तिोति, सर्वमन्यत्यू- र्ववदित्याहुः । तदत्तिधर्मस्य तनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकत्वे मानाभावे हेतु- माह, 'तदिशिष्टेति 'असिझेरित्यन्तमेकोग्रन्यः, तदिभिरज्ञानस्य' प्र- तियोगिनि प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य, प्रभावधीहेतृत्वात्' प्रभावलौकिकप्रत्यक्षहेतत्वात्, 'गवि भटङ्गं नास्तौति प्रतीतेरमिद्धे- रिति योजना,तव नयेऽपि शशीयत्वे गोत्तिष्टङ्गाभावप्रतियोगिता- वच्छेदकलप्रत्ययासिद्धरित्यर्थ:(V, टङ्गे समीयत्वस्य बाधितत्लेन मशी- यत्वप्रकारकाङ्गज्ञानासम्भवादन्यथा अन्यथाख्यात्यापत्तेरिति भावः । ननु श्रभावलौकिकप्रत्यक्ष प्रति प्रतियोगितापच्छेदकमकारकप्रतियो- गिज्ञानवेन न हेतुत्वं किन्तु प्रतियोगितावच्छेदक-प्रतियोगिनोर्ज्ञान- विरहदायां नेत्याकारकामावप्रत्यक्षवारणाय प्रतियोगितावच्छेदक- प्रतियोग्युभयविषयकशानन्वेनैव हेतुत्वं लाघवात् नच्च प्रकृतेऽथस्ति भशीयत्व गयोरपि खण्डशः समूहालम्बन ज्ञानसम्भवात् । न तथापि श्झे प्रौयत्वस्य बाधादेव माझं नास्तीति अत्यवस्य (९) गोवत्तिहङ्गामावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रत्यक्षासिकरित्यर्थ इति ·सत्त्वचिन्तामयी भावोऽपि तादृभोमयाभाववत्तया यावदन्तर्गतस्तत्तदधिकरणे तत्त दयोगोलकादौ तत्तत्मजातीयस्य वयादरभावस्थामवान्नातिव्याप्तिः, इत्यश्च यावन्नतादृशोभयाभाववतोऽभावाः प्रत्येकं तत्तयाक्रोना सजातीयस्य समानाधिकरणास्य व्याप्यवत्तेरभावस्य प्रतियोगिखम- ' ध्यभिचारिलमिति समुदितार्थनिष्कर्ष इति न कोऽपि दोषः इत्य- खरमा दाह, 'प्रतियोग्यत्तियेति तदत्तिधी न तनिष्टप्रतियो- गितरया अवच्छेदक इत्यर्थः, तथार व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नम- तियोगिताकामावस्यैवाभिवाद्ययोक्रमव्यभिचरितवमामिद्धमिति भावः। जिवन्त केवलालयिनि साध्यस्याभाव एवाप्रसिद्ध इत्यव्याप्ति- रभिहितेति भ्रमेण तव यथाकश्चिद्रूपेण साध्याभावस्य प्रसिद्धि दर्भयति, 'अथेति, 'समवायितयेति समवायित्वादिरूपेण बाय मात्तिधर्मणेत्यर्थः । श्रादिपदात्समवेतत्व-घटक-पटत्वादेर्वाच्यत्वा- तिधर्ममात्रस्य परियहः । इदमुपलवणं वैभिय-व्यापयति- धर्मावच्छिन्नवायवाभावोऽपि द्रष्टव्यः। भ्रमं निराकृत्य दूषयति, 'तहौनि साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नपतियोगिताकसाध्याभाववदृत्तिल पदि व्यभिचारतदेत्यर्थः, 'तादृशमाध्याभावेनि साध्यतावच्छेदकाव- छिसप्रतियोगिताकमाथाभाववदृत्तिवनावच्छिन्नप्रतियोगिताकना- पतिवाभाव एव थातिः न तु माध्याभाववदृत्तिलप्रतियोगिता- साभावमावमित्यर्थः साध्याभाववत्तित्वमावस्थ व्यभिचारले मद्धता- पतियारित. भाशभावयत्तित्वप्रतियोगिताकाभावमावस्य व्याप्ति- मेऽपि यभिधारिष्यतिव्यायापत्तनोन्यामाध्याभावददृष्मितमामा- ·व्याप्तिवादः। न्याभावस्य व्याप्तिले चासम्भवात् त्यधिकरणधर्मावच्छिवस्य वैशिष्य- व्यासज्यत्तिधर्मावच्छिन्नस्य च साध्याभावस्थाधिकरणे हेतोर्टत्तेरिनि भावः । किञ्च वैभिश-व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नमाध्याभावमादायैव केवलान्वयिनि साध्याभावप्रसिद्धिसम्भवेऽपि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न- साध्याभावमादाय प्रमियभिधानमत्यन्तमसङ्गतमेव तस्यैवाप्रसिद्ध- बादित्यभिप्रायेण दूषणान्तरमाइ, 'प्रतियोग्यवृत्तिोति, सर्वमन्यत्पू- ववदित्याः । तदवृत्तिधर्मस्य तनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकत्वे मानाभावे हेतु- माह, 'तदिशिटेति 'श्रमिद्धेरित्यन्तमेकोग्रन्थः, 'तदिशिष्टज्ञानस्य' प्र- तियोगिनि प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य, प्रभावधीहेतुत्वात्' अभावलौकिकात्यवहेतुत्वात्, गवि शशझं नास्तौति प्रतीतेरसिद्धे- रिति योजना,तव नयेऽपि मशीयले गोत्तिश्टङ्गाभावप्रतियोगिता- वच्छेदकत्वप्रत्ययासिद्धरित्यर्थ:(१), श्टङ्ग भनौयत्वस्थ बाधितत्वेन मशी- यत्वप्रकारकाङ्गज्ञानासम्भवादन्यथा अन्यथाख्यात्यापत्तेरिति भावः । ननु अभावलौकिकप्रत्यक्ष प्रति प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकप्रतियो- गिज्ञानत्वेन न हेतुत्वं किन्तु प्रतियोगितावच्छेदक-प्रतियोगिनोनि- विरहदशायां नेत्याकारकाभावप्रत्यक्षवारणाय प्रतियोगितावच्छेदक- प्रतियोग्युमयविषयकज्ञानत्वेनैव हेतुत्वं लाघवात् तच प्रकृतेऽप्यस्ति शीयत्व नियोरपि खण्डमा समूहालम्बनज्ञानसम्भवात् । न तथापि र शशीयत्वस्य वाधादेव प्रशङ्गं नास्तीति अत्यनस्य च (१) गोरतिष्टामावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रत्यक्षासिझेरित्यर्थ इति ख.,ग..

·तत्वचिन्तामणे ग्रे समीयत्वप्रकारकस्य असम्भव इति वाच्यम । बाधातादृा- प्रत्यक्षामम्भवेऽपि जमीयत्वेन भास्तीत्याकारकप्रत्यछे खापछि- घप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धनाभावे सातव्येण प्राशीयत्वप्रकारले बाधा काभावात् नत्र रङ्गे गौयवस्थामकारलान् । न च तादृप्रप्रत्यया । भ्युपगमे “अभावप्रत्ययो हि विभिष्टवैशिष्यवोधमर्यादा नातिशते" इति सिद्धान्तयाघात:, 'अभावमत्ययः अभावलौकिकमाक्षात्कार, 'विभिएवैविध्यमर्यादां' भावे प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियो- गिनः प्रतियोगितास्यवैशियविषयितां, 'नातियते' न जहाति रति नदादिति वाच्यम् । तब "विमिरवैशियमर्यादामित्यस्य प्रति- योगितायां यत्किञ्चिद्धर्मविभिष्टस्य वैशिश्यविषयितामित्यर्थादित्यत- आह, अन्यथेति यदि प्रतियोगितावच्छेदक-प्रतियोगिनोज्ञानमेवा- भावप्रत्यक्षदर्न त नप्रकारकप्रतियोगिचानं तदेत्यर्थः, 'निर्विकल्प कादपौति घट-घटवयोनिर्विकम्पकमात्रानन्तरमपीत्यर्थः,भावपदा मान्तरप्रकारकज्ञानव्यवच्छेदः, 'घटोनास्तीतीति विशेषतावच्छेद- कप्रकारकविशेषए जानस्य विशिष्टवैविध्यधौहेततया विशिष्टवैशिक्षा- पोधात्मकस्य घटोनास्तीनि प्रत्यक्षस्य तदानीमनभवेऽपि केववविभिध्ये विशेषणमिति न्यायेन घटोनातीनि प्रत्यवायापत्तेरित्यर्थः, न हि "प्रभावप्रत्ययोहोतिमिद्धान्ततिभिया सामग्री कार्य नायित् प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकज्ञानम्य हेतुने नदभावादेव तदानी न तापूर्ण प्राय नसत्यले त विगिटवैशिधौमामग्रीमत्त्वादर्थममान- मिमेव विमिएवमिबोधातमक । न चैतदतिरसदवारणाय मनि- पोगितावदकप्रकारकजानतेनैव हेतुवमा साभवात् किं प्रनि- ·च्याप्तिवादः। योगिविशेष्यकत्वमवेशेन, तादृशञ्च ज्ञानं प्रवतेऽपि सम्भवति भभौ- यत्वप्रकारेण लोमादेरेव ज्ञानसत्त्वात् पूर्वपक्षिणः अन्यथाख्या- त्यनभ्युपगमेन रजतत्वप्रकारकशनिज्ञानाद्रजताभावप्रत्यक्षापादनस्या- 'सम्भवादिति वाच्यम् । तथापि प्रभौयत्वेन टझं नास्तीति प्रत्यक्षा- सम्भवात् अभावमाक्षात्कारोहि प्रतियोगिनि तद्धर्मविशिष्टमवगाह- मान एव तद्धर्मस्य अवच्छेदकत्वमवगाहते नान्यथेति नियमात्, अन्यथाख्यात्यनभ्युपगमेन श्रङ्गे शौयत्ववैशिट्यावगाहनस्य च श्रम- म्भवादिति भावः । दूदमापाततः न्यायनये श्ङ्गे शशीयत्वस्य बाधि- तत्वेऽपि बाधामतिसन्धानदभायां श्टङ्ग सशौयत्वमकारकज्ञानस्थ भ्रमरूपस्यैव सम्भवेन शटङ्ग नास्तीत्याकारकप्रत्यचे बाधकाभावात् । वाधप्रतिसन्धानदायामपि सभीयत्वांशे निर्धर्मितावच्छेदकादेकत्र दयमिति न्यायेन राशीयत्व-गलोमयप्रकारकज्ञानाच्छनीयवांभे निर्धर्मितावच्छेदकस्य एकत्र दयमिति न्यायेन ममीयत्व-स्टङ्गवोमय- विशिष्टवैमिध्यवोधात्मकस्य शशटङ्गं नास्तौति प्रत्यक्षस्य धम्भवाच । न हि प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकप्रतियोगिममावेन हेतुत्वं, गौर- वात् किन्तु तादृशनिश्चयत्वेन। एतेन ग्टन अभीयत्वमिति बाधनिश्चये सत्यपि शाट नास्तौति प्रतीतेरनुभवसिद्धतया गशी- यवरूपव्यधिकरणधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकाभावे मनीयवावच्छि- मातियोगिताकत्वसम्बन्धेन शशीयत्वेन रूपेण रझं नाच प्रकार: किन्तु म गोतिग्टङ्गाभावः गोवृत्तिले शशीयवाभावो वा नदि- षयः। न च बाधप्रतिमन्धानदशायां तथाविषयत्वेऽपि नदप्रति- सन्धानदयायां मशीयवावछिन्नमतियोगिताकटङ्गाभाव एव य.

·तत्त्वचिन्तामती थोकप्रकारेण विषय इति वारम् । प्रतीतेः समानाकारकलपि पुरुषावस्यावैचित्र्येण विषयौचिव्यस्य क्वाप्य नान् । न च तथापि प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकप्रतियोगिजानय स्वातव्येणाभावप्रत्यवं प्रति हेतुलानगोकर्टणां नयानां नये टन गोयलमिति बाध", प्रतिमन्धानदायामपि ममोपलेन ग्टनास्तौति प्रत्यक्षमावात् तदेव व्यधिकरणधर्मावधिनाभावे मानं तव सावच्छिनप्रतियोगिः नाकपसम्बन्धन भयोयत्नस्य प्रतियोगितासम्बन्धेन त्वविभिएख्य चामावे प्रकारतया वाधबुद्धेरपतिबन्धकत्वादिति वाच्यम् । अभाव सौकिकमाचात्कारोहि न(मविशिष्टस्य प्रतियोगिनोभावे प्रतियो- गितास्यवैमिश्यमवगाहमान एव तदुर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकलमव- गाहते न तु नदनवगाम इति नियमेन तादृशमतौतेरसम्भवात् अन्यथा घटत्तेन कम्बुग्रीवादिमानास्तोत्यपि मध्यवं स्यात् । न चेष्टा- पत्तिः, घटोनाम्ति घटेवेन घटोनास्तीत्यादिप्रत्यक्ष्यैव मर्वसिद्धला- दिति कस्यचित् अन्तपितमप्यपातं । रझेन मनोयनमिति बाध- प्रतिमन्धानदमायामपि मादई नातोति प्रतोते. एकर दयमिति न्यायेन ममीयत्वावच्छिषप्रतियोगिताकठडाभावविषयकत्वसम्भवात् । घटलेन कम्युयोगदिमात्राहीत्यादिप्रत्यवाभावस्य विवादग्रस्ततया पयोक्रतियममापि विवादयावाच । वैस्तुतस्तु गवि भा- ए नाम्नि ममोपवेन ग्टन मातीत्यादिप्रतीतो मानाभाव ए., प्रमायमत्वेऽपि ममीयत्वावच्छिनप्रतियोगिताकपमम्मन्धनाभावे न्याय स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमबन्धेन मामा भगोयलय पभमएव अतिरिकव्यधिकरणांवछिनप्रतियोगिताकाभावा- ·याभिवादः। भ्युपगमे तत् प्रत्यवं प्रत्यनन्ततत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारक- प्रतियोगिज्ञानस्य प्राचानये हेतुत्वकल्पने अतिरिकाभाव-तत्प्रति- योगित्व-तदवच्छेदकवादिकन्यने गौरवात् । न च तादृशाप्रतीतीनां तत्तदंशे प्रमावमपि सर्वानुभवसिद्धमिति वाच्यं । अप्रमिद्धेः, अन्यथा तौरजतत्वज्ञानेऽपि प्रमावानुभवस्य सुवचतया एतरपि रजतत्वापत्तेः इत्येव तत्त्वं । प्राञ्चस्तु प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्याहार्यारोपः संसर्गाभावबुद्धौ कारणं अन्यथा दादौ संयोगादियत्किञ्चित्सम्ब- धावच्छिन्नवयादिसामान्याभावग्रहदशायां समवाय-स्वरूपादिसम्ब- न्वान्तरावच्छिन्नतदभावानां सर्वेषामेव नियतं ग्रहापत्तेः। आरोपस्य हेतवे तु तत्तत्सम्बन्धेन प्रतियोप्यारोपविलम्बादेव विलम्बसम्भवात्, एवञ्च गवि ग्टङ्गस्यावाधितत्वेनारोपाभावात् शशीयलेन टङ्गाभाव- प्रत्ययस्तत्र कथं स्थात् येन तप्रमाणं भवेदित्याः। नदसत् श्रारोपस्य हेतुवे मानाभावात् । न हि हदे वह्निमारोप्येव वझिर्नास्तीत्यनु- भवः, ह्रदादौ संयोगादियत्किञ्चित्सम्बन्धेन वयादिसामान्याभाव- ग्रहदमायात्रियतं समवाय-स्वरूपादिसम्बन्धान्तरावच्छिन्नाभावग्रहस्य सत्यसंसर्गाग्रहे इष्टत्वात् सर्वचैव वहिर्नास्तीत्येवाकारात् समवायेन वझिर्नास्तीत्याद्याकारस्य च समवायत्वादिना समवायाधुपस्थिति- विलम्बेनैव विलम्बसम्भवात्। अन्यथा प्रतियोग्यारोपो नाभावधौमाचे हेतरभावधमे व्यभिचारात् । नापि तममाया, पाकरनघटे श्यामा- भावप्रत्ययात् तच च स्यामारोपासम्भवात् भ्रम-प्रमासाधारणहार्य- जानमावस्यैव हेतुत्वे च मयतेऽपि सम्भवात् गौरवास । किञ्च 9 ·तचित्तामयो मनियोग्यारोपस्य कारण हि गुणादौ गुणाद्यन्यत्वविशिष्टसत्त्वाय- भावप्रत्ययो न स्यात् तत्प्रतियोगिनः सत्त्वादेरारोपाभावात् किन्तु प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकप्रतियोग्यभाववति प्रति- योगितावच्छेदकप्रकारकप्रतियोगिजानं प्रतियोग्यारोपः स एव • कारण नच प्रश्तेऽपि अक्षतमेव प्रौयत्वावच्छिन्नग्टगाभाषपति गवि भजीयत्वप्रकारकटङ्गप्रतीतेः सम्भवात् । अपि चेवमपि गवि माझं नाम्तौतिप्रत्ययो मास्तु अश्वे प्रगटङ्गं नास्तीति प्रतीतो न कोपि विरोधः। तब टङ्गारोपस्यापि सम्भवात् अस्यैव व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावे प्रमाणत्वस्य भवचत्वादिति छतं पक्ष- वितेन । ननु व्यधिकरणधान्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वानभ्युपगमे शश- ग्दर्श नास्तीत्यादौ कीदृशान्चयबोधः । गौयत्व-टङ्गत्वोभय- बावछिनप्रतियोगिताकवस्याममिद्धतया तेन सम्बन्धेन भावे भगौयलावचित्राङ्गप्रकारकावयबोधस्य समीयत्वांगे भ्रमात्मकस्या- मम्भवात् । न च प्रतियोगितामाचसम्बन्धेनाभावे शौयलावच्छिन्न- ग्यास्यान्वयः तादृपयवहारस्य भार्वचिकलेनानिप्रमगविरहादिति वायं । ननाघय भावेऽवयितावच्छेदकावश्चिमप्रतियोगिताकलम- मन्धेनेव प्रतियोगिनोऽषयस्य व्युत्पत्रबादित्यत बाह, ममेति, इति चेति त्यस्य नेत्यर्थः, गवि ममारनं मारतीत्यादौ च गोदत्तिरङ्गं गोयत्याभाववत् जामौयत्वं गोत्तिग्टङ्गत्तित्वाभाववदिनि वार्थ :। (९) प्रागोनिलामावदित्वाइन्वरोध इति ख.।

·च्यामिवाद। . ददमापाततः शशझं नास्तीत्यादिवाक्यश्रवणानन्तरं शशः टङ्ग- वान् गाभावो न वृत्तिरित्यादिभ्रभानुदयापत्तेः। एतेन श्टङ्गं शशीयवाभाववत् इत्यपि नार्थः, तादृशवाक्यश्रवणानन्तरं झं शशीयमितिभ्रमानुपपत्तेः । वस्तुतस्तु नत्राद्यर्थ भावे प्रतियोगिनो- इन्वये अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकवं विशिष्टधर्मः समर्ग- इति न व्युत्पत्तिः, किन्तु परस्परविशेष्य-विशेषणभावेनान्वयिताव- च्छेदकमवच्छिन्नत्वं खनिष्ठप्रतियोगिता चेति चयं संसर्ग इत्येव व्युत्पत्तिः, तथाच प्रकृते शमीयत्वस्य ग्ङ्गत्वस्यावच्छिन्नत्वस्य श्रङ्ग- निष्ठप्रतियोगित्वस्य च खएडाः प्रसिद्धत्वात् परस्परविशेष्य-विशेषण-- भावेन तच्चतुष्टयसंसर्गकः संसर्गाशे भ्रमात्मकोऽभावे शशौयत्वावच्छि- बटङ्गप्रकारकान्वयवोधः । एवं पौतः सङ्खो नास्तीत्यादावपि, अत- एव गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वनयेऽपि कम्युग्रौवादिमाना- स्तोत्यादिबुद्धौ नान्वयबोधानुपपत्तिः कम्बुग्रीवादिमत्वस्थावच्छिनावस्य कम्बुग्रीवादिमयनिनिष्ठप्रतियोगित्वस्य च खण्डाः प्रसिद्धत्वान् परस्परं विशेय्य-विशेषणभावन() एतचितयमंसर्गकस्य मंसीभ्रमात्मकस्यैव कम्बुग्रौवादिमयक्किप्रकारकाभावविप्रियकान्वयबोधस्थ सम्भवात् । शटङ्गवत्पीतङ्खवदित्यादिविशिष्टबुद्धिं प्रति प्रतिबन्धकलमयि परस्परविभव्य-विशेषणभावेन तादृशचतुष्टयसंसर्गस्थाभावे भौयत्व- पीतवाद्यवच्छिन्नश्टङ्ग-शङ्खादिप्रकारकस्य निश्चयस्यैवेति तत्वं । केचित्तु अन्वयितावच्छेदकमवच्छिन्नावं स्वनिष्ठप्रतियोगित्वञ्चेति (२) विशेष-विपोथ्यमावेनेति ।

·ववचिन्तामो मनियोग्यारोपस्य कारणवे हि गुणादौ गुणाद्यन्यचविशिष्टमत्वाद्य- भावप्रत्ययो न स्यात् तत्प्रतियोगिनः सत्वादेरारोपाभावात् किन्तु प्रतियोगितावदकावच्छिषप्रतियोगिताकप्रतियोग्यभाषवति प्रति- थोगितावच्छेदकप्रकारकप्रतियोगिज्ञानं प्रतियोग्यारोपः म कारणं तस प्रयतेऽपि अवतमेव शौयत्वावच्छिन्नग्टङ्गाभावयति गवि प्रौयत्वप्रकारकग्रगमतीतेः सम्भवात् । अपि देवमपि गवि सग्टई माम्नीतिमत्थयों मास्तु अश्वे समझ नातीति प्रतीतौ म कोपि विरोधः। तत्र द्वारोपस्यापि मम्भवात् ध्यधिकरणधर्मावप्रियाभावे प्रमाणवस्य सुवचत्वादिति हनं पक्ष वितेन । मनु म्यधिकरणधर्मम्य प्रतियोगितावदकवानभ्युपगमे गा- र नाहीत्यादौ कोशाचयबोधः । गगौयत्व-शत्वोभय- सावचिनपनियोगिताकवम्याममिवनया तेन सम्बन्धन भावे प्रमोपमाविम्यामकारकाचयबोधम्य गोयलांमे भ्रमात्मक स्या- भग्नात् । न च प्रतियोगितामाबमम्बन्धमाभावे मसौयत्वावच्छिन्न- ग्टमारयः ताम्याहारण माचिक्रवेनातिप्रमहविरहादिति वार्थ । नपा भावपिनावणेदकाववियप्रतियोगिताकत्वम- मा प्रतियोगिनोऽपय थुत्पयाटिग्यत पाह, 'मति, 'इति निल्यापा, गवि मारनामोत्यादीच गोलिद मोपामाराममोपलंगोतिराप्तियाभावदिति वार्थ:("" (Uriefunामापरिवानाधवि स..

·यातिवादः। ददमापाततः शटङ्गं नास्तीत्यादिवाक्यश्रवणनन्तरं शश: दङ्ग- वान् टङ्गाभावो न शशत्तिरित्यादिभ्रभानुट्यापत्तेः। एतेन श्ङ्गं शशीयत्वाभाववत् इत्यपि नार्थः, तादृशवाक्यश्रवणानन्तरं झं गौयमितिभ्रमानुपपत्तेः । वस्तुतस्तु ननाद्यर्थ भावे प्रतियोगिनी- ऽन्वये अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्त्रप्रतियोगिताकवं विशिष्टधर्मः ममर्ग- इति न युत्पत्तिः, किन्तु परस्परविशेय्य-विशेषणभावेनान्वयिताव- च्छेदकमवच्छिन्नत्वं खनिष्ठप्रतियोगिता चेति चयं समर्ग इत्येव युयुत्पत्तिः, तथाच प्रहते शशीयत्वस्य श्रङ्गत्वस्यावच्छिन्नत्वस्य टङ्ग- निष्ठप्रतियोगित्वस्य च खण्डश: प्रसिद्धत्वात् परस्परविशेय्य-विशेषण- भावेन तच्चतुष्टयसंसर्गकः संसां भ्रमात्मकोऽभावे शशीयवावच्छि- बग्रङ्गप्रकारकान्वयबोधः । एवं पौनः गावगे नास्तीत्यादावपि, अत- एव गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वनयोपि कम्बुगौवादिमाबा- स्तोत्यादिबुद्धौ नान्वयबोधानुपपत्तिः कम्बुग्रीवादिमत्त्वस्थावच्छिन्नवस्य कम्युग्रीवादिमड्यक्तिनिष्ठप्रतियोगित्वस्य च खण्डशः प्रसिद्धत्वात् परस्पर विशेष्य-विशेषभावन(१) एतत्त्रितयमंसर्गकस्य मंसी भ्रमात्मकस्यैव कम्बुप्रोवादिमयनिप्रकारकाभावविभिष्यकान्वयबोधस्य सम्भवात् । शशटङ्गवत्पीतवदित्यादिविशिष्टबुद्धिं प्रति प्रतिबन्धकत्वमपि परस्परविशव्य-विभेषणभावेन तादृशचतुष्टयसंसर्गस्थाभावे शशीयत्व- पौतत्वाद्यवच्छिन्नश्रङ्ग-रासादिप्रकारकस्य निश्चयस्यैवेति तत्त्वं । केचित्तु अन्वयितावच्छेदकमवच्छिन्नत्वं खनिष्ठप्रतियोगित्वञ्चेति (२) विशेषण-विषयमावेनेति ख. ग.

·तापचिमामयौ चयं पयः ममर्गः सम्बन्धता च यासयत्तिरित्येव व्युत्पत्तिरिति म काप्यनुपपत्तिरित्यासः । रति श्रीमपुरानाथतर्कवागीयविरचिते तत्वचिन्तामणिरहये । अनुमामाख्यदितीयसपडे व्याप्तिवाद व्यधिकरणधर्मावच्छिवाभाव- रहा ·अथ पूर्वपक्षः। अथ साध्यासामानाधिकरण्यानधिकरणत्वे सति साधिकरणत्वं व्याप्तिः केवलान्वयिनि साध्यासामाना- धिकरण्यं निरधिकरणे आकाशादा प्रसिद्धमिति चेत्। अथ पूर्वपक्षरहस्यं । केषाञ्चिलक्षणं दूषयितुमाशङ्कते, 'अथेति, ननु किमिह असामानाधिकरण्यं तदधिकरणत्तिवाभावः तदनधिकरणवृत्ति- बम् वा, पाद्ये व्यभिचारिण्यतियाप्तिः साध्यसमानाधिकरणले मती- त्यस्यैव सम्यक्के अभावद्दयघटनायां गौरवं 'माधिकरणत्वमित्यस्य वैयर्थश्च । द्वितीये समवायादिना आकाशादिहेतुके वहिमाना- कामादित्यादावतिव्याप्तिवारणय हेततावच्छेदकसम्बन्धेन सम्बन्धि- वार्थकस्य साधिकरणपदस्य मार्थकत्वेऽपि केवलान्वयिन्यव्याप्तिः केव- लावयिनि माध्यासामानाधिकरण्यं हि निरधिकरणे श्राकामादौ प्रसिद्धमिति मूलविरोधश्च । मैवं माध्यामामानाधिकरण्येत्यत्र साध्यस्थासामानाधिकरण्यं येषु तानि साध्यासामानाधिकरप्यानीति बनौहिः तेषामनधिकरणलं तदभाववत्त्वं तस्मिन् सति साधि- करणत्वं तदवच्छिन्नाधिकरणताकत्वं सतिसप्तम्या अवच्छेदकत्वबोध- (९) केपाविलक्षणमामयते इति खग ·तलचिन्तामयों न। माध्यासामानाधिकरण्यं हिन साध्यानधिकरणा- धिकरणत्वं साध्याधिकरणानधिकरणत्वं वा केवलान्व- यिनि यत्किञ्चित्साध्याधिकरणानधिकरणे धूमे चा- मान अवच्छेदकत्वञ्चावान्यूनवृत्तित्वं तथाच माध्यवदत्तिसकलपदा- भाववत्त्वं यदधिकरणताया अन्यूनवृत्ति तत्त्वमित्यर्थः, यत्पदं हेतु परं, अन्यूनवृत्तिवं व्यापकत्वं, तच्च तत्समानाधिकरणान्योन्याभावप्रति- योगितानवच्छेदकत्वं, अभावय माधवदत्तित्वावच्छिवप्रतियोगिता- कोवोध्यः तेन वैमिध्य-व्यासज्यत्तिधर्मावच्छिवाभावं जलादिलच- पातारातत्तत्पदार्थविशेषाभावञ्चादाय नातिव्याप्तिः। लिधिकरणता चईततावच्छेदकमम्बन्धेन योध्या तेन धूमावयवादिमादाय नायाप्तिः) नप यम्यान्यूनति तलमित्येवमेवास्तु किमधिकरणताप्रवेगेनेति वायं । यथा मनिवेगे वेयर्थ्याभावात् । न च द्रव्यं मत्वादित्या- दावनियाप्तिः इत्तिमन्मावस्यैव कालिक दैभिकविशेषणताभ्यां माध्यवन्महाकाल-दिगादितिवन द्रव्यलवदत्तिरतिरेवा) नदभावभ्य मताधिकरएतायापकलात् । यदि चाहनेरपि काल- दिग्पत्ति नदा ट्रव्यं चिदौवादित्यादावयाप्तिः ट्रव्यलबदत्तर- प्रमिद्वेरिति वाय । विशेषणताविशेषेण माध्यवदवृत्तीनां विप- एनाविणाभावस्य विवदितत्वात् एतश्चानुगतमपौनि दिक् । मनु नापपिनि माध्यवनिलं कुत्र प्रमिहमियत बार, (1) इमिलेन तदत्तिरत्तिरवैति ।।

·व्याप्तिवाद ७१ व्याप्तः। नापि स्वसमानाधिकरणात्वन्ताभावाप्रति- योगिसाध्यसामानाधिकरवं पर्वतीयवहर्महानसीय- धूमसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वात् द्रव्यत्वा- "देरव्याप्यत्त्यव्याप्यतापत्तेश्च । न च प्रतियोगिविरा- भावः, 'केवलान्वयिनौति यथाश्रुतं, यथासम्भवं विकल्य दूषयति, 'साध्या- सामानाधिकरण्यं हौति, 'साध्यानधिकरणाधिकरणल्वे' साध्यानधि- करणत्तिलं, 'साध्याधिकरणनधिकरणत्वं' साध्याधिकरणवृत्तिला- "केवलान्वयिनौति श्राधे इत्यर्थः, माध्यानधिकरणस्याप्रसिद्ध रि- त्यर्थः। द्वितीये लाह, 'यत्किञ्चिदिति साध्याधिकरणविशेषणमेतत, 'अनधिकरणे' वृत्तित्वाभाववति, साध्याधिकरणत्तिबमामान्याभा- वोकौ च द्रव्यं सत्त्वादित्यादावतिव्याप्तिरिति भावः। प्रकारान्तरेणा- व्यभिचारित्वमामय निराकरोति, 'नापीति, 'खं' साधनं, एवञ्च केवलान्वयिन्यपि नाच्याप्तिः ज्ञेयत्वादिसमानाधिकरणघटाभावादिप्र- तियोगिवाभावस्य वाच्यत्वादौ सत्त्वादिति भावः। 'पर्वतीयवहेरिति, एवं महानसीयवहे:(१) पर्वतीयधूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगि- बात् कुत्रापि वहौ न तादृशाभावाप्रतियोगिलमित्यर्थः । नन्वप्रति- योगिपदेन प्रतियोगितानवच्छेदकसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नं वक्तव्य- मित्यस्खरसादाह, 'द्रव्यत्वादेरिति, 'अव्याप्यरत्तौति संयोगादौत्यर्थः, 'प्रतियोगिविरोधिवमिति प्रतियोग्यधिकरणावृत्तिवमित्यर्थः, प्रति- योग्यनधिकरणत्तित्वोकौ उकाव्याप्तितादवस्थ्यात् अये संयोगी (९) एवमपर्वतीयवरिलि ख ग ।

·०२ तत्वचिन्तामणौ धित्वं व्याप्यत्तित्वं वा अमावविशेषणं देयं, संयोगादा साध्ये सत्वादेरनैकान्तिकत्वाभावप्रसङ्घात् । न हि प्रतियोगिविरोधी संयोगादेरपरोऽत्यन्ताभावोऽस्ति, अधिकरणभेदेनाभावभेदाभावात्। नापि साधनव- निष्ठान्योन्याभावाप्रतियोगिसाध्यवकत्वं व्याप्तिः मुले सत्त्वादियवातिव्याप्यभिधानामलतेच । 'व्याप्येति खममानाधिकर- पात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदको य एकव्यक्रिमावत्तिधर्मस्तद्वन्चं व्याप्यवृत्तिलं, प्रमेयवादिमादाय संयोगामावादेरपि व्याप्यक्तिल- पारणाय एकव्यक्रिमाचहत्तौति, कालिकविशेषणव-दैथिकविशेषण- ताविपातिरिक्रमम्बन्धेनावच्छिन्नवृत्तिको यस्तदन्यत्वं वा व्याप्य- ति) व्यतिरेकिधर्षमात्र यैव काले दिगुपाधौ वायाप्य वृत्तितया अवछियत्तिकबाद बतौयान्तं वृत्तिविशेषणं, व्याप्यवृत्तिय-न क्रिधिदवच्छिषा, न तु अनवछिपत्तिमत्त्व) व्याप्यवृत्तिल उका- प्याप्तेस्तादवस्थात् ब संयोगी मत्त्वादित्यत्रातिव्याप्यभिधानाम- तेय मंयोगाभावस्यापि गुणदौ निरवच्छिन्नतिमत्त्वात् । वैपितु खसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं व्याप्यत्तिल, प्रतियोगिता च वैमिष्य-व्यामव्यक्तिधर्मानच्छियत्वेन विशेषणीया मनाप्रमिद्धिरित्याः। (१) पत्र दैनिकतिपयतापदेन दिक्तविशेषएवा पाया।

·व्यातिवादः।- ७३ वृक्षः कपिसंयोगवावेत्यबाधिनप्रतीतेः तदन्योन्याभाव- स्थापि तब सच्चात् । न चैवं भेदाभेदः, अवच्छेदकभेदेन 'अनैकान्तिकवेति व्यभिचरितवेत्यर्थः, सत्तासमानाधिकरण- संयोगादेरभावः प्रतियोग्यसमानाधिकरणो व्याप्यत्तिश्च न भवत्येव द्रव्ये तस्य संयोगसमानाधिकरणत्वात् किन्तु घटत्वादेरभाव एक तादृशस्तदप्रतियोगित्वात् मंयोगस्येति भावः । ननु सत्ताधिकरणा- गुणादिनिष्ठसंयोगाभावी द्रव्यवत्तिसंयोगाभावादतिरिकः स च प्रतियोग्यसमानाधिकरणो व्याप्यत्तिय तत्प्रतियोगिलात् संयोगस्य नातिव्याप्तिरित्यत आह, 'न हौति, 'अधिकरणेति, गौरवात् मानाभावाचेति भावः। स्वाधिकरणे निरवच्छिन्नत्तिमत्वं यदि स्वभमानाधिकरणत्वमुच्यते तदातुन कोऽपि दोष इत्यवधेयं। 'तद- न्योन्याभावस्थ' कपिसंयोगवदन्योन्याभावस्थ, 'तच' वृचे, तथाच कपि- संयोगी एतदृचलादित्यादावव्याप्तिरिति भावः, 'भेदाभेद इति भेद- महितो भेद इत्यर्थः, मध्यपदलोपिममामात्, माहित्यं सामानाधि- करण्यं। यहा 'न चैवमित्यनन्तरं वृक्ष इतिषः, 'भेदाभेद इत्यत्र भेदा- भेदौ अस्य स्तः इत्यर्थः, "-दूको मत्वर्थ' इत्यनेनाप्रत्ययाः, यथा বসবলী অন্ধি নিষ্কনীনি ইহলী বিদ্য, “ রলী’ স্বলন, तथाच यो भेदाभेदवान् इत्यर्थः । 'तासत्त्वेति तयोरेकव सत्त्वेत्यर्थः । किश्च नबेत्यादौ त्रादिप्रत्ययेन मतम्यादिरिव साधनममानाधिकर- शान्योन्याभावाप्रतियोगिताध्यवत्कवमित्यच बहुब्रौद्युत्तरककारेण मतप्रत्ययादिः स्मर्यते तेन च व्याप्यत्वरूपसम्बन्धाश्रयः माध्यव्या- . 10 ·व्याप्तिवाद। ७५ विशेषाभावकूटादेवाभावव्यवहारोपपत्ता सामान्या- भावे मानाभावात् । नायि साधनसमानाधिकरण- यावद्धर्मनिरूपितवैयधिकरण्यानधिकरणसाध्यसामा- निवनव्या अतो दूषणान्तरमाह, वहिमपर्वतस्येति। ननु यत्समाना- धिकरणान्योन्याभावप्रतियोगितामामान्यं यद्धविच्छिन्नपाताव- छेदकताकं न भवति तद्धर्यावच्छिन्नेन सह तस्य सामानाधिकरण्य- मित्येव तस्यार्थः, एवञ्च धूमसमानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगित्वं न पहिलावच्छिन्नावच्छेद्यमिति नाव्याप्तिरित्यत आह, "विशेषाभावेति, "प्रभावव्यवहारेति हुदो वहिसामान्याभाववानित्यादिवहित्यादि- सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रकारकप्रतीत्युपपत्तेरित्यर्थः, 'सामान्याभाव इति मामान्याभावस्यातिरिक्रस्य सामान्यावच्छिनप्रति- योगिताकत्ले मानाभावादित्यर्थः) किन्तु विशेषाभावस्यैव वनिवादि- सामान्यधर्मः प्रतियोगितावच्छेदकः, तथाच धूमसमानाधिकरणानां प्रत्येकं तत्तदहिमदन्योन्याभावानामेव प्रतियोगितावच्छेदको वहि- स्वावच्छिनोवहिरित्यव्याप्तिस्तदवस्यैव। न चैवं धूमवान् वनिमामा- न्याभाववान् इत्यादिप्रत्ययस्यापि प्रमावापत्तिः वन्हित्वावच्छिन्नप्रति- योगिताकस्य तत्तद्दयभावस्य धूमवति सत्त्वादिति वाच्यं । वहिला- दिसामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं तादृशप्रतियोगिताकवसम्ब- धेन वहिलावच्छिन्नी वा व्यासज्यत्तिः तच्च विशेषाभावकूट एव पर्या- सामान्यधम्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकले (९) विशेषामावातिरिक्तस्य मानामावादित्यर्थ इति ख. ग.।

·सावचिन्तामणौ नाधिकरण्यं साधनसमानाधिकरणस्य प्रमेयत्वादे- वैयधिकरण्याप्रसिद्धेः महानसादी समवायितया वहि-वहिमतारत्वन्तान्योन्याभावयाः सत्त्वात् धूमा- मत्यत- भौति न तु प्रत्येकाभाव इनि, द्रव्यं द्रव्यत्व-गुणवोभयवदिति वत्तत्प्रतीतेरप्रमालादिति इदयं । 'साधने ति माधनसमानाधिक- रणा यावलोधास्तेषां वैयधिकरयस्यानधिकरणं यत्साध्यं तमामा- नाधिकरणयमित्यर्थः । अत्र साधनवैयधिकरप्यानधिकरणेत्युक्तौ द्रव्यं मत्त्वादित्यादावतिव्याप्तिरतः 'साधनसमानाधिकरणधर्षेति, धूम- वान् कडेरित्यादावपि धूमादेवयादिसमानाधिकरएट्रव्यवादि- वैयधिकरण्शानधिकरणलादतिव्याभिरतः ‘यावदिति, वैयधिकरण्यञ्च मदमधिकरणदृत्तित्व, न तु नदधिकरणावृत्तिलं, 'प्रमेवलादेवैध- धिकरण्यामिद्धेरित्युत्तरग्रन्थासङ्गतेः । न च माधनसमानाधिकरण- यावद्धर्माधिकरणाप्रमिया नदनधिकरणमप्यप्रमिद्धगिति वाच्यं । प्रत्येकनिरूपितवैयधिकरण्नस्योकत्वात्। नन्वेव वह्निमान् धूमादि- त्यादौ वधूमसमानाधिकरणमहानमत्वाद्यनधिकरणायःपिण्डादि- त्तियाधिकरणतया अव्याप्तिः । न च वैयधिकरण्यपदेन सद- नधिकरणमात्रवृत्तिवं वाकयामिनि बाथ। रूपवान् पृथिवी- बादित्यादावव्याने पटरूपस्य पृथिवीवममानाधिकरणयावद्धर्मा- न्तर्गतघटवानधिकरणमात्रवृत्तित्वात् घटीयरूपस्य पृथिवीलभमाना- 11) तदधिकरणमात्र तित्वमुत्तमितीति ख• ।

·च्याप्तिवादः।" दावष्युक्तलक्षणाभावाच्च। अथानोपाधिका सम्बन्धो- व्याप्तिः उपाधिश्च साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकः, व्यापकत्वन्तु तदन्निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं, व्यभि- 'चारे चावश्यमुपाधिः, प्रतियोगित्वं न विरोधित्वं सहा- धिकरणयावदन्तर्गतपटत्वानधिकरणमात्रवृत्तित्वादिक्रमेण कस्यापि रूपस्य साधनममानाधिकरणयावद्धर्मप्रत्येकनिरूपितवैयधिकरण्या- नधिकरणत्वाभावात् गुणान्यत्वविशिष्टमतावान् जातेरित्यादावति- व्याप्तेश्च विशिष्टस्यानतिरिक्रत्वादिति चेत् । न । माधनसमानाधि- करणा यावन्तो धर्मास्तत्प्रत्येकानधिकरणमाचत्ति यद्धर्मावच्छि- बाधिकरणलं तादृशधर्मभिन्नं यत्माध्यतावच्छेदकं तदवच्छिन्नमा- मानाधिकरण्यस्य विवदितवादिति दिक् । ननु व्यतिरेकित्वेन धर्मो विशेषणीयः, यद्दा यावत्पदं तादृ- शस्य कस्यापि धर्मस्थ अनधिकरणमाबवृत्तौतिस्फोरणाय, तथाच माधनसमानाधिकरणयत्किञ्चिद्धनिधिकरणमात्रवृत्ति यद्धर्माव- छिन्नाधिकरणलं तद्धर्मभिन्नं यत्साध्यतावच्छेदकं तदवच्छिन्नमामा- नाधिकरण्यं इतिए) पर्यवमितमिनि नायं दोष इत्यखरसादाह, 'महानसादाविति, 'धूमादावपौति, अत्र तदनधिकरणपदेन तद- (१) साधनसमानाधिकरणयत्किञ्चिद्धाधिकरणत्ति यद्यद्धम्माव- झिनाधिकरणत्वं तत्तहम्मभिन्नं यत् साध्यतावच्छेदक तत्तदवच्छिन्न- सामानाधिकरणमितीति ।

·0. हवचिन्तामो नवस्थाननियमलक्षणं गोत्वाश्वत्वयोरतथात्वात् अन्यो- न्धाभाषप्रतियोगिन्यस च्वाच। किन्तु यथाधिकरणा- भावयाः स्वरूपविशेषः सम्बन्धः तथा प्रतियोगित्वमनु- भावाधिकरणं तदग्नित्वञ्च वक्तयमुभयथापि धूमममानाधिकरण- यत्किश्चिमी वहिरेव समवायेन नदभावाधिकरणं तदनिनवञ्च महानमादावेव नदृत्तिबाइकिवावच्छिन्नाधिकरणताया श्रव्याप्ति- रिति भावः। मिश्रान अब वैयधिकरणं तदनधिकरणत्तित्वं तदधिकरण- वृत्तित्वं वा श्राद्ये श्राह, 'प्रमेयवादेरिति, द्वितीयमपि तदनिष्ठा- त्यन्ताभावप्रतियोगित, तनिष्टान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकलं वा दयमप्ययुक्रमित्याइ, 'महानमादावितीत्याहुः । प्राचार्योयनक्षणमामदने, 'थेति, अनौपाधिकः सम्बन्ध रति उपाध्यभावविमिएं माध्यमामानाधिकरयमित्यर्थ.। वैशिष्यवेकाधि- करणजित, उपाध्यभावय सम्बन्धमामान्येन ग्रा(२) अन्यधा ट्रव्यं मत्वादित्यादौ गुणवत्ताद्युपाधेरभावम्य मत्वादी मत्त्वादतिव्याश्यापत्तेः. न तु यभिचारितामबन्धन माधनायापकत्वदलवैयापत्ते.) । (१) सम्बन्धत्वावश्विनमंमगताकप्रतियोगिताक प्रय, सडेतो पत्या. प्युपाधित्वाभावात् नाथाप्तिसम्भावना। (२) मिधारिखममावच्छिमप्रतियोगिताम्य उपाय्यभावम्य व्याप्ति- सक्षमघट रखे सर्वत्र साध्यथापक्वमेव उपाधियचयं न तु तत्र साधनाथापकत्वमा, सदेतो साध्ययापकस्य उमाधिवेपि ·स्थापिवादः योगित्वमपि, अभावविरहात्मत्वं वेति चेत्, यत्किञ्चि- . साध्यव्यापक-साधनाव्यापकधर्मनिषेधो न धूमादा, प्रकृतसाध्यव्यापक-साधनाव्यापकधर्मश्च सिद्यसिद्धिभ्यां 'न निषेधुं शक्यः यावत्साध्यव्यापके प्रमेयत्वाद। साध- केचित्तु उपाध्यभावः उपाधितावच्छेदकसम्बन्धेन उपाधिसामान्या- भाव एव ग्राह्यः, द्रव्यं सत्त्वादित्यादौ च सत्त्वादावुपाधितावच्छेदक- सम्बन्धेन द्रव्य-सत्वान्यतरत्वाद्युपाधेरेवाभावस्थासत्त्वानातियाप्तिः । न च तादात्मेनैतइ जितके संयोगेन धूमसाध्यके व्यभिचारिण्यति- व्याप्तिः नत्र साधनहत्तेधर्मस्य साधनव्यापकवनियमेनोपाधित्वा- सम्भवादिति वाच्यम् । तस्य विरुद्धत्वेन पाध्यमामानाधिकरण्यदले- नैव वारणादित्याः। तदसत् प्रमेयत्वान्यत् प्रमेयत्वात् घटाभावान्यो घटाभावा- दित्यादौ व्यभिचारिण्यतिव्याप्नेः नत्र साधनारत्तिधर्मस्यैव उपाधि- वसम्भवादिति() दिक् । व्यभिचरितत्वसम्बन्धन तदभावस्य हेतौ सत्त्वान्न कोऽपि दोषः पदमा. दधाति व्याप्यस्य व्यापकाभिचरितवन व्यापकव्यापकस्याप्ययमिच- रितत्वमिति। (१) ध्यान साधनान्तभावेणैव साधनस्य व्यभिधरितवया साधनतिधर्म- मावस्य साधनाव्यापकत्वविरहेण उपाधित्वासम्भवादिति भावः ।

·. सत्त्वचिन्तामणौ नाव्यापकत्वं यावत्साधनाव्यापके च घटत्वादी साध्य- व्यापकत्वं निषिध्यत इति चेत्।न। व्यधिकरणत्वात् या- वत्साधनाव्यापकमव्यापकं यत्साध्यस्य, यावत्साध्यव्या- पकं व्यापकं वा यस्य तत्त्वं तदिति चेत्। नासोपारपि ननु उपाधित्व माध्यममयाप्तव मनि) साधनाध्यापकल सम- च्याप्तलञ्च व्याप्निघटिन तच्च व्याप्यवमनोपाधिकत्वान्तररूपमित्यनव- स्येत्यत आई, 'उपाधियेति । नमु तथापि व्यापकल यानिनिरूपकल तच्च व्याप्यनमनोपाधिकत्वान्तररूपमित्यनवम्या नदवग्यवेत्यन शाह, 'व्यापकवन्विति। नन्वेव यत्र व्यभिचारिणि नोपाधिमम्भवम्तवाति- व्याप्तिरित्यत आइ, व्यभिचारे चेति । ननु प्रतियोगिल विरोधित्व विरोधित्वञ्च नियतमहानवस्थान नियतमहानवस्थानञ्च तदभावव्या- प्यत्व तदपि च व्याप्यवमनोपाधिकलान्तररूपमित्यनवस्येत्यत आहे, 'प्रतियोगिवञ्चेति प्रतियोगिव महानवस्थाननियमलक्षण विरोधित नेत्यचय', 'अनथालात्' प्रतियोग्यनुयोगिभावानापनत्वात् । (१) तथाचाल पाचार्यः “समासमाविनामावौ एकत्र तो यदा यदा समेन यदि नेयातया नियोज" इति, 'यदा यदा' यमिन् यमिन समये, 'एकत्र' एकमिणि, 'समाममाविनाभायौ ' साध्याय समयानल हेतो' समयातस्वाभावश्च दक्षते, बदास उपाधिरिति शेष , 'समेन यदि ने थान' यदि साध्ययमयामला- नधि तयाहीन' ''तयो' माध्यममय्यामत्व हेत्वयमयामवयो, 'ही' एकवरेण विरहित , 'थप्रयोगक' थामधारामनुमापक इवधान .

·यातिवाद तथात्वात्, तथाहि साधनस्य वहेरव्यापक यावदाढ़ें- न्धनन्तत् प्रत्येकमव्यापकं साध्यधूमस्य, द्वितीये साध्य- धूमस्य व्यापकमार्दैन्धनं तत् व्यापकं महानसीयवहे। 'अन्योन्येति) । इदमापाततः येन सम्बन्धेनाभावस्तेनैव सम्बन्धेन च्याप्ययं महानवस्थाननियमपदेनावश्यं व्यकव्यम्, अन्यथा समवा- यादिमम्बन्धावच्छिन्नवद्भयाधभाववति महानसादौ संयोगेन वयादे- इत्तेरव्याण्यापत्तेः, तथाचान्योन्याभावप्रतियोगिनि नाव्याप्तिः अन्यो- न्याभावम्य तादाम्यसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकतया तेन सम्बन्धन प्रतियोगिनः तदभावव्याप्यत्वात्, किन्तु मंयोगादिभम्बन्धावच्छिन्नम-' जायभावप्रतियोगिन्यव्याप्तिः तेन मम्बन्धन प्रतियोगिमत्तादेस्तदभावा- व्याप्यत्वात् घटलादे व्यत्वाधभावप्रतियोगित्वापत्तिश्च । स्वाभावविरो- धित्वमित्युगो च स्वाभाव इत्यत्र पध्ययस्य दुर्बपत्वमित्येव दूषणं भारं । "तथा प्रतियोगित्वमपीति, प्रतियोग्यभावयोः स्वरूपसम्बन्ध- विशेष इति शेषः । 'अभावविरहात्मत्वं वेति यस्याभावस्याभावो यो भवति म तम्याभाक्य प्रतियोगी भवतीत्यर्थः। भवति च घटा- भावस्य प्रतियोगी घटी घटाभावग्याभावः, तदभावत्वं तत्प्रतियोगि- (१) व्यत्य-गुणयोः परस्पर सहावस्याननियगलक्षणविरोधित्वामारे- ऽपि यावं न गुण इति प्रतीत्या चन्योन्यामावप्रतियोगि वत. एवेति माव। 11 ·नवचिन्तामणी - नापि साध्यं यावयभिचारि तदव्यभिचारित्व- मनापाधिकात्वं, साध्यव्यभिचारित्वस्यैव गमकात्नसम्भ- वान, सच दूषितम् । बमिति तु निष्कर्षः, घटाभावस्थापि घट प्रतियोगित्वात् । प्रनि- थोगितावच्छेदकम्येत्र तादाम्यमम्बन्धन प्रतियोगिनोऽप्यन्योन्याभावा- मावतया नान्योन्याभावप्रतियोगिन्ययाप्तिः, न वा अन्योन्याभाव- प्रतियोगितावच्छेदकेतियाप्तिः, अत्यन्ताभावाभावम्य प्रतियोगि- रूपन्वेन घटादिभेदम्य घटादिभेदात्यन्ताभावाभावरूपतया घटादि- भेदात्यन्नाभावरूपम्य घटवादेः प्रतियोगितावचेदकधर्मस्यापि घटाघन्योन्याभावपनियोमिवान् विवेचितश्चेदं 'माध्याभाववदति- लमिति प्रयमनवणव्याख्यानावमरे । न च तथापि भयोगादिमम्वन्धा- वछिन्नगुणाधभावरूपव्यधिकरणमम्बन्धावच्छिलाभावप्रतियोगिन्य- व्याप्तिः तादृमयधिकरपामम्बन्धावच्छिन्नाभावम्य केवलावयितया तद भाववम्य हत्पनियोगिन्यभावादिति वाच्यम् । भाकामाद्यभावस्थ केवनायिवेपि प्रतियोगित्वव्यवहारान्यथानुपपत्त्या श्राकाशादौ सदमावत्वम्थेत्र व्यधिकरशमानन्धावच्छिन्नाभावस्य केवचावयित्वेऽपि नदभाववम्य नत्प्रतियोगिन्यभ्युपगमात्। केवनाम्वयित्रपणे प्रतियो- ग्यधिकरणानिरूपितवृत्तिमत्वन्यात्यन्नाभावविप्रेषणतया च न केव- मापिलानुपपत्तिः । न २ ममत्रायमम्बन्धेन गुणदिमति घटे नादृमगणारभावाभावप्रत्ययापत्तिरिति वाच्यं । प्रतियोगितावच्छ ·यातिवादः। नापि कायन सम्बन्धी व्याप्तिः एकव्यक्तिके सदभावात् नानाव्यक्तिकेऽपि सकलधूमसम्बन्धस्य प्र- त्येकवहावभावात् । अत एव न कायेन साध्येन सम्बन्धी व्याप्तिः विषमव्याप्ते तदभावाच्च । न च या- वत्साधनाश्रयाश्रितसाध्यसम्बन्धः, साधनाश्रये महा- नसादा सकले प्रत्येकवहराश्रितत्वाभावात्। दकमम्बन्धन प्रतियोगिमत्त्वस्यैवाभावाभावप्रत्ययनियामकत्वं, अन्यथा समवायेन घटादिमति कपाले संयोगमम्बन्धावच्छिन्नघटात्यन्ताभावा- भावप्रत्ययापत्तेः । एवं प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगि- मत्तावच्छेदककालमादायैवात्यन्ताभावाभावप्रत्ययः, अन्यथोत्पत्ति- कालेऽपि संयोगसम्बन्धावच्छिनैतद्घटात्यन्नाभावो मास्तौति प्रत्य- पापत्तेः । अतो गुणदिमत्यपि कालादौ न सादृशगुणधभावाभाव- प्रत्यय इति मणिकृतामाशयः। केचित्तु नेदं प्रतियोगितासामान्यनिर्वचनीर) तस्य स्वरूपसम्बन्ध- विशेषरूपत्वात्, किन्तु प्रकृतलक्षणघटकप्रतियोगितामावनिर्वचन- मेव तेनान्योन्याभावस्य व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य च पति- योगिन्यव्याप्तिः(२) अन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकेऽतिव्यानिश न (१) प्रतियोगितासामान्यलक्षणमित्यर्थः । (२) तेनान्योन्याभाव-यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नामावप्रतियोगिनोरया. मिरिति ख• ग•।

·तत्त्वचिन्तामणो नापि साधनसमानाधिकरणयावधर्मसमानाधि- करणसाध्यसामानाधिकरण्यं, यावधर्मसामानाधिक- रण्यं हि यावत्तहम्माधिकरणाधिकरणत्वं तच्चाप्रसिद्ध साधनसमानाधिकरणसकलमहानसत्वाद्यधिकरणा- प्रतीतः। दोषायेति भावः। न चैवं प्रकृतलसोऽत्यन्ताभावपवैयर्थमिनि वाघ्यम् । तस्य स्वरूपकीर्तनमाववादित्याङ्कः । तमन् वाचाये- रभावविरहात्मले वस्तुनः प्रतियोगितेत्यनेन प्रतियोगितामामान्य- प्यैव निर्वचनात् तम्योकाभिप्रायेणैवोपपादने प्रकृतेऽपि प्रतियो- गितामामान्यचक्षणले इतिविरहात् । 'प्रभावविरइत्यद षष्ठीतत्पुरुषममामान पध्यर्थः प्रतियोगिवं नच स्वरूपमम्बन्धविशेषरूपमेव वाच्यम् नयाच लाधवादावग्यकत्वाच नदेव प्रतियोगित्वं न तु अभावविरहात्मय गौरवादित्यवरमः 'वामदेन सूचित.। 'यत्किञ्चिदिति यत्किश्चिमाध्यव्यापक- पत्किञ्चिसाधमायापकधीभाव इत्यर्थः, गुणवत्त्वादिमाध्यव्यापक- प्रमेपवाटिमाधनाव्यापकम्य व्यवाद माटो मन्दादिति भावः । 'प्रकृतेति प्रकृतमाध्यव्यापक-प्रकृतमाधनायापकधर्मवेत्यर्थः। 'निषेछ- मिति प्रकृतमाधननिष्ठनिषेधप्रतियोगितेन ज्ञातुममक्य इत्यर्थः । परले. 'यादिनि, 'निषिध्यत इति अनौपाधिकलपदेन निषेध- (O नया प्रतियोमित इटसमिति स., म.।

·व्यातिवादः। ५ नापि स्वाभाविकः सम्बन्धो व्याप्तिः, स्वभावज न्यत्वे तदाश्रितत्वादी वा अध्यात्यतिव्याप्तः। नाप्यविनाभावः, केवलान्वयिन्यभावात् । प्रतियोगितया बोध्यत इत्यर्थः, यावत्साध्यव्यापके माधनाव्यापकवा- भावो यावत्माधनाध्यापके माध्यव्यापकत्वाभावो वा अनौपाधिकत्व- पदार्थ इति भावः । “यधिकरणत्वादिति निस्कनिषेधस्य हेतु- निष्ठमाध्यमामानाधिकरण्यव्यधिकरणयादित्यर्थः, नथाच तादृशा- नौपाधिकवविशिष्टं माध्यमामानाधिकरण्यं सर्वत्र हेतौ नास्तीत्य- व्याप्तिरिति भावः । वैयधिकरण्यमुद्धरति, ‘यावदिति, 'यत्माभ्यस्य' सासाधनसमानाधिकरणमाध्यस्य, 'यस्य' माधनस्य, 'तत्' अनौपा- धिक्रत्वं, तथाच यावत्वाध्यापकाव्यापकमाध्यकत्वं, चावत्माध्य- थापकायापकत्वं वाहनोपाधिकसमित्यर्थः। 'तथाहीत्यादि, इदञ्च यथाश्रुवाभिमायण, यत्माधनायापकतावच्छेदकं यावत् मान्यता- वच्छेदकावच्छिन्नाव्यापकतावच्छेदकं तत्त्वं, माध्यतावच्छेदकावच्छिव- यापकतावच्छेदकं यावत् यद्धर्मावच्छिन्नयापकतावच्छेदकं तद्धमा- वच्छिन्नवं वा अनौपाधिकलं इत्यर्थ तु(ए) न कोपि दोष दत्यवधेयं । 'नापोनि, सायं यावतामव्यभिचारि यावदभाववदत्ति वाव- तामत्यभिचारित्वं तावदभाववदवृत्तिवं साधनम्दानोपाधिकलमि- त्यर्थः । मौपाधौ तु माध्यमुपाधेरेवाप्यभिचारि न च माधनं नद- (९) इत्युक्त तु इति ग.

·वावचिन्तामणी अघ सम्बन्धमा व्याप्तिः व्यभिचारिसम्बन्धस्यापि केनचित् सह व्याप्तित्वान, धूमादिव्याप्तिस्तु विशिष्यैव लिङ्गपरामर्शविपयव्याप्तिस्वरूप- निर्वतव्येति, तन्न, व्यभिचारोनि नावन्द इति भावः । तहि लाघवात् भाध्यायभि- परितसमेत्र नदस्तित्याह, 'मायेति, अष्टापत्तराई, 'तति, केवमाययव्याप्तेरिति भावः । ननु तईि केवलाम्बयिभयहार्थ मेव गुरुमरोरटायुगमनाम्यादरोऽक्षिनि चेत् । न । चापि केवला- अयमंग्रहतादवस्यात् तव हि भाध्यम्य प्रमेयत्वादेर्यदनाभावबद- भिवं नागमप्रिमिद्धेरिति पदयम् । मोमावतीकारमतमाग निराकरोति, 'नापोनि, 'का- भनेति, शिपिणे हतीया, नयाप काहान काम्नविशिष्टन मपति पावत् । अव वायर माधनम्य माध्यम्य माधनाश्रयम्य माधमभमानाधिकरणधर्मम्य वा विवक्षितम् । पाये हरन माध. मन माथम्य मामानाधिकरणमित्यर्थः, तक्यकिसकरले ना मीयार, 'पत्रिक नि, अनेकाने पवरूपस्य कारस्थाभावा- दिति भावः । सप पधे दुषशान्तरमाइ, गानेति । न पहत्येषु यमि दाई । याकरितकदो थानेः प्रपियो एपित महापारिपादानियाय । पाभिधामपुर:मरं निीय माध्यमम्पन्ध- ONLINEKina..।

·व्याभिवादः। निरूपणप्रस्तावे लक्षणभिधानस्यार्थान्तरत्वात् । न च सम्बन्धमा तथा, तबोधादनुमित्यनुत्पत्तेः। निरस्यति , 'श्रत एवेति एकव्यक्तिमाध्यकाव्याप्तेरेवेत्यर्थः, 'विषमयाप्त- इति हिमान् धूमादित्यादारियर्थः, अयोगोलकीवन्तिमामाना- धिकरण्यम्य धूमेऽभावादिति भावः । इदमुपलक्षणं मध्यावान् परि- माणादित्यादिममव्याप्तेऽप्यव्याप्नेः भकस्लमद्ध्यासम्बन्धस्य कुत्रापि परि- माणेऽभावादित्यपि योध्यं । अर्थपरिष्कारपूर्वकं बतौयं निरस्थति, 'न चेति, 'प्रत्येकवहे रिति, इदमुपलक्षणं एकमात्रवृत्तिमायकेऽव्या- त्यपि बोध्यं)। अर्थपरिष्कारपूर्वकं चतुर्थ निरस्थति, 'नापीति, 'यावद्धर्माधिकरणेति' यावत्साधनसमानाधिकरणधम्माधिकरण- तिवमित्यर्थः, 'श्रमतौतेरिति । न च माधनममानाधिकरणा- यावन्तो धर्मास्तेषां प्रत्येकनिरूपितं मामानाधिकरण्यं विवक्षणीय- मिनि वाया धूमममानाधिकरणानां यावद्धर्मार्ण महानमत्वादौना प्रत्येकनिरूपितमामानाधिकरण्यस्यापि कुत्रापि वहावभावादिति भावः । इदश्च यथाश्रुताभिप्रायेण, यदि तु यद्धविच्छिन्नमामा- नाधिकरणलेन माधनसामानाधिकरण्यव्यापकत्वं तद्धर्मावचित्रमा- मानाधिकरप्यमिति विवक्ष्यते नदा नायं दोष इत्यवधेयं । टीकाकारलवणं शकले, 'नापति स्वाभाविकं साध्यमामाना- (९) शम्दवान गगनलादित्यादौ यावतसाधनाथयाप्रविज्ञवादध्याति- रिति भावः।

·तत्वचिन्तामणो नापि व्याप्तिपदप्रतिनिमित्तमिदं सम्बन्धमानेऽपि व्याप्तिपदाप्रयोगात्। धिकरण्यमित्यर्थः, व्यभिचारिणि तु माध्यमामानाधिकरणमौपा-' धिकमिति भावः । स्वाभाविकवं हि हेतुखरूपजन्यत्वं, हेतुस्वरूपा- श्रितत्वं वा, पाद्ये द्रव्यं पृथिदौवादित्यादौ पृथिवीलादिनिष्टद्रव्य- बादिमामानाधिकरण्यम्य नित्यतया) अध्याप्तिः, द्वितीये द्रव्य मत्त्वादिन्यादौ व्यभिदारिष्यतिव्याप्तिरित्याह, ‘स्वभावनि, 'स्वभाव- जन्यत्वे' हेतुस्वरूपजन्यत्वे, 'नदायितवादी वा,' स्वाभाविकपदार्थ- दनि शेषः, 'अव्याप्यतिव्याप्तेरिति अव्याप्तिमहितातिव्यानेरित्यर्थः, मध्यपदलोपिममामात्, अन्यथा इन्हवैविध्येन द्विवचम-नपुंसकलिङ्ग- नयोरन्यतरापत्तेः९) 'नदाशितवादावित्यादिपदादनारोपितत्वपरि- ग्रहः, तत्रापि ट्रव्यं मत्वादित्यादावतिच्याप्तिाभ्या । मत्तायां ट्रयत्व- मामानाधिकरणम्यानारोपितत्वात् । 'अविनेति, 'विना' माध्यम विना साध्याभाववति, भावः' वृत्तिः, यग्य तद्भिग्नः माथाभाववदृत्तिभिन्न इति यावन्, व्याप्य इति गोषः । (१) साध्यवामानाधिकरण्यपदेन परश्य हेनुतापच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न सायामानाधिकरणम्य विवक्षणीयतया समवायसम्बन्धावच्छिन्नसामा- नाधिकरणम्य समायसम्बन्धखापलात् समवायम्य नित्यत्वेन तस्थापि नियत्वमिति भावः। (२) रेवन्दप सिपनं समाहारन्दपक्षे च नपुसकत्यं प्रस. ज्योति मात्र ·यातिवादः। केवलान्वयिनि केवलान्वयिधर्मसम्बन्धी व्यतिरे- किणि साध्यवदन्यावृत्तित्वं व्याप्तिः एतयोरनुमिति- विशेषजनकत्वं अनुमितिमात्रे पक्षधर्मतैव प्रयोजिका। अत्यन्नाभावान्योन्याभावभेदेन च भेदाव प्राथमिकाव्यभिचारित्वेन पौनरुक्य केचित्तु 'अविनाभावः' हेलभावे साध्यविनाभावस्य साथाभाव- वनिहाभावस्य प्रतियोगितासम्बन्धनाभावः माध्याभावव्यापकतमित्ति यावत् । तथाच हेतोः साध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगिलं व्याप्ति- रिति फलित। न चैव मकलमाध्याभाववविद्याभावप्रतियोगिक मिति यूर्वोक्तेन पौनरुत्यं तचापि साकल्यस्थ व्यापकलरूपत्वादिति वाय। तत्र व्यापकत्वं साध्याभाववन्निष्ठाभावाप्रतियोगिलमत्र तु व्यापकत्वं साध्याभाववनिष्ठाभावस्थ प्रतियोगितासम्बन्धनाभाववत्त्वमिति भेदादित्याजः। 'अथेति, सम्बन्धमा माध्यमामानाधिकरण्यमाचं, नत्र तमामा- नाधिकरण्यं तच तस्य व्याप्तिरिति यावत् । नवं द्रव्यं सत्तादित्यादौ मत्तानिष्ठद्रव्यत्वमामानाधिकरण्यस्यापि सत्तानिइद्रव्यत्वयानिवाय- त्तिरित्या दृष्टापत्तिमाछ, 'व्यभिचारीति व्यभिचारिहेनिसाध्य- (१) प्राथमिकाथभिरितवपदार्थस्य साध्यामाधवनियायन्नाभाव. गर्भ, पविणाभारपदार्थम्य तु साध्याभावयनिभेदगर्भवं पतो न पौन- हायमिति भावः। 10 ·. वावधिमामयौ . न चातिप्रसङ्गः, विशेयसामग्रीसहिताया एव सामान्य- सामग्याः कार्यजनकत्वनियमादिति केचित्, सदपि न, माध्यवदन्यात्तित्वस्य धूमेऽसत्पात् वनिमत्यवंतान्य- A सामानाधिकरण्यम्यापीत्यर्थ , 'केनचित् महेति किञ्चिद्रूपावछिन्ने- न माध्येन सहेत्यर्थ , द्रव्यत्वादेरपि आतित्यादिना मत्तादियापकत्वा- दिति भाव । यथाश्रुने व्यव-मनामामानाधिकरण स्थान्येन मह व्याप्तिलासम्भवादमङ्गते, 'धूमादिव्याप्तिस्विति धूमवाद्यवच्छिन- निवशिवायवच्छिन्नव्याप्तिस्वित्यर्थ , 'विशिथैवेनि धूमवावच्छिन्ने वहिलावच्छिन्नसामानाधिकरणय धूमवावच्छिन्ने वहिवावच्छिन व्याप्ति , द्रव्यलवावच्छिन्ने सत्तालावछिनमामानाधिकरण द्रव्यखला- वच्छिन्ने सत्तावावष्छित्रयाप्तिरिति विशियैव निर्वतव्यत्वर्थ', म व नावच्छिन्ने नद्धर्मावच्छिन्नमामानाधिकरण्य तद्धावच्छिने नविच्छिवव्याप्तिरिति मामान्यतो यत्तयामेकोच्या निर्वशव्या तेन व्यभिचारिणि नातिव्याप्तिरिति भाव । इद व्यासदण, कि वा अनुमितिकारणीभूतपरामर्मविषयतावच्छेदक, व्याप्तिपदप्रव तिनिमित्त वा, पाये आह, 'लिनेति, द्वितीये लाइ, 'न चेति, 'मम्बन्धमा साध्यसामानाधिकरण्यत्वावच्छिनमात्र, 'तथा' अनुमि- तिहेनुपरामर्मविषय , 'तबोधादिति अव्यभिचारांशाज्ञानदभार्या वयव्यभिचार्यभाववान् पर्वत वययभिचार्यभावयाप्यवान् इत्यादि शानदशा वा वहिममानाधिकरणधूमवान् पर्वत इति सामाना- धिकरण्यविभिष्टपरामगोदनुमित्यनुदयात् इत्यर्थ । न च भव्य- ·थापिवादः स्मिन् धूमसवात् । न च सकलसाध्यवदन्यात्तित्व बद्धिमतां प्रत्येकं तथात्वात् । सर्वच लक्षणे साध्यत्व- साधमत्व-तदभिमतत्वानां व्याप्तिनिरूप्यत्वेनात्माश्रयः, । भितारांशाज्ञानदशायां अनुमित्यनुत्पादोऽसिद्धः तथा वाव्यभि- चार्यभाववान् पर्वत इत्यादिज्ञानदायामपि, अस्तु वा पत्रे साध्या- व्यभिचार्यभावादिज्ञानाभावोऽप्यनुमिति तरिति वाच्यं । मजना- नुभववाधितत्वात् मायाव्यभिचार्यभाव-ताप्यादिज्ञानानाममि- तिप्रतिवन्धकत्वकल्पने महागौरवाचेति भावः । तीये अर्थान्तरे सत्येवाह, 'नापौति। केषाञ्चिन्मतमाह, 'केवलान्वयिनीति केवलान्वयित्वग्रहदशाया- मित्यर्थः । 'केवलान्वयिधर्मासम्बन्ध इति(१) केवलान्वयिसाध्यसामा- भाधिकरयमित्यर्थः, माध्यस्य केवस्तान्वयिखाऽभावे माध्यमामाना- धिकरणयहेऽप्यत्तमित्यनदयात् केवलान्वयित्व साध्यविशेषएं, तचा- न्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकवं, नथाचान्योन्याभावप्रतियोगि- तामवछेदकसाघमामानाधिकरणमित्यर्थः । ननु नथापि इदं वाच्यं यत्वादियादावमम्भवः घटत्वादिविशिष्टवायवादिमतोऽन्योन्या- भावप्रतियोगितावच्छेदकल्लाहायलादेळिशिरस्थावच्छेदकल्ये विशे- व्यस्थाप्यवच्छेदकलात्। न चानवच्छेदकत्वं पायाख्यसम्बन्धेनावच्छेद- कतारान्यत्वं इति वायं । घटसविशिवाच्यत्ववान् जेयत्वादित्यादा- (1) 'केवशायिसम्पन्य चीनि ख.,गा।

·तत्वचिन्तामणौ साध्यत्वं हि न सिद्दिकर्मवं, सिपाधयिपाविषयत्वं वा महानसीयवहो तदभावात् । न च सामान्यता- व्यात्यवगमोऽस्येव परस्य कथमन्यथा दूपणेनासाथ- वतिव्याप्नेः वाच्यत्वस्य पर्याप्याख्यमम्बन्धेनावच्छेदकतान्यतया घटव- विमिटवाव्यवस्थापि तथालात् विशिष्टवाच्यवस्य वाच्यत्वानतिरिक वादिति चेत् । न। अन्योन्याभावप्रतियोगितामामान्ये यद्धा- वछिन्नपर्य्यतावच्छेदकताकत्वाभाव स्तदुर्भावच्छिवमामानाधिकरण्यस्य विवचितत्वात् यनिष्ठपर्यापावच्छेदकलाभावम्तामामामाधिकरष्यमि- त्युको इदं वाचं जेयत्वादित्यादौ वाद्यवादः स्वरूपनोऽभावा- लियोगितानवच्छेदकत्वेन वाच्यवादिनिष्ठपर्याप्तावचेदकलाप्रमिद्या- व्यायापत्तिरतोऽवच्छित्रानुमरएं। न च तथापि वाच्यत्लादो कालि- कसम्बन्धनान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकवादभम्भव इति वाच्यं । माध्यतावच्छेदकमम्बन्धावछिन्ननावच्छेदकताया विशेषणात् वाच्य- वादिनिठखरूपमम्बन्धावनिनावच्छेदकताकत्वन्तु संयोगादिसम्बन्धेन वाचादेरत्यन्ताभावप्रतियोगिताधामेव प्रमिद्धं। माध्यतावच्छेदकसम्ब- धभेदेन व्याने दातादाम्यसम्बन्धन प्रमेयादिमाध्यले पुनरन्योन्याभा- वातियोगितामामान्ये यद्धर्मनिष्टपर्याप्तावच्छेदकवाभावम्तद्धर्माधि- समामानाधिकरणमित्येव कार्य शब्दकशानुपादेयत्वात्, यद्धर्मपर्द भाध्यतावच्छेदकपरं । अवच्छेदकता च माध्यतावच्छेदकतावचेदक- मम्बन्धावश्छिमवेन विप्रेषणीया तेन प्रमेयत्वादः कालिकमबन्धे- मान्योन्यामात्रप्रतियोगितावछेदकवेपि तादाव्यसम्बन्धन प्रमेया- ·याप्तिवादः। ८६ कतां साधयेदिति वाच्यं । स्वार्थानुमानाययोगिव्याति- खरूपनिरूपणं विना कथायामप्रवेशादिति । इति श्रीमद्गङ्गेशपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्ता- मणौ अनुमानाख्यदितीयखण्डे पूर्वपक्षः । दिसाध्यके नासम्भवः । तद्धर्मविच्छित्रसामानाधिकरण्यञ्च साध्यता- वच्छेदकसम्बन्धेन नद्धर्मावच्छिन्नस्य सम्बन्विनि या हेतुतावच्छेदक- सम्बन्धावच्छिन्ना सम्बन्धिता तत्रिपकतावच्छेदकहेततावच्छेदक- वत्त्वं, तेन सम्बन्धान्तरण साध्यसामानाधिकरण्यज्ञानेऽपि नानु- मितिः, न वा इदं वाच्यं गगनादित्यादौ समवायादिसम्बन्धेन गगनादिहेतुके, इदं वाच्यं घटत्व-पटवाभयमादित्यादौ समवाया- दिसम्बन्धेन विरुद्धोमयादिहेतुके चातिव्याप्तिरिति भावः । 'व्यतिरेकिणीति व्यतिरेकित्वग्रहदशायामित्यर्थः, 'च्याप्ति' परा- मर्गविषयतयानुमितियोजिका व्याप्तिः । नन्वेवं परस्परं व्यभिचार- इत्यत आह, 'एतयोरिति, 'जनकावं परामर्गविषयतथा जनकता- वच्छेदकत्वं, केवलाचविमाध्यकानुमितौ निरुतकेवलावथिमाध्य- सामानाधिकरण्यविभिष्टवत्तापरामर्गः, यतिरेकिमायकानुमितौ साध्यवदन्यात्तिमत्त्वपरामशी इतरित्यर्थः । केवलान्वयिमाध्य- ·तत्वचिन्तामणी कषश्च निरुताकेवलायिसायमामानाधिकरणकविशिरवत्तापरा- माव्यवहितोत्तरोत्यचलमेर, नेनेदं वाच्चं जेयत्वा दित्यादावपि व्यतिरेकिवचमदशायां साध्यवदन्यावृत्तित्वमाषपरामदनमित्युः त्पादेऽपि न व्यभिचारस्तदवस्यः। न च कृप्तकारणवाधान भवत्येव तत्र तदानीमनुमिनिरिति वाच्यम् । अनुभवविरोधात् नथाणि हेतुतावच्छेदकसम्बन्धादिभेदेन निरुतमामानाधिकरण्यस्य विभिन्न नया परस्परं व्यभिचारस्य दुर्वारत्वाच्च । एवं माध्यवदन्यावृत्ति मत्तापरामव्यवहितोत्तरोत्पन्नानुमितित्वमेव व्यतिरेकिसाध्यकलं तेन व्यतिरेकिसाध्यके केवलान्वयित्वधमद गायां निरुतकेवलावधि- भाध्यसामानाधिकरण्यमाचपरामादनुमित्युत्पादेऽपि न व्यभिचार स्तदवस्यः, नापि हेतुनावच्छेदकसम्बन्धादिभेदेन साध्यवदन्यानिल. स्थापि विभिन्नतया परस्परं व्यभिचारश्चेति भावः । मनु शयनुमितिमामान्ये किं प्रयोजनमित्यत श्राह, 'अनु- मितिमात्र इति, 'पक्षधर्मतेव' पर्वतादिनिरूपितमांसर्गिकविषयतेव, निरूपितान्तं स्वरूपकथनं तधिवेशे अननुगमापत्तेः, 'प्रयोजिका' जामनिष्टतया कारणतावच्छेदिका, तथाचानुमितिलावच्छिन प्रति मामान्यतो विमिरमामवेनैव हेतुत्वमिति भावः । जामत्वेनैव हेत- बमिति बम्नुगनिः, विशिष्टलमवेशे प्रयोजनविरक्षात् गौरवान् प्रकारिख-वियित्वमादाय विनिगममाविरहेण कार्यकारणभाव- पथपमन्नाथ। नन्वे निरुक्रव्याप्तिद्वयज्ञानविरहदमायामपि धूमवान् पर्वत इत्यादिपक्षधर्मतामानानुमितिसामान्योत्पत्यापत्ति: मामा- म्यमामग्रौपत्यादिश्यत्र चाह, 'न पेसि, 'विमेपलामपोति, केरलाय- ·व्याप्तिवाद २५ यिसाध्यकानुमितिमामग्री व्यतिरेकिंमाध्यकानुमितिसामग्रौ च प्रक्षते विभेषसामग्रौति भावः । 'सकलेति यावन्ति माध्यवन्ति तदन्या- वृत्तिवमित्यर्थः, माथे माकल्यविशेषणे यावत्मायाधिकरणाप्रमिद्धे, "तथासादिति यावसाध्यवतोऽन्यबादित्यर्थः, यावत्त्वावछिनप्रतियो- गिताकान्योन्याभावस्य केवलान्वयित्वादिति भावः । इदमापाततः माध्यवत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकान्योन्याभाववदत्तिवं वक्तव्यं,मामा- न्याभावानभ्युपममेऽपि साध्यवत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकान्योन्याभाव- कूटाधिकरणावृत्तित्वमेव वक्तव्यमित्युतदोषाभावात् । वस्तुतस्तु सर्व- चैव माध्ये केवलावयित्व-व्यतिरेकित्वग्रहदशाभेदेन कार्य-कारण- भावदयकल्पनमपेक्ष्य लाघवात् हेतुसमानाधिकरणान्योन्याभावे- त्यादिवक्ष्यमाण्याप्तिज्ञानमेव सर्वत्र हेतुरुचितस्तस्योभयदभाया- मेव मम्भवात् । न च हेतुमामानाधिकरण्यप्रवेणे एकस्मिन्नेव साध्य-डेततावच्छेदकभेदेनानन्तकार्य-कारणभावापत्या सदपेक्ष्य कार्यकारणभावदयमेव लम्विति वायं। उक्रामेण निरुतव्याप्तिद्वय- स्थापि ततावच्छेदकपटिनतया हेततावच्छेदकभेदेन कार्य-कारण- भेदस्याविमिष्टलात्। न च तथापि यच विषयविशेष व्यतिरेकिंव- पहदशायां कदापि अनुमितिनात्पना तब लाघवान् केवलाचयि- माध्यमामानाधिकरण्यज्ञानस्यैव हेतुत्वं युक्रमिति वाच्यं । तत्राप्य- র উন্বষণাব্বিন্তর্ভিনিয়াআন্তর্কিংবা ই- (१) वद्धिमान् धूमादित्यादौ यावता वडीलामधिकरणत्वं न एकस्मिन् धम्मिणि वर्गत इति भावान (२) वक्तव्यमितीतिगत ·८१ तत्वचिन्तामणी मामानाधिकरप्यांगजानन्यावयं हेतुत्वात् अनुभवायलापे लापवात् मम्वत्र माथाभाववदत्तिवशानमेवानुमितिहेतः, माध्यस्य केदला- पथित्यग्रहदशायाचानुमिनिवामिद्धेत्यम्यैव वकुमुचितत्वात् इत्येव दूपर्ष मारं । “मर्वत्र वा इति मर्वत्र माध्य-भाधनमटितसदश- इत्यर्थः । 'यातिनिरूप्यत्वेनेति व्याप्तिपटितखेनेत्यर्थः, तदनुमिनिन- नकीभतपरामर्गविषयतावच्छेदकव्यान्निप्रतियोगित्वं हि तदनुमिती माध्यवं, तादृायायायव नदनुमितो माधनवमिति भावः । मनु माध्यत्व-माधनवमन्ययैव निचांद्यमिन्धत श्राइ, भायख होति, 'मिद्धिकर्मत्वमिति तदनुमिनिविधेषत्वं तदनुमितौ माध्यव- मित्यर्थः, 'मियाधयिषेति तदनुमिनिशनकौमतमिपाधयिषाया वि. धेयतया विषयव तदनुमितो माध्यत्वमित्यर्थःायद्यपि दितीय मिपाध- पिया विना पानुमितिस्तदीयमाणे याप्तिः, तथापि म्फुटयात्तदुपेक्ष्य दूपणान्तरमाइ, 'महाममोपवहादिति पहिव्यायधूमवान् पर्वत रति भामान्यतः परामान मानता या पर्वतोपनिमाविषयकानुमिनि- मदभूमिनियविधिपत्य महाममोयामावभावात् तब तम्यामाध्यत्व- मम एवं वझियायधूमान् परंतरतिमामान्यतः परामोनेव पर्वतो. पामितिमें जायनामिनि मियावधिमाकाराबनिता था पर्व- कोकिमानिधनुमितिसम्मकीमतपिपापियाविषयसम्म महा- ममोपावभावातच दमाध्ययममा, पदमपञ्चदणं माध ममपि भिरि विरतण निरणयादित्यपि मोथ। पापि परियामा पनि रनि मामान्यपरामर्मान पातीपरxिमाधविधानमिनिरतामिहा प्रामविस्वेष वहिपेश ·व्यामिवादः। ९० महानमोयादिवनिभानेऽपि वाधकाभावात् । न च यत्र महानमोय- वयादेधिज्ञानं तव सामान्यपरामात् पर्वतीयवनिमात्रभा- नमम्भव इति वाच्यं । वाघज्ञानं हि वहिवरूपेण, तत्तदन्हिलरूपेण, पर्वतीयवातिरिकवहिवायेण वा, नाद्यः तामत्त्वे) पर्वतीयवहेरपि भानासम्भवात् । नान्यो समानप्रकारकबाधज्ञानस्यैव प्रतिवन्धकतया तत्सत्त्वेऽपि वहिवरूपेण महानमोयादिवनिभानमनभवात् । श्रत एव यत्र पहियाप्यधूमवान् पर्वत इति सामान्यपरामर्शादेव पर्वतीयवय- तिरिकवड्यभाववान् पर्वत इति वाधज्ञानमहकारेण तद्व्यापकतानव- छेदकपर्वतीय हित्वप्रकारेण पर्वतीयवहेरनुमितिमात्रापि वहिव- रूपेण सर्वस्य वहेरवग्नं भानं सामग्रीमत्त्वात् अनुमितेदिविधविष- यत्वस्येष्टत्वात् । अत एव वहिव्याप्यधूमवान् पर्वतो वहिमानिति सिद्धा- मकपरामर्शात् पर्वतीयवयतिरिकवन्यभाववान् पर्वत इति बाध- मानमहकारेण पर्वतः पर्वतीयवहिमानिति नानुमितिः नाभवाध- शानजन्यानुमितेर्वहित्यादिव्यापकतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविधेयता- नियमेन व्यापकमामयीविरघात्। तथापि यब उद्बोधकमहिमा वहिवरूपेण पर्वतीयवहिमाचविषयकम्मरणामकः परामर्गस्तत्रैव मामान्यपरामर्शात् पर्वतीयवङ्गिमारविषयकानुमिनिमम्भवः विशे- पणनानाभायेन वड्यन्तरमानामग्भवात् । न च विशेषणोऽन्याप्रका- रकविगिष्टमाय प्रति विशेषणशानम्य हेतुन्वेऽपि मर्वच ततधे 4 (१) सत्मा पिता व परभावशामसाये रत्य। (०) वडिलर पेय वधिमापमान प्रति हिसामान्दामाश्वावधानम्वेव सिविमिति माया ·१७ इत्यधिसामने मानामात्र इति वायम् भत्र विभिष्टानुमा एक विशेषरज्ञान इंतरिति मन्त्रदायमतेनैतभिधानात्। यतापर्वतीयाकिन्ने चावं तदन्तहिकन्पने च गौरत वमिति जानम्य पर्वतीयतिरिक्रमिद्धौ प्रतिवन्धकतया नकद टाया मामान्याराममाढपि पर्वतीयबहिमात्रविषयकानु- मितिममः। पैदिन तु यत्र पहियायधूमान् पर्वतो वहिमानिति विद्या- दमकपराम: तत' पते पर्वतीयवानुमिनिजायतामिति सिपाध- दिवा नव मामान्चपरामादपि पातीय हिमात्रविधेयकानु- मिनिमम्मनः मिः प्रतिबन्धक्तमा बदन्तरभानाममादित्या। अन्नवस्तु यहा दहियाप्पथूनवान् पर्वत इति परामर्मः पर्वतः पर्व- नौयान्द्रोतरवयमाववान् इति वाचनानद वन्त तदा पनीय- वहिवन न पर्वतोपाडेभानमनुमिनेयांपऋतावच्छेदकप्रकारक नियमादपि त वहिवत्र पर्वतीयवधिमादभानमिति तहमां- वचिनतरवाधानण्य भित्रकारककेपि भामान्यरूपेण त - वचितरविधेयकानुमिनिलावचिन्न प्रत्यतिरिकातिबन्धकलकर नादिति प्राचीनमतममित्यवेद दूपदमिन्याड' । नाममादौन मनविदारयान्नमिवान्तर नुमन्यः । दिन्याच तादृानमिति महान्मीपादाटेरमाटताया-" मिष्टापनः मुकरनादनांक्रमिमग्नमिति दिक् । नटदाते, 'न नि, 'मामान्न.' यानिपवादलप्रकारेप, 'भरण नवनुमिनिविदारिद्वाने का साप्तिरिति विनाम ·याप्तिवादा। . परस्त्र, 'दूषणेन' अव्यायादिलक्षणदूषणेन, 'असाधकता' अनुमित्य- प्रयोजकता, उनव्याप्तीनामिति शेष तयाच किं व्यातिनिरूपणे- नेति भावः। 'सार्थति स्वस्मिन् खोये मिथ्यादौ अर्थः प्रयोजन 'यस्य तादृशं यदनुमानं व्याभिानं भिय्यादेाप्तिज्ञानमिति यावत्, नदुपयोगि यदिदं व्याप्तिस्वरूपनिरूपणं तदिनेत्यर्थः; 'कथायामिति "खौयस्य शिष्यादेरित्योदिः, 'कथा" विचारः, प्रिवेमात्' प्रवेशा- मम्भवान, व्याप्तिनिरूपणं विना मियादेव्याप्तिज्ञानासम्भवेन सद्धेत- लामतुलपरिचयस्यैवाशक्यतया - हेवदाहरणप्रयोगस्यैवासाभवादि- त्यर्थः, तथाच-,न केवलमिह - परप्रश्नसमाधित्मया.व्यातिनिरूपण- मपि तु भियाण व्याप्तिस्वरूपजानं विना कथायां प्रवेशो न सम्भवतीत्येतदर्थमपौति भावः। इति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागौमविरचिते सावचिन्तामगिरहस्ये अनुमानास्यद्वितीयखण्डरहस्ये व्याप्तिवादे पूर्वपचरहस्यम् ।

·अब सिद्धान्तलक्षणम् । अवौच्यते। प्रतियोग्यसमानाधिकरणयन्समानाधि- करणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नं यन्त्र भवति तेन समं तस्य सामानाधिकरण्यं व्याप्तिः । इति श्रीमहङ्गेभोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणौ श्रनुमानास्थहितीयखण्डे सिद्धान्तलक्षणम् । श्रय सिद्धान्तलक्षणरहस्वम् । 'प्रतियोग्यममानाधिकरपेति, यत्पदं हेतुलेनाभिमतपरं, द्वितीययन्पटं माध्यतावच्छेदकपर, 'प्रतियोगितावच्छेदकावछिन्न प्रतियोगितावच्छेदकम्वरूप, यन्त्र भवनि', तेन मम मामानाधिकर' नवधिप्रेन मम मामानाधिकरणं, तम्ब हेतो, 'यातिरिति यो- जना, तविधिवन मह तम्य तोयातिरित्यर्थः भवति र पछि माम् धूमादित्यादौ धूमममानाधिकरणत्यन्ताभावप्रतियोगिनानव- पेटक वशित्व तवधियसमानाधिकरण धूम, धूमदान् वरि- त्याटीहिममानाधिकरपात्यन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकमेव धूम- ममिनि मानिनमा प्रतियोगितावदकावच्यियादि यथागुनन्तु नमाजे डिमान् धूमादित्यादी मपामेव वजोगा इसममा- - ·याभिवाद। नाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकतत्तदहिल-वनि-जलोभयवा- द्यवच्छिन्नवादसम्भवापत्तः। न चैवमपि वसिमानाधिकरणत्यन्ना- भावप्रतियोगितानवच्छेदकं प्रमेयत्वं नवच्छिनधूमममानाधिकरणो 'पहिरित्यतियाप्तिरिति वाच्यं । व्यभिचारिणोऽपि वह्यादेःप्रमेयवा- दिरूपेण धूमादेाप्यत्वाभ्युपगमात् धूमत्वेनैवधूमोन वक्रिव्यापकःप्रमे- यवादिना तु व्यापको भवत्येव । अत्र मत्तावान् द्रव्यत्वादित्यादिव्यति- रेकिमाध्य(१) माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिकमाध्यता- मान्याभावमादायाच्याप्तिवारणाय हेतुममानाधिकरणत्वमत्यन्ताभाव- विशेषणं, नच्च हेत्तावच्छेदकसम्बन्धन हेततावच्छेदकावच्छिन्नार्य- दधिकरणं तत्र येन केनापि मम्बन्धेन वर्तमानत्वं, अन्यथा इदं गगनं गगनत्वप्रकारकप्रमात इत्यादौ विशेष्यतासम्बन्धेन हेतुतायां समवाय- सम्बन्धेन हेत्वधिकरणे श्रात्मनि वर्तमानस्य गगनत्वसामान्याभावस्थ मतियोगितावच्छेदकमेव गगनत्वलमित्यव्याप्तिः स्यात् स्याच द्रव्यं गुण- कान्यत्वविशिष्टमयादित्यादौ हेतुभूतमत्ताधिकरणे गुणे वर्तमानस्य व्यवसामान्याभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकमेव द्रव्यत्वलमित्यव्याप्तिः। न च हेतौ साध्यसामान्याभावस्य प्रतियोग्यमामानाधिकरणविरक्षात् (१) केवलान्ययिसाध्यके साध्यसामान्यामावाप्रसिझा तमादाय सत्रा. यातिन सम्भवतीत्यत उसं व्यतिरेकिसाध्य रति । डिमान् धूमादि. न्यादी प्रसिदस्यले संयोगेन बरयाप्यतितया हेतुसमानाधिकरणाव. বিষয়রি ন্যাসীয়া বা অবাহ্যিবিদ্যালয়গিথি कम्यनागुसरय। समायेम साध्यसायामुप्तस्यलय सिहस्पसमिति केचित् ।

·নলখিলামী प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वस्य देताविशेषणवेनेव नेतदव्याप्तिद्ययाव- काश! इति वाच्यम् । प्रथमे प्रात्मरूपहेत्वधिकरणमादाय द्वितीय गुणादिमादाय वक्ष्यमाएकमेण वक्ष्यमाणदिविधानियोग्यसामा- नाधिकरण्यस्येव माध्याभावस्य हेतौ मत्त्वात् 'तच्चानुपदं स्फुटीभवि यति । अधिकरणवञ्च सम्बन्धित्वमा तेन तादात्म्यादिवत्यनियामक- सम्बन्धेन हेतमायां इततावच्छेदकसम्बन्धेन इवधिकरणत्वाममिद्धा- वपि नाव्याप्तिः । सम्बन्धिलञ्च धर्मियं तच्च वृत्तिनियामकानियामक- सम्बन्धमावनिरूपितसम्बन्धिमानसाधारणे धर्म-धर्मिभावाच्या स्वरूप- सम्बन्धविशेषः, न वाधारमात्रवृत्तिः। श्रत एवाग्रहौताममर्गकधर्म- 'धर्मिभावगोचरेकज्ञानत्वं विशिष्टज्ञानत्वमिति मौमांसकाः अन्यथा घटस्य जान चैवस्य धनमित्यादिविषयित्व-स्खलादित्यनियामक- सम्बन्धमभर्गकविशिष्टप्रत्यक्षादौ तल्लक्षणाव्याप्यापत्तेः। एतेन हेत- तावच्छेदकभम्बन्धन हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नतोरधिकरणत्वविवक्षणे पायनियामकमम्बन्धेन इतनाथामव्याप्तिः तादृशहेतोः सम्बन्धित्व मावविवक्षणे च ट्रव्यं विशिष्टमत्यादिन्यादौ अव्याप्तिस्तदवस्या गुणादौ 'विशियनिक्षपिताधारताविरहेपि. नासम्बन्धितायाः सत्त्वादित्यपि मिरम्तं । विगिनिरूपिताधारतावविशिष्टनिरूपिताया धर्मितापर- (१) साध्यामावस्य प्रतियोग्यसामानाधिकरणस्यैवेति योजना । (२) धर्म धर्मिमावलवरपसमन्धविशेषस्य पाधारमापत्तिस्ये घदम्य पान त्रम्य धमियादिशिपचक्षे विषयित्व स्वसरूमहत्य- नियामपसन्धावािधारवानिशा धम्म-धम्मभावगोचर त्यावरण धर्म-म्मिगोपरमधामस्वरविधियपाषाणाप्यारातिरिति भावः ।

·ध्याप्तिवादा नाम्न्याः सम्वन्धिताया अपि विलक्षणतया गुणादावणत्वात् । सत्यवान्। द्रव्यत्वादित्यादौ द्रव्यवाद्यधिकरणे महाकालादौ कालिकविशे- घणतादिना वर्तमानस्य , सत्त्वादिसामान्याभावस्य प्रतियोगिताव- छेदकमेव सत्त्वत्वमित्ययाप्तिः, एवं कपिमयोगौ एतत्वादित्याद्यव्याप्य- दत्तिमायके व्याप्तिश्च माध्यसामान्याभावस्थापि निरकहेतसामानाधि- करण्यादतः 'प्रतियोग्यसमानाधिकरणेति यत्पदार्थस्य क्षेतीविशेषणं,' नथाचा खपतियोग्यसमानाधिकरणस्य हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नईतो- ईततावच्छेदकसम्बन्धेन सम्बन्धिनि येन केनापि सम्बन्धेन वर्तमानो योऽभावस्तत्प्रतियोगितामवच्छेदकं यदित्यर्थः, स्वपदमभावपरम्। न च। माध्य-साधनभेदेन व्याप्तिभेदात् व्याप्यत्तिमायके नेदं विशेषणं मफलं प्रभावीयविशेषणताविशेषसम्बन्धन साध्यामावत्तिमाध्यीयप्र- तियोगिख-तदवच्छेदकत्वान्यतरावच्छेदकसम्बन्धेन वा) हेवधिकरण- वृत्तित्वविवक्षणदेव साध्याभावस्य यथाकथञ्चित्सम्बन्धेन हेत्वधिकरण- रत्तितामादाय व्यायत्तिव्यतिरेकिमाध्यकमाचाव्यानेवारणसम्भवा- (१) यभावीयविप्रेषणताविशेषसम्बन्धेन हेत्वधिकरणत्तित्वोक्ती द्रव्य. वाभाववान् सत्तादित्यादौ अतिव्याप्ति व्यत्वरूपसाध्याभावस्य मावीय- विशेषणवाविशेषसम्बन्धेनावर्तमानत्वात् यत साध्यामावरत्तीत्यादि, इत्यध साध्यादिभेदेन व्याप्त दात् भावसाध्यकस्थले अभावीयविशेषणताविशेष- सम्बन्धेनैव विधिकरणतिर्व, थमावसाध्य कस्यशे यथायथं संयोग-मम. दायादिसम्बन्धेनैव हेत्वधिकरणयत्तित्वं शब्देक्यस्यानुपादेयत्वात्। न तु. साध्यामावत्तिसाध्यीय प्रतियोगिव तदवच्छेदकात्वान्यवरावच्छेदकसम्बन्धत्वेन तादृशसम्बन्धस्य व्याशिलक्षणघटकावं प्रतियोग्यसामानाधिकरणनिवेशा- पेक्षया महागौरवापत्तेः इति तात्पय्यम् ।

·१.४ तत्त्वचिन्तामयो . दिति वाच्य। तत्राप्येतदिभेषणानुपादाने साध्याभावस्याव्याप्यवृत्तिल- धमेण हेतु सामानाधिकरण्यधमेऽनुमित्यनुदयापते, हेतुममागाधि- करणभावप्रतियोगिताया माध्यतावच्छेदकावच्छेद्यत्वग्रहे तादृशप्रति- योगितामामान्ये माध्यतावच्छेदकावच्छेद्यलाभावग्रहासम्भवात् प्रस्त- लक्षणे वक्ष्यमाणयुवा तथैव विवक्षणीयत्वात् इति भाव । खप्रतियो- ग्यममानाधिकरणवञ्च न खपतियोग्यधिकरणे केनापि सम्बन्धेन वर्तते यत्तदन्यत्व मयोगी मत्त्वादित्यादावतिव्याप्ते मत्ताया द्रव्ये भयोगा- भावस्य प्रतियोगिममानाधिकरणत्वात्, किन्तु स्वप्रतियोग्यधिकरणे केनापि सम्बन्धेन वर्तमानत्वसामान्याभाव , तथाच सामानाधिकरण:- स्याच्याप्पत्तितया मत्ताया गुणादावेव मयोगमामानाधिकरण्याभाव- वचमनी नातिव्याप्ति । एतेन इद वाच्य ज्ञेयत्वादित्यादौ तामा- भाव एवाप्रमिच यदभावप्रतियोग्यममानाधिकरण शेयत्वमित्यपि निरस्त । मामानाधिकरणस्थायाम्यवृत्तिनया भामान्यत्वाधभावस्यैव नाशस्य प्रमिद्ध्वात्। न चैव वरव्याप्यत्तितया वहिमाम् धूमा- दित्यादावव्याप्ति हेतुममानाधिकरणस्य माध्यमामान्याभावस्थापि धूमावयवाव देन प्रतियोगिभामानाधिकरण्याभावा धूमादौ भत्त्वा- दिति वाच्य । म्वप्रतियोग्यधिकरणे वर्तमानवमामान्याभावविभिट- इतुतावच्छेदकावछिपड़ताईततावच्छेदकसम्बन्धनाधिकरणत्वम्य वि- वचितवात् । इत्यश्च वहिमाम् धूमादित्यादौ वयादिसामान्याभा- वन्य प्रतियोग्यधिकरण निवाभावविशिष्ट हेतुतावच्छेदकावच्छिन्न- होईतुनावधेदकमम्बन्धेनाधिकरणमेवापमिद्धमत अभावान्तरम्यैव नघटकबापाव्याप्ति ।

·व्याप्तिवादः। केचित्तु प्रतियोग्यसमानाधिकरणेत्यन्ताभावविशेषणं । न चैवं कपिर्मयोगी एनदृचलादित्यादावव्याप्तिस्तदवस्था मंयोगी सत्त्वादि- त्यादावतिव्याप्तिवारणय सामानाधिकरण्यस्याव्याप्यत्तिलाभ्युपग- मावश्यकतया हेतुममानाधिकरणकपिसंयोगाभावस्यापि गुणादौ भनियोग्यसमानाधिकरणत्वादिति वायं । स्वप्रतियोग्यसामानाधि- करण्नविमिष्टेभावे हेत्वधिकरणवृत्तिताया विवक्षितत्वादित्याः। नदसत् विगिरस्यानतिरिक्ततया गुणाद्यन्यत्वविशिष्टमत्ताया गुणादि- त्तित्ववप्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावविभिटकपिसंयोगाभाव- स्थापि एतदृचवृत्तित्वात् । न च हेवधिकरणवच्छेदेन प्रतियोगि- सामानाधिकरण्यसामान्याभाववत्वं विवक्षितमेतलाभायैव च हेतु- समानाधिकरणमिति वाच्यं। कुसृष्टिकल्पनापत्तेः । वस्तुतस्तु प्रति- योग्यममानाधिकरणत्वं न प्रतियोग्यधिकरणन्तिवाभावः मत्तायां गुणे न संयोगाभावप्रतियोगिमामानाधिकरण्यमिति प्रतीतेर्गुणादौ पत्तानिष्ठतादृशसमानाधिकरणत्वस्यावच्छेदकतासम्बन्धेनाभावविषयक- नया सामानाधिकरण्यस्यास्याप्यत्तित्वे मानाभावेन संयोगौ सत्त्वादि- त्यादापतिव्याप्नेः, किन्तु प्रतियोग्यनधिकरणे येन केनापि मम्बन्धेन वर्नमानत्वं तदपि हेतुविशेषणं न तु अभावविशेषणं कपिसंयोगी एतदुख्लादित्यादावव्याशेस्तावस्यात् हेतुसमानाधिकरणकपिसं- योगाभावस्थापि प्रतियोग्यनधिकरणगुणदिवृत्तित्वात्, विमिष्टस्या- नतिरिकतया प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वविशिष्यस्थाभावस्य हेत्वधि- करणवृत्तिताविपक्षणेऽयऽनिम्तारात्। न च निस्क्रप्रतियोग्यनधिकर- पत्तित्वस्य हेतविशेषणत्वेऽपि वहेरव्याप्यत्तितया वकिमान् धूमा- ·तत्त्वचिन्तामगो " दिल्यादापयाप्तिः धूमादेधूमादिममानाधिकरणवत्यादिमामान्या- भावम्यापि प्रतियोग्यमधिकरणे धूमावयवादौ वृत्तेः, कपिर्मयोगी एतदृचनविगिष्टमत्त्वादियग्दावव्याप्तिः निममममानाधिकरणो- भावः कपिमयोगमामान्याभावः विशिष्टम्यानतिरिकतया तत्पति- योग्यनधिकरणगुणादिवृत्तिरपि इतनावच्छेदकविशिष्टहेतुः तत्पति- योगितावच्छेदकस्यात् कपिमंयोगवस्येति वाच्यं। निरकप्रतियोग्य- नधिकरपावृत्तिविशिष्ट हेतुतावच्छेदकावच्छितोहततावच्छेदक- मम्बन्धनाधिकरणत्वस्य विवक्षितत्वात् । एवञ्च वहिमान् धूमात् कपिमंयोगौ एतदृत्वविशिष्टमत्त्वादित्यादौ वनि-कपिमयोगादि- मामान्याभावम्य प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तिलविभिटतुतावच्छेदक- विशिष्ट नाईतुनावच्छेदकमम्बन्धमाधिकरणमेवामिद्धमित्यभाषा- नरम्यैत्र व लक्षपाघटकवान्नान्याप्तिः। दत्यच प्रतियोग्यनधिकरणं पद्धततावच्छेदकमम्बन्धेन हेतुतावच्छेदकविशिष्टत्वधिकरणं नत्र येन केनापि मम्बन्धेन वर्तमानी योऽभाव इत्यभावान्तार्थनिष्कर्षः प्रतियोग्यनधिकरणदेवधिकरणस्यैव मतियोग्यनधिकरणत्तिय विभिटइवधिकरपातया वृत्तिलपर्यन्तमगे गौरवात् प्रयोजना- भावाच । अव प्रतियोग्यनधिकरण प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन पप्रतियोगितावच्छेदकावछिनप्रतियोगिमम्वन्धि तदन्यत्वं, अन्यथा मानवान् द्रव्यत्वात् वहिमान् धूमादित्यादौ ममवायेन ज्ञान- वादः माध्यतायामिदं वायं जेयवादित्यादौ कानिकमम्बन्धन वाचनादेः भातायाधातिव्याप्यापत्तेः इतुममानाधिकरणम्य (1) तदिशियमत्वादियाराविति का।

·यामिवादः १०७ समवायसम्बन्धावच्छिनजान-बयाधभावस्य कालिकसम्बन्धावच्छिन- वायत्वाधभावस्य च विषयाव-संयोग-विशेषणताविशेषसम्बन्धन प्रति- योग्यधिकरणमेव हेबधिकरणमित्यभावान्तरा एव नादृशाः तत्प्रति- 'योगितानवच्छेदकत्वात् ज्ञानव-वहिव-वाच्यत्वत्वादेः । गुण-कमान्य- वविशियमत्तावान् जात भनत्व-मूर्तलोभयवान् मूर्त्तवादित्यादाद- तिव्यायापत्तेश्च हेतुसमानाधिकरणस्य विशिष्टसत्तावावच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यधिकरणमेव हेलधिकरण- 'मित्यभावान्तर एव तादृशः तत्प्रतियोगितानवच्छेदकत्वादिभिष्ट- सत्तालादेः। विषयितादिवृत्त्यनियामकसम्बन्धेन घटादः साध्यतायां जाननादिहेतौ विषयितादिसम्बन्धावच्छिन्नघटायभावस्य प्रतियो- गितावच्छेदकसम्बन्धेन मतियोग्यधिकरणमसिंद्याऽतिव्यास्यापत्ति- रनोऽधिकरणलमपाय सम्बन्धित्तानुधावनम् । केचित्तु प्रतियोग्यनधिकरणत्वं माध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन थत्प्र- तियोगितावच्छेदकावच्छिन्त्रस्य सम्बन्धि तदन्यत्वं तावतापि जान- वान् द्रव्यवादित्यादावतियानिवारणसम्भवादित्याः। तदसत् विष- यित्व-कालिकविशेषणवादिसम्बन्धेन(२) घटादः साध्यतायां नित्यशा- नव-महाकालबादिहेतावयाप्यापत्तेः हेतुनावच्छेदकसम्बन्धन हेत्व- धिकरणस्य साध्यतावच्छेदकवियित्वादिसम्बन्धेनाभावमावस्यैव पति- (१) विषयित्वादः संसर्गवानभ्युपगमे ययातिदानाय कालिकसम्बधानु. सरणं कालो हि जगदाधार नि प्रतीयनुरोधेन कालिकसम्बन्धस्य संसर्गत्वमवध्यमभ्युपेयमिति ।

·तत्वधिन्तामणौ योगिसम्बन्धितया तादृशाभावाप्रमिद्धे प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन तथालाभिधाने च सम्वन्धान्तरावच्छिवाभावमादायैव प्रमिद्धिरि- त्यनुपद वच्याम । प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वच्च प्रतियोगितावच्छेदकताव छेदकसम्बन्धेन बोध्य तेन गुण कर्मान्यत्वविशिष्टयत्तावान् मत्त्वा दित्यादौ हेलधिकरणस्य गुण-कर्मादे स्वरूपसम्बन्धेन गुण-कर्मा- न्यखवत मत्वादे समवायसम्बन्धेनाधिकरणत्वेऽपि(९) नातिव्याप्ति । ननु तथापि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नासम्बन्धित्व कि प्रनि योगितावच्छेदकावच्छिन्नस्य यस्य कस्यचिदसम्बन्धित्व, प्रतियोगि- तावच्छेदकावच्छिन्नमामान्यासम्वन्धित्व वा, प्रतियोगितावच्छेकयत्- किचिदवच्छिन्नमामान्यामम्वन्धित्व वा, श्राद्य कपिसयोगी एतद्- वृक्षवादित्यादावव्याप्ति कपिपयोगत्वावच्छिन्नयत्किञ्चित्कपिपयोगा- सम्बन्धिवादेतदृत्तस्य, दितीये वहिमाम् धूमादित्यादावसम्भव यत एवमभावो नास्ति यस्य प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नमामान्यासम्बन्धी हेतुमबन्धी पर्वतादि , जलवाद्यभावनिष्ठस्याकाशाभावादिभेदस्या- भावाधिकरणकाभावत्वेनाधिकरणस्वरूपतया आकाशाभावादिरपि जप्तवायभावप्रतियोगी तत्सम्बन्धिलात् पर्वतादे । न च व्यत्वा- घात्मकभावरूपाभाव एवं तादृभ प्रसिद्ध इति वाच्च । यापि स्वममानाधिकरणान्योन्याभावभिबलान दम्य चाधि- करणखरूपानतिरैकितया अन्योन्याभावरूपप्रतियोगिमम्वन्धिहेतु- (१) सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन गुण कर कम्मानयत्वविशिएसनाधिकरणत्वस्यैव शिशिपाधिभरणतात्पमिवि माव । भाव- ·यातिवादः। सम्वन्धिकलात्, अन्योन्याभावान्तरस्थाधिकरणतिरिकतापि अन्योन्या- भावान्योन्याभावस्थाधिकरणस्वरूपानतिरिकावात् । न च नयनये अभावाधिकरणकामावस्यान्योन्याभावान्योन्याभावस्य चाधिकरणस्वरू- वाभावादत्यन्ताभावत्वनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नमामा- न्यासम्बन्धिवस्य विवक्षितत्वादा(९) नामिद्धिरिति वाच्यं । तथापि मपामेवभावरूपाणामभावरूपाणां वा प्रभावानां पूर्वक्षणादियत्कि- चित्तिवविशिष्टस्वाभावात्यन्ताभावात्मकत्वस्य मर्चमिद्धतया तादृश- स्वाभावरूपप्रतियोग्यधिकरणमेव इवधिकरणमित्यप्रमिद्धेदुखारत्वात् पूर्वक्षणादिवृतित्वविशिष्टानां घटादिवृत्तित्वविशिष्टानां वा जल- वाभावादौनामभावाभावस्य विशिष्टजलवाभावादेः केवलजलत्वा- भावाचनतिरिकत्वात् । तीये घटवाभावो घटवाभाववादित्यादी नादाम्यसम्बन्धेन प्रभावमायके व्याप्तिः गोवादिरूपयत्किञ्चिन्प्रति- योगितावच्छेदकावच्छिन्नासम्बन्धितुभम्वन्धिनिष्ठस्य गवादिभेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वाइटस्वाभावत्वादेः, प्राचां मतेऽभावाधि- करणकाभावप्रतियोगिकाभावस्याधिकरणस्वरूपानतिरेकितया गवा- दिभेदै वर्तमानस्य पटवाभावादिभेदस्य गवादिभेदस्वरूपत्वात् । (९) चन्योन्यामावान्योन्याभावस्यातिरिहत्ये तदन्योन्याभावग्याप्यतिरिका विनियमवस्या स्यादतः भन्योन्यामावान्योन्यामावस्याधिकरणसरप. स्वमिति मास्मयम्। (২) গায়ামাবাহিঙ্গামায়নিৗয়ি অন্যান্যালি तिम सामावलगिरपिसमितिम दोषः।

·तत्त्वचिन्तामयी मंयोगादित्यादिनानान्यतिमाध्यतावचेदकम्यले न्याप्ति: माध्यता- वकेदकीभूतानां म_सामेव दण्डयकीनां चान्नगीन्यायेन दण्डि मंयोगवत्रि-तत्तद्दण्डावच्छिन्न-प्रतियोगिताक-तत्तद्दण्ड्यभावप्रनि- योगिलायास्तादृग्या अरच्छेदकनापर्यायधिकरणवादिति वाच्यं । मात्यम्बाडोपाध्यतिरिक्तपदार्थम्य स्वरूपतोऽभावप्रतियोगितानव- वेदकतया दण्डयकोना पायाख्यमबन्धेमावच्छेदकतावत्वविरहान् नत्त्व-दपड़त्वयोरप्यवग्नमवच्छेदककोटिप्रविष्टत्वादिति) चेत्। ना तथा मति महानमोयत्वविशिष्ट वहिमान् धूमादित्यादावतियाति: वहित्यम्य पर्यायास्यमम्बन्धेनावचेदकतान्यतया महानौयल- विमिटवहिवम्यापि तथात्वात् महानमोयवविमिटवहिवस्य वहि- बानतिरिकयात्, नद्दण्डिमान् दण्डिमयोगादित्यादावतिव्याप्तिय जात्यम्बण्डोपाध्यतिरिकपदार्थम्ब स्वरूपतोऽभावप्रतियोगिनानवच्छेद- कनया माध्यताक्दकीमत-तत्तद्दण्डव्यकरपि पाण्याख्यताभ- प्रतियोगितावच्छेदकतागून्यलादिति । मैवं, स्वावच्छेदकमम्बन्धेन म्बावच्छेदकावच्छिन्नमामान्यामम्बन्धिनिरुक तुमम्वन्धिका या या (1) दमियोगादित्यच दिसंयोगपदैन दणिप्रविधोगिकत्यविशि- भयोगम्य विचितत्वं तेन संयोगम्य नियतया दरिहसंयोगस्य दहिनि साऽपि न सहेतुन्वयाघात', नतियोगिकवविशिणम्य संयोगम्य तम्मिदरभ्युपगमादिति । () यवदकतापच्छेदकसाधारयावच्छेदकत्वमतेनेदं, तथाच तद्द भावप्रतियोगितारछेदकावं तदड व तत्व दण्डवयोरपि पर्याप्त न तु सपइत्यालिमात्र रवि न दोष इति भावः ।

·स्थातिवाद प्रतियोगिता तत्तत्प्रतियोगितामामान्ये यद्धर्मपर्याप्तावच्छेदकता- कत्वाभावस्तद्धर्मावच्छिन्नसामानाधिकरण्यस्थ विवचितलात् । यत्र येन रूपेण साध्यतावच्छेदकत्वं तत्र तेन रूपेण तदेव यद्धर्मपदेन याय, इत्थाच वद्धिमान् धूमादित्यादौ धूमवनिष्ठमहानीयव- हिलावछिनप्रतियोगिताकाभावप्रतियोगितायाः महानमीयत्ववि- शिष्टवहिलपर्याप्तावच्छेदकताकत्वेऽपि शुद्धवङ्गित्वस्यैव माध्यताव- छेदकतया शवहिवपर्याप्तावच्छेदकताकत्वविरहान्नामवः । महानसीयत्वविशिष्टवहिमान् धूमादित्यादौ च धूमवनिष्ठमहान- मौयवडिलावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रतियोगितायास्तादृशप्रति- योगितान्तर्गतायाः माध्यतावच्छेदकौमतमहानसौयत्वविशिएवमित्व- पर्याप्तावच्छेदकताकसानातिव्याप्तिः। एवं तद्दण्डिमान् दण्डिसंयो- गादित्यादौ दण्डिमंयोगवत्रिष्टतद्दण्द्यभावप्रतियोगितायास्तादृश- प्रतियोगितान्तर्गतायाः शुद्धतद्दण्डव्यक्तिपर्याप्तावच्छेदकताकवाभाव- वत्वेऽपि तद्दण्डत्वविभिटव्यक्तरेव साध्यतावच्छेदकतया तादृशतद्दण्ड- व्यक्रिपर्याप्तावच्छेदकताकवान्नातियाप्तिः। एतेन द्रव्यत्वयाप्यजातिम- वान् द्रव्ययमवायित्नादित्यादिनानाजानिमाध्यतावच्छेदकस्यलेऽव्याप्तिः माध्यतावच्छेदकोचतानां मामां द्रव्यत्वव्याप्यजातीनां चालनौन्यायेन द्रव्यममवापिनि वर्तमानस्य स्वरूपतः पृथिवौल-जलवादिरूपद्रव्य- सयाप्यतत्तजात्यवच्छिनप्रतियोगिताकाभावस्य प्रतियोगितावच्छे- दकनापर्याप्यधिकरणत्वात् जात्यषण्डोपाध्यतिरिक्तपदार्थम्येव स्वरू- पतोऽवच्छेदकतानभ्युपगमादित्यपि पराम्तं । महानमौयत्वविशिष्ट- वहिमान् धूमात् नद्दण्डिमान् दण्डिमयोगादियादावनियाप्तिवार- 15 ·ताधितामणी शाय यथोक्रविवज्ञाया आवश्यकवे नत एवात्रायव्याप्नेनिरामात्, स्वरूपतः पृथिवौल-जलवाद्यवञ्चिनप्रतियोगिताया द्रव्यत्वव्याप्यजा- तित्वविशिष्टपऱ्यांनावच्छेदकताकत्वाभावात् । न चैव विवक्षणे प्राण- ग्राहगुणवान् पृथिवीत्वादित्यादौ लघुसमनियतगुरुरूपेण माध्य- नायामव्याप्तिः वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वस्थ मभवति लघुधर्म गुरावभावेन घाण्याद्यगुणवनिष्ठावच्छेदकलाप्रमिद्धेः लाघवाइन्धन- स्यैव प्रतियोगितावच्छेदकत्वात्। अतिरिक्तवृत्तिवरूपावच्छेदकत्व- प्रवेशे सत्तावान् आतेरित्यादावव्याप्तिः विमियसत्तावाचवच्छिन्नप्रति- योगिताया अनतिरिकात्तित्वात् मत्तावादेरिति वाच्यं । लघुमम- नियतगुरुधर्मण माध्यतायामलक्ष्यत्वात्। श्रतएव गुरुधाम का- रएतावच्छेदकः तनिष्ट पर्याप्तावच्छेदकताप्रमिद्या तेन रूपेण व्याप- कलविरक्षात् यथोकव्यापकतायाय कारणताघट कलात् । अन्यथा गुरुधमणापि व्यापकल्वे कार्याव्यवहितपूर्ववव्यापकतावच्छेदका- न्यथामिद्यनिरूपकधर्मस्यैव कारणतावच्छेदकतया गुरुधर्मस्थापि कारणतावच्छेदकत्वापत्तेः। गुरुधर्मस्य कारणतानवच्छेदकलन्तु नटितव्यापकत्वम्य गौरवेश कारणतापदार्थत्वविरहात् । वस्तुतम्त लघुममनियतगुरुधर्मस्य भक्यताधनवच्छेदकत्वेऽपि कम्बु पौवादिमाखातीव्यायाधितातौतेः प्रतियोगिताया अवच्छेदक समस्येव, महिमप्रतीतप्रतियोगिकाभावमात्र विषयः, तथाविध- (१) मधुसमनियतरावधमावच्छिन विधेयकानुमितिन्तु अघुमावचिने प्यापकापामादेव भवतीयभिप्रायेळेतदुखमिति ।

·व्याप्तिवादः। यत्किञ्चियक्तिमत्वेऽपि तादृशमनौव्यापत्तेः । गुरुधर्मस्य का- रणलानवच्छेदकत्वञ्चावास्कृप्तनियतपूर्ववत्तिमभावादिवगौरवस्थापि खातरव्येण यथासिद्धिमपादकत्वात्५) । यदा कार्याव्यवहितपूर्नवरूपव्यापकतावच्छेदकान्यथामिद्यनिरू- पकधर्मस्यैव न कारणतावच्छेदकत्वमपि तु तादृशधर्मवरूपस्याति- रिकाखण्डपदार्थरूपस्य वा कारणत्वस्य स्वरूपसम्बन्धविशेषरूपाव- छेदकत्ववत एव कारणतावच्छेदकलं तथाच लघुसमनियतगुरु- धर्मस्य प्रतीतिबलादभावप्रतियोगिताया: स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छे- दकलेऽपि यथोकरूपायाः कारणतायाः स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छे- दकत्वविरहादेव न कारणतावच्छेदकत्वं । न चैवं दण्डत्वादे- लघुधर्मस्यापि कारणतायास्तादृशावच्छेदकावे मानाभावः कार- पतावच्छेदकधर्मावत्वस्यैव कारणतारूपत्वेन दण्डत्वस्यैव कारणतारूप- नया स्वस्यैव स्वावच्छेदकवासम्भवति वाच्यं । दण्डत्वेन घटकार- णत्वमित्यादिप्रतौतेरेव मानत्वात् प्रतीतिबलात् स्वस्थापि धर्मा- नरविशिष्टस्वावच्छेदकत्वाचेत्येव तत्वं । ननु तथाप्यमम्भवः वहिमान् धूमादित्यादौ धूमादिम- मानाधिकरणबड्याचन्योन्याभावप्रतियोगितायाः तादृगसमवायादि- यत्किञ्चिासम्बन्धावच्छिनवयादिसामान्यायन्नाभावप्रतियोगितायाश्च तादृमप्रतियोगितान्तर्गताया वहिवाद्यवच्छेद्यत्वात् । न च माध्यता- (१) यथावस्यमनियतपूर्ववसिदभावादः अन्यथामिडिसम्पादकात्वं सथा गौरवस्यापि खातनयायचासिडिसम्पादकत्वं यतो गुगध- গাছিন্নয়নধিধ ন আযেবনিধি মাহমষধ।

·तत्वचिन्तामयी बच्छेदकमम्बन्धावच्छिनत्वेन प्रतियोगिताव्यायाविशेषणीयाः खाव- चेदकसम्बन्धेनेतिस्थाने माध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनेति वा वक्रयमिति वाच्य। नया भनि कालिकसम्बन्धन घटादेः माध्यले कास्तपरि- माणदिहेतावन्यायापत्तेः तत्र खावच्छेदकसम्बन्धन खावच्छेद- कावच्छिन्नासम्बन्धिनिरुतहेतुसम्बन्धिकायाः साध्यतावच्छेदककालि कसम्बन्धावचिन्नप्रतियोगितायाः माध्यतावच्छेदककालिकमम्वधेन स्वावच्छेदकावच्छिनामम्बन्धिनिस्क्रतुसम्बन्धिकायाः प्रतियोगिता- यायाप्रमिद्धलात् निकतमम्बन्धिनो महाकालम्य कालिक- मम्बन्धेन दृत्तिवन्नाचम्येवाधारखान् । न च कालिकसम्बन्धाव- छिन्नगगणद्यभावप्रतियोगितैव तादृशौ प्रमिद्धा तम्याथ स्वावच्छे- दककालिकमम्बन्धेन खावचेदकगगपावाद्यवछिनामम्बन्धित्वस्य हेतु- भवन्धिनि महाकाले मत्त्वात् महाकालस्य गगणद्यसम्बन्धित्वा- दिति वाच्छ। कान्निकसम्बन्धेन गगणात्तिमाचे महाकाले कालि- कसम्बन्धन गगणाटेरपि भम्बन्धित्वात् तेन मम्बन्धेन गगणादर- वृत्तिले तु लेन मम्बन्धेन गगणवाद्यवच्छिन्नमम्बन्धिन एवाप्रमिद्धत्व- मित्युभयथापि कानिक्रभम्बन्धावच्छिन्नगगणद्यभावप्रतियोगिता- मादाय प्रमियसम्भवान् । किञ्च घटवान् नित्यज्ञानलादित्यादौ विपयितामचन्धन घटादिमायके विषयितामम्वन्धावचिन्नगग- गाद्यभावप्रतियोगितामादायापि न प्रमिद्धिमम्भवः विषयिनया गगादेरपि नित्यजाने मत्त्वादिनि । मैव । सावधेदकसम्बन्धेन वा- वछेदकावच्छिन्नमामान्यामम्बन्धिनिराईतमम्बन्धिकप्रतियोगिता- मामान्य माध्यतावच्छेदकमम्बन्धावधिवत-यद्धर्मनिष्ठपर्याप्तावच्छंद- .

·ध्यापिवादः २९७ - कताकलोभयाभावस्तद्धर्मावच्छिन्नसामानाधिकरण्यस्य विवक्षितलात्। इत्यञ्च घटवान् कालपरिमाणादित्यादौ समवायादिसम्बन्धाक- छिन्नघटाद्यभावप्रतियोगितामादायैव प्रसिद्धिः। एतेन घटवाभाव- वान् पटवादित्यादावव्याप्तिः पटत्वममानाधिकरणस्य गोलाभावा- देर्घटवाभावनिष्ठप्रतियोगिताया घटत्वाभावलावच्छेद्यत्वात् श्रमा- वाधिकरणकाभावप्रतियोगिकामावस्याधिकरणस्वरूपानतिरेकितया गोवाभावादिनिष्टघटवाभावभेदस्य गोत्वाभावादिरूपत्वेन घटत्वा- भावस्यापि गोत्वाभावादिप्रतियोगित्वात् नप्रतियोगिताव्यतः स्वाद- च्छेदकतादात्म्यमम्बन्धन खावच्छेदकावच्छिन्नासम्बन्धित्वस्थापि हेतु- सम्बन्धिनि सत्त्वाच्चेति प्राचां दूषणमप्यपास्त । तत्प्रतियोगिताव्यक्तः घटस्वाभावलाद्यवच्छ धत्वेऽपि माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वाभावे- नोभयाभाववत्वात् । अथैवमपि घटवान् नित्यजानत्वात् इत्यादी कृत्य- नियामकविषयितादिसम्बन्धेन माध्यतायामयाप्तिस्तादात्म्यातिरित- यनियामकसम्बन्धमात्रस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन() तर मा- ध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्याममिद्धत्वात्। यदि च नृत्यनियामक- विषयितादिसम्बन्ध स्थाभावप्रतियोगितानवच्छेदकलेऽपि घटत्वज्ञाना- पत्यन्ताभावादो प्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकमत्येवेत्यभावपति- योगितावच्छेदकतायामेव तदवच्छिन्न प्रसिद्धमित्युच्यते, तदापि (१) तादात्म्यम्य सत्यनियामकत्येऽपि तत्सम्बन्यावच्छिमप्रतियोगितमय- मभ्युपेयमन्यथा सादास्यसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकामावत्वलक्षणा- न्योन्याभावस्वस्य दुवचत्वापत्तिरिति तात्पर्यम् ।

·নবন্ধিানী हत्यनियामकविषयतादिसम्बन्धेन माध्यतायां घटवज्ञानवादित्या- दावतियाग्निः वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्य अभावप्रतियोगितानवच्छेद- कवेन ज्ञानत्वसमानाधिकरणभावप्रतियोगितायो विषयितादिन- म्वन्धावच्छिवव-घटत्वाद्यवच्छिन्नत्वोभयाभावमत्वादिति चेत् । न । वृत्तिनियामकसम्बन्धवत् वृत्त्यनिथानकसम्बन्धस्याप्यभावप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वात् । न चैवमपि नादात्म्यमम्वन्धेन माध्यतायां घटी द्रव्यमादित्यादावतिव्याप्तिः मूलोकलक्षणवाक्येऽत्यन्ताभावपदसत्वेन अत्यन्ताभावनिरूपितप्रतियोगिताया एव लक्षणघटकतया ताम- प्रतियोगितामामान्ये तादाम्यसम्बन्धावच्छिन्वत्व-घटत्वाधवच्छेद्यलो- भयाभावमायादिति वाच्यम्। अत्यन्ताभावम्या व प्रयोजनविरहे- पानुपादेयवात् । न च तथापि सयोगादिसम्बन्धेन द्रव्यवादिमायके द्रव्यं पृथिवौत्वादित्यादावतियाप्तिः भयोगमम्वन्यावच्छिन्नद्रव्यवा- भावनिरूपितप्रतियोगिताव्यके स्वाक्छेदकसम्बन्धेन स्वावच्छेदका- वच्छिन्नमम्बन्धिन एवाप्रमिद्धत्वं कित्त्वभावानरीयप्रतियोगिता व्यकय एव तथा तत्र मयोगमम्बन्धावच्छिन्नत्व-ट्रव्यत्वावच्छिन्बालो- भयाभावमलादिति वाच्यम् । नदवछिन्नमामानाधिकरण्यदलेनैव नविरामात् माध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन नदवच्छिन्नमम्बन्धिनि हेतु- भावच्छेदकमम्बन्धेन सम्बन्धित्वस्य तदर्थला) माध्यतावच्छेदक- हेतुनावच्छेदकमम्वन्धघटितमाध्यमामानाधिकरण्याज्ञाने स्तरेण माध्यमामानाधिकरण्यभाने वानुमित्रानुदयात् । तादा- भम्वन्धा- (1) दिनमामानाधिकागदग्नापंवादिन्य ।

·याप्तिवाद। ध्यादिवृत्त्यनियामकसम्बन्धेन साध्यत्वे हेतवे चाव्याप्तिवारणय अधि- करणावं तित्वमपहाय सम्बन्धित्वप्रवेशः । न च तथापि व्यापक- तालक्षणमतिव्याप्तमेव स्वावच्छेदकसम्बन्धेन स्वावच्छेदकावच्छिन्न- सामान्यामम्वन्धिनिरुकतसम्बन्धिकप्रतियोगितामामान्ये साध्यता- वच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाव-यधर्मपर्याप्तावच्छेदकताकन्वोभयाभावः त- दुर्भावच्छिवावं व्यापकत्वमित्यस्यैव व्यापकतालक्षणत्वात् खपदं पति- योगितापरमिति वाच्यं । साधतावच्छेदकसम्बन्धन सम्बन्धिले मतो- त्यनेनापि व्यापकतालक्षणे विशेषणीयत्वात्, माध्यतावच्छेदकसम्बन्धा- श्रयवृत्तिवेन व्यापकतावच्छेदकधी वा विशेषणीयः तेन द्र्ध्यवादः भयोगसम्बन्धन प्रमेयत्वादिरूपेण पृथिवीलादिव्यापकताभ्युपगमेऽपि न चतिः। न च प्रतियोग्यसामानाधिकरण्य-हेतुसामानाधिकरण्य-साथ- ধমানাথিংলঘু যুব মলিসনসথিন্ধন-দিনী धाप्यभवेशात् मयोगेन गगणदेव्यत्वादिध्याप्यत्वं, पृथिवीवादेः संयो- गेन गगणादिव्याप्यलञ्च स्थात् पृथिवीलाधिकरणे संयोगेन गगणा- भावसत्त्वेऽमि तस्य संयोगेन तदीयप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न- भवन्धिवादिति वाच्या दृष्टवान् । नन्वेनावता धूमादिव्यापकतावच्छे- दकवझिलाधवच्छिन्नमयोगियोगिलादेरेव व्याप्तिले पर्यवमिते माइशयोगित्वस्य समवायमम्बन्धेन रामभादो व्यभिचारिष्यपि सत्त्वाद्रामभादौ समवायसम्बन्धेन तदत्तापरामामव्यापकवहि- भमानाधिकरणरामभवान् पर्चत इत्याकारकादपि वयमित्यापत्तिः न्यायनये धूमत्वधर्मितानवच्छेदककव्याप्यत्वपरामर्गस्यापि अनुमि- निहेतुयात् । न घटापत्तिः, रामभलिङ्गकवानमित्तः व्यायंगे ·वत्त्वचिन्तामणी २१० भमपरामर्गजन्यत्वनियमादिति चेत् । न । नादृशमयोगिखादि- रूपयाने संघटकीभूतधूमत्वादिसम्बन्धेनैव ज्ञानममितिहेत न तु ममवाधादिसाच्यात्ममधेनेत्यभ्युपगमात्, धूमलादेसासम्बन्धता च तदाश्रयत्तिलसम्बन्धेन, रामभवावच्छिन्ने धूमत्वसम्बन्धेन तदत्ता भ्रमानुमितिरिय्यत एव । केचित्तु) तादृशमयोगिकृत्तिधूमत्वादिकमेव व्याप्ति न तु तादृशमयोगित्वादिमात्र, तादृशम्योगिन्तिधूमलवामभवान् पर्व तइतिभ्रमपरामोदनुमिनिरिय्यत एवेत्याह । तदसत् । लाय वाहूमवादिसम्बन्धन नादृशमयोगित्यादेरेव व्याप्तित्वस्वोचितवान। ननु तथापि कपिपयोगि एतत्वादित्याचव्याप्यवृत्तिमायके ऽव्यानिस्तदवम्या ममवायसम्बन्धावच्छिन्त्रकपिमयोगलावच्छिन्त्रप्रति योगिताया अपि तादृशमतियोगितामामान्यान्तर्गतत्वेन तत्र मा ध्यतावच्छेदकमम्वन्धावच्छिनत्व कपिमयोगवाद्यवच्छेद्यत्वोभयाभाववि- (९) धूमप्यापक विमानाधिकरपराधमदान् पर्वत इति ज्ञानस्य च्या এই মাল নায়েতা বলিনিৱীক্ষাই ষলিঙ্ক बकानुमितेाग्यशे धमनन्यवनियमो न स्यादिति भाव | (२) केचिविद्यादिना दीधितियन्मतमुस्यापित तेन एतद्दोमवारणाय सामानाधिकरणविशिरधमत्वम्य व्यामित्वमङ्गीकल सम्मते तादृष धमत्तम्य प्रकारविधया मान, रहस्यछम्मते तु ससांविधया इत्येता वान् विशेष । (७) धूमल्यस्य प्रकारविधया माने तस्य समयमानमवश्यमभ्युपेय ससर्ग विधया भान तु ससर्गस्य सर्गभागानन्धुपगमात् म तदीयससर्ग भानमिति पाचवमनुभधेयम् ।

·याप्तिवादः। १२१ रहात् । न च ममवायावच्छिन-कपिमंयोगवावच्छिनप्रतियोगितायाः स्वावच्छेदकसमवायसम्बन्धन स्वावच्छेदककपिमयोगबावच्छिन्नसम्ब- विभिन्नमेव न हेत्वधिकरणमेतदृक्ष इति कुतस्तस्थाः तादृगपति- योगितान्तर्गतत्वमिति वाच्यं। कपिसंयोगस्यायाप्यवृत्तितथा नद- त्यनाभावस्थेव तदभिन्नत्वस्यापि मूलावच्छेदेन वचे सत्त्वात् अव्याप्य- त्तिमतोऽन्योन्याभावस्थाव्याप्यत्तिवादिति चेत् । न । कपिमयोगा- देरव्याप्यत्तित्वेऽपि तत्सम्बन्धिता नाव्याप्यत्तिरतः कपिसंयोगवा- वछिन्नसम्बन्धिभिन्नत्वं नैतदृक्ष इति ग्रन्यकृतोऽभिभायात्, व्याप्य- वृत्तरत्यन्ताभावस्याव्याप्यत्तित्वेऽपि तददन्योन्याभावो नाव्याप्यवृत्ति रित्यभिप्रायादा । “न चान्योन्याभावस्थाध्यायत्तिव" इत्यो वक्ष्य- माणत्वात् इति मुलं चतुरस्र । स्वतन्त्रास्तु स्वावच्छेदकसम्बन्धन खावच्छेदकावच्छिन्नमम्बन्धि- भिन्नत्वेन हेतुसम्बन्धिनो न विशेषणीयाः, किन्तु निरुतहेतु- मम्बन्धिनि निरवछिन्नत्तिमान् योऽभावः तप्रतियोगितासा- मान्ये माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नव-य(र्मापर्याप्तावच्छेदकताक- लोभयाभावद्धर्मावछिन्नमामानाधिकरणमेव व्याप्तिवतव्या, इत्य- वाध्यायत्तिमम्पन्धित्वाच्याप्पत्तिमदन्योन्याभावयोरयाम्यत्तित्वेऽपि म तिः। यत्तियाभावीरविशंपएकाविशेषमपन्धेन शाया, देन मत्तावान् जातेरित्यादौ ममत्रायमम्बन्धावशिवमत्तामामान्याभावा- देविषयित्वायायपादिमम्पन्धेन इवधिकरणे भानादौ वर्तमानवे- पिन तिः। श्रायन्नाभावान्योन्याभावयोरभावस्तु न प्रतियो- गि-तत्वावदफखरूपः, किलानिरिकमान घटत्यात्यन्ताभावशाम् 10 ·सावचिन्तामयी घटान्योन्याभाववान् वा द्रव्यवादित्यादौ नातिव्याप्तिः। माध्यप्रतियो- गिकाभाववृत्तिमाध्यायप्रतियोगित्व-तदवच्छेदकवान्यतरावदकर- म्बन्धेन वा वृत्तिर्वक्रया, वृत्त्यन्तमन्यतरविशेषणं । न चैवं सम- वायमम्बन्धावच्छिन्नसत्ताभावादौ माथे जातिवादिहेतापयाप्तिः अब ममवायसम्बन्धस्येव तादृशान्यतरावच्छेदकसम्बन्धनया तेन सम्बन्धन इन्वधिकरणवृत्तिनापमिद्धेरिति वाच्य । नव विशेषणताविशेषमम्बन्ध- स्यापि कालिकसम्बन्धावच्छिन्नतादृशमत्ताभाव-जातिलोभयाभावादि- झपमाध्यप्रतियोगिकामावत्तिमायोयप्रतियोगितावछेदकसम्बन्ध वात्। एतेन केवलापथिसाध्याभावस्याममिद्या तनिष्ठमाध्यीय- प्रतियोगितस्याप्थप्रमिद्धौ व्याप्तिरित्यपि निरस्त । तत्रापि कालि- कादियकिञ्चित्सम्बन्धावच्छिचमाध्याभावस्य वैमिन्य-व्यामध्यनि- धर्मावच्छिन्नमतियोगिताकसायाभावस्य च प्रमिद्धत्वात् । यदा निगाहेतमम्बन्धिनि म्बावच्छेदकसम्बन्धन स्वावच्छेदकावच्छित्र- मम्बन्ध्यनिहपितत्तिमविरूपितमनियोगितामामान्ये) माध्यताव- छेदकसम्बन्धावछिनत्व-य(विच्छेद्यत्वोभयाभावस्तद्धर्मावच्छिन्नमा- मानाधिकरणं याग्निः स्वपदं प्रतियोगितापर, प्रथममतम्यन्त (१) सावच्छेदकसम्बन्धन खावच्छेदकावपिनासम्बन्धिनिरूपितं सद् हेतु. समन्धिनिरूपित पत्तित्वं तहदमावप्रतियोगितामामान्ये प्रति पशिवाय, बताशन् नातेरियादौ समवायावछिन्नसत्तामावस्य विमपितासम्बन्धन खधिकरणे शनादौ इत्तियेपि तादृातिवं न सत्ताभावप्रतियोगिताकारविमासम्बन्धिनिरूपितमतो न

·व्यामिवादः
१२९
वृत्तिविशेषणं, इत्यश्च सम्बन्धविशेषेण वृत्त्यविवक्षणेऽपि न उतिरिति
पाइरिति तं पवितेन ।
इति श्रीमथुरानाच-तर्कवागौशविरचिने नवचिन्तामणिरहस्य
अनुमानाख्यद्वितीयखण्डरहस्ये सिद्धान्तलक्षणरहस्यम् ।

·अथ सामान्याभावः। अन्यनिष्ठवधूमवत्पर्चतत्त्यत्यन्ताभावप्रतियोगि- त्वेऽपि तत्प्रतियोगितान बहिवेनावच्छिद्यते, धूमवति वहिर्नास्तीत्यप्रतीतः सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिता- काभावः पृथगेव, अन्यथा सकलप्रसिद्धरूपाभावे प्रसि- इरूपवदन्यत्वे चावगते वायो रूपं नवा वायूरूपवान्न वेति संशयो न स्यात् विशेपाभावकटस्य निश्चितत्वात्। इति श्रीमहङ्गेयोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणी अनुमानाण्यदितीयखण्डे सामान्याभावः ॥ अथ सामान्याभावरहस्य । वहिमान् धूमादित्यत्र तत्तयभावमादाय पृर्वपक्षग्रन्थोक्ताम- व्यानिमुखरति, 'अन्यनिष्ठेति, एतेनावच्छेदकानुधावनस्य व्याक्तिः छनतो दर्गिना। ननु विरोधाभावानां विशेषधर्मावच्छिन्नमतियोगि- नामामवच्छेदकं भामान्यरूपमन्यथा अभावप्रतियोगितावच्छेदकमेव तष यादभावान्तरे प्रनिपोगितान्तरे च मानाभावात्। न चेष्टापत्तिः, वङ्गिनास्तीत्यादिप्रत्ययेन वहिवादेः प्रतियोगितावच्छेदकत्वावगा- हनात्, तपाच दतिमान् धूमादित्यादाक्याप्तिः सदृढा भयोगमम्ब- धावधिन-तत्तदमिलावच्छियप्रतियोगितायकीमामेव नाममति- ·प्यातिवाद। १२५ योगितामामान्यान्तर्गतानां माध्यतावच्छेदकर्मयोगसम्बन्धावच्छिनत्य- वहिवाद्यवच्छेद्यलोभयवनात्। न च वहिवस्यापि तत्तदमिलाव- छिन्नप्रतियोगितायतौनामवच्छेदकन्चे तत्प्रतियोगिताम्यायो न नादृशमतियोगितामामान्यान्तर्गता: हेतमम्वन्धिनः पर्वतादेरात्मा- कामादेव तदवच्छेदकवझिावावचिनसम्बन्धित्वादपि न विष- यित्व-काल-दिनिरूपितविशेषणत्वादिसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिता- कवनि-घटाद्यभावप्रतियोगिदैव तादृममतियोगितामामान्यान्तर्गता नेत्र च साध्यतावच्छेदकर्मयोगसम्बन्धावच्छिन्नल-वहिवावच्छेद्यत्वो- भयाभावस्य मत्वान्नाव्याप्तिरिति वायं । विशेषप्रतियोगितानामेव मामान्यधर्मस्यावच्छेदकले स्वावच्छेदकसम्बन्धन खावच्छेदकयकि- चिद्यावचिन्नासम्वन्धित्वमेव हेतमम्बन्धिनो विशेषणं वक्रव्यमन्यथा धूमवान् धरित्यादावतिव्याप्तिः मंयोगमम्वन्धावच्छिन्न-धूमत्वा- वचिन्नप्रतियोगिताध्यकौनां स्वावच्छेदकर्मयोगमाबन्धेन खावच्छेद- कद्रव्यत्व-मत्तारूपसामान्यधर्मावच्छिन्नमम्वन्ध्येव निखिल इतमम्बन्धि किन्तु विषयित्वादिमम्बन्धावछिन्नधूम-घटाद्यभावप्रतियोगिताय्यकी- नामेव खावच्छेदकमम्बन्धन खावच्छेदकावछिनामम्वन्धि देतमम्व- न्धि सष माध्यतावच्छेदकर्मयोगमम्बन्धावच्छिनत्व-धूमवावच्छेदलो- भयाभावस्य मन्यात् । इत्यञ्च वहिमान् धूमादित्यादौ नजदहिया- वधिप्रतियोगितात्यकीनामपि तत्तदहिवरूपयत्किञ्चित्वावच्छे- दकावच्छिनामम्मन्धी भवत्येव धूममम्पन्धोत्ययातिारा इत्यन- अब, धूमवतीति पगेवेत्यन्तमेको पन्धः, 'दत्यप्रतीतेरिति पहिला- पचिमतियोगिताकामावलविमेव्यतावचेदकक-धूमदृसिलपका- ·वाचचिन्तामणी रकप्रतीतेः धूमवदृक्तित्व-वहिवावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वाभांश- एव यथार्थत्वाभ्रमत्वयोरापत्तरित्यर्थः, वहिलावछिनप्रतियोगि- नाकानां तत्तदहित्वावच्छिन्नाभावानां मर्चषामेव धूमवदृत्तित्वा- दिति भावः। 'सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकः' वहिलावछिनप्र- तियोगिताक',(२) 'पृथगेव' तत्तदहिलावच्छिन्नमतियोगिताकादति- रिक एव । न च तत्मतीतो वहेर्यावदिषाभावो विशेष्य इति भ्रमत्वमप्रमावश्चेति वाच्यं । तथापि यावद्रूपं द्रव्यवृत्तीतिप्रतौतिवन् प्रमात्वाभ्रमवापत्तेढुवारबात(२) । एतेन स्वावच्छिनप्रतियोगिताक- बमम्बन्धेन वहिवं वहिलावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमम्बन्धेन वहिर्दा व्यामध्यत्ति नच तेन मम्बन्धेन विशेषाभावकृट एव पर्यानोति न तु प्रत्येकाभाव इति तत्पनौतेर्धमत्वमप्रमावश्चेत्यपि निरतं । तथापि पावत्स्य व्यामभ्यवृत्तित्वेऽपि) यावद्रूपं द्र्यवृत्तौनिप्रतीते' प्रमावाभ्रमलवम् नत्प्रनौतेः प्रमालाधमत्वापत्तेढुंवारत्वात् । न घ वयोवदिभेषाभावाधिकरणकृत्तित्वविशिष्टाभावग्य तत्र विशेष- तया धमत्वमप्रमालश्चेति वाच्य। विमिष्टान्तस्य तत्रानुलेखात् तदु- खेपि विमिरस्यामतिरिकतया गुणे गुण-कर्मान्यत्वविभिष्टमतेनि (१) सामान्यावछिनपतियोगिमाकामाव इति ख.। (२) यथा यावरूपस्य एकमिन् इथे यशवेऽपि यावर्ष व्यकृतीति प्रतीते प्रामारणं तथा यावडिविरोधाभावम्य एकस्मिन् धमति यसोऽपि वहामाशे धूमवतीति प्रतीते प्रामाण्यापत्तिवारे देति माव। (0 सामन्यत्तियामि एकालादस्मिपातिकबापीय ।

·थातिवादः। प्रतौतिवन्प्रमालाधमलापत्तर्दुवारलान् । एतेन यथा विशिष्टसत्ता- याः मत्तानतिरिकावेऽपि विशिष्टतात्वावच्छिन्नाधारता न गुणदौ तथा तत्तदन्यभावानामेव पहिलावच्छिनप्रतियोगिताकत्वेऽपि वहि- बावच्छिनप्रतियोगिताकत्वावच्छिन्नानां तेषामाधारता न धूमवतीति तत्पनौतेः धमत्वमप्रमात्वञ्चेत्यपि निरस्तं। तथापि गुणे गुण-कर्मान्य- बविशिष्टमत्तेति विभिटमत्तायां गुणधेयतावगाप्रितीतेः प्रमा- खादिवत् धूमवति वहिनास्तौति धूमवदाधेयतावगाहितीतेः प्रमावाद्यापत्तेदुरित्वात् । न च स्वावच्छिन्न तत्तत्प्रतियोगिताकव- सम्बन्धेन पहिवं वझिवावच्छिन्नतत्तत्प्रतियोगिताकल्लसम्बन्धेन वहिवा अयाप्यवृत्ति तच्च जतदाद्यवच्छेदेनैव विशेषाभावेषु वर्त्तते न सु धूमाधिकरणवच्छेदेनेति न तत्प्रतीतेः प्रमावमिति वाच्यं । नावतापि धूमवति पक्रित्वादेरवच्छेदकत्वावगाप्रितीतरप्रमावोप- पाट्नेऽपि विशेषताविशेषावच्छिन्नाधेयतासम्बन्धेन धूमवत्प्रकारक- वहिवावच्छिन्ननप्रतियोगिताकाभावविशेष्यकथयोकप्रतीनेः प्रमा- मापतेर्दुवारलान् । अन्यथा गुणादेः सत्तानिष्द्यवृत्तित्वानवच्छे- दकतया द्रव्यदृत्तिसना गुणो इति प्रतीतेरपि श्रममावापत्तेः। म च यथा गुण-कर्मान्यस्वविभिएसत्तावान् गुणा इनिमतीतिर्न प्रमा विशि- एमत्तायाः मत्तानतिरिकवेऽपि विमिष्टमत्तालावच्छिन्नाधारतायाः गुणादी विरहात गुणे गुणा-कमान्यत्वविभिष्टसत्तेति प्राधेयतोसि- मनोतिय प्रमेव नयेहापि धूमवान् वशिमामान्याभादवान् पनि मनोतिनं प्रमा तत्तभावानामेव वझिवावष्ट्रिघातियोगिताक- मेऽपि तेषां तदछिमाधारताया धमानि विरहात धुमवनि वष्टि- ·नवचिन्तामयो नास्तीत्यधेियतोखिपतौतिः प्रभवन तुभम इति वाया अनुभवा- पलापात् । एवमनुभवापलापे एकस्यैवाभावस्य पट-पट-गोलाइन- मकलप्रतियोगिकत्वस्य सुवचतया प्रभावमात्रभेदविलोपापत्तेः घटवान् घटसामान्याभाववानिति प्रतीतिन प्रमा घटवति घटमामान्धाभाव- लावच्छिन्नाधारताविरहात् घटवति घटो नास्तीत्याधेयतोलेखि- प्रतीतिद्य प्रमा भवत्येवेति क्रमेणतुभवापतापस्य मन्त्र सकरखा- दिति भावः। भामान्याभावस्यातिरिकले प्रकटतमा युक्रिमभिधाय युल्याभामान्तरमाह, 'अन्ययेति यदि लाघवात् तत्तइन्हिलावच्छिन्नम- तियोगिनाकाभाव एव हित्वावच्छिनप्रतियोगिताकाभावस्तदेत्यर्थः, तन्ययुश्या नतद्रूपलावच्छिनप्रतियोगिताकाभावानामेव रूपत्वाव- छिन्नप्रतियोगिताकतयेति मेषः, 'मकलप्रसिद्धरूपाभाव इनि वायुः पृथिवीरूपलावच्छिनपतियोगिताकाभाववान् जलरूपत्वावछिन्न- प्रतियोगिताकामाववान् बेजोरूपत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववां- येति सकलप्रमिद्धरूपात्यन्नाभावानां निर्णये, वायुः पृथिवीरूपवत्त्वा- वच्छिनप्रतियोगिताकान्योन्याभाववान् जलरूपवत्त्वावच्छिन्नप्रतियो- गिताकान्योन्याभाववान् शोरूपवत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकान्योन्या- भावायेति सकलम मिकरूपवदन्योन्याभावानां निर्णये चेत्यर्थः, 'वायाविति, अयच्च रूप-तदभावविगेश्यको वायुविशेषणकः, विक योरेकर्णिमबन्धावगाहिशानस्यैव मंशयवान तु विरुद्धोभयप्रका- रितापि नियना । दिनीयस्तु रूपवत्-तददन्योन्याभावकोटिको वायुविगेश्यक इति माभेदः, 'निश्चितत्वादिति निश्तित्वेन मंशयको- टिबामभवादनिरिकमामान्याभावण्य पानीकारादित्यर्थः, नपा- ·ध्यातिवाद। चानिरिक्रमामान्याभावानन्धुपगमे संशयविषयोऽभाव एव दुर्लभ- इति भावः । यद्यपि वायौ रूपं न वेति संशयं प्रति रूपाभावनिश्चयो न विरोधी किन्तु रूप-तदभावान्यतरविशेष्यकाधेयतासम्बन्धा- वच्छिन्नवाय्वभावनिश्चय एव विरोधी, तथाप्यधिकरणे तत्तद- भावान्यतरनिश्चयोऽपि तत्तदभावोभयविधेय्यकाधिकरणाप्रकारक- मंत्रयविरोधी इत्यभिप्रायः, वायुरूपवान् तदभाववान् वेति वायु- विशेयकमंशय एव वास्य तात्पर्य । एतचापाततः विशेषाभावानां तत्तद्रूपत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वेन निश्चितत्वेऽपि रूपवा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववप्रकारेण मशयविषयत्वमम्भवात् तेनापि रूपेण विशेषाभावानां निर्णये तथा मंशयस्य सामान्याभावाति- रिकववादिनामप्यसिद्धत्लादिति ध्येयं । शेषमसात्तसिद्धान्तरहस्ये- अनुसन्धेयं । इति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागौशविरचिते तत्त्वचिन्तामपिरहस्ये अनुमानाप्यद्वितीयखण्डरहस्ये सामान्याभावरहखें।

·विशेपव्याप्तिः। यहा प्रतियोगिव्यधिकरणस्वसमानाधिकरणात्यन्ता- भावामतियोगिना सामानाधिकरण्यं, यत्समानाधि- श्रथ विशेपव्याप्तिरहस्यं । 'ययादि, स्वपदं हेलभिमतपर, कपिसंयोगी एतदृक्षवादित्या- दावयाप्तिवारणाय 'प्रतियोगिव्यधिकरणेति स्वपदार्थस्य हेतोर्वि- शेषणं, तदर्थश्च प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वं। ननु नचापि बडिमान् धूमात् रूपवान् पृथिवौत्वादित्यादौ नानाव्यतिमाध्यकेऽव्याप्तिः चालनीन्यायेन मर्वेषामेव वयादीनां हेतुममानाधिकरणात्यन्ता- भावप्रतियोगित्वान, सत्तावान् द्रव्यवादित्याद्यकव्यक्तिमायकेऽप्य- व्याप्तिथ हेतममानाधिकरणविमिष्टाभाव-दिलाधवच्छिन्नाभावप्रति योगित्वात् मत्तादेः, गुण-कर्मान्यत्वविमिष्टमत्तावान् जातेः भूतल- मूर्तयोभयवान् मूर्त्तवादित्यादावतियाप्तिधारणाय प्रतियोगियर धिकरणपदेन प्रतियोगितावच्छेदकावछिचव्यधिकरणवस्यावश्यं विव- क्षणीयत्वादिति चेत् । न । अत्राप्रतियोगिपदस्य तादृशप्रतियोगिता- भवच्छेदकमाध्यतावच्छेदकावविधपरलात् । नवं पूर्वमादभेदः, तादृमप्रतियोगितामाच्छेदकावच्छित्रयत्किञ्चिदहिमामानाधिकरण्य वहिमामान्य-धूममामाययोाप्तिः, अत एव वहिवरूपेण त्रयोगोल- ·स्थातिवादः करणान्योन्याभावप्रतियोगि यदन्न भवति तेन सम तस्य सामानाधिकरण्यं वा, स्वसमानाधिकरणान्योन्या- कीयवहेरपि धूमी व्याप्य इत्युक्तं, इदानीगा तादृशप्रतियोगितानव- केदकावविधतत्तदन्टिना समं तत्त ममामानाधिकरण्यं वझिय- धूमलरूपेण तत्तदति-तत्तमयोरेव व्याप्तिः, बहिवरूपेणार्थोगो- स्तकौयवड़ियाप्यो न धूम इत्युच्यते इत्येव विशेषादन्यत् भवं पूर्व- वदिति दिक् । नवेतालवणदयपत्रे द्रव्यत्ववाद्यवच्छिन्नविधेयिका घटो द्रव्यत्ववा- नित्यादिरूपैवानुमितिः मर्वत्र स्थात् न त् कदाचिदपि खरूपतोट्रव्य- वादिविधेयिका घटो द्रव्यमित्याकारिका एतयोर्दयोरेव माध्यताव- घेदकघटितत्वात् । न च माध्यतावच्छेदकघटितत्वेऽपि एतयोरेव ज्ञानं द्रव्यवत्वावधिनविधेयकानुमितिवत् वरुपतोद्रव्यत्वादिविधेयकानु- मितावपि हेतु व्यत्वत्वाद्यतिरिकानवच्छिन्नद्रव्यत्वादिविधेयकानुमि- नित्वस्यैव कार्यतावच्छेदकत्वादिति वाच्यं। तथा सति व्यत्वाचन- (१) वरूपवः सत्ता-घटत्वादिविधेयताकानुमितिवारणार्थ विधेयताया प्रयत्वादिनिछत्वनिवेशः। अथ तथा सति व्यत्वात्वादिना घटत्वादिविध- यताकानुमितेरसंग्रह. घदत्वादिनिछविधेयताया दव्यत्ववाद्यनिरिक्तधा- नवच्छिन्नत्वेऽपि इयत्वाद्यत्तित्वात् इति चेत् । न । अयत्वाद्यत्तिया नि. पच्छिन्न विधेयता तन्निविधेयताया द्रव्यत्ववाद्यतिरिक्तधानवच्छिन्नत्व. निवेभाभिप्रायादिति न कोऽपि दोषः। अथवा निरवच्छिनत्वविशिए- व्यवत्तित्वामावबव-अध्यात्वत्वानवच्छिमत्वोभयाभाववविधेयताकामिविस्व.- मिथर्धकरणान कोऽपि दोष ।

·तत्वचिन्तामणे भावाप्रतियोगियदकत्वं वा। अन्यत्तिवहि-तहतोर- न्यत्तिधूमवन्नियात्यन्ताभावान्योन्याभावप्रतियोगि- । मितेनियमतो विविधविषयत्वापत्तेः ट्रव्यवत्वादिघटकतया स्वरूपती य्यवादिविशिष्टयुद्धेर्जनक्रौभृतम्य स्वरूपतो द्र्व्यत्वादिज्ञानस्थापि मर्वत्र मत्त्वादिति चेत्। न । स्वरूपतो द्रव्यवादिविधेयकानुमिरमिद्धेः घटो द्रव्यलवान् इत्यादिरूपाया एव यवत्वावच्छिन्नविधेयकानु- मिनेः मर्चवाभ्युपगमात् । एतदखरसेनेव वा अन्योन्याभावग. स. क्षणान्तरमाइ, 'याममानाधिकरणेति, यत्पदं त्वभिमतपर, 'यदष भवति' यदधिकरणं न भवति, यत्पदं माधपरं, वहिमान् धूमास- भावान् व्यत्वात् इत्यादौ व्यतिरेकिमायके माध्यशन्ये मामान्यादी वर्षमानं माध्यवदन्योन्याभावमादायायाशिवारणय हेतुममानाधि- करपन्न भन्योन्याभावविशेषणं, तत्त हेतुतावच्छेदकमम्बन्धेन यद्धे. तारधेदकावष्टियतमम्बन्धि नव वर्तमानवं, तेन वशिमा धमादित्यादी देवधिकरणधुमावयवादी वदादिमनोऽन्योन्याभावश्य कृतावपि नाय्याभिः, न वा द्रव्यं गुण-कर्मान्ययविभिमन्यादित्यादी मनाधिकरणगुणादी दृष्यवादिमतान्योन्याभावभ्य मन्त्वेऽपि श्र- शातिः। ताटामयादिदनियामकमामधेन देखताथामव्याप्तिवार जापाधिकरणमाय ममन्धियः। वर्नमाणवध विशेषता ( বিবৰিলিয়াহেবিযয় হয় নি मानिपोग्बो इसे बना भारतीभावात् समतो इexi बारातिमा ·थातिवादः। वायधिकरणबहि-धूमयोर्न व्याप्तिः, किन्तु तत्तडूमस्थ समानाधिकरणतत्तदह्निना। नचैवं धूममात्र न व्याप्ति- विशेषसम्बन्धेन माध्यप्रतियोगिकाभावत्तिमाध्यीय प्रतियोगित्व-तद- बच्छेदकत्वान्यतरावच्छेदकसावधेन वा ग्राह्य तेन सत्तावान् जाते- रित्यादौ हेवधिकरणे ज्ञानादौ विपयित्व कालिकविशेषणत्वाच्याथ- लादिसम्बन्धेन सन्तादिमदन्योन्याभावस्य च वृत्तावपि भाव्याप्तिः । यदिच वक्ष्यमाणयुक्त्या प्रतियोगिभिन्नत्वं निरुक्तहेतुसम्बन्धिनः प्रतियोग्यनिरूपितलं का नवर्तमानत्वस्य विशेषणमुपादीयते तदा वर्तमानत्वं येन केनापि सम्बन्धेन ग्राह्यं न तु सम्बन्धविशेषो निवे- भनीयः । वद्धिमान् धूमादिदं वाच्यं शेयलादित्यादौ वझ्यादि- मतः संयोगादिसम्बन्धेनात्यन्ताभावस्य धूमसमानाधिकरणत्वात् अम- भववारणायान्योन्याभावनिरूपितप्रतियोगितालाभार्थं अन्योन्यामा- वपद) यथाश्रुतेऽत्यन्ताभावस्थापि स्वावच्छिन्नभिन्नभेदात्मक- तया अन्योन्याभावत्वेन नद्दोपतादवस्थ्यात्। ननु तथापि वहि- । (१) घटान्योन्याभाववान् द्रव्यत्वादिन्यादौ व्यभिचारिणि घटत्वल्पग्य घटमिन्नमेदस्य विपोषणताविपघिसम्बन्धेनावर्त्तमानत्वेन तत्समानाधि- करणान्योन्याभावपदेन धर्तुमशक्यत्वादविव्याप्तिवारणाय पूर्वकल्प परित्यज्यतत्वयानुसरणमिति । (२) अन्योन्धपदमिति ख• ग.।

·तापचिन्तामो रिति वाच्यं । सर्वधूमव्यक्तस्तथात्वेन धूममात्रस्य व्या- मान् धूमादित्यादौ सर्वथामेव माध्यवयकीनां चालनोन्यायेन निएकहेतममानाधिकरणस्य तत्तयमित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताका. न्योन्याभावस्य प्रतियोगिलात् तादृशयासहत्तिधर्मावच्छिन प्रतियोगिताकान्योन्याभावस्य प्रतियोगित्वाचासम्भवः। न प निहत. हेतुसमानाधिकरणन्योन्याभावप्रतियोगितानवष्छेदकं यत्माभ्यं नैन समं भामानाधिकरण्यं विवक्षितमिनि वाच्यम् । तथापि वर्कि- मान् धूमात् सत्तावान् भातिमत्त्वादित्यादौ वयादेनिकहेतुसमा- नाधिकरणस्य तत्तदधिकरणत्तित्वविभिटवड्यादिमत्वावछिन- प्रतियोगिताकान्योन्याभावम्य वकि-घटीभयाधरच्छिनप्रतियोगिता- कान्योन्याभावस्य च प्रतियोगितावच्छेदकत्वेनासम्भवतादवाथ्यात् । प्रधानवधेदकवं पर्याप्तिसम्बन्धेनावच्छेदकतारन्यवर) । न च तथापि पहिमाम् धूमादित्यादौ पाननौन्यायेन मामामेव साध्ययकोना माधनममानाधिकरणन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकतापर्यावधि- फरवार अयामिदुारेति वाच्यं। जात्यमण्डोपाध्यतिरिकपदा. संस नरूपतोऽभावप्रतियोगितामा ट्कनया९) वद्यादेवच्छेदक- तापम्यायधिकरणवाभावात् इति चेत् ।न।मत्तान्याप्यजातिमाम् जा- तिममादित्यादौ तपाप्ययाः मन्यांमामेव मनायायशातीनां वह पन; माधगममानाधिकरणन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकतापr- (१) पापमयनाकमाणमिति ..." {मातारपणाधारदारदत्तमभ्युपेत्य ।

·च्यामिवादः। १३५ प्यत्वात् । धूमसम्बन्धिवहिस्तव्याप्य एव, युगपदुत्पन्न- यधिकरणत्वात् । गुण-कर्मान्यत्वविशिष्टमत्तावान् जातेरित्यादावति- याप्तेश्च सत्तायाः पर्यायाख्यसम्बन्धेन तादृशावच्छेदकताशन्यतया विशिष्टमत्ताया अपि तथात्वात् विभिटसत्तायाः मत्तानतिरिकत्वात् महानसीयवहिमान् धूमादित्यादावतिव्याप्तिश्च जात्यखण्डोपाथति- रिकपदार्यम्य स्वरूपतोऽनवच्छेदकतया महानसौयवादेरपि पर्या- याख्यमम्बन्धेन तादृशावच्छेदकताशून्यत्वात्। एतेन निरुतहेतुममा- नाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकतायाः पर्या- प्यनधिकरणं यत् साध्यतावच्छेदकं तदवच्छिन्नसामानाधिकरणं विव- चितमिति नामभवः मद्धेतौ वहिवादः माध्यतावच्छेदकस्य पर्या- प्याख्यमम्बन्धेन माधनसमानाधिकरणन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छे- दकतावच्छेदकत्ववत्त्वस्य कदाचिदपि असम्भवात् सत्ताव्याप्यजाति- मान् जातिमत्त्वादित्यादौ सीमामेव सत्ताव्याप्यजातीनां स्वरूपतः साधनसमानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि साध्य- तावच्छेदकौमृतसत्ताव्यायजातित्वरूपेणानवच्छेदकलादित्यपि निरस्त । द्रव्यत्वव्यायजातिमत्त्वान् यसमवायित्वादित्यादौ नानाजातिमाय- तादच्छेदकस्यलेऽव्याप्ने?यारत्वात् माध्यतावच्छेदकीदतानां सामा- मेव पृथिवील-जलवादिरूपाण व्यवसायातीनां चालनौन्यायेन साधनसमानाधिकरणप्रथिवी-जलादिमदन्योन्याभावप्रतियोगिताव- छेदकतावच्छेदकतापर्यायधिकरणत्वात् । गुण-कर्मान्यालविशिष्टप्त- तावान् जानेरित्यादावतिव्याप्तेश्च सत्तावन पर्याप्यायमम्वन्धन नाद- ·वाचचिन्तामणी विनष्ठयाच व्याप्तिरेव । कर्मणि च संयोगाभावः प्रतियोग्यसमानाधिकरणः। प्रतियोगिनावशेदकतावच्छेदकत्वशुन्यतया साध्यतावच्छेदकस्य वि- मिष्टमत्तात्वस्य तथालात् विभिमत्तात्वस्य सत्तावाननिरिकत्वात् । महानमीयत्वविशिष्टवकिमान् धूमादित्यादावतियानेच वडिलस्थ पर्यायाध्यमम्मन्धेन तादृशप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकत्वशन्यतया माध्यतावच्छेदकस्य महानमीयत्वविशिष्टवाहित्वस्यापि तथावान् वि- मिटवहिवस्य वहिवानतिरिकत्वात् । तद्दण्डिमान् दण्डिमयो- गादित्यादावतिव्याप्तेश्च जात्यतिरिकपदार्थम्य स्वरूपतोऽनवच्छेद- कतया माध्यतावच्छेदकीमततइण्डय्यक: पर्याप्याख्यसम्बन्धन ना- इमतियोगितारच्छेदकतावच्छेदकत्वशन्यत्वात् । अस्यापि माध्यता छेदकघटितवेन मरूपतो द्रव्यत्वादिविधेयकानुमितेरेतलानादय- भम्भवापत्तेय। मैवं। थत्र हि स्वरूपतोद्रव्यत्वादेः माध्यतं न त भाध्यतावच्दकं किमनि नव निरुतहेतुममानाधिकरणोपान्यो- न्याभाववनिरूपितप्रतियोगितामामान्य पदाधिकरणवनिष्ठपर्याय- ঘষবান্ধৱদাদাধিক দরদত্ত আসিনি विवीधं पापदं बकपतः माध्यहिपरतवहिमान धमान (१) भातः समायोतिपितवममापि समतोमानानुपरमात ধামদামি শিথিসাম বলীখেলাপি ফেসিয়াস কাশী ঘধিন্ধে মিথলিখিনি মাল चरम्।

·प्यानिशान रुपवान् पृथिवीलादित्यादिकिदिवछिपमाध्यकशास्थालक्ष्यमेव आत्यमण्डोपाध्यतिरिफपदार्थम्य स्वरुपतो व्याप्यनभ्युपगमादिनि नायाप्तिः। न प नयापि गुण-करमान्यपविशिष्टमतावान् आने- रित्यादादतियाप्तिः विशिष्टमत्तायाः मत्तानतिरिमलेन मनाया एव माध्यतया नदधिकरणत्वनिष्ठपर्याप्तावच्छेदकताकत्वाभावस्थ आ- तिमनिठान्योन्याभावप्रतियोगितामामान्य भत्वादिति वाच्यं । जा- त्यादी विषिष्टमत्तालरूपेण विशिष्टमत्ताया व्यायवानभ्युपगमेऽपि खरुपतो विशिष्टमत्ताच्याप्यत्यय सर्चममततात्(किश्चिदधिष- মাঘল ও নিতমোনাথিন্ধবৗমালিমিন- प्रतियोगितामामान्ये थम्भावविवाधिकरणत्वनिष्ठपर्याशावधेदक- नाकवाभावः तद्धविछिन्नमामानाधिकरप्यं ताकिमस्य यापिरिनि विवरणीयं, यब येन रूपेण यस्य माध्यतावच्छेदकलं तब तेन रूपेण तदेव यहार्मपदैन ग्राह्यं इत्यच यहिमान् धमा- दित्यादौ वहिबादेः स्वरूपत एव माध्यतावच्छेदकतया स्वरूपतो- पहिलादिकमेव यद्धर्मपदेन याद्य, महानमीयतविशिष्टवड़ि- मान् धूमादित्यादौ महानमीयत्वादिविशिवेन वहिवादेः माध्य- नावच्छेदकतया तदिमिटवशिलादिकमेव यद्धापदैन पाय, द्रव्यप- व्याप्यजातिमत्वान् द्रव्यममवायित्वादित्यादौ पृथियोल-अमलादीनां द्रव्यत्यव्याप्यजातीनां द्रस्त्याप्यजातित्वरूपेणेव माध्यतावच्छेदकलया तादृमजातित्वविगिष्टमेव यद्धर्मपदेन ग्राह्य, न तु खरूपतः प्रथिवील-जलवादिकमित्यादि स्वयमूछ । (ए) सर्वसिद्धत्वादिति ..! 18 ·तत्वचिन्तामधी अत्राधिकरणवांशस्थानतिप्रयोजनकतया तदपहाय लक्षणातर- माह, 'खममानाधिकरणेति, 'स्वपदं हेलभिमतपर, यदकत्वमिति यत्तिवमित्यर्थः, यस्य तस्य तव्याप्यसमिति शेषः । नथाच यत्र सरूपती यवादेः माध्यावं तत्र हेतुसमानाधिकरणैपान्योन्या- भाववनिरूपितप्रतियोगितामामान्ये यनिष्ठपोतावच्छेदकताकना- भावम्तमामानाधिकरण्यं स्वरूपतम्तस्य व्याप्तिरिति वक्तव्यं, 'यत्पदं म्वरूपतः माध्यव्यक्रिपरं । किञ्चिदवच्छिन्नमाध्यकस्यले तु तादृध- प्रतियोगितासामान्ये यावधिषनिष्ठपर्याप्तावच्छेदकताकवाभाव- मनविछिन्नमामानाधिकरण्य नावच्छिन्नस्य थाप्तिरिति वक्रयं । ननु तथापि ट्रव्यं पृथिवीवात् वहिमान् धूमादित्यादौ कास्तिकविशेषणत्व-ममवायादिमम्बन्धेन माध्यवतोऽन्योन्याभावस्थ देवधिकरणे मचादमम्भवः । न च प्रतियोगिता माध्यतावच्छेदक- मनधारशिलावच्छेदकताकवेन विशेषणीया इति वार्थ। घटवान् कामपरिमाणात् घटवाचित्यजानबादित्यादौ नाशप्रतियोगिता- प्रमिरिति रेत् । म। माध्यतावच्छेदकमम्मन्धावछिनत्वेनावनेद- कतापा विशेषणान्, केसावधिनि वाध्यवादिपर्याप्तस्वकप- मम्मन्थावधि भावपेदकताकत्वं मयोगादिमम्पोन वाच्यत्वादिमद- त्यमाभाइप्रतियोगिनायामेव प्रमिद्ध। माध्यतावच्छेदकमम्पन्धभेदेन ध्यान दान या तादाम्यमानन्धेन किधिदवच्छिन्नस्य माध्यत्वं तर सामान्योन्याभाववनिकपिनप्रतियोगितामामान्ये यदईपर्याप्ताव- दनाकमाभावहांवच्छिमामानाधिकरणं वयंपर्मपदं भामादकपर। बोदना च माध्यतावदकताघटकाम- ·व्याप्तिवादः। भावच्छिन्नवेन विवरणीया( सर्वमन्यत् अत्यन्ताभावगर्भप्रथमलक्ष- पावदवसेयमिति संक्षेपः। ननु अत्यन्ताभावघटितद्धितीयलक्षणपने व्यधिकरणधूमस्य वहि- वरूपेण व्यधिकरणवहिव्याप्यत्वं कथं स्यात् सामानाधिकरण्यविर- हात् इत्यत आह, 'अन्येति, 'प्रतियोगिखादिति, परस्परमामा- नाधिकरण्यविरहेणेति शेषः। यथाश्रुते नानाव्यक्तिसाध्यकानुरोधे- मानवच्छेदकत्वपर्यकानुधावनस्थावश्यकत्वेन तादृशप्रतियोगिवस्थान किञ्चित्करवात, इत्यञ्च परस्परसामानाधिकरण्यविरह एव तस्य हेतुत्वात्। न चैवमन्यतृत्तिवहेरन्यवृत्तिधूमवन्निष्ठात्यन्ताभावप्रति- योगिखादित्यस्यैव सम्यक्तया तदतोऽन्योन्याभावप्रतियोगिलादिति व्यर्थमिति वाच्यं । अन्यवृत्तिवतेरन्यनिष्टधूमवन्निष्ठात्यन्नाभावप्रतियो- गित्वेऽपि द्रव्यस्थाव्याप्यत्तिनानये सामानाधिकरण्यं सम्भवतीत्यनुशयेन नदुरादानादिति । 'न विमिनि, 'न व्याप्तिः' नैका व्याप्तिरित्यर्थः, तथाच धूमत्वं व्याप्यतावच्छेदकं न स्यात् व्याप्नेः प्रतिधुम) भिन्नत्वेन धूमलस्थातिप्रसनात्वादिति भावः। तथापेन' व्याप्याश्रयात्वेन, 'धूममात्र- खेति, तथाच व्याप्तेः प्रनिधूमं भेदेऽपि वञ्जिव्याप्तिवावच्छिन्नस्या- नतिप्रसनत्वात् धूमलमवच्छेदकं, यथा प्रतियोगितायाः प्रतिव्यक्ति- भिन्नत्वेऽपि तत्तदभावप्रतियोगितात्वावच्छिन्नस्थानतिप्रमतत्वात् घट- (९) माध्यतावच्छेदकतावछेदकसम्बन्धावच्छिन्नलेन विशेषणीयेति ख. ग (२) थाप्यवाभावे थप्रयोजकवादित्यर्थ । (२) सर्वत्र 'प्रतिधूमः' इत्यत्र प्रतिसमिति ख. ग. ।

·सवचिन्तामयो वादिकमवच्छेदकमिति भाव । ननु मर्चम्मिन्नेव लर धूमममा नाधिकरणवहिरपि धूमव्यायः स्यात् एव युगपदुत्पन्न विनष्टयक्ति- दयोरपि काचिकमभव्यन्ति स्मादित्यव दापत्तिमाइ, 'धूमेत्यादि, 'व्याप्तिरेव' कात्तिकमभन्याप्तिरेव, दैगिकसमयावताया समदेवदैव तन्नत्वात् उत्पाद-विनामयोागपद्याभिधानममगत स्थान् अत का- चिकवानुधावन, एकम्य कालिकथ्याप्यताया उत्पाद-विनाशयोरन्य- तरयोगपद्यस्यैव तन्नवादुभयोयोगपद्याभिधानमसद्गत स्यात् त समव्याप्थत्वानुधावन । ननु प्रतियोग्यमामानाधिकरणपटितप्रथम लक्षणे भयोगी सत्त्वाटित्यादी यद्यपि नातिव्याप्ति मनाया गुणध वदन भयोगमामानाधिकरयाभावमत्वेन प्रतियोग्यममानाधि- करणामत्ताथा' ममानाधिकरणभाव भयोगाभाव एव तत्प्रतियो- गितावधेदकत्वात् मयांगत्वम्य, तथापि मयोगवान् मयोगाभावादि- यादावतियाप्ति मयोगाभावे हेतौ मयोगमामानाधिकरण्याभावा- मलेन प्रतियोग्यममानाधिकरणाइतो ममानाधिकरलाभावो र मयोगामात्र किन्तु प्रभावान्तर एव तादृमप्रतियोगितानवच्छेदक- वात् भयोगवस्य । न च मनावत् मयांगाभावे हेतावपि गुणध वधदेन मय गमामानाधिकरणामावोऽन्येव इति वाच्य । तपा मनि प्रतियोगितावधेटसम्पन्धेन प्रतियागितावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिमामानाधिकरयामारदभावयेत्र धाप्ययभावतया 1 पंगाभावनापि यायायभावत्वापने इत्त बाइ, 'कामेशि चेति, 'भयोगाभाव ' भयोगान् तदभावादिद्यादौ माधनीभत भयोगा- भात्र, प्रतियोग्यममानाधिकरण भयोगपतियोगिमामानाधि- ·याप्तिवादा। करण्याभावाश्रयः, संयोगाभावे कर्मादौ न संयोगमामानाधि- करण्यमितिमतौतेः। न चैवं तस्य व्यायवृत्त्यभाववापत्तिरिति वाच्छ। निरकप्रतियोगिसमानाधिकरणभिन्नाभावस्य विभेषणताविशेषेणब- छिन्नवृत्तिमभिन्नाभावस्यैव वा व्याययभावत्वादिति भावः! यहा मन प्रतियोग्यसमानाधिकरणवघटितप्रथमस्तक्षणे संयोगी सत्त्वादि- त्यादावतिष्याशिः हेतोः संयोगाभावौयप्रतियोगिममानाधिकरण- नया स्वप्रतियोग्यसमानाधिकरणहेतोः समानाधिकरणे न मंयो- गाभावः किन्तु अन्यात्यन्ताभाव एव तत्प्रतियोगितावच्छेदकता न संयोगवस्येत्यत श्राइ, 'कर्मणि चेति, 'संयोगाभावः' संयोगाभाव- रूपः माध्याभावः, 'प्रतियोग्यसमानाधिकरण रति प्रतियोगिनो- ऽसमान प्रतियोग्यधिकरणवृत्तित्वशून्यं यत्साधनं तदधिकरणकस्त- दधिकरणनिष्ठ इत्यर्थः, तस्याधिकरणां यस्येत्यधिकरणार्थकषष्ठ्यन्ता- न्यपदार्थयधिकरणबहुनौहिममासस्य तदधिकरणमधिकरणं यम्येति मध्यपदलोपिसमासस्य वा श्राश्रयणात् । मत्तायां कर्मणि न संयोगमामानाधिकरण्यमित्यादिप्रतीत्या सामानाधिकरण्यस्याव्याप्य- त्तिलेन सत्तादावपि कर्मावच्छेदेन संयोगसामानाधिकरण्याभाव- मत्त्वादिति भावः( 1 ननु मामानाधिकरण्यं नाव्याप्यत्ति संयोगितिलाभावो मे सत्तात्तिरित्यादिप्रतीत्यनुपपत्तेः सत्तायां कर्मादौ न संयोगमामा- भाधिकरयमित्यादिप्रतीतेश्च कर्मादाववच्छेदकत्वसम्बन्धेन सत्ता- (१) ययादिपाठ ख ग पुस्तकपये नाति।

·१४१ तचिम्मामी यदा प्रतियोगिवैयधिकरण्यावच्छेदकावचिनव- मत्यन्ताभावविषेपणं कर्माणि च संयोगाभावस्य प्रति- योगिवैयधिकरण्यावच्छेदकावच्छिन्नत्वमेव । न चा- न्योन्याभावस्याव्याप्यत्तित्वम्, अभेदस्याबाधितप्रत्य- निधमामानाधिकरण्याभाव एव विषयः तपाच प्रथमलइ संयोगी मत्त्वात् मंयोगवान् तदभावादित्यादावतियाप्तिदुबारेत्यस्वरमा. दाइ, 'यदेति, 'प्रतियोगिवैयधिकरनेति, 'प्रतियोगिवैयधिकरण्य प्रतियोग्यनधिकरणदृष्मित्वं, 'अवच्छेदक' विशेषां यत्र हेतौ नदव- छिनत्वं भामानाधिकरणसम्बन्धन नदिमियत्वं तत्समानाधिकरणल- मिति यावत्, प्रतियोग्यमामानाधिकरणमपदाय प्रतियोग्धनधिक- रणवृत्ति हेतु विशेषणं वक्रयमिति तु तदर्थः । यद्दा ननु प्रथमलक्षणे प्रतियोग्यभमानाधिकरणवस्यात्यन्नाभावविशेषणात्मेोपदीयतां कि नभ्य देतविशेषणत्वेनेत्यत आह, 'कर्मणि ति, मधाचायना- भावविशेषणवे मंयोगौ द्रव्यवादित्यादावैवाव्याप्तिः विभिग्रस्यान- निरिकतया प्रतियोगिमामामाधिकरण्याभावविशिष्टः मन् हेव- धिकरणदृत्तियोऽभाव इति विवक्षायामप्यप्रतीकारादिति भावः । रदमुपलक्षणं द्वितीयनदणेऽपि प्रतियोगिवैयधिकरणस्यात्यन्ताभाव- विशेषणवे नवाचाप्तिः कर्मादौ मंयोगाभावम्य प्रतियोग्यनधि- करणतिवात् विभिटम्याननिरिकतया प्रतियोग्यनधिकरपशित विमिष्टः मन् देवधिकरणकृत्तियोऽभाव इति विवक्षायाममती- कारादिति ऐयं। मनु मामानाधिकरणं मायाप्यन्ति तपाप ·थातिवादः। १४१ अत्यन्ताभावविशेषणन्वेऽपि नाच्याप्तिः, अतिव्याप्तिथ हेलभावयोहयो- विशेषणव एव संयोगी सत्त्वादित्यादौ सामानाधिकरण्यस्य व्याप्यत्ति- तया सत्तायां संयोगाभावे च संयोगाभावीयप्रतियोग्यमामानाधि- करण्यविरहात् इत्यत शाह, 'यति अर्थस्तु पूर्ववत् । वस्तुतस्तु प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्य प्रतियोग्यनधिकरणनित्वस्य, यदवच्छेदकं निरूपकं देवधिकरणं. प्रतियोग्यनधिकरणं हेवधि- करणमिति यावत्, नदवच्छिन्नत्वं तदृत्तित्वं अत्यन्ताभावविशेषण- मित्येवार्थ:। केचित्तु प्रतियोगिवैयधिकरण्यं प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तिवरूपं यदवच्छेदकं विशेषणं नदवच्छिन्नत्वं तदिशिटलमत्यन्तामावविशे- षपमित्यर्थः, प्रतियोग्यमामानाधिकरण्यं विहाय प्रतियोग्यनधि- करणत्तित्वमत्यन्ताभावविशेषणं वक्रव्यमिति भावः । न चैवं कपि- मंधोगी एतदृदनादित्यादावच्याप्तिः एतदृच्चलसमानाधिकरणकपि- मंयोगाभावस्थापि प्रतियोग्यनधिकरणगणादिवृत्तित्वादिति वाच्यं । हेवधिकरणे प्रतियोग्यनधिकरणकृतित्वस्य विवक्षणीयत्वात् एत- साभायैव च हेतुमामानाधिकरण्यपदमतो न सवैयर्य, पति- योग्यनधिकरणवृत्तिलविशिष्टखाधिकरण हेत्वधिकरणकाभाव इति वा प्रभावाननिष्कर्ष इत्याहुः । तदमत् बहुतरकुटिकल्पनापत्ते- रिति धेयं । ननु मुले वृक्षः कपिमयोगी न इत्यवाधितप्रतीतेः कपिमयोगा- दिमत्यपि वृक्षे मूलाघवदेन कर्मियोगादिमतोऽन्योन्याभावस्य मचात् अन्योन्याभावपटितलक्षणं कपियोगी एतत्वादिस्याघ- ·বলিন্সিী - ऽव्याप्यत्तिमायके व्याप्तमित्यत बाह, 'न चेति, 'अन्योन्याभावस्थ' कपिमयोगादिमदन्योन्याभावस्य, 'व्याप्यत्तिर्व' कपिसंयोगादि- मत्यपि हचे मूलाधवच्छेदेन सन्वं, 'अभेदस्येति मूले वृक्षः कपिलं- योग्यभिन्न दति मूलावच्छेदेनापि कपियोगिभेदाभावस्य कपि- मंयोगिभिन्न दम्य च यथार्थमनौतेरित्यर्थः । न हि अव्याप्यक्ति- नोरयन्ताभाव-तत्प्रतियोगिनोरन्योन्याभाव-तत्प्रतियोगितावच्छेदक- योरेकावच्छेदेन भत्त्वं, विरोधात् । न च कपिमयोगिभेदाभावस्य कपिर्मयोगिभिन्नभेदस्य च कपिमंयोगरूपतया मूलावच्छेदेन कथं तत्प्रतीतिरिति वाच्यम् । अन्यान्योन्याभावाभावस्यान्योन्याभाव- वझेदम्य च प्रतियोगितावच्छेदकखरूपत्वेऽप्यव्याप्यतिम्यले सबद- न्योन्याभावात्यन्ताभावस्य नविभेदस्य चातिरिक्रस्य व्याप्यत्तिख- कंपन्योफरूपमतौत्यन्यथानुपपत्त्याभ्युपगमात्। न चैवं मूले वृक्षः कपि- मंयोगौ नेत्यावाधितप्रतीतेः का गतिरिति वाच्यं। विशेषणीभूतस्य कपिर्मयोगादेरत्यन्ताभावम्यैव तदिषयवात् । न च तव कपिठयोग्य- न्योन्याभावविषयकत्वमप्यनुभवमिद्धमिति वाच्या तथानुवमायस्य घर मत्वात् । श्रथेवं गुणादावपि मंयोगवदन्योन्याभावोऽपि अयोगोलकादौ धमददन्योन्याभावोऽपि च न मिद्येत् तत्रापि गुणो मयोगी अयोगीनकं न धूमवन् इत्यादिपतीनेबिभपणौ तस्य मंयोग- धूमादेरत्यन्ताभावविधयतायाः सुवचनात् इति चेत् । नातत्र वाधका भानामुयामायानां भ्रमये मानाभावात् । प्रश्ते च चौकाभेद- प्रतोतरेव बाधकतथा अनुव्यवमायन्य भ्रमताया: प्रमाामिद्धवा- दिति भावः । इदमापातनः मूले वृत्तः कपिलंयोग्यभिष इत्याधित- ·यातिवाद। भिनानात् । व्याप्य-व्यापकमावाज्ञानेऽपि वस्तुसतस्त- यात्वेनाचायमानस्य सम्बन्धत्वेनैव भातस्य पद्यर्थत्वं । प्रतीतेरमिद्धेः कपिर्मयोगिभेदाभावस्य कपिसंयोगादिमद्भिन्नभेदस्य चातिरिकस्य कम्पने गौरवात् । न च कपिसंयोगिभेदाभावः कपि- मयोगिभित्रभेदय न कपिमंयोगरूपो न वातिरिकः किन्तु तत्तय- क्रित्वरूपस्तादात्म्यसम्बन्धेन तत्तदंक्तिस्वरूपो वा इति वाच्यम् । तथापि मूलस्य तबानवच्छेदकत्वात् नत्प्रतीतेः प्रमालासम्भवात् तत्पनौतेर्यथा- र्थत्वे मानाभावाच । न च तथापि वृक्षः कपिसंयोग्यभिन्न इति यथार्थ- मतौतिरेवान्योन्याभावस्थायाप्यवृत्तिले बाधिकेति वाच्यं । वृक्षे कपि- मंयोगिभेदस्याव्याप्यवृत्तित्वे तद्भेदात्यन्ताभावस्य तद्भिन्नभेदस्य च सतर्रा शुचायावच्छेदेन सत्त्वात् तादृशप्रतीतेरनुपपत्तिविरहात् । न च कपि- मंयोगिभेदाभावम्य वृक्षावृत्तित्वज्ञानं बाधकमिति वाच्यं । ननि- मत्युत नहत्तिवस्यैव ग्रहात्। वस्तुतस्तु अन्योन्याभावस्य व्याप्य- तितानियमनयेऽपि कपिमयोगी एतदृश्यादित्यादौ कपिसंयोगिभे- दम्याव्याथवृत्तित्वधमेण हेतमामानाधिकरण्यभमे नियमतोऽनुमि- त्यनदयापत्या निरवच्छिन्नत्वं स्वपनियोग्यनिरुपितत्वं वा इवधि- करणमृत्तिबम्य सप्रतियोगिभिन्नत्वं देवधिकरणम्य वा विशेषणमा- वम्यक स्वपदमभावपर, नयाच तत एव कपिमयोगादिमद्विषत्वस्या- यायवृत्तिवेऽपि कपिसंयोगी एजन्यादित्यादौ मायातिः मूले सृपः कपिमंयोगो नेत्ययाधितप्रतीतावपि वृक्षः कपिमयोग्यन्योन्याभाव- 19 ·तत्वचिन्तामो नचैवमननुगमो दौपाय, कस्य का व्याप्तिरित्यननु- गतस्यैव लक्ष्यत्वात् । अथ धूमवति वह्नि-इदा न प्रतियोगों नेत्यप्रत्ययेन स्वनियोगिवावच्छिन्त्रप्रतियोगिताकभेद- ववस्य हेबधिकरणे विरहादित्येव तत्वं । कैचिन्नु कपिमयोगिभिन्नत्वस्याव्याप्यत्तित्वनमे नत्प्रमायां वा हेतुमामानाधिकरपथग्रहे नियमनोऽनुमित्यनुत्पादवारणय प्रतियो- ग्यत्तित्वेनान्योन्याभावो विशेषणीयः। न चैवं कपिसंयोगी मत्त्वा- दित्यादावतिव्याप्तिरिति वाच्य। मामानाधिकरप्यस्थाच्याप्यत्तितया कपिमंयोगवदन्योन्याभावम्यापि गुणादौ प्रतियोग्यवृत्तित्वात्। हेल- धिकरणावच्छेदेन प्रतियोग्यचिव विवक्षित एतहाभायैव च हेतु- ममानाधिकरणपदं, तेन भयोगो ट्रयवादित्यादौ नाच्याप्तिस्तद- वया । इतुरेव वा प्रतियोम्यवृत्तिवेन विशेषणेयः इत्याः। तदसत गौरवात् सम्बन्धविशेषेणैव प्रतियोग्यत्तिवस्य वक्रव्यतया) स्वनि- (२) वयाप्यत्तिधम्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदस्वाच्याप्यत्तित्वं न तु ঘদ্দিাৰচ্ছিন্নমষিয়িনাময় ঘন: মনিবনিলয় व्याप्यभिधम्मतया तवमिन्द्रवियोगिताकभेदस्य नाव्याप्यत्तिल मिति भाव । (২) দুনিয়াবিল কাৰিবিলিনৰ ধুনা বিধা: বনিয়ামি! বল খুব ঘনিষ্ঠামিলি খুনি প্রশিক্ষনশীল वर्गमागत्यात पतियोग्यशिमरी गगनादिमेद व तम्य प्रविगिति তাহী লামি সমাপনদাৰ মাৱিমি খুব पदादा मसन्धविषय मप्रतियोगितावच्छेदकवनायविरोधिता घटसमन्धरप, समदं पन्नोन्याभाश्परम् ।

·ध्यातिवादः २०० स्तः धूमवान् वह्निमदो न भवतीतिगतीासज्य- दृत्तिप्रतियोगिकौ वह्नि-वहिमतोरत्यन्तान्योन्याभावी योग्यनिरूपितलापेक्षया गुरुत्वात् प्रतियोग्यवृत्तित्वस्याच्याप्यवृत्तिवे मानाभावाचेति दिक् । ननु तचेत्यादौ सप्तन्याद्युत्तरवादिपव्ययेन भन्नम्पादेरिव स्खम- मानाधिकरणान्योन्याभावामतियोगियइकलमित्यत्र सम्बन्धिबोधक- बौद्युत्तरककारेण मतप्राययादिः मर्यते तेन च व्याथत्व- छपसम्बन्धाश्रयः साध्यच्याप्यत्वरूपमम्वन्धाश्रयो वा स्मर्यने विग्रहवा- कास्तषच्याद्यर्थक्तो पनौयुत्तरककारमारितमनुवाद्यर्थलनियमात् तत्र प्रथमे तदेकदेशे व्याप्यत्वे निरूपितत्वसम्बन्धेन यद्वत्पदार्थस्य मायाधिकरणस्यान्वयः, द्वितीये तदेकदेशे माध्ये प्राधेयतासम्बन्धेन तदन्षयः, यद्दा यत्पदोत्तरमतुप्प्रत्ययस्यैवाधिकरणच्याप्योऽधिकरण- त्तिसाध्ययाप्यो वा अर्थ: विग्रहवाक्यस्थषध्याद्यर्यवतो बहुबौहेश्वर- भपदार्थस्वनियमात्, तदेकदेशे चाधिकरणे प्रतियोग्यन्तस्य यत्पदार्थ- माध्यस्य चान्वयः, ककारस्तात्पर्यग्राहकः, नथाच स्वसमानाधिकणा- न्योन्याभावाप्रतियोगिमायाधिकरणच्यायलं खपमानाधिकरणन्यो- न्याभावाप्रतियोगिमायाधिकरणत्तिमाध्यव्याप्य त्वं वा लक्षणवाक्यार्य: उभयथैव व्याप्यत्वं नघटकं नदेव च व्याप्यत्वं न ज्ञायते इत्यत आ६, 'याप्येत्ति, 'याप्य-व्यापकभावाजानेऽपि' माधवतो साप्यत्वज्ञानं विमा- पि, 'सम्बन्धवेनैव भातस्य भयोगवादिनैव प्रशतन्याप्तिज्ञानविषयस्य, 'वस्तुमतः तथालेनाशायमानस्य वस्तुसतोयामिलेन प्रातव्या मिजा. -- ·१४० तत्वचिन्तामो धूमवति विद्यते इति कथमेते लक्षणे इति चेत् । न । तादृशाभावानभ्युपगमात् अभ्युपगमे वा तत्र तदुभयं प्रतियोगिन पहि-बहिमन्ती। माविषयस्य, 'षष्ठ्यर्थत्वं' विग्रहवाक्यस्यषष्ठ्यर्थत्वमिति योजना, 'वस्तु- मतः' वस्तुनि फलीभूतानुमिती विधेयतासम्पन्न मतः माध्यस्येति यावत्, तथाच मंयोगवादिरूपेण मंयोगादिरूपवेतनावच्छेदक- मम्बन्धस्यैव विग्रहवाक्यस्यषष्ट्यर्थतया ककारस्मारितमत्वादेरपि संयो- गखादिरूपेण मंयोगादिरेवार्थो न तु व्याप्यलादिरूपसम्बन्धवानिति भावः । न चैवमिति, ‘एवं स्वपदार्थ-यपदार्थघटितलवणे, 'अननु- गतम्यबेनि, लक्ष्यस्यानुगतत्वे लक्षणस्याननुगतत्वएव परस्पराव्याप्ति रूपदोषसम्भवादिति भावः। 'धूमवान् वनिमददौ न भवतीत्येव पाठः, न भवत इति पाठस्तु प्रामादिकः(१) । 'यामज्येति व्यामध्य- वृत्तिधर्मावछिनप्रतियोगिकाविश्यर्थः, 'धूमवति' वडि-दोभयत्वा- वच्छिधानधिकरणे धूमवति, 'कथमेते लक्षणे दति, 'एते' अत्यन्नाभा- वान्योन्याभावगर्भशक्षणे, प्रतियोगियधिकरणत्वस्थ प्रतियोगितावच्छे- दकावच्छिन्नत्यधिकरणवरूपतया वहि-इदोभयत्वावच्छिनाभाव- स्थापि नपात्लादिति भावः, 'नामाभावेति व्यासज्यत्तिधर्मावर विषमतियोगिताकाभावामभ्युपगमादित्यर्थः । न चैवं वद्धि-दो (२) प्रत्ययम्न उहे ययापकपातरतिवचनस जातीयवचनवावनियमा. दिदि मेषः।

·याप्तिवाद। १०४ अथवानीयाधिकत्वं व्याप्तिः तच्च यावत्वसमाना- धिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नं यत् नस्त इत्यादिमतीतेः को विषय इति वायं। दाधिकरणे तादृश- प्रत्ययस्य वनिसामान्याभावो विषयः वन्हिमति तादृशमत्ययस्य हुद- सामान्याभावो विषयः तदुभयन्ये च तादृशप्रत्ययस्य तादृभाभाव- इयमेव विषय इत्यभ्युपगमात्। न चैवं हित्वस्य प्रतियोगितावच्छेदक- बोलेखोऽनुपपन्न इति वाच्यं । लाघवात् कृप्तप्रकारीभूतवहिल-हद- बादिरूपतत्तद्धविच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावानामेव दित्वाच्छिव- प्रतियोगिताकत्वकल्पनात् । अथैवं लक्षणव्याप्तिस्तदवम्या धूमममा- नाधिकरणादसामान्याभावस्य हुदत्वावच्छिन्नहूदमावत्तिप्रतियो- गिताप्यनेर्वहावमत्त्वेऽपि वन्हि-इदोमयत्वावच्छिन्नतत्प्रतियोगिताव्य- कोरुभयसाधारणतया वझावपि सत्त्वात् द्रव्यमामान्याभावो वहि- प्रनियोगिकः इति वत् दमामान्याभावो वहिप्रतियोगिक इत्यपि प्रत्ययापत्तिः ह्रदसामान्याभावो न वनिप्रतियोगिक इति प्रत्ययानुप. पत्तिय हुदसामान्याभावस्य हिलावच्छिन्नप्रतियोगिताव्यतिनि- छत्वादिति चेत्। न । वनिसामान्याभाव-हदसामान्याभावादेः वशित्व- दवावच्छिन्नवनि हदमावत्तिप्रतियोगिताव्यत्योरेव वहि-दो- भयत्वावच्छिन्नत्वाभ्युपगमात् उभयमाधारणप्रतियोगितान्तरे माना- भावात् । न चैवं पर्वते बनि-दौ न त इति प्रतीतेः प्रतियोगिता- कवसम्बन्धनाभावे वडि-दृदयोरुभयोः प्रकारलानुपपत्तिः हदसामा- न्याभाव बहिनिष्ठमतियोगिताकालविरहादिति वाच्या हदलावच्छि- ·तत्वचिन्तामो सत्पतियोगिकात्यन्ताभावसमानाधिकरणं यत् तेन समं सामानाधिकरण्यम् । नीवं सोपाधिः, तत्र ७ पदमावत्तिपतियोगिताध्यकईदसम्बन्धलबदहिसम्बन्धलस्याप्यन्यु पगमात्। न च तदमम्बद्धस्य कथं तत्सम्बन्धवमिति वाच्या नदृत्तिधर्मा- वच्छिन्नत्तमम्बन्धेन तस्यापि तत्सम्बद्धत्वात् तच निष्ठतासम्पन्न प्रतियो- गित्वस्योभयसम्बद्धले मानाभावात्। अथ वजि-हूदौ न स्तः घट-पटौ न त इत्यादिप्रतीतेः प्रकारौभततत्तद्धर्मदयावच्छिन्नमतियोगिताका- भावविषयलेनोपपत्तावपि घटौ न स्तः पटौ न स्तः इत्यादि प्रनीते कृप्ताभावविषयवेनोपपत्तिः घटादिसामान्याभावस्य नदिषयत्वे एकैक- घटादिमति तादृयप्रतीत्यनुपपत्तिः यत्किञ्चिद्घटाद्यभावस्य नदि- पयत्वे घटव्यादिमत्यपि तादृशप्रतीत्यापत्तिः श्रतो घटद्वयत्व-पटदया बावच्छिन्नमतियोगिताकाभावस्यातिरिमस्यावग्यकत्वमिति चेत् । न। नावता घटौ न स्तः पटौ न त इत्यादिमतीतिबलाघटद्वयत्व- दयत्वावञ्चिनप्रतियोगिताकामावस्यातिरिक्तम्य सिद्धावपि घट-पटो- भयत्वावच्छिन-वझि-दोभयत्वावच्छिन्नाभावादेरतिरिकत्वे माना- भावात् । यावत्यो घटयक्रयः प्रातिम्विकरूपेण तत्तहस्यक्रिभिवघट- वावधिप्रतियोगिताकाभावेष्वेव प्रत्येक घटद्वयवावछिनप्रति योगिताकत्वकम्पनात् पत्किश्चिद्घटभिन्नघटाभावादेव घटौ न त रति प्रतीत्युपपत्तेः घटदयवावछिन्नप्रतियोगिताकाभावेऽपि मामा- भावाच पस्किचिघटद पवनि घटेमरघटस्यैव मत्त्वात् न था धीः। नपानमाभावेषु घटदयत्वावछिन्नमनियोगिताकससम्बन्धकम्पमा- व-पट- ·यातिवाद। साधनसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिन आदें- धनवत्त्वादेरुपार्योऽत्यन्ताभावस्तेन समं साध्यस्य मपेक्ष्य लाघवादेक एव तत्सम्बद्धवातिस्निाभावः मिझतीति वाच्यं । अनन्ताधिकरणेषु अतिरिक्ताभावप्तम्बन्धकल्पनामपेक्ष्य मृतानन्ता- धिकरणसम्बन्वेष्वानन्ताभावेषु घटदयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व- सम्बन्धकम्पनाया एव लघुत्वादिति भावः । एतेन बित्वाद्यवच्छिन्ना- भावोऽपि व्याख्यातः । ननु घट-पटौ न सः घटौ न स्त: बहि-हूदी न स्तः वही नस्त इत्यादिप्रतीतेः अधिकरणभेदेन नानाभावविषयकल- मनुभवविरुद्धमेकाभावविषयकलस्यानुभवसिद्धत्वात् तादृशानुभवाय- लापे अधिकरणतिरिकाभावस्यामिझापत्तेः इत्यस्वरसादाह, 'अभ्युप- ममे वेति, 'तदुभयं प्रतियोगि' दिखव्यावर्तकं तत्तद्धर्मदयं द्वित्वञ्च नादृणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं, 'न वद्धि-वहिमन्तौ' न वह्निव- वहिमान्चे, तथाच हेतसमानाधिकरणवकि-हृदोभयाभावम्य वहिव- दत्वमुभयत्वं चितयं प्रतियोगितावच्छेदकं अवच्छेदकता च व्यासज्य- त्तिः न तु बहित्वमवच्छेदकतापाप्यधिकरणं, एवं वनिमद्- दोभयान्योन्याभावस्य वहिम हदसमुभयवञ्च विनयं प्रति- योगितावच्छेदकं अवच्छेदकता च व्याभञ्यत्तिः न तु वहिमवं अवच्छेदकतापर्यायधिकरणं अतो नाव्याप्तिः मागुभयुक्त्या सर्वेषा- मेव सक्षणमा अवच्छेदकतापर्यायधिकरणवघटितवादिति भावः । 'तदुभयं प्रतियोगीत्यादि यथाश्रुनन्नु न सङ्गच्छते उभयोः प्रति- योगिले एकस्यापि प्रतियोगिवानपायात् । न च व्यासज्यरत्तिधर्माव- ·तत्वचिन्तामो धुमादेः सामानाधिकरण्याभावात् उपाधैः साध्य व्यापकत्वात् । एतदेव यायस्वव्यभिचारिव्यभिचारि- साध्यसामानाधिकरण्यमनापाधिकत्वं गीयते । छिन्नाभावस्य प्रतियोगितापि व्यामधवृत्तिरिति वाच्य । घटो घट पटोभयाभावप्रतियोगीत्यमत्ययापत्ते घटोन घट-पटोभया- भावप्रतियोगौति प्रत्ययापत्तेश्य इति ध्येय । सँचितु 'तदुभय प्रतियोगि' दित्वव्यावर्तकतत्तद्धम्मावच्छिन- मात्रवृत्तिपर्याप्यधिकरणबमम्बन्धेन तदुभयत्व तादृशाभावप्रतियो- गितावरटेक 'न तु वहि-वहिमलो' न वशित्व-महिमचे, नाच वहिदोभयाभावाभि- B-दमात्रवृतिपर्यायधिकरणावादिसम्ब- धेन दित्व प्रतियोगिताव वेदक न तु वहिलादि। न चैव वहि- हदौ म म इत्यादावचयितावच्छेदकावच्छिन्त्रप्रतियोगिताकलयुः त्पत्तिभङ्गप्रमन केवदित्वम्याचयितानवच्छेदकालादिति वाध्य । - शुत्पत्तेरच महोघात् इत्या । पाचम्नु घर-पटोमयाभावादेघंट पटोभयतिदिखत्वेन ना. दिवमेव प्रतियोगितावधेदक अवयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगि- नाकत्वयुत्पत्तेचाच महाच एव इत्या । तदमत् घट पटोभयक्ति- बाउनुपन्दितावपि घट-पटौ न त इति प्रत्ययात् । न च तदानी नादाप्रत्ययोऽभिद्ध इति वाच । तदानीमपि नादृयप्रत्ययस्येव दीधितिकता निमितलादिति दिक् ।

·प्यातिवादः। यहा यावत्समानाधिकरणचन्ताभावाप्रतियोगि- श्राचार्यलदणं परिष्करोति 'श्रथ वेति, यथाश्रुते प्रहतमाध्य- व्यापकत्वे मति साधनाव्यापको यस्तदभाववत्वरूपमनौपाधिकत्वमिति, मद्धेतौ सिद्यसिद्धिव्याघातादाह, 'तच्चेति अनौपाधिकत्ववेत्यर्थः, 'यावदिति, यावन्ति स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छे- दकानि तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकात्यन्ताभावसमानाधिकरणं यत् साध्यं तेन समं मामानाधिकरण्यमित्यर्थः, 'स्वपदं हेत्वभिमतपरं, वहिमान् धूमादित्यादौ धूमममानाधिकरणत्यन्ताभावप्रतियो- गितावच्छेदकानि यावन्ति जलवादीनि तदवच्छिन्त्रप्रतियोगिता- काभावसमानाधिकरण एवं वतिः व्याप्यममानाधिकरणात्यन्नाभाव- प्रतियोगिनो व्यापकवति सुनरां अत्यन्ताभावादिति लक्षणसमन्वयः । धूमवान् बहरित्यादौ चवहिममानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिता- बच्छेदकमाईन्धनत्व-धूमत्वादि तदवच्छिन्त्रप्रतियोगिताकात्यन्ताभाव- न धूमादि: बान्धनादेधूमव्यापकत्वादिति ना- तिव्याप्तिः। वझिसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकं ज- लत्वादि नदवच्छिन्त्रप्रतियोगिताकाभावसमानाधिकरणोधूम दव्यति- व्याप्तिवारणय यावदिति। ननु सर्वत्र तादृशावच्छेदकैर्घटत्व-पटत्व- गोलादिभिर्यावद्भिरवच्छिन्नवस्य कुत्राप्यभावादसिद्धिः । न च यावन्ति नादृशावच्छेदकानि तन्प्रत्येकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावेति विव- ममानाधिकरणय (২) বলিয়নিয়াসিনাজায়নামৰািণাধিয দুমাৰি रिति ख. । 20 ·१५४ तत्वचिन्तामयो प्रतियोगिकात्यन्ताभावासामानाधिकरण्यं यस्य तस्य तदेवानापाधिकत्वं सेोपाधौ तु साध्यवन्निष्ठात्यन्ताभा- चितमिति वाच्यं । अवच्छिन्नपदस्याश्रयार्थकतया तत्प्रत्येकाश्रय- प्रतियोगिकोभयाभाव-विशिष्टाभावादिकमादायातिव्याश्यापत्तेः । न च थावत्त्वमवच्छिन्नस्य विशेषणं तथाच तादृशावछेदकावच्छिन्नानि यावन्ति नत्प्रतियोगिताकाभावत्यर्थः, अवच्छिन्नपदमाश्रयार्थकमिति वाच्यं । तथापि यावत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिकात्यन्ताभावमादायाति- च्याप्तितादवस्यात्प्रतियोगियधिकरणत्वेनाभावविशेषणवेप्रसिद्धिः । न च तादृभावच्छेदकानि यावन्ति तत्प्रत्येकावच्छिन्नप्रतियोगिका- त्यन्ताभावसमानाधिकरणं यत्साध्यं विवक्षितं इति अवच्छिववञ्च खरूपमम्बन्धविशेषः, इत्थञ्च विभिटाभावीभयाभावमादाय नाति- व्याप्तिरिति वाच्यं । रूपवान् पृथिवीत्वादित्यादावन्यायापत्तेः पृथि- वौत्वममानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकानि पटवत्वादीनि यावन्ति तप्रत्येकावच्छित्रप्रतियोगिकाभावमामा- नाधिकरण्यस्य कापि रूपेऽमत्वात् घटीयरूपे घटत्वत्वावच्छिन्नप्रति- पोगिकास्यन्ताभावमामानाधिकरण्यविरहात् पटौयरुपे पटवला- वच्छिन्नप्रतियोगिकात्यन्ताभावमामानाधिकरणविरहात् । विशिष्ट- मतावान् नातेरित्यादावनिव्यायापत्तेय जातिममानाधिकरणा- स्यन्ताभावप्रतियोगितावोदकानि यावन्ति न प्रत्येकावच्छिनपति- योगिताकाभावमामानाधिकरणम्यैव विभिष्टमचे मत्तानतिरिक मायादिति। मे। इसममानाधिकरपात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छे- घटवल- ·यातिवादः । बाप्रतियोगिन उपाधेोऽत्यन्ताभावस्तेन समं हेतो. सामानाधिकरण्यम् उपाधेः साधनाव्यापकत्वात् । दका यावन्ती धर्मा यद्यविच्छिन्नसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रति: योगितावच्छेदकास्तर्यावच्छिन्नसामानाधिकरण्यस्य विवक्षितत्वात्। यद्धर्मपदं साध्यतावच्छेदकपर, अन चरमप्रतियोगिता विशेषणतावि- शेषसम्बन्धावच्छिन्नत्वेन विशेषणीया, तेन धूमवान् व रित्यादौ वकि- समानाधिकरणात्यन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्याईन्धनत्वादेः मर्च- चैव धूमवावच्छिन्नममानाधिकरणममवायादिसम्बन्धावच्छिन्नाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकखेऽपि धूमप्रकारकप्रमाविशेष्यत्ववादे:१) तादृशा- वच्छेदकयावदन्तर्गतस्य धूमममानाधिकरणाभावीयविशेषणनाविधे- पावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकबविरहाबातिव्याप्तिः। एवं प्रथम- प्रतियोगितापि विशेषणताविशेषसम्बन्धावच्छिन्नत्वेन विशेषणीया, तेन बझिमान् धूमादित्यादौ धूमसमानाधिकरण-संयोग-समवायादिसम्य- धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य वझिप्रकारकप्रमाविधेश्यत्व- लादेविदन्तर्गतस्य वहिममानाधिकरणाभावीयविशेषणताविशेषा- वच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकत्वविरहेऽपि न तिरिति दिक् । यथा- {{} অ্যায় বিথি খুনসন্ধান্ধেলমানগ্রামিষ খুব प्रकारकशानविशेष्यत्वावादे. पशिसमानाधिकरणामावप्रतियोगि. लावच्छेदकावं न सम्भवतीयत उळ धूमप्रकारकप्रमाविष्यायवाद. रिति ·सत्यचिन्तामणी यहा यत्सम्बन्धितावच्छेदकरूपवावं यस्य तस्य सा व्याप्तिः। तथाहि धूमस्य बहिसम्बन्धित्वे घूमत्वस- श्रुताभिप्रायेणामद्धेतौ लक्षणासत्त्वं प्रतिपादयति, 'न विमिति, 'प्रायन्नाभावप्रतियोगिनः प्रतियोगितावदकावच्छिन्नस्य, उपाधे' प्रा;न्धनववाद्युपाधेः) । ननु तस्यानोपाधिकलरूपत्ये “यावत्वर्थाभ- चारियभिचारिमाध्यमामानाधिकरध्यमनौपाधिकल" इति प्राची- नग्रन्थविरोध इत्यन आइ, 'एतदेवेति भया यन्निरुतमेतदेवेत्यर्थः, "अनौपाधिकवमित्यनम्तरमिनि पूरणीयं, गीयते' प्राचीनरुच्यते, 'स्वत्यभिचारिपदम्य स्वभमानाधिकरपात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेद- कावच्छिनार्थकतया, दितीयव्यभिचारिपदम्य च तत्प्रतियोगिताका- त्यन्ताभावममानाधिकरणार्थकतया नम्याप्ययमेवार्थः इति भावः । प्रकारान्तरेणानौपाधिकत्वं नियति, 'यति यावन्ती याम- मानाधिकरणात्यन्ताभावापनियोगिनतत्प्रतियोगितात्यन्ताभावाचा- मानाधिकरण्यं यस्य तम्य तत्त्वमेव तदनौपाधिकवमित्यर्थः, प्रथम यत्पदं माध्यपरं यम्मेत्यत्र यत्पदं हेतुपरं, वद्धिमान् धूमादित्यादौ वष्टिममानाधिकरणभावाप्रतियोगिनामिन्ननादौनां मर्चषामेवा- (९) धम्मसएशेतागपुस्तकेषु मच 'चाच वादपाः' रवि पाटो वाते परन्तु टोकाकारथाप्यानुसारेण कमिचिमन मन 'पावनात्वादेशपाधे' अन्यत्र 'उपाधे' वावमात्रपाठी बतेपदनुमीयते ।

·वातिवाद । वच्छेदकं धूममावस्य वह्निसम्बन्धित्वात, बहेस्तु धूम- सम्बन्धे न वह्नित्वमवच्छेदकं धूमासम्बन्धिान गतत्वात, भावेन ममं धूमस्य न सामानाधिकरण्यं व्यापकव्यापकस्य सुतरां व्याप्यव्यापकलादिति लक्षणसमन्वयः, धूमवान् वहेरित्यादौ धम- समानाधिकरणभावाप्रतियोगिनामाईन्धनादीनामेवाभावेन समं वयादे. मामानाधिकरयान्नातियाप्तिः । धूमसमानाधिकरणा- भावाप्रतियोगिनो द्रव्यत्वादेरभावेन सममसामानाधिकरण्यस्य वनौ मत्वादनियाशिवारणाय 'यावदिति। ननु सर्वत्र साध्यसमानाधिक- रणभावामनियोग्येवाप्रसिद्ध नादृशविभिटाभावोभयाभावप्रतियोगि- त्वस्य केवलान्वयित्वात् । न चाप्रतियोगिपदं विशेषणताविशेषा- वच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकावच्छिन्नपर यधिकरणसम्बन्धावच्छि- प्रतादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य सर्वत्र सत्वात् तादृशप्रतियो- गितानवच्छेदकस्याप्रसिद्धिरिति विशेषणताविशेषावच्छिन्नेति प्रति- योगिनाविशेषणमिति वाच्यं । तथापि वहिमान् धूमादित्यादा- वसम्भवात् वहिममानाधिकरणाभावीयविशेषणताविशेषावच्छिन्न- प्रतियोगितानवच्छेदकावच्छिचयावत्प्रतियोगिन यावत्त्वावच्छिन्न- प्रतियोगिकाभावेन ममं सामानाधिकरण्यस्य धूमे सत्त्वात् । न च साध्यसमानाधिकरणभावीयविशेषणताविशेषावच्छिन्नप्रतियोगितान. वच्छेदक यावत् तत्प्रत्येकावच्छिन्नविशेषणताविशेषावछिन्नप्रतियो- गिकाभावेन मममसामानाधिकरण्यं विवक्षितं संयोग-समवायादि- सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिकाभावमादायासम्भववारणाय विशेषणता- ·सावचिन्तामणौ न यतिप्रसक्तमवच्छेदक, संयोगादा नथात्वादर्शनात् । किन्तु बहावादॆन्धनमभवहित्वं धूमसम्बन्धितावच्छे- दकं, तादृशञ्च व्याप्यमेव । विशेधावच्छिन्नेति चरमप्रतियोगिताविशेषणमिति वाच्यं। प्रमेयल बादेरपि तादृभप्रतियोगितानवच्छेदकयावदन्तर्गततया नदवच्छिन्न- विशेषणताविशेषावच्छिन्नप्रतियोगिकाभावाप्रमिया असम्भवतादव- स्थ्यात् । न च व्यतिरैकितावच्छेदकत्वेना) तादृशप्रतियोगितान- दच्छेदकं विशेषणीयमिति वाच्यं । तथापि केवलान्वयिन्यव्याप्तेः तत्र नादृशानियोगितानवछेदकव्यतिरेकितावच्छेदकधर्माप्रमिद्धेः यं विशिष्ट सत्वादित्यादावयाप्तेश्च विशिष्टस्यानतिरेकात् । अथ था- वत्त्वं दितीयात्यन्ताभावविशषणं, तथाच माध्यममानाधिकरणाभावी- यविशेषताविशेषावच्छिन्न प्रतियोगितानवच्छेदकावच्छिन्नविशेषण- ताविशेषावछिनप्रतियोगिकयावदभावामामानाधिकरणयमित्यर्थः । न चायमात्मा ज्ञानादित्यादौ तादृश्यावदभावान्तर्गताना रूपादि- मामान्याभावाभावानां मकन्नरूपादिव्याकीनां अधिकरणामिद्धिः नादमयावदभावप्रत्येकामामानाधिकरयोकावपि नादृपयावदभावा- मर्गतस्याकामादेरधिकरणप्रमिया असम्भवः द्रव्यं विशिष्टमत्वादि- त्यादौ प्रयाप्तिय विभिटमवानतिरिकत्वात् इति वाच्य। सप्तमौतत्- पुरुषायथयात् तादृपथावदभावे असामानाधिकरण्यं यद्यविधि- (१) अमावप्रतियोगितापदबानेवा।

·ध्याप्तिवाद! अथवा यत्सामानाधिकरण्यावच्छेदकावच्छिन्नं यस्य बस्य तद्धर्मवत्वं तदनौपाधिकावमित्यस्य विवक्षितत्वात् आकाशादा- वरि हेतुमामानाधिकरप्याभावसत्त्वात् न दोष इति चेत् । न। द्रव्यं पृथिवीलादित्यादावच्याप्नेः तादृमप्रतियोगितानवच्छेदकद्रव्यान्यत्व- विशिष्टमत्वाभाववाद्यवच्छिन्नमतियोगिताकाभावस्य मत्तादेः पृथिवी- लादिममानाधिकरणावादाकागाभावादेरभावे मानाभावेन केवला- बयिन्यलेऽपि तादृशाभावाप्रमिद्धेश्चेति । मैवं । साथममानाधि- करणभावौयविगेषणताविशेषावच्छिन्न प्रतियोगितानवच्छेदका या-, वन्तो धर्मा पद्धविच्छिन्नममानाधिकरणभावीयविशेषणताविशेषा- वच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकास्तद्धर्मवत्त्वमनौपाधिकवमिति विव- चितवादिति दिक् । सोपाधौ यथाश्रुताभिप्रायेण लक्षणभावं दर्शयति, 'मोपाधाविति । 'थति, 'सा' तत्सम्बन्धिता, सम्बन्धिता च मामानाधिकरणं, तथाच यत्मामानाधिकरण्यावच्छेदकरूपवत्वं यस्य तस्य नसामानाधिकरप्यमित्यर्थः, प्रथमयत्पदं साध्यवेनाभिमत- परं । न च द्रव्यं मत्त्वादित्यादावविव्याप्तिः मनाया व्यवसामाना- थिकर यावच्छेदकगुणाद्यन्यत्वविशिएसत्त्वत्वावच्छिनत्वात् यस्येत्यन्न- वैययंञ्चाव्यावर्तकत्वात् इति वाच्यं । यत्सम्बन्धिनावच्छेदकं यद्रूपवत्वं यस्य तस्य तत्मामानाधिकरण्यं तद्रूपेण तस्य व्याप्थत्वमित्यभिप्रायान् । इत्यञ्च बहेर्वजिवरूपेण धूमव्याप्यत्ववाराय यस्येत्यन्न, नधार माध्यमामानाधिकरण्यावच्छेदकवत्वे मति माध्यमामानाधिकरण्यं ख्यातिरिति फलितं । अव न साध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वं न ·२६. तत्वचिन्तामणी स्वरूपं तत्तस्य व्याप्यं वह्निसामानाधिकरण्यं हि धूमे घूमत्वेनावच्छिद्यते सौपाधी तूपाधिना । स्वरूपमम्बन्धविशेषः, लघुभमनियतगुरुरूपेण हेतुतायामव्यासापो.१० धूमत्वादेवहिमामानाधिकरण्यस्य स्वरूपमम्वन्धरूपावच्छेदकले माना- भावाच्च । नापि माध्यमामामाधिकरण्यान्यूनवृत्तिवं वद्धिमान् प्रमे यात् इत्यादावतिय्याप्यापत्तेः वझिमान् धूमादित्यादावव्याप्यापत्तेय नापि तदन्यूनानतिरिकवृत्तित्वं, वकिमान् धूमादित्यादावेवाव्याप्तेः । नापि तदनतिरिक्रवृत्तित्वं, ट्रव्यं सत्त्वादित्यादावतिव्याप्यापत्तेः। किन्तु पारिभाषिकं, तच्च स्वविभिष्टाधिकरणत्तियावत्माध्याममानाधि- करणकत्वं, स्वपदं हेतुनावच्छेदकपरं। न चैवं वहिमान् नौल- धूमादित्यादौ व्यर्थविशेषणेऽतिव्याग्निः निरुकावच्छेदकत्वस्य नौलधूम- वादावपि मत्त्वादिति वाच्य। तस्यापि लक्ष्यत्वात् व्यर्थविशेषणोद्भा- वने वादिनोऽधिकेन नियह इत्येव व्यर्यविशेषणताया दूषकनावौज- त्वात् । नच माध्याममानाधिकरणत्वं माध्यतावच्छेदकमम्बन्धेन मा. ध्यतावच्छेदकावच्छिन्त्राधिकरणे देशिकविशेषणताविशेषेणात्तित्व, तेन ममवायेन वयादौ साये वह्निमान् धूमादित्यादौ गुणाघन्य (१) सम्भवति लधौ धर्म गुरौ तदभावरदिति नियमादिति शेषः । (२) अन्यूनत्तित्व पदम्य व्यापकत्वाकतया प्रमेयत्वस्य वशिमामानाधि- करण्यापकमया बतिमान् प्रमैयादियादावतियामि । वकिसामा- नाधिकरण्यम्य रासमादिसाधारणतया धूमपम्य वदयापकलया बडिमान् धूमादित्याावण्याप्तिक्षेति भावः।

·व्याप्तिवादः। त्वविशिष्टमत्तावान् जातेरित्यादौ च नातिव्याभिः, न वा गगनादेः कालिकसम्बन्धनावृत्तित्वमते द्रव्यं सत्वादित्यादौ द्रव्यत्वाधिकरणका- लावृत्तित्वस्यात्तिमात्रे सत्त्वेऽपि अतिव्याप्तिः, गगनादेस्तेन सम्बन्धेन वृत्तित्वमते द्रव्यं गुणादित्यादौ द्रव्यववत्तित्वस्याप्रमियाव्याप्तिः, खविभिष्टाधिकरणवृत्तित्वमपि हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन खविभि- ष्टाधिकरणे देशिकविशेषणताविशेषेणवर्तमानवं, तेन वहिमान् धूमादित्यादौ वा समानाधिकरणधमावयवत्वादेशिकविशेषणता- विशेषेण वयसमानाधिकरणद्रव्यवादेश्च धूमसमानाधिकरणत्वेऽपि नाव्याप्तिरिति संक्षेपः। मद्धेवस वोर्लक्षणमत्त्वासत्त्वमुपपादयति, "तथाझौति, 'वहि- सम्बन्धिवे' वद्धिसामानाधिकरण्ये, एवं सर्वत्र, 'न ह्यतिप्रमत्तमिति न हि माध्यमामानाधिकरण्यातिप्रम निस्कमाध्यसामानाधिकरण्या- वच्छेदकत्ववदित्यर्थः, 'संयोगादौ' संयुक्तत्वादो, 'प्रादिना प्रमेयत्वा- दिपरिग्रहः, तथालादर्शनादिति यथोक्नधूमादिमामानाधिकरण्या- नवच्छेदकत्वादित्यर्थः, माध्यमामानाधिकरण्यातिप्रसनस्थापि निरु- कमाध्यमामानाधिकरण्यावच्छेदकलाश्रयले संयुकव-प्रमेयत्वादेरपि तादृशधूमादिसामानाधिकरण्यावच्छेदकालापातादिति भावः । अत्र माध्यमामानाधिकरण्यांनस्यातिरिक्रस्य भवेने प्रयोजनविरहात् गौर- वाच तत्परित्यज्य लक्षणन्तरमाइ, 'अथ वेति यत्पदं माध्यपरं, वापि यत्सम्बन्धितावच्छेदकयद्धावच्छिन्नं यत् तत् नद्धर्मरूपेण तन्य व्यायमित्यर्थः, अन्यथा द्रव्यं मत्त्वादित्यादावपि सत्ताया द्रष्यत्व- मामानाधिकरण्यावच्छेदकविशिष्टमतालावचित्रत्वादतिव्याप्यापत्तेः, 21 ·सावचिन्तामयी नथाच माध्यमामानाधिकरण्यावच्छेदकततावच्छेदकवावं व्याप्ति- रिति पर्यवमितं अन्यासर्व पूर्ववत् । मवेत्वमद्धेलोखंचमत्वामत्त्वमुपपादयनि, 'वहिसामानाधिकर- यमित्यादिना, 'मोपाधौ तु उपाधिने ति उपाधिना तु सोपाधा- विति योजना, तथाच 'मोपाधौ' माध्ययभिचारित्वविशिरमाधने', 'उपाधिनैव माध्यमम्बन्धोऽवच्छिचत इत्यर्थः, 'तुमब्दम्य इतरव्यवच्छे. दकत्वात्) 1 न चोपाधेः साधनावृत्तिलात् कथं माधननिष्ठमाध्यम- म्वन्धितावच्छेदकावमिति वाच्यं । मर्वच माधनममव्याप्तोपाधे मामा- नाधिकरणसम्बन्धेनैव माधननिष्ठमाध्यमामानाधिकरप्यावच्छेदकत्वम- भवादिति भावः। यथाश्रुतन्तु न मगच्छते साधनतावच्छेदकानव- छेदकलप्रतिपादनस्यैव() प्रकृतीपयोगितया नदस्तामात्) । यद्यपि धूमवान् बहेरित्यादौ प्राधनप्रभवत्रहिवादरुपाधिभित्रस्याप्यव- केदकखान् अवधारणमनुपपन्न। न पा;न्धनप्रभववरपि भयो- गमम्बन्धेन धूममम्बन्धितया “मचे साध्यसमानाधिकरणः पदुपा- धयो हेनोरेकाश्रये येषां ख-साध्ययभिचारिता" इति न्यायेना:- धनप्रभववकिलादिकमप्युपाधिरिति(५) वाच्यं । एवमपि स्नेहवन (१) सायभिचारियोति खः। (२) इतरत्यवच्छेदार्थत्वादिति ख (१) साधनताबच्छेदके माध्यसामानाधिकरणयादवच्छेदकलपतिपादनम्यवे- (8) धोमाधौ उपाधिना तु इति योगामारे मान तावच्छेदके साध्य- सामानाधिकरयानवश्छेदकत्वस्य प्रतिपादयितुमसक्यत्वमिति भाव । (1) तात्रयाईन्धनामावहिमाचसम्बन्धेतोपाधिरिति तात्पर्यम् ।

·व्यातिवादः वर्णादित्यवानुपाधिनापि गौतवेन माध्यमामानाधिकरण्यारछेदा- दवधारणासङ्गतः। न च स्नेहवत् स्पादित्यादौ भौतत्वादिरपि खाश्रयीमतगौतस्पर्णादिसम्बन्धेन उपाधिरेवेति वाच्यं । तथा सति पदार्थमावस्यैव यथाकथञ्चित्मन्बन्धेनोपाधित्वादुपाधिभिन्नस्याप्रमिया व्यवच्छेद्यामसिद्धे(मवान् बहेरित्यादौ साधनतावच्छेदकस्यापि वशि- लादेरा,न्धनप्रभववयादिसम्बन्धेनोपाधिलात् साधनतावच्छेदकम्यव- छेदाप्राप्तेः । न चोपाधिपदं माधनतावच्छेदकभिन्नपरमिति वाच्यं । इदं दधि दभ इत्यत्र साधनतावच्छेदकदधित्वस्यापि सामानाधि- करण्यसम्बन्धेनावच्छेदकतया नियमासङ्गतितादवस्थ्यात् । तथापि सामान्यत उपाधिभिन्नव्यवच्छेद्यत्वं न नियमव्यवच्छेद्यं, अपि तु सा- धनतावच्छेदकताघटकममन्धेन माधमतावच्छेदकावपिनत्वमाच- मिति न कोऽपि दोषः। पिटचरणास्तु उपाधिपदमुपाधित्तिधर्मपरं तथाचोपाधि- त्तिधर्मेणवेत्यर्थः, भवति धूमवान् वहेरित्यादौ पान्धनप्रभव (२) इदं दधि दध इत्यत्र दधित्वस्य सभवायेन साध्यत्वं दध्रः समवायेन हेतुत्वं, अव्यवव्याप्यव्याप्यजातेः परमाणुवृत्तित्वानभ्युपगमेन परमा- वन्तविण दधित्वसाध्यकदध्यात्मकतोयभिचारित्वं । न च दधि- त्वम्य धमदायेनाप्यवच्छेदकत्वं सम्भवति कथं तत् परित्यन्य सामा- नाधिकारख्यसम्बन्धानुधावनमिति वाच्यम् । दधित्वसामानाधिकरण्य. शून्ये युके समवायेन दधित्वस्य वर्तमानत्वेनातिप्रसक्तत्वात, सामा. माधिकरणसम्बन्धेन दधित्वन्तु न घणुकात्मके दधि वर्तमानमतो- इनविप्रसवेनावच्छेदकमिति ।

·तत्वचिन्तामण्यो वहिवादिकं माध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकमुपाधिति, तथा- प यथाश्रुतनियमेऽपि न व्यभिचारः, सर्वत्र व्यभिचारिणि किञ्चिद्- विभिटमाधनस्योपाधित्वात् । न च तथापि इदं स्नेहाभाववत् स्पर्मा- दित्यादिमाध्याय्यापकसाधनम्यले एव व्यभिचारः गौनान्यस्पर्मरूपी- पाध्यत्तिधर्मस्येव तत्र माध्यसम्बन्धितावच्छेदकलादिति वाच्य । गौतान्यम्पादेरपि भाधनावच्छिन्नमाध्यव्यापकत्वेनोपाधितया गौ- नान्यस्पर्गवादेरप्युपाधित्तिवादित्याः। तदमत् नथापि माध- नतावच्छेदकस्यानवच्छेदत्वालाभेन प्रकृतानुपयोगात् व्यभिचारिणि किञ्चिदिगिएसाधनस्यैव उपाधिवेन माधनतावच्छेदकस्याप्युपाधि- वृत्तित्वादिति ध्येयम्।

·अतएव चतुष्टयं । अतएव साधनतावच्छेदकभिन्नेन येन साधनताभि- मते साध्यसम्बन्धोऽवच्छिद्यते स एव तच साधने विशे- पणमुपाधिरिति वदन्ति । अतएव च तत्र साधनाव्या- पकत्वे सति साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्व लक्षणं ध्रुवं, व्यभिचारिणि साधने एकच साध्य-सदभावयोर्विरो- घेनावच्छेदकभेदं विना तदुभयसम्बन्धाभावादवयं अतएव चतुष्टयरहस्यं । सोपाधौ माधनतावच्छेदकं न माथसम्बन्धितावच्छेदकं इत्यत्र भाभाकरभन्मतिमाह, 'श्रत एवेति यत एव भोपाधौ साधनता- वकेदकं न साध्यसम्बन्धितावच्छेदकं अत एवेत्यर्थः, 'माधनता- वच्छेदकभिबेनेति माधनतावच्छेदकश्च तत् भिवञ्चेति कर्मधारयः, 'भिन्नपदञ्च माध्यसम्बन्धितावच्छेदकभिन्नपर, वैमिध्यञ्च खतौयार्थः, अन्वयचाय 'माधनताभिमत इत्यनेन, तथाच साथ्यसम्बन्धिताव- छेदकभिन्न माधनतावच्छेदकेन विशिष्टे माधनताभिमते वर्त्तते यः माध्यसम्बन्धः स येन धर्मणावच्छिद्यते स एव विशेषणं च एव धर्मस्तत्र साधने उपाधिरिनि नियमं प्राभाकरा वदन्तीत्यर्थः, अन्यथा मोपाधौ माधनतावच्छेदकस्यापि साथसम्बन्धितावच्छेदकले यच ·सावचिन्तामो साध्यसम्बन्धितावच्छेदकमस्ति, तदेव च साधनाव- च्छिन्नसाध्यव्यापकं साधनाव्यापकं तवोपाधिः, अतरव व्यभिचारे चावश्यमुपाधिरिति सङ्गच्छते। अन्यथा व्यभिचारादेव तबागमकत्वेन व्यभिचारित्वेन न तदनु- मानमप्रयोजकत्वात् । अतएव च तस्य साध्यसम्बन्धि व्यभिचारिणि माधनतावच्छेदकं माध्यसम्बन्धितावच्छेदकं तच भोपा- धावेव तदुक्के तबियमो व्यभिचारौ स्यात् तव साधनतावच्छेदकस्य माध्यसम्बन्धितावच्छेदकभिन्नवविरहादिति भावः । न चाईन्धनमभव- वयादावेव तदुक्ने तत्रियमो व्यभिचारी तस्य साधननिष्ठमाध्यसा- मानाधिकरण्यव्यधिकरणत्वेन तदनवच्छेदकस्यादिति वाच्यं । मामाना- धिकरणसम्बन्धेन अवच्छेदकत्वस्योकत्वात् । अवच्छेदकत्वञ्च न स्वरूप- सम्बन्धविशेषः, बान्धनौयवह्यादेः तादृशावच्छेदकत्वे मानाभावेना- क्याप्ट्यापत्तेः । नायनतिरिकवृत्तिव, धूमवान् वहेरित्यादौ पन्धन- प्रभवहिसामानाधिकरप्यस्थापौन्धनादौ वक्रिविष्ठधूमसामानाधि- करण्यातिरिक्रतिवादसम्भवापत्तेः, किन्तु अन्यूनवृत्तिवं व्यापकत्व- मिति यावत्, इत्यच्च माध्यसम्बन्धितानवच्छेदकसाधनतावच्छेदका- वछिन्नमाधननिष्ठमाध्यसम्बन्धितायाः मामानाधिकरण्यसम्बन्धन व्याप- को या म एव उपाधिरिति फलितं । प्रत्यवं उद्भूतरूपादित्यत्र प्रत्यवत्वमामानाधिकरयन सुखव-रूपत्वादी मत्त्वात् तत्र महत्वमा मामाधिकरणाभावात् महत्त्वेऽव्याप्तिवारणाय निष्ठान्न माध्यसम्बन्धि- ताविशेषणं, तथापि साधनावच्छिषमाधव्यापकत्वेनोपाधित्वात् । मच ·यासिवादः। तावच्छेदकरूपलक्षणा व्याप्तिः साधनताभिमते च कास्तीति स्फटिके जवाकुसुमवदुपाधिरसावुच्यते । लक्षणन्तु साध्य-साधनसम्बन्धव्यापकत्वे सति साधना- व्यापकत्वं, विषमव्याप्तस्तु नोपाधिपदवाच्यः प्रवृत्ति- निमित्ताभावात् । दूयकता च तस्य व्यभिचारोबाय- तथापि अयं चाक्षुषो जातिमत्त्वादित्यत्र पक्षधर्मद्रव्यत्वावच्छिन्नमाध्य- व्यापकोपाधाबुद्भूतरूपेऽव्याप्यापत्तिः विषमव्यापकस्योपाधित्वानन्धुप- गमे च महत्त्वेऽव्याप्तिवारणाय निधान्तविशेषणवेयर्थ्य वक्ष्यमाणलक्ष- पास्य धूमवान् परित्यादावाईन्धनादौ द्रव्यं कर्मान्यत्वे मति मत्वात् प्रत्यक्षमुद्भूतरूपात् महाननित्य व्यत्वादित्यादौ गुणान्यत्व- महत्त्वानित्यसमवेतत्वादिषु अतिव्याप्यापत्तिश्चेति वाच्यं। साधनाव- छिन्नमाध्ययापकस्यैव एतन्मने उपाधितया उफस्यले उद्भूतरूपस्यानु- पाधित्वात् । न च तथापि सत्त्वाकयक्तिहेतुके द्रव्यं सत्त्वादित्यादौ माध्ययाप्ये घटवादावतिव्यानिर्दळरा सामानाधिककरण्यमम्बन्धेन नम्यापि माधननिष्ठमाध्यमामानाधिकरण्ययापकलादिति वायापरे- पारेदमुपाधिस्तक्षणं अपि तु एतादृशविशिष्टधस्योपाधित्वव्यापकत्व- मेव नेपामभिमत तथाघोपाधिलक्षणातियाप्नेः व्यभिचारसंपादकत- पागदोपतेऽपि व्यापकतानिप्रमङ्गस्यादोपतयानियाप्तेरदोषवान् । न घेतमा व्यापकधर्मरूपत्वे माध्यमम्बन्धितानवोदकमाधनतावोदका- {१) घटत्वम्य उपाधित्वामाद सूचनार्थ साध्ययाय रति विषयम् । (२) वापासम्मवाण्यायोयभिधारसम्पादकतयेति प., गा।

·तातचिन्तामणी कतया। न च व्यभिचारोन्नायकत्वमेवोपाधिन्वं अप्रयोजकसाध्यव्यापकव्यभिचरिणोरप्युपाधित्वापत्त- रिति । इति श्रीमहोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणी अनुमानाख्य द्वितीयखण्डे विशेपव्याप्तिः। समाप्तश्च व्याप्तिवादः। वच्छिन्नेतिमाधनविशेषणवैयर्थ्य व्यापकतानिप्रमङ्गस्यादीषतया सङ्केतो माध्यमामानाधिकरण्यावच्छेदकेऽतिप्रमङ्गस्याप्यदोपलादिति वार्य। गुरुधर्मवदिगिष्ट्रधर्मस्यापि व्यापकत्वेन व्यापके व्यय विशेषणताया- अदोपत्वादिति दिक् । नवेनादृशधर्मस्य गोत्ववान् वश्वलादित्या. दिविरुद्धम्यनीयमाखावत्वाद्युपाधावभावात् कथमुपाधित्वमित्यत- भाइ,(१) अत एवेति यत एव तन्मने तब तम्या नोपाधिलमत एवेत्यर्थः, 'तत्र' तन्मते, 'माधनावच्छिन्नेति माधनविशियेत्यर्थः, 'ध्रुव' निदी, अन्यथा माधनविशिष्टपाध्याममिया तत्रैव च लक्षएमव्याप्तं स्यादिति . (१) माध्ययापकातिव्यानरप्यदोषत्वादितौति ख घिहितपुस्तकमाठ, प. रन्दे तादृशपाठ 'साध्ययापकातिथ्याने.' इत्यम्य साध्यसामानाधिक रण्ययापशातियारिवाघ, घोनासहतिः । (২) দুবৃত্মঘময় বাধলবিকাশবাধিজ্ঞাৱহল্পবয়- अधः ( ঘৰ ভালিগালাথিয়ামসিনহা ভুল ধা- धननिसमाध्यसामानाधिकरण्यावच्छेरकत्वमप्रमिइमिति भावः । (७) गोत्ववान् पववादित्यादी विदयदे एवेयः ।

·याभिषादः। भावः । अत्र वकिमान् धूमादित्यादौ माध्यादेषाधितावारणाय मत्यन्तं, तचैव महानसत्वादिवारणाय विशेष्यदलं । म स्यामोमित्रा- तनयत्वादित्यादौ माकपाकजवादावव्याप्तिवारणय 'साधनावच्छि- बेति। न चार्य चाचुपः प्रमेयत्वादित्यादौ पक्षधर्मद्रव्यत्वावच्छिन्न- साध्यव्यापके उद्भूतरूपेऽव्याप्तिरिति वाच्यं । साधनावच्छिन्नमाध्य- व्यापकस्यैव तन्मते उपाधितया तस्यालक्ष्यत्वात् । द्रव्यं सत्त्वादि- त्यादौ रूपान्यन-गुणन्यसादिकञ्च लक्ष्यमेवातो न तवातिव्याप्तिः । केचित्तु साध्याभावविशिष्टसाधनवदधतेरेव एतन्मते लक्ष्यत्वात् अयं चाक्षुषोमेयलादित्यादौ उद्भूतरूपादौ नायाप्तिः, एवञ्च द्रयं सत्त्वादित्यादौ रूपान्यव-गुणन्यलादेरपि अलक्ष्यतया नबातिव्याप्ति- वारणय 'माधनाव्यापकवमिह साध्याभावविशिष्टसाधनव्यापको- भूताभावप्रतियोगित्वं निर्वाच्यं, धूमवान् वन्यं प्रमेयलादित्यादी तत्सदयोगोलकान्यत्व-मत्त्वादिकञ्च न लक्ष्यं अतो न तचाव्याप्ति- रित्याजः। मन्येतस्य उपाधिलक्षणत्वे व्यभिचारे चावश्यमुपाधिनियमोऽमनः पत्र व्यभिचारिणि हेतौ एतादृभधा नास्ति तस्यैव निरुपाधिला- दित्यत आह, 'व्यभिचारिणीति, “सङ्गच्छते' इत्यन्तमेकोपन्थः, व्यभिचारित्वच्च साध्य तदभावसमानाधिकरणलं, 'तदुभयसम्बन्धाभा- वात् तदुभयसामानाधिकरण्यासम्भवात्, ‘माध्यसम्बन्धितावच्छेदक- मस्तौति अधिकरणविधया माथ्यसम्बन्धितावच्छेदकमतीत्यर्थः, 'नदेव' माधननिष्ठमाध्यमम्बन्धितावच्छेदकमधिकरणमेव, माधन- निष्ठमाध्यसम्वन्धितावच्छेदकत्वरूपेण तादाम्यसम्बन्धेनेति शेषः । 22 ·तावचिन्तामणी , 'तत्रोपाधि' अन्नतस्तत्रोपाधि, ननु माध्य-तदभावयोर्विरोधेऽपि तदुभयसामानाधिकरणयौरविरोधात् कघ तनावच्छेदकभेदापे- त्यन भाइ, 'अन्यथेति माय-तदभावमामानाधिकरण्ययोर्विरोधाभाव- इत्यर्थ , 'तत्र' व्यभिचारितो, 'अगमकत्वेन' श्रव्याप्यवसम्भवेन, 'व्यभिचारित्वेनेति अय हेतु मौपाधिर्यभिचारित्वादिति व्यनि- पारिवेन हेतुना, उपाध्यनुमान अप्रयोजक स्यादनुकूलतर्का- भावादित्यर्थ , माध्य-तदभावसामानाधिकरण्ययोर्विरोधे तु अवच्छे- दकविधया विरोधभञ्जनमेवानुकूलतर्क, माधननिष्ठमाध्यमामाना- धिकरण्यावच्छेदकौभूतस्याधिकरणस्यैव तादात्यसम्बन्धेन तामा- वच्छेदकलरूपेण साध्याधिकरणवादिरूपेण वोपाधित्वादिति भाव । मोपाधौ साधनतावच्छेदकस्य न साधननिष्ठमाध्यमम्वन्धितावच्छेद- कलमित्यत्र प्राभाकरमवादमुक्का प्राचार्यमवादमाह, 'श्रत एवेति यत एव मोपाधौ माधनतावच्छेदक केवल न माध्यमम्बन्धितावच्छे- दकमत एवेत्यर्थः, 'तस्य' ममव्याप्तधर्मास्य, 'माधनाभिमते च कास्तीति माधमताभिमांगे प्रकारोभते माधनतावच्छेदके तादात्म्यमम्बन्धेन विशेषणीभूय भ्रमविषयोभवतीत्यर्थ , 'दतौति इत्यतो हेतोरित्यर्थ , उप ममौपस्ये श्रादधाति भावात्परम्परया वा स्वनिष्ठधर्म प्रकारक भ्रम अनयतीति उपाधिपदव्युत्पत्त्येति शेष , 'स्फटिके जवाकुर- मवदिति यया जवाकुसम स्थटिके स्वनिष्ठलौहित्यभ्रमजमकतया स्वनिष्ठचौहित्यप्रकारकतोहिताभेदभ्रमजनकतया वा स्फटिके उपा- चिन्तयेत्यर्य , 'उपाधिरसाबुध्थत रति, 'सौ' माध्यसमध्यानोधर्म, उपाधिपदवाचलेमाचार्ययत इत्यर्य , अन्यथा मोपाधावपि केवल ·थातिवाद। . साधनतावच्छेदकस्य माध्यसम्बन्धितावच्छेदकत्वे नर म्वनिष्ठायाः माध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूपात्मिकाया व्याप्तेस्तादात्म्यसम्बन्धेन साधन- तावच्छेदके विशेषणोदय भ्रमविषयत्वनिबन्धनं माध्यममव्याप्तधर्मास्य उपाधिपदवाच्यताभिधानममङ्गतं स्यात् तत्सम्बन्धेन नद्धावच्छिन्न- प्रतियोगिताकाभाववति तत्सम्बन्धन तद्धर्मावच्छिन्नप्रकारकज्ञानस्यैव भ्रमतया साधनतावच्छेदके तादाम्यसम्बन्धेन उपाधिनिष्ठसाध्यसम्ब- न्वितावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य भ्रमलासम्भवादिति भावः । एतच्च साध्यसम्बन्धितावच्छेदकावं सर्वसाधारणमनुगतं स्वरूपसम्बन्धरूपं लक्षणघटकमित्यभिमानेन, अन्यथा माधानतावच्छेदकस्य माध्यसम्प- न्धितावच्छेदकत्वेऽपि साधनतावच्छेदके उपाधिनिष्ठमाध्यसम्बन्धिता- वच्छेदकाभेदबुद्धेर्ययोजचमवसन्भवात्, अत एव श्राचारपि व्याप्य- न्तरमपहाय साध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूपवत्वलक्षणव्याप्तिसंक्रामकस्खमेव योगार्थोऽभिहितः, स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकवघटितत्वेन तस्य सर्व- नोलघुत्वमित्यभिमानादिनि ध्येयं । नन्वेवमाचार्यनये धूमवान् कहे- रित्यादौ महानमवादौ उपाधिव्यवहारः स्यात् योगार्थसत्त्वात् । न च “सचे माध्यममानाधिकरण इति न्यायेन दापत्तिरिति वाच्यं । प्राचार्यः माध्यममव्याप्तस्योपाधित्वाभ्युपगमादित्यत श्राइ, 'लक्षणचिनि रूल्यर्थतावच्छेदकन्वित्यर्थः, नथाचीपाधिपदस्य योग- कढ़त्वात् महानसत्वादौ योगार्थसत्त्वेऽपि रूर्याभावावोपाधिपद- . प्रयोगार) रति भावः। 'साध्य-साधनेति माध्यापकले सतीत्यर्थः, अन्य- (१) उपाधियवहार इति ख, ग.।

·तत्वचिन्तामो वायं। था गोत्ववान् अश्वत्वादित्यादिविरुद्धस्यले सास्नाववादेपाधिपदावा- यवप्रसङ्गात् । न चैव म म्यामोमित्रानतयत्लादित्यत्र प्राकपाकाखा- दावव्याप्तिवारवेति वाय। प्राचार्य्यमते साधसमयानस्थोपाधितथा तस्थानुपाधित्वात्। ननु तथाप्यत्र विशेष्यदलं व्यर्थं तदसत्त्वेऽपि चमद्धेनौ साधनव्यापके साध्यध्याप्यत्वस्य योगलभ्यार्थस्यामावादेवातिप्रमङ्गभङ्गात् । न च मद्धेतौ साध्यसमव्यानेऽतियाग्निवारणाय तदावश्यकमिति तव हेतुतावच्छेदकस्यापि माध्यमबन्वितावच्छेदकतथा खनिष्ठमाध्यमम्बन्धितावच्छेदकरूपव्याप्तिसंक्रामकत्वस्य स्वनिष्ठता- व्यातिप्रकारकहेतुतावच्छेदकभ्रमजनकत्वरूपस्य लघुतयाचार्याभिम- तयोगार्थस्याभावार्देवातिप्रमशविरहात्। न च तव माध्ययभिचारि- हेत्वन्तरे खनिएतादृशव्याप्तिसंक्रामकत्वसम्भवात् अतिप्रसङ्गसम्भव इति वाच्छं। सनिष्ठतादृशव्याप्यभिन्नतया यद्धेततावच्छेदकमंक्रामकवं तद्धेतूतावच्छेदकावच्छिले म उपाधिरिति विवक्षयैव तदनिप्रसङ्गवा- रणमभवादिति । मैवं वहिमान् धूमादित्यादिधद्धेतौ हेतुतावच्छे- दकसम्बन्धभिषसम्बन्धेन माध्यममध्याये वहिमकारकममाविष्यवा- दायव्या तिवारणाय विशय्यदत्तस्थावग्यकलात् मम्बन्धभेदैन माध्यम धित्वस्य विभिवतया तदवच्छेदकत्वस्यापि विभिन्नत्वेन नच निरुतता- दृव्याप्तिमंक्रामकत्वस्य योगार्थस्य सम्भवान् । न च हेतुतावच्छेद कधम्बन्धेन या स्वनिष्ठव्याप्तिः तत्संक्रामकलविवक्षयैव तत्प्रतीकार- दति वाच्यं । धूमवान्वक्रेरित्यादौ धूमप्रकारकममाविशेष्यत्वादर- मंग्रहापत्ते रिति भावः । नम्वेवं विषमव्याप्तोऽपि तन्मते उपाधिप- दवायः सात् स्यय सावादिषत पार'विधमेति'प्रति ·प्यातिवादः। निमित्ताभावादिति योगार्थाभावादित्यर्थः, यथा स्थलपान पस- नपदवाथमिति भावः । इदमापाततः यौगिकप्रवृत्तिनिमित्ताभा- वेऽपि केवलरुशर्थमादाय उपाधिपदवाच्यवस्य दुर्वारसात, नहि योगार्थविभिटोरुयर्थः प्रवृत्तिनिमित्तः। न चैवं स्खलपद्मस्थापि पहजपवायत्यापत्तिरिति वाच्यं । यदि र नयावर्तकं वैजात्यं न रूयर्थतावच्छेदकं तदा तस्यापि दुर्धारत्वात् । अतएव प्रामा- णिकाः नदारत्तं तत्र सूयर्थतावच्छेदकमामनन्ति । नन्वेवं विषम- व्याप्तस्योपाधिपदावाच्यत्वे दूषकतापि तस्य न स्थादित्यत अाह, 'दूषकता चेति, 'तस्य' विषमव्याप्तस्य, 'यभिचारोबायकतयति व्यभिचारिलसम्बन्धन तद्वत्तया माध्ययभिचारानुमानसम्भवादित्यर्थः, 'उपाधितेति उपाधिपदवाच्यतेत्यर्थः, तादाम्यसम्बन्धेन तयोरपि साध्यव्यभिचारानुमापकत्वादिति भावः। श्रप्रयोजक-साध्यव्यापकव्य- भिचारिणोः' अप्रयोजकत्व-साध्यव्यापकव्यभिचारिलोरित्यर्थः, इति केचित् । न च स्वव्यभिचारित्वेन साध्ययभिचारानुमापकत्वमेव तथास्तु अप्रयोजकलादिकनु न तथेति वार्छ। योगार्थापेक्षया तस्य गुरुवादिति दिक्। पनि औमथुरानाथ-तकवागीशविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानायद्वितीयखण्डरहस्ये विशेषष्यातिरहस्य, सम्पर्णञ्च व्यानिवा- दरही। (१) चतरद चतुरयरहस्यस्य विशेषयातिरहस्यान्तर्गतत्वेन याद - मुखशेषु सपनिर्देशेऽपि यत्र न प्रधइनिर्देशः पपि तु बदन्तर्गव- ·[ १०० अथ व्याप्तिग्रहोपायः। सेयं व्याप्तिन मूयोदर्शनगम्या दर्शनानां प्रत्येक- महेतुत्वात् श्राशुविनाशिनां क्रमिका मेलकाभा- वात्। न च तावद्दर्शनजन्यसंस्कारा इन्द्रियसहकृता व्याप्तिधीहेतवः प्रत्यभिजायामिन्द्रियस्य तथात्व- अथ व्याप्तिग्रहोपायरहस्यम् । याप्तिस्वरूपं निरूप्य परमनिराकरणपूर्वकं खमतेन तद्ग्रहो- पाथमभिधातुं प्रथम प्राभाकरमतमुपदर्भयति, 'यमित्यादिना 'मैवमित्यन्तेन, 'मा' अनुमितिकारणीभूतज्ञानविषयौता, 'इयं अनुपदनिरुका, तयाच भूयोदर्शनं न तदेतद्याग्निप्रत्यचे कारणमि- त्यर्षः, न तु मेयं व्याप्तिन भृयोदर्शनजन्यप्रत्यक्षविषय इत्यर्थः, प्राभाकरनये उपनौनभानम्य विभिष्टयुद्धौ विशेषणज्ञानहेतुत्वस्य शानभ्युपगमेन शानभ्य स्वप्रकामतया ज्ञानप्रत्यक्षं प्रति ज्ञानवेन हेतुत्वानभ्युपगमेन नामप्रत्यक्षामिद्या प्रतियोग्यप्रमिद्धेः, विभेष- पातावच्छेदकप्रकारकजानविधया नबन्यवमादाय प्रसिद्यभिधाने भाचारविमिष्टवैमिटवोधात्मक्रमत्यहमादाय बाधापत्तेः । मामाकरनये मद्दमनस्य याप्तियाहकतया भूयोदर्शनमपि च्याग्नि- पाहकमेव भूयोदानस्य महानानतिरिऋत्वादिति नवापि वाधी- दुपार ति बाधं । प्राभाकरनवे महर्मिनस्यापि व्यासपाइकला- ·यातियहोयः। कल्पनादिति वायं। समानविषये स्मरणे प्रत्यभि- जाने च संस्कारोहेतुरतः कथं संस्कारेण व्याप्तिज्ञानं जन्येत, अन्यथातिप्रसङ्गः । किञ्च सम्बन्धभूयोदर्शनं दिति । न चैवं "तस्मात् सकद्दमनगम्या मेत्युपसंहारविरोध इति वायं । तत्र हि मलद्दर्शनगम्यत्वं न मद्दर्भनजन्यमत्यविषयलं अपि तु निखिलसाध्य-माधनसम्बन्धग्रहविषयवमिति तत्रैव स्फुटौ- भविस्यति इति भावः। भूयोदर्शनानां साध्य-माधनसहचारदर्शनलेन अनकवं, भूयस्वविभेषितेन वा, नाद्य इत्याह, 'दर्शनानामिति, 'अहेतुत्वादिति फलानुपधायकवादित्यर्थः, तथाचावयव्यभिचार- इति भावः। नान्य इत्याच, 'प्राइविनाशिनामिति बतौयक्षण- वृत्तिध्वंसप्रतियोगिनामित्यर्थः, 'क्रमिकाण' विभिन्न समयोत्पत्ति- काना, 'मेलकाभावादिति एकक्षणवृत्तिकत्वाभावादित्यर्थः, तथाच व्यतिरेकयभिचारः, मर्चचापेशावुयात्मकभूयोदर्शने मानाभावा- दिति भावः । क्रमिकाणं घट-पटादौनां मिलनमस्तोत्यतः 'आर- विनाशिनामित्युक्तं, पाशविनाशिनामपि युगपदुत्पन्नानां विभि- अपुरुषोयज्ञानादीनां मिलनमस्तीत्यतः 'क्रमिकाणमित्युक्तं, श्राशु- विनागिनोः मिकयोरपि ज्ञानद्वयोर्मिलनमस्तोत्यत्तोबहुवचनं इति । इत्यञ्च भूयोदर्शनं न व्याप्तिप्रत्यक्षमात्रवृत्तिधर्मावच्छिन्न- कार्थतापनियोगिककारणताश्रयः नादृशकारणतावच्छेदकरूपशून्य- लादिति फलितं। विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य कार्य्यता तु म तादृशधावच्छिषा तादृशकार्यताप्रतियोगिककारणवध विषय- ·२०६ तावचिन्तामणी भूयःसु स्थानेषु भूयसां वा दर्शनं भूयांसि वा दर्श- नानि न यथा एकत्र रूप-रसयोव्यत्व-घटत्वयोश्च व्याप्तिमहात् एकचैव धारावाहिके तडीप्रसङ्गात् विधया व्याप्तावेव प्रसिद्धं । न . भाध्या विशेषः कारणतावच्छेदक- धर्मवत्त्वम्यैव कारणतारूपत्वादिति वाध्य। अन्योन्याभावात्यन्ताभाव- भेदेन() भेदादिति ध्येयं । अव स्वरूपामिद्धिमाशइते, 'न चेति, आवद्दर्शनेति भूयमा दर्शनानां जन्या भूथामस्कारा दूत्यर्थः। तथाप भूयस्वविभिएमहचारदर्शनत्वमेव जनकतावच्छेदकं संस्कारश्च व्यापार इति भावः । 'नथावकन्पनादिति संस्कारमहकारित्वकल्पनादि- त्यर्थः । 'ममानविषयति तदिभेय्यक-तत्प्रकारकम्मरणे नदिशेय्यक- तत्प्रकारकः संस्कारो हेतुः तद्विथ्यक-नत्प्रकारकमत्यभिचाने नदिय्यक-नत्प्रकारकमम्कारो इतरित्यर्थः, यो यत्र विनिय्य-पूर्व- एवं तत्र संस्कारवशात् प्रत्यभिज्ञाने भामत इति नियमात्, अत एव केवलदण्डादिगौचरसंस्कारादयं दण्डीत्यादि- प्रत्यभिज्ञानं न जायत इति मौमांसकाभिप्रायः, एतचोपनौतभान. मभ्युपेत्य । 'व्याप्तिज्ञानमिति, महचारगोचरसंस्कारस्य धूमादिवि. गेय्यक-खव्यापकमाध्यमामानाधिकरप्यात्मकयाप्तिप्रकारकलाभावा- दिति भावः । 'अन्ययेति एकविषयकसंस्कारस्थापि अन्यविषयक- भामजमकर इत्यर्थः, 'अनिप्रमः' घटादिगोचरमस्कारादपि (९) तथाच माध्यघटकनम्पदम्य चन्योन्याभावपरत्वं हेतुघटकभून्य. पदम्यायाताभावपरालमतः वाध्य हेत्वावलक्षणं । मवगतः स ·स्थानियहोपाय। भूयस्त्वस्य वि-चतुरादित्वेनाननुगमाच। अपि च पार्थिवत्व-लौहलेख्यत्वादौ शतशो दर्शनेऽपि व्याय- ग्रहात, तर्कसहकृतं तथेति चेत्, तर्हि सहचारदर्शन- . नदेव सम्बन्धभूयोदर्शन पटादिगोचरज्ञानजननमम इत्यर्थः । किं वना मम्बन्धभूयो- दर्शनमपि दुर्निरूपमित्यभिप्रायेण पृच्छति, 'किञ्चेति, 'किंशब्दः अने, 'चकारो वाथै, यासम्बन्धभूयोदर्शनं मंस्कारदारा हेतुरुध्यने वा किमित्यर्थ: । ननु मम्बन्धभूयोदर्शन- पदेन भूयःसु स्थानेषु माध्य-साधनसम्बन्धभूयोदर्शनं, भूयमा वा माध्य-साधनानां मम्बन्धभूयोदर्शनं, भूयामि वा माध्य-माधनयोः मम्बन्धदर्भनानौति वक्तव्यमित्याह, 'भूयःस्थिति, 'दर्शन' भूयःमा- ध्य-साधनमहत्तारदर्शनं, तथाचाधिकरणदर्शनयोरुभयो यस्वमिति भावः । 'भूयसां वेति भूयसां माध्य-माधनानां भूयःमहचारदान- मित्ययः, तथाच माय-साधन-दर्शनानां त्रयाणां भूयस्वमित्यर्थः, 'भयांसौति, 'दर्शनानि' माध्य-माधनमम्बन्धदर्शनानि, नथाच दो- नमावस्य भूयम्वमित्यर्थः, 'न नया' न व्याप्तिग्राहकं, पाये एकति एकवस्थितरूप-रमयोरित्यर्थः, एतद्घवृत्तिापवान् एमघटशि- रमादित्यवेति भावः, न वेतद्रूपवान् एनद्रमादित्यप, गथा मति द्वितोऽयत्रैव दोषसम्भवे मन्नान्तरानुधावनप्रयामण्य प्यमापनोरिति ध्येयं । न च भूयाम्यानेषु व्यतिरेकमहगारदर्शम तत्रापि भाantic वाथं । तदभावेऽपि याशनुभवात् । दिनीय पारश्यात, एक 23 ·१०८ तत्त्वचिन्तामणौ सहकृतः स एव व्याप्तिग्राहकोऽस्तु श्रावश्यकत्वात् किं भूयोदर्शनेन। न च तेन विना तर्क एव नावत- रति, प्रथमदर्शने व्युत्पन्नस्य तर्कसम्भवात् । न चैवमे- घट एव पाकजरूप-रमाना भयम्वादुकम्युलमुपेक्षितं। तोये वाह. 'एकत्रेवेति एकमिन्नेव महानमे धारावाहिकमहचारज्ञाने इत्यर्थः, मंकारद्वारा भूयमा दर्शनानां मत्त्वादिति भावः। कदाचिदष्टा- पत्तिमम्भवादाह, भूयस्वस्येति, 'वि-चतरादिलेनेति चिल-चतुवा- दिरूपत्वेनेत्यर्थः । ननु बहुत्वमेव भूयस्वं त्रित्वमेव वा चतुरादिद.. नेऽपि चिकदर्शनमत्वेन व्यभिचाराभावादित्यत आह, 'अपि चेति, नपाचावययभिचार इति भावः । 'तर्कमहशतमिति नर्कमहातं भयोदानं झम्कारद्वारा व्यभिचारज्ञानं निवर्त्य वाप्निधौडेत. रित्यर्थः, 'म एव' नर्क एव, 'भूयोदर्शनेनेनि भृयम्वघटितकारक नावटकेनेत्यर्थः। भृयोदर्शनम्य तर्कप्रयोजकत्वमाग निराक रोति. “म पनि, 'युत्पनभ्येनि गम्दादिनम्व:मूनीभूतापाचापादक यामिकामात त्यर्थः । धापत्तिमारने, 'न चैवमेवेति व्यभि- पारादर्शन-माचारदांनहाता तक एव व्याप्तिग्राहकोऽम्वित्यर्थः। गरते, 'जानमाम्येति, म्ननपान भुममाधनं नदमन्यषामिद्धान्वयन यतिरेकामुविधायिन्यान् यत् यदमन्यपामिदापय व्यतिरे कानुर्वि- धापि तत् नामामाधममितौटमाधनानुमितिगमकयातिभानमि- K, 'त विनोति थाप्दा मादामाः, मघाप तत्तयाभिमान पपा न मिा नवा भर्मो ममीभनय किधिसनकोभन ·व्यानियहोमाया। वास्तु, तर्कस्य व्याप्तिग्रहमूलकत्वेनानवस्थानात् । जात- मावस्य प्रवृत्ति-निवृत्तिहेत्वनुमितिजनकव्याप्तिज्ञानं तर्क विनेवातानानवस्वेति चेत, तहि व्यभिचारात् व्याप्तिप्रत्यक्षं तर्क विनैवानो नानवस्था इत्यर्थः । यथाश्रुते जातमाच- बालकोययाप्तिस्मरणस्य विना तर्कमुत्पादेऽपि तन्मूलभूतजन्मा- तरीयव्याप्यनुभवस्य तर्कसापेक्षत्वात् अनवम्यानादवस्थात् अत्रानव- स्थापरीहारेऽपि वनि-धूमादिव्याप्तिग्रहस्यले(२) अनवस्यातादपस्यात् - (९) विनवेन्यत्र विनवेति कस्यचिव मलपुस्तकस्य पाठः । (२) वद्धिमान् धूमादित्यादौ व्यानिग्रहस्पदे इति ख० । 'सेयं याति- भूयोदर्शनाभ्येत्यादिमूल मथरानाथैग ययाण्यावं तवेदं विवेचनीय । सेयं यासिन भूयोदर्शनगम्या इति भूयोदर्शन न तदेतद्याप्तिप्रत्यक्षे कारणमित्यर्थः, न तु सेयं व्याप्ति भूयोद नजन्यप्रत्यक्षविभय दाव दिशे- অনাৰসাদমালবিয়া নালায় মনিভিয়ান ছ- দ্বাবিঘিনঘ্নিহৰীঘামলার বাদামবহিনি গুহাৰাঘ: ननु भूयोदर्शनजन्य प्रत्यक्षविधयों न इयत्र विषयत्वपदेन मुख्यविशेष्य. खमेव वक्तव्यं तथाच व्याप्तौ धर्मिगि ताशप्रत्यक्षीयमुख्यविशेष्यत्वाभाव- सत्त्वात् कथं बाधापत्तिरित्युक्त, मुख्यविशेष्यत्वञ्च प्रकार त्वान्यविषयत्वं, तयाध पर्वतादौ तत्प्रसिष्टिः । न च वसिमानाधिकरणधुमवान् पर्वतः धमश्यायकवतिसामानाधिकरण्यञ्च धूमवृत्ति इति समूहांलम्बनतादृश- জীঘলহ্মময়মাবার নামলিলিঃ ঘুমান্ধৰঃৰাষনিধি- रथस्यथाप्नधूमदत्तियां सुपविशिष्यविधयेव भानात् इति वाच । দুযৗনপৰিমী ৰ সুহীমুলপ্রসীমুমি ·याप्तिग्रहोपायः। इति मथुरानाथः। কৰিবজাযনায়ঃ বায়ুমুজাযনাহামুকান্ হলি জ্বলিন न च व्यातिप्रत्यक्षमावत्तिकार्यतानिरूपितका- एयज्ञानाश्रयस्तादृशकार्यतानिरूपितकारणतावच्छेदकरूपशून्यतादित्यस्यैव सम्यक्त्वे हेतु-साध्ययोधविच्छिन्नत्वदलं विफलमिति वाज़। सहचा- रविष्टिवैशिष्ट्यावगाहियुडित्वावच्छिन्न कार्यताया नानात्वे धूमयापकवङ्गि समानाधिकरणधुमवान् इति सहचार विशिरावैशिम्यावगाहियोधात्मक- याप्तिप्रत्यक्षमात्रतिकार्यतानिरूपितकारगतावच्छेदक रूपस्य पक्षति- तया तादृशकायंतानिरूपितकारणतावच्छेदकरूपशून्यत्वस्य पोऽसत्त्वात् खरूपासियापत्तेः छतो हवंगे धमावच्छिन्नवदनं सफलं, साध्यांश घ वाहासहचारविशिस्वैशिघ्यावगाहियोधात्मकव्याप्तिप्रत्यक्षमात्रत्ति- कार्यकानिरूपितकारणताश्रयभिन्नत्वस्य पक्षेऽसत्त्वाचाधापत्तिरती धम्मा- वच्छिन्नत्वदलं निवेशनीयं । धावच्छिनत्वदलनिवेशे तु तादृशधर्म- पदेन व्याप्तिप्रत्यक्षत्वमेव लभ्यते न तु सहचारविशिरवैशिघ्यावगा. दिबुद्धित्वं । तस्य व्यातिप्रत्यक्षेतरत् यत् वहिसमानाधिकरणधूमवान् त्याकारकप्रत्यक्षादिकं सत्र रत्तित्वात् । न च मात्रपदनिवेशो विफल- इति वाएं। सहचारविशिरवैशिघ्यावगाहिदोधात्मकच्याप्तिप्रत्यक्षदत्ति यत् सहचारविशिय वैशिट्यावगाहिद्भित्वं तहमावच्छिन्न कार्यतानिरू- पितकारणलावच्छेदकरूपशून्यत्वस्य पक्षायत्तित्वेन खरूपापिइस्तादवरथ्यात् साध्यांशे मात्रपदानिदेशे तु नादृशविशिरवैशिघ्यावगाहिडिवावच्छि. मकार्यतानिरूपितकारणताश्रयभिन्नत्वस्य पक्षात्तित्वेन बाधापत्तिरत उम- यवेव मात्रपदमवश्यं निवेशगीय, तथाच सच्चार विशिरवैशिध्यावगाहि. दुहित्वन्तु न तथा तस्य व्याप्तिप्रत्यक्षेतर द्यत् वसिमानाधिकरयधमवान् इत्यादि प्रत्यक्षादिकं तत्र वृत्तित्वात् । न चैवमयि हेतु-साध्ययोः व्यातिपदं व्यमिति वार्थ । मौमासकनये ज्ञानस्य सप्रकाशनया धूमयापकवाडा- मानाधिकरणधूमवान् पर्वतः वसिमानाधिकरणबेन धूममई गागामि যোঙ্গাব্দষধ সয়লায় বহুমাত্রিনিজ্জিামাহিক ·দ্বিামী त्वस्य ব্রিয় মলিন মর্মান্ধিানঃনিঘিনালা বন্ধুসুলয় অন্যান্থলিৰ বাৰিক্সাখন, বাঘায় সব নিমগ্ন স্বীয়া নাঘর্মঘইল মুহুৰিছিগ্নিাবছিলি আল্পনা নস্পন্নিানাবিধিমহ্মাসনালিয়ে पदात्तिल या बाधापत्तिरिति व्याप्तिपदनिवेशः सफल इति ग्रन्थाचतो भिप्राय । यत्रेयमापत्ति। भूयोदर्शन र तदेतदव्याप्तिप्रत्यक्षे काराम বন্ধী অঘাসুল ব্যানাবিধ ঘনিষদৰ নাৰী মঘাত আনিসলাচ্ছিল্লানালিমিনাযনালায় কাল সন্ন যান্ধিলনিয়াবন কয় দিস নাম্বলিষমাবঞ্ছিন্ন জানা বিয়ষীবনি। অন্য ঘি আদিমসুন্নাহুদিধর্মালজির त्यादिना ख्यातिप्रत्यक्षदत्तिवनान्यावच्छिन्न कार्यतायाः परियच तथा আমিমন্থলিনারিজাইনালিমিনায়নাম্বযলয়ালি জন্ম নি মা। ঘ আদিম আসিৰিয বিষ্মিতমাল নথাম্ব fa- মন্তৱলৰৱিন্ধাবালিনিজাফনাবালয় বাঘব মন্তব্য নিন্মিয়াদিলিমজবান্নি মনি ফয়ীমুল কৰিনি শরীয়ায় অনায় লিঙ্গয়াযীমান্। যামিলিধর্মান্তস্নিগ্ধা তালিকায়নানিম ও মহুলিয়ানিবিষয়াদি মঙ্গনি সংবচ্ছিন্নজানালিনি যখলিলমণি পত্র নি নি । শয়া আসিয়ান ভাবল আমামলান্ধি যমিশ্রন নিব নষ্কা শহুলা ধামহাইfe যাই সব যনেল সঘা বাঘমাৰী ঘামিলি মাত্র भावस्पण्या महानगम्यत्वोपादानविरोध, বাধ্যমিশন এই বাঘষিয়মান অধিকাইনি মুবিধ মাত্র মাসিথ মনি ঘামাঘান্ধায় সাহসীহ্মা, ·मसतीपत्रेदमुत्तरं । व्यामिविषयकवविपिएप्रवक्षवावच्छिन्नमेदव्यापक- भेदप्रतियोगितावच्छेदकं यातिप्रत्यक्षमावतिधर्मपदेन विवक्षितमतो थाप्तियहोपायः । किन्तु पनुमितिजनकवावच्छेदकतापात्यधिकरणतया व्या प्रवेश, एवं मति उपक्रमोपसंहारम्य एकधम्मावछिन्नपक्षकलनियमोऽपि सङ्गाछते । तथाच तस्मात् सकृद्दर्शनगम्या वा त्यत्र सा इत्यनेन प्यनुमिनिजनक- तावच्छेदकतापात्यधिकरणत्वेन मीमांशकाभिमतायाः उपाध्यमावरूप- व्याप्तेः परामर्शत्तियाधुपाध्यमावोव्यापिरिति विवरणमपि सङ्गच्छते, सेयं व्याप्तिनं भूगोदर्भनगम्येयत्र सा इत्यनेन यनुमितिजनकलावच्छे । दकतापर्यायधिकरणवरूपेण व्यापकसामानाधिकरण्यव्याने परामर्श नन्दनौयाधिकत्वज्ञानं याप्तिज्ञाने हेतुरिति मूलमपि सङ्गच्छते। एवञ्चेदानु- मितिभनकतावच्छेदकवापर्यायधिकरणविषयकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नकार्यतानि. रूपितकारयतानाश्रयत्वस्य साध्यत्वं वलयं तच्च न सम्भवति जरनैयायि- कमतेऽपि व्यापकसामानाधिकरणविषयकप्रत्यक्षत्वमेव भूयोदर्शनजन्यता- वच्छेदकं न त्वनुमितिजनकतावच्छेदकतापय्यायधिकरणविषयकप्रत्यक्षत्वं प्रमेयत्वादिना याप्तियहे व्यभिचारापत्तो भूयोदर्शनपदार्थस्य साध्य साध- नमेदेन मिन्नतया यालोकधार्मिकयाप्तिग्रहम्यायि व्यनुमितिजनकतावच्छेद- कतापय्यायधिकरणविधकतया तत्र वहि-धूमसहचारग्रहात्मकभूयोदर्श- नविरहेण व्यभिचारापत्तेच, तपाच धनुमितिजनकतावच्छेदकतापर्याय- धिवरणविषयकपत्यक्षत्वावच्छिन्न मायंतानिरूपितकारणतापनेशेऽप्रसिद्धिः अनुमितिजनकतावच्छेदकतापात्यधिकरणविषयकप्रत्यक्षमात्रवृत्तित्वप्रदेश तु व्यापकसामानाधिकरण्यविषयकप्रवक्षत्वम्य नाशप्रयक्षमाचरत्तित्वा- नापसिद्धिरित्यभिप्रायेणैव मात्ररत्तीयुक्त इति भावः । ननु व्याप्तिप्रत्यक्षत्वं यातिविषयकवविपिछप्रत्यक्षत्वं तम्य च प्रत्यक्षवानतिरिक्ततया घटप्रत्य- क्षेोऽपि वृत्तिखेन थातिप्रत्यक्षमात्रवृत्तित्वाभावादेव यातिप्रत्यक्षमावति- धभावच्छिन्न कार्यतानिरूपितकारणत्वाभादसाधने प्रतियोग्यप्रतिया इद- नकाप्यनुपपत्तिरिति ।

·नावचिन्तामयो
নাহ্মান্নাবিধিনায়লস্তু বিষয়হি আমাৰমবিসিবি
मथुरागय । इदच विषयतासम्बन्धन प्रत्यक्षत्वावच्छिन्न प्रवि वादाम्यन
আসিংহিমিমা। - সয়ামিন মুয়াবিল হাসি
মহাবিঃ এৰি যাবষ মুযৗবন উরুন্ সুগৗহয়
নঘনিশ্বাৰন্থিঃহ্মাহবধাসাম্বলায় বনবিঘমিনা
মীমাধব জঘ বাহাম্মষশ্রাবন্তির ব্যাদিমরনালিঘৰ্মা
বচ্ছিন্ন লিংঘিনাযায় ঘী অধিছি না। ঐ নাহা-
व्यसम्बन्धाचनकार सदाभाव एव साध्य इति वाच्य । तादाम्यसम्ब
এমন্নিালালাবন্য পরযায়িদরামি মুযৗন ষাৰু নিম্ন
খাম্বা। ন থ যামিলমাৰিঘমাল্লিকাৰাণিজিলহ্ম্য
বালায় বল ঘষাঘল দামোমামাৰ বৰ
থাঙ্গ যদিশৰ যন্ধিদ্বিাধন ধিষিবান্ নরম,
লাদি বিষাধারনার পানি ধঘষাদান কালেমা
শায় কাহিনুমকাে লগ্নর মুযৗবন যন্ধিৰ্ষিৰমৰাথর
মন জিঘিন্না বান্ নি ৰাহু। জানাযা -
কৰিমৰয় ৰ ঘাই ৰাষীৰিনিয়া গ্রা
বিলিয়া মাদরাসারমশ নিম্নমিনি বহু ময়না
ইন মপি চাল, নয়াহু বাঙ্গালাগাছিনসাব
অথৈ আপিৰবষম্পল কায়িদাবীহ্মানাই
বলম্বারঘিনিষীমিলাইয়ঘষি নয় ৪ শ্ৰদলৈ
নিম্ন বিনাশ্রম কামিমরাঘিয়ালিদীবাৱাৰুষৰ
শামিশিহৰিন্দ্ৰহ্মথ, সয়াবিন বৃ স্বমহিষ
কাত হানিপ্লাম্বিয়ামাৰীৱাহাছিন্নমনি
যানব আননেইখাযােঙ্গাসাে
বলিzি। ২i বিমাঘমায়া বাবু
নীঃখ কামাল বাধিনিয়ানারি

·शाहिमशोमा মনিষাবিলাহ্মাননা ২ ঘন, নখগান অনু- লিখ্রিনহেসোশ্যাবরিনারি নশন হনি, বাড়ি বিঃ- মিনি সয়াবিন হননাচ্ছিন্নমনিষীসিনাদানাব। বাহিৰ্ব ল থাকার মুখীন নাগালীৰষয় মনৰষন্মাষ- রিজায়েষাহিনি ময়! নীখান্ধাবাব বিনা যাচাৰ্যৰ মৰিঙমিলি, বন বিষয়। শ্রন অমিমদ মনি নারায়ণ গামিযিনিমাইযৗনা। বস্তু ইচ্ছামঙ্গল বিৰােন্ধিবী খুন গ্রাজাকাহানিৰয় হার্দিষ- কামরূদহাধুমাবাডি বিষযনামৗল লায়মাবল নম্ব নাৱাৰ যাটাসিয়াযদি বাঙানিলিগুৰিষযন্নাঞ্চনীল আদিমঘ- বাবরি মনিনবােয়ন ঘছিল না, নঘাঘ নায়কী নাম- ঘন যাসিমলার অভিঘায়, সৰ সনি জাম-হ্মাহফমান আমি মহলমি মিস ৰিছায় নাঘল সানি মলি সাবান ইনুল বন্ধ, নয়া ববি খাদিসশ্রমনির্মাবলি জাণিদিলশাদাঘব সলিমীয়মবিৱিষ্টমি নাহু মৰূব মলয় নিয়ে নয়,মিনহঘদি- মহুলিয়া আসিবেমানিকৰিছো ঘামিময়মানবি- ঘান্নিাযনালিমিনাবাড়ি নং ষিালি। বিষয়- ভশন আদিত্যনাকি হরি নারায়ণ শ্রাদৰনু । সব নামধুনাহী বিষনা ঘায়িত্ব সার ইন নৰ নাৱাল আস- সাবা ইঘিাষন্ধা বুলি বাশ্ম। আমিনুল আfণবিষযৰ বিসিমেদােলাদেব বিনয়া মাৰছিন্নাধিনাযা নি- হিঙ্গা বিষনয়া নাহয়ঞ্জ যাৰ আন ন বৃ মূলধাবিলি নি। বলমান ধৰাধনালথাৰিব লনি ভাবিইন্নাৰিা- যিশ্লান্ অৱলখাৱিালগুৰিষ্কাৰৰিষাযি নদধাঘনমিনি যা- { ঘু ·ध्यातियहोपायः। सेऽपि न व्याप्तिग्रहे हेतुः । न च तदुद्धाववान्तर- आतिरस्ति, सामान्यप्रत्यासत्त्या सोपसंहारादविना- भावग्रहः, सामान्यरूपता च सकद्दर्शनगम्येति भूयो- दर्शनापेक्षेति चेत् । न । सामान्यस्य हि प्रत्यासत्तित्वं लाघवात् न तु सामान्यतया ज्ञातस्य तदनभ्युपगमाञ्च। 'तर्हि व्यभिचारादित्याद्यग्रिमयन्यासङ्गनेश व्याप्तिप्रत्यक्षं प्रत्येव तर्कस्य हेतुतया जातमात्रवालकोयव्याप्तिज्ञानस्य स्मरणरूपतया व्यभिचा- रासम्भवात् । न च "विनैवेतिपाठेऽपि एवशब्द दुवार्थे, तथाच पूति एवार्थ इति वाच्य। एवभब्दस्य वार्थकत्वे पूर्ववरविलोमा- पत्तेः “एवे इवार्थ” इति परिशिष्टानुमासनात्, दवार्थोऽवधारणेत- रार्थः, "एवेऽनवधारणे" इति व्याकरणातरीयानुशासनैकवाक्यत्वात् । 'तौति यत्किञ्चित्तजनकीभूतव्याप्तिप्रत्यक्षस्य तर्क विनाप्युत्पाद- इत्यर्थः, 'मोऽपि तोऽपौत्यर्थः, अनादित्वेनैतत्परिहारशाग्रे वक्ष्यते। ननु नर्कजन्यव्यानिवुद्धिघु वैजात्यं वर्तते तदेव तर्कजन्यतावच्छेदकं । ने र चाक्षुषत्वादिना सङ्करः, चाक्षुषत्वादियायनानाजातिखौका- रात् कार्यतावच्छेदकस्याननुगमस्यादोषत्वादित्यत आह, 'न वेति, न्यधासिज्ञान्वय व्यतिरेकानुविधायित्वमित्वस्थ खान्वयप्रयोगकान्वयप्रतियो- गित्वे सति खानुत्पादप्रयोगकीभूताभावप्रतियोगित्वमिति समुदायदलस्य 'निष्कृयार्थ । अन्धयप्रयोजकत्वं सरूमसम्बन्धविशेषा, तघाच प्रकृते स्तग. पानादौ सुखान्य व्यतिरेकामुविधायित्वमक्षतमैवेनि ।

·१८ तत्वचिन्तामण न च काकतालीयत्वादिशकाव्युदासार्थ हितोयादि- दर्शनापेक्षेति वाच्यं। द्वितीयादिदर्शनेऽपि शशाताद- वस्थ्यात् । नन्वनौपाधिकत्वज्ञानं व्याप्तिनाने हेतु तद्दे- श-काल-तचावस्थितघटादीनां उपाधित्वशानिरा- सः कस्यचित् साधनव्यापकत्वज्ञानेन कस्यचित् साध्या- व्यापकत्वज्ञानेन स्वात् तच्च भूयोदर्शनं विना नावत- , 'तबुद्धौ' तश्चन्यव्याप्निवुडौ, 'जानिरस्तीनि, मानाभावात् तर्कभ्य हेतुत्वामिद्धिरिति भावः । माभून् भृयोदर्शनं कारणं तथापि कचिदुपयुज्यत एवेत्यभिप्रायेण प्रदते, 'मामान्येति, एवमुत्तरच सर्वत्रापि, 'चब्बापमहारादिति सर्वेषां माध्यानां साधनानां जाना- दित्यर्थः, 'भामान्यरूपतेति, मामान्यत्व स्थानेकत्तित्वरूपत्वादिनि भावः । इदच्च मामान्यत्वेन जातं प्रत्यासत्तिरित्यभिप्रायेण | न तावनापि अनेक कौनां धूमादौनां ज्ञानम्यापेक्षा मिद्धा न त महधारभूयोदर्शनापेवेति वायं । मामान्यतोऽस्यानेकदर्शनमाधा- पेक्षायवम्यापकवान् एवमुत्तरत्रापि । 'भामान्यम्य' मामान्यज्ञान, 'तदिति मामान्यनक्षणात्यामध्यनन्युपगमाचेत्यर्थः । 'काकतालीय- मादिशा' माध्य-माधनमाचारम्बैतन्माचम्दनीयत्वगहा, 'आदिप दात् पिम्पलीयन्वादिपरिग्रहः । 'अनौपाधिकबजान' उपाध्यभाव- (९) तह-शाम तयास्पिनघटादीनामियत्र ततिप्रदंपवयं, तद्देश कान-नादमियनादौनामिदेव ममोशेन पाठो मचितुमहति ।

·१८६ नरव्याप्तिप्रत्यक्षवं कार्यतावच्छेदकं मामान्यतो व्याप्तिप्रत्यक्षवं वेति च्याप्तिग्रहोपायः। रतोति चेत् । न। अयोग्योपाधिव्यतिरेकस्यानुमाना- धीनज्ञानत्वेनानवस्थापातात् । अथ साध्य-साधनसह- चरितधर्मान्तराणामुपाधित्वसंशये न व्याप्तिग्रहः अतस्तेषामनुपाधित्वज्ञानं भूयोदर्शनाधीनसाध्याव्या- पकत्वज्ञाने सतीत्येतदर्थं भूयोदर्शनापेक्षा, अत एव निश्चयः, 'तच्चेति साध्यवदृत्तौ माध्यायापकत्वज्ञानञ्च न तच्छ्न्य- साध्याधिकरणान्तरजानं विनेत्यर्थः । 'अयोग्यति, तथाच अनौपा- धिकत्व ज्ञानं न व्याप्तिधौहेतुरिति भावः । ननु माभूत् अनौपा- धिकत्वनिश्चयो हेतुः उपाधित्वशङ्काविरहश्च हेतरेव तावतैव भूयो- दर्शनापेक्षा सिद्धेत्यागकते, 'अथेति, 'श्रत इति, अनुपाधिकत्व- जानं विना सन्देहानिवृत्तिरिति भावः । 'यावतेति अनुपा- धित्वनिधायकदर्शनलेन हेतुत्वमिति भावः । ननु उपाधित्वशङ्कायाः प्रतिवन्धकवे हि अनुपाधिननिचयापेक्षा स्यात्तदेव च न विरोध- विपयकत्वात् इत्याद, 'यद्यपि चेति, 'तदाहितः' तज्जन्यः । यद्यप्येवमपि तत्र स्वतः मिद्ध उपाधिमकाविरहाच भूयोदर्शनस्या- पेक्षा हयैव तथापि स्फुटत्वादिदमुपेक्ष्य दूषणान्तरमाह, 'अयोग्येति, तयाच तत्संशयस्याप्रतिवन्धकत्वमेवावग्यं वायमिति भावः । 'मच नेति, भूयोदर्भनेऽपि अयोग्योपाधिशदातादवस्यादनुमानस्य चान- वस्याग्रस्तत्वादिति भावः । किञ्च भूयोदर्शनजन्यसंस्कारस्य मान- ·२९० बावचिनामणौ यावता दर्शनेन तनिश्चयस्तावस्योदर्शनं हेतुरिति न वारसंख्यानियमो न वाननुगमः। यद्यपि चान्यस्य साध्यव्यापकत्व-साधनाव्यापकत्वसंशयो नान्यव्याप्ति- ग्रहप्रतिवन्धकस्तथापि तदाहितव्यभिचारसंशयः प्रति- विकल्प्य दूषयति 'श्रपि चेति, 'न वहिरिन्द्रियमहकारौ' न वहि- रिन्द्रियमाघमहकारी, न मानसेतरदाप्तिमत्यवत्वावच्छिन्नं प्रति जनक इति यावत् । 'तयापार विनापीति भूयोदर्शनजन्यमंस्का- ररूपन्यापारं विनापीत्यर्थः, 'व्याप्तिग्रहात्' मानमव्याप्तिग्रहप्रम- भात् । 'नापि', 'मनमः' मनमोऽपि, मानमप्रत्यक्षं प्रत्यपीति यावत. जनक इत्यनुपज्यते । मंस्कारजन्यत्वे व्याप्तिप्रत्यक्षस्य स्मृतित्वाप: मंग्कारम्य नत्र म हेतुत्वं किन्तु तचन्यम्मरणस्येत्यपि मतं दूध- यितमाह, 'तजन्यस्मरणम्य वेति, प्रमाणान्तरखापत्तेः' यदमाधारणं महकार्यासाद्य मनोवहिगोचरा प्रमा जनयति तस्य प्रमाणन्तर- वादिति भावः । न च प्रमाणन्तरखं प्रत्यवादिभिमप्रमाणत्वं तचा- प्रमिद्धमिति वायं । मानसजानाकरणवे मति प्रमाकरणवापत्तेरि- स्यात् । प्राभाकरमतमुपमहरनि, 'तम्मादिति भूयस्तविमिर- माध्य-माधनमहचारजानवम्य व्याप्तिप्रत्यरकारतानवच्छेदकखादि- त्यर्थः, 'परिशेषेणेति, 'मा' व्याप्तिः । यद्यपि मादर्शनजन्यमत्यर- (५) मानसान रसवानिरिकप्रभाकर बधापरिति निकृष्ठा ।

·व्याप्तिग्रहोपायः। बन्धक इति तद्दिधूननमावश्यकमिति चेत् । न। अयो- ग्योपाधिसंशयाधीनव्यभिचारसंशयस्य तथाप्यनुच्छे- दान स च न भूयोदर्शनान्नाप्यनुमानादित्यक्तम् । अपि च भूयोदर्शनाहितसंस्कारोन वहिरिन्द्रियसह- विषयत्वरूपस्य सद्दानगम्यत्वस्य भायले मीमांसकनये बाधः(१) तन्मते माध्य-भाधनमम्बन्धज्ञानस्यैव व्याप्तिजानत्वेन तस्य तन्जन्यत्वा- भावात् । न च साय-माधनसम्बन्धविशिष्टप्रत्यक्षस्य माध्य-साधनसम्ब- वज्ञानजन्यत्वान्न बाध इति वाच्यं । नन्मते विशिष्टयुद्धो विशेषण- ज्ञानस्याहेतुत्वात् नव्यनैयाथिकमते मिद्धसाधनाच्च तन्मतेऽपि व्यभि- चारज्ञानानवतारे प्रथमदर्भनेनापि व्याप्तियहात् । तथापि माद- साधनसम्बन्धमाशात्कारवयापकविषयिताकत्वं माध्य) । न च न्याय- • (१) न च वम्मते भूयोदनिजन्यप्रत्यक्षाप्रमिया भूयोदर्शनजन्यप्रत्यक्ष. विषयवाभावसाधने पूर्व यथा मायाप्रसिद्धिाला तथानापि सचद्दर्शन- जन्यप्रत्यक्षाप्रसिद्या माध्यासिद्धि सम्भवति क तन्नोवा बाध उक्त- इति वाच्यम् । पूर्ववदिशापि यदि समदर्शनं पक्षीजन्य व्यातिप्रत्य- क्षकापगत्वं मौमांसकैः साध्यते तदा यातिप्रत्यक्षकारणत्वस्य विषयतया, व्याप्ती सिदिसम्भवाद् न साध्याप्रसिद्धिरतो बाधः उक्तः । {२} विपिस्वैभिध्यावगाहिबुद्धि प्रति विशेषयतावच्छेदकप्रकारक- धानस्य कारणतावादिनैयायिकमते साध्यसामानाधिकरणविशिएवैशि- घ्यावमाहियोधात्मकसदानन्यप्रवनविषयत्वस्य यातौ सत्त्वेन वाधा- भाषेऽपि नष्यनैयायिकमते व्यभिचारज्ञानानवतारे सहनजन्यपत्यक्षवि. घयत्वस्य व्याप्ती सत्वात् सिद्धसाधनापत्तरतः साध्य साधनसम्बन्धमाक्षात्- ·नावचिन्तामो মৰি আমিঃ মাঘলনাৰহালনিজিন যাঘমালাঘি- বেনির্লিনহা বা বিষাথললিনি , যা। নথিৰ বিষাঘলাকবলমন: স্নান্বেয়কৰিমশিনারী যাদী সানি। অস্বণি অথবষয়: ধারাবমাধিৰিলিকান ন্যামী গ্রই বা খুঁথা- যত্মবলিদানাক্ষিয়ী যুদ্ধাস্তাঘলাঘষলধারাবৃক্ষা বিষহ হা সয়াবিন सत्त्वात् -থলষৰষাল্লাহ্মাল্যাহ্মবিষযিনাহ্ম' লিমি, মঘাঘ, ঘুমী বষিয়ম্বিন্ধয় নি মান্নাতি লাভূষাদাজাবে দাদা যদা বিম্বিন্ধিমালাঙ্কিা নযান্ধিলবিয়াদবি অনাথা ঘষলগ্ন বীষ। কাদিয়ছ বন হলি মনিমা থিকা য়ৈ মা অমী দিয়স্থশাজীব মনীষয়লিনি ধা স্বাসষধান্ধাৰেথাবিনিকষধানমদিন। যদি স্ব ঘরাণান্ধাবান্ধৰিষযিনান্ধবত্র লাষী ভদৰ গ্ৰাধৰয়াই যন্সর চিনিনি এমন সব বাঘ-ঘালয়ছিলামৰূত্রাংকনাকাংবাঘিনীষী নষ হাবিব, কনি লিমালিপ বাঘ-ধমশ্বর্য- অভিমাননাঘল নিনিনি । । মনিই যৰি অধি সিথয ধ ন বুশমনি ভাসায়াহিলি স্ফসিদ্ধাবাে- মাগল আমি বিষয়্যাবলম্বা ঘনায়মাবলমৰনীলি বাঘারমনিমালাধাগ্রঘণঘরাহুবহুদগাহ- বন্ম লহ্মঘল বাদিয়ায় আর্য মমিদাবি, বিষয়- ঘৰৰ ৰ ৰাষাধাক্ষ্মাঝে হাসিবিঘণনা মধসয়াবিনা, নখ কালিনিৰ্দ্ধাৰ ৰীৰি বৰ্থ সুর- ।

·यामिग्रामोपाया। कारी तद्यापार विनापि च सहचारादिजानक्तो व्याप्तिग्रहात्। नापि मनसः इन्द्रियादिवत्योदर्शन- जन्यसंस्कारस्य तज्जन्यस्मरणस्य वा प्रमाणन्तरत्वापत्तेः, तस्मात् परिशेपेण समद्दर्शनगम्या सा, तथाधुपाध्य- भावोव्याप्तिः अंभावय केवलाधिकरणं तत्कास्तसम्ब- "किश्चेत्यादिना अनुपदमेव नदोषस्य वक्ष्यमाणत्वात् । परिषस्थ न स्वप्रत्यहाकारणभूयोदर्शनकले सनि महचारदर्शनयानत्वं स्वरूपा- सिद्यापत्ते: माध्य-साधनसम्बन्धज्ञानस्यैव तन्मते व्याप्तिानत्वात् । । न च सहचारदर्शनयाह्यत्वं सहचारदर्शनविषयत्वं, ममूहालम्पनशा- नमादाय घट-पटादी व्यभिचारापत्तः, किन्तु , माध-माधनमम्व- भग्राहकसामग्रौवव्यापकस्वाहकमामग्रौत्वकत्वमिति हेतमुपपाद- यति, 'नथाशीति, 'उपाध्यभाव इति उपाध्यभाववत्त्वे सति साध्य- मामानाधिकरश्नमित्यर्थः, तेन तनये विरुद्ध हेतावुपाधिधिरहेऽपि नातिव्याप्तिः । 'केवलाधिकरणमिति, नच्च माधनं धमादिरे- वेति भावः । नन्वेवं प्रतियोगिकालेऽपि तदधिकरणमस्येव कथं वा अधिकरणभावयोराधाराधेयभावप्रतीतिरित्यत श्राइ, 'तत्कालेति तत्कालेन प्रतियोग्यमधिकरणकालेनाधिकरणस्य सम्बन्ध इत्यर्थः, तन्मते कालस्य षडिन्द्रियवेद्यबादेव तस्य प्रत्यक्षवं । मर्वत्र हेतुसम्ब- मभाने कालभानावश्यम्भावाभावादाह, 'स्वप्रकाति, 'तज्ज्ञानमिति अधिकरणचानमित्यर्थः, 'खप्रकाश इत्यनेन प्रथमदर्शनगम्यत्वमप- 25 ·१८8 तस्पचिन्तामणे न्धीवा स्वप्रकाशरूपं तज्ज्ञानं वा तच्च प्रथमदर्शनेनाव- गतमेव चक्षुरादिना, न चाधिकस्तदभावोऽस्ति, न च प्रतियोगिधानमधिकरणादिजानजनक येनोपाधि- जानं विना तन्न स्यात्, एवमुपायभावे जाते किश्चिन चातुमवशिष्यते उपाध्यभावव्यवहारस्तु तद्दियमपेक्षते दीर्घत्वादिव्यवहार इवावधिज्ञान। न चैवं रासभसम्ब- . पादित । न च प्रतियोगिमवकासोनाधिकरणजानस्याभाववाभावेन प्रतियोग्यसत्त्वकालौनाधिकरणजानमेवाभावस्तथाच माधनचानमाच" प्योपाध्यभावलाभावात् कथ माध्य-साधनमम्बन्धसाक्षात्कारवयापक- विपयिताकत्वमिति वाच्य। मवेतम्बुले सर्वदैव उपाध्यसत्वेन माधनजानमावस्येत्र उपाध्यभावलान् । 'तति, तच चक्षुरादिना प्रथममम्बन्धदर्शनेऽवगतमेव विषयीभूतमेवेत्यन्वय , 'प्रथममम्बन्धद- निति बतौयान्तपाठे 'अवगत' विषयौकत । ननु अधिकरणा- दिभ्योऽतिरिक एवाभाव तजन्जान विनापि च साधन रहात इत्यत- बाह, 'न नि, अतिरिकाभावकम्पने गोरवादिति भाव । नघेता- दृशमहानगम्यत्वमिद्धावपि भूयोदनापेक्षावण्यको अभावज्ञानस्य प्रतियोगिजानाधीनबेन उपाधिज्ञानार्थ भूयोदर्शनावश्यकमात् उपाधिवन्य माध्ययापकलादिपटितबादित्यत आह, प्रतियागोति, 'एमिनि प्रभावबुद्धको प्रतियोगिज्ञानस्याहेतवे, 1 . (१) प्रथमसम्बन्धरगतमेवाति ख• ।

·ध्यापिग्रहोपायः। धतुल्यवहि-धूमसम्बन्धज्ञानादेवानुमितिः स्वादिति वाच्यम्। उपाधिस्मरणे सत्युपाधि-तयाध्येतरसकलतदु- पलम्भकसमवधाने चोपाध्यनुपरलम्भसाहितस्य केवला- धिकरणज्ञानस्थानुमितिहेतुत्वात् तद्व्यवहारहेतुत्वाच्च। नन्वेवं प्रथमदर्शनेन व्याप्तिनिश्चयादिशेपदर्शने सति रासभादिसंशयवत् तत्संशया न स्यादिति चेत्, व्याप्ति- ज्ञानानन्तरं किं विद्यमान रवोपाधिर्मयोपाधित्वेन 'उपाध्यभाव इति, घटकलं सप्तम्यर्थः, नस्य 'किञ्चिदित्यनेनान्वयः, 'अवशिष्यत इति, येन तज्ज्ञानार्थ भयोदर्शनापेक्षा स्यादिति भावः । नन्वेवं प्रतियोगिज्ञानं विनापि अभावप्रत्यये(२) तन्जन्यव्य- हारोऽपि स्थादित्यंत पाच, 'उपाध्यभावव्यवहारस्तिति उपाधि- स्तिौति शब्दप्रयोग इत्यर्थः, तस्योपाध्यभावनप्रकारकज्ञानसाथत्वा- देति भावः । 'दीर्घत्वेनि, यथा दीर्घत्वपरिमाणम्य द्रव्यसाक्षात्का- ৰায়ীখাল্লন হীন নীঘিানান্য জিন্স অহয়- दीर्घदति व्यवहार एवावधिज्ञानापेक्षेति भावः । 'रामभसम्बन्ध- तुल्येति वकि-रामभसम्बन्धतुल्येत्यर्थः, तुल्यता च अनुमित्यजनक- तया, तथाच पति-रामभसम्बन्धज्ञानं यथा अनुमित्यजनक तथा वस्तुगत्या अनुमित्यजनकं यद्दजि-धममम्बन्धज्ञानं तस्मादेव भवन्मने- . ऽनुमितिः स्थादित्यर्थः । 'उपाधिस्मरण इति स्मरणसमविवचित . ( व्यवहार हेतुत्वाति का । (२) धमावप्रत्यक्ष रवि ख, ग.।

·तत्वचिन्तामयी न ज्ञात इतिशङ्कया गृहीतव्याप्तावपि संशयः अतस्तत्र भूयोदर्शनेनोपाधिनिरासद्वारा व्यायभावशमापनी- यते।यहा जानप्रामाण्यसंशयाव्याप्तिसंशयः यथा घट- ज्ञानसामग्र सत्यां घटनाने सति तत्प्रामाण्यसंशया- उपाधिज्ञाने मतीत्यर्थः, 'उपाधि-नाप्येतरेनि उपाधिरुपाधिव्या- प्योय उपधौद्रियमन्त्रिकपादिम्तदितरोपाधिविगिटप्रत्यक्षजनकका रएकलापे सतीत्यर्थः, 'उपाध्यनुपलम्भमहितस्येति उपाधिमत्ता- भानाभात्रमहिनम्यैत्यर्थः। नन्वेवं धर्म व्यभिचारभ्रमेऽपि ततो- ऽनुमितिः म्यान उतरूपमकम्तहेतुमत्त्वात् भमस्तु शानदयमेकशानं वेन्यन्यदेनत् । न च तत्र धमरूपोपाधिविशिएबुद्धेरातृपत्तेः उपा- ध्यनुपन्तम्भ एव नातीति वाच्यं । तेरन्यथाख्यात्यनड्डीकारात व्यभिचारजाने उपाधिजानानियमाञ्च रति चेत् । न । व्यभिचा- रगनाभावम्यापि महकारितात् । अथैवमप्यमविष्टादिहेतुका- नुमिनिन स्यात् उपाधिविशिष्टोपन्नम्भककारणकलापविरहादिति चेत् । न। उपाध्यनुपनम्मकादिकं नानुमितिहेतुः किन्तु उपाय भादवेन जान, तच्चामनिकष्टम्यलेऽपि मम्भवति, 'उपाधिस्मरणे इत्यादिकन्तु मोकिक्रप्रत्ययात्मकोपाध्यभावप्रकारकज्ञानस्य कार पमाषपान इति । न चैवं उपाध्यभावत्वप्रकारकव्याप्तिज्ञानस्य उपाधिशानाधीनत्वेन निक्रमहानगम्दत्व-निहापरिमेषवत्त्व- पोतच बाध रति वाचं। याप्तिस्वरूपातीतावितरापेदाविर- दिव नपोमात्र सम्भवादिति । न केवचाधिकरणलानादनु।

·याप्तिमहोपायः। हितस्तसंशयो न त्वग्रिमसंशयानुरोधेन तब घट- जानमेव न वृत्तमिति कल्पाते तथेहाप्युपाध्यभावस्य व्याप्तित्वात् तस्य च केवलाधिकरणरूपस्य प्रथमदर्शने- ऽपि निश्चितत्त्वात् व्याप्तिग्राहकान्तरस्याभावाच्च परि- मितिनं भवतु उपाधिज्ञानं विना केवलाधिकरणचानमाचदशा- यामपाध्यभावष्यवहारस्तु जायतामित्यत आइ, 'तयवहारेति() उपाध्यभावव्यवहारहेतुत्वाश्चेत्यर्थः । केचित्तु नन्वेवममनिकष्टादिहेतुकानुमितिनं स्यात्तानोपाधि- विशिष्ट प्रत्यक्षजनककारणकलापविरहादित्यखरसादाह, 'तव्यवहा- रेति तस्य व्यवहारो यस्मादिति व्युत्पत्या अनुमितेरुपाध्यभावश्यव- धारहेततकलावेत्यर्थः, 'चकारः वार्थे, उपाध्यभावव्यवहारहेतच परोक्षापोरवसाधारणं उपाध्यभावत्वप्रकारकज्ञानभाषमिति प्राडः। 'नन्वमिति, “एवं व्याप्तिग्रहस्य साधनग्राहकातिरिकानपे- चवे), 'प्रथमेति प्राथमिकधमादौद्रियमन्त्रिकर्षांत्यर्थः, 'याप्ति- नियादिति, विशेषणज्ञानस्य विशिष्टयुद्धावडेतत्वेन धूमादौ साताकव्याप्तिप्रकारकनिश्चय बाधकाभावादिति भावः । विशेष- दर्शने भतीनि यथा वयाप्यवस्य विशेषदर्शने पति रामभादौ ने वहिव्याप्यत्वसंशयः नयेत्यर्थः, 'तसंशय इति धूमादौ वकि- (१) वधारतीति • मा (२) साध्य साधनसम्बन्धमाकातिरिकामपेशावरतिका ·१९५ तावचिन्तामो शेपेण सतदर्शनस्य व्याप्तिग्राहकत्वात् तनिश्चये मामा- ण्यसंशयादेव तत्संशयानचैवं रासभेऽपि प्रथमं व्याप्ति- परिच्छेदः" स्यादिति वार्च। तत्र व्याप्तेरभावात् प्रत्य- शनाने विषयस्य हेतुत्वान, क्वचिदसंसर्गाग्रहात् तथा व्याप्यत्वमंगाय इत्यर्थः, तव इति शेषः, अत एवाग्ने मयेति सङ्ग छते, व्याप्तिस्वरूपप्रतीतावपि उपाध्यभावत्वरूपेण उपाध्यभावात्मक- व्याप्तिप्रकारकनिश्चयाभावात्तत्प्रकारकसंशयो नानुपपन्नः, यहा तम्मि यये प्रामाण्यमंशयायाप्तिमंशय इति समाधानद्वयं क्रमेणाह, 'प्यानि- जानानन्तरमिति धूमादिमन्त्रिकर्षानन्तरमित्यर्थः, ज्ञायते अनि व्युत्पत्तः) । “किमिति अत्र किंगन्दोऽग्रिमयत्यिपेचया विकरूपे, 'विद्यमानेति, “विद्यमाने' शायमाने धूमादौ, उपाधित्वेन उपा- धिरेव मया न जात इत्यर्थः, न त उपाध्यभावत्वेन उपाय- भावोऽपि निशिनदनि शेषः, 'इति शङ्कया' अतः प्रवासामयी- मत्तथा, 'ग्टहीतव्याप्तावपि ग्टहीतव्यानिखरूपेऽपि, 'संशयः' उपा- ध्यभावत्वप्रकारेण उपाध्यभावात्मकच्याप्तिमंशयः, समानमकारक- निययम्दैव विरोधित्वादिति भावः । 'उपाधिनिरामेति उपाध्यभा- वावप्रकारकनिषदारेत्यर्थः । (१) साहिनियय रति गा। (२) यामिरामपदस्य शायवे पतिकरस्युत्पाया प्यानिमायक- ঘুমাবিলিমিলি খায়।

·व्याप्पिग्रहोपायः। व्यवहारो दोपमाहाम्यात् । न चाचापि तथा,आरोपे सति निमित्तानुसरणं न तु निमित्तमस्तीत्यारोप- इत्यभ्युपगमात् । सृजवस्तु पूर्वपचे नवेति नाध्याहार्य, 'व्याप्तिज्ञानानन्तरमिति याप्तिनिधयानन्तरमित्यर्थः । 'किं विद्यमान इति किमत्र उपा- धिरेव विद्यमान वर्तमानः मया उपाधित्वेन न ज्ञातइत्यर्थः, किंवा उपाधिरेव न वर्तते, 'इति शङ्कया' इति शहासत्तया, 'महौतव्याप्तावपि निश्चितायां व्याप्तावपि मंशय इत्यर्थः। एतादृश- मभावनाविर विशिष्टव्याप्तिनिश्चयस्यैव प्रतिबन्धकलादिति भावः । ननु लाघवाड्याक्षिनिश्चयत्वेनैव प्रतिवन्धकलात्तादृशसंभावनाथा उत्ते- जकत्वे मानाभाव इत्यस्वरमादाह, 'यति, इति मा । ननु मध्ये प्रामाण्यमंशयकल्पने गौरवानिश्चय एवं व्याप्तेन वृत्त- इत्येव कल्पयितुं युक्रमित्यत आह, 'यथेति, 'घटज्ञान इति घट- निश्चय इत्यर्थः । न चैवमिति, 'एवं' माधनग्राहकातिरिकानपेचने, रामभेऽपि धूमसमानाधिकरणे रासभेऽपि, 'व्याप्तिनिश्चयः स्यात् (र) खरूपतो यातिप्रकारकनिश्चयः स्यात्, विशेषणज्ञानस्य तन्मते(२) (१) सद्यवहार प्रति ग.। (२] 'यातिपरिच्छेदः स्यात्' इयान 'शाप्तिनिश्चयः स्यात् रति कस्य. चित् मूलपुस्तकस्य पाउमनुदतवन्तो रहस्ययातः । (३) लवेति ख..

·तत्त्वचिन्तामणी केचित्तु साधनवनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्य- सामानाधिकरण्यं साधनवन्निष्ठान्योन्याभावाप्रति- योगिसाध्यवत्कत्वं वा व्याप्तिस्तदुभयमपि योग्य" मत्यवेण वहि-धूमसम्बन्धानुभवेन प्रथममवगतमेव । विमिष्टबुद्धाव हेतुवादिति भाव । विषयस्य' विम्य-विशेषणसम्बन्धस्थ, विशिष्टप्रत्यक्षवस्य नत्कार्यतावच्छेदकतया न प्रमाया गुएजन्यत्व- मिनि भाव । नन्वेव कुत्रापि व्याप्यभाववति व्याप्यवयवहारो न स्यात् तम्य तन्त्रिद्ययाधौनत्वात् इत्यत पाह, 'कचिदिति, 'दोषमा- हाव्यादिति, व्याप्तिमारणपुरोवर्तिज्ञानमहतोव्याप्यलास मर्गापरस्त- मात्तयवहार रत्यत्रय । 'न चात्रापीति मर्चव रामभादावित्यर्थः, 'नथेति दोपमाहान्यायाप्तिम्भरण पुरोवर्तिज्ञानमहितव्याप्यत्वायम- गाग्रहोमवलियर्थ, 'भारोपे' पुरोवर्निताज्ञान तदाटहीतासभर्गक- विशेषणशाने, 'मतौति प्रामाणिक इत्यर्थ , निमित्तेति, निमित्तस्य' दोषय, 'अनुसरण' कल्पनमित्यर्थः, फलपलादिति भाव । विति न तु मर्यवेव दोपाख्य निमित्तमस्ति, 'इत्यारोप' येना- रोप येन मर्चवाग्टहीताम मर्गकव्याविजानमिति यावत् । तदेव उपाध्यभावरूपाया व्याप्ते मदनगम्यत्वमुपपाध मौर्मा- मक नैयायिकमिहाया एव व्याप्ने तायेण भनिगम्यत्व स्खेक- देगिमत दूपयितुमुपन्यस्यति, 'कंचिन्विनि, 'प्रत्यक्षेण' चतुरा दिना, 'अवगत विषयोहत, 'महानम इति एतद्दूमवतीत्यर्थ, (योग्यत्वादिति ..!

·ख्यातिप्रायः। महानसे योऽत्यन्ताभावोऽन्योन्याभावोवावगतस्तस्य प्रतियोगीन वहिर्न वा वहिमानित्यनुभवात् , रासभे तथावगमेऽप्यग्रेस बाध्यत इति, तन्न, एवं तत् तद्दजि-त- 'अवगतः वर्तमानः, 'अनुभवादिति प्राथमिकवनि-धूममम्बन्धग्रह- कालेऽनुभवादित्यर्थः । न च पिशाचायतीन्द्रियाभावमयाप्येतहम- समानाधिकरणभावत्यादिना निविष्टत्वात् कथं साध्य-साधनसम्बन्धा- नुभवकाले अवग्यं तदनुभव इति वाच्य। गुरुमते प्रभावस्याधिकरण- स्वरूपतया पिणाधाभाववादिरूपधर्मसेवायोग्यत्वात् न तु नदभावस्य, अब तु भावत्वेनैव तहानात्। न च तथापि तादृशप्रतियोगिता- भावत्वेन कथं तादृप्रतियोगिलाभावहः महानमत्तिपिशाचाद्य- भावप्रतियोयित्वस्यातौन्द्रियस्यापि तलतियोगिकुविनि विमलेन ता- दृशाभाववस्यायोग्यत्वादिति वाच्य। यत्किञ्चिन्मतियोगियोग्य- वेनेवाभावस्य योग्यतया तादृशप्रतियोगित्वमामान्याभावत्वस्य योग्य- त्वात् अप्रतियोगित्वस्य प्रतियोग्यन्योन्याभावरूपतया प्रतियोगि- योग्यत्वस्यातन्त्रत्वाचेति भावः। नन्वेवमिन्द्रियसनिष्टे व्यधिकर- णरासभेऽपि तादृशप्रतियोगिताभावग्रहापत्तिस्तव नये साध्य-साध- महधारयहस्य तादृप्रतियोगित्वाभावग्रहाहेतुत्वादित्यत श्राक्ष, (१) ययन्ताभावग्रो प्रतियोगियोग्यत्वस्य तन्वत्वेऽपि व्यन्योन्याभाव ग्रहे पतियोगियोग्यत्वं न तन्त्र, धन्यथा घटादौ पिशाचाद्यतीन्द्रियपदा. न्योन्यामावस्या प्रत्यक्षापत्ते रिति भावः । 26 ·नावचिन्तामो डूमयोरेव व्याप्तिः स्यात् न तु धूमत्व-पहित्वावच्छेदेना न च तदनुमानोपयोगि, वह्नित्वं वह्निमत्वं वान प्रति- योगितावच्छेदकमिति प्रथमतो ज्ञातुमशक्यमेवेति । मैवं । प्रकृतसाध्यव्यापकसाधनाव्यापकोवा साधनत्वा- 'रामभ इति विद्यष्टे व्यधिकरपरामभे इत्यर्थः, 'तथावगमेऽपि प्रथमं तादृशप्रतियोगिवाभावावगमेऽपि, 'अग्रे एतद्भूमवति रामभा भावग्रहानन्तरं, 'नाध्यते' अप्रमावेन ज्ञायते, 'एवं तदिति लुप्तमय- मान्तं, मनविषयीभूतं तादृमात्यन्नाभावाप्रतियोगिलादिक- मित्यर्थः, स्यात्' भवति, 'न त धूमवेति धूमलावच्छिवे वनि- बाच्छिन्नस्य व्याप्तिरित्यर्थः। न च नदिति तदहि-नमयो- प्यन्वं, 'अनुमानोपयोगि' धूमसामान्ये न वझि-सामान्यानुमा- भोपयोगीत्यर्थः । नतु धूमलावच्छिन्नममानाधिकरणात्यन्ताभाव- प्रतियोगितानवच्छेदकाहित्वावनिमामानाधिकरण्यं तादृशान्यो- व्याभावातियोगितानवच्छेदकरहिमामानाधिकरयं वा धूममामा न्योतकाम्यनुमानोपयोगि नदपि मनग्राद्यमित्यत आर, 'वशिलमिनि, 'म प्रतियोगितावच्छेदकमिति() न धमवाधिक बममानाधिकरणास्यन्नाभावम्य तादृशान्योन्याभावम्य वा प्रतियो- (प्रतियोगितारादमिति खाय.।

·स्थाप्तियहोमायः भिमतेन समं प्रकृतसाध्यसम्बन्धितावच्छेदेकं विशेषणं पाधिः उभयथापि तदभाव न व्याप्तिः सिंध- सिद्धिभ्यां तनिषेधानुपपत्तेः, किन्तु यावस्वव्यभिचारि- व्यभिचारिसाध्यसामानाधिकरण्यमनौपाधिकत्वं तस्य प्रथमं ज्ञातुमशक्यत्वात् । किन्च न वस्तुगत्या व्याप्ते- गितामामान्यावच्छेदकमित्यर्थ:(५), 'शानुमशक्यमेवेति तादृशाति- योगितानवच्छेदकालमत्त्वेऽयमावदेशविप्रकर्षादिना अनुपलम्भमभाव- नापत्तिगर्भयोग्यानुपन्तधिविरहादिति भावः । यद्यपि तादृभानि- योगितावच्छेदकवाभावोऽप्यधिकरणादिरूप एवेति तज्ञानमर्पि प्रथमदर्शने सम्भवत्येव अधिकरणदिजाने योग्यानुपलधेरहेतलान् । मच प्रतियोगितावच्छेदकवाभावत्वप्रकारेण ज्ञानं प्रथमतो न सम्भ- वति तस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वज्ञानाधीनत्वाद्योग्यानुपलब्ध्यधौन- खाचेति वाच्यं । उपाध्यमावरूपव्याप्तिप्रत्यक्षेऽपि उपाध्यभाववप्रका- रकजानस्य प्रथमतोऽसम्भवात् उपाधिज्ञानाद्यधीनत्वात् । तथाप्युक्त रूपव्याप्तित्वेनोकरूपव्याप्नेः सहदर्शनगम्यवस्यैकदेश्यभिप्रेतत्वान्नेतद्दोषा- सङ्गतिरिति धेयं । (१) पत्र सामान्यपदं पाशिनिवेशाभिप्राय वाध प्रतियोगिता- गवच्छेदकमिन्यस्य प्रतियोगितावच्छेदकतापर्यास्यधिकरणत्वाभाववत्त्वमर्थ तेन महानीयवाभावमादाय वहिवस्थ प्रतियोगितावच्छेदकावे मि वधिमान् धूमादित्यादौ नाथाप्तिः।

·सवचिन्तामो निं हेतुः किन्तु व्यप्तित्वेन तच उपाध्यभावत्वं । न च उपाधैरनाने नदभायत्वेन जान सम्भवति, विशेषण- ज्ञानसाध्यत्वादिशिष्टज्ञानस्य । नच नियमतः प्रथममु- पाधिधारस्ति। यच्चोक्तं प्रतियोगिज्ञानं व्यवद्दारहेतु तदेव व्याप्तिर्म भूयौदर्शनगम्या किन्तु माद्दर्शनगन्येवेति मौमा- धकमते च निरूढे तदूषयनि() 'मैवमिति, प्रकृतेति न्यायनये, 'साधनलेति मौमामकनये, साधनवाभिमतेन मम या प्रकृतमाय- मम्वन्धिता तदवच्छेदकत्वे मति यदिशेषण तत्त्वमित्यर्थः । अशावच्छे दकलमन्यूनवृत्तिल माधननिष्ठमाध्यसम्बन्धितावच्छेदकौभूताधिकर- एनिष्ठाभावामतियोगिवमिति यावत् । म ग्यामोमिचातनयत्वात् प्रत्यक्ष उद्भूतरूपादित्यादो पाकशाकजव-महत्त्वादावव्याधिारणाय माधननिष्ठेनि साध्यसम्बन्धिताविशेषण, असम्भववारणाय माध्यान्न भीव । तथाच माधनविभिटमाध्यव्यापकत्वमिति मत्यनास्य फलि- नार्थ-(१) । विरुद्धम्य चैतनये नोपाधित्वमतोगोत्ववान् अश्वत्वादित्यादी माधनविमिष्ठमाधाममिया मानाववादौ मायाप्ति । न च तथाप्यय (९) नियूं तदूषयोति ख, ग । (२) तपाच सहामो मित्रावनयवादित्यादी शाकपाकनलोपाधि शामाविश्यामकाक-कोकिलाद्यन्तभावेस एव प्रवक्ष उद्भूतरूपादियादौ महत्वोपाधे रसायन्तभावेश्य माध्ययापकावमपि धाय नविशियमाध्य यापकलमदव मेवेति मारा।

·याप्तिग्रहोपायः। नाभावज्ञाने इति, अस्तु तावदेवं तथापि तद्भावो मा व्यवहारि उपाध्यभावज्ञानाधीनानुमितिः स्यादेव उपाधिज्ञानं विनापि, न चैवं । वस्तुतस्तु विशेपादर्शने चाक्षुपः प्रमेयवादित्यादौ पक्षधर्मट्रव्यत्वावच्छिन्नसाध्ययापके उद्भूत- रूपादावव्याप्तिरिति वाच्यं । माधनावच्छिन्नमाध्ययापकस्यैवेतन्मते उपाधितया तस्यालक्ष्यचात् । सद्धेतौ साध्यादेरुपाधितावारणाय "विशेषणमिति विशेषणत्वं यत्किञ्चित्साधनाधिकरणाड्यावर्तकत्वं माधनाव्यापकलमिति यावत् । नि:देहं पात् द्रव्यं सत्त्वादित्यादौ करकान्यत्व रूपान्यावादिकमपि लक्ष्यमेवेति न तवातिव्याप्तिः । केचित्तु सद्धेतौ माध्यादे(१) साध्याभावविशिष्टसाधनववृतेरेव एतन्मते लक्ष्यतया निःस्वेहं स्पात् द्रव्यं सत्त्वादित्यादौ करकान्यत्व- रूपान्यत्वादेश्योपाधितावारणाय 'विशेषणमिति, विशेषणत्वञ्च माध्या- भावविमिष्टसाधनाधिकरणमामान्यायावर्तकत्वं साध्याभावविशिष्ट- साधनध्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वमिति यावत् । धूमवान् वः द्रव्यं प्रमेयवादित्यादौ तत्तदयोगोलकान्यत्व सत्तादिकञ्च न लक्ष्य अतो न तवाव्याप्तिरित्याहुः । 'तदभाव इति सम्बन्धमामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकतदभाव- इत्यर्थः, 'सिद्धमिद्धिभ्यामिति प्रतियोगिप्रमियप्रसिद्धिभ्यामित्यर्थः, 'तनिषेधानुपपत्तेरिति तदभावस्य सद्धेतावनुपपत्तेरित्यर्थः । ‘याव- (९) साध्यादेः उपाधितावारणाय इत्यपिमेणान्वयः ।

·तत्वचिन्तामणे निं हेतुः किन्तु व्यतित्वेन नच्च उपाध्यभावत्वं । नच उपाधेरजाने तदभावत्वेन ज्ञानं सम्भवति, विशेषण- जानसाध्यत्वादिशिष्टन्नानस्य । नच नियमतः प्रथममु. पाधिधीरस्ति। यच्चोक्तं प्रतियोगिज्ञान व्यवहारहेतु: तदेवं व्याप्तिर्न भूयोदर्शनगम्या किन्नु मकद्दर्शनगन्यैवेति मोमां- भकमने च निरूले तपयति'। 'मैवमिति, 'प्रकृतेति न्यायनये, 'माधनलेति मौमामकनये, माधनवाभिमतेन ममं या प्रकृतमाध्य- सम्बन्धिता नवश्छेदकले पनि यदिशेषणं तत्वमित्यर्थः। अधावच्छे- दकलमन्यूनत्तिवं माधननिएमाध्यमम्वन्धितावच्छेदकौभूताधिकर- एनिष्ठाभावाप्रतियोगित्वमिति यावत् । म नामोमियातनयत्वात् प्रत्यवं उद्भूतरूपादित्यादौ पाकाकनव-महत्त्वादावव्याप्निवारणाय माधननिति माध्यमम्वन्धिताविशेषणं, श्रमम्भववारणाय साध्यान भीवः । तथाच माधनविमिष्टमाध्यव्यापकलमिति मत्यन्तस्य फलि- नार्थः) । विरुद्धम्य चेतनये नोपाधिवमनोगोलवान् अञ्चत्वादित्यादौ साधनविशिष्टमाध्याप्रमिधा साधाववादी नाव्याप्तिः । न च तथाप्ययं (ए नि तदूधयोति , ग। (२) तपाच सामो मिधातनयत्वारियादी शकमानलोपाधः सामाविकालामकाक-कोकिलावन्तमावेश एवं प्रत्यक्षं उद्भूतरूपादित्यादौ महत्वोपाधे गुमाइतर्मादेश चाध्यव्यापकत्वमा रेडमि साधनविशियसाध्य प्यापकलमदय मेत्रवि मावः ।

·याप्तियज्ञोपायः। २०५ नाभावजाने इति, अस्तु तावदेवं तथापि तदभावो मा व्यवहारि उपाध्यभावजानाधीनानुमितिः स्यादेव उपाधिज्ञानं विनापि, न चैवं । वस्तुतस्तु विशेषादर्शने . चाक्षुषः प्रमेयत्वादित्यादौ परधर्मद्रव्यलावच्छिन्नमाध्यव्यापके रूपादावव्याप्तिरिति वाच्यं । साधनावच्छिन्नमाध्यव्यापकस्यैवैतन्मते उपाधितया तस्यालक्ष्यचात् । सद्धेतौ माध्यादेरुपाधितावारणाय 'विशेषणमिति विशेषणत्वं यत्किश्चित्माधनाधिकरणायावर्त्तकाल भाधनाध्यापकत्वमिति यावत् । निःस्नेहं स्पात् द्रव्यं सत्त्वादित्यादौ करकान्यत्व-रूपान्यत्वादिकमपि लक्ष्यमेवेति न तत्रातिव्याप्तिः । केचित्तु मद्धेतौ साधाद:(१) साध्याभावविभिटसाधनवदत्तेरेव एतनाने लक्ष्यतया निःस्नेहं स्मात् द्रव्यं सत्त्वादित्यादी करकान्यत्व- रूपान्यत्वादेश्योपाधितावारणय विशेषणमिति, विशेषणत्वञ्च साध्या- भावविशिष्टमाधनाधिकरणसामान्यायावर्तकत्वं माध्याभावविभिट- साधनयापकीभताभावप्रतियोगित्वमिति यावत् । धूमवान् वहे द्रव्यं प्रमेयवादित्यादौ तत्तदयोगोलकान्यत्व सत्तादिकञ्च न लक्ष्यं प्रतो न तवाव्याप्तिरित्याः । 'तदभाव इति सम्बन्धमामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकतदभाव- इत्यर्थः, 'मिद्यमिद्धिभ्यामिति प्रतियोगिप्रसिद्धप्रसिद्धिभ्यामित्यर्थः, 'तनिषेधानुपपत्तरिति नदभावस्य सङ्केतावनुपपत्तरित्यर्थः । 'याव- (९) साध्यादेः उपाधितावारणाय इत्यग्रिमेयान्वयः।

·तत्वचिन्तामणी सहचारादिसाधारणधर्मदर्शनाद्यभिचारसंशयात् प्र- थमदर्शनेन व्याप्तिनिश्चयः। अथ व्यभिचारसंशयो नाव्यभिचारनिश्चयप्रतिवन्धकः प्राद्यसंशयस्य निश्च- खेति वं यावतां व्यभिचारि खाव्यापकं यावदिति यावत्, सावता व्यभिचारि यत्साध्यं तत्मामानाधिकरण्यरूपमनौपाधिकवमित्यर्थः, याप्तिरित्यनुपज्यते, 'तस्य प्रथममिति तस्य माध्य-साधनमम्बन्धमा क्षात्कारवयापकविषयिताकबामम्भवादित्यर्थः । ननु उपाध्यभाववतः भाध्यस्य मामानाधिकरण्यरूपमनौपाधिकलमेव व्याप्तिः उपाध्यभा- वय व्याप्यतासमन्धेन प्रकतसाधनाध्यापकाभावः च ताधिकरणी- भतमाध्यस्वरूपतया महाद्दर्शनगम्य इत्यस्वरमादार, "किञ्चेनि, 'उपाध्यभाववं' उपाध्यभाववघटितं । 'विशेषणज्ञानेति इदं नैयायि- कमतानुमारेण, मीमांभकमने विशेषणजानसाभयौसाध्यत्वादिति ध्येयं । 'प्रथममिति प्रथमदर्शनकाल इत्यर्थः, तथाच येन रूपेण भाना व्याप्तिरदमित्य नटूपविगिटस्य मद्दचारदर्शनविषयनियमी पाधित एव, व्याप्तिस्वरूपम्प नचावन्तु मयापि न निवार्यते विधि- एमामानाधिकरण्यस्य मामानाधिकरयानतिरेकिवादिति परिमे- पानुमाने सिद्धमाधनमिति भावः । ननु वस्तुगत्या उपाध्यभावस्थ गागमेव कारणं दमयं तब तु नोपाधिज्ञानं रेत प्रतियोगिता- मस ननदभावत्वप्रकारकजानदारा तत्तदभावलमकारकव्यवहार (९) प्रचमाननविदा ·स्थाप्तियहोपायः। याप्रतिबन्धकत्वात् अन्यथा संशयोत्तरं वापि निश्चयो न स्यादिति चेत्।न। व्यभिचारसंशयः प्रतिवन्धक इति ब्रूमः, किन्तु विशेषादर्शने सति सहचारादिसाधारण- प्रत्येव हेतवादित्यत आह(५), 'यञ्चेति, 'प्रयियोगिज्ञानं', 'प्रतियो- गिन' उपाधेः, 'ज्ञान', 'व्यवहारहेतुः' उपाध्यभावत्वप्रकारकउपाध्य- भावव्यवहारप्रयोजकं, 'नाभावज्ञाने' न खरूपेणोपाध्यभावजाने, 'तदभाव इति, उपाधिज्ञानं विनेत्यादिः, 'उपाध्यभावज्ञानेति, 'उपाधिज्ञान विनापि', भवन्मते स्वरूपत उपाध्यभाववत्ताज्ञान- सभवात् उपाध्यभावत्वप्रकारकज्ञानं प्रत्येव उपाधिस्मरण-योग्या- नुपलम्भयोईतुत्वस्य पूर्वमुक्तत्वादिति भावः । 'न चैवमिति केदः, उपाधिज्ञानं विनाप्यनुमितिर्भवतीति न रेत्यर्थः । ननु उपाध्यभा- वत्वरूपव्याप्तित्वप्रकारेण व्याप्तेः सहचारदर्शनविपयवनियमो मास्तु तथापि उपाधिस्मरण-योग्यानुपलब्धिसहरुतं प्रथमदर्शनमेव तद्रूपेण व्यापिग्रहे हेतुरस्लित्यत आह, 'वस्तुतस्विति, व्यभिचारमंमया- दिति उपाधिसंमयादित्यर्थः । परमते या व्याप्तिस्तदभावस्यैव व्यभिचारत्वात् 'प्रथमदर्शन इति उपाधिस्मरणदिसतप्रथमदर्भ- नेऽपौत्यर्थ:२), 'न यातिनियय इति न उपाध्यभावत्वरूपव्याप्ति- (९) हेतुबमित्युलालादित्यत थाहेति ख., ग• । (२) 'प्रथमदर्शनेनेति उमाधिकरणादिवशतप्रथमदर्शनेनापौत्यर्थः तिख., ग.।

·सत्वचिन्तामयो धर्मदर्शनात् संशयः स्यात् न तु संशयसामग्रीतानि- थयइति । किञ्च यहीसामग्री यत्र प्रतिवन्धिका विभे- पादर्शने तब तबीरपोति व्यभिचारसंशयाऽपि प्रति- बप्रकारेण व्याप्तिनिश्चय इत्यर्थः । इदमापाततः कोटियाँपस्थि- नेरनारम्यकत्वादुपाधिमंगयम्यामाचिकलादिति ध्येयं 0 1 'यभि- पारमंगय:' उपाधिर्ममयः, 'प्रत्यभिचारनिरति उपाध्यभावनि- पर्यत्ययः । परमते उपाध्यभाव एव व्याप्तिः म एवाव्यभिचार इति भादः । शापोनि, भवनि च म्याणुर्न देति मंगयानन्तरं विशेषदने मनि अयं स्थाणुरिति नियः पर्वती वकिमान वेत्यादिमंत्र- पाननार पर्वतो वष्टिमानित्यायनुमितिः भादादियेति भावः । 'नेति 'भूमात्यनेनारयः, 'मंगयः द्रादिति उभयकोटिमकारक जा- ममामणेमन्वादिति भावः । 'मंत्रयमामग्रीत इति मंमयमामर्श मायामित्यर्थः, "निरय इति एककोटिमात्रप्रकारकमानमित्यर्थः । मंझयमामय्या: नियमनियन्धकनमभ्युपेत्य मंमयम्मापि प्रतिबन्धकता स्याम्यापपति, 'विति, मंध्यामन्तरं वापि नियमो म माल प्रतिवन्धकदमदाटत र विपादान मतीति । मनु अनुर्मि- निमामो प्रत्य प्रतिबन्धिका भानुमितिः प्रत्यक्ष नियन्धिति पभिरार रति चेत् ।। 'पवीत्यनेन विरोधवगारिधिय- (तिबो मति...

·याप्तिग्रहापायः।
२०६
बन्धकः । एवं भूयोदर्शनमयि संशायकं तस्त्वनवस्था-
ग्रस्त एवेति कथं व्याप्तिग्रहः ।
इति श्रीमहङ्गे शोपाध्यायविरचिते तवचिन्तामणी
अनुमानाख्यद्वितीयखण्डे व्याप्तिग्रहोपायपूर्वपक्षः ।
उकत्वान्, तथाच मौमांसकमतं दुष्टं, ददानों नैयायिकमने मौमां-
मक:(१) प्रपते, 'एवमिति, 'मंगायकमिति, साधारणधर्मदर्शनादिति
भावः । ननु तर्क एव भवाविरोधीत्यताह, 'तर्क इति, 'कथं
व्यातियह इति भवन्मते कथं च्याप्तियह इत्यर्थः ।
इति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागोगविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये
अनुमानाण्यदितीयखण्डरहस्य व्याप्तियहोपायपूर्वपदरहस्यं ।
(() तपासादिक मीमांसक इत्यन्तः पाठःख-चिहित पुस्तके नास्ति।
27

·अथ व्याप्तिग्रहोपायसिद्धान्तः। अबोच्यते व्यभिचारज्ञानविरहसततं सहचारदर्शनं व्यप्तिग्राहक, ज्ञानं निश्चयः, शङ्का च सा च कचिदु- अथ व्याप्तिग्रहोपायसिद्धान्तरहस्य । अचैव ममाधानमाइ, 'प्रबोधत इति, 'व्यभिचारजानविर- इति व्यभिचारज्ञानविरः सहचारज्ञानच व्याप्तिपहे हेतुरित्यर्थः । न च व्यभिचारजानाभावस्य कुतो व्याप्तिपई हेतुत्वमिति वाच्यं । सम्मानम्य तदभावजानप्रतिवन्धकतया मति यभिचारजाने अव्य- भिचारघटितयानियहामम्भवेन तदभावहेतुत्वावग्यकत्वादिति भावः। मनु तदभावम्य हेतुत्वेऽपि व्यभिचारजानसत्त्वे च्याप्नियही दुखार एवं याभिचारजानम्यायाप्यत्तितया व्यभिचारगाने मत्यपि घटाघर चोदनात्मनि सदभावमत्त्वात् । चममवापसम्बन्धावछियाति- पोगिताकव्यभिचारमामाभावम्यात्मनिष्ठतथा म तवं अपित पादकतामम्बन्धावचिनप्रतियोगिताकयभिचारगामाभावः - रोरनिष्ठा के पावणेदकताममन्धेम व्याप्तिपहार विपपता- विपमम्बन्धमापदनामम्बन्धावनिप्रतियोगिताकयभिचारमा भाभाव मि मामामाधिकरणं प्रत्यानिरिति वायं। पूर्व ·याप्तिग्रहापायः। पाधिसन्देहात् कचिद्विशेषादर्शनसहितसाधारणधर्म- दर्शनात्। तहिरहश्च क्वचिदिपक्षबाधकतर्कात् कचित् शरीरावयवावच्छेदेनोत्पद्यमानव्यभिचारज्ञानोत्पत्तिक्षणोत्पत्तिक - खण्डशरीरावच्छेदेन मनि व्यभिचारज्ञाने व्याप्तिग्रहस्य दुर्धरत्वात् जन्य ज्ञान प्रति चेष्टावत्त्वेनैव शरीरम्य हेततया) महाभरीरनामानि- मवणे व्यभिचारज्ञानोत्पत्तौ बाधकाभावात् चेष्टावतः शरीरा- वयवस्यैव तत्र सत्त्वादिति चेत् । न । व्यभिचारज्ञानस्याव्याप्यत्तिवे- ऽपि तदिशिष्टात्मत्वस्य व्याप्यत्तितया तदभावस्यैवात्मनिष्ठतथा हेतु- लात् अात्मत्वन्तु तच न निविते किन्तु समवायसम्बन्धावच्छिन्नव्य- भिचारज्ञानविशिष्टाभावत्वेन हेतुत्वम् । एतेन द्रव्यलादिमादाय विनिगमनाविरहोऽपि प्रत्युक्नः) । एवं तदत्यन्ताभाव-तबदन्योन्या- भाव-तदभावव्याप्यादिनिर्णयस्थले नदिशिष्टात्मत्वमेव प्रतिबन्ध तुल्ययुके:(२) । (९) तथाच चेशावदन्त्यावयवित्त्वरूपशरीरत्वघटकान्त्यावयवित्वं प्रयोज- লৰিহয় সন্তুষানলান্নিানালিথিনাযনাজী ন निवेशनीयमिति भावः। (२) व्यभिचारज्ञानविशियात्मत्वामावस्य हेतुत्वे त्रिनिगमनाविरहेण व्यभिचारज्ञानविशिदव्यत्वामावस्यापि हेतुत्यापत्तिः बात्मत्व-द्रव्यत्वयोईयो- रैव जालित्वाविशेषादिवि समुदिततात्पर्य्यम् । (३) संहताबुझिं प्रति तदत्यन्ताभावादिनिश्चयमात्रय प्रतिबन्धकावे सदत्यन्तामावादिनिश्चयकालेऽपि घटाद्यवच्छेदेम सादृशनियामावसत्त्वात् ·२१२ सत्यचिन्तामणी स्वतः सिद्ध एव, तर्कस्य व्यतिग्रइमूलकत्वेनानवस्थेति चेन, न, यावदाशतर्कानुसरणत्। यच च व्याघातेन शकैव नावतरति तब तक विनैव व्याप्तिग्रहः । इति थीमह शोपाध्यायविरचिते तच्चचिन्तामणी अनुमानास्यहितीयखण्डे व्याप्तिग्रहापायसिद्धान्तः। केचित्तु नदत्यन्ताभावनिर्णयादिस्यले सर्वच प्रतिवन्धकतावच्छे- दककोटौ श्रात्मले दैगिनिवेगापेक्षया साघवात् अन्यज्ञान प्रत्येव चेष्टावदश्यावयविलेन देतत्वमतो महापरीरनामाग्रिमवणे व्यभिचारादिजानामम्भवानोनातिनमा । अन्यावयविषच्च समरा- पादिमम्बन्धन द्रव्यवद्वित्व । म च तथापि महामरीरभानोत्पत्ति- परों व्यभिचारादिशानोत्पत्ती बाधकाभाषेम तदयिमक्षणोत्पन मरोरावच्छेदेन मनि व्यभिचारादिजाने व्याप्यादिपदोदुर्वार- रमि वाच्यम् । तप थाप्यादिग्रहन्येष्टवान् क्षणेकविलम्वेन तत्र पाप्यादियस्य नवापि मम्मतत्वात्। अन्न वा गरीरस्य एकरूपेण कार्यमवतिया जन्यमानहेतुल तम्मात् ममानावदकत्वमाया मायेव व्यभिचारजान-बाधजामादे प्रतियध्य-प्रतिबन्धकभाव । म सेयर परपुरमवेगाधीनमात्मदयोरेक मरोर तकग्मिधात्मनि साताxिuमपाधि प्रति तदात्यामारादिमिययविधिया मावदा प्रविन तामविषयमानम्येति भार ।

·ध्याप्तिग्रहोपायः। २१२ समवाय- सछरीरावच्छेदेन व्यभिचार-बाधादिज्ञानसत्त्वेऽन्यस्मिन्त्रात्मन्यपि त- छरौरवच्छेदेन व्याप्यादिजानं न स्यादिति वाच्यम् । घटितमामानाधिकरण्यमत्यामत्त्या प्रतिबध्य-प्रतिबन्धकमावेपि यत्र काययूहाधीनं एकस्यैवात्मनो नानाशरीरं तब एकशरीरावच्छेदेन नदात्मनि व्यभिचारादिज्ञानेऽन्यमरोरावच्छेदेनापि तदात्मनि व्या- प्यादिज्ञानं न स्यादित्यस्य दुरुद्धरत्वात् इष्टापत्तेचोभयत्र तुल्यत्वा- दित्याहः । नव्यास्तु खण्डात्रोत्पत्तिकालोत्पत्तिकव्यभिचारादिज्ञानस्याप्य- छेदकतासम्बन्धेन खण्डारीरेत्तौ बाधकामावानोक्तापत्तेः प्रसङ्गः(१।। न चावच्छेदकतासम्बन्धेन ज्ञानोत्पत्ती तादाम्येन सम्बन्धेन शरीरस्थ हेतुत्वात् खण्डारीरावच्छेदेनाव्यवहितपूर्वकाले तादाम्यसम्बन्धेन शरीरविरहात् कथं शरीरोत्पत्तिकालोत्पत्तिकव्यभिचारादिज्ञान खण्डारीरे स्यादिति वाच्यम् । अवच्छेदकतासम्बन्धावच्छिन्नोत्पत्ते- रेव कार्यतावच्छेदकसम्बन्धतया समानकालोत्पन्नव्यभिचारादिजा- नस्य खण्डमरौरेऽवच्छेदकतासम्बन्धेनोत्पत्त्यसम्भवेऽपि तेन सम्बन्धन स्थितो बाधकाभावात् दण्डादिशून्यदेशे संयोगेन घटादिसत्ववत् परपुरप्रवेशस्यले पोटापत्तिरेवेति प्राहुः । नवस्तु व्यभिचारजानाभावस्य हेतुत्वं तथापि सहचारज्ञानस्य हेतुने मानाभावः । न च व्याप्त सहचारपटितलेन विशेषणज्ञानतया नत् तिरिति वाच्यम् । व्याप्तिविशेव्यकव्याप्तिग्रहे सहचारस्य विशेग्य- (१) नोसातिप्रसङ्ग रति ख, ग. !

·२१४ नावचिन्तामों बात्। न प स्वतन्त्रावय-व्यतिरेकाभ्यां तदपि स्वातन्त्र्येण तिरिति बाया खतम्बात्रय व्यतिरेकानुविधानस्यैवामिद्धेः। न हि इतरका- रणममवधाने महचारदर्भनविलम्वेन क्वचियाप्तियहविलम्बमौवामहे। अथ विरुद्धम्यले सहचारभमेण व्यापक्रत्वभ्रमजननात् मामान्यत' व्यापकताग्रहत्वावच्छिन्न प्रति महचारज्ञानम्य हेतुल कल्यते साधात् अतएव व्याप्तिविशेय्यकपहस्यलेऽपि महचारज्ञानमावण्यकमिति चेत् । मा विरुद्धम्यले सहचारधमस्य व्यापकत्वमशनकलामिड पौधा- पर्यभावम्य च मामग्रीपौव्वांपर्याधीनत्वात् । अत एव व्यतिरेकसह- चारजानेनावयव्याप्तिजानजननात् स्ताघवान मामान्यत एव सर चारजान व्यानिशानवावच्छिन्न प्रति हेतुरित्यपि पराम्त तम्यवा- मिः । अश्वय-यतिरेकसहचारजाननिष्ठातुगतकारपातावच्छेदकन्न निर्यक्रममयन्येन मामान्यत कारणत्वामम्भवाचेति । मैवम् । सह- पारदर्शनपदम्य दृश्यतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या महचारेन्द्रियमविकर्षपर- बान्तदेतत्ताभिधानश्च व्यातिप्रत्यवाभिप्रायेण। यदा सहचारदान অবালির বষনাসি আসলীননানিমা) उपनयविधया नम्य हेतुवात् । न चैव व्याभिप्रत्य महपारे- दिपमानिकषांदिवद्याप्तिघटकपदान्निरेट्रियमधिकादिरपि देत म कप माग रति वाथ। म्वतमोशन पप्यंनुयोगामहत्वात् । अन्यमा यभिचारगामविसमामिघटकपदार्यानराभारजापवि सोनम कप नोक त्यपि पनुयोगापरिनि । (१) बागेतमामाभिमादेशति प ...

·व्याप्तिग्रहोपायः। २९५ नयास्तु सहचारपदमत्र डेलभावयोः सहचारपरं, तज्ज्ञानञ्च विशेषणज्ञानविधया व्याप्तिज्ञानमात्र तिरिति माहुः । मिश्रास्तु व्याप्तिग्राहकमित्यस्य व्याप्तिप्रकारकज्ञानजनकमित्यर्थः, तथाच महचारज्ञानं विशेषणज्ञानविधया हेतरित्याहुः । भट्टाचार्यास धूमादिव्यापकवसिमानाधिकरणवृत्तिधूमवादिकं व्याप्तिः तादृशमामानाधिकरण्यमानस्य रासभादिसाधारण्यात् । तथाच व्याप्तिग्रहमात्र एव सहचारज्ञानं विशेषणज्ञानविधया हेतु- रिति(३) मणिकृतोऽभिप्राय इति प्राजः । ननु व्यभिचारज्ञानविर हेत्यत्र जान निश्चयः शङ्का वा माद्यः यभिचारमन्देहसत्त्वेऽपि व्याप्तिनिशयापत्तेः(२), नान्यः व्यभिचारनिश्च- यसत्त्वे व्याप्तिनिश्चयोत्पत्त्यापत्तेरित्यत आह, 'ज्ञानमिति, तथाच व्यभिचारज्ञानसामान्याभावोऽतरिति भावः। न च संशयसाधारण- व्यभिचारज्ञानाभावस्य हेतुत्वे माध्याभावांशे मन्देहाकारव्यभिचार- ज्ञानसत्त्वेऽपि व्याप्तिज्ञान न स्यादिष्टापत्तौ च परे माध्यसन्देहदशायां व्याप्ययहापत्तिरिति वायं । माध्याभावां निश्यात्मक-वृत्तिलांश सन्देह-निश्चयसाधारणव्यभिचारज्ञानसामान्यामावस्य हेतुलात(२) इदश्च पाचौनमतानुसारेण । (१) हेतुव्यापकसाध्यसमानाधिकरणरतिहेतुतावच्छेदकस्य व्याप्तित्वे घ्या. সিৰিয়হ্মমাদি যমানাধিকায় বিষনৰ মালা सम्वत्र व्यापिज्ञाने विशेषज्ञानविधया सहधारशानं हेतुरिति तात्य। (२) व्यामिनिश्चयानुदयादिति ख, ग । (२) तथाच साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारवानिरूपिता या साध्या- ·२९६ तत्वचिन्तामणी वस्तुतस्तु याह्यमंमयस्थाप्रतिबन्धकत्वायभिचारनिर्णयाभाव एव हेतुः । न चैवं व्यभिचारमन्देहमवेपि व्याप्तिपदापत्तिरिति वाच्च । मन्देशात्मकस्याप्तिग्रहे दयापत्तेः मन्देहस्येवोभयकोयुपस्थितिरूपतया उभयकोटिविमिष्टबुद्धिमामयौमत्येन नदभावाप्रकारका प्रकारका नरूपन्य तनिश्चयम्यानुत्पाः। न च यत्र व्यभिचारमंगयोत्पत्ति- क्षणे तदुदितीयपणे वा दोषनामस्तत्र व्यभिचारमंशयसत्वेऽपि व्याग्नि- नियापत्तिः दोपाभावेनोभयकोटिविनिएधीसामग्री विरहादिति वाच्यम् । तादृशस्यले मानाभावात्, विषयान्तरसञ्चारादेविगे. पदर्शनादेश विरहे मन्देहोत्तरं धारावाहिकमन्देहनियमस्य मन्चे रेख स्वीकारादिनि तत्वं । 'म शहा च, साधारणौनि उभय- कोटिमहचरितधर्मेत्यर्थः। 'तदिरोति महाया अनुत्पत्तियेत्यर्थः, उत्पवादायाः स्वोत्तरोत्पत्रगुणादेव नामसम्भवेन तत्र नर्वस्या- धाभावात् । “विपति, 'विपचे' व्यभिचारग्रहे, 'वाधकात्' प्रति- वन्धकात्तकांदित्यर्थः। म च धूमी यदि वहियभिचारी स्थादति जन्यो न स्यात् इत्यादिरूपः. प्रतिवध्य प्रतिबन्धकभावश्च मलन- मादिरोधिविषयत्वासम्भवेनापि तदापादककापत्तित्वेन तदिगिए बुद्धिन्वेन, नदापादककापत्तिवन्तु धूमलिङ्गकवादिवनिर्वामिनि । মাষশাহরিমকালোসিমিলিয়ঘনা নবন্নি। ব্যা বিবিধ धादिप्रकारता तनिरूपिता था इतितावावच्छिाविप्रेष्यवा सई শিল্পমহ্মাকােবিলা আ ইবাৰহ্মাচ্ছিন্ন ঘষা ৱিয়িষ্ট मानामाम्य मिति ।

·व्याप्तिग्रहोपायः। वोध्थं । 'स्वतः सिद्ध इति तर्क विना अन्येन प्रयुक्त इत्यर्थः, अन्यश्च मंगयजनकदोषाभावस्तर्कानिरिको वक्ष्यमाणप्रतिबन्धकश्चेत्यन्यदेतत् । केचित्तु 'स्वतः सिद्ध इति कोटिइयोपस्थित्यभावप्रयुक्त इत्यर्थः। न च व्याप्तिग्रहसमये व्यभिचार-तदभावोभयकोयुपखितिरावश्यकी अत्यभिचारस्य विशेषणवेन तज्ज्ञानस्यावश्यकतया तस्यैवोभयकोटि- ज्ञानवादभावबुद्धेः प्रतियोगिविषयकत्वात् स्वतन्त्रविशेषणज्ञान- कारणवस्य दूर एव निरामादिति(१) वाच्यं । प्राचीननये साधा- रणधर्मादिदर्शनजन्यकोयुपस्थितेरेव संशयजनकत्वात् न त कोथुप- स्थितिमात्रस्येत्याहुः । ननु यच तर्केण शवानिवृत्तिः तवानवस्था तर्कमूलीभूतव्याप्ति- जाने प्रवानिवृत्तये नकान्तरस्य एवं तन्मूलभूतव्यानिज्ञानेऽप्यपरस्य। अपेक्षणीयत्वादित्याशङ्कते, 'तर्कस्येति, 'व्याप्तिग्रहमूलकत्वेन' व्याप्ति- प्रहजन्यत्वेन, 'थावदाशङ्कमिति तळभावेतरसकलाकारणं यावत्तावत्कालं, “तर्कानुसरणात्' यत्सर्कपूर्व तदिघटकमकायास्त- र्काभावेतरमकलकारणसम्पत्तिस्तत्तर्कपूर्वमेव तर्कान्तराभ्युपगमादिति यावत् । 'पत्र चेति यस्य च तर्कस्य चेत्यपः, पूर्वमिति शेषः, 'व्याघातेन' व्याघातादेव तर्काभावातिरिक्तकारणप्रतियोगिकाभा- (१) निराशतत्वादितौति ख, ग,६० | (२) तर्फ प्रति थापाद्ययाप्यापादकवत्तानिश्चयत्वेन कारणत्वान् बापादके यापाव्याप्तिसंप्रयनियर्थ नकान्तरं थपेक्षरेयं एवं तत्र तत्रामी. त्यनवस्येति भाव। 28 ·२१८ तत्वचिन्तामो वादेवेति() यावत्, तचातिरिक्त संचयजनकदोषो वक्ष्यमाणपति- बन्धकाद्यभावश्च, 'गदैव नावतरति' तदिघटकमतामात्रं नावतरति, यत्तर्कपूर्व तदिघटकशामामान्याभावस्तर्काभावातिरिक्तकारणपति- योगिकाभावप्रयुक्तो न तु तर्कप्रयुक्त इति तु ममुदितार्थः, 'तष' तक, 'तर्क विनव व्याप्तिग्रह दति, जनक इति शेषः, तर्क विनव व्यानियहस्तत्तजनक इत्यर्थः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागीमविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्यदितीयखाइरहस्ये व्याप्तियौपायरहस्यं ॥०॥ (९) तामातिरिक्तं यत् समापजनक सदभारावेत्यर्थ।

·अथ तकः। तथाहि धूभी यदि वह्यसमवहिताजन्यत्वे सति वह्निसमवहिताजन्यः स्यान्नोत्पन्नः स्थादित्यत्र किं अथ तर्करहस्य। यत्त विघटकपकासामान्यं तर्काभावातिरिक्रमतियोगिकाभा- वादेव पूर्व नावतरति तं तर्कमाइ, 'तथाहौति, 'धूम इति धूमी यदि वयसमवहितजन्यभिन्नत्वविशिष्ट-वझिसमवहितजन्यभिन्नत्ववान् स्यात् उत्पन्नत्वाभाववान् स्यादित्यर्थः, विशिष्टान्तं द्वितीयभित्रल- विशेषणं । जन्यं हि जगति वस्तुद्दयं वयसमवहितजन्यं तत्समव- हितजन्यं च तवायचेदुभयजन्य एव न स्थानदा जन्य एव न स्यादिति भावः । ननु नायं वहि-धूमव्याप्तिग्रहोपयोगी वहिव्यभिचारित्वापा- दककतर्कस्यैव तथालात् । न चातथावेऽपि चनिविरह इति वाच्यं । तादृशवभि-धूमव्याप्तियारकतर्क एव अनवस्थामदर्शनादिति चेत्। न। तस्यापि परम्परया वनि-धूमव्याप्तिग्रहोपयोगिवान्, तथाहि (९) धनवस्थादानादितीति ग. 1 ·तत्वचिन्तामणौ धूमाऽवहेरेव भविश्यति क्वचिदहि विनापि भवि- धूमो यदि वहिव्यभिचारी स्यात् वहिजन्यो न स्थादिति दक्षि धूमयाप्तिग्राहकस्तर्कस्तत्र च वहिजन्यत्वरूपाधव्यतिरेकनिश्चय ६५ चेत बाधबुद्धेस्तार्किकबुद्दौर हेतुत्वान् नमिचान्वय व्यतिरेकान्या प्रत्यरतो वहिजन्यत्वनिर्णये वझिजन्यत्वभका विरोधिनी माय सामग्रीसम्पादकत्वात् ३) तच्छताविरोधी चाय तर्क इति, अत्र च वझिशन्यत्वदगाया वनिमद्देशोत्पवे घटादौ मूलगैथिन्यवारणाय विशिष्टान्त दितीयभिन्न विशेषण, तत्प्रतियोगिविशेषणत्वे तद्दोष नादवस्थान वहि विनानुत्पद्यमानव तदर्थ , (५) खममानाधिकरण वहिमदन्यस्वाथ्यवहितपूर्वक्षएक यद्यत्तदन्यत्वमिति तु निष्कर्ष खपदमन्यत्वप्रतियोगिपर अन्यथा(६) इदानीन्तनघटादे मामग्री तकी (२) वडिजन्यत्वाभावरूपामाद्याभावम्य वहिनन्यवामान्य निश्चय इत्यर्थः । (२) ताकिंकबडौतकात्मकयुद्धो इत्ययं । (2) সৰু মুখাদ্য বলিবলি যেন আছ মুহামর্দীকি सत्रयम्य सशयसामग्रीसम्पादकत्वादिति तदर्थ तथाच धावत् दिपप्रतिबन्धकसमाधान न भवति तावत समयधारेव उत्पक्यत इति भावः। (8) 'भूत' शामिः, सम्या पिल्य' कमिधार , तदारणायेत्यर्थः । (1) 'त' सबमा वर्ष। (0 'पद्या सामानाधिकरणानियेगे। , ·, वर्कः। २२१ ष्यति अहेतुक एव वोत्पत्स्यत इति शङ्का स्थात् सर्वच कालेऽपि कुत्रचित् देशे वद्धिमत्त्वेन मूलशैथिल्यतादवस्थ्यात् महाप्रलये मानाभावात्(९) खण्डप्रलयेऽपि ब्रह्माण्डान्तरे वहि- मत्त्वात् मामयौमात्रस्यैव वयधिकरणक्षणवृत्तिवनाप्रमिद्धिप्रसङ्गाच। न तु वयघटितसामग्र्यजन्यत्वं तत् धूमे प्राक् नदनिश्चयात् श्रापाद्याभावेमापादकाभावमाधने विशेष्यविरहप्रकारकमिझार्थ त- निश्चयस्यापेक्षितत्वात् । बयममवहिनाजन्ये वहिजन्यालोकादौ मूलगैथिल्यवारणय विशेष्यदलं। न च चरमसमवहितपदं व्यर्थं वहिनन्यत्वाभावस्यैव सम्यक्त्वादिति वाच्यं । वयजन्ये वहिममव- धाननियतोत्पत्तिके घटादिविशेषे मूलशैथिल्यापत्तेः । वझिममव- हितजन्यत्वञ्च वहिकालीनधामग्रीजन्यत्वं स्वसमानाधिकरणवहि- मखाव्यवहितपूर्वक्षणकवं इति तु निष्कर्षः । अन्यथा इदानी- न्तनजन्यमात्रस्येव वयधिकरणक्षणत्तिसामग्रौजन्यतया पतीभूत- धूमेऽपि(२) तादृशसामग्रौजन्यवनिश्चयसवेन तवैफल्यापत्तेः । न तु वडिघटितसामग्रौजन्यत्वं तत् तथा मति वयजन्ये वह्निसमवधान- नियतोत्पत्तिकघटादिविशेषे मूलगेथिल्यापत्तेः । वसिमानाधि- करणत्वे सतीत्यनेन चापाद्यप्रतियोगि विभेषणौयन्तेन वहिव्यधि- (१) महाप्रलयाडौकारे तु घरमध्यसे तादृशान्त्वप्रतियोगित्वं सम्भव- लौति भावः। (२) धूमे ताशयाममोजन्यायं बडिजन्यवखरूपमेवेन्यमिप्रायः ।

·२२२ तत्वचिन्तामणी स्वकियाव्याघातः स्यात्, यदि दि गृहीतान्वय-व्यति- करणे वझिशन्यरूपादौ वहिव्यधिकरणे घटादौ च मूलगे- चिन्न । न च पचतावच्छेदकविमिष्टे आपाद्याभावेनापादका- भावमाधने नियमतो यद्धर्मावच्छिन्न मिद्यति तद्धर्मावच्छिना- भावकोटिकसमय प्रत्येव तो विरोधौति नियम प्रकृते त धूमे उत्पन्नत्वाभावाभावनोत्पन्नन्लेन वयसमवचितजन्यभिन्नत्ववि- मिष्टव झिसमवहितजन्यभिन्नत्वस्यापादकीभूतस्याभावसाधने वनि- न्यभिन्नत्वाभावरूपस्य विशेष्याभावस्य न सिद्धि (९) विभिटाभावस्था- तिरिक्तम्यैव मिद्धे तथाच कथमम्य वक्रिजन्यत्वाभावकोटिकमय- विरोधिवमिति वाच्य। विशिष्टाभावस्य विभेषण-विभेयाभावान- निरिकनया वजिन्यभिन्नत्वाभावरूपस्य विशेष्याभावस्य मिद्धे । अथ तथापि न दकिजन्यभिन्नत्वाभाववरूपेण वहिजन्यत्वस्य मिद्धिरनुमितापकतावच्छेदकप्रकारकत्वनियमेन विभिटाभावत्वेनैव तमिद्धे । न च विशेषपणभावबाधनिथयसहकाराड्यापकतानवच्छेद- केनापि वियाभावत्वेन नमिद्धिरिति वाच्य । तथापि पक्षे विप- यंयानुमाने १) पूर्व विमेषणाभावनाधप्रतिमन्धानानावग्यकतया निय- मतम्तेन रूपेणमिद्धेरिति चेत् । न । वयममवश्तिाजन्यलेन पक्षस्यापि (१) वडिब्यमिनावाभावत्वावच्छिन्वत्रिन्यवम्य न सिइिरिति ख., (९) चापायाभाषमासादकाभानुमान इत्यर्थ ।

·तर्क। २२३ रेक हेतुं विना कायोत्पत्तिं शङ्कत तदा स्वयमेव विशेषणीयत्वात् तथाच पक्षतावच्छेदकावच्छिवे विपर्यायानुमाने पूर्व विशेषणाभाववाधप्रतिसन्धानस्यावश्यकतया नियमतो वह्निः जन्यभिन्नत्वाभाववरूपेण वहिजन्यबसिद्धिरप्रत्यूहेति सम्प्रदायविदः । नदमत् वहिममवहितजन्य भिवत्वस्यैव विशेष्यतया बाधसहकारेण नदभावत्वेन सदभावस्य वजिसमवहितजन्यवरूपस्य सिद्धावपि वह्नि- अन्यभिन्नत्याभाववरूपेण वहिजन्य भिववाभावस्य वजिन्यवरूप- स्यामिद्धेवयजन्यस्यापि पकिनान्तरीयकस्य(१) घटादेः वझिमम- वहितजन्यतया वजिसमवहितजन्यत्व-वन्जिन्यत्वयोरत्यन्तं भेदात् वझिजन्यत्वामिद्धौ च कुतोऽस्य वहिजन्यत्वसंशयमतिबन्धकलं । न च धूमो यदि मयोगमम्बन्धावच्छिन्नोत्पत्तिसम्बन्धेन वहिव्यभिचारी स्यात् वहिममवहितजन्यो न स्थादिति नको दकि-धूमय्याप्तियछो- पयोगी तच च वाधनिययविधया पहिसमवहितजन्यत्वनिश्चयो क्षेतम्तचिययविरोधिनी वझिममवहितजन्यत्वसंशयस्य निवर्तकतये- वास्य वनि-धूमप्याप्तिपदोपयोगित्वमग्भवेन वझिजन्यत्वमंगयाप्रतिष- न्धकले पि न तिरिति वाच्यं । खममानाधिकरणवनिमत्वाव्यव- हिनपूर्वदणकवरूपम्य वतिसमवहितजन्यत्वस्य धूमे निधितत्वेन नन्मायनित्यर्थ तर्कवैफन्यात् धूमे तविद्ययामचे तु वयषय- व्यतिरेकानुविधायित्वमिवयम्य मत्यन्तदलसंगयमतिपन्धकलस्य वक्ष्य- माणम्यामङ्गतबापत्तेः निरुभवझिममवहितान्यत्वयैव वड्यन्वय-प्यनि- (९) जिसमवधाननियतोत्मत्तिकस्येदएं ।

·२२४ तत्वचिन्तामो धूमार्थ बढ़ेः तृप्त्यर्थं मौजनस्व परप्रतिपत्त्यय शब्दस्य चोपादानं नियमतः कथं कुर्यात् । रेकानुविधायित्वरूपत्वात् । किश्च परतावच्छेदकविमिरे पापाचा- भावनापादकाभावमाधने यद्धर्ममाचविधेयतावच्छेदककमिद्धिर्भवति नावचिन्वाभावकोटिकमायं प्रत्येव ती विरोधीत्येव नियमः, अन्यया महत्त्व-दीर्घत्वेतरपरिमाणभाववान् घटोयदि परिमाणवाय म्हात् द्रव्यं न म्यादित्यस्यापि घटो महान वैत्यादिमंग्यप्रतिबन्धक- वापत्तिः । वाधमहकारेणा विपर्ययानुमाने महत्वत्वावधिनस्य दौर्धन्यन्नावचिवम्य च मिद्धेः, तथाच प्रश्ने वाधमहकारेण व्यापक- नानवघदकोभतेन वियाभावत्वेन मिद्यावपि न नन्माचप्रका- रेण मिद्धिः व्यापकतावदको तेन विशिष्टाभावत्वेनापि विशेष णाभाव- वियाभावयोः मिट्टी बाधकाभावादिति वझिममाहित- जन्यवमंग प्रत्येव कुतोऽम्य प्रतिबन्धकवं । मयाम्ठ वटिममवहिताजन्यः मादित्यत्र दहिममाहितभन्यवं परिगन्ययमेव वायं, मत्यम्मच पापाचकोटिप्रतियोगिविशेष वायं, तयार धूमो पटि वशिगन्दयाभाववान म्यान् वाममति नामदनविधियोत्पमयाभावशान् मादित्याकारकम्तरः, का पटादौ ममोपिनगरमाथापाघे विमिटान प्रतियोगिविधि - ममापि घटादो ममादितादवम्यापत्तेः" तदर्पय (१) मागविनय मिचाम्य नादरमा fort ·। २२५ उन एव, न तु वझिमद्भिनदेशोत्पत्तिकान्यत्वं तत्(१) वहिमति वहेः पूर्वमुत्पन्ने रामभादौ व्यभिचारापत्तेः । अजन्ये मूलथिन्ध- वारणय विमेयर) । न च वयजन्ये वहिममवधाननियतोत्पत्तिके घटादिविगेपे मूलमैथिल्यमिति वायं । उत्पन्नवं हि वयमम- वहितवमि-तत्संयोगेतरयावत्कारणाधिकरणक्षणकलं, नान्तरीयके उक्रमूलगैथिन्यवारणाय वयममवहिनेति क्षणविशेषणं खसमाना- धिकरणवन्हिमदन्यवं तदर्थः, वन्जिनान्तरोयकस्य यावत्कारणा- धिकरणतणस्तु न वहिमदन्यः तथा मति वजि विनापि तदुत्प- ज्यापत्तेः, न हि यावत्कारणमत्त्वे कार्यविलम्बः, पचौभते धूमे इशपत्तेः महामनये मानाभावात् खण्डप्रलयेऽपि ब्रह्माण्डान्तरे वझिमत्यादमिद्धेरिणाय स्वममानाधिकरणेति वहिविशेषणं, वय- ममवहिताजन्यत्वविशिष्टस्य वयसमवहितयावत्कारणाधिकरणक्ष- पाकवस्थाप्रसिद्धलाइङ्गि-तसंयोगेतरेति यावत्कारणविशेषणं, इत्यच धूमे एव प्रमिद्धिः, दण्डादियत्किश्चित्कारणाधिकरणक्षणस्य वद्यम- माहितत्वानान्तरीयकघटविशेषादौ मूम्नथिन्यतादवस्यात् याद- दिनि । म घ वयजन्ये वयभिघातजानतण्डुम्नादिकर्मणि पाक- अस्पादिना च व्यभिचार इति वायं। मयोगेन स्वममानाधि- करणम्य उत्पनघटकायममवहितलपटकतया भेदकृटम्यापाधम्य (९) वडासमाहितानन्यायमित्यर्थः। (२) उत्पामिति तद, वाममय हितअन्यभिनवविशियामानि- मेरे साभिन्नतविगिरमगनवाविमादाय थर्मचाए म्यादस. उत्पमतपमिति मा. 29 ·२२६ तत्त्वचिन्तामणी नवापि मत्वात्। ननु तथापि श्रापाद्यप्रतियोगिनो विशिष्टस्या- प्रमिद्धिः धूमावयव-तदुभयसंयोग-धूमप्रागभावघटिततडूमौयथावत्- कारणस्य धूमोत्पत्यव्यवहितप्राक्क्षण एव मतेन तदानौं वहेरपि कारणतया आवश्यकत्वेन धूनीयवष्टि-तमयोगेनरयावत्कारणा- धिकरणदणस्यापि वयममवहितत्वाभावामेऽपि विशिष्टमभिद्य- सम्भवात् । न च वन्हिविर हेऽपि तदुत्पवधूमयणुकानामेव परस्प- रमंयोगकमेए धूमोत्पादसम्भवात् न तदानीं वरावग्यकलं धूमनिटजातिविशेषस्यैव वहि-तसंयोगजन्यतावच्छेदकतया धूम मनि नयोर्यभिचाराभावात्तथाच नादृशधूम एव प्रमिद्धिरिति वायं। मामधूमस्य घटादितल्यतया तत्र सत्यन्नदलाभावेनैव विमिष्टममियमम्भवात् । न च थावत्कारणपदेन मंयोगसम्बन्धाव- कियस्वनिधजन्यतापनियोंगिककारताययो यावान् विवषर्णयः भेदकृटयापाद्यं नपाच धूमे एव प्रमिद्धिरिति वाच्यं । यस्य मान्तरीयकम्य घटविशेषादेः भयोगमाव-भावच्छिनान्यताप्रतियो- गिककारणताश्रयो दण्डादियांवान् वसनधिकरणकाले वर्तते केव- समायरमयोगमात्रं वदधिकरण एव काले नातं नादृानान्तरीयके भ्यभिचारापनिरिनि । मै । यत्र धूमावयवदयोत्पत्ति भये- श्येकः काय: ततो धूमावयवदयमयोगः तदनन्तरं न वकिमन्य. नावणेदकाकासमोत्पत्तिः संब वकि-तासंयोगयोः भाधान हेतुलेन मदिरतान् अपि तु वानरोत्पत्तिम्तनम्तासंयोगोत्पति- (१) रिमारिलिम।

·२२७ स्ततः पूर्वोत्पन्नधूमावयवदयमयोगादङ्गिजन्यविलक्षणधूमोत्पत्तिस्त- चैव धूमव्यनिविशेषे विशिष्ट भिद्धिमम्भवात् धूमावयवदयसंयोगो- त्पत्तिवणस्यैव नदौयतादृायावत्कारणाधिकरणत्वेन तदानौं वन्य- भावस्य सत्त्वात् उत्पत्तिमाकक्षणे च वह सत्त्वात् । न च तत्रैव विशिष्टममिट्टी धूममात्रस्य पक्षत्वान् धूमान्तरे अंगत दृष्टापत्ति- रिति वाच्यं । पचतावच्छेदकावच्छेदेनापत्तेरुद्देश्यत्वादिति प्राहुरिति संक्षेपः । . 'अवहेरेवेति न विद्यते वह्निर्यवेति व्युत्पत्त्या वसमानाधिकरण- वहिमशिनात् क्षणादेवेत्यर्थः, अव्यवहितोत्तरत्वं पञ्चम्यर्थः, 'क्वचि- दहिं विनापोनि किं धूमः कृचिदव्यवहितपूर्व खसमानाधिक- रणवक्रि विनापि भविय्यतीत्यर्थः, 'अहेतुक इति किं धूमो निर्हेतुक एवोत्पत्स्यते इत्यर्थः, 'इति गङ्गा स्यादिति इति शङ्का विरोधिनौ स्यादित्यर्थः । श्राधशङ्कादयस्य सम्प्रदायमते निरुकवड्य- ममवहिताजन्यत्वरूपपक्षविशेषणभावविषयकतया तर्कजनकपरामर्मा- विघटकलेन तर्कविरोधित्वात् पचतावच्छेदकांगेऽनाहार्थपरामर्शस्यैव नजनकत्वात्। नव्यमते तु निरुतवयसमवहिताजन्यवरूपापाद्य- प्रतियोगिविशोषणाभावविषयकतया तर्कजनकापाद्यव्यतिरेकनिर्णय- विघटकलेन तर्कविरोधित्वात् । हतीयायास्तु सम्प्रदायमते व्याप्यस- गयविधया पापाद्याभाववत्तया निश्चिते पचे आपादकमंशयात्म- कानाहार्ययभिचारसंशयाधायकतया तर्कविरोधित्वात् । नव्यमते श्राश्रये च पचे श्रापाद्यप्रतियोगिकोटिविमेय्यविरोधित्वेन नर्कजन- कापाद्ययतिरेकनिश्यविघटकतया तर्कविरोधित्वादिति भावः ।

·सत्त्वचिन्तामणी न चाद्ययोः मङ्कयोरभेद इति वाच्छं। प्रथमा धुमत्वावच्छेदन, द्वितीया धुमत्वसामानाधिकरण्येनेति भेदात् । न धूमवमा मानाधिकरण्येन वयममवहिताजन्यत्वमत्त्वेऽपि धूमलमामानाधिक- रपग्नेन वयममवहिताजन्यत्वनिश्चये वाधकाभावात् द्वितीयमंशयस्य कुनम्नविरोधित्वमिति वाच्यं । विशेय्यतावच्छेदकामानाधिकर- म्येन बाधनिश्चयस्य विशेयतावच्छेदकमामानाधिकरण्येन विभिष्ट- बुद्यमतिबन्धकत्वेऽपि) विशेग्यतावच्छेदकमामानाधिकरप्येन वाध- मंगवस्य मंगयमामग्रौमम्पादकतथा विगेय्यतावच्छेदकभामानाधिक रमेन विशिष्टनिश्यं प्रत्यपि प्रतिबन्धकवान् । सर्वत्रेति वध्यर्थ सप्तमी मय॑म्याः प्रकाया इत्यर्थः, 'स्वक्रियाव्याघात इति, 'ख' तर्क-' प्रयोका पुरुषः(९) नस्य या 'क्रिया' घड्यन्वय-व्यतिरेकामुविधायित्व- जानं, फियते प्रवर्ततेऽनेनेति व्युत्पत्तेः, तेन 'व्याघातः' तत्प्रयुक्तोऽनु- त्पाद इत्यर्थः, अवय-व्यतिरेकाभ्यां प्रत्यक्षती वजिन्यत्वनिश्चय- एवंनतर्फम्य महकारितया वयचय-व्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानस्य अवग्यं पूर्व मत्वादिति भावः 1 अवय-व्यतिरेकानुविधायिवज्ञानस्य नामानुत्पादप्रयोगकने मानमा, 'यदि हीति, सोता. पनि नदमय-यतिरेकानुविधायित्वज्ञानमत्त्येऽपि तदममस्ति- जन्य मामान्यतोऽहेतकर्म वा गरतेत्यर्थः, 'परमतिपत्यय' परको सपासादेन विमिरदिप्रति सामागाधिकरएक माधनिय- हाय प्रतिबन्धकामिति मार (nirmy rfar..

·सका। २२९ तेन विनापि तत्सम्भवात् तस्मात्तत्तदुपादानमेव ताह- प्रत्यक्षेण यगाब्दवोधार्थे, 'उपादानं प्रयत्नः, 'नियमतः' अन्वय-व्यतिरेकाभ्यां धूमादिरूपेष्टमाधनतानिश्चयतः, न हि धूमादौ वड्याद्य- ममवहितोत्पत्तिकावस्था हेतुकत्वस्य वा ग्रहम्य मामय्यां मत्यां वड्यादौ धूमादिरूपेष्टमाधनतानिश्चयः मम्भवतीत्याह, 'तेनेति नादृभयहसामग्रौसमवधानेनेत्यर्थः, 'विनापि' विनव, 'तत्सम्भवात्' वद्यादौ धूमादिरूपेष्टमाधनतानिर्णयसम्भवात् । ननु कार्यानुत्पादस्य कारणविरहमात्रप्रयुक्तत्वात् कथं तादृशशाङ्कानुत्पादस्य स्खक्रिया- प्रयुक्तलमत-बाह, 'तस्मादिति, मयनान्यथानुपपत्त्येति शेषः, 'नदुपादानमेवेति वपादानमित्यर्थः, उपादानञ्च(५) उपादत्ते प्रवर्त्तनेऽनेनेति करणव्युत्पत्त्या प्रवृत्तिप्रयोजकौमतान्वय-यतिरे- कानुविधायित्वज्ञानपरं । यत्तु भावव्युत्पत्त्या उपादानं प्रवृत्तिः पूर्वमपि सक्रियापदं तत्परमिति । तन। प्रवृत्तेः शङ्काप्रतिवन्धकवे मानाभावात् प्रहत्तेः कारणताग्रहोत्तरकालीनवेन तत्पूर्ववर्तिमकाप्रतिबन्धकवासम्भ- केचित्तु करणयुत्पत्त्या उपादानपदं धूमादिसाधनतानिश्चयपर पूर्वमपि स्वक्रियापदं तत्परमित्याः । तदमत् । धूमादिमा- (१) उपादानञ्च उपादानपदवेत्यर्थः।

·२३. तत्त्वचिन्तामो शशङ्काप्रतिबन्धक शङ्कायां न नियतोपादानं निय- धनतानियषम्य नकोत्तरकालीनत्वेन तत्पूर्ववर्तिमकाप्रतिबन्धकवा- भावात्। तम्य महाप्रतिवन्धकतायामन्वय-व्यतिरेको दर्शयति, 'गदा- यामिति, यतः इत्यादि, यतः सनायामुत्पद्यमानायो 'न निय- नोपादानं' नाम्चय-व्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानं, 'नियतीपादाने च' अवय-व्यतिरेकानुविधायिलझाने च, 'न गवा' इत्यर्थः, नियतम्- पादानं यम्मेति व्युत्पत्त्या नियतोपदामपदम्याचय व्यतिरेकानुविधा- यित्वज्ञानपरत्वात्। न च वद्यन्वय-व्यतिरेकानुविधायिवस्य वहि- मचे उत्पधमानले मति वहिं दिनानुत्पाद्यमानवरूपतया निरुक- वन्यममाहितजन्यवाभावपटितवेन तनिश्चयम्य वाधनिश्चयतया प्रथममंग्यानिवन्धकतमम्भवेऽपि विरोध्यविषयकतया कथं रतीय- माप्रतिवन्धकवं कथं वा दितीयगदापतिबन्धकलमपि अंधतो वाधनियषण विमेय्यतावणेदकमामानाधिकरणेन मंगयामसिव- भकतया माधनिययविधया दितीयासप्रतिबन्धकलासम्भवादिनि वाच्य । वरचय-प्यतिरेकानुविधायियावच्छेदैम बनिन्यानोकादौ मान्तरोषवशिके घटादो च वयममवहितानन्दम्य महतुकवामिय- पाशावकवदनविधपत्र तय तामायामपि प्रतिमन्धकसान। न चांगतोमानियामती स्थावर्तकधर्मदानमपि न विस- प्पनारदकामानाधिकरण मंग्यमिकमिनिवार्थी बाध- निथपणे नपा नियमपि थारटमादिप्यले नपा ·तमाः। २३१ तोपादाने च न शङ्का, तदिदमुक्तं "तदेव ह्याशक्यते", नियमविरहात् । न चैवं वड्यन्वय-व्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानं व्यावर्तकधर्मदर्शनविधया वहिजन्यत्वसंशयं प्रत्येव प्रतिबन्धकमस्तु किमुक्तकणेति वाच्यं । अनन्यथामिद्धत्वाविशेषितस्य वयन्वय- व्यतिरेकानुविधायित्वस्य नान्तरोयकवहिके घटादौ वहिजन्य- वव्यभिचारितया(१) बडिजन्यवाभावव्यावर्त्त कवाभावात् तदिशे- पितस्य(२) वड्यन्वय-व्यतिरेकानुविधायित्वस्य च वहिजन्यत्वानति- रिकत्वात् उपायान्तरस्थोपायान्तरादूषकत्वाच्च । न च सर्वत्र धूमे वयवय-व्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानविरहाद्यत्र तादृशज्ञानं तत्र वयसमवहितजन्यत्वादिसंशयासम्भवेऽपि धूमान्तरे तत्संगये किं बाध- कमिति वाच्यं । समानधर्मितावच्छेदककव्यावर्त्तकधर्मदर्शनस्यैव प्रतिबन्धकतया धूमवरूपेण यत्किञ्चिद्भूमे वयन्वय-व्यतिरेका- नुविधायित्वज्ञानसत्त्वे धूमान्तरेऽपि तेन रूपेण वद्यममहितज- न्यनमायायोगात् सहीतान्वय-व्यतिरेकधूमव्यक्तिविशेषस्यैव वाधूम- त्यरूपेण तर्क पक्षतया धूमान्तरे तत्संशयेऽपि क्षतिविरहात् । न चैतावता वयममवहितजन्यत्वादिसंशयस्य तर्कतरप्रतिवन्धकवशा- वित्तावपि व्यभिचारमंशयनिवृत्त्यर्थमवश्यं तर्कान्तरापेक्षा पदभिन्ने पायाभावविरऽपि श्रापाद्याभावां भ्रमात्मकस्य पचभिने (१) सर्वत्र तदव्यभिचरितधम्मस्यैव तदभावयावर्तकत्वमिति भाव । (२) अनन्यथापिदावविशेषितस्ये न्य।

·२३. तत्त्वचिन्तामो शशङ्कामतिबन्धकं शङ्कायां न नियतोपादानं निय- धनतानिश्चयस्य नोत्तरकालीनत्वेन तत्पूर्ववर्तिमकाप्रतिबन्धकवा- भावान् । नम्य गावाप्रतिवन्धकतायामवय-व्यतिरेको दर्शयति, महा- यामिति, यतः इत्यादि, यतः प्रकायामुत्पद्यमानायां 'न निय- तोपादान' नाम्चय-व्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानं, 'नियतोपादाने ' अचय-व्यतिरेकानुविधायित्वज्ञाने च, 'न गडा' इत्यर्थः, नियतम्- पादानं यस्येति व्युत्पत्त्या नियतोपदानपदस्यात्रय व्यतिरेकानुविधा- यिलयानपरवात्। न च वड्यन्वय-व्यतिरेकानुविधायित्वस्य वहि- मत्त्वे उत्पद्यमानवे मति वहिं विनानुत्पाद्यमानवरूपतया निरुक- वयममवहितमन्यलाभावघटितत्वेन तविशयस्य दाधनिश्चयतया प्रथममंग्यप्रतियधकत्वमम्भवेऽपि विरोध्यविषयकतया कथं एतीय- महाप्रतिवन्धकलं कर्ष वा दिनीयमहाप्रतिवन्धकलमपि मनो बाधनियम्य विशेष्यतावचंदकमामानाधिकरण्येन मंगयाप्रतिब- सकतया माधमिययविधया दिनीयमाप्रतिवन्धकलाभग्भवादिति वार्थ । वाचष-यतिरेकामुविधाथिलावईदैन वशिजन्यानोकादौ मान्नरोपवशिके पटादो एवममाहिताजन्यत्व-मईतुकलनिय- पाशावकवर्षद नविधयेत्र नम्यनादममायामपि प्रतिबन्धकमान्। म संगतोबाधनिययवदानो प्याकधमंदनमपि न विशे- प्यतापदकमामानाधिकरप्पन मापामा कमिति वाणं । बाध- निश्पयो नया नियमेापि याकट मादिम्यले मचा ·तकः। २२१ तोपादाने च न शङ्का, तदिदमुक्तं तदेव ह्याशक्यते", न नियमविरहात् । वयन्वय-व्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानं व्यावर्त्तकधर्मदर्शनविधया वहिजन्यस्वसंशयं प्रत्येव प्रतिवन्धकमस्तु किमुक्तकणेति वाच्यं । अनन्यथासिद्धवाविशेषितस्य वड्यन्वय- व्यतिरेकानुविधायित्वस्य नान्तरीयकवतिके घटादौ वहिजन्य- बयभिचारितया(९) वहिजन्यवाभावव्यावर्तकत्वाभावात् तदिभे- षितस्य(२) वड्यन्वय-व्यतिरेकानुविधायिलस्य च वशिजन्यवानति- रिकत्वात् उपायान्नरस्योपायान्तरादूषकत्वाच्च । न च सर्वत्र धूमे वन्यचय-व्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानविरहाद्यत्र नादृशज्ञानं तत्र वयसमवहितजन्यवादिसंशयासम्भवेऽपि धूमान्तरे तत्संगये किं बाध- कमिति वाच्यं । समानधर्मितावच्छेदककव्यावर्त्तकधर्मदर्शनस्यैव प्रतिबन्धकनया धूमवरूपेण यत्किञ्चिद्भूमे वड्यन्वय-व्यतिरेका- नुविधायित्वज्ञानसत्वे धूमान्तरेऽपि तेन रूपेण वयममहिनज- न्यनमंशयायोगात् सहौतान्वय-व्यतिरेकधूमव्यक्तिविशेषस्यैव वा धूम- वरूपेण तर्के पक्षतया धूमान्तरे नत्संशयेऽपि पतिविरहान् । न चैतावता वयसमवहितजन्यत्वादिसंशयस्य नर्कतरप्रतिवन्धकवणा- निवृत्तावपि व्यभिचारसंशयनिवृत्त्यर्थमवश्यं नर्कान्तरापेक्षा पक्षभिन्ने आपाधाभावविरहापि श्रापाद्याभावांशे भ्रमात्मकस्य पक्षभिने (९) सर्वत्र तदयमिचरितधम्मस्यैव तदभावशावर्तकलमिलि मावः। (२) धनन्यथासिविशेषितस्ये यः।

·ताचचिन्ताममो यस्मिन्नाशयमाने स्वक्रियाव्याघाता न भवतीति । न हि सम्भवति स्वयं वह्मादिकं धूमादिकार्यार्थ निय- मत उपादत्ते तत्कारणं तन्नेत्याशयते चेति । एतेन व्यापाता विरोधः स च सहानवस्थाननियम इति तचाप्यनवस्थेति निरस्तं। स्वक्रियाया एव शङ्काप्रति- वन्धकत्वात् । व्यभिचारमायन्य सम्भवादिति वाच्य । अनायत्या व्यभिचारमाय मत्यपि तत्तदन्वय व्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानव्यविरोध्यविषयकले ऽपि प्रतिवन्धकलोपगमात् एव क्रमेण वहिजन्यवादिसाय प्रत्येव तस्य प्रतिबन्धकत्वमम्भवेऽप्युपायान्तरस्थोपायान्तरादूषकवान नवयर्थमि- ति भावः । स्वोके प्राचा मवादमाह, 'तदिदमुक्रमिति, 'तदेवे- त्यादि 'प्राशयते चेत्यन्त प्राचीनग्रन्थ , 'भागाने' प्रवृत्तिपूर्व गडाविषयो भवति, 'घाशमाने' प्रवृत्तिपूर्व सन्देहविषये मति, 'म्बक्रियेति, 'स्वकियाया' स्वप्रवृत्ते, 'याघातो न भवति' इत्यर्थ'1 मनु धूमोऽवहेरेव भविष्यतौन्यादिमायेऽपि प्रवृत्तिर्नानुपपन्नेत्यत आइ, 'न होति, 'नियमत' धूमादिरूपेटमाधनतानिर्णयत , उपा- दने प्रयत्नविषय कुरुते, 'तत्कारणमिति तदव्यवहितपूर्ववर्त्ति नवे- त्यर्थः, धूमोऽवरेव भविष्यतीत्यादिमायस्दैव प्रतिवन्धकत्वान् 'एतेनेति "निरम्नमित्यनेनान्वय, 'तत्रापि' नन्तानेऽपि, स्वक्रियाया' . (१) प्रक्रमस्वादिति ख, ग,ध ·२६९ । अत एव "व्याधातो यदि शास्ति न चेच्छङ्का ततस्तराम्। व्याघातावधिराशका तर्कः शशावधिः कुतः ॥ इतिखण्डनकारमतमप्यपास्तम्। न हि व्यापातः शङ्काश्रितः किन्तु स्वक्रियैव शङ्काप्रतिबन्धि- केति, न वा विशेषदर्शनात क्वचित् शङ्कानिवृत्तिरेवं स्यात्। न चैताहशतकीवतारो भूयोदर्शनं विनेति भूयादर्शनादरः, न तु स स्वतएव प्रयोजकः । अत एव तदाहितसंस्कारो न मानान्तरं तर्कस्थानमात्वात्, तच - व्याधानज्ञान प्रतिवन्धकमुक्नं, व्याघातच विरोधः, विरोधश्च खनि- यायास्तादृमसंशयेन महानवस्थाननियमः(९), नियमञ्च व्याप्तिरेवेति, ज्ञानेऽपि व्यभिचारशहा विरोधिनी, तन्नित्तिश्च तन्निरादि- त्यनवस्येत्यर्थः । 'सक्रियाया इति खस्य क्रिया प्रवृत्तिर्यस्था इति व्युत्पत्या स्वक्रियाप्रयोजकीभूतनियतान्वय-व्यतिरेकाहुविधायित्वयु- हेरित्यर्थः । 'याघातोयदौति ध्याघातो यद्यस्ति तदा मवाप्यवश्यम- स्तोत्यर्थः, खक्रियामवृत्तिनापतियोगिकविरोधरूपस्य व्याधातस्य पनियोगिनौं शतां विना स्वातुमशक्यवादित्यभिमानः। 'न दिनि न तेयायातसादा, 'तनः' प्रतिबन्धकाभावतः, 'तरा' सुतरां गद्देत्यर्थः, 'व्याघातावधिरिति, तथाचेत्यादि, 'यापा- नावधिः' व्याघातनिहाया व्याघातप्रतिवध्या, 'आमा', 'तर्कश, (१) नियममहानवस्थानमिति स., म । 30 ·तत्वचिन्तामो प्रत्यक्षध्याप्तिनाने हेतुः सदभावेऽपि शब्दानुमानाभ्यां तद्ग्रहात्। ननु सहचारदर्शन-व्यभिचारादर्शनव- यभिचारशकाविरहानुकूलतर्कयो नं व्यभिचारि- साधारणमिति नततोऽपि व्यतिनिश्चय इति चेत्। न। स्वरूपसतारेव तयायाप्तिग्राहकत्वात् । सत्तीयाप्ति- प्रमा तदाभासात्तप्रमा विशेपदर्शनसत्यत्वासत्यत्वाभ्यां पुरुपज्ञानमिव । पाठ: । 'महावधिः' महानिवर्तकः कुत इत्यर्थः, व्याघातमत्त्वे भदाया: पावायकत्वेन व्याघातम्य भकानिवर्तकलामम्भवात्, व्याघातस्य महानिदर्तकवाभावे मझ्या तम्यैवानवतारेण नम्यापि - निर्मकवाभावादिति भाव. । 'इत्यपाम्तमिति सण्डनकारमत- मपात, पित्तव 'महाथित.' गदाप्रतियोगिकः, प्रतिवन्धक रति मेषः। 'सक्रिययेति स्वम्य क्रिया मत्तिर्यस्या- पनि प्युपाया मनिषाप्रयोजकोभूननियतापय व्यतिरेकामुविधा- दिवोर येत्यर्थः । महामतियोगिकविरोधम्य प्रतिबन्धकवे पि न पतिनियभिप्रायेणार. 'न वेनि, विपदर्शनात' विरो- धिभनाइनान, दा मशानिरनिः मायां म म्यान् विराध. प्रतियोगिनों गा विमा दिरोधायपदांनभ्य म्हातमायबादि- वर्ष: । परि र विरोधप्रतियोगिनी पदाकदाचित् थप कुन्"ि (10'Nण पाठप.पुस्तक मामि।

·तक। २२५ अपरे तु यत्र तर्के व्याप्त्यनुभवो मलं तच तकन्तिरा- पेक्षा, यत्र तु व्याप्तिस्मरणं हेतुः तब न तकान्तरा- पेक्षेति नानवस्था, अस्ति च जातमात्राणामिष्टानिष्ट- साधनतानुमितिहेतुव्याप्तिस्मरणं, तदानीं व्याप्त्यनु- भावकाभावात्, तन्मूलानुभवमूला चाग्रेऽपि व्याप्ति- स्मरणपरम्परेति। मत्त्वमात्रमपेक्षितं न तु तदा तत्र तदुत्तरं तत्सत्त्वमिति) विभाव्यते तदा तुल्यं प्रकृतेऽपौति भावः । नन्वं व्याप्तिज्ञानं भूयो- दर्शनादिति सिद्धान्तः कथं सङ्गच्छते(१) इत्यपेक्षायामाह, 'न चेति, वहि हे-धूमयोर्भूयःसहचारनिश्वयं विना धूमे वग्यसमवहितमामय्य- जन्यचनियासम्भवात् अयमेव धूमोवन्हिपूर्वक एतदन्यस्तु न, एवं एलडूमदयमेव वहिपूर्वकं न त्वेतदन्य इत्यादिशङ्कासम्भवादिति भावः । 'भूयोदर्शनादरः कदाचित् कुत्रचित्तदुपयोगः, 'न विति, सः' भूयःमहचारग्रहः, 'स्वत एव' माक्षादेव, 'प्रयोजक इति व्याप्ति- यहप्रयोजक इत्यर्थः । भूयोदर्शनस्य संस्कारद्वारा व्याप्तिग्राहकत्वे नदाहितसंस्कारस्य मानान्तरत्वापत्तिः यदसाधारणं सहकार्यासाद्य मोवहिर्गाचरां प्रमां जनयति तदेव प्रमाणन्तरमिति पूर्वपक्षीक दूषयति, 'श्रत एवेति यत एव भूयोदर्शनजन्यसम्कारस्तक एव (१) ग तु सदुत्तरं तत्र सत्वमितौति ग, घ• । (२) संगच्छतामिति ग, घ.1 ·२६६ तत्त्वचिन्तामो यत्वनादिसिद्धकार्य-कारणभावविरोधादिमूलाः केचित्तम् इति । तन्न। तत्र प्रमाणानुयोगेऽनुमान- एव पर्यवसानात् । न च व्याप्तिग्रहान्यथानुपपत्त्यैव तर्कस्यानादिसिद्धव्याप्तिकत्वज्ञानमिति वाच्यम् । अनु- पपत्तेरप्यनुमानत्वात्। प्रयोजकः न तु याग्निगई अत एवेत्यर्य:, 'श्रममालादिति, दमापाततः तम्याप्यतः प्रमालात् । वस्तुतस्तकंस्य प्रामाले.पि तं प्रति संस्कारो न ननकः किन्तु प्रयोजक एवेति न प्रमाणन्तरल- मित्येव तत्त्वं । 'तदेति यभिचारमन्देहाभाववत्वञ्चेत्यर्थः, 'तदभावे- ऽपि' व्यभिचारमन्देशाभावाभावेऽपि व्यभिचारमन्देहे पौति यावत्, व्यभिचारमन्देहस्य योग्यतादिमन्देहरूपतया शब्दादिनार्थनिर्णय- विरोधिवादिति भावः । भ्रान्तोदेण्यति, 'नन्विति, व्यभि- चारादर्भनवदिति व्यभिचारनिर्णयाभाववदित्यर्थ:(५, यथा व्यभि- चारनिद्ययाभाव-सहचारदर्भनं न व्याप्तिग्राहक व्यभिचारमग्रयो वर्तते तत्र व्याप्तियापत्तेः तत्रापि व्यभिचारनिश्च- याभाव-पहचारदानयोः मत्त्वात्तथा व्यभिचारमंगयाभाव-तयो- गांनं न व्याभिग्राहक महासत्वदमायामपि व्यभिचारमडाविरहा- सुकूलनयोजानमम्भवत् नत्र व्यान्निग्रहापरिनियभिचारोनि अन्यया (१) मिधारानियवदिवप इवि म.,.। (२) ययादि व्यामिमहापरितोयन्तः पाटया पुस्ता मानि।

·सका। २९७ अन्ये तु विपक्षवाधकतर्कादनौपाधिकत्वग्रह एव तधीना व्याप्तिग्रह इति, तदपि न, तर्कस्याप्रमाण- त्वात् । व्यभिचारादिशानिरासहारा प्रत्यक्षादिसह- कारी स इति चेत् । न । अनवस्थाभयेन तर्क विना सन्दिग्धव्यभिचारीत्यर्थः । 'व्याप्तिग्राहकत्वात्' याप्तिग्रहे प्रयोजक- वात् । ननु तथापि व्यभिचारज्ञानविरहानुकूलतकयोर्यभिचारि- यपि मत्वात् कथं प्रमा-धमविभाग इत्यत श्राह, 'सत्तर्कादिति, यद्यपि नर्कस्य सत्त्वं मूलगेथिल्यादिदोषरहितत्वं, तदिशिष्टलमेव(१) श्राभामलं तच्च न प्रामाण्याप्रामाण्यप्रयोजक वस्तुगत्या व्याप्तिमत्त्वे तादृशदोषविशिष्टाद्धमोयदि वहिव्यभिचारौ स्यात् प्रथिवी न स्थादित्यादिनादपि प्रमा-भ्रमयोरुत्पादानुत्पादाभ्यां व्यभिचारात् । एवं विशेषदर्शने सत्यवासत्यलमपि न प्रामाण्यादिप्रयोजक विषय- स्थावाधितत्वेऽसत्यादपि विशेषदर्शनात् प्रमा-भ्रमयोरुत्पादानुत्पा- दाभ्यां व्यभिचारात् । न च तर्कस्य सत्त्वं वस्तुगत्या व्याप्तिमदि- षयकत्वं, अाभामत्वञ्च वस्तुगत्या व्यायभाववदिषयकत्वं, एवं विशेषदर्शनस्य सत्यत्वं वस्तुगत्या पुरुषत्ववद्विषयकलं, वस्तुगत्या तभाववदिषयकलचासत्यवमिति वाच्यं । तस्थापि खतामिडा- डाविरहस्यले तर्क विनैव व्याप्तिग्रहेण व्यभिचारात्तस्य प्रमा- भमप्रयोजकलासम्भवात् । तथापि 'सत्तात्' मत्ययाप्तिज्ञानात्, (१) मूलचिल्यादिदोषविशियषमेवेत्यर्थः ।

·२३ तत्त्वचिन्तामगो व्याघातात् यत्र शङ्काविरहस्तन व्याप्तिग्रहे तकस्य व्यभिचारात् । यत्तु योग्यानामुपाधीनां योग्यानुपलब्धयाभावग्रहः अयोग्यानान्तु साध्याव्यापकत्व-साधनव्यापकत्वसाध- 'तदाभामात्' नदभावात्, तथाच व्याप्तिप्रमावावच्छिवं प्रति व्याप्तिप्रमावेन हेतुत्वं ममानवियत्वं प्रत्यामत्तिः। व्यामिश्चम- वावच्छिन्न प्रति विशेषतामम्बन्धावच्छिनव्याभिप्रमाविरहलेन हेतुत्वं विशेषणताविप-वियेय्यनाभ्यां मामानाधिकरणलं प्रत्यामत्तिः। मर्च- चान्ततीभगवद्याप्तिप्रमैव पूर्व सुम्नभेति भावः । 'विशेषनिमत्य- लामत्यत्वाभ्यां' मत्यविशेषणशान-तदिरहाभ्यां, पुरुषत्वममा-तदिर- दाभ्यामिति यावत्, “पुरुषजानमिव' पुरुषत्वपमा भम इव. नर्कम्य पदामावनिवर्तकत्वाद्यत्र स्वनः मिद्धः सदाविरहतब नर्क विनत्र व्याप्तियहः इति मानवम्येति स्वयमुकं । माधम् तम्य यानिगाहकत्वमभ्युपेत्य प्रकारानरेणानाम्या परिषरन्नि नदेवाइ, 'अपरे लिति, 'यत्र तु व्याप्तिारणमिति, प्याप्यनुभा मत्येव तम्य हेतुलादिति भावः । व्याप्तिग्मरणे ती- पेक्षा मानोन्यत्र हेनुमार, 'अम्नि चेति भवति चेत्यर्थः, 'च' रेती, 'स्याप्तिस्मरणमिति, मकं विनति रोपः, 'यायमुभावकाभावादिति नाभावादित्यः, घरा मनु नातमाषम्य व्याप्तिज्ञानं गारसमेत किनु अनुभापमित्यत पाइ, 'नटामोमिति। मम तथापि दिनानुभां मरणार्यागात नमामारीचो स्थानमभो तुम्बामात ·तक। २३६ नादभावग्रह इत्यनापाधिकत्वं सुग्रहमिति । तत्तुच्छम्। अनुमानेन तत्साधने नवस्थानात् प्रमाणान्तरस्याभा- वात् । च तो हेतुस्तत्र च तर्क व्याप्यनुभवान्तरं हेतुरिति क्रमेणनवस्या नवम्यैवेत्यत श्राह, तन्मूलेति व्याप्तिस्मरणमूलकोयः प्राग्भवीयो व्याप्यनुभवस्तन्मूलिका, 'अग्रे' भाविजन्मनि, व्याप्तिस्मरणपरम्परेत्यर्थः, तथाच जन्मान्तरीयव्याप्तिस्मरणमूलीभूतव्याप्यनुभवमूलीभूततर्क व्या- प्यनुभवो न हेतुः किन्तु व्याप्तिस्मरणमिति नानवस्या कदाचित् अन्तरान्तरा व्याप्तिस्मरणेन विछेदात् तर्कधाराया अविरललगत्वा- भावादिति प्राचामाशयः । अचेदमखरसबोज, न हि कदाचिदन्त- रान्तराविच्छेद एवानवस्यापरिहारः, किन्तु प्रात्यन्तिकविच्छेद- एवेति मकलसम्प्रदायसिद्धमिति । कार्य-कारणभावविरोधादौनामनादिप्रमिद्धिविषयवनिश्चय एव कुत्रचित्त संशयनिवर्तक इति केचिददन्ति तन्मतमाशय निराकरोति, 'यत्तिवति, 'अनादिमिद्धति कार्यकारणभावविरो- धादौनां विशेषणं, तथाच 'अनादित्वेन अनादिप्रसिद्धिविषयत्वेन, "सिद्धाः' निश्चिताः, कार्य कारणभावादयः क्वचित्त संशयनिवर्त्तका इति नानवस्येत्यर्थः, यथाश्रुते कार्य-कारणभावे विरोधे चाना- दित्वस्य दुर्चचत्वात्, 'श्रादिना व्याप्तिपरियहः । 'तति कार्य-कार- एभावादीनामनादिपमिद्धविषयत्वे इत्यर्थः, 'प्रमाणानुयोगे' प्रमा- :

·२० तत्त्वचिन्तामो ये चानुकूलतकं विनैव सहचारादिदर्शनमात्रेण व्याप्तिग्रहं वदन्ति, तेपा पक्षेतरत्वस्य साध्यव्यापकत्व- एप्रने, अनुमान एवेति प्रत्यक्षस्य तत्रासम्भवादित्यर्थः, तथाच नबाप्यनुमाने तापेशावग्यकीत्यनवम्या तदवस्येति भावः। व्याप्ति- ग्राहकतमूलभूतव्याप्तियहो न तान्तरादपि तु व्याप्निग्रहान्यथा- नुपपत्तिग्रहादेव इत्याह, 'न चेति, 'अनुमानत्वात् व्याप्तिनियया- धौनप्रवृत्तिकवान्, यथाश्रुतामझतेः परैरपत्तेरनुमानवामभ्युप- गमात्, नथाच नचापि तर्कापेक्षावग्यकौत्यनवस्या तदवम्यवेति भावः। तदेव व्यभिचारादर्शनमहशत महचारजानं व्याप्तिपाइकं तर्कः महानुत्पत्ती प्रयोजक इनि व्यवम्याप्य तांदनीपाधिकवणहस्त- मदुभाभ्यां मिम्नित्वा व्याप्तियह इत्येकदेगिमतमाशय दूषयति, "अन्ये वेनि, 'नदधीन इनि नयोरधीन इत्यर्थः। अनोपाधिकत्वग्रहे य्यातिपदेच मर्कः स्वतन्यो हेतु', प्रमाणभहकारी वा, माघ ग्याए, 'नर्कम्रोति तपाच प्रमाणम्य स्वतन्यतया जनकननियमेन नकंप्य प्रमाणवामम्भगन् जनकवाभाव इत्यर्थः, दितीयमारने, 'यभिवारादीति, धादिपदादुपाधिपरियह । 'याधानानु' की- भावानिरिफकारणान्तराभावान्, "विरह' अत्यादः । मनीषाधिकवाई। 'यापियो (१) प्रमाणानुवार" HEART, वय पाठ , प.स ·तः। २०१ ग्रहेऽनुमानमात्रमुच्छिद्येत, अनुमानमाचोच्छेदकात्वा- देव पक्षेतरी नोपाधिरिति चेत्, भ्रान्तोऽसि, न हि वयमुपाधित्वेन तस्य दोपत्वमाचक्ष्महे, साध्यव्यापकत्वेन नयतिरेकात् पक्षे साध्यव्यावर्तकतया व्यापकव्यतिरेके व्याप्यव्यतिरेकस्य वजलेपाच । अपि च कर-वहिसं- योगः शक्त्यतिरिक्तातीन्द्रियधर्मासमवायी जनकत्वा- अनौपाधिकत्वज्ञान व्याप्तिधोजनकं तन्मतमाशय निराकरोति, 'यत्त्विनि, 'साधनादिति अनुमानादित्यर्थः, 'अनौपाधिकवं सुग्रह- मिति, तथाच ताहेतुकमेवानौपाधिकत्वज्ञानं व्यानिधीतिरिति भावः । 'अनवस्थानादिति तदनुमानमूलीभूतव्याप्तिज्ञानेऽप्यनोपा- धिकत्लनिश्यस्य हेतुत्वादिति भावः । व्याप्तियहे परम्परयापि कुत्रचिन्न तकीपयोग इति मौमांसकेक- देगिमतं निराचष्टे, 'ये चेति, व्यभिचारसंशयस्य तत्मामय्याश्चा- प्रतिबन्धकत्वादिति शेषः । 'अनुकूलेति व्यभिचारशङ्कानुत्पादानु- कृलेत्यर्थः, 'सहधारादौत्यादिना सम्वन्धिनः माध्यादेः परिग्रहः, 'व्याप्तिग्रह' सर्वत्र व्याप्तिनिसयं, “माध्यव्यापकत्वग्रहे साध्यव्यापकत्व- निरये, 'अनुमानमात्रमिति सन्दिग्धसाध्यपदकानुमानमाधमुचि- घेतेत्यर्थः, यथाश्रुते निर्णेतसायके व्यभिचारनियमत्त्वेन पदेतरवस्य माध्दव्यापकलनिश्यामभवादनुमानमाचोच्छेदाभावात् । अरमाकन्तु पक्षे माध्यस्य मंगयमले साथै पठेतरलयभिचारमंमयमत्त्वादभुकृल- तके विना न माध्यव्यापकलनिययमम्भव इति भावः। 'अनुमान- 31 ·२४२ মহিলামী दित्यवाप्रयोजकत्वान्न साधकं तत्र व्याप्तस्य पक्षधर्मत्व किमयाजकं नाम तस्माद्विपक्षवाधकतर्कामा- वान्न तब व्याप्तिग्रह इत्य प्रयोजकत्वमिति । इति श्रीमहङ्गेशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणी श्चनुमानखण्डे तर्कनिरूपणं । . तब माध- माचेनि तादृशानुमानमात्रीच्छेदकमजानलक्षणप्रतिकूलतकांदित्यर्थः, 'नोपाधिः' म खव्यभिचारेण माध्यव्यभिचारोवायकः, 'उपाधिलेनेति व्यभिचारोनायकवेनेत्यर्थः । 'माधव्यापकवेन' तमिययन, “यापक- व्यतिरेके' व्यापकव्यतिरेकजाने, 'व्यायव्यतिरेकस्य' व्यायव्यतिरेक- मानस्य । मनु नादृशानुमानमाचीचंदकवज्ञानमेव व्यापकतालामविरोधीत्यस्वरमादाइ, 'अपि चेति, 'अत्यतिरिति । चामन्मते भाध्यामिद्धिः, पररीत्येव परं प्रत्यभिधानान्, समने हमपनिरिक्रयहिभावन माध्यं यो, 'म माधक' म सि. 'याप्तम्म' साप्पोम निचितम्या, 'पक्षधच परधर्मसनिथे, 'न रेति प्यभिचारमंमयमामग्रीमान न त प्यातिनिथप इत्यर्थः । रति योमपुरानाप-तवागोगविरपिते तनपिनामपिराने अनुमामाग्यदिनीयगएररये तकरयं ।

·अथ व्याप्त्यनुगमः। उक्तव्याप्तिप्रकारेपन्योन्याभावगर्भव व्याप्तिरनु- मितिहेतुलाघवात् । अतो नाननुगमः । अथ व्याश्यनुगमरहस्यं । ननूकव्याप्तौगां ज्ञानसमुच्चयो न हेतरसम्भवात् न प्रत्येकं अन- सुगमात् कस्यचिदेव ज्ञान तथेत्यवतु विनिगमकाभाव इत्यत आह, 'उक्रति, 'अनुमितिइतरिति ज्ञानविषयतथाऽनुमितिहेतुप्तावच्छे- दिका इत्यर्थः, 'लाघवादिति प्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकसम्बन्धेन यत्प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन नद- भिन्नत्वस्य हेवधिकरणाविशेषणवेनात्यन्ताभावगर्भमपेक्ष्यापि स्लाघ- वादित्यर्थः। अथ अन्यान्याभावगर्भलवणेऽपि प्रतियोगितावच्छेदक- सम्बन्धेन प्रतियोगिमद्भिवत इवधिकरणविशेषणमावश्यकमन्यथा मयोगादिमदन्योन्याभावस्याव्याप्यत्तितानये योगी द्रव्यत्वादित्य- व्यायत्तिमायकऽव्याः, अन्योन्याभावस्य व्याप्यत्तितानियमनयेऽपि मंयोगादिमझेदस्याव्याप्यत्तिताधमेण हेतुमामानाधिकरप्यभमेण नवानमित्यनुत्पादापत्तो, तथाच क लाघवं। न चान्योन्याभाव- गर्भवणे हेलधिकरणतिवमेव निरवछिनत्वेन विशेषीय म ·२88 तत्वचिन्तामो . तु यथोकप्रतियोगिमद्भिवलेन इवधिकरणमतोलाघवमिति वाच्यं । तथा मत्यत्यन्ताभावगर्भलक्षणेऽपि तथैव सुवचतथा तत्रापि गौर- वाभावादिति चेत्। न । अन्योन्याभावगर्भलक्षणे तादृमप्रतियो- गिमगिन्नत्वेन हेत्वधिकरणविशेषणेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकताब- च्छेदकमम्बन्ध प्रतियोगितावच्छेदकयोरप्रवेशादेव लाघवात् । वस्त- तोऽन्योन्याभावगर्भलक्षणे प्रतियोगिभिन्नल हेवधिकरणस्य प्रतियो- ग्यनिरूपितल वा हेलधिकरणदृत्तिखम्य विशेषण न तु थयो गौरवात्तथाचात्यन्ताभावगर्भमपेक्ष्यातीव लाधवमिति भाव । नया. अन्योन्याभावगर्भव्यापकतापदितयातिमानमपि नानुमितिहेतु, किन्तु माध्याभाववदत्तिवरूपव्यानिशानमेवानु- मिनिहेतुरिनि मापात्। तत्परिष्कारम्नु मागेवाभिहित , फेवनावथिनि भ्रमरूपव्याप्तिज्ञानादेव मदानुमितिः, मझेनौ भ्रमभित्रयामिजानादेवानमितिरिति नियमे च मानाभावः, धम अनकदोषरचितम्य केवताभ्यप्यनुमितिरमिद्धव । एत्र द्रय विधि- एमवादिन्यादावपि भमरूपयानिशानादेवानुमिति, न (১) 'বাঘ’ বাঘইল ব্যাবেলা (e) बानियेभिक्ति स्वयः। (0) মিগেরায় বানিয়িা বিষিৰ বাশার निाव पद्याभारात तर नाहचानिचामं ममापति, মাখবেলিকানাধৰ বা- fa RIN Afrयताभाविप fat ·यामनुगमः। २६५ माध्याभाववदन्तिलज्ञानस्यैव सर्ववानुमितिहेतले पृथिव्यामितर- भेदः इदे धूमाभाव इत्याद्यप्रसिद्धसाध्यकानुमितिनं स्यात् साध्य- स्यामभिद्या तदभाववदवृत्तियज्ञानस्यासम्मवादिति वाच्यं । तत्र पृथिवीतरत्व-धूमादेरेव साध्याभावतया पृथिवौतरत्ववदवृत्तित्व-धूम- वदत्तित्वज्ञानस्यैवानुमितिहेतुत्वात् अन्यथा तवापि साध्यस्याप्रमिया साध्याभावव्यापकौभताभावप्रतियोगित्वरूपव्यतिरेकव्याप्यादिज्ञानस्य तवासम्भवात् । ननु माथाभाववदत्तिवज्ञानस्यैवानुमितिहेतुले वाच्यत्वादौ वद्यादौ वा केवलावयित्वग्रहदशायामनुमितिर्न स्यात् विशेषदर्शनसावेन अभावे साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नमाध्यतावच्छे- दकावच्छिनप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धन साध्यवत्वज्ञानासम्भवात् व्याप- कमामानाधिकरण्यरूपयाप्तिज्ञानस्य हेतुत्वे तु तदानीमप्यनुमित्यु- त्पादात् । न च केवलान्वयित्वग्रहो न तावत् साध्याभाववान- भाव इत्याकारकोभावलावच्छेदेन माध्यतावच्छेदकावपिछवानि- धोगिताकत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्य साध्याभावस्य निश्चयः तादृशनिश्चयस्य निहिः पर्वतोवहिमान् इत्यादिज्ञानवदाहार्यभ्रमरूपत्वेनापति- बन्धकत्वात्। नापि तादृशकारकोभावत्वसामानाधिकरण्येन सात्वे दव्यत्वाभावाधिकरणत्तिवानवच्छेदकत्वस्य सत्त्वेन तप ताह. शयाप्तिज्ञानस्य कथं ममत्वमिति वाचं । व्याप्त हेतुवावच्छेदकटि. तत्पे साधगभेदेन कार्य-कारणभावभेदाकल्पनरूपलाधवासम्भवादि वि हृदयं। (१) पभावः साध्यामाववान् इत्याकारकामावत्वावच्छेदेन माध्यतावद कावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वसम्बन्धावच्छिन्नमाध्यामागमदिवाने ·तत्वचिन्तामणौ माध्यतावच्छेदकमम्बन्धावच्छिन्त्रप्रतियोगिताकाभावे माध्यतावच्छेद- कावच्छिन्नप्रतिधोगिताकतमम्बन्धावच्छिन्नमाध्याभावश निययः, त- सत्वेऽपि प्रभावत्वमामानाधिकरणनाभावे माध्यतावचेदकसम्बन्धी- वच्छिन्न-माध्यतावच्छेदकावछिनप्रतियोगिताकावमम्बन्धेन साथ- कारकम्य माध्याभावववृत्तिवज्ञानम्योत्पत्तौ वाधकाभावात् अंगतो बाधस्य विमेय्यतावच्छेदकमामानाधिकरण्येन विशेषणमिद्यविरो- धित्वादिति वाचम् । माध्यात्यन्ताभाववानभाव रत्याकारक- स्याभावबावच्छेदेनाभावे तादृशसम्बन्धादछिन्नमाध्यात्यन्नाभावनि- दयरूपम्य माध्यवनियोऽभाव इत्याकारकम्थामावबावच्छेदेनाभावे माध्यवदन्योन्याभावनिग्रयरूपस्य वा केवलावयित्वग्रहम्यानाहार्य- स्यापि मम्भवात्(१) अत्यन्ताभावलान्योन्याभाववादेरखण्इधर्मविष- रूपलेनाभाववाटितवार) वाच्यवाभाववान् अभाव इत्यकारक- स्याभाववावचेदेन वाच्यत्वत्वावछिनप्रतियोगिताकत्वमम्बन्धावछि- च-प्रतियोगिताकवाच्यवाभाववत्वज्ञानम्यानाहाय॑म्थामम्भवेऽपि नाद- माकारकम्दामावलावधेदन स्वरूपमम्बन्धावछिन्नप्रतियोगिताकलम- विशेषोभूनसाध्यामात्रकोटौ चमावाये मानावच्छेदकावहिप वियोगिताकतसम्बन्धेन वाध्यम्य नियमदोभानात् तादृशमावस्य विरजोमयप्रकारकवरूपमाहात्वमिति तात्पर्य । (९) मानम्मितावच्छेदकमानम्व विरोधित्वादिति भावः । (२) अन्यथा सामावचम्य सातसंगीभावावरसत्वे धन्यान्यामावत म्य नादस्यसमन्वाछिनप्रतियोगितामारसम्पत्वे चभाग्य घटितातन परमादोक्तावम्या मादिनि भाः।

·व्यासानुगमः। २०७ बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवाच्यत्वाभाववत्ताजानखानाहार्यस्यापि १) सम्भवाचेति चेत् । न । तादृशकेवलान्वयित्वग्रहदमायामनुमितेर- प्रसिद्धेः अन्योन्याभाववावच्छेदेन हेतुसामानाधिकरण्याभावग्रहद- शायामनुमित्यनुत्पादस्य बयापि वायत्वेन कस्यचित् फलस्या- पलापस्था विभेषात् । वस्तुतस्तु साध्याभाववदत्तिवरूपव्याप्तिजानहे- तताथामभावत्वं न निविण्यते गौरवात् प्रयोजनाभावाच किन्तु माध्यौयवदत्तित्वज्ञानमेव हेतुः, तच्च यथोक्तकेवलान्चयिग्रहदशा- यामपि सम्भवति साध्यांश निर्धर्मितावच्छेदकत्वात् । ननु तथापि माध्याभाववत्तित्वज्ञानस्यैवानुमितिहेतुत्वे घटो- द्रयमित्यादिरूपा खरूपतो द्रव्यलादिविधेयकानुमिनिः कदा- चिदपि न स्यात् साध्याभाववदत्तित्वस्य द्रव्यत्यवादिरूपमाध्यता- वच्छेदकघटितत्वेन द्रव्यवत्वाद्यवच्छिन्नविधेयकानुमितिलस्यैव नबुझे कार्यतावच्छेदकत्वात्, श्रन्ययातिप्रसङ्गात्, द्रव्यत्ववाद्यतिरिकानव- छिन्नद्रव्यत्वादिविधेयताकानुमितित्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वे द्रव्यवा- धनुमितेनियमतो विविधविषयताकत्वममात्र) । न च यत्र (१) तथाच व्याप्तिबुद्धौ खरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिकवविशिष्ट वायत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्याप्रसिड्या स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वेन वायत्तत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन च सम्बन्धेना- भावांश वाच्चलस्य प्रकारत्वात् एतादृशकेवलान्वयित्वग्रहस्य प्रति- बन्धकत्वमिति भावः (२) साध्यामावववृत्तित्वज्ञानस्यैवानुमिनिहेतुत्वे द्रयं पृथिवीवादिन्या. दौ सरूपतो घटोदव्यं इत्याकार कानुमितेरनुपात्तिः व्याप्तिबुद्धौ ·२४ तत्त्वचिन्तामणौ साध्याभाववदत्तिवरूपव्याप्तियई माध्यतावच्छेदकट्रव्यखवाधवच्छि- धप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन माध्यस्य द्रव्यवादः स्वरूपतोऽभावे प्रका- रकत्वं तत्र खरूपतोद्रव्यचादिविधेयकानुमितियंच च नरहे तादृशमम्बन्धेन द्र्य्यत्वत्वादिरूपेण माध्यस्य द्रव्यवादेः प्रकारकलं द्रव्यवत्वाद्यवच्छिन्नविधेयिकेति कार्य-कारणभावभेदान् न नियमतो दिविधविषयकवमिति वाच्यम्। अभावमत्ययो हि प्रतियोगिनि तद्धर्मवेशियमवगाहमान एव तद्धर्मस्यावच्छेदकत्वमव- यडूपेश साध्यसमावे भासते तपेण साध्यानुमिनिरिति नियमात्, च्यन्यथा अभावाने प्रयत्यत्वेन इयत्वावमाहियाभियुद्दे घटोनातिमा- লিন্যাক্কালেনিবন্ধাকালুনিয়াদি সময় মান अव्यत्ववाद्यतिरिक्रेत्यादिना । तपाच प्रयत्वत्वाचतिरिधभारद च्छिन्नद्रव्यत्वादिनिछविधेयताकानुमितित्वं तत्कायंतावच्छेदकमिति समाधान । थप तादृशविधेयतायामनवच्छिन्नान्तविशेषणानुपादाने जातित्वेन इत्यवानुमित्यापत्ति' । एवं व्यवनिहत्वानुपादाने सत्ता- साध्यकघट सन् इत्याकारकानुमिन्यापत्तिरतवत्र उमयोपादानं । ययमनुपपत्ति, तथा छिद्रव्यत्वत्वेन घटवाचनुमित्य सम्भव मा शुभमानुमिते इथवनिष्ठविधेयतावासम्भवात् । धद समाधान प्रयत्वत्वाचतिरिधामवच्छिमइयत्वादिनिठविधेयताकानुमिति- त्वपदेन विधिहम्मानवच्छिन्नद्रव्यत्वात्तिविधेयताभिनय्यस्यत्वाचति- धिमानवविवादयस्वादिनियविधेयताकामिनत्यम्य विवक्षितत्वे অব বা লিবিয়াহুলিশ হবানবন্নিী- भयामात्र पदिधेयताकानुमितित्वस्य विवक्षिततेन काप्य नुपपगिरिति विमानो।

·यातानुगमः। २४९ अनौपाधिकत्वन्तु तलक्षणं। नन्वेवमुपाधिरसिप- जौव्यत्वेन व्यभिचारवत् हेत्वाभासान्तरं स्यात् न तु व्याप्त्यभावत्वेनासिद्धिरिति चेत्, तज्ज्ञानमुपजीव्यमपि गाहते न तु तदनवगाोति नियमात् द्रव्यत्ववाद्यवच्छिवातियो- गिताकत्वसम्बन्धेन स्वरूपतो द्रव्यत्वादेरभावे प्रकारत्वासावादिति चेत् । न । स्वरूपतो द्रव्यत्वादिविधेयकानुमितेरसिधैः अभाव- प्रत्ययोहोत्यादिनियमम्यैव वा असिद्धेश्व। यदि च तादृशामि- तिरपि प्रामाणिको तनियमोऽपि च प्रामाणिकः तदान्यच माध्या- भाववदवृत्तित्वज्ञानमेव हेतुस्तादृशानुमितौ च ट्रयान्यावृत्तित्वादि- रूपव्याप्तिजानं इतरिति) प्रातः । मनु अन्योन्याभावगर्भव्याप्तिज्ञानस्यैवानुमितिहेतत्वेऽनौपाधिक- बज्ञानं अनुमितिजनक इति प्रामाणिकमवादः कथमत पाह,(२) 'अनौपाधिकन्विति, 'तलक्षणमिति लिङ्गविधया अन्योन्याभावगर्भ- थाप्तिजापकमित्यर्थः, तथाच प्रामाणिकमवादे जनकपदा) प्रयोज- कपरनिति भावः । (१) तथाच घमावाशे इयत्वत्वेन द्रव्यत्वावगानित्यवाभाववदत्तिव. रूपयातिज्ञानस्य कार्यतावच्छेदक द्रव्यत्वत्वावच्छिन्नविधेयताकामि- तिलं, भेदांश वापतो द्रव्यत्येन यावगादित्यान्यारतिलरूपया- मिशानस्य कार्यतावच्छेदक सरूपतो इयत्वविधेयवाकानुमितिल- मिति न नियमतोऽनुमितेदि विधविषयकत्वमिति तात्पर्य । (२) धनुमितिहेतुरिति प्रामाणिक प्रवादविरोध इत्यत पाहेति गः। (३) हेतुपदमिति ग.. 82 ·२५. तत्त्वचिन्तामणौ न स्वतोदूपकं नियन्यस्य साध्यव्यापकत्व-साधनाव्याप- कत्वज्ञानमन्यस्य साध्यव्याप्यत्वज्ञाने प्रतिबन्धकमतिम- सक्तः, व्यभिचाराज्ञानस्य तहेतुत्वात्, तद्धीस्तथा । न ननु यद्यप्यनौपाधिकवं व्याप्तिज्ञानविषयतया अनुमितिकारण- मावच्छेदकं स्यात्तदा तदभाव उपाधिरमिद्धावेव प्रविभेत् अनुमि- तिजनकतावच्छेदकव्याप्नेरभावस्यैव व्याप्यत्वामिद्धत्वान्, यदि नेवं तदा उपाधिईवाभासान्तरं म्यादित्यागकते, 'नवेवमिति, ‘एवं' अनौपाधिकवरूपव्यानिशानस्यानुमितेर हेतुले, 'अभियुपजीव्यलेनेति व्याप्यनिययप्रयोजकज्ञानविषयत्वेनेत्यर्थः, इदश्च हेत्वाभामत्वे हेतुर्न त हेलाभामान्तरले, 'हेवाभामान्तरं स्यात्' व्याप्यतामिद्धिभिवडेवा- भामः म्यात्, 'व्याश्यभावत्वेन' अनुमितिहेतु ज्ञानविषयतावच्छेद- कव्याप्यभावत्वेन,(९) 'अमिद्धिः' च्याप्यवामिद्धिः, 'उपजीव्यमपौति (१) ननु यद्यप्यनोपाधिकत्वं लिङ्गविषयतया अनुमितिकारणतावच्छे दक स्यात् तदा तदमाव उपाधिय॑म्प्यवासिद्धिभिन्न हेत्वाभास. स्यात् অৱমিলিগনহ্মনববন্যাসষিসীলগালবিষয়বল সি- चारवत् देवामासत्यस्यावश्यकत्वात् धनुमिति मनकतावच्छेदकथा:- মালামাধব যাহাৰিত্ৰিবাৰা ঘৰুমিনিসহ্মমাং फय्यानरमात्रस्य याप्यवासिद्धित्यनियमात् इत्याभरते, 'मन्वमिति, पति पाठामारम् । (৩) হামাসালস দ্য নীঘাঘ, নঘ যামাষঘৰিগ্নি हामिद्धिरित्ययं ।

·थानुगमन २५१ चानीपाधिकत्वज्ञानं व्याप्तिधानहेतुरित्युक्तम्। तथाच व्यभिचारज्ञानद्दारा स टूपकः, एवञ्च परमुखनिरी- क्षकतया सिद्धसाधनवन्न पृथक् । न चैवमव्यभिचारस्य व्याप्तित्वे व्यभिचारस्तदभावत्वेनासिडिः स्यादिति परम्परया व्याप्यनिर्णयोपजीव्यमपौत्यर्थः, 'खतो दूषकमिति अनु- मिति-तत्कारणपरामर्शान्यतरं पति मासात् प्रतिबन्धकमित्यर्थः, तयोरन्यतरं प्रति माक्षात्प्रनिवन्धकं यज्ञानं नदिषय एव हेवाभास इति भावः । एतदेव स्पटयति, 'न ह्यन्यस्येनि, 'तद्धेतु- लात्' व्याप्तिधौडेतत्वात्, 'तद्धौः' व्यभिचारधौः, 'तथा' स्वतः प्रतिवन्धिका। नयास्तु नन्वेवमपि व्यभिचारस्य कथं हेवाभासत्वमत प्राइ, 'व्यभिचाराज्ञानस्येति समानधर्मिकव्यभिचारज्ञानाभावस्येत्यर्थः,'तद्धे- तुल्लात्' व्याप्तिधौहेतुत्वात्, व्यभिचारधीः साक्षात् प्रतिबन्धिकेति समुदितार्थः इत्याहुः 'अनौपाधिकत्वज्ञानमिति उपाधिमत्त्वज्ञानाभाव इत्यर्थः, येन उपाधिज्ञानं व्यभिचारज्ञानवस्वतः प्रतिबन्ध स्थादिति भावः । तत् किमुपाधिर्दूषणमेव न इत्यत पाच, 'तथाचेति, उपसंघरति, 'एवञ्चेति, 'परमुखनिरीचकतयेति अनुमिति-तत्कारणपराम- न्यतरप्रतिबन्धकजानाविषयतयेत्यर्थः, 'मिद्धसाधनवदिति पचविशे- (१) मयास्वित्यादिः चाइरित्यन्तः पाठः क पुस्तके नास्ति ।

·૨૫૫ तत्वचिन्तामणी वाच्यम् । साध्याभाववत्तित्वं हि व्यभिचार तद्भा- वय नाव्यभिचारः केवलान्वयिन्यभावात् । किन्तु स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगिसामानाधि- करण्यं । न चानयोः परस्परविरइत्वमिति । इति श्रीमहद्भधोयाध्यायविरचिते तत्तचिन्तामणो अनुमानखण्डे व्याप्त्यनुगमरहस्य, समाप्तश्च व्याप्तिग्र- होपायः॥ य्यक-माध्यमिययवदित्यर्थः, हेत्वाभासवाभावेनेति मेषः, 'म पृषक म पृथक्स्याभामः, अन्यथा अनौपाधिकत्व ज्ञानस्यानुमितिहेसुल- पोऽप्युपायाभामान्तरत्वम्य दुनारवान्, अनौपाधिकवस्य पारि- भाषिकस्यैव निर्वचमात् उपाधैम्तदभाववाभावेम व्याप्यत्वाधिद्धाव- तभावासम्भवादिति भावः । "मिद्धमाधनवदिति च रेलामामला- भावमाचे दृष्टान्तः, न तु परमुखनिरौचकतायो, तप पयोकपर- मुखमिरोचकवादिति ध्येयं । 'किन्विति, याव्यभिचार रत्य- पश्यने, 'अनयोरिति माध्याभाववत्तिम-खममानाधिकरणाभा- वामतियोगिमाध्यमामामाधिकरणयोरियर्थः । रति श्रीमथुरामाच-तकंवागीमविररिते सम्पपिन्नामपिराये भनुमानाम्परितोयगपरहस्ये न्याय नुगमरहस्य, ममाप्तय स्थापित रोपापरण।

·अथ सामान्य लक्षणा। व्याप्तिग्रहश्च सामान्य लक्षणाप्रत्यासत्या सकल)मा- श्रथ सामान्यलक्षणारहस्यं । ममगमगात्या(१) सामान्यलक्षणायाः प्रत्याभत्तित्वं व्यवस्थापयितु- माइ, 'व्याप्तिग्रहश्चेति महानमादौ जायमानो धूमवरूपेण मनिक- टधूमे वकिलरूपेण सन्निद्रष्टवाप्तिमाताकारश्चेत्यर्थः । 'सामा- न्यलक्षणप्रत्याभत्त्येति धूमव-वभिल-सामानाधिकरण्यत्वरूपसामान्य- लक्षपप्रत्यासत्त्यर्थः, 'सकलधूमादौति, 'प्रादिपदात् मकस्लवधि- धूमनिमकलतत्मामानाधिकरण्यपरियहः, 'कथमन्यथेति, 'अन्यथा' तस्य मकस्तधमाद्यविषयकवे, ‘पर्खतौयधूम इति पर्वते धूमवरूपेण पर्वतीयधूमवत्तानिययस्य पर्वतीयधूमे व्याप्तिप्रकारकत्वासम्भवेनेत्य- र्थः, विशिष्टवैशिट्यबुद्धौ विशेषणतावच्छेदकप्रकारकविशेषणनिश्यस्य हेतृतथा व्याप्तिप्रकारेण पर्वतीयधूमज्ञानं विना पर्वते व्याप्तिवि- (२) केचित्तु समानाधिकरणयोरेंव व्याप्तिरिति पक्षे पर्वतीयधूमे वहि. व्यातिविशिएधीन पर्वतीयवाहियामिग्रई विना स च न सामान्य- पक्षणं विनेति कथितव्याप्तिविधियेत्यादिलक्षयोपोदावोऽयोत्या. रिति दोधितिकृतः।

·२५ तत्वचिन्तामणौ दिविषयकः, कथमन्यथा पर्वतीयधूमे व्याश्यग्रहे तस्मा- ननु शिटपर्यतीयधूमवैशियजानामभवादिति भावः । तस्मादमिति- रिति पर्वते धूमवरूपेण नदत्त्वनिश्चयादनुमितिरित्यर्थः, व्याप्तिवि- मिटवैशिट्यावगाहिनिश्चयम्यैव लाघवादनुमिति हेतुत्वादिति भावः । मा किं संयोगादिलक्षणपोढ़ाप्रत्यासत्त्यन्तर्गता तदतिरिका वेत्यत श्राइ, 'मा चेति, 'इन्द्रियमबद्धति स्वजन्यज्ञानप्रकारवरूपे. न्द्रियमम्बन्धाश्रयम्य मामान्यम्य व्यक्तिपु धर्मिताख्यस्वरूपमम्बन्धक- पेत्यर्थः, समिन्द्रियं, नथाच मामान्य लक्षणं निरूपकं यस्या इति युत्पत्या चक्षुरादिजन्यज्ञानप्रकारीभूतधूमलादिमामान्यनिरूपिता धर्मिताख्यविशेषणतैव मामान्यलक्षण, मा चाभावादिग्राइकचदुः- मंयुक्रविशेषणतादिवदिशेषणताप्रत्यासत्त्यन्तर्गव । न चैवं धम लादिप्रकारकमाम्दयोध-स्मत्यादितः मकलधूमादिगोचरी माना बोधो न म्यान्मनोजन्यज्ञानविरहादिति वाच्यं । गान्दादेरपि मनोजन्यत्वात् । न च तथापि धमत्वादिप्रकारकशाब्दबोधादितो निखिम्नधूमगोचरचाटुपादिम्र स्यादिति वाच्यं । इष्टवान् प्राचीनम्त- प्रकारकचानुपादित एव मकन्नतदाश्रयचाक्षुषाद्युपगमान पनि भावः । अत्र धूमवादिमामान्यनिरूपितधर्मितामात्रम्य प्रत्यामजिले धूमवादेरजानदायां निर्खिकन्पकताज्ञानदशायां विगेयतया नजानदायाचु नत्प्रकारेण तदाययमकनप्रत्यक्षापत्तिः ममत्रा पाचेकममधेन धमत्वादिप्रकारकज्ञानद गायां कानिकादिमम्पन्धेन (५) प्रमेयाम बाजारभूमावविषयक प्रामदशायामिव ।

·सामान्यलक्षा। २५५ दनुमितिः,सा चेन्द्रियसम्बद्धविशेषणता अतिरिक्तववा, , मकलतदाश्रयसाक्षात्कारापत्तिातो भूतान्तं सामान्यविशेषणं, एवञ्च यासम्बन्धेन तस्य जाने प्रकारत्वं तत्सम्बन्धावच्छिन्ना तदीया धर्मिता तत्सम्बन्धेन तदाश्रयस्य प्रत्यचे हेतुरिति नौकातिप्रसङ्गः। एतेन इन्द्रियलौकिकान्त्रिकर्षाश्रयवृत्तिवमेवेन्द्रियसम्बन्धोऽभिधीयतां इत्य- पि निरस्तं । यथोक्रातिप्रमशानां दुर्बोरतापत्तेः धूमादौ धूमला- दिप्रकारकगाब्दादिज्ञानानन्तरं सकलधूमादिगोचरमानमप्रत्यक्षा- नुदयापत्तेय धूमत्वादेर्मनोलौकिकसन्निष्टावृत्तिवान् चक्षुरादिभ- निष्टधूलोपटले धूमवधमेण मकलधूमसाक्षात्कारानुदद्यापत्तेय धूमत्वस्येन्द्रियसन्निकृष्टात्तित्वात् । धूमत्वादिप्रकारकस्मरणदितो- ऽपि चतुरादिवहिरिन्द्रियजन्यसकलतदाश्रयसाचात्कारवारणय ता- दृभपरम्पराया इन्द्रियसम्बन्धवसम्पादनाय च(१) चचुरादिजन्येति जानविशेषणं, तश्च न कार्य-कारणभावप्रविष्टं चक्षुरादिवहिरि- न्द्रियस्यले चचुरादिजन्यलनियतचाचुपलादिजातेमनःस्यले तु अन्य- जानमात्रस्य मनोजन्यतया ज्ञानवमात्रस्य कारणतावच्छेदकघटक- वात् लाघवात्, तथाच वहिरिन्द्रियस्थले तत्पुरुषायचाक्षुषविशि- एधूमवविशिष्टधर्मितात्वेन कारणता तत्पुरुपीयधूमत्वमकारकधूमला. अयमुस्यविगेश्यकचाक्षुषत्वेन कार्यता इत्यादिक्रमेात, मनाम्यले तु વિા , पाया कारणता तत्युषी- -- (६) उलपरम्पराया इन्द्रियाघटितत्वे न यम्भवतीति भावा।

·सावचिन्तामो तहिशेष्यकप्रत्यक्षे तदिन्द्रियसन्त्रिकर्षस्य हेतुत्वेनानाग- धूमवप्रकारकधूमलाश्रयमुख्यविधेयकमानमत्वेन कार्यतेत्यादिक्रमेष कार्य-कारणभावः, प्रथमवैशियं प्रकारतासम्बन्धेन, द्वितीयवैशि- ध्यच्च निरूपितत्वसम्बन्धेन, विमिष्टपूर्वमत्त्वस्यापेक्षिततया च न कालान्तरोयचाडुपादिमादायातिप्रसङ्गः, कालिकमामानाधिकर- प्यमाञ्च मत्यामतिर्न तु विशेष्यत्वाश्रयत्वघटितदैशिकसामानाधि- करण्यमपि धूमवादिप्रकारकज्ञानानन्तरं निरमाधर्मितारूपमामा- न्यस्तक्षणापत्यामात्यातीतानागनधूमादौ कदाचित् समूहालम्बनवि धया धूलोपटसादौ च धमत्वादिप्रत्यक्षोदधात्तच च तदानीं तादृशधर्मिताविरहायभिचारापत्तेः । न च यावत्त्वस्य कार्यताव- छेदकाघटकतया नादृमधर्मितारूपमामान्यलक्षणप्रत्यामन्या कुतो- नीनामागतमकलधूमलाश्रयमत्यचमिति वाच्यं । थावत्त्वस्य कार्य- नावच्छेदकाघटकत्वेऽपि विनिगमनाविरहेण सकस्नधूमत्वाश्रयभाना- दिति निगर्भ: । म च पत्र विनण्यदवायचक्षुःमयोगेन पत्किचियाको धमत्व- प्रकारकनाचुपोत्पत्तिकात एव चुपोनिमौतनं तत्र तदनन्तरं मिमोतितनयनस्यापि तादृराधर्मितामत्यामाया धूमवप्रकारकनि- खिलधमत्वाश्रयदाधुधापत्तिः विनय्यदवस्याशोकसमवधानअन्यधूमल- मकारकपत्किञ्चिद्धमचाधुपादन्धनमोऽपि मादृशधर्मितामत्यापाया (१) वर्मा 'निमम सर निमेव इति ग• पुन्तरपाठ' ।

·सामान्यलक्षा। २५७ धूमत्वप्रकारकनिखिलधमचाचुधापत्तिः, एवं यत्र धूमवप्रकारकय- स्किञ्चिद्धभव्यक्किचाचुपोत्पत्तिकाले धमत्वप्रकारकस्तौकिकचाचुप- प्रतिबन्धकदोषोत्पत्तिम्तत्र तदनन्तरं दोषसत्वेऽपि तादृशधर्मितास- त्रिकर्षण धूमत्वप्रकारकनिखिलधूमत्वाश्रयचाचुषापत्तिरिति वाच्यं । वहिरिन्द्रियजनिनसामान्यलक्षणजन्यसाचात्कारस्य सामान्यांशे विशे- व्योभूतयत्किञ्चियक्त्यं च लौकिकत्वनियमादहिरिन्द्रियेण तादृ- शमाहात्कारजनने मामान्याश्रये नदनाश्रये वा यत्किञ्चिद्धर्मिणि लौकिकविप्रेष्यतया मामान्यप्रकारकतदिन्द्रियकरणकप्रत्यवोत्पत्ति- मामय्या अपि सहकारित्वस्थ नव्यानन्यसकलतान्त्रिकमिद्धलात् । अन्यथा वक्ष्यमाणकन्पेऽप्यनिस्तारादिति निगर्भः। नवं ज्ञानप्रकारोभूततनिरूपितधर्मितायास्त प्रकारकतदाअय- प्रत्यक्ष एव हेतुतया घटत्वरूपेण एकघटव्यक्रिमाचप्रकारकज्ञानानन्तरं घटलावच्छिन्नप्रकारेण घटानराश्रयप्रत्यक्षं न स्थाहटानराश्रयस्य ज्ञा- नमकारीभनघटय्यकराश्रयत्वाभावात् । न च सामान्यतस्तत्पुरुषीय- चाक्षुषादिविशिष्टघटविशिष्टधर्मितावेन तत्पुरुपीयघटप्रकारकघटा- श्रयमुण्यविशेय्यकचाक्षुषत्वेन कालिकमामानाधिकरण्यमाचप्रत्यामच्या कार्य-कारणभावात् ज्ञानप्रकारीतयत्किञ्चिहटव्यतिनिरूपितध- मितेव खानधिकरणीभूतघटान्तराश्रयप्रत्यक्षेऽपि हेतुरिति वायं । नथा मति तयमिवरूपेणैव तहटमाचप्रकारकजानत्वदायामपिर) घटान्तराययप्रत्यापत्तिरिति । गैवं । घटत्वावच्छिनघटप्रकारक- मत्पुरुषोयघटाश्रयमुख्यविशेयकचातुर्य प्रति घटत्वावच्छिमप्रका- (महालिस्वरूपे कयक्तिघटमात्रप्रकारकशानानन्तरमपीति ख.,गा। - 33 ·तावचिन्तामो रतासम्बन्धन तत्पुरुषोयघटायचाशुपविभिटेन यत्किञ्चिइटेभ विभि- टाया धर्मिताया एव हेतुवात् नयनिवरूपेण तयक्रिमकारकना- तयकिवावच्छिवतयक्रिप्रकारक-तत्तयत्याश्रयप्रत्यक्षं प्रत्येव इतुवात् एवमेव मर्चच सखण्डमामान्यस्यले बौर्य सामान्यभेदन कार्यकारणभावभेदादिति निगर्भ:। नवध धर्मिनामवेगोव्यर्थतादृशविशिष्टधमत्यवादिनैव हेतुलस्य सुवचत्वान्, किश्चैवं थबातीतमनागतं वा सामान्य तत्र तनिक- पितधर्मिताया अयतीनानागततया तासामान्यप्रकारकज्ञानानन्तरं तत्मामान्यप्रकारकनिम्वित सामान्याश्रयमाचात्कारोन स्थान जान- प्रकारीभूतम्न तासामान्यम्य नविक्षपितर्शितायाश्च प्रयवहित- पूर्वमभावात् । प्रथातीतानागतमामान्यप्रकारकज्ञानानन्तरं नाद सामान्यप्रकारकतादृममामान्याश्रयमाचात्कारोऽसिद्धः यथोलका- र्यकारणभावम्य व्यभिचारापत्त्या तथैव कल्पनात्, किन्तु तत्र अतीतानागतमामान्यप्रकारकजाने भाममानं माक्षात्परम्परया वा नसामान्यनिष्ठमवश्यं नित्यधर्मान्तरमप्यस्ति परम्परामम्बन्धेनापछि- अतादृप्रनित्यधर्मनिरूपितधर्मिताप्रत्यामाया परम्परासम्बन्येन ता. समित्यधर्मप्रकारकमेव तामामान्याययप्रत्यवं जायते । तादृनित्यधर्मम्य परम्परामबन्धेन जानाप्रकारतया कपं सनि- एपितर्मिताप्रत्यामाया पर परामम्पन्धेन तादृप्रनित्यधर्मप्रकारकमेव नसामान्याययप्रयवमिति वाचं । यत्किधिदियेऽतीताना- (९) पत्र विमम्मदवसापद्य संयोगेनयादिः निगम स्वतः पाठ पोपत्र इति। प ·सामान्यजक्षणा। गतसामान्यप्रकारकजानदायामन्ततो निर्धर्मितावच्छेदकस्यापि तस्मिन् विशेष्ये परम्परासम्बन्धेन तत्मामान्यत्तितादृशनित्यधर्म- प्रकारकप्रत्यक्षस्य सम्भवात्, यत्र च शाब्दबोधादिरूपमतीतानागत- सामान्यप्रकारकं ज्ञानं तत्रापि तदुत्तरं परम्परासम्बन्धेन तदृति- तादृशधर्मप्रकारकमानमबोधकल्पनादिति चेत् । न । अनुभवापला- पादतीतानागतसामान्यप्रकारकज्ञानानन्तरमतीतानागतमामान्यप्र कारकस्यापि निखिलतदाश्रयमाक्षात्कारस्य सकलनैयापिकानुभव- मिद्धबात् परम्परासम्पन्धनानौतानागतसामान्यत्तितादृशधर्ममका- रकज्ञानं विनाप्यतीतानागतमामान्यप्रकारकशाब्दादितः सकलनदा- श्रयमाक्षात्कारस्य सकलनैयायिकानुभवसिद्धत्वाच्च। अन्यथा अतीता- नागतसामान्यप्रकारकज्ञानानन्तरं निखिलतदाश्रयमाचात्कार एवाप- लप्यतां किमेतावत्कुसृष्ट्या । अपिच चक्षुरादिजन्यज्ञानप्रकारी- भूतमामान्यनिरूपितधर्मितायास्तादृशसामान्यस्य वा प्रत्यात्तिलेच इन्द्रियभेदेन पुरुषभेदेन च कार्य-कारणभावभेदादनन्नकार्य-का- रणभावप्रमङ्गः कारणनावच्छेदकारोरगौरवश्चेत्यखरसादाह, अति- रितव वेति संयोगादिलक्षणप्रत्यायत्तिघटकादतिरिक्तव वेत्यर्थः; तचातिरिकं धूमत्वादिरूपमामान्यप्रकारकज्ञानमात्र, पोढ़ा परिग- एनन्तु लौकिकमन्निकर्षाभिप्रायं, सामान्यलक्षणापदस्य च मामान्य लक्षणं विषयतया निरूपकं यस्याः मा सामान्यलक्षणेति व्युत्पत्तिः, धूमलादिमकारकशाब्द-स्मृत्यादितोऽपि मानसमकलधूमादिमाता- कारवञ्चक्षुरादिवहिरिन्द्रियजन्यनिखिलधूमादिमाक्षात्कारोऽपौय्यत- एव नातोवहिरिन्द्रियस्खलेऽपि चक्षुरादिभेदेन कार्य-कारपाभाव- ·२१. तत्वचिन्तामणी भेदः, समवायसम्बन्धेनात्मनिष्ठतया हेततया च न पुरुषभेदेन कार्य-कारणभावभेद इति भावः । अत्र मामान्यमात्रस्य प्रत्या- मलित्वेऽतीतानागतमामान्यप्रकारकज्ञानानन्तरं तत्प्रकारकनिखिल- तदाश्रयमाचात्कारानुपपत्तिः कारणवेनाभिमतस्य सामान्यस्या- व्यवहितपूर्वमभावादतोजानप्रवेशः। नन्वेतावता अमित्यसामान्यस्थले घटस्वादिनित्यमामान्यस्यले च सामान्यज्ञान मस्यामत्तिरस्तु घटत्वला- दिना कारणत्वकल्पनामपेक्ष्य घटत्वादिज्ञानवेन हेतुताया लघुवात, परममहत्त्वादिनित्यगुणाद्यात्मकसामान्यस्यले घटायन्ताभावादिनि- त्याभावात्मकसामान्यस्यले च कथं ज्ञानान्तर्भावः सामान्य दिन कार्य-कारणभावभेदात्तत्र स्वरूपमतः परममहत्त्वादेरेव लाघवेन प्रत्यात्तिलौचित्यात् । न चैवं परममहत्त्वाद्यज्ञानदशायामपि तत्- प्रत्यासत्या निखिलतदाश्रयमाघात्कारापत्तिरिति वायं। परममा मादिप्रकारकपरममहत्त्वाश्रयप्रत्यवत्वस्य कार्यतावच्छेदकतया विशे- पणज्ञानरूपविशिष्टबुद्धिमामान्यकारणभावादेव) तब कार्याभावा- दिति चेत् । न । परममहत्त्वत्वादिनिर्विकल्पकानन्तरमाद्यविशिष्ट ज्ञानोत्पत्तिममय एव परममहत्त्वादिप्रकारेण निखिलतदाश्रयमा- चात्कारापत्तेः(१) परममहत्वादिविगेय्यकज्ञानादपि(१) सकलनदाश्रयः (१) विशिषबुद्धिचामान्य प्रति विशेषज्ञानस्य खासमोण मारबत्य- मिति भावः। (২) সিলিন্ধনী হব কামালঘরিসময় सम्बानुमवसिइतया निर्विकल्प द्वितीयक्षणे तादृशप्रत्यक्षापति रिति समुदिसतात्पर्य । (২) যিয়ান্তানা মনি বিষয় বিষয়ষিবৰ কামিবি বিশ্ববিদ্যমাসাধি বা খনিনি।

·सामान्यलक्षपा। साक्षात्कारापत्तेयान चेष्टापत्तिः, अनुभवविरोधात्। एवं समवायादि- यत्किञ्चित्सम्बन्धेन परममहत्त्वादिप्रकारकज्ञाने तत्प्रत्यासत्या जगत- एव प्रत्यचापत्तिः जगत एव येन केनचित् सम्बन्धेन परममहत्या- द्याश्रयत्वात्, विना कारणतावच्छेदकप्रकारतामवेशं सम्बन्धभेदोपा- दानस्याशक्यत्वात् । न चेष्टापत्तिः, अनुभवविरोधात् परममहत्त्वादे- नित्यतया तदभावेन कार्याभावस्य काप्यभावात् खरूपसत्तस्य कार- पत्वे मानाभावाच्च। न च तथापि लाघवादिच्छादिसाधारण- सामान्यप्रकारकमेव प्रत्यात्तिरस्तु किं ज्ञानान्तर्भावेनेति वाय। घटत्वादिनिर्विकल्पकात्मकस्य घटनादिविशेश्यकज्ञानात्मकस्य वा विशेषणज्ञानस्य सत्त्वे घटबादिप्रकारकेच्छादितो घटवादिप्रका- रकानुदुद्धसंस्कारादितच निखिलघटत्वाद्याश्रयसाक्षात्कारापत्तेः। न च सामान्यमकारकज्ञानस्यैव सामान्यलवणले ज्ञानलवण-मामा- न्यलवणयोः कार्य-कारणभावे को भेद इति वाच्यं । कारणताव- च्छेदकभेदेन कार्यतावच्छेदकभेदेन च भेदात्, सामान्यलक्षणयाः कार्य-कारणभावस्तु तत्तत्सम्बन्धावच्छिन्न-घटवादिप्रकारताशालि- ज्ञानलेन -स्वरूपतस्तत्तत्सम्बन्धावच्छिन्नघटलादिप्रकारिताक-तत्तत्सम्ब- धावच्छिन घटलाद्याश्रयताशालिमुख्यविशेष्यकमत्यचलेन, थावत्त्वस्थ कार्यतावच्छेदकाघटकत्वेऽपि विनिगमनाविरहेण सकलघटज्ञानर)। (१) रतेन विशिएबुद्धिसामान्यकारणस्य विशेषज्ञानस्य सत्त्वं सूचित- मिति। (२) सामान्यलक्षणाया हि तत्तत्सम्बन्धावच्छिन्नघट त्वादिप्रकारिताशा- सिंज्ञानत्वं कारयतावच्छेदक, घटत्वादिप्रकारकतत्तत्सम्बन्धावच्छिन्न- घटत्वाद्याश्रयताशालिमुख्य विशेष्याप्रत्यक्षलच कार्यतावच्छेदक, एकसम्बन्धेन घटत्वादिप्रकारकशाने सम्वन्धान्तरेण घटत्वाद्याश्रयस्य प्रत्यक्षानुदयात् तत्तत्सम्बन्धावच्छिन्नेति इति गः।

·तत्वचिन्तामयो समवायमम्बन्धेन घटत्वप्रकारकज्ञानानन्तरं कालिकादिसम्बन्धेन घटत्वप्रकारकनिखिलघटविषयकप्रत्यवस्य समवायसम्बन्धेन घटल- प्रकारेपा घटबवतः कालादेः प्रत्यक्षस्य च वारणाय सम्बन्धान्तर्भावः। घटत्वादिप्रकारकजानं विनापि द्रव्यत्वादिसामान्यलदण्या आय- माने द्रव्यत्वादिप्रकारकघटादिमुख्यविगेय्यकप्रत्यचे व्यभिचारवार- हाय कार्य्यतावच्छेदके घटत्वाकारिताकेति । प्रकारिवञ्चालौकिक पाच तेन घटत्वप्रकारकजानं विनापि यत्वादिविशिरबुद्यात्मक- (१) पथ प्रकारतायामलौकिकत्वनिवेशनं व्यधं घटत्वाद्याश्रयताप्रालि निष्ठमुख्यविशेष्यताधा थपि यलौकिकवस्याने निवेमनीयतया নানিয়া ঘকোয়ালিমিনবনিমুন নিয়ন্ত্র- मिधारवारणसम्मवात् तथापि निराधानस्य वनिकरपटविष्यक- घटखप्रकारकम्य घटत्वप्रकारतानिरूपिता घटनिठलौकिकमुष्यवि. মুঘনা যার স্বীন্ধিৰিঘনা আ ল ধবেমানালিথিনা किन्तु इयत्वप्रकारतानिरूपितेति, प्यावाश्यकच विशेष्यतायां प्रका- रतानिरूपितत्त्वनिवेशनं अन्यथा कालिकसम्बन्धावच्छिन्नघटवप्रका- रताकसमवायसम्बन्धावच्छिन्नद्रव्यत्वप्रकारताकचानानन्तरं शौकिकन्निकर्षानन्तरच भायमाने इयत्वप्रकारतानिरूपितघटनि- হাঙ্গীক্সিবিয়না-যলেবিস্তীকিবাগীলিঙ্কীময়জোনালি- हपितलौकिक विशेष्यताकप्रत्यचे व्यभिचारापत्तन पक्षादृशम त्यहं मेय्यत रवेति वा कार्य-कारणमावस्य वाघदसत्वे उभध- আত্মীবিবির সম্মান্যান্য খালাম্যালাৰ इति घेव । न । तत्रायि यथा लौकिकसनिकम्मर्यादया सनियर घटे घटत्यस्य मान चा पसद्रिवरघटेऽपि । न सद्रिामात् कचं तस्य भानमिति वाच्यं । यसद्विवरदे इच. घटा धासनिटे ·सामान्यलक्षवा। वसामान्यलक्षणया यथा प्रव्यत्वं भासते तथा घटत्वमपि, लौकिक. समिकरघटत्वस्य द्रव्यत्वसामान्यलक्षणासनिकरघटे मानस्य केनाय्य- লিহ্মীযান্ নােগ্ন মমিন অনুসন্ধানাবিনি यावद्रव्यनिष्ठालौकिकविशेष्यता रका, धन्या च घटत्वप्रकारतानि- रूपिता घटनिष्ठालौकिकी विप्रोय्यता, अपरा च घटत्वप्रकारतानि- रूपिता सनिवरघटनिष्ठा लौकिकी विशेष्यता इति भवत्येव घट- 'स्वप्रकारक ज्ञानस्य कार्यतावच्छेदकावच्छिन्नं तादृशक्षानं तस्य घटत्व- प्रकारतानिरूपितघटत्वाश्रयताशानिनिहालौकिकमुख्यविषय्यताक- खादिति सबै सुसमञ्जसमित्यस्मद्गुरुचरणाः । केचित्तु तयकारतानिरूपित विशेष्यताकत्व-विशेष्यतानिमित. नत्रकारताकत्वयोईयोर्विनिगमनाविरहेण निवेश कार्यकारणभाव- हयापत्तिरिति लाघवेन तत्प्रकारताकत्व तहिशेष्यकत्वयोयोरेका यमिति रीत्या निवेशे न कार्यकारणभावदयापनिनं वा नियतस्थले फलामलाम इति न व्यभिचारः इति । न च व्यासव्यत्तिकाय्यता- वच्छेदकत्वस्यापसिद्धान्ततया तत्यकारकत्वविशिरतविशेष्यकत्व त हि- शेय्यकत्वविशिसतत्यकारकत्वयोः परस्पर विनिगमनाभावेन कार्य कारणमावद्दयापत्तिर्भवताममोति वाच्या व्यासब्यरतिकार्य- तावच्छेदकत्वमत एव तद्ग्रन्थनिर्वचनात् । वस्तुतस्तु उक्तस्थले फला- पलापस्यान्याय्यतया वियनायां तत्प्रकारतानिरूपित्वं निवेश्यं चलो- किकत्वं प्रकारतायां न देयं मट्टाचार्येणापि तथैव लिखितमिति स्मन्यं । यदि चालौकिकमुख्यविश्येष्यतायां लौकिकप्रकारतानिरू. मितत्वखोकारे तु प्रकारतायामलौकिकत्वं व्यवश्यं देयं, छन्यथा घट. स्वनिर्विकल्पकात्मकसमवायावच्छिन्नद्रव्यत्वप्रकारकज्ञानोत्तरं जाय- माने एकत्र इयमिति रीत्या घटोद्रव्यमित्याकारकजाने व्यभिचारः। न घालौकिकविशेष्यतायाँ लौकिकप्रकारताविरूपितत्वखोकारे मानाभाव इति वाच्यं । मुस्थविशेष्यतायां बलौकिकत्वनिवेशना- ·तत्वचिन्तामो घटलनिर्विकल्पकोत्तरं द्रव्यवमामान्यलदण्या आयमाने यावघट मुस्यविभेयकप्रत्यचे लौकिकत्रिकर्षमर्यादया घटवप्रकारके न व्यभिचारः। न च तथापि कालिकादिमम्बन्धन स्वरूपतो घटलादि- प्रकारकबुद्यात्मकगवादिविशेयकममवायर्ममगंकद्रव्यत्वप्रकारकम्मर- पोत्तर व्यवसामान्यन्नवण्या जायमाने थावटिमुख्यविगेय्यक- प्रत्यक्षे उपनयमय्यांदया समदायसम्बन्धन स्वरूपतो घटत्वप्रकार के व्यभिचार पति वाच्च । यथोककार्य कारणभावस्यैव वाधकलेन तत्र ममदायसम्बन्धन घटलम्याप्रकारखात्। अब घटत्वप्रकारकज्ञान विनापि जातिवरूपेण गोलादिनात्यन्नरमकारकज्ञानानायमाने সানিলীলা ঘলােৱিলিলিসানিসালিলিসাগহসাব व्यभिचारवारणाय म्बापत इति घटवादिप्रकारिता विशेषण, यथोक- कार्य-कारणमावदैव वाधकत्वेन तत्र स्वरूपती घटवादेरप्रकारलान्। पत्र घटत्वादिविण्यकम्मरणादितो जायमाने विशेष्ये विशेषणमिति रोत्या भमवायमम्बन्धन स्वरूपनो घटवादिपकारक-घटवदिमित्या- घुपनौतभाने व्यभिचारधारणय मुख्यविशेष्यत्वप्रवेश , उपनौतभाने पक्ष थानौकिकाकारतानिरूपितत्वम्यानौतिकविशेष्यतायां मथुराना- थेन मोहतवया तुल्ययुक्या लौकिकप्रकारतानिरूपितत्वस्यालौकिक विशेष्यतायां लोकारम्य न्याय्यत्वादियते, तदा न कोऽपि दोष । সাবিন্ধাৱিবল খসিয়াঙ্কাকেমালীহপ দুমিনি शैया भायमाने हमवादसम्बन्धेन घटत्यप्रकारक घटोमियाका माने यामधार इति वाच्या रताह कार्य कारणमावनायक बनादेव तादृरधानम्येवासम्मवान् इति निगर्न ।

·सामान्यलक्षणा। घटो न मुख्यविभेयः वहिरिन्द्रियस्यले उपनौतं विशेषणतयैव भामते, इति नियमात् । मुख्यविशेष्यत्वमप्यस्लौकिकरूपं ग्राह्यं तेन कालि- कादिसम्बन्धेन स्वरूपतो घटवस्मरण-लौकिकसन्निकर्षाभ्यां जाय- माने लौकिकालौकिकोभयघटत्वप्रकारिताशालिनि अयं घट इति मुख्यविशेयकलौकिकप्रत्यः न व्यभिचारः । अथ तथापि कालि- कादिसम्बन्धेन स्वरूपतो घटत्वप्रकारक-घटविष्यकमारणाज्जायमाने समवायसम्बन्धेन घटत्वप्रकारक-घटमुख्य विशेष्यकमानसोपनौतभाने व्यभिचारः मानसे उपनौतं विशेषणतयैव भामते इति नियमा- भावात, तर कालिकादिसम्बन्धेनैव घटत्वप्रकारकघटप्रत्यक्षं न तु ममवायसम्बन्धेनेत्युनावपि घटवदितिघटत्वादिस्मरणोत्तरं जाय- माने परम्परासम्बन्धेन घटप्रकारकमानसोपनौतभाने व्यभिचारो दुर्बारः तदनभ्युपगमे तादृशस्मरणोत्तरं निखिलघटाश्रयसाक्षात्का- रानुपपत्तेः द्रव्यपकारकज्ञानस्थामत्यासत्तित्वादिति चेत्। नालाघवा- घोकरूपेण मामान्यलक्षणायाः कार्य-कारणभावकन्पने यथोक- मानसे घटादिर्न मुख्यविशेश्यः किन्नु चक्रव्यूहवत् घटत्वपुटितो भवन्नेव भामते इत्येव कल्यते यथोतकार्य-कारणभावस्यैव बाधकत्वात् तत्तद- नन्नोपनौतभानान्यत्वप्रवेशे गौरवात् सर्ववैव मानमोपनौतभाने च उपनौतमवश्यं मुख्य विशेष्यतया भामत इति नियमे मानाभावात्, अमति वाधक एव मानमोपनौतभाने उपनौतस्य प्रकारत्व-मुख्यविशे- व्यावलक्षणविविधविषयत्वाभ्युपगमात्, एवं खण्डशो दण्ड-युस्योभय- विषयकममूहालम्बनम्मरणोत्तरं जायमाने दण्डप्रकारकदण्डाश्रयपुर- पप्रत्यनेऽपि पुरुषो न दण्डांगे मुख्य विशेग्यतया भासते अपि त चक्र- ·तत्त्वचिन्तामो प्यूहबत् दण्डपुटितः पुरुषः पुरुषपुटितय दण्डोभामते इति कस्यते। न च तथापि योगजविष्टिज्ञाने विशेषगजानसाडेतुलनये सामा- न्यमानं विनापि जायमाने सामान्यप्रकारकसामान्यापमुख्यविधि- कात्यने व्यभिचारः, योगजविशिष्टज्ञानं प्रत्यपि विशेषगजानन हेतु- वनयेऽपि योगाधर्षण मामान्य-तदाश्रयोभयनिर्विकल्पक जनयित्वा जनिते सामान्यप्रकारक-सामान्याश्रयमुख्यविभेदकप्रत्यचे यभिचार- इति वार्छ । योगजधर्मजन्यतावच्छेदकतत्तचात्यवछिन्नान्यत्वेन प्रत्यक्षविपणन नामयोगजधर्फ जानेऽपि मामान्यायमुस्यविमेश्य- तथा भाने मानाभावाच। अपि तु पक्रयूहरन् स्वप्रकारीभूते मामान्ये प्रकारोभूयैव भासते लाघवात् नव कल्पनात्, अन एव काधिकादिसम्बन्धन स्वरूपती घटत्वादिप्रकारकम्मरणेत्तरं विमेध्ये विशेषणमिति रीत्या कालिकादिसम्बन्धेनैव घटनादिप्रकारक घटवदिदमित्युपनौतमानं जायते न तु ममवायसम्बन्धेन घटन- प्रकारकमित्युकावेव व्यभिचारधारणसम्भवात् किं जात्यादिमामान्य- पक्षपायाः कार्यतावच्छेदके स्वरूपतः प्रकारतापटिनमुख्यविशेष वप्रवेगिन । न च नपाप्यत्र घटवमिनि समयसम्बन्धेन घटमविय- कमरणोत्तरं नापमाने विनये विशेषामिति रीत्या घटवप्रकारचे घटवदिदमित्याधुपनीनमाने व्यभिचारवारणाय नदवानं निवेशनीय- मिनि वाया स्वरूपतो घटलदिमियबुद्धि प्रति स्वरुपतो विशेषणी- भूतघटनविषयकजानन देवतया ताममरणेत्तरं तादृशोपनीन- भागामम्भवान् घरवनधटकतथैव सकपनो घटवानाभ्युपगमे।" (0 घटावातम्य घटेतरानिलविश्मिरघटत्तिवरूपता घटत्व ·सामान्यलक्षणा व्यभिचारम्यापि विरहादित्यमत्पूर्वपचोऽपि निरस्तः घटवदिति स्मरणोत्तरं जायमाने परम्परासम्बन्धेन घटत्वप्रकारकमानसोप- नीतभाने यथोक्तरीत्या योगजधर्मअन्ये घटत्वप्रकारकघटविशे- व्यकप्रत्यक्षेच व्यभिचारवारणाय तत्प्रवेशस्यावश्यकत्वात् । एतेना- भावबाघखण्डोपाधिरूपमामान्यलक्षणायाः कार्य-कारणभावो व्या- ख्यातः, जात्यखण्डोपाध्यतिरिक्तपदार्थज्ञानच्च प्रत्यासत्तिरेव नेति मामान्यपदार्थनिर्वचन एव प्रतिपादितं । नन्वरूपेण कार्य-कारण- भावे जातिवरूपेणैव जातियक्रिमाचप्रकारकज्ञानानन्तरं जाति- बावच्छिन्नजातिमत्त्वप्रकारेण निखिलजात्याश्रयप्रत्यवं कथं स्यात् जात्यन्तराश्रयस्य ज्ञानप्रकारोभूतजातिव्यतराश्रयत्वाभावात् स्वरू- पतो घटलादिप्रकारकत्वम्य कार्यतावच्छेदकत्वाचेनि चेत्। न। जातिवरूपेण जातिप्रकारकलौकिकमत्यवदनायामन्ततो निर्मि- नावच्छेदकस्यापि परम्परासम्बन्धेन आनिलघटकनित्यवादिघटको- भूतध्वंमत्वाधखण्डोपाधिप्रकारकज्ञानस्यावश्यकतया तत एव सामा- न्यज्ञानाजातिवावच्छिवजातिमत्त्वरूपेण निखिलजात्याअयस्य मा- क्षात्कारात् जात्यन्तराश्रयस्यापि परम्परामम्बन्धेन नदाश्रयत्वात् । स्वधानम्य इतरत्वप्रतियोग्यंरो सरूपतो घटलावगाहिनियम- इति भावः। ( পানিয়ে সিত্তাসন্ধষষধষবহ ঘন্ধেীসুসিবয় মামা- নামনিৗবিধিন্নিধর্মষাসনিযৗনিব্য বিষয় নিয়ে- घटक सत्वस्य मित्यवघटवलति भावः ।

·सवचिन्तामयों यत्र जातिवरूपेण यत्किचिचातिमात्रनकारकगाब्द-सत्यादिधौ- स्तबापि मध्ये परम्परामम्बन्धेन ध्वंमत्वादिप्रकारकमानमोपनौतभाना- नरमेव, जातिमतः मध्य प्रत्यक्षाभ्युपगमात् क्षणविलम्बे चतिविर- हात् । न च परम्परामबन्धेन ध्वंसत्वप्रकारकज्ञानम्यैव तत्र प्रत्या- मत्तिवे ध्वम इत्यादिरेव तत्पन्न म्यात्() न तु जातिमदिति मामा न्यप्रकारकन्नानस्य मुस्यविशेये मामान्यप्रकारकज्ञानजनकल निपमा- दिति वाच्यं विशेषज्ञानार्थ जातिवसामान्यन्नवण्या मध्ये मकल- जातिमुस्यविशेयकज्ञानम्यावश्यकत्वात् ज्ञानलहण्यैव जातिमदिति फलम्यापि मम्भवात् विविधविषयत्वम्येप्टत्वान्, एवं तयकिवरूपेण घटत्वादिप्रकारकजानानन्तरं जायमाने तयतिवरूपेण घटवादिन- कारक-तदाश्रयमत्यऽपि परम्पराममन्भेन तत्तयशिवप्रकारकज्ञान- मेव प्रत्यामतिरतोऽपि घटवादिमामान्यलक्षणायाः कार्यदिनि तदसंग्रहोऽपि न दीपायेति भट्टाचार्यानुयायिनः । मम्प्रदायविदम्न स्वरूपतोघटत्वादिप्रकारकनिखिन्नघटत्वाधा- ययप्रत्यवं प्रति घटवादिमामान्यचक्षणाया यथोक्ररूपेणैव कार्य- कारणभावः जातिवादिरूपेण घटत्वादिप्रकारकनिखिलघटबा- थयप्रत्यक्ष प्रति तु जातिवरूपेण यत्किञ्चिन्नानिप्रकारकज्ञानमेव हेतुः किं परम्पराममन्धेन जातिवादिघटकध्वंमत्वादिप्रकारकशा- मकस्पनया फनीभूतमादात्कारम्य विविधविषयवकन्पनया वा। माननहाया: कारणनावच्छेदकन्नु मामान्यतः ममगांवचित्रघट- वादिविश्यतामामिज्ञानवं घटवादिप्रकारकनानादिव घटमादि (1) ध्वमवदियात्रितत्र भामं म्यादिति ध।

·सामान्यलक्षा। २६८ विशेय्यकज्ञानादपि घटत्वादिप्रकारकोपनीतभानोदयात् विनग्यद- वस्थलौकिकमनिकर्पजन्यघटत्वादिनिर्विकल्पकानन्तरमपि घटत्वादि- प्रकारकप्रत्यापत्तिवारणाय संसर्गावच्छिन्नेति विषयताविशेषणं । केचित्तु(५) ज्ञानलक्षणयाः सप्रकारकघटत्वादिजानत्वं कारण- नावच्छेदकं । न चैवं विनग्यदवस्थलौकिकमन्त्रिकर्षजन्यद्रव्यत्वा- दिविभिट्युद्यात्मक-घट-घटत्वादिनिर्विकल्पादपि घटवादिमत्य- झापत्तिरिति वाच्यं । एत्वात् मागे निर्विकल्पकास्य प्रत्यासत्ति- बानभ्युपगमादित्याहुः । तदमत्(९) तथा सति मागे निर्विक- स्पकादपि इष्टापत्तेः सुकरतया मप्रकारत्वोपादानस्यापि कारणताव- च्छेदके व्यर्थवापत्तेः मविशेय्यकत्वमामर्गिकविषयताशालिवमादाय विनिगमनाविरहेण कार्य-कारणभावत्रयापत्तेय । कार्यतावच्छेदकच घटवादिप्रकारकप्रत्यक्षत्वं, घटत्वादिज्ञानं वि- नापि जायमाने प्रमेयत्वादिसामान्यलक्षणाजन्यघटत्वादिमुख्यवि- गेय्यकप्रत्यके व्यभिचारवाराय विषयित्वमपहाय प्रकारिताप्रवेशः, प्रकारिता अलौकिको ग्राधा तेन निर्चिकम्पकजन्यप्राथमिकतदिशि- एलौकिकपत्यचे न व्यभिचारः । न चैवं यच जानलक्षणामत्रिकी लौकिकमग्निकर्षय वयमेव वर्तते तत्र कीदृक्जानं स्यादिति वाय। सघ लौकिकालौकिकोभयप्रकारिताकम्यकस्यैव प्रत्यक्षम्वोत्पत्तेः विष- यितायाः मार्यम्यादोषत्वात(२) । न त सप्रकारकजान विनापि (५) उपयाम्पिति प.1 (३) लौषिकालौकिकविषयत्वयोमियः सामानाधिकरणस्यादोषत्वादि- जानन्तदायाः (२) समिति घ.1 त्या ·२०० तत्त्वचिन्तामणौ जायमाने योगजधर्मजन्यतत्प्रकारकप्रत्यचे व्यभिचार इति वाच्य । योगमधर्मजन्यतावच्छेदकतत्तचात्यवच्छिनान्यत्वेन प्रत्यवादिविशे- पणत्। न चैव तत्प्रकारकप्रत्यक्ष एव तज्ज्ञानस्य इततया रद रजत- मिति शमिमुख्यविमेय्यकमानसनमे शक्रिज्ञानस्याहेत्तया शक्ति- जान विनापि तादृमभ्रमापत्तिरिति वाच्य। इद रजतमिति शुक्रिमुख्यविशेयकमानमधमस्यापि शक्तिज्ञानात्मकइक्निविशिष्ट- धौकारणमन्वेन थच कुचचित् धर्मिणि शुक्रिप्रकारकत्वनियमान शक्रिमानविरहस्यले शुक्रिप्रकारकज्ञानमामान्यकारणविरक्षादेव नदभावात् विषमामपौमहिताया एव मामान्यमामय्या फसोपधा- यकवात्। न घेद रजतमिति हनिमुख्यविमेय्यकमानमधमस्य न क्रिमकारकबनियम क्रिप्रकारकज्ञानप्रतिबन्धकदोयमचे तत्र नग्याप्रकारवादिति पाथ। इफ्रिमुष्यविशेय्यकतादृशमानमधम- म्सले सागदोघे मामाभावान् लाघवात् यपोतरूपेण जामलघ पाया. कार्य-कारणभावकत्यने फम्नवलेन तथैव कल्पनात् । म व मानमोपनीतभाने उपनौतम्न मुख्य विशेष्यतया भाने माना- भाव भुम्यविमेय्यवम्य कार्यतामवोदकतथा मामय्यास्तवानिय- मकपालाममानमवामाभवादिति वाच। मुख्यविमेय्यकसम्म स्वर- कारपामिषम्यतया बाधकामाच एव मुम्यविभेय्यतया भानाव मान् । न मानमोपनीतवदतिरिद्रिपोपगोतभानेऽप्युपनीतष्य भकारण मुग्यविमेध्ययनपतिविधविपपतापनिरिनि वाच । मा. मान्यभषया-मोक्किमधिकर्षजन्यातिरिक्रय बहिरिनियम- मुग्यविषयमण्यानुभान्दियनामोकायां यादिमामपी- ·सामान्य क्षणा। तादासंयोगादेरभावादिति वदन्ति, तदपरेन मन्यन्ते, तथाहि घूमत्वावच्छिन्ना व्याप्तिः सन्निकृष्टधूमविपये धूमत्वेन प्रत्यक्षेण ज्ञायते ततः स्मृता सा तृतीयलिङ्ग- परामर्शे पक्षनिष्ठधूमवृत्तितया ज्ञायते ततोऽनुमितिः तदनभ्युपगमेऽपि सन्निकृष्टधूमविषये धूमत्वेन धूमा- बाधादेव तद्दाधात्, मानसस्य तु तदतिरिक्रस्थापि इदं रजतमित्या- धुपनौतविशेष्यकश्चमस्य उपनौतक्त्यादिमुख्यविशेष्यत्वमनुभवसिद्ध- मतो नालोकत्वं। न च तथापि घट-घटत्वनिर्विकल्पकोत्तरं जाय- मानेऽयं घट इत्यादिविशिष्टप्रत्यचे घटत्वादेर्मुख्यविशेष्यत्वापत्तिः लौकिकसन्निकर्षरूपविशेषसामग्रीसत्त्वादिति वाच्यं । तत्राप्यमति बाधके घटायो घटत्वादेः प्रकारत्ववन्मुख्यविशेष्यवस्थापौटत्वात् इति। केचित्तु संसर्गावच्छिन्न-तद्विषयताशालिज्ञानत्वेन कारणता योगजधमाजन्यसामान्यप्रत्यासत्यजन्यतविषयकप्रत्यक्षवेन कार्यता, तद्विषयिता चालौकिकी ग्राह्या, तेन तलौकिकप्रत्यचे न व्यभि- चारः, एवञ्च(१) तद्विषयकप्रत्यक्षवमात्रस्य कार्यतावच्छेदकतया इदं रजतमिति निविधेयकमानसभ्रमोऽपि न शनिज्ञानं विना(१) इत्याहुरिति संक्षेपः। विस्तरस्तु अस्मत्तमिद्धान्तरहस्येऽनुमन्धयः । (१) तथाचेति ग, घ। (२) यत्र “वहिरिन्द्रयजोपनीतभाने उपनौतस्य मुख्यविशेष्यत्वनिरासस उवाकमेण" इत्यधिक पाठ चिहितपुस्तके वर्तते । .

·तत्त्वचिन्तामो इत्यत . ननु महानमादौ वनि-धूमव्याप्तिमत्यचदशाया महाननीयधू- मादिनिष्टलौकिकमत्रिकर्षादेव पर्वतीयधूमागेऽपि लौकिकमाचा- कारात्मकोव्याप्तिग्रह स्यात् कि सामान्यलक्षणाया प्रत्यासत्तिवेन श्राइ, 'तदिपकप्रत्यक्ष दति तलौकिकमत्यक्ष इत्यर्थ, 'नदिन्द्रियमविक्रर्पस्येति तनिष्टलोकिकमन्निकर्षन्त्यर्थ , 'अनागता- दाविति अनागतादिरूपे पर्वतीयधूम इत्यर्थः, 'आदिपदान् व्यव हितानीतपरिषद , 'मयोगादे" महानमौयधूमादिनिष्ठचनु भयौ- गादे, 'आदिपदात् मयुक्रममत्रायादे परिग्रह, 'भावान्' लौकिकप्रत्यचजनकस्वामम्भवात्, तथाच लौकिकमन्त्रिकर्षस्य विषय- घटितमामानाधिकरण्यप्रत्यामत्त्या हेतुतया अन्यनिष्ठलौकिकम विकर्यतो न पर्वतीयधूमलौकिकप्रत्यक्षसम्भव इति भाव । 'दति वदन्ति' इति नैयायिका वदन्तीत्यर्थ । 'सत्' नैयायिकवदन, 'अपरे' मौमामका , 'न मन्यन्ते' म प्रमाणवेन मन्यन्ते, 'तथासौति तन्मते होत्यर्थ , धमत्वावच्छिन्ना' मामानाधिकरणसम्बन्धन धूमवविशिष्टा धूमनिष्ठेति यावत्, 'व्याप्ति' वडिव्याप्ति , रूपादि- निष्ठवहिव्याप्ते गनिकृष्टधूमे मत्यदाभ्युपगमेऽन्यथारयात्यापत्तिरत- स्तववछेदाय धूमनिष्ठेयुक्त, 'मनिधूमविषय इति सन्निकार धमरूप एव विगेय्ये इत्यर्थ, 'धूमन्वेन' धूमन्वप्रकारेण, 'तत तदनन्तर, ‘स्मता मेति धूमवरूपेण मनिकृष्टधूम एव स्मता मेत्यर्थ, (१) विषयटिसमामानाधिकरणप्रयासया' विषयान्तर्भावस सामा नाधिकरण्यपदासयेच तयाध विषयतासमण लोकिकप्रत्यक्ष प्रति यथायथ ममायादिमसर्गव समिकर्षम्य तुत्वमिति भाव । ।

·सामान्यलक्षा। २०३ वह्निव्याप्य इत्यनुभवस्तथैव व्याप्तिस्मरणं ततेोधूमवान- यमिति व्याप्तिस्मृतिप्रकारेण धूमत्वेन पक्षत्तिधूम- जानादनुमितिः व्याप्त्यनुभव-तत्स्मरण-पक्षधर्माताज्ञा- तस्य 'तीयलिङ्गपरामर्श इति परविशेष्यकव्याप्तिविशिष्टवैशिट्यावगाहि- प्रत्यक्ष इत्यर्थः, सनिकृष्टधूमविशेष्यकव्याप्तिप्रत्यचापेक्षया टतीयत्वात्, ‘पक्षनिष्ठधूमवृत्तितया जायत इति लौकिकसन्निक- र्षमर्यादया पक्षविशेषणत्वेन भासमानस्य पक्षनिष्ठधूमम्य विशेषणतया भामत इत्यर्थः, विशेषणतावच्छेदकांगे सधर्मितावच्छेदककविशिष्ट- वैमिध्यवोधं प्रति तद्धर्मितावच्छेदकप्रकारेण यत्किञ्चिद्धर्मिणि विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चय एव हेतुन तु तद्धर्मितावच्छेदक- प्रकारेण विशेपणीभूतव्यतो विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनियय एव सर्वच हेतुर्गौरवादिति भावः। यद्यप्येवमपि व्याप्तेः मामानाधिकर- यरूपतया तस्य च प्रतिव्यक्तिभिन्नतया सन्निकरधूमे साक्षात्टातव्याः कथं पचत्तिधूमे भानं तस्यास्तत्र बाधितत्वात् अन्यथाख्यातिप्र- महाच । तथापि व्याप्तेः सामानाधिकरण्यरूपत्वेऽपि सिद्धान्तलच. शोकयुशधा व्याप्यतावच्छेदकीभूतधूमत्वादिसम्बन्धेनैव हेतौ तत्प्र- कारक जानमनुमितिहेतुर्न तु माहात्सम्बन्धेन, तथाच महान- मोयधूमवृत्तिमामानाधिकरण्यग्यापि धूमलमम्बन्धेन परनिष्ठधूमे मत्त्वात् न वाध इत्यभिप्रायः, लाघवात् माध्यवदन्यात्तित्वमेव व्याप्तिः मा प पर्वतीयधूममाधारण एकवेत्यभिप्रायो वा। ननु 35 ·२०8 तत्वचिन्तामणो नानामैकप्रकारकत्वेनानुमितिहेतुत्वात् । गवादिपदे. छपि शक्त्यनुभव-तत्स्मरण-वाक्यार्यानुभवानामेकप्रका- रकत्वेन हेतु-हेतुमद्भाव इत्यपूर्बे वक्ष्यते, तब योग्य- मीमांसकरुपनीतभानानभ्युपगमादुलरूपेण तनये प्रत्यवतो वि- शिष्टपरामर्मासम्भव इत्यत श्राह, 'नदनभ्युपगमेऽपौति उतरूपेण प्रत्यक्षतो विभिष्टपरामर्शानभ्युपगमेऽपौत्यर्थः, 'तथैव' धूमवरूपेण भविष्टधूम एव, पवृत्तिधूमशानात् पञ्चविधेय्यकधूमशानात् । मनु यातिविभिष्टवैभियावगाहिज्ञानस्यैवानुमितिहेतुत्वात् कथं नादृशज्ञानयानुमितिरित्यत आह, 'व्याप्यनुभव-तत्मरणेति स्मरणनुभवसाधारणब्याप्तिज्ञानमामान्येत्यर्थः, यथाश्रुते सतिज- नकीभनव्याप्यनुभवस्य पृथगहेतुतया पृथक् नदुत्कीर्तनानौषि- त्यादिति ध्येयं । 'एकप्रकारकत्वेनेति यद्धर्मावच्छिनविशेभ्यताक- व्याप्तिजानं तद्धर्मप्रकारेण हेतोः परधर्मताजानस्यैवानुमितिहेतुत्वा- दिव्यर्थः, न तु नियमतो व्याप्तिविमिष्टवैशिध्यावगाहिज्ञानमेव का- रणमिति भावः । ननु सामान्यन्नदणायाः प्रत्यामत्तित्वानभ्युपगमे गोवरूपेण मविहरगोव्यक्ति यवयित्वा व्यवहारविषयत्वेन हेतुना मनिमम्बन्धेन गोपदवत्तामाधने व्यन्यन्तरेषु सन्निकर्षाभावेन परा- मर्याभावादनुमित्यनुत्पादागोपदश्रवणानन्तरं व्यक्तदन्तरावयबोधी नयात् ना गझिमम्वन्धन गोपदवत्ताजानाभावात्। न च परा. मर्मानुमिन्योः ममानप्रकारकलेनैव कार्य-कारणभावात् गोलरूपेण ·सामान्यलक्षया। २७५ तादिबलादपूर्वव्यक्तिलाभाऽनुमाने तु पक्षधर्मनाव- लात्" धूमावहिव्याय्य इत्यनुभवो न तु सर्बोधूमो- वह्निव्याप्य इति येन सर्वभानार्थ तस्वीकार मनिकटगोव्यक्रिविशेष्यकपरामर्शादेव व्यतयन्त रेवपि अनुमितिरिति वायं । तथा मति द्रव्यलरूपेण पर्वते वहिव्याप्यवत्ताज्ञानात् जलेऽपि वानमित्यापत्त्यान्यथाख्यात्यापत्तेः । किञ्च सामान्यलक- णायाः प्रत्यामत्तित्वानभ्युपगमे यस्य पुरुषस्यानुमानादिना गोला- दिना सकलगवाननुभवः तत्पुरुषस्य गोपदश्रवणानन्तरं दौपान्त- रोयगवादेरम्बयबोधो न स्यात् तद्गोचरसंस्काराभावेन गोपदान तस्य स्मरणसम्भवात्, मामान्यलक्षणभ्युपगमे तु मनिकटगोव्यक्तिषु द्वितीयादिविशिष्टप्रत्यक्षदमायामेव गोत्वसामान्यलक्षणाप्रत्यासत्त्या मकस्तगवानुभवेन मकलगोगोचरसंस्कारसम्भव इत्यत आह, गवादि- पदेवपीति गंवादिपदोच्चारणेबपौत्यर्थः, जायमानानामिति शेषः, 'मानुभवेति गतिज्ञानेत्यर्थः, 'तत्समारणेति तस्मात् स्मरणमिति व्युत्पत्त्या तजन्यपदार्यस्मरणेत्यर्थः, यथाश्रुते भत्त्यनुभव-शक्रिस्मर- भयोः पृथगततया पृथक् तदुत्कीर्तनस्यामङ्गतत्वापत्तेः स्मरणानु- भवयोरपि समानप्रकारकत्वेनैव हेतु-हेतमद्भाये सतेररचीतगा- हिवेन प्रामाण्यापत्तेय। 'एकमकारकत्वेनेति गवादिपदस्य जाता- वेव शकतया गोपदविशेष्यकाफिममर्गक-गोलप्रकारकजानं गोव- प्रकारक-गोविय्यकममवायममर्गकरमरणे हेतुः ममवायममर्गक- (१) पक्षधम्मतावादिति ।

·२०६ वचिन्तामणे अथ वह्निमानयमित्वनुमितिर्विशेषणज्ञानसाध्या विशिष्टनानत्वादिति पर्वतीयवह्निभानार्थ तत्कल्पने धूमेऽपि तथा कचिडूमस्यापि व्यापकत्वादिति चेत् । गोलप्रकारकमारणं ममवायममर्गक-गोवप्रकारकगोगाब्दबोध हेतु रिनि क्रमेण हेतु-हेतुमद्भादौ न तु गोत्वप्रकारक-नाशिविगेय्यक- गोपदनिजानं गोलप्रकारक-तड्यक्तिविशेयकम्मरणे इतः गोलर- कारक-तड्यक्रिविमेयकम्मरणं गोत्वप्रकारक-तक्रिविशेयकमाद- बोधे इतरिति ममानविमेश्यकत्व-ममानप्रकारकलोभयान्तमविए कार्य-कारणभाव इत्यर्थः, तथाच यन्यन्तरे गोपदानुमित्य- भावेऽपि गौपदविशेषकगोलकिजानादेव मषिटरव्यक्तिबावन्न- रम्यापि साम्दवोध, एवं दीपान्तरोयगवादे: मंस्काराभावेन मरणामम्भवेपि गोलप्रकारेण मनिष्टगोयकोना मरणदेव दौपान्तरोयगादीनामपि भान्दयोधः पनि भारः । 'दत्यपूर्व यात रति इत्यर विनिगमकमपूर्ववाद वक्ष्यत इत्यर्थः । लाथ- वात् ममामकारकतम्यारम्बकवायेति भावः । गादिपदम्य गोतादिभातावर सतया यो गहिविरदेश प्रतितामय ममानवियकवेन तुवामम्प्रवास। इदमुपनदरं ·सामान्यलक्षणा। न। विशिष्टवैशिष्ट्य ज्ञाने विशेषणतावच्छेदकप्रकारक- ज्ञानस्यावश्यकत्वेन हेतुत्वात, तच्च इत्तमेव न तु विशे- पणज्ञानमपि तथा गौरवात्। गौरयमिति विशिष्ट- यथोतक्रमेण ममानविय्यकत्वस्याप्यन्तर्भाव इत्याः। तदसत् । परनये व्यक्तौ शत्यभ्युपगमे जातिशक्तिवादविरोधः तदनभ्युपगमे चान्ययाख्यात्यापाया गोत्वावच्छिन्नविशेय्यकमनिज्ञानम्यवासम्भवात् कर्ष तादृशाकिज्ञानस्य हेतुत्वाभ्युपगम इत्युभयथैवासङ्गतत्वापत्तेः । न च परनयेऽपि जाती व्यकौ च शक्तिः परन्तु गोत्वजातिप्रकारेण यत्किञ्चिहोव्यक्तिनिष्ठयक्रिज्ञानादेव व्यक्त्यन्तरस्थापि सारणमनुभव- येत्येव जातिशनिवादार्थ इति वाच्यं। लाघवात् गवादिपदस्य गोवादिजातावेव निरवच्छिन्नतिः प्रक्रिमब्देन खापतो गोवा- दिजातिप्रकारक-गोपदादिविष्यकज्ञानमेव गोलादिजानिप्रका- रकथ्यक्रिम्मरणे तादृशव्यन्यनुभवे च हेतरित्यम्यैव जातिशक्तिवादार्थ-- खेन शब्दपरिच्छेदेऽभिधानादिति । ननु पदानुपस्थितस्य अर्थस्य न शाब्दबोधविषयवमिति नियमादस्मतव्यक्तः कथं भाब्दबोधे भानमित्यन पाह, 'नवेनि गवादिपदजन्यमान्दबोधइत्यर्थः, 'योग्यतादिवगादिति(१) 'श्रादि- पदान् तात्पर्यपरियहः, 'अपूर्वयनौति पदात् पूर्बानुपम्यि- (१) 'पोग्यतादिवशादित्यपि कस्यविभूलपुस्तकस्य पाठः ।

·वत्वचिन्तामो जाने युगपदविशेष्ये विशेषणे सन्निकर्ष एव कारणं नतु निर्विकल्पकं मानाभावात्। विशिष्टज्ञानत्वमेव मान- मिति चेत्। न। दृष्टान्ताभावात् दण्डी पुरुप इत्यत्र नाया अपि व्यर्भानमित्यर्थः । 'अनुमाने विति, 'तुः वार्य, पया व्यापकतावच्छेदकत्वेनाग्यौतस्य धर्मस्य नानुमितिविधय- नावच्छेदकवमिति नियम परिभ्य वाधमहकारात) व्यापकता- वच्छेदकलेनाग्रहीतम्यानुमितो विधेयतावचंदकत्वं नयेहापि यथो- भनियमं परिभूष पदानुपस्थितस्यापि मान्दवीधविषयवमि- रचर्यः । मनु महानमादौ वहि-धूमप्याग्निप्रत्यक्षदद्यायां मध्वाधमो बडिम्याप्य दाधनुभवो जायतेऽतः भर्चधूममानार्थमवश्यं धूमल- मामान्यनवणायाः पत्यामत्तित्वं स्वीकरणयमित्यत आर, धूम रनि, 'मर्थभाभार्थ' मधूमभानाथ, 'नल्लोकारः' धूमबमामान्यशक्षणायाः प्रत्यापतित्वस्वीकारा। धमत्तमामान्यपणयाः मत्थामत्तिवे भानमारते, 'पद्धिमा- मपमितीति, विशेषणशानमाध्या पश्चतीयवाहियानमाध्या, यथाश्रुते पक्षतावादक-माध्यतावच्छेदकजामान्यतया माल पारितोत्तरवर्तिवं न जानलादिमा कायापथिर्ष मति पापोयलमादाय मानिरं, पर्वतीयकिसानवाधिक मिद्धमाधमापने, (0) काति..

·सामान्यवक्षखा। विशेषणधीजन्यत्वानभ्युपगमात् विशिष्टवैशिष्ट्यज्ञान- त्वात्। अपि च प्रमेयत्वेन व्याप्ति परिच्छिन्दन् सर्वज्ञः स्थात्, तथाच परकीयज्ञानविपये घटत्वं न वेति कारणकत्वस्य माध्यत्वेऽप्रसिद्यापत्तेः, पर्वतीयवझिलिङ्गकानुमिति प्रत्यपि पर्वतीयवन्हिविषयकव्याप्तिज्ञानत्वेन ज्ञानवेनैव वा हेतुला- दिति ध्येयं। "विशिष्टज्ञानत्वात्' पर्वतीयवहिविशिष्टज्ञानत्वात्, पर्वतीय हिमान् इत्यनुमितिर्दृष्टान्तः, “तत्कल्पन इति वहिब- ज्ञानस्य सामान्यतः सामान्यलक्षणवेन प्रत्यासत्तिलकन्पने इत्यर्थः, 'नया' धूमलज्ञानस्य प्रत्यासत्तिवं बोथं, सामान्यतः सामान्यप- कारकज्ञानवेन कारणवं सामान्याश्रयमुख्यविशेष्यकप्रत्यक्त्वावच्छिन्नं भति, तथाच धूमवादिप्रकारकज्ञानस्थापि प्रत्यासत्तित्वमाथातमिति भावः । ननु तथापि सामान्यलक्षण न प्रत्यामत्तित्वावच्छेदक सामान्याश्रयत्वस्य केवलान्वयितया एकस्य सामान्यस्य ज्ञाने जगत, एव प्रत्यक्षापत्तेः श्रतो विशिस्यैव मा वाच्या नथाच वझिवसामान्य- वक्षणायाः प्रत्यापत्तिलसिद्धावपि धमत्वसामान्यलक्षणाया: प्रत्यास- त्तिवे मानाभावः इत्यस्चराइ, 'क्वचिदिति, 'यापकत्वात्' माध्यत्वात्, नपाच पर्चतो धूमवानित्यमनिकटधूममायकानुमितेविगेषण ज्ञान- जन्यवानुरोधेन धूमन्वसामान्यलक्षणयाः प्रत्यामत्तित्वमावग्नकमिति भावः । ननूझानुमाने नियमग्राहकानुकूत्ततर्कमावदिशिटवैशिष्यज्ञानं प्रति विशेषतावच्छेदकप्रकारकविशेषगजानत्वेन हेतुतायह एव ।

·२८. सत्तचित्तामो संशयान स्यात् प्रमेयत्वेन तदन्यतरनिश्चयात् । प्रमेय- त्वेन घटं जानात्येव घटत्वं तस्य न जानाति इति चेत् । न। तत् किं घटत्वंन प्रमेयं येन तन्न जानीयात् सक- लघटत्तिधर्मस्य प्रमेयत्वेन तदनानासम्भवात् । वाच्यः म एव नास्तीत्याह, “विशिएवैभिश्चेति वहिन-धूमल- विशिष्टवैमिध्यज्ञाने वहिल-धूमलप्रकारकज्ञानस्वेत्यर्थः, “विमेषण- जानमपि पचनीयवहि-पननीयधूमजानमपि, 'मथा' पर्वतीय- वझि-पर्वतीयधूमविशिष्टयुद्धौ हेतः, गौरवादिनि, तपाचोकानु- मानमप्रयोजकमिति भावः। ननु गौरवात् पर्वतो वहिमान् इत्याचनुमितेः पर्वतीयवम्हिज्ञानजन्यवानभ्युपगमे गौरमिति विशिष्टमत्यतेऽपि गोत्वज्ञानम्याहेतुत्वापत्तिम्तयाच नायातं निर्षि- करपकेन तशापत्तिमाइ, 'गौरयमितौनि, 'मानाभावात्' मध्ये निर्विकल्पक मानाभावान्, तणविस्तम्यम्य शपथनिर्णयवादिति भावः । पॉक्रगौरवमत्येव नटम्यः सरते, 'विशिष्टजामसमेति गोयविमिरमानवमेवेत्यर्थः, 'माम' निर्विकल्पके मान, गौरयमिति मापमिकविमिष्टधीः गोवजानत्वावधिकारपताप्रतियोगिनी জীৱিগিলবিয়সুমালা মাথমিজৰিছিলাৰ ঘৰ गोगानं मिर्धा परधर्मनायमा निर्विकम्पकरूपमेव मिति লঘুমণি ধিত্বমালামাল বিমিgয়রা সময়- दिन भारः। रानाभायादित दिनीयविभिमानापि ·सामान्यलक्षण। २८१ उकशानस्य हेतुत्वामिद्धेः गोत्वलिङ्गक-गोलमायकानुमितावपि गोलविषयकव्याप्निजानत्वेन जानत्वेनैव वा कारणतया उभयथापि(१) गोवज्ञानत्वेन हेतुत्वामिद्धेश्व, नथाच माध्यामिद्धिरिति भावः । ननु यत् यविशिष्टजानं तत् तज्ज्ञानत्वावच्छिन्नकारंणताप्रतियोगौति भामान्यतो दण्डी पुरुष इति जानं दृष्टान्तः स्थादित्यत श्राह, 'दण्डौ पुष इति, विशेषणधीति दण्ड-दण्डलादिज्ञानत्वेन कारणतानन्यु- पगमादित्यर्थः, 'विशिष्टवैशिष्येति दण्डत्वविशिष्टवैशिष्ट्यज्ञानत्वादि- त्यर्थ: । न च गोवज्ञानाव्यवहितोत्तरवर्तिवमेव माध्यं तथाच गोख माध्यकानुमितिरेख दृष्टान्त इति वाच्यं । तथाप्यप्रयोजकत्वात् गोल- विशिष्टबुद्धौ गोवजानलेन हेतुत्वस्य गौरयेण मानाभावेन चामिद्ध- खादिति भावः । सामान्यलक्षणयाः मत्यासत्तिवे माधकाभावमुक्ता नाधकमप्यार, अपिचेति, प्रमेयवेनेति मंयोगादिसम्बन्धेन प्रमेयहेतुके पर्वतः कपिसंयोगाभाववान् प्रमेयादित्यादौ महानमादिषु मनिष्ट- प्रमेये प्रमेयत्वरूपेण व्याप्तिप्रत्यक्षदशायां प्रमेयत्वमामान्यलक्षपामत्या- मत्या पनवृत्तिप्रमेयेऽपि व्याप्निं ग्रान् पुरुष इत्यर्थः, 'सर्वजः स्यादिति (१) परामस्य कारणतयैव व्यामिशानामत्त्वे धनुमिधापत्तिवारया- सम्भवे परामर्शस्य व्यापारतारक्षार्थ यातिज्ञानम्य ज्ञानवेनैव कार- पर न तु नत्र प्यामिविषयका कारणतावच्छेदकमिति भावः। (२) शापोति ख.,गा। (২) নয় যিয়িতী বিষবাৰহ্মাক্রেমায় শ্রেমিয়া। 36 ·२२ तत्वचिन्तामणी इति श्रीमहायोपाध्यायविरचिते तश्चचिन्तामणी अनुमानास्यहितीयखण्डे सामान्यलक्षणापूर्वपक्षः । खखन्तिसकलधर्मप्रकारेण सर्वेषां पदार्थानां ज्ञानवान् श्यादित्यर्थः, प्रमेयत्वमामान्यस्वचएप्रत्यासत्या पचतिप्रमेये व्याप्तिप्रत्यचदमायां तथा प्रत्यासत्या प्रमेयमात्रस्यैव धानात्तदनन्तरं प्रमेयं प्रमेघवदित्या- कारकमकस्तपदार्थविशेष्यक-खखन्तिमकस्लधर्मप्रकारकोपनौतभाने बाधकामावादिति भावः। नन्वान सर्वचत्वं किं भन्छिनमित्यत बार 'तथाचेति, 'परकीयज्ञानविषये विशिय स्वच्चानाविषये, खस्य ख- रूपतो घटसप्रकारकेदन्वधर्मितावच्छेदकज्ञानाविषय इति यावत् 'नस्य' पुरुषस्य, तदन्यतरेति घटत्व-तदभावयोरन्यतरनिययादि- त्यर्थः, एतच्च ममामविषयकनिर्णयमावस्यैव विरोधित्वमित्यभि- मानेन । गहते, 'प्रमेयत्वेनेनि, 'तदज्ञानति घटत्वासानेत्यर्थः । पनि श्रीमयुरानाप-तर्कवागोगविरचितं तत्वचिन्तामणिराये अनुमामाख्यद्वितीयखण्डरह धामान्यज्ञवणापूर्वपचरहस्यं । 10) "नयाध परकीय ज्ञानविषये घटाल वत्ती न वेति तस्य संयो। स्यात्" प्रति कस्यचिगपुस्तकग्य पाठमनुष्य 'तम्येति मूलपाठो हसोचारधारपाठातेति ।

·अथ सामान्य लक्षणासिद्धान्तः । उच्यते यदि सामान्यलक्षणा नास्ति तदानुकल- सर्कादिकं विना धूमादौ व्यभिचारसंशयो न स्यात् 'अथ सामान्यलक्षणासिद्धान्तरहस्यं । 'पदौति, सामान्यस्तक्षणा नास्तौति मामान्यलक्षणायाः प्रत्यामन्ति- ता नास्तीत्यर्थः, अनुकूलतर्कादिकं विनेति व्यभिचारज्ञानप्रतिबन्धक- नर्काचभावदशाथामित्यर्थः, 'यभिचारमंशयः' धूमौ वहिव्यभिचारी म घेत्यादिव्यभिचारसंशयः, 'प्रसिद्धधूमे' सकललौकिकसन्निकृष्टधूमे, 'वहिमम्बन्ध जानात्' (Vवन्हियाप्यत्वनिश्चयात्, 'मानाभावेन' भनि- कर्षाभावेन, 'मजानादिति संशये वियेय्यतया भानासम्भवादित्यर्थः, परनये नयनैयायिकनये च धर्मिज्ञानस्य मंगयातत्वेऽपि संशयम्य धम्यो प्रत्यक्षरूपतया धौष्ट्रियसग्निकर्षस्यावग्यं हेतुत्वादिति भावः । 'मामान्येन तु'धूमलमामान्यलदएमविकर्षण तु, 'सकलधूमोपस्थितो' अकस्तधूममत्यपषौकारे, 'धूमानरे' कास्तान्तरोय-देशान्तरीय- (१) 'डिसम्बन्धनागात्' इति टौशाकारस्य पाठधारोन कम्यचिन्मूल- एक्सकम्य विजिसमन्यायामात्' इत्यत्र 'सिम्बन्धज्ञानदिति पाठोऽनुमोयते।

·तत्वचिन्तामों प्रसिधूमे वह्निसम्बन्धावगमात् कालान्तरीय-देशान्त- गयधूमस्य मानाभावेनानानान सामान्येन तु मकल धूमोपस्थितौ धूमान्तरे विश्पादर्शनेन संशयो युज्यते । एतचापानत प्रसिदमे - धूमे, 'विमेषादर्भनेन' व्यायलानिञ्चयेन । धूमन्वेन व्याप्तिनिश्चय नहूमलेन दा प्राय भामान्यतदणाली कारेऽपि ममयोऽमिद्ध एव ममानधर्मितावछेदककभित्रमिक निद्ययस्यापि प्रतिवन्धकत्वात् । हितोये धूमवप्रकारेण तचैव समय म्यान् भमानप्रकारकनिश्चयम्यैव विरोधात् । न च माल मर न्यपानुपपाया मामान्यनदपाया प्रत्याशिवजीकार तथापि यविधिमादो धूमलादिप्रकारकज्ञानानन्तर धूमनप्रकारेश सक सधूमविश्पकप्रत्यहमनुभवसिद्धमिति तदनुरोधादवम्ण सामान्यवर ण नौकरपीयेति वाच्य । नादृशानुभववामिद्धे नामानुमान प्रामाणिक विवादश्यैवापयाप्ने र दति मझेप' । वितरस्त - कतमिद्धानर हनुमन्वय । सोसावतीकारमतमामरते 'यचिति, सामान्यतया प्रग्यापन्निवानभ्युपगम रति मेप, 'पाकादौ चिकौषति पा काढिविमेध्यकामानातिमाशवप्रकारच्छेत्यर्थ', 'सुखादावि नि ममाटिवियक-समवादिप्रकारकेश्वेत्यर्थ , रयाविर (1) रिपेधित्वादितिमा। समयविरोधिलादिति । (v) सारसम्मोरि रिजपेद पाठ ।

·सामान्यतया २८५ यत्तु पाकादौ चिकीर्षा सुखादौ इच्छा न स्यात् सिद्धे इशशविरहात् असिद्धस्याज्ञानात् तस्मात् सुखत्वादिना हात्' रछोत्पादासम्भवात्, 'सिद्धस्याज्ञानादिति, तद्विषयके- छायां तद्विषयकज्ञानस्य हेततया ज्ञानं विना इच्छाया असम्भवा- दिति भावः। 'सुखत्वादिना' सुखत्वादिज्ञानस्वरूपसामान्यलक्षण- मत्यामाया । इच्छा-प्रवृत्तिखाभाव्यादिति इच्छाल-पत्तिवावच्छिवं प्रति सामान्यतोजानत्वेनैव कारणत्वादित्यर्थः । 'अतिप्रमग इति घटत्वप्रकारकपट ज्ञानात् पटत्वप्रकारकपटेच्छा-प्रन्तिमसङ्ग इत्यर्थ., 'ममानप्रकारकत्वेन समानप्रकारकत्वसम्बन्धेन । ननु ममानप्रकारकल मम्बन्धः समानविशेष्यकत्व वा इत्यत्र विनिगमकाभावेन द्वयोरेव- मम्बन्धलादसिद्धस्याज्ञाने कथममिद्धे इच्छेत्यत आह, 'न तु समा- मविषयत्वेनापौति न तु समानविशेष्यकत्वसम्बन्धेनापीत्यर्थः । नम्य- न्यवाकल्पनेऽपि सुखत्वादिप्रकारकसुखादिज्ञानात् सुखलादि- प्रकारक-सुखादौछोत्पत्तिस्थल एव विनिगमकाभावात्तस्य सम्ब- भवं कल्पनीय दूत्यत आइ, 'ममानविषयले भत्यपौति, 'इच्छा- कृत्योरभावादिति गुणत्वादिप्रकारक-सुखादिशानात् सुखत्वादि- प्रकारकमुखादिगोधरेष्ठा-कृत्योरभावादित्यर्थः। म घ घटत्वप्रका- रक-यत्किषिरमानाहटवप्रकारेण घटान्तरे छोत्पादवारणाय ममामविषयकत्वमप्यावाग्नकमिति वाथ। प्रष्टतवत्तस्थापोटलान् । न च तपापि पाकत्यप्रकारक-सिद्धपाकमामात् कथममिद्धे पाके चिकौर्षा वर्षमानस्वरुनिसाध्यसय मिद्धपाने बाधितसेनान्यथा- ·२८ तत्त्वचिन्तामणौ जातेषु सर्वेपु सिद्ध विहायासिद्धे इच्छा भवतीत्यभ्युपेयं । तन्न। असिहस्थाजानेऽपि सिद्धगोचरजानादेव इच्छा- प्रतिस्वाभाव्यादसिद्दे तयोरुत्पत्तेः । न चातिप्रसङ्गः, ख्यात्यापत्त्या तब नत्प्रकारकजानामम्भवादमिद्धपाके च मत्रिकाभावेन नत्प्रकारकजानामम्भवादिति वाच्या पाकादो वर्तमानखकनिसाध्यता- प्रकारकज्ञानं हि नेन्द्रियेण तस्यातीन्द्रियत्वात् किन्तु अनुमानेन, नपाच पाकलप्रकारक-मिद्धपाकज्ञानादेव पाकवप्रकारेणामिद्धपाके यथाकथञ्चित्ममिद्धस्य वर्तमानखतिमाध्यत्वानुमान पक्षधर्मताशा- नानुमित्योरपि ममानप्रकारकरेनैव कार्य-कारणभावात् । न च वर्तमानस्वकृतिव्यतिरेकप्रयुक्तव्यतिरेकप्रतियोगित्वादिरूपस्य धर्त- मानस्वरुतिमाध्यत्वानुमापकलिङ्गम्य मिद्धपाके वाधादसिद्धपाके च विना सामान्यज्ञदां ज्ञातुमणक्यवान् पराम सम्भवेन कथमड- मितिरपौति वाच्यं । वायवृत्तिपाकत्ववत्तात्मकपरम्परासम्बन्धन पाकलाप्रकारेण मिद्धपाक एव नादृप्रन्तिद्वत्तापरामर्मभन्भबात परामांनुमित्योरपि ममानविशेग्यतावच्छेदकत्वेनैव कार्य-कारण- भावात, येन सम्बन्धेन व्याप्यतामहः तेनेव मम्मन्धन हेतुमत्ता- जानमनुमिनिहेतुरिति नियमय परषाममिद्धः किन्नु येन सम्बन्धेन व्याप्यतापहम्तेन मम्बन्धन हेतुमनाजानमिव येन मम्बन्धेन व्याप्यता- यहम्ोन मम्पन्न यत्स्वाधिकरण नतिपदतावच्छेदकवचसम्बन्धेन (१) तयोरपपरिति स., म ।

·सामान्यलक्षा। २८७ समानप्रकारकत्वेन ज्ञानेच्छा-कृतीनां कार्य-कारण- भावात् न तु समानविषयत्वेनापि क्वचिदप्यकल्पनात् हेतमत्ताज्ञानमपि अनुमितिहेतुः स्वपदं हेतुपरं। न चैवं संयोगादि- मम्बन्धेन वयादिव्याप्यतया ग्रहौतस्य धूमादेः खात्रयत्तिद्रव्यव- मम्बन्धेन द्रव्यत्वरूपेण दादौ परामर्धात् नादृशधूमादः संयोगसम्बन्धेन व्यत्वरूपेण पर्वते परामर्णाञ्च व्यत्वरूपेण दादौ वङ्ग्यायमित्या- पत्यान्ययाख्यात्यापत्तिः परामर्यानुमित्योः ममानविशेष्यतावच्छेदकत्वे- नैव कार्य-कारणभावादिति वाच्या न्यायनये प्रमामामान्य प्रति अन- कस्य विषयाबाधस्य परनये लाधवादिभिटवुद्धिसामान्यं प्रत्येव जनक- तया दादौ वयाद्यनुमित्यनुत्पादात्। अतएव परमये साध्यताव- छेदकरूपेण यत्किञ्चित्साध्यव्याप्तिज्ञानादेव साध्यतावच्छेदकरूपेणा- प्रमिद्धसाध्यस्यापि भानाभ्युपगमेऽपि वहिव्याप्यधूमवान् पर्वत इति परामर्यान्न वहिवरूपेण पर्वत महानसौयवयादेभान, कार्य-कारण- भावस्त मतदय एव जानवेन तबाधाभावत्वेन, न्यायनये यत्र तषिष्ठ- विशेस्थतासम्बन्धेन ज्ञानोत्पत्तिस्तत्र विशेषणताविशेषसम्बन्धेन तद्दाधा- भाव इति विभेय्यवटितमामानाधिकरणं प्रत्यासत्तिः, परनये च यत्र तविष्कारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन ज्ञानोत्पत्तिस्तच विशेषणताविशेषसम्बन्धेन नग्धाभाव इति विशेष्याटिनमामाना- धिकरणमेव प्रत्यापत्तिाघवात् भ्रमानुपगमेन व्यभिचारविरहात्, नातो विषयावाधस्य परनयेऽपि गुणात्वं तनिष्ठविशेष्यतासम्बद्धावच्छि- भकार्यतानिरूपितकारणताश्रयत्वस्यैव गुणत्वरूपत्वात् । न च न्याय- ·२८८ तावचिन्तामको समानविषयकत्वे सत्यपि समानप्रकारकजानाभावेने- च्छा-कृत्योरभावात् तस्यावश्यकत्वेन गौरवाचेति पर- नये परनये वा कथं विषयवाधाभावस्य विषयरूपस्य निरुतविभे- व्यवघटितमामानाधिकरण्यप्रत्याभत्या जनकलं पाकरकघटादौ म्यामादिममायामुपनौतभानानुमित्यादिरूपायर्या व्यभिचारादिनि वाच्य । विषयवाधस्य हि निरवच्छिवाधारतासम्बन्धेनाभाव:१) म विषयरूपः किम्वतिरिक: विषयस्यातीतत्वादियायामपि विषय- वति तत्मत्त्वात् । न च तथापि केवलाम्बयिधर्मप्रमाथां विषयबाध- स्याप्रमिद्धतया तदभावस्य जनकत्वामम्भव इति वा । नच तया- अनकन्वेऽपि निविरहात् तदभाववतोऽममिद्धत्वेनापत्तिविरवात् । अस वा विषयाबाधस्य विषयपाधाभाववेन न जनकलमपित मामान्यतोऽभावत्वेन, यत्र तदनिधविमेय्यतासम्बन्धेन तषिष्ठप्रकार- বালিছঘিনঘিনাদলমল বা আলীবি: নখ সন্সিবি पपतासम्बन्धमाभाव इति भामानाधिकरण्यं प्रत्यासत्तिः। भर भावत्वमादाय विनिगमनाविरहः, भावत्वयाभावभित्रवादिरूपतया गुरुवान् । म च मंयोग-ममदायादिमम्बन्धेन घटादिनमाया व्यव- गुपन्वादिमादाय विनिगमनाविरह इति वाचं। पीतामागता- धिकरणेषु मंयोगादिमबन्धेन घटादिनमाया व्यभिचाराम् अतीत- मादिदशाया प्रतीताधिकरणे यादिमत्वविरहात अभाववाचस्य शिक्षा विशेषज्ञतावनामार तिव.।

·सामान्यलक्षणा। २८८ तु तदानीमपि तत्र मत्वात् । अतएव न्यायनये भ्रमं प्रत्यपि विषयवाधस्य न विषयवाधवेन जनकत्वं अतीताधिकरणे घटा- भावादिदमे व्यभिचारात् किन्त्वभावत्वेन, पत्र विगेय्यतासम्बन्धेन तमस्तत्र तहत्तिविशेषणतासम्बन्धनाभाव इति मामानाधिकरण्यं प्रत्यासत्तिः। न च तथाप्यधिकरणताव-प्रतियोगितात्वादेरखण्डा- तिरिक्तपदार्थलनये तमादाय विनिगमनाविरह इति वाच्यं । नस्याखण्डानिरिक्रपदार्थत्वनये तेनापि रूपेण कारणत्वस्येत्वात धर्मवय-चतुष्टयानामेव तादृशानां सम्भवेनानन्तकार्य-कारणभावा- भावात् । वस्तुतस्तु न्यायनये प्रमासामान्यं प्रति ज्ञानसामान्यमेव गुणातदनिष्ठविषयतासम्बन्धेन सामानाधिकरण्यं प्रत्यासत्तिः,वस्तपदा- दिजन्यवस्तुमात्रविषयकगाब्दवोध-वस्तुत्वादिप्रकारकवस्तुमानविषय- कानुमिति-वस्तुत्वादिप्रकारकवस्तुमात्रविषयकम्मरणदिरूपस्य यत्कि- विज्ञानस्यानन्तसंसारेऽवश्यं कस्यचित् पुरुषस्य सर्वच सर्वदा विष- यतासम्बन्धन मत्त्वेन अन्ततो भगवजज्ञानस्यैव तेन सम्बन्धेन सर्वच मदा सत्त्वेन च व्यभिचाराभावात् तदेव च लाघवात्, परनयेऽपि नया प्रत्यासत्त्या विशिष्टवुद्धिसामान्य प्रति हेतुः यत्र तन्निष्ठप्रकार- नानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन ज्ञानोत्पत्तिः तत्र तनिष्ठविशेष्यता- सम्बन्धेन ज्ञानमिति सामानांधिकरण्यं प्रत्यात्तिः धमानभ्युपगमेम तत्र व्यभिचारविरहात् । भगवदनभ्युपगमेऽपि संभारम्यानादितया सदैव सर्वत्र विशेष्यतासम्बन्धेनावश्यं कस्यचित् पुरुषस्य वस्तुपदादि- जन्यवस्तुत्वादिप्रकारकवस्तुमानविषयकशाब्दबोधादिसत्त्वेनाद्यप्रमाया- मपि व्यभिचारविरहाच । ननु तथापि परनये ममानप्रकारकत्वेन 37 ·२६. वचिन्तामो सिद्धान्तात्। न च सर्वनवे संशयान स्यादिति दीपा, घटः स इति घटत्वप्रकारकं हि जान संशयविरोधि जानेछयोः कार्य-कारणभावे सुखत्वादिप्रकारक-मिसुधादि- जानादनुपम्यितामिद्धसखादाविवानुपम्यिते पदार्यानरेऽपि सुख- पादिप्रकारकेच्छापत्तिः । न च पदार्थान्तरे सुखलायसंभगांगहामत्त्वाप मच्छनि वाय। अनुपस्थितेऽमंसर्गाग्रहस्य सतरा मत्त्वात्। नए नामकारकजानत्वेन नत्प्रकारकतदायविषयकेच्छालेन कार्य-कार- पाभावो न तु ममानप्रकारकर्व प्रत्यासत्तिरिति वाच्यं । रजतना- दिप्रकारकज्ञानामुमन्यले प्रत्यादौ रजतवादिप्रकारकेशानुपपत्तेः । नए परम्प नछानुषपत्तिः, क्रौ रजतार्थिप्रत्यनुरोधन तेनापि तदनीकारान् नम्मादनुपस्थिते उपम्यितेष्टभेदायमादिति परेषाभ्युपेयं । अतएव इदम्वादिना उपस्थिते शल्पादी रजतने- मेच्छा नपार भाविनि विपये भात एवेति तदर्थम मामान्यपण स्वीकरोति क्षेत। न। ममामप्रकारकतत्यामाया गानलेनेधावेन ममायटितमामानाधिकरणमायामाया RR कारकजानसेन तत्प्रकारके छानेर मामान्यकार्य-कारभार विशेषतस्तु रजते रजतमप्रकारकेशायी दोपाभावः, परास्ते रशासकारखायाय रशतेम मममहीनभेदप्रारजनभ्य हा inरिनि" एरमिद्धामात् । न च तथापि परमिद्वानो पा -- मोर मायासरतीfat.

·सामान्यलक्षखा। तच्च न वृत्तं स्वसामग्रीविरहात, अंता घटत्वादिसकल- विशेषजानेऽपि स घटो न वेति संशय इति । नथाम खमते भेदाग्रहमपेक्ष्य लाघवात्तद्विमेय्यक-तत्प्रकारक- ज्ञानस्य नदियेय्यक-तत्प्रकारकेच्छां प्रति हेतुतया सुखत्वादि- रूपेण सिद्धसुखादाविच्छानुरोधेन सामान्यलक्षणावश्यकीति वाच्यं । खमतेऽपि सुखवादिरूपेण सिद्धसुखादावेवेच्छोत्पद्यते श्रमिद्धसुखे इच्छानुत्पादेऽपि पतिविरहात् । एवं चिकीर्षापि पाकत्वादिरूपेण वर्तमानखकृतिमाध्यत्वभ्रमात् मिद्धपाकादावेवोत्पद्यते नामिद्धपाके चिकोर्षाया अयथार्थत्वेऽपि) चतिविरहात् तत्तत्पाकवरूपेणेव विशेषदर्शनसत्वेन भमोत्पत्तावपि बाधकाभावाचेत्यस्य सुवचत्वात् । न चतत्र सिद्धत्वज्ञानं विरोधौति वाच्यं। नदवच्छेदेनामिद्धत्वन्नानम्यैव तन्प्रकारकेच्छां प्रति विरोधिवात् । न च सुखत्वाद्यवच्छेदेन मिद्धत्व- जान, प्रकृते तत्सत्त्वे च्छोत्पत्तेः केनायनगौकारात्। वस्तुतस्तु सामा- न्यनक्षणां विनापि अयं कालः सुखोत्पादकालौनध्वंसप्रतियोगी अयं कालः पाकोत्पादकालीनध्वंसप्रतियोगी सृष्टिकालवादित्याद्य- नुमानात् पक्षधर्मतापलेनासिद्धसुखादेरसिद्धपाकादेव ज्ञानसम्भवः सामान्यलक्षणानभ्युपगमे विपिटवुद्धिसामान्य प्रति विशेषणज्ञानस्या- पि हेतुत्वानभ्युपगमेन पक्षधर्मतावललभ्यामिद्धसुखादेानविरहेऽपि पतिविरहात् जाते च सिद्धपाके ज्ञानलक्षणप्रत्यासत्त्यैव तत्र समते (१) परत्पादेऽपोति क.।

·सावचिन्तामणी मगमा वर्तमानखकतिमाध्यत्वज्ञानसम्भवेन चिकीर्षासम्भवात् सामा- न्यस्वक्षणायाः प्रत्यामत्तिवानन्धुपगमेऽपि ज्ञानलक्षणयाः खमने प्रत्यासत्तिलावग्यकत्वादित्यास्तां विस्तरः। न चेति, सामान्यलवायाः प्रत्यात्तिवस्त्रोकार इति शेषः, 'संशयविरोधीति घटो न वेति संशयविरोधीत्यर्थः, समानाकारो हि निश्चयः संशयविरोधी प्रत एव जातिमानित्यादिनिश्चयेऽपि घटो न वेति संशयः, प्रक्षते तु घटो न वेति मंशयः कोटितावच्छेदकघटवांशे निष्यकारकः, प्रमेयवन- रति मामान्यलक्षणाजन्यमत्ययस्तु न तथेति भावः । 'स्वसामग्रौवि- रहादिति, घटखांणे, निष्पकारक) घटवविशिष्टज्ञानं प्रति घट- लांगे निप्पुकारकर) ज्ञानमेव हेतुः अन्यथा जातिवादिरूपेण घटत्व- प्रकारकघटज्ञानेऽपि भूतलं घटवदिति घटवांगे अन्याप्रकारक- घटत्वप्रकारकघटत्वविशिष्टवुड्यापत्तेः जातिवरूपेण घटलज्ञानेऽप्ययं घट इति विभिष्टबुद्ध्यापत्तेश्य तादृशविलक्षणविषयताया भूतलं घटाभाववदिति बाधनिश्चयाभावस्यायं न घट रति भेदयाभावस्य च कार्यतावच्छेदकत्वेन सामान्यमामयोमर्यादयेव तदवच्छिषापाद- नमम्भवात् । म च तदानौं घटवारी जातित्वमकारकज्ञानस्यापि सामगोमत्त्वाष घट इति घटनांगे निष्पकारक) ज्ञानमिति वाय। जातिवादिप्रकारकचानमामय्यास्तापविलक्षणविषयताशा- तिज्ञानं प्रत्यप्रतिबन्धकत्वेन तदुत्पत्तावपि बाधकाभावात्, अन्यथा (९) निर्विकम्पकात्मक इति ग. घ.। (९) निर्विकल्पकात्ममिति ग..। (२) निर्दिकस्यामिति घ.

·सामान्य नक्षणा इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणौ अनुमानास्यदितीयखण्डे सामान्यलक्षणासिद्धान्तः । जातिमान् घट इति दिविधविषयताशालिज्ञानानुपपत्तेः तदानौं जातिलप्रकारेण ज्ञानसामय्या आवस्यकत्वाद, एवञ्च प्रक्षते प्रमेयब- सामान्यलक्षणजन्यघटत्वज्ञानस्य घटत्वांमे प्रमेयत्वप्रकारकलनियमान नतो घटः स इति धौसम्भव इति दिए । दति श्रीमथुरानाथनवागीश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्यदितीयखण्डरहस्य) सामान्यलक्षणारहस्यं । (९) इति भाव इति दिगिति ग°, घ.। (२) महामहोपाध्यायधौनीमथुरानाथनवागीशमट्टाचार्यविरचित- मनुमागरहस्ये सामान्यशक्षणारहस्यं सम्पूर्णमिति का। शक्षणारहस्य इति ग.। इति महामहोमायायश्रीमथुरानाथ- सवामौशमट्टाचार्यविरचितानुमानान्तर्गतसामान्यतयाटियनी सामान्य समाति घ.।

·अथोपाधिवादः । उपाधिज्ञानायभिचारजाने सति न व्याप्तिनिश्चय- इत्युपाधिनिरुप्यते । तत्रोपाधिः साध्यत्वाभिमतव्यापकत्वे सति साध- श्रथोपाधिवादरहस्यं । प्रसङ्गमगत्या उपाधि निरूपयितुं निरूपएप्रयोजनं दयन् शिव्यावधानाय प्रतित्रानौते 'उपाधीति, तथाच परम्यापनाया व्याप्तिनिद्ययपतिवधाय उपाधिरुदाव्यः खम्यापनायां व्यानि- निययाय उपाधिर्निरम्यः म प उपाधिज्ञान विना न मम्भवतीति तबिम्पपमिति भावः। पिढचरणास्तु व्याप्तिपदोपायनिरूपणानन्तरं उपाधि निरूपयित व्याप्तिग्रहोपायेन मईककार्यानुकूनलमानि दर्शयन् भिय्यावधानाय प्रनिशानौने 'उपाधिज्ञानादिनि परप्रयुक्त ईतावुपाध्यगावने उपाधि- (९) पत्र प्रदिशा पहितोत्तरकाशकतंद्यत्वप्रकारवरोधानुकूलो दर पार, सच 'उपाधियानादियादि "निरुध्यते' इयन्तो मान्य निरुप्यत इयत्र दर्तमानसामीप्यानटप ययेन निरूपणस्य वर्ग- मारवाहितोत्तरशशेनदेन प्रतीयमानावादिवि माव। (०) परकोर हामिति ।

·उपाधिबादः। २६५ नत्वाभिमताव्यापकः, अनौपाधिकत्वज्ञानञ्च न व्याप्ति- ज्ञाने हेतुरता व्यापकत्वादिनाने नान्योन्याश्रयः। ज्ञानादित्यर्थः, तथाच यथा स्वौयडेतो व्याप्तिग्रहोपायमचे व्याप्ति- निश्चयादिजयः, तथा परमयुकहेतावुपायुद्भावनेऽपि उपाधिज्ञाना- विजय इति विजयलक्षणैककार्यानुकूलत्वमेव मङ्गतिरिति भाव- इति प्राज्ञः। . : मिश्राम्तु व्याप्तियहोपायोपपादकत्वलक्षणोपोहात एव व्याप्ति- यहोपायनिरूपणानन्तरं उपाधिनिरूपणे सङ्गतिः, उपाधेर्शाने तद- भावजानं तदभावज्ञाने च तव्याप्यस्य व्यभिचारस्याभावज्ञानं तज्ज्ञाने च प्रतिबन्धकसत्वान व्यभिचारज्ञानमिति क्रमेणोपाधेाप्तिग्रहो- पायव्यभिचारज्ञानविरहं प्रत्युपपादकत्वात्, तथाच मूले उपाधि- ज्ञानान व्यभिचारज्ञाने व्याप्तिनिश्चय इति योजना, “न व्यभिचार- ज्ञान इत्यस्य व्यभिचारज्ञानाभावे मतीत्यर्थः । न च नर्थ अभावे प्रतियोगितया प्रथमेतरविभक्तयन्तार्थस्थ नान्वय इति व्युत्पत्त्या सप्त- म्यन्तार्थस्य व्यभिचारज्ञानस्य कथं नत्र वय इति वायं । तादृष्य- व्युत्पत्तौ मानाभावात्, “तेषां मोहः पापीयानामूढस्येतरोत्पत्ते- रिति न्यायसूत्रे पञ्चम्यन्तार्थस्थाप्युत्पादस्य नर्थ वयदर्शनात्, 'तेषां' राग-देष-मोहानां त्रयाणां मध्ये, 'मोहः पापीयान्' मोहः श्रेष्ठ- नमोदोषः, 'अमूढस्य' मोहरहितस्य पुरुषस्य, 'इतरयोः रागद्वेषयो- रुत्पत्तेरभावादिति तदर्थादिति माहुः । 'तच' करणीये निरूपणे, विषयत्वं सप्तम्यर्थः, तथाच निरूपण- ·अथोपाधिवादः। उपाधिज्ञानायभिचारजाने सति न व्याप्तिनिश्चय- इत्युपाधिर्निरूप्यते । तोपाधिः साध्यत्वाभिमतव्यापकत्वे सति साध- अथोपाधिवादरहस्य । प्रमगमगत्या उपाधि निरूपयितुं निरूपणप्रयोजनं दर्शयन् मियावधानाय प्रतिज्ञानौते() 'उपाधौति, तथाच परस्यापनायार ध्याग्निनिश्चयप्रतिबन्धाय उपाधिरुद्भाव्यः खस्थापनायां व्याग्नि- निययाय उपाधिर्निरस्यः स च उपाधिज्ञानं विना न मम्भवतीति तस्विरूपामिति भावः । पिकचरणास्तु व्याप्तिग्रहोपायनिरूपणानन्तरं उपाधि निरूपयित व्याप्तिपहोपायेन मबैककार्यानुकूस्तत्वमङ्गतिं दर्शयन् शिय्यावधानाय प्रतिशानीते 'उपाधिज्ञानादिति परप्रयुकदेतावुपायुद्भावने उपाधि- (1) पत्र प्रविक्षा अव्यवहितोपरकाशकयत्वप्रकारकोधानुकूलो व्या पारा, सच 'उपाधिधागादित्वादिः निरूप्यते' इयतो मूणग्रन्या, गिरुष्यत इन्धन वर्शमान सामीप्यापक कटप्रत्ययेन निरूपयस्य वर्ग- माधानाचाहितोत्तएकाबीनवेन प्रतीयमानत्वादिति भावः। (२) परकीय हेताविति ।

·उपाधिवाद। २६५ नत्वाभिमताव्यापकः, अनौपाधिकत्वज्ञानञ्च न व्याप्ति- जाने हेतुरतो व्यापकत्वादिजाने नान्योन्याश्रयः। जानादित्यर्थः, तथाच यथा खौयहेतौ व्याप्तिग्रहोपायसत्त्वे व्याप्ति- निययादिजयः, तथा परमयुकचेतावुपायुद्धावनेऽपि उपाधिज्ञाना- विजय इति विजयलक्षणेककार्यानुकूलत्वमेव सङ्गतिरिति भाव- दूति पाठः। . मिश्राम्नु व्याप्तिग्रहोपायोपपादकललक्षणोपाहात एव व्याप्ति- ग्रहोपायनिरूपणानन्तरं उपाधिनिरूपणे सङ्गतिः, उपाधेजाने तद- भावज्ञानं तदभावजाने च तयाप्यम्य व्यभिचारस्याभावज्ञानं तज्ज्ञाने च प्रतिबन्धकसत्त्वान्न व्यभिचारज्ञानमिति क्रमेणोपाधेाप्तिग्रहो- पायव्यभिचारज्ञानविरई प्रत्युपपादकलात्, तथाच मूले उपाधि- ज्ञानान्न व्यभिचारज्ञाने व्याप्तिनिश्चय इति योजना, 'न व्यभिचार- जान इत्यस्य व्यभिचारज्ञानाभावे सतीत्यर्थः । न च ननर्थ अभावे प्रतियोगितया प्रथमेतरविभक्त्यन्तार्थस्य नान्वय इति युत्पत्त्या सप्त- म्यन्तार्थस्य व्यभिचारज्ञानस्य कथं ननयन्वय इति वाच्यं । तादृश- व्युत्पत्ती मानाभावात्, “तेषां मोहः पापीयानामूढस्येतरोत्पत्ते- रिनि न्यायसूत्रे पञ्चम्यन्तार्थस्याप्युत्पादस्य नत्रऽन्वयदर्शनात्, 'नेषां' राग शेप-मोहानां त्रयाणं मध्ये, 'मोह. पापौयान्' मोहः श्रेष्ठ- नमोदोषः, 'अमूढस्य' मोहरहितस्य पुरुषस्य, 'इतरयोः रागदेषयो- रुत्पत्तेरभावादिति तदर्थादिति प्राडः । 'त' करणैये निरूपणे, विषयत्वं सप्तम्यर्थः, तथाच निरूपण- ·R८६ तत्त्वचिन्तामणौ यहा व्यापकत्वं तनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं, तत्प्रतियोगित्वञ्चाव्यापकत्वं, मतियागित्वञ्च तदधिकर- विषयीभूत उपाधिरौदृशो धर्म इत्यचयः। 'साध्यवाभिमतेति अत्र मत्यन्तदलानुपादाने वकिमान् धूमादित्यादौ पर्वतलादा- वतियाप्तिरिति तदुपादानं, तन्मात्रीपादाने च द्रव्यत्वादावति- प्रमजा इति विशेय्यदलं, माध्यल-साधनवे व्यापकत्व व्याप्यत्वे भोपाधौ वस्तुनो न त इत्युभयत्राभिमतपदं। ननु साध्ययापकत्वं माध्यनिष्ठ- यातिनिरूपकलं तच्च माथे उपाधियानौ ग्रहौतायामेव ग्राह्य मा चानोपाधिकत्वज्ञानादेव ग्राह्या अनौपाधिकत्वञ्च प्रकृते मायस्य यावदुपाधियापकयापकत्वं उपाधिव्यापकेषु यावत्सु माध्यनिए- व्याप्तिनिरूपकवं पर्यवसितं तथाच माध्ये उपाधियाप्तौ सहीताया- मेव उपाधौ माध्यनिष्ठव्याप्तिनिरूपकत्वज्ञानं उपाधिव्यापकथाव- दन्तर्गते उपाधौ माध्यनिष्ठव्याप्तिनिरूपकत्वज्ञाने च माध्ये उपाधि- व्यानिजानं तस्यानोपाधिकवघटकलादित्यन्योन्याश्रयः । न भाध्योपाध्योरन्योन्याभावाद्येकतरगर्भव्याप्तिज्ञानं प्रति अत्यन्ताभाका- चेकतरगर्भव्याप्तिघटितानोपाधिकलज्ञानं कारणमतो नान्योन्या- श्रय इति वा । तथामायनवम्यापत्या तथा वामभक्यवादित्यत- भाइ, 'अनौपाधिकवेति, 'व्यापकत्वादीत्यादिपदेन माधननिड- व्याप्तिनिरूपकलाभावरूपमाधनाव्यापकलपरिग्रहः । यातिनिरूपकलापेक्षया लाघवादाह, “यति, तथाच साथ- पविष्टायन्नाभावाप्रतियोगिवे मनि साधनवनिहायताभावप्रति- च ·९.८ तत्वचिन्तामो कावचिन्नेत्युपादनात घ्यं मन्वादित्यादौ विशिरमन्ने मायाप्तिः नवा मत्तावान् जातेरित्यादौ विमिष्टमत्त्वे अनिव्याप्तिरिति भावः । वस्तुनम्तु ननु वस्तुमावस्यैव वैशिट्य-व्यामध्यत्तिधर्मवधिनाभावस्य माध्यवति सत्वेन नवनिष्ठात्यन्ताभावामतियोगिलम्यापमिद्धलान् कथं तम्न माध्यव्यापकल्वरूपत्वमिति ययात्रुनलवोपरि मायामाहा 'प्रतियोगितञ्चति नवविधात्यन्ताभावप्रतियोगिलक्षेत्यर्थः, 'तदधि- करपानधिकरणलं तदधिकरणानधिकरणकर्व स्वानधिकरपतद- धिकरणकत्वमिति यावत्, 'तत्पदं माध्यपरं, तथाच खानधिकरण- माध्याधिकरणकं पद्यत्तदन्यत्व माध्ययापकत्वमिति फलितं, एवं माधनामियाभावप्रतियोगित्वमपि स्वानधिकरणमाधनाधिकरपकल कक, अन्यया वहिमान् धूमादित्यादावपि मायथ्यापकस्य द्रव्यत्वा मनिडोभयाभाद-भिवाद्यवचिन्नाभावप्रतियोगिलादु- पाधितापत्ते । न व धूमवान् वहेरित्यादावयोगोलकभेदादिरूपै- करायुपाधौ तत्क्षणमम्भवेऽया=न्धनादिकपनानाव्यक्पाधावव्याप्ति । दालनीन्यायेन मामामेवा;न्धनव्यकौनां खानधिकरमाध्याधि- करणकतया माध्ययापक्वविरहादिति वाच्यं । स्वावच्छिन्नानधि- करणमायाधिकरणक पद्यत्तदन्यावे मति सावच्छिन्नानधिकरण माधनाधिकरणको यो धर्थनहवं तेन झपेण उपाधितमिनि विवरितवात, प्रथमम्मपद पन्यत्वप्रतियोगिपर, दितीयोपाधि- नावच्छेदकपर, अतएव द्रव्य मत्वात् गुपः मत्वादित्यादौ योग- नदमादयोरपि नाय्याश्यतिब्याकाम इत्येव तत्वं । प्रावस्तु 'नदधिकरणानधिकरणावमित्यत्र तत्पपद प्रभावपरं, ·उपाधिवादः। २६ मानधिकरणत्वमिति वदन्ति । तन्न। साधन-पक्षधर्मा- वच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाध्यव्याप्तः। न च तयोरनुपा- तथाचात्र प्रतियोगित्वं न स्वरूपसम्बन्धविशेषः किन्तु अभावाधि- करणावृत्तित्वं, अतो न द्रव्यं मत्वात् गुणः सत्त्वादित्यादौ संयोग- नदभावयोव्यायनिव्यायवकाश इति भाव इत्याहुः । तदमत् । नादृशप्रतियोगित्वं व्यापकतादलमात्रे विवक्ष्यते माधनाव्यापकत्वदल- मात्रे वा उभयदल एव वा, श्राद्ये माध्यवनिष्ठाभावाधिकरणात्तिभि- वत्वं माध्यव्यापकत्वं फलितं तथाच वहिमान् धूमादित्यादिमद्धेता- वपि माधनाव्यापके घटादावतिव्याप्तिः तस्यापि साध्यवनिष्ठजलवाद्य- भावाधिकरणवृत्तितया साध्यव्यापकत्वात्, द्वितीये माधनवनिष्ठा- भावाधिकरणावृत्तित्वं साधनाव्यापकत्वं फलितं तथाचासम्भवः धूमवान् यरित्यादावयोगोलकान्यत्वादेरपि साधनवनिष्ठजलवाद्यभावाधि- करणवृत्तितया साधनाव्यापकत्वविरहात्, श्रतएव न ढतीयोऽपि। न च साध्यवनिष्ठवाभावाधिकरणात्तियद्यत्तदन्यत्वं माध्यव्यापकलं विवक्षितमिति वाच्य। श्रव्यापकत्वदले प्रतियोगित्वस्य स्वरूपमम्बन्ध- विशेषरूपत्वे द्रयं पृथिवीवादित्यादौ संयोगादौ अतिव्याप्तिः, यदिच माधनाव्यापकत्वमपि साधनवनिष्ठस्खाभावाधिकरपायत्तित्वं' नदा द्रव्यं सत्वादित्यादौ संयोगादौ अय्यामिः नस्य मत्तायविष्ठखा- भावाधिकरणद्रव्यत्तितया माधनाध्यापकत्वविरहात्। न च माव्या- पकलं माध्यवनिष्ठस्वाभावाधिकरणात्तिभिन्नत्वं, साधनाव्यापकत्वच माधनवनिष्ठयत्किचिदभावाधिकरणात्तिलं अतो न द्रयं मत्त्वा- ·सत्वचिन्तामयी धित्वं, दूपकतावीजसाम्यात्। मित्रात नयत्वेन श्याम- वसाधने शाकपाकजत्वस्य प्रत्यक्षस्पर्शश्रयत्वेन वायोः प्रत्यक्षत्वे साध्ये उद्भूतरूपवत्त्वस्य च शास्त्रे प्रयोजकत्वे- दियादौ संयोगादावव्याप्तिः द्रव्यं धृथिवीलादित्यादौ मंयोगादा- वतिव्याप्तिा इति वार्थ । तथापि ट्यं पृथिवीलादित्यादौ त. तत्मंयोगव्यकावतिव्याप्तेर्दारलादिति दिक् । 'माधन-पक्षधर्मति वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यविषयाश्रयवादित्यादौ पवधर्मावहिव्यत्वावच्छिन्नमत्यवत्वव्यापके उद्भूतरूपवत्वे काकः श्यामो मिचरतनयवादित्यादौ माधनावच्छिन्नमाध्यव्यापके भाकपाकावे चाव्याप्तिरित्यर्थः, तयोः माध्यवनिष्ठाभावाप्रतियोगिताभावादिनि भावः। 'नयोः' पचधर्म-साधनावच्छिषमाध्यव्यापकयोः, 'दूषकतेति, वक्ष्यमाणरीत्या उभयचैव व्यभिगरोन्नायकत्वभावादिति भावः । तयोरुपाधिवानगीकारे सिद्धान्तविरोधमयाह, 'मिचेति, काका- दरित्यादि, 'प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वेनेति प्रत्यक्षम्य स्वर्ग: विषयतारूप: मम्मन्धः यति व्युत्पत्या प्रत्यक्षविषयाश्रयत्वेनेत्यर्थः, तथानाधे भाधनावच्छिन्नमाध्ययापकर्व द्वितीये परावच्छिन्नमाध्यव्यापक पमिति भेदेनोदाहरणदधमिति ध्येय(१) । 'प्रयोजकत्वेन' अभि- चारानुमानप्रयोजकत्वेन, 'पतेतर इति पर्वतो धूमवान् वहरि- त्यादौ पर्वतेनरादावित्यर्थः । न च पतेतरस्य प्रमेयत्वादेः मम्यंत्र मत्वेन माधनयापकतया कथमतियाप्तिरिति वा। सादाम (७६ति भाव इति ख..

·'याप्यपणेति प्याप्तियहासम्भवेनव्यर्थः, 'नहायकवादिनि वाया व्यर्थ विशेषतावादिति खव्यतिरेकेण माध्यव्यतिरेके साध्ये व्यभिचारा- व्यापकता नपावच्छिन्नखामाबेन साधाभावभाधने व्यभिचारा- दारकनिमेषणशून्यले मतौति विशेषणं देयमिति भावः । 'वाघोलीतखेति बाधोत्रीतलं 'बाधेन पईसाध्यवाधेन, साध्य- व्यापकतया पमितत्वं, वरिष्णः कनकलादित्यादी वहीतरल- स्वेतार्यः, ' नयापन्तिरिति, व्यभिचाराकारकविशेषणत्वेन व्यर्थ- विशेषणतया सत्प्रतिपक्षोत्रायकवस्योपाधपकतावौजस्य तवाभावा- दिति भावः । “विशेषणं विनेति बयादिविगेपर्ण विनेत्यर्थः, उपाधिवाद। नोपाधित्वस्वीकाराच पक्षेतरेऽतिव्यालेश्व। न च व्यति- रेके पर्वतेतरान्यत्वादित्यत्र इतरान्चत्वस्यासिद्दिवार- मबन्धेन तस्य साधनायापकत्वात्। न च तथापि पचे नग्दात्यमम्मन्धन साधायापकतया कथमतियाप्तिरिति वाच्यं । 'प्रतिष्यारित्यस्य उक्रदूषणोपथिकलरूपज्ञानस्य अतिप्रमकरित्यर्थात् पचातिरिक एव माध्यव्यापकत्वस्य ग्राह्यत्वादन्यया माध्यसन्देहदशायामुपाधित्वग्रहः कुत्रापि न सादिति भावः । न देतरराब्दस्य सर्वनामतथा मर्च- नामकार्यापत्तिरिति वायं। पक्ष इतरो यस्मादिति बमोहि- समाचात् “न वडनीहावित्यनेन मर्वनामकार्यनिषेधात् । 'यतिरेक- इति साध्यव्यतिरेके माध्य इत्यर्थः, 'इत्यत्र' हेतो, इतरान्यत्वस्वेति, बम्तमाचस्यैव किञ्चिचिया इतरलादिति भावः । बारकविशेषदान्दादित्यर्थः, 'न म इति, तथाच येन हयेण भाथ- 'यतिरेके ·ग्रहीनम्न उपाधिमात्रस्य माध्ययापकत्वनिधय उच्छितेत्यर्थ, तत्त्वचिन्तामणी णार्थ पर्वतपदं विशेषणमिति व्यतिरेके व्यर्थविशेषण- त्वान्न स उपाधिः, बाधौनीतस्याप्यनुपाधितापत्ते । दिविशेषणे दूषणावहम्य व्यानियहानुपयुकवरूपवैयर्थ्यस्याभावादि- त्यर्थ , नथाच उपाधिलक्षणघटकतया त्वदभिमतस्य वैयर्थाभावस्य तत्रामत्त्वेऽपि दूषणावहस्य वैयर्यस्याभावात् सत्प्रतिपक्षोन्नयनमभवेन नस्यानुपाधिले दृष्टापत्त्यसम्भव इति भाव । श्राशयमविदित्वा गहते, 'वस्तुगत्येति, पर्वतो धूमवान् वहेरित्यादौ पर्बतेतरच न तथेति भाव । भावमुद्दाटयति, ‘पचातिरिक्त इति, सहचारज्ञानेनेति रोष , 'तच्च' नादृशमाध्यव्यापकताज्ञानञ्च, 'तचापीति बाधानुवीत- पचेतरत्वे.पीत्यर्थ , इति साम्प्रदायिका । नव्यान्तु अत्र माध्यव्यापकत्व पवेतरीयत्वावच्छिन्नमाध्यनिरूपित- मुक माध्यमामान्यनिरूपित वा, आधे पाह, “पछेतर इति, इद मुपलक्षण पदमावृत्तिमायकेऽव्याप्तेरित्यपि द्रव्य, अन्यमाशकते, 'वस्तुगत्येति, इति ग्रन्य योजयन्ति । ननु पचे माध्यमन्देहमत्त्वे व्यभिचारमशयमत्वात् पदातिरिक म्यले महचारजानमाचात् माध्ययापकावग्रह तत्र कथ स्यादित्यत- मार, 'अन्ययेति, 'उनुपाधित्व इति माध्ययापकताया अनिश्चय इत्पर्य , 'उपाधिमात्रमिति परे माध्यमन्टेहदशायर्या पक्षावृत्तिवेन यपाश्रुते पदवृभिन्न निशितानामेवोपाधौना पने माध्यमन्देश- ·, तथाच पने पतः' साध्याभाववान्, गितावच्छेदकसमपादकलादिति भावः । 'न तु पर्वतेतरबादेरिति मत पर्वती वहिमान् धमादित्यादौ पर्वतेतरसादः परिग्रह इत्यर्थः, तच पर्वत विपक्षम्यतरले पतनिहाभावप्रतियोगितावच्छेदकलम- उपाधिवाद। न चेप्टापत्तिः, इतरान्यत्वस्याप्रसिया विशेपणं विना व्यात्यग्रहेण तत्सार्थकत्वात् । वस्तुगत्या साध्यव्यापकः पक्षेतर उपाधिरिति चेत्, अस्तु तथा, तथापि पक्षा- मत्त्वेऽपि माध्यव्यापकत्वनिश्यसम्भवात् असङ्गतः । माध्यमन्देहस्तदादितथ्यभिचारसंभयो वा न साध्यव्यापकतानिश्चय- परिपन्यौति त्वयाप्येष्टयमिति भावः । 'विपक्षाव्यावर्त्तकेति 'वि- यावर्तकं तनिष्ठाभावप्रतियोगिताव- छेदकलामम्पादकं यदिशेषणं मम्बन्धमामान्येन तच्छ्न्यत्वं माध्य- यापकवं माधनायापकतावच्छेदके विशेषणमित्यर्थः । तथाच विप- शनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वासम्पादकविशेषणशन्यमाभ्यव्याप- कतावच्छेदकमाधनाध्यापकतावच्छेदकधर्मवत्त्वमुपाधित्वमिति भावः । मम्पादकत्वञ्चास्यैतन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमेतदधौनमिति प्रतीनिमिद्धः स्वरूपमम्बन्धविशेषः, विपदव्यावर्त्तकविशेषणवद्यत्मा- ध्यव्यापकतावच्छेदकं माधनाव्यापकतावच्छेदकं तद्वत्वमित्युझौ ह- देतरत्वविशिष्टपतेतरत्व-पर्वतेतरत्वविशिरहदेतरत्वादावनिप्रमहु- इत्यतो निषेधद्दयगर्भता, 'माधोनीनेति वहिरनुपणः शतकलादि- त्यत्र वहौतरत्नस्य परिग्रह इत्यर्थः, ‘पचयैव विपक्षलादिति, पक्षम्यैव विपक्षतया वद्धिविशेषणस्येतरत्वनिष्ठविपदनिष्ठाभावप्रतियो- ·यापकलेजाने इत्यर्य, 'तत्र' पञ्चेतरले, 'तयाहत्या' तयातिजानेन चारण्वनि त्यभिधारजानमेवेत्यर्थ , 'व्यभिचार चैति व्यभिचारमावे तत्त्वचिन्तामणी तिरिक्त साध्यव्यापकतामहादुपाधेयकावं, तञ्च तत्रा- प्यस्ति, अन्यथा पये साध्यसन्देहादनुपाधित्वे उपा- धिमात्रमुच्छिद्येत । विपक्षाव्यावर्तकविशेषणशून्यत्वं पादकवेन विपक्षनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकलासम्पादकत्वादिति भाव । श्रादिपदात् पर्वतावयवत्यन्यच पर्वतेतरद्रव्यत्व हुद-पर्वत मयोगानाधारत्व-हदेतरलविशिष्टपतेतरत्न पर्वतेनरत्वविशिदे तरत्वादे परिग्रह । 'न हौति, 'वस्लिनि प्रथमान्त शयमित्याय 'नत्र' विपक्षाच्यावतकविशेषणे, 'उपानेतीति स्वघटकौमतविशेषणे इत्यर्थः, खपद उपाधिनावच्छेदकपर,तथाच स्वघटकौमतविपक्षाव्या- वर्तकविशेषणशून्य यत्साध्यव्यापकल-साधनाव्यापकत्वावशेदक तद्वत्व- मुपाधित्वमिति फलितमिति भाव । 'मिद्यमिद्धीति स्वघटको- भूनतादृविशेषण प्रमिद्धमामिद्ध वा उभयथापि नाविशेषण- गन्यत्वम्योपाधितावच्छेदके व्यापात इत्यर्थ मनु तादृशविशेषणा- घटित यत्वाध्यापकतावच्छेदक-माधनाव्यापतावच्छेदक नदत्व तादृगविशेषणानवच्छिन्नमाधनसमानाधिकरणभावप्रतियोगिताथा- बच्छेदक यामाध्यममानाधिकरणभावप्रतियोगिताया अनवच्छेदक नदन्च वा उपाधिल विवक्षितमित्यसरमाद्दूषणान्तरमाह, तथापि १ ति, माध्यव्यापकव माधनायापकल इनि माध्यापकान्व-साधना- 'पच इतुमति पथे 'माध्ययादृत्ति माथशान्तिनिययः, 'यभि- ·उपाधिवादः। विशेषणं तेन वाधाबौतपक्षेतरस्य परिग्रहः, तत्र पक्ष- स्यैव विपक्षत्वात, न तु पर्वतेतरत्वादेरिति चेत्। न। न हि वस्तु विपक्षाव्यावर्त्तकविशेषणशून्यं, सर्वत्र प्रमेयत्वादेः सत्त्वात्। तचापात्तेतिविशेषणे सिसि- दिव्याधातः । तथापि च साध्यव्यापकत्व-साधनाव्या- पकत्वे तव स्त इति तयाहत्त्या पक्षे साध्यव्यात्तिरता हेतोय॑भिचार एव व्यभिचारे चावश्यमुपाधिरिति पक्षेतर एव तत्रोपाधिः स्यात् तावन्मावस्यैव दूपक- चेत्यर्थः, 'अवश्यमुपाधिरिति अवश्य पचेतर उपाधिः, यभिचारो- सायकलस्य उपाधेर्दूषकतावौजस्य मत्वादित्यर्थः, तथाच त्वया पोतरी भोपाधिरभ्युपेयत इति मयातियाप्तिरापादिता । वस्तुती दूपक- नायौजभत्त्वेन तदुपाधिर्भवत्येवेनि भवतस्तचानुपाधिताभ्युपगमोऽयुक- रति भावः । किञ्च विशेषणमपि व्यर्थमित्याह, 'पक्षेतर एवेति परेतरस्तयोपाधिः स्यादेवेत्यर्थः, अत इति मेषः, 'तावनमावस्यक्ति साध्यव्यापकतामाचस्येत्यर्थः, माचपदादुनविशेषणायवच्छेदः, 'दूषक- स्वाति दोषोनयनोपयोगित्वाचेत्यर्थः, 'कारः 'व्यर्थ विपण- मित्यनन्तरं योज्यः । न च न देयमेव विशेषणमिति वा । भवत- स्तम्यानुपाधिताभ्युपगमेन विशेषणदाने अतिप्याप्यापारिति भावः । 'धमुमानमाति अनिधिसभाध्यकानुमानमाचोच्छेदकतयेत्यर्थः, 'जानिलादिनि जात्युत्तरकवादित्यर्थः, उपाधियभितारेण माध्य- 39 ·तत्वचिन्तामणौ त्वाच्च व्यर्थ विशेषणम्। अतएवानुमानमावाच्छेदक- तया जातित्वान्न पक्षेतर उपाधिरित्यपातं दूपण- समर्थत्वेन जातित्वाभावात् । एतेन पक्षेतरव्यावृत्त्यर्थ प्रकारान्तरमपि निरस्तम् उपाधित्वाभावेऽपि दूपण- समर्थत्वात् । अथोपाधिः स्वव्यतिरेकेण सत्मतिपक्ष- तया दूपणं पक्षेतरत्वव्यतिरेकश्च न साध्याभावसाध- व्यभिचारानुमाने कर्त्तयापि पक्षेतरस्थोपाधिवेनोद्भावनौयतया "खव्याघातकमुत्तरं जातिरिति जातिलक्षणमत्वादिति भावः । 'न पचेतर इति, तथाच विशेषणं सार्थकमेवेति भावः । 'दूषणसमर्थति दूषणसमर्थमुत्तरं जातिरित्यस्यैव जातिलक्षणवात्, पतरस्तु व्यभिचारोन्नयनममर्थ एवेति भावः । 'प्रकारान्तरमिति माधानुनौतपचेतरभिन्नवादिकमित्यर्थः, 'उपाधित्वाभावेऽपौति खया उपाधिलानगीकारे पौत्यर्थः, तथाच व्यर्थविशेषणमिति भावः । दूषकतावोजमचे एव नस्यानुपाधित्वाभ्युपगमस्तदारणाय विशेषए- प्रक्षेपथानुचितस्तदेव च नास्तीत्यभिप्रायेण श्रायलने, 'अथेति, 'मन्प्रनिपचतथा' माध्याभावसाधकतया, 'अमाधारणवादिति सपर विपक्षव्यावृत्तवादित्यर्थः । मनु व्यभिचारानुमापकतया उपाधिषः पर मामाधारयमित्या निराकरोति, 'न लिति, 'उपाय- व्याप्यतयेनि उपाधियभिचारितयेत्यर्थः, 'माथ्याव्याप्यत्वं माध्यभिषा- रिवं, अनुमेपमिति मेषः,'न माध्यय्यापकसमिति माध्ययापकवाभा- वोऽपि मिोदित्यर्थः, इतावुपाभिव्यभिचारित्वे गाथमाने उपाधापषि ·उपाधिवादः। कोसाधारणत्वात्, न तु व्यभिचरोन्नायकतया दूपणं यथाहि साध्यव्यापकोपाध्यव्याप्यतया हेताः साध्या- व्याप्यत्वं तथा साध्यव्याप्य हेत्वव्यापकतयोपाधेर्न साध्यव्यापकत्वमपि सिध्येत् व्याप्तिग्राहकस्योभयत्रापि साम्येन विनिगमकविरहात् । तस्माद्यथा साध्यव्या- प्येन हेतुना साध्यं साधनीयं तथा साध्यव्यापकापा- धिव्याच्या साध्याभावोऽपि साधनीया व्याप्तिग्रह- तौल्यादिति दूपकतावोज। सेोऽयं सत्प्रतिपक्षरवेति हेवव्यापकत्वज्ञानस्यावायकत्वात् भमानविसंवेद्यलादिति भावः। मनु हेतावुपाधिव्यभिचारिलयहदशायां उपाधावपि हेवव्यापकत्व- जानस्यावश्मकत्वेऽपि इतौ साध्यव्यातिनिययाभावान्न तदन्यापकत्वेन माध्ययापकत्वज्ञान, उपाधौ तु माध्यव्यापकतानिययमत्त्वेन नाभि- चारित्वेन माध्ययभिचारित्वप इत्यत श्राइ, 'याप्नौति यथा माध्यस्य उपाधिव्याप्यतायाहकव्यभिचारादर्शन-महचारदर्शने स्तः तथा हेता- वपि चाध्ययाप्यतापाइके ते स्त सरयर्थः, महि तदानों देशो माय- व्यभिचारभानमयम्ति, स्फुटे व्यभिचारे उपाध्युपन्यामम्य वेयर्यादिति भावः । इदमापाततः यदा उपाधी माधयापकतापहेऽनुकूततका- वनारादुपाधी माध्ययापकतानिययो जानः देतो त माययाथतायडे अनुतनतकानवतारासप माययाप्यतामिययो म जानः नदेव शाभि- पारानुमानमग्मगत् । 'सामादिति । म माध्ययाप्यालयापक- गयोपाधेः माध्यायापकलगानात् कप तातिरेकेश मप्रतिपक्षमीव ·तत्वचिन्तामो चेत्। मैवं । एवं हि सत्प्रतिपधे उपायुद्भावनं न स्यात् सत्यतिपक्षान्तरवत् । किञ्चैवं वाधान्त्रीताऽपि पक्षेतरी नोपाधिः स्यात् व्यतिरेकेऽसाधारण्यात् । ननु बाधे नोपाधिनियमः धूमेन हदे वह्निसाधने सदभावान न तु हेतुमति पक्षे वाधे पोतरोपाधिनियमः प्रत्यधे सम्भव इति वाच्यं । सत्प्रतिपदोन्नायकतया दूषकवपत्रे हेतौ उपा- धियभिचारिखजानम्यानपेक्षितवेन तुन्यवित्तिवेद्यतया उपाधी माधनायापकबजानन्यायनावग्मकत्वात्, यदा उपाधौ हेवव्यापकता- जानं भास्ति तदैव मन्प्रतिपक्षमम्भवादिति भावः । 'मत्प्रतिपक्षान्तरव- दिति, यथा सत्प्रतिपक्षे सत्प्रतिपदान्तर नौद्भाव्यते तच एकैनापि भूपमा प्रतिबन्धात् मत्प्रतिपक्षवाहच्यम्याप्रयोजकत्वात् तथा मप्रति- परे उपाध्युगावनमपि न स्यात् भवन्मते उपाधिमुदाय सत्प्रतिपदा- न्तरस्येव करणीयत्वात् तस्य चाप्रपोजकलादिति भावः । दूषणतर- मार, "किंधेति, 'एव' मत्यतिपदोबायकतया दोपवे, 'माधोनी- नोपोनि वहिरनुष्णः इतकवादित्यत्र वनौतरोऽपौत्यर्ष', 'यतिरे- केऽमाधारप्यादिति भाध्याभावमाधने नयतिरेकम्यामाधारणवादि- त्यर्ष, पदमात्रवृत्तितरमाधारप इत्यभिमानेनेदं । ननु मान्नु बाधो- वोतपोनरोऽप्युपाधिरित्यामनाराइते, 'नविति, 'भोपाधिनियम- रति न पधेतरोपाधिनियम इत्यर्थ', ययाथुते नाममामान्यनियम- यापि पक्षेतरम्योपाधित्वानावणकलान् निराकरणम्नानुपयुकवर ·उपाधिवाद। वही कृतकत्वेनानुष्णत्वे साध्या तेजस्वादेरुपाधित्वसम्भ- वादिति चेत् । न। तेजामाधपक्षत्वे तेजस्त्वं विना- प्रसगात्। श्रत एवाये 'पचेतरोपाधिनियम इत्यपि सङ्गच्छते । 'हेत- मतौति माध्यसमानाधिकरणहेतुमतीत्यर्थः, तेन समवायादिमम्बन्धेन घटो गगनवान्द्रव्यलादित्यादौ न व्यभिचारः। न चाव्याप्यत्तिभाध्य- कमद्धेतौ व्यभिचार इति वाच्य। निरवछिन्नमाध्याभावाधिकरणत्वस्य बाधपदार्थत्वात्। न च तयाप्येतहन्धमागभावकालौनेतद्घटोगन्धवान थिवौखादित्यादावसकोर्णबाधस्थले व्यभिचारस्तव परतावच्छेदके एतगन्धप्रागभावकालावच्छिन्नविशिष्टसमवायावच्छिनप्रतियोगिता- कमाथाभावस्य निरवच्छिनाधिकरणवस्थापि पचे मत्त्वादिति वाच्य। तेन सम्बन्धन माध्यत्वे तत्रापि पतरस्योपाधिवादिति भावः। तादृश- नियममभ्युपेत्यैवाह, प्रत्यक्ष इति, 'तेजस्वादेरिति धर्मिपरो निर्देश: तेजसामान्येतरादिरूपस्यैव पतरस्येत्यर्थः, तयतिरेकस्य माध्याभाव- भाधनेभाधारण्याभावात् सपने मौरालोकादावपि वृत्तेरिति भावः । तथाच वहीतरत्वेन वहीतरस्यानुपाधिवेऽपि तादृमनियमो नानुपप- प्रतिपदय, हेदमतीत्यादिनियमाभ्युपगमेनैव दूषयनि,'तेजोमाचेति नेजोऽनुष्र्ण शतकवादित्यचेयर्थः, 'अनेजस्वं विनेति धर्मिपरी निर्देशः तेजसामान्येतरादिकं विनेत्यर्थः, आदिना भाखररूपवदितरवाही- नरादेः परिपहा, 'अन्यस्येति, पतरस्येति शेषः, तेजसामान्येतरा- दिव्यतिरेकच माध्याभावमाधने साधारणं द्रव्येतरादिकञ्चन साध्य- यापकमिति भावः । 'अन्यस्योपाधेरभावादिति यथाशुतनु न मङ्ग- ·१० तत्वचिन्तामयी न्यस्य उपाधेिरभावात् । किश्च पर्वतावयववृत्त्यन्यत्वं पर्वतेतरद्रव्यत्वं हद-पर्वतसयोगानाधारत्वं इद-पर्व- तान्यत्वादिकमुपाधिः स्यादेव व्यतिरेके साधारण्या- भावात् व्यतिरेकिणा सत्यतिपक्षसम्भवाच्च । न चासा- छते व्यतिरेके मारण्याभाववनोऽपि गुरुत्वादरूपवत्त्वावच्छिन्नमाश्य- व्यापकतयोपाधित्वात्। भट्टाचार्यास्तु 'तेजस्व विना' तेजस्वममगौल विना, असा धारणव्यतिरेकप्रतियोगिन विनेति थावत्, तेन भाखररूपवदितर- वीतरादे परिग्रह , 'अन्यस्योपाधेरभावादिति अन्यस्य शुद्धमाय- व्यापकस्योपाधेरभावादित्यय', तेन विशिष्टमाध्ययापकस्योपाधे सत्त्वेऽपि न क्षतिरित्याहु । ननु पसमात्रवृत्तित्व नामाधारण्य किनु यावत्मपक्ष-विपक्ष व्यात्तत्व तेज सामान्यतरादिव्यतिरेकयानुप्णत्वाभावे माध्ये न तथा पक्षे माध्यामिद्धौ भपवाभावात् माध्यमिद्धौ तु तत्रैव पक्षे वर्तमानत्वा- दित्यस्वरमादाइ, 'किञ्चेति, 'देति, दमयोगिपर्वते थत्र वति' माध्यते तवायमुपाधिर्वाध्य अन्यथा माधनव्यापकलादनुपाधि- नापत्ते । 'द-पर्वतान्यत्वेनि देतरत्वविशिष्टपर्वतेतरवादिक- मित्यर्य', 'यतिरेक इति, उक्रोपाधौना व्यतिरेकस्य पर्वतावयव- वृत्तिगुणदो व्यान्यपदार्थमाचे हृदे च विपचे पचाक्रम हो तपाच माधानुषोतपचेतरवारणय विपक्षाशावर्तकेत्यादिविशेषण- दाने नरेवाप्यासिरिति भाव । तो मपक्ष विपळयातलम- ·उपांधिवादः। धारण्यं तस्यापि सत्यतिपोस्थापकतया दोप- त्वात्। तस्मादुभयोरपि व्याप्तिग्राहकसाम्ये विरोधान व्याप्तिनिश्चयः, किन्तुभयच व्यभिचारसंशयः, तथाच तयाचा- साधारणं तत्र सपचव्यावृत्तत्वांमज्ञानं हेतो माध्याभावयतिरेक- सहचारज्ञानरूपतया हेतौ साध्यव्यापकौमृताभावप्रतियोगित्वरूप- माध्याभावव्यतिरेकच्याप्तिज्ञामजनक, विपक्षव्याहत्तत्वांमज्ञानजनकञ्च हेतौ माध्ययतिरेकसहचारज्ञानरूपतया हेतौ माध्याभावव्यापको- भूताभावप्रतियोगिवरूपसाध्यव्यतिरेकथ्याप्तिज्ञानजनक, साधारयज्ञानं साध्य-तदभावोभयव्यायप्रकृतहेतमत्तापरामर्शरूप- सत्प्रतिपक्षदारानुमितायेव प्रतिबन्धकमिति खमतेन दूपणन्तर- माह, 'व्यतिरेकिणेति, 'व्यतिरेकिणा' पर्वतेतरादिनिष्ठयतिरेक- प्रतियोगिनापि, पर्वतेतरान्यत्वादिनेति शेषः । 'न पामाधा- रण्यमिति, सत्प्रतिपदे प्रतिवन्धकमिति शेषः । 'तस्थापि' सपक्ष- विपक्षयात्तवरूपामाधारण्यज्ञानस्यापि, ‘मत्प्रतिपक्षोत्यापकतयेति माध्यव्यापकौभूताभावप्रतियोगित्वरूपमाधाभावव्यतिरेकव्याप्ति-सा- ध्याभावव्यापकौभूताभावप्रतियोगिवरूपसाध्यव्यतिरेकव्याप्योर्यहद्वारा माध्य-तभावोभयव्याप्यप्रकृतहेतु मत्तापरामरूपमत्प्रतिपदजनकत- येत्यर्थः, 'दोषत्वादिति अनुमितावेव प्रतिबन्धकलादित्यर्थः, तथा- चामाधारयेपि मत्प्रतिपक्षसम्भवात् पश्तरोऽप्युपाधिरेवेति तस्या- मुपाधितानभ्युपगमः वारणाय तस्य विशेषणेपादानञ्च दयमप्ययुक्त- मिति भावः।

·मायाप्यव-माययापकायाप्पवयों: माध्ययापकल-माधव्यायाया- तावचिन्तामयो . व्यभिचारसंशयाधायकत्वेनोपाधे पकत्वं, सच पक्षेतरे- प्यस्ति, तदुक्तमुपाधेरेव व्यभिचारशङ्केति । भवतु वोतन्यायेन सकलानुमानभङ्गभिया पक्षेतराऽनुपाधिः, तथापि लक्षणमतिव्यापकम्। नापि साध्यसमव्याप्तत्वे सति साधनाव्यापकत्वमुपाधित्वं, दूपकतावोजस्य व्य- कैचित्तु 'यतिरेकिणा, यतिरेकव्याप्या, पर्वतेतरान्यत्वादि- नापीति मेषः । 'न घासाधारणमिति, व्यतिरेकण्याच्या मत्प्रति- पपि प्रतिवन्धकमिति भेषः । 'तस्थापि, असाधारण्य ज्ञानस्यापि, 'मप्रतिपदोत्यापकतयेति अन्वयसहचारग्रहप्रतिवन्धकतया वेति मेषः । 'दोषत्वादिति अनुमितावचयव्याप्तिय वा प्रतिवन्धक- वादित्यर्थः, यदि मपर-विपश्यावृत्तत्वं अमाधारण्यं नदा नजान- मुक्रक्रमेण मत्प्रतिपक्षजनकतयानुमितावेव प्रतिवन्धक, यदि पहेतोः साध्यवदत्तिवममाधारण्यं तदा तज्ज्ञानं अत्रयमहदार- पानिवन्धकद्वारा अन्वयव्याप्तिग्रह एव प्रतिबन्धकं न तु कदा- चिदपि व्यतिरेकव्याप्या मत्प्रनिपचे प्रतिवन्धकमिति भाव इति व्यापकः। ननु व्यभिचारोबायकतया दूषकत्वं मया प्रागेद दूषितं यदि मन्प्रतिपक्षतया दोषत्वमपि दया दूषितं तदा थव देवपाध्यायनि- पाइकमाभ्यं नच कथमुपाधिदोष इत्यत 'उभयो: माय-माधनयो: मायोपाध्यो, 'विरोधादिति विरोध: आह, 'तममादिति, ·उपाधिवादा। भिचारोन्नयनस्य सत्प्रतिपक्षस्य वा साम्येन विषम- व्याप्तस्याप्युपाधित्वात् तथा दूपकतार्या साध्यव्याप्यत्व- स्याप्रयोजकत्वाच्च । अथ साध्यप्रयोजको धर्म उपाधि: प्रयोजकत्वञ्च न, न्यूनाधिकदेशवृत्तेः तस्मिन् सत्य- भवतस्तेन विनापि भवतस्तदप्रयोकजत्वात, अन्यथा । च पकापयोखेत्यर्थः। उपाधेय॑भिचारशकाधायकत्वेन दोषत्वे प्राचार्य- संवादमाह, 'तदुक्रमिति, 'उपाधेरैवेति, एवकारः भिन्नक्रमे उपायभिचारवेत्यर्थः, यत्रोभययाप्तिग्राहकमाम्यं तचेत्यादि- सकलानुमानोच्छेदापत्तिभयेन पतरस्योपाधित्वं परैर्निरस्यते नदभ्युपेत्य पूर्वपक्षमाह, 'भवतु वेति, 'तथापौति । न विपदाव्यावर्त्तकविशेषणनवच्छिवेतिविशेषणदानादेव नातिव्याप्ति- रिति वाच्यं । तथापि जन्याणवः मकर्टकाः कार्यवादित्या- दावणुभिधादौ पतरेऽतिव्याप्तेः तत्राणुविशेषणेन विपरस्य परमाणोरपि व्यावर्त्तनादिति भावः । प्राचार्यलवणं दूपयति, 'नापोनि, पतरस्त माध्यविषमव्यापकत्वात्रोपाधिरिति भावः । अवछिन्नमाध्यव्यापकोपाधावयाप्तौ सत्यामेव दूषणन्तरमा, 'दूपकनेनि, 'विषमव्याप्तस्थापौति, तथाच तवाव्याप्तिरिति भावः। 'मा दूषकतायामिति स्वव्यभिचारेण माध्ययभिचारोधायक- नया म्वव्यतिरेकेण माध्यव्यतिरेकोबायकतया वा दूधकतायामित्यर्थः, माययापकतादम्नम्यानुकृततर्कविधयेवोपयोगादिति भावः । अध्या- 40 ·१९॥ বলছিলাময়ী पक्षेतरस्याप्युपाधित्वप्रसङ्ग इति चेत्। ना दूपणौपयिक हिं प्रयोजकत्वमिह विवक्षितं तच्च साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वमेवेति, तदेव प्रयाजकं न त्वधिक व्यर्थत्वात् । ननूपाधिः स उच्यते यद्धोऽन्यत्र प्रति- मिनिरामाय विषमयाममाम्नत्यत्वे विनिगमकमाइ, 'अयेति, 'माध्य- प्रयोजको धर्मः सायप्रयोजकीभूतधर्म एव, "उपाधिः' सास्तीयो- पाधिव्यवहारविषयः, माध्यप्रयोजकत्वं गाम्लीयोपाधिव्यवहार विषयत्वव्यापकं इति यावतर सरणपो मद्धेतावपि माध्यममयाने- तिच्याश्यापप्तः, प्रयोजकल वेति, माध्यान्त्रय-यतिरेकोनायकावय- व्यतिरेकनियोगिसम्म प्रयोजकतारूपवादिति भावः । 'प्रभात' अमनः, 'भवतः' मतः, 'नदप्रयोज्यत्वादिति तदषय-व्यतिरेकोषा- पकाचय-व्यतिरेकामनियोगिवादित्यर्थः, तथाच विषमयाप्नेदूषकता- बोममत्वापि माम्सीयोपाधिव्यवहाराभावाय मध्यत्वमिति भावः । 'अन्यति न्यूनाधिकदेभरनेरपि प्रयोगको दायर्य:, 'उपाधिल- प्रभा' मामो उपाधियवहारममा इत्यर्थ:), 'ह' उपाधियव. (१) पयोपनि (१)ति भाति. (५) तपोवा दर दोशाला निरिमन्नशम्य भाटा परन्तु साहसपाटम्यादि माता साति। to माथिदाहरणितिमा।

·उपाधिवादः। विम्बते यथा जवाकुसुमं स्फटिकलौहित्य उपाधिः, तयाचापाधित्तिव्याप्यत्वं हेतुत्वाभिमते चकास्ति तेनासावुपाधिः। न च व्याप्यत्वमाण दूपकत्वमिति, साध्यव्यापकतापौप्यते, तथाच समव्याप्त रवोपाधि- हारविषयताव्यापकीभूतधर्म, 'तच' दूषणोपयिकञ्च, 'प्रयोजक्र' प्रयोजकत्वं, 'न त्वधिक' न तु व्याप्यत्वपर्यन्तं, 'व्यर्थत्वादिति । न चैवं पचेतरेऽतिप्रसङ्गः, तवापि पचेतरत्वविशिष्टसाध्यवत्त्वादावति- प्रसङ्गादिति भावः। विषमव्याप्तस्यालक्ष्यत्वे विनिगमकान्तरमाशङ्कते, 'नम्पिति, 'प्रतिविम्बते' धमविषयो भवति, उप समीपे बाद- धाति स्वनिष्ठधर्म संकामयतीत्युपाधिपदावयवव्युत्पत्तेरिति भावः । 'स्फटिकलौहित्य इति तौहित्यभ्रमविषयीभूतस्फटिक इत्यर्थः, 'व्याप्यत्वं माध्ययाप्यत्वं, 'घकास्ति' भ्रमविषयो भवति, 'सा- पाधिः' असावेव उपाधिपदवाच्यः, साध्यव्याप्य एव उपाधिपद- वाच्य इति यावत् । नवं धूमवान् वहेरित्यादौ महानसत्वादेर- प्युपाधिपदयाच्यवापत्तिरित्यत आह, 'न चेति, 'दय्यत इति रुयर्थतया इयत इत्यर्थः, 'समव्याप्त एवोपाधिरिति समव्याप्त एव उपाधिपदवाच्य इत्यर्थः, उपाधिपदस्य योगरूढ़तया विषमव्याप्ते रूयर्यसत्त्वेऽपि योगार्थाभावादिति भावः । यद्ययन्यनिष्ठभ्रमविषयो- भूतधर्मात्रयत्वमात्रमुपाधिपदप्रवृत्तिनिवृत्तं न तु व्याप्तिरूपधर्म- संक्रामकलं जवाकुसुमादावभावात् तच विषमव्यानेऽपि मम्भवति ·तत्वचिन्तामनी रिति चेत्, तत् किं विषमव्याप्तस्य दृपकतावीजा- भावान्होपाधिशब्दवाच्यत्वं तथात्वेऽप्युपाधिपदात्ति- निमित्ताभावाहा, नाद्यः तस्यापि व्यभिचाराधुवाय- कत्वात्, नापरःनहि लोके समव्याप्त एवान्यच स्वधर्म- प्रतिविम्बजनक एवोपाधिपदप्रयोगः, लाभाद्युपाधिना खनिष्ठमाध्यव्याप्यत्वामंक्रामकत्वेऽपि दोपत्रमात् स्वनिष्ठधर्मान्तरम- कामकत्वमम्भवात् तथापि उपाधिपदस्य मामान्यतोऽन्यनिष्ठभमवि- पोभूतधर्माश्रयत्वरूपं मैकं प्रवृत्तिनिमित्तं ताद्रूप्येवाप्रत्यायनात, परन्तु विभिथ्य स्फटिकनिष्ठभ्रमविषयीभूतम्तौहित्यायन-माधन-- निधमविषयाभूतमाभ्यव्यायाश्रयवादिकपं नानव प्रवृत्तिनिमित्तं, पद्धर्मवाचकमन्नम्यन्नपदममभिव्याहारविषेणोपाधिपदं प्रयुज्यते न- द्धर्ममंक्रामकावमेव बोधयतीति ममभियाहार विशेषच प्रतीतो नियामकः, अत एव म्फटिकन्नौहित्ये जवाकुमममुपाधिरिति- वाक्यात् सोचिन्यरूपधर्ममंकामकस्यमेव प्रतीयते, एवं माधमम्य मायापलेषभुपाधिरिश्वचापि सनिष्टव्याप्पिधर्ममंक्रामकनमेव मभ्यत इति, तथाच विषमयाप्तम्य म्वनिष्टधर्मान्तरमंक्रामकत्येऽपि मामधर्मानरमंशामकवमादाय कुपायुपाधिपटाप्रयोगात् ता- धर्मान्तरमंगामकवाय उपाधिपदाप्रतिनिमित्तवात विषमय्याशी भोपाधिपदवाय त्याचार्यानामागयः । 'प्रतिनिमित्ताभावादेनि धौगिकप्रतिनिमिताभावादेत्यर्थः । 'ममप्यात रति मनिटमाथ- ·उपाधिवादः। कृतमित्यादी लाभादावप्युपाधिपदप्रयोगात्। किञ्च न शास्त्रे लौकिकव्यवहारार्थमुपाधिपदव्युत्पादनं किन्व- नुमानदूषणार्थ, तच साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्याप- कत्वमाचमिति शास्त्रे तथैव उपाधिपदप्रयोगः। अन्ये तु यदभावो व्यभिचारविरोधी स उपाधिः। न च विषमव्याप्तस्याभावो व्यभिचार विरुणद्धि, तस्या- व्याप्तिमंकामक इत्यर्थः, 'स्वधर्मप्रतिविम्बेति खनिष्ठधर्मान्तरपति- विम्वजनक एवेत्यर्थ., 'लाभादावपौति तत्रोपाधिपदस्य प्रयोजनार्थ- कवादित्यर्थः, तथा च तत्र यथा योगार्थने वापेक्ष्येणापि उपाधि- पदवायत्वं तथा विषमव्यापकेऽपि केवलहव्यर्थमादायव उपाधि- पदवायत्वमम्भवः, न हि योगार्थविशिष्टोरूयर्थः प्रवृत्तिनिमित्तः, इति पदयं। लौकिकव्यवहारार्थमिति लोकानामुपाधिस्वरूपजा- नार्थमित्यर्थः, 'उपाधिपदव्युत्पादनमिनि परोक्कानुमानदूषणमस्ताघे चायमुपाधिरिति उपाधिपदप्रयोग इत्यर्थः, 'अनुमानदूषणार्थ- मिति उपाधित्वेन उपाधिज्ञानदारा वा व्याप्तिजानप्रतिवन्धार्थ- मित्यर्थः, 'नच्चेति अनुमानदूषणोपयिकरूपञ्चेत्यर्थः, 'तथैव' माध्य- व्यापकब-माधनाध्यापकत्वमात्रेणेव । विषमव्याप्तस्यास्तक्ष्यत्वे विनिगमकान्तरमागहने, 'अन्ये विनि, 'यदभावः' पद्यमावछिपायाप्यत्वमम्बन्धावच्छिषप्रतियोगिताकोयद- (१) पति का, तु..

·३१ तत्वचिन्तामो भावपि व्यभिचारात् । अस्ति नित्यत्वव्यापकं प्रमे- यत्वं तद्याप्यञ्च गुणत्वं । न चानित्यत्व-गुणत्वयार्याप्ति- भावः, 'साध्व्यभिचारविरोधी (१) माध्यन्यभिचाराभावममनियतः, माध्यव्यभिचार्यत्तिले पनि भाध्ययभिचाराभावव्यापक इति यावत्, 'म उपाधिः तद्धर्मवत्वेन म उपाधिरित्यर्थ (९), भवति चान्वन- प्रभववहे माध्यममन्यातम्याव्याप्यतासम्बन्धावछिनप्रतियोगिताका- भावः आन्धनप्रभववयादिव्यायमात्रभिष्ठतया धूमादियभिधारा- भावसमनियतः, श्राधनादेः माध्यविषमव्याप्तस्याव्याप्यत्वसम्बन्धाव- विधाभावस्तु न तथा तस्था,न्धनादावपि सत्त्वेन नव माध्य- व्यभिचाराभावामत्त्वादिति भावः । अत्र यदभावपदस्य उपाधिता- वच्छेदकसम्बन्धावछिन्नयदभावपरत्वे आन्धनप्रभववादावव्याप्तिः, भामान्यतो यदभावपरले द्रव्यं पृथिवौवान् मत्त्वादा इत्यादी खरूपमम्बन्धेन साध्यव्यभिचारित्वादेरपाधितापत्तिः स्वरूपसम्बन्धेन सदभावम्यापि माध्यव्यभिचारविरोधिवादतः प्रतियोगिताकान्तम- भावविशेषणं । न देवमयाप्थत्वमम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकत्वेनाभाव- प्रतियोगितानवच्छेदकवादमम्भव इति वाच्यं । इह ताबुपाधि- मांम्तीतिमतीतियनात् वृत्यनियामकत्वेऽपि तस्य प्रतियोगिताव- (U'यभिचारविरोधी' इत्यत्र 'साध्यमिधारविरोधी' इति कम्य. चिमनानाम्य पाठः समनुष्य राम्यता तापाठो पृत' । (२) मरम्मंचापच उपाधिरित्यय इति ग.।

·उपाधिवादः। रस्ति, समव्याप्तिकस्य च व्यतिरेकस्तथा, न हि साध्य- व्यापकव्याप्पीभूतस्य व्याप्यं यत्तत् साध्यं व्यभिचरति, छेदकत्वात्(१) दूह हेतावुपाधिरिति प्रतीतेत्तिनियामकत्वस्यापि नेत्र सत्वाच्च । माध्यव्यभिचारविरोधित्वपदेन च साध्यव्यभिचार्य- तित्वमाचीफ्रौ वहिमान् धूमादित्यादौ महानसत्वादावतिव्याप्तिः अव्याप्यत्वमम्वन्धावच्छिन्नमहानमत्वाभावस्य महानसत्वव्याप्यमात्रनिष्ठस्य वडिव्यभिचार्यत्तित्वात्, माध्यव्यभिचाराभावव्यापकलमात्रोको धूम- वान् वहेरित्यादौ विषमव्यापके आईन्धनादावतिव्याप्तिः, माध्य- यभिचाराभाववदृत्तित्वोकावपि तथा वहिमान् धूमादित्यादौ महानमत्वादावनिव्याप्तिय अतः साध्यव्यभिचाराभावसमनियत- खपर्यन्तं । यद्धविच्छिन्नाध्याप्यत्वं माध्यव्यभिचारित्वच्च विशेष- एताविरोपमम्बन्धेन योध्यं तच विशेषणताविशेषसम्मन्धेन ता- वछिन्नवदन्यवृत्तिवं माध्यतावच्छेदकावच्छिन्नमाध्याभाववति विभे- पणनाविशेषेण वर्तमानत्वञ्च, न तु हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वक्रय धमवान् वमोरित्यादौ धूमवत्मामान्यान्यतरनादौ विषमव्यापने प्रतियायापत्तेः धूमवसामान्यान्यतरान्यामंयुक्रत्वम्यापि अमंयुक्त-धम- (१) मनु च देतायुपाधिनीतीनिमोतिषपाधौ यथाप्यत्वसम्मन्धादि. मनुत्तिलामा अवमारते मरती पक्षासमन्यामि प्रतियोगिताकोषाध्यमावं, पता हायमिरामस्यायालसम्म যয় হুমানিযংমল ৬ায়মনীষাঘমিন- पाहातानुपाधिरितीति।

·तत्वचिन्तामो , व्यभिचार चान्ततःसाध्य मेवोपाधिः, अभेदेऽपि व्याप्य- व्यापकत्वात् साधनाव्यापकत्वाञ्चेति स्वीचक्रुः । तन्न । वन्माचलंयुनोभयमाचनिष्ठतया धूमाभाववमयुक्तत्वाभावममनियत- वात्। नन् तथापि वकिमान् धूमादित्यादौ पक्रिमामयादौ साधनव्यापकेऽतिव्याप्तिः श्रध्याप्यत्वसम्बन्धेन नदभावस्थापि वळिव्यभि- चाराभावममनियतत्वात्। न च माधनारत्तित्वेन यदभावो विशेष णीय इनि वाच्यं । धूमान् चरित्यादौ आन्धनप्रभववादा- वव्यायापत्तेः विशेषणताविशेषसम्बन्धेन पाईन्धनमभववभिमदन्य- वृत्तित्वरूपम्यान्धनप्रभववाव्याप्यत्वस्य बहावमत्त्वेन तत्सम्बन्धान- च्छिन्ना न्धनप्रभववयभावस्य माधौभूतवयित्तिलात् । यदि चाव्याप्यत्वं व्याप्यत्वाभावः व्याप्यत्वञ्च विशेषणताविशेषमम्बन्धेन तद्द- दन्यावृत्तिले मति विशेषणताविशेषेण तद्दत्तित्वं तत्सम्बन्धावच्छि- नाईन्धनप्रभववाभावश्च न वहित्तिरित्युच्यते, तदा वमिसा- मय्यादाक्यतियाप्तिर्दारा तादृाव्याप्यत्वमम्वन्धावच्छिन्नवनिमा- मय्यभावस्यापि साधनोमनधमावृत्तित्वादिति चेत् । न । साधना- धिकरणकृत्तिवेन यदभावविशेषणात् । भट्टाचार्यास्तु वहौ माध्ये वहिमामयपि उपाधिर्भवत्येवा) हतं विशेषणप्रक्षेपेण । म है बहो माध्ये धूमे हेनौ वहिमाम- प्युपाधिरित्यपि व्यवहारापत्तिरिति वाच्यं । याप्यत्वसम्बन्धेन नवृत्तित्वस्येव नत्र हेतावुपाधित्वव्यवहारनियामकत्वात् अत एव वझौ १९) शादौ साध्ये बक्सिममाघुपाधिभन्योति ग•, .

·उपाधिवादः सवापि व्यभिचारे साध्यव्याप्यव्याप्यत्वं तन्त्रमावश्य- कत्वाल्लाघवाच्च न साध्यव्यापकव्याप्यत्वमपि भवतैव व्यभिचारस्य दर्शितत्वात् । न च साध्यव्याप्यव्याप्यत्वमे- वानोपाधिकत्वं, साध्यव्याप्यमित्यत्रापि धनोपाधिकत्वं माये धूमः सोपाधिरित्यपि न व्यवहारः अव्याप्यत्वसम्बन्धन यथोक्त- धर्मवत्त्वस्यैव तादृशव्यवहार नियामकत्वादिति प्राहुरिति संक्षेपः। 'प्रभावः' अव्याप्यतासम्बन्धावच्छिन्नाभावः, 'तस्याभावेऽपौति अव्याप्यतासम्बन्धेनाभावसन्चेपौत्यर्थः, 'व्यभिचारात्' साध्यव्यभिचार- सत्त्वात्, एतदेव शब्दोऽनित्योगुणवादित्यत्र विषमव्यापके प्रमेयले पाइयति, 'अस्ति हौति भवति हौत्यर्थः, - 'अनित्यत्वव्यापक' अनित्यत्वविषमव्यापकं, 'प्रमेयत्वं' अनित्य-गुणावितिप्रमाविशेष्यत्वं, 'नयाप्यञ्चेति व्याप्यतासम्बन्धेन तदभाववच्चेत्यर्थः। 'न चानित्यत्व- गुणत्वयोरिति न च गुणवेऽनित्यत्वव्यभिचाराभावोऽस्तीत्यर्थः, 'प्रमे- यत्वमितियथाश्रुतन्तु न मगच्छते तददन्यवृत्तित्वरूपाव्याप्यत्वस्यैव लाघवादनुगतत्वाश्चात्र घटकतया केवलान्वयिनः प्रमेयत्वस्य तद- न च तथापि 'न च गुणत्वेऽनित्यत्वव्यभिचाराभावो- ऽस्तीत्यसंगतं विशेषणताविशेषसम्बन्धेन माध्यव्यभिचारित्वस्यैव लक्षण- घटकतया गुणवजातौ तादृशानित्यत्वव्यभिचाराभावस्य सत्त्वादिति वाच्य। 'गुणत्वपदस्य गुणपदवायत्वपरत्वादिति ध्येयं । 'व्यतिरेकः' अव्याप्यतासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकव्यतिरेकः, 'तथा' प्रसिद्धः। माध्य- 41 ·३२२ वत्वचिन्तामो तदेव वाच्यं तथाचानवस्येति, अनोपाधिकवे च व्याप्तिलक्षणे यावदिति पदं साध्यव्यापकत्वे" विशेपर्ण दत्तमेव । किञ्च यस्मिन् सत्वनुमितिनं भवति तदेव तब दूपणं न तु यद्यतिरेके भक्त्ववेत्येतह) विरुद्धत्वा- व्यभिचाराभावममनियतः, 'माध्ययापकेति माध्यव्यापकं मत् यत्मा- ध्ययाप्योभूतं नस्य माध्यममव्याप्तस्येति यावत्, 'व्याणं अव्याप्यता-- भावन्धनाभाववत् । ननु यदि समव्याप्त एव उपाधिस्तदा 'व्यभिचारे चावण्यमुपाधिरिति नियमो भज्यत, न हि भर्चत्र यभिचारिणि माध्यममव्यानेन स्यातव्यं, दत्यत श्राह, 'व्यभिचारे चेति, 'अन्तत- इत्यनेन माध्यमामण्यादीनां वइनामेव उपाधित्वं मम्भवतीति सूचितं । ननु म्वम्मिन् स्वममव्याप्यवाभावात् कथं माध्यस्य उपाधि- वमित्यत आह, 'अभेदेपोति। ननु तथापि कथं न तो सोपा- धित्वव्यवहारः व्यभिचारितामपन्धन उपाधिमत्त्वस्यैव तनिधाम- कलादित्यत-बाह, 'माधनाथापकालाचेति। माध्ययभिचारविरो- धित्वं माध्यव्यभिचाराभावव्याप्यत्वमात्रमिति यथाश्रुताभिप्रायेए माध्य- व्यापक महानमन्वादावनिध्याप्तिमाइ, 'तवापोति, व्यभिचारे' माध्यव्यभिचाराभावे, पट्यर्थ सप्तमी, "माध्यव्याप्ययाप्यत्वमिति माय- व्यायम्य महानभवादेरयाप्यताभम्पन्धनाभावोऽपौत्यर्य:, 'तम्' याम्यं, "श्रावग्नकवादिति माध्यच्याप्यमहानमलादेराप्यतामम्बन्धनाभाव- (U माध्यस्थापन जति ख.।

·उमाधिवाद। ३२३ देरप्यदोपत्वापत्तेः। नापि पक्षधमावच्छिन्नसाध्यव्याप- कत्वे सति साधनाव्यापकत्वमुपाधित्वं साधनावच्छिन्न- साध्यव्यापकोपाध्यव्यापनात्। शब्दोऽभिधेयः प्रमेयत्वा- दित्यवाश्रावणत्वस्योपाधित्वापत्तश्च शब्दधर्मगुणत्वाव- वति साध्यव्यभिचाराभावस्यावश्यकत्वादित्यर्थः, 'लाघवाञ्चेति व्यर्थ- विशेषणवादिरहितत्वाचेत्यर्थः, इदश्च व्यर्थविशेषणतास्थले व्याप्तिरेव न तिष्ठतौनिप्राचीनमतानुरोधेन, 'साध्यव्यापकव्याप्यलमपौति श्रव्या- प्यतासम्बन्धेन साध्यव्यापकत्वस्याभाव एवेत्यर्थः, 'दर्शितत्वादिति 'अस्ति होत्यादिना दर्भितवादित्यर्थः,(१) 'भवन्मते विषमव्यापके- ऽतिव्याप्तेथेत्यपि बोध्यं । ननु भवतु माध्यव्यापकोऽपि महानसत्वा- दिरुपाधिः को दोषः तर्हि सङ्केतावपि मोपाधितापत्तिरिति चेत्, न हि यत्किञ्चिदुपाधिसत्त्वेनैव सोपाधिता, किन्तु यत्किञ्चित्मा- ध्यव्याप्यव्याप्यत्वमेवानौपाधिकवमिति माध्यव्याप्यव्याप्यवसामान्याभाव- एव भोपाधित्वमित्यत-बाह, 'न चेति, 'साध्यव्याप्यव्याप्यत्वं', नथाच यद्युक्तस्वरूपमनौपाधिकत्वं तदा उक्तखरूपं मोपाधिलं स्थान न चैवमिति भावः । 'साध्यव्याप्थमित्यचापि हौति, साध्यव्याप्यत्वग्रा- हकमिति शेषः। नववमनौपाधिकत्वं व्यान्निगई तन्त्रमेव न स्यात्, न हि साध्यव्यापकव्यापकलं तत् अतिप्रसङ्गादित्यत-श्राद, 'अनौ- पाधिकल इति, 'याप्तिस्ततणे' व्याप्तियाहके, 'माध्यव्यापकत्वे' साध्य- (१) दतिवादिति भाव इति ग.।

·१२६ तत्वचिन्तामो च्छिन्नाभिधेयत्वं यच रूपादा तबाश्रावणत्वं व्यापक पक्षे प्रमेयत्वस्य साधनस्याव्यापकं हि तत्। थाइँन्धन- वत्त्वादावुपाधी पक्षनियततादृशधाभावाच्च । अथ साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापक- . व्यापके, कचित्तथैव पाठः। नन्वनौपाधिकवज्ञानं न व्याप्तिधीतः पेनाऽनवस्था स्यात् किञ्च साध्यव्यभिचारविरोधित्वं साध्यव्यभिचारा- भावसमनियतव विवक्षितमिति नातिव्याप्तिरित्यखरसादाह, 'किञ्चेति, 'यस्मिन् सतौति यद्धर्मविशिष्टे यस्मिन् सतीत्यर्थः, 'अनुमितिर्न भवतीति माधनेऽनुमितिप्रयोजक रूपं व्याप्ति-पक्षध- भतान्यतरं न तिश्तीत्यर्थः, 'नदेव तत्र दूषणमिति तहत्ति तदेव दूपकतावीजमित्यर्थः, तथाच माध्यव्यापकत्वविशिष्टे साधनाव्या- पकत्वसत्त्वेऽपि हेतौ माध्यव्याप्यसत्त्वात् साध्यव्यापकवविशिष्टे साध- नाव्यापकत्वस्यापि दूषकतावौजनया साध्यविषमव्यानस्यापि दूषक- ताबीजाक्रानलेन तयारत्तवान्नेदं लक्षणमिति भावः । ननु यद्धर्म- विशिष्टे ययतिरेके इतौ व्याप्ति-परधर्मताभ्यतरतिष्ठति नद्धर्मवि- गिटे तकर्मवत्त्वमेव दूषकनावौज एवञ्च माध्यममन्याप्तत्वविशिष्टे साधनाध्यापकलव्यतिरेके साधने साध्यव्याप्तेरावश्यकलात् साभ्य- समव्याप्ते साधनाव्यापकवं दूषणं न तु साध्ययापकावविशिष्टे साधनायापकत्वं, माध्ययापकलविशिष्टे कुवचित् साधनाव्यापक- मधिर इपि इतौ यायमत्त्वादिस्यत-श्राह, 'न विति, 'यति- के' परमविमिष्टे यातिरले, 'भवायेव देतो व्याप्ति-पवधर्मना- ·(९) 'उपाधित्वापत्तियत्र 'उपाधित्वापाताचेति कस्यचिन्मूलपुस्तकास्य (२० तमित्यत्र 'मिथितमिनि ग• • पुस्तकपाठा, एवं परचापित उपाधिवादः ३२५ उपाधिः तेन ध्वंसस्य जन्यत्वेन ध्वंसप्रतियोगित्वे साध्ये साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकं भावत्वमुपाधिः श्यामत्वे शाकपाकजत्वमुपाधिरिति, तन्न, पक्षधर्मावच्छिन्नसा- न्यतरत्तिष्ठत्येव, ‘एतगर्भमिति दूषकतावीजत्वे नियामकमिति शेषः, 'विरुद्धत्वादेरिति हेतुतावच्छेदकविशिष्टे माध्यामामानाधिकरण्यादे- रित्यर्थः, साध्यासामानाधिकरण्याभावस्य व्यभिचारिण्यपि सत्त्वादिति भावः । 'आदिना सपक्ष-विपक्षगामित्वरूपस्य व्यभिचारस्य परि- प्रहः । 'साधनावच्छिन्नेति काकः श्यामो मित्रातनयत्वादित्यादौ भाकपाकजत्वादावव्याप्तेरित्यर्थः, न तु म श्यामो मिधातनयत्वा- दित्यत्र भाकपाकजवे, ध्वमा विनाभी जन्यत्वादित्यत्र जन्यत्वे चाव्याप्तिः तत्र साधनस्यापि पक्षधर्मतया अव्यायभावात् । इदमु- पलक्षणं पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादौ पर्वतीयधूमादावतिया- प्तिरित्यपि द्रष्टव्यं । ज्ञानातिव्याप्तिमाह, 'मन्द इनि, 'उपाधि- त्वापाताचेति) उपाधित्वेन ज्ञानापाताचेत्यर्थः, पचे माध्याव्या- पकतया वस्खतिव्याप्तेरभावात्तदेव ग्राहयति, 'शब्दधर्मति, 'यत्र रूपादाविति, नियितमिति शेषः, 'व्यापकं' व्यापकत्वेन ज्ञात,(१) 'श्रव्यापक' अव्यापकत्वेन ज्ञातं । न च पचे यभिचारज्ञानसत्त्वेन पाठोऽनेन पाठधारणेमानुमौयत इति ।

·२६ तत्वचिन्तामणी ध्यव्यापकोपाध्यव्यापनात् जलं प्रमेयं रसवत्वादित्यत्र रसवात्यावच्छिन्नसाध्यव्यापकपृथिवीत्वस्योपाधित्वास- हात् सोपाधित्वादसाधकमित्यत्र साधनावच्छिन्नसा- कथ तत्र रूपादौ माध्यव्यापकत्वनिधय इति वाय । मन्दिग्धमाध्यक- पक्षात्युपाधिमात्रस्य माध्यव्यापकवनिश्योच्छदापत्त्या पीयसाध्य- मन्देशातिव्यभिचारमन्देहस्य माध्यव्यापकतानिययापरिपन्यिवा- दिति भाव । ननु तथा जानदगाथा तस्यापि दोपत्वमस्येवेति तम्य तथा जान न दोपाय इत्यस्वरमादाइ, 'बानि, यद्यपि नगपि द्रयन-पर्वतयादिरेव तादृशधर्म सम्भवति, न च व्यर्थ विशेषणतथा ट्रव्यत्वादिक न धूमादिनिष्ठा;न्धनादिव्याप्यतावके- दकमिति नाय । तथ्य यापतानववेदकलेपितद्विमिटमाध्यममा- माधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगिवरूपव्यापकताया आन्धनादा- वनपापात्, तपापि पक्षनियतताभधमाभावादान्धनादी ग. माध्ययापकतापहकालेऽवन पद्धर्मविमिष्टमाध्यव्यापकतापही भवनि तारापतिमाभावादित्यर्थ, सपाप यदा;न्धमादौ पति- धपांवधिनमायापकलापही मास्ति एमाध्ययापकतापरमाण वते तदापि स्याप्तिपनियन्धान सामातियाप्तिरिति भाव । पिन पर 'पसधर्मपदेन पचमिधमाऽभिहित परमान- निधो वा. पाये गानातियातिमाह 'मम्द रति, अपये पापानिमार, 'पति प्रदी धूमगन् कोरियादावाधार बादानिय, भादिना पाप मादप प्रदपविश्यमादिया- ·शादित्यत्रामाधानानुमाने इत्यर्थः, 'माधनावच्छिन्नमाध्यध्यापकस्य- तिमाह, 'जनमिति, 'उपाधित्वप्रमझात' उपाधित्वज्ञानप्रमङ्गात्, पचे दायां तस्यापि दोषसमस्येवेति तस्य तथा ज्ञान न दोषाय त्यत-पाद, 'सोपाधित्वादिति पझिमत्त्वं धमामाधकं मोपाधि- भिधारित इति वावछिनधमन्यापकस्यभिसारित्वकोपाधिसे सावियः, "माधनावचिन्त्यम्यसि वावधियधमदापकमि- परिवं पञ्चवधिमधूमयापकमावदकरूपाविषमतिपॉगिना- उपाधिवाद। ध्यव्यापकव्यभिचारित्वे माधनावच्छिन्त्यस्य व्यर्थत्व- प्रसा। किञ्च पक्षइयेऽपि विशिष्टसाध्यव्यभिचार विशिष्टसाध्यव्यतिरेक वा प्रसाध्य पश्चात् केवलसा- दावद्भूतरूपवत्वादिपरिग्रहः, अत एव 'पदनियनेत्युक्तमित्याहुः । नचिदं पूर्वलक्षणेप्युपाधिः मम्भवति जन्यत्वस्यापि पक्षधर्मत्वादित्य- तपाइ, "शामत्व इति भिवातमय काकादौ ग्यामलसाधन- इयर्थः । विरुद्धस्थलीयोपाधावव्याप्तिमत्त्वेऽपि स्फुटलात्तदुपेक्ष्य दूषणरतरमाह, 'पदधर्मति वायुः प्रत्यचः प्रमेयलादित्यादावुद्भूतरू- पादावित्यो, न तु वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यवस्पर्शाश्रयत्वादित्यादावत- पववादावित्यर्थः, तब साधनीभूतप्रत्यक्षपाश्रयलावच्छिन्नमाध्य- यापकत्वस्यापि मापनाच्यावभावादिति द्रव्यं । माध्यायापकतया वस्वतियारभावात् । नववापि तथा ज्ञान- पूर्ववज्ञानातिव्या- (सापीतिमा

·३२८
तावचिन्तामणी
ध्यव्यभिचार केवलसाध्यव्यतिरेको वा साधनीयस्तथा
चार्थान्तरं केवलसाध्ये हि विवादो न तु विशिष्टे ।
अथ मरुतसाध्यव्यभिचारसिद्यर्थ विशिष्टसाध्यव्यभि-
चारः साध्य इति वेत् । न। अप्राप्तकालत्वात् ।
काभावबढुत्तिलं वयवच्छिन्नधूमसमानाधिकरणत्यन्नाभावप्रतियो-
गितानवच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववदृत्तिवमिति था-
वत्, तप वयवच्छिवधूमसमानाधिकरणभावप्रतियोगिताबछे-
दकवाभाव-धूमममानाधिकरणभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावयो-
भंदाभाषेन) वनावच्छिन्नेत्यस्य वैयर्यप्रघद्गात् । ननु नादृशाभा-
वयोमैदाभावेऽपि यथामविवे(१) न वैयऱ्या अन्यथा तवापि
माध्यव्यापकव्यभिचारिबादित्यत्र साध्ययाप्केति यथ्य माध्ययभि-
चारित्वादित्येतस्यैव सम्यक्लान् साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नमतियो-
गिताकाभावम्यापि माभ्यव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिता-
(९) धूममात्रस्य वहिन्यदेशनिवविरहात् वावधिमयमस्य राइ
धूमम्य च समदेशत्तित्वात् वहावच्छिन्नधूमसमानाधिकरणामा-
वतियोगितावच्छेदकत्वामाव धूमसमानाधिकरणामावप्रतियोगिवा-
वच्छेदनावामाग्यो समनियतवेगामेद रति भाव ।
(२) ताशाभावयोरभेदेऽपि यवच्छेदकसाभेदात् बहसचिनवघटितयाव•
সুমিষ্টাররােমনিষীবিৰাজাৰাবাৰম্বৰূমৰীৰী
छिमवाघटितयारदमनिपावच्छेदकताप्रतियोगिताकामावस्यावि-
एयीकरणात् यपासदिशेन वैपथ्र्यमिति भाव ।

·उपाधिवादः २२९ . • प्रथमं साध्यव्यभिचार एवद्भिाव्यस्त बासिद्धावुपा- काभावतया तस्यापि साध्ययापकव्यभिचारित्वघटकत्वात् । वन्ततस्तु अधिनाव्याप्यवादित्यादिमातिखिकरूपेणैवासाधक साधते न तु मामान्यतः साधनावछिन्नमाध्ययायकव्यभिचारित्वेनेति क वैयर्थ- मभावनेत्यस्वरमादाह, 'किञ्चेति, 'पपदयेऽपौति लक्षणहयेऽपौत्यर्थः, 'प्रसाध्येति उपाधियभिचारेण उपाधिव्यतिरेकेण वा प्रसाध्येत्यर्थः, 'साधनीय इति विशेषणाव्यभिचारित्वे सति विमिरमाध्ययभिचा- रिम विशेषणवति विशिरसाध्याभाववत्वेन वा हेतुना साधनीय- इत्यर्थः, उपाधः शुद्धमाध्यव्यापकताज्ञानाभावेन नयभिचारेण नयतिरेकेण वा शुद्धसाध्यव्यभिचारस्य शुद्धसाध्ययतिरेकस्य वा साधनासम्भवात् अनुकूलताभावादिति भावः । परम्परया प्रकृतोपयोगामार्थान्तरमित्यागकते, 'प्रथेति, 'अप्राप्तकालवा- दिति, प्रथमं विशिष्टमाध्यध्यभिचारस्थानाकास्तिस्थाभिधानादिति भाव (१)। प्राभाकरोपाध्यायमतमागते, 'प्रथमेति, 'उद्भाव्यः' विशेष. पायभिचारिले सति विशिष्टमाध्ययभिचारेण साधनौय:, 'तवा- मिद्धाविति तत्र विभिष्टसाध्यय्यभिचारे श्रमिद्धावृद्धावितायो नन्सिद्धये उपाधिः उद्भाव्य इत्यर्थः, 'प्रष्टतेति, प्रकृतानुमानवि- रोधिशमाध्ययभिवारामाधकत्वादिति भावः । ननु विभिएमा- ध्यव्यापकवशानेनापि विशेषण्वनि उपाधियभिचारित्वेन हेतुना (वति .,.1 ·सावचिन्तामो धिरिति चेत्, नई प्रकृतानुमाने नोपाधिदूंपणं स्यात् । किञ्च साध्ययभिचारहेतुत्वेन पक्षधमीवच्छि- वसाध्यव्यापकव्यभिचार एवोपन्यसनीया नोपाधिः। समाध्ययभिचारानुमानं मम्भवति विभेषरावति विमिष्टच्यापक- व्यभिचारिने विशेग्ययभिचारिलम्यावग्नकवादित्यताइ, 'किञ्चेति, 'परधर्षति भाधनह्याप्युपस्तइकं पक्षधर्मसाधनावच्छिन्नमाध्यव्याप- कम्योराधेयभिचार एव उपन्यमितमुचित इत्यर्थः, 'नोपाधिः' म केवसोपाधिः, न चेष्टापत्तिः, कथकसम्प्रदायविरोधात्, रह देतायुपाधिः अयं हेतुः मोपाधिः इत्येव सकलकथरूदाद- मादिति भावः । इदश्च दूषणं मद बौध्य न देवतमिह । यद्यपि व्यभिचारिबादिमम्बन्धन उपाधिरपि भावाद्धेतः मम्भवति तचाप्यम्न ममाधानम्य 'यति छन्वा प्रन्यरतेवाये स्वयं वध्युमापात्वाचामंगतिः। व्यभिपारिवादिभम्बन्धम्य वृत्यनियामकतया म याप्यतावादकत्व- पम्भव इत्यभिमानेन दमित्यपि केचित् । रवकोपकारमतमामाले), 'मादेन दिनि, एतभरपसे मार- निपचोभापक्वं दूषकनावीजमेर माधनायापकच विमिदं मध्य- नानिषामन तु यभिचारोबायक्वं परतावनमभ्यमाथ्य- भिचार जानन मष्टतामुमानमूलभूतमाध्यतावषेदकावविधमाथ- स्थानिशानाविरोधितया प्रकिधिकरलादिनि धेयम् । भनित्य- जानिरिति रनियामानिरिलो य: सदसदनिरिकी यो- (UNIAnमration..।

·उपाधिवादः। स्यादेतत्पर्य्यवसितसाध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्या- पकउपाधिः, पर्यवसितं साध्यं पक्षधर्माताबललभ्यं यथा शब्दोऽनित्यत्वातिरिक्तशब्दधम्मोतिरिक्तधर्मवान् मेयत्वादित्यच पर्यावसितं यत्साध्यम् अनित्यत्वं तस्य धर्मस्तदानित्यर्थः, पर्यावसितं यत्साध्यमनित्यत्वमिति, नित्यत्वातिरिको यः शब्दधर्मस्तदतिरिक्तं विशिष्टाभावलादुभयं शब्दधर्मातिरिकं घट- वादिकमनित्यत्वञ्च तत्रादौ बाधादनित्यत्वस्यैव पक्षधर्मतावलेन सिद्ध- न्वादिति भावः । 'तस्य व्यापकमिति शुद्धसाध्यस्य केवलान्वयितया नयापकत्वासम्भवादिति भावः। न चेदं मदनुमानमेवेति कथमचो- पाधिरिति वाच्यं। मौमांसकमतेनाभिधानात् तेः शब्दम्य नित्यत्वा- जौकारात्। यदा शब्दपवयं शब्दत्वपरं तथाच शब्दत्वं अनित्य- बानिरिकशब्दत्वधर्मातिरिक्तधर्मवत् मेयवादित्यचेत्यर्थः, उदाहर- पान्तरमाइ, 'यदि चेति, 'तथैवेति शब्दत्वं इतकलातिरिक्त- भन्दत्वधर्मातिरिक्रधर्मवत् मेयत्वादितिक्रमेणेत्यर्थः, 'तदा अनित्यत्व- मिति, पक्षधर्मतावलस्तभ्यस्य कृतकत्वम्य व्यापकत्वादिति भावः । म चैवं पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादौ पर्वतीयवझियापकत्वात् पर्वतत्व-पापाणमयत्वादावतिव्याप्तिरिति वाच्या पक्षावृत्तित्वेन विशे- पणीयत्वादिति) उदयं । परधर्मतावनस्तभ्यमाध्ययापकस्य उपाधिले प्राणां संवादमाइ, 'तदुममिनि, 'वाघुझमाध्येति वाधुकं मार्थ (1) पहात्तिवे सतोयनेन विषयीयत्वादियोति मा ·नाचिन्तामणे व्यापकं शतकत्वमुपाधिः। यदि च तथैव कृतकत्वमपि शब्दे साध्यते तदा अनित्यत्वमुपाधिः। तदुक्तं “वाधु- कसाध्यनियमच्युतोऽपि कथकरूपाधिरुद्भाव्यः पर्यव- सितं नियमयन् दूधकतावीजसाम्राज्यात्" इति । भाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नं साथमेव, तनियमयुतोऽपि तद्व्यापक- तारहितोऽपि "पर्यावमितं नियमयन्' उपाधिः पक्षधर्मताव- खसभ्यं व्याप्यं कुर्खन, उपाधिः कथकैरुदाव्य इत्यर्थः, उद्भावने हेतुमाइ, 'दूषकतेति मत्प्रतिपदोन्नायकत्वस्य दूपकतावौजस्य तर सत्त्वादित्यर्थः । एवं होत्यादि, पक्षधर्मताबलेन नित्यद्रव्यममवेतत्व- मिद्धये अममवेतत्व-ट्रव्यासमवेतलयोर्वाधस्फोरणाय 'मावयवत्व इति ट्रव्यममवायिकारणकले मिद्धे इत्यर्थः, 'जन्यमहत्त्वे ति अब द्रव्यत्वमा- चस्य हेतुत्वे घटादौ व्यभिचार इत्यनधिकरणान्तं, तावन्माचम्य रूपादौ व्यभिचार इति द्रव्यलोपादानं, जन्यानधिकरणद्रव्यलम्या- प्रमिलात महत्त्वेति, परमाखमिद्धिदशायां श्राकामादावन्वय- व्याप्तिपशाय 'जन्येति, अखण्डाभाववान वेयर्थमिति ध्येयं, 'उपाधिः स्यात्' उपाधिवेन जातः स्यादित्यर्थः, पक्षे पर्यवमिनमाध्यायाप- (1) वाघुसवाध्ये नियमः चतोयस्येति बमोहिया साध्यतावशेदवा- मिसाध्यस्थापकताराविल्पयंसतानामः। (e) धम्य संयोगादे सर्वधये सालादप्रसिहिरिति मावः । A ·उपाधिवाद.1 २२३ अनेन पक्षधर्मसाधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाधिः सं- गृह्यते तादृशसाध्यस्य पर्यवसितत्वादिति, तन्न, एवं हि घणुकस्य सावयवत्वे सिद्धे घणुकमनित्यद्रव्यासम- कलेन वस्खतिव्याप्तेरभावात् अत्र समवेतत्वमावस्य पक्षादत्तिवाभा- वात् 'निस्पर्शट्रव्येति, पर्यवमितमाध्यसमव्याप्त एव उपाधिरिति यदि परो ब्रूयात्तदाप्यतिव्याप्तिरिति दर्शनाय 'द्रव्येति, 'तम्य व्यापक- मिति पवातिरिके तस्य यापकतया ग्टहौतमित्यर्थ:(१) । न च प्रक्षते नित्यद्रव्यसमवेतत्वं पक्षधर्मतावललभ्यमेव न भवति अभावमात्रगते- मानित्यद्रव्यममवेतत्वाभावत्वन व्यापकतावच्छेदकेनानाक्रान्तत्वात् पा- धसहकारात् व्यापकतावच्छेदकप्रकारेण व्यापकतावच्छेदकाअयस्यै- वानुमिनिनियमादिति वायं। तादृशनियमे मानाभावात् । न वं घटेतरवयभाववानितिवाधमहकारेण वडिव्याप्यधूमवान् पर्वत- पनि परामोद्घटादेरप्यनुमित्यापत्तिरिति वायं। वाधभेदेन कार्य-कारणभावभेदात् तादृशवाधस्या हेतुत्वात् अनुभवानुरोधि- वात्कपनायाः । न च तथापि घटेतरद्रव्याभाववानित्यादिया- धमहकारेण वहिण्याप्यवनापराममाघटादेरनुमित्यापत्तिबारा माहमयादगार्या द्रव्यादिव्याप्यवत्तापरामर्गघामुमित्युत्पत्या तामयाध घटानुमितो तत्वादिति वायं। ट्रयादिस्याप्यवत्ताप- रामर्गजन्यातिरिकायाम्नामयाधजन्यपटानुमितेरमोकलया द्रव्या- (Vातिरियासरता xिमिय: दि.1 ·नचिन्तामयो वेतं जन्यमहत्वानधिकरणद्रव्यत्वादित्य निस्पर्शद्रव्य- समवेतत्वमुपाथिः स्यात्, भवति हि नित्यव्यसमवे- नत्वं पर्यावसितं साध्यं तस्य व्यापक साधनाव्यापकञ्च । किञ्च पक्षधर्मातावखलभ्यसाध्यसिद्धा निष्फल उपाधिः दिव्याप्यवत्तापरामाविरहादेव तादृमवाधमत्वेऽपि दहियाप्यवत्ता- पराममात्तदनुत्पत्तेः अन्यथा उक्रनियमानुपगमेऽपि उकापत्नवार- वात्। न हि नियमव्यभिचारभिया मामग्री काय नाञ्जयति, इति भावः। एतदखरमेनैवाह, 'किश्चेति, इत्यपि केचित् । वस्तुतस्तु ननु भवन्मतेऽपि पावदसमवेतवस्य उपाधिलेन ज्ञानापत्तिः पवातिरिके माध्यव्यापकताजानसम्भवात् पवे साधनाव्यापकत्वभानमन्भवास, यदि चावयवानवम्याप्रमहरूपविपक्षबाधकतर्कण कम्यचिनिरवयवस्य स्पर्भवतः मिडौ तत्समवेतद्रव्ये साध्याव्यापकत्वज्ञानाव तथा तदा ममापि तुमित्यखरमादाह, 'किञ्चेति, 'पक्षधर्मावललभ्येति पक्षधर्मतावस्वतन्यायाः माध्यव्यके मिद्धावित्यर्थः, "निष्फल उपाधि- रिति निप्पम्नमुपाधिवेन ज्ञानमित्यर्थः, 'कस्य व्यापक रति कस्य कापकन्वेन ग्रह इत्यर्थः, तज्ज्ञानं विना नयापकत्वग्रहायोगादिति भावः । ननु महतानुमानेन तत् ग्यहोवा उपाधौ तयापकवग्रहो यदि नदेव मिहामिद्विव्याघातः किन्तु अनुमानान्तरात्प्रमाणानरमा वा नग्यहोवा उपाधौ नयापकत्वग्रहः म्यादित्यत आह.'न होति र बोय, 'मोपाधौ' भोपाधितया ज्ञाते, 'यम्य व्यापक इति, नपार भोपाधी मायान परधर्मतावनम्नान्यत्वमेवामिडमिति भावः ·उपाधिवादः। नदसिद्धौ च कस्य व्यापकः, न हि सोपाधी पक्षधर्म- ताबलात् साध्यं सिध्यति यस्य व्यापक उपाधिः स्यादिति। इति श्रीमहङ्गेभोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामण अनुमानारयहितीयखण्डे उपाधिवादपूर्वपक्षः । इदमुपलक्षणं वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयवादित्यादावुद्धृतरूप- वत्त्वादावव्याप्तिः, न हि तत्र वहिव्यत्वावच्छिन्नपत्यतत्वादिकं पच- धर्मतावललभ्यं, न च पक्षधर्मताबललभ्यत्वं यदा कदाचिद्यस्य कस्य- चित् पक्षधर्मतावललभ्यत्वं श्रत एवोद्भूतरूपवत्त्वादावपि नाव्याप्तिः विशिष्टे लाघवज्ञानादिसहकारेण वहिव्यत्वावच्छिन्न प्रत्यक्षवादा- बपि कदाचित् पक्षधर्मतावललभ्यत्वादिति वाच्यं । प्रसिद्धामुमाने महानसत्वादेरथुपाधितापत्तेः महानसीयवङ्ग्यादेरपि कदाचित पचधर्मताबललभ्यत्वेन तयापकवादित्यास्तां विस्तरः । इति श्रीमथुरानायतर्कवागौश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्य अनुमानाख्यदितीयखण्डरहस्ये उपाधिवादपूर्वपचरहस्यं ।

·[ २२६ ] अयोपाधिवासिद्धान्तः। अबाध्यते यद्यभिचारित्वेन साधनस्य साध्यव्यभि- चारित्वं स उपाधिः, लक्षणन्तु पर्यवसितसाध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वं, यावच्छेदेन साथ्यं प्रसिई अथोपाधिवादसिद्धान्तरहस्य । प्रथमतो लक्ष्यतानियामक लक्ष्यतावच्छेकं निकि, 'यदिति, अस्य स्वतणरूपत्वे 'नुवान्वित्यग्रिमयन्यामतेः । यद्यभिचारित्वेनेत्यत्र वै- मिध्य रतीयार्थः, अवयद्याम्य भाध्ययभिचारित्वेन, तथाच या- भिचारिखविशिष्टं माध्ययभिचारित्वं 'भाधनस्य माधनहत्तेः, म उपाधिरिति यथाशुनोऽर्थः, वैशिशच विशेषताविशेमसम्बन्धेनैका- धिकरणदृत्तित्वं, वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षम्पाययवात् प्रमेयत्वादेत्यादौ विभिटमाध्ययापकोपाधौनां उतरूपवावादीनां व्यभिचारिखन विमिष्टं माध्यव्यभिचारिखमपि साधनति भवत्येवेति न तबा- याप्तिः, हिमान् धूमान् द्रव्यं पृथिवीतादित्यादिमद्धेतो भाथ- व्यापक हिमामग्रीमच-गुणवत्वादावतियाप्तिवारणाय साधन- त्तित्वप्रवेशः, माधनपदच्च माधनतावच्छेदकावछिवाधिकरणवपर, नेन म यं विभिष्टमान्दादित्यादी विमिटम्यानतिरिक्रत्वापि गुणववादावतिव्याप्तिः, वहिमान् धूमान् द्रयं प्रथिवीलादित्यादि- महतो माध्ययापन महानमव-घटवादेवारणाय 'माध्यव्यभिचा- ·उपाधिवादः। रिवप्रवेशः। यत्मामानाधिकरण्यविशिष्टं माध्यव्यभिचारिवमित्युको धूमवान् वक्र रूपवान् द्रव्यत्वादित्यादौ साधनव्यापको वनिसाम- पौमत्त्व-द्रव्यत्वादावतिव्याप्तिरतो 'यद्यभिचारित्वविशिष्टमिति, यड्य- भिचारित्वं साध्ययभिचारित्वञ्च साधनतावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरण- तावृत्तीत्युको पळतो धूमवान् वहेरित्यादौ पर्वतेतरत्व-महानसे- तरत्वादेरिदं गुरु रूपादित्यादौ पृथिवीलाभाव-घटवाभावादेयो- पाधितापत्तिः श्रतो विशिष्टत्वप्रवेशः, तेषां व्यभिचारिखविशिष्ट- माध्ययभिचारित्वञ्च न कुत्रापि हेतुव्यक्तौ तदधिकरणताव्यको वेति तयुदामः कृप्ततत्तदहित्य-तत्तद्रूपत्वाद्यवच्छिन्नाधिकरणतयैव वहित्व-रूपत्वाधवच्छिन्नाधिकरणताबुड्युपपत्तौ सकलवद्भयधिकरणा- रूपाधिकरणमाधारणतिरिकतदवच्छिन्नाधिकरणत्वकम्पने गौर- वान्मानाभावाच्च । अत एव रूपवान् द्रव्यत्वात् द्रव्यं सत्त्वादित्यादा- वपि पृथिवीवाभाव-घटत्वाभावादौ नातिव्याप्तिः हेतौ पृथिवीला- भावादियभिचारित्वविशिष्टमाध्यव्यभिचारित्वसत्त्वेऽपि कुत्रापि हेत्व- धिकरणताव्यको तदिगिष्टमाध्ययभिचारित्वविरहात् अवग्यस्मृप्तप्रथि- वीव-जलवादिविशिष्ट व्यत्वत्व-मत्तात्वावच्छिन्नाधिकरणतयैव द्रव्य लव-मत्तावाद्यवछिनाधिकरणतायुधुपपत्तौ पृथियादिनवकमाधा- रणतिरिकद्रव्यत्वत्वावच्छिन्नाधिकरणतायाः गुणणदिवयमाधारण- तिरिमकमत्तालाघवन्त्रिाधिकरणलायाः कम्पने गौरवात् माना- भावाच । जन्नत्वविशिष्टट्रव्यवाधिकरणत्वं न पृथिवीरत्तीतिप्रत्ययवत् द्रव्यत्वत्वावधिनाधिकरणलं न पृथिवीरत्तीनि प्रत्ययस्यापि पकि- चिदधिकरपातायभिमादाय प्रमात्म्य इएलान, अन्यथा नत्तदधि- 13 ·२३८ বলখিনাৰী . करणताव्यक्तीनां द्रव्यत्ववानवच्छिन्नत्वेन पृथिवीरतिद्रव्यवाधिकरणल न व्यवसावच्छिन्नमितिपतौतेरपि यकिञ्चिदधिकरणताब्यकि- मादाय प्रमावापत्ते । अस्तु वा अवच्छेदकतासम्बन्धेन एकाधि- करणवृत्तित्वरूप शिध्यमेव बतौयार्थ, तथाच वहिल-रूपत्व- द्रव्यत्वत्वावचिन्त्राधिकरणत्वस्य सकलतदवच्छिन्नाधिकरणनिष्ठस्यै- कत्वेऽपि न चति पर्वतेतरत्वादिव्यभिचारित्वस्य माध्ययभिचारिले तादृशवैशिध्यस्थाप्रसिद्धबादेवानिव्याप्तिविरहात्। इत्यञ्च यद्धमा- वच्छिन्नन्यभिचारित्वविशिष्टसाध्यव्यभिचारिवाधिकरण साधनाताव- छेदकावच्छिन्नमाधनाधिकरणत्व माध्यसमानाधिकरपति नद्धर्म- वत्त्वमुपाधित्वमिति निष्कर्ष , तेन धूमवान् धरित्यादावा,न्धन न द्रव्यत्वादिरूपेणोपाधि । धूमवान् दहेरित्यादौ विरुद्धस्य अल- स्वादेपाधितावारणाय व्रत्त्यन्त नद्धर्मविशेषण, साध्याधिकरण- निष्ठाधारनानिरूपिताधेयतावच्छेदक तदर्थ, तेन द्रव्य प्रमे- यत्वादित्यत्र द्रव्यान्यत्वविशिष्टमत्त्व द्रव्य मत्त्वादित्यत्र द्रव्यभेद- विभिटगुणभेदय नोपाधि , यद्धर्मावच्छिन्नयभिचारित्वच यद्धमा- वछिन्नवदन्यत्तित्व यद्धर्मावच्छिन्नाभावौयनिरवच्छिनाधिकरण- तावतिल वा तेन गन्धवान् द्र्व्यवादित्यादौ माधनव्यापके मयोगादौ नातिव्याप्ति द्रव्यत्वाभाववान् सत्त्वादित्यत्र स्वाभावव वृत्तिवरूपस्वव्यभिचारित्वेन देतो माध्ययभिचारानुमानसमघोऽपि मयोगाभावादिन मग्राम वक्ष्यमाणलक्षणनाकान्तलादतो म मत्रा- प्यानि । न च तथापि धूमवान् वक्रेरित्यादौ माध्यव्याप्यमहानम- बादारतिव्याप्ति मयभिधारितविमिष्टमाध्यव्यभिचारित्वस्यापि ३० ·उपाधिवाद। , लधिकरणतात्तित्वादिति वायं । तत्र तस्य लक्ष्यत्वात् महान- सायोगोलकान्यतरवावच्छिन्नधूमव्यापकत्वे भति तदवच्छिन्नवज्यव्या- पकलेन वक्ष्यमाणलक्षणाक्रान्तलात् “सर्व माध्ययमानाधिकरणाः सदु- पाधयः हेतावेकाश्रये येषां स्व-साध्ययभिचारिता" इति सिद्धान्ताच, येषां स्वव्यभिचारिता माध्यव्यभिचारिता च एकाश्रये एकस्मिन्नधि- करणे हेताविति तदुत्तराद्धार्थः, एकस्मिनधिकरणे इत्युपादानात् पर्वतो धूमवान् वहेरित्यादौ पर्वतेतरत्व-महानमेतरत्वादेः इदं गुरु रूपादित्यादौ पृथिवीवाभाव-घटत्वाभावादेव न संग्रहः। न च तत्र मेषामपि मंग्राह्यवमस्तिति वाच्यं । व्याप्ति-पचधर्मतयोरेकतरभङ्ग- स्यावश्यकनया नत्र तयभिचारिलेनाविपितेन विशेषितेन वा माध्य- व्यभिचारित्वानुमानामम्भवात् रूपवान् द्रव्यवात् द्रव्यं सत्त्वादित्यादा- वपि पृथिवीवाभाव-घटवाभावादिर्न मंग्रायः जलसमवेतनित्यत्वा- दिविरोषितेन तत्तयभिचारित्वेन तत्र माध्ययभिचारानुमानसम्भवेऽपि नधभितारित्व-माध्यव्यभिचारित्वयोरेकस्मियधिकरणे हेतावमम्भ- वात् नव नदनुपाधित्वस्य उपाध्यायादिमकलतान्त्रिकममतत्वादिति मम्मे चतुरमम् । केचित्तु इतावेकायये हेतरूपे एकम्मिषधिकरणे एकम्यां हेत- यकाविति यावत्, तेन रूपवान् द्रव्यलात् द्रव्यं मत्त्वादित्यादौ पृथिवी- लाभाव-घटवाभावादिरपि मंगाया, रदं गुरु रूपादित्यादौ तु मन मंगायः एकम्या एव वशियारयोगोषक-पर्वताऽभपत्तिलमग्भवे धमान् बोरित्या पतिरन-महाममेरमाटेरपि मंहाम र नप नर नेपों मंपायन वसमापनपणम्य पाप्यायापत्तिरितिवाच ।

·तावचिन्तामणौ तप्तशणयापि तत्माधारणतया अग्रे व्याख्यास्यमानत्वात्। न च तत्र तेषां संग्रायवे अाधेयरेकवेयुक्तयुत्या अधिकरणयमिभेदेन अधि- करपाताव्यक्तिभेदात् प्रशतनच्यतावच्छेदकम्य तवाव्याप्यापत्तिः उर्क- युल्यनादरे रूपत्वावचिन्त्राधिकरणत्वस्याप्यविशेपेण भकलरूपाधिक- रणमाधारण कम्य मुवचनात् ददं गुरु कपादित्यादौ पृधिवौला- भावादावतियाप्तिः तत्र तदलक्ष्यनायाः सर्वमम्मतवादिति वार्य। यहाभिचारिखेन यविष्टायापकताकलेन विशिष्टं माध्यव्यभिचारित्वं माध्यनिष्ठाव्यापकताकव माधनम्य माधनतावच्छेदकावच्छिन्नमाध- नवृत्ति म उपाधिरित्ययात्। तथाच माधनतावच्छेदकावछिन्न- पामाधनव्यायापकतावच्छेदकं माध्यतावच्छेदकं माधनतावोदका- वच्छिन्नननमाधनव्यत्ययापकतावच्छेदको यो धर्मः माध्यममानाधि- कर पत्तितद्धर्मवत्यमुपाधिन मिति फलितमिति न कोऽपि दोष. रत्याः। तदमत् रूपवान् व्यत्यादित्यादौ पृथिवीलादेनपाधिलम्य उपाध्यायादिमकम्नताम्बिकामामतत्वात् । अन्ये तु परमावधिवदन्यचेन विभिएमाधनाधिकरणे माध्य- बदन्यत्र वर्तते तद्धमावधिपत्यमुपाधित्वमिति नक्ष्यतावचटक ला- पाल, नया द्रव्यववादिनाधिकाण्वस्य मकानाधिकरणमा- धारण एकत्वमतेऽपि रुपवान ट्रयम्यादित्यादी एपिरोलाभागदौ भागियानिः । न वा रुपसावचिनाधिकरणस्यकत्येऽपि रदं गुर पादियादी हानियाप्तिः, इत्यध पाभितरित्येन पहाव খিলাফল আখল মালাথি মাথমিখনি मादिपन म उपाधि नहुमाप्पियमुपाधिरिय: ममोपाय ·उपाधिवादः तवच्छिन्न पर्यवसितं साध्यं, स च धर्माः क्वचित् साधनमेव, कचिद्र्व्यत्वादि, क्वचिन्महानसत्वादि, वैशिट्यस्थ साधनाधिकरणेऽन्वया, निरुतमाध्यसमानाधिकरणत्वेन च नभूमौ विशेषणौय: तेन साध्यविरुद्धधर्म नातिव्याप्तिरिति लत्त्य- तावच्छेदकं परिष्कुर्वन्ति । तदसत् उदक्षरवादिति समासः । अत्र लक्ष्यतावच्छेदकस्यैव लक्षणलसम्भवेऽपि येन रूपेण ज्ञा- नस्य उपार्दोषत्वं तादृशं लक्षणमाह, 'लक्षणन्वित्यादिना, पर्यव- मितपदार्थमाइ, 'यद्धर्मति, 'यद्धविच्छेदेन' यद्धर्भवति, 'भाध्यं मसिद्ध माध्यं वर्तमानं, 'तदवच्छिन्न सामानाधिकरण्वसम्बन्धेन तादृशयत्किञ्चिद्धर्मविशिष्टमित्यर्थः, यथाश्रुतेऽवच्छेदकत्वं नाबान्यून- वृत्तित्वं न वानतिरिक्तवृत्तित्वं मित्रातनयत्वादीनां तदसम्भवात्, न वा स्वरूपसम्बन्धविशेषः मित्रातनयत्वादीनां तथात्वे मानाभावादि- त्यमगतलापत्तेः। अब व्यधिकरणयत्किञ्चिद्धर्मविशिएस्य माध्यस्य पर्य्यवमितपदार्थवे अप्रमिद्यापत्तिरतो धर्मविशेषपरिचयाय प्रसि- द्धान्तं न तु लत्तणघटकं, लक्षणन्तु सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन यत्किञ्चिद्धर्मविभिटमाध्यव्यापकत्वे सति माधनाव्यापकत्वमेव । केचित्त प्रसिद्ध निशितं, एतच्च पर्यवमितपदार्थतया स्वरूप- कथनमित्याहुः। 'कचित् साधनमेवेति काकः म्यामो मिवातनयबादित्यादा- वित्यर्थः, 'कचित् द्रव्यत्वादौति वायुर्वहिरिन्द्रियप्रत्यक्षः ममेयना- दिस्यादावित्यर्थः, 'कचिन्महानमन्वादीति धमवान् बरिज्यादा- ·वाचचिन्तामो वित्यर्थः । न च तवान्धनादेः प्रथमाध्यव्यापकत्वस्यैव सम्भवात् अव- छिन्नमाध्यव्यापकत्वं अतोऽभ्युपेयमिति वाच्यं। शुद्धमाध्यापकले- ऽपि विशिष्टमाध्ययापकवानपायात्, परन्तु व्यर्थविमेषणतया वि. मिष्टं व्याप्यतावच्छेदकं भवतु न वेत्यन्यदेतत् । ननु मामानाधि- करण्यमभर्गण यत्किश्चिद्धर्मविमिष्टम्य माध्यस्य व्यापकले मति साधनाव्यापकवस्य सक्षणले वद्धिमान् धूमादित्यादिमखेतावपि मपवैकदेशतिधर्मस्य यधनवत्वादेरपाधिताममनः महनसत्वाद्य- वछिन्नवत्यादिव्यापकत्वादिति चेदत्रोपाध्यायाः पद्धर्मविभिटमा- ध्ययापकलं नर्मविमिष्टमाधनाव्यापकत्यम्यैव विवक्षितत्वात् । न चैवं 'कचिन्मयाममत्वादीति मूतममङ्गतं तदिमिरमाधनायापकवाय पार्टेन्धनादावभावादिति वा । धूमानधिकरणबाधिकरणम्यापि महानमभ्य मत्वात् । तदिमिष्टत्वच मामानाधिकरथमम्बन्धेन तेन रूपवान् पिवीलादिग्यादौ तद्घटोत्पत्तिकालीनत्वविगिरफपया- पक्रम्य नघटे नदिभिष्टएथिवीवायापकम्य तद्घटान्यत्वस्य भोपा- धिवप्रमः, माध्यपदच माध्यतावोदकविमिरमाध्यपरं, तेन गुण- कमान्यत्वादिविमिष्टमत्तावान् प्रमेयवादित्यादौ ट्य-कमान्यवादि- विगिरमत्तास्थापके नामप्रमेयवायापके च गुणवादी मानियाप्तिः। भाधमपदमपि भाधनतावच्छेदकार्वाचनमाधमपरं, तेम द्रव्यं गुज- कमान्यविमिएमचादित्यादी ट्रय-गुणान्यतरमविगिएट्रयमयापक मामतापा स्यापके प गुफापत्ये नातियाभिः, इदं गुरु पादियादौ प्रथिवीवाभावादिति रुपान् द्रव्यत्वात् मा. कामान्या पटादित्यादावपि प्रपियोवाभाव-गएकात्तभेदादि ·उपाधिवादः लक्ष्य इति न तवाव्याप्तिरिति भावः । रूपवान् द्रव्यत्वादित्यादौ पृथिवीवाभावादेर्लक्ष्यतापक्षेत 'पद्धविच्छेद' इति सप्तमौ यद्धर्म- विभिष्ट इत्यर्थः, माधनाधिकरण इति शेषः, 'नमध्दश्च निषेधार्थकः, 'प्रमिद्धे वर्तमानं, तथाच माध्यानधिकरणमाधनाधिकरणवृत्ति- धर्मावच्छिन्नमाध्यव्यापकतावच्छेदकत्वे सति साधनाव्यापकतावच्छेदको यो धर्मस्तदत्तमुपाधित्वमिति फलितं, विशिएमाध्ययापकोपाधा- वव्याप्तिवारणायावच्छिन्नान्त माध्यविशेषणं, रूपवान् द्रव्यलादित्यादौ साध्यानधिकरणं साधनाधिकरणं वाय्यादि तत्तिधर्मी वायु- अप्लान्यतरवादिस्तद्धर्मावच्छिन्नमाध्यव्यापक एवं प्रथिवीवाभावादि- रिति तत्रापि लक्षणममन्वयः । यत्किञ्चिद्धावछिन्नसाध्ययाप- कलस्य माधनाधिकरणवृत्तिधर्मावच्छिन्नमाध्यव्यापकत्वस्य वाभि- धाने वहिमान् धूमादित्यादिमढ़ेतावपि माध्ययाप्यमहानसत्व- व्यन्ननवत्वादेरप्युपाधितापत्तिरिति मायानधिकरणसाधनाधिक- रणवृत्तित्वं धर्मविशेषणं, माध्यानधिकरणसाधनाधिकरणव मद्धता- वमिद्धमतो न तोपतादवस्यम्। मानमत्वय्यअनवत्वादेरपि महानम-अलहदान्यतरत्वादिविभिटमाध्यव्यापकतया तदोपतादव- स्यवारणाय माधनाधिकरणप्रवेशः, माधनाधिकरणवध साधन- तावोदकविशियाधिकरणलं, तेन द्रयं गुण-कर्मान्यबविशिष्ट- मचादित्यप माध्यानधिकरणमाधमाधिकरणनिरूप-पटान्यतर- बावच्छिन्नमाध्ययापक) पृथिवौलादी नातिव्याप्तिः । () ভাঙ্গিদেষথিখাতিমালালাবাদ माध्या- वापस ख...।

·२४३ तत्वचिन्तामणौ वाय। नधिकरपसाधनतावच्छेदकविशिष्टमाधनाधिकरणप्रसिद्धः साध्या- मधिकरणवमपि माध्यतावच्छेदकविमिष्टानधिकरणलं, तेन गुण- कमान्यत्वविभिएसत्तावान् जातेरित्यत्र भत्तानधिकरणजात्यधिकरणा- प्रमिद्धवावपि द्रव्यत्वादी नाव्याप्तिः । न चैवमुपाधिारीरभान एवं माध्यव्यभिचारभानादुपाधिव्यभिचारेण पुनर्यभिचारानुमानमफलं स्यादिति हेतुविधेय्यकमाध्ययभिचारप्रकारकशानार्थं तदनुमानम्यावग्यकत्वात् तादृशज्ञानस्यैव प्रतिवन्धकत्वात् यत्रोपा- धित्वज्ञानात् पूर्व साधनाधिकरणस्य न साध्यानधिकरणव ज्ञान तत्र निश्तिोपाधित्वाभावस्यापोटत्वात् । साध्यव्यापकवमपि भाध्यता- वच्छेदकविशिष्टमायव्यापकत्वं बोध्यं, अन्यथा गुण-कर्मान्यत्वविशिष्ट- सत्तावान् आनेरित्यत्र यत्वादावव्याश्यापत्तेः तत्र द्रव्य-गुणान्य- नरव-ट्रव्य-कर्मान्यतरवादिरूपतादृशधर्मावच्छिन्नविशिष्टमत्तास्थाप- कत्वेऽपि तादृयाद्धमत्ताव्यापकविरहात् । न च निम्नमाध्यानधि- करणनिरुकमाधनाधिकरणवृत्तिधर्मावच्छिन्ननिरुतमाध्यममानाधि- कर पत्तित्वे मतीत्येवास्तु किं व्यापकतावच्छेदकत्वपर्यन्तानुम- रणेन तादृशमाध्यममानाधिकरणत्तिलञ्च तादृशमाध्याधिकरणनि- कपिताधेयतावच्छेदकावं तेन द्रव्यं भवादित्यत्र द्रव्यान्यलविभिटमत्त्वे नातिव्याप्तिरिति वाच्यं । व्यापकत्वामवेशे उपाधिशरीरभानस्य उपाधिव्यभिचारित्वनिष्ठमाध्ययभिचारित्वयाभिग्रहोपयोगितामा वात् यथामनिवेशे वैयाभावात् । धूमवान् वहेरित्यादी माध- नव्यापकग्य प्रमेयवादेलारणय माधनायापकतावच्छेदकवप्रवेमा, माधनपदछ माधनतावोदकावचित्रमाधनपर, नेम ट्रव्यं गुणान्य- ·उपाधिवादः। ३०५ तथाहि समव्याप्तस्व विपमव्याप्तस्य वा साध्यव्यापकस्य व्यभिचारेण साधनस्य साध्यव्यभिचारः स्फुट एव यापकव्यभिचारिणस्तद्याप्यव्यभिचारनियमात्, साध- नावच्छिन्न-पक्षधमविच्छिन्नसाध्यव्यापकयाळभिचारि- तविमिटमत्त्वादित्यत्र ट्रव्य-कर्मान्यतरत्नादिरूपतामधविच्छिन्न- माध्यव्यापके गुणान्यत्वे नातिव्याप्तिः। न चैवं इदं गुरु रूपादित्या- दावपि जन-तेजोन्यतरत्नादिरूपतादृशधर्मविशिरमाध्यव्यापकतया पृथिवीरतिरूपाव्यापकतया च पृथिवीलाभावादेरुपाधितापत्तिः पिवीत्वाभावयभिचारिरूपव्यतः पृथिवीमात्रनिष्ठनया माधय्यभि- पारिवाभावात्तत्र तदनुपाधिवस्य सर्वमम्मतत्वादिति वाच्यं। पूर्व- दलप्रविष्टा या माधनव्यतिः माधनतावच्छेदकविशिष्टतसाधन- व्यातव्यापकत्वम्य चिवचितत्वात, द्रव्यत्वाभाववान मन्वादित्यत्र स्वाभाव- बहतिवापखव्यभिचारित्वेन माध्ययभिवारानुमानममाऽपि मंयो- गाभावादिन मंगाः, तेन उपाध्यायमनेऽत्र मते एन नत्रा- प्याप्तिरिति ममामः । दामों प्रसङ्गादुपाधियभिचारेण माध्यभिचारानुमितेः मयारं प्युपादयनि, 'तथा होति. 'ममव्याप्तम्य' माध्ययाप्यय, 'विषमयाप्त मायायायाय, यथायुतीय माध्ययापकदम्य येव- सार, 'मायभिचारः' माध्यभिधारणतः, 'फुट एव स्फुटनर প্রহ্মা, শিখন অনিনিধি, মাখনু মা- मिशरिलमेव मापन भाभयभिचारिमपरः मान्यत, मनु ·तत्त्वचिन्तामणौ वेन साधनस्य साध्यव्यभिचारित्वमेव, यथा ध्वंसस्या- नित्यत्वे साध्ये भावत्वस्य, वायोः प्रत्यक्षत्वे साध्ये उद्भूत- रूपवत्त्वस्य च, विशेपणाव्यभिचारिणि साधने विशिष्ट- विभिष्टमाध्यव्यापकव्यभिचारिवेन विशिष्टमाध्ययभिचारित्वग्रह एवं सम्भवति न तु शुद्धमाध्ययभिशरयइत्यत आह, 'विशेषणेति, 'विशेष्येति विशेष्वव्यभिचारिकरूपतानियमादित्यर्थ । न च विधि- याभाव-विशय्याभावयोमदैन व्यभिचारभेदात् कथ विभिव्य- भिचारो विभेय्ययभिचारात्मक एवेति वाच्या विशिष्टाभावो विशेष्य- विशेषणाभावाभ्या नानिरिभ्यत इत्यभिप्रायात्, विशिष्टाभावम्या- तिरिकवेऽपि विमेय्याभावाधिकरणस्य विशिष्टाभावाधिकरणल- नियमेन विगेय्याभावाधिकरणवृत्तित्वस्य विविष्टाभावाधिकरण- जिवरूपत्वाच । 'अतएवेति यतएव विशेषणव्यभिचारिणि माधने विमिटमाध्यव्यभिचारी विगेथीभूतप्रथमाध्ययभिधारस्वरूपोऽतएवे- त्य , नार्थान्तरमिनि वायु प्रत्यक्ष प्रायवपर्यायवादित्यादाबहूत- रूपवययभिचारित्वेन विभिष्टमाध्ययभिचारमाधने नामरमित्यर्थ , "विमपणेनि, यत सत्यादि , पतधमंतावनादिति विशेष्यव्यभिचारि- नरविभिएमाध्ययभिचारितम्य साधग्रहमहकारादित्यर्थ, विप्रेषणा- यभिचारिमाधने विभिएमाध्यभिचारम्न विगेथ्योभतराद्धमाथाय- भिचारमापत्तन विशयीतामाध्ययभिचारदापि व्यापकतावो. (१) तपा सित मियामागे विरप्याभावदपा, विशिष्य HAREमामापनि मा ।

·उपाधिवादः। ३४७ व्यभिचारस्य विशेष्यव्यभिचारित्वनियमात्। अतएव नार्थान्तरं विपणाव्यभिचारित्वेन जाते साधने विशि- व्यभिचारः सिध्यन् विशेष्यसाध्याव्यभिचारमादायैव दकावच्छिन्नत्वादिति भावः। न च तस्य व्यापकतावच्छेदकावच्छिन्न- स्वेऽप्यनुमितेयांपकतावच्छेदकप्रकारकत्वनियमादिशिष्टमाध्ययभिचा- रित्वकारिकैव धीः स्यात् तयाचार्थान्तरमेव शुद्धसाध्यव्यभिचारित्व- प्रकारकबुद्धेरेव कारणीभूतव्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धकत्वेनोद्देश्यत्वादिनि बाय। इतरकोटिवाधसहकारेण व्यापकतानवच्छेदकरूपेणपि च्याप- कतावच्छेदकावच्छिन्नानुमितिस्वीकारात्। 'अन्यथा' विशेय्ययभिचा- रिवाविषयकले, 'अपर्यवसानात्' अपर्य्यवमानप्रसङ्गात् अप्रमात्वप्रम- गादिति यावत्, विशेषणव्यभिचारित्वस्य नत्र बाधितत्वादिति भावः । ननु तथापि अनुमितेयापकतावच्छेदकमकारकत्वनियमे पक्षधर्म- नायलादपि प्रथमाध्ययभिधारिलमकारिका धौन सम्भवतीत्यस्वरमा- दाइ, 'यदेति, द्रव्यप्रत्यक्षवेति द्रव्यत्वावछिन्नमत्यववेत्यर्थः, महत्त्ववत्' पबुरादिनिष्ठमहत्त्ववत्, तेन पटादिवृत्तिमहत्त्वस्य माध्य-माधनविक- नोपि न पतिः। दूदवानुमान प्रत्यक्षपरिमाणवत्त्वायुपायभिमायण मत् उगतरूपवत्वोपाभ्यभिप्रायेणं तस्मात्मनि व्यभिचारेण द्रव्यत्वा- पशिषप्रत्यक्षलायापकपात्, तदयभिधारिखम्य सुखादी प्रत्यक्षत- यभिचारिलयभिचाराय त्यपि द्रष्टयाम च 'द्रव्यप्रत्यलयापरयर द्रप्यपदयर्थमिति वार्य । प्रत्यसपरिमाणवतादियभिचारिखमोर - ·तत्वचिन्तामो सिध्यति पक्षधर्मतावलात् अन्यथा प्रतीतेरपर्यवसा- नात् । न च पक्षधर्मातावलात् प्रशसिहावान्तरम् । यहा प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वं प्रत्यक्षत्वव्यभिचारिद्रव्यत्वाव्य. धेयं । " हेतुवान्, द्रव्यप्रत्यक्षवव्यापकत्वोपन्यामम् नर्कप्रदर्शनायेति,(३) 'श्याम- मिवातनयत्वेति मित्रातनयत्वावछिन्नमामलेत्यर्थः,प्रचापि शाकपा- कजलयभिचारितादित्येव हेतु', व्यापकबोपन्यामम्त तर्कप्रदानाति ववदिनि, ननु अघटत्व घटभेदः म च नान्वयेन दृष्टान्ताः मन्यन्तविशेषाभावेन माधन विकलत्वात्, नापि यतिरेकेपा, माध्यम्य तत्र मत्वादिति चेत् अवारमहरुचरणा:(१) ययाहि धूमलविगिटप्रमे- पत्वं वज्यव्यभिचारि तथा मित्रातनयत्वादिविभिष्टं मदघटावमपि मिरातनयलायभिचार्योति भावः। ननु मिवातनयलायभिचारिलं मित्रात नयवाभाववत्तिलं तञ्चमियातनयन विगिटपटलेऽपिनाम्ति विमिएम्यानतिरिझतया गुणाघन्यत्वविभिएमत्ताया गुणादिनिलर- मिरातमयवाटिविमिटाघटत्वम्यापि मिवातनयभिषे मत्वादम्पमा- वादत्तिवरूपाययभिचारित्वमपि न धूमलविशिष्टममेयवे याच (१) पत्र “यो पहायस्यभिचारी भ्यात् श तमिधारी स्यादिति ঘদ্বািয়িী এমিদাবিলিমােহময়ীগন্ধমান্ধবয়- सामनाये, तर यदि माधयाभिचार माध्यभिचारयाप्यो मात् तदा भारनि मात्" अधिक पाठ सपिसिएको (0) पारिमा सिम..

·उपाधिवादः। ३४८ भिचारित्वे सति द्रव्यप्रत्यक्षत्वव्यापकव्यभिचारित्वान्म- हत्त्ववत्, तथा मित्रातनयत्वं श्यामत्वव्यभिचारि मित्रा- - माधनविकलो दृष्टान्तः इत्यतोव्यापकत्वरूपमव्यभिचारं निक्ति, 'अव्य- भिचारश्चेति,'तत्समानाधिकरणेति तत् मित्रातनयत्वं ममानाधिकर- - पणत्यन्ताभावाप्रतियोगि यस्येति बहुमीहिः, वसमानाधिकरणात्य- नाभावाप्रतियोगिमित्रातनयत्वकत्वमित्यर्थः । यथाश्रुते मित्रातनयत्व- व्यापकत्वस्यैव फलतो मिवातनयत्वाव्यभिचारित्वरूपतया शाकपाकजत्व- व्यभिचारित्वरूपस्य विशेय्यदलस्य वैयर्थापत्तेः। न च भिन्नधर्मिकत्वान्न वैयर्थमिति(वाच्य। तथापि गाकपाकजलव्यभिचारिलस्य भाकपाक- जवाभाववनि वर्तमानवरूपतया शाकपाकजवाभाववदंशवैयपित्ते- १ळरत्वात् मिचातनयत्वव्यापकत्वे सति वर्तमानत्वस्यैव सम्यक्त्वात् । 'अभेदेऽपौति विशिष्टस्य केवलादनतिरिक्तत्वेऽपौत्यर्थः, विशिष्टस्यान- तिरिकत्वेऽपि तनिरूपिताधारताया मित्रातनयभिनेभावादिति भावः । यद्यप्येवं श्यामवप्रकारकप्रमाविशेय्यवादावेव व्यभिचारः तस्थापि मित्रातनयत्वादिविगिटीभूय मित्रातनयत्वाव्यभिचारित्वात् शाकपाकजवाभाववहत्तित्वरूपशाकपाकजवव्यभिचारित्वाच्च, तथापि माकपाकजत्वव्यभिचारित्वमपि स्वसमानाधिकरणत्यन्ताभावप्रतियो- गिमाकपाकजत्वकत्वं तथाच स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियो- (१) तथाच खसमानाधिकरणच्याप्यतावच्छेदकधर्ममान्तरघटितत्वस्यैव व्यर्थविशेषणघटितत्वरूपतया भिन्नधर्मिकत्वे खसमानाधिकरणत्वविरहा. देवन व्यर्थविशेषणघटितत्वसम्भव इति भावः।

·सावचिन्तामणे तनयत्वाव्यभिचारित्वे सति श्याममिचातनयत्वव्या- पकयभिचारित्वात् अघटत्ववत्, अव्यभिचारथ तत्स- । गिमिवातनयलकवे मति खममानाधिकरणात्यन्ताभावपतियोगि- गाकपाकालकत्वादिनि फलितं, स्वपदयञ्च एकधर्मावच्छिम्रबोध- कमतो न कोपि दोष इत्याहुः। मव्यास्त अघटत्वं व्यतिरेकेणैव दृष्टान्तः, मिवातनयत्वम्य मित्राज- न्यतविभिटपुंस्वाख्यावयबविशेषरूपस्य ममवेतवसम्बन्धेनैव म्यापनानु- माने हेतुनया ममवेतवमम्बन्धेन ग्यामत्यव्यभिचारस्यैवाव माध्यत्वेन माथाभावस्यापि तत्र मत्त्वात् । यदि च भिवातनयावं प्रते मिचा- गन्यतावच्छेदकधर्मवत्तमात्रमधिकम्य व्यर्थलात्, तथापि तादृशधर्मभ्य जातिविशेषरूपतया ममवायसम्बन्धेन नामखयभिचारस्यैवाय माध्य- न्येम माध्याभावम्य सुतरां तच मत्वादिति भावः। ननु मित्राननय- साव्यभित्वारिलं कुतो मित्रातनयत्वेऽभिचारस्य भेदगर्भवादनी रेत: स्वरूपामिद्ध इत्यत आह, 'अव्यभिचारयति, 'तासमानाधिकरणेति पूर्ववदायोति, नपाच मित्रान नयवाभाववत्तियं फलितं, यथा- युने देतायुकरीत्या वियदानघटकगाकपाकजवाभाववदंगवे पर्या- पर., 'मराभेदेपोति, तम्य भेदागर्भवादिनि भाव पनि प्राजः। मित्रानु पघट रति गौरमिजानमयमंगाभेदः, नाच गौर- मिपातनयभिधमांगनेव दृष्टाम्न हत्यामः, नमते 'प्रत्यभिचार- देवादिपन्यप्तमयमारचोनमोषः। भार्यानुनमु अपट पटभेदःम चायन न दृशन्नः साध- ·उपाधिवादः ३५१ मानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं तक्षाभेदेऽपि। यहा यः साधनव्यभिचारी साध्यव्यभिचारोन्नायकः नविकलवात् अधिकरणभेदेन घटभेदस्य भेदाभावात्। नापि व्यति- रेकेण, मिधाननयत्वं न मिचाजन्यतावच्छेदकधर्मवत्त्वमात्रं तस्य तनय- बाखरूपन्नात्, अत एव न मित्राजन्यत्वविशिष्टपुस्खाख्यावयवविशेषः प्राचां नये वृत्यनियामकसम्बन्धस्य शक्यतावच्छेदकतानवच्छेदकतया तस्यापि तनयत्वास्वरूपत्वात्, अपि तु मित्राजन्यस्वविशिष्टपुंस्वा- ख्यावयवविशेषसमवेतत्वं, छिनलिङ्गखण्डशरीरंतु नपुंसकवन्न पुत्रः, तथाच खरूपसम्बन्धेनैव तस्य स्थापनानुमाने हेततया मरूपसम्ब- न्धेन म्यामवयभिचारस्यैवात्र माध्यत्वेनाघटत्वे साध्याभावविरहादि- त्यामकायामाह, 'अव्यभिचारश्चेति, 'तत्समानाधिकरणेति मिषा- तनयवाधिकरणभूतयत्किञ्चिद्यक्तिनिष्ठेत्यर्थः, तेन मिचातनयत्व- ममानाधिकरणत्वं फलितं, यथाश्रुते हेतावुक्तरीत्या व्यर्थविशेषणत्वा- पत्तेः, तिचेति, 'अभेदेऽपि' घटभेदस्थाधिकरणभेदेन भेदाभावेऽपि, वास्तौति शेषः । न चैव श्यामत्वादावेव व्यभिचारः तस्यापि मित्रा- तनयत्वसमानाधिकरणत्वात् शाकपाकजत्वव्यभिचारिलाच इति वाचं। थभित्रधिकरणे मित्रातनयबमामानाधिकरण्यं तत्र भाक- पाकनवव्यभिचारित्वस्य विवतितत्वात् मित्रातनये भाकपाकाल- व्यभिचारिलादिति तु फलितार्थ इत्याहुः । नवे साध्ययभिचारानुमापकत्वेनोपाधिव्यभिचारस्यैव दोषतया म एव उपन्यसितमुचितो नोपाधिरिति मागुनदोषो दुबार दून्य- ·२५२ तत्वचिन्तामो स उपाधिः तत्त्वञ्च साक्षात् परम्परया वेति नार्थी- न्तरम्। किञ्च अर्थान्तरस्य पुरुषदेयित्वादाभासान्त- खरबादाह, 'यद्दति, 'यः साधनयभिचारोति यः माधनव्यभिचारी स उपाधिः माध्यव्यभिचारोनायकः स स्वयमेव माधने माध्ययभि- चारोबायकः इति योजना, स्वरूपसम्बन्धेन तद्यभिचारस्यैव तम्यापि व्यभिचारितासम्बन्धेन माधनवृत्तित्वात् साध्यव्यभिचारव्याप्यत्वाच, नयाच वधूिमव्यभिचारी आ;न्धनवत्त्वादित्यादिरेव व्यभिचारा- नुमानप्रयोगः। न च व्यभिचारितादिसम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकतया न व्याप्यतावच्छेदकलसम्भव इति वाच्यं । वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्या- भावप्रतियोगितावच्छेदकवानभ्युपगमान् व्यापकतावच्छेदकत्वासम्भवे- ऽपि, व्याप्यतावच्छेदकत्वे वाधकाभावादिह इनावुपाधिरिति प्रतीत्या व्यभिचारितासम्बन्ध स्थापि वृत्तिनियमकवाचेति भावः । करका पृथिवी कठिनसंयोगववादित्यादी माधनव्यापकस्यानुपणा- गौतस्पर्मवत्त्वाधुपाधेर्दिोषदर्मिनां माधने साध्यव्यभिचारानुमापकत्वा- मम्भवात् व्यभिचार्थन्तमुपाधिविरूपणं, साधन व्यभिचारि- यम्येति व्युत्पत्त्या माधनायापकत्वं तदर्थः, 'तत्त्वञ्चेति विविष्टमाध्यव्यापकोपाधे- स्तत्ववेत्यर्थः, 'माक्षात्' प्रागुकरीत्या विशेषणव्यभिचारित्वादिविशेषण- महकारेण माचात, 'परम्परया वा पूर्वपक्षग्रन्योतकमेण पद्धसाध्य- व्यभिचारानुमापकविगिष्टमाध्यव्यभिचारानुमितिद्वारा वा, 'नार्था- (२) यापकत्वान्तर्गतापतियोगियघटकप्रतियोगित्वस्य व्यापकताघटक- सम्बन्धावनिवेग विषितत्वादिति माव।

·उपाधिवादः। ३५५ रस्य तवाभावादुपाधिरेव भावत्वादिकं दोषः। न चैवं 'शब्दोऽभिधेयः प्रमेयत्वादित्यवाश्रावणत्वं जलं प्रमेयं रसंवत्त्वादित्यच पृथिवीत्वमुपाधिः स्यात्', केवलान्वयि- नरमिति ध्वंसो विनाशौ जन्यत्वादित्यादौ विशिष्टसाध्यव्यापक- भावत्वाद्युझावने नार्थान्तरमित्यर्थः । न च तस्यापि ‘परम्परया वेति पक्षे प्रथमं तदुद्भावनेऽप्राप्तकालबमस्त्येव अन्यथा उपाधिसाधक- तत्साधकादिपरम्परया अयुद्धावनेऽप्राप्तकालत्वं न स्यादिति वाच्यं । प्रथमं शद्धसाध्यव्यभिचार एव उनान्यः, तत्र कथन्तायां तद्धेतत्वेन विशेषणव्यभिचारित्वे मति विशिष्टसाध्यव्यभिचारित्वमुद्भाव्यं, तत्र विशेषकथन्तायां न तत्वेन विभिष्टसाध्यव्यापकोपाधिरुद्भाव्यः, इत्य- प्राप्तकालबविरहात्। न च तथापि साक्षात् शुद्धमाध्यव्यभिचा- रानमापकत्वात् विशिष्टसाध्यव्यापकोपार्दोषत्वं न स्यादिति वाच्यं । भावात्परम्परामाधारणव्यभिचारानुमापकत्वस्यैव दोषतायां तन्त्रत्वा- दिति भावः। केचित्तु प्राकारान्तरेण लक्ष्यतावच्छेदकं निर्वनि, 'यति, 'यः माधनव्यभिचारी' साधननिष्ठो यद्यभिचारः, 'साध्यव्यभिचारी- धायकः' साध्यव्यभिचारानुमितिस्वरूपयोग्यः, साध्यव्यभिचारसमा- नाधिकरण इति यावत्, स उपाधिरित्यर्थः, द्रव्यं पृथिवीलादि- त्यादिमद्धेतौ माध्यव्यापकस्य गुणवत्त्वादेः माध्यव्याप्यस्य घटत्वादेश्योपा- (१) एथिवीत्वमुपाधिः स्यादिति वायं इति ख•। 45 ·३५० वावचिन्तामयी त्वसाधकप्रमाणेन तव साध्यसिद्धरुपाधैर्विशिष्टाव्याप- कत्वात् । न च पक्षेतरे स्वव्याघातकत्वेनानुपाधावति- धितावारणाय निठान्न व्यभिचारविशेषण, तथाच साधनतावच्छेद- कावच्छिन्नसाधनाधिकरणत्वत्तिव विशिष्टयद्यविच्छिनयभिचारि- बनिरूपिताधिकरणत्वं माध्ययभिचारसमानाधिकरणं तद्धर्मवत्व- मुपाधिरिति फलितं । द्रव्यं विमिटमत्त्वादित्यादौ विशिष्टस्यान- तिरिक्तत्वेऽपि गुणवत्त्वादौ नातिव्याप्तिः, न वा श्राश्रयभेदेऽपि एकधर्मावच्छिन्वयभिचारस्यैकत्वनये द्रव्यं पृथिवीत्वादित्यादौ घट- वादावतिव्याप्तिस्तदवस्था पृथिवीत्वाधिकरणत्वनिष्ठघटत्वयभिचारस्य सत्ताधिकरणत्ववृत्तित्वेऽपि पृथिवीखाधिकरणत्ववृत्तित्वविभिष्टय टलव्यभिचारितनिरूपिताधिकरणवस्य पृथिवीत्वाधिकरणव एवं सत्त्वात्तव साध्यव्यभिचारित्वविरहात् । न च नदारणाय व्याप्यत्वमेव खरूपयोग्यत्वं विवच्यतामिति वाच्यं । विशिष्टयापकोपाधावव्या- स्यापत्तेः नद्यभिचारम्य माधनाधिकरणत्वनिष्ठत्वेऽपि माध्यव्यभिचा- राव्याप्यत्वात् श्राश्रयभेदेन व्यभिचारभेदाभावात् पूर्ववविरुफसाध्य- ममानाधिकरणदृत्तित्वेनापि नद्धी विशेषणीयः तेन धमवान् वहेरित्यादौ माधविरुद्ध जम्नलादौ नातिव्याप्तिः उकिवैपियाच पूर्वस्मात् भेदः। रूपवान् द्र्व्यत्वादिदं गुरु रूपादित्यादौ प्रथि- वोलामाव-घटत्वाभावादावतिव्याप्तिवारणन्तु पूर्ववत् । तत्पश्चेति व्यभिचारानुमित्युपाधायकववेत्यर्थः, 'माशात्परम्परया वैति पद्ध- माध्ययापकमले माशात विशिष्टमाययापकम्यले च पूर्वपक्षोत.

·उमाधिवाद। व्याप्तिः तत्रानुकूलतर्काभावेन साध्यव्यापकत्वानिश्च- यात् सहचारदर्शनादेस्तेन विना संशायकत्वादित्युक्तं । बाधोन्नौते चानुकूलतकोऽत्येवेति, एवं पर्वतावयय- त्यन्यत्वादेरपि नापाधित्वं पक्षमाचव्यावर्तकविशेष- क्रमेण शुद्धमाध्ययभिचारानुमापकविशिष्टमाध्ययभिचारानुमिति- द्वारा इत्यर्थः, 'नार्थान्तरमिति ध्वंसोविनाशी जन्यत्वादित्यादौ विषिष्टमाध्यव्यापकभावत्वाशुद्भावने नार्थान्तरमित्यर्थः, एतच प्रसङ्गान् खरूपकथनं, न तु लक्ष्यतावच्छेदकघटकतयैव तदभिधानं तब स्वरूपयोग्यताया एव घटकवादित्याजः । अभ्युपगमवादेनाह, 'किञ्चेति, 'पुरुषदोषवादिति उद्भावकस्य पुरुषस्य निग्रहस्थानमात्रत्वादित्यर्थः, मात्रपदादुपाधिलिङ्गकव्यभिचा- रानमितिप्रतिबन्धकत्वव्यवच्छेदः, श्राभामान्तरस्य व्यभिचारानुमिति- प्रतिबन्धकान्तरस्थ, 'त' व्यभिचारानुमितिपूर्वदशायां, 'उपाधिरेवेति तत्र ध्वंसो विनाशी जन्यत्वादित्यादौ भाववादिकमुपाधिदाप एवेति योजना, तेनापि परम्परया व्यभिचारानुमितिनिक्हेण परोक्तमाध्य- सिद्धिप्रतिबन्धस्य उद्देश्यस्य निर्बाहादिति भावः । न चैवमिति, ‘एवं' अवच्छिन्नमाध्यव्यापकस्यापि दोषतामयोजकत्वे, 'अश्रावणवमिति, तत्र पक्षधर्मगुणत्वावच्छिन्नमाध्यव्यापकत्वाज्ञानसम्भवादिति भावः । 'पृथिवौत्वमिति, तत्र पक्षधर्मवत्त्वावच्छिनसाध्यव्यापकत्वज्ञानसम्भ- वादिति भावः । 'उपाधिः स्यात्' दोषः स्यात्, 'तव' शब्द-जलयोः "विभिशाव्यापकबादिति पवधर्मगुणत्वाचवच्छिषपाध्यव्यापकत्वानिव- ·तावचिन्तामो एयवान् । अतएव धूमे श्रा.न्धनप्रभवह्निमत्त्वं, यादित्यर्थः । केवलान्वयित्वमाधकमानाभावे तु नस्य तथाबुद्धि- रपि दोषो भवत्येवेति भावः । 'स्वव्याघातकत्वेनेति उपाधि- मावस्य दूषकवव्याघातकत्वेनेत्यर्थः, पोतरस्योपाधित्वे सर्व चैव नादृ- भोपाधिसम्भवनानुमानमाचोच्छेदे व्यभिचारानुमामाधीनस्थोपाधे- पकत्वस्यासम्भवादिति भावः । 'अतिव्याप्तिः' उतरूपज्ञानस्यदोष- 'खापत्तिः, यत्वाधवच्छिन्नमाध्ययापकत्व-तवच्छिंबमाधनाव्यापक- बचानस्य तत्रापि सम्भवादिति भावः । 'माध्यव्यापकवानिशया- दिति यद्धर्मावच्छिन्नसाधनाव्यापकत्वं नद्धविच्छिषमाध्यय्यापक- लानियादित्यर्थः, यदा त तन्निथयो भवति तदा बाधोबीत- पोतरे तविधयव तविष्तविश्वयोऽपि भवत्येव दोष इति भावः । मंगायकत्वात्' व्यभिचारमन्देहाधायकत्वात् । 'अनुकूल- तर्कोऽस्त्येवेति उपाध्यभाववति परे साध्याभावनिश्चयस्यैव व्यभिचार- संशयानिवन्धकवे नानुकूलतर्कवादिति भावः । 'नोपाधित्व' नोपाधि- वनिमयः, 'पदमावेति, यद्यपि पर्वतावयवरूपादेरपि व्यावर्तनान पक्षमाचच्यावर्तकविश्रेषणवत्र पाधिलानिश्चये भयोजक तथापि सुम्यार्षकवतिमत्ययोत्तरवप्रत्ययात्यक्षमात्रव्यावर्तकं विशेषणं यच पचेतरे नतुल्यवादित्यर्थः, तथाच नत्र यथानुकूलतर्काभावेन म' नाममाध्यापकतानिथयः नयाधापीति भावः । 'अतएवेति थापकतापाइकानुकूमतमतादेवेत्यर्थः, 'उपाधि उपाधित्वेन (१) चामयिवधायकमागासवतार लिति ख..!

·उपाधिवादः द्रव्यवहिरिन्द्रियप्रत्यक्षत्वे उद्भूतरूपवत्त्वं, मित्रातनय- श्यामत्वे शाकपाकजत्वं, जन्यानित्यत्वे भावत्वमुपाधिः, तदुत्कण साध्योत्कर्षात्, अनन्यथासिद्धान्वयव्यतिरे- कता वैद्यकात् कारणतावगमेन घटोन्मजनप्रसङ्गेन साध्यव्यापकतानिश्चयात, तत् किं कार्य-कारणयोरेव व्याप्तिः तथाच बहु व्याकुलो स्यादिति चेत् । न । निश्चितः, यथासँख्यमनुकूलतमा, 'तदुत्कणेति पाईन्धनप्रभ- ववड्युत्कर्षेण धमोत्कर्षादित्यर्थः, द्वितीये तर्कमाइ, 'अनन्यथेति । द्रव्यवहिरिन्द्रियप्रत्यवं प्रति उद्भूतरूपस्यानन्यथासिद्धान्वयव्यतिरेका- दित्यर्थः(१), तीये तर्कमाह, 'वैद्यकादिति, वैद्यकेन नरीयश्यामवं प्रति भाकपाकस्य जनकत्वकथनादिति भावः । 'कारणावगमेनेति बान्धनप्रभववयादौनां धूमादिकं प्रति कारणतानिश्चयेनेत्यर्थः, चतुर्थे तर्कमाइ, 'घटोन्मजनेति ध्वंसस्यापि ध्वंसप्रतियोगित्वे ध्वस- प्रतियोगिनो घटस्य पुनः परावृत्तिप्रसङ्गेनेत्यर्थः, ध्वंस-प्रागभावान- धिकरणकालस्य प्रतियोग्यधिकरणत्वनियमादिति भावः । इदमा- पाततः प्रतियोगिनो ध्वंसेऽपि यथा प्रागभावध्वंमस्तथा ध्वंसस्य ध्वंमोऽपि प्रतियोगिनो ध्वंम इत्युकावेव घटोन्मजनप्रमङ्गवारणम- सवात्। वनुतनु अप्रामाणिकानन्तध्वंसप्रतियोगिनिष्ठनत्कारणव- कन्पनामपेक्ष्य मानन्तत्वकन्यनैव लघौयसौति लाघवमेवानुकू- (१) वाधा व्याकुली स्यादिति क, ख . । (२) पायोः स्पामप्रत्यक्षमपि न भवतीतिमतेनेदं। .

·तत्वचिन्तामो तदुपजीव्यान्ययामप्यनुकूलतण व्याप्तिग्रहात, यव च साध्योपाध्यातु-साध्ययोर्का व्याप्तिग्राहकताम्या- नैकत्र व्याप्तिनिश्चयस्तत्र सन्दिग्धोपाधित्वं व्यभिचा- रसंश्योपधायकत्वात् । यदा च तादृश्येकवानुकूलत- कवितारस्तदा हेतुत्वमुपाधित्वं वा निश्चितं पक्षेतरस्य स्वव्याघातकन्वेन न हेतुव्यभिचारसंशायकत्वमता न सन्दिग्धोपाधिरपि सः। ततर्क इति तत्वं । 'कार्य-कारणयो:' कार्य-कारणभावग्राहक- प्रमाणविषयौतयोः, यथाश्रुते अकारणीभूतस्यापि माकपाकज- वादेापकत्वकथनादामहामुत्थितः। वह प्याकुलौति जलवादिना ट्रव्यत्वाचनुमान न स्यादित्यर्थः। तदुपगोव्येति 'तत्' कार्य-कारण- भावज्ञानं, तदुपजीव्येत्यर्थः, द्रव्यत्व-जलवादिस्थलेऽपि जलत्वं यदि ट्रव्यत्वयभिचारि स्यात् नदा संयोगव्यभिचारि स्यात् मंयोगत्वाव- छिन्त्र प्रति व्यत्वेन ममवायिकारणत्वादिति परम्परया संयोग- बावच्छिन-द्रव्यत्वावच्छिन्नकार्य-कारणभावग्रहोपभोवो तर्क एवं व्याप्नियाहक इति भावः । भन्ने हेतु-माध्ययोः माधोपाध्याय माहवारदर्शन-प्यभिचारानिश्चयमात्र व्याप्तिग्राहकं वर्तते नानुकूल- नर्कः तत्रोपाधौ साध्यव्यापकवानिश्चयादुपाधिवज्ञानं दोपो न स्थादित्यत आह, 'धच ऐति, 'तत्र भन्धिग्धोपाधिसमिति चो- पाधिमन्दवो दोष हत्यर्थः। 'नदा हेतुलमिति गदा 'हवलं' इतौ ·उमाधिवादः। શ્નર यत्तु पक्षेतरस्य यथा साध्यव्यापकत्वं तथा साध्या- भावव्यापकत्वमपि ग्राहकसाम्यात्, तथाचाभयव्यापक- निवृत्त्या साध्य-तदभावाभ्यां यक्षे निवर्तितव्यम् नचैवं, भावः । माध्यव्याप्यत्वं, 'उपाधित्व उपाधौ माध्यव्यापकत्वमित्यर्थः, यदा हेतौ तर्कावतारस्तदा हेतौ साध्यव्याप्यत्वनिश्चयः, यदा साध्ये नोवतारस्तदा उपाधौ माध्यव्यापकलनिश्चय इति नन्वेवं पचेतरस्य उपाधित्वनिश्चयाभावेऽप्युपाधित्वसन्देहोऽस्वित्यत- आह, 'पक्षेतरम्येति, 'स्वव्याघातकत्वेन' उपाधिमावस्य दूषकत्वव्या- घातप्रसङ्गेन, 'मन्दिग्धोपाधिरपि मः, तस्योपाधित्वसन्देहोऽपि न दोषः । इदमापाततः उपाध्यन्तरस्य उपाधित्वसन्देहवत्यक्षेतरस्यो- पाधित्वसन्देहेनापि व्यभिचारसंशयजनने बाधकाभावात्, न हि प्रयोजनदतिभिया मामग्री कार्य नार्जयति, न वा प्रयोजन- इतिः यदा यथाकथञ्चिदनुकूलतर्केण पचेतरे माध्यव्यापकत्वं निचित्य तदनुकूलतर्कात् पक्षेतरलयभिचारित्वे माध्ययभिचा- रिवव्याप्यत्वनिश्चयो जातस्तदैव व्यभिचारानुमाने पतरान्तरस्य उपाधित्वसंशयामम्भवेन व्यभिचारानुमानसम्भवात् । न च पहे. तरस्योपाधित्वमन्देहातिव्यभिचारशका पचौययभिचारमंमयवन प्रतिबन्धिकेति वाच्यं । न हि व्यभिचारज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकतामते पोतरत्वनिष्ठोपाधित्वचानाजन्यत्वं पदीयव्यभिचारसंशयान्यत्वं वा प्रतिबन्धकतावच्छेदकानुप्रवेश्य, गौरवान्मानाभावाच्च । विशेषादर्शनदायां उपाध्यन्तरस्योपाधित्वसन्देहवत् यदा पोतर- वस्तुतस्तु ·तत्त्वचिन्तामो तथाच पक्षतरः साध्यव्यापकतासंशयेन सन्दिग्धः कथं परं दृपयेदिति", तन्न, तथाहि साध्यव्यापकतापक्ष- मालम्च्य हेतुयभिचारसंशयाधायकत्वेन दूपणं स्या- देव । ननु यत्रोपाधिस्तत्रानुकूलतर्कोयदि नास्ति तदा तदभावेनेव व्याप्तेरग्रहः श्रयास्ति तदा साध्यव्याप्या- स्योपाधिसमन्देहस्तदापि व्याप्तिग्रहो न भवत्येव परन्तु कथक- मम्प्रदायानुरोधात् कथायां मन्दिग्धोपाधिवेन पतरो नोदभाव्यते इत्येव तत्त्वं। 'यविति, 'यथाभन्दी यदेत्यर्यकः' 'साध्यव्यापकलं माध्यव्याप- कलनिचयः, "तथा' तदा, 'भाध्याभावव्यापकत्वमपीति, निथिनुया- दिति पः, 'ग्राहकमाम्बादिति पचतिरिक्त महचारचानव्यभिचा- रजानरूपयोगाहकयोः माम्यादित्यर्थ , 'उभयव्यापकनिकृत्येति उभ- यव्यापकन्वेन निश्थितम्य तम्य नित्या हेतुनेत्यर्थ', 'पचे निवर्तितव्यं पचविगेयकानुमितिखरूपयोग्यनिवृत्ति-प्रतियोगियां भूयेत, नद्धे- सुकानुमिनिस्वरुपयोम्यवच्च तड्यापकतानिश्चयलं, तधार माध्य- तदभावयोरभयन्त्रैव परेतरवाभावयापकतानिययः स्यादिति फलितं, 'न चैवमिति च्छेदः, न च माध्य-तदभावयाविरुद्धयोरेकधर्मव्याप- कतानियघरत्यर्थः, भमतिपक्षम्यले छ हेतुभेदेनेव तदभ्युपगमात् अतएवामाधारणम्य व्यापकतायइप्रतिबन्ध एव दूपकतावौमिति भावः। 'माध्ययापकतामायनेति माध्ययापकतामंग्यायेव विषय- तथापि तिकतधापौति ग.!

·उपाधिवादः। व्यापकत्वेनोपाधिः साध्याव्यापकत्वनिश्चयानोपाधि- रित्युभयथापि नोपाधिदूंपणं । न च व्याप्तरभावव्याप्य- मुभयमत उपाधिरपि तदभावोन्नयनेन दोप इति त्वैनत्यर्थः, 'सन्दिग्धः साध्यव्यभिचारव्याप्यत्वेन सन्धिग्धः, 'परं' हेतुनिष्ठव्याप्तिग्रह, 'दूषयेत्' विघटयेत्। 'साध्यव्यापकतापक्षमा- लव्य' साध्यव्यापकताकोटिमालख्य साध्यव्यापकताकोटिसन्देहवि- षयोद्धयेति यावत्, ‘दूषणं स्यादेवेति, यदि मदुक्तगतिर्नानुसरणी- येति भावः । 'यबोपाधिः' यचोपाधिलज्ञानं दोषः, ‘माध्यव्याप्येति माध्य- व्याप्याव्यापकत्वज्ञानेनेत्यर्थः, अनुकूलतर्केण हेतौ साध्यव्याप्यत्वे- निश्चयादिति भावः । 'नोपाधिः' नोपाधित्वज्ञानं, 'नोपाधिर्दूषणं' नोपाधित्वज्ञानं दूषणं । शहते, 'व्याप्यभावेति, 'उभयमिति उपाधिरनुकूलतळभावश्चेत्यर्थः, 'तदभावोन्नयनेन' व्याप्यभावोत्रय- नेन, 'श्रात्मलाभार्थमिति साध्यव्यापकताज्ञानलाभार्थमित्यर्थः, इतौ साध्यव्याप्तिग्राहकानुकूलतर्कसत्त्वे तत्र साध्यव्याप्यत्वनिश्चयात् तद- व्यापकलज्ञानेन साध्यव्यापकत्वज्ञानं न स्यादिति भावः । 'भोपा- धाविति माय-तदभावसहचरिते मोपाधावित्यर्थः, 'एकत्रेति, अवच्छेदकभेदं विना इति शेषः, 'उपाधिरवयं वाथ इति() (१) 'उपाधिरावश्यकः' इत्यत्र 'उपाधिरवश्यं नायः इति कम्य चिन्मू पुस्तकस्य पाठमनुदाय 'उमाधिरवायं वाय" इति माठोधतोमथरानाथे. नेति सम्भाव्यते ।

·तत्वचिन्तामणे वाय। उपाधेरात्मलाभार्थमनुकूलतर्काभावोपजीव- कत्वेन तस्यैव दोपत्वादिति चेत् । न । सोपाधावेकव साध्य-तदभावसम्बन्धस्य विरुद्धत्वादवच्छेदभेदेन तदु- मामानाधिकरण्यममर्गण उपाधिरवग्यं वाच्यः इत्यर्थः, एकव्यक्तिक- व्यभिचारिइतकस्यले सामानाधिकरण्यमंसर्गेण उपाधेरवच्छेदकलं विमान्यस्यावच्छेदकताया दुर्चचत्वान् धूमवान् बहेरित्यादौ च नेक- व्यकिः साध्य तदभावममानाधिकरणा। न च द्रव्यं सत्त्वादियादा- वपि गुणान्यत्वविशिष्टपत्ताव-द्रव्यदृनिवादिकमेवावदनं भवि- व्यतीति वाच्या मामानाधिकरण्यमम्बन्धेन गुणान्यत्व-द्रव्यत्वाधपेच्या तस्य गुरुवात् । न च घटवादिकं भामानाधिकरण्यसंसर्गणाव- छेदक भविष्यतीति वाच्यं । मामानाधिकरण्यमवर्गण नदिगिरम्य माधनस्य माध्यन्यूनवृत्तिवादिनि भाव:(२) । 'आवश्यक इति, तं दिना माध्ययापकलजानामम्भवात् इति भावः। “विनिगमका- भावादिति, पदमापाततः माध्यमम्बन्धितावच्छेदकलेन उपाधिख- रूपस्यावश्यकत्वेऽपि तस्य उपाधित्वज्ञान कथं दोप: स्यात् उपजीव्य- बनानुकूस्ततळभावम्यैव दोपलसम्भवात् । वसतम्नु उपाधित्वज्ञाना- नुकृतितकाभावयोरुपनौव्योजौवकभावो न कार्य-कारणभावः अस- म्भवात्, न वा व्याप्य-यापकभावः तम्य प्रतिवन्धकतायामविनि- गमकलान मद्देनोरेवेत्यादिनियमम्य कारणतायामेव विनिग- 1) चतिप्रससम्येव नरपि भावच्छेदकत्वमिति भावः ।

·उपाधिवादः। भयसम्बन्धो वाच्यः, तथाच साधने साध्यसम्बन्धिता- वच्छेदकं रूपं उपाधिरावश्यका) तथानुकूलतर्का- मकवान्, अतएव परम्परया यथाकथञ्चिदुपयोगित्वमपि न तथा । न च उपजौयोपजीवकभावविरहेऽपि अनुकूलतर्कस्यावश्यं च्याप्तिग्राहकत्वात् तदभावादेव व्याप्नेरयहोपपत्तौ किमुपाधित्वज्ञान- स्य दोषत्वेनेति वाच्यं । अनुकूलतर्कस्य व्याप्तिग्रहं प्रत्यहेतुत्वेन यदानु- कूलतर्कस्फुर्त्तिनास्ति प्रकारान्तरेण च व्यभिचारग्रहोऽपि नास्ति अथच उपाधित्वज्ञानं वर्तते तदापि व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धेन नदोष- ताया श्रावायकलादित्येव तत्वं । 'ययावत्येति, वैशिश्य बतौयार्थ:, 'साधनस्येत्यनन्तरं अधिकरण- इति पूरणीयं, तथाच ययावृत्तिविमिष्टस्य यद्यविच्छिन्नमतियो- गिताकामावविशिष्टस्य यस्य साधनस्थाधिकरणे ‘माध्यं निवर्तते' माध्याभावो वर्त्तते तद्धर्मावच्छिन्नत्वं तत्र हेतावुपाधिवमित्यर्थः, उद्भूतरूपवत्त्वाचभावविशिष्टस्य साधनम्याधिकरणे वाय्यादी प्रत्यक्ष- खाद्यभावस्य मत्त्वान्न विशिष्टमाध्ययापकेऽव्याप्तिः, एवञ्च याव- च्छिनप्रतियोगिताकाभावाधिकरणभूतं साधनतावच्छेदकावच्छि- नाधिकरणं माध्याभावाधिकरणं तद्धर्मावच्छियत्वमुपाधित्वमिति फलितं, तेन द्रव्यं विशिष्टमत्त्वादित्यादौ विशिष्ट स्थानतिरिकले- (१) साधने माध्यसम्बन्धितावच्छेदकल्पमनुकूलतकामावोपजीवनमन्तरे- योपाधिरावश्यक इति मुनिसतनपाठः परमवयं समोचीनः ।

·२९० तत्वचिन्तामणे भावोऽप्यावश्यक इति उभयोरपि विनिगमकाभावा- दूपकत्वात्। ऽपि गुणवत्यादौ नातिव्याप्तिः, रूपवान् द्रव्यत्वादित्यादौ पृथिवी- ब-घटलाद्यभावस्तु न लक्ष्यः, तथा महाकालान्यो घटादित्यादौ खण्डकालभेदादिरपि न लक्ष्यः, वहिमान् धूमादित्यादौ महा- नमसाधभावाधिकरणस्य अलहदादेःसाध्याभावाधिकरणखेऽपि नद- धिकरणीभूतस्य(१) साधनाधिकरणस्य माध्याभावानधिकरणलान महानमत्वादावतियाप्तिः। न चैवं द्रव्यवाभाववान्प्रमेयत्नादित्यादौ साधनव्यापकसंयोगाभावादावतियाप्तिः संयोगाभावाभावस्य संयोग- स्याधिकरणे साधनवति द्रव्ये द्रव्यवाभावाभावम्य सत्त्वादिति वाच्यं । अधिकरपापदेन निरवच्छिन्नाधिकरणताश्रयस्य विवचितवान् । अत्रापि माध्यममानाधिकरणवृत्तिवेन तद्धी विशेषणीयः तेन धूमवान् परित्यादौ इदत्वाद्यभावाधिकरणे योगोलकादौ धूमा- धभावसत्त्वेऽपि इदत्वादौ नातिव्याप्तिरिति मझेप । अन्यत्रैवं व्यभिचारोधायकत्वेन दूपक्रतापने लक्ष्यतावच्छेदकमुक्का मत्प्रनिपदोमायकलेन दूषकलमये लक्ष्यतावच्छेदकमाइ, 'म चेति म वेत्यर्थः, 'धर्म इत्यनन्तरं 'उपाधिरित्यनुपज्यते, 'यस्याभावादिति (२) 'मरधिकरणीभूतस्य' महानसत्वाद्यभावाधिकरणीभूतस्य चर्ष, 'तद. मायाधिकरणीभूतम्य' इति शाचिका पाठ , नाशपाठे सत्यदेन महाबमालाई पराम।

·उपाधिवादः । अन्ये तु यड्याहत्त्या यस्य साधनस्य साध्यं निवर्तते स धर्मस्तत्र हेतावुपाधिः, स च धर्मीयस्याभावात् पचे यस्याभावात्पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन वर्तमानात् थस्थाभावात्, 'साध्य-माधनसम्बन्धाभाव इति योजना, प्रयोजकत्वं पञ्चम्यर्थः तच व्यापकत्वमेव, तथाच पक्षतावछेदकावच्छेदेन वर्तमानस्य यदभावस्य व्यापकः साधनविशिष्टस्य साध्यस्याभाव इत्यर्थः, 'माधनपदं पक्षपत्तिधर्मपरन्तेनायो गौरश्वत्वादित्यादिविरुद्धस्थलीयसास्वावत्त्वा- धुपाधौ वायुः प्रत्यक्षः प्रमेयत्वादित्यादौ पक्षधर्मावच्छिन्नमाध्य- व्यापके उद्भूतरूपादौ च माव्याप्तिः तदभावस्थापि द्र्व्यत्व-वहि- व्यवादिरूपयत्किञ्चित्पत्तिधर्मविशिष्टसाध्याभावव्याप्यत्वात् पक्ष- तावच्छेदकावच्छेदेन वर्तमानवाच्च । एवमग्रेऽपि सर्वत्र 'माधनपदं पक्षधर्मपरं, एवञ्च यद्धावच्छिन्नाभावः पत्तिधर्मावच्छिन्नमाध्या- भावयाप्यः पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन वर्त्तमानश्च नद्धर्भावच्छिन्नलम- पाधित्वमिति फलितं, वायुः प्रत्यक्षः प्रमेयत्वात् गौरमित्रातनयः ग्रामः मिवातनयत्वादित्यादौ शङ्खमाध्याय्यापके उद्भूतरूपवत्त्व-शाक- पाकजवादावव्याप्तिवारणायावच्छिन्नान्तं साध्यविशेषणं, पर्वतो वद्धिमान् धूमात्पर्वतो धूमवान् बहेरित्यादौ महानमत्वादावति- व्यायापत्त्या यत्किञ्चिद्धमति विहाय पत्तिधर्मत्यभिहितं, पक्ष- तिधर्मत्वन पहतावच्छेदकव्यापकधर्मत्वं तेन म पयतो पहिमान् धूमादित्यादौ नियंतिपर्वत-महानमाद्यन्यतरलादिविभिष्टवहिव्या- पके महानसत्वादावतियाप्तिः । म च सयाप्ययोगोलकं धूमवत् ·सच्चचिन्तामणी वायायुडूतरूपवत्वं निवर्तमान वहिव्यत्वे सति प्रत्यक्षत्वं निवर्तयत् प्रत्यक्षत्वाभावमादाय सिद्ध्यति तथाचाभयत्रापि पधे साध्याभावसिध्या साध्य-साधन- सम्बन्धाभावोऽस्तौति। अतएव वाधानुनौतपश्वेतर- जन्यस्वरूपसाधनावचिबमाध्यव्यापके भावले प्रथमलक्ष्यतावच्छे- दकस्याव्याप्ति तत्र साधनाधिकरणे असे जन्यत्वरूपपक्षधर्मविशि- टानित्यवाभावस्य ध्वयो न जन्यत्वे मत्यनित्य भाववाभावादित्यनु मानमिद्धत्वेऽप्यनित्यवसामान्याभावरूपस्य समाध्याभावस्य माधना- धिकरणे मत्वे मानाभावादेव वायुर्वहिरिन्द्रियप्रत्यक्ष प्रत्यक्ष स्पाश्रयवादित्यत्र द्रव्यवरूपपरधर्मावच्छिन्नमाध्यव्यापके उद्भूत रूपवये तम्याव्याप्ति तत्रापि साधनाधिकरणे वावादौ द्रव्यत्व- रूपपक्षधर्मविमिष्टवहिरिन्द्रियप्रत्यक्षवाभावस्य वायुन द्रव्यत्वे मति वहिरिन्द्रियप्रत्यच उत्तरूपवत्वाभावादित्यनुमानमिद्धत्वेऽपि वहि- रिन्द्रियजन्यमत्यचलाभावरूपस्य शुद्धसाध्याभावम्य माधनाधिकरणे सत्त्वे भानाभावादित्यत आह, 'एवमिनि, 'ध्वसे' पक्षीभूते वगे, 'जन्यवानियत्नयो', 'मम्बन्ध' जन्यवरुपपक्षधर्मविमिष्टो नित्य- वाभाव , "निवर्तमान' निवृत्तिपतियोगित्वेन मिद्धिविषयों भवन्, 'पलधर्मतावलादिति नन्यवरूपस्य विशेषणस्य पदत्तिवनियय- भहकारादित्यर्थ', 'अनित्यलाभाव' अनित्यत्वाभावरूप समाध्या- भाव, 'नति, निवर्तमान नित्तिप्रतियोगित्वेन ज्ञायमान, 'द्रव्यत्वे मनोति ट्रव्यसविभिटवहिरिन्द्रियप्रत्यवत्वमित्यर्थः, 'निव- ·उपाधिपादः। स्यानुपाधित्वं स्वव्याघातकत्वेन तद्यतिरेकस्य साध्या- व्यावर्तकत्वादिति । यत्तूपाधिमावस्य लक्षाणं व्यतिरेकिधर्मत्वं पौतरी- ऽपि क्वचिदुपाधिः, तत्तदुपाधेस्तु तत्तत्साध्यव्यापकत्वे यत्' मित्तिप्रतियोगित्वेनानुमापयत्, ‘प्रत्यवाभावमादायेति वहिरिट्रियजन्यपत्यवत्वाभावरूपं शद्धमाभ्याभावमादायेत्यर्थः, "मिशनि' ट्रव्यत्तविगिएपहिरिन्द्रियजन्यप्रत्यवत्वनिवृत्तिः मिति, 'तपाति, 'मायाभावमिद्या गडमाथाभावमिद्या, 'माध्य-माध- मममन्धाभावोऽमोति माधनाधिकरणे उद्धमाभ्याभावोऽमोत्यर्थः, महते पक्षम्येव माधमाधिकरणलादिति भावः । 'म्बयापातकनेम' '+' माथाभावः, नशापातकलेन नदभावमाधकपेन माध्याभावा- भावयाप्यनेगेनि चायन्, 'मायायावर्तकवादिनि माधमाधिकरणे मायामानाममानाधिकरणलादिपर्यः, पसरतिधर्मविगिप्टमाया- भागयाप्यनारोग्यपि मोय, योगोमकं धुमारियष पनाम- नोपाधिनमस्यय मि भावः ।

·तत्वधितामणो सति तत्तत्साधनाव्यापकत्वं । नच धूम-वह्निसम्बन्धी- पाधिः पक्षेतरत्वं स्यादिति वाच्यम् । श्रापाद्यामसिडे- , पाठ्यर्थः, अन्नयद्यास्य 'यदित्यच, बतौथा च सहाथ, नथार येन केनापि सम्बन्धेन यत्माधनसम्बन्धिनो यस्य व्यावृत्या मह सर्वमिन् परे माध्यं निवर्तते साध्याभावो वर्तते मतच हेतावुपाधिरित्यर्थः, उद्भूतरूपायभावेन महापि प्रत्यक्षवाद्यभावः सर्वस्मिन् पचे वर्तत- एवेति न विशिष्टमाध्यव्यापकेऽचाप्तिः । येन केनापि सम्बन्धन यथोकधर्मसम्बन्धिलमेव सोपाधित्वयंवहारप्रयोजकमिति बोधमाय 'सम्बन्धिम इत्यन्तं 'यस्येत्यस्य विशेषम् न तु तवएघटकं, परन्तु पर्भावछिनप्रतियोगिताकाभावविशिष्टम्य साध्याभावस्थाधिकरणं मकस्लपचतावच्छेदकाधिकरणं तद्धर्मवत्वमुपाधिवमित्येव लक्षणं, पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादौ महानमत्वाद्यभावविशिष्टम्य साध्या- भावस्याधिकरणं न पच इति न तवातियाग्निः, अयोगोलकं धूम- वदरित्यव महानमत्वादिकञ्च लक्ष्यमेव, द्रव्यं वहिमडूमादित्यादौ वहिमामय्याद्यभावविशिष्टम्य माध्याभावम्य पत्तित्वेऽपि म सकल- पत्तिलं अतो न तचातिव्याप्तिः, मप्रतिपत्तोनायकत्वेन दूपक- तापचे साधनव्यापकम्यापि पचहत्तेरुपाधित्वात् माध्ययापक-माध- मायापकम्यापि पदवृत्तेरनुपाधिवान्न जलहूदी वहिमान् धूमादि- ग्पादौ पहिमामय्यादावतिव्याप्तिः, पर्चतो धूमवान् वहेरित्याध भाधिनम्सने आन्भनादावयाप्तिर्वा,माध्यममानाधिकरणत्तिलेन च गहमी विशेषणेषः नेनायौगोलकं धूमपदरित्यादी माध्यविरुद्धे A ·उपाधिवादः। ३०१ रिति। तन्न। अनुमितिप्रतिबन्धकज्ञानविषयतावच्छे जलत्यादौ नातिव्याप्तिरिति न कोपि दोषः। लक्ष्यतावच्छेदकमुक्का लदणमाइ, 'म च धर्म इति, 'यस्थाभावादिति पूर्ववड्याख्येयं । लक्ष्य- नावच्छेदक लक्षणन अयोगोलकं धूमवदहेरित्यत्र पार्टेन्धने योज- यनि, 'यथेति, 'व्यावर्त्तते हौति, 'हि' यस्मात्, तड्यावृत्त्या सह पक्षी- भृतेऽयोगोलके माधनाधिकरणे धूमवन्त्र व्यावतते धूमाभावो वर्त्तते इति योजना, तेन लक्ष्यतावकेदकं योजितं । ननु तथापि व्याप्यत्व- गर्भतया लक्षणं तवायाप्तमेव तदभावाधिकरणे पतीभतेऽयोगोलके पत्तिधर्मभ्य विशेषणम्य सत्त्वेन तद्विशिष्टसाध्याभावामत्त्वा दित्यत- आह, 'प्रतएवेति, अर्थम्नु पूर्ववत् । ननु तथापि ध्वंसो न नित्यो जन्यवादित्यत्र साधनावच्छिन्नमाध्यव्यापके भावत्वे वायुर्वहिरिन्द्रिय- प्रत्यरः प्रत्यक्षस्पाययत्वादित्यत्र ट्रव्यत्वस्वरूपपदधर्मावच्छिन्नमाध्य- व्यापके उद्भूतरूपवत्त्वे च लक्ष्यतावच्छेदकस्यायाप्तिः तदुभयच पचे रमाध्याभावमत्त्वे मानाभावादित्यत पाह, “एवमिति, अर्थम्ड पूर्ववत् । तथाचेति, 'माध्याभावमिद्येति महार्थ बतौया, 'माध्य- माधमेति माधनविशिष्टमाध्याभावग्रहो भवतीत्यर्थः, अतो लक्ष्यता- न तवाव्याप्तिरिति मेषः । 'माध्याव्यावर्तकत्वादिति परे मायाभावाममानाधिकरणत्वादित्यर्थः, “स्वस्थाघातमय पूर्वनिरक- वच्छेदकम्य मेवेश्याः। अन्ये तु 'यज्ञादृश्येत्या पूरणं विनेव मयं यन्यं मम्यक् योजयन्ति, नपानियम्य तोर्यशायाया इसमा 'भाधगम्य मायं निवर्तते।

·૨૨ त्यधिन्सामग्यो साधनसम्बन्धिमाध्याभावः माधयितुं शक्यते माधनविशिष्ट माध्याभावः साधयितुं शक्यते इति थावत्, 'यस्य हेतोरित्यत्र येन केनचित् सम्बन्धेन सम्बन्धिवं षष्ठ्यर्थः, अचयश्चास्य 'यदित्य च तथाच येन केनापि सम्बन्धेन यतिसम्बन्धिनो यस्य धर्मस्य व्यावृत्त्या हेतुना माध- नविषिष्टमाध्याभावः माधयितुं शक्यते स धर्मम्तत्र हेतावुपाधि- रित्यर्थ., 'मम्वन्धिन इत्यस्य प्रयोजनं पूर्ववत् न तु तम्बवणघटक, परन्तु यद्धर्मव्यावृत्तिः माधनविशिष्टसाध्याभावसिद्धिखरूपयोग्या म धर्म उपाधिरिति लक्षणं, वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यवस्पर्माश्रयत्वात गौरमिवातनयः हामी मिचाननयवादित्यादौ शद्धमाघ्याव्यापक उद्भूतरूपवत्व-माकपाकजवादावव्याप्तिवारणाय(0 साधनविशिष्टत्वं माध्यविशेषणं, साधनपदश्च पनवृत्तिधर्मपरं, तेन विरुद्धस्थलीयोपाधौ वायुः प्रत्यक्षः प्रमेयत्वादित्यादौ उद्धृतरूपवत्त्वादौ च नाध्याग्निः । नचेवं पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादावपि हिमामय्यादैरुपाधि- वापत्तिः नदभावस्यापि दादौ तादृशमाध्याभावसिद्धिखरूपयो- ग्यवादिन्यतः खरूपयोग्यत्वमेव छलतो निर्वनि, 'म चेति, 'यस्यामा- वादिनि पूर्ववद्याख्येयं, नथाच माधनविशिष्एमाध्याभावच्याप्थवे मति पवतावच्छेदकावच्छेदेन वर्तमानसमेव स्वरुपयोम्यत्वमिति भावः । माधनपदं पक्षनिधर्मपर, लक्षणनिष्कर्षस्तुर) पूर्ववत् । अयोगोलक (५) प्रत्यक्षवम्य राणादौ श्यामत्वम्य काक-कोकिलादौ वर्तमानवेन तन उतरूपवाचम्य माकपाकगत्वम्य पावर्तमानावात् शुद्धसाध्याथापा वमिति भावः। (0) मर्वत्र नक्षणनिष्कर्षन्विति । एवं चर्चा नक्षयनिष्कर्षसति ग.।

·उपाधिवादः। ३७१ धूमवदरित्यत्राईन्धनेलक्षणं योजयति, 'यथेति । नन्वाईन्धनाभावस्य कथं माधनविशिष्टसाध्याभावयाप्यवमित्यत आह, 'शवतते हौति, 'हि' यस्मात्, 'व्यावर्त्तने' व्यावृत्तिप्रतियोगित्वेनानुमीयते, 'अयोगो- सके' पदोभते अयोगोलके । नन्वेतावता तदभावस्य द्धधूमाभावच्या प्यन्वेऽपि पावृत्तिधर्मविशिष्टसाध्याभावव्याप्यत्वं न सम्भवति तदभाववति पडे उद्धसाध्याभावसत्त्वेऽपि विशेषणासन्वेन तादृशविभिएसाध्याभावा- मत्वादित्यत आह, श्रतएवेति, अर्थस्तु पूर्ववत्। ननु ध्वंसो न नित्यो जन्यत्वात् वायुर्वहिरिन्द्रियप्रत्यक्षः प्रमेयत्वादित्यादौ भाववोद्भूतरूप- वत्त्वाधुपाधेरभावस्य जन्यत्व द्रव्यवादिरूपपक्षधर्मविशिष्टसाध्याभाव- व्याप्यत्वज्ञानात्तदभावेन हेतुना तादृशविशिरमाध्याभावानुमिति- र्भवत उद्धसाध्याभावानुमितिश्च कथं स्यात् । न च तदमुमिति- विरहेऽपि न पतिरिति वायनिरुतोपाधित्वज्ञानम्य पचे शुद्ध- माध्याभावानुमितिदारैव दूषकत्वस्याभ्युपेयत्वात् विभिटमाथ्याभा- वानुमितेः गभूमाध्यानुमितावप्रतिवन्धकवादित्यत श्राइ, 'एवमिति, "एवं निरुतम्योपाधित्वरूपत्वे इत्यर्थः,नज्जानादिति रोषः। यदा एव- मित्यम्य यथायोगोनकं धूमवद रित्यचाधनाभावम्य द्रव्यत्वादि- रूपपक्षधर्मविगिएमाध्याभावव्याप्यत्वज्ञानानन्तरं नदभावेन हेतुना । पक्षे नादृपिगिष्टमाध्याभाव: मिद्यति न द्रव्यनादेः पतनियमि- ययपानात गद्धमाध्याभावः मिति तपेत्यर्थः, अन्यथा नचायतदा- मरामग्भगदिति भावः। 'भावत्वयारयेत्यम्य जन्दवविषिष्टनित्यत्या- भावाभावयाप्यत्वजामानन्तरमित्यादि, अपि 'मधेत्यम्य द्रप्यसवि- मिटयरिरिन्द्रियमत्यवाभावयायनशानामन्तरमिति मेपः, 'तपा- ·नावचिन्तामने साधनमम्बन्धिमाध्याभावः माधयितुं शक्यते माधनविशिष्टमाध्याभावः साधयितुं शक्यते इति यावत्, 'यम्य हेतीरित्यत्र येन केनचित् सम्बन्धेन मम्बन्धिलं षष्ठ्यर्थः, अन्चयचास्य 'यदित्यत्र तथाच येन केनापि सम्बन्धेन यद्धतमम्वन्धिनो यम्य धर्मस्य व्यावृत्त्या हेतुना माध- नविभिएमाध्याभावः माधयितुं शक्यते स धर्मस्तच हेतावुपाधि- रित्यर्थ , 'सम्बन्धिन इत्यस्य प्रयोजनं पूर्ववत् न तु तबधणघटक, परन्तु यद्धर्मव्यावृत्ति: माधनविशिष्टमाध्याभावसिद्धिस्वरूपयोग्या म धर्म उपाधिरिति लक्षण, वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षम्प पियवान गौरमिवातनयः ग्रामो मिवातनयंत्वादित्यादौ शमध्याव्यापके उतरूपवत्व-माकपाकजलादावन्यानिवारणाय) साधनविशिष्ट माध्यविशेषणं, साधनपदञ्च पचवृत्तिधर्मपरं, तेन विरुद्धस्थलीयोपाधौ वायुः प्रत्यक्षः प्रमेयत्वादित्यादी उद्भूतरूपवत्यादौ च भाव्याग्निः । नवे पर्वतो वकिमान् धूमादित्यादावपि वझिमामय्यादेरुपाधि- वापत्तिः नदभावस्थापि इदादौ तादृभमाध्याभावमिद्धिस्वरूपयों- ग्यवादित्यतः खरूपयोग्यत्वमेव छलती निकि, 'म चेति, 'यम्याभा- वादिति पूर्ववयाख्येयं, तथाच माधनविशिष्टमाथ्याभावव्याप्यले मति पहनावच्छेदकावच्छेदेन वर्तमानत्वमेव स्वरूपयोग्यत्वमिति भावः । माधनपदं पत्तिधर्मपरं, लवणनिष्कर्ष(१) पूर्ववत् । अयोगोलक १९) प्रत्यक्षतम्य गुयादी सामान्य कार-कोकिनादौ वर्तमानवेन तत्र उतर पद त्वम्य साकपाकालम्य शावतमालायात् छदसाध्याश्यापक कमिति भाव । (1) ममंत्र नहालनिकभिवति । एवं सत्र नक्षनिष्कर्षसिति ·उमाधिवादः। २७५ केचित्तु साधनव्यापकोऽप्युपाधिः क्वचिद्यत्र पक्षा- त्तिहेतुः यथा करका पृथिवी कठिनसंयोगात् इत्यत्रा- नुष्णाशीतस्पर्शवत्वं । नच तच स्वरूपासिद्धिरेव दोपः, सर्वत्रोपाधे पणान्तरसङ्करादित्याहुः । पहियापकलं यदि उपाधिपदवाच्यतावच्छेदकं स्यात् तदा तदव- छिनोपाधिपदवाच्यताश्रयः पतेतरः स्यादित्यापादने वैयधिकरण्यं, तथापि उपाधिपदवाच्यतावच्छेदकत्वं यदि धूमाव्यापकत्वे मनि वहिन्यापकतामामान्यनिष्ठं स्यात्तदा पोतरनिष्ठधूमाव्यापकत्वविशि- वहिव्यापकतानिष्ठमपि स्यादित्यापादने तात्पर्य । 'श्रापाति धूमाव्यापकत्वविशिष्टवहिव्यापकत्वाप्रमिया तद्घटितापाचाप्रसिद्धे- रित्यर्थः, नद्घटितापादकाप्रसिद्धयेत्यपि वोध्यं । ननु सामान्यलद- पमितरभेदकं तत्तत्साध्यक-तत्तद्धेतकोपाधिलक्षणन्तु दूषणोपयिक नच यत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नतत्तत्साध्यव्यापकले सति तत्तत्साधना- प्यापकलं तेन विशिष्टसाध्यव्यापकोपाधौ नाय्याप्तिरित्यत श्रार, 'विरोधलक्षण इति पत्किविद्धर्मावच्छिन्नतत्तत्साध्यध्यापकत्वे मनि नसाधनाव्यापकत्वरूपे सत्तामाध्यक-तत्तहेतुकोपाधिलक्षण इत्यर्थः, दूषणोपयिक रति शेषः। 'वहि-धूममम्बन्धे वकि-धूममम्बन्धमाने पटि-धूमयाप्निजान रति यावत्, ‘परेतरम्येति पोतरनिष्ठतद्रूप- गानमा प्रतिबन्धकलामा इत्यर्थः, न रेष्टापत्तिः, परंतरतादिनिष्ठ- साध्ययापकले मति माधनायापकलनामम्य प्रतिबन्धकतापाः मर्च- + ·तत्वचिन्तामो दकमुपाधित्वमिह निरूप्यं तच्च न व्यतिरेकित्वमतिम- सगात् विशेषन्नक्षणे वह्नि-धूमसम्बन्धे पधेतरस्योपाधि- त्वप्रसङ्गाच्च। चेत्यादिनन्यन्तु माम्प्रदायिकवयोजनौय । 'मायव्यावर्तकलादित्यस्य तु निम्नमाध्याभावमिद्धिम्वरुपयोग्यत्वाभावादित्यर्थः, इति कृत पचवितेन । 'व्यतिरेकधर्मवमिति, केवलावयिन प्रमेयवादे खरूप- ममन्धेन कुत्रापि नोपाधिसमिति व्यतिरेकिलोपादान, तथाच तत्सम्बन्धेन स्वप्रतियोग्यनधिकरणे वर्तमानम्याभावम्य प्रतियोगि- वावच्छेदको यो धर्मम्तदव नेन रूपेण तासम्बन्धेनोपाधिस्वमिति फम्बित, नेन प्रमेयवादः ममवायमम्बन्धनाभावप्रतियोगितापि न सम्पमम्पन्धेनोपाधिस्य, न वा म्वरूपमम्बन्धेन भयोगाभावादरूपाधित्व नेम ममधेन नदनधिकरणामसिद्धे) मम्बन्धविशेषताभायैव धर्मपद- मिनि भाव । 'नभपाधेरिति तत्तामाध्यक तत्तद्धेतकोपाधेरियर्ष, सवणमित्यनुपज्यते, 'धूम-वमिमम्बन्धोपाधिरिति धूमायापकले मति वप्रियापकसापधूम वहिमम्मन्धावविवेनाभिमतोपाधिपदवाथ- मायय इत्यर्थ, श्यनिरेकिधर्मवाधियोपाधिपदवायनाययवा- रणायाभिमतान्त वाच्यताविमेपण । यद्यपि धूमाथ्यापकवे मति (मायामधेन भोमांमागमायम्य सदोरम्य पदो मषि महोगनपामावनियमित भरोगमापदाधिवरमवमरचार पोमामाससिपाधिमिति माय ।

·उपाधिवाद। २७ केचित्तु साधनव्यापकोऽप्युपाधिः क्वचिद्यच पक्षा- तिहेतुः यथा करका पृथिवी कठिनसंयोगात् इत्यत्रा- नुष्णाशीतस्पर्शवत्वं । नच तच स्वरूपासिदिरेव दोपः, सर्वत्रोपाधे पणान्तरसङ्करादित्याहुः । पक्रिन्यायकवं यदि उपाधिपदवाच्यतावच्छेदकं स्यात् तदा तदव- चिनीयाधिपदवाच्यताश्रयः पतरः स्थादित्यापादने वैयधिकरण्यं, यापि उपाधिपदवाध्यतावच्छेदकत्वं यदि धूमाव्यापकले मति अहियापकतासामान्यनिष्ठ स्थानदा पचेतरनिष्ठधूमाव्यापकत्वविशि- प्रक्रियापकतानिष्टमपि स्थादित्यापादने तात्पर्य । 'श्रापाति धमायापकत्वविशिष्वन्निध्यापकत्वाप्रमिया तद्घटितापाचाप्रसिद्धे- रित्यर्थः, नघटितापादकापसिद्धेोत्यपि योध्यं । ननु सामान्यतद- मिनरभेदकं तत्तत्माध्यक-तत्तद्वेतकोपाधिलक्षणन्तु दूषणोपयिक तक्ष रस्किश्चिद्धर्मावच्छिन्नतत्तत्माध्यध्यापकले सति तत्तसाधना- स्थापकलं तेन विशियसाध्यव्यापकोपाधौ नाय्यातिरित्यत प्राध, ‘ৰিয়ালত বমি অন্ধিনিৰিফিনল্যামাসকান সুবি नवसाधमायापकत्वरूपे तत्तयाध्यक-तत्तद्धेतकोपाधिलक्षण इत्यर्थः, दूषणोपयिक रति शेषः। 'वङ्गि-धूमसम्बन्धे' वनि-धूममम्वन्धज्ञाने বনি-চুমধিমাল নি আৰ, ‘ঘবনি ঘনলিনছুল- मानस्य प्रतिवन्धकवप्रसङ्ग इत्यर्थः, न चेष्टापत्तिः, परेतरलादिनिष्ट- साध्ययापकावे मति माधनायापकतगानन्य प्रतिबन्धकतायाः मर्च- ·तत्वचिन्तामगौ साध्यञ्च नेपाधिः व्यभिचारसाधने साध्याविशिष्ट- त्वात् अनुमितिमात्रोच्छेदप्रसङ्गाच । इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणी अनुमानास्थहितीयखण्डे उपाधिसामान्यलक्षणं । मिडुवेपि ननिष्ठयस्किश्चिद्धावछिनमाध्यव्यापकले मति माधना- व्यापकताजानन्य प्रतिवन्धकतायाः केनाप्यनभ्युपगमादिति भावः । ननु म्वव्यतिरेकेा पो माध्याभावोधायकलस्य लक्ष्यतानिया- मकवमते दो वझिमान् धूमादित्यादौ साधनव्यापकभ्यापि वहि- मामय्यादेपाधित्वापत्तिरित्यागवायामिष्टापत्तिमार, 'केचिन्विति म्वव्यतिरेके पचे माध्यव्यतिरेकोषायकवम्य लक्ष्यनानियामकवादि- नम्तित्ययः, 'यति, माधमम्य पनिवे मापकधर्मम्यापि पस- त्तित्वावश्यकतया नम्योपाधित्वामम्भवात् यपोकम्य लक्ष्यमानियाम• कलमते पदनिधनावच्छिन्नमाध्यव्यापकावे मति पतिवण्य उपा. घिनवणत्वादिति भावः । पच दृष्टान्तमाह, 'यति, सति पक्षा- एतिनावित्यर्थः । ननु उपाययोजनक्षणम्य माथेऽपि मत्वात् परायले माय- म्यापि माथवावदकरूपेण उपाधिनयोदायमापत्तिरियत आर 'भापति, नोपाधिः माध्यतावोदकापेण उपाधिनया मोद्राय, गाभिचारमाधने' नमिषारादिपमाधने, पादिपदा नदभार पारा, 'मायाविगिएमादिति माधयमिवादिकपच माथा.

·उपाधिवादः। ३७७ विशेषादित्यर्थः, तथाच साधनादिरूपे परे तयभिचारादेरनिश्चये निश्चये चोभयथैव तद्यभिचारादिना हेतुना माध्ययभिचारानुमि- त्यसम्भवात् न तस्योपाधित्वेन उद्भावनमिति भावः। ननु तथापि मन्दिग्धोपाधित्वेन तस्योद्भावनापत्तिरित्यत आह, 'अनुमितिमाति परार्थानमितिमात्रेत्यर्थः, एतचापाततः यत्र न तदुद्भावनं तत्रैव परार्थानुमितिमम्भवात्, परन्तु कथकसम्प्रदायनिषिद्धत्वान्न तदुझाव- ममित्येव तत्त्वं । पति श्रीमथुरानाथतर्कवागीश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्यद्वितीयखण्डरहस्ये उपाधिसामान्यलक्षणरहस्यं ।

·अथोपाधिविभागः। स चायं विविधः निश्चितः सन्दिग्धर्थ, साध्यया। कत्वेन साधनाव्यापकत्वेन च निशिताव्यभिचारनि- थयाधायकत्वेन निश्चितोपाधिः यथा वहिमत्वेन धूमवत्त्वे साध्ये आन्धनप्रभवह्निमाचं, यव साधना- व्यापकत्वसन्देहः साध्यव्यापकत्वसंशयो वा तदुभयस- न्देहो वा तच हेतुव्यभिचारसंशायकत्वेन संदिग्धो- उपाधिविभागरहस्य। उपाधिलक्षणं मयिवा विशेषज्ञक्षण विभाते, 'मनि, 'देस्यभिचारमगायकन्वेनेति' माधनाव्यापकत्वमन्देहे माधमे माध्य- प्यापकस्यभिधारम्य माध्ययभिचारव्याप्यम्य भन्देशात् माध्यमि- चारमन्देह, माध्ययापकवमन्दे तु माधनाव्यापकयायलय माधना- प्यापकलयाणम्य भन्देहात माय माधनान्यापक्वमन्देश थाप्यमंग्यस्य थापक यनुवादिति भावः । 'मन्दिग्धोपाधि.' मन्दिग्धोपाधिन, नेन 'नयय महम्दथम नामवय । प्रथमयोटाहरणमार, यन, "कापारपरिणतिवमिति माकादिमघोगपटिनमाकपाका- (१) नुमिति ..।

·उपाधिवादः। ३७६ धः यथा मित्रातनयत्वेन श्यामत्वे साध्ये शाका- द्याहारपरिणतिजत्वं । न च तेनैव हेतुना शाकपाक- जत्वमपि साध्यं, तत्र श्यामत्वस्योपाधित्वादुभयस्यापि साधने अर्थान्तरं श्यामत्वमाचे हि विवादा न तूभ- यत्र । न चैवं धूमाहयनुमानेऽपि वह्निसामग्रुपपाधिः स्यात्, तच वह्निनेव तत्सामग्रापि समं धूमस्याना- ग्यामधामग्रौमत्वमित्यर्थः, तेन नाग्रिमगन्यामङ्गतिः। परार्थस्थलाभि- प्रायेण शकते, 'न चेति, 'तेनेव' मित्रातनयत्वेनैव, 'तदपि) तादृश- सामग्रीमत्त्वमपि, 'साध्यमिति पक्षसत्त्वशाधीनसाधनाध्यापकत्वमन्दे- इनिरासाय वादिना साधनौयमित्यर्थः, 'उपाधित्वात्' मन्दिग्धो- पाधिवेन उद्भाव्यवादित्यर्थः। ननु मिवातनयत्वेन हेतुना युगप- देवोभयं साधनौयं नत्र च श्यामत्वादेपाधित्वेनोद्भावनसम्भवः साध्य- स्योपाधित्वेनानुभाव्यवनियमादित्यत आह, 'उभयस्थापीति, 'श्याम- बमाचे हौति, ददमुपलक्षणं युगपदुभयस्य साधनेऽप्येकांशेऽपरस्यो- पाधिलेनोद्भावने बाधकाभावात् व्यभिचाराद्यनुमाने साध्याविशि- एतया स्वस्मिन् साध्य एव स्वस्थोपाधित्वेनानुभाव्यवनियमादिति ध्येयं । 'म विमिति, ‘एवं' माध्यमामय्या अप्युपाधित्वग्रहविषयत्वे, वय नु- मानेऽपि' वयनुमित्युपधानस्थलेऽपि, 'उपाधिः स्यात्' उपाधिग्रह- (९) 'शाकपाकगत्वमपि' इत्यत्र 'तदपि' इति कस्यचिन्मूलपुलकस्य पाठः समनुष्टत्य बाइपाठीवो रहस्ययवेवि सम्भाव्यवे ।

·सावचिन्तामो पाधिकात्वनिययात, यच तु मित्रातनयत्वयाप्यश्या- मसामग्रया स्थातव्यमित्यच कार्य-कारणभावादीनां व्याप्तिग्राहकाणामभावात्। अत एव साध्यसामग्र सह हे तारपि यच व्याप्तिप्राहकमस्ति तब सामग्री नोपाधिः, यत्र तु तन्नास्ति तत्र साप्युपाधिरित्यभि- सन्याय सामग्री च क्वचिनोपाधिन तु सर्वत्र इत्युक्तं, विषय: स्यात, यापत्तौ चानुमित्यमम्भवादिति भावः । 'अनौपा- धिकत्वनिश्चयादिति व्याप्यवनिययादित्यर्थः, साध्यमामय्या युपा- धियहविषयत्वे वाचार्य्यमंवादमाह, 'श्रत एवेति साध्यसामय्या यु- पाधित्वग्रहविषयलादिवेत्यर्थः, 'नोपाधिः' नोपाधिवग्रहविषयः, 'उपाधिः' उपाधिवग्रहविषयः, 'कचिनोपाधिः' नीपाधिवयह- विषय:, 'न त सर्वत्रति, नोयाधिवग्रहविषय इति भोषः। द्वितीयम्- दाहरति, 'ययेति, 'तुन्येति माधनीभूतकार्यावनिष्टसाध्यौतमकई- कत्वयाप्यताग्राहकसहचारयह-माधनौमृतकार्यतायापकमरोरजन्य- वादिनिष्टमाथीभूतमकञकवव्यापकताग्राहकमहचारयहरूपयोगंग- चेमयोरनुकूलतकांसमवहितत्वेन तुन्ययोः मतीरित्यर्थः, "उपाधेरिति कार्यवरूपसाधनाव्यापकीभूतमरोरजन्यवादः माधव्यापकतामन्देह- इत्यर्थः, तथाच तितिः मकईका कार्यात्वादित्यत्र यदा साधने माध्यच्याप्यतानियायकः माधनाव्यापकसरीरजन्यवादौ माघच्यापक- मानिन्यायका को नावती: मदा मरोरजरबादिक पाध्य- ·उपाधिवाद। ३८५ यथा तुल्ययोगक्षेमयोरुपाधापकतासन्देहे ईश्वरानु- माने शरीरजन्यत्वागुत्वादिः, यथा च शाकपाकजत्वस्य साध्यव्यापकतासन्देहे मित्रातनयत्वे। यत्तु उपाधिसन्देहो नोपाधिन वा हेत्वाभासान्त- रमिति तदुद्भावने निरनुयोज्यानुयोग इति । तन्न । व्यापकतासन्देशात् मन्दिग्धोपाधिरित्यर्थः । न च तस्य सद्धेततया कथं तत्रोपाधिरिति वाच्यं । सद्धेतोरपि दशाविशेषे मन्दिग्धोपाधि- कत्वे बाधकाभावादिति भावः। तीयमुदाहरति, 'यथा चेति, 'भाकपाकजवस्थेति साधनाव्यापकतया सन्दिग्धस्य शाकपाक्जत्वस्ये- त्यर्थ., 'मिजातनयत्वे मिचातन्यत्वे हेतो, भाकपाक्जत्वमिति शेषः । 'न वा हेत्वाभासान्तरं न वा हेत्वाभामः, 'निरनुयोज्येति, तथाच परार्थानुमान एव उपाधिसन्देहो दूषण न तु स्वार्थानुमानेऽपौति भावः । 'सन्दिग्धानकान्तिकवदिति अनेकान्तिकवसन्देहवदित्यर्थः, एतच्च दूषकत्वमाचे दृष्टान्तः, तेन व्यभिचारसंशयाधायकत्वाभावे- ऽप्यस्य न इतिः। 'दूषकत्वात्' उपाधिसन्देहस्य दूषकत्वात्, 'उपाधे- रिव' उपाधित्वनिश्चयस्टेव, 'नियाधायक्तया' व्यभिचारनिश्चया- धायकतया)। न च तथापि उपाधित्वसन्देहः स्वरूपमन्नेव (२) 'यभिचारनिश्चयाधायकता' इत्यत्र 'निश्चयाधायकतया' इति कम्य- घिन्मूलपुस्तकम्य पाठो वर्तते तमनुसृत्यैव व्यभिचार निश्चयाधायक- सया इति व्याख्यान मथुरानाथेनेत्यमुमौयवे।

·माचिकामी सन्दिग्धानकान्तिकवड्यभिचारसंशयाधायकत्वेन बादपाधेरिय व्यभिचारनिश्चयाधायकतया । इति श्रीमहङ्गेयोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानास्यहितीयखण्डे उपाधिविभागः। व्यभिचारसंशयद्वारा दूषको न तु तज्ज्ञानमिति तज्ज्ञानार्थे नदु- दावनमफलं अर्थान्तरापादकञ्चेति वाच्यं । तथासत्यनेकान्ति- कत्वमन्देहीपाधिवनिश्ययोरयुद्धावनस्य तथावापत्तेः। यदि चान- कान्तिकत्वमन्देहादिना मम व्याप्तियहो मा भूत् इतिज्ञापनाय तदुद्भावनं कथकमम्प्रदायमिद्धं, तदा उपाधित्वसन्देहान्मम व्यानिग्रहो मा भूदितिज्ञापनाय उपाधित्वसन्देहोद्भावनमपि कथकमन्प्रदाय- सिद्धमिति तुल्यत्वादिति भावः । रति श्रीमथुरानाधतर्कवागौश-विरचिते तत्त्वचिन्तामपिरहस्ये अनुमानाख्यद्वितीयखण्डरहस्ये उपाधिविभागरहस्यं ।

·अथोपाधेिर्दूपकतावीजपूर्वपक्षः। .. इदानीमुपाधेपकतावीजं चिन्त्यते () । नाप्यस्य स्वव्यतिरेकडारा सत्प्रतिपक्षत्वेन दूषकत्वं, अथापाघेर्दूपकतावौजपूर्वपक्षरहस्यं । प्रसङ्गादुपार्दूषकतावौज निरूपयितुं शिय्यावधानाय प्रतिजा- नौते, 'इदानौमिति उपाधिविभागानन्तरमित्यर्थ., 'दूषकतावौज' दोषप्रयोजकताखरूपं, अनुमिति-तत्प्रयोजकान्यतरप्रतिबन्धकज्ञानं दोषः, 'चिन्यते' ज्ञाप्यते । केचित्तु 'दूषकतावीज' दूषकव्यवहारविषयतावच्छेदक, दूषक- शब्दोपाधिशब्दयोः पव्यतापत्त्या दूषकशब्दस्य पारिभाषिकता- पत्त्या च यथोतलक्षणस्य तदिषयतावच्छेदकलासम्भवादिति भावः इत्याहुः । तदमत् । 'मत्प्रतिपचे उपाध्युद्भावनं न स्यादित्याद्यनि- मपन्यापडते. । 'खव्यतिरेकेति लिङ्गतावच्छेदकविधया स्वथ्यतिरेकलिङ्गक- पक्षविशेय्यकमाध्याभावानुमितिप्रयोजकतयेत्यर्थः, हतीयार्थोऽभेदः, तथाच तादृशानुमितिप्रयोजकत्व नास्य दूषकमिति फलितं । 'सत्य- (१) निरूप्यते इति क.।

·(९बसम पतिबन्धादिय पनप्रतिबन्धादिति कस्यचिन्भुतपय २ शामार्ग, 'फन्तप्रतिवमात्()" फलपतिवन्धम्यानुभवमिद्धलाचे- तत्वचिन्तामो तदा हि सत्प्रतिपक्षे सत्पतिपधान्तरवदुपारुझाव न स्यात् । न च प्रतिपक्षबाहुल्येनाधिकवलार्थ मुद्भावनं तिपने स्वयं माध्यमाधकइतोरपन्यामानन्तर वादिना माध्याभाव- माधकहेतावुपन्यस्ते, 'मन्प्रतिपक्षान्तरवदिनि माध्यमाधवनारम्य यथा नोद्भावनं तथा उपाधेरप्युद्भावन न भ्यादित्यर्थः, माध्याभावभा: धकहेतुमत्तानानात्मकप्रतिबन्धकमदावादुपाधस्तत्र यथोक्रदूषकत्वा- मम्भवेन व्यर्थत्वादिति भावः । 'मत्प्रतिपक्षवाइन्टनेति माध्यसा. धकानेकहेवज्ञानमत्त्वेनेत्यर्थः, साध्याभावसाधकहेतुमाधानमत्वेऽपि माध्यानुमितेरुत्पादादिति शेषः, 'अधिकालार्थमिनि माध्याभावमा- धकादमिनिप्रतिवन्धकमायानुमित्यर्थमेवेत्यर्थः । न चैवं भन्मति- पवान्तरस्यायुद्भावनापत्तिः, एत्वादिति भावः । 'गतमपौनि, 'न्यायात' तान्त्रिकप्रवादात्, तथाच माध्याभावशाधकहेतज्ञानमत्त्वे माध्यमाधकानेकहेतुशानात् मायानुमित्युत्पादे प्रवादयाघातः 'अन्धानां' माध्याभावमाधकहेतमत्ताज्ञाननिष्ठामामाण्यज्ञानाद्यभाव- विमिराजानविषयाणं माध्यमाधकहेतूनी, 'शतमपि', 'न पश्यति' न माथाभावसाधकैकहेतमत्ताज्ञानभावे साध्यानुमिनि जनयतीति मदर्थादिति भावः । ननु नन्यायोऽप्रमाणं इत्यन आइ, 'एकैनापोति नदभावमाधकहेतुमत्ताशानेनापि, 'सइना' नसाधकानेकतम- पाठोलुमीयते।

·उपाधिवादः। शतमप्यन्धानां न पश्यतीति न्यायात् एकेनापि बहनां प्रतिबन्धाच्च, व्याप्ति-पक्षधर्मते हि बलं तच्च तुल्यमेव, न . , त्यर्थः । नम्बिदमसम्भवि तदत्ताज्ञानं प्रति तदभावव्याप्यभूयोधर्मव- ताज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकवादित्यत आह, 'व्याप्तौति, 'वलं' जान- विषयतया प्रतिवन्धकतावच्छेदकं, 'तच्च' तादृशप्रतिवन्धकतावद- कञ्च, 'तुल्यमेवेति तदभावयाप्यभूयोधर्मवत्ताज्ञान व तदभाव- व्याप्यैकधर्मवत्ताज्ञानेऽप्यविशिष्टमेवेत्यर्थः, 'न तु भूयस्लमपि' न तु याप्यनिष्ठभूयस्लमपौत्यर्थः, 'बलमित्यनुषन्धते, प्रतिबन्धकतावच्छे- दकमिति तदर्थः, अत्र हेतुमाह, 'एकसमादपौति यत्र तत्तदभाव- योरुभयोरेकधर्मिण्येकस्यैव व्याप्यधर्मस्य जानं ६) नकव्याप्यधर्मवना- जानादपौत्यर्थः, 'अचमितेरिति मवकारः पाठः(२'अनु' पश्चान, 'अमितेः' विशिष्टमितिविरहात् इत्यर्थः, 'अनुमितेरित्युकारमम्ब- लितपाठेऽपि 'अनु' पश्चात्, 'मितेः' विशिएबुद्दयभावस्य प्रमितेरि- त्यर्थः। ननु मत्प्रतिपक्षे नानुमानदूषणार्थमुपायूद्धावनमपि त यह च्यातिपक्षधर्मतान्यतरभङ्गकन्पनमपेक्ष्य एकच तत्कापनेव लघीय- भौति नाघवतर्कसहकृतप्रमाणात् प्रतिपतहेतुमत्तापरामर्गेऽप्रामा- ध्यग्रहार्थमेव तदुद्भावनं, अत एवाम्माकं न्यायाः मम्यञ्चो यहवोनि प्रमाण्टौकापि, किञ्च यत्र वादि-प्रतिवादिभ्या माध्यमाधक-तद- (५) यत्र तत्तदभाग्योहमयोरेव धर्मिक काम्या व्याप्यधर्मग्यैर मान- मिति ग.1 (२) 'सवः पाठ' इति चारपन्तके वसते परत्ययं न समीधीनः ।

·३८६ तत्वचिन्तामो तु भूयत्त्वमपि, एकस्मादप्यन्वमितेः(१) सन्दिग्धोपाधे- रदूपकतापाताच तयतिरेकस्य सन्दिायत्वात्। अपि भावमाधकन्यायमा प्रयुक्तं मध्यम्यम्य चैकवापि हेतावनुकृततका- स्पायर्या व्याग्निनिश्चयो न जातस्तत्रेयोपायुद्धावनमफलमन्यत्र च तदु- द्वारनं निष्कानमेव अन्यथा व्यभिचाराद्युत्थापकतया दूषकतावादि- नामयेतद्दोयम्य दुरुद्धरत्वात् व्यानिनिश्चयमत्त्वेन व्यभिशरादिज्ञान- म्याग्यमन्भवादिव्यस्वरमादाह, 'मन्धिग्धोपाधेरिति उपाधिलमन्देह- दशायामुपाधेरदूषकतापत्तेश्चेत्यर्थः, 'तयतिरेकस्य मन्धिग्धत्वादिति पाठः तयतिरेकम्य तदानीं माभ्याभावव्याप्यतया मन्धिग्धवादि- त्यर्थः, कचित्तु 'नयनिरेकम्य पर्व मन्दिग्धवादिनि पाठः, तच 'मन्धिग्धोपाधेरित्यम्य पचितामन्देहदगायामुपारित्यर्थः, अग्रे "पचन्तिरित्यस्य पदत्तितया निथितयेत्यर्थः । ननु सप्रतिपच- नया उपाधेर्दूपकलवादिनये उपाधित्वादिमन्देहदमायां उपाधेर- दूपकले इटापत्तिरेवे त्यत आह, 'अपि चेति, 'उपाधिवं न म्यात्' उपाधेर्दूपकलं न स्यात्, 'व्यतिरेक उनि नद्यनिरेकस्यामा- धारणवादित्यर्थः, पक्षमात्रवृत्तिलस्यामाधारण्यरूपत्वादिति भावः । ('धनुमितिदर्शनात्' रति पाट वष यादर्श पुस्तकेषु वर्तते पर- न्वयं न समाधीन , 'धमितिदर्शनाद' र 'बन्यमिते' अपना 'धमिते.' इति पाटडयमेव पूर्वापरयन्यपर्यानोचने समीचीनत्वेन प्रतिमा रहस्यहता थाग्यातछ । (सविरेकम्मदेशन्दिावादादिति मा।

·उपाधिवादः। वैवं बाधान्त्रीतपक्षेतरस्योपाधित्वं न स्यात् व्यतिरे- के साधारण्यात् पक्षवृत्तिश्च(५) उपाधिन स्थात् यथा घटोऽनित्यो द्रव्यत्वादित्यत्र कार्यत्वं अन्धकारो द्रव्यं ननु पक्षमात्रवृत्तित्वरूपामाधारण्यज्ञानं नानुमितिविरोधि किन्तु यावत्सपचव्यावृत्तवरूपतज्ज्ञानमेव तथा तच तत्र नाम्ति पक्ष- स्यैव सपचत्वादित्यत आह, 'पवत्तियेति पत्तिताजानदभायां उपाधिर्दूषको न स्थादित्यर्थः, 'स्वातन्त्रेणेति स्वाश्रयविषयकलौकिक- साक्षात्कारविषयान्यत्वे मति लौकिकमाक्षात्कारविषयत्वादित्यर्थः, घसरेणुरात्मा चात्र दृष्टान्तः व्यभिचारथ गन्धादौ २), 'अश्रावणव- .

·३८ तत्त्वचिन्तामयी स्वातन्त्र्येण प्रतीयमानत्वादित्यत्राश्रावणत्वं तयतिरेकस्य पक्षात्तित्वात्, न च नायमुपाधिः, तलक्षणसत्त्वात् अन्यथा दूपकत्वसम्भवाच । किञ्च साध्यव्याप्याव्यापकत्वेनोपाधेः (१) साध्याव्या- पकत्वे तयतिरेकेण कर्थ सत्प्रतिपक्षः, न हाव्यापक- मिति, भब्दे चास्य माधनाव्यापकत्वं, 'पहात्तिवादिति पत्ति- लाग्रहादित्यर्थः । 'तमवणेति माध्यव्यापकत्वे मति माधनाध्यापकत्व- रूपस्य उपाधिलक्षणस्न मन्वादित्यर्थः, 'अन्यथापौति पचन्तित्वं विनापौत्यर्थः, पत्तिताधमेणेति शेषः, 'दूषकत्वमम्भवादिति कदाचिपकत्वमम्भवात्, दूषकतातिप्रसङ्ग स्यादोषत्वादिति भावः । चित्तु मन तन्नोपाधिलक्षणं अपि तु पचत्तिधर्मावच्छि- समाध्ययापकवे मति पदातिवमेव सणं तच्च तत्र नास्ति ययोकम्य दूपकतारूपत्वान्ययानुपपत्त्या तथैव कन्धनादित्यत आह, 'अन्ययापीति ययोकापभिन्नस्यापि दूषकत्वसम्भवाच्चेत्यर्थः, तथाच कि मकलप्रामाणिकोपाधिव्यहारविषयस्य तम्यानुपाधित्वाभ्युपगमे- नेति भावः इत्याह । ननु मत्प्रतिपदोन्नायकवेन दूषकतावादिनो मम पनवृत्तित्व- पदमायां उपाधेरदूषकवे इष्टापत्तिरेवैत्यत श्राइ, 'किञ्चेति, 'माध्यव्याप्येनि मायव्याप्यतया नियतम्य माधनम्याव्यापकता जाने- (१) माध्ययापश्यायवनोपारिति कधिहित पुनायाठ परस्त्वयं न समीम ·उपाधिवादः। ३८ व्यतिरेकादव्याप्यव्यतिरेकः।नापि व्याप्तिविरहरूपतया, असिद्धत्वेनानौपाधिकत्वस्य व्याप्तित्वनिरासात्। नाप्य- नौपाधित्वज्ञानस्य व्याप्तिधौहेतुत्वस्य तत्वेन व्याप्ति- ज्ञानकारणविघटकतया व्याप्यत्वासिद्धेरन्तर्भावः, न धन्यस्य साध्यव्यापकत्व-साधनाव्यापकत्वनानं अन्यस्य व्याप्तिज्ञाने स्वतः प्रतिबन्धकमित्युक्तम् । न च साध्य- नोपाधेः साध्याध्यापकत्वज्ञाने इत्यर्थः, 'सत्प्रतिपक्षः' माध्याभावग्रहः, 'अव्यापकयतिरेकादिति अव्यापकतया ग्टहौतस्य व्यतिरेकादव्याग्य- तया ग्रहीतस्य व्यतिरेकग्रह इत्यर्थः । 'असिद्धत्वेनेति हेतुविशे- व्यकव्याप्यभावप्रकारकज्ञानस्यानुमितिकारणीभूतव्याप्तिजानप्रतिब- न्धकस्य विशेषणविधया प्रयोजकत्वेनेत्यर्थः, 'दूषकलमित्यनुपज्यते. हतीयार्थश्च पूर्ववत्, उपाध्यभावस्य व्याप्तित्वे हि उपाधिया ध्यभाव- रूपतया दूपकः स्यात्तदेव च मियसिद्धिव्याघातानिराकृतमि- त्याह, 'अनौपाधिकवेति । उपाधिन दूषकः किन्तु व्याप्यत्वामि- द्धिरूपहेवाभासान्तर्गतएव स इति कस्यचिन्मतं दूषयति, 'नापीति, 'अनौपाधिकत्वज्ञानस्य' उपाधित्वप्रकारकोपाधिज्ञानाभावस्य, व्याप्ति- ज्ञानकारणविघटकतयेति() व्याप्तिज्ञानकारणीभूताभावप्रतियोगि- ज्ञानविषयतयेत्यर्थः, 'याप्यवासिद्धेः' व्याप्यत्वासिद्धौ, साधारण्या- दिभिनव्याप्तिज्ञानप्रतिवन्धकज्ञानविषयस्यैव च्याप्यत्वामिद्धित्वादिति (९) व्याप्तिधानकारोवौति क• ख•।

·तत्त्वचिन्तामणो व्यायकाव्याप्यत्वज्ञाने विद्यमाने साधनस्य साध्यव्या- प्यत्वज्ञानं नोत्पत्तुमईतीति वाच्यं । न हि साध्यव्या- पकव्याप्यत्वज्ञानं व्याप्तिजानकारणं येन तत्प्रतिबन्धक स्थान, किन्तु साध्यव्यापकव्यभिचारित्वेन साध्यव्यभि- भावः । दूपयति, 'न हौति, 'अन्यस्य' माधनभित्रस्य, - 'अन्यस्य व्याप्निजाने' माधनभिनान्यस्य व्याप्तिज्ञाने, साधनस्य व्याप्तिज्ञान- इति पावत, 'स्वतः प्रतिबन्धकमिति भावान्प्रतिबन्धकमित्यर्थः, भिन्नधर्मिकत्वादिति भावः। तथाचान मिति-तत्कारणान्यतरं प्रति माक्षात्प्रतिबन्धकज्ञानविषयस्यैव हेवाभासतया कथमम्य हेत्वाभामे- ऽन्ताव रति हृदयं । भिवधर्मिकन्न परिहरनाच, 'न चेति, 'माध्ययापति अशाप्यतासम्बन्धेन माध्यव्यापकवत्ताज्ञान इत्यर्थः, तथाच नविषयतयैव उपाधियाप्यस्लामिझन्तर्गत इति भावः । 'माध्यव्यापति श्रव्याप्यतासम्बन्धेन माध्यध्यापकाभाववत्ताजानमि- त्यर्थः, 'येनेति, जनकौभतं जानं विघटयत एवं ग्राह्याभावाचन- वगादिनो मानस्य प्रतिबन्धकलनियमादिति भावः । तत्किमव्या- यतामाबन्धन उपाधिमत्ताजानं व्याप्तिमानविघटकमेव न भवती- त्यन पाह, 'किन्विति, 'माध्यव्यापति अव्याप्यतासम्बन्धन साध्य- प्यापकोपाधिमत्ताजामनेत्यर्थः, 'माध्ययभिचारिति, व्यानिशान विघटयात रति पः, एनच्च ममाधिमौकादुक, वस्तुतोऽव्याप्यता- অমল ইলাধিপলি মবিমল গুথাল আল- ·उपाधिवादः। चारित्वज्ञानदारा। नापि व्यभिचारोन्नायकत्वेन, यथा हि साध्यव्यापकव्यभिचारितया साधनस्य साध्यव्यभि- चारित्वमनुमेयं तथा साध्यव्याप्यव्यभिचारित्वेन साध्य- व्यभिचारित्वमुपाधेरप्यनुमेयं व्याप्तिग्राहकसाम्यात् । सिद्धित्वसम्भवः उपाधिविशिष्टहेतुनिरूपितविषयित्वस्यैव व्याप्तियह- प्रतिबन्धकतानियततया(२) तदिशिराहतोरेव तथात्वसम्भवादन्यथा व्याप्यत्वामियन्तर्गतसाध्यादेरपि प्रत्येकं व्याप्यत्वामिद्धित्वापत्तेरिति इलाभासे सुव्यकं । ननूपाधि<धक एव दूषकत्वन्तु तस्य स्खव्यभि चारलिङ्गक-साधनपक्षक-साध्यव्यभिचारानुमितिप्रयोजकत्वेनेति मतं दूषयति, नापीति, दूषकत्वमित्यनुषज्यते, तौयार्थस्तु पूर्ववत्, ‘माध्य व्यापकव्यभिचारित्वेनेति माध्यव्यापकोपाधियभिचारित्वेन इत्यर्थः, 'तथेति, तत्पूर्वमिति शेषः । 'माध्यव्याप्येति माध्य्याप्यमाधनाव्या- पकत्वेनेत्यर्थः, 'माध्यव्यभिचारित्वं माध्ययापकत्वं, 'याप्तिग्राहकेति उपाधिनिष्ठमाध्यव्यापकताग्राहकसहचारादिग्रह-हेतुनिष्ठमाध्यव्याप्ति- याहकसहचारादिग्रहयोस्तुल्यवादित्यर्थः । 'साध्यव्यापकाव्याप्यत्वेनेति माध्यव्यापकाव्याप्यवलिङ्ग नेत्यर्थः, 'व्याप्तिविरति साधनपचकमाय- व्याप्तिविरहानुमितिप्रयोजकतयेत्यर्थः, 'दूषकलमित्यनुषव्यते, 'माध्य- याप्येति माध्ययाप्यमाधनेत्यर्थः, 'उपाधिईत्वाभासान्तरमिति अाभा- (१) व्याप्तिग्राहकतौल्यादिति ग•। (२) च्यामियप्रतिबन्धकतानतिरिक्तरत्तितयेत्यर्थः।

·तत्त्वचिन्तामणौ नापि साध्यव्यापकाव्याप्यत्वेन व्याप्तिविरहानायक- तया, साध्यव्याप्याव्यापकत्वेनोपाधेरेव साध्याध्यापकत्व- साधनात, तस्मादुपाधि स्वाभासान्तरमिति । इति श्रीमहङ्गेशपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणी अनुमानास्यद्वितीयखण्डे उपाधिदृपकतावौजपूर्व पक्षः। मम्य दोषस्य यो हेतु प्रयोजकः तम्मादन्तरमिति व्युत्पत्त्या उपाधि- रदूषक दत्यर्थः, राजदन्तादित्वात् षष्ठीतत्पुरुषममामेऽपि हेतुशब्दस्य पूर्वनिपातः । केचित्तु 'हेवाभामान्तरमिति बाध मत्प्रतिपदाद्यतिरिकानु- मितिमाचाप्रतिवन्धकजानविषयो हेवाभाम इत्याजः । तदमत् । जनकजानविघटकतया पायाभावाचनवगाहितया चानुमिति प्रत्यपि माचाप्रतिवन्धकरवामम्भवादिति धेयं । रति श्रीमथुरानायतकंवागोग-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहम्ये अनुमानाग्यद्वितीयखण्डरहस्ये उपाधिदूधकतावीजपूर्वपक्षरहस्यं ।

·[३८३] अथोपाधिदपकतावीजसिद्धान्तः । उच्यते आन्धनवत्त्वादेस्तर्कादिना साध्यव्यापकत्व- साधनाव्यापकत्वे निश्चिते दूपकतावीजचिन्तनं। यदि च साध्य-साधनसहचारदर्शनेनोपाधौ साध्यव्यापक- तानिश्चय एव नास्ति तदोपाधित्वनिश्चयाभावात् दूप- अथोपाधिदूपकतावीजसिद्धान्तरहस्यं । 'तीदिनेति माध्यव्यापकत्वादिनिश्चयसामय्यादिनेत्यर्थः, 'प्रादि- पदात् तत्संशयसामग्रीपरिग्रहः, 'निश्चिते' जाते, 'दूषकतावीजचि- न्तनं दूषकलस्य धर्मिण; मत्त्वं, 'यदि चेति यदा घेत्यर्थः, 'माध्य-माध- नसहचारदर्शनेन' माध्य-माधनयोर्नियतमहचारदर्शनेन, माध्य-माध- नयोप्यत्वनिश्चयेनेति यावत्, साध्यव्याप्यमाधनाव्यापकतया साध्या- व्यापकत्वनिश्चयादिति) शेषः । 'निश्चय एव' ज्ञानमेव, 'उपाधित्व- निश्चयाभावात्' उपाधित्वज्ञानाभावात्, 'दूषकतैव' दूषकताधर्म एव, 'क वहि वेति कुतस्तत्कालीनदूषकतायां अनुमितिकारणप्रतिव- (१) साध्ययापकत्वानिश्चयादितीति क.। 50 ·३६० तवचिन्तामणी कतैव नास्तीति क वहिर्भावान्तर्भावचिन्ता । किञ्च सत्प्रतिपक्षतथा व्याप्यत्वासिद्धतया स्वातन्वेण वा यदि दोपत्वं सर्वथा साध्यव्यापकतानिश्चयोवक्तव्यः तेन विना तेपामभावात्। तस्मादुपाधिनिश्चयायभिचा- वकवानप्रयोजकतारूपत्व-सावादनुमिनिप्रतिबन्धकज्ञानप्रयोजकता- रूपत्वचिन्ननमित्यर्थ । 'किञ्चेति यत इत्यर्थे, 'मत्प्रतिपक्षतयेति स्वव्यतिरेकलिगकमाध्याभावानुमितिप्रयोजकतयेत्यर्थ , "याप्यत्वामि- इतयेति व्याप्तिविरहरूपत्वेन विशेषणविधया हेतुविशेष्यकव्याप्य- भावप्रकारकज्ञानप्रयोजकतयेत्यर्थ, 'स्वातन्त्र्येण वेति तदितररूपेण वेत्यर्थः, तच रूप खाव्याप्यवलिङ्गक-हेतुपरक-माध्यव्याप्तिविरहा- नुमितिप्रयोजकत्व वक्ष्यमाणव्यभिचारजानप्रयोजकत्वञ्चेति भाव । 'माध्यव्यापकतानिश्चय' नग्रह , 'वक्रव्य ' अपेक्षणीय , 'व्यभिचा- रजानदारेति मानमव्यभिचारप्रत्यक्षप्रयोजकतयेत्यर्थ , अतो नानि- मेण पौनरूप्य, मानमव्यभिचारनियये उपाधिज्ञानस्थ विशेषद- नितया उपयोगित्वेन तदिषयतया उपाधेरपि तत्र प्रयोजकवादिति भाव । 'माध्ययापकाच्याप्यत्वेनेति खनिष्ठमाध्यव्यापकतावच्छेदकहपा- वच्छिनाव्याप्यत्वेन हेतुना हेतो माध्ययाप्तिविरहानुमितिप्रयोजक- नया वेत्यर्थ , एतच उपाधित्वनिययमधिकृत्य उपाधिसमभयम्य तु माध्ययभिचारवस्माध्ययातिविरहम्यापि मशय प्रत्येव क्वचित् प्रयोज- काल । अथ माध्ययातिविरपट माध्यवदन्यात्तिवविमिटमाध्य- ·उपाधिवादः। रनिश्चयः तत्संशयात्तत्संशय इति व्यभिचारज्ञान- द्वारा साध्यव्यापकाच्याप्यत्वेन व्याप्तिविरहानायकतथा बोपाधेदूंपकत्वम्। यहा साध्यव्यापकाभावववृत्तितया साध्यव्यभिचा- वत्तिवरूपयाप्तिविरहपरं, न त खव्यापकमाध्यसामानाधिकरण्य- रूपव्याप्तिपरं, स्वावस्यानुगतस्याभावेन पचौमूतमाध्यव्यक्तिपर्यवसन्त्रतय साध्यामिद्धेः। एतेन स्वममानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिमाध्य- कलं साध्यव्याप्तिविरह इत्यपि निरस्तं, खत्वस्यालगतस्याभावेन पक्षीभूतभाधनव्यक्तिपर्यवसाने पाध्यामिद्धिमात्रणेव कृतार्थतया हेतौ नदनमानवैफल्यापत्तेरिति ध्येयं । कालभेदेन व्यवस्थितविकल्पमाह, 'यदेति, साध्यव्यापकेति माध्यव्यापकोपाध्यभाववत्तित्वेनेत्यर्थः, 'उन्नेयं' हेतावनुमेयं, तथाच क्वचिसाभ्यव्यभिचारानुमितिप्रयोजकतयाप्युपाधेर्दूषकत्वमिति भावः। एतदपि निश्चयदशामधिकृत्य, इदञ्च पर्य्यवमितमाटव्यापकत्वे मति साधनाव्यापकत्वरूपोपाधित्वज्ञानस्य दूषकतावौजमुक्त, पक्षवृत्तिध- भावच्छिवमाटव्यापकत्वे सति पचायत्तित्वरूपोपाधित्वज्ञानस्य तु सत्प्रतिपदोन्नायकल क्वचित् बाधोत्रायकलच दूषकतावीजं धोध्यं, सत्प्रतिपक्षोत्रायकत्वञ्च पवे माध्याभावव्याप्योपाध्यभाववत्तानिश्चय- प्रयोजकावं, वाधोनायकत्वञ्च पने माथाभावानुमितिप्रयोजकत्वं, तब पचे तुल्ययस्थमाध्ययायतमत्तानिययविरदायां पवे माथाभा- ·तत्वचिन्तामणौ रित्वमुन्नेयं । न च साधनाभाववद्वृत्तित्वमुपाधिरिति वाच्यम् । उपाधिमात्रोच्छेदमसद्भात सत्प्रतिपक्षे पूर्व- साधनव्यतिरेकवत् अत्तिगगनादी साध्याव्यापकत्वात् संयोगादौ हेतौ साधनव्यापकत्वाच्च । वयाप्योपाध्यभाववत्तानिश्चयदारावमेयं । व्याप्तिविरहानुमाने व्यभि- चारानुमाने च उपाधिमागते, 'न चेति पतीभूतमाधनाभाववद् दृत्तिवमित्यर्थः, व्यभिचारास्फुटनादमायामेव उपाधिना व्याप्तिवि- रहाद्यनुमानात् यत्राधिकरणे हेतोः साध्ययभिचारित्वं तदीयध- मणम्य माध्यान्यापकत्वग्रह इति भावः । 'उपाधिमावेति व्यतिरे किमाधनकोपाधिष्यभिचारमात्रस्य तादृशोपाध्यध्याप्यत्वमात्रम्य च निरुपाधित्वोच्छेदप्रमादित्यर्थः। केवलान्वयिनि माधने पनौमते पतोमतमाधनाभावस्याप्रसिद्मा तत्तित्वस्य उपाधिलासम्भवेऽपि तदतिरिके पोभते मर्वचैव नदुपाधिनायाः सुवचत्वादिति भावः । 'मत्प्रतिपक्ष इति यथा मत्प्रतिपचे पूर्वमाधनयतिरेकम्य उपाधित्व नियमे मप्रतिपक्षमाचम्य निरुपाधिलोच्छेदप्रसङ्ग इत्यर्थः, 'अत्र- नौति, व्याप्तिविरमाधनाभिप्रायेणेदं, माधनाच्याप्यत्वस्य तत्रोपा- धित्वाभिधाने तु नेतदोष इति ध्येयं । 'संयोगादाविति, एतच्च माधनाभावजिन्वं यथाश्रुनमभिप्रेत्य, माधनाभावौयनिर- वछियाधिकरपतावत्तिवस्योपाधिलाभिधाने तु मायं दोष- रति ध्येयं।

·उपाधिबादः। इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्ता- मणौ अनुमानास्यदितीयखण्डे उपाधिदूषकतावौज- सिद्धान्तः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागीश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानास्पंदितीयखण्डरहस्ये उपाधिदूषकतावीजसिद्धान्तरहस्यं ।

·अथोपाध्याभासनिरूपणं ।
अथोपाध्याभासाः। असाधारणविपर्ययः, यथा-
न्वयव्यतिरेकिणि साध्ये बाधान्नीतान्यपक्षेतरत्वम् ।
श्रमसिद्धसाध्यविपर्ययः, यथा केवलान्वयिनि साध्ये
पक्षेतरत्वादिः । बाधितसाध्यविपर्ययः, यथा वहिरु-
अथोपाध्याभासनिरूपएरहस्यं ।
उपाधि निरूप्य नदामामान् गएयितुं भिय्यावधानाय प्रतिभा-
नोते, 'अयेति उपाधिनिरूपणानन्तरमित्यर्थः, 'उपाध्याभामा रति,
निरुप्यन्ते इति शेपः । 'अमाधारणविपर्यय इति असाधारण:
विपर्ययो व्यतिरेको पम्येति बमोहिः, माध्याभावे माध्य इनि
पादौ पूरणीयं, नथाप यदभावः माध्याभावे माध्यामाधारको
भाति म उपाध्याभाम इत्यर्थः, असाधारणमिद सर्वमपन्या-
हत्तवमार्च माध्याभावरूपमाध्यवदवृत्तिवमिति यावत् तथा यद
भावः माथाभावववृत्तिः म उपाध्याभाम रति फलितं, तव्य
पाश्थयापकवाभावगामदुपाधिवादिति भावः । स उदाहरण
मार, पति, कंधारयिमाशे माध्याभावम्याप्रमिया 'इवय
परिस्णेियुक, 'पचपः' माथावचेदकसम्बन्धः, नदधिर

·उपाधिवाद। ३६६ पपस्तेजाचादित्यवाकृतकत्वम् । पक्षाव्यापकविपर्ययः, यथा क्षित्वादिकं सकतकं कार्यत्वादित्यवाणुव्यतिरि- तत्वम् । अवाणुव्यतिरिक्तत्वव्यतिरेकस्य क्षित्यादेरेक- देशहत्त्या भागासिद्धेः। पूर्वसाधनव्यतिरेकः, यथा प्रतियोगिताकव्यतिरेकप्रतियोगिनीत्यर्थः, जलदो वहिमान् द्रव्यलादित्यादौ देनरत्वादेर्यतिरेकम्य माध्याभाववदत्तिव- विरक्षात् 'याधोनीतान्येति पदविगेपणं माध्याभाववत्तया प्रमिता- न्येत्यर्थः, तथाच पर्वतो वझिमान् धूमादित्यादौ पर्वतेतरवा- दिकमिति भावः। प्राधमनु भाध्याभावे माय इत्यादौ न पूरणीयं, अमाधारणवश्व मर्चमपव-विपदयात्तलं, महतमाध्यवत्तया निश्चितत्वमेव मपतत्वं, सदभाववत्तथा मिथितनध विपरवं, तथाच यदभावः मकन्नमाध्य- वत्तानियितव्याहत्तवे मनि मकालमाथाभाववत्ता निशिनयार म उपाध्याभाम राधर्षः, अतएव उदाहरणे केवलयतिरेकिणि मपक्षस्य मेजनापयिनि च विपतम्यामिद्या सायपरेतरलवारणय 'अवय- थतिरेकिणोरयुक्त, वझिरनुष्णः कृतकवादित्यादौ पक्ष विपक्ष- तथा वसोतरसम्य तदारतलाभावात् नदारणाय 'याधीयोनाये. रयुकं माध्याभावस्त्या मिरितान्येति तदर्थः । इदमुपनवणं भामिया गावात् भरमिया भूमिअभियवादिायादो केवल थगिकिपि पदेनरचं उदाहरणं पोथं तक मपपत्र प्रमिहला- ·४०० सत्तचिन्तामणो शर्करारसोऽनित्योऽनित्यत्तिगुणत्वात् । स नित्यः) रसनेन्द्रियजन्यनिर्विकल्पकविपयत्वात् रसत्ववदि- त्यादी। पूर्वसाधनतायाः प्रयोगानुरोधिन्वनाव्यव- स्थितत्वात् कदाचिन्नित्यत्वसाधनव्यतिरेकस्यापाधित्वं कदाचिदनित्यत्वसाधानव्यतिरेकित्वस्येति वस्तुव्यवस्था दित्याः। तदमत्। वझिरनुष्णः कृतकवादित्यादौ बाधीबीतपत्रे- तरत्वेऽतिव्यानिवारणाय विपक्षयात्तवदलम्यावश्यकत्वेऽपि मपचव्या- वृत्तवदलम्य व्यर्थस्वात्, पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते ट्रव्यत्वादित्यादौ केवलव्यतिरेकिण्यपि पचेतरत्वस्योपाध्याभामतया तदारणस्यायुक्त- त्वात् । किवं वहिरनुष्णः कृतकवादित्यादौ बाधिते यदा मौ- रालोकादावेव साध्याभावनिथयो न तु पक्षे लदा पचेतरलस्य उपा- ध्याभामत्वापत्तिः, एवं धूमवान् वहेरित्यादावपि यदा आट्रैन्धना- घधिकरण एव माध्य-तदभावयोनिश्चयो न तु तदनधिकरणे तदा ताप्याईन्धनादेरुपाध्याभासतापत्तिः। न चेष्टापत्तिः, माश्यव्यापक- वादेम्तदानोमपि मत्त्वेनाभामतायां वौजाभावात् । न च यन्मते उपाधित्वज्ञानम्य पक्षे माध्याभावच्याप्योपाध्यभाववत्ताज्ञानद्वारा अनु- मिनिनियन्धक तन्मते तदानी तेषामभाये माध्याभावच्याप्य- खजानामम्भव एव उपाध्याभामले वोजमिति वाच्यं । अमाधारण- मानम्यानुमिति प्रत्येव प्रतिबन्धकतया तत्सत्वेपि माधाभावव्या- (९) रसो निन्य ति पार, ख।

·उपाधिदादः। ४०१ न स्यात् उपाधेनित्यदोषत्वात् । न हि यद्येन सोपा- धिसम्बई तसेनानुपाधित्वसम्बई सम्भवति, न तु सत्प्र- तिपक्षाच्छेदः पूर्वसाधनव्यतिरेकस्यानुपाधित्वे वौज, स्थापनाया यवाभासत्वं तत्र पूर्वसाधनव्यतिरेकस्य प्यवज्ञाने वाधकाभावात् अमाधारण्यज्ञानस्यान्वयसहचारग्रहप्रति- वन्धकतया व्याप्तिशामप्रतिबन्धकत्वपक्षेऽप्यन्व यष्याप्तिज्ञानं प्रत्येव पति- वन्धकतया तत्सत्त्वेऽपि साध्याभावयतिरेकव्याप्तिजाने बाधकाभावा- चेति ध्येयं। 'अप्रमिद्धवाध्यविपर्ययः' यदृत्तिमाध्यम्य माध्यतावच्छेदकरूपे- णाभावोऽलोकः अत्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकमाध्यतावच्छेद- कावच्छिवमाध्याश्रय इति यावत्, 'पसेतरलादिरिति, आदि- पदात्यचेतरत्वातिरिकवस्तुमानपरिग्रहः, केवलावयिमाध्ये कुचि- साध्यव्यापकत्वम्य कुबचिसाधनाध्यापकत्वस्य विरहात् वस्तुमावस्येव उपाध्याभामत्वादिति भावः। 'बाधितेति प्रत्याप्यतामम्बन्धेन धाधित: माध्यविपर्ययो यति व्युत्पत्त्या माध्याभावयाप्य इत्यर्थः, 'प्रतकत्व- मिति न विद्यते सतक कार्य यत्रेति शुत्पत्या जन्यधर्मानाश्रयत्वमि- त्यर्थः, पचायापकेति. 'पदः' भाधनवान्, तदत्तिविपर्ययक इत्यर्थः, कचिए 'पदयावतकेति पाठः तम्याप्ययमेवार्थः, 'चित्यादिकमिति पृथियादिकमित्यर्थः, 'अणुव्यतिरिक' परमाणुभिन्नत्वं, अश्योपाध्या- भामत्वे वोजमाइ, 'अवेति परमाणुयतिरिफल रत्यर्थः, 'अगुव्यनि 51 ·नावचिन्तामो साध्याव्यापकत्वेनानुपाधित्वात् । न च पूर्वहे तास्तत - एवासाधकत्वात् सत्प्रतिपक्षवेयर्थ्य तत्रेति वाच्यम् । अग्यमाणविशेषदशायां सत्प्रतिपक्षसम्भवात् । पूर्व- रिकत्वव्यतिरेकस्य' परमाणुव्यतिरिक्रत्वयतिरेकस्य, 'एकदेशकृत्या' एकदेश एव वृत्त्या नित्यपृथिव्यादावेव वृत्त्येति यावत्, 'भागासिद्धे- रिति उपाधिलक्षणान्तर्गतम्य माधनाव्यापकत्वभागस्यामिरित्यर्थ । केचित्तु सर्वमतमाधारप्लेन उपाध्याभामान् गायिखा पति- धावछिन्नमाध्ययापकले मनि पचात्तिरेवोपाधिरिति मते उपाध्याभाभान् गण्यति, 'बाधितेति यसमानाधिकरणमाध्यस्थ माध्यतावच्छेदकरूपेणाभाव परे बाधित इत्यर्थ', 'अकृतकल' अकार्यत्व, नत्र पदवृत्तिधर्मावच्छिन्नमाध्यम्य पतेऽपि मत्वेन ताद- समायव्यापकत्व विरहादिति भाव । पदमुपलक्षण पर्वतो धूमवान् वहेरित्यादावाईन्धनादिकमपि वोध्य। 'पक्षाव्यापति), पवैकदे- गावृत्तीत्यर्थः, 'चित्याटिक पार्थिवड्यणकादिक, अणुव्यतिरिकत्वस्य पवायाएकविपर्ययकत्वमुपपादयति र), 'प्रति चित्यादिक मक- ईक कार्यवादिस्यत्रत्र्य, 'एकदेगवृत्त्या' एकदेण्यणक एव दृष्या, “भागामिद्धे' पबैकदशाहते। यहा अणुव्यनिरिकत्वस्य उपाध्याभामन्वे वौजमाइ, 'अनि अणुव्यतिरिकव इत्यर्थ , 'भागा- - (१) पक्षचावकितीति ग.। (२) प्रपद्यावविपर्ययकत्वमुपपादयतीति ग.।

·उपाधिवादः। साधनव्याप्यव्यतिरेकः, यथा अकर्टकत्वानुमाने नित्य- त्वादिः । पक्ष-विपक्षान्यतरान्यः, यथा प्रसिद्धानुमाने सिद्धेरिति उपाधिलक्षणन्तर्गतस्य पहात्तिवभागस्यासिद्धेरित्यर्थः, "इस्याडः। मत्प्रतिपरे मर्वचैव पूर्वसाधनव्यतिरेकः सदुपाधिरिति मतं स्त्रमते निराकर्तुमाह, 'पूर्वसाधनव्यतिरेक इति पूर्वसाधभव्यतिरे- कोऽपौत्यर्थः, क्वचिदुपाध्याभाम इति शेषः। एतेन पूर्वमाधनव्यतिरे- कित्वस्य उपाध्याभासत्वनियतवे पाईन्धनाभावेन धूमामावस्थ स्थाप- नायां प्रतितो वहाधान्धनस्य उपाधित्वं न स्यादिति पूर्वपदो- निरस्तः । 'रमनेन्द्रियजन्येति गुणान्यत्वे मति रसनेन्द्रियजन्यनिर्दिक- स्पकविषयवादित्यर्थः, यथाश्रुते घटादिवृत्तिरसे व्यभिचारापत्तः पूर्वमाधनव्यतिरेकस्यामदुपाधितया उदाहरणत्वामङ्गतेय । मर्क- राया रस इत्युपनौतभानविषये शर्करायां व्यभिचारवारणाय निर्वि- कल्पकत्वेन उपादानं, निर्विकल्पकलं मप्रकारकभिन्नवं तेनाभिक- निर्विकल्पकत्वमादाय न नदोषताददात्यं । पूर्वमाधनव्यतिरेकस्य सदु- पाधिवनियमे बाधकमाए, 'पूर्वभाधनताया इति, पूर्वमाधमप्यतिरे- कस्य मदुपाधित्वमियमे इत्यादिः, 'अथवस्थितत्वादिति कधिनिय- समाधकोकडेती कचिदनियतमाधकीकडेनौ भवादित्यर्थः, 'कदापिदिति चर्करोयरमा मिरयः गुणान्यत्वे मति रमनेत्रियजन्य- (९) सत इति म.। परत इति ।

·8.8 तत्वचिन्तामणौ पर्वत-अलहदान्यतरान्यत्वम् । पतरसाध्याभावः, यथावैव पवतेतरानिमात्वं । नचाच व्यर्थविशेषणत्वं भावः । निर्विकल्पकविषयलादिति नित्यत्वभाधकहेतोः पूर्व प्रयोगदाया- मित्यर्थः, 'नित्यवमाधनि नित्यत्वमाध्यक-गुणाप्यावं मनौति हेतौ नित्यवसाधकहेतोरभावम्येत्यर्थः, 'उपाधित्वं' मदुपाधित्वं स्यादि- त्यर्थः, 'कदाचिदिति शर्करारमोऽनित्यः अनित्यत्तिगुणवादित्य- मित्यवसाधकतोः पूर्व प्रयोगदशायामित्यर्थः, 'अनित्यत्वसाधनेति अनित्यत्वमाधकानित्यत्तिगुणत्वरूपहेतोरभावस्येत्यर्थः, उपाधिलं स्थादिति गेषः, 'वस्तुव्यवस्थेति तदुभयहेतौ वस्तुगत्या माध्यव्या- प्यत्वस्यावस्यानं न स्यादित्यर्थः, व्याप्तेर्निरपाधिस्वनियतत्वादिति ननु दशाविशेषे निरुपाधिलं तत्रास्त्येवेत्यत श्राह, 'उपाधरिति, "नित्यदोषत्वात्' सदाननदोषत्वात् व्याप्यत्तित्वादिति यावत्। 'योन मोपाधिसम्बद्धमिति यत्मायकसोपाधिलसम्बद्ध- मित्यर्थः, तत्तेनानुपाधित्वसम्बद्धमिति तत्माध्यकानुपाधित्वसम्बद्धमि- त्यर्थः, पूर्वसाधनयनिरेकस्य मदुपाधित्वानियमे केनचिदुकं वीजमा- गा निराकरोति, 'न विति, 'अनुपाधित्वे' मदुपाधित्वानियमे, पूर्वमाधनयतिरेकम्य मदुमाधिवनियमेऽपि तस्योपाधित्वानिमन्धान- दार्या मप्रतिपक्षमम्भवादिति भावः । स्थानान्तर पूर्वमाधनव्यति- रेकम पायामामत्वं दधिनि, 'मापनाया मिलावट- मायाः, 'यपाभाम' व्यभिचारिलमित्यर्थः, 'तच' नचापि, 'माभ्या- ·उपाधिवादा। 8°५ दूपणं, तत्त्वेऽप्युपाधेराभासत्वात् । तत्तुल्यश्च, यथाव पर्वतेतरेन्धनवत्वम् । एवं वह्निसामग्रमादिकमूह्यम् । व्यापकत्वेनेति तदभावसाधनप्रतिस्थापनायाः माध्यस्थाव्यापकत्वेने- त्यर्थः, 'अनुपाधित्वात्' उपाध्याभामत्वात्, 'ततएवेति व्यभिचारि- खादेवेत्यर्थः । 'ग्रामाणेति म्यापनाया यभिचारायहदशाया- मित्यर्थः, 'पूर्वमाधनव्यायव्यतिरेक इति, उपाध्याभास इति शेषः । 'यथेति, कादाचित्कत्वेन मकर्दकत्वस्य स्थापनायामिति मेषः, 'कार्टकल्पानुमान इति अकर्टकत्वमाधके प्रतितावजन्यत्व इत्यर्थः, 'नित्यत्वादौति, ध्वंसाप्रतियोगितरूपस्य नित्यत्वस्थ प्रागभावे माध्य- ध्यापकला तो माध्यव्यभिचारविरहाचायमुपाध्याभाम प्रति भावः । ‘परेति भावप्रधानो निगः पक्ष-विपचान्यतरान्यत्वमित्यर्थः, कपिदु- पायाभाम इति शेषः, तेनायोगोलकं धूमवद रित्यादावयोगोलक- इदान्यतरान्यत्वम्य मदुपाधित्वेऽपि न क्षनिः, 'पक्षतरेति पतर- वविभिटमाध्याधारत्वमित्यर्थः, फचिदुपायाभाम इति शेषः, तेमायो- गौतकं धूमवदरित्यादादयोगोलकेतरसविशिष्टधूमवत्वादेः मदु- पाधिलेऽपि म पतिः। 'अवैव' प्रमिद्धवानुमान एव, 'आभामयात्' भाभामबानपायान्, 'तत्तुयेनि पदेतरसपटितत्वेन तत्तुम्योधर्मा- नरोऽपीत्यर्थ:, कपिटुपाध्याभाम रति रोप. 'अमेव' प्रमिद्धामु- मान एव, “जमिति पर्वतो वशिमाम् धमादिग्यादायुपाध्याभाम- मेमोमियः।

·तत्वचिन्तामो
इति श्रीमहोपाध्यायविरचिते तावचिन्तामणी
अनुमानास्यदितीयखण्डे उपाध्याभासनिरूपणं, समा-
तोऽयमुपाधिवादः।
दनि श्रीमथुरानापतकवागोम-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये
अनुमानास्यदिनीयखण्डरहस्ये उपाध्याभामनिरूपपरहस्य,समाप्तमिदं
उपाधिवादरहस्यं ।

·अथ पक्षतापूर्वपक्षः। व्याश्यनन्तरं पक्षधर्माता निरूप्यते। तब न तावत् सन्दिग्धसाध्यधर्मत्वं पक्षत्वम्, सन्देहो अथ पक्षतापूर्वपक्षरहस्यं । उपाधि निरूप्य पचधर्मतां निरूपयितुं शिय्यावधानाय प्रतिजा- नौते, 'व्याश्यनन्तरमिति व्याप्तिनिरूपणानन्तरमित्यर्थः, क्वचित्तथैव पाठः, पक्षधर्मता' पक्षधर्मः पक्षपदस्य शास्त्रकारीयपरिभाषाविषयता- वच्छेदकोऽनुमितिजनको धर्म इति यावत्, भावार्थस्थाविवक्षितत्वात्, एतेन व्याप्ति-पक्षधर्मतयोरनुमित्यात्मकैकका-नुकूलत्वमेव मगति- रितिसूचित) अनुकूलत्वञ्च कारण-कारणतावच्छेदकसाधारण प्रयो- जकत्वं, तच्च कारणतावच्छेदकव्यावृत्तान्यथासिद्धिचतुष्टयरहितले) (१) तथाचान व्याप्तिज्ञानजन्याया धनुमिते किमन्यत् कारणमिति जिज्ञासामादाय एककार्यानुकूलत्वस्य सातित्वमिति भाव । (२) न चात्र कारणतावच्छेदकव्यारतान्यथामिद्विसामान्याभावनिवेशव सामनस्ये चतुश्यपदं व्यर्थमिति वाधं । धन्यवासिडित्वम्यानुगत स्याभावात् तत्तदन्यथासियभावकूटनिवेशस्यावश्यकतया कूटलाघ दायमेव दुपादानाद। एतेन तादृशान्य थासिदिराहित्यमात्रकथा नेनैव सामञ्जस्य नियतपूर्ववर्तित्वरूपविशेष्यदलं व्यर्थमिति पूर्वपक्षो अपि निरस्त', धनियतपूर्ववत्तिंगतान्यथासियभावघटितफूटनिवेश कूटस्य गुरुमरोरवया महागौरवापत्तेरिति ।

·तत्वचिन्तामो हि न विशेषणं परामर्शपूर्व लिगदर्शन-व्याप्तिस्मरणा- दिना तस्य नाशात्। नोपलक्षणम अव्यावर्तकतापत्तेः। --- मति नियतपूर्ववर्तिचतेन व्याप्ते अनुमित्यजनकोपिन चति , या- प्रविषयनरमम्बन्धेनं परामर्गनिष्ठकारणतावच्छेदकतया यथोक्तप्रयोज- कत्वस्य नत्र मत्वात् । न चानौनानागतच्याप्ने पराममादयनमित्युदयात् नियतपूर्ववर्तिवघटितयथोकमयोजकलमपि नब नाम्तीति वाच्य । व्याप्तिमामान्ये तादृशप्रयोजकत्वम्यामाचऽपि मत्तावान् ट्रव्यवादित्यादो नित्यमम्बन्धपटितव्याप्तिषु तत्सम्भवात् । न हि लिखितव्याप्या मम महतिरपेक्षिता । वस्तुतस्तु व्याप्तिप्रयोज्यानुमितिजनकत्वमेव पर- ताया च्याप्ते मङ्गति, व्याप्तिप्रयोज्यत्वञ्च व्याप्लवच्छिनकाराताप्रतियो- गिक-कार्य्यताश्रयत्व) । उपाधि पचतयोरयुद्धावनद्वारा विजयल- क्षणेककाय्यानुकूलचमेव मसति, यया परकीय तावुपायुद्धादने विजयम्तया म्बोयहतो पक्षतोद्भावनऽपि विजयादिति भाव । 'तनि, तकदी निरूपणपर , विषयव सप्तम्यर्य, अन्वयश्चाम्य पञ्चवमित्यमेन, ·पक्षता। तथाच निरूपणविषयीभूतं पचत्वमिदं नेत्यर्थ:(१) पचत्वं पचपदपरि- भाषाविषयतावच्छेदकोऽनुमितिजनको धर्मः, एवं सर्वत्र । 'सन्दिग्धमा- ध्यधर्मत्वमिति सन्दिग्धं साध्यं येन रूपेण तत्सन्दिग्वसाध्यं सन्देह- विशेष्यतावच्छेदकमिति यावत्, नादृशधर्मत्वमित्यर्थः, तथाच विशे- व्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन माध्यसन्देहवत्वं पतत्वमिति फलितं न चैवं (१) पक्षावमिदं नेत्यन्वय इति ग । (२) यत्र पचतो वहमान वा भूतलं घटवन्न पेति प्रमिकसंप्रायोत्तर पर्वतो वद्धिमान् भूतलं घटवदिति समूहालम्बनानुमिवेविशेष्यता- वच्छेदकतासम्बन्धेन भूतलवे सत्त्वेन व्यभिचारवारणाय साध्यतावच्छे- दकावच्छिमप्रकारतानिरूपित विप्रेय्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन वहानु- मितिं प्रति वहिवावच्छिन्नकोटिताख्यप्रकारतानिरूपित विशेष्य- तावच्छेदकतासम्बन्धन पहिसंशयस्य कारणत्वं, अथवा वमित्वाव- छिन्नविधेयताकत्वविशियवहानुमिति प्रति समानविशेष्यताव- छेदकताप्रत्यासत्या कारणत्वं वाच्यं । यथ सामाधिकरण्येन वडि- साध्यकस्थले सामानाधिकरणन वडामावकोटिकावच्छेदावच्छेदेन वडिकोटिकसंशयस्य पक्षतावापत्तिरिति चेत् ! न । सामानाधि- कररयेन वहानुमिति प्रति बहाभारतावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित- सांसर्गिकविषयतानिरूपित-निरुपकत्यविषयतानिरूपित प्रतियोगि- स्वविषयतानिरूपित-वहाभावविषयतानिमिताभावविषयतानिरू- पित-प्रतियोगित्वविषयतानिरूपिताभावविषयतानियत-वृत्तित्व- विषयतानिरूपिताधिकरणविषयतानिरूपिता या धम्मितावच्छेद- कनिष्ठविघयता सामानाधिकर संघर्गण तदिशिया या विशेष्यता- वच्छेदकता तताम्बन्धेन पक्षतायाः कारणदस्य विवक्षितत्वात् । ननु 59 ·११. सावचिन्तामणी परतायाः पक्षनावच्छेदकनिष्ठत्वमेव कृतं न तु परमिष्ठत्वमिनि वाच। अनुमितिकारणीभूतपचपदपरिभाषाविषयतावच्छेदकधर्म- स्थास्य पक्षपदप्रतिनिमित्तत्वाभावेन परतावच्छेदक-पक्षयोः सत्त्वाम-- श्वेऽपि पतिविरहात्, अनुमित्युद्देश्यत्वस्यैव पक्षपदप्रतिनिमित्तवान् । मच तथापि ममानविणव्यतावच्छेदकावप्रत्यासत्या साध्यसन्देहवत्त्वस्या- नुमितिहेतुत्वे साथ पवे न वेति माध्यविभेयकमन्देहस्थामवह इति वायं। प्रमिङ्घमाध्यकानुमितेः पदविधेय्यकवनियमेनानुमिनिममा- नविशेष्यतावच्छेदकतया पचतावच्छेदकावछिनविशेयकमाध्यसन्देह- वत्त्वस्यैत्र नत्रानुमितिहेतुलेन तादृशमन्देहस्थामसहस्यैवोचितत्वात् । नवं केवलान्चयिमायके माध्याभावाप्रमिया पहतावच्छेदकावच्छि- भविशेय्यकसाध्यसन्देहासम्भवात् अनुमितिर्न स्यादिति वायं । त. चापिखण्डमः प्रसिद्या अभावान्तरे प्रतियोगितामबन्धेन माध्यप्रका- रकस्य माध्यमन्देहस्य पवे सम्भवात् । न च तथापि पृथिव्यामितरभेद- म तथापि पर्वतो वह्निमान् इत्यनुमितो जातिमान् वह्निमान वेति संशयस्य पक्षतावापत्तिविशेष्यतावच्छेदककतासम्बन्धन पर्वतत्वेऽपि वहितंभयम्य सन्मादिति चेत् । न । विशेष्यतावच्छेदकतापयांतर मुयोगिताक्छेदकत्वसम्बन्धेनानुमिति प्रति तादृमावच्छेदकवपर्या- मगनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन कारण स्वम्य विवक्षितत्वात् । न च रक्तदण्डवान् वद्धिमान् न वैति समयसत्वे दण्डरकवान् वळिमानि- त्यनुमित्यापत्तिरिति वाय। बुद्धिविषयत्वरुपयन समुदायत्वस्यानु. योगितावच्छेदकलात् तस्य च बुदिभेदन मिनालामानुपपत्तिरिति भोयम् ।

·पक्षता। ३११ इत्याद्यप्रसिद्धसाध्यविशेष्यकानुमितिस्यले पक्षविशेष्यकमाध्यसन्देहा- मम्भवः इतरत् पृथिवौनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगि न वेति मन्देहस्य पदविशेश्यकसाध्यसन्देहत्वाभावादिति वाच्यं । माध्यविशेष्यकानुमि- तौ साध्यज्ञानाभावस्यैव पक्षतावात्, अत एव उच्छृङ्खलमाध्यज्ञान- सत्त्वेऽपि न साध्यविधेयकानुमितिः किन्तु साध्यप्रकारिकैवेति न काप्यनुपपत्तिः। भट्टाचार्यास्तु सन्दिग्धः साध्यरूपो धर्मी यस्य पुरुषस्य तत्व- मिति वहुव्रीहिः, धर्मपदश्च स्वरूपकथनं, तथाच समवाय- सम्बन्धेन माध्यमन्देहवत्त्वं पनत्वमित्यर्थः, अनुमितिजनकस्यास्य पक्षपदप्रतिनिमित्तवाभावेन पक्षानिष्ठत्वेऽपि चतिविरहात्, साध्य- मन्देहपदश्च परतावच्छेदकावच्छिन्नविशेय्यक-माध्यतावच्छेदकसम्बन्ध- मंमर्गक-माध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारकनिर्णयनिवर्तनीयसंशयपरं, नेन पक्षः साध्यवान्न वा, साध्यं पचे न वा, साध्यं पत्ति न वा, माय पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगि न वेत्यादीनां सर्वेषां सन्देहानाम- प्रमिद्धमायकस्यले इतरत् पृथिवौनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगि न वेत्यादिसाध्यप्रतियोगिविशेयकसन्देहानाञ्च मकः, सन्देहपत- तावादिनामेनदन्यतममन्देहादेवानुमितिलौकारात् । न च साध्य पचे न वेत्यादिसंभयो न तादृशनिर्णयनिवर्त्य समानप्रकारक- निर्णयस्यैव प्रतिवन्धकलादिति कुतस्तेषां सतह इति वाच्यं। सन्दे- इपवतावादिनां माचां भिनप्रकारकनिर्णयस्यापि प्रतिबन्धकलात् । माध्यतावच्छेदकसम्बन्धर्मसर्गकेत्युपादानात् 'माध्यतावच्छेदकमम्बन्धन निर्णयदशायां सम्बन्धान्तरेण सन्देहसत्वेऽपि न पक्षत्वं, तादृभनिर्णय- ·११२ तत्वचिन्तामो निवर्तनीयवञ्च तादृगनिर्णयत्वावच्छिन्त्रप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिव- थ्यवं, तेन पर्वतो वडिमान् घटवांति निर्णयनिवयम्य पर्वतो घट- वान वेति मंगयन्य, पर्वतो वहिमान् वहीरूपवावेति ममूहालम्बन- निर्णयनिवर्त्यम्य वहौरूपवान्न वेति मन्देहम्य वा() पर्वतो वजिमान् इत्याद्यनुमितौ न परतावं, प्रतिवध्यत्वञ्च परतावच्छेदकाघटकतथा या माध्यतावच्छेदकविमिटविषयिता नयाय गाज़, तेन पर्वतो वकि- यायधूमवान् पर्वतो वयभावव्याय्यजललवान् इत्याद्यनुमितौ पर्वतो वहिमात्र वेति मंगयस्य न पचतालं, वजियायधूमकालीनः पर्वतो व- डियायधूमवान् इत्यनुमिता वझियायधूमकालीन पत्रेनो वद्धिमान्न वेति मंशयम्य पत्तालवारणाय पचतावचेदकाघटकतयेति विषयि- नाविमेधणा), मंगयत्वेनोपादानच बाधनिश्चयम्यापि पनविशेष्यकमा- (1) लादृमनियनिवदत्वे सति साध्यविषयकसंयत्व पचतात्वमिन्युक्ती पर्वतो हिमानियनुमितौ पचतो घटवान्न वेति तशयस्य पक्ष- तावबारसम्भवात् स्यज्ञान्तरानुसरण मिति तात्पर्य । (२) नन्वितरत् एथिवीनिठान्योन्यामावप्रतियोगि नदेति संशयस्या- सद्धह' नबतिवध्यताया साध्यतावच्छेदकविशिरवियिताव्याप्यत्व- विरक्षात् । न चेतरभेदादियाध्यमचतानक्षले तन्न निवेयमिति वार्थ । हद धूमव्यायवाभाव इत्यनुभिदौ दो धूमवान्न वति संश- पम्य पचतात्वायने, एतद्दोपदारणाय धूमय्यायकामावस्यामसिद्ध माध्यकपच्चतालक्षणे साध्यवियिताथाप्यत्वनियेथे धूमयाभन इद- लिखामावप्रतियोगिन वेति वयस्यामंयक्षायी इति चेत् ।। নখ ঘষয়কৰাৰহিিৱিবিষ্য- ·पन्नता। ४१३ . दलेन बाधनिश्चयप्रतिवध्यतावच्छेदकविषयिताव्याप्यत्वस्य विवक्ष- खात् । न च संशयमानस्यासंग्रहः तादृशप्रतिवध्यत्वस्य वाधनिश्च- येऽपि सत्वात् तत्र बांधनिश्चयप्रतिवध्यतावच्छेदकविषयिताविरहा. दिति वाचं। विरोधिविषयकनिश्चयान्यज्ञानत्तित्वविशिरपति- वध्यतायां व्याप्यत्वनिवेशात् । न च तथमि धूमामावादिसाध्यक- स्थले तादृशज्ञानत्तित्वविपिएप्रतिवध्यत्वस्य महानसीयधूमवान्न वेति संशयसाधारणत्वात् तत्र वाधनिश्चयप्रतिवध्यतावच्छेदकविषयितावि- रहादसंग्रह इति वाच्या विरोधिविषयकनिश्चयभेदकूटरूपविरोधि- विषयकनिश्चयान्यत्वपूरीरे धूमसामान्यामावाप्रकारकत्वे सति धूम- त्वनिछावच्छेदकताकप्रकारतानिरूपकत्वरूपनिश्चयत्वनिवेशात् तादृ- शनिश्चयत्यावच्छिन्नभेदस्य तपासत्त्वात् । नयास्तु साध्यविषयतापदेन साध्यतावच्छेदकविशियविषयताया विवक्षणात् वैशिथ्यञ्च खावच्छि- नत्व-सायीभूताभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वान्यतरसम्बन्धेन, तथाच न इतरत् पृथिवीनिठान्योन्यामावप्रतियोगि न वेत्यादि- संशयासङ्ग्रहः उक्तसंशयीयेतरत्वावच्छिन्नविषयताया उक्तान्यतरसम्ब- न्धेन साध्यतावच्छेदकविशिरत्वात् माध्यतावच्छेदकविशिरविषयिता- व्याप्यत्वस्य प्रतिवध्यतायां पचतेः इत्याहुः । पथ पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेग्यतानिरूपित-साध्यतावच्छेद- काउछिनप्रकारत्वावछिन्न प्रतिवन्धकतानिरूपित प्रतिवध्यताशालि- संशयत्वनिवेशेनैव सामनम्ये प्रतिबन्धकताया कथं निश्चयत्वावच्छिन- त्वनिवेशः पर्वतो वहिमानित्यनुमितौ महानसीयवाहमान वेति নুহৰাৰ মস্কাৰাৰ वच्छेदकतामाप्तिनिवेशव वन भूतलं वद्धिमत्पर्वतवन वेति संशयस्य सात्तिरिति वार्थ । मुस्थवि. ध्यतानिवेशेनैव तदारणात् । न च वहिमपर्वतो घटवान वेति संशयस्य संयधापत्तिरिति वायं। व्यवच्छेदकवानात्मकप्रकारता- ·বাঘিাময়ী निवेशात् इति चेत् । न । पर्वतो वहिमानियमितो पर्वतो প্রিয়াংকা ৰ বলি স্তম দাস, বম্বি মালিনি মুড়ি মনি বনী বঘিানহানিনি মালয়ৰ বন্ধষ মিমি ী এনী ঘিৰা নি সুনামি মনি बन्धकावं तव च तादृश्बुडित्यावच्छिन्नं प्रति तादृप्रधान इयम्य सा. না বক্সিলামিক্সানালিবিন বললাঞ্ছিন্নবিষযলালি- কল-ঘবাসিন্ধান্যেস্নাশিবিষযয় ঘনিন- জলকনা। ন ধ ভাষাৰক্ষাৰমিক্ষালানিবিৰৰ বিইঘনায় বিবাহ বনি না। মাথাবিনি । আশ্ন যন্ত্রনারাঘৰ মানৱন্ধাৰছিন্নমূৰিথ যাৰছিন্নমনিষীতিনামমনিষাযিৱহাৰ, অং কল বিশুন্ধৰান্ত্রি ৱ নীল নবম নায়নামধিৱি, মুহুৰিযনালিঘল বাচিনানি মিলী নাৰহ্মাৰছিন্নবিহিরামণিীমিষ- বাসায়দাবিমলেৰিয়া বিভিন্ন বনি - এই বাগাষিবায় নি যদি ব্যাখ না বঘিাটা ফিলিলিতলুমিনী যামার বাঘায় ল বনি ধায় মলি , এর ধাৰবৰিঘৰমিয়াদ্বিমুখি- গিনিতবিত্র ৱৰমানেল্লখ। * এ নয়াযিদ্বাণী ফিফথামিৗঘিামী মনির ति मंशयम्य मंगरापरि बहियाप्पयामिबि ऐप्यताया' মশাখার স্বার্থ। মিয়ামাখি লালন বাইবেশাখি ঘর লাখ লাথিযে যায় এই নিয়া। না দিলি বা বলি বা ·कावचिन्तामो ध्यनिर्णयप्रतिवध्यत्वात्तस्य पदताखवारणाय। न च बाधनिर्णयस्थ पर- तात्रेऽपि सामान्यनोविमिटवुद्धिमाचं प्रति वाधनिययस्य मनियन्धक- वादेव तत्सत्त्वेऽप्यनुमित्यभावोपपत्तिरिति वाय। बाधनियये पच- नायवहाराभावात् मन्धिाधामामायकवाधनिययसले सिगात्मक- परामादनुमित्यापत्तेश। अग्टहीतापामायकत्वेन तादृपनिर्णय- निवर्त्य विशेषणे मन्दिग्धामामाण्यकमाध्यमन्देहादनुमित्यनुत्पादापत्तेः। न च मामान्यतः संशयत्वेनोपादानेऽपि वाभाववान् पर्वतो घटवान्न- वेति घटादिमन्देशात्मकवाधनिरायस्य पर्वतो वहिमानित्यनुमितौ पक्षतालापत्ति: माध्यमन्देहवेनोपादाने च नोकसंभयानां मसह- इति वाच्यं । मंगयपदेन परतावच्छेदकविशिष्टपचविशेष्यक-माध्य. तावच्छेदकविशिष्टमाध्यवत्त्वग्रहत्वावच्छिनविरोधिविषयकनिधयान्य- भानस्य विवक्षितत्वात् । न चैवं तादृगनिर्णयप्रतिवध्यताया अनु- माववानिवि भानेऽपि प्रतिबध्यतायाः मत्वात् तत्र साध्यविधयिता- বিয়ে পানিদি। আঁধি যন্ত্র বিষয় হবিইম- शून्यम्य पञ्चत्वं चारविशेषम्य साध्यत्वं तदहरामावर तत्क्षेमिति कम्यापि धमोन जात तत्र विधयितासम्मन्धेन तदाराभाववत् । क्षेत्रविशियमानत्वेनैव प्रतिबध्यत्वात् तत्र साध्यवियित्साच्छिा. प्रतिवध्यत्वापसिया नवक्षेत्रं तदारवन येति सशये याति, चमा मते तु वन्न सावियितायाप्यत्वसत्वान्नाधाप्तिः। पतएव जग- दोशन एतदशरमन डौलदैव साध्यविर्यायस्वावछिन्नत्वं प्रतिबध्यताया निमितंति विमानी। (৫) অল্প ফিীঘিাবলিথা অনাকাবিঘিবিয়স ৰানাক্ষঘিলাছমিনিধি ·पक्षता। . মিনিমরূনাধিষযিনাবিয়িন্তামান, বস্তু सावच्छिनप्रतिवन्धवानिपिवप्रतिवध्यतावच्छेदकवियिताशून्यत्व- सनिरूपकत्वोमयसम्बन्धेन । न चैवं घबच्छेदावच्छेदेन बड़ेः साध्यत्वे सामानाधिकरण्यन सन्दिग्धाप्रामाण्यवानिश्चयात्मकस्य सामा- गाधिकरण्येन वनिकोटिकस्य व्यवच्छेदावच्छेदेन कामावकोटिकम्य संशयस्यासंग्रहः निमतोमयसम्बन्धेन वहिमत्वयइप्रतिबन्धकतावच्छे- दकं यत् सामानाधिकरण्येन वामावविषयित्वं तहत्त्वम्य सन्चा- दिति वाच्यं । खावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकतावच्छेदक- वियित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतावच्छेदकवियि. মাসুৰ-প্ৰাৰম্বিনিৰয়ানিডিনমনিবন্ধনাজনিষ यितावत्त्वोमयसम्बन्धेन साध्यवत्वसहत्ववत्त्वम्यैव तादृशयाविरोधि- विषयकनिश्चयत्वपदेन विवक्षोयत्वात् उक्लसंशये यवच्छेदावच्छेदेन वाभाववियित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यतावच्छेद- काविषयित्वम्यैव सत्वेन साध्यवत्वमहत्वावच्छिनप्रतिवध्यतानिरूपित- মনিবন্ধনীৰবন্ধবিমহিব্বাৰমিনিবনানিনিনিষ ध्यतावच्छेदकविययिताशून्यत्पविराम तत्राप्याप्तिः । न च पर्वतो वधिमानियन वामाववत्पतवान् न वेति संगयस्य पक्षतावापतिः सादृशसंशयम्य বাহমনিবন্ধনাৰবীনামাৰ বলনাসামাঞ্ছিন্নবিষয়ঃনিৰামাৰৰছিন্নবিষয়- स्वाच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपित-वामाववत् पळतवत्ताग्रहत्वाव- छिमप्रतिबध्यतायाः सत्वेन यथोडविरोधिविषयकनिषयान्यत्व. ग्याउनेरिति वाधवाश्यवादविपतिरथतानिरूपिस-प्रति- নালিথিন- সনাবাপ্লিাষকােষমানাবিঘিষ্টা न्यतम्य विवक्षोयत्वात् वैशिष्यच सनिरूपकत्व मानिसप्रकार- যালাৰিখেয়ালিমিনাৰিবিনানিয়া 53

·৪২
লখিমী
बच्छेदकवियिताशून्यत्वोमयसम्बन्धेन, तथाच वहामाववत्पर्वतामा
বচ্ছিন্নভিয়ঘনাদবানিজ্ঞাসাবান্নিবিষবাদ্য বা
বয়ষনিশ্বনৰবঘি বায়াইব ল মন্না-
নাৰাৰনিধি র অংকনৰাৰচ্ছিন্নদৰনি সীমায়
पक्षतावापत्ति । न च पदावच्छेदेन बहिसाध्यकस्यले श्यया.
হুলিল্লাহ্মাৰ অার্থ মামাসাথিঙ্গল বাবা-
বাইল বাৰমাহী অনিত্যদিনি না।
साथ्य तदभावान्यतरनिकायाप्यत्तित्वज्ञानविमियान्यवन्य खा-
বায় বিমান হয় ষষমতা, ন্যায়নি
বঘাপতিত্ব কৰিঘিমাললিক-দাবান্বিাক্সময়-
মশন ৰমিম্ব হ্রায়নীৰে-ৰাময়ৰামৰমখন,
संशय समुच्चयो लक्षण्याय संशयै ममगाशे विरोधमानम्य मट्टा-
ঘাষনা ঘনিলার বীমাৰাগৰৰ
বঁধুযামিলিবরাৰিস্তিান্মৰ ঘৰৰ ন জীথি
दोष इति सुधौमिविभावनीयं। विधिविषयताशून्यत्वमात्रनि-
बेग भट्टाचार्यमते मायासंग्रहः म्यादतो विरोधिविषयनिक्षया-
সালমা। দৰিয-অসঙ্গালিয়া নৰন্ত
নীভূঃ এনালায় স্ব মানচিনি।
অষ্ম বিঘধপ্লিাষঘুৱাৰীলা স্নায়না-
বন্ধী বিকলৰ ৰুদ্ধিমত্ৰন্থৰাথশ্বিব্যার
অন বিধিৰিষতিঘালিবঘননি । ৰ। যমানা-
বিষ যাবিলিষধীনতান সালুনিনি।
নদয়ালিঘামলা সরকান বাছনিমিয়া
পলামাত্রায় বায়মন্ত লাঘ বিশ্ববি-
ভিৰিয়অগলিঘৰৰবিগৰীঘিা বুলি বিমানী।
।

·पक्षता। ४१९ । मितेरपि पचतालापत्तिरिति वायं । सन्देहपक्षतावादिनामनु- मिती मिद्धेरप्रतिवन्धकत्वात् यथोक्तनिश्यान्यप्रत्यरं वा संशयपदेन विवक्षणयमतो न काप्यनुपपत्तिरित्याहुः । केचित्तु मन्दिग्धं साध्यं येन रूपेण इत्युनव्युत्पत्त्या यामाध्यसन्देहवि- शेयतावच्छेदकं तदेव धर्मो यस्य इति वनौहिण माध्यमन्देहविगेय्य- तावच्छेदकधर्मवत्त्वमित्यर्थः, यद्दा मन्दिग्धं माध्यं धर्मो यस्येति व्युत्प- या मन्दिग्धमाध्यवत्वमित्यर्थः, इत्यञ्च पचपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वेऽपि अस्य न पश्तावच्छेदक-पचयोरतिप्रसत्यामनी इत्याः। तदमत् श्राचे पर्वतत्वादिरूपेण यत्र महानमादेः परत्वं तत्राव्याप्यापत्ते, पक्षताया- अनुमितिजनकत्वेनातीतादौ पर्ने) अभुमित्यभावापत्तेश्य। द्वितीये दो वहिमान् धमादित्यादौ याधिनेऽव्यायापत्तेः प्रतौनादौ माध्ये ऽनुमित्यभावापत्तेश्य । अन्ये तु मन्दिग्धः माध्यरूपांधी यच तत्त्वमित्यर्थः, यदा मन्दिग्धं माध्यं यच तादृशधर्मलमित्यर्थ., मतदय एव धर्मपदं सापकथनं न तु विवक्षित प्रयोजनाभावात् श्राकागादेः माध्यले पचवे पायायापत्तेय, तथाच विग्यतामम्मन्येन माध्यमन्देश्वत्वं पक्षलमिति तु फलितमित्याः । नदमत् विगेय्यतामन्बन्धेन माय- मन्देशम्यानमिनिहेतुने पतिवरपेण यत्किचित्पर्वते माध्यमन्देहात नेन रूपेण पर्वतानारे गुमित्यनुदयापत्तेः रूपान्तरेण मायभन्देशात् निर्णीतामेणपनमित्यापत्तेय । यद्यपि माध्यमन्देहस्य पतताले यव माधान्देशानन्तरं पारणदिम्पमिद्यात्मकः परामगंम्तवानमित्या- (Vबतीतादो यमपदक वि.

·१२. तत्वचिन्तामणे नापि साधक-बाधकप्रमाणाभावः, उभयाभावस्य प्रत्ये- पनिः, मननादिस्यले माध्यनिश्शयमायां सिपाधयिषयाप्यनुमित्य- नुद्यापत्तिय, तथापि तदुपेक्ष्य म्फुटतरं दोषमाइ, 'सन्देही होति, 'न विशेषणमिति न तत्तत्पुरुषोयत्वविशेषितः मन् समान- विशेय्यतावच्छेदकतामत्यामाया अनुमितिकारणमित्यर्थः, भट्टाचार्य मते 'म विशेषण' न समवायघटितमामानाधिकरण्यप्रत्यासत्त्या का. रणमित्यर्थः, 'परामपूर्वमिति, लिङ्गविशेष्यकव्याप्तिप्रकारकशानो- त्पत्तिममय इति शेषः, “लिङ्गदर्शनेति लिनोन्द्रियनिकपणेत्यर्थः, 'श्रादिपदात तत्ममानकालोत्पन्नमंशयगन्यकोटितावच्छेदकप्रकार- कमस्कारादिपरिग्रहः, 'तम्य नागादिति नस्य कचिन्नामादित्यर्थः, तेन यत्र मंगयाव्यवहितोत्तरमेव स्मरणाघात्मकोविभिएपरामर्थस्तष परामचो मन्देहमत्वमम्भवेऽपि नामङ्गतिः। न च परामभक्षणे मन्देहम्यामत्त्वेऽनुमिनिरपि नोत्पद्यत इति वाच्या अनुभवविरो- धादिति भावः । 'नोपस्तवणमिनि न तु तत्पुरुषोयत्याद्यविरोधितः मन् निरुफप्रत्यामत्या अनुमितिजनकमित्यर्थः, भट्टाचार्यमने 'नो- पसवर्ण' म कालिकमामानाधिकरण्यमावास्यामाया कारणमित्यर्य, 'प्रत्यावर्तकतापरिनि पचे माध्यनियपदमायामनुमितेराधन- फतापत्तेरिय:, तदानीमपि पुमपान्तरोपमाभ्यमन्देवमादिति भाव । दिमुपनवगं परामन्दिग्धमायकम्यले परामर्थपूर्ण तदत्य- तिममये वो भन्दैमा अनुमित्यनुयापत्तिय तर पुरुषान्नरोप- मामन्देहमायभावादिति बोध। "माधर-बापति माधकप्रमाणं पसे माधमिययः बायका- ·मक्षता। ४२१ कसत्त्वेऽपि सत्त्वात्। नाप्यभावद्दयं तथा, बाधकप्रमा- णाभावस्य व्यर्थत्वात् इदादेः पक्षवेऽपि बाध-हेत्व- सिद्ध्यादेरावश्यकत्वेनानुमित्यनुत्पादात्। नापि साध- माणं पत्रे साध्याभावनिश्चयः तदभाव इत्यर्थः, न त वुण्प्रत्यया- विवचितः, तथा मति सर्वत्रानुमित्यात्मकसायनिश्चयजनकप्रमा- पस्यानुमानस्य माध्य-तदाधनिथयजनकप्रमाणयात्ममनःसंयोगादेश मत्त्वात् अनुमित्यनुत्पादापत्तेः । न च केवलान्वयिनि साध्याभावं- निश्याममिद्या तदभावस्य हेतुत्वासम्भव इति वाच्यं । खण्डमः प्रमिद्या अभावान्तरे माध्यतावच्छेदकावच्छिन्त्रप्रतियोगिताकल- सम्बन्धन माध्यममरूपस्य साध्याभावनिययम्य तचापि सम्भवात् । न च नथापि बाधकममाएपदम्य पदविशेयकमाध्याभावनिथयरूप- वाधनिययपरत्वे माध्यं पक्षनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगौति बाध- निश्चयम्यामंग्रह इति वाच्यं । तम्य भिन्न प्रकारकतथा अनुमित्य- प्रतिपन्धकवात् अमंग्रहम्यैवोचितत्वात, तत्सत्त्वे कचिदमित्यनुत्पा- दस्य तदन्तरं परविशेय्यक-माध्याभावनिथयम्याथ्युत्पादादेव सम्भ- वात् भिवप्रकारकम्य तस्य प्रतिबन्धकत्वनयेऽपि माध्याभावव्याप्यव- पादिनिययवत्तदमपई पतिविरहाच्च । न हि प्रतिवन्धकमावस्येवा- भावः पहनायां नियेानीयः । पिनु 'पाधकप्रमाणपदं थोकवाधदयपरमेव, न चैवमननुगमः, प्रतियन्धकाभावकटस्य हेतुत्वम अनिबन्धकाममुगमतादोपलात् प- पतावच्छेदकविमिष्टविमेयक-माध्यतावदकविभिटमाथ्यवारयावि- ·२२ ববিদ্যাময়ী कप्रमाणभावः, “श्रोतव्यो मन्तव्य इतिश्रुत्या समा- नविषयक श्रवणानन्तरं मननबोधनात् प्रत्यक्षदृष्टेऽथ्य- नुमानदर्शनात् एकलिङ्गावगतेऽपि लिङ्गान्तरेण तदनु- रोधिनिययावेन वा अनुगमनीय बाधनियाभाववन् माध्याभाव- व्याप्यवत्तादिनियाभावम्यापि पचतायाधिवेशे निविरहात्, तया- हत्या का विरोधिता निवेगनौया इत्याः। भाधक-वाधक-मानाभावपदेन तदुभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता- काभावो विवक्षितः, प्रत्येकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावदयं वा विवचिनं, तच नाद्य इत्याह, 'तदुभयेनि, तथाच केवन्नामद्धिमत्त्वेऽपि बाधकाभावमादाय पचतामत्त्वादनुमित्यापतेरिति भावः । नान्य- इत्याह, 'नापति, व्यर्थत्वादिति अनुमिनियावच्छिन्नं प्रति जन- कताकन्पनाया व्यर्थवादित्यर्थ. । ननु हुदो वहिमान् धूमादि- ज्यादावनुमितिवारणायानुमितिलावच्छिन्न प्रति नजनकलमावग्यक- मिन्यत श्राह, “इदादेः पदवे पोति हटादेयंत्र पनवं पंचायीत्यर्थः, 'आवश्यकलादिति माध्य-इलादिविशिष्टबुद्धिसामान्य प्रति अग्य- ( व्यय नुसि यूयते, धात्मा वारे हरायः श्रोतयो मन्नयो निदिध्या- मितथ्य-इति इराय । यस्या थप मुमुक्षुणा यात्मा मुमुदौराम- दर्शन मिरसाधनमिति यावत्, थामदर्शनोपाय करपा,प्रोतव्य- इत्यादि, तेनार्यक्रमेण शाब्दवमन्त्यक्तो भवति थपियो जुहोति যা যবাহিৰ, সঘাঘ মৰম মললিwিৰাৰি বলি- जानकानोयुक्त भवनोति तक्रारनं ।

·पक्षता। ४२३ मानाच्च मन्तव्यचोपपत्तिभिरिति स्मरणात। अथ सिपाधयिपितसाध्यधमी धर्मों पक्षः तथाहि मुमुक्षाः शब्दादात्मावगमेऽपि मननस्य मेक्षिोपायत्वेन सिट्वि- कृप्तप्रतिवन्धकवादित्यर्थः, 'हेलमिद्यादेरित्यादिपदात् धूमवान् बड़े- रित्यदौ व्यभिचार-व्याप्यत्वामिद्यादेः परिग्रहः, 'नापौति, “भाधक- प्रमाणं' पक्षे माध्यनिश्चयः, प्रागुकयुक्तः, 'समानविषयकेति श्रात्म- विशेयकात्मेतरभेदप्रकारकशाब्दवोधानन्तरमित्यर्थः, 'मननयोधना- दिति प्रात्मपक्षकात्मेतरभेदमाध्यकानुमितिबोधनादित्यर्थः । दूषणा- न्तरमाह(२), 'प्रत्यक्षदृष्टेऽपोति प्रत्यक्षतो निश्तेिऽपौत्यर्थः, 'अनुमा- नदर्शनात्' अनुमित्सया अनुमितिदर्शनात्, 'तदनुमानाचेति मिपा.. धयिषया तदनुमानाचेत्यर्थः । नन्चेकलिङ्गावगतस्य लिङ्गान्तरेणानु- मितिरमिद्धेत्यत आह, 'मन्तव्ययेति श्रात्मन्यात्मेतरभेदोऽनुमात- व्यथेत्यर्थः, 'उपपत्तिभिः' बहुभिईतुभिरित्यर्थः, अन्यया बहुवचना- नुपपत्तेरिति भावः। "मिपाधयिषितेति मिपाधयिषितः साध्यरूपी धों यम्य पुरुषम्य स मिपाधयिषितमाध्यधर्मा यहवीही धर्मम्य धर्मनिति धर्मप्राब्दम्य धर्मनादेशात् एवम्भूतः 'धों' पुरुषः, 'पतः' पवतावान् इत्यर्थः, धर्मपदश्च स्वरूपकथनं, अनुमितिजनकम्याम्य (१) श्रोत अतिवादेभ्यो गन्तव्ययोपनिभिः । मला तु सततं ध्येय- एते दर्शन नव । इति मरगादिय । (२) प्रात्यक्षिामियभावमात्र पक्षनेत्याली गोमदोष इति दूपवान्तादीन।

·तवचिन्तामो विशेपानुमितीच्छ्यामानुमानम्, अतएव प्रत्यक्षपरि- कलितमप्यर्थमनुमानेन बुभुत्सन्ते तकरसिकाः, न हि . पचपदप्रतिनिमित्तत्वाभावेन पवानिष्ठत्वेऽपि क्षतिविरहात, तथा छ तत्पञ्चक-तत्माध्यक-तत्पुरुषीयाममितिगोवरेच्छा नत्पुरुषोय-नत्य- चक-तत्साध्यकानुमितौ पक्षता तेनान्यसायकानुमितौछामादाय मिळूमाधनस्यले मातिप्रमशः, तत्पुरुषोयत्वेनानुमिनिविशेषणात् अन्यपुरुषोयतादृशानुमिनिविषयकैनन्पुरुषोयेच्छामादाय नातिप्र- सङ्गः, मामानाधिकरण्यमत्यामत्या च कार्य-कारणभाव:(१) । तेन व्यधिकरपातादृच्चिामादाय नातिप्रभङ्गः । प्राचम्न मिषाधयिषितं माध्यं धा यम्य एवम्भूतौ धौ पक्ष इत्यर्थ, तथाच मिपाधयिपितमाध्यतत्त्वं पनवमिति फलितं, पर पतपद:- वृत्तिनिमित्तत्वेऽपि अन्य न चतिरित्याः। तदमत्सपो तिव्याप्तेः वाधिनमाथ्यकेऽव्याप्य पत्तताया अनुमितिकारणावेन अौतादौ मायानुमितैरभावापत्तेय । मननम्यले पूर्वाकाव्याप्तिं निरम्यति, तथा हनि तथाचेत्यर्थः, 'श्रामावगमेऽपि त्रात्मन्यात्मेतरभेदनियपि, 'मननाय' शाम न्यनुमिनिरूपातीतरभेदजानम्य, 'मोरोपायलेन' मोचौपायवजा- नैन, एतेन इच्छाकारणं मम्पादितं, "मिद्धिविशेषेति अनुमितिवि- श्रेषणं, 'प्रात्मानुमान' प्रात्मनि आत्मेत्रभेदानुमान, 'अत एवेति यतएव मिषाधयिषा परता अत एव वाचस्पतिवचमयोरविरोध रत्य- (২) মাযহাব ও কামােৰ ।

·पक्षता। ९२५ करिणि दृष्टे चीत्कारेण तमनुमिमतेऽनुमातार इति * चयः, 'युभुन्मन्ने' जानन्ति, मन्प्रत्ययार्थस्याविवचितत्वात् तदर्थस्य विवक्षितत्वे विरोधासम्भवात् । 'ने' करिणं, 'अविरोध इति, अन्यथा 'प्रत्यक्षकलितमित्यनेन प्रत्यचकलितम्याप्यर्थस्यानुमितिरित्युनं, न हि (१) वचनगतविरोधस्तु विरद्वार्थप्रतिपादकत्वं, यत्र वाचस्पतिवधनयो प्रत्यक्षविषयत्वविशिष्टरूपैम्मिणि धनुमितिविधयत्व-धनुतिवि- घयत्वामावरूपयोविण्योरर्थयोः प्रतिपादकत्वेनैव विरुद्धत्वं सहा- भइते, रान्प्रत्ययास्य विवक्षितत्वे सना खतन्त्रसम्मतावादिमते अमुमन्तहत्यनेन धनुमितीच्छावन्त इत्यर्थः, 'यनुमिमत शयने- नानुमितिमन्त इत्यों लभ्यते तथाच प्रत्यक्षविषयत्वविशिले धनुमितीछाविषयत्व-धनुमितिविषयत्वामावरूपयोरविण्डायोः प्रतिमादनेन विरद्धार्थप्रतिपादकत्यरूपो विरोधो न घटते यतः सना सतनतकर्मतावादिमतमनुसृत्य मथुरावाथैन सन्प्रत्ययायस्यावि. वक्षितत्वमुक्तं । जगदीशेन तु सनो न सतन्त्रकर्मत्वं थपितु मूल- धातो कर्मत्वमेव सनः कर्ममत्वं इति वादिमतमनुसृत्य सन्प्रत्ययार्थों विवक्षितः, सन्मते सनः स्वतन्तक मर्मत्वाभावेन अनुमितिविषयत्वमेवा. নিৱিষণ নয়ায় সদ্যবিষয়ৰিষ্টি অনিনিবিষ্যতে धनुमिलिविषयत्वाभावरूपयोविगद्धार्थयोः प्रतिपादनेन सन्प्रत्यया- म्य विवक्षितवेऽपि न विरोधयाधातः । सनः खतन्तकमतावा- दिभिः गगनं दिक्षते एहं विकासतौयादिप्रयोगोऽसक्रियते न तु मूक्षधातोः कर्मत्वमेव सनः कर्मचमितिवादिभिरिति परि- चिन्तनीय। 54 ·४२६ सत्त्वचिन्तामयी वाचस्पतिवचनयोरविरोधः अनुमित्सा-तहिरहाभ्यां तदुपपनेरिति चेत् । न। सन्देहवत्परामर्शपूर्व सिपा- करिणि दृष्टे इत्यनेन प्रत्यचकलितम्यार्थभ्य नानुमितिरित्युतमिति- वचनद्वयम्य विरोधः स्यादिति भावः । अविरोधमुपपादयति, 'अमुमिन्मेति, 'तविरह मिपावपिपाविरह, 'तदुपपत्तरिक्ति बचनयोरुपपत्तेरित्यर्थः, अनुमिसावलदायां 'प्रत्यचकलितमित्युक्त, अनुमित्सरविरहदशायां 'न हि कारणौत्युक्तमिति विशेषादिति भावः । 'मिषाधयिषाया इति मिपाधयिषाया अपि कचिद- भावादित्यर्थः, यत्रादौ मिषाधयिषा नतो व्याप्तिमारणादिः ततो भ्याप्तिप्रकारकलिङ्गजानं ततः परामर्थः ततोऽनुमितिस्तति भावः। ननु मिपाधयिषायोग्यता पचता वाच्या साप भिषाधयिषा- नारोऽप्यम्तीत्यत आह, 'योग्यताया इति, 'अनिरूपणत्' निरूपयित- मशक्यत्वात् । ननु तनापि परामर्योत्तरमनुमितौरसाधनताजा- मात्युमरनु मिन्सर ततः परामर्मान्तरं ततोऽनुमितिः, अथ वा पराम- गौत्तरं ममरणात्मकानुमितौएमाधनताविषयकपरान्तिरं ततोऽनु- मित्हा ततोऽनुमिनिरिति फलबलात्कन्पनीयमित्यत श्रा, सिपाध- घिति, वं तौलिङ्गपरामास्तम्स कारण यो व्याप्तिस्मरणादिम्तद- धोनेत्यर्थ:९), 'अनपेचिनेति चतुभुमिताभ पदादेरित्यर्थ', नथार ध्यतिरेकयभिचारेणानुमितो नान्याः कारणत्वसम्भव', न च स्वप.. . - (१) समियादितरोनेन्द इयन्त पाट स्व.ग. पुस्तके गान्ति | ·पक्षता। 8२० धयिपाया अप्यभावात् योग्यतायाश्चानिरूपणात् सिपाधायपाविरहेऽपि घनगर्जितेन मेघानुमानात् रसाधारणतत्पक्षक-तत्माध्यक-तमिङ्गक-तत्पुरुषीयानुमितौशामात्रं तत्पुरुपौयतादृशानुमितौ पचता वाच्या, तथाच भगवदिच्छामादायैव मर्वत्र मङ्गतिरिति वाच्यं । नया पति भगवदिच्छाया नित्यत्वेन सिद्धौ सत्यामपि पचताप्रसङ्गात् । ननु सिधुत्तरानुमितित्वमस्याः कार्यतावच्छेदकमतो नोक्तम्यले व्यतिरेकव्यभिचारः नत्र मिद्धिवि- रहान, मिद्युत्तरानुमितित्वञ्च स्वसमानाधिकरणले मति स्वाय्यवहि- नोत्तरत्वमम्बन्धन मिद्धिमदनुमितित्व, स्वाव्यवहितोत्तरलञ्च धणदय- माधारणं, तच्च खाधिकरणसुखवृत्तिवे मति स्ववृत्तिमागभावप्रति- योगिलं श्रधिकरणत्वं वृत्तिवदयञ्च कालिकविशेषणतया बोध्यं तेन मिद्धिनाशोत्पत्तिक्षणोत्पन्नानुमितेरपि मंग्रहः, मंमारम्यानन्तत्वेन प्रतिदएमेवावग्यं कुत्रचित्मुखोत्पादात्मुखम्य क्षणद्वयमावस्यायितया ३ मिडिनामोत्तरजातानुमितेन संग्रहः, न च तथापि भिषाधयि- पाया अननुगततया न कारणत्वमम्भवः, यादृमयादृशेच्छामत्वे मिद्धि- मत्त्वेऽनुमितिम्तत्तदिच्छाभावकटवावछिन्नाभावत्वेन कारणत्वात् । न घेवं मिपाधयिषामत्वे मिझमत्यापि मिद्युत्तरानुमित्यापत्ति तासाम- प्रीमत्वादिति वाच्यं । मिद्युत्तरानुमिति पनि भिद्धरपि हेतुत्वान् । (१) पात्र सियारियाया साये मिशसत्वदाया कथं सिशुरागरा- मुगितिरापादिता तत्वारमोभूसम्य सिद्धिकालोनसादिशभावकूट- वाशिमामारम्य सदानोमसयादिति चेत् । यत्र स्वविये ·सावचिन्ताम स्वकारणाधीनतृतीयलिङ्गपरामर्शबलेनानपेक्षितानु- मानदर्शनाच। वस्तुतस्तु मिझुत्तरानुमिनिटं न कार्यतावच्छेदक अपि तु तन- दिच्छाभावकूटत्वावच्छिन्नाभावोत्तरानुमितिवमेव कार्यतावच्छेदक, तदवच्छिन्नञ्च तत्र जाचत एव इति नापत्तिः। न च तथापि यव मिषाधयिषा नाम्नि मिद्धिय वर्तते तत्र सिपाधयिषाभावकूट- न्यावच्छिन्नाभावोत्तरानुमितेरतुत्पादेऽपि अनुमितिसामान्यापत्ति? वारा भामान्यमामयोमत्त्वात् तदनुत्तरानुमितो मामय्यन्तराकल्पना- दिति वाया तदनुत्तरानुमितावपि मियभावस्य हेतुत्वकल्पनादि- निमेवा गुरुतरकार्य-कारणभावद्रयप्रमझान सुख-दुःखेच्छा-द्वेष- एकविधानुमित्स्येवानुमितिमायदे वध नदिच्छाव्यक्तित्वन इच्छाया' प्रधादनगवतया तादृशेकापनेव हेतुतया तब सिासवरशाया सिंझुत्तरानुमितिरामादिता । वस्तत तु यत्रादौ वहियाम्यवान वधि আঘাঘলম্বিয়ার সময় মনীষিনিয় পায়নামি- तौच्छा ततो वहानुमित्यात्मकश्विाप्यानुमिति नतो वकानुमिन्य- न्तरं तत्र प्रथमानुमितिसमये सियुत्तरानुमित्यापत्ति सिद्धिसत्त्वे द्वितीयानुमितिमननात् तदिष्याच्या कारणत्वस्यावा वाय वाव रति। (९) विद्युत्तरानुमितो सिमाधयिषया , सिनुत्तरानुमिवो सिमावस्य फारवेग मिझुतरानुमितिभिनत्ये भात विश्वनुत्तरानुमिविमिनाया घमिरसिद्ध मुनिएकायनानिमितकारशनावोदिका या. वायः यालय तलयेकावच्मिसातम्य बोलतो नियामकदाच सियामपरामसावे धनुमितिसामान्यायतिरिति विभागोयं।

·पक्षता। प्रवृत्ति-निवृत्ति-शब्दानां सप्तानामेव क्षणदयमात्रावम्यायितया वि- निगमनाविरहेण सप्तानामेवोत्तरत्वानुत्तरत्नघटकत्वेन चतुर्दशकार्य- कारणभावप्रसङ्गाच । न च स्वध्वंसाधिकरणसमयध्वंसानधिकरणले (Vवध्वंशाधिकरणसमयध्वंसानधिकरणले सति खाधिकरणसमय- ध्वंसाधिकरणक्षणोत्पत्तिकत्वमेवाव्यवहितात्तरत्वं तेन केवलपराम- जिन्यामिति-सिद्धिनाशक्षणोत्पन्नानुमित्यो. यथाश्रुततादृशध्वसा- नधिकरणत्वे सति निरुतध्वसाधिकरसत्वरूपाव्यवहितोत्तरत्वस्य .. साचासत्वेऽपि न क्षतिः। अथात्र ध्यसादिटितमुत्तरत्वमनुत्तरल. बादाय पोडश कार्यकारणभावा रवापादयितुमुचिताः न तु पञ्च- दश कार्य-कारणमावा इति चेत् । न । अव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन मिद्विवैशिष्ट्यस्थ कार्यतावच्छेदकतापक्षे खध्वंसादिघटिताव्यवहितो- तरत्वम्य सुखादिघटिताव्यवहितोत्तरत्वापेक्षया गुरुतया तम्य निवे. शायोगात् । नचाव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन सिद्धिनित्यस्य कार्य- तावच्छेदकताया कथं तनिवेश इति वाय। सिद्धिमझेदव्यक्तरेकत्वेन सस्य तद्यक्तित्वेन कार्यतावच्छेदकतया तत्पतियोगितावच्छेदकसम्बन्ध- गौरवस्याकिचित्करत्वात् । सिद्धिवैशिष्ट्यस्य नानात्वात् ताक्तित्वेन कार्यतावच्छेदकत्वस्य वक्तुमएकात्वादिति । वस्तुतस्तु गुरुसम्बन्धम्य कार्यतावच्छेदकताघटकत्वं खीक्रियते, अतएव विनिगमनाविरह- दानमपि सङ्गच्छते, यमायप्रतियोगितावच्छेदकताघटकत्वन्तु गुग- सम्बन्धस्य न खौक्रिय ते तथाच धंधादिघटितायवहितोत्तरत्वसम्ब- धेम सिद्धिमट्टेदप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकसम्बन्धत्वं लाघवात् सुखादिघटिताव्यवहितोत्तरत्व एव कल्पनात् धंसादिघटिताव्यवहि. तोत्तरत्वसम्बन्धेन सिद्धिदस्याप्रसिया षोडशकार्य-कारणभावा- पत्यसम्भव इति ध्येयं] बधात्र सध्वंशाधिकरणसमयध्वंसामधि ·१३. तत्वचिन्तामणो इति श्रीमहङ्गेशपाथ्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानाण्यद्वितीयखण्डे पक्षतापूर्वपक्षः। - सति स्वाधिकरणममयध्वंमाधिकरणवमेवाव्यवहितोत्तरत्वं वक्रव्यं न तु सुखादिघटितमिति वाच्य। तथापि प्रत्येक सुखादिघटिता- व्यवहितोत्तरत्वमादाय विनिगमकाभावेन पञ्चदशकार्य-कारण- भावापत्तेर्वरित्वात् गरौरगौरवस्याधिकवादिति निगर्वः। इति श्रीमपुरानाथतर्कवागौग-विरचिते तत्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्यद्वितीयखाइरहस्ये परतापूर्वपचरहस्यं । क যে শৰি অধিষশান্থিনাদব বিলীন सामन्चम्ये खाधिकरणसमयबसाधिकरणलपर्यन्तनिवेशो व्यर्थ हति धत् । न । सिझनुतरानुमितो सियभातम्य हेतुताया. पालवया सत्कार्यतावच्छेकिसिझनुत्तरत्वं निशहायवहितोत्तरलसम्बन्धन वि- दिविशिष्टान्यत्वमेव वार्य, एवं यत्र क्रमण सिमार्धायधापेक्षाबुद्या- दमकसियामापरमिशनुमितय मत्रानुमिहिन भ्यात् सदमुमिते- मदुसरयवदिवोत्तरत्वसम्मन्धेन सिद्धिविशियन्यत्वेम मियभावस्य हार्यतावच्छेदशाकान्तदात्, यसमते तु उन्हानुमितिया साधित মাধিষবষয়িষাথমিষসল বিধি- गिलाद न तलायंसारक्षेदकाक्रान्तसमिति नानुपपत्ति । म गोमिया मिशभावम्य वातावदेसिनुवघटकोगर समा माधिकरणगमयवसाधिवरावटतविधि सिषामिाया ·अथ पक्षतासिद्धान्तः। उच्यते सिपाधयिपाविरहसहकृतसाधकप्रमाण- भावो यत्रास्ति स पक्षः, तेन सिपाधयिषाविरइसकृतं साधकप्रमाणं यत्रास्ति स न पक्षः, यत्र साधकप्रमाणे अथ पक्षतासिद्धान्तर हयं । "सिपाधयिषेति, 'मिषाधयिषाविरहसतं' तद्विरहविशिष्ट, यत् 'माधकमानं' साध्यनिश्चयः, तदभावो यस्मिन् पुरुषेऽस्ति स पुरुषः 'पक्ष"पक्षपदपरिभाषाविषयतावच्छेदकानुमितिजनकधर्मवान् इत्यर्थः, नथाच विशेषणताविशेषसम्बन्धेन समवायसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगि- ताकनिष्कमाध्यनिश्चयाभाववत्वं अनुमितिजनकं पक्षत्वमिति फलितं, अनुमितिजनकस्यास्य पचपदप्रतिनिमित्तत्वाभावेन श्रात्मनिष्ठत्वेऽपि घतिविरहात्, पचपदप्रवृत्तिनिमित्तवमतेऽपि स्वरूपसम्बन्धेन तम- दृत्तिनिमित्तलाभावात्वरूपसम्बन्धेन अात्मनिष्ठत्वेऽपि पतिविरहाच कार्यतावच्छेदकोत्तरत्वे तन्निवेशो व्यर्थ खश्वसाधिकरणत्वनिवेपानव सामन्नस्यात् इति वाच्यं । तथा सति उक्तस्थले भवदुक्तखधंसा- धिकरणवघटिसियत्तरत्वावच्छिन्नानुमित्यापत्ते सियायियात्म- कतत्कारणसाचात् खमते तु खाधिकरणसमयध्वंसाधिकरणवर्धाटत- सिझत्तरत्वावच्छिनानुमितिः स्यादेवेति गोलापत्तिसम्भावना इति विभावनौयं।

·নবনিময়ী सत्यसति वा सिपाधयिया यत्र वोमयाभावस्तव विशिष्टाभावात् पक्षत्वं । यद्यपि पक्षत्वस्य केवलान्व- यित्वात् नास्य भेदकत्वं, तथापि पक्षपदप्रतिनि- मिसमुक्तम्। इति श्रीमहनेयोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणो श्रनुमानास्यद्वितीयखण्डे पहातासिद्धान्तः। न नचाग्रे स्फुदीभविश्यति । आत्मनिष्ठत्वाभिधानच विशेषणता-सम- वायोभयटितमामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या हेतुत्ववोधनाय, साधक- मानपदन्नु यथाश्रुतं न मगच्छते तथा मत्ति माधकमानस्य सिद्धि अनकप्रमाणस्यावश्यमनुमितेः पूर्व मत्त्वात् दुच्छां विना काप्यनु- मिनिर्न म्यात् । न चानुमित्यतिरिकमिद्धिजनमाभावो वाच्यः, अनुमित्यनम्नरमपि पचतापातात् । च माधकमानञ्चेछ यदि माध्यनिश्चयम्तदा मंगयोचरं व्याप्यदर्शनात् माध्यप्रत्यवस्थलेऽपि पहतापन्निः माध्यनियाभावादिति गच्यं । इष्टत्वात्, ममानविषये लौकिकपत्यचमग्मयाः पृथक् प्रतिबन्धकनया अनुमित्यमुत्पादात् । म चैवं भगयोत्तरं विना प्रत्यक्षेच्छां व्याप्यदर्शनादलौकिकप्रत्यई फापि न स्यात् अलौकिकप्रत्य प्रति अनुमितिमामय्याः प्रतिय- मकवादिति वायो दयनात् । वस्तुतस्तु मायोत्तरं व्याप्यदर्शनोप- तिदितीयतए रव नदुत्पत्निवणेऽपि स्थाणुलादिमत्यवनिययोत्प- सौ बाधकाभावेन मर्वत्र माध्यनिषयमत्वान पक्षतायाः मम्भवः विभे- ·पक्षता। पदर्शनस्य संयोत्तरमत्यदनिश्चय हेतुताया बहुधा निराकृतत्वात् इत्येव तत्त्वं । वैशिध्यञ्च एककालावच्छेदेन एकात्मवृत्तित्वं, विभिष्टा- भावस्याव्यवहितपूर्वसत्तायाः अपेक्षितत्वेन कालान्तरोयसिषाधयिषा- विरहमादाय सिपाधयिषासत्त्वेऽपि सिद्धिसत्त्वे नानुमित्यनुदयप्रसङ्गः। अयश्च विभिटाभावो मननस्यले सिपाधयिषाविरहरूपविशेषणाभा- वात् घनगर्जितेन मेघानुमानादौ साध्यनिशयरूपविशेष्याभावादे- वैति नायाप्तिः । यत्रानुमित्मानन्तरं साध्यनिर्णयात्मकः परामर्श- स्ततोऽनुमितिः तव पक्षतामम्पत्तये विशिष्टान्तं साधकमानविशेषणं, घनगर्जितादौ पलतासम्पत्तये विशेय्यदलं। सिपाधयिषा च तत्माय- विपिष्टतत्पक्षविषयकलपकारिकानुमितिविषयिनौच्छा ग्राह्या य- स्किञ्चिदीचरज्ञानं जायतामितीच्छायामपि सिद्धिसत्त्वेऽनुमित्य- नुत्पादात् अनुमितिलामकारिकायामपि प्रत्यक्षाद्यतिरिक्तं पर्वते वहिज्ञानं जायतामितीच्छायां सिद्धिसत्त्वेऽनुमित्युत्पादाच्च । एवं (९) इत्यत्वेन हयगोचरज्ञान जायतामितीच्छायामपौत्वः, तेन शान जायनामितीच्छोत्तरं सियुत्पादे सविषयसिझनुपहितत्वविरोधणस्य थवश्यं निवेशनीयत्वादेव तदिच्छावाररां सिड्युत्तरन्तु तादृशेच्छा र सम्मवति ज्ञानमावस्यैव ज्ञानत्यप्रकारच्छाविरोधित्वादिवि नास- अतिः। न च ज्ञान ज्ञायतामितीछेव कथमुत्पद्यते इच्छा प्रति एमाधमताज्ञानस्य कारणत्वेन इशया. पूर्व इष्टसाधनताज्ञानस्य ध्यवण्यापेक्षणीयत्वेन ज्ञानवप्रकारकेच्छाप्रतिबन्धकसट्टावादिति वाच्य। तहम्मिटसाधनताज्ञानादिव तदभावम्मिकद्देधादपि तदिच्छो. त्पादस्य सानुभवसिद्धतमा ज्ञानामावर्मिकईघात् शागत्यप्रकार- केच्छोत्पादसम्भवादिति। 55 ·सवचिन्तामो यादृशयादृच्छामत्त्वे सिद्धौ मत्थामनुमितिस्तत्तदिच्छाभावसमुदाय एवावच्छेदकः । माभ्यनिययश्चानुमितिममानाकारी ग्राशः तेन पाषाणमयलादिमा पर्वने तेजस्वादिना प कहे सिद्धावपि पर्वतत्वेन पर्वते वहिवादिना वयानुमितिरिति भावः । अत्र चमिषा- धयिषाविरइकूदादीनां परस्परं विशेषण विशेय्यभावे विनिगमका- भावादनन्तकार्य-कारणभावापत्ति' नदिपरौतज्ञानादेः प्रतिबन्धक ताविचारावसरे अस्मसात सिद्धान्तरहस्योऋदिशा निराकरणीया। (१) इदमुपलक्ष सिद्विधर्मिकपड्यदप्रामाण्यवानसत्त्वे सिदिशा- यामनुमिनिस्तत्तदप्रामाण्यवानाभावसमुदायस्यापि सिझे विषेषणत्व बोध नापामायशानास्पन्दितसिद्धिसत्त्वे नानुमियनुहयपसक । शव यादृशयाशेशसत्त्वे इत्यत्र यद्यदिशासत्वे इत्येव चलाय, খা যাকুয়ালামনাযায় অল্প মিজা मको वहिमानपराम तथानुमितिनीयतामिवोच्छायामपि बड़ा अमिथुत्पादात् पतमितिलप्रकारकेच्छायेन उत्तेजकतया यत्र सिधा- को दहिसायकयरामर्श एव द्रव्यत्वादिसायकसियनात्मकपरा- मरूपानवाप्यनुमितिआयनामितीच्छाया बानुमित्यापत्ति प्रकार सनारेगासम्भवत्सविषयसिद्धिकानुमित्माया एव निस्चिताधंगोचर- भागजनकापनियमात् तत्र वानुमित्युत्पादम्य सानु मवविध वादिति। (२) तपाच खले कपोतन्यायेन तत्सदिच्छाविरहष्यातीना युगपदेव सिद्धि विशेषणवान् नेवाविरहयतीना विशेष्य विषयमा विनिगम- गादिरशादनन्तकार्यकारणभाव , पक्षे कपोतन्यायन्स "इडा या शिश कपोता पक्षे यथामी युगपत्पतनि नया तथामी गुरापत पदार्चा पपरजापयिनो भवति" इति ।

·पक्षता। ४३५ ' नवम्य विशियाभावम्यानुमितिजनकले किमानमित्यतोऽन्वय-व्यति- रेको तत्र प्रमाणयनि, 'तेनेति पस्यानुमितिजनकत्वेनेत्यर्थः, 'मन पन' म न पक्षपदपरिभाषाविषयतावच्छेदकानुमितिजनकधर्मवानि. त्यर्थः । व्यतिरेक दायित्वान्वयं दर्शयति, 'यवेति, 'माधकप्रमाणे माध्यनियये, 'उभयाभावः' सिपाधयिषा-माध्यनिश्चययोरभावः, 'तचेति, प्रथमे केवलविशेषणाभावकतो दितौये विशेषण-विशेय्योभ- याभावकृतस्तृतीये च केवलविशय्याभावशता विभिष्टाभाव इति भावः । 'पक्षवं' अनुमितिमत्त्वं, 'पक्षत्वस्य' पक्षपदवाच्यत्वस्य, 'भेदकत्वं' पवपदवाच्येतरभेदमाधकत्वं, तदितराममिद्धेरिति भावः । 'पक्षपद- प्रत्तिरिति पक्षपदप्रहत्तेरनुमित्युत्पत्तेनिमित्तं कारणमित्यर्थः । पदा पक्षपदस्य प्रवृत्तिः शकिर्यन रूपेण इति व्युत्पत्त्या 'पक्षपद- प्रवृत्तिः' पचपदशक्यतावच्छेदिकानुमितिः, उद्देग्मतासम्बन्धेनानुमि- तिमत्त्वमेव पक्षपदशक्यतावच्छेदक, तत्र निमित्त कारणमित्यर्थः, नथाच नेदमितरभेदमाधकं अपितु अनुमितिकारणमिति भावः । अथ वा पक्षपदप्रतिनिमित्तं गाम्वकारौयपक्षपदपरिभाषाविषय- तावच्छेदको धर्म इत्यर्थः । प्राधान 'पक्षपदप्रतिनिमित्त' पचपदशक्यतावच्छेदकमित्यर्थः, पक्षपदम्य नागार्यतया माध-पक्षभेदेन मिपाधयिषा-माध्यमियय- योर्मेदादपि न पतिः। म चैवं पर्वतो वझिमानित्यनुमितो घटा- दरपि पश्याहारममा इति वाणं । निययनिष्ठविगेय्यनाभम्बन्धेम प्रतियोगितावच्छदकत्वम्य सक्यतावच्छेदकतानियामकममन्धत्येमानि- प्रमाविरक्षादिया।

·सावचिन्तामयो पत्र प्राभाकरा प्रत्यक्षादिवदनुमिनावपि पचता न हेतु गौरवान्मानाभावाच विषयान्तरमहारादिविरहे परामर्शादिसले प धारावाहिकप्रायवदनुमितिधाराथुत्पद्यत एव किन्तु परार्थानुमान- एव मिद्धमाधनमन्तरविधया दूषण । न चैव लिङ्गोपहितलैङ्गिक- भाननये नुमित्यनुव्यवसायानुपपत्ति अनुमितिमामय्या वलववेन) अनुमितिधाराया एव उत्पस्यमानलात् इति वाच्य। लिङ्गोपहितले निकभानन्य मानाभावेन सदरपराहतत्वात्। अथ तथापि मिद्धेरप्रति- बन्धकत्वेऽविन सदयस्यतत्तत्परामर्यादुत्पन्नानुमितिव्यकय पुन कथ नोत्पद्यन्त(९) । न च तत्तदनुमितिव्यक्ति प्रति तत्तप्रागभावयतौर्ना विशिष्य हेतुतया तत्तदनुमितियकोना विशिष्य प्रतिबन्धकतया वा उत्पन्नाना न तामा पुनरुत्पाद इति वाच्य । अनन्तकार्य- कारणभावकल्पनामपेक्ष्य लावात मिद्धे प्रतिबन्धकलस्यैव युक- वान्। न च मिद्धे प्रतिवन्धकवेऽपि मिपाधयिषाविरहवैमिभ्यस्य नत्र विशेषणवावग्यकतया यत्र सिपाधयिषा ततोऽनुमित्यात्मकमिया- मक परामप्रसव तदनुमितियके पुनरुत्पादभमझो दुलार इति वाच्य । मियाधयिषा परामर्याभयकालौनानुमितिव्यनिषु तत्तत्याग- (१) मिनविषये पनुमितिसामग्रा प्रत्यक्षसामग्रीतो स्वामिति भाव। (२) तयाध यो यत्सामग्रोमान् क्षण म तदुत्पत्तिक्षयोत्पत्तिकध्वस মনিয়নীহনি লিমা বনিন্মলিযী অবি সমিতি सामग्रीमान म्यात मदा तत्तदनुमिवत्पत्तिक्षयोत्पत्तिकवतप्रतियो गोम्यादित्यासिरिति समुदिततात्पर्य ।

·पक्षता। भावव्यकौनां विसिय्य हेतुत्वम्य तत्तदनुमिनियकौनां विशिय प्रति- बन्धकत्वम्य वास्माभिरभ्युपगमात्(१) । न चैवं सिद्धेः प्रतिवन्धकवे कि (१) न चात्र तदिच्छाव्यरत्तेजकत्वाकल्पनादेव न तस्याः पुनरुत्पादप्रसा- इति वाच्यं । नदिच्छाव्यक्तरनुत्तेजकत्वे धनुमित्यात्मकपरामस्यैवा. नुत्पादनमात् तत्कारणीभूतम्य परामर्शम्य विद्यात्मकत्वात् तस्य सिझनात्मकत्वे सिपाधयिषाकाले तदनुमितेरत्पादप्रसङ्गात् । न घ तथापि पूर्वोत्पन्न परामर्शविशिष्टतदिच्छाप्यतः उत्तेजकत्वं कल्य- मिति वायं। धनुमितिद्वयं गायनामितीछायाकः तादूप्येय उत्त. जकात्यासम्मवात्। एतेनात्र खविषयसियनपतित्वविशियताह- शेच्छाविरहविशिरसिद्धेः सत्वात् न तत्र पुनरुत्पादप्रसङ्ग इत्यपि निरस्तं। यथात्र चनुमित्यात्मकपरामर्षय्यतः साध्यस्य साध्यया- प्यग्य चानुमितिरूपतया तत्कारणीभूतम्य साध्ययाप्यवत्त्व निथयरूप. परामर्शस्य विरहादेव न तदनुमितेः पुनरात्पादप्रसा इति । नच विपाधयिधापूर्वोत्पमपरामर्श एवापेक्षाबुद्धिरूयः तन्त्र मस्य क्षण त्रयस्थायितया पनुभिन्यात्मनामरामत्पित्तिसमयेऽमि सत्वेन पनुमितेः पुनसत्पादप्रसङ्ग इति वार्थ । उक्तस्पले सादृशापरा. मचतुर्पक्षणे अनुमिगत्पादेन तादृशपरामशंम्यापेक्षाबुद्धिरुपये मानामावात् चतुर्थक्षणे दिवादिप्रत्यक्षानुरोधेनैव क्षत्रयस्थायित्व. पापेक्षावखोकारात्, एवं तादृभबुझेपेक्षाबुद्धिरूपत्वे पनुमितेः परामशेलोवीनपल्यापः। एतेन ज्ञानेछयोगपतीकारे যন্ত বিদ্যাবিলিবোৰৰয়ালুরনিয়ে- परामः तत्रैव तदनुमित महत्पादामोरियपि गिरतं । इति शेदवार यादी वडियाप्येतरवडामाववान् पर्वतो जियाप्यधुम. যা : যান এবং বিমাঘবিয়া ধনী বঘািই, तत्परा.

·४३ तत्त्वचिन्तामो लाघवमिति वाच्या मिषायिथाविरहकालौनाविनन्ददवस्थपरामर्श- जन्यानुमितिव्यनिषु तत्पागभावव्यतीनां कारणवाद्यकल्पनादेव महा- लाघवादिति चेत् । न । मिद्धेः प्रतिवन्धकत्वाभ्युपगमेऽपि ख खान- धिकरणेषु प्रात्मस तत्तदनुमितियकीनां उत्पादवारणय पूर्व-पूर्जा- नुमितिव्यात्युत्पत्तिममकालं भाव्यनुमिनियनौनां उत्तरोत्तरानुमि- निव्यन्युत्पत्तिममकालच्च अनौतानुमितिव्यकोनां उत्पादवारणाय च नत्तदनुमिनियतिषु पूर्व-पूचात्पन्नतत्परामर्शयतीनां विशिष्य हे सुखावंग्यकतया तम्या एव उत्पत्तिमम्बन्धेन कारणवाभ्युपगमादेव उत्पनपुनरुत्पादवारणसम्भवात् । अथ तथापि यदिपयविशेषपक्षक- यद्विषय विशेषमाध्यिका एकैकानुमितिरेव एकैपुरुषम्य जाता न तु नतपूर्व तत्परतो वा तत्पक्षक-तत्माध्यकः परामर्ग: अविनम्मद- वन्यपरामर्शजन्यतत्पचक-तत्साध्यकानुमिनियतीनां उत्पन पुनरु- त्पादवारणाय लाघवात् तत्पक्षक-तत्याध्यकानुमिनि प्रनि नाम- मिद्धेः प्रतिबन्धकलमेव कल्पयितुं युक्तं तत्रापि तत्तदनुमिनियति प्रत्युत्पत्तिमम्बन्धेन तत्तापराम दिव्यर्विमिष्य हेतुत्वकल्पनेऽनन्त- कार्य-कारपाभावप्रमादिति। न च म्ब-स्वानधिकरपणेषु आत्मस नत्तदनुमितिव्यक्तीनां उत्पादवारणाय तत्रापि तत्तत्परामर्शव्यकोना विधिय्य तित्वमावग्यकमिति वाच्या क्रिया-मंयोगकार्य-कारणभा- ·पक्षता। ४२९ वोकयुक्त्या समवायिकारणव्यकौनां स्वखसमवेतसामान्य प्रति तत्तय- किल्वेन हेतुत्वावश्यकत्वादेव स्व-खानधिकरणेषु श्रात्मसु तत्तयनौनां उत्पादासम्भवादिति चेत् । न । तादृशविषयविशेष मानाभावात् अन्यथा यदिषयविशेषविशेयक-यद्विषयविशेषप्रकारिका एकैकप्रत्य- व्यक्तिरेव एकैकपुरुषस्य जाता न तु तत्पूचे तत्परतो वा तदिषय- विशेषयोः सन्निकर्षादिः तद्विषयविशेष्यक-तद्विषयप्रकरकप्रत्यक्षव्य- कौनां उत्पन्नपुनरुत्पादवारणाय तत्तदिशेयक-तत्तत्प्रकारकप्रत्यवं प्रत्यपि तत्तदिशेय्यक-तत्तत्प्रकारकमिद्धेः सामान्यतः प्रतिवन्धकत्वप्रम- शात् तचेष्टापत्तौ प्रचापि इप्टापत्तेः सम्भवात्, तादृणविषयविशेषा- नुमितो पक्षताया हेतुत्वसिद्धावप्यन्यत्र तस्यास्तदमिद्धेय । वस्ततस्तु प्रत्यक्षादीनामयुत्पन्नपुनरुत्पादवारणाय सामान्यतस्तादाम्यसम्बन्धेन कार्यवावच्छिन्नोत्पत्तिं प्रति मत्तावच्छिनोत्पत्तिं प्रत्येव वा विशेष- पाताविपसम्बन्धेन कार्यमवर्तितया समयसम्बन्धनासत्वेन नागवे- नेव वा प्रतिबन्धकत्वं न जानादिनाशस्य विषयवृत्तिले माना- भावात अधिकरणस्याविद्यमानतादशायामपि तव विशेषणतावि. मेषमम्बन्धेन तदभावो वर्त्तत एवेति न तद्दोषतादवस्थ्यं तथाच तत- (१) सर्वत्र कारण यदि कार्यायवहितमाक्षणावच्छेदेन कार्याधि. करणसत्यमावाप्रतियोगितहपं तदा सेन-शैलसंयोगरपकायांधि- करने अखे कियाया धमावात् शिया-संयोगकार्य-कारयमापे थमि- पारा पता यथा तब कार्यतावच्छेदकावपिना यावयः व्याया तप्रत्येशाधिकरणयविधिपतिरयमावाप्रतियोगिता कारण विषयकोयं तचा पलायोति कुत्रापि भिधार इति ध्येयं ।

·सत्यचिन्तामो एव उत्पत्रानुमितेरपि पुनरुत्पादासम्भव । एतेन तत्परामर्मादिश्य- करनन्तकार्य-कारणभावेषु उत्पत्ते सम्बन्धलकल्पनामपेक्ष्य सिद्धेर- निरिकप्रतिवन्धकत्वकल्पनैव लघौयमौत्यपिमोक्त प्रत्युतमित्याऊ । तदसत् सिद्धरमतिवन्धकले परामर्गनिष्ठापामा खग्रहाभावस्थ पृथग- नुमितिहेतुलमते मियात्मकपरामर्मनिहतत्तग्जानवधर्मितावच्छेद- ककापामाप्यमहाभावानामपि पृथक् हेतुत्वावग्यकलेन महागौरचा- पत्ते । अन्यथा इद जान व्याप्यत्वाद्योऽममेत्यमामायग्रहात्मक मिद्या. त्मकपरामर्गादमित्यापत्ते । न च तथापि यासाध्यमिद्धिकालीन- परामर्मापु न तत्तन्नानत्वधर्मितादर्वेदककाप्रामाण्यज्ञान तब मिद्धे मतिबन्धकवे मानाभाव इति वाथ । तत्रापि मिद्धेरपतिवन्धकत्वे दिनाप्यनुमित्या स्मरणादिरूपमिद्यात्मकपरामानन्तरमनुमित्या पने मोटापनि, अमुव्यवमापविरहात् अनुष्यवमाययापि स्वीकारे अनुभवापतापात् अन्यथा गाम्दवीधादिक प्रति पाकाहादिगाम पमिति पति परामदेय गौरवादकारणवप्रमात् निराकासा- दिग्यालेऽपि शाम्दयोधादौ नमुव्यवमाये चयापसे मुदचलान विमिरगान प्रत्यपि वाधादे प्रतिबन्धकविम्योपप्रमजाय। वत्रिभ्याप्पधुमशम् वहिण्यायधूमय्याध्यवान वहिव्यायधूमच्याप्यन्याय- वान् रति ममूहानमनपरामर्यानन्तर परामगंनुमितियारस्थ प्राभाकरनये अनुभवमाविश्वात् भवग्मतेऽपि कुचिदनुभवाथमा- पमुत्र एव गौरव पुनरतिरियते इति वाया र स्वमविधेि- नुमिनिधाराया मामाणिकवे सिपापियावत मनपराम- कोना पत्रकमधे मोत समिविर विमिवानाप- ·पक्षता। १९ - स्थलेविनम्नदवायपरामर्शजन्यानु मितिस्थले शप्रामाणिकानन्तानु- मिति-तत्मागभाव-तड़सानां कार्य कारणभावकन्पनामपेक्ष्य लाघ- वान् पचताया एव हेतुत्वं कल्प्यते, प्रत्यवादिस्यले च धारावा- हिकमाक्षात्कारादौनां प्रमाणमिद्धत्वात् गौरवमथास्थीयते । न च विषयान्तरसञ्चारादिविरहे(१)भवन्मतेऽपि अनुमित्यनन्तरमनुमिति- समानाकारमानमोपनौतमामोत्पत्तौ बाधकाभावानातिरिक्तव्यक्ति- कन्पना ममापि अनुमितेस्तत्स्थलाभिषिकवादिषयान्तरसञ्चारादि- मन्चे च तत एव ममाप्यनुमित्यनुत्पत्तेरिति वाच्यं। अनुमित्युत्तर- मनुमितिनिर्विकल्पकव्यस्तदनुव्यवसायथ्यकेरेव चोपनौतभानाना- त्मिकाया उत्पत्तेरतिरिककम्पनाभावात् निर्विकल्पकादिव्यतर्भव- सापि खौकारादित्यास्तां विस्तरः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहम्ये अनुमानास्यद्वितीयखण्डरहम्ये पक्षतामिद्धान्त रहस्य, समाप्तमिद पवतारहस्य । (१) मनस मानसप्रतिबन्धकीभूतशनादिसामग्रीसमवहितत्वविरक्षा 56 ·अथ परामर्शपूर्वपक्षरहस्यं । --07- पक्षधर्मस्य व्याप्तिविशिष्टज्ञानमनुमितिहेतुः। ननु व्याप्यत्वावच्छेदकप्रकारेण व्याप्तिस्मरणं पक्षधर्माता- भानं तथा लाघवात् परामर्श हेतुत्वेनावश्यकत्वाच्च रवश्च धूमो वहिव्याप्यो धूमवांथायमिति ज्ञानदया. देवानुमितिरस्तु। न चानुमिति प्रति व्याप्यत्वज्ञान- मेव हेतुाघवात् उपजीव्यत्वाचेति वाच्च। तस्यानु- मितेः पूर्वमसिद्धी युगपदुपस्थित्यभावात् । अथ परामर्शपूर्वपक्षरहस्यं । अनुमितिलककाम्यांनुकूमत्वमात्या) परधर्मता निरूपणन- सारं अनुमितिईतवेन परामा मिरूपयति, 'पराधयति, 'पक्षध- ग्य' परमानन्धम्य, 'थातिविगिरजाम' म्याप्तिबिमिट जाम पर ज्यामिविशिष्टोभयवेशिधावगाडिमानमिति यावत्, नदेवानुमिति- स्तरित्यर्थः, तेन पक्षविशेयकपराममं-सिङ्गविगेश्यकपरामप्रयोगम- धोलोपम:, वझियायो धमः धमओय पर्वत रति जाग লীলাময় অলিগিনায়। এভসাবাবি- বিধবালিছবিসমাথাবিহিসামালিয়াকানি- (१) अनुमिनियम लाम।

·पराम। 888 तिहेतुरिति तु समुदायार्थमिष्कर्षः), तथाच तादृशविषयतामालि- (१) पर्वतधर्मिकवानुमिति प्रति वहियाप्यधूमवान् पर्वत इति पर्वत- विशेष्यक-वडिव्याप्यधूमप्रकारकनिश्या वहिव्याप्योधूमः पर्वते इति व्याधे. यत्वसम्बन्धन पर्वतप्रकारक-वडिव्याप्यधूमविगेय्यकनिश्चयच हेतुः तयोर्यदि पर्वतविधेय्यक-वडिव्याप्यधूमप्रकारकनिश्चयत्वेन वशिथाप्यधुमविशेष्यका- धेयतासम्बन्धावच्छिन्न-पर्वतप्रकारकनिश्चयत्वेन च पृथक् एथक कार यात्वं तदा लिङ्गविशेष्यकयरामव्यवहितोत्तरानुमितो पक्षविशेष्यक व्याप्य. प्रकारकनिश्चयस्यापि कारणत्वेन व्यभिचारः, एवं पक्षविशेयक-व्याप्य प्रकारकपरामर्शजन्यानुमितो लिङ्गविशेष्यकपरामर्शम्यापि कारणत्वेन यभिचारश्च यतः पक्षविशेष्यक-साध्ययाप्यप्रकारकनिश्चयोचरानुमिति पति मादृशपरामर्शत्वेन कारणत्वं, एवं व्याप्यविशेष्यक-पक्षप्रकारकनिक्ष- योत्तरानुमिति प्रति व्याप्यविशेष्यक पक्षप्रकारकनिश्चयत्वेन कारणवच वक्तव्यं, तथाध कार्यतावच्छेदककोटौ कारणातावच्छेदककोटौ घ व्याप्य- प्रकारतानिरूमितपक्षविषयतायाः पक्षप्रकारतानिरूपितल्याप्यविषयता. याच खातन्त्रोण प्रवेश प्रति गौरवमतो व्याप्यत्वावच्छिाविषयता- निरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयताशालिनिश्चयोत्सरानुमिति प्रति আসবাবচ্ছিন্নবিষযনাবিনিমঘনাহানিবিষযমামাগিলি श्वयन एकरूपेणानुमिविहेतुप, यत एव घ्याय-पक्षोभयभियावगाह- निधयत्वादछिनकारणताप्रतियोगिककार्यताधटितमेवानुमितिलक्षणं दो- धोतिधता खोकृत। न च संयोगसम्बन्धावच्छिमझियाप्यत्वेन महौत- धूमम्य समवायेन धूमावयये परामाद संयोगेन धूमावयवे करनुमि. त्यनुत्पादात् तत्सम्बन्धावच्छिन्नं यत् वहिण्याप्यत्वं तदछिमतत्सम्बन्धा- वच्छिभविश्यसानिरूपित-पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयताशानि-निश्चयवेन कारणत्वमव वातव्यं, मचा बडियायधमा पर्वते इति परामशीय.

·परामर्शः। ४५ पितपर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यताखापत्ति वहिव्याप्य धुमप्रकारतानिरूपितवाङ्गि- व्याप्यधूमावच्छिन्नविशेष्यतात्वात्तिश्च, व्यतः व्यवच्छेदकतानात्मकहिल्याप्य. धूमप्रकारतानिरूपिता पवंतवावच्छिन्ना एका विशेभ्यता थपरा च तादृश- विशेष्यत्वावच्छिन्ना वहिल्याप्यधूम-पर्ववत्वोमयधमावच्छिन्ना प्रकारता सौ. कर्तव्येति तज्ञानीयपर्वतनिष्ठविशेष्यतायाः हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छि. স্নায়লালাচ্ছিন্নমস্কানামিবল নামোনিনিনি। वस्तुनः पक्षमुख्यविशेयकपरामर्शदेवानुमितिः न तु व्याप्यविशेध्यक-पक्ष. प्रकारकादिति मताभिप्रायेयेदं । एतेन वहिव्याभ्यधूमवत्पर्वतवान् देश- इति ज्ञानीयपळतनिठविषयतायां वडिव्याप्यधूमप्रकारतानिरूपितत्वेनैव मम्बतलावच्छिन्नत्वं न तु वशिव्याप्यधूमप्रकारतानिरूपितविशेष्यतात्वेन वहिव्याप्यधूमावच्छिनत्वं किन्तु प्रकारतात्वनैव उमयधम्मावछिनत्वमिति मतानुसारेण प्रकारता विशेष्यतयोरेकोऽपि न स्वस्य खर्मितावच्छेद- कस्वापत्तिनिवन्धनदोष इति निरुक्तानुगमे तादृशशानस्थासंग्रहो दुरि- एवेति प्रत्युक्तम् । केषित्तु हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नव्याप्यप्रकारवानिरूपिता या हेतु- तावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाधेयत्वसम्बन्धानवच्छिमा प्रकारता तदन्यत्वस्य प. क्षविषयतायां निवेशात् वडिव्याप्यधूमवत्पर्वतवान् देश इति ज्ञानस्यान्तरा भासमानपदार्थनिधप्रकारता-विशेष्यतयोरेकोऽपि नासंग्रहः तदीयपर्वत. निष्ठपकारतायाः संयोगसम्बन्धावच्छिनथाप्यप्रकारतानिरूपितत्वेन हेतु. तावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नध्याप्यप्रकारवानिरूपिता या प्रकारता तदन्य- वस्य तवाक्षयात्, एवं व्याप्यत्वावच्छिमविषयतायामपि हेतुतावच्छेदक- सम्बन्धावच्छिन्नाधेयत्वसम्बन्धावच्छिन्नपक्षप्रकारवानिरूपिता या हेतुनाव- छेदकसम्बन्धानवच्छिमा प्रकारसा तदन्यत्वं विशनोयं धन्यथा संयोगसम्बा न्धावच्छिमाधेयत्वसम्बन्धेन च्याप्यांश यक्षप्रकारकम्य पक्षधाप्यवान् काश- इतिचागम्य मासंग्रहःइन्यास।

·বনবিনামী
লন্ত মনী বঘিমাঃ বনি যা শুনিনিয়াৰ ঘ
নবাইল বঙ্গিয়াথণাঙামাকৰ বনি মননি চিত্র
খুজ্জালকের বিল জ্বলিনিনগ্ধলজি বৃদ্ধি হয় ক্লিয়ায়
পুন্ন ঘর বানি অগ্নয়গিৰিায় ঘাঘলিয়ামাস
কৰ বৰি যায়ঘর্মিরাহ্মামনুলিনিগয়নাবন্ধ বথ
নঘায় জয় অবৰিঘন্ধ লিঙ্গবিদ্যালয় ইনুল।
শবরাইল খাদ্যালবামৰিছি ধ খাবি
মুয়াম্বনাথবাবছিরনিহীমিনাহ্মনামাজ যথাৰ
চ্ছিন্নবিষযনালিদিবারনা বন্ধাৰখিস্বিষহনায়াবি সুৰ নাৰ
ইমুলারীষয়মিশ্রাবদিহিনি বাথ। মমি নবাধি
লে বঙ্কিমঘমায়ামমছিল অনলাইন মিযধুমামা
বিদ্ব ঘনী বত্মিাহমুমৰা বনি যথাসালি নাঘুষ খুব
নয়াৰি ঘৰষাৰলৈ বস্তিহাযামাধান্ধাবা। ন ম্ব নয়
মিন্ধবন্যিায়মুমলাৰাহ্মান্ধবদৰ গাৰ লিবঘনীয় নয় অনবধা-
সালাঙ্কিাল বক্সিয়নামাছিৰি যন্ত্ৰনলাইন বাসনা
বয়াহিলি ৪ ঘুর ঘনমিহিমামালামালবিয়া ন
মামষকাথালিয়াগিৰিবিখ। হয়নি মালামালধিৰঠন
মযিহূৰিছিল অনবধানাবাধিকার বঞ্চিায়না
সান্থিসিনিয়ম্বলি নয় অনখনিৰ্যাধুনামগন্ধা
ফলবিহা নি ইংখাখী মনবোৰলৈ ধাৱনিলি মনি ধরল।
সবন ববিখানি অাত্রে বর্মন সামাখিয়েল
বফিন্যানমগ্ন অবাৰলৈ যা লিখীক্ষায় যম
ভালধিৰে ৰামিনি সুবির ঘষামাছিহ্মাণ অকি
থীবিষয় যে, যমুম্বনবাস যাবৃমিনি যদি এ
মলয়াম বাহাত্মধুময়নিহীনি হ্ম নামধাবরিহ্মাদারি

·मराम 880 व्याप्यत्यावच्छिन्नविषयतानिरूपितपर्वतखयापकवहिव्याप्यधूमप्रतियोगिक संयोगसम्बन्धावछिन्नाधेयत्वसम्बन्धामवच्छिन्नप्रकारताभिन्नपक्षतावच्छेदकाव. छिन्नविषयताशालिनिश्चयनिछकारणताशं पर्वतत्वावच्छेदेन वतियाप्यधूमा- भावाप्रकारकत्वंयवच्छेदकं, एवं वजियाप्यत्वावच्छेदैन तादृशाधेयतासम्बन्धा. छिनपर्वतामावाप्रकारकत्वमप्यवच्छेदक, पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन वहानु- मिति प्रति पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन वडिव्याप्यधूमवत्ताज्ञानकारणता- यान्तु पर्वतश्यावच्छेदेन वहिव्याप्यधूमामावाप्रकारकत्वमवच्छेदकं इति न पर्वतत्वसामानाधिकरणेन वहिण्याप्यधूम-तदभावावगाहिनिश्चयादभुमित्या नुपपत्तिः। न च वडिव्याप्यो धूमः पर्वते वहिव्याध्यधूमामावाश्च पर्वत- । समूहालम्बनज्ञानस्य पर्वतत्वावच्छेदेन वहिव्याप्यधूमाभावप्रकारकत्वेन निश्चयत्वानुपपत्तिरिति सादृशपरामर्शदशायां धनुमित्यनुपपत्तिरिति वाच्य । प्राचीनमते पर्वतत्वावच्छेदेन वहिव्याप्यधूमाभाववत्ता बुद्धि प्रति वडिव्याप्यर्मिकस्य संयोगसम्बन्धावच्छिनाधेयत्वसम्बन्धेन पर्वतप्रकारक. निश्चयस्यापि कार्यसमावेन प्रतिवन्धकतया तादृशज्ञानस्याहार्यत्वेन অনুলিনিনবীনালাছাকাণাঙ্গালহা নায়াবান্ত- নিৰিবিছা নি । केधित्तु हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिनाधेयतासम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिता- कमक्षामावप्रकारचानिरूपिता या व्याप्यत्वावच्छिन्नविषयता तनिरूपिता या हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नव्यायामाचप्रकार त्वानिरूपितपक्षतावच्छे दकावच्छिमविषयता तच्छालिज्ञानत्वेन कारणत्वं संशये प्रकारताहयनिरू- पिता एकैव विशेष्यता तयाच पर्वतो वहिव्याप्यधूमवान वेति संशये या पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयता सा म व्याप्याभावप्रकारत्वानिरूपिता, वडिव्याप्यधूमः पक्षे नवेति संशये च या तादृशधूमत्वावछिन्नविषयता सा न पक्षामावप्रकारवानिरूपितेति ताहासंण्ययो निमय दवाऊ।

·883 सावचिन्तामो ननु परतो बहियाप्यधुमवान इद माम वडिया प्यधूमामादवति दहिया प्यधूमप्रकारकमियप्रामाण्यवानासन्दितपरामोव पर्वते वकानुमितिवार• गाय एव प्रियाप्यो धुम पर्वते इद जान चाधेयतासम्बन्धावहिनप्रति योगिताकपर्वतामावति तेन सम्बन्धन पर्वतप्रकारकमियप्रामाण्यवानाखा न्दित व्याप्यविध्यकपरामशादनुमितिवारणाय च तादृशाणमाण्यवाना मावच्य थाण्यत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावछिन्नविषयहा शालिनिश्चयनिएकारयताया पवच्छेदक चवश्य ववष्य, तपाच वयोर्वियेय्य विप्रेषयमावेन विनिगमनाविरक्षात् गुरुतरकाय कारणभावद्वयमावश्यक, ৰ ঘৰীৰআত্মমুমদানিং চাল আম্বনায়লারিনিয়াঠিন্য अपर्वतामावति तेन सम्बन्धन पर्वतमकारकमित्यामानानासन्दितप रामशात् वझियाप्योधूम पर्वते इद ज्ञान वडियाप्यामावववि वडिव्याप्य प्रचारकमिन्यप्रामाण्यवानाखन्दितपरामधाच मवानुमबसिद्धाया धनुमि तेरपलापपसर । न च यश्यदप्रामाण्यवारसत्त्वे पर्वतधर्मिकवहानुमिते मुत्पाद बत्तदयामाण्यवानामावानामेव कारणतावच्छेदकवया निराकामा मायभानामावाना धारयतावच्छेदककोटो यप्रवियत्वान्न नमानुपपत्ति इति वाथ । यप वडियाप्यधूमवान् पर्वत इद धान अधेियतासम्बन्धाब মিনিহীমিয়ানামানি নল যান মার্বিগ্রাসন্ধ तादृश एव माविधानन्ध वडामावति वहिपकारकत्वब्याप्यवदिद धानध पहियाप्यधूमामावति बजियाप्यधूमप्रचारकत्वयाप्यवत् वजिशाप्यधूमर पर्वतव्याप्यवानिति समूहासम्बनमराम तदुसर पर्वको डिमान् वर्षि यायो धूमध पर्वते तत्रभानच वजियायधूमामावति धमप्रकारक कहा भवति जिप्रकारक इति समूहालम्बहानुमिति तदुत्तर पुगवंशानुमि तिम श्तादृश स्लोयपूर्वपरामधर्मिकाप्राम पामायामापन्दिनवनुमिन्यनुप पनि ঘনঘাগণমৰ मा यमिक्षरे मितेरापनिनिष्यत । न च पर्वतधर्मिक प्रामाण्यशमय उत्तेजक ·परामर्शः। 888 बनानुमिति प्रति सिद्धेः प्रतिबन्धकतायां सिद्धिखरूपानुमितिर्मिकतद. प्रामाण्य ज्ञानव्यक्तरत्तेजकत्वाखीकारा सिद्धिल्यप्रतिबन्धकवशादेव नोत्त- रक्षणेऽनुमित्यापत्तिरिति वाच्यं । एवं सति वडिव्याप्यधूमर्मिकपर्वतप्र- कारकपरामर्शधर्मिकतादृशपरामर्शपूर्वोत्पन्नाप्रामाण्यज्ञाननाशात् तादृश परामवितीयक्षोऽनुमिति स्यात् इति चेत् । न । वहिव्याप्याभाववहिशेष्य- कत्वावच्छिन्नदहियाप्यप्रकारकत्वप्रकारतानिरूपितोभयाक्तिधम्मावच्छिन- 'ज्ञाननिएविशेष्यताकज्ञानामावविपियव्याप्यत्वावच्छिन्न विषयतानिरूपिता या पक्षामाववदिशेयकत्यावच्छिनपक्षप्रकारताकत्वप्रकारतानिरूपितोम- यात्तिधमावच्छिन्न-ज्ञानमिठविशेष्यताक-ज्ञानामावविशिष्टपक्षतावच्छेद- कावच्छिन्नविषयता तादृश विषयताशालिज्ञानत्वेन हेतुत्वस्योक्तत्वात्, था- प्यत्वावच्छिन्नविषयतायां तादृशाभावश्च खविशेय्यताश्रयनिरूपितत्वं खी- यविशेप्यतानिरूपितप्रकारताकत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितव्याप्यत्वावच्छिन्न- विषयतानिरूपित-व्याप्तित्वावच्छिन्नविषयतानिरूमित-विषयतावच्छेदकवकि- त्यावच्छिन्नविषयतानिरूपितव्याप्तित्वावच्छिन्नविषयतामिमिता सती या पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतागिरूपिताप्रकारता'तत्त्वञ्च एतदुभयसम्ब. धाछिनप्रतियोगिताकः, एवं पक्षविशेष्यतायां तादृशज्ञानामावः खोय. विशेष्यताश्रयनिरूपितत्वं स्वीयपकारकत्वत्वावचिनविषयतानिरूपितविष- यसावच्छेदकं यत्पक्षतावच्छेदक दवच्छिनत्वे सति साध्यय्याप्यत्वावच्छिन्न- विशेष्यतानि पतप्रकारतात्वञ्च एतदुमयसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताका, एवञ्च वझिव्याप्योधूमः पर्वते इदं ज्ञानं वश्थिाप्याभाववति पति व्याप्यप्रकारकं इत्यामाण्यवानास्कन्दितपरामभादनुमितिः निर्वहति नयाहि वादृशापामाज्ञानम्य विशेष्योभूतं यदहियाप्यो इत्याकारकज्ञानं तनिरूपितत्वस्य समानीयव्याप्यत्वावच्छिम विशेष्यतायां ব্যক্তি নামমালীয়াহ্মঘৰাৰন্নিবিষযনালিবি, व्याप्यत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितयामित्वावछिमविषयतानिरूपितविषयः धूमः पर्वते 57 ·৫ सावचिन्तामो নাৰীমুনৰিন্নিবিষয়নালিশুনিয়াদিৱিৰিহনাকি মনমানায় নগ্ন বিছান্ লিবীমহলৰাবছিন্নমনিঘলি- নাৰিামামামালামবিল নাইনব, মাইন ও বিনাম- দমন য যজ্জিা ল র মারাত্মাকোলৰিষনাবাহিনী, সদ্য স্বনি ৰচ্চিত্মসমৰাৰ অৰ বৰ ধন বসিধুনাগবি বস্লিাহছুমান্ধ মানাল্লখযোমিদামী বা বিষয় মা বৰ সামান্থানালালিমাযহামযিয়া সামান্য আশান্দিনানীন্যায়বচ্ছিন্নৱিঘঘনায়ানসি নিবম- গ্লাসবিঘনঘামলিনিয়zিনীযৰবৰ মামামা- বলা ঘামায়ালাৰাক্ষ্মবিনামধুমিহলাৰামৰ ৰে সন্ধা য়ৈ ৫ আল মাদানি মাসিমাখালানির্বfত্মঘঘুসন্ধানে বিদ্যমান অনিনিৰিছি। ও ও বিস্মযীমুনালিসিনলীয৷ালাবন্নিবিষয়াবী নমগ্নাৱালিৰৱনৰবল্লিসবিয়ালিনামমালালা আমি হাথগ্নিবিষনায় নিয়ন। জি ঘনৗব- অামিনিবনিম্নাবলিজমনি বাখ। বি নি ক্লিন্যাত্র- ধূমষ ঘলন ই আৰ ৰক্তিযধুমালাবলি বঞ্চিঘাথঘুমাৰঞ্জ- পিয়াসাল্লামৰ বাঃলাবহিঃবিনিমগালােৰ মালা- নাৰীযঘাৰিবামা বদ কায়ামানাঘমালাবিনামৰ বাষমিল্লা মিলাবালাঘর নাগপ্পানীয়ঙ্কলিন- লাসিয়াবিয়ামীধুমালানীসাবিনালিঙ্গলয় নয় মগ্নয়মিশনায় বিয়ে। যদি এ ঘমাষৰনি ॥ অক্ষাঙ্কলিমান্নাধাগ্রাণি বলম্বেশান্নিমণিষী- শিবান্ধাইলি মুহুৰীয়া ঘৰহমবহ বফিন্যাঅধুনাবাষন্নি- বিশ্বনালিববান লাবছিৰিঘনায়ালিলিহীনেশিল্প- ·परामर्शः। ५१ झानु मिति प्रति हादृशनिश्चयत्वेन हेतुत्वे वहिव्याप्यधूमप्रकारकपतवि. शेष्यानिश्चमोत्तरामितियतामितीच्छातः पर्वते वो सिद्धिसत्त्वे सादृशभरामर्शदेव पर्वते वहानुमितियते न तु वहियाप्यविशेष्यकम- र्वतप्रकारकनिश्चयादिति नियमानुपपत्तिः, तथाहि तादृशेच्छाविरहवि- शिरसियमावस्य कार्यतावच्छेदकं यदि पनतधर्मिकवडिव्याप्यधूमप्रका. रकनिश्चयोत्तरामुमतित्वं तदा यदा वजियाप्यधूमः पर्वते इति निश्च- योऽस्ति निरासियभावश्च वर्तते न पुनर्वहिव्याप्यधूमवान् पर्वत इति परामर्शः तदायि पर्वतधर्मिकवहियाप्यधूमवतानिश्चयोत्तरानुमिति- वापछि मस्य निगलसिध्यमावात्मकपक्षतारूपकारणवलात् प्यापचिर्दुवा- रैव, यदि च पर्वतधर्मिकवहिव्याप्यधूमवत्तानिश्चयोत्तरपर्वतधर्मिक- बहानुमितित्वावच्चिनं प्रति पर्वतधर्मिकवहिच्याप्यधूमवत्तानिश्चयोत्तरानु. मिति यतामित्याकारकेच्छाविरहविशिरपर्वतधर्मिकवनिमत्त्वनिश्चया- भावत्वेन कारयवं वह्निव्याप्यधर्मिकाधेयतासम्बन्धन पर्वतप्रकारक. निथयोत्तरपवतर्मिकवानुमिति प्रति तादृशनिश्चयोत्तरामितित्व- प्रकारकेच्छाविरहविशिएसियभावत्वेन कारणत्वं तदा यदा केवलं वहि- व्याप्यधूमवान् पर्वत इति परामर्शी वर्तते सिद्धिश्च नाति तदोत. पक्षताइयसत्त्वात् पक्षताकार्यतावच्छेदकीभूतहिव्याप्यधूमवत्तानियो- বলিনিলাৰক্ষুিন্নষ যায়রিমান্ধবিগ্রীলানিবি- वावच्छिन्नस्थाप्यापत्तिा दुवारैव तादृशमक्षताइयस्य सत्वात् तत्वार्यता. वच्छेदकावच्छिन्नापादनस्य सुघटत्वात् । अतएव सिधुत्तरानुमिति प्रति सिषाधयिषायाः कारणत्वे यत्र सिषाधयिषा वर्तते सिद्धिाति तत्र विषाधयिषारूपकारणकलात् सिङ्युत्तरानुमिलित्वावच्छिन्नापत्तिः मधुरा. नाथेन प्रक्षतागथे दत्ता सियुत्तरानुमिति प्रति सिमि हेतुत्यमुक्का वादृशापत्तिारिता, स्वध पक्षताया इव परामन्यायि पर्वतधर्म- कवलियाप्यधूमवत्तानियोत्तरानुमितित्वावछिन्नं प्रति तादृशनिश्चयलेन

·বাঘিনালী
অন্ধ ইনুল হাসম্মিন্ধাবালিঘীলমানিনি মৰি না
निश्चयत्वेनापर हेतुत्व, एववेकविधपरामर्शसत्त्वे धन्यपक्षतादलात् नान्य
বিঘানিনিবেচ্ছিন্নাসির। বিষঘনায় অবিমানমন্ত্র
হৰিলা, মহুর্গল যায়ৱাৰছিন্নবিষয়লিমিন
যাৰহ্মাৰন্নিবিষয়ক্সালিৰিীলানিলিলাবচ্ছিন্ন মনি
নায়ুলিয়ায় ব্যাসবন্ধ নরনা মাৰি অন্যান্য
मते नानुमितितुरिति केवलान्वयिग्रन्योतलिखनानुसारयति ।
সয়াবিন্ধাৰ যাত্মবন্নিবিষযনালিয়নৱনৰইন্ধাঙ্গি
বিমঘনামালিনিদ্বয়লৰ ৰূল নীঘিনীর গয়নাবন্ধাষ্ট্র
ল আদিনিল বনায় যন্ত্রমনাৰিখৰ বত্ব স্ব
লাবিব জাযনাহ, অনন্মর জয়নাবধায়কাষ ও
সদ্ধ মক্কিায় খুদ মুনীল ঘন নি স্থান নয় বিভ্রাহি
মলিন্ধৰঘ িশ অৱনী বক্সিনালিখিনি দিল বসিধুলা
সবন নি যায় নৰ শীৰহ্মমনৰিৱন্ধাযষায় ধর্ম
হাবিথম মথনীঘিনালাল নি নয়ায়
শী, অৰব দ্বিন মায়ারি বত্মিাফৗধুম মুনি
আন্ধাৰ বুট বত্মিসি নামি দুহৰায়ী নিয়মনীলাম্বর
विषयग्राहकसामया विषयपुरखारेण बानयाहत्यनियमान तु
নামঘৰন্ধাল ঘুম ৰঙ্গি নিদ্বিামীহ্মাজাঘষায় অগ্রাধা
অহ্মান্ধৰিঘিযদিমঙ্কান্নায় আদিলিশ রাই
মিসন্ধান আশাৰমোজেবষ্টিয়ায় নিষিদ্ধ
অসীত, নয়াছ যৰ যামানামালিয়াজনাময়ী
গালি জি wিীনাৱামাবছিলাৰাময়ী বন সপ থাঃ
হায়ঘুম যশ মি আসন্ধই ঘর মফিয়া পিখিলীমি হয়
আমায় লায়ৰ ল ব মুন বঙ্কিাদি নির্বিনীমীয়ভায় ,

·परामर्श १५५ . निययनमेवानुमितिकारणतावच्छेदकमिति भावः । यदा 'पतध- न्य पदतावोदकम्य, 'व्याप्तिविमिटजान' च्याप्यवच्छिन्नविषय- मामालिशान, पदतावच्छेदकस्येत्यत्र स्वावपिनविषयतानिमित पाध्यायः, तम्य च व्याश्यवच्छिन्नविषयतायाममयः, तथाच परता- बच्छेदकावछिन्नविषयतानिरूपित-याश्यवधिमविषयतामालिका ममेवामुमितिहेतरिति पूचक एव मस्दार्थः । पतु 'पक्षधर्मम्य' पक्षतावच्छेदकावविषय, भातम्यर्य पछौ, 'याप्तिविमिष्टमान' प्यातिविमिटमकारकजानं, परतावच्छेदकाय- बिषे यातिविमिवभिघ्यावगाहिमाममिति पावन, मदेवानमि- वितरित्ययः, नयनये पक्षतावच्छेदकावछिपविगेयकप्याप्ति- विमिएवेमियावगाहिमानोवामुमितिहेतुत्वादिति वदन्ति । तद- मन् । अये प्यायविस्यकपरामगंध्यापि तिवेन वाव्यताप्नदमा- यापन: भावार्याम मनु मा म पप-प्यातिविमिटोभयगिया- वगानिमिययतावधिपकारणतानियोगिक-काप्यतापटिनमनुमि- निहल प्रागुमपामग्भवि पहियाप्पो धूमः धमाम् परति गानादपमियुपमे तेग रूपेणममियतुपादिश्यत पार, 'पपति, पंग पसंत. सत्यमितिमातोपोहामाया मागन्यमानारपनि । गुरु प्रापातिधने. 'मलिनि. 'सातारकमारत TV मपि Raftafarnemat मो. ARREnviwोति। .

·By: तत्वचिन्तामणो धूमलादिप्रकारेण, 'व्याप्तिस्मरणं' व्याप्तिनिश्चयवं, व्याप्तिमारणत्व- प्रवेश व्याप्यनुभवादनुमित्यनुत्पादापत्तेः, 'पदधर्माताजानं व्याप्यता- वच्छेदकप्रकारेण पक्षधर्मतरमिययत्वं, धूमत्वाद्यवच्छियविषयतानि- रूपित-पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतामालिनिश्चयवमिति यावत्। 'तथा' धूमवाद्यवच्छिन्नलिङ्गकानुमिनि प्रनि कारणतावच्छेदक, तथाच धूमलावच्छिन्नलिस कानुमिति प्रति धूमलावच्छिन्नविशेश्य- नाकव्याप्तिनिश्यत्वं धूमवाद्यवच्छिन्नविषयतानिरूपितपक्षतावच्छेद- कावच्छिन्नविषयतामालिनिथयवञ्च इयं दण्डव-चक्रववत्कारणताव- छेदकं, लिङ्गविशेषणक व्याप्तिज्ञानन( नानुमितिहेतुः, नव्यैरमि तस्मादनुमित्यनभ्युपगमात् इति भावः । 'लाघवादिति नैयायिका- भिमतनिरुतविषयतामालिनिश्चयत्वरूपकारणतावच्छेदकमपेक्ष्यारम- दुक्ततत्कारणतावच्छेदकद्वयस्य कुचचित् प्राथमिकमत्यधोपस्थिनवरू- पक्षाघवादित्यर्थः, यत्र प्रथमं पहियाप्योधूमः धूमवान् पर्वत रति जानं ततः मिद्यादिप्रतिबन्धकवशेन नानुमिनिः सामग्रौविरहात् किन्तु वजियायधूमवान् पर्वन इति विशिष्टपरामर्शस्तत्रैवार) खप्रकामवादिना गुरू मते ननिमतस्य कारणतावच्छेद- कदयस्य नैयायिकाभिमतकारतावच्छेदकमपेक्ष्य प्रथमं भावान- सतत्वात् तदाश्रयात्मकस्य (२) तत्मत्यतस्यैव प्रथममुत्पत्रलान् । म चवं यत्र प्रथमत एव वझियायधूमवान् पर्थन इति स्मरणा- ২) আমিন বান্ধা। (२) सिदारिमविन्धवशेनानुमितिमामग्रोविरहात् पहियाप्यधूम वान् पर्वत ति विभिपरामर्शक्त ति क• ख.। (१) कारयताकदकाचयात्मक यथः ।

·पराम। १५५ धात्मको विशिष्टपरामर्मतच नैयायिकमिद्धकारपतावच्छेदकस्यापि खमकामवादिना गुरू नये प्राथमिकप्रत्यक्षविषयत्वमिति वाय। न्यायमतमिद्धकारणतावच्छेदकस्य गुरुमतमिद्धकारणतावच्छेदकद्रय- व्याप्यतया खप्रकागमर्यादया तापत्यवदायां गुरुमतमिद्धकारण- तावच्छेदकद्दयस्यावानं प्रत्यक्षोत्पत्तेरित्यभिमान:(, यदा कदाधि- प्राथमिकमायविषयलस्य कारणतावच्छेदकतायामविनिगमकवान कल्पनालाघवं विनिगमकमाह, परामर्मातत्वेनेति न्यायनये वहि- व्याप्यधूमवान् पर्वत इत्यादिविशिष्टपरामर्मस्थानुमितिहेतवेनेत्यर्थः, 'श्रावग्यकलादिति अस्मदुमकारणतावच्छेदकदयस्य अनुमित्यव्य- वहितपूर्ववर्तितावच्छेदकत्वेन उभयवादिमिद्धानुमितिनियतपूर्वव- न्तिावच्छेदकताकवादित्यर्थः, नैयायिकसिद्धयथोतविशिष्टपराम- स्याप्यस्मदुककारणतावच्छेदकदयाझान्तलात्, तथाच नेयायिकसिद्धे कारतावच्छेदके अन्ययामिद्यनिरूपकल-नियतपूर्ववर्तितावच्छेद- कवयोर्दयोः कल्पनामपेक्ष्य नियतपूर्ववर्तित्वावच्छेदकत्वेनोभयवादि- सिद्धम्यास्मदुमकारणतावच्छेदकद्वयस्य अन्यथामिद्यनिरूपकलमात्र- कम्पनालाघवादिति भावः। यद्यपि न्यायनये वझिव्याप्यवानयं इति वझियाप्यतावच्छेदकामकारकपरामर्शाद्यवानुमितिस्तत्र व्याप्यता- वच्छेदकप्रकारकव्याप्तिनिययाधभावेन भौमांसकाभिमतकारणता- वष्छेदकदथस्यायुभयवादिमिद्धनियतपूर्ववर्तितावच्छेदकतया दयोः कल्पनमविशिष्टं नथाप्यस्य दोषस्य ग्रन्यतेवाये वक्ष्यमाणसान्नामङ्गतिः। (९) धूमत्वसामानाधिकरण्येन वहिव्यायवगादिनि वक्रियाप्यधुमवान् पर्वत इति ज्ञान एव व्यभिचारान व्याघ्यावमित्याशयेनोक्तं यसिमानाति ।

·ননঘিনময়ী प्राश्चन्तु 'परामहेतुत्वेनेति याप्यतावच्छेदकप्रकारकव्याप्ति- निश्चय-व्याप्यताव केदकप्रकारकपक्षधर्मतानिशययोः वहिव्यायधूम- वान् पर्वन इत्यादिनैयायिकाभिमतानुमितिकारणभूतविशिष्ट- पराम प्रति जनकवेनेत्यर्थ', 'श्रावग्मकत्वादिति अस्मदुककारणनावर छेदकदयस्य उभयवादिसिद्धानुमितिनियतपूर्ववर्तितावकेदकता- कलादित्यर्थ.(१) । न च वहिव्याथोधम इत्यादिव्याप्यतावच्छेदक- भकारकव्याप्तिनिश्चयस्य विशेषणतावच्छेदकादिप्रकारकज्ञानविधया विशिष्टपरामर्शजनकत्वेऽपि९ि) धूमवान् पर्वत इत्यादिव्याप्यताव- च्छेदकप्रकारकपदधर्मतानिश्चयस्य न विशिष्टपरामर्मजनकवमिति वाच्य । तथापि पचतावच्छेदकादिप्रकारकज्ञानविधया विभिष्टप- रामभजनकत्वादिनि(क) ध्याचक्रुः । तदमत् । तथापि पचे लिङ्गवैशि- ध्यविषयत्वान्तर्भावेणाजनकतया तदवच्छिन्नस्य नियतपूर्ववर्तिला- सिद्धेः वझिव्याप्यो धूम' पर्वतश्च इत्यादिकेवलपर्चनवादिप्रकार- कज्ञानादपि वहियायधूमवान् पर्वत इत्यादिविशिष्टपरामर्शसम्भ- (१) उभयवाद्यसिदनियतपूर्ववत्तिानवच्छेदकतयेति क• । (২) ঘাময় বাঘষিভিৱৰাৰয়াহিলিয়মন যা मी मति हेतुविशेयक साध्यव्याग्निप्रकारकनिश्चयस्य विशेषयतावच्छेदका সন্ধাঞ্জবিম্বিয়া গলা সাংঘবিষয় অনুমিনিলিয়খুল শর্মিলান্ধলদি দবিয়ষ্টম।কালিয়ানায় এর मिति नियतपूर्वतित्वमसिहमिति भाव । (२) विनियबुद्धि प्रति विशेषणधानन्य सामान्यता हेतुन्थेन हनुमान বহু যক্ষ্মালয়াতি ঘনষ্টাবিবিসিৰাহ্মঘম प्रति विशेषता विधया जमायमिति मात्र ।

·परामः। B५० "- वादिति ध्येयं । नन्वस्त तदुभयरूपेण कारणत्वं किनश्छिन्नमित्यत- शह, “एवञ्चेति, 'ज्ञानदयादेवत्येवकारोऽयर्थ, नैयायिकसिद्धवि- शिष्टपरामर्शस्य धूमो वहिव्यायो धूमवांश्च पर्वत इति समूहा- सम्बनमानस्य च यथोककारणतावच्छेदकद्दयाक्रान्ततयावधारणा- मङ्गतः, अत्र यथोक्तव्याप्य-पौभयवैशिघ्यावगाहिनिश्चयत्वमनुमि- विजनकतावच्छेदकं न वा तादृशनिश्चयासमानकालीन वहिव्याप्यो धूमो धूमवान् पर्वत इति ज्ञानमतमित्युपधायकं न घेत्यादयो विप्रतिपत्तयः, व्याप्तिविशिष्टवैशिध्यावगाहिनिश्चयस्यैवानुमितिजन- कवमिति नये(१) व्याप्तिविभिष्टवैशिध्यावगाहिनिश्चयवं अनुमि- तिजनकतावच्छेदकत्र वा इत्यपि विप्रतिपत्तिः मम्भवति, वहिव्या- प्पधूमवानयं इति ज्ञानं अनुमित्युपधायकन वेति न विप्रति- पक्तिः परनयेऽपि तादृशज्ञानादनुमित्युत्पत्तरिति ध्येयं । 'व्याप्य- वज्ञानमेवेति व्याप्यत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितपक्षतावच्छेदकाव- किनविषयताशालिनिश्चय एवेत्यर्थः, 'लाधवात्' कारणतावच्छे- दकलाघवात्, 'श्रावश्यकत्वाचेति परनयेऽपि तादृविभिष्टविषय- नामालिनिश्चयस्थानुमितिहेतुत्वावग्यकत्वाच्चेत्यर्थः, 'उपजीयत्वाति कचित् पाठः तत्र तादृशविघयतामालिनिश्चयस्य परमयेऽप्यनुमिति पति कारणलाञ्चेत्यर्थः । अनुमित्युत्पत्त्यव्यवहितपूर्व तादृशविशिष्ट- विषयतामालिनिवथः क्वापि भास्तीति भ्रमेण दूषयति, 'तस्येति नादृभविभिरविषयताशालिनिश्चयस्येत्यर्थः, 'अनुमितेः पूर्व अनु- (१) नयनये इत्यर्थः । 58 ·५ नापचितामयौ तचाप मित्यव्यवहितपूर्व, 'अमिडी' असत्येन, 'युगपदुपखित्यभावादिति एकस्मिन् क्षणेऽव्यवहितपूर्वव-कालिकविप्रेषणताभ्यामनुमिति ताः मविषयताशालिविशिष्टपरामर्ययोरुपस्थित्यभावादित्यर्थ, पदा अव्यवहितपूर्वलसम्बन्धेन कार्य तदा कालिकसम्बन्धन कारण- तावच्छेदकावछिनमित्यन्वयमचारधानस्य कारणताग्राहकस्यामा- वात् कारणताग्रहासाभव इति भाव । कैपिन 'याप्यत्वज्ञानमेवेति व्याप्तिप्रकारकशाममेवेत्यर्थ (२) एवकारान् व्याप्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितत्वस्य व्याप्ति- प्रकारताविशेषणस्य व्यवच्छेद, 'लाघवादिति व्याप्यतावच्छेदकाव- লিবিয়ঁহাসিবিনযামিসন্ধানােয়ালিলিয়ান আমি- प्रकारकमिययवस्थावच्छेदकस्य लघुलादित्यर्थः, कल्पनालाधवमा, 'श्रावश्यकत्वाचेति व्याप्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशेभ्यतानिरूपितव्या- मिप्रकारतागालिनिययवावच्छिन्नस्य नियतपूर्ववर्तितेन व्याप्ति- प्रकारकनिययत्वावच्छिन्नस्य नियतपूर्ववर्जिताया आवश्यकत्वाशे- त्यर्थ', 'उपजीव्यवाचेति पाठे व्याप्तिमकारकनिषयलावछिनस्य च्याप्यतावच्छेदकावच्छिन-विशेय्यतानिरूपितव्यातिप्रकारतागालिनि- ययत्वावछिप्रयापकत्वाचेत्यर्थ , तथाध नियतपूर्ववर्तिवमुभयवादि- मिमिति भाव , स्याड 1 तदमत् । 'तस्येत्यादिदूपणामते, अनुमिते पूर्व व्याप्तिमकारकशानस्य उभयवादिमिद्धत्वादिति ध्येय । () খাসিয়ায় ঋবিষয় যা নবু পান্ধিয়াঘাট विधया ति वैचाधिदभिप्राय ।

·परामः। १५ अथ यथा तत्ताविशिष्टस्मरणे सतीन्द्रियसन्निधष्टे स एवायमित्यभेदप्रत्यया भवति तथेन्द्रियसन्निकृष्टे धूमे बहिव्याप्यधमस्मरणे धूमत्वासाधारणधर्मदर्शनाद्या- प्योऽयमित्यभेदप्रत्ययः स्यात् सामग्या वृत्तत्वादिति स रवानुमितिहेतुरिति चेत् । न । प्रत्यक्षसाग्रौतानु- अनुमित्यव्यवक्षितपूर्व तादृशविशिष्टविषयतामालिनिश्चयस्या- सिद्धिं परिहरति, 'प्रथति, 'वहिव्याप्यधूमस्मरण दति, धूमवान् पर्वत इति ज्ञाने चेति भेषः, 'धूमवामाधारणेति धूमवरूपव्याय: धर्मदर्शनात् इत्यर्थः, एतच मंगयोत्तरं प्रत्यक्षाभिप्रायेण, 'याप्यो- ऽयमितीति अनुमित्यव्यवहितपूर्व वहिव्याप्योऽयं पर्वते इत्या- कारकनिएकविषयतामालिनिश्चयात्मकः समूदालम्बनाभेदप्रत्ययः स्थादित्यर्थः, 'मामय्या वृत्तवादिति श्रभेदप्रत्ययसामग्रौस्त्तवा- नाविषयतामालिनिश्चयस्यापि सामय्या वर्तमानवादित्यर्थः, 'म एवानुमितिहेतरिति एवकारोऽप्यर्थ मोऽप्यनुमित्यव्यवहितपूर्व- वौत्यर्थः। यद्वा एवकारोभिन्नकमेए सोऽनुमित्यव्यवहितपूर्व वत्यैवेत्यर्थः, 'व्याप्याभेदप्रत्यय इति तादृशविषयतामालिनिथयात्म- काभेदप्रत्यय इत्यर्थः, 'अन्यथा' अनुमितिमामय्या पलवलाभावे, 'तव' नैयायिकस्य । 'मरत इति, पर्चत इत्युच्छृङ्खलज्ञानवत रति मेषः, 'प्रथमत खेति अनुमित्यव्यवहितपूर्वमेवेत्यर्थः, 'भासते' पर्वतां विशेषोभते धूमे भामते, 'प्राप्तवाक्यादिति, वहि- ध्यायधमवान् पर्वत इति स्मरणं वेत्यपि वोध्यं । 'तत्रीभयापोति, ·বলবিনানী मितिसामग्या बलवत्त्वात् अनुमितिरेवोत्पद्यते न तु व्याप्याभेदप्रत्ययः, अन्यथा तवापि परामर्शानन्तरं परामर्शान्तरम् तदनुव्यवसायो वा भवेन्न त्वनुमितिः। अथ धूमो वहिव्याप्य इति स्मरतः पर्वतीयधूमे- दियसन्त्रिक प्रथमत एव व्याप्ति-धूमत्वयोवैशिष्टं यत्र अयाहितपूर्वल-कालिकविपणनाभ्यां अनुमिति-तादृमविषयता- माचिनियथयोरवयमहचारजानादिमत्वादिति भावः । 'साघवा- दिति अवच्छेदकनाघवादित्यर्थः, न्यायमये च वडिव्याप्यानयमि• त्यादिव्याप्यतावच्छेदकामकारकशाब्दादिपरामदेव यवानुमिति- क्षत्र व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकयाप्तिनिययायभायेम सदभिमतका रणतावादकद्वयम्याप्युभयवाद्यमिडभियतनातिनावच्छेदकनाक- तया) कन्धनागौरवविरहात्यपि बोध्यं, एतत्सूधनायैव पत्र चाप्तवाक्यादिति पूर्वमुकं, 'पवधर्मव्याथवजानति परतायचेद- काछिपरिपयनानिमपितयायवावविवाविषयतामानिमिययत नेत्ययः, इतपत्पनात्' हेगुतावच्छेदकपकपमान, 'अन्यथापीति पक्रियाप्यो धूमः धूमतान् पर्वत इति नामोत्तरं पचानुमितिमत- पापोत्तपः, 'नति अनुमिनिमामध्यभावेन ताइभमानाचारित नौतरोत्पत्रष्य तादाविषयतायानिनिय यौवानमित्युपधायकय- मिधः, मोनि-पदोभयन्,ि 'प्रत्यानिमिजामति ( Viraतिपूनिता पनि ·पराम ४८९ भासते विशेपणज्ञानस्य पूर्व वृत्तत्वात् तत्र, यत्र चाप्त- वाक्याह्निव्याप्यवानयमिति ज्ञानं तत्रोभयचापि ला- धवात पक्षधर्मव्याप्यत्वज्ञानस्य हेतुत्वकल्पनादन्य- पापि तथेति चेत् । न। इन्द्रियासनिकृष्टेतीन्द्रिये च लिङ्गे प्रत्यक्षविशिष्टज्ञानसामग्रौविरहात्तेन विनानु- मित्यनुत्पादापत्तेः अस्मदुक्तसामग्याश्च तत्रापि सत्त्वात् । माध्ययाप्यो हेतुईतमान् पर्चत इति ज्ञानोत्तरप्रात्यक्षिकतादृश- विषयतागालिनिश्चयसामपौविरहादित्यर्थः, "तेम विना' तादृश- विषयतामालिनिश्चयेन विना, 'अनुमित्यनुत्पादेति, दयापत्ती अनुभवविरोधादिति भावः । 'अनुमानादिति पक्षीयधूमी वकि- व्याप्यो धूमवात् इत्यनुमानादिनेत्यर्थः, श्रादिपदाच्छाब्द-संस्का- रादिपरिग्रहः, 'परामर्शः' साध्यच्याप्यो हेतुईतमाश पक्ष रति जानाव्यवहितोत्तरं तादृशविषयतामालिनिययः, 'अनवस्थानादिति याप्तिप्रकारकज्ञानादेस्तदानौमनवस्थानात(१) इत्यर्थः । केचित्तु 'अनवरयानादिति तदानौं धूममात्रामनिटष्टत्वेन धूमवस्याप्यमविरुष्टतया विनाप्यनुमानं विशिष्टपरामसम्भवेना- मवस्याप्रसङ्गादिस्यर्थ इत्याहुः। 'वहिरखतन्त्रणपोति वहिरिन्ट्रियामहकारेण था वहिविषय- (१) तदानीमहावादियः ।

·तत्त्वचिन्तामणे न चानुमानात् तत्र परामर्शः, अनवस्थानात् । अथ यथा स देवदत्तो गोरो न वा परमाणूरूपाधिकरणं न वेति संशयो पहिरस्वतन्त्रेणापि मनसा कोटि- स्मरण-विशेषादर्शनादिसहकारिवशाजन्यते, यथा वा निहासहकारेण वायस्वनानुभवः तथैहापि ज्ञानान्त- रोपनीतविशेष्ये व्याप्तिस्मरणसहस्तेन मनसा परा. कलौकिकमत्यवानकता नदनाथयेणेत्यर्थः, महकारितय भेदगर्भ- तया प्राणादेव नादृमानकता प्रमिद्धा, माणदेरपि मनामह कारण नाहजनकलादप्रमिद्धिवारणाय वहिद इन्द्रियविशेष, मनोऽपि वहिरिन्द्रियामहकारेण मुसादिप्रत्यक्षजनकत्वादहिर्विध- पकयं मायाविरोपणं, "निट्रेति, मध्या-मनामयोगः 'निद्रा', 'तपे- शापोनि इन्द्रियामविक्षयातीन्द्रियमितपक्षम्यले पीत्यर्थः, माध्य. ध्याप्यो हेतु इतमान् पर रति जानानन्तरमिति मेषः, 'जामा- मारोपमोतेनि तमान् पर इति मानान्तरोपनीतविष्य रत्यर्थः, 'भ्याप्तिप्रति माध्ययाप्यो हेतुरितियाप्तिमरमोत्यर्थ:. 'परामर्भ: माध्ययायतमान् पतति निरुकविषयतामामिमानमनियम, 'मदनम्तरमिति माण्यव्यापहेतुमाम् पत स्यादिनिदयानारमि- ग्वर्य', 'सानिमरणादः' रट्रियापिष्टमाथिकानदा मिरादे, 'प्रमाणरतापरिनि पविया-मानित (१) माहिममिति समिति भार ।

·परामः। मी जन्यते तदनन्तरमनुमितिदर्शनादिति चेत् । न। व्याप्तिस्मरणादेः प्रमाणान्तरतापत्तेः, तदेव हि प्रमाणा- न्तरं यदसाधारणं सहकारि समासाद्य मनोवहिगी- प्रकारकमानमान्यप्रमायाः करणवापत्तेरित्यर्थः, अन्तरपदस्य खरू- पार्थकलात् एवमऽपि, एतेन(१) प्रामाणान्तरत्वं न प्रत्यक्षादिप्रमा- पचतएयभिन्नप्रमाणत्वं, अमिद्धेः, नापि तत्तयभिन्नत्वमाचं, वक्ष्यमाणापादकस्य इन्द्रियादौ मूलौथिल्यापत्तेः, नापि प्रमाणा- न्तरत्वं प्रमाणलमेव, व्याप्तिज्ञानस्यानुमानात्मकत्वादिष्टापत्तेः, प्रमा- जनकवोकावपि विशिष्टपरामर्शात्मकप्रत्यक्षप्रमामानुमित्यात्मकममा- वादायेटापत्तेः। अत एवं मानमातिरिक्रममिनिकरणत्वमपि न तत्, अनुमितिमादाय दयापत्तेः, नापि मानममित्यजनकत्वं, नियतव्यापाराभावेन प्रमायामकरणवादित्यग्रिममिद्धान्तामङ्गतेरिति प्रत्युकं । आपत्तिवौजभूतां व्याप्तिं दर्शयति, 'तदेवहौनि, 'हि' यरमान, यदमाधारणं महकाऱ्यांमाघ मनः 'वहिर्गोचरी' यदा- धार्थविगेय्यक-यत्प्रकारिका, 'प्रमा' प्रत्यक्षप्रमिति, जनयति तन्मवें मदर्थविय्यक-तत्प्रकारकमानमान्यामायाः करणं भवतीति योजना, एवकारम्य पाकच्यार्यकलात, तथा यदायार्थविष्यक-पदर्थप्रका- रकप्रत्यक्षमितेर्मनोन्यामाधारणकारां यद्भवति तत्तदर्थविगेय्यक- (१७ पत्तरपदम्य सरपाकादेनेवः।

·तत्त्वचिन्तामो
चरा प्रमा जनयति यथेन्द्रियादि, संशय-स्वप्नौ तु न
ममे इति न निद्रादेः प्रमाणान्तरत्वम्। नच तवापि
नप्रकारकामाया करण भवतीति व्याप्तिशरीर, सहकारिखस्य

·परामर्शः। १७ - मकवानं तदनुमित्धत्तिवस्य पश्थिाप्यधूमप्रकारतानिरूपितपर्ववस्वा. बछिमविशेष्यताशालिनिश्चयत्वावच्छिनकार णत्वे सत्त्वात् एवं सदनुमिति. निरूपितत्वस्य ध सत्त्वात् नादृशकारणताश्रयवैशिध्यमादाय सिइसाधना- যনি মলবাবদিঘি-বদ্যিাথঘুমচ্ছিন্নঘানামা लिप्रमाया निशतकारणत्वमापादितं, एवं जातिमान् वहिव्याप्यधूमवान् पर्वतय पहिमानिति समूहालम्ब नानुमितिरूपप्रमायाः निराशोमयसम्म धेम वैशियम्य शुइपर्वतत्वावछिन्नोद्देश्यक-वहित्यावच्छिन विधेयकानुमि तिसावच्छिन्न कार्यतानिरूपित शुद्धपर्वतत्वावछिनविशेष्यक-पहियाप्यधूम- पाश्चिमप्रकारताशालिनिक्षयत्वाच्छिन्न कारणतामादाय सिद्धसाधनापतिः, निरूप्य निल्मकभावापन्न विषयताशानिप्रमाया गिपेशे च शुद्धपव्वंतत्या- वछिनविशेष्यक-वहिव्याप्यधूमकारकप्रमायाः सात्तिवसम्बन्धेन वैशि- यस्य निराकारणतायामक्षवात् म तादृशकारयतामादाय सिइसाधन- मिति, रवच प्रमापदमपि सार्थक भवति धन्यथा पर्वतोवशिव्याप्य. धूमवान् पर्वतोवहिमायेति समूहालम्बनानुमितिरूपम्य इदं भान अष्ट्रियायधूमप्रमामावति वड़िय्याभ्यधूमप्रमाप्रकारकमित्यप्रामाविष. यकवानस्य निवजोमयसम्बन्धेन वैशियम्य तादृशनिसकारणताया सवादिापतितादवस्यामिति, सपाच तादृशाप्रामाण्यज्ञामासान्दितानु. मिनेसामान्यभिन्नत्वरूपप्रमावविरहात् नेयापत्तिसम्भावना । न चैव मपि भाविज्ञान वयाप्यधमामावति यक्रियाप्यधूमप्रकारकमिन्य- प्रामाणसानं मतः पर्खगोवस्थिायधूमवान् पर्वतोवरिमाक्षेति समूहा. जाममात्मिक्षामितिः तदनन्तरमपि साशानुमितिधर्मिता मामा ময়েশ্বাস বায়োনিযামামালামাবিয়িনুবাষছিন্ন कारणताया एसावेन प्रमापदोपादानेऽपि नेयापतिथदास इति वा । মনত দুইদিন মালামাল विदितावाद ताहयानुमितेष ममामझापामायामविशियान्यवान ·নাদ্বিামী এ সম্মালবিয়িতলিসিমিনাধান্নিবিষ্মঘলফিদ্বাল যুমমধ্যমাণলিমিনহা কৰ মণিবিশিষ্ট करमत्वमेवापाद्यतां नैव पन्तोषष्टिमानित्यमितिकरणतमादाय - মত্মিকাহিনি । ন। অমিঠ মানাখন্তে- নিলয়ন মাঠবিষ লেন্তাষনাযাযােব। সশৰ যম মসলী যামালিন্ধাকালুমিনিব এমন বমি- নিশীনীকাৰখমলিয়ন কতৃঙ্খনিবিৰাৰবিন্নস্কার্যবধিষিল- আধেয় ব্যক্তিত্মায়মুম সলনি যময় বলা নয় এ সমাবলবিদ্যা ঘনায় মরমাণণি মিযীশ্রী হৰি । । যকান্নাঘষিযন্ধ-যৰঘমানাে খারাপাল লিশিংগায় মাথায় মাহমঘনা নয়া মী ধফিলিনিনিস্কাই মন ফি ধীমীসুধামান্য যালাসেলিবিয়লিগুৰিহনাফ ন মসৗষক্তিমালিনিন- যিনি পানি মহলমন্যষি সমর্ম অমিত্রা।

·परामः। एवं पाशुभं प्रवि चक्षुन यथा कारणता तथा चतुमनायोग- खेगापि पतरको प्राघोनः "यात्मा ममचा संयुज्यते मन इन्द्रियेश रनियमन ततो शाग" इति, नचाच पापं प्रति चतुर्मनोयोगत्वेन कारबतामादाय चमनोयोगे शमिधारतादृशकायंताया लौकिकविष- যখাসৰস্থিরভাবে প্রশিল্পনসৗশিমাযহাবিবি, হপ্ত धर्मनोयोगभिमें यच्चभूरूपं प्रमाणं सब्जन्यत्तिप्रत्यक्षत्वव्याप्या या আমবাগানিঃ সন্নিানালি-বিল-জাৰিয়ালৰ অপু मंगोयोगे सत्त्वात् न तत्र व्यमिधार। नवं चतुषि दृशान्तासिद्धिः चन- मिनमनोमिन्नं प्रमाणं यश्चक्षुमनायोगादिः तजन्यत्तिप्रत्यक्षपण्याप्यजा- त्यविनकार्यतानिरूपितकारणनाथयात्वस्य भक्षुषि सत्वादिति वाच्यम् । अनुमवत्वयाप्यशात्यवधिमकायंता इत्यत्रानुभवत्वव्याप्य गातिपऱ्यांतावच्छे- दकताककाव्यताया एव विवक्षणीयतया एकपराधोयचक्षमनोयोगत धन्यपुरषोयधाक्षुषस्यानुत्पत्या तत्पुरुषायचाक्षुषं प्रति तत्पुरुषोयमनो- योगत्वेनैव हेतुतया धनुभवावयाप्यातिपर्याप्तावच्छेदकताकत्वस्य ताह. प्रकार्यातायां विरक्षात् । न च तथापि चक्षुधि छान्ताविति समि- काले धानम्यानुत्पत्या भानसामान्यं प्रत्येव खमनोयोगहारा त्वचो. हेतुतया चक्षुमिममनोभिन्नप्रमाशं यावक तब्जन्यं पाक्षुधात्मक ज्ञानमपि সনি নসিহবৰ্যায়ঘামাচ্ছিামানিকেনিয়া- ताश्रयत्वस्य धघि सत्तादिति वाथं । समिनिममोभिवप्रमाणनिछत्रनक- सानिरूपितगन्यतायो दयात्तित्वमुपेक्ष्य यकिचिजन्यज्ञानात्तित्वम्य निवेशनीयतया अन्यज्ञानवादछिनायाः स्वकावच्छिन्न कारणतानिरूपित- कार्यताया यत्किञ्चिन्नन्यज्ञामावत्तित्वविरक्षात् । न धानुमिमित्वावच्छिमं मति धानलेन हेतुतया धनुमवत्वव्याप्यानमितिलावच्छिन्न कार्यतानिमित तकारणवाश्रयीभूतं घटादिज्ञानमपि तजन्यत्वं घटवदिति घटलविशिष्ठ- স্বভাষাহিঘষি বন দুলি বলিমহালযাহগান্ধিা- ·नावचिन्तामणौ भेदगर्भतथा मनोन्यत्ववाभात्, प्रभापदस्य प्रत्यक्षपरतया प्रत्यचमि- लाभः, दृष्टाने च इन्द्रियपदं चतुःपरं, श्रादिपदावगादिपरिः ग्रहः । अत्र करणवस्थासाधारणजनकनाघटिततया शरीरात्मादौ काल-दिगादौ च व्यभिशरवारणाय मनोन्यासाधारणेनि, ता. प्रमाया मनोन्यामाधारणकारणत्वञ्च तादृमणमितियनुभवत्वया' অসায়ন্ধিানীনিছফিনানারুঘষমষালজিষাৰহয়া - अयले मति मनोऽन्यप्रमाणन्तरामहकारिवं, मत्यन्तोपादामादेव जन्यशानलावछियशनकम्य परीरामादेः, कार्यवावशिषजनकस्य कास-दिगादेः, विशिष्टवैशियानुभवतावनिशनकस्य विशेषण- नावच्छेदकमकारकजानादेर्युदासः, तद्व्यक्तित्वेन कार्य-कारणभाव- मादाय विशेषतावच्छेदकमकारकतानादावतिप्रमवारणाय तम जातिपदं, नदवबियलच नमिटावदकताकलमापं नई नत्पर्याप्तावच्छेदकताकावं, नेन पोभूतय्याशिजानादेः मतप्रकार- कात्यायलायश्चिमनकवेऽपि म न्यायनये म्वरूपामितिः। चापती स्वरूपामिद्धिः न निकलेति वाश्य। तपामायापाशभावे. मापादकाभावमाधने मिहमाधनापत पापाद्याभावेन प्रापदका भावमाधने एवाथापादनम्न तात्यात् । तादाम्यममधामभिः দাখিলমিয়োনোর ব্যবৃত্রি হয়ত্বে অনুৰি ছালাতিনি। । ममिना गEि RAT मोसमात RITEffei प्रति जामीन मामा atafatela feोषम् ।

·पराम। ४०१ बलोपादानात् विषयत्वेन लौकिकप्रत्यवत्वेन तत्तविषयकलौकिक- प्रत्यक्षत्वेन तत्त्वेन मयादिलौकिकप्रत्यवत्वेन मयादिलेनेति कार्य-कारणभावमादाय सत्यादिलक्षणविषये न व्यभिचारः। न च तदपि ममाकरणं भवत्येव विशिष्टप्रत्यचजनने निर्विकम्पकस्यैव यापारवादिति कुतो व्यभिचार इति वाच्या नथापि निर्विन्धकाजनके विषये व्यभिचारम्य दुर्वारत्वात् निर्विकल्पकादिकमजनयित्वैव सा- हात्तदिगेय्यक तत्प्रकारकचाक्षुषादिजनके चक्षुःसंयोगादिव्यक्तिविशेषे व्यभिचारवारणाय विशेय्यदलं तदर्थच मनोऽन्यस्खभित्रमाणजन्य- वृत्तिमत्यवत्वव्याप्यजात्यवच्छिन्नकार्यतानिरूपित-कारणतानाश्रयत्वं, एतच्च भरीरादिमाधारणं अतो न मत्यन्तदलवैयर्थ, चक्षुरादेरपि मनोरूपप्रमाणजन्यत्तिचाक्षुषत्वाद्यवच्छिन्नं प्रति जनकत्वात् स्वात्मक- प्रमाणजन्यत्तितदवच्छिवं प्रति जनकत्वाच्च दृष्टान्तामिद्धिवारणाय मनोऽन्यत्वं स्वभिन्नलञ्च प्रमाणविशेषणं । ननु तथापि चचुरादेरालो- काधात्मकप्रमाणजन्यवृत्तिचाक्षुषत्वाद्यवच्छिन्नं प्रति जनकत्वात् असि- द्धिर्दुवारा।न च स्खभिन्नप्रमाणत्वं अनुभवत्वयाप्यजात्यवच्छिनकार्यता- प्रतियोगिकखावृत्तिकारणताश्रयत्वं, अनुभवलव्याप्यजात्यवच्छिनावच तादृमजातिपर्याप्तावच्छेदकताक, आलोकादिकथन नथा द्रव्यलो- किकपाचुपत्वादेरेव तत्कार्यतावच्छेदकवादिति वाच्यं । द्रव्यदृत्तिव- विमिष्टलौकिकविषयतासम्बन्धेन चाक्षुषत्वस्यैव तत्कार्यतावच्छेदकला- दिति चेत् । न। अनुभवत्वशायजात्यवच्छिन्नलौकिकविषयवानव- (१) पप सपापोनिगा।

·নবিন্যায় মিজানসেনিমীলিভালিকানাস্বত্র শিল্পসমাঘণ विचितवान् चक्षुरादेः सामान्यतयानुषत्वाधवच्छिवं प्रत्येव जनक- লান সামসাবলম্বৰ, যম্ভাবিঈমাহনী- যাব্যিবসম্মন্ধিানদলিবীন্ধিক্কাবাবন্য অধিবিগ্রহ সিঙ্গল নামকানাহবিগ্রহ- যথায় গুলিৰ ৰূহেনাবিহ, মীৱিষধান্ধায়নি। হাথ দুঘল সম্বলল ফাজামেৰাৱাৰ বাৰিছি तादवस्यवारणयानुभवावयाप्यजात्यवच्छिन्नत्वं स्वभित्रममाणवघट• ककार्यताविशेषण) । न च तथापि कासवेन कार्यवेन व्यवेन ললল জাফ-কালেমানরা লাগিলমাৰি শলা- दिरूपमिरकन भिन्नममाणजन्यत्वात् अमिद्धितादवस्यमिति था- অন্থ। সুৱদিন গলামিয়া(২) যীমুল্যাধি - মালৰি লহ্মাসনােস্থি সনি কান্ধব মা দুনিয়াদসহদিালালিসিনাযােগমাস ১ মব জয় ল্যান মন্নিস্থানে অনুবিলি লারিনি খাল। খালিলৈ প্রতিষিনির্যাখা- মিশিয়ে ব্যথা যিনি, নথ থাশিল্পগন্ধা গাণিমিনিয়াখোৱাৰি অহাৰ समिछमिनिस्तापरवाला। (২) সমীলিনিয়মৰ বহুগীতৰ এনামিবিষয়, গােছ গাযযাগিচাহিংগ ছবি पे रोगतिमा।

·परामः। कथं स धूमावहिव्याप्य इति व्यवहारः तदानी तया- प्यत्वानुभावकाभावादिति वाच्य। तत्र स्मृतधूमे घूमत्वेन वहिव्याप्यत्वानुमानान । नच तन्मते धूमलेन व्यायन- विशोषण, न्यायनये स्वरूपासिद्धिः काललेन कार्यत्वेन द्रव्यत्वेन जन्यसत्त्वेन कार्य-कारणभावमादाय चदुरादेरपि लगादिप्रमाणन्तरजन्यवा- चादिवृत्तिकार्यतापनियोगिककारणताश्रयत्वात् दृष्टान्तामिद्धियातः तदारणय प्रत्यवत्वव्याप्यजात्यवच्छिन्नवं सहकारिताघटककार्यता- प्रत्यक्षसत्याप्यत्वञ्च प्रत्यक्षनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगिताव- केदकवे मति प्रत्यत्तित्वं, तेन परीभूतव्याप्तिस्मरणदेरपि परामर्ग-पचताद्यात्मकनिरतखभित्रप्रमाणजन्यत्यनुमितित्वावच्छि- बकार्यतानिरूपितकारणताश्रयत्वेऽपि न स्वरूपामिद्धिः, स्वभिन्न- प्रमाणत्यघटकानुभवलव्याप्यजात्यवच्छिन्नलं वा तादृगजातिपर्याप्ता- वच्छेदकताकत वक्तव्यं परानदिः कार्य्यता न नथा, एक्श्च प्रत्यक्ष- त्तित्वं नोपादेयं किन्तु तादृशजात्यवछिन्नत्वं मुख्यविष्यवि- धया समवायमम्बन्धेन तादृगजात्यवच्छिन्नत्वं वक्रव्यं तेन व्याप्ति- (५) मुस्थविशेष्यविधया पाच्छेदकत्वं इत्यम्य कायंताज्ञानीयमुस्थवि- ध्यतानिपतमकारतासमानाधिकरणादकावं इयर्थ, पाद्धर्भ पा-कार्यमित्याकारक-कार्यताप्रानीय मुग्यवियेप्यतामिपित-प्र. कारतासमानाधिकरणाकार पाहावादादेव वासे, तमा धूमा 60 ·৪৩৪ নলঘিনাদবী भवः सम्भवति, अत एव यो वहिव्याम्यवान सेोऽवश्य বন্নিমা মুনি মিন্নানঘনালমিনিনন্মিয়া। অথ মৰণি কানাবন্ধন্ধী সংগ্রনলহুলিমৰাইঃ সমি লাষিক্তি:(২) মিন্নসালঘলাৰখানাযা ঘন্তি- গিলবিঘব যামিলথিনসন্যাসিনিক্ষিত্রে गामिद्धिः। न प तथापि महत्त्वे व्यभिचार प्राचीननये तम्य द्रव्य- लौकिकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्ने ट्रयवृत्तिवविगिटलौकिकविषयतादिम সকল সংঘরিঙ্গি মা জলন্ধব লিঙ্গান্ধানিকাহিনি লময়াঙ্গে ধূমধাসত্মায় শান্ধাত্বোয়াখালী বিঘঘাসিথিলাহ্মবানাসন্ধি সাব- বল ঘুমদাবী বি কয় মাস্তানি সাধি। অবিথ সময় ধলহর নহা ধুমধাবী ধবি বহ্মান্ধেষষ খুনাবছিন্ন মনি গুমম আসল উলয়া থ হয়ে যাইনি। (২) সিনিঃ সীমিঃ ঘশ্ব প্রায় বা ২ : আমি ধর্মান্ধ মাগীক্সি গাই গীখি এলাকায় যাণ মমিনুমি য যুমাল বষের আবাবিবাহ বাগিন ঘুমান বা এনি ধুমপান শেষমাথা দুলিয়া aftবি দিলী।

·परामर्श ४७५ पर्वतीयधूमे धूमत्वेन जाते वह्निव्याप्योऽयं न वेति संशयेऽप्यनुमितिः स्यादिति चेत्। ना धूभा वहिव्याप्य- इति स्मरणे विद्यमाने धूमत्वज्ञानस्य विशेपदर्शनन्वेन वाच्य। तन्मताभ्युपगमेऽमाधारणकारणतार्या मत्यन्तदले तादाम्य- सम्बन्धानवच्छिनत्ववन्महत्त्वात्तित्वेनापि कारणताया विशेषणीय- खात् । म च नथापि उद्भूतरूपे व्यभिचारः तस्य मानतरद्रव्य- लौकिकपत्य चत्वावच्छिन्ने उद्भूतरूपवट्रव्यवृत्तित्वविशिष्टलौकिकविष- यतामम्बन्धन() प्रत्यचत्वावच्छिन्ने वा जनकतया निरुकामहकारित्व- चत्वादिति वाच्य। तस्य लाघवेन द्रव्यलौकिकचाचुपत्वाधवच्छित्रं प्रत्येव जनकत्वात् मौमांमकेन पूर्वपक्षिणा वायोरपि प्रत्यचत्वाभ्युपग- मात् जरबैयायिकनये तु महन्वायत्तित्ववद्रूपावृत्तिलस्थापि१) मत्य- मनदले कारणतायां प्रवेशनीयत्वात् । मनःसंयुफममवायादिलक्षणस्य सुखादिमधिकर्षस्यापि मनोऽन्यप्रमाणन्तरामहकारित्वात् तत्र व्यभि- धारवारणाय वहिष्टुं अर्थविशेषणं, नच मानमलौकिकमत्यताविप- य, परनये जानलवणाया अमग्निकर्षतया सुसादिमत्य पहिरर्थस्य कदाचिदण्यभानाय व्यभिचारतादवस्य, परामादेरभावशानत्याच- वलियम्बत्तिकारणताययम्य याप्तिजामादेरेव महकारितया तप (१) मूतत्वविशिएनौतिकविषयतासमन्यति ग.। (२) उतरूपायनितम्यापीति स.।

·तत्वचिन्ता संशयाभावात्, अन्यथा परामर्शेऽपि कुतो न स्यान संशयेन प्रतिवन्धादिति चेत्तुत्यं। नत्र सामान्यनिश्च- यस्य सामान्यसंशयनिवर्तकत्वाइमसामान्ये एव संशया यभिचारवारणाय मामान्यतोजानवादिकमपहाय प्रत्यदमिनित्वेन प्रवेशः, विपरीतजामोत्तरप्रत्यवं प्रति विशेषदर्शनार्दर्न कारणावं अपितु विपरीतज्ञाननिवर्तकतया कथञ्चिदुपयोगिलमेव तस्येति न व्यभिचार इति मर्व चतुरमं । केचित्तु व्याप्तिम्मरणादेः प्रकृतव्याप्तिस्मरणादेः, 'प्रमाणन्तरताप- रिति मत्यचविशातीयविशिष्टपरामरूपप्रमाकारणमापरिवर्ष, 'देव दीत्यादि, 'हि' यस्मात्, यदमाधारणं मनोरूपं महका-साथ वहिगोचरा प्रमा जनयति तदेव प्रमाणातरं नम प्रमाणना,ति योजना, पदित्यमाधारणविशेषण, 'अमधारणंयन्नातीपप्रमामा- मध्यभमाहितं, मनोकपं महकार्यामाधेति सकपकपर्म, 'वहिगा। प्रमो जनपति' यदिशेयक-पाप्रकारकामा जनयति, 'प्रमाणकर' লগিনীথমিজ- কঙ্কাজমজযে, নবাগ থানী- पामामामध्यममाहितं मत् यदिशेयक-पप्रकारकममान भाति मादित्रातीपतयिक-नामकारकममाजमकं भाति पपारा दिकमनुमामादिशातीयामामामध्यममाहित मत् घटादिदि भटमादिमकारकममाजमर्क भाति तदनुमानादिविज्ञानोपना মাস খান নি নিষী, সন ফকিলের ·परामर्शः। 8७७ मा भूत् विशेषसंशयश्च विशेपनिश्चयनिवर्तनीय इति धूमविशेषे संशयनिरासार्थ पृथग्व्याप्तिनिश्चयो वाच्य- इति वाच्य। यत्र हि ययावतकधर्मदर्शनं तच नतत्सं- यदि प्रत्यक्षजातीयप्रमाया लौकिकसन्निकर्षाद्यात्मकमामय्यसमवहितं मत् विशिष्टपरामर्शरूपप्रमाजनक स्यात्तदा प्रत्यक्षविजातीयतादृशाप्र- माजनकं स्यात्सामग्री च उभयवादिसिद्धत्वेन विशेषणोया, तेनोप- नयमनिकर्षमादाय नामिद्धिः परनये उपनयस्य मन्निकर्षवाभावा- दिति व्याचक्रुः । तदसत् । 'नियतव्यापाराभावेन प्रमायामकरणवा- दित्यग्रिमग्रन्थासङ्गतेः प्रमाकरणत्वस्यापाद्यत्वाभावात्,। न च प्रत्यक्ष- विजातीयविशिएपरामर्शकरणत्वमेवापादनीय(१) व्याप्तावपि माध्ये करणत्वमेव निवेशनौयमिति वाच्यं। अनुमानादिविजातीयप्रमा- सामग्रीमादाय चक्षुःसंयोगादौ व्यापारे व्यभिचारापत्तेरिति दिक् । ननु मागुतसंशय-स्वप्नजनके निद्रादिजन्यपदार्थापस्थितिरूपोपन- यसनिकर्षऽयं नियमो व्यभिचारी तत्र मनमो निद्रायाथ करणवेन नजन्यपदार्थोपस्थितिरूपोपनयस्याकरणवादित्यत आह, संगय-स्वप्नौ विति मागुनमंशय-स्वप्नौ वित्यर्थः, 'न प्रमे' न विशिष्ट प्रत्यक्षरूपौ, किन्तु स्मरणदिरूपधर्मिज्ञान-विशेषणज्ञानरूपी, विशेषण-विशेश्य- (5) বাঘ মানববিহ ময়রাবিয়ানীহৰিযুি. शरूपप्रमाकरणतापरियों वाच्य इति मावः ।

·008 तत्वचिन्तामो शयः तत्र सामान्ये विशेष वेति। वस्तुतस्तु धूमत्वपूर- स्कारेण व्याप्तिस्मरणे पक्षधर्माताजाने चानुमिति- र्भवत्येव । ननु भावोऽभावो वा उभयथापि प्रमेय योलौकिकमधिकर्पमत्वे एव तयोः प्रत्यक्षरूपलादिति भावः । मिद्रादेः निद्रादिजन्यपदार्थापस्थितः, 'न ममरणानरत्वं विशिष्ट- भरयमितेरभाधारणकारण, तथाच हेत्वभावादेव न व्यभिचार रति भाव इति सम्प्रदायविदः । एणवस्तु भवेतादृशनियमें निद्रादिभन्यपदाचीपस्थितेरपि मंगय स्वप्नकरणत्वापत्तिरित्यत प्राइ, 'मायेति. 'म प्रामाणा- नरब' न प्रमाणान्तरलप्रमाः न मंमय-स्वप्रकरणसमा इति पावत्, मेषं पूर्ववदिव्याः। तदुभयमप्पश्चन् । 'मंमय-खो तुम प्रमे रत्यभिधानण्यानुपयुकत्यापतेः निद्रादिजन्यपदार्थापस्थित বাদাভাৰস্কাৰফনমিয়ষ বধিমাণ সময় আললঘণ্ঠ- भपिकपंच प्रत्यागनकाया योविशिएपपि मिद्रादि- जन्यपदापापस्थिती सदभाधारणकारणसामग्मवान् । यवतम्त प्रागुरुमंमय-समयले परिरितियोक्किाविर বিলাথি ধার্থবিধিমিছময়সী মঞ্জিল শৰা মবি ই বি বিনিময়ে সবি) কল লেখ (0 Ruraमांत म.i ·परामर्श 808 मित्यत्र भावत्वाभावत्वयोर्याप्यत्वावच्छेदकयारग्रहा- दनुमानं न स्यात् तदन्यान्यत्वरूपस्यान्यतरत्वस्य लिङ्गत्वाभावादिति चेत्। न। भावत्वाभावत्वान्यान्य- न ह्यापत्तिमिया सामग्री कायं नार्जयिय्यति। न च वहिरिन्द्रिय- व्यापार विना मनमा वाह्यार्थविषयकविशिष्ट प्रत्यक्षजनने दोषस्य मह- कारितया प्रशते दोषाभावादेव म तेन विशिष्टप्रत्य जननसम्भव- दति वाच्यं । दोषं विनापि स वृक्षः संयोगवान वेतिकोटिदयप्र- मारूपसंशयजनने दोषस्य व्यभिचारादित्यताह, 'संशयेति लौकि- कान्त्रिकर्षाजन्यसंशय-खनौ वित्यर्थः, 'न प्रमे' न विभिष्टप्रत्यक्षरूपो, किन्तु स्मरणाद्यात्मकर्मिज्ञान-विशेषणज्ञानरूपो, 'निद्रादेरिति पञ्चमी निद्रादिसहकारादित्यर्थः, 'प्रमाणन्तरत्व' मनमः प्रमाणलं मनमो वहिरिन्द्रियलौकिकमविकर्ष विना वाह्यार्थविषयकविशिष्ट- प्रत्यक्षकारणलमिति यावत् । यहा 'निद्रादेरित्यस्यैव 'निद्रा' मेध्यामनःसंयोगः, तस्य 'श्रादिः कारणं, इति व्युत्पत्या मनस- इत्यर्थः । 'न चेनि, इन्द्रियामविकटे धूमे इति शेषः, 'नवापोनि, धूमो वहिव्याप्य इति विशिष्टस्मरणाद्यभावदभायामिति मेपः, 'नव्यायवानुभावकेति तङ्भे वहिव्याप्यत्वानुभावकाभावादित्यर्थः, नच मानसस्य बयानडौकारात् विभिटव्यवहारं प्रति विशिष्ट- जानस्य हेतुलादिति भावः । 'व्याप्यत्वानुमानादिति खण्डमाः धूमत्वत्यादिना धूमलादौ वहिय्याप्तियाप्यत्वस्मरणस्य धूमनत्यादिना ·सत्वधिन्तामो धर्मवत्त्वस्य सब लिङ्गत्वात्, एवं धूमालोकान्यतरत्व- मपि लिङ्गम्। अथ यातिरेकज्ञानं यद्यत्तिपति- बन्धक तत्तन्निश्चयसाध्यं तथाच पक्षधर्मास्य व्याप्य- नझूमे धूमत्वादिमत्तास्मरणस्य च मत्त्वात्, यदा तु न नादृशम्मरण नदा असमायहादेवेति भाव । 'नच नन्मत इति, वहिव्याप्ति- व्यायधूमत्ववान् म धूम वनिम्याग्निन्याय धूमय तहमें इति विधि- एमरणभावात् नमस्यामन्निकटवेन प्रात्यतिकताइविशिष्टपरा- मम्टामग्भवात्, नथाघ भवन्नत एव सादृशविशिष्टपरामविरह- दशाया नामविशिएव्यवहारी न स्यादिति भाव । यायताव- कैदकप्रकारकयानिशानाभावात् वझिव्याप्यवानयमिनि जान्दादि- भामजन्याममिती स्वमने व्यभिचारमुद्धरति, 'श्रत एवेति चत एवातीन्द्रियादौ व्यभिचारान् विशिष्टज्ञान न. कारण अपितु প্রার্থনার জনাবলৈ দিয়কাকেঘর্মনাল कारण अत एवेत्यर्थः, वहियाप्यानयमिति मादशानोशामिति য, আমিলন নি আম্মিকেবল যন্ত, স্বথ বমিথাই- मध्येव वझियाप्यतावदकभ्य प्रकारवादिति भाव । पर्वतीयधूम पति धूमयरुपेण धमे पर्वतवाचे भात इत्यर्ष', 'वशियाय पति- व्याप्योधम , ' म का' पनावानबागमगाते प भ्रम पर्वतान् र विनियनिथयाभावाय तदानीमनुमिनि- रिति भR 'गरणे विद्यमाने धमिनादवेदकमकारकरिये - वहिपाली ·परामर्श BP भेदजानमनुमितिप्रतिबन्धकम् अती व्याप्याभेदज्ञानं ; तहेतुः सिध्यतीति चेत्। न। धूमत्वपुरस्कारेण व्याप्ति- स्मरणे पक्षधर्माताजाने च सति विशयदर्शनान्न धूमे : विद्यमानेऽपौत्यर्थ:१), 'धूमलज्ञानस्य' धूमवरूपेण धूमे पर्वतवत्ता- निश्चयस्य, 'विमेषदर्शनलेन' व्यावर्तकधर्मदर्शनत्वेन, 'संशयाभावात्' संभयस्थासम्भवात्, 'अन्यथेति व्यावर्तकधर्मदर्शने सत्यपि यदि नत्र संभयस्तदेत्यर्थः, संशयानन्तरमिति शेषः, 'परामोऽपि कुतो न स्यादिति तव वहिव्याप्यो धूमः पर्वतवानिति विभिष्टनिश्चयस्या- पत्तेः यैव ममानुमितिसामयौ तस्या एव तव परामर्शमामग्री- लादित्यर्थः, तस्मात्तत्र संम्यो न जायते किन्तु विभिष्टनिश्चय एवं जायते ततोऽनुमितिरिति खयापि स्वीकरणीयमिति भावः । ननु मम विशिष्टपरामर्शयापि आपत्तिास्तौति संभयस्य प्रतिबन्धक- वादित्याशङ्कते, 'संगयेन प्रतिवन्धादिति, न विशिष्टपरामर्शस्थाप- त्तिरिति रोषः। 'तुल्यमिति ममाप्यनुमिति प्रति मंशयः प्रतिबन्धकः सुवर इत्यर्थः, एतचाभ्युपगमवादः तादृशमंशयम्यानुमिति प्रत्य- तिरिकातिवध्य-प्रतिवन्धकलकल्पने गौरवात् । वस्तुतस्तु विशेषदर्शन- मत्त्वात् मंग्य एव न जायत इत्यचैव निर्भरो वोध्या, अत एवं नचैवाशइते, 'न नि, 'सामान्यनिश्चयस्येति धूमत्वकपमामान्यधर्म- (१) संशयं प्रति धम्मितावच्छेदकपकारकर्मिशानं फारमियभि- प्रेवार, धम्मिनेति । 61 ·तत्त्वचिन्तामणौ व्याप्यभेदज्ञानं किन्तु अनुमितेरेवात्यत्तिः तत्सामग्री- सत्त्वात् अतेर व्याप्यभेदज्ञानं नानुमितिमतिबन्धक येन व्याप्याभेदज्ञानं तहेतुः स्यात्। न च धूमत्वप्रकारेण धर्मितावच्छेदककनिश्चयस्येत्यर्थः, 'मामान्यमंगयेति धूमवरूपमामा- न्यधर्मधर्मितावच्छेदककमंगयेत्यर्थः, 'निवर्तकत्वात्' प्रतिवन्धकत्वात्, नमन्च रति रोषः, 'धूममामान्ये' धूमत्वावच्छिवे, “विशेषसंभय- रति वहिव्यायधूमवरूपविशेषधर्मावच्छिन्नविशेय्यता कमंगय इत्यर्थः, 'विशेषनिश्येति तादृगविशेषधर्मावच्छिन्नविगेय्यनाकनियेत्यर्थः, 'निवर्तनीयः' प्रतिमध्यः, 'धूमविमेये' वहिन्याप्यधूमत्वावचिन्ने, 'मंगथनिरामार्पमिति पर्वतमंगयानन्तरमनुमितिनिरामार्थमित्यर्थः, 'पृथगिति वहिव्याप्यो धूमः पर्वतवान् इति विशिष्टनिशय एवा. नुमितिहेतुर्वाय इत्यर्थः । 'यच होति यद्धविधिये होत्यर्थः, 'त' नावच्चिने, 'त' नद्यावहिने तमंमयात्मकमान. . 'मामान्ये विभेपे येति नमावछिन्ने सद्धर्मघटितविशेषधर्मावधि घेत्यर्थः, तथाप मामान्याभाव नझायादिपुढे: मामान्यपटितविशेष- অফানুসিনিমক্ষম মানানসংশিষজ্যোষ- भनाजानमाल) मामान्यपटितविम्तिावोदककतर- गाबुद्धि प्रति प्रतिबन्धकं भूतलं पटाभाश्वदिति नियपे मतनं पटादिति माना गोमभान घटादिति युद्धरणनुदयान, E- (Rarivritमोति..

·परामर्शः। B८३ व्याप्तिस्मरणपक्षधर्माताग्रहे इयं धूमव्यक्तिवहिव्याप्या । नैति भ्राम्यतोऽनुमित्यापत्तिरता विशिष्टज्ञानं हेतुरिति । वाच्यं । धूमत्वस्य विशेषस्य दर्शनेम तादृशम्रमानुत्पत्तोः वर्तकधर्मश तदत्यन्ताभावः, तदत्यन्ताभावव्याप्यः, तदत्यन्ताभावो यद्धविच्छेदेन ग्रहीतः स धर्मः, तदन्योन्याभावः, तदन्योन्या- भावव्याप्यः, तददन्योन्याभावो यद्धर्मावच्छेदेन ग्टहीतः स धर्मः, तादाम्यसम्बन्धेन तदत्ताबुद्धौ न दादिदर्शनमपि बोध्यं । न च तथापि वहिव्याप्यः पर्वतवान वेति मंशये न किमपि बाधकं तत्र धर्मितावच्छेदके धूमवाप्रवेशादिति वाच्यं । तादृशसंशयसत्त्वेऽनुमिते- रिटत्वात् वहिव्याप्यो धूमः पर्वतवानिति विशिष्टनिर्णयदशायां नादृशसमयमचेप्यनुमितेस्वयाप्यभ्युपगमादिति भावः । वस्तुतस्तु 'अन्ययेत्यादिग्रन्थोऽन्यथैव योजनीयः, तथाहि 'अन्यथा' धमला- वच्छिन्नविगेय्यक-पर्वतवत्तानिश्चयो यदि व्यावर्त्तकधर्मदर्शनवेनापि न वहिव्यायधमत्वावच्छिन्नविशेष्यक-पर्वतसंशयाभावप्रयोजकः तदा, 'परामोऽपौति वहिप्यायो धमः पर्वतवामिति विशिष्टनिययो- ऽपीत्यर्थः, 'कुतो न स्वादिति वक्रियायो धूमः पर्वतवान बेति संशयाभावामयोजकः कुतो न स्यादित्यर्थः। अथ विशिएनिययस्य नादृशसंशयनिष्ठप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकतावच्छेदकाश्रयावात् न तादृशसंभयाभावाप्रयोजकत्वमिति चेत्, तर्हि धमः पर्वतवानिनि निययस्यापि नदाश्रयत्वात् नस्थापि न तादृशमयाभावाश्योजकत्य- मित्याह, 'मंगयेन प्रतियन्धादिति संगयनिरूपितप्रतिबन्धकता- ·88 सन्चाधिन्तामणौ तत्रानुमितिसद्भावादेव अन्यथा निश्चयसामन्यां सत्या भ्रमानन्तरं परामर्श एव कुतो न भवति । अस्तु वा व्याप्यतया पक्षधर्मतया चावगतस्य भेदाग्रह एवानु- बच्छेदकाश्रयत्वादित्यर्थः । तत्र नादृशमंगयप्रतिवन्धकतावच्छेदक- वावमेवामिमित्यभिप्रायेणागते, 'न चेति, 'सामान्यनिययस्येति पूर्ववत् धूमसामान्ये मंगयो मा भत् नत्मत्वे धूमवावक्विविगे- थकर्मशय एव न जायते स धूमवावच्छिन्नविष्यकभभयाभावस्लेव प्रयोजक रति यावत्, ‘एवकारात् वहिव्यायधूमलावतिषविशे- यकमयाभावभ्य व्यवच्छेदः, 'विशेपमंगयोत्यादि ध्याख्यातार्थक 'धूमविशेषे मंगयनिरामार्थमिति पृथक् व्याप्तिनियो धमवि मंगपनिरामार्थमवर्ग वाच्य इति योजना, 'पृथक् व्याप्तिनिययः' वझिव्यायो धूमः पर्थतवानिति निययः, धमविशेषे संगनिरा- मा' बहियायधूमत्वावच्छिन्नवियेश्यकमंप्रयाभावप्रयोजक, प्रधान- कमतया विकारकर्मतया वा म प्रथमा "दुहादेमुणक कर्मत्यापन भाममात्, ‘पर होत्यादिपन्योऽपि पर्यवत् । मनु तथापि पर प्रधर्म यडियापो धूमः पयनवान बेनि मंशयः ततः पर्षको धमवामिति मिययः नानुमित्यापप्तिमारा मंत्रयमेव थाप्यतावपेदकप्रकार- कप्यानिमियपयादित्यवरमादिष्टापतिमा, 'वनततिति, मरणे निरये। रेषित मितिमामा बनवावात् , धार, 'बम्जुनसिनि, 'धमन्य पुरस्कारेणेमिपसिनावोदकामा नाममंप्रथम ·परामः। g८५ मितिहेतुः परामर्शहेतुतया तस्यावश्यकत्वात् । अत- । स्वासन्निकृष्टधूमज्ञानादप्यनुमितिः। न चैवंगौरवं, तदा : विशिष्टज्ञानानुपस्थितेः । न च जनकज्ञानाविरोधिना रकधर्मिज्ञानस्य संभयहेतुतया तस्य प्रथममावश्यकत्वादिति भावः । 'पचधर्मताजाने' धूमवरूपेण पक्षप्रकारकज्ञाने, 'अनुमितिर्भवत्ये- वेति, 'एवकारोमिन्त्रको अनुमितिरेव भवति न तु संशयः अनु- मितिमामय्या बलवत्त्वादित्यर्थः । न च धूमवरूपेण पक्षप्रकारक- ज्ञानदशायामेव संशयसम्भव इति वाच्यं । प्रतिवन्धकाभावस्य का- यंसहभावेन हेततया तदानौं संशयासम्भवादिति भावः, इति व्याचक्रुः। तदसत्। धूमवरूपेण पक्षप्रकारकनिश्चयात् पूर्व संशय- सम्भवात् । मिश्रास्तु भवतु मायः भवतु च तन्निरासार्थ ५) क्वचिद्दिशिष्ट- नियोऽपेक्षितः तथापि धूमवरूपेण व्याप्तिस्मरणे तेन रूपेण पक्षधमंताज्ञाने चानुमितिर्भवत्येव यत्र न संशयस्तवैव तादृभज्ञान- दयादनुमित्युत्पत्तेः तावतेव सिद्धं नः ममोहितमित्याह 'वस्तु- तस्वितीत्याहुः । 'नन्विति, दमिति पद:(२) पूरणीयः, 'भावो वा' भावल- (१) संशयानन्तरमनुमितिनिरामार्थमित्यर्थः। (२) मन्धित्यादिना नैयायिकशवा । (३) मौलवेन प्रतीयमानस्य समसः पक्षसमिति भावः।

·সখিলাময়ী ज्ञानस्याप्रतिवन्धकत्वात् भेदग्रहो न प्रतिबन्धक इति वाच्यम् । अभेदज्ञानस्थाजनकत्वात् त्वयापि लिङ्गपरा- নয়, ‘মাৰী ৰা’ গানলাৱা, ‘সম সৰ্যাথন, নাই- वाभावस्खयोरिति धर्मपरी निर्देश: भावत्ववाभावत्वत्वरूपस्यापता- গন্ধসন্ধিস্যামি- ঘন্সনালিসারাবিথ, অনা’ অনুমিনিং, ন ন ােপাষানলাদ মাধ্যমন- নিসহর্ষিালান ইন ট্রয় সল্প বয়নাগালাঘাষ- মিনিঃ দলবল নামালঙ্গনায়িৰ খাই, আল- মনি মাথমির্ন অনি পাষমিষ খায় নাবাসা- নারী:, বিনামধাবিনি, গাড়িহিনি শান্ত। 'মাৰ ঘামায়নি বলাধারনাঘ মামামাবলীল গলিঃদ্যপ্পি- ঘনাগাসাইব লিলাবাল দুলহলিশ বাংলাভিয়, ‘সবমিলি, পি পিনাৰ হয় গুমৰা বা ঋণীষা বা মহৰি যষ্টিয়াঘসিনি লালসানিলিব্যাধি খুসীকলনেই ঘুমাদৗফা- মসলিন্যধি-নিবষৈাসূলিনি: সুনীল না- সন্ধবি, ‘বনিকৈলমিলি বনবিবিয়- মাসিমাধস্তিমি, বহিষাখানা শাখাবিখালিখিনামাখি হাসিই সাথিয়ামানবীন্ধিকাষে ‘যখান যথ ·परामर्श 869 मर्श तादृशस्य प्रतिबन्धकत्वस्वीकराम। अथ गोत्वं मधुरत्वावान्तरजातिवा लिङ्गन स्यात् तहतधमान्तर- तावच्छेदकावच्छिन्नपचवत इत्यर्थः, 'व्याप्यभेदज्ञानमिति माध्यव्या- प्यतो भेदज्ञानमित्यर्थः, 'व्याप्याभेदज्ञानमिति माध्यव्याप्यत्वाव- छिने पचतावच्छेदकावच्छिन्नवतोऽभेदस्य परतावच्छेदकावच्छिन्न- वत्त्वरूपस्य ज्ञानं साध्यव्याप्यत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितपवता- वच्छेदकावच्छिन्नवदिषयतागालिनिश्चयत्वावच्छिन्नमिति यावत्, यथाश्रुते मिद्धमाधनापत्तः, एवमयेऽपि, “पक्षधर्मताजाने' पक्ष- प्रकारकनिधये, “विपदर्भनात्' व्यावर्त्तकधर्मदर्शनान्, पहस्यैव पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नवद्भेदव्यावर्तकत्वादितिभावः, 'धूमे व्याप्य- भेदभान' धूमत्वावच्छिवे वहिव्याप्यत्वावच्छिन्नविधेय्यकपतवद्धेद- जानमिति पावत्, 'श्रत इति, 'व्याप्यभेदज्ञानं' भाथ्यव्याप्यतुत्वाव- छिन्ने पचव दज्ञानं, स्वाभावतरमकलकारणमत्त्वे यत्सत्वे कार्या- नुत्पादम्तम्व प्रतिबन्धकत्वादिति भावः । ननु धूमत्वावधिन- विगेय्यक-पचप्रकारकनिश्चयम्य धभत्वावच्छिनविशेय्यक-परवद्भेद- प्रकारकनिश्चयं प्रत्येव विरोधितया तसत्त्वेऽपि वहिव्याप्यधूमन्याव- पिपविगेय्यक-पतवझेदप्रकारक्भ्रमे वाधकाभाव इति भमेणामते, 'न पेति, 'पक्षधर्मतायहे पक्षप्रकारकनियये, विद्यमानेऽपौति षः, 'स्पमिति वझियायधूमव्यतिरिय पर्वतीया नेति योजना, धाम्यतः' ममे याकविरहवतः, 'अनुमित्यापतिः तदनन्तरमनुमित्यापत्तिः। धर्म निराहत्य ममाधने, 'धूमलम्येमि, पटिनतं षष्टयः, धूम- ·Pce तत्त्वचिन्तामयो स्याभावात स्वत एव तस्य विलक्षणत्वात् इति चेत् ।ना व्यक्तरेव तन प्रकारत्वात, न हि गोगात्वमिति ज्ञानयो- वघटितविशेषस्येत्यर्थः, 'दर्शनेन' विशेष्यतावच्छेदकतया भानेन, 'तादृयधमेति, सामान्यधर्मावच्छिन्नविशेयक तयावर्तकधर्मवत्ता- निययस्य मामान्यघटितविशेषधर्मावचिनविशेयक-नविश्वयं प्रत्यपि विरोधित्वात् । न च तथापि वडिव्याप्यः पर्वतवाति भ्रमे बाध- काभावः तत्र धूमलक्ष्य विशेष्यतावच्छेदकस्याप्रवेगादिति वाय। নাক্যামলালুমিডিলান বজ্ঞিযায়ীঘুমঃ অনুলিনি লি- ययाचे वहिव्यायः पर्वतवाति अमेऽप्यनुमितेस्वयाप्यभ्युपगमान, एवं यत्र प्रथमं वझिव्याप्योधूमः पर्वतवाने ति भ्रमः नतो धूम पर्वतवामिनि नित्यम्तचाप्यनुमितिरिटेवेति भावः । पूर्व 'यत्र चीत्यादिना मामान्यधर्मावष्ठियविशेय्यकनगावसकधर्मदर्शनम्य मा- मान्यपटितविपधावच्छिन्नविश्यकतासंशयं प्रत्यपि विरोधित्व मुझं असत नादृशमिययं प्रनीत्यतो न पौनसाय। अन्यथेति पदि भामान्यधर्मावतिषविष्यक-नद्यावर्तकधर्मदर्शनम्य म मामान्य पटिनविशेषधांवधिपतिोयक-तप्रिययमतिबन्धकलं नदेव, "मियथभामा विमेयतावोदकप्रकारकमिययादिपविधि- परामामामध्यो, 'धमाननरमिति पाठः धुमो न पनगामिनि मगधर्मितायोटिकवचमाननरमित्यर्थः, विषिष्टपरामा एति" (b) Afveपरामसंग परामांति पाठ RAATES. infal ·परामशः। रविशेषः, अन्यथा गोत्वमिति ज्ञानस्य निर्विकल्प- कत्वापच्या व्याप्यत्वग्रहे परामर्श चानुपयोगात् गवेत- रात्तित्वे सति सकलगायत्तित्वं गोत्वत्वमित्यनुभवाच्च । वहिव्याप्योधूमः पर्वतवानिति विभिष्टपरामर्श एवेत्यर्थः, तथाच धूमवरूपसामान्यधर्मावच्छिन्नविधेय्यक-पर्वतवद्भेदग्रहानन्तरं यथा न नघटितविशेषधर्मावच्छिन्नविशेष्यक-पर्वतवत्तानिश्चयः तथा तादृ- समामान्यधर्मावच्छिन्न विशेयक-पर्वतवत्तानिययानन्तरमपि न तद्- घटितविशेषधर्मावच्छिन्नविशेय्यक-पर्वतवझेदवत्तानिश्चय इति भावः । अभ्युपगमवानाह, 'अस्तु वेति, 'व्याप्यतयेति व्याप्यतावच्छेदक- रूपेण साध्यव्याप्यतयावगते पचवत्तयावगतस्य भेदाग्रह इत्यर्थः । कन्पनालाघवं हेतुमाह, 'परामहेतुतयेति। न चैवं यद्यतिरेक- ज्ञानमित्यादिव्याप्तिवलादेव विशिष्टपरामर्गत्वेन हेतुत्वमिद्धिरिति वाय। 'यत्त्व-तत्त्वयोरननुगमात् उभयवादिसिद्धदृष्टान्ताभावाच नह्याप्नेरसिद्ध। न च व्यतिरेकेण दृष्टान्तः सुलम इति वाच्यं । साध्यस्याप्रसिया() व्यतिरेकदृष्टान्तस्यायसम्भवादिति भावः। 'स- विष्टधूमज्ञानादपौति धूमेन्द्रियमन्निकर्षविरदिशायामपि धूमत्व- रूपेण साध्यव्याप्यत्व-पक्षवत्त्वस्मरणादनुमिनिरित्यर्थः । (९) पहियाप्पधूमत्वावछिन्नविशेयक-पर्वतवत्तानिश्चयत्वावधिमक- নালিনসন্মবয়ায়ামছি। 62 ·तावचिन्तामणी न चैवमनवस्था, तदितरारत्तित्वे सति तदृत्तित्ववान- भवेनापलापासम्भवात्। इति श्रीमहशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणी अनुमानास्यद्वितीयखण्डे परामर्शपूर्वपक्षः । 'गौरवमिति कारणतावच्छेदकमरोरगौरवमित्यर्थः, विशिष्टपरा मर्शवमपेक्ष्य यथोक्रभेदापहवस्य गुमत्वादिति भावः । 'नदेति धूमेन्द्रियमग्निकर्षविरहदशायामित्यर्थः, 'अनुपस्थितेः' अनुपपाने, नपाधाभायत्या गौरवमप्यास्यीयत इति भाव:0, 'भेदाः याप्यनावच्छेदकप्रकारेण माध्यव्याप्यतयावगते 'अभेदशानन माययाप्यवविशिष्टदेतौ पक्षवदभेदप्रकारकनिध- ঘর সাধনী বেমক্কাকেনিষ্ট্রবি এ, ‘অসমাস अमकलामभवान्, तपाचानायल्या कारणीभाशालाविरोधिनोऽपि पवादयः।

·परामः। तादृमभेदज्ञानस्य प्रतिबन्धकलमास्यौयत इति भावः । उकव्याप्ते- र्यभिचारमप्याह, 'वयापति, 'तादृशस्य' कारणीभूतज्ञानाविरो- घिनो यथोकभेदग्रहस्य। 'अथेति यदि च व्याप्यतावच्छेदक- प्रकारेण व्याप्तिज्ञानं व्याप्यतावच्छेदकप्रकारेण परधर्मताज्ञानं व्यायतावच्छेदकप्रकारेण व्याप्यतयावगते पक्षवभेदग्रहाभावो वानु- मितिहेतुः तदा गोल-मधुरत्वावान्तरजातिलिङ्ग कानुमितिर्न स्था- दित्यर्थः,(९) जातिपदं धर्मपरं, म च धर्मः परेषामखण्डोपाधिः अस्माकं जातिरेवेति फलतो न कश्चिदिशेषः। 'धर्मान्तरेति अननिप्रसकधर्मान्तरेत्यर्थः । न च गोले गोपदपत्तिनिमित्तत्व- मेव तादृगोधर्मः सम्भवतीति वायं। पृथिवीलस्यापि गोपदप्रवृत्ति- निमित्ततया तस्यातिप्रमतत्वात् मधुरत्वावान्तरजातस्तदसम्भवाच, अत एव पृथक् तदुत्कीर्तनं। नन्वेवं भवन्मतेऽपि कथं तय गवा- दावितरव्यात्तिसाधकलमत आह, 'स्वतएवेति स्वरूपत एवेत्यर्थः, अमात्रय इति शेषः, 'विलक्षएलात्' च्यावर्तकत्वात् । 'व्य रेवेति गोलाधवच्छिन्नगवादिव्यारेवेत्यर्थः, समवेतवसम्बन्धेनेति शेषः, 'प्रकारलात्' अनतिप्रमनधर्मवान् । ननु समवेतलभ्य सम्बन्धले मानाभाव इत्यत आह, 'न हौति, समवेतवमम्बन्धन गोवे गोमका- रकत्वस्येव तच विशेषत्वादिति भावः । ननु गौरिति जाने गोवं (९) मधाच यत् यस्य प्रतिमन्धकीभूत ज्ञानं भवति तत् तम्य जनोभत. जामविघटक स्यात् इति व्यासो परामपतिबन्धके भेदय परा. मननशानविघटकलामावात् व्यभिचार प्रति मारः। (२) गोवादे सहपो मानमित्यभिप्राय रति ।

·१८२ যৰিাখী সন্ধাৰ গাৰলি ও ব বর্ষার বিষয় স্থা, স্বনি. ‘ব্যালয় বুনি নীতিষযই বায়ুমথলৰিঙিলা- ম্য সূবহীমসল্লাহিয়, মিহলক্ট্রিংসকার- গানৰিঘৰৰ লব নয় ভাবিনি মা। সন্তু লালিঙাপাৱা- प्रतियोगिलादिगर्मव्याप्यन्वग्रहे तादृशव्याप्यविभिष्टचापराभव বিয়্যালঘিষামন্ত বন্ধী হন ঋছ, ‘শননি, गोत्ति गोवमित्येव पाठः, नथाच गवतराममतले मति मन শামসৗনব বনালনিদম দানুশকাধিনবাবলাম বাহিনি না। ‘ল ধরলিমি, “হ” শীন নিসঙ্গম দ্বীদ্ধা, অঞ্জলি বখালি গলপ্পেীকাল ‘পলু মৗলনি নয়াৎ মামালিন্ধুনালয় । दीपायेति भावः। লি আঁশতলীঘলীয়-ৱিৰিী বৰন্নিালিষ্ট অনুমাদাৱিনাবলয় থানভৃতচ্ছ।

·अथ परामर्शसिहान्तः। अवाच्यते अयमालाको धूमो वा उभयथापि वह्नि- व्याप्य इति ज्ञानं ततोऽनुमितिः। न च धूमत्वेनालोक- त्वेन वा तत्र निश्चयः। अथ तदन्यान्यत्वमेव तच लिङ्गं। न च तदज्ञानदशायामनुमितिदर्शनात् न तथेति वाच्यं । धूमालेाकान्यान्यत्वज्ञानं विना तवापि तत्र व्याप्यत्वानिश्चयेन तदयं तद्दोधावश्यकत्वादिति चेत् । अथ परामर्शसिद्धान्तरहस्य । पचायं पतः च्याप्यसमम्बन्धेन संयोगमम्बन्धेन वा वहिः माध्यः सादाम्यमम्बन्धेनालोको धूमो वा हेतुः तचायं धूमो वा पालोको वा उभयथापि वहिव्याप्य इति व्याप्यतावच्छेदकधूमवादिमकारक- मंगयात्मकव्याप्यतावदकतादाम्यमंमर्गकवमिव्याप्यमकारकमानान- तरमपि व्याप्यत्वादिमम्बन्धेन बरनुमितिः परम्याप्यभिमता मा कथं यात् ग्याप्यतादोदकधूमत्वादिप्रकारकप्याति-पक्षधर्मनानियथ- विरादिति ममाधत्ते, 'अयमिति, 'भानोको धूमी येति, पत्र मादारम्यमम्बन्धेमालोकादिरेव कोटिः, 'रति मानमिति स्या- कारकं स्याप्यतावादकतादाम्यममन्धेम पछे यझियाप्यमकारक- ·BE तत्त्वचिन्तामणी नान हि धूमालोकान्यान्यवं धूमान्यान्यत्वं वा व्याया- वच्छेदकं, गौरवात् व्यभिचारावारकविशेषणवत्त्वाच, किन्तु धूमत्वादिकं, तच नव सन्दिग्धमेव । ननु तद- न्यान्यतिव्याप्यमेव ध्यभिचाराभावेन व्याप्तिविरह- साधनस्य बाधितत्वात, पुरुषस्तु तब नीलधूमवत्यादि- . जानमित्यर्थ । न चेदवावच्छिन्ने वळिव्याप्तिप्रकारकनिश्चयस्यैवाय. माकारो न त व्याप्यप्रकारकनिश्चयस्येति वाच्य। धर्मप्रकारका निद्ययस्यैव तादाव्यसम्बन्धेन धर्मिप्रकारकनिश्श्याकारलात्। अत एव गोत्वप्रकारकज्ञानस्येव नादाव्यसम्बन्धेन गवादिप्रकारकशानस्थापि प्रय गौरित्याकार इति सर्वजनमिटु, 'ततोऽनुमिति' तदनन्तर मपि थाप्यत्वादिसम्बन्धेन वहेरनुमिति, परस्याभिमतेति भेष', 'तत्र निशय ' नव ध्याप्ति-परधर्मतयोनिश्य। यद्यपि पर्वती वहिमान धूमादित्यत्र पर्वती धूमान् पालोकवान था उभयथापि वहिव्याय- वानिति व्याप्यतावच्छेदकधूमत्यादिप्रकारकमशयात्मकपरामादय- नुमितिरनुभवसिद्धा मा नन्मते न स्यादित्येव वक्नु युक्ति प्रसिद्धीदा- धरणलान, तथापि ३ (१) तादृशभायात्मकपरामनिन्नर वयनुमितियते इति मगाने कायलिखनात् तत्परित्याग । 'नदन्यान्यवमेवेति धूमालोकान्यतरत्वमेवेत्यर्थ ,( 'तच लिग' हर (1) मीमांसकरित्य। (९) धूमानोकान्यान्यापति ग.।

·परामः। ९५ त्यवेवाधिकेन निगृह्यते, न तु व्याप्यत्वासिहोति चेत्।न। तदन्यान्यडूमालोकस्वरूपमेव तच्च व्याप्यमिति सत्यं । न च वस्तुगत्या व्याप्यज्ञानादनुमितिः, अतिप्रसङ्गात्। किन्तु व्याप्यतावच्छेदकमकारक जानात, न च तदन्या- न्यत्वं वहिव्याप्यतावच्छेदक, इत्युक्तम् । न चैवं तदन्या- न्यत्वादहिव्याय्यत्वमपि तब नानुमेयं व्यर्थविशेषण- वहिव्यासंगे। विगेय्यतावच्छेदकं सत्पक्षधर्मताय विशेषतावच्छे- दक, तथाच तत्र सायवहिप्यायधूमालोकान्यतरोऽयमिति ज्ञानं ततोऽनुमितिरिति भावः । 'तदज्ञानदयायामपौति धूमालोका- न्यतरवाशानदशायामपौत्यर्थः, 'अनुमितिदर्शनात्' तादृशसंगया- त्मकपरामर्मानन्तरं व्याप्यत्वादिसम्बन्धेन वझेरनुमितिदानात, 'म सथा' न मध्ये नादृमजान । 'धूमातोकान्यान्यत्वज्ञानमिनि पर्ने नादाव्यधम्मन्धेन धूमासोकान्यनरत्यप्रकारक-धूमालोकान्यतरवत्ता- निय विनेत्यर्थः, 'याप्यत्वानिदयनेति पते प्रत्यक्षतो वझियाप्यत्य- मकारक-पहियाप्यवत्तानिययामभषेनेत्यर्थः, मंयादिमिरामा विपदर्भनविधया नप्रिययम्योपयोगादित्यभिमानः । 'धूमान्यान्यनं बेति, 'वामद दवाय, 'गौरवादिति । म चैकमावोदकनापेपया धमलालोकलधर्मदयस्तावच्छेदकल एव गौरवमिति वा । नाम- धर्मभ्येकलेपि बहुतरभेदादिपटिततया परमोपम्बिमलेम प तद्- सायति ए.,..

·'नदन्यान्यदिति पाठः, 'तदन्यान्यत्वमिति पाठे नदन्यस्यान्यवं १९६ सत्यचिन्तामणी त्वादिति वाच्यं । प्रत्यक्षं हि तदन्यान्यत्वविशेपदर्शना- याप्यत्वज्ञानं जनयति विशेपणन्नान-विशेषणविशेष्यस- म्बन्ध-विशेषणविशेष्येन्द्रिय सन्निकर्प-सदसंसाग्रहवि- शेषदर्शनानां सत्त्वेन वहिव्याप्यत्वप्रत्यक्षसत्त्वात्। न चैवं न प्रत्यक्षेऽपि तदन्यान्यत्वज्ञान सहकारीति वाच्यम्। घटकधर्मदयस्यैवावच्छेदकलौचित्यात् लाघवदयसवनेकवरूपलाघव- स्याकिञ्चित्करत्वादिति भावः, 'व्यभिचारेति अन्यान्यत्वलक्षणव्यभि- चारावारकधर्माटिनलाचेत्यर्थः, 'मन्धिाधमेव' मन्देहकोटिताव. छेदकमेव, तदन्यान्यतस्य व्यभिचारावारकधर्मपटिनवया तदन्या- न्यदहिव्याप्यमेव नेत्युक्रमिति भमेणशसने, 'नन्विति । केचित्तु वस्तुगत्या व्यायस्य पक्षधर्मताज्ञानं कारणमित्याभयेना- मरते, 'नन्वितीत्या। यत्र इति वहुप्रीहिः) एवमुत्तरच, 'बहियाप्यमेव, धूमालोकलरूपेण वहिन्याप्यमेव । नवेवं धूमालोकान्यतरमादिति प्रयोगे कर्ष नियह- इत्यत आह, 'पुरुषेनि, 'नौलधूमवत्वादित्यवेनि, नौलधूमवस्य व्यर्थ विशेषणटिनतया नेन रूपेण याप्तिविर हेऽपि धूमलरूपेण याग्निमत्यादिति भावः। भ्रमं निराशय समाधत्ते,'नदन्यान्यदिति, (1) तदन्यान्यस्य यति पारिरिति ग । तदन्यत् पन्यत् यत इति मनोविरिति ।

·परामा। अन्वय-व्यतिरेकाभ्यां गुरोरपि तस्य विशेषदर्शनत्वेन प्रत्यक्षसहकारित्वात् तस्मात्तदन्यान्यत्वज्ञानं तव व्याप्य- ताज्ञानापक्षीणं न तु साक्षादनुमितिहेतुरिति, किञ्च वहिव्याप्यवानयमिति शाब्दज्ञाने व्याप्यत्वज्ञानं कार- 'च्याप्यज्ञानात्' व्याप्यस्य परधर्मताज्ञानात्, 'अतिप्रसङ्गादिति वहि- व्याप्योधूमः द्रव्यवान् पर्वत इत्यादिज्ञानादपि भवन्मतेऽनुमिनि- प्रमादित्यर्थः, 'व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानादिति व्याप्तिग्रहविगे- व्यतावच्छेदकौभूतो यो व्याप्यतावच्छेदकधर्मस्तत्प्रकारकपचधर्मता- ज्ञानादित्यर्थः । न चैवमिति, ‘एवं' धूमालोकान्यान्यत्वस्य व्याप्यता- वच्छेदकत्वाभावे, धूमवालोकवादिरूपेण व्याप्तिज्ञानविरहदशाया- मिति शेषः, 'तदन्यान्यत्वादिति धर्मिपरी निर्देशः तादाम्यसम्ब- न्धेन धूमातोकान्यतरेण हेतुनेत्यर्थः, 'नानुमेयं' नानुमातं शक्यं, 'यर्थविशेषणत्वादिति व्यर्थविशेषणतया तस्य व्याप्यतावच्छेदकत्वा भावेन न(विच्छिन्नस्य व्यायघटकवादित्यर्थः, तद्धर्मावच्छिन्नस्य व्याप्तिघटकत्वे तद्धर्मस्य व्याप्यतावच्छेदकत्वस्याप्यावश्यकत्वात् यद्धर्मा- वछिनसमानाधिकरणभावप्रतियोगितानवच्छेदकं माध्यतावच्छेदकं तस्यैव व्याप्यतावच्छेदकत्वात् इति भावः । केचित्तु 'न चैवमिति, ‘एवं' व्यर्थविशेषणत्वस्य व्याप्यतावच्छेदक- ताविघटकत्वे, धूमवादिना व्याप्तिज्ञानविरहदशायामिति शेषः, 'नदन्यान्यत्वादिति विशेषताविशेषमम्बन्धेन धूमातोकान्यान्यलेन 03 ·le सावचिन्तामणे रणमित्यन्यत्रापि तथा । अथ वहिव्याप्यत्वमपि वहि- व्याप्यतावच्छेदकं तथापि वह्निनिरूपिता धूमादि- प्रत्येकत्तिरेव व्याप्तिव्याप्तित्वेन सकलघूमादिति- हेतुनेत्यर्थः, शेषं पूर्ववदित्याः । तव । धूमानोकान्यान्यसस्य धूम माधनिरिक्रले भिवधर्मिकतया धूमप्रागभावादवेधात् धूमचादि- रूपवेपि च धूमवत्वादेरप्रवेशेन वैयर्यविरहादिनि द्रष्टव्यं । न भवत्येव तत्र नेम इतना वहिव्याप्यवानुमितिः किन्तु मत्यदत एव तब व्यार्टियते इति ममाधत्ते, 'प्रत्यवं हीति, 'विभेदना- दिनि, एनच मंशयोत्तरयाप्तिप्रत्यक्षाभिमायण, "विशेषण-विशेश्य- मम्बन्धति, पतस मम्बन्धागे नौकिकप्रत्यक्षाभिमायण, यथार्थप्रत्यवं সনি বিশ্ব- বিষয় যখন বাসায় কেমিথি कचित् । विशेषण-विशेयलियेति, विशेषणम्य जानमन्तेऽपि पुनरि न्द्रियमधिकषांभिधान नदसे नौकिकप्रत्यक्षाभिप्रायेष, 'प्रत्यक्षमता दिति प्रत्यक्षमा भवादिस्य, दिमुपपदा प्यविशेषतया तहां- यधिपटितव्यापकमामाभाधिकरणरूपयाप्तपिरहापि नहर माथाभावादरनियापानिजानेन वा अनुमितेरपि ममपाधन विगुस्तष व न्यायनयापि स्याप्यतापवेदकप्रकारकमानमेव कार पापाप्यायनन्धुपगमी तियेषं। नामिति, एवं गुमनाम- पदकी, 'मोनि, गुलया विपपिता भानिया कारभार करावादिति भाव., 'गरपोलि, माय ·परामर्श 8 व्यात्यवच्छेदिका श्राश्रयमेदेनावच्छेदकभेदेन च व्या- प्तिभेदादिति चेत् । न। सकलधूमादिवृत्तिव्याप्ती माना- भावात् यत्र वहिव्याप्यस्तत्र वहिरिति व्याप्तिबुद्धौ रिति शेषः, 'विशेषदर्शनत्वेनेति व्यावर्त्तकधर्मदर्शनविधया विपरीत- जानविरोधिदर्शनवेनेत्यर्थः, 'प्रत्यक्षसहकारित्वात्' प्रत्यक्षोपयोगित्वात, न तु तदन्यान्यवज्ञानत्वेन कारणत्वमिति भावः । 'तदन्यान्यलज्ञान- मिति परे धूमालोकान्यान्यत्वप्रकारक-धमालोकान्यान्यवनाजान- मित्यर्थः, “तचेति अयमालोको धूमो वेत्यादिसंशयपरामर्गस्यल- इत्यर्थः, 'व्याप्यताजानोपदोणमिति पक्षे वहिव्याप्यत्वप्रकारक-वमि- व्याप्यवत्ताप्रत्यक्षोपयुक्तमित्यर्थः, 'न विति, याप्यतावच्छेदकप्रकारक- व्याप्निपचधर्मताज्ञानस्यैव भवन्मतेऽनुमिति हेतुत्वात् अन्यतरलस्य च गौरवादिना व्याप्यतानवच्छेदकत्वादिति भावः । इदमुपलक्षणं मंगयादिमामय्याः सर्चचानावश्यकवेन यचेतरकारणभावात मंगया. घभावः तत्र धूमाप्तोकान्यतरवत्ताभानमपि भावग्नकमिनि मन्तव्यं । अनु वा गुरुरपि धर्मा प्याप्यतावच्छेदकः अम्त वा उकसले धूमा- लोकान्यान्यवत्ताशानमावक तथापि शद्धयाप्तिप्रकारकशास्द- गामध्यले प्यभिचाराग्न व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकय्याप्यादिजानलेव हेतुतामियम रत्यार, "किशेति, 'माम्दगाने' मादशामभन्यानु- मिती, 'यायमा कारपमिति पचतावच्छेदकावधिपविश्य- मानिहपित-माविषविषयतामासिमाममेव कारसमित्यर्थः, ·पति, पाद स्वार्थ, मादयक्रियाप्यवानयमिनि युद्धाविशेषः। तत्वचिन्तामणे शब्दव्याप्यत्वबुद्धौ च प्रत्येकात्तिव्याच्याश्रयत्वस्यैव विषयत्वात् प्रत्येकत्तिव्याप्तिज्ञानं विना तदोधाभा- वात् । अपि च यव धूमत्व-व्यायोशिष्ट्यं प्रथममेव 'अन्यत्रापि' वष्टियाण धूमः धुमवान् पर्वत इत्यादिज्ञानोत्तरम- मितादपि, 'तथा' नाविषयताशालिजानं कारणं, न तु मर्थन व्याप्यताछेदकप्रकारकव्याप्यादिज्ञानमेव कारणमिति नियमोऽचत्र व्यभिचारादिति भाव,। यभिचारमुद्धरनि, 'अथेति, नाच न्यायब- সন্ধাগানৰ বাঘাবলেসন্ধ্যকালনায়িল মমি- चार नि भावः। ननु व्याने व्याप्यतावशेदक प्रात्माययः शयन पार, 'नथाहौति, 'प्रत्येकत्तिः प्रात्येकमावतिः, 'मकसधमा दीति मकमधूमामोकादिनिष्ठेत्यर्थः । ननु यत्र यत्र वशिष्थाप्यतन वभिरिनि मनोतिरेव मानमित्यत आह, पनि, 'शाम्दथ्याथमबुद्धी সন্তু সক্ষণিহাসিমাখামায়ামতি শামসনী नम्याः प्रत्येकनियालाययय विषय इत्यन भार, 'मत्येति, मा पोतिमेप. प्रत्येकन्या महाथायदक्वादिति भाव। दिमापा সন বা বগমদ বহ্নিবিদ্ধ মমিসিবিহুকাল বধ বসিঘােষ ঘফিযিনি খামাখিকামিবি पनामा भानुभाभिमान. म निथ धमादिभमानाधिकरण মাধ্যমসালিনাবা বিষয় নিধি সনি। যা ·परामशः। ५०१ प्रत्यक्षेण युगपत्यक्षधर्मे भासते तच लाघवात् व्याप्यत्व- ज्ञानत्वमेव कारणतावच्छेदक। न चैवमतिरिक्तविशि- टज्ञानकारणत्वे गौरवं दोपाय, सप्रमाणकत्वात् कार- यताप्रहदशायां फलमुखगौरवस्य सिध्यसिदिभ्याम- तो विशेषव्याप्यवच्छिन्ना महाव्याप्तिरतिरिच्यतां तथापि प्रकृते व्याप्नेर्याप्यवच्छेदकत्वेन व्याप्यतावच्छेदकप्रकारक-पक्षधर्मताज्ञानसत्त्वे- ऽपि पक्रियाप्यो पकिव्याप्य इति तत्प्रकारकव्याप्तिधानाभावात् कथमनुमितिः स्यात् । न च तदनन्तरं यो यो वहिव्याप्यवान् सोड- मिमान् इति व्याप्तिज्ञानं कल्यते ततोऽनुमितिरिति वाच्यं । तथा पति कल्यत्वाविशेषेण लघुरूपावच्छिन्नस्येव नियतपूर्ववर्तितायाः कल्पयितुं युक्तलादित्येव तत्त्वं। ननु भाब्दपरामर्शमात्रादनुमिति- रसिद्धैव इत्यताह, 'अपि चेति, 'विशिष्टमिति पाठः, 'यत्र प्रथम' यदनुमितेरव्यवहितपूर्व, वहिव्याप्यत्व-धमत्वविशिष्टमेव 'प्रत्यक्षेण', 'युगपत्' विशिष्टस्य वैशिध्यमिति रौत्या, 'पक्षधर्म' पचतावच्छेद- कावच्छिन्ने, 'भामते' ज्ञायते, 'तच', इनि योजना, कचित् 'वैगिध्यमिति पाठः, वावच्छिवस्येत्यादिः, तथाच वझियाप्यव- धमत्वावच्छिन्नस्य वैशियमेवेत्यर्थः, भेषं पूर्ववत् । 'थाप्यनजानल- मेवेति पक्षतावच्छेदकावछिन्नपदविषयतानिरूपितमाध्यव्याप्यत्वाब- छिनविषयतामालिनिशयत्वमेवेत्यर्थः । 'न चैवमिति, यव वद्धि- व्याप्यो धमः धूमान् पर्वत इति ज्ञानानन्तरममिनिस्तबेनि ·५.२ ताधितामयी दोपत्वात् । न चासन्त्रिकष्टे धूमे तदभावः, भवम्मतानु. मितिहेतुव्याप्तिस्मरण-धूमत्वज्ञानसहितेन मनसा तदु- त्पादान यथा परमाणुनिरवयवद्रव्यं नित्यपरिमाण- वत्त्वान् श्राकाशवदित्यादी प्रत्येकानुमानापनीताती- शेषः, 'कारणवे' पूर्ववर्तित्वकल्पने, 'मप्रमाणकत्वादिनि कार्य- कारणभावग्रहाधीनप्रमाणगम्यत्वादित्यर्थः() अयं क्षणः विशिष्टपरा- मवान् श्रव्यवहितपूर्ववर्जितासम्बन्धेनानुमिनिमत्वात् इत्यनुमानेन विभिष्टपरामर्थमिद्धावनुकूलतर्क विधया कारणतायहस्य वौजवा- दिति भाव:(२) । तावतेव कथं न तस्य दोषाल नदाह, 'कारणता- ग्रहदमायामिति नत्माग्दशायामित्यर्थ:(२), 'फलेति, ‘फलं' विधि- परामानुमित्यो कार्य-कारणभावयह',(४) म एव 'मुखं निश्च- यवौज, यस्य एतादृशं गौरवमतिरिकविशिरपरामरूप तस्येत्यर्थः, 'मि मिद्धियामिति ज्ञानाजानाभ्यामित्यर्थः, नदानी) तस्या) (২) নাবিযিলাচ্ছিল্পক্ষাতকালিনিনজালামহ্মাৰ কালুমিনিৰিঘঅন্ধবিমীলাদাবজধৰিষাবিষয়। (২) অনায়ার বিষযামিনিলিমিনাক্ষুষমহীহ্মায়- नायनि प्रयोजकत्वादियथं । (३) कारयाताग्रह पूर्वदशायामित्या । (0) चनुमितिमा विनिरपरामकार्य इयाकारण । (५) पृथ्वंदशायामित्यर्थ । (1) गौरवस्येत्या ·परामशः। न्द्रियसाध्य-साधनयोराकाशवृत्तितया स्मरणे व्यभि- चाराज्ञाने मनसा व्याश्यनुभवः अनुमानयोः प्रत्येक- तदुभयसहचाराविषयत्वेन व्यायग्राहकत्वात्। न चा- तौन्द्रियव्याप्यत्वमतौन्द्रियेऽनुमेयं, तचापि व्याप्तिग्राह- काभावात् । न च तदुपनधसहितस्य मनसा वहिरर्थ- जानसत्त्वे कार्यकारणभावग्रहस्य तन्निश्चयप्रयोजकतया संशयरूपमेव तज्ज्ञानं भविष्यतीति तच्च न दोषताप्रयोजक निश्चितगौरवस्यैव दोषत्वात्,(१) एतदज्ञानञ्चेत् तथापि न दोषाय स्वरूपसगौरव- स्थादोषत्वादिति भावः । केचित्तु 'सप्रमाणकत्वादिति अनुमित्यात्मककार्यरूपप्रमाणगम्य- लादित्यर्थः,(२) उक्तानुमानेनैव तमिद्धेरिति भावः । ननु कार्य्यस्य सप्रमाणत्वं कार्यकारणभावग्रहे सति स्यादनुकूलतर्कविधया तस्य तबोपयोगात् स एव न सम्भवति गौरवेण प्रतिवन्धादित्यत आह, 'कारणतेति, अर्थस्तु पूर्ववदित्याहुः । 'सप्रमाणकत्वादिति यथाश्रुतन्तु न सङ्गच्छते सप्रमाणकत्वस्या- दोपत्वप्रयोजकत्वे गौरवमावस्यैवादोपतापत्तः, न ह्यप्रामाणिक गौरवमस्तौति ध्येयं । इन्द्रियामन्निधष्टस्यले प्रागुतव्यभिचारमुद्धरति, (९) दोषताप्रयोजकत्वादिति ध। (९) धनुमित्यात्मकमरामर्शकार्यरूपप्रमाणगम्यत्लादित्यर्थ इति धा।

·५०४ सचिन्तामणे प्रमाहेतुत्वे उपनयस्य प्रमाणान्तरत्वम्, इन्द्रियादेः सन्निकर्पवदुपनयस्य नियतव्यापाराभावेन प्रमायाम- करणत्वात्, सहकारिता च तदभावेऽपि भवति वहि- रिन्द्रियलिङ्गसादृश्यादिव्यापार विनापि चिन्तोपनी. 'न चेति, 'धूमवज्ञानेति धूमलमकारकपनधर्मनाशानेत्यर्थः । ननु गुरूर्ण उपनौतभानानङ्गीकर्तृणां कथं मानसबोध इत्यत श्रा, 'यथेति, 'प्रत्येकानुमानेति श्राका निरवयवद्रव्यं परममहत्वान श्राकाशं नित्यपरिमाणवत् अमूर्तद्रव्यवादित्यनुमानाभ्यां श्राका- वृत्तितयोपनौतेत्यर्थः, 'श्राकाशत्तितया स्मरण इति, एतेन सह धारजानं मम्पादितं, 'मनमा व्याप्यनुभव इनि,(९) न च तत्र स्मरणरूपमेव व्याप्तिजानं म्यादिति वाचं । व्याप्यस्मरणेऽप्यनुमि त्युत्पत्तेरिति भावः । ननु नत्र माध्य-माधनग्राहकप्रत्येकानुमाना- भ्यामेव व्याप्तिजानं स्यात् कि मानमेन दत्यत आह, 'अनुमान- योरिति, “यायग्राहकत्वादिति याप्यविषयकवादित्यर्थः, न कि महचारविषयकं जानं नियतमहतारात्मकव्याप्तिविषयकं सम्भव तौति ध्येयं । तथापौति, न च तचाप्यनुमानान्तराज्ञाप्तिया इति वाय। नादृणाविरसताव्याप्यनुमिनिधाराविरहेऽप्यनुमितेरानुभवि- कवादिति भावः । तदुपनयमहिनम्य' तत्तदुपनयरूपामाधारण- कारणमहिनस्य, 'वहिरप्रमाजनक' पर्वतादिवहिविष्यक लि. (९) थापकत्वघटकय पदाधापस्थितिदमायामित्यादि, 'धन्यषा चाप सम्योपनायकामावात् व्यासानुमवार सम्भवतीति भावः ।

·परामर्श तपदार्थानां बाधकानवतारे मनसा संसर्गानुभवस्य सकलजनसिद्धत्वात् कथमन्यथा कविकाव्यादिकमिति। स्यादेतत् पक्षधर्मस्य व्याप्यताज्ञानं नेन्द्रियेण वहे- रसन्निकर्षे तन्नियतसामानाधिकरण्यस्य व्याप्यत्वस्या- प्रत्यक्षजनकत्वे, 'उपनयस्य' तत्तदुपनयस्थ, 'प्रमाणान्तरत्वं' प्रमाणा- न्तरत्वप्रमङ्गः पर्वतादिविधेय्यक-लिङ्ग विषयकामाकरणत्वममङ्ग इति यावत्, यदसाधारणमित्याधुकव्याप्नेरिति भावः । 'नियतव्यापारा- भावेन' करणत्वव्यापकस्य तन्जनकव्यापारवत्त्वस्याभावेन, 'प्रमाया- मकरणत्वात्' पर्वतादिविधेय्यकवझिव्याप्यादिप्रकारकप्रमायाः करण- बापादनासम्भवात्, यस्य तु व्यापारसम्भवस्तस्य करणवमिष्टमेव । यद्यप्यापत्तौ बाधोऽनुगुण एव, तथापि तदर्थविषयकज्ञानहेतु- व्यापारवत्त्वे सति तदर्थविषयकज्ञानासाधारणकारणत्वमेव तदर्थ- विषयकामाकरणत्वयोग्य (९) न तु यदसाधारणमित्याधुको हेतु- मानाभावात् इति भावः । ननु व्यापाराभावे महकारितैव कुत- इत्यत श्राह, 'सहकारिता चेति, यदसाधारणेत्यादिव्याप्तौ व्यभि- चारमयाइ, 'वहिरिन्द्रियति, 'वाधकानवतारे' असत्यां बाधादि- बुद्धौ, 'सकलजनमिद्धत्वाचेति पाठः, षकारशन्यपाठे चकारः पूरणीयः, 'कथमन्ययेति, वाक्यार्थज्ञानं विना वाक्यप्रयोगासम्भवा- दिति भावः । (१) तदर्थविषयकप्रमाकरणत्वयाप्यमित्यर्थः, कचित्तथैव पाठः । 64 ·तत्वचिन्तामो योग्यत्वात् । म च धूमत्वेन सकलधूमव्याप्यतावगमा धूमविशेये संस्कारात् स्मरणाहोपनीतव्याप्याभेदयइः प्रत्यभिज्ञाने तत्ताविशिष्टस्यैवेति वाच्यम् । एवं हि धूमयावेन वह्निमत्वज्ञानात् धूमवदिशेषे पवते भव्यास्त प्रमायामकरणबादिनि, तथाचोकव्याप्ती नजमक- व्यापारवाच मुपाधिरिति भाव:(९) । ननु परे माधनस्य विवादग्रस्ततया भाधनाव्यापकत्वनिशयस्यत्वमेवास्य दुर्सभमित्यत आई, वहिरिन्द्रि पेति, तथाचाचैव माधनाच्यापकल्पनियय इति भाव इति ध्याचक्रुः । मात्यधिकपरामर्गप्रतिबन्धिमुखेन अनुमितिलभाति सण्डपति, 'स्थादेतदिति, परधर्धम्म' पक्षसम्वत्स्य, 'याप्यताशानं' वहिव्याय- लप्रकारेण पदीयधूमे ज्ञान वहिव्याप्यो धूमः पर्वते इति ज्ञानमिति थावत्, 'नेद्रियेण बढौ लौकिकान्त्रिकर्षविरहदभायां कदाचिदपि नेन्द्रियेण, नप्रियतमामानाधिकरण्यस्येति नियतनतमामानाधिकर- अम्यत्थर्यः, 'अयोग्मत्वादिति रन्द्रियेण यदीतुमशक्यतादित्यर्थः, पात्र दिपषमग्निकर्षश्न प्रत्यक्षहेतवादिनि गदाभिमन्धिः । महानमोयधूमे बहियाप्तिप्रत्यक्षदगायां धूमलमामान्यक्षदशप्रत्या माया धूमवरूपेण भव॑स्यैव धूमस्य च्यामितमामान्यसाधौन-वडि ययायवप्रकारकानुभवादित्यर्थः, 'धूमविशेष इति, 'संस्कारान् स्मर 'धूमवेनेति (९) मियतयापाराभानेवादियन्य उपाध्यमावेग हेतुना सादामार' साधनाभिप्राय इति तात्पर्य ।

·परामर्शः। संस्कारवशात् प्रत्यक्षेण व्याप्तिज्ञानापेक्षेण वह्निमदभेद- ग्रहो वह्निमत्त्वग्रहो वास्तु) किमनुमानेन, पृथक वहिमत्त्वस्मरणं तब नास्ति किन्तु व्यायवच्छेदक- तयेति चेत्। न। वह्निमान्न वेति संशयानुरोधेन यादा धूमविशेषे उपनौतव्याथाभेदयहः' इति योजना, संस्कारात्' धूमत्वावच्छिन्नमकलधूमविशेष्यक-निखिलवहिव्याप्तिप्रकारक-संस्का- रान्, एतच्च "सविषयकमात्र प्रत्यासत्तिः विभिटाधिकरणकवैशिय- बुद्धावपि) स्खविशेष्यतावच्छेदकधर्मप्रकारकमविषयकमात्रं कारणं" इति प्राचौनमते, 'मरणादा' धूमत्वावच्छिन्नमकलधूमविशेयक- निखिलरक्रियाप्तिमकारकम्मरणादा, एतच्च "ज्ञानमेव प्रत्यासक्तिः विमिष्टाधिकरणकवैशिष्यबुद्धावपि खविशेय्यतावच्छेदकप्रकारक- विशेष्यविषयकज्ञानमेव हेतुः" इति नयनये, 'धूमविशेषे' पक्षीयधूमे, 'उपनौतव्यायाभेदग्रहः' स्वविषयीभूतवहिव्याप्याभेदप्रकारेणालौ- किकसम्बन्धमाक्षात्कारः, 'ख' संस्कारादिः, 'वडियाप्याभेदः' वझि- व्याप्यत्वं, 'प्रत्यभिज्ञाने' प्रत्यभिज्ञाविशयीभूते इदमंशे, प्रत्यभिजाय- नेऽमिनिनि व्युत्पत्तेः, 'तत्ताविशिष्टस्येव', संस्काराण स्मरणदा नत्ताविमिष्टस्य सम्बन्धमाक्षात्कार इति भावः । 'धूमवत्त्वेनेति वहि- यायधूमवचप्रकारेणेत्यर्थः, 'वनिमत्वज्ञानात्' व्याप्तिघटकतया. (९) दहितसंसर्गयो वास्विति का। (१) पनि व्याप्यधूमः पर्वते इति पाने पीत्वा ।

·तापचिन्तामो स्वतन्त्रवह्निमत्वस्मरणात् । न च विशिष्टज्ञाने स्वत- न्त्रविशेषणजानत्वेन हेतुत्वं, गौरवात् । अथ या यत्र विशिष्य पूर्वमवगतः स तच संस्कारवशाद्यथार्थप्रत्यक्षे भासते यथा तत्ताप्रत्यभिज्ञाने, न च पर्वते विशिष्य वमित्वत्वरूपेण निखिलदहिमत्त्वविषयकचानात्(२) परामरूपान, संभयोत्तरमत्यवं प्रति विशेषदर्शनस्य हेततया अतुमिनिस्यले च मंगयस्यावग्नकवात् तत्सम्पादनाय प्रकारकान्तं ज्ञानविशेषणं, 'धूम- वदिमेष इति बजिव्यायधूमवत्त्यांमे वियोभत इत्यर्थः, समान- धर्मिकवियेषदर्शनस्यैव संभयोरप्रत्यक्ष प्रति हेतुत्वमते तत्सम्प त्यर्थमिदमभिहितं, 'संस्कारवयात्' लौकिकमन्निकर्षवशात, वहि- रिन्द्रियजप्रत्याचे मुख्यविशेष्येण ममं लौकिकसनिकर्षस्थापेक्षिततया तरसम्पत्त्यर्थमिदमभिहितं, 'प्रत्यते।' इन्द्रियेण, 'याभिज्ञानापेण' 'भ्याप्तिज्ञानगनकेनेत्यर्थः, एतच्च पर्वतेन समं परामर्यजनकेन्द्रियमग्नि- कर्षविरहम्यस्लाभिप्रायेण, तेन करिदिन्द्रियान्नरान् प्रत्यक्षसम्भवेऽपि न इतिः, 'वनिमदभेदयह इति अभेदसम्बन्धेन वजिमप्रकारका रत्यर्थः, संयोगादिसम्बन्धेन वजिप्रकारकपस्यानुभवसिद्धलादार 'अभिमत्त्वपो वेति भयोगादिभम्बन्धेन वडिप्रकारकपको वेत्यर्थः, किमनुमानेनेति किं वझिव्यायधूमान् पर्वतइति परामर्यानन्तरं प्रत्यक्षविजातीयशामकत्त्पनेनेत्यर्थः, 'प्रयम्बझिमत्त्वम्मरणमिति खत- (१) निखिशवशिमवमवारपनामादिति मा.

·पराम। ५०६ पुरा वहिरवगतः, यत्र चन्दने सौरभमुपलब्धं तब संस्कारवशाञ्चक्षुषा सुरभि चन्दनमिति ज्ञानमन्यथा- नुमितिरिति चेत्, तईि पक्षधर्मधूमेऽपि न पुरा विशिष्य व्याप्तिरवगतेति कथं संस्कारवशात्तइतव्या- . म्वतया वझिमत्त्वज्ञानमित्यर्थः, 'तत्र नास्तीति अनुमितिपूर्वसमये मळ नास्तीत्यर्थः, यत्रोद्वोधकादिवशात् दृष्टान्तरूपमाध्याधिकर- एमेव मामानाधिकरण्यघटकतथा परामर्भ भातं यत्र वा वय- भाववदत्तिवरूपव्याप्यवगाहिपरामर्शम्तत्र तदभावादिति भावः । 'व्याप्यवच्छेदकतयेति व्याप्तिघटकतयेत्यर्थः, तथाच स्वातन्त्र्येण विशे- याज्ञानस्य विशिष्टप्रत्यदहेतुत्वेन नदभावात् कथं पक्षे माध्य- विशिष्टबुद्धिः प्रत्यक्षेणेति भावः । स्वातन्त्र्यच्च यद्यपि नाविशेषणलं धारावाहिकप्रत्यवोच्छेदापत्ते, नापि विशेषणाविशेषणवं घटवभूत- समिति जागोत्तरं धारावाहिक-घटवद्भूतलमिति घटसविशिष्टवै- मिध्यमत्यवानापतेः घटत्वम्य पूच्चै विशेषणविशेषणतयैव ज्ञानात्त- पापि फलीभूतविशिष्टप्रत्यक्षविशेष्येतरमात्राविशेषणवं स्वातन्त्र्यप- दार्थः, तेव-मैचोभयविभेय्यकदादादिमकारकज्ञानानन्तरं दोषवणा- वाथमाने केवलचेच विशेय्यकदण्डादिप्रकारकमत्यचे व्यभिचारवार- णाय मापदं, तथाच फलीभूतप्रत्ययविमेय्यपानिरूपित-विशेषण- तातिरिक्रविशेषणविषयतामासि जाना हेतुरिनि फलितं । नम् (१) पक्षीभूतप्रत्यक्षाविशेष्यनिविशेष्यवानिरूपिते यर्थः तेन चैत्रावा. छिमविशेष्यताया उभयत्वावच्छिन्नविपोयतातीभेदेऽपि न क्षतिः।

·तत्त्वविश्वामी तिवोधः प्रत्यक्षेण । न च सहचारदर्शनजन्यसंस्कार- सहितेनेन्द्रियेण व्यभिचारजानाभावे सति महान- सौयधूमवत् पर्वतीयधूमे व्याप्त्यषगमा वस्तु न प्रत्य- धसामग्री सन्निकर्पाभावादिति वाच्यं । हेतु-साथ्य- नम्मरणम्य संगयेन विनाशात् न तावत्कालमवस्थानं । मप कोटिम्मरणस्य मागेऽपि मंशय एव खतन्त्रविशेषणोपस्थिनिरूपो वर्तत रनि वायं । यत्रादौ संभयम्तनो भ्याप्तिस्मरणं तत. पर- मस्तित मंगयस्यापि नाशादित्यस्वरमादार, 'न चेति म श्रेत्यर्थ, "विभिएमाने विमिष्टप्रत्यरे, अन्यथा स्वतन्त्र विशेषणशामस्य विभिट. भाममामान्य हेतुलाभ्युपगमानुमितेरप्यमभवान् धनुमितेरपि विधि- मानवादिति ध्येयं । 'यो यति, परामोऽपि वहिमत्वसामान्य- सदपया पर्वते वझिशानादुक "विभिनि नाक्रियरूपेणेत्यर्थ ११, कचिच 'विमिष्यति न पाठः तचापि 'यो यत्यमन्तरं तापूर- पौर्य, 'मस्कारवान्' मस्कारा पमयवशात्, न च पर्यत इति. मांवनि मेषः, "विमिय' माक्रित्वरूपेण, एवमपि । नव एकग्मिन् पन्दने मौरभशाने पन्दनानरे चषुपा मौरभजामन म्यान ·परामः। साक्षात्कारं विना प्रत्यक्षेण व्याप्ताग्रहात्। न च पर्वते वह्निसाक्षात्कारः, न च पक्षधर्मस्य साध्यसामानाधि- इत्यत्रेप्टापत्तिमाह, 'यति,(१) 'पचधर्मधूमेऽपौति, तथाच तवैवोक- नियमस्य व्यभिचार इति भावः । ननु संस्काराघुपनयवमात् न व्याप्तियोधः किन्तु पर्वतीयधूमे व्याप्नेौकिकमाक्षात्कारएव व्याप्ने:(२) मामानाधिकरण्यात्मकत्लेन मयोगादिरूपवादित्यभिमानेन(२) व्यभि- चारमुद्धरति, 'न चेति, 'महानौयधूमवदिति, सप्तम्यन्तात् वनिः, 'पवनौषधूमे व्याप्यवगमा पनीयधूमे व्याप्तेौकिकसाक्षात्कारएव', भग्निकर्षाभावादिति लौकिकसन्निकर्षविरहादित्यर्थः। न चोपनय- एव मधिकऽस्तौति वाच्यं । 'यो यचेत्यादिनियमान् उपनय- (१) यतीत्यमन्तरं नववापि सौरमज्ञानस्यानुभविकत्वं नत् कथमुप- पद्यतामत याच, 'यन्यति नचन्दनं सरमि चन्दगत्यात् एतचन्दग. वदित्यनुमित्यात्मकमित्यर्थः" इत्यधिकः पाठः गघिड़ितपुस्तके वर्तते, परन्त्येतत्पाउखरसेन भूसे 'धन्य त्यत्र 'चन्यत्रेति पाठः समोचोग. स्वन प्रतिभाति । (২) ও আলাদিল্লিমা অর্থ আদাজিয়া "इथत था, प्यारिति । (0 तपाच पक्षासंयुक्तधूमसमवायल्पनिकर्षम्य यातौ सत्यादिति भाषा (0) तथाच यथा प्रत्यक्ष महालमीयधूमे पुरा प्यामिरवगता तथा पश्यंतीयधुमेऽपि पाकिस्साशावार स्वेति न त यभिचार- हि भारत ·५१२ धितामयो करण्यविशेषो व्याप्तिः पधे साध्यग्रहं विना, इत्युक्तम् । उच्यते । विशेषणज्ञानं तस्य विशेष्य सम्बन्धस्तयोरम- साग्रहो विशेपदर्शनं विशेषण-विशेन्द्रियसन्निको गौरयमित्यादियथार्थ विशिष्ट प्रत्यक्षकारणम्, अस्ति मधिकर्षवोन प्रत्यक्षाभम्भवादिनि भावः । “हेतु-माध्येति पढौय: हेतु-साध्यलौकिकमधिकर्षजसाचात्कारं विनेत्यर्थः, "व्यायग्रहान्' पक्षीयहेतौ पक्षीयमाध्यस्य याप्तेौकिकपत्यशासम्भवान्, सम्बन्धि- इयनिरूप्यपदार्थलौकिकप्रत्य प्रति समानेन्द्रियजन्य-सम्बन्धिदय- लौकिकमाक्षात्कारस्य हेतुत्वादिति भाव:)। ननु पर्वतीयधमन्य सौकिकमातात्कारोऽस्येवेत्यत आइ, 'न चेति, 'पर्वते वहिसा- छात्कार' पर्वतीयवहः लौकिकमाचाकारः, तथाच पदौथमाध्यस्य लौकिकमाचात्कारो नासोति भावः। ननु तादृशपदार्थमामान्य- प्रत्यवं मति सम्बन्धिदयमाचात्कारस्य हेतुले मानाभाव इत्यख. रमादाह, 'न पेति न वेत्यर्थः, 'पचे मायगई विना' पदीयसा- ध्यजानवमधिकर्ष विना, लौकिकमत्यरेण यही शक्यत इति मेपः, पतीयहेतुनिष्ठयाः पीयमायटितमूर्तिकलेन नाप्रत्यक्षस्य पनीयमाध्यमत्यदरूपतानियमात् पदीयसाध्यप्रत्यक्षतामणे दिना अयम्भवात् शौकिकमसिकर्षस्य १ पोयसायन मममभावान, (২) সয়া বন্ধ সিদ্বান্তীয় মন্ত্রী মিসবই यो चोपनयजन्यमेवेति यो पत्रेत्यादिनियमे व्यभिचारतत्र पर्वत रा पर्वतीयवाएगमादिति समुदितात्पर्य ।

·परामः। चात्रापि व्याप्तिस्मरणं स्मृतव्याप्तेः पक्षत्तिधूमे सत्त्वम् । एकैव हि सा व्याप्तिः तयारसंसर्गाग्रहो धूमत्वविशेष- तथाच तवोकनियमस्य व्यभिचारो दुार एवेति भावः । 'यो यत्र विशियेत्याधुननियमस्य व्यभिचारं वारयितुं पीयमाधप्रत्यक्ष- मामयौं विनापि व्यानेलीकिकप्रत्यवमुपपादयति, 'उच्यत इति, "तस्येति विशेषणस्य विशेय्ये सम्बन्ध इत्यर्थः, एत विशेषण-विशेश्य- सम्बन्धा लौकिकपत्यकाभिप्रायेण तव विषयविधया तस्य हेतत्वात, 'विशेषदर्शनमिति, ददन विपरीतज्ञानोत्तरप्रत्यचे उपयुज्यते, 'विशे- धणेति विशेषण-विष्याभ्यां इन्द्रियलौकिकमन्निकर्ष इत्यर्थः, 'विशि- प्रत्यक्षकारण विशिटलौकिकप्रत्यक्षकारण। ननु पर्वतीयधूमनिष्ठ- व्यानेः पूर्वमननुभूतत्वेन महानपीथधूमव्याप्तेरेव स्मतवान्न तस्याः पर्व- तौयधूमे सत्वं व्याप्तेः सामानाधिकरण्यात्मकतया प्रतिव्यक्तिभिन्नत्वा- दित्यत आह, ‘एकैव हौति, थाप्नेधूमलादिरूपवादिति भावः । यद्यपि व्याः प्रतिव्यक्तिभिन्नमाध्यमामानाधिकरण्यरूपत्वेऽपि न पतिः मामान्यतो वह्नि-धूममामानाधिकरण्यत्वेन ग्टहीतानां मक- लमामानाधिकरण्यानां तथैव स्मरणमम्भवात्, तथापि व्याभि- मामानाधिकरण्यरूपत्वेन पर्वतीयधूमनिष्ठपर्वतीयवङ्गिमामानाधि- करण्त्रम्य पर्वतीयवभि-नदधिकरणयटितथा पर्वतीयवडिप्रत्यक्ष- पर्वतीयधमे वझियाप्त किकमत्यचममावः, वहिममानाधिकरावृत्तिधूमवरूपत्वे तु पर्वतीयवझिप्रत्यक्षमामयों विनापि महामभौयादियत्किञ्चिदभिप्रत्यशामग्रौत एव पर्वतीय- सामग्रौं विना न 65 ·तावधितामयो करण्यधिशेषो व्याप्तिः पधे साध्ययई विना, इत्युक्तम्। उच्यते । विशेषणज्ञानं तस्य विशेष्ये सम्बन्धस्तयोरसं- सर्गाग्रही विशेपदर्शनं विशेषण-विशेष्येन्द्रियसन्निकर्पो गौरयमित्यादियथार्थविशिष्टप्रत्यक्षकारणम्, अस्ति मनिकर्षवभेन प्रत्यक्षामन्भवादिति भावः । 'हेतु-माध्येति पदीय- हेतु-माध्यतौकिकमधिकर्षमादात्कारं विनेत्यर्थः, “व्याप्यग्रहान्' पक्षीय हेतौ पदीयमाध्यस्य व्याप्तीकिकात्यहासम्भवात्, सम्बन्धि- इयनिरूप्यपदार्थलौकिकप्रत्यक्षं प्रति समानेन्द्रियजन्य सम्बन्धिदय- लौकिकमाचात्कारस्य हेतुत्वादिति भाव:)। ननु पर्वतीयधमन्य सौकिकमाक्षात्कारोऽस्त्येवत्यत आह, 'म नि, 'पर्वते वझिमा- क्षात्कारः' पर्वतीयवके: लौकिकसाक्षात्कारः, तथाच पदीयमाभ्यस्य मौकिकमाक्षात्कारो नाम्नौति भावः । ननु नादृशपदार्थसामान्य- मत्यवं प्रति सम्बन्धिदयमादात्कारस्य हेतुले मानाभाव इत्यख- रमादार, 'न चेति न वेत्यर्थः, 'पठे साध्यग्रहं बिना' पौयमा- ध्यजानतदएमस्निकर्ष विना, लौकिकप्रत्यक्षेप ग्रहीतं गात इति मेषः, पदीयहेतुनिष्ठव्याप्नेः पदीयमाध्यघटितमूर्तिकत्वेभ सत्प्रत्ययस्य पदीयमाध्यप्रत्यक्षरूपतानियमान् पनीयमाध्यप्रत्यक्षमामौं दिना असम्भवान् लौकिकमधिकर्षस्य च पदीयसाध्यन सममभावान, (९) सपाच तत्र स्थानिप्रवचनुरोधेन पर्वते वडिप्रत्यक्षमवामपेक्षा पीयं सयोपनयजन्यमेवेति यो ययादिनियमे व्यभिचारमात्र पत्रे पुरा पम्वतीपवरेण्यगमादिवि समुदिवतात्पर्य ।

·परामर्श चाचापि व्याप्तिस्मरणं स्मृतव्याप्तेः पक्षत्तिधूमे सत्त्वम् एकैव हि सा व्याप्तिः तयारसंसर्गाग्रहो धूमत्वविशेष- तथाच तत्रोक्तनियमस्य व्यभिचारो दुार एवेति भावः । 'यो यत्र विभिव्येत्याधुननियमस्य व्यभिचारं वारयितुं पनीयमाध्यप्रत्यक्ष- मामयौं विनापि व्याप्ने किकप्रत्यरमुपपादयति, 'उच्यत इति, 'तस्येति विशेषणस्य विशेय्ये सम्बन्ध इत्यर्थः, एतच्च विशेषण-विमेव्य- सम्बन्धांश लौकिकप्रत्यक्षाभिप्रायेण तव विषयविधया तस्य हेतुत्वात्, 'विशेषदर्शनमिति, ददश्च विपरीतज्ञानोत्तरप्रत्यक्षे उपयुज्यते, 'विशे- धणेति विशेषण-विशेय्याभ्यां इन्द्रियलौकिकमन्निकर्ष इत्यर्थः, 'विशि- प्रत्यक्षकारण विभिष्टलौकिकप्रत्यक्षकारणं। ननु पर्वतीयधूमनिष्ठ- व्याप्तेः पूर्वमननुभूतत्वेन महानमीयधूमव्याप्तेरेव रमतत्वाब तस्याः पर्व- तौयधूमे सत्त्वं व्याप्तेः सामानाधिकरण्यात्मकतया प्रतिव्यक्तिभिन्नत्वा- दित्यत आह, 'एकैव हौति, व्याप्तेषूमत्वादिरूपत्वादिति भावः । यद्यपि व्याप्तेः प्रतिव्यतिभिन्नसाध्यसामानाधिकरण्यरूपत्वेऽपि न पतिः मामान्यतो वहि-धूमसामानाधिकरण्यत्वेन ग्टहीतानां सक- समामानाधिकरण्यानां तथैव स्मरणमम्भवात्, तथापि व्याप्नेशि- मामानाधिकरण्यरूपत्वेन पर्वतीयधूमनिष्ठपर्वतीयवफ्रिमामानाधि- करण्यम्य पर्वतीयवमि-तदधिकरणघटितया पर्वतीयवहिप्रत्यक्ष- मामग्री विना न पर्वतीयधूमे वहिव्याप्ते किकप्रत्यत्तमम्भवः, वहिममानाधिकरणवृत्तिधूमवरूपत्वे तु पर्वतीयवभिप्रत्यक्षमामयौं विनापि महानमौयादियत्किचिदहिप्रत्यक्षमामग्रौत एव पर्वतीय- ·५१२ शावधिमामयौ करण्यविशेषो व्याप्तिः पो साध्यग्रई विना, इत्युक्तम् । उच्यते। विधेपणज्ञानं तस्य विशेष्ये सम्बन्धस्तयोरस- सर्गाग्रहो विशेपदर्शनं विशेपण-विशेष्यन्द्रियसन्निको गौरयमित्यादियथार्थविशिष्टप्रत्यक्षकारणम्, अस्ति मनिकर्षवमेन प्रत्यक्षासम्भवादिति भावः । “हेतु-माध्येति पदीय हेतु-माध्यलौकिकमधिकर्षजमातात्कारं विनत्यर्थः, 'व्याश्यपहात्' पदीयहेती पदीयमाध्यस्य व्याप्तीकिकप्रत्यक्षासम्भवात, मपन्धि- दयनिरूप्यपदार्थलौकिकप्रत्य प्रति ममानेन्द्रियजन्य-सम्वन्धिय- लौकिकमाक्षात्कारस्य हेतुत्वादिति भावः(१)। ननु पर्वतीयधमन्य सौकिकमाक्षात्कारोऽन्त्येवेत्यत शाह, 'न चेति, "पर्वते वह्निमा- शात्कारः' पर्वतीयवह लौकिकमाक्षात्कारः, तथाच पक्षीयमाध्यस्य लौकिकमाक्षात्कारो नास्तीति भावः । ननु तादृमपदार्थसामान्य- प्रत्यक्षं प्रति सम्बन्धियमाक्षात्कारस्य हेतवे मानाभाव इत्यख- रसादाह, 'न नि न वेत्यर्थः, 'पक्षे माध्यग्रह विना' पठीयमा- यसानलक्षणमषिक दिना, लौकिकप्रत्यक्षेण ग्रहीतं शक्यत इति शेषः, पदीय तमिष्ठव्याप्तेः पीयसाध्यघटितमूर्तिकत्वेन तपस्यवस्य पचौथमाध्यप्रत्यक्षरूपतानियमान् पचौथमाध्यप्रत्यक्षमामौं विमा असम्भवात् लौकिकमसिकर्षम्य च पोयसाध्येन भममभावान, (१) तपाच तत्र व्याप्तिप्रायशानुरोधेन पनते वडिप्रत्यक्षमवसमपेक्षा बीयं सचोपनयजन्यमेवेति यो यदादिनियमे व्यभिचारस्तव पनवे पुरा पर्वतीयवहानामादिति समुदिक्षतात्पथ्यं ।

·परामर्शः। ५१३ चावापि व्याप्तिस्मरणं स्मृतव्याप्तेः पक्षवृत्तिधूमे सत्त्वम् एकैव हि सा व्याप्तिः तयारसंसर्गाग्रहो धूमत्वविशेष- तथाच तत्रोतनियमम्य व्यभिचारो दुबार एवेति भावः । 'यो यत्र विभिव्येत्याधुक्रनियमम्य व्यभिचारं वारयितुं पचौयमाध्यप्रत्यक्ष- मामयौं विनापि व्याप्तेौकिकप्रत्यक्षमुपपादयति, 'उद्यत इति, 'तस्येति विशेषणस्य विशेय्ये सम्बन्ध इत्यर्थः, एतच्च विशेषण-विशेष्य- सम्बन्धांश लौकिकात्यचाभिप्रायेण तत्र विषयविधया तस्य हेतुत्वात्, 'विशेषदर्शनमिति, ददञ्च विपरीतजानोत्तरप्रत्यक्षे उपयुज्यते, 'विशे- षणेति विशेषण-विशेय्याभ्यां इन्द्रियलौकिकमन्निकर्ष इत्यर्थः, 'विशि- टप्रत्यक्षकारण विशिष्टलौकिकप्रत्यक्षकारणं। ननु पर्वतीयधूमनिष्ठ- व्याप्नेः पूर्वमननुभूनत्वेन महानमोयधूमव्याप्तेरेव रमतत्वान्न तस्याः पर्व- तौयधूमे मत्वं व्याप्त मामानाधिकरण्यात्मकतथा प्रतिव्यक्तिभिन्नत्वा- दिव्यत आह, 'एकैव हौनि, व्याप्तेधूमवादिरूपत्वादिति भावः । यद्यपि व्याप्तेः प्रतिव्यक्तिभिन्नसाध्यमामानाधिकरण्यरूपत्वेऽपि न निः मामान्यतो वहि-धूमसामानाधिकरण्यत्वेन ग्टहीतानां सक- लमासानाधिकरण्यानां तथैव स्मरणसम्भवात्, तथापि व्याप्ते+झि- मामानाधिकरण्यरूपत्वेन पर्वतीयधूमनिष्ठपर्वतीयवझिमामानाधि- करण्यम्य पर्वतीयवहि-तदधिकरणघटितया पर्वतीयवप्रित्यक्ष- पर्वतीयधूमे वजियाने किकप्रत्यक्षमम्भवः, वहिममानाधिकरणदृत्तिधूमत्वरूपवे तु पर्वतीयवञ्जिप्रत्यक्षमामयों विनापि महानमौयादियत्किश्चिदनिप्रत्यक्षमामग्रौत एव पर्वतीय- सामगौं विना न C ·પૂછે तत्वचिन्तामणौ दर्शनं व्याप्तिविशिष्टधूमेन्द्रियसन्निकर्पश्चव्याप्तिविशिष्ट- जानकारणं । न च वहिविशिष्टज्ञानसामग्री, वहे. रसन्निकर्यात् । धमे महागमौयादिवहिमामानाधिकरण्यमात्रविषयक-बहिव्याप्ति- लौकिकप्रत्यक्षमभवः पर्वतीयधूमे महानमोयादिवहिमामानाधि- करण्मय बाधिनत्येऽपि नत्समानाधिकरणवृत्तिधमत्वस्य तत्रायाधि- तत्वात् इत्यभिप्रायेण 'एकैव हौत्युक्त, 'प्याप्तिविशिष्टधूमेन्द्रिय- मन्त्रिकर्षनि व्याप्ति-पर्वतीयधूमयो किकमत्रिकर्षश्चेत्यर्थः, व्याप्ते- धूमलादिकपतया मंयुक्रममवायादेरेव लौकिकमचिकर्षस्य नव मम्मवादिति भावः । 'याप्तिविगिटजानकारण पर्वतीयधूमे वझि- व्याप्तिविशिष्टलौकिकप्रत्यचकारणं, अनः पर्वतीयवहिप्रत्यदसामनौं विनापि पर्वतीयधमे वह्नियाप्तिलौकिकमत्यचमम्भव इति शेषः । न च व्याप्तेर्वतिमत्त्वघटितमुर्तिकतया वडिप्रत्यक्षमामौं विना कथं तयौकिकप्रत्यक्षमिनि वाच्यं । 'यो यत्रेत्याधुकनियमान् पर्थ- तौयवझिमचविषयकोपनौतमत्यतमामध्यसत्त्वेऽपि महानसोयादि- वझिमत्त्वविषयकोपनौतप्रत्यक्षमामग्रीमत्त्वात् महानसादौ विशियापि पुरा घडेरवगमात् हेतुपरामर्ने मामामाधिकरण्यप्रतियोगितया भकनवहिभाने मानाभावात् । न चैवमनुमितावपि कथ पर्वतीय- वभिभानं विशेषणानविरहादिति वा । स्वरूपनोविशेषणविष- यकविगिएप्रत्यवं प्रति स्वरूपतो विशेषणानच्य हेतुनेऽपि अन्यत्र ·पराम। ५२५ कश्चित्तु धूमत्वे परम्परासम्बन्धेन वहिव्याप्यत्वं पूर्व- गृहीतं तथाच संस्कारोपनौतं वह्निव्याप्यत्वं परम्परा नद्धेतुल्वे मानाभावात् इति भावः । 'न च वहिविशिष्टज्ञानमा- मनौति न च सर्वत्र पर्वते वहिविभिष्टलौकिकप्रत्यक्षमामग्रौत्यर्थः, 'बरमन्निकर्षादिनि सर्वत्र वहिना समं लौकिकसन्निकर्षविरहा- दित्यर्थः । अथ लौकिकप्रत्यक्षमामयौविरहेऽप्युपनयमन्त्रिकर्षादुपनी- तज्ञानमेव पर्वते वर्भविश्यति यत्र र पूर्व पर्वतीयवहेर्न जान तत्रापि वहिवरू परामर्शविषयवर्भानसम्भवात् तावतापि पर्वतो वक्रिमानिति ज्ञाननिर्वाहात् । न च परामर्यानन्तरं जायमानम्य नाशज्ञानस्य सर्वत्र पर्वतीयवहिव्यक्तिविषयकलपर्यम्तमनुभवसिद्धं, तथाच महानगयवरेव पर्वते उपनौतभानमस्तु किमनुमिति- खौकारेण नवं भ्रमवापत्तिरिति वाच्यं । तत्तयक्रित्वावच्छिन्ना- भाववति तत्तयाक्तिप्रकारकवरूपस्य तयनिममत्वस्य दयत्वात् दति येत् । न। यो थवेत्याधुनानियमादुपनौतभानस्यापि सर्वबामग्भवा- दिति निगर्भः। अधिकचामत्यानमिद्धान्तरहस्येऽनुभवेयं । धूमधा- पकवद्धिसमानाधिकरणदृत्तिधूमत्वमेव व्याक्षिः तद्दिशिष्टस्य धूमम्य पर्वते व्यायंगे लौकिकप्रत्यक्षात्मक एवं परामर्णी वनौ लौकिक- सनिकर्षविरहदशायामप्यनुमितिहेतुरिति 'यो यत्रेत्याधुधनियमस्य न भन्न इति खयमुझ । केचित्तु धूमयापकवझिमामानाधिकरणमेव व्याप्तिः स्वायत्र- तिलापपरम्परामम्बन्धेन तदिशियम्य धूमत्वस्य स्वाश्रयमंयोगिवरूप- परम्परामम्बन्धेन पर्वते परामदेव मत्रानुमितिरतो 'यो यया- ·ववचिन्तामणी सम्बन्धेन पत्तिधूमन्वे प्रत्यभिजायते तदृत्तित्वेन पूर्वमनुभवात्, एवञ्च धूमत्वव्याप्यत्वपरामर्शदेवानु- मितिरिति प्राह। दिनियमभङ्गं विनैव वही लौकिकमन्त्रिकर्षविरहदशायामपि व्याय उपनौतभानात्मकप्रत्यक्षरूप एव परामर्माऽनुमितिहेतुरित्यपि वदन्ति, तन्मतमुपन्यस्यति, 'कश्चित्त्विति, 'वहिव्याप्यत्वं' धूमव्यापकवगिमा- मानाधिकरण्यरूपं वहिव्याप्यत्वं, 'पत्तिधूमल इति वाय- संयोगित्वरूपपरम्पराभम्बन्धेन पदांचे प्रकारीभृतधूमले इत्यर्य, 'पूर्वमनुभवादिति विशिष्य पूर्वमनुभवादित्यर्थः, अतो न 'यो यत्रे- त्यादिनियमभङ्ग इति भावः । नन्वेवमप्यनुमितिकारणपराम- निर्वाह इत्यत आह, “एवञ्चेति, 'धमत्वव्याप्यवेति वडिव्याप्यधूमत्व- वान् पर्वत इनि परामर्यादित्यर्थः । 'लिङ्ग स्यादिति लिङ्गव्यवहारविषयः स्यादित्यर्थः, यादृाव्या- प्तिजान) अनुमितिहेतु' तादृशज्ञानम्यैव(९) लिङ्गव्यवहारहेतुत्वा- दिति भाव का प्रयापत्तिमानयाद, तथाचेति, 'मापसंहारेणेति (1) यदसम्बन्धेन यामिप्रकारक ज्ञानमित्यर्थ । (२) नादृशसम्बन्धन प्यामिप्रकारकशानम्यवेत्यर्थ । () तचाच यहावच्छिमाविशेष्यतानिरूपितयासम्बन्धावच्छिन्नध्यापिका एनामानिशानावं वहांवछिमहेतु कानुमितिजनकतावच्छेदकं तक বিন্নিবিষ্টঘণিবিন সান্নিহানিয়াজ - साचिने निवव्यापारप्रयोजकमिय।

·परामर्गः। भवतु तावदेवं तथापि जातिरेव लिङ्गं स्यात् न तु व्यक्तिः, तथाच सोपसंहारेण व्यक्ती व्याप्ति- भी धूमव्यक्ति विशेयीकृत्येत्यर्थः, 'व्यकौ' श्रमनिकृष्टधूमव्यको, तादृपथ्याप्तिज्ञानस्थानुमितो लिङ्गादिव्यवहारे च प्रयोजकत्वादिति भावः । ननु लिङ्गादिव्यवहारं प्रति माहात्सम्बन्धेन भवदुक्रव्याप्ति- ज्ञानमेव हेतुरनुमितौ तु लाघवात् परम्परामम्बन्धेन धूमलव्याथल- परामर्श एव हेतरित्यताह, 'दृश्यते चेति, 'परम्परेति परम्परा- सम्बन्धेन पक्षधर्मताज्ञानं विनापि, 'जातिव्याप्तिमविदुषोऽपौत्यन्वयः, अपेरुभयवानया, अन्यथा सम्बन्धज्ञानम्यानुपयोगिलात्) यथाश्रुता- सङ्गः, 'व्याप्यताग्रहः' परम्परासम्बन्धेन व्याप्थताग्रहः, 'मानाभा- वादिति, तनिष्ठावच्छेदकान्तरग्रहमन्तरेणासम्भवाचेत्यपि द्रष्टव्यं । स्खमते हतौयलिङ्गं परामर्शस्वरूपं निर्धारयति, 'तस्मादिति, परधर्म' पक्षधर्मस्य पक्षमम्बन्धस्येति यावत्, 'व्याप्तिविभिटज्ञान' व्याप्तिविशिष्टे जानं, 'नौयलिङ्गपरामर्म इति सम्बध्यते, तथाच वहिव्याप्योधमः पर्वते इत्याकारकं व्याप्तिविभिष्टविशेष्यकं पक्षप्रकारकं ज्ञानं हतीय- लिङ्गपरामर्थ इति भावः। 'तदनन्तरमिति, 'तदनन्तरं पड़े विभिटवैशिष्यज्ञानं बतौयलिङ्गपरामर्थ इति योजना, 'नदनन्तरं' (९) परामर्गीयसांसर्गिकविषयतायाः प्रकारतानात्मकतया तदाश्रय- प्रकारकप्रत्यक्ष तादृशसम्बन्धज्ञानस्याहेतुलादिति भावः । (९) ननु धुमत्वत्वस्य धर्मितानवच्छेदकत्वेन सरूपनोधूमत्वर्गिकस्य पर. म्परासम्बन्धेन वहिव्यातिप्रकारकज्ञानस्थासम्भवादिन्याह तनिछेति ।

·५१९ तत्वचिन्तामणौ ग्रहार्थ सामान्यलक्षणप्रत्यासन्युपादानमफलं स्यात्, दृश्यते च परम्परासम्बन्धज्ञानं विना जातिव्याप्तिम- . हेतौ व्याग्निप्रकारकज्ञानानन्तरं, 'विशिएवैभियान' व्याप्तिविभि- टनिरूपितवैशिध्यज्ञानं, तथाच वहियाप्यो धूम इत्याकारकज्ञानो- नरोत्पन्न वहिव्याप्यधूमवाम् पर्वतरत्याकारक पचविगेश्यक-व्याग्नि- विगिटवै मिष्यावगाविज्ञान हतीयलिङ्गपरामर्श इति भाव । 'वागब्दद्यार्थ, विनिगममाविरहेण व्याप्यविशेयक-पक्षविरोथ्यको- रेव परामायोरनुमितिहेतुत्वादिति मम्प्रदायविदा, तत्वं पुनरमत- हतमिद्धान्तरहस्येऽनुमन्धेयं । न चानयोः परामर्शयोस्वतीय कपमिति वाच्यं । श्रादौ वहिव्याप्तिरिति विशेषणेभूतस्याप्तिम्मरणं ततो वहिव्याप्यो धूम इति धूमे व्याप्निविशिष्टज्ञानं विशेषणशानस्य विशिष्टयुद्धौ हेतुवात् नतम्तृतीयक्षणे अनयोरुत्पत्तिः विशियाधि- करणकोशिधावुद्धौ विशेष्यतावच्छेदकप्रकारकजानम्य विभिटनि- रूपितवैशिययुद्धौ च विशेषतावच्छेदकप्रकारकशामम्य रतुवा- दिनि रोत्या हतीयवान् । एतम्य न माचिकत्वं कपित् प्रथम- द्वितीयक्षश्योरपि तादृशपरामर्गयोत्पत्तिमम्भवात् । प्राधम्न 'पस पत्तिवविमिटे, 'यातिविशिएमाग स्थाप्तिप्रकारकज्ञान, तपाच पर्वतनिधूमो वश्थ्यिाथ इत्याकारक पतितविमिष्टे यातिप्रकारकं नाम रतीनिरपरामा रति भावः मे पर्यवत् । न पाहतीष कुत इति वा । आदौ पति- नियमकारण धूमगाम नतो यानिमरणं ततः पतिनि.

·परामर्श ५१९ विदुपोऽपि धूमाइनुमानं, न हि व्याप्यतावच्छेदक- विशिधूमे वहिव्याप्तिविशिष्टज्ञानमिति क्रमेण हतोयत्वसम्भवादि- त्याः । नदमत् । वहिण्यायो धमः पर्वत इत्याकारकस्य व्याप्ति- विमिष्टविशेश्यक-पक्षप्रकारकशानस्यैव वक्रियायधूमवान् पर्वत इत्या- दिपश्विशेय्यकपरामर्शन ममं विनिगमनाविरहेणानुमितिहेतुत्वाभ्यु- पगमात् पर्वतवृत्तिधूमौ वहिव्याप्य इत्यादिज्ञानस्य च यथोकपर- विशेष्यक-परामर्गापेक्षया गुरुत्वात् पक्षतावच्छेदकावच्छित्र-पक्षविष- थतानिरूपित-व्याप्यत्वावच्छिन्नविषयताप्रतियोगिकनिधयत्वेन व्याय- विगेय्यक-पक्षविशेय्यकपरामभयसाधारणधर्मेण हेतनामते तस्य कारणतावच्छेदकानाक्रानत्वादिति ध्येयं । ब्यापकतापरामस्य हेतुतावादिनां मतमाह, 'अन्ये लिति, "वातियोगित्व' प्रतियोगितानवच्छेदकमाध्यतावच्छेदकवत्त्वं, 'व्याप- कताजानमिति माध्यतावच्छेदकविमेव्यक-हेतुममानाधिकरणाभाव- मतियोगितानवच्छेदकत्वज्ञानमित्यर्थः, 'मुमितिहेत: अनुमिति- कारणं, माध्यस्येति माध्यविशेष्यक हेतुतावच्छेदकविशिष्टे उपलक्षण- विधया पत्तिलप्रकारकं उपलक्षणविधया हेतुनावच्छेदकसम्बन्धा- पछिमाधेपतासम्बन्धेन पचमकारक वा तनावच्छेदकविमिटवन्नि- छाभावप्रतियोगितानवच्छेदकमाध्यतावच्छेदकवत्त्वज्ञानमित्यर्थः, 'परा- मार्गः अनुमितिजनकपरामर्गः, तथाच पर्वतहतिधूमयापको वहि- रियाकारकं पर्वतवद्धूमय्यापको वझिरित्याकारकं वा माध्यविशेयक- मानं अनुमिनिजनकपरामर्श इति भावः । अपच पर्वतवृत्तिला- ·२. वाचचिन्तामयो तया भासमानस्यावश्यं व्याप्यतामहः, मानाभावात् । दिकमुपलक्षणविधया धूमादौ प्रकार, न तु व्यापकताया नदनर्भाव, तेन विधिय पर्वतीयधूमयापकत्वस्य प्रागननुभूतत्वेऽप्यनुमितिनानुप- पन्ना, न वा 'अतएवेत्याग्रिमग्रन्यविरोध इति ध्येय। 'माध्यव्याप्त म्येनि, मप्तम्बयें पष्ठी, 'पक्षधर्मताजान' पवेमियज्ञान, तथा वहिव्याप्यो धूम पर्वते इत्याकारक-व्याप्यविभेयक-पक्षप्रकारकमान- मित्यर्थ । माक्षस्तु 'परधर्मताजान' पनवृत्तिनाजान तथाच वडिव्याप्यो धूम पर्वतवृत्तिरित्याकारक मानमित्यर्थः, यवा 'माध्ययातम्यति 'च्याप्नपद भावमाधन माध्यव्यानेरित्यर्थ, 'परधर्मताजान' पत्ति- स्वप्रकारेण ज्ञान, तथाच पर्वतदृत्तिधूमी वहिव्याप्य रत्याकारक जाममित्यर्थ 'तमादित्यादिना नामशानदेव पूर्वमनुमिनिधन- परामालाभिधानादित्या। 'माध्यय्याप्यवदिति माध्ययातिविमिष्टप्रकारक परविष्यकमान वेत्यर्थः, 'गोरवादिति मामानाधिकरणाविषयवसाधिकम्य कार- तावदककोटरी निगनगौरवादित्यर्थ । न तो भाय- मामानाधिकरण मय व्यतिरेकमियये वा नुमित्यापतिरिति वाच । भाष्याभाववदत्तियज्ञानदेव देवनावादिनामिएवात्। म त पानिमय्यापको वहिरिति जामादायममानाधिकरण গুনা বনি মাননুলিনি ভিসি স্বামী- माधिारमानवता नायनुमिति पनि भाषाविरो.

·पराम। ५२१ तस्मात् पक्षधर्मे व्याप्तिविशिष्टज्ञानं तदनन्तरं विशिष्ट- वैशिष्टयज्ञानं पक्षे वा तृतीयलिङ्गपरामर्शः। अन्ये तु स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं धित्वात् । न चैवं वहिव्यायधूमवान् पर्वत इति ज्ञानात् कथमनु- मितिरिति वाच्यं। लाघवात्तादृशपरामर्शस्यैव हेतवे मिद्धे तबा- प्यन्तरा नस्कन्धनान् पर्वतवृत्तिधूमव्यापको वहिरिति मान्दादि- परामास्यले वयाप्यन्तरा व्याप्यत्वपरामर्गस्य कन्पनीयवान् । न चाप्रमिद्धसाध्यकव्यतिरेकिणि साध्यविशेयकानुभितिजनकपरामर्श- स्थामम्भव इति वाच्या माध्याभावन्य भावात्मकस्य व्यापकतया देखभा- वावगाहिपरामर्शस्यैव तत्र पृथक् हेतुत्वकल्पनात्, तवापि तव व्याप्यत्व- परामर्शसम्भवादिति भावः । ननु व्यापकमामानाधिकरण्यरूपव्याप्ते- ऑनं नानुमितिहेतः किन्तु माध्यवदन्यावृत्तिवरूपतत्रानं कारणं, तथाच तवैव गौरवं विषयाधिक्याभावेऽपि कारणतावच्छेदकघटक- विषयताधिक्यात् । न चैवं केवलान्वयिन्यव्याप्तिः, तब व्याप्निभ्रमादेवा- नुमित्युत्पत्तेरित्यत आह, 'श्रतएवेति यतो व्यापकताजानं कारण श्रतएवेत्यर्थः, 'माध्यायोगव्यवच्छेदेनेति, अभेदे बतौया, वयोग- व्यवच्छेदरूपा बझिनिष्टधूमव्यापकता प्रदर्शने इत्यर्थः, वय योगव्यव- केदच वहिनिष्ठधूमसमानाधिकरणभावप्रतियोगितानवच्छेदक- बहिलायोगव्यवच्छेदः वहिनिछतादृशवहिलवत्वमिति यावत्। केचित्तु सहाथै हतीया तथाच बढ्योगव्यवच्छेदेन सह पहि- निष्ठधूमयापकता प्रदीत इत्यर्थः, वययोगव्यवच्छेदय वहिमदभेद- इति प्रातः। Gb ·५२२ तत्त्वचिन्तामो व्यापकत्वं, सत्सामानाधिकरण्यञ्च व्याप्यत्वं, तथाच लाघवात् व्यापकताबानमनुमितिहेतुः, माथ्यस्य पक्ष- धर्मव्यापकताज्ञानञ्च परामर्शः, न तु साध्यव्याप्तस्य पक्षधर्माताजानं साध्यव्याप्यवत्यक्षजानं वा गौरवात्। श्रतएव योयोधूमवान् सोऽनिमानित्युदाहरणवाक्ये नन्दाहरणवाक्यान कथं व्यापकत्वलाभः तम्यापदार्थत्वादिति चेत्, अब केचित्, धूमवति धूमव्यापकविशिष्टाभेदमम्बन्धेन वजिमती- ज्ययात् संवर्गमर्यादयैव वह्नौ धूमव्यापकत्वलाभः, वह्निमदभेदस्य वनिरूपत्वात् वीपमा च तात्पर्य्यग्राहिकेत्याहुः । तन्न(ए)। ममर्गमा- दया व्यापकनाजानस्य परामर्मानुपयोगितया तत्प्रदर्शनस्य व्यर्थवा- पत्तेः। वस्तुतप्त वहिवाचकपदस्य धूमव्यापकवहौ लक्षणया धूमवत्य- भेदमम्बन्धेन धूमव्यापकवहिमतोऽन्वयात् वहौ प्रकारतयैव धूम- व्यापकत्वलाभात् वौसा च तात्पर्य्यग्राहिकेत्येव तत्त्वं । 'श्रन्ययेति यदि माध्यवदन्यावृत्तिवज्ञानं कारणं तदेत्यर्थः, 'अन्ययोगेति, अन्ययोग- व्यवच्छेदय माध्यवदन्यस्मिन् योगव्यवच्छेदः माध्यवदन्यत्तित्वव्यत्र- च्छेद रति यावत्, बोधकवं हतीयार्थः, तथाच माध्यवदन्यतिल- व्यवच्छेदवोधकमुदाहरणस्वरूपं स्थादित्यर्थः । ननु यदि हेतुनिष्ठ च्याप्तिजानं न तन्त्र नदा नविघटनाय हेतुनिष्ठतया दोषोशाधनं न स्यात् किन्नु माध्यनिष्टतयैव तदुमावन स्यादित्यत्र दयापति माह, 'दोषोऽपोति, 'प्रादिना व्याप्यत्वामिविपरिग्रहः, 'न पदधर्म- व्यापामिनि म हेतुनावच्छेदकावच्छिमव्यापकतावच्छेदकं भायना: (२) तदमदिति .

·पराम ५२६ साध्यायोगव्यवच्छेदेन धूमव्यापकता परुपदश्यते, अन्यथा वह्निमानेव धूमवानित्यन्ययोगव्यवच्छेदेना- दाहरणशरीर स्याग, दापोऽपि व्यभिचारादिन पक्ष- धर्मव्यापकं साध्यमित्येवोद्भाव्यः । वच्छेदकमित्यर्थः, एतञ्च ममानप्रकारकमानस्येव प्रतियन्धकस्यवादिनां नव्यानां मतमात्रियोझ, प्राचीननये हेती माध्याभाववहत्तित्वयुद्धेरपि भाध्ये हेतव्यापकत्वधीविरोधित्वादिति मन्तव्यं । 'परामणी यदौति, अनुमितिक्षेतरिति गेपः, पर्वतीयधूमं प्रतीति वहौ पर्वतत्तित्व- रूपेण धूमव्यापकताविषयकत्वस्येत्यर्थः, 'पर्वतधूममामानाधिकरण्य- नेयत्यात्' वनौ पर्वतीयधूममामानाधिकरप्यविषयकत्वव्याप्यत्वात्, 'पर्वतवहिरिति, अन्यच पर्वतीयधूममामानाधिकरण्यस्य विरहादिति भाषः। 'किमनुमेयमिति, मिद्धमाधनादिति भावः । 'भानं विषयित्वं, 'माध्यमामानाधिकरप्येति पर्वतीयधूमे माध्यसामानाधिकरप्यविष- यित्वनिपतमित्यर्थः, 'प्यायवभानेऽपि' व्यायवपरामर्शस्यानुमितिदेत- वेऽपि, 'तम्य मिद्धमाधनात् अनुमितेरसम्भवित्वं तुन्यं । 'अवगम्यत- इति परामर्शन विषयौफियते, न तु विशेषाकारेण पर्वते वझिमिद्धि- रतो न मिद्धमानमिति शेषः। 'ध्यापकत्वेऽपि' व्यापकतापरामारा हेतुबेऽपि,१) किञ्च वळौ पर्वतवृत्तिवरूपेण धूमव्यापकताविषयक- (९) धनुभवसिद्धप्रतिबन्धकत्वस्य प्राधौनसम्प्रदायसिद्धतया मिनप्रका- रकशानस्यापि प्रतिवन्धमलादिति भावः । (२) 'प्यापकत्येऽपि' व्यापकतापरामर्भस्यानुमितिहेतुल्ये पि, 'समान न सिद्धसाधनमिति ।

·५२४ तत्वचिन्तामणी अथ पतत्तिधूमव्यापकोवहिरितिपरामशी यदि तदा पर्वतीयधूमं प्रति व्यापकतायाः पर्वतधूमसामा- नाधिकरण्यनयत्यात् पर्वतवह्निः परामर्शविपयरवेति किमनुमेयमिति चेत्, तईि पर्वतीयधूमे नियतसाध्य- वस्य वह्नौ पर्वतधूममामानाधिकरणविषयकलव्याप्यत्वमेवामिद्धमि- त्याह, 'दम्नुतस्विति, 'नदनिष्ठेति धूमवनिष्ठेत्यर्थः, 'न त धूममा मानाधिकरण्य' न तु वहिनिष्ठपर्वतीयधूमभामानाधिकरण्यघटितं, येन यथोक्रव्यापकताविषयकत्वं तद्विषयकलयाप्यं स्यादिति भावः । 'मामानाधिकरण्यविशेषः' नियतमाध्यमामानाधिकरण्यं । 'मानस- एवेति वहिरिन्द्रियाजन्य इत्यर्थः, 'मर्वत्र' वहिरिन्द्रियामन्निकटे मर्वत्र, यथाश्रुतन्तु न मगच्छते गाव्दादिनापि क्वचित् परामर्ग- मम्भवान् यत्र मायेन ममं चचुरादिमन्त्रिकोऽस्ति नत्र चक्षुरादि- नापि परामर्शमभवाच, 'चतुरन्वयेति चतुरमनिकष्टस्यलेऽपि क्वचिच्च चतुरचय-व्यतिरेकामुविधानञ्चैत्यर्थः, 'उपनयौपदी' उपनयेना- न्ययामिद्धं । 'श्रयेति, 'उपमन्नतया' विशेषणतया, 'प्राधान्येन' विशेष्यत्वेन, 'तथासमिति पदविय्यकलमित्यर्थः । "श्रन्योति यधुक्रनियमम्तदेत्यर्थः, 'पदविय्यकवनियम इति प्रमिथमाथका- सुमितेः पक्षविशेयकल नियम इत्यर्थः, व्याप्यदिशेयकपरामर्शानाय- मानायाम्तादृशानुमितेरेवोनियमवन्नेन पनविशेयकवानुपपत्तेः गनकोभृतजाने पक्षम्योपमर्जनतया भानात् नचाप्यन्तरा पक्षविशे- व्यकपरामादेव तादृशानुमिनिरिति चेत्, नहि यत्र पचविशेष्य- ·परामश। १२५ सामानाधिकरण्यस्य व्याप्यत्वस्य भानं साध्यसामाना- धिकरण्यभाननियतमिति व्याप्यत्वभानेऽपि तुल्यम्। यदि च स्मृता व्याप्तिधूमेऽवगम्यते तदा व्यापकत्वेऽपि समानं । वस्तुतस्तु व्यापकत्वं तदन्निष्ठात्यन्ताभावा- कपरामर्थम्याभावात् लिङ्गविशेय्यकपरामर्शएव हेतुझ्य:(१) म च न सम्भवति तत्र पक्षस्योपसर्जनत्वादिति भावः । ननु कारभूतज्ञाने यदिशेय्यतया भासते तत् कायौभूतजाने विशेष्यतातिरिक्तरूपेण न भासते इत्येव नियमः श्रतो न पदविशेषणकपरामर्यात् पचविशे- यकानुमित्यनुपपत्तिरित्यत श्राह, 'न हौति, 'तथा' तथैध, 'तत्र चेति पुरुषस्य दण्ड इतिज्ञानजन्ये दण्डी पुरुष इतिजाने चेत्यर्थः, 'पक्ष- वृत्तिलिङ्गपरामर्शस्येति पच-माध्यव्याप्योभयवैभियावगाहिपरामर्मा- सत्यर्थः, 'अयं स्वभावः श्रयं नियमः, 'स्वाश्रयविशेयिका' पर- विरोस्थिका, नातथाभूतां' न परविशेषणिका,(२) यावद्विशेषमामी- विरहादिति भावः । अत्रेदमस्वरमवीजं यदि अनुभवमपलय स्लाघ- वान् व्यापकतापरामर्श एव इतरुपेयते तदास्मादप्यतिलघुनया माध्यवदन्यावृत्तिवरूपयाप्यत्वपरामर्श एव हेतुरुचितः केवलावयिनि प नभ्रमादेवानुमिति न्यथा। न चैवं यो यो धूमवान् इत्युदा- हरणनुपपत्तिरिति) वाच्यं । वझिमानेव धूमवानित्यस्यैवोदा. (९) सिविशेयकमरामर्श रख जातः तत्र स एव हेतुर्वायः इति ख.। (२) न पक्षाविध्यिकामिति ख। (२) साध्यादन्यात्तिखरूपयामिज्ञानस्यानुमितिहेतुत्वे वीसाधक-योय. इतिपर्धाटतस्य यो यो घुमवान् स वडिमान् इत्युदाहरणवाक्यम्य यापकतापोधकवनानुमितावनुपयोगिसमिति भाव ।

·५२४ तत्वचिन्तामणी प्रतियोगित्वं, न तु धूमसामानाधिकरण्य, व्याप्यत्वन्तु सामानाधिकरण्यविशेप इति तवैवानुमितिरफला स्यात् । न चैवं परामर्शस्य चाक्षुपत्वं न स्यायापकस्य विशेष्यस्येन्द्रियासन्निकर्यादिति वाच्यम्। इष्टत्वात्, हरणत्वात् । न चैवं कथकसम्प्रदायविरोध इति वाच्यं । युक्ती मति तस्याकिश्चित्करलात्(), प्राचीनेरेनतसूक्ष्मानालोकनेनैव तद- भ्युपगमान) अन्यथा तवापि वहिव्याप्यधूमवानयमित्युपनयविरो- धात् पर्वतत्तिधूमच्यापको वहिरित्येतस्यैवोचितलादिनिदिक् । पूर्व 'म तु परामरयमाणं लिङ्गं करणमिति वक्ष्यते' इति यदुकं नदेव प्रसादाह, 'एवमिति यथानुमितिकारणतावच्छेदकतया मौमामकाभिमतं व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकव्याप्तिनिश्चयत्वादिकं नानु. मितिकारणतावच्छेदक अपि तु पचतावच्छेदकावच्छिचविषयता- निरूपित-व्याप्यत्वावच्छिन्नविषयताप्रतियोगिकज्ञानवरूपं लिङ्गपरा. मर्मत्वं तथेत्यर्थः । 'लिङ्गपरामा एव' ययोमलिङ्गपरामर्भ एव यथोक्त- लिङ्गपरामर्गलमेवेति यावत्, कारणं' कारणतावच्छेदकं, एवकारव्या- वृत्तमेव विस्पोति, 'न लिति, परामृध्यमाएं लिन प्राचार्याभिमतं परामप्यमापलरूपं लिङ्गत्वमपि, परामय्यमापालञ्च माध्यव्याप्यला- वछिन्नविषयतावावं, साध्ययाप्यवध साध्याभाववदत्तिवं । वस्तुतस्तु (२) तरोिधस्यारिधित्वरत्वादिति छ। (२) तपोदाहरणाभ्युपगमादिति छ । (७ इत्युपश्यस्यवोचितवादिनौति ए.। (8) एवचारयायमेवेति ख. ।

·परामर्शः। ५२० असन्निकृष्टधूमादाविव मानस एव हि सर्वत्र परामर्श चक्षरन्वय-व्यतिरेकानुविधानञ्च पक्षवृत्तिधूमापनयो- पक्षीणम्। अथ जनकजाने उपसर्जनतया भातस्य पक्षस्य साध्यव्यायवं, साध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूपवच्चं, प्राचार्य्यमते स्वरूप- सम्बन्धात्मकावच्छेदकताघटिततया ताघवेन तज्ज्ञानस्यैवानुमिति- हेतुत्वादिति भावः । मानाभावादिति हेतरुमः। श्राचा- ममा- एमागकते, 'अयेति, परामर्गमा ज्ञानमात्र, लिङ्गपरामर्ग:' यथो- कलिङ्गपरामर्थत्वाश्रयः, 'तथाचेति, ययोतलिङ्गपरामर्शवस्य जनक- तावच्छेदकतयेति शेषः, 'लिङ्गमपि हेतः' माध्यव्याप्यत्वावच्छिन्न- विषयतावावरूपं लिङ्गत्वमपि हेतुतावच्छेदक, "विशिष्टेति यथोक्त- लिङ्गपरामर्शवरूपविशिष्टधर्मस्य कारणतावच्छेदकताग्राहकं यन्मानं नादृगधामावच्छिन्नान्वय-व्यतिरेकमहतं प्रत्य नेनेत्यर्थः, 'याधक विनति अन्यथामिद्धि-व्यभिचारादिकं विनेत्यर्थः, 'विशेषणस्यापि हेतुत्वपहात्' विशेषणावच्छेदेनापि हेतुल्लयशात् विशेषणीभूतस्यापि थयौनविषयतारूपस्य लिङ्गत्वस्य स्वरूपसम्बन्धेन परामर्थकार्यता- वच्छेदकावच्छिचं प्रति कारणतावच्छेदकत्वयहादिति यावत् । न नै ययोकविषयताप्रतियोगिकज्ञानत्यवत् व्याप्यत्वावच्छिन्नविषय- मानिरूपित-परतावच्छेदकावच्छिन्नविषयताप्रतियोगिकजानवव्यापि विनिगमनाविरहेण लिङ्गपरामर्मवरूपतयानुमितिकारणतावच्छे- दकलेन नदिशेपणभतस्यापि पचतावच्छेदकावषिविषयताव- वरुपपदत्वम्यानुमितिकारणतावच्छेदकसापत्तिरिति वायं । ए- ·पूर तत्त्वचिन्तामो पर्वतादेरनुमिता प्राधान्येन भानं न स्यात् । न हि जनकन्नाने उपसर्जनतयावगतं जन्यज्ञाने प्राधान्येन भासते, तथादर्शनात्। न चानुमितेस्तथात्वमसिहं, पर्वतोऽयं वह्निमानित्यनुमितेलीकसिद्धत्वादिति चेत्। न। पुरुषस्य दण्ड इति ज्ञानानन्तरं दण्डौ पुरुष इति- साचाड्यावर्तकत्वञ्च, तत्राध वात्, लिङ्गमामान्यस्येव पक्षमामान्यस्यापि अव्यभिचारादिति भावः । अन्यथासिद्धन्वरूपवाधकमाशय निराकरोति, 'न चेति, 'लिन' यथोतविषयताश्रयो धूमादिः, 'परामर्शपरिचायकलेनेति जनकौभू- नपदनिययस्य खाविषयकनिश्चयाद्विषयितया व्यावर्तकलेनेत्यर्थ', यावर्तकत्वं भेदसाधकावं, व्यावर्तकत्वं हि विविध व्यावर्तकधर्मान्त- रोपस्थितिद्वारा परम्परया व्यावर्तकलं, लिङ्गे न मम्भवति, किन्नु मावाड्यावर्तकत्वमेव तस्य इत्याह, परिधेय- इति व्यावर्तनीये पदनिश्चये इत्यर्थः, 'विशेषान्तराभावेनेति लिङ्गो- पस्थापनीयमाक्षायावर्तकधर्मान्तराभावेनेत्यर्थः, 'लिङ्गमेव विशेषक' लिझं विशेषकमेव, लिङ्ग विषयितासम्बन्धेन साहायरवर्तकमिति यावत्, 'तथाचेति स्वयमेव साचाद्यावर्तकत्वे चेत्यर्थः, (१) व्यावर्तक- धर्मान्तरोपम्पितिद्वारा व्यावर्तकस्यैवान्यथामिद्धत्वादिति भावः । 'अन्ययेति यावर्तकतामात्रेणन्यथामिद्धव इत्यर्थः, 'परिचायकतया' जनकीभूतधचुरादिमंयोगस्याजनकर्मयोगेभ्यः प्रतियोगितासम्बन्धेन व्यावर्तकतया, 'मयोगेनेति, अन्यथामिद्धमिद्रियमपि भयोगमम्बन्धन (३) सम्य व साक्षाद्यावर्तकत्ये पेयय इति क. घ.।

·तत्वचिन्तामणौ चाराद, तस्मात् पत्तिलिङ्गपरामर्शस्यायं स्वभावो यस्वाथयविशेष्यिकामनुमिति जनयति नातथाभूता- मेवं ममापि तुल्यमिति । एवं लिङ्गपरामर्श एव कारणं न तु परामृष्यमाणं अन्ये तु विशेय्यतावच्छेदक-विगेय्ययोः मसर्गम्तत्, विधेयममानकाली- मलविशिष्टविशेष्यतावच्छेदकतानियामकमम्बन्धन विमेय्यतावच्छेदकस्य विगेये प्रकारत्वात, श्रतएव दण्डी पुरुषः कुण्डलीत्यादौ कुण्डलादिभ- मानकालीनवविगिष्टमं योगमम्बन्धन दण्डादिकं पुरुषे प्रकारहत्या। तव मध्यममतानुमारेणानुमानात् निद्गस्य कारणत्वं माधयति, 'अपि चेति, 'धूमवानित्यादि अनुमित्यनं पदनिर्देशः, धूमवानर्थ वहिमानिति या वहि-धूमयोः ममानकालीनवविषयता तथास्ति- नौति विषयान्नार्थः, धूमममानकालीनवविषयतायाः पर्वतनिध- विशेय्यतानिरूपितलताभाय इत्यन्तं विषयताविशेषणं, वझिपदध स्वरूपकपन, नयाच पर्वतनिष्ठविमेय्यतानिरूपिता या धूमममान कानोमवविषयता नछासिनीति पर्वभितार्थः, 'धूमविपणि ग्यकारमधेषः, नपार धूमः ममानकालीनवांगे विशेषणं पति पुत्पाच्या धूमविशेषणकं धूमममानकामीनमज्ञानं नन् जन्यनाममन्न म विद्यते पति चुपच्या धमममानकालीनवजामाजन्यत्यर्थः एवम पमनानाविशेग्यतानिरूपितधूमममानकामीमतविषयनामा मिमी धूमममामकामीनतजामाजन्यानमितिः पप रति भावः । प्रादेदमयाक्तिम्त हेतुयाग्यानावमरे स्कुटीभविश्यति । जायमा भविपरीत पर्थनविशेष्यक-धममकारकशागविधूिमजवर्ष, ·परामर्श लिङ्गम् । अथ परामर्शमाचं न हेतुरपि तु लिङ्गापरा- मर्शः, तथाच लिङ्गमपि हेतुः विशिष्टकारणताग्राहक- मानेन वाधकं विना विशेपणस्यापि हेतुत्वग्रहात्। न च लिङ्गं परामर्शपरिचायकत्वेनान्यथासिद्ध, परिचेये अन्यथा पर्वतल-चयादिरूपविशेषणजन्यतयार्थान्तरापत्तः। लिङ्गस कारणावे किं परविशेष्यक-तज्ज्ञानस्य कारणवमेव नेत्यामझामपने पर्वत विशेय्यक-धूमप्रकारकजानस्यापि कारणतामिद्ध्ये विशिष्टान्नं धूमविशेषणं, वैशिट्यञ्च प्रकारतामम्वन्धेन । न प विशिष्टान्तोपादान- एव कथं तादृशजानस्य जनकत्वमिद्धिरिति वाच्यं । आचार्यमने विशिष्टकारणताग्राहकप्रमाणेनामति वाधके विशेषणस्यापि कारण- वाहनियमेन नमिझे। पर्वतविगेय्यक-खजनकज्ञानप्रकारीभृतधूम- जन्येत्येव वा मायं, तथाच स्फुटैव तसिद्धिः । न च एतावता धूमम्य जनकलमिद्धावपि लिङ्गत्वस्य तदवच्छेदकावामिद्या नोग्न- सिद्धिरिति वाच्या धूमम्य अनकन्वमिद्धी मामान्यतोलिङ्गलस्यैव लाघ- वात्तदवच्छेदकत्वकल्पनादिति घदयं । 'विशेषणममानकालतयेति विशेषणपदं धूमपरं, विगेय्यपदं पर्वतपरं, विमिष्टपदश्च विलवणपरं, तथाच धूमममानकाप्नौनतया पर्वने गादान्यविस्ततणजानत्यादि- त्यर्थः, वैनघण्मच धूमममानकालौनलजानाजन्यत्वं, इत्यश्च पर्वतनिष्ठ- विशेष्यतानिरूपितधुमममानकातौनवविषयताशातिगाब्दान्यधूमम- मानकालीनत्वज्ञानाजन्यज्ञानत्यादिति हेतुः फलितः, धूमान्यनि- कानुमिनिषु व्यभिचारवारणाय भाच्यन्तं परमजानविशेषणं, पर्वता- न्यपहाधूमसिन कानुमिनिषु पनिपिगेय्यकशानविशिष्टधूमाजन्यतया ·५३२ तत्वचिन्तामणो विशेपणन्तराभावेन लिङ्गमेव विशेषकं तथाचा- नन्यथासिद्धत्वात् तदपि हेतुः अन्यथा परिचायकतया संयोगेनान्यथासिद्धमिन्द्रियमपि कारणं न स्यात् । अपि च धूमवान् वह्निमानिति धूमसमानकालवाह- व्यभिचारवारणाय निरूपितान्तं विषयताविशेषणं, अतएव ता- शानुमिनिपु वाध-भागामिद्धिवारपाय पतेऽपि शान्यन्तमनुमिति- विशेषणं । न वं नादृमविषयतायाख्यनुमितौ लिङ्गस्य हेतुबमिद्धा- वपि अनुमितिमात्र प्रति लिगम्य न हेतुत्वमिद्धिरिति वाच्यं। प्राचा- र्यमते लिङ्गोपहितलैनिकभाननियमेनानुमितिमात्रस्यैव लिङ्गविशि- टपचे माध्यवैशिष्ट्यविषयकतया लिङ्गममानकालीनत्वस्य संसर्ग- घटकतया पवेऽवश्य भानात् । न च धूमविशिष्टपर्वतविशेय्यताशालि- नौत्येवोच्चता किं समानकालीनवप्रवे शेनेति वाच्य। धूमवान् वहिमान् धूमध्वंसादित्यनुमितेधूमाजन्यत्वात् व्यभिचारापत्तेः । न च ममानकालौनत्वोपादानेऽपि तद्दोषतादवस्य तत्रापि धूमस्य विशेग्यतावच्छेदकतया तत्समानकालौनत्वस्य संसर्गघटकतया भाना- दिति वाच्यं । प्राचार्यनये गाब्दाद्यतिरिफजाने तत्समानकालीन- वस्य ज्ञानं विना तत्समानकालीनवभान प्रति तजन्यत्वस्य नियाम- लिशातिरिक्रवियेय्यतावच्छेदकममानकालीनत्वस्याजातस्य मंमर्गतयानुमितावभानात् लिङ्गातिरिकवियेय्यतावच्छेदकस्यानुमि- नावदेतत्वात् श्रतएव मदानौं धूमवान् पर्वतो वहिमान्तमादित्य- गीतादिलिङ्ग कानुमितावपि न व्यभिचारः अतीतादिलिङ्गम्यागन- कनया तनममामकालीनत्वस्याभानात्, गादपोधे विषयस्याइतम्या पर्वतो कतया ·५३१ तत्त्वचिन्तामणौ . एव जायमानविशेषणजन्यत्वेन विशेषणकालत्तितया विशेष्यभाननैयत्यं यथा दण्डो पुरुप इतिप्रत्यये, तेन धूमसमानकालौनवह्निसिद्धिः, अन्यथा तत्तमकाल- नर्मजन्या भवतीति मामान्यतो व्याप्यभिप्रायेण दृष्टान्तमाइ, 'दण्डौ पुरुषइतीति, तदपि पुरुषनिठविशेष्यनानिरूपित-पुरुषलकातौ- नवविषयतागालिपुरुषत्वममानकालौनवग्रहाजन्यबुद्धिर्भवति अथर पुरुषविणेय्यकज्ञानविशिष्टपुम्पत्वजन्यापि भवति, लौकिकप्रत्यक्षं प्रति विषयम्य हेतुनाया विशिष्टाधिकरणकौमिट्यबुद्धिं प्रति विधेय्यता- वच्छेदकप्रकारकविय्यज्ञानस्य हेतुनायाश्च सर्वमिद्धलादिति भाद' । न चात्र पुरुषत्वकालीनविषयतैव नाम्ति कुतोऽस्य दृष्टान्तत्वं किञ्चि- द्धर्मविगिप्टे विशेषणं मत् यदिगेष्यतावच्छेदक नत्ममानकालीनवस्यैव विशिष्टाधिकरणकवैशिध्यानुभवे संमर्गतया भाननियमात् पनि वाच्या नादृमनियमे मानाभावा), विशेष्यतावच्छेदकमावस्यैवाभति बाधके ममानकालीनत्वस्य भानात् । केचिनु'दण्डी पुरुष इति प्रत्यक्षत्र दित्यस्य) दण्डी पुरुषो गल- तोति प्रत्यतादित्यर्थः, तथाच दण्डममानकालीनखभानमादायक दृष्टान्त ते त्यामः । न च नथापि नीलपर्वतो वहिमानधूमात् पळतो वहिमान्धमा दित्वादावनुमितेर्नोलपर्वतलादिरूपपक्षतावच्छेदकाजन्यतया ताप (U तामविषयविध मानामावादिति ग., तादृशविषयसीकारे मानामावादिति .। (२) चनेन 'त्य यवत्' इत्यत्र 'प्रत्यक्षवत्' इति कम्यधि-मूलपुस्तकस्य पाठोऽनुमायत इति।

·परामः। ५३५. रत्तिवानुमानं न स्यात् समयविशेषमन्तर्भाव्य व्याप्त्य- ग्रहात्। किञ्च लिङ्गकरणत्वपक्षे परामर्श एव तद्यापारः परामर्शस्य तु न व्यापारान्तरमस्ति चरमकारणत्वा- दिति न तत् करणम् । सामान्यव्याप्यभिचारः परतावच्छेदकस्यापि विशय्यतावच्छेदकत्वेन तत्समानकालीनत्वस्यापि भानादिति वाच्यं। प्राचार्य्यनये शाब्दाद्य- तिरिक्रज्ञाने उद्देश्य-विधेयभावमहिमा तत्समानकालीनत्वभानं प्रति तजन्यवस्थापि नियामकतया लिङ्गातिरिक्तविशेय्यतावच्छेदककाली- नखम्याजातस्य संसर्गतया अनुमितावभानात् लिङ्गातिरिकविशय्यता- वच्छेदकस्यानुमितावहेतुलादिति दिक् । नन्विदमप्रयोजकं इत्यत- आह, 'अतएवेति पर्वतो वद्धिमान् धूमादित्यादावनुमितेधूमजन्य- लादेवेत्यर्थः, अनुमितावपौति शेषः, 'जायमानविशेषणजन्यत्वेन' विशेष्ये जायमानं सदेव यदिभेषणं तन्जन्यत्वनियमेन, विशेय्यतावच्छे- दकजन्यत्वनियमेनेति यावत्, विशेषणकालवृत्तितया विशेषणसमान- कालीनतासम्बन्धेन, विशेष्यमानयत्यं' विशेष्ये विधेयस्य भाननियम- इत्यर्थः, 'यथेति, यथा दण्डी पुरुष इति प्रत्यचे तथा नियम इत्यर्थः, अन्यथा मान्दाद्यतिरिकज्ञाने उद्देश्य-विधेयभावमहिना तासमानका- लौनलभानं प्रति तन्यत्वस्य नियामकतया यत्रानुमितिमागभावः मियभायो वानुमिनिजनकः पक्षतावच्छेदकम्तवानमितिप्रागभावादि- रूपविशेग्यतावच्छेदकसमानकालीनलभानमम्भवेऽपि मर्वत्र विशेष्य- तावच्छेदकममानकालीनत्वभानामम्भवेनानुमितो तथा भाननियमो न स्यादिति भावः । ननु मास्तु अनुमितो तथा भाननियमः किन्न- ·तत्वचिन्तामो श्रात्राच्यते। अतीतानागतधूमादिजानेऽप्यनुमितिदर्शनान्न लिङ्ग तहेतुः व्यापार-पूर्ववर्तितयारभावात्। न च विद्यमान छिनमित्यत आह, 'तेनेति अनुमितावपि तथा भानन्यावश्यक- त्वेनेत्यर्थः, 'धूमभमानकालीनेति पर्वतो वहिमान धूमादिन्यादौ धम- कालौनतामम्बन्धेन वयनुमितिरित्यर्थः, 'तेनेत्यादिकमेव विषणोति, 'श्रन्यथेति अनुमिती तथा भाननियमाभाव इत्यर्थः, 'तत्तदिति वहिन मान् धूमादित्यत्र तत्सत्रणात्मकधूमकालवृत्तिनासम्बन्धेन वय मु- मिति स्थादित्यर्थः, समयविशेषेति तत्तत्क्षणात्मकधूमकालघटिन- मम्बन्धन व्याप्ययहादित्यर्थः। न चेष्टापत्तिः, अनुभवविरोधादिति भावः। यद्दा ननु माम्नु वहिमान् धूमादित्यच धूमकालीनता- मम्बन्धेनापि बयनुमितिः किनश्छिन्नमित्यत आह, 'अन्यथेति वहिमान् धूमादित्यत्रानुमितेधूमकालीनतासम्बन्धेन वयविषयकवे इत्यर्थः, तति शेषः, 'तत्तदिति वक्री तत्तत्क्षणात्मकधूमकाल- त्तिनविषयिन्यनुमितिर्न म्यादित्यर्थः, 'समयविगेति तत्तत्रणा त्मकधूमकानवृत्तिवझिलप्रकारेण व्याप्यग्रहादित्यर्थ । परामर्शस्य करणत्वं नैयायिकाभिमतमितिभ्रमेण दूषयति, 'किश्चेनि, 'परामा- एपेति, विषयविधया तम्य तिनजन्यत्वादिति भावः। 'चरमति खान्यवहितोत्तरमेवानुमितिजनकत्वादित्यर्थः, 'न तत्करणमिति, 'ना' परामर्गः नछब्दस्य मर्वनामप्रतिरूपकाययतया परार्मा- गम्दम्य पुंलिङ्कवेऽपि नपुंसकलिङ्गता, 'हत्' परामर्शात्मक ज्ञान, इत्यपि कथित ·परामपाः । लिङ्गान्तरमेव तहेतुः, तदा तस्यापरामर्शात् परामर्शा- विपयस्य कारणताग्राहकाभावात, भाविनि पक्षे व्यक्त्यै- क्यमेव वा यत्र लिङ्ग तत्र लिङ्गान्तराभावाच्च । यदि च साध्यव्याप्यत्वावच्छिन्नानुमाढनिष्ठनिश्चयविषयतावचं लिङ्गल- मिति भ्रमेण दूषयनि, 'बतौतानागतेति अतौतानागतधूमादौनां माध्यव्याप्यतया पचे ज्ञानादपीत्यर्थः, 'अनुमितिमत्त्वात्' अनुमित्यु- त्पादान्, 'लिङ्ग नानुमितिहेतः लिङ्गलं नानुमितिकारणतावच्छे- दकं, 'व्यापारेति लिङ्गलावच्छिन्नस्य तदनुमितिथ्यत्त्यव्यवहितपूर्व- वर्तिव्यापकत्व-तत्तयक्त्यव्यवहितपूर्ववर्तित्वयोरुभयोरेवाभावादित्यर्थः, अतीतादिलिङ्गस्य परामर्शाजनकतया परामर्गस्थ तयापारत्वासम्भवात् तथा व्यभिचारान कारणतावच्छेदकलमिति भावः । 'लिङ्गान्त- रमेव' माध्यव्याप्यान्तरमेव, 'नद्धेत!' तदनुमित्यय्यवदितपूर्ववर्ति। ननु माम्नु तदानों तस्य परामर्गः किन्ते नेत्यत श्राह, 'पराम- विषयस्येति, 'कारणतायाइकेति कारणतावच्छेदकस्य लिङ्गत्वस्या- भावादित्यर्थः, लिङ्गलं हि माध्यव्याप्यवावच्छिवानुमायनिठनियय- विषयतावत्वमिति भावः । ननु तदानौं तस्यापरामऽपि यदा कदाचित् परामर्गमत्वादेव नादृभानुमानिदयविषयतावत्त्वरूप- लिङ्गत्वमम्भवः कारणतावच्छेदकविभिटपूर्वसत्त्वञ्च न कार्योत्पत्ती मन्तमित्यत अाह, ‘भाविनौति भाविमि धूमादावेवेत्यर्थः, 'परे' लिने अनुमाएपरामर्गविषय इति यावत्, भाविधूमादिप्यनिरव थप तादृशानुमानिययविषयतावत्त्वरूपलिङ्गलाश्रय इति फलि- CB ·५३ तवचिन्तामणौ वर्तमानमेव तब लिङ्गं तदा वर्तमानवानुमानाप- पत्तिः । अथ भावि भूनं वा धूमादि न लिङ्गं किन्तु तार्थः, 'यायकमेवेति,(१) एवकारोऽत्रान्यार्थकः, तथाच 'यत्येकमेव वा' भावि-वर्तमानान्यधूमादिव्यक्तिरेव दा, अतीतधूमादिव्यक्तिरेव वेति यावत् 'लिङ्ग अनुमापरामविषयः, 'लिशान्तराभावाञ्चति विद्यमानस्य लिङ्गवाभावाचेत्यर्थः, तथाच थस्य पुरुषस्य कदाचिदपि विद्यमानधूमः'न वहिव्याप्यत्वपरामर्मविषय, किन्नु अतीतानागत- धूमादिव्यर्वझिव्याप्यवरूपेण परामर्शदेव वड्यनुमितिस्तस्य पुरुषस्य तदनुमितौ व्यभिचार इति भावः । नन्विदमयुक्तं सर्वधान्ततः माध्य-नमकारकममाविशेष्यत्वादेर्वर्तमानधर्मस्यापि पराममंदिवानु मिनि न्यथेत्यभ्युपगमादित्यत अाह, 'यदि ऐति, 'एवकारोऽप्यर्थ, 'तब लिङ्गं' तब कारणीभूनपरामर्शविषयः, 'तदेति, पद्देश्य-विधेय- भावमहिना तत्कालीनतया विधेयभान प्रति तन्नन्यत्वस्व नियामक तया विशेय्यतावच्छेदकवर्तमानलिङ्गकालोनलेन वर्भानादिति भावः । ननु भावि-भूतधूमादिपरामात् यस्य पुरुषस्यानुमितिस्तस्य धूममागभावादिरूपविद्यमानधोऽपि हेतुतानवच्छेदकविशेषणता- विभेषादिमम्पन्धेन पदे यच कुत्रचित् धर्मिणि वा धाध्ययाप्यव- विगिरधीविषयातथाच न थभिचारः । न चैवं वर्तमानमाध्यानु- (২) ‘অজ্ঞ যেখ ‘ক’ নি মুলাক্ষাদানুপমী- हमपाठधारणमिति । (२) विद्यमानधर्मति ग.."

·पराम। तत्यागभावस्तदंसश्च वर्तमानएव तयारपि वहिसमा- नदेशत्वनियमादिति चेत् । न। अतीतभाविदिनत्ति- । मानापत्तिरिति वाच्यं । तस्यानुमितो विशेय्यतानवच्छेदकतया तत्कालीनलाभानात् श्राचार्य्यनयेऽनुमितिकारणभूतपरामर्गविषय- लिङ्गस्यैवानुमितौ विशेष्यतावच्छेदकत्वात्, अस्तु वा तदानों माध्ये नदधिकरणकालावृत्तिलजानमप्यावश्यक फलबलेन तथैव कल्पना- दित्याशयेन शङ्कते, "अथेति, 'धूमादि' धूमाघेव, 'न लिङ्ग' न साध्ययाप्यत्वरूपेण विशिष्टधीविषयः, "विद्यमान एव'१) विद्यमा- नोऽपि, हेतुतानवच्छेदकविशेषणताविभेषादिसम्बन्धेन पने यत्र कुवचिद्धर्मिणि वा साध्यव्याप्यत्वविशिष्टवैभिश्चधौविषय इति शेषः । ननु धूममागभाव-धूमध्वंसयोस्तदानौं विशेषणताविशेषघटितसाध्यव्या- प्यत्वविमिष्टवैविध्यधीविषयत्वेऽपि) हेतुतावच्छेदकर्मयोगमम्बन्धघ- टितसाध्यव्याप्यत्वस्य तत्र बाधितवेन तादृशमाध्यव्याप्यलावच्छिन्न- विषयतावत्त्वस्य तथाभावायभिचारो दुर्वार एव हेतुतावच्छेदकम- म्वन्धभेदेन माध्ययाप्यलस्य विभिन्नतया नटिनयथोकलिङ्ग- स्वस्यापि कारणतावच्छेदकस्य नानात्वादित्यत श्राह, 'तयोर- पौनि, 'वहिममानदेशलेति धूम-तडूंस-तमागभावान्यतमत्वादिरूप- (९) ईदृशपाठधारणेन 'वर्तमान एव' इत्यत्र 'विद्यमान रव' इति कस्यचिन्मूलपुस्तकस्य पाठोऽनुमीयत इति । (२) विशेषणताविशेषादिरांसगंघटितसाध्ययाप्यत्वविनियवैशिघ्यथोवि. भयाले पोति गः।

·तत्वचिन्तामणौ तया निश्चितात् वर्तमानतया सन्दिग्धान धूमादनुमिता दिन प्रागभाव-ध्वंसी लिने तयाः सन्धिग्यत्वात्। नापि हेतुतावच्छेदकमयोगमम्बन्धघटितवन्मिामानाधिकरप्यावच्छेदकध- र्मवत्त्वादित्यर्थ, नियम्यतेऽवच्छिद्यतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या नियमपदस्या- वच्छेदकपरत्वात्, तथाच हेतुतावच्छेदकमयोगसम्बन्धघटितमाध्य व्याप्यत्वमपि तत्र न बाधित । न च तथापि साध्यव्याप्यत्वावच्छि- बहेतुतावच्छेदकमम्वन्धावच्छिन्नविषयतावत्त्व कारणतावच्छेदक तत्र बाधितमेव सर्वच सयोगसम्बन्धम प्रागभावादेर्भमे मानाभावा- दिति वाच्य। विभिष्टधर्मस्यावच्छेदकत्वग्राहकमानेन विशेषण- भूतमाध्यव्याय्यत्वावच्छिन्न हेतुतावच्छेदकमम्वन्धावच्छिन्नविषयवस्थाद- केदकन्व सद्यते मामान्यत माध्ययाप्यत्वावच्छिन्नविषयतात्वरूपेशेव पहात् विशेषताविशेषादिमम्वन्धावच्छिन्नविषयताथापि कारण तावच्छेदकलादिति भाव । 'प्रतीतेति अतीतानागतदिनावच्छे- देन पर्वने वहिव्याण्यधूमवरूपेण निश्चितादित्यर्थ , एतच्चानुमिति- कारणमम्पत्तये, दिनावच्छेदेनेति स्वरूपकथन, 'वर्तमानतया मन्दिर ग्धादिति वहिव्याप्यधूमप्रागभाववाव वा वहिव्यायधूमध्यमवाय वा रत्याकारको य पर्वतत्तितया स्वप्रागभाव खध्वमयो मन्देह- स्तदिपयादित्यर्थ', 'धूमात्' अतौनानागतधूमान्, 'सिड्डे' कारणे, 'मन्दिग्धवादिति पते मन्दिग्धतया निरुतलिङ्गवरूपकारणताव केटकामामान्तवादिस्यर्थ । न च तदानी परे मन्दिग्धत्वेऽपि कानान्तरे पक्षे सदानीमेव धमान्तरे च वहिव्याप्यवरूपेण ·परामर्शः। ५४९ धूमः, तस्यावर्त्तमानत्वात्। किञ्च भूत-भावि-वर्तमा- नत्वाविषयात् पर्वते धूमदति ज्ञानाद्यवानुमानं तब विशिष्टधौविषयतया लिगात्वसम्भव इति वायं। धर्मान्तरे काला- न्तरेऽपि तयोस्तस्य पुरुषस्य वहिव्याप्यत्वरूपेण विमिष्टधीविरक्षा- दिति भावः । 'नापि धूम इति कारणमिति शेषः, 'वर्तमानलात्' अव्यवहितपूर्वमवर्त्तमानलात्। स्थलान्तरेऽपि व्यभिचारमार, 'किञ्चेति, 'भूत-भावि-वर्तमानलाविषयादिति, 'भूतवं' पर्वते धूमस्य भूतत्वं, पर्वते धूमस्य ध्वंस इति यावत्, 'भावित्वं' पर्वते धूमस्य भावित्वं, पर्वते धूमस्य प्रागभाव इति यावत्, 'वर्तमानलं' पर्वते वर्तमा- नधूमस्य सम्बन्धः, तदविषयात् तविषयकचानाकालौनादित्यर्थः, 'धूमः' वजियाप्योधूमः, 'यत्रानुमानं पस्मिन् पुरुषे वयनुमितिः, नथाच,(१) तस्य पुरुषस्य धर्मान्तरे कालान्तरेऽपि चन धूमध्वंसा- दिरूपविद्यमानधर्मस्य वक्रियाप्यत्वरूपेण विशिष्टधौरितिशेषः, 'तत्र का गतिरिति नत्पुरुपीय-पर्वतपक्षक-वयनुमितौ का गतिरित्यर्थः, धूमस्य यथोकस्लिङ्गलाश्रयत्वेऽपि नाव्यवहितपूर्वसत्वं, धूमध्वंसादेर- व्यवहितपूर्ववर्त्तिवेऽपि न कारणतावच्छेदकौमत-यथोलिङ्गवा- श्रयसमिति व्यभिचारस्य दुरित्वादिति भावः । पूर्व धूमध्वंस- मागभावयोः पचे मन्दिग्धतया न लिङ्गत्वमित्युक्त अत्र तु तयोर- भानान लिङ्गबमित्यभिप्राय इति नाभेदः । 'सर्ववेति षष्ठ्यर्थ माप्तमी, भूत-भावि-वर्तमानधूमाज्ञानान यस्य पुरुषस्थानुमिनिस्तम्य (१) पप चेति..

·५४२ तत्वचिन्तामयी का गतिः, सर्वत्र मागभावाद्यन्यतमत्वं धूमाद्यत्यन्ताभा- वाभावत्वं वा लिङ्गमिति चेत्, न, व्यर्थविशेषणत्वेन सर्वस्यैव इत्यर्थः, 'प्रागभावाद्येति धूम-नईभ-तत्प्रागभावैतत्त्रयमा- धारणं धूमप्रागभावाद्यन्यतमत्वं धूमात्यन्नाभावाभावलं वेत्यर्थः, माचा मते प्रतियोगि-तद्ध्वंस-तमागभावानां चयाणामेवात्यन्ता- भावाभावरूपतया(१) धूमात्यन्नाभावाभावत्वमपि चिनयमाधारण- मिति भावः । 'लिङ्ग लिङ्गतावच्छेदक, अनुमितिजनकपरामर्श- विषयतावच्छेदकमिति यावत्, तथाच भूत-भावि- व-धूमाजानात् यस्य पुरुषस्यानुमिनिस्तस्य कस्यचिदिमिय्य धूमप्रागभाववादिरूपेण धूमपागभावादीनां परामर्गविरहेऽपि नदन्यतमलादित्रितयसाधार- पधर्मेण तेषां परामर्गः सर्वस्यैवास्ति तथाच न व्यभिचारः प्राग- भावादेरेव यथोलिङ्गलाश्रयत्वम्य सर्वत्र पूर्व मत्त्वादिति भावः। 'व्यर्थविशेषणत्वेनेनि व्यर्थविशेषणरूपलेनेत्यर्थः, वेषामिति अन्यतमत्व- घटकभेदानामत्यन्ताभावाभावत्वघटकात्यन्ताभाववादोनाचेत्यर्थः,६॥ 'अलिङ्गत्वान्' परामविषयतानवच्छेदकवात्, किन्तु धूमत्यादि- प्रत्येकधर्म एव परामर्गविषयतावच्छेदक इति भावः । मनु व्यर्थवि- गेषणल्वेऽपि पक्षांगे प्रकारतावच्छेदकले न किमपि बाधकमित्या- भयेमाइ, 'अन्यतमलाघजानेऽपीति अनुमातुरन्यतमत्वादिप्रकारेण (१) पश्यन्तामावस्य प्रतियोमिनेव प्रतियोगिप्रागभावेन प्रतियोगिध- मेन च सम विरोधित्वं प्राचीनसम्मतमिति भावः । (२) पयतमत्वघटकभेदानां पचताभाववादोनापति ग...

·परामर्श ५४३ तेषामलिङ्गत्वात् अन्यतमत्वाद्यज्ञानेऽपि धूमज्ञानाद- नुमितिसत्त्वाच्च । अपि च न धूमप्रागभावादि लिङ्गं, कदाचिदपि परामर्शविरहेऽपौत्यर्थः, 'धूमज्ञानात्' अतीतादिधम- ज्ञानात्, 'अनुमिनिसत्वाच' अनुमितेरनुभवसिद्धत्वाञ्च()। ननु मा- ध्यव्याप्यत्वावच्छिन्नानुमावनिश्चयविषयत्वं न लिङ्गलं अपितु मा- मान्यतस्तादृशाख-परसाधारणनिश्चयविषयतावत्वमेव लिङ्गवं, तथा- च धूमप्रागभावादेधूमपागभावत्वादिरूपेणनुमाटपरामर्शविषयवेऽपि अनन्तममारेऽवग्नं कस्यचित् पुरुषस्यान्ततो भगवत एव माध्ययाथ- वावच्छिन विशिष्टधीविषयत्वादेव यथोक्रलिङ्गत्वमदतमित्यत बाह, 'अपि चेति, 'न लिङ्गन याप्यं, तथाच कुतो व्याप्यत्वावच्छिन्नवि- पयत्वं ननि भावः । ननु व्याप्यत्वाभावेऽपि व्याप्यत्वावच्छिन्ननमरू- पविशिष्टधीविषयवे न किमपि बाधकमित्यत श्रा,'न वेति, 'तद्धौः' पुरुषान्तरीय-व्याप्यत्वविशिष्टवैशिट्यधीः, 'अनुमितौति श्रौताना- गतधूमजानजन्यपुरुषान्नरोयानुमितिकारणमित्यर्थः, 'न लिङ्गमि- रयच हेतुमाह, 'प्रागभावादीनामिति, लाघवात् प्रतियोगिन एव (१) चमितिदर्शमात् धनुमितियत्वाप धनुमितेरनमवसिद्धावाति यावत् रतिक.-४-पिडितपुस्तकमाठ, परन्वयं पाठः 'पनुमिति- सत्वाच' इत्यत्र 'धनुमितिदर्शनाच' इति मूलपाठेग साइते मान्य. घेति।

·५४० ववचिन्तामणौ न वा तद्दीरनुमितिकारणं, प्रागभावादीनां व्यर्थत्वात् आवश्यकधूमन्नानादेवानुमितिसम्भवाच। किञ्च लिहं (" व्याप्यवादिति भावः । एतचापाततः भिवधर्मिकत्वेन वैयर्थविरहात वैयर्थेऽपि व्याप्तिसत्त्वे(१) वाधकाभावाचेति मन्तव्यं । नानुमितिकार- पमित्यच हेतुमाइ, 'भावानकेति, 'धूमज्ञानादेवेति अनुमातर- लोतानागतधूमपरामदेवेत्यर्थः, 'अनुमितिसम्भवात्' अनुमित्यु- त्पादान, 'एवकारेण पुरुषान्तरीयधूमप्रागभाषादिपरामव्यवच्छेदः तस्य व्यधिकरणस्वादिति भावः। ननु पुरुषान्तरीयव्याप्यवविभि- धूमप्रागभाचादिभिश्चबुद्धेः फलीभूतानुमित्यजनकनेऽपि तदिष- यलमादाय ययोनलिङ्गत्वमक्षतमेव, न हि फलौतानुमितिजन- कपरामर्थस्य निरुतविषयतावत्वमेव लिङ्गालमित्यत श्राइ, 'किञ्चेति, 'धूलोपटनात्' अनौतानागत लोपटस्तज्ञानात्, धूलोपटलपदं अतौनानागतलिङ्गमावोपलवकं, लिङ्गभ्रमण' माध्यव्याप्यवभ्रमेण, कदाचिदपि कुवचिद्धर्मिणि माध्यव्याप्यवरूपेण विद्यमानधर्मवे- मिथ्यमविदुषोऽपि पुरुषस्य इति षः, 'अनुमित्युत्पत्तेरिति संयो- (१) तपाघ मिनधर्मिकत्वेन सुसमानाधिकरणत्वविरहात् न खच. मामाधिकरण याप्यतारच्छेदक-धम्मान्तरपटितवरूपश्यविशेषरध- टिसत्वमिति मावः। (२) तथाच यातिचक्षणे व्यर्षविशेषयाघटितत्वल्पविषयस्याप्रविष्ट वास् यविशेषदस्तिन्येऽपि न यामिमा किदिाधमिति ·परामः। પૂy नानुमितिमात्र हेतुः लिङ्गं विनापि धूलीपटलात् लिङ्गन्धमेणानुमित्यत्पत्तेः। नापि लिङ्गं प्रमानुमिती, गादिव्यधिकरणसम्बन्धेन पराज्ञातगुणदिव्यक्तिमाध्यकानुमित्युत्पत्ते- रित्यर्थः, भगवतो योगिनय भ्रमविरहेण नदीयविभिष्टवैशिध्य- धौविषयतामादायापि विद्यमानस्य तत्र लिङ्गत्वासम्भवादिति भावः । 'प्रमानुमिताविति साध्यवदिशेय्यकानुमितावित्यर्थः, तत्रान्ततो- भगवतः साध्यव्याप्यत्वविशिष्टवैशिध्यधौविषयतामादायैव विद्यमानस्थ लिङ्गत्वसम्भवादिति भावः । 'तदिशेषेति परामर्शस्य यो विशेषौ प्रमात्वाप्रमावे ताभ्यामेवेत्यर्थः, "अनुमितितथालादिति अनुमितेः प्रमात्वाप्रमालादित्यर्थः, अन्यथा विद्यमानलिङ्गकभ्रमानुमितिस्थ- लेऽपि प्रमानुमित्यापत्तेः लिङ्गस्याविशेषादिति भावः। नन्वेतावना ममापरामर्ग-लिङ्गयोरुभयोरेवानुमितिप्रमात्वप्रयोजकल्पमस्तु । न च प्रमापरामर्शस्य तत्प्रयोजकलावश्यकत्वे लिङ्गस्थापि तत्र प्रयोजक- वकल्पनं व्यर्थ गौरवग्रस्तञ्चेति वाच्यं । तत्कारणवस्थापि विमिष्ट- धर्मावच्छेदेन कारणताग्राहकप्रमाणममति बाधके विशेषणावच्छेदे- नापि कारणवं ग्रहातौति नियमसिद्धतया व्यर्थत्वेन गौरवेण च निराकर्तुमशक्यवादित्यतो बाधकमाइ, 'यत्सामान्य इति, 'नविशेषस्येति तदिशेपस्यैव, तथाच तदवच्छिन्नकार्य्यताप्रतियोगिक- कारणतावच्छेदक-व्याप्यधर्म एव तवच्छिवकार्यतायाय-कार्यता- प्रतियोगिककारणतावच्छेदक इति नियमादनुमितिसामान्यजनक- तावच्छेदकाव्याप्यय लिङ्गलस्य नानुमितित्वावच्छिवकार्य्यताव्याप्य- 69 ·५४४ तत्त्वचिन्तामो परामोऽनुमितिमाचे हेतुः तदिशेपममात्वाममात्वा- भ्यामेवानुमितितथात्वात्, यत्सामान्ये यत्सामान्य प्र- योजकं तडिशेपे तपिस्य प्रयोजकत्वात् । प्रमानुमितित्वावच्छिन्नकार्यताया जनकतावच्छेदकत्वमम्भवः । एतेन परतावच्छेदक-माध्यतावच्छेदकभेदेन माध्यत्व हेतुत्वावच्छेदकसम्बन्ध- भेदेन च लिङ्गत्वस्य तदवच्छिन्नकार्य-कारणभावस्य विभिन्नता यत्र विद्यमानस्य धर्मस्य स्व-परसाधारणनिश्चयघटित लिङ्कलं सम्भवति नत्रैव विशिष्टकारणताग्राहकेत्याद्युत्सर्गबलात् लिङ्ग हेतुर्न तु सर्वत्र तथाच न व्यभिचार इति परास्तं 1 लिङ्गलस्यानुमितिला- वच्छिवं प्रति जनकतावच्छेदकस्य व्याप्यादिज्ञानत्वादेरव्याप्यतया अनुमितित्वावच्छिन्नकार्यताच्याप्यकार्यताप्रतियोगिककारणतावच्छेद- कलामम्भवात् इति भावः । एतच्चोपलक्षणं परामर्शविरहदशायामपि लिङ्गमाचादनुमित्यापत्तिवारणय परामर्श स्यापि पृथक कारण- वावग्नकले लिङ्गस्य पृथक् कारणत्वकल्पनं व्यर्थ गौरवग्रस्तञ्च । न च विशिष्ट कारणताग्राहकेत्याधुत्सर्गवलेन मद्धतया व्यर्थत्वेन गौरवेण च प्रत्याख्यानासम्भव इति वाच्यं । विशेषणावच्छेदेनापि स्वतन्वान्चय-व्यतिरेकयहमत्व एव विशिष्ट धर्मावच्छेदेन कारणवयाइक्रस्यान्वय-व्यतिरेकग्रहस्य विशेषणावछ- देनापि कारणताग्राहकलात् यथेन्द्रियल नामयोगत्वयोः, न - भोऽस्ति, अन्यथानुमिति प्रनि लिङ्गवड्याप्यत्वादिघटकपदार्थान्तरा- वछिषम्यापि देतलापत्तेः इच्छा-गान्दबोधादिकं प्रत्यपि " तत्कारपात्वस्थ प्रमाण- ·परामपूः। પૂ. श्रथ परामर्शस्य प्रमात्वं विद्यमानलिङ्गविपयत्वं, तथाचायातं लिङ्गस्य प्रमानुमितिहेतुत्वमिति चेत् । माधनलाकाङ्क्षादिकुतिनिक्षिप्त विद्यमानसकलपदार्थस्य हेतुलापत्ते- श्चेत्यपि बोध्य । केचित्तु प्रमानुमितिं प्रति प्रमापरामर्णी न हेतौरवात् किन्तु माध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन पचनिष्ठतया लिगमेव हेतः, लिङ्गलञ्च माध्यतावच्छेदकसम्बन्धन माध्यव्याप्यत्वं, अनुमितिसामान्य प्रति परामस्य हेतुतयैव परामर्शविरहदभायां केवललिङ्गान प्रमानु- मितिः। न चैवं यत्र माध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन परनिष्ठं सर्वमेव निरुकलिङ्गमतीतमनागतं वा तत्र परामर्थसत्वेऽपि प्रमानुमितिर्न स्यात् इति वाच्यं । तत्र परामर्शप्रमावस्यैवाभावात् साध्यतावच्छेद- कसम्बन्धेन विद्यमाननिरुतलिङ्गवति पचे साध्ययाप्यतया यत्किञ्चि- इम्मविच्छिन्नावगाहित्वस्यैव परामर्थप्रमावरूपत्वात् । न च तथापि प्रमापरामर्शस्यैव प्रमानुमितिहेतुत्वं यत्सामान्येत्याधुक्रव्याच्या लाघवे- ऽपि लिङ्गस्य हेतुत्वासम्भवादिति वाच्यं । गौरवादिरूपवाधकामत्त्व- एव(१) तादृशव्याप्तेरभ्युपगमादित्याः, तन्मतमुपन्यस्यत्ति, 'अथेति, 'विद्यमानलिङ्गविषयत्वमिति माध्यव्याप्यतावच्छेदकसम्बन्धेन विद्य. मानलिङ्गवति पते माध्ययाप्यतया यत्किञ्चिद्धर्मावगाहिलमित्यर्थः, 'तथाचायातमिति, व्यभिचाराभावात् लाघवाञ्चेति भावः, 'प्रमा- नुमितिहेतुत्वमिति माथतावच्छेदकसम्बन्धेन पक्षनिष्ठतया प्रमानु- (१) गौरवादिरूपबाधकामावसत्त्व रवेति घ.।

·सावधिन्तामणो न। भाविना भूतेन वा यदाकदाचिद्दिद्यमानेनापि लिनेन परामर्शप्रमात्वसम्भवान्नानुमितिपूर्वसमये तत्प्र- कारणत्वमित्यर्थ, मितिहेतृत्वमित्यर्थ , लिङ्गत्वमपि माध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साथ व्याप्यत्वमिति भाव । 'यदाकदाचिदिद्यमानेनेति यदाकदाचि माध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन पक्षे वर्तमानेनापीत्यर्थ , 'अनुमितौति प्रमानुमितीत्यर्थ , 'नत्प्रमावेति परामर्शप्रमावेत्यर्थ, 'लिदस्य मत्त्वमिति माध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन पत्रे लिङ्गस्य मत्त्वमित्यर्थ, 'कारणव वेति 'वाशब्दोयत इत्यर्थ, यत ननु यदि लिङ्ग न कारण तदा धूमादिलिड़कनयायनुमितौ धूमादिकालावच्छिन्नलसम्बन्धेन कथ वयादर्भान शाब्दाद्यनिरिक भाने उद्देश्य विधेयभावमहिम्ना तत्कालावच्छिन्नत्वभान प्रति तन्ना नजन्यत्वमात्रस्य नियामकलात् । न च तस्य नियामकवे मानाभाव- इति वाच्य । तथापि त्वया लिङ्गोपहितलैङ्गिकभानानभ्युपगमेन धमस्य विशेष्यतानवच्छेदकतया तत्कालावच्छिन्नत्वभानासम्भवादि त्यत आह, 'धूमकालौनेनि धूमकालावच्छिब्रलसम्बन्धेन वयनुमि- तिवेत्यर्थः, 'यदेति थत्र धूमस्तव वक्रिर्यदा योजना, नथाच यत्र धूमस्तच धूमकालावच्छिवलविशिष्टमयोग मम्बन्धेन वहिरिति व्याप्तिज्ञानादेवेत्यर्थ । 'अथ बेति, पवेनि मेष, 'परतावच्छेदक इति, सरेति प, मामाधिकरणचेति परतावच्छेदककालाधवच्छिववविभिष्टयापक- तावच्छेदकमम्बन्धेन माध्यमित्यर्थ, 'पहधर्मनायतात्' तेन समन्धन धूमतदा वझिरिति 'पदतावच्छेदकधर्मम- ·परामः। 28. मात्वानुरोधेन लिङ्गस्य सत्वं कारणत्वं वा, धूमकाली- नवानुमानञ्च यदा यत्र धूमस्तदा तब वहिरितिव्या- तिनानादेव । अथवा धूमकालः पचतावच्छेदकः पक्ष- बाधाघमावसहकारात. 'धूमकालौनवहिमिद्धिरिति धूमकालाव- छिन्नलसम्बन्धेन वहिमिद्धिरित्यर्थः, एतच शाब्दाद्यतिरिकजाने उकरीत्या तत्ममानकालौनत्वभाने तजन्यत्वस्य नियामकलमभ्युपे- त्योतं । वस्तुतस्तु शाब्दादिज्ञानवदनुमितावपि उत्तरोत्या तत्का- सावच्छिन्नत्वभानं प्रति तज्जन्यत्वस्य नियामकवे मानाभावात् यत्र धूमः पक्षतावच्छेदकस्तत्रापि धूमकालावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन वर्भानं बोध्यं । न च तन्नन्यवस्य नियामकत्वमते अमितावुद्देम्य-विधेय. भावमहिमा विशेष्यतावच्छेदकसमानकालीनलभानं कुत्रेति वाच्यं । यत्र मियभावोऽनुमितिमागभावादिळ अनुमितिजनकरूपः पञ्च- तावच्छेदकस्तत्रैव तद्भानात् । केचित्तु धूमं विहाय धूमकालस्यैव पक्षतावच्छेदकत्वस्थले धूमकालीनत्वभानाभिधानात् मणिकारमते प्रत्यक्ष एवं उद्देश्य- विधेयभावमहिना विशेष्यतावच्छेदकसमानकालौनत्वभानं नान्यत्रे- त्याजः। तदस(९) । नजन्यत्वस्य नियामकलाभ्युपगमेनापिधमपरि- त्यागसम्भवात् । न च ननन्यत्वस्य नियामकलं न कारणत्वं किन्तु ध्यापक तथाच नदजन्यज्ञाने घाधाभावरूपमामान्यकारणमा- (१) बजे ति का।

·५५५ तत्वचिन्तामणे तावच्छेदकधर्मसमानाधिकरणञ्च पक्षधर्माताबलान साध्यं सिध्यतीति धूमकालीनवहि सिद्धिः । यत्तु व्यापाराभावान्न परामर्शः करणमिति, सत्त- थैव, किन्तु व्याप्तिज्ञानं करणं पराम व्यापारः । अन्यथा इष्टापत्या दया ताने किं बाधकमिति, न हि व्यापकत्वभङ्गभिया सामग्री कार्य नार्जयति, इति वाच्यं। तम्जन्यवस्य व्यापकले यावविशेषसामग्रौविरहादेव तदजन्यज्ञाने तदभानादिति निगर्वः । तटस्थः शकते, 'न चेति, 'व्यापार: अवयं व्यापारः, संस्कारोत्पत्तिसमय एवानुमित्यापत्तिरिति भावः । परिहरति, 'परामर्शस्य चेति, 'चरमकारणत्वेन' लाघवात् संस्का- रानपेक्ष्यकारणत्वेन । 'नापि तर्क दति, परामर्शव्यापार इति शेषः, 'यान्निग्राहकस्येनि, धूमो यदि वहिव्यभिचारी स्थादव्हिजन्यो न स्यादित्यादिमाध्ययभिचारित्वाद्यापादककतको व्याप्तिग्राहकनक', पर्धतो यदि निर्वद्भिः स्यात् निधूमः स्थादित्यादिपायाभावापा- दककती विषयपरिशोधकतर्कच, विषयं याचं परिशोधयति पायाभावग्रहप्रतिबन्धकद्वारा निशाययतीति व्युत्पत्तेरिति 'नदजन्यलादित्युपलक्षणं अनुमितिजनकत्वाच्चेत्यपि बोध्यं । न च पवतो निशिः स्यानिधूमः स्थादित्यादिविषयपरिशोधकर्कष्य कथमनुमित्यादावुपयोगिलं याड्याभावसन्देहस्य तत्राप्रतिकूलतया नबित्तिद्वारोपयोगिवामभवादिति वायं । भावः। तदापादककापत्तेः ·पराम। न च परामर्शस्य संस्कारो व्यापारः, परामर्शस्थ च चरमकारणत्वेन संस्कारोत्पादनसमयेऽनुमित्युत्पा- दनात्। नापि तकः, व्याप्तिग्राहकस्य विषयपरिशो- धकस्य वा तस्य तदजन्यत्वादिति । इति श्रीमहजेथोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्ता- मणौ अनुमानायद्दितीयखण्डे परामर्शसिद्धान्तः। सम्पूर्णोऽयं परामर्शः। तदिमिष्टबुद्धिमात्रप्रतिबन्धकतया पायाभावनिश्चयमतिबन्धकदारैव तत्रापि तस्योपयोगित्वसम्भवात्, परामर्शात् पूर्व वाधनिश्चयोत्पत्ती यच माब्दाद्यात्मकः परामर्भस्तत्र परामोत्तरं खौकिकवाधनिश्च- योत्पत्तौ च परामर्शस्य प्रतिबन्धकवासम्भवादिति समासः। इति श्रीमयुरानाथतर्कवागीश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्यद्वितीयखण्डरहस्ये परामर्मसिद्धान्तरहस्यं, सम्पूर्णमिदं परामरहस्यं ।

·सामान्यतः मपरिकरं अनुमानं लवयित्वा विशेषलक्षणार्थं [ ५२ ] अथ केवलान्वय्यनुमानं । तवानुमानं विविधं केवलान्वयि-केवलव्यतिरेक्य- न्वयव्यतिरेकिभेदात् । तत्रासद्विपक्षं केवलान्वथि, अथ केवलान्वय्यनुमानरहस्यं ॥ तद्विभगते, 'तचेति, 'अनुमान' अनुमितिकरण, 'विविध पैवि- ध्यवत्(), अनुमानविभाजकोपाधित्रयवदिति यावत्, अनुमानवि- भाजकोपाधिषयमनुमामवृत्तौति समुदितार्थः, तेन विभाजकोपा- , विध (1) थप च्यनुमान विविधं इत्यत्र विधप्रत्ययस्य उद्देश्यतावच्छेदकसम- नियत बस्तुमदन्यसंख्यादाचित्वं, तथाच अनुमानस्य पक्षवं साथ- याश्रयत्वसम्बन्धेन केवजान्वयित्व केवलव्यतिरकित्वान्दयशतिरेकित्य- गलधित्वसंख्यायाः साध्यत्वं केवलान्वयिभेद-केवलयतिरेकिभेदावय. व्यतिरेकिभेदान्धसममेदम्य प्रतियोगितासम्बन्धेन हेतुत्वं । प्रत्ययार्थान्तर्गतसमनियतत्वघटक व्याप्यत्वं व्यापकत्वञ्च खाश्रयात्रा यत्वसम्बन्धेन, वस्तुमदम्यत्वघटकवस्तुमत्त्वञ्च स्ववृत्तिव सममानाधि- करमखभिनत्तित्वोमयसम्बन्धेन, तादृशविशेषणदानेन विस्तार• यित्व केवलयतिरकिल्लान्वयव्यतिरेकित्वानुमानत्वरूप-सामान्यधम्म- गतचतुष्यत्वसंख्याव्युदासः, तादृशचतुख्यत्वसंख्यायाः उलोभय- सम्बन्धेन केवलान्वयित्वादिस्यवस्तुविशिष्टत्वात् । उतचतुय्यत्वसं- स्यायुदामामाचे अनुमान त्रिविधमितिवत् चनुमान चतुर्विधमिति विभागापत्तिरिति ध्येयं ।

·केवला नय्यनुमान। तथाहि केवलान्वयिनोऽभिधेयत्वस्य न विपक्षः अभिधानेऽनभिधाने च विपक्षत्वव्याघातात । अथ यथा आकाशशब्दाच्छब्दाश्रयत्वमनभिधेयमप्युपति- धित्रयवत्त्वस्येकचासत्त्वेऽपि न इति:(१) । ननु विभाजकोपाधीनां परस्परभेदविरहेण अयत्वमेवामिद्धमित्यत आह, 'केवलान्वयोति, 'केवलान्वयिपदं केवलादयिमाध्यकपरं, तथाच केवलान्वयिसाध्यक- केवलव्यतिरेकिसाध्यकान्वयव्यतिरेकिमाध्यकरूपाणं तादाम्यसम्बन्धेन अनुमानविभाजकोपाधीनां परस्परं भेदसत्त्वादित्यर्थः । यदा 'केवलान्वय्यादिपदं केवलान्वयिसाध्यकत्वादिपर), तथाच केवलान्व- यिमायकल-केवलव्यतिरेकिमाध्यकलान्वयव्यतिरेकिसाध्यकलरूपाणां श्रनुमानविभाजकोपाधीनां परस्परं भेदमत्त्वादित्यर्थः । केचित्तु मामान्यतः मपरिकरामनुमिति लचयित्वा विशेषल- क्षणार्थं तां विभजते, 'तचेति, 'अनुमान' अनुमितिः, 'विविध अनुमितिविभाजकोपाधिवथवती, शेषं पूर्ववदित्याहुः । केवलान्वयित्वस्य ग्रह एव केवलायिसाध्यकलमपि सुग्रहमि- त्यभिप्रेत्य केवलान्वयित्वमेव निरूपयति, 'नति, 'तत्र' केवलान्व- यिमाध्यकले, सप्तम्यर्थी विशेषणत्वं, 'अप्पदिपचमिति श्रमविपक्षो- (१) अनुमानविभागकोमाधित्रयत्वावछिन्ने अनुमानतित्वस्यावाधिन- त्वान्न क्षतिरिति भावः। (२) भावप्रधाननिर्देशात् केवलान्वयि पदम्य केवलापयियाध्यकत्लपरत्य- मिति समुदिततात्पर्य । 70 ·५५३ तत्वचिन्तामणौ हते, तथाभिधेयत्वविपक्षस्यानभिधेयत्वेपि पदादुप- स्थितिः स्यात्, एवञ्चाभिधेयत्वं कुतोऽपि व्याहत्तं धर्म- च व्यापारानुवन्धिनी ऽभाववान् यम्य तत्केवलान्वयौत्यर्थः । न च मिद्यमिद्धिव्याधान, अत्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदको यो धर्मः तदत्त्वं तेन रूपेए केवलान्वयित्वमिति विवचितत्वात् । तादृशधर्मावच्छिन्नमाध्यताक- त्वच्च केवलान्वयिमाध्यताकत्व, माध्यता विधेयता, स्वकरणकानुमितिविधेयतेति यावत्, तेन व्याप्यादिज्ञा- नरूपे अनुमाने वाच्यत्वादेरविधेयत्वेऽपि न चतिः, तथाचात्यन्ना- भावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मावच्छिन्नविधेयताकानुमितिकरणलं केवलान्वयिसाध्यकानुमानत्वमिति निष्कर्षः । अनुमितिविभागपने च माध्यता विधेयतैव तथाचात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकध- भावच्छिन्नविधेयताकानुमिति केवलावधिमाध्यकानुमितिसमिति निष्कर्षः। वाच्यतादेर्यतिरैकित्वधमदशायामपि नत्माध्यकं केवता- बयिमाध्यकमेव, वयादिरूपव्यनिरेकिमाध्यकन्तु कदाचिदपि न केवलाम्वविमाध्यकमिति भावः । (१) न च विपचपदस्थामावपरत्वेनापि पसन् विपक्ष यमावीयस्य तत् केवशान्वयि इति सामन्नम्ये विपक्षपदम्यामाववत्यरत्वं विपणमिति वाय। गगनामावम्य केवलान्वयित्वानुपपने गगनम्वरूपस्य तदा यम्य विद्यमानत्वात्, विपक्षपदम्याभाववत्परत्वे तु गमनम्यारति- पदार्थत्वात् गगनामानामाववतो न कुत्रापि सात्वमिति ।

·केवलान्वथ्यनुमानं । ५५५ त्वात् गोत्ववदिति चेत् । न। व्याहत्तत्वस्याव्यात्तत्वे व्यारत्तत्वमेव केवलान्वयि, व्याहत्तत्वे यतएव व्यायत्तं केचिन्तु वयादिसाध्यकसपि कदाचित् केवलान्वयिसाध्यकं यदा बन्वयसहचारज्ञानजन्यान्वयव्याप्तिज्ञानमात्रानुमितिः, वाच्यबादि- भाध्यकमपि कदाचित् केवलव्यतिरेकिमाध्यकं यदा व्यतिरेकसह- धारधमजन्यान्वयव्याप्तिज्ञानमात्रादनुमितिः, कदाचिच्चान्वय-व्यति- रेकिसाध्यकं यदा चोभयसहचारज्ञानेनान्वयव्यप्तिज्ञानादमितिः, न तु तदानौं केवलावधिमाध्यक, व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानञ्च न वाप्यनु- मितिहेतुः केवलव्यतिरेकिण्यपि व्यतिरेकसहचारेणान्वयव्यारेष यहात्, तथाच व्यतिरेकमहचारजानजन्यव्याप्तिग्रहाजन्यानुमितिकर- परत्वं केवलान्वयिसाध्यकानुमानत्वं, तादृशानुमितिलञ्ची केवलान्वयि- साध्यकानुमितिवं, व्यतिरेकसहचारज्ञानञ्चाभावादी माध्यादिप्रका- रकविलक्षणविषयताशालिज्ञान(२) तच्च केवलान्वयिन्यपि खएडशः प्र- मिझा धमरूपं प्रसिद्धं, व्याप्तिज्ञानमपि हेत्वादिरूपतावत्पदार्थाना(३) (१) व्यतिरेकसहचारज्ञानगन्यव्याप्तिग्रहामन्यानुमितित्वञ्चन्यर्थः। (२) तथाधादसाध्यामावसहचारज्ञानस्याप्रसिद्धत्वेऽपि वाच्यत्वादिसा. ध्यकस्थले घटाभावादी प्रतियोगितासम्बन्धन वाच्यत्वप्रकारकं धमरूपं व्यतिरेकसहचारधान सुप्रसिद्धमेवेति भावः। (६) तयाध हेतुविषयतानिरूपिताधिकरणविषयतानिरूपिततिलवि. घयतानिरूपितामावविधयतानिरूपितप्रतियोगिल विषयतानिरूपि. तामावविषयतानिरूपितसाध्यविषयतानिरूपिताधिकरणविषयता- ·પપદ वाचचिन्तामने व्यरत्तत्वं तदेव केवलान्वयौति धर्मात्वस्यानैकान्तिक- त्वास, एवमत्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्यात्यन्ताभावाप्रति- तथाविधपरसरोप पावगाविज्ञान, नेन यचाखण्डयाप्तिरममिट्टा नत्र नायाप्ति । एवमन्वयसहचारजानन्यव्याप्तिज्ञानाजन्यानुमिति- करएवं केवलयतिरेक्यनुमानत्व, तादृशानुमितिवञ्च कैवतव्यतिरेक्य- नुमितित्व, अवयमहचारजानजन्ययाप्तिग्रह-व्यतिरेकमहचारजान- अन्यव्याप्टिग्रहोभयजन्यानुमितिकरख अन्वय-व्यतिरेकानुमानव', तादृशानुमिनिस्वञ्च अन्वय-यतिरेक्यनुमितित्य, शेर्ष पूर्ववदित्या। तमत् । व्यतिरेकमहचारज्ञानम्य व्यानियहहेतवे मानाभावात्। छन्दय দিমিছিলবিদ্যনালিমিনটৱৰিয়ায়ালিয়ান ব্যাধি धानपदैन विवक्षयीय, तेन धूमवान् वडेरियादौ वङ्गिहमागाधि करणामावाप्रतियोगिधूमसामानाधिकाण्यरूमाखण्डव्याप्तरप्रसिदत्वे মি লংঘমালায় নিহত্য নষাগ্রহ্মান্তা नम्य न केवम्तान्वय्यनुमानत्वव्याधात इति ध्येयम् । (1) थम व्याप्तिग्रहम्य विधा निवेशे प्रयोजनविरहात् इन्वय-स्थति रेकोमयसहचारज्ञानमन्व्याप्तिधानजन्यानुमितिकरणत्व यतिरेकानुमानलमित्येव वलयमिति । (२) म चाचार्य्यमते धम्मिविशेषमन्तमाय व्यभिचारज्ञाने सहधारशास्य विरोधित्वात् भिचार धानविघटतया सहचारचाने व्यातिमाह तुत्वस्य युक्तिमततया कध व्यतिरेकमहधारधामस्य याति ग्रहहे. বৃন্দ মালামাল নি বাঘ। ধাবমাজমাউৰ ৰিীক্লিান্ত विरोध्यविषयकम्य सहचारशस्य निधारमानविघटकस्वाभावा. दिति निगपाभिप्राय ।

·केवलान्वय्यनुमान । ५७ योगित्वे अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वमेव केवलान्वयि, अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वे यन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोग्य- त्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तदेव केवलान्वयि । न चात्य- न्ताभावप्रतियोगित्वं व्यारत्तत्वञ्च नानेति वाच्यम्। यत्र साध्याभाववत्तित्वरूपयाप्तिज्ञानादनुमिनिस्तदनुमानस्य केव- लाचयि-केवलव्यतिरेक्युभयत्वापत्तेश सायाभाववदत्तित्वरूपव्याप्ति- जानं प्रति अन्वय-व्यतिरेकोभयमहचारजानस्यैवाडेतत्वात् । अन्ये तु वयादिमाध्यकमपि कदाचित् केवलान्वयिमाध्यकं यदा- म्वयव्याप्तिजानमाबादमुमितिः, वाच्यवादिमाध्यकमपि कदाचित् केवलव्यतिरेकि यदा व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानमाचादनुमितिः, कदाचि- सान्चय-व्यतिरेकि यदान्वय-व्यतिरेकोभयव्याप्तिज्ञानादनुमितिः, अषयव्याप्तिज्ञानवत् व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानस्याप्यनुमितिदेतत्वात् तथाच व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानाजन्यातुमितिकरणलं केवस्तान्वयिमाध्यकानुमा- नत्वं, नादृशानुमितिलच केवलान्वयिसायकानुमितित्वं, व्यतिरेक- व्याप्तिज्ञानञ्च माध्य तदभावादिरूपतघरकतावत्पदार्थानां तथा- विधपरस्परोपभेषावगाहिजानं, तेन यचाखण्डव्याप्तेरप्रसिद्धिस्तच नाण्याप्तिः, न वा केवलान्वयिन्यामिद्धिः खण्डाः प्रमिधा भ्रमरूपस्य नादृमनागस्य तथापि सम्भवात् एवमग्रेऽपि। अन्वयव्याप्तिगानाजन्या- मुमितिकरणलं केवलव्यतिरेक्यनुमानत्वं, तादृमानुमितिवच केवल- व्यतिरेक्यनुमिनित्वं, अचय-व्यतिरेकोभययाप्तिजानगन्यानुमिति- ·५५ तत्त्वचिन्तामयो अनुगतप्रतीतिबलेन गोत्ववत्तयोः सिद्धेः। तत्र न तावदव्याप्यत्त्वत्यन्ताभावः केवलान्वयी, तस्य प्रति- करणसं अत्रय-यतिरेक्यनुमानवं, तादृशानुमितिलञ्चान्वयव्यति- रेक्यनुमितिलमित्याः । अभिधेयवादी केवनानयिलवणं. सद्गमयति, 'तपाहीति, 'अभिधेयत्नस्य' गब्दशक्रिविषयत्वम्य, 'न विपक्ष इति नात्यन्ताभावा- धिकरणमित्यर्थः, 'अभिधान दति, अभिधेयत्वं यदधिकरणनिछा- त्यन्नाभावप्रतियोगितया अभिमतं तदधिकरणम्य 'अभिधाने' मन्दाक्रिविषयत्वे, 'विपक्षवव्याघातात्' अभिधेयत्वात्यन्ताभावाधि- करणलामिद्धेः, प्रतियोग्यभावयोरेकत्र सत्त्वामम्भवान्, 'अनभिधाने ।' गब्दमयविषयवापि, “विपक्षलव्याघातात्' अभिधेयत्वात्यन्ताभावा- धिकरपावामिद्धेः, वस्तुपदादरप्यमक्यतया वस्तुपदादिजानजन्यज्ञान- याप्यविषयत्वेनान्त्रोकलादित्यर्थः । 'अनभिधेयमपि' श्राकागपदा गयमपि', 'उपतिष्ठते' गादवोधविषयो भवति, 'अनभिधेयत्वेऽपि' वमुपदादिगम्पविश्यत्वेऽपि, ‘पदात्' वस्वादिपदान, 'उपस्थिनिः ( আন্ধামন্ত্রী হবি অনুষ্যনিমিদি গ্রাহ্মী- रको गोध, कदाचिद भदायोलोवाकारको बोधा, पर विधिहम्मविगिरे याकार पदम्य अलि किन्तु पाका पात् या आगम्य यदा पहम्मरूपयोपस्थितिः तदा नहमें बेव गाय बोध यत्र तात्पर्यम्।

·গলাম।
{
योग्यरिमोयत्यन्ताभायात् अत्यन्ताभावाप्रतियो-
নিয় কামযিলা। নাঘাষনায়াগনা-
বিসি মা মবিয়, সাখ লাশীকনমিনি গায়।
শসা বাঘা বিবি যাবেনঃ বিবাদ
মালামা লে , “যায়লি বাণ আম নিলে
মেধ, না জামায়ামাগ ঘানি সি যায়। মুন
সি বিদ্যালীমনিবাসিদেনিং, ঃ-
নয় -যখানে না মুসলিম যুগ যদি
খান, সাধাসিম বয়ামাহিত্যিক্ষ
স স বি সি । গান গামা অrি-
যাঘাত, সংঘ বষ্যমযম গুখি ম সদ্যবধি-
শিবাণিফেলাফালামশিয়ামিমোমি
যা আমি, বস ২ সীমাবিধি ল দিলিঃ, স স্বা
সমমানামিবিয়ালিয়ন্ধেরাঙ্গামীমাংসিসি-
সাইনােসরায়াখাল, ‘শষবিনি ঘনিৰবা ফুয়াদ,
(২) বরিশাল,
(২) যখম অনিবাধিক বিধিবিদ্যাযৗন্যালি-
যাসিলায় বাগান মালিথা করা
पम्य बगान व्यभिचार ग्यादती गुमधर्मस्यायचेदकत्यागी.
কা, যব, যথিম এ জিঘিনিষ্ঠামিনিযৗনি
বাংলার বাঙ্গাল হমিয়া।

·वत्वचिन्तामो शात्यन्ताभावः तस्य नाशस्य सर्वचात्यन्ताभावादिति वाच्यं । यत्र हि प्रतियोगिप्रागभावो वर्तते तवन अन्यया मिद्धमाधनशरणाय विशेषणताविपसम्बन्धावविच्याहत्त- सम्वैव माध्यतश नदेकच्यात् तेन मम्वन्धेन तत्र धर्मवरूपतोर्वि- रहानामनि म्यादिति)। 'यात्तवम्य अन्योन्याभावप्रतियोगि- तावचटकन्वरूपमाध्यम्य, 'चाहत' अन्योन्याभावप्रतियोगितार- शेदकबासीकारे, 'व्यावृत्तवमेव' अन्योन्याभावप्रतियोगितावद- कवरूप माध्यमर, 'देवनामयोति, अन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेद कन्वरूपमाध्याभावादित्यर्थ, 'व्याहत्तव इति अन्योन्याभावप्रतियो गितावकेटकलरूपय माध्यम्यान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकलाप व्यावृत्तवनाकार इत्यर्थ', 'यत एवंति यदधिकरणनितान्यो- न्याभावप्रतियोगितावकेटकमन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकलमि- त्यर्ष, 'तर्देव तदधिकरम्भेव, 'देवनावयोनि अन्योन्याभावनि- पोगिनावरे दकवरूपमाभ्याभावदित्यर्थः, 'अनेकान्तिकलादिति अन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकापे माध्ये नादुम्मायायिये- माभिमते प्रधिकरण वा मेकान्निवारियर्ष । भनु यदा- भावमनियोगितावदकरमाकामापत्तिनिहायोन्याभावप्रतियो- गितारदकमती न व्यभिचार' सप धर्मयाभावादिदम्बरमा दभामरे दभिधारमार, 'जमिति, कलापयोति योन्याभर प्रतियोगितापमाणभावादिष, पदम ( Awaketer पाठ म..

·केवलान्वय्यनुमान। तदत्यन्ताभावो वर्तते, तथाच नाशस्य प्रागभावो यत्र नाशप्रतियोगिसमानदेशे वर्तते तत्र कथं नाशात्यन्ता- योगिन एवान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकबनियमादिति भावः । तथाचात्यन्ताभावप्रतियोगिले एव धर्मलं व्यभिचारीति हृदयं । "अत्यन्ताभावप्रतियोगिव इति अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्यात्यन्ताभा- वंतियोगित्वे इत्यर्थः, 'यनिष्ठात्यन्ताभावप्रयोगौति प्रथमान्तं, अत्य- ताभावप्रतियोगिवं यदधिकरणनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगौति थोज- . ना, 'तदेव केवलान्वयौति तदधिकरणमेवान्योन्याभावप्रतियोगिता- वच्छेदकत्वरूपसाध्याभाववदित्यर्थः, अत्यन्ताभावप्रतियोगिन एवान्यो- न्याभावप्रतियोगितावच्दकत्वनियमादिति भावः । तथाच तदधि- करण एवं धर्मलं साध्यव्यभिचारि अत्तावत्यन्ताभावप्रतियोगित्वा- भावासम्भवेन नदधिकरणे वृत्तिमत्वरूपधर्मत्वस्थावश्याभ्युपेयत्वादिति घदयं । 'न चेति, 'व्यावृत्तव' अन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकलं, 'नानेति व्यक्तिभेदानानेत्यर्थः, तथाच चालनौन्यायेन निर्घटादि- निष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकौनृतघटादिनिष्ठान्योन्याभावप्र- तियोगितावच्छेदकलमेव तयोरिति न क्वापि व्यभिचार इति भावः । 'तयोरिति, अनुगतयोरिति शेषः । न च तयोर्कातिभेदादननुगतले. ऽप्यन्यन्ताभावप्रतियोगितावादिरूपविशेषणतावच्छेदकानुगमादनुग- तप्रत्यय इति वाच्यम् । तावता स्फुटव्यभिचारविरहेऽप्यप्रयोजकत्वा- दिति भावः । तक्षणस्याव्याप्तिमाशङ्कने, 'तति केवलावयिषु मध्य इत्यर्थः । 71 ·५६२ तत्वचित्तामको भावो वर्ततांतहि नाशस्य तत्र वृत्तिः स्यादिति चेत् । न। पूर्व तब नाशमागभावस्यैव सत्यादुत्तरकाले केचित्तु 'तत्र' तस्मिन् लक्षणे मतौत्यर्थः, इत्याहुः । मदरन् । अत्यन्ताभावाप्रतियोगिन एव केवलवयित्लादित्युत्तरपन्थस्य पुनरुत सापत्तेः । जेषः, 'मवैवेति, मागम्य "अव्याप्यरत्यत्यन्ताभावः अध्याप्यवृत्तिमयोगादेरत्यन्नाभाव', 'केवलान्चयो' मंयोगाभाववादिरूपेण केवलान्वयी, स्यादिति रोप, 'प्रतियोग्यच्चिने प्रतियोग्यधिकरणे, 'अत्यन्ताभावाप्रतियोगिन- ति, भवन्मत इत्यादिः, भवन्मते अत्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदक- तद्धर्मवत एव तद्धर्मरूपेण केपलाम्बयित्वादित्यर्थः । अव्याप्यन्तरमा गहने, 'नापीति वाच्य मित्यनेनाम्पयः, 'प्रायनान्यति पाय- नागभन्यो यो गुणदिनागमतदत्यन्ताभाव इत्यर्थः, केवमाययोति प्रतियोगिममवाय्यादिदेशमाचवृत्तिभिय- मात् नप च प्रतियोगिममवायिदेशयाभावादिति भावः । परति वाच्यमिनि रति भवता व* मक्यमित्यर्थः । न चैह भूतले घटाभ माएं नदानों पटकप ममित्यादिप्रतीतियानात प्रतियोगिममापि- दंगवा मनमादिदेशे ममये च यमस्य वर्तमामवात कपमाथ- সমস্যালার্বিশায়ামামা সব যানসিমমিনি যান। घटे रुपं नएं इत्यादिप्रतीतिमाविकप्रतियोगिममापिदम যালিসিন্ধবিমলাবিব সংবচ্ছাশা ও ও हैन ममन्यन मनमादिदो मामय वन वने मापदकता.

·केवनान्वय्यनुमान। आश्रयस्यैवाभावात्। नाय्याकाशान्ताभावः केवला- न्बयो, तस्यापि प्रतियोगिरूपात्यन्ताभावप्रतियोगि- सम्बन्धेनैव भूतलादिदेशवृत्तेः कालिकतयैव च समये वृत्तेरिति भावः । 'प्रतियोगिमागभाव इति तत्प्रतियोगिमागभाव इत्यर्थः । गदते, 'तहीति, 'नामस्य' श्राश्रयनाशजन्यगुणदिनागम्य, 'तच' प्रतियोगिसमवापिदेशे, 'पूर्वमिति प्रतियोगिममवाधिदेशमत्वदशा- यामित्यर्थः, इदमापाततः प्रागभावस्यात्यन्ताभावविरोधिले माना- भावान् नादृशगुणादिनाशोत्पत्तिपूर्वमेव तदत्यन्ताभावस्य प्रतियोगि- समयायिदेशे मत्त्वात, परमार्थतन्तु तद्यन्ताभावस्य सर्वच वर्तमान- बेऽपि प्रकाशात्यन्ताभाववत्प्रतियोगिरूपात्यन्ताभावप्रतियोगिवान केवानामयिलमम्भव इत्येव तत्त्वं । 'प्रतियोगिहपेति श्राकाशरूपे- त्यर्थ, 1 नवाकागम्याकागात्यन्ताभावाभावस्ये मानाभावः प्रमेयत्वं मानौति प्रतिवदाकागात्यन्ताभायो नास्तीति प्रतीतेरमिद्धनात् प्राकामात्यन्ताभावाभावम्यैवामिद्धेः। न चैवं घटादेरपि घटायन्ना- भावाभाववे मानाभाव रति वाच्यम् । घटवति भृतले घटायन्नाभावो मामोनि प्रतीनिधनाद्धदात्यन्ताभावाभाचे प्रमाणमिद्धे तघ माघ- वापटम्व तथालकायनात् । न च भृतनादावाकाणाधिकरणले मातोभनमादावाकागारयन्ताभावो नामोति मनोनेराकागाय- माभावाभावोऽपि प्रामाणिक पति वाघम् । नमानेरभावामारे মনিহাযিনামফল খায়নামাছিনা বা মান (९) 'पतियोगिहवामापति चागापामारे यति.

·પૂ तत्वचिन्तामणी त्वात् अभावात्यन्ताभावस्य भावत्वात् । अथाभावात्य- न्ताभावो न प्रतियोगिरूपस्तथासत्वन्योन्याभावात्य- घटावृत्तित्वं भ्राम्यतो घटे प्रमेयत्वं माम्तौति प्रतीतेः प्रमेयत्वात्यना- भावम्यापि मिद्यापत्तरित्यत आह, 'अभावाभावम्येति सावधारणं तदभावाभाववेत्यर्थः, ‘भावत्वात् तम्याभावम्य प्रतियोगित्वात, मथाचाकासम्याकाशाभावाभावत्वविरहे तत्प्रतियोगित्वमेवानुपपवं अभावविरहात्मत्वम्य मतियोगितारूपलात्, यदाजराचार्या: "प्रभा- वविरहात्मत्वं वस्तुनः प्रतियोगिता" इति भावः । एतच माचीन- मतानुमारेणोकं, वस्तुतस्तु स्वरूपमम्बन्धविशेषम्यैव प्रतियोगितारूप- तया श्राकाम्याकाथाभावाभाववाभावेऽपि प्रतियोगिलमभवान श्राकामाभावो नास्तीति प्रतीतेयामिद्धवादाकामाभावस्याभावे भाकागम्य तद्रूपत्वे च मानाभावः । एवं कालाधभावाभावोऽपि न काम्नादिः, मंयोगादियाधिकरणामम्बन्धावच्छिन्नद्रव्यत्वाभावाद्यभागे- ऽपि न प्यत्यादिः तदभाशभावम्यामिद्धेः इति मन्तव्यं । 'न प्रति- योगिरूप इति किन्यतिरिक्त इत्यर्थः, पाच प्रभावाभावलं न प्रतियोगियमिति भावः । ननु नापवादभावाभावः प्रतियोग्यतन बनिरिक इत्यत पाह, 'तथामतीति, 'मनियोगिममानदेश रति मंयोगादिमानन्धन घटादिमति देगे पटापन्योन्याभावो म स्यादि त्यर्थः, मादन्नाभायेन ममं म्यम्य विरोधादिति भावः। एताया- मतः, यषा पटारयन्नाभाराभावम्यातिरिकन्येऽपि कानिकविषयता- दिमा तानि भनमादी घटापभायोगाने प्रभागविता- ·केवलान्चय्यनुमान। પદ, न्ताभावः प्रतियोगिरूप इति प्रतियोगिसमानदेशो- ऽन्योन्याभावो न स्यादिति चेत् । न । अत्यन्ताभावा- विशेषेणैव तयोविरोधात् नथा घटाद्यन्योन्याभावाभावस्थ घटादि- रूपत्वेऽपि संयोगादिना घटादिमति घटाद्यन्योन्याभावो वर्तते तदाम्य-विशेषणताभ्यामेव जयोर्विरोधात् इति सुवचत्वात् । न च तथापि घटान्योन्याभावाभावस्य घटरूपत्वे घटे घटान्योन्याभावी नास्तौति प्रतौतिन स्यात् तादात्म्यसम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकत्वात् अन्यथा(१) घटे घट इत्यपि प्रतीत्यापत्तेरिति वाच्यम्। तादात्म्य- सम्बन्धस्य घटत्वावच्छिनत्यनियामकलेपि प्रतौतिबलात्(२) अन्यो- न्याभावात्यन्ताभावत्वावच्छिन्नत्तिनियामकत्वस्य सुवचत्वात् । वस्तुतस्तु यत्र प्रतियोगिनो नाना प्रतियोगितावच्छेदकधर्मश्चैकस्तत्र प्रति- योगिनां नान्योन्याभावाभावत्वसम्भवो गौरवात् किन्तु प्रतियोगिता- वच्छेदकरूप एव तदभावः। न चैवं यत्र प्रतियोगिनी नानात्वं प्रतियोगितावच्छेदकश्चक्रस्तात्यन्ताभावाभावस्थापि प्रतियोगिरूपत्वं न स्यात् लाघवात् खाययात्मकपरम्परामम्बन्धेन प्रतियोगिताव- च्छेदकस्यैव नयालौचित्यादिति वाच्यम् । स्वाश्रयात्मकपरम्परामम्व- धेन घटवादेरेव घटात्यन्ताभावाद्यभावरूपवे घटशून्यदेणे घटा- (५) तादात्म्यस्य वृत्तिनियामकत्व इत्यर्थः। (२) घटे घटान्योन्याभावो नास्तीवि प्रतीतिसामर्थ्यात् तादात्म्यसम्बन्धस्य घटान्योन्याभावात्यन्तामावत्वावच्छिन्नत्तिनियामकर्व न तु घटत्वा- वच्छिात्तिनियामकत्वं घटे घट इति प्रतीतेरसिद्धेरिति ।

·तत्त्वचिन्तामणौ त्यन्ताभावः प्रतियोग्येव अन्योन्याभावात्यन्ताभावस्तु प्रतियोगिहत्तिरसाधारणो धर्म इति । इति श्रीमहङ्गेशपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणौ अनुमानास्यद्वितीयखण्डे केवलान्वय्यनुमानपूर्वपक्षः । त्यन्ताभावात्यन्ताभावो नाम्नौति प्रतीत्यनुपपत्ते (१) तादात्म्यानि- रिकवृत्त्यनियामकमम्पन्धम्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वात्, किञ्च तादाम्यमम्बन्धम्यान्योन्याभावाभावत्वावच्छिन्नघटनिष्ठघटवृत्तिवनि- यामकवे तादृशत्तितामादायैव तादाम्यमम्बन्धन घटो घटवृत्ति- रिति घटलधर्मितावच्छेदककघटविशेयकप्रतीते घटे घटवत्तियां- सम्म प्रमावापत्तेवारत्वात, अतएवाधिकरणस्वरूपाभाववादिमतम प्यपात इत्येव तत्त्व । अत्यन्नाभावात्यन्ताभाव इति तथाचात्यन्ताभा- वष्य प्रतियोगित्वमभागभाववमिति भाव । प्रतियोगिवृत्तिरमाधा- रण पनि प्रतियोगितावच्छेदकधर्म इत्यर्थः, इति माम्प्रदाधिका । मयाम्न प्रतियोगिवृत्त्यमाधारणधर्ममाघमेवान्योन्याभावात्यना- भाव न तु नियमन प्रतियोगितावधेदकमेव । म चैव कम्युयो- वादिमत्त्वादीनां घटादिवृत्तिपादीनाच अन्योन्याभावाभावत्याग घटान्योन्याभावपई नेपामपि पहो म हादिति वाच्यम् । घटा (१) नपाप घटायतामाताभावम्य मायामकपरम्परामम्वन्येन घटत मारपम्य नाममरम्मगसम्बन्गाभाव एव घटादितामायामानामा ম যায়নি নাগমালিঘামলাকিব पीमियाभारादिति भार ।

·केवलान्वय्यनुमान। ५८० न्योन्याभावग्रहस्य घटान्योन्याभावात्यन्नाभावत्वप्रकारेण ग्रहे घट- खग्रहे च प्रतिवन्धकतया कम्युग्रौवादिमानित्यादिग्रहे बाधका- भावात् । न च घटलवत्ताज्ञानवत् कम्युग्रीवादिमचादिग्रहस्थापि घटभेदग्रहप्रतिवन्धकलापत्तिः तम्य घटभेदाभावरूपत्वादिति वा- च्यम्। तदभावत्वप्रकारकज्ञानस्यैव तदत्ताज्ञानं प्रति प्रतिवन्धक- वात् अन्यथातिप्रसङ्गात) घटत्वादिज्ञानस्य तु स्वातन्त्र्येणैव प्रति- बन्धकलात् । न च तथापि कम्युग्रीवादिमत्त्वग्रहस्य नदभाववत्त्वग्रहे प्रतिबन्धकत्वात् घटबावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य च नथात्वात् तत्सत्त्वे कथं ग्रह इति वाच्यम् । तस्य तदभावत्वप्रकारकग्रहं प्रत्येव प्रति- बन्धकत्वात् श्रयन्तु घटभेदत्वप्रकारक इति। न च स्वरूपतो यहत्ता- ज्ञानं यदमाववत्ताज्ञानप्रतिवन्धकं तदेवाभावाभावः, कम्युग्रीवादिम- त्यादिकच न तथेति वाच्यम् । श्रप्रयोजकत्वात् । न च कम्बुग्रीवादि- मत्त्वादीनां प्रतिव्यक्रिभिन्नानां अनन्तम्पादौनाचान्योन्याभावाभाव- स्वकपनमपेक्ष्य लाघवात् प्रतियोगितावच्छेदकस्य घटत्वस्यैव तथात्वं कल्यते इति वाच्यम् । तथापि कम्युग्रीवादिमत्त्वाद्यवच्छिन्नान्योन्या- भावाभावत्वस्थ घटत्वादौ दुर्वारत्वात् प्रतियोगितावच्छेदकापेक्षया घटवाय लघुत्लात् । न च कम्बुग्रीवाद्यवच्छिन्नान्योन्याभाव एवा- पमिद्ध इति वाच्यम् । तदनङ्गीकारेऽपि तदेकत्वाद्यवच्छिन्नान्योन्या- (१) तहत्ताग्रह तदभावत्वेन तदभावग्रहस्यैव प्रतिबन्धकत्व इति नियमा- भावे प्रमेयत्वेन तदभावग्रहोऽमि तचाग्रहे प्रतिबन्धकः स्यात् इत्ये- वातिप्रस इति ।

·तत्वचिन्तामणी त्यन्ताभावः प्रतियोग्येव अन्योन्याभावात्वन्ताभावस्तु प्रतियोगिरतिरसाधारण धर्म इति । इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानास्यदितीयखएडे केवलान्वय्यनुमानपूर्वपक्षः । त्यन्ताभावात्यन्नाभावो नाम्तौति प्रतीत्यनुपपत्तेः(१) तादाम्याति- रिकवृत्त्यनियामकमम्बन्धम्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वात्, किञ्च तादाम्यमम्बन्धम्यान्योन्याभावाभावत्वावच्छिनघटमिष्ठघटत्तिवनि- यामकवे तादृभत्तितामादायव तादाम्यमम्बन्धेन घटी घटत्ति- रिनि घटवर्मितावच्छेदककघटविशेयकातीतः घटे घटनिया- गम्य प्रमावापत्तेढुंवारत्वात्, अतएवाधिकरणस्वरूपाभाववादिमनम प्यपान रत्येव तत्वं । 'अत्यन्ताभावात्यन्ताभाव इति तथाचात्यन्तामा वस्य प्रतियोगित्वमभावभावत्वमिति भावः । प्रतियोगिन्तिरमाधा- रण पनि प्रतियोगितावच्छेदकधर्म रत्यर्थः, इति माम्प्रदायिकाः । मच्याम्न प्रतियोगित्यमाधारणधर्ममाचमेवान्योन्याभावात्यन्ता- भावः न तु नियमतः प्रतियोगितावधेदकमेव । न चैवं कम्यो- वादिमवादीमा पटादिवृत्तिकपाढीमाच अन्योन्याभावाभाववान् घटान्योन्याभावपई तेपामपि यही न स्यादिति वाच्यम् । घटी ·केवलान्वय्यनुमान। न्योन्याभावग्रहस्य घटान्योन्याभावात्यन्ताभावत्वप्रकारेण ग्रहे घट- खग्रहे च भनिबन्धकतया कम्वुनौवादिमानित्यादिग्रई बाधका- भावात् । न च घटत्ववत्ताजानवत् कम्युग्रौवादिमत्त्वादिग्रहस्यापि घटभेदग्रहप्रतिवन्धकलापत्तिः तस्य घटभेदाभावरूपलादिनि वा- यम् । तदभावत्वप्रकारकज्ञानस्यैव तदत्ताज्ञान प्रति प्रतिबन्धक- खात् अन्यथातिप्रसङ्गात(१) घटलादिज्ञानस्य तु स्वातन्त्र्येणैव प्रति- बन्धकत्वात् । न च तथापि कम्युयौवादिमत्त्वग्रहस्य तदभाववत्त्वग्रहे प्रनिवन्धकत्वात् घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य च तथात्वात् तत्सत्त्वे कथं ग्रह इति वाच्यम् । तस्य तदभावत्वप्रकारकग्रहं प्रत्येव पति- बन्धकत्वात् अयन्तु घटभेदत्वप्रकारक इति। न च स्वरूपतो यदत्ता- ज्ञानं यदभाववत्ताजानप्रतिवन्धकं तदेवाभावाभावः, कम्युयौवादिम- सादिकञ्च न तथेति वाच्यम् । श्रप्रयोजकत्वात् । न च कम्युग्रौवादि- मत्त्वादीनां प्रतिव्यक्तिभिन्नानां अनन्तरूपादीनाञ्चान्योन्याभावाभाव- त्वकन्पनमपेक्ष्य लाघवात् प्रतियोगितावच्छेदकस्य घटत्वस्यैव तथावं कल्यते इति वाच्यम्। तथापि कम्बुग्रौवादिमत्त्वाद्यवच्छिन्नान्योन्या- भावाभावत्वस्य घटत्वादौ दुरित्वात् प्रतियोगितावच्छेदकापेक्षया घटवस्य लघुत्वात् । न च कम्बुग्रीवाद्यवच्छिन्नान्योन्याभाव एवा- ममिद्ध इति वाच्यम्। तदनङ्गीकारोऽपि तदेकत्वाद्यवच्छिन्नान्योन्या- (१) तहत्ताग्रहे तदमावत्वेन तदभावग्रहस्यैव प्रतिबन्धकावं इति नियमा- भावे प्रमेयत्वेन तदभावग्रोऽपि नहत्ताग्रहे प्रतिवन्धकः स्यात् प्रत्ये- दातिप्रसा इति।

·मर्वचाभावाभाव, म चान्योन्याभावस्य तादाम्य अत्यन्ताभावस्थ ५४ तत्त्वचिन्तामणौ भागभावलस्य तत्ममनियनपरिमाणव्यक्तौना दुर्वारत्वात् । न र प्रतियोगितावच्छेदक विना धर्मान्तरस्य ग्रहे अन्योन्याभावाभाव- व्यवहाराभावान्न तस्य तदभावत्वमिति वाच्यम् । धर्मान्नरखान्यो- न्याभावाभावत्वेन ग्रहदशाया तदग्रहेऽप्यन्योन्याभावाभावव्यवहारात प्रतियोगितावच्छेदकम्यान्योन्याभावाभावत्वमविदुष प्रतियोगिता- वच्छेदकवत्त्वग्रहेऽप्यन्योन्याभावाभावव्यवहाराभावात् तस्माद्यच प्रति- योगितावच्छेदकधर्मालघ स एव नवान्योन्याभावाभाव , यत्र प्रति- योगितावच्छेदकापेक्षया धर्मानार लघु तत्र तदेव नदभावाभाव, यत्र च प्रतियोगितावच्छेदकधर्माधर्मान्तरञ्च लघु नत्र उभयमेव तथेति विषयविभाग , मूले 'प्रतियोगिवृत्तिरसाधारणधर्म इत्यस्य प्रतियोगिन्तिलघुधर्म इत्यर्थ इति प्राड । मिथाम्न स्वप्रतियोगिनिरूपितवपतियोगितावच्छेदकसम्बन्ध एव मोगादि, यत्किञ्चित्मयोगवनि सयोगमम्बन्धमामान्यावच्छिन- घटाभावाभावप्रत्ययापत्तिवारणाय स्वप्रतियोगिनिरूपितत्व सम्बन्ध विशेषण, प्रतियोगितारच्छेदकतानियामकमम्बन्धन च तस्याभाव विरोधितया ने मम्बन्धान्तरेण प्रतियोगितावच्छेदकमम्बन्धवति अभावविलयप्रमह , अन्ययात्यन्ताभावाभावम्य प्रतियोगिरूपत्वेऽन्यो- न्याभावाभावम्य र प्रतियोगिवृत्त्यमाधारणधर्मरूपत्वेऽनुगतानतिप्रम- कोलमम्मदात् भावाभावत्वप्रकारकयहदायां केवलप्रतियोगिता- ववेदकमम्पन्धमानेऽप्यभावाभावव्यवहारात् तदग्रहदशायर्या तत्र प्रतियोग्याटिरहेऽप्यभावाभावस्याहारविरक्षान, स्वरुपेण यदत्ता ·केवनान्वयनुमान। ५६ ज्ञानमभावज्ञानप्रतिवन्धकं तदेवाभावाभाव इति नियमे च माना- भावात् । न चैवं संयोगादिव्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक- व्यवाभावादीनां स्वप्रतियोगिनिरूपितस्वप्रतियोगितावच्छेदकसम्ब- धापसिया नदभावविलयमसङ्गदति वाच्यम् । तादृगद्रव्यत्वाभावा- दीनामभाव एव मानाभावात्, यस्य हि प्रभावाभावः प्रामाणिकस्त- दौयाभावस्यैव प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धरूपत्वकल्पनादित्याजः। नदसत् । खवघटितत्वेनार्यानुगमस्थासम्भवात् गन्दानुगमस्याकिञ्चि- करवात् । किञ्चाभावाभावस्य स्वप्रतियोगिनिरूपितखप्रतियोगिता- वच्छेदकसम्बन्धरूपवे समवायसम्बन्धावच्छिनरूपाभावाभावस्य रूप- निरूपितसमवायरूपतया समवायावच्छिन्नरूपात्यन्ताभावाभाववान वायुरित्यपि प्रत्ययः स्यात् रूपनिरूपितसमवायस्य समवायानति- रिक्ततया वाय्यादावपि तत्मत्त्वात्, एवं संयोगसम्बन्धावच्छिन्नघटा- धभावाभावस्य घटसंयोगादिरूपतया तादृशघटाभावाभाववान् घर- इत्यपि मत्ययः स्यात् खसंयोगस्य स्वस्मिन्नपि मत्वात् । न च खमतियोगिनिरूपितत्वविशिष्टखप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धोऽभावा- भाव इति वाच्यम् । विशिष्टस्यानतिरिकतया नद्दोषतादवस्यात् । न च यथा रूपनिरूपितममवायस्य समवायानतिरिकत्वेऽपि रूप- निरूपितलविशिष्टसमवायत्वावच्छिन्नतदाधारत्वस्य वाय्वादावभावा- दूपनिरूपितसमवायवान् वायुरिति न प्रत्ययः यथा वा विशिष्ट- मत्त्वाभावाभावस्य विशिष्टसत्त्वस्य पत्त्वानतिरिक्रत्वेऽपि विशिष्टसत्त्वा- भावाभावत्वावच्छिन्नतदाधारत्वस्य गुणादावभावात् विशिष्टमत्त्वा- भावाभाववान् गुण इति न प्रत्ययः तथा समवायसम्बन्धावच्छिन्न- ·५०० तत्वचिन्तामणी रूपाभावाभावलावच्छिन्वरूपसमवायाद्याधारवस्य वाय्वादावभावा* नोकप्रत्यय इति वाच्यम् । तथा मति मर्वेषामेवाभावानामभावस्थ गगनाभावस्वरूपत्वसम्भवेनाननुगतप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धरूपता भ्युपगमस्थान्याय्यत्वात् । अथ समवायावच्छिन्नरूपाद्यभावाभावस्य गगनाभावरूपले तादृशरूपाभावाभावोधिशेषणताविशेषेण वायु त्तिरित्यपि प्रत्ययः स्यात् न स्याच तादृशरूपाभावाभावो न विशे- घणताविशेषेण वायुदृत्तिरिति प्रत्ययः गुणाधन्यवविशिष्टयत्ताया- गुणादित्तिववत् विशिष्टम्याननिरिकतया तादृशरूपाभावाभावव. विशिष्टस्यापि वाबादौ वृत्तः, एवं संयोगादिसम्बन्धावच्छिनघटाभा- वाद्यभावस्थापि गगनाभावस्वरूपत्वे तादृशघटाभावाभावो घटवृत्ति- रित्यपि प्रत्ययः स्यात् न स्याच तादृशघटाभावाभावो न घटवृत्ति- रिति प्रत्यय रति चेत्, सन्ममिदमापत्तिदान,(७ प्रतियोगिनिरूपि- नप्रतियोगितावच्छेदकभम्वन्धरूपत्वेऽपि विशिययानतिरिकतया मम वायसम्बन्धावच्छिन्नरूपाभावाभावत्व-संयोगभमन्धावच्छिनघटाभावान भावत्वविभिष्टम्य रूपधमवाय-घटसंयोगादेवीयु-घटादावपि मृत्तेः। म तवापि विमिष्टमत्ताभावाभावस्य विशिष्टमत्तारूपवे विशिष्टम- ताभावाभावो गुणवृत्तिरिति प्रत्ययः स्यात् न स्याच विशिष्टमत्तामा वाभावो न गुणवृत्तिरिति प्रत्ययः विगिएस्थानतिरिकवादिति वायम् । एत्वात्। सर्वेषामेव विमियाभावानां प्रभावस्य गगनाभा- वरूपत्वे विशिष्टमत्ताभादाभावोजात्यादित्तिरित्यादिप्रत्ययापत्तैः (दुन्यमिदमापादनमिति ।

·केवलान्वय्यनुमान। खोकरणौयं वा तादृशमतीत्यापत्तिवारणाय(१) अवच्छेदकतासम्बन्धेन गुणाद्यन्यत्व-मत्तयोः सामानाधिकरण्यस्य समवायसम्बन्धेन द्रव्य- बस्यैव वा विशिष्टमत्ताभावाभावत्वं न तु विशिष्टसत्त्वस्येति न कि- चिदेतत् । इति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागीगविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्यदितीयखण्डरहस्ये केवलान्वय्यनुमानपूर्वपचरहस्यं । (1) तादृशप्रतीत्यप्रतीतिवारवायेति ।

·अथ केवलान्वय्यनुमानसिद्धान्तः । उच्यते। वृत्तिमदत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं केवलान्व- यित्वं, आकाशात्यन्ताभावो यद्यपि प्रतियोगिरूपात्य- न्ताभावप्रतियोगी तथापि स न वृत्तिमानित्याकाशा त्यन्ताभाव एव केवलान्वयी, तथा प्रमेयत्वाभिधेयत्वादि अथ केवलान्वय्यनुमानसिद्धान्तरइस्यं । 'वृत्तिमदिति वृत्तिमान् योऽत्यन्ताभावम्तदप्रतियोगित्वमि- त्यर्थः, श्राकामात्यन्ताभावेऽव्याप्तिमुद्धरति, 'आकामात्यन्ताभाव- एवेति श्राकामात्यन्ताभावोऽपीत्यर्थः, आकाशात्यन्ताभावः केवला- न्ययेवेति युक्रमेण वा अन्वयः। प्रमेयवादी लवर्ण सद्गमयति 'तयेत्यादिना । ननिदानी आकाशमिह दिग्याकागमिति प्रती- तिवलादाकागस्यापि काल-दिनिरूपितविशेषणतया वृत्तिमत्वान श्राकागात्यन्ताभावे नथाप्यव्याप्तिः। न च वृत्तिः संयोगः मम- वायोवा विवक्षित इति वाच्यम् 1 घटादेरपि केवलावयित्वापत्ते । म च काम्ल-दिनिरूपितविपणतातिरिक्रमम्बन्धेन वृत्तिमत्त्वं विव- चिसमिति वायम् । तथापि मयोगादिव्यधिकरणमम्वन्धाव- छिपव्यत्वात्यन्ताभावादावव्याप्तस्तम्य प्रतियोगिरूपतामहत्तिम ·केवलान्वय्यनुमान। ५७३ केवलान्वयि त्तिमतोऽत्यन्ताभावस्थाप्रतियोगित्वात् । न च प्रमेयत्वं प्रमाविषयत्वं तच्च न केवलान्वयि प्रमा- याविषयत्वस्य चाननुगमादिति वाच्या प्रमात्वमेव हि परम्परासम्बन्धात् घटादौ प्रमेयत्वमनुगतं प्रमाजाती- दत्यन्ताभावप्रतियोगिलात् अध्याप्यत्यत्यन्ताभावेऽच्याप्तेश्च । न च वृत्तिमत्पदेन निरवच्छिन्नत्तिमत्त्वं विवचितमतोनाव्याप्यवृत्त्यत्य- न्ताभावेऽव्याप्तिः न वाकाशाभावादौ मंयोगादिव्यधिकरणसम्बन्धाव- छिन्नद्रव्यत्वात्यन्ताभावादौ चाव्याप्तिः उकयुतया तदत्यन्ताभावस्यैवा- मिद्धेरिति वाच्यम् । तथापि कालिकसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताके गोवादेः कालिकाव्याप्यत्तेरभावेऽव्याप्तेः गोलादेः समवायसम्बन्धे- नानवच्छिवत्तिमत्त्वादिति चेत् । न। प्रतियोग्यनधिकरणे वृत्ति- मत्त्वस्य दृत्तिमत्पदेन विवक्षितवात् श्राकागात्यन्ताभावाभावादेः प्रतियोग्यनधिकरणम्यैवाप्रमिलान्नाच्याप्तिः। न चैवं ममरायसम्मन्धे- नापि जानादः कालिकसम्बन्धेनापि गगनाभावादेय केवलान्वयि- लापत्तिः ममवायसम्बन्धावच्छिन्नज्ञानाद्यभावस्य कालिकसम्बन्धाव- छिन्नगगनाभावाभावम्य च प्रतियोग्यनधिकरणाप्रमिद्धेः(१) इति वाच्यम् । यत्सम्बन्धेन प्रतियोग्यनधिकरणे दृत्तिमतोभावस्थापति- योगित्वं तेन सम्बन्धेन केवलावयित्वमिति विवक्षितसात् । मप नपापि नादाम्यमम्बन्धन प्रमेयादेः केवलापयित्वानुपपत्तिः (0 तथाच विषयतासमन्धेन ज्ञानस्य विशेषयताविषेष गगनामावस्य चयर्वत्र सत्वमिति मावः।

·५० तत्वचिन्तामणौ यविषयत्वं वा। तथापि केवलान्वयिनि सन्देहाभावात् कथमनुमितिः, प्रमेयत्वमच वर्तते न वेति संशयश्व न प्रमेयपक्षकः किन्तु प्रमेयत्वपक्षको भिन्नविष- चालनौन्यायेन सर्वस्वैव प्रमेयस्य तादात्म्यसम्बन्धन प्रनियोग्धनधि- करणे वर्तमानस्थाभावस्य प्रतियोगित्लादिति वाच्यम् । तादृश भावस्य प्रतियोगितानवच्छेदको यो धर्मस्तद्वत्वं तेन रूपेण तत्सम्बन्धेन केवलावयित्वमिति विवक्षणात्, इत्यञ्च प्रतियोग्यनधिकरणत्वं प्रति- योगितावच्छेकावच्छिन्नामधिकरणवमेव वक्रव्यं न तु प्रतियोग्य- नधिकरणत्वमा तथा मति द्रव्यभेद-गुणभेदयोरन्यतरवरूपेण केवलावयित्ववदुभयत्वरूपेणापि केवलान्वयित्वापत्तेः । नवं विरुद्ध योरपि दिलेन केवलान्बयित्वापत्तिः नदवचित्राधिकरणानिया नदवच्छिन्नाभावम्य प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणदृत्ति- मत्त्वस्यामम्भवात् समवायादिना प्रमेयवादेर्गगनादेय केवला वयि- वापत्तिः ममवायावच्छिवप्रमेयत्वाभावादेस्तादृशगगनाभावादेश ममवायसम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणाप्रमिद्धे- रिति वायम् । तत्सम्बन्धेन नद्धर्मावचित्रवति येन केनचित्सम्बन्धेन मम्वन्धित्वे सतीत्यनेनापि विशेषणन्, इत्यश्चममवायादिसम्बन्धन विह घटव-पटबोभयत्वावच्छिन्नवतस्तत्सम्बन्धन प्रमेयत्वत्व-गगनवापछि- घडतयाममिद्धवानातिव्याप्तिः विशेषताविशेषेण वर्तमानस्य घटब- पटवाद्यभावयेत्र विशेषणताविशेषणावर्तमानथापि गगनादेः विशेष- ताविरोपमम्बन्धन प्रमेयत्वादिरूपेण केवन्नावयित्वमिटमेव, नदनन्ः ·केवलान्वय्यनुमान । ५७५ यकः,प्रमेयत्वपक्षकेचास्तित्वसाध्यस्यान्वय-व्यतिरेकित्वं तथाच घटः प्रमेयो न वेति संशया सग्यते स च नाल्येव । अथ पक्षः साध्यवान्न वा पक्षे साध्यमस्ति नवेति संशयौ समानविषयकावेव तदस्यास्यस्मिन्निति पगमे तु येन केनचित्सम्बन्धन इत्यपहाय तत्सम्बन्धेनेति वक्तव्य(३) । मचैवमपि श्राश्रयनाशजन्यगुणादिनाशात्यन्ताभावेऽव्याप्तिस्तदवस्यै- वेति वाच्यं । प्रागभावस्यात्यन्ताभावविरोधिल्वे मानाभावात् प्रति- योगिरमवायिदेशेऽपि तादृशनामात्यन्ताभावोवर्तत एवेत्यभिप्राया- दिति न कोपि दोषः। मोन्दडोपाध्यायानु(१) अन्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्म- वत्त्वं केवलान्वयित्वं अन्योन्याभावोव्याप्यत्तिरेवेति नाव्याप्यत्यत्यन्ता- भावेऽव्याप्तिः धर्मवीपादानान्नाकामेऽतिव्याप्तिरित्याहुः। तदसत्। विषयतया ज्ञानस्य केवलान्वयित्वानुपपत्तेः समवायेनान्योन्याभावस्थ प्रतियोगितावच्छेदकलात् केवलाम्वयितावच्छेदकसम्बन्धेन अन्योन्या- भावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वोक्तावपि तादाम्येन मेयसामान्यस्य केव- लान्वयित्वानुपपत्तिः चालनौन्यायेन सर्वेषामेव मेयानां अन्योन्या- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वादित्यास्तां विम्तरः । यथाश्रुनाभिप्रायेणशकते, 'न चेति, 'प्रमाया इति दृष्टा- (१) मन्तव्यमिति का। (२) उपाध्यायान्विति ख. ग. घ.१०॥

·वावचिन्तामणौ मतुपोविधानादिति चेत्। न। विशेषण-विशेष्यभाव- भेदेनार्थभेदात्। मैवं । य एव हि संशयः पक्षे साध्य- सिद्दिविरोधी स एवानुमानाङ्गमावश्यकत्वात् लाघ- - न्तार्थ, प्रमाव्यकयो यया पुरुषभेदेन विभिवास्तया विषयखरूपस्य तद्विषयत्वस्यापि विषयभेदेन विभिन्नलादित्यर्थः, तथाच पाचनी- न्यायेन मर्कामामेव प्रमाविषयत्वव्यझौनां नादृशात्यन्ताभावप्रनित्वान् न केवलावयित्वमम्भव इति भावः । 'प्रमात्वमेवेति, परम्परामम्बन्धान' खाश्रयविषयत्वरूपमम्बन्धात्। न च प्रमात्वमपि विषय-प्रकारभेदेन' अननुगतमिति वाच्यम्(र)। प्रकृते प्रमात्वपदेनानुभवत्वम्य विवक्षितवा- दिनिभावः। ननु प्रमेयत्वस्य परम्परामम्बन्धन प्रमावरूपत्वे प्रमेत्येव धीः म्यान्न तु प्रमेयमिति मम्वन्धम्य प्रकारवासम्भवादित्यत पाइ, 'प्रमा- जानौति प्रमालाश्रयविषयत्वमेवेत्यर्थः । म चैवं उकदोपतादवस्थ्य सक्षणम्यानवच्छेदकघटनाया अावश्यकत्वेन प्रमाविषयत्वस्थाननुगत- न्येऽपि प्रमाविश्यत्वत्वधर्मग्यानुगतम् तादृशाभावप्रतियोगितान- वोदकपादेव महणमहरितिभावः । वमुतम विषयताया जाम- नरूपस्येम भगरतोऽम्मदादेयोगिनां वा मविषयकामायनेमादि- (२) प्रमात्मसम्मन्धादिति स्व. ग... (२० विद्या प्रकारभेदेनायाः। (२) शरियताराममाय बियिनि- मिततामतावमिति मारः।

·केवलान्द य्यनुमान! वाच न तु समानविषयकत्वमपि तव तन्त्रं गौरवात् प्रमेयत्वं घटनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि न वेति संशयश्च घयत्वस्यानुगतस्यैव प्रमेयत्वरूपतया यथाश्रुतलक्षणमपि तत्र सम्भवति, एतेन सकलप्रमाविषयत्वमाधारणस्य प्रमाविषयत्वत्वस्यैकम्यानभ्युप- गमेऽपि न चतिरिति मन्तव्यम् । साध्यसन्देहः पवतेत्यभिप्रायण शकते, 'तथापीति, 'सन्देशभावादिति साध्यसन्देहाभावादित्यर्थः, साध्याभावस्याप्रमिद्धेरिनि भावः। 'कथमनुमितिरिति, तथाच केवला- न्वयिसाध्यकानुमितेरप्रमिद्धत्वात् तादृशानुमितिकरणत्वरूपस्य तादृ- भानुमितित्वरूपस्य वा केवलान्वयिमाध्यकत्वस्य कथं विभाजकता- वच्छेदकत्वमिति भावः । ननु तत्रापि प्रमेयलं श्रच वर्तते न वेत्या- कारकः सन्देहः सम्भवतीत्यत श्राह, 'प्रमेयत्वमिति, 'न प्रमेयपचकः' न प्रमेयविशेय्यकः, "प्रमेयत्वपक्षकः प्रमेयत्वविय्यकः, "भिनेति वृत्तित्व तदभावप्रकारक इत्यर्थः, स च न प्रयोजकः पक्षविषयक- माध्यसन्देहस्यैव पक्षतारूपत्वादिति भावः। ननु माम्तु घटादिपतक- प्रमेयत्वादिमायकानुमिनिस्तथापि प्रमेयत्वादिपरक-घटादिवृत्तित्व- साध्य कानुमितिः सम्भवत्येव मेव केवलापथिमाध्यकानुमितिः प्रसिद्धे- व्यत आह, 'प्रमेयवेति, 'अस्तित्वसाध्यस्य' घटादित्तिलमाध्यम्य, यथाश्रुते अस्तित्वस्य कालसम्बन्धित्वरूपस्य केवलान्वयित्वादसङ्गतः, 'माध्यमिद्धिविरोधौति माध्यमिद्धिप्रतिवध्य इत्यर्थः, साध्यसिद्धिष्तो- विरधोऽस्थास्तौति व्युत्पत्तेः, 'श्रावश्यकत्वादिति माध्य-तदभाव- प्रकारक-पदविशेयकमंशयत्वमात्रेण नानुमित्यङ्गता श्राहार्यसंशय- 73 ·तत्त्वचिन्तामणे घटः प्रमेय इति साध्यसिद्धिविरोधी भवत्येव । यहा संशययोग्यतैवानुमानाङ्ग संशयस्य तदानीं विनाशात्। स्वोत्कटदोषाधीनसंगयम्य चानुमित्यप्रतिबध्यत्वेन तदविवाभावान् तथाच माध्यमिद्धिप्रतिवध्यत्वमपि विशेषणं दयमित्यावस्यकत्वात् लाघवाच्च तेनैव रूपेणागनेत्यर्थः, 'ममानविषयकलमपीति समान- विशेष्यक-भमानप्रकारकत्वमपौत्यर्थः, 'गोरवादिति साधमिद्धि- प्रतिवध्यत्वप्रवेसम्शवश्यकत्वेन गौरवादित्यर्थः, तथाच मेयत्वं घटवृत्ति न वेति मंगयभ्यापि माध्यमिद्धिप्रतिवध्यत्वेन म एव कैवस्तापयिनि अनुमितिहेतुरिति भावः । नन्वेवमपि प्रमेयत्वं घटनिष्ठात्यन्ता- भावप्रतियोगि न घेति भन्देइम्य न मंग्रह इति नटम्यामायामार. 'प्रमेयवमिति, 'माधमिद्धिविरोधी' माध्यमिद्धिप्रतियध्यः, 'तदागौ- मिति ऋमितिपूर्वकाले कचिदिमाशादित्यर्थः । 'मापि' मंगय- धोग्यतापि, 'माधति माध्य-नदभावमिचयाभाव इत्यर्थः, 'प्रमेय सामावेनि, मथात्यादिः, 'लप्रमाणेति नवियेत्यर्थः, नव्यायामेन पक्षनिष्ठात्यन्नाभावप्रतियोगित्वज्ञागाभारदे, 'माघमाधकलेनेति प्रनियन्धकाभावविधया पक्षविशेष्यकमाविभि- एयुद्धिमामान्यनगवेनेत्यर्थः, सदभावयेवेति म एवं पोऽभाषण व गाध्ये पनिठात्यनाभावनियोगिवशानाभावयनि पारा 'पोरस्नानाग' मंगयोग्यतालात, माययापि भाष्यादिविशिष्ट दिपवादिति भावः । 'प्रमेयामिति पदमाभायमरे प्रति- (1) REAARभागितामा मनि. 'पक्षनिष्टति ·केवलान्वय्यनुमान। पूष्ट न च सापि साधक-बाधकप्रमाणाभावः प्रमेयत्वाभा- वासिदा तत्प्रमाणासिद्धेस्तदभावासिद्धिरिति वाच्यं । पक्षनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वज्ञानस्यैव साध्यसाध- कत्वेन तदभावस्यैव योग्यतात्वात् । प्रमेयत्वमत्यन्ता- योगित्वसम्बन्धेन प्रमेयत्वस्य भ्रमवतः पुरुषस्येत्यर्थः, 'सन्देह दति प्रतियोगितासम्बन्धन प्रमेयत्वमभावान्तरे प्रकारः अभावय पक्ष प्रकार इति क्रमेण पक्षः प्रमेयो न वेति सन्देह इत्यर्थः । “एकरूपेति विपचासत्त्वविकलमित्यर्थः, 'इदं' केवलान्वयिसाध्यकं लिङ्ग. 'कथं गमकमिति पचमत्त्व-सपक्षमत्त्व-विपसामवावाधितलासत्प्रतिपक्षात्म- कपञ्चरूपोपनलिङ्गस्यैव गमकवादिति भावः, 'तत्त्वे वेति विपनामत्त्व- विकलस्य गमकत्वे येत्यर्थः, 'व्यतिरेकेति विपक्षामत्त्वेत्यर्थः, 'रूपान्तरेति पचमत्त्वावाधितलादौत्यर्थ:(१) । अषय-व्यतिरेकिस्थल एव विपक्ष- व्यात्तत्वज्ञानमङ्गमिति समाधत्ते, 'अन्वयेति, ददश्च 'युगपदुभय- व्याप्युपस्थिती उभयोरपि प्रयोजकले' इत्यत्र इतः, 'युगपदिति, सम्भदे मान्यतरवैयर्थमिति भावः । 'प्रयोजकले' प्रयोजकलस्याने, एतावता- वय-व्यतिरेकी सन्धः, 'यतिरेकोपासनेति विपदयात्तत्वज्ञानापे- घेत्यर्थः, न तु केवलान्वयिनीति भावः । अब तिमाह, 'व्यतिरेक- रोनि, 'वः' इतो, 'व्यतिरेको विपक्षमञ्चव्यतिरेकः, 'विपततित्व- गदानिवृत्तिदारेति भावधारणं, नदृत्तित्वमहानिवृत्तिदारयेत्यर्थः, 'व्यनिरकव्याप्तौ' माध्याभाव-इत्वभावयोग्यो यतिरेको माध्य हेतू (सपक्षसाचाराधिनतारोवाति क.।

·तत्त्वचिन्तामणो भावप्रतियोगीति भ्राम्यतः सन्देह इत्यन्ये। नन्वेकरूप- विकलमिदं कथं गमकं तत्त्वे वा व्यतिरेकविकलवत् रूपान्तरविकलमपि गमकं स्यादिति चेत् ।न। अन्वय व्यतिरेकच्याप्योरन्यतरनिश्चयेनानुमित्यनुभवात् युग नयोाप्तियहे अन्वयव्याप्तिग्रह इति यावत्, 'त्र तु' केवलावधिनि तु. 'यतिरेकयाप्ताविति यथाश्रुतन्नु न सङ्गच्छते व्यतिरेकव्याप्ति प्रत्येव तम्य विपक्षवृत्तित्वगवानिवृत्तिमात्रद्वारा उपयोगितया के- लावयिनि सन्नित्यमभवेऽपि तम्यान्वयव्याप्तिग्रहोपयोगित्वे बाध- काभावात्। न च व्यतिरेकव्याप्तावित्यस्य व्यतिरेकव्याप्तियह एवेत्यर्थः रति वाध्यम् । अवययानियहं प्रत्यपि तादृशावानिवृत्तिहारो- पयोगित्वम्य मर्वमिद्धतया अवधारणामङ्गतेः 'अत्र तु विपदाभावेन गाईव नोदेतीत्यभिधानम्लामझतवापत्तेय अत्र तु व्यतिरेकव्याप्ति- जानमेव नेत्येव वकुमुचितवादिति थेयम् । केषित्तु विपदयात्तवग्रहम्य व्यातिरेकच्याप्तियइदारा मचा- नुमितागवग्यकवं अम्बयव्याप्तिपहानुकृस्ततया वा नाद्य इत्या 'प्रत्ययेति, 'अन्यतरमिययेनेति एकतरनिश्येनापीत्यर्थः । मनु नाई विषयातनयः कचिदपि नापेचितः स्यात् इत्यत पार, 'युग- पदिति, 'प्रयोजकने प्रयोजकतम्यले, 'यतिरेकोपामनेति विपक्ष निवगानिवृत्तिदारा विपसण्याहत्तवपापेशेत्यर्थः । म दितीय- रयाद, 'प्यतिरंकरोति प्रप्त पूर्यादिति प्याकुः । उपाणायानुयापिनम्न 'एकरपेनि यतिरेकयाप्तिरिकमि ফ। অল্প-বিকিলি মাদিত সমক্ষনসারি ·केवलान्धय्यनुमान। ५९ पदुभयव्याप्तुरपस्थिती विनिगमकाभावेन उभयोरपि प्रयोजकत्वे व्यतिरेकोपासना व्यतिरेकश्च विपक्षति- त्वशङ्कानिवृत्तिद्दारा व्यतिरेव.व्याप्तावुपयुज्यते अब तु विपक्षाभावेन शङ्कव नौदेति । इति श्रीमहङ्गेयोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणै। अनुमानाख्यद्वितीयखण्डे केवलान्वय्यनुमानसिद्धान्तः, समाप्तमिदं केवलान्वय्यनुमानं । . भावः । 'व्यतिरेकविकलवत्' व्यतिरेकव्याप्तिविकलवत्, 'रूपान्तरेति पक्षधर्मता विकलमित्यर्थः, 'अन्यतरनिश्चयेनेति एकतरनिश्चयेनापौ- त्यर्थः, तथाचाचान्वयव्याप्निजानमेव हेतुरिति भावः। नन्वेवमच यथानुमितेरन्वयव्याप्तिज्ञानमात्रजन्यत्वं तथा यब युगपदुभयव्याप्युप- स्थितिः तचाप्यनुमितेरययाप्तिजानमाचजन्यत्वमस्तित्यत बाद, 'युगपदिति, 'प्रयोजकल इति हतीयार्थ मनमो, 'व्यतिरेकोपाम- नेति अनुमितेर्यतिरेकच्याप्तिज्ञानगन्यत्वमित्यर्थः। ननु तथापि केवलावयिनि विपदासत्त्वज्ञान विना कथं व्याप्तियहम्तम्य तद्धेसुबा- दित्यत आह, 'व्यतिरेकोति अर्थस्तु पूर्ववदित्याहुः । इति श्रीमथुरानायतर्कवागोग-विरचिते तत्वचिन्तामणिरइम्ये अनुमानारयदितीयसण्डरहम्ये केवलासययनुमानमिद्धानरहस्य, ममा- तमिदं केवलाषय्यनुमानरम्य । (१) अति महामहोपाध्याययोमपुरानाधकंवागीशमट्टाचार्य केशलान्यादरम्यं रमणौमिति ग ।

·पू. तत्वचिन्तामणौ भावप्रतियोगीति भ्राम्यतः सन्देह इत्यन्ये। नन्वेकरूप- विकलमिदं कथं गमक तत्त्वे वा व्यतिरेकविश्लवत् रूपान्तरविकलमपि गमकं स्यादिति चेत्।न। अन्वय- व्यतिरेकव्यात्योरन्यतरनिश्चयेनानुमित्यनुभवात् युग नयोाप्तिग्रहे अन्वयव्याप्तिग्रह इति यावत्, 'त्र तु' केवलावधिनि तु, 'यतिरेकव्याप्ताविति यथाश्रुतन्तु न मङ्गच्छते व्यतिरेकयाप्तियई प्रत्येव तम्य विपरवृत्तित्व मवानिवृत्तिमाघद्वारा उपयोगितया के स्लाम्बयिनि सन्नित्यमभवेऽपि तस्यान्वयव्याप्तिग्रहोपयोगिवे वाध- काभावात्। न च 'व्यतिरेकव्याप्तावित्यस्य व्यतिरेकच्याप्तियह एवेत्यर्थः इति वाच्यम् । अवयव्याप्तिग्रहं प्रत्यपि तादृरामवानिवृत्तिदारो- पयोगितम्य ममिद्धतया अवधारणामङ्गतेः 'अब तु विपवाभावेन गदेव नौदेतीत्यभिधानम्यामननवापत्य अब तु व्यतिरेकव्याप्ति- जाममेव नेत्येव वकुमुचितत्वादिति ध्येयम् । केपितु विपश्यावृत्तवपहम्य च्यातिरेकव्याप्तिपहदारा मर्चत्रा- नुमितावावग्यकलं अपययाप्तिपदानुकृतिनया वा माद्य रत्यार 'प्रश्पति, 'अन्यतरनियर्यनेति एकतरनिश्शयेनापीत्यर्थः । नमुना विपश्यात्तत्वहः धचिदपि मापेचितः म्यान त्यत आर. 'युग पदिनि, 'प्रयोजक प्रयोजकत्रम्य ने, 'यतिरेकोपामनेति पिष- वृत्तिवासनितिदारा विपस्याहत्तरपदापेत्यर्थः । न दिलीय. ग्यार, 'प्यनिरकयेनि भर्षप्त पूर्वदिति प्याचः। उपाथापानुयायिनात 'पेनि यतिरेक्याप्तिविस्ममि- पः। प्रथ-यानिकिणि उभपयानिशानमेव गमावदर्शनारिति ·केवलान्वय्यनुमान। पदुभयव्यातुरपस्थिती विनिगमकाभावेन उभयोरपि प्रयोजकत्वे व्यतिरेकोपासना व्यतिरेकश्च विपक्षत्ति- त्वशङ्कानिवृत्तिद्दारा व्यतिरेय व्याप्तावुपयुज्यते अच तु विपक्षाभावेन शङ्खव नादेति । इति श्रीमहङ्गेशपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणे अनुमानाख्यहितीयखण्डे केवलान्वय्यनुमानसिद्धान्तः, समाप्तमिदं केवलान्वय्यनुमानं । भावः । 'व्यतिरेकविकलवत्' ध्यतिरेकव्याप्तिविकलवत्, 'रूपान्तरेति पचधर्मता विकलमित्यर्थः, 'अन्यतरनिथयेनेति एकतरनिययेनापौ- त्यर्थः, तथाचाचान्वयव्याप्तिज्ञानमेव हेतुरिति भावः। नन्वेवमत्र यथानुमितेरन्वयव्यानिज्ञानमात्रजन्यत्वं तथा यत्र युगपदुभयव्याप्युप- स्थितिः तत्राप्यनुमितेरन्वयव्याप्तिज्ञानमाचजन्यत्वमस्वित्यत आह, 'युगपदिति, 'प्रयोजकल इति बनीयार्थ सप्तमी, 'यतिरेकोपाम- नेति अनुमितेर्त्यतिरेकच्याप्तिज्ञानजन्यत्वमित्यर्थः। ननु तथापि केवलान्वयिनि विपदासत्त्वज्ञानं विना कथं व्याप्तिग्रहम्तम्य नद्धेतुत्वा- दित्यत बाह, 'व्यतिरेकचेति अर्थस्तु पूर्ववदित्याहुः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्यद्वितीयखण्डरहस्ये केवलान्वय्यनुमानसिद्धान्तरहस्य, ममा- समिदं केवलान्वय्यनुमामरहस्य । (१) इति महामहोपाध्याय श्रीमपुरानाच-तर्कवागीशमट्टाचार्यकृत केवलान्वयिरहस्यं रमणीयमिति ग.1 ·अथ केवलव्यतिरेक्यनुमानं । केवलव्यतिरेकी त्वसत्सपो यत्र व्यतिरेकसहचा- रेण व्याप्तिग्रहः। ननु व्यतिरेकी नानुमानं व्याप्ति- अथ केवलव्यतिरेक्यनुमानरहस्यं । 'असत्मपक्ष इति अमन् स्वजन्यानमित्यव्यवहितपूर्व खाधिकरणे अमन्मयतः माध्यवत्वेन कापि मिययोयस्येत्यर्थः, तथाच स्वममानाधि- करणवजन्यानुमित्यव्यवहितपूर्ववर्तिनिद्ययाविषयमाध्यकत्वं केवल- व्यतिरेक्यनुमानलमिति भावः। वं लक्ष्यत्वेनाभिमतं, अध्याहितपूर्व- वध क्षणचयसाधारण(१) तेन व्याधिनिययाव्यवहितपूर्व माध्यवत्व- नियम्य कापि सत्वेऽपि न केवलर तिरेकिवं । म च स्वाव्यवहित पूर्ववतो त्येवोच्यता कि जन्यानुमित्यव्यवहितपूर्ववर्तिवपर्यनेनेति वाच्या वहिमानधूमादिग्यादावश्ययाप्तिपहननकाषयमचारजाने কামালমন গানৰল ৰা শুনিনিমা খবথ-নিকাসােনা नर्गनेऽतिव्याप्यापत्ते. तत्पूर्व माध्यनिययन कापि विरवादिति (1) साधारसायक्तित्वच ममागभावाधिकारसममा সয়াবিমানবধিমামাখি गदिनमासमाधिशावमिति।

·केवलयतिरेकानुमान। ५५ भावः। ननु तम्य लक्ष्यमेव दुर्लभमनुमितिपूर्व सणचयाभ्यन्तरे माथ- वत्त्वनिययाभावे महारज्ञानाभावात् व्याप्तिजामस्यैवासम्भवादित्यतो- लक्ष्यं दर्शयति, 'यति, अनुमितिमनन इति भेषः, 'व्यतिरेकमह- पारण' व्यतिरेकमहचारजानेन, जन्यत्वं रतीयार्थः, 'प्यानियहः' व्याप्तिग्रह एव, महकारीनि मेष', तथाच यमानं व्यतिरेकमहचार- जानगन्यव्याप्निजानमात्रमहकारेणनुमितिं जनयति तदेव लक्ष्यं, महकारित्वधन भेदगर्भ(१) तेम व्याप्तिजानम्यापि मंग्रह रति भावः । अब नसणे माध्यं व्यतिरेकित्वेन विशेषणेयं, तेन भपक्षा- मापदगायामपि व्यतिरेकमचारभमजन्यकेवनापधिमायकानुमाने मातियाप्तिः, माध्यत्यक्ष व्यापारानुवन्धिविधेयत्वं स्वकरणकानुमिनि- विधेयवमिति यावत्, तेन व्याप्तिशानादिरूपेऽनुमाने एपिवी- नरभेदाटेरविधेयत्वेऽपि न पतिः,तथाच म्बममानाधिकरण-वजन्या- भूमिययाहितपूर्ववत्तिनिययविषयतानववादको यो व्यतिरेकि- मावादकोधर्ममाटवछिपविधेयताकानुमितिफरणावं केवमप्यति- रेपपनुमान र मध्यवेनाभिमतं, म्वममानाधिकरण-स्वायरहित- प्रातिनियपविषयतानादिकम्यनिरकिनावदकांवचिप- विधेयनाफामुमितिकरण केरणयतिरेक्यनुमाग मिति त निष्कर्षः धाररयममितिपय प्रयोगमपिरहाण, वपदमनुमितिपरं। - पप स्थनिरपमुमामपान्नु पुटमायोक, नच ममगानाधिकरण- (২) strথ শামি যখন বেমাৰ ন নাম fire PRER: Triप माnिirls ·५८४ तत्वचिन्तामणी खाव्यवहितपूर्ववर्तिनिश्चयविषयतावच्छेदकव्यतिरेकितावच्छेदकधर्मा- वच्छिन्नविधेयताकानुमितिकरणत्वं, स्वपदं अनुमितिपरं, वाद- मानुमितिवान्वय-व्यतिरेक्यनुमितित्वं, केवलव्यतिरेक्यनुमानेऽति- व्याप्तिवारणाय प्रथममवच्छेदकान्त तव माध्यवत्त्वेन निश्श्यम्य कापि विरहात्, अव्यवहितपूर्खत्वञ्च चणचयमाधारणं तेन च्याप्ति- निश्चयपूर्व माध्यनिश्चयमत्त्वेऽपि अचय-व्यतिरेकिवं, केवलावधिमाध- कानुमानेऽतिव्याप्तिवारणाय दिनीयमवच्छेदकान्तं । न च व्यतिरेक- भहचारेण वयव्याप्तिरेव ग्टह्यते इति वक्ष्यमाणमते यत्र व्यतिरेक- सहचारजानमात्रजन्यव्यापकमामानाधिकरण्यरूपान्वयव्याप्तिजानाद- नुमिनिम्तव केवलव्यतिरेक्यनुमानलक्षणम्याव्याप्तिः अषय-व्यतिरे- क्यनुमानललाम्य पानिव्याप्तिः च्याप्तिग्रहन्यैव माध्यान्वयनहरूपता- दिति वाच्यं । एतदस्वरसेनैव तन्मतमपहाय 'यदेति सवा व्यति- रेकमहचारजानन्यव्यतिरेकच्याप्निजानम्यैव गमकलस्य वक्ष्यमाणत्वान नयनये लाघवात् माध्याभावदत्तिवरूपाम्बययातिमानम्यवा- नुमिनिहेतुनया व्यतिरेकमहतारजानजन्यतादृशान्वयव्याप्तिधानस्दैव ध्यतिरेक्यनुमितावपि हेतुत्वाच्च । एतच 'तथानुमानं विविध इत्यम्यानुमानविभागपरत्वपचे व्यायात, तस्यानुमिनिविभागपरलपवे हे 'श्रममप इत्यम्य अमनम्बाव्यवक्षितपूर्वकाने स्वाधिकरपो मन मपरः माध्यतये न शापि निदयोयम्यानुमित्याताकपडम्य म त्य, म्बममामाधिकरण म्वाय्याहितपूर्ववर्तिनियाविषयमान- बोदकनिकितावदकधर्भावच्छिमाध्यकानुमिनियं केवल स्थतिरेक्यनुमिनियमिति भावः । वपदममितिपरं प्रत्येकदल नपाच ·केवलव्यतिरेक्यनुमान। ५५ पक्षधर्माताज्ञानस्य तत्कारणत्वात् अत्र व्यतिरेकसह- चारात् तत्र व्याप्तिरन्वयस्य पक्षधर्माता । न च व्याप्त- प्रयोजनञ्च उतप्रायं । नन्वेतस्य लक्षणमेव दुर्लभं अनुमितिपूर्व क्षणचयाभ्यन्तरे माध्यवत्त्वनिश्चयाभावे सहचारज्ञानाभावात् व्याप्ति- ज्ञानस्यैवामम्भवादित्यतो लक्ष्यं दर्शयति, 'यति अनुमिताविति शेषः, 'त्यतिरेकसहचारेण व्यतिरेकसहचारज्ञानेन, जन्यलं रतीयार्थः, 'व्याप्तिग्रहः' व्याप्तिग्रह एव, कारणमिति शेषः, तथाच यवानुमितो व्यतिरेकसहचारज्ञानजन्यव्याप्तिज्ञानमात्र कारणं सैव लक्ष्येति भावः। केचित्तु ननु 'असत्सपन इत्यस्य श्रसन्मपक्षः साध्यवत्वेन निश्चितो यस्येत्यर्थः, स च सिद्धमिद्धिपराहत इत्यतोऽमत्सपरमेव पारि- भाषिकं व्याचष्टे, 'यबेति, अनुमितिजनन इति शेषः, 'व्यतिरेकसह- चारेण' व्यतिरेकमहचारज्ञानेन, जन्यवं हतीयार्थः, 'याप्तिग्रहः' च्याप्तिग्रह एव, महकारौति मेपः, तथाच व्यतिरेकसहचारज्ञानजन्य- व्याप्तिग्रहमात्रजन्यानुमितिकरएत्वं केवलव्यतिरेक्यनुमानखं, अन्वय- व्यतिरेकोभयसहचारज्ञानजन्यव्याप्तिमानस्यान्वय-व्यतिरेक्यनुमाना- नर्गतस्य वारणय मात्रपदं । यतिरेकसहचारजानजन्यव्याप्निग्रह- मात्रजन्यत्वञ्च अन्वय-सहचारज्ञानजन्यव्याप्निग्रहाजन्यत्वं, अनुमितिय व्यतिरेकितावच्छेदकधर्मावछिन्नविधेयताकत्वेन विशेषणैया, तेन व्यतिरेकसहचारभ्रमजन्यवाच्यवादिमायकव्याप्तिजाने पूर्व निरुक्तके- बलाचयिसाध्यकान्तर्गते नातियाप्तिः, महानमादौ वयादिमत्त्व- 71 ·केवलयतिरेक्यनुमान। ५० तणारणि-मणिन्यायेनानुमितिविशेषे तहेतुत्वमिति वाच्यं । व्यतिरेकिसाध्यानुमितित्वासिद्धेः उभयसिद्ध- चान्चययातिजानमेव कारणं केवलव्यतिरेकिण्यपि व्यतिरेक- सहचारज्ञानादन्वयव्याप्तिरेव ग्राह्यते इति मतं तदाबयरूपैव निवेगनौया, यदि च केवलव्यतिरेक्यतिरिक्तस्यलेऽन्वयतो व्यतिरे- कतश्च व्याप्तिदयमेव गमकं केवलव्यतिरेकिणि तु व्यतिरेकव्याप्तिरेव गमिकेति मतं तदान्वयतो व्यतिरेकतम उभयरूपैव यथाकथ- चिदनुगतौहत्या) निवेशनीया, तेन(२) वकिमान् धूमादित्यादाव- न्वयमहचारज्ञानाधीनव्यतिरेकच्याप्तिग्रहजन्यानुमितो तत्करणे च नाच्याप्तिरित्याहुः। 'नन्विति, 'यतिरेकी' व्यतिरेकमहचारज्ञानजन्यव्याप्तिग्रहः, 'नानुमान' नानुमितिकरणं, 'व्याप्तेति हेतव्यापकमाध्यमामानाधि- करण्यरूपान्वयव्याप्तिप्रकारकपरधर्मताज्ञानस्येत्यर्थः, 'अच' व्यतिरेक- सहचारज्ञानजन्यपरामर्श, 'व्यतिरेकसहचारात' माध्याभाव-हेखभा- वयोः सहचारज्ञानात्, 'तच' तयोः माध्याभाव-हेलभावयोरिति पावत, 'व्याप्तिः व्यापकलं, 'अन्वयस्य हेतोः, 'पक्षधर्मातेति, भासते (९) व्यभिधारधीविरोधिधौविषयत्वेन व्यातिघं धनुगतीकृत्येत्यर्थः, त- थाचान्वय सहचारजानजन्यप्रकृतहेतुधर्मिकप्रछतमाध्ययभिधारधी- विरोधिधाविषयतावच्छेदकावच्छिन्नविषयकयइनन्यानुमितिकरण धन्वय व्यतिरेकानुमानत्वं तादृशानुमितिबचान्वय-व्यतिरेक्यनुमिति- त्वमिति भावः। (२) धनुगतरूपेणोमयविधयातिनिवेशेनेत्यर्थः ।

·५७ तत्वचिन्तामणी स्कृततत्कारणस्याभावात । न च साध्याभावव्यापका. भावप्रतियोगित्वमेवानमितिप्रयोजकमिति वाच्य। गौरवात् केवलान्वयिन्यभावाच । अथ साध्याभाव- इति मेष, तथाच व्यतिरेकमहचारज्ञानजन्यव्यतिरेकच्याप्तिपरामर्म स्थानुमित्यजनकतया तादृगव्याप्तिज्ञानस्य नानुमितिकरणत्वमिति भाव । नन्वन्वयव्याप्तिपरामर्श व्यतिरेकच्याप्तिपरामर्मयोरुभयोरेवानु मितिजनकलमित्याशङ्कते, 'न चेति, 'व्याप्तपचधर्मत्व' निरुक्तान्वय- व्याप्तिविशिष्टहेतुमत्त्व, 'माध्याभावेति साध्याभावव्यापकाभावप्रति- योगिहेतमत्त्वमित्यर्थ', 'अनुमितिप्रयोजक' अनुमितिकारणीभूत- ज्ञानविषय , 'अननुगमादिति उभयसाधारणकारणतावच्छेदकधर्मा भावादित्यर्थ , प्रत्येकरूपेण कारणत्वे च(५) परस्पर व्यभिचार इति भाव । 'तथा' उभयमाधारणकारणतावच्छेदकधर्म , ‘एक्रममाणेति इन्द्रियादौना चतुर्णामेव प्रमाणानामिन्द्रियाद्यन्यतमत्वरूपैकधर्म पानुमित्यादिमितिचतुष्टयाद्यन्यतमत्वावच्छिन्न प्रति कारणवाप रित्यर्थः, व्यापाराणा(२) विमेषत कारणखेनैवानुमितिवाद्यवछि- (१) अन्वयव्याप्तिज्ञानत्वेन व्यतिरेक शातिज्ञानत्वेन चेत्यर्थ, तथा धन्वयव्याभिचानमात्रजन्यानुमितौय्यविरेकथ्यानिशानाभावात् व्यति रेकच्यातिज्ञागमा अन्धानुमितो च चन्वययातिहानामागव पर स्पर व्यभिचार इति माया । (२) मनु प्रमाण चतुरायम्य धन्यतमत्वेन प्रमितिधतुरमान्यतमदापश्चिम प्रति कारणत्वे प्रत्यक्षप्रमायसवे कपमनुमितित्पिद्यत इत्यत पार ·TERRIशरमान भाव व्यापारविमेधस्थ दिनभररयन कातिप्रसमा प्रमावस्यान्यचालिम कामयतिरेक्यनुमान। पूज यापकाभावप्रतियोगित्वेन साध्यव्याप्यत्वमनुमेयम्, एवं व्यतिरेकन्यायान्वयव्याप्तिमनुमाय यत्रानुमितिः स एव व्यतिरेकीत्युच्यते, तन्न, अन्वयव्याप्तेर्गमकत्वे व्यतिरेक- घोत्पत्तिनियममम्भवादिति भावः। 'हणरणौति घया हणारणि- मशीनां परस्परं यभिचारितया पहिलव्याप्यधयोवच्छिवं प्रत्येव रतुवं म त पहिलावच्छिन्न प्रति तथावायनुमितिवव्याप्यधर्मा- पकिनं प्रत्येव तयोः कारणावमित्यर्थः, 'व्यतिरेकिभाध्य इति पनिरकयाहिपराममातरं जायमानभानइत्यर्थः, 'अनुमिनिला- मिहरिति, प्रीताममर्गक सण्डाः माध्यपक्षयोः ज्ञानमेव तदिति भावः। 'उभयमिति निस्तान्वयव्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मताजानस्थ अभपमिहामुमितिकारणम्याभारादित्यर्थः । 'न च माथाभावेति न सपपयामिरिरथः, विनिगमकाभावादिति भावः । 'केवलान्वयौति करपापियपदायाममभवाचेत्यर्थः, यथाश्रुतन्तु न मङ्गकते माद-मापनभेटेन कार्य-कारभावस्य विभिवतया केवलान्वयिन्य- ENTENहेतुः यनिरेफिणि तु व्यतिरेकच्याप्तिज्ञानमेव মিমিছে এনপ্রিয় মলি মুদাঘায়- * ভারতিয় ঘমিলিবিমুখ মনি দ্বারে write पारियायपासिलामावादिति ।

·नावचिन्तामणौ व्यात्युपन्यासस्यार्थान्तरतापत्तेः अन्वयव्याप्त्यनुकूलतया च तदुपन्चासे अन्वयव्याप्तिमनुपन्यस्य तदुपन्यासस्या- रत्यम्य सुनचलात् खण्डमः प्रमिद्या केवलान्वयिन्यपि भमरूपतन्- जानमाभवात्। केचित्तु 'अनुमिनिवामिद्धेरिति, किन्तु अापत्त्याप्यविज्ञा- नौयज्ञानमेव तदिति भावः । न चैवं गौरवादित्यग्रिममूलमसङ्गतं अापत्तिवाख्यातिरिकवैजात्याभ्युपगमे तदवच्छिन्नं प्रत्येव तज्ज्ञानस्य हेतुत्वावग्नकत्वात् वैज्ञात्यकन्यनस्य पुनरधिकत्वादिति वाच्यम् । एतदस्वरमादेव 'केवलायीत्याद्यभिधानादित्याहुः। तदमत् । अर्थापत्त्यास्थविजातीयज्ञानस्यार्थापत्तिग्रन्थ एवाग्रे निरसनीयत्वा- दिति ध्येयम्। 'अथेति, 'माध्यव्याप्यत्वं' माध्यान्वयध्यायलं, तथाच व्यतिरेक- व्याग्निजानस्य माध्यान्वयव्यासमितिद्वारा अनुमितिकरणसमिति भावः। अब वृत्तिमत्त्वेन विशेषणानावृत्तौ व्यभिचारः। न च तथापि व्यतिरेकिणि हेतुव्यापक्रमाध्यममानाधिकरणवृत्तिइत्तावच्छेदक- वत्त्वरूपान्वयव्याप्यतमममिळू कथमनुमेयं प्रश्नहेतावेव प्रसिद्ध गेल- नमनुमानेनेति वाच्यम् । यत् यद्धमावच्छिनाभावव्यापकाभावप्रति- योगितावच्छेदकपद्धर्मवद्भवति तत् नमावच्छिन्नव्यापकतावच्छेदक- नभूमीवछिन्नममानाधिकरप्पत्तितद्धर्मवद्भवतीति यत्तयां मामा- न्यतो व्याया तम्याममिलेऽप्यनुमितिमम्भवादिति भावः । चतु (1) तभ्यामखिइम्यायनुमितिसम्मवादिति घ..।

·केवलयतिरेक्यनुमानी प्राप्तकालत्वमिति। उच्यते। निरुपाधिव्यतिरेकसहचा- रेखाम्बयव्यतिरेव गृह्यते प्रतियोग्यनुयोगिभावस्य 'माध्यन्यायल' माध्यवदन्यावृत्तित्वं, तच्चान्ततः साध्ये प्रसिद्धं देतावनु- मेपमिति । जदमत् । केवलाम्वयित्वग्रहदशायामसम्भवेन व्यतिरेक- प्यामिमानवत् माध्यवदन्यावृत्तिवमानस्यापि अनुमितिदेतत्वासम्भ- धादिति येई। मनु निरुझावयव्याप्तिज्ञानस्यैवानुमितिहेतुले मायतिरेको त्वमवपक्षः' इति मागुकलक्षण्मसम्भवि व्याप्तिपह- व माध्यावषयहरूपलादिग्यत आइ, 'एवमिति, 'यवानुमितिः' पम्निम्पले मायनुमिनि: यवकरणिकानुमितिरिति यावत् । कैरितु मयेरमवयिपरामर्ग-व्यतिरेकिपरामायोः को भेदve TV, एमिति, 'पत्रानुमितिः' यस्मिन् परामर्गे मत्य- अमितिEिM..

·५६२ सत्त्वचिन्तामणौ नियामकत्वात् अन्वय-व्यतिरेकिवत् । नन्वेवं व्याप्ति- ग्रह एव पृथिवीतरभिन्नेति भासितं नियतसामानाधि- नियतमाध्ययतिरेकसहचारः साध्याभावव्यापकले मति साध्याभाव- महचारः, 'अवयव्याप्तिरेव ग्रहाते' इनि, 'अन्वयव्याप्ति हेतव्यापक- माध्यममानाधिकरण तिहेतुनावच्छेदकवत्त्वरूपा व्याप्तिः, 'सह्यते' व्यतिरेक्यनुमितिकरणजानेन विय्ये विशेषणमिति रीत्या विषयो- ' क्रियते, तथाच व्यतिरेकमहचारजामजन्यतादृश्यातिज्ञानमेवानु- मिती करणमित्यर्थः, उदाहरणेन च नियतव्यतिरेकमहवार एवं प्रदर्ग्यते इति भार्थान्तरत्वं व्यतिरेकच्याप्तिज्ञानानन्तरधाग्रहीता- समर्गक पण्डमः पह-माययोजनमाचमिति भावः । अथाभावयोः महधारज्ञानात् कथं प्रतियोगिनोर्यानियहः एकनिष्ठसहचारज्ञानेना- न्यनिएव्यानिमानजनमे निममादित्यन बाइ, 'प्रतियोग्येति मत्तद्ध- मदिपिछवाभावत्वेन तत्तद्धावधिनाभावयोः महचारधानस्य त धर्मरूपेण तपाद्धाश्रययोर्याप्तिग्रह प्रत्येव जनकवानातिप्रमात्पर्य, 'अषय-यतिर किवदिति यययोः प्रतियोगितावच्छेदकरूपेण प्रति- पोगिनोः महारजानम्य तानिरेकवरूपेण तशतिरेकयोव्याप्ति- पई प्रदेव जनकत्यवादित्यर्थः, एतापाततः नियमिशानभ्य व्यानि घटकोभनतावनपदार्थोपग्यिगिविधया व्याप्तिपाइनुपि यनिरक- महपारमागम्य मद्धेतन्ये मानाभावादिति ध्येयं । 'म पेवमिति, 'ए।' प्रय पयामिनामश्च देखने, 'एघिरीवर भिगोति पदमारोदकी- भो पधिरीले माध्यतरभेदन मामामाधिकरणं भाभिनमिन्द, ·कैवलयतिरेक्यनुमान । ५६३ करण्यरूपत्वायानेरिति, सत्यं, गन्धवत्त्वावच्छेदेनेतर- भेदस्य साध्यत्वात्। अतएवाचार्यः पक्षतावच्छेदकस्य न हेतुत्वमनुमेने पृथिवीत्वमितरभेदव्याप्यमितिप्रतीता- वपि सर्वा पृथिवीतरभिनेति पृथिवी विशेष्यकबुचे- व्यतिरेकिसाध्यत्वाच्च । यद्दा व्यतिरेकव्यारेवान्वयन गम्य-गमकभावः, साध्याभावव्यापकसाधनाभावाभा- पृथिवीलस्यैव हेतुत्वात्, तथाच सिद्धमाधनं अनुमित्यापि पदताव- च्छेदक-साध्ययोः मामानाधिकरण्यस्यैव विषयीकरणदित्यभिमानः । अभिमानमभ्युपेत्यैव समाधत्ते, 'गन्धवत्वेति गन्धवत्त्वं पक्षतावच्छेदकी- करौयमित्यर्थः, हेतश्च पृथिवीत्वमिति भावः । 'अत एवेति यत- एव व्यतिरेकिणि अन्वययाप्तिज्ञानस्य हेतुतया पदतावच्छेदकस्य हेतुले मिद्धमाधनमत एवेत्यर्थः, 'पक्षतावच्छेदकस्येति, पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते इत्यादाविति शेषः, किन्तु गन्धवत्वादेरेव हेतुत्वमति भावः। केचित्तु प्रकारान्तरेण व्याप्तिजाने पक्षतावच्छेदक-माध्ययोः मामानाधिकरण्यभानं निराकरोति, 'श्रत एवेति एतदर्थमेवेत्यर्थः, पृथिव्यामितरभेदे माध्ये इति शेषः, 'पक्षतावच्छेदकस्य' पक्षवाचक- पृथिवीपदमक्यतावच्छेदकस्य पृथिवीवस्येति यावत्, 'न हेतुत्व- मिति, किन्तु गन्धवत्त्वस्यैव हेतुत्वमिति शेषः, तथाच पृथिवीत्वमेव पवतावच्छेदकीकरणीयं हेतय गन्धवत्त्वमिति भाव इति प्रातः । 75 ·५८२ भो परिमापरतरभेदम मामामाधिरणं भामिनमिय तावचिन्तामयो नियामकत्वात् अन्वय-व्यतिरैकिंवत् । नन्वेवं व्याप्ति- ग्रह एव पृथिवीतरभिन्नति भासितं नियतसामानाधि- नियतमाध्ययतिरेकमहचारः माध्याभावव्यापकले सति माध्यामा- मचारः, 'अवयव्याप्तिरेव स्टखाते' इति, 'अवयव्याप्तिः इतव्यापक- माध्यममानाधिकरण वृत्तिहेतुतावच्छेदकवत्वरूपा व्याप्तिः, 'सधने' यतिरेक्यमितिकरणज्ञानेन विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या विषयो- ' क्रियते, तथाच व्यतिरेकमहचारशानजन्यतादृयव्याप्तिज्ञानमेवानु- मिती करणमित्यर्थः, उदाहरणेन च नियतव्यतिरेकमहदार एक प्रदर्श्यते इति नाथांन्नरत्वं व्यतिरेकच्याग्निज्ञानानन्तरचाग्रहीता- ममर्गक गण्डमः पक्ष-माध्ययोज्ञानमायमिति भावः । अथाभारयोः महशारजानात् कथं प्रतियोगिमार्याप्तिपदः एकनिष्ठ महचारजानेमा- न्यनिठव्याप्तिजानमने निप्रमादित्यत पाह, 'प्रतियोग्यति मत विछियाभावयेन तत्तद्धमांवड़ियाभावयोः महचारजामस्य मन दुर्गप्पेण तत्तहानपयोयाप्तियहं प्रत्येव जनकल्यापानिप्रमात्पर्ष. 'प्रथय-यतिर किवदिति प्रयययोः प्रतियोगितावच्छेदकापेल प्रति- मानम्म ना तिरकसरूपेण तातिरकयोधांति- पर प्रो जनकवादिय:, पतशापाततः नियमाजमानस्य स्थानि- যমুসনাবাখিনিবির রিয়নবি শ্রমিক- मागारगानय तहेतवे मानामावदिति यं । नामिनि.'' यातिन तुपे, 'पियोतर भिननीति पदनादको पोगिनी: महपा ·केवलयतिरेकानुमान। ५६३ करण्यरूपत्वायानेरिति, सत्यं, गन्धवत्त्वावच्छेदेनेतर- भेदस्य साध्यत्वात् । अतएवाचार्यः पक्षतावच्छेदकस्य न हेतुत्वमनुमेने पृथिवीत्वमितरभैदव्याप्यमितिमतौता- वपि सा पृथिवीतरभिनेति पृथिवी विशेष्यकबुद्ध- व्यतिरेकिसाध्यत्वाच। यद्दा व्यतिरेकव्याप्तरेवान्वयेन गम्य-गमकभावः, साध्याभावव्यापकसाधनाभावाभा- पृथिवीवस्यैव हेतुत्वात्, तथाच मिद्धसाधनं अनुमित्यापि पक्षताव. च्छेदक-माध्ययोः मामानाधिकरण्यम्यैव विषयौकरणादित्यभिमानः। अभिमानमभ्युपेत्यैव समाधत्ते, 'गन्धवत्त्वेति गन्धवत्वं पचतावच्छेदकी- करणीयमित्यर्थः, हेतच पृथिवीत्वमिति भावः । 'श्रत एवेति यत. एव व्यतिरेकिणि अन्वयव्याप्तिज्ञानस्य हेततया परतावच्छेदकस्य हेतुल्ने मिद्धसाधनमत एवेत्यर्थः, 'पचतावच्छेदकस्येति, पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते इत्यादाविति शेषः, किन्तु गन्धवत्त्वादेरेव हेतुलमति भावः। केचित्तु प्रकारान्तरेण व्याप्तिजाने पक्षतावच्छेदक-माययोः सामानाधिकरण्यमानं निराकरोति, 'श्रत एवेति एतदर्थमेवेत्यर्थः, पृथियामितरभेदे माध्ये इति शेषः, 'परतावच्छेदकस्य' पक्षवाचक- पृथिवीपदशक्यतावच्छेदकस्य पृथिवीत्वस्येति यावत्, 'न हेतुत्व- मिति, किन्तु गन्धवत्त्वस्येव हेतुत्वमिति शेषः, तथाच पृथिवीवमेव परतावच्छेदकीकरणीय हेतच गन्धवत्त्वमिति भाव इति माड़ा। 75 ·Hea नावचिन्तामणो वेन साधनेन साध्याभावाभावस्य साध्यस्य साधनात् व्यापकाभावेन व्याप्याभावस्यावश्यम्भावात् । नन्वेवं'' न सानुमितिः तृप्तहेतुलिङ्गापरामर्शभावादन्यथान- नुगम इति चेत् । न। अनुमितिमाचे व्याप्तिज्ञानस्य प्रयोजकत्वात् । न चैवमतिप्रसङ्गः, अनुमितिसामान्य- अभिमानं निराकृत्य समाधत्ते, 'पृथिवीत्वमिति, 'दतरभेद- व्याप्यं' पृथिवौवव्यापकेतरभेदसमानाधिकरणं, 'पृथिवौविशेष्यकेति पृथिवौलव्यापकलविशिष्टविशेष पतामंसर्गक-पृथिवीलावच्छिन्नवि- थकेतरभेदप्रकारकबुद्धेरित्यर्थः, 'व्यतिरेकिमाध्यलादिति व्यतिरेक- सहपारजानजन्यव्याप्तिज्ञानेन जननसम्भवाचेत्यर्थः, समानाकार- मिढेरेव प्रतिबन्धकत्वात् तथाच पृथिवीत्वथैव पक्षतावच्छेदकत्व- हेतुत्वोभयवत्त्वेऽपि न क्षतिरिति भावः । ननु नितान्वयव्याप्ति- जानन्येव व्यतिरेक्यनुमितिहेतुत्वे 'केवलव्यतिरेकी वमत्सपचः' इति प्रागुतालक्षणमसम्भवि व्याप्तियहस्यैव माध्यान्वयनहरूपत्वादित्यस्वर- मादाइ, 'यद्देति, 'व्यतिरेकव्याप्तरेवेति व्यनिरकसहचारजानजन्य- यतिरकव्याप्तिज्ञानम्मेवेत्यर्थः, 'अचयेनेति अषयेन साध्येन मह गम्य-गमकभावः व्यतिरेक्यनुमिति प्रति जनकवमिति यावत्, कुचचित् 'अन्वये गम्य-गमकभावः' इति पाठः, नत्र 'यतिरेक- यावेति पञ्चमी, व्यतिरेकसहचारजानजन्यव्यतिरेकव्याप्तिजाम- (1) यवमिति क, ख, ग ।

·केवलष्यतिरेक्यनुमान। सामग्रयां सत्यामप्यनुमितिविशेषसामग्री विरहादनु- मित्यनुत्पत्तेः विशेषसामग्रीसापेक्षाया एव सामान्य- सामग्रमा जनकत्वात् अन्वयि-व्यतिरेकिविशेषदयसा- मग्री च नास्त्येव । सहचारादित्यर्थः, 'अन्वये' साध्य-हेत, तत्र गम्य-गमकभाव इत्य- योऽनुसन्धेयः। केचित्तु ननु केवलव्यतिरेकिण्यपि अन्वयव्याप्तिज्ञानस्यैव हेतुत्वे पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते इत्याद्यप्रसिद्धसाध्यककेवलव्यतिरेक्यनुमितिर्न स्थात् साध्यस्यामसिया व्यापकसामानाधिकरण्यरूपान्वयव्याप्तिज्ञान- स्थासम्भवांत् तत्र । न च पृथिवीनरावृत्तित्वात्मकान्वयव्याप्तिज्ञाना- देव तत्रानुमितिरिति वाच्यम् । केवलान्वयित्वग्रहदशायाममग्भवेन तन्नानस्यानुमित्यहेतुत्वादित्यत श्राह, 'यति, न च माध्यामिया व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानस्याप्यसम्भव इति वाच्यम् । अनुपदं खयमेवो- पपादयिष्यमाणत्वात् इति व्याचक्रुः । स्वरूपयोग्यत्वे फलोपधायकत्वं मानमाह, 'साथाभावेति साध्या- भावव्यापकसाधनाभावाभावस्य साधनस्य जानेनेत्यर्थः, 'साधनात्' अनुमितिमननात् । नन्वनुमित्युपधायकत्वमेव तत्रासिद्धमित्यत- शह, 'व्यापकाभाव इति साध्याभावव्यापकस्य साधनाभावस्य प्रभावे साधने निथित इत्यर्थः, 'व्याप्याभावेति व्याप्याभावस्य साध्यस्यानु- मितेरनुभवसिद्धलादित्यर्थः । नम्वेवमिति, "एवं' व्यतिरेकव्याप्तिपरा- मर्मस्यैव तच हेतुले, 'न सानुमितिरिति, स्यादिति शेषः, 'लिङ्ग- ·चिन्तामणौ ननु पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते पृथिवीत्वादिति व्यतिरेकिणि साध्यमसिई तथाच न व्यतिरेकिनिरू- परामर्गति अन्वययाप्तिप्रकारकपक्षधर्मताजानेत्यर्थः । नन्वन्वययाग्नि- परामावतिरेकव्याप्तिपरामानन्तरमप्यनुमितेरनुमिनोमीत्यनु- व्यवमामिद्धतया व्यतिरेकयाप्तिपरामोऽपि नद्धेतरित्यत श्रा, "श्रन्ययेति उभयपरामर्मस्यैवानुमितिलावच्छिन्न प्रति हेतुत्व इत्यर्थः, "अननुगमः' परस्परं व्यभिचारः। अनुमितिमाच इति अनुमिनिला- वच्छिन्ने सत्यार्थ:, 'व्याप्तिज्ञानस्य' अन्चय-व्यतिरेकान्यतरव्याप्तिज्ञानम्य, 'प्रयोजकत्वादिति प्रतियोगितादिज्ञानत्वेन जानलेन वा प्रयोजक- लादित्यर्थः । 'अनिप्रमङ्ग इति पइधर्मताजानं विनापि प्रतियोगि- वादिजागभावान् अनुमितिप्रमग इत्यर्थः, 'अनुमितिविपति अषय-व्यतिरेकपरामरूपानुमिनिविषमामयीत्यर्थः, तत्काता- बच्छेदक अवय्यनुमितिले व्यतिरेक्यनुमितिले च परम्परप्यारत्तानु- मितिलप्यायनानी तादुपरामायवहितोत्तरानुमितिले बेति भावः। मनु नथापि मामान्यमामयीमयांदपा मामान्यकायांपत्ति दुवारयेत्यत पार, "विपति, उपयोति अपप्यनुमिति-यतिरे- फ्यनुमिनिरुपविपदणेत्यर्थः, 'मास्येवेति, अतिप्रमय हम त पा)। (0 मिनिटस् भाम्मेवेदरमूकामाय पाशादि- सामान मूवारपातमिति।

·केवषयतिरेक्यनुमान। पणं, न वा पक्षत्वं, न वा लिङ्गजन्यसाध्यविशिष्टतज्ज्ञानं तेषां साध्यन्नानजन्यत्वात् । अथ साध्यं प्रसिद्धं तदा यच प्रसिई तत्र हेतोरवगमेऽन्वयित्वं अनवगमे असा- धारण्यम्। किञ्च इतरभेदा न स्वरूपं अधिकरण-प्रति- योगिनाः पृथिवी-जलाधोरनुमानात् प्रागेव सिद्धेः । नापि वैधर्मय जलादिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं, 'मन्विति, 'साध्यं' साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्य, 'न वा पक्षत्व- मिति तस्य माध्यसन्देहरूपलात् माध्यसिषाधयिषाघटितत्वाति भावः । 'माध्यविशिष्टतज्ज्ञानमिति साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशिष्ट- तज्ज्ञानमित्यर्थः, माध्यज्ञानेति साध्यतावच्छेदकप्रकारकसाध्यजाने- त्यर्थः । न च प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकप्रतियोगिज्ञानस्याभावधी- हेतुतया साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यप्रसिद्धिं विना व्यतिरेकज्ञाना- सम्भवेऽपौतरभेदस्य च खण्डमः प्रसिद्धिमत्त्वेन विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या माध्यतावच्छेदकप्रकारकमाध्यविशिष्टज्ञानसम्भवदति वाच्यम् । साध्यतावच्छेद करूपेण माध्यज्ञानं विना तेन रूपेण माध्यप्रकारका- नुमितिन जायत इति भानुभवसिद्धत्वात् । अत एव माध्यनाव- च्छेदकरूपेण माध्यप्रकारकानुमिते विशिष्टनिरूपितवैशिष्ट्यविययता- शालितानियम इति सिद्धान्त इति भावः। 'अन्वयित्वमिति अन्चय- सहचारजानादेव व्याप्तिज्ञानमित्यर्थः, किं गुरुतरव्यतिरेकसहचार- ज्ञानस्य हेतुत्वेनेति भावः । इदमुपलक्षणं प्रागुक्तव्यतिरेकलक्षणस्या- प्यसम्भव इत्यपि बोध्यं । ननु अनवगमेऽपि वस्तुगत्या नासाधारण्यं ·तत्त्वचिन्तामगो तद्धि प्रथिवीत्वादिकं तच्च सिद्दमेव । न च जलादि- निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेन पृथिवीत्वं न सिमिति वाच्यं । जलादा पृधिवीत्वात्वन्ताभावग्रहदशयां पृधि- वौत्वेऽपि तत्प्रतियोगित्वग्रहात्। अन्योन्याभावस्तु भेदायद्यपि साध्यं सम्भवति वैधर्मज्ञानसाध्यत्वाद- न्योन्याभावग्रहस्य, तथापि जलादिप्रतियागिकान्यो- न्याभावस्यामसिधिः। न च जलादिप्रत्येकान्योन्या- किन्तु तद्ग्रह एवेत्यस्वरमादाइ, "किञ्चति, 'स्वरूप' अधिकरण- प्रतियोगिनोः स्वरूप, 'मागेव मिद्धेरिति । इदमापाततः वरूप- मिद्धावपि इतरभेदत्वेन पृथिव्यां तदसिद्धः, वस्तुतोऽनुगतधौबलात् अन्योन्याभावहातिरिक्रस्यावश्यकले नत एवं प्रतीति-व्यवधारयो- रुपपत्तेय स्वरूपस्याभेदत्वकम्पने गौरवाम्मामाभावाचेत्येव तत्त्वं, 'वैधयमित्या व विवरणं 'जस्तादीति, 'नद्धीति नागप्रतियोगिवं हीत्यर्थः, प्रतियोगिलम्य प्रतियोगिएपलादिति भावः । 'जखादा- विति, व्यतिरेकण्याप्तिग्रहार्य तम्हावग्यकत्यादिति भावः । मनु अन्यो- न्याभावरूपी भेदः माय इत्यत श्राद, 'अन्योन्याभावरिलति, वैध यति, प्रहते च पिवीवमेव वैधर्म्यमिति भावः । 'मपापीति नतादिमतियोगिकपिवीतरत्वावधिप्रतियोगिताकमामान्यान्यो- न्याभावमाप्रमिद्धिरित्यर्षः। 'जमादिप्रत्येति जस्तावादाविधानि- धोगियर्थः, 'अमाधारनि जवभेदयतया निविते वामादौ ·केवलयतिरेक्यनुमानं! भावः साध्या, असाधारण्य प्रसङ्गात् । अथ पृथिवी तेजाभिन्ना न वेति संशयेन तेजोभिन्नत्वावगते पृथिवी तेजाभिन्ना सती जलादिद्दादशभिन्ना न वेति संशये तेजोभिन्नत्वे सति जलादिद्दादशभिन्नत्वं प्रसिई तदेव साध्यम् एकविशेषणविशिष्ट विशेषणान्तर- बुद्धेरेव विशिष्टवैशिष्ट्यज्ञानत्वात्, एवञ्च संशयप्रसिद्ध साध्यमादाय व्यतिरेकादिनिरूपणम्। यद्दा पृथिवी पृथिवीलस्यावर्त्तमानत्वादिति भावः । क्वचिच 'अतिप्रसङ्गादिति पाठः तत्र वाय्वादावतिप्रमतत्वादित्यर्थः, तथाचामाधारयमिति भावः । 'तेजोभिना न वेति तेजोभिन्नत्वञ्च जलादौ प्रसिद्धमिति.भावः । 'तेजोभिवत्वेऽवगते' तेजोभिन्नत्वप्रकारेण पृथिव्यामवगतायामित्यर्थः, एतेनाग्रिमसंगयोपयुक्रधर्मितावच्छेदकविशिष्टधर्मिज्ञानं सम्पादितं । 'पृथिवी तेजोभिन्नेति तेजोभिन्ना पृथिवी जलादिद्वादशभेदवती न वेत्यर्थः, अत्र द्वादश भेदाः कोटयः, 'जलादिभिन्नखमिति जलादिदादाभिन्नवमित्यर्थः(१)। ननु तेजोभिन्नतविशिष्टजलादि। द्वादनभिनत्वं कथमुक्तसंशयेन प्रसिद्धं तेन विश्टवलस्य जोभिव- खस्य जलादिवादशभिन्नत्वस्य चावगाहनेऽपि विशिष्टस्य पूर्वमप्रसिद्धे- रित्यत आह, 'एकति, तथाचोकसंप्रयस्यापि विशिष्टवैशिष्यज्ञान- (९) 'जलादिहादभिन्नत्व' इत्यत्र 'जलादिमिनत्वं' इति कस्यचिम्मूल- पुस्तकस्य पाठमनुसृत्य ईशयास्थानं छत रहस्यकतेति सम्भाव्यते ।

·१.. सावचिन्तामणी जल भिन्ना न वेत्यादि प्रत्येक वयोदशसंशयविषयाणां पयोदशान्योन्याभावानां समुदायः पृथिव्यामवगत व्यतिरेकादिनिरूपकः । न चैवं पृधिव्यामेव साध्य- प्रसिद्देव्यतिरेकिवैयर्थं, साध्यनिश्चयार्थ व्यतिरेकि- प्रहत्तेः । न चासाधारण्यं, समुदितान्योन्याभावानां रूपतया विशेष्यतावच्छेदकीभूतं तेजो भिन्नत्वं सामानाधिकरण्यभमर्गण विधेये जला दिदादाभिन्न प्रकारोभूय भासते विमिवै शिध्यबोधे विशेग्यतावच्छेदकस्य भामानाधिकरण्यसंसर्गण विधेये प्रकारत्वनिय- मादिति भावः । 'व्यतिरेकादौति, 'श्रादिना एचे माध्यतावच्छे- दकावच्छिन्नमाध्यवैशिष्टस्य परिग्रहः, तदिदं तेजीभिन्नत्वविशिष्ट- जला दिदादाभेदाः माध्या इत्यभिप्रेत्योत। तेजोभिन्नत्वविशिष्ट- जलभेदः तदिशिष्टो वायुभेद इनि क्रमेण परस्परविशिष्टभेदः भाथ्य- इत्यभिप्रेत्याइ, 'यद्देति, 'पृथियौ जलभिन्ना न वेत्यादौति() श्रादौ प्रथिवी जलमित्रा न वेति ममयः, ततो जलभिवा पृथिवी तेगोभिन्ना न वेति मंगयेन जलभिन्नत्वविशिष्टतेगोभिन्नत्वे प्रमिद्धे जनभिन्नवविशिय तेजोमेदवती पृथिवी वायुभेदवती न वेति मंगय- रति क्रमेण त्रयोदशमंशयविषयेत्यर्थः, 'भमुदाय इति, समुदायः' (१) थम्मन्महोतेषु विय भूजपुस्तकेय पुस्तकइये 'एथिवी जलमिटा' यन 'पिको इतमा' इति पाठोवत्तते परनवयं मधुरानाथ. घसमूलपाठविरहत्वात् न समोभोग ।

·केवलयतिरेक्यनुमान। साध्यत्वे सपक्षाभावादिति चेत् । न । साध्यनिथये हि साध्यव्यतिरेकनिश्चयोभवत्येव साध्यसन्देहे तातिरेक- संशयस्य वचलेपत्वात् तयाच संशयरूपा-साध्यसिद्धि- रिति शिष्यबन्धनम् । एतेन पृथिवी जलादिभ्योभि- न्नेति विप्रतिपत्तिरूपवादिवाक्यादाकाहादिमतोs- ऐकाधिकरणं, ऐकाधिकरण्यविशिष्टत्रयोदशान्योन्याभावा इत्यन्वयः, 'पृथिव्यामवगत इति पृथिव्यां प्रसिद्धाः सन्तो व्यतिरेकादिनिक- पका दूत्यर्थः । 'साध्यनिययार्थमिति, पृथिव्यां माध्यप्रमिद्धेः संशय- रूपत्वादिति भावः । 'समुदितेति ऐकाधिकरण्यावच्छिन्नेत्यर्थः, 'नयतिरेकमंगयस्येति, तथाच जलादावपि माध्यव्यतिरेकमन्देहात कथं तत्र व्यतिरेकच्याप्तिनिरायः स्यादिति भावः । इदमापाततः पृथिव्यां माध्यमन्देहसत्त्वेन तच व्यतिरेकनिययामभवेऽपि जलादौ नयतिरेफनिधये साधकाभावान्, न कत्र सन्देहे मर्वच भन्देहः, पृथिव्यां रूपादिसन्देहेऽपि वायो नदभावनिययम्यानुभविकत्वात् जले जलभेदाभावग्रहमत्तेन विशेषदर्शनमत्त्वाच एकदैगविरहनिययम्यापि ममुदायमंग्यविरोधिवात् । न १ प्रतियोगिमत्तानिययम्याभाव- निययहेतुवात् कथं जम्ने नयतिरेकनियय पति वाच्यम् । तादृग- कार्य-कारणमावान्तरे मानाभावात् साधन प्रतियोगितावदक- निययमाचमाभावप्रत्यरतत्वात् । अथ जनादौ माध्याभावमिययः कषं स्यात् मनोभेदम्यापि प्रविश्वेमायोग्यतया प्रत्यघामम्भवान् ।

·तत्वचिन्तामणे पूर्वार्थप्रतिपादकात् साध्यप्रसिद्धिरिति परास्तम्। वाक्यादेव पृथिव्यां साध्यसिद्धर्वतिरेकिवैययात्। न च तदुद्धौ वादिवाक्यजन्यत्वेनाप्रामाण्यसंशयात् निश्च- येऽपि संशय इति तन्निश्चयार्थ व्यतिरेकीति वाच्यं । न च जलं तेजोभिनवविशिष्टजलादिदादशभेदाभाववत् जलभेदा- भाववत्त्वादित्यनुमानात् तसिद्धिरिति वाच्यम्। एतस्यापि यनि- रेकरूपत्वेन नादृशदादाभेदाभावाभावस्य क्वार्थनिश्चितत्वेन व्यति- रेकव्याप्तिनिश्चयामम्मवादिति चेत् । न। साध्याभावोपस्थिति- जलेन्द्रियसन्निकर्षयोः सत्त्वेनोपनौतनिथये बाधकाभावादिति । वस्तुतस्तु पृथिवी तेजोभिवा न वेति संशयानन्तरं तेजोभिन्ना पृथिवी जलादिदादशभिन्ना न वेति मंगयो हि तेजोभिवलांग मंगथाकार एव भविष्यति मंशयसामग्रीमत्त्वात् तथाचापसिद्धान्तः धर्मितावच्छेदकांगे संगयाकारमंशयस्यास्माभिरनदीकारात् । अत- एव धर्मिणि धर्मितावच्छेदकप्रकारकनिश्चयो गुरुरपि प्राचीनः मंगये हेतुरुयते। किच विभिष्टभिशयोधे विगेय्यतावच्छेदकं मामानाधिकरण ममर्गण विधेये प्रकारोभ्य भासते इत्यत्र मानाभावः। किन्तु विशेषतावकेदकविमिष्टे विधेयवैशियमात्रं तविषयः नथाच कथ- मुझमंगयेन माध्यतावच्छेदकप्रकारेण विशिष्टमाध्यममिद्धिरित्येव दूषणं मार । 'एतेनेति, 'जस्लादिभ्योभिवतीति, "विप्रतिपत्तिहपेति ·केवलव्यतिरेक्यनुमान। ६.३ तर्हि संशयप्रसिद्ध साध्यं तस्य च न व्यतिरेकनिश्चाय- कत्वमित्युक्तत्वात् स्वार्थानुमाने तदभावाच । इति श्रीहङ्गेशपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानाख्यदितीयखण्डे केवलव्यतिरेक्यनुमानपूर्व- पक्षः। प्रतिवाद्यभिमतमाध्यविरोधिकोटिप्रतिपादकेत्यर्थः, 'वादिवाक्यादिति वाघुकप्रतिज्ञावाक्यादित्यर्थः, 'अपूर्वार्थप्रतिपादकादिति पूर्वामतीत- स्थापि विशिष्टार्थस्य विशियये विशेषणमिति रौत्या प्रतिपादकादि- व्यर्थः, 'व्यतिरेकिवेयर्थ्यादिति व्यतिरेकिणो व्यतिरेकसहचारज्ञान- जन्यव्याप्तिज्ञानस्य तत्रानुमितिजनकत्वाभ्युपगमवैयादित्यर्थः, 'संश- यः' तदुत्तरं मंशयः स्यादित्यर्थः, 'तनिश्चयार्थ' अग्टहीतामनाएय- कतषिथयार्थे, 'यतिरेको' व्यतिरेकिणो यथोक्तव्याप्तिज्ञानस्य तचा- नुमितिजनकत्वाभ्युपगमः । 'संशयप्रसिद्धमिति अप्रामाण्यमंशयाक्रान्त- निधयविषयीभूतमित्यर्थः, 'तस्य च' तादृशनिश्चयस्य च, 'उफत्वात्' सकलप्रामाणिकैरुमत्वात्, 'तदभावाचेति वादिवाक्यात् माध्यममि द्धरमम्भवाचेत्यर्थः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागीश-विरचिते तत्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाष्यदिनीयखण्डरहस्ये केवलव्यतिरेक्यनुमानपूर्वपतरहस्यं ।

·अथ केवलयतिरेक्यनुमानसिद्धान्तः । उच्यते घटादावेवेसरसकलभेदस्य प्रत्यक्षतः प्रसिद्धिः घटा न जलादिरितिप्रतीतेः। नन्वयमन्योन्याभावान अथ केवलव्यतिरेक्यनुमानसिद्धान्तरहस्यं । 'इतरमकस्लभेदस्येति पृथिवीतरत्नावच्छिनप्रतियोगिताकभेद- स्वेत्यर्थः, 'न जलादिरिति न पृथिवीतर इत्यर्थः। यद्यपि पृथिवी- नरत्वस्य पृथिवीमामान्यभेदरूपस्य भेदविशेषणतथा अतीन्द्रियथि- वौघटितखात्तदवच्छिन्नान्योन्याभावोघटादौ कथं लौकिकप्रत्यक्षगम्यः अन्यथा गुरुतरघटान्योन्याभावोऽपि लौकिकप्रत्यक्षगम्यः स्यात्। तथापि खावच्छिनप्रतियोगिताकावसम्बन्वेन पृथिवीववशद एव पृथिवीनरलं तच च पृथिव्या न प्रयेश इति भावः । इदमुपलक्षणं पृथिवीतरत्वम्पेण पृथिवीतरस्य भेदलरूपेण भेदस्य च खण्डमा प्रमिद्धत्वेन विशय्ये विशेषणमिनि न्यायेन पृथिवीतरभेद पति निरधिकरणाकमिद्धिमग्भव इत्यपि वोथं। अयोग्यधर्मानवच्छिम- योग्यमात्रवृत्तिपनियोगिताकलमभावमत्यचे तन्वमिति प्राचीनमते (१) मधाच या गुबवरघटान्योन्यामावस्य यतीम्झियगत्वघटितत्वेन न भय तथा एपिवीतरभेदस्थापि यतीन्द्रियचिवोदितत्वेन मनप्रत्यछमियायः।

·केवलयतिरेक्यनुमान। प्रत्यक्षः अतीन्द्रियप्रतियोगिकाभावत्वात् परमाणुसंस- गीभाववत् योग्यानुपलब्धेरभावग्राहकत्वात् नयना- शकते, 'नन्विति, 'अतीन्द्रियप्रतियोगिकाभाववादिति, अतीन्द्रिय- प्रतियोगिकत्वेन पृथिवीतरवस्थापि अतीन्द्रियतया अतीन्द्रिय- धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वाचेत्यपि द्रष्टव्यं, 'परमाणुसंसर्गाभाव- वदिति, परमान्वन्योन्याभाववचेत्यपि बोध्यं । ननु परमाणुसंसर्गा- भावादेरपि घटादौ न कथं लौकिकाध्यक्षगम्यत्वं नच तदधिकरण- विशेष्यक-प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धसंसर्गक प्रतियोगितावच्छेदका- वच्छिन्नप्रतियोगिमत्त्वोपलम्भसामान्याभावस्यैव तत्तदधिकरणेऽभाव- ग्राहकलात्तस्य च तचापि सम्भवादित्यत आह, 'योग्यानुपलब्धेरिति तत्तदिन्द्रिययोग्यतासहिताया एव निरुक्तानुपलब्धेस्तत्तदिन्द्रियजा- भावलौकिकप्रत्यक्षजनकवादित्यर्थः, तत्तदिन्द्रिययोग्यधर्मावच्छिन्न- तत्तदिन्द्रिययोग्यमात्रवृत्तिप्रतियोगिताकाभावत्वमेव चाभावस्य त- तदिन्द्रिययोग्यत्वं, तच्च विषयनिष्ठतया प्रभावबावच्छिन्नलौकिक- विषयतासम्बन्धेन चाक्षुधादिरूपतत्तदिन्द्रियजाभावप्रत्यचोत्पत्तौ हेतुः परमानुसंसर्गाभावादेः प्रत्यक्षानुत्पत्त्या तथैव कल्पनात् । गुस्त- रत्वविशिष्टघटत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकगुरुतरघटाभावादेः चातु- पादिलौकिकसाक्षात्कारवारणाय अवच्छिन्नान्तं प्रतियोगिताविशे- पएं, घटलल-पटललादेः प्रतियोगितावच्छेदकधर्मस्नातीन्द्रियतया) (१) घटत्वत्वं घटेतरात्तित्वे सति सकलघट रत्तिवं तम्य घ घटेसरा- न्तर्गतपरमावाकाशादिरूमातीन्द्रियघटिततया यतीन्द्रियत्वमिति तात्पर्य।

·तावचिन्तामणे न्मीलनानन्तरं तभः पिशाचा न भवतीति प्रतीते- वधिकवलेन वायुवातौति वलिङ्गग्नहोपक्षीणत्वादिति चेत् । न। याद्यनुपलम्भोऽधिकरणे प्रतियोगिमत्त्व- गुरुतरघटाभावादिवत्तादृयधर्मावच्छिन्नमतियोगिताकजात्यभावमा- घसीवाप्रत्याचवं पर्वमिद्धमेव दीधितिकतापि पदार्थखण्डने तथा लिखनात् अन्यथा सिद्धान्तेऽप्यगतेः किन्तुष) घटल-पटत्वादिजातीनां नत्नक्रित्वावच्छिन्नमतियोगिताकाभाव एव लौकिकप्रत्यक्षगन्यः जात्यभावप्रत्यक्षवप्रतिपादकः प्राचां ग्रन्योऽपि तादृशजात्यभावपर) इत्यतो न तद्विरोधोऽपि()। जातिनिष्ठतत्तयक्तित्वच नादाम्यसम्ब- न्धेन तत्तनातिरवेति नधोग्यमेव । तत्तद्गन्ध-तत्तट्रसवात्वाधव- च्छिन्न प्रतियोगिताक-तत्तव्ययतयभावस्य प्राएज-रामनादिसाक्षात्- कारवारणाय धायौ रूपमामान्याभावस्य चाचुपमाचात्कारवारणाय) (२) नन्वतीन्द्रियधम्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकामावस्यातीन्द्रियत्वे घटावं नास्ति इत्यादि प्रत्यक्षप्रवीते का गतिरित्यत चाह, किन्विति । (२) तत्तद्यक्तित्वावच्छिन्न घटवादिनात्यमावामिप्रेत इत्यर्थः। (३) न प्राधीनयथविरोधोऽपौत्यर्थः। () ननु घटत्वगततदलित्वं तत्तादाम्य विपिए घटत्वत्वं यतस्तदोषतादव- स्वमिव्यत थानातिनियेति । (५) अनुतरूपस्य चक्षुर्योग्यताभावात् रूमसामान्यामावस्य न चक्षुः मातिप्रतियोगितात्वमिति तात्पर्य ।

·केवलव्यतिरेक्यनुमान। विरोधी सोऽभावं ग्राहयति न तु योग्यानुपलब्धिमा- वम् अध्यथा वाया रूपाभावप्रतीतिवत् जलपरमाणे च वृत्त्यन्त प्रतियोगिताविशेषणं, तत्तगन्धवत्त्व-तत्तद्रसवत्त्वाचवच्छिन्न- प्रतियोगिताकतत्तद्र्व्यव्यक्त्यभावस्य चाचुपतावारणाय प्रथमं तत्त- त्पदं, द्वितीयतत्तत्पदश्च तादृशस्यैवाभावस्य प्राणज-रामनादिप्रत्यक्ष- नापत्तितादवस्थ्यवारणायेति भावः । नन्वेवं नयनोन्मीलनानन्तरं स्तम्भः पिशाचो न भवतीति प्रत्ययोन स्यादित्यत श्राइ, 'नयनेति, 'लिङ्गग्रहोपचौपलादिति लिङ्गग्रहजन्यत्वादित्यर्थः, नयनोन्मीलना- नुविधानन्तु लिङ्गग्रहार्थमिति भावः। निरुतयोग्यत्वस्य व्यतिरेक- व्यभिचारान कारणत्वसम्भव इत्याह, 'योझनुपलम्भ इति, 'हि' यमात, 'य:' देगः, 'अनुपलग्भः' प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्ध- संमर्गक-प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिमत्तानिययाभाववि- मिष्टः, न विद्यते उपलम्भोयत्र इति व्युत्पत्तः, 'अधिकरण इति निर्धारणे सप्तमी, तथाचाधिकरणेषु मध्ये निरुकनिययाभाव- विशिष्टो योदेगा 'प्रतियोगिमत्वविरोधी' प्रतियोगितावच्छेदक- सम्बन्धमंसर्गकाधिकरणलमम्बन्धन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिषपति- योगिमत्तया श्रापादितभाशात्कारकः, 'म:' देशः, 'प्रभावं पाह- यति' अतीन्द्रियप्रतियोगिकस्याप्यभावस्य लौकिकमाक्षात्कारविषयो भवति, यथा योग्यट्रव्यत्तिगुण-कर्म-मामान्यादिकं रुपमामान्या- भावम्य, घटादिः पेहमामान्याभावम्य, मस्तपदाम् परमाणुमहल- मामान्याभावस्थ, महान् वायुरुजूतरूपमामान्याभावस्य च सौकिक- ·९.८ নবনিমন্ত্রী पृथिवीत्वाभावग्रहप्रसङ्गात् थधिकरणे प्रतियोगिस- विञ्च तर्कितं यदि हि स्तम्भः पिशाचः स्यात् स्तम्भव- प्रत्यक्षविषय , अय गुणादिदि चक्षु मयुक्तमहत्त्ववदुद्भूतरूपवत्सम- वेतवे मति रूपवान स्वात् चादुषवान् स्यात्, घटो यदि महत्वोद्भूत- रूमवत्त्वे चक्षुरादिमयुकवे च मनि खेहवान् स्यात् चाचुपवान् स्थान पृथिवीपरमाणुर्यदि उद्भूतरूपबच्चे चक्षुरादिभयुक्तले च पति महन्ववान् स्यात् चाक्षुषवान् स्थान, महानवायुर्यदि भइवे मति चक्षुरादिम- युनत्वे च मत्युद्भूतरूपवान् स्यात् चाक्षुधवान् स्यात्, इत्यापादने मूल- गैषियविरहादित्यर्थ , 'न विति तु शब्द प्रतडत्यर्थे, नाती निरु- योग्यतासहितव निरुझानुपलब्धिरभावलौकिकात्यचे कारण व्यनि- रेकव्यभिचारादित्यर्थ । ननु योग्यद्रव्यदृत्तिगुण-कर्म सामान्यादिषु रूपमामान्याभावादीमा लौकिकप्रत्यक्षमेवाधिद्ध पराणुससाभाव- लौकिकप्रत्यक्षवारणाय लावाविरुफयोग्यताया एवाभावनिष्टतया अभावलौकिकप्रत्यचकारणत्वकल्पनादन्यथा नर नेषा लौकिक त्यवाभ्युपगमे मनोवावादावपि तेषा लौकिकप्रत्यक्षापत्तिवारणाय यत्राधिकरणे तादृशापादन न मम्भवति अनन्ततत्तदधिकरणभेदस्था- धिकरणनिष्ठतया वक्ष्यमानक्रमेण तत्तदभावलौकिकमत्यक्षकारण- वकन्पने महागौरवापत्तिरित्यन आह, 'अन्यथेति निरुकयोग्यताया- एवाभावलौकिकप्रत्यचकारणवे इत्यर्थ, 'रूपाभावप्रतीनिवदिति, रूपाभावपद महत्तममानाधिकरणद्भूतरूपाभावपर घटादिति- तत्तद्रूपाभावपर वा, पूर्वपदिनये तस्यातीन्द्रियप्रतियोगिकलेनाप्रत्य- ·केवलव्यतिरेकानुमानं । दुपलभ्येत न पिशाचानुपलम्भः स्यात्। न च पृथिवी जलाद्भिद्यते जलात्तिधर्मवत्त्वात् तेजोवत् एवमन्ये- हत्वात् मिद्धान्तिनयेऽपि वायो तन्प्रत्यक्षानभ्युपगमात, 'पृथिवीत्वा. भावप्रत्ययेति(१) तत्तयक्रित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकथिवीलाभाव- लौकिकचाक्षुषप्रमङ्गादित्यर्थः, निरुकयोग्यतायास्तादृथिवीला- भावे मत्त्वात् । ननु परमाणे पृथिवीवाभावलौकिकचानुपः किं परमावंगे- ऽनौकिकरूप श्रापाद्यते म्यूलगले पृथिवीत्लाभावेन ममं लौकिक- मन्त्रिकर्षदशायां परमाएवं उपनौतभानाद्यात्मकस्य पृथिवीवाभा- वलौकिकचाक्षुषस्येटत्वात् । न च परमाणुघटितचतु:मभिकर्षण थि- वोलाभावलौकिकपादुप श्रापाद्यते इति वाच्यं। चनु.मयुतमइदुद्भूत- पादिगेपणतायाः पृथिवीलाधभावग्राहकतया तहघटितमग्निक- घेण नपानुषामम्भवात् परमाणुमन्निकर्षदशायां पृथिवौवन्दयोग्य- पदार्थान्तरमत्रिकर्षम्यावश्यकतया तदानीं पृथिवीपाभावमाक्षात्का- रम्यावश्यकवेन तत्र परमाणुघटितमग्निकर्षजन्यवाभावग्य गपयनि- यत्वाचेति पेत्। न। परमाएतायंगे उपनीनभानात्मकोऽपि पर माशादिवैशिघ्यावगारिथिवीसाधभावनौकिकपापो न भवनि इति मिद्धान्नान, परमापो एपिवासाभावमाात्कारी म भाति (१) चिौलामावगादिमि कम्पविभाग साठी म. समापसरसेनामुमीयते।

·तावचिन्तामणी भ्योऽपि भेदसिद्धौ हादशभिन्नेति विशेपणं दत्त्वा समवा- समेदसाधनादन्वयिन एव पृथिव्यां प्रयोदशभेदसिद्धि- वायौ रूपमामान्याभावमाक्षात्कारो न भवतीत्यादिमकलप्रामाणिक- सिद्धान्तप्रवादान्यथानुपपन्या तथैव मिद्धान्तम्य निर्णतयादेवं मर्वक। न चै मिद्धान्ने म्यूनजले पृथिवीवाभावप्रत्यक्षानन्तरं पृथिवौबा- भावमामान्यलक्षणप्रत्यासत्या पृथिवीवाभावप्रकारेण परमाणोचा- चुपो न स्यात् इति वाचं। तत्र पृथिवीलाभावनिष्ठालौकिकप्रका- रतानिरूपितविषयताया एव परमाणावभ्युपगमात् तनिष्टलौकिक- प्रकारतानिरूपितविण्यतायाम्दु मनिकृष्टम्यानलमात्रवृत्तित्वादिति भावः । एतचोपलक्षण निम्ततत्तदिन्द्रिययोग्यत्वं तत्तदिन्द्रियजन्य- लौकिकमाक्षात्कारविषयत्वं तत्तदिन्द्रियजन्यलौकिकमाचात्काराम- तिबन्धकत्वं वा, नाधः भूतलादो घटादिसामान्याभावण्याप्यदायुध- नापन्नः देवात् लगादिमावग्रहौतघटादिव्यनेरपि नत्मनियोगिकु- विनिचितत्वात् । न द्वितीयः प्रतिवन्धकलाननुगमेनाननुगमताद- वम्यात् तत्तगन्धवत्त्व-तत्तट्रमवत्वावच्छिन्नतत्तद्र्व्यव्यत्यभावस्थापि प्राणज-रामनादिप्रत्याविषयतापत्ते द्रव्यम्य प्रापजादिप्रत्यक्षप्रतिव- न्धकवे मानाभावात् गन्ध-तासमवेतघ्राणजादिकं प्रति प्राणसंयुक- समवाय प्राणमयुक्रममनममवायादेहत्तयैव द्रव्यमय घ्राणशप्रत्यक्षा- पादनामग्भवात्। ननु ममानेन्द्रियजन्य-प्रतियोगितावच्छेदकवि- गिटप्रतियोग्याहार्यारोपयाभावलौकिकप्रत्यवहेतुतया तदभावा- ·केवलव्यतिरेक्यनुमानं । रिति किं व्यतिरेकिणेति वाच्यं । जलादिभिन्ना सती समवायभिन्नेति बुद्धावपि त्रयोदशभिन्नेति बुझर्व्यतिरे- देव जलपरमाणौ न पृथिवीवाभावलौकिकप्रत्यक्ष परमाणोरयोग्य- तया नत्र चक्षुषा पृथिवीलारोपासम्भवादित्यत आह, 'अधिकरण- इति जलपरमाणवित्यर्थः, 'प्रतियोगिसत्त्वञ्च' पृथिवीवाभावस्य प्रतियोगिसत्त्वञ्च पृथिवीवाभावस्य प्रतियोगिमत्वमपि, 'तर्कितं' विशेष्यतया सम्भवदादाऱ्यारोपकं । नन्वेवं तव नयेऽपि योग्या- धिकरणमादाय लौकिकमन्त्रिकर्षदशायां उपनीतपरमाणुप्रका- रको न कुतः पृथिवीवाभावलौकिकचाक्षुषः, कुतो वा वायौ रुपं नास्ति वायौ स्नेहो नास्तीत्याद्युपनीतवायुप्रकारकोरूपमामा- न्याभाव-स्नेहमामान्याभावयोर्न लौकिकचाक्षुषः, कुतो वा परमाणौ महत्त्वं नास्तौति मनसि महत्त्वं नास्तीत्युपनौतपरमाणु-मन:- प्रकारको न महत्त्वाभावलौकिकचाक्षुषः, कुतो वा मनसि पवनीय- परमाणौ वा नोद्भूतरूपाभावस्य लौकिकचाक्षुषः, अभावानां योग्य- त्वात् अन्यथा अन्यत्रापि तम्लौकिकचाक्षुषानुपपत्तेः विना घ कार- णभावं कार्याभावानभ्युपगमात् । अथ यस्मिन्नधिकरणे पचवृत्ति- धर्मविशेषितेन प्रतियोगिग्राहकतावच्छेदकावच्छिन्नातिरिक्रविशेषि- तेन च तत्संसर्गकाधिकरणत्वसम्बन्धेन तद्धर्मावच्छिन्नत्वेन हेतृत्वात- दिन्द्रियजन्यमाक्षात्कारवत्वमापादयितुं शक्यते तदधिकरण एवं तत्सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावनिष्ठलौकिकविषयतामम्बन्धेन तदिन्द्रियजन्यतादृभाभावप्रत्यक्षमुत्पद्यते न तु अन्यत्राधिकरण इति ·तत्वचिन्तामो किसाध्यत्वात्। न च घटस्यापि पक्षवादंशतः सिइसा- धनं, सा पृथियोतरभिन्नेत्युद्देश्यमतौतेरभावात्, पक्षा नियमः, थबाधिकरणे तादृशापादनादिकं न सम्भवति तत्तदधि- करणभिन्नवस्वरूपम्याधिकरणयोग्यत्वम्याधिकरणनिष्टतया तादृश- विषयतासम्बन्धेन तत्तदिन्द्रियजन्य-नत्तत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रत्यक्षी- त्पत्ती हेतुत्वादित्यञ्च परमाखादायेन तादृराष्ट्रथिवीत्वादिमत्त्वे च पानुषवत्यापादनामम्भवान्न तत्र चक्षुरादिना तदभावस्य योग्यस्यापि यहः, किन्तु योग्यजन्तादावेव तद्ग्रहः, घटादौ ममवायसम्बन्धाव- छिनप्रतियोगिताकम्नेहादिमामान्याभावस्तु चक्षुरादिना ग्टगत एवं घटो यदि पधुरादिमंयुक्तत्वे मति महत्त्वोद्भूतरूपवत्वे घ मति नेहवान् स्यात् चाचुपवान् स्थान इत्यापादनस्य मूलशिथिलबविर- हात व्यर्थविशेषणवेष्टापत्त्योः मम्भवेऽपि मूलशेथिन्यविरहादेवापाद- नादियोग्यतानपायात् अपायादेः मर्वनासम्भवात् व्याश्यादिभ्रम- जन्यापाद्यव्यतिरेकादिभ्रमजन्यापत्यादरतिप्रमतवाच्च योग्य ताया एव ययोतनियमघटकलात् मा च मटते व्याप्तिमात्र, ननिष्टापत्यादि विरहेऽपोति चेत्तहिं चचुरादिना वाय्यादौ तड्यकिवावच्छिनपति- योगिताकम्तमत्वात्यन्ताभावप्रत्यदमपि न म्यात् धारवादी म्तम्भवव- चेन माधान मानात्कारदत्वापादानामग्भवान महादिधारकन्यैव म्नम्भपवाध्यतया पशु मंयुक्रवे पिशाचात्मकम्तम्भे मूलथिन्यादि- त्यताच, 'यदि नि, 'मतम्भः पिशाचः म्यान' अनुमंयुक्तः कश्चित पिमाचः नाभः स्यात्, ‘म्तम्भवदुपन्न येतेति मोऽपि पिगापः पिणा- ·केवलयतिरेक्यनुमान। तावच्छेदकनानात्वे हि तत्, अतएवानित्ये वाङ्मनसे इत्यचानित्या वागितिबुद्धेरुद्देश्यायाः सिद्धत्वादंशतः स्तम्भान्तरवचाक्षुषः स्थादित्यर्थः, स्तम्भवस्य महत्त्वोद्भूतरूपवत्त्वनियत- वादिति भावः । 'न पिशाचानुपलम्भः स्यात्' न सर्वः पिशाचो- लौकिकमाक्षात्काराविषयः स्यात्, पिमाचलं लौकिकमाक्षात्कारा- विषयत्वव्याप्यं न स्यादिति यावत्, तथाच पिशाचत्वस्य लौकिक- साक्षात्काराविषयत्वव्याप्यवान्यथानुपपत्त्या स्तम्भत्वं न पिशाचवृत्तीति यथोकनियमे न किमपि बाधकमिति भावः । वस्तुतस्तु पनसाम्रादि- स्तम्भसाधारणस्य स्तम्भवस्य पिशाचत्तित्वे पनसत्वानव-पिशाचत्व- मादाय सात-पत्तेः किन्तु स्तम्भत्यं आम्रत्य-पनमत्वादिव्याप्यं नाना, तच भ पिशाचत्ति पिशाचोऽपि यदि स्तम्भस्तदा तयाप्यस्तम्भवं पिशाचत्ववदतीन्द्रियमेव तदत्यन्ताभावो न क्वापि लौकिकाध्यक्षगम्य- इति यथोकनियमे न किमपि वाधकं इत्येव तत्त्वं । यथोक्तनियमस्य प्रत्यवयवव्यावृत्तिरस्मसाते सिद्धान्तरहस्ये अभावग्राहकयोग्यता- विचारे अनुसन्धेया। 'दादाभिन्नेति विशेषणमिति द्वादशभेदान्पचे विशेषणहत्येत्यर्थः, 'समवायभेदसाधनादिति समवायावृत्तिधर्म- वत्त्वादिरूपसमवायभेदसाधका तोरित्यर्थः, 'अन्वयिन एवेति अच- यसहचारज्ञानजन्यव्याप्तिज्ञानादेवेत्यर्थः, 'भेदमिद्धिरिति, अस्विति शेषः, 'किं व्यतिरेकिणेतीति किं व्यतिरेकसहचारजानजन्यव्याप्तिजा-. नस्थानुमितिकरणत्वेनेत्यर्थः। 'जलादिभिन्ना मतीति, विगिष्टाधि- करणकवैगिध्यबुद्धौ मामानाधिकरण्यसम्बन्धेन विशेग्यतावच्छेदकम्य ·६१० तावचिन्तामसी मिद्धसाधनम्, अन्यथानुमानमात्रोच्छेदात पक्षस्य सिद्ध- स्यैव साध्यत्वात्। न च घटः कथं पक्षः साध्यनिययेन विधेये प्रकारलादित्यभिमानः, 'त्रयोदशभिनेतीति पृथिवीतर- लावच्छिन्नपनियोगिकभेदप्रकारकवुद्धरित्यर्थः, 'यतिरेकिमाध्यवान्' व्यतिरेकिण एव माध्यत्वात्, एवकाराद्ययो कहतकाचयिव्यवच्छेदः । 'मां पृथिदीति, पृथिवीवग्यावच्छेदकलम्फोरणाय मर्वपदं, 'इत्युद्देग्न- प्रतीतेः' इत्याकारकफन्नोभूनानुमितिममानाकारप्रतीतेः, पृथिवी- सावच्छेदेन पृथिवीवधर्मितावच्छेदकक पृथिवीतरभेदप्रकारक्रपती- तेरिति यावत्, नयाच तमांबछेदेन यद्धर्मधर्मितावच्छेदककानु- मिति पनि तद्धविच्छेदैन नद्धर्मधर्मितावच्छेदककमिद्धेरैव प्रति- बन्धकतया घटलावदन घटे मिद्धिमत्त्वेऽपि पृथिवीवावच्छेदैन पृथिवीन्वधर्मितावच्छेटककानुमिती अविरोध इति भावः । नन् नद्धविच्छेदेन नद्धावच्छिन्नविशेषकानुमिति प्रति तदन्यधर्मा- ववेदेन तदन्यधमांवचिवम्बममानविगेवताकमिद्धिरपि प्रति- बन्धिका अनित्ये वालनमे वाद्मनोऽन्यतरतादित्यादी दादता- वच्छेदन वाक्यवावच्छिन्नविपकमिद्वेरपि मनम्बावदेन मनस्ता- वत्रियविष्यकममूहालावनानुमितिप्रतिबन्धस्लात् नयाच घटवा- वक्रटेन घटलावचिनविशेयकमिद्धिमत्ते पृथिवी वावच्छेदेन पषि- बौवापेण घटे कयमनुमिनिरियन भाइ, 'पवतारछेटक्नानाले ऐति नमावदेन तद्धमांवधिनविगेयकले मति नदन्यधर्मा- ·केवलव्यतिरेक्यनुमानं । संशय-सिपाधयिषयोरभावादिति वाच्यं । सव्वा पृधिवी इतरभिन्ना न वेति संशयस्य तत्प्रकारकसिपाधयिपा- याश्च सामान्यताघटविपयत्वात् घटत्वेन विशेयदर्शनं सिद्धिर्वा अतस्तेनरूपेण संशय-सिपाधयिषे न स्तः पृथि- वौत्वेन ते भवतः एव धूमवान् वह्निमानिति धूमवत्त्वेन वह्निनिश्चयेऽपि पर्वते वह्निसंशयवत्, यहा सर्वत्वेन वच्छेदेन तदन्यधर्मावच्छिन्नविशेयकानुमितौ हौत्यर्थः, 'तत्' तदन्य- धर्मावच्छेदेन तदन्यधर्मावच्छिन्नखममानविय्यकमिद्धेः प्रतिवन्धकत्वं, 'उद्देसायाः' उद्देश्यागुमितिविमेय्यतावच्छेदकावच्छिन्नवियिकायाः, उद्देश्यानुमितिय मनस्वावच्छिन्नविशेयकममूहालम्बनानुमितिः, "मिद्धनात्' सत्त्वान्, 'अंशतः मिद्धमाधनं' अंशतः सिद्धेरेवोपधायक माधनं, वाक्यत्व-मनस्वावच्छिनविगेय्यकममूहान्नबनानुमितेरनुप- धायकं साधनमिति यावत् । ननु लाघवात्तद्धर्मिकमिद्धित्वेनेव नद्धर्मिकानुमितिमामान्य प्रति प्रतिवन्धकता धर्मिविशेषातर्भावस्या- वरमकवादित्यत आह, 'अन्ययेनि यदि तद्धर्मिकमिद्धित्वेनेव नद्धर्मि- कानुमितिमामान्य प्रति विरोधिलं तदेत्यर्थः, 'अनुमाममाति केतु-माध्यमहचारपटकतया अधिकरणवरूपेण निगिन्नमाध्याधि- करणे भाथ्यवत्वविषयकव्याप्तिजानजन्यानुमितिमात्रोधदापातादि- त्यर्थः, 'पक्षम्येति मप्तम्यर्ये पष्ठी, 'मिद्धयेव' महारषटकतया निसितम्र, 'माध्यत्वात्' तादृगानुमिनी विधेयवात् । 'न ऐति, ·वायचिन्तामणी रूपेण न पक्षता सर्वचाविप्रतिपत्तः घटायेकदेशे इतरभेदस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् तथाचैकदेशे विमतिपत्ती सामान्ये इतरभेदसाधने यथान्तर, किन्तु सामान्येन पृथिवीत्वेन यावदेव विप्रतिपत्तिविपयस्तावतामेव पक्षता विशेष्याननुगमात् । तहि पृथिवी दूतरभिन्ना पृथिवीत्वाइटवदित्यन्ययिनैवेतरभेदस्य सिद्धत्वात् किं मन्देह-मिपाधयिषयोरन्यतरस्य पचतात्ववादिनां प्राचां नय इति शेपः, 'पक्षः' अनुमित्युद्देश्यः । 'सर्वा पृथिवीति मकलथिव्या विशे- व्यवस्फोरणाय सर्वपद, पृथिवीलरूपेण सकलथिवीविशिय्यकेतर- भेदमंशयस्येत्यर्थः, 'तत्प्रकारकेति पृथिवीत्वावच्छिन्नमकलपृथिवीवि- शेयकमिद्धित्वप्रकारकमिपाधयिपायावेत्यर्थः, 'सामान्यतः' पृथिवी- वरूपेण, ननु घटे विशेषदीन-मिद्धिमत्त्वेन कथं मंशाय-मिषाधयिष- योस्तद्विषयत्वं जानादे: स्वरूपमत एव खविषयकेच्छाविरोधित्वादि- त्यत बाह, 'घटत्वेनेति, "मिद्धिर्वति, 'श्रत इति, 'पर्वते' पर्वतत्व- विभिटे, इदमुपलक्षणं प्रत्यक्षतः सिद्धिसत्त्वेऽपि अनुमितिवादिरूपेण मंशय-मिषाधयिषयोधिकाभावाच्च, ममानधर्मिकनिश्शयस्येव मंशय- विरोधिवमते समाधत्ते, 'यटेति, 'मर्वलेनेति तस्याः पृथिव्या न पक्षतेत्यर्थः, 'अविप्रतिपत्तेः' श्रमशयात्,'विप्रतिपत्तो' मंगये, 'मामान्य इति, मन्देहाविमिथ्ये पीति मेपः, 'इतरभेदमाधने' इतरभेदानु- मित्यभ्युपगमे, 'अर्यान्तर' सिद्धान्तान्तरं, अपमिद्धान्त इति यावत्, ·केवलयतिर कानुमान। व्यतिकिणा, घटसाधारणपक्षत्वेऽप्यसेदानुमानवत् पक्षास्यापि दृष्टान्तत्वाविरोधात् पक्षान्यत्वं हि तपा- 'तन्त्रं, किन्तु साध्यवत्तया निश्चितत्वं प्रयोजकं । न च पृथिवीत्वाग्रहे पूर्व गृहीतं यच साध्यं पश्चात् स्मर्यते तव हेतु-साध्यसामानाधिकाण्याग्रहायतिरेक्यवतार- इति वाच्यं । हेतोरेव पक्षतावच्छेदकत्वेन घटे पृथिवी- त्वग्रहदशायामितरभेदसामानाधिकरण्यग्रहावश्यम्भा- तद्धर्मिकानुमिती नद्धर्मिकमंगयस्यैव प्राचीनमते पक्षतावादिति भावः । 'अविप्रतिपत्तेरिति यथाश्रुतन्तु न मंगच्छते खार्थानुमाने विप्रतिपायभावेन विप्रतिपत्त्यभावस्य परतावाभावाप्रयोजकलात् । 'मामान्यति मालथिवीनिष्ठेनेत्यर्थः, 'विमतिपत्तिविषयः' मंगय- विषयः, 'पचता' पृथिवीलावच्छेदेन पृथिवीत्येनानुमित्युग्यता, 'अननुगमादिति सर्चचेतरभेदस्यानिययादित्यर्थः । मदते 'नी- रयादिना 'दित्यन्तेन, "किं व्यतिरेकिणेति किं व्यतिरेकव्यायुप- न्यामेनेत्यर्थः, अत एवाये च्याप्युपन्यामम्येति मंगपते, पूर्वमतेऽप्यनु- मितिसमुपपादयति, 'प्रभेदानुमानवदिनि श्रयं घटः प्रामुमत- घटामिनः नदुपटसृत्तिविनवणमन्यामलादित्यादिम्यर्यमाधका- भेदानुमानवदित्यर्थः । 'पथियोमायाति पथ माले पूने सही माशं उदाधकमहिया पिनोलापड़े पधान पाते .त्य:, माया मायक्षतादगार्या पृथिवीसमापि प्रत्यक्षमावणामतः परम- पर्यनामुपायन, 'यतिरेकातार' तिरेक्याापन्यामः । 'पट- ·ववचिन्तामणी वादिति चेत्, सत्यं, अन्वयितुल्यतया व्यतिरेकिणाऽपि सामादन्वयाप्रतिसन्धानदशायां व्यतिरेक्युपन्यास- स्थापर्य्यनुयोज्यत्वात् तदुक्तां, पास्तां तावदयं सुहृदु- पदेशः, केवलव्यतिरेकिलशाणं तावन्नियूंढम् । अध वा जलादीनां चयोदशान्योन्याभावाः बयोदशम प्रसिहाः पृथिव्यां साध्यन्ते, अत एवाकाशे व्यतिरेकिणा जलादि- मिलितप्रतियागिकान्योन्याभावाप्रतीतावपि चयाद- शान्योन्याभावाः साध्या इति नान्वयित्वासाधारण्ये । . इति. इदञ्च घटमाधारणपक्षतादशायामित्युक्तं, अन्यथा तु अन्यमिान् पचे बोध्यं । 'पृथिवीलग्रहेति, पक्षतावच्छेदकप्रकारेण पचज्ञान- भ्यावग्यकत्वान् इति भावः। 'इतरभेदेति, तथाच पक्षम्यैव अव- यिदृष्टान्तत्वं मम्भवतीति भावः। न च प्रत्यक्षतः पृथिवीलग्रहदशा- यामितरभेदग्रही नावग्नकः प्रतियोगिजानस्य तदा प्रभावादिति वाच्यं। व्यतिरेकव्याप्तिघटकवेन तज्ज्ञानस्य तदानीमावग्यकत्वा- दिति भावः । 'अवयितुन्यतयेति यथा अवयव्याप्निजानम्य व्यति- रेकच्यामिजानविरम्पलेऽनुमिनिजनकलमनुभवमिई तथा अन्वय- च्याभिजानबिरहस्यले व्यतिरेकय्यानिज्ञानम्यानुमितिजनकतया अनु भवमिद्धतयेत्यर्थः, 'अचयापतिमन्धानेति अन्वयानुपन्यामदशायामि- त्यर्थः, तदुपन्यामदायान्तु अधिकेन निग्रहात् पर्यनुयोगो भवत्येव रति भावः । 'अयमिति अवयिनैव इतरभेदमिद्धो कि व्यतिरेक- ·केवलव्यतिरेक्यनुमानं । यदा जलं तेजःप्रभृतिहादशभिन्नप्रतियागिकान्योन्या- भाववत् द्रव्यत्वात्तेजावदित्यनुमानाचयोदशभिन्नस्य सामान्यतः सिद्धौ पृथिव्यां बयोदशभिन्नत्वं साध्यं । न चान्वयित्वमसाधारण्यं वा, पक्षादन्यव साध्याग्रसिद्धेः। वस्तुगत्या पृथिव्यामेव साध्यसिद्देः किं व्यतिरेकिणेति चेत्। न। पृथिवी त्रयोदशाभिन्नेति व्यतिरेकिणं विना श्रप्रतीतेः। मन्येवं पृथिवी जलादिचयोदशभिन्नप्रति- योगिकान्योन्याभाववती द्रव्यत्वादिति पृथिवीभिन्न- तद्भिन्नादिसिद्धिः स्यादिति चेत् । न। अप्रयोजकत्वात् प्ररूते चानुभूयमानजलादिवैधर्मस्य पृथिवीत्वशब्दा- व्याप्युपन्यासेनेति सुहंदुपदेश इत्यर्थः, एतदामकाया अमद्युझिकला- दिति भावः। 'केवलय्यतिरेकिम्नक्षणमिति केवलव्यतिरेकिम्वरूप- मित्यर्थः, “ निमिति, अबयाप्रनिमन्धानदणायामपि यतिरेक- व्याप्तिमानादनुमितेरनुभवमिद्धत्वेन तम्यापि हेतुत्वादिति भावः । 'प्रमिद्धाः' प्रत्येकवेधर्मनिङ्ग कानुमित्यादिना प्रमिद्धाः, 'पृथियां माध्यन्न इति पृथिव्यां चयोदयापेण माध्यन्ने इत्यर्थः, प्रत्येक- रुपेण माध्यत्वे अग्रे 'नापयितामाधारण्ने' इत्यमरः। मच चयोदगान्योन्याभावानां प्रातिस्विफरूपेश पयोदगम मिद्धपि माध्यतावचोदकरयोदशलमकारेण मिद्यभावात् कथममुमितिरिति या। भिन्न-भिप्राधिकरणम्यानामप्यभावाना पयोद मलादिना ।

·लवचिन्तामणी श्रयत्वादेः।) अतिरिक्तं विनानुपपत्तेः। नन्वितरमे दे। यद्यन्योन्याभावस्तदा भावाद्भेदो न सिहोत अभावस्या- भावान्तराभावात, यदि च तेन समं स्वरूपभेद एव साध्यः तदाननुगमादनुमानामत्तिः, भावोऽभावा न भवतीत्यबाधितमतौतिबलादभावस्थापि अन्योन्यामा- वोऽस्तौति केचित्, तन्न, अपसिद्धान्तात् । अनतिप्रस- ताधिकरणस्वरूपमात्रेणैवाभावप्रतीत्युपपत्तौ चाधि- काभावे मानाभावाच्च इति चेत् । न । इतरभावान्यो- । जानमम्भवान भिन्नाधिकरणस्यघटयो घटादिरिति मनौतिवत, 'जलादिमिलितेति आकाशेवरत्वावच्छित्रप्रतियोगिताकान्योन्या- भावानुमित्य मम्भवे पौत्यर्थः, श्राकाम्यैकव्यक्तितेन तत्रैकदेशे साथ- प्रमियमम्भवादिति भावः । त्रयोदशभेदानां त्रयोदशप्रत्येक प्रमि- द्विमुक्ता एकचैव तेषां प्रमिद्धिमाह, 'जलमिति तेजःप्रतिदा- दाभिननिष्ठभेदप्रतियोगीत्यर्थः, थथायुते पृथियां साधनीयम्य चयोदशभेदस्थामादमिद्धेः जलभेदम्यैवामिद्धत्वात्. ददश्च ममाणा- नरेण पृथिव्यां दादाभिन्नत्वम्य प्रसिद्धिदशायां बोध्यं, 'घयोद:- भिन्नत्वमिति पयोदशवरूपेणेत्यर्थः । शहते 'वस्तुगत्येति, 'पृथिवी चयोदशभिन्नतीति पृथिवी जलादिषयोदशभिवेत्यर्थः। 'प्रकृते चेति यदा जलं' इत्यत्रेत्यर्थः, 'अनुभूयमानेनि सेजःप्रभतिदा- ६) धिोयाश्रय शम्दाश्रयतादेरिति क, ख, ग.1 ·केवलयतिरेक्यनुमान। ६२२ न्याभावस्य साध्यत्वात् । न चैवमभावादविवेकताद- वस्थ्यं, तेन समं स्वरूपभेदस्यान्वयिना व्यतिरेकिण वा साध्यत्वात्। अन्ये तु पृथिवीत्वभिन्नधर्मात्यन्ताभाव एव साध्यः जलत्वादिप्रतियागिकास्तावन्तोऽत्यन्ताभावा वा तत्त- दसाधारणतत्तदर्मात्यन्ताभावयोगावा एते चाभावा- जलत्वं न घटादौ घटादिजलात्यन्ताभाववदिति प्रत्य- धादेः(१) क्वचित्तत्तधर्मपादेव प्रसिद्धा इति ना- दशभिन्नथियादौ अनुभूयमानम्येत्यर्थः, "पृथिवीवेति तेजःप्रम- तिदादगभिन्नथिवौनिष्ठान्योभावानुमानमधिकृत्य, 'शब्दाश्रयत्वेति आकागेतरभेदानुमानस्यले तेजःप्रमतिद्वादशभिन्नाकाम निष्ठान्यो- न्याभावानुमानमधिष्ठत्येति, 'अनिरिक्तमिति पृथिव्यादेलाच- तिरिमत्वं विनेत्यर्थः । प्रयोदशवरूपेण धयोदशभेदाः माध्या- इति द्वितीयकन्ये गवते, 'नबिति, इतरत्वावच्छिन्नप्रतियोगि- नाकमामान्याभावम्य माध्यले एतदामकाया अमगतेः तम्याभावा- भावप्रतियोगिकम्यकत्वादिति मन्तव्यं, 'प्रभावानरेति अधिकर- पानिरिकभेदेत्यर्थः, 'स्वरूपभेद इति अधिकरणस्वरूपभेद इत्यर्थः, 'अमनुगमादिति अधिकरणानामगन्तलेन चतुर्दगत्वस्येण माध्यत्वा- मम्भवादित्यर्थः । अत्र कम्यचित् ममाधानमागयते, 'अबाधितेति - (१) प्रत्यक्षादेवेति ।

·तत्त्वचिन्तामणौ प्रसिद्धिः। तावतामभावानां वैशिष्ट्यं न प्रसिद्धमिति चेत्, किमतावता, न हि ताववैशिष्टयमच साध्यते, किन्तु जलवादीनां यावन्तीभावा इह साध्यास्ते च तत्र तच प्रसिद्धा एव ताववैशिष्ट्यधौस्तु फलम् अन्यथा सिद्धसाधनात, मिलितामामपि साध्यत्वे नाप्रसिद्धि किञ्चिदेकधविच्छेदोहि बलादिवन्मेलकार्थः, सच नासिद्धः । न च तारसाधारण्यं, तावदभावयोगी धन सपक्षा भवति न तु तदेकदेशकतिपयाभाववान् अभावत्वांगे अबाधितप्रत्ययेत्यर्थः, 'अस्ति' अतिरितोऽस्ति, अयो- कदेशिनं प्रति नापसिद्धान्त इत्यत श्राह, 'अनतिप्रमाति, 'माना- भावादिति । न पाभावत्वांगे अवाधितोतप्रत्यय एव मानमिति वाच्यं। दमिदं भवतीति प्रतीतिमाधिकस्याभावत्वम्य भावे खो- कारात अतिरिक्रधर्मिकन्यनामपेच्य लाधवादिति भावः । 'खरूप- भेदयति अभावल्यावच्छिनप्रतियोगिताकभेदवरूपेणेत्यर्थः, 'अन्व- यिनेति भावत्व इतकापयिनत्यर्थः, 'व्यतिरेकिणेति पृथिवीलादि- हेतुकच्यतिरेकिणेत्यर्थः, न चानाधारणं, अन्यत्र सायानिर्णयदाया- मनुमानप्रवृत्तेः, इदमुपलक्षणं प्रभावलावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदयत्त्वे भति जम्नादित्रयोदशान्योन्याभावम्य माध्यत्वे प्रथमानुमानेनायभाव- भेदः मिध्यतीति मन्तव्यं । 'पृथिवीवभिनति प्रथिवाभमानाधिकरणेत्यर्थः। नम्बचाप्यमिद्धि- ·केवलव्यतिरेक्यनुमान । ६२३ साध्यतायास्तावत्यपर्याप्तः(१) । यहा जलत्वात्यन्ताभाव- स्तेजत्वात्यन्ताभावाधिकरणत्तिः अत्यन्ताभावत्वात् घटत्वात्यन्ताभाववत्(२), एवमत्यन्ताभावान्तरसामाना- धिकरण्यमपि तत्र साध्यमिति काप्रसिद्धिः। रित्यस्वरसेनाह, 'जलवादौति, 'तावन्तः' त्रयोदशेत्यर्थः, 'तत्तदमाधा- रणेति जलाद्यसाधारणेत्यर्थः, 'योग इति, पक्षधर्मतावललभ्यसाध्य- सम्बन्धाभिधानं न तु सम्बन्धपर्यन्तं साधनं, तथा सति 'न हि तावदेशिय' इत्यग्रिमयन्यविरोधात् । न चैवं पूर्वाभेदः, अत्र जल- वादिनियतस्नेहाद्यभावोऽपि साध्य इति पूर्वतो भेदात्, “क्वचित्' मन- स्वात्यन्ताभावादौ । शङ्कते, 'तावतामिति, 'अन्यथेति परधर्मताबल- लभ्यस्य पक्षे माध्यवैभिध्यस्य प्रसिद्धिरपि यद्यहं तदेत्यर्थः, ननु जल- वादिप्रतियोगिकतावदत्यन्ताभावाः प्रत्येकमेव साध्या: अनुमितिः परामर्गय समूहालम्बनरूप इत्युक्तौ असाधारण्यं मिलिनत्वरूपेण साध्यतायान्तु अप्रसिद्धिः तेन रूपेण कुत्राप्यसिद्धेरित्यत श्राह, (१) तावति न पर्याप्तरिति घ०। (२) 'घटात्यन्तामाववदिति क-ख गचिहितपुस्तकमाठः परत्वयं न समी- घोनः 'पदार्थविभागकधम्मात्यन्ताभावत्वादित्यर्थः' इति कस्यचिद्या. ख्या नस्यासनात्यापत्तेः दृष्टान्तस्य घटात्यन्तामावस्य पदार्थविभाजक- धम्मात्यन्ताभावत्वविरहेण हेतुवैकल्य प्रसङ्गात् । घटत्वात्यन्ताभाव- रूमयान्तस्य घटत्वस्य साक्षात्पदार्थविभाजकत्वाभावेऽपि परम्प. रया पदार्थविभाजकलात् न हेतुवैकल्यमिति ध्येयम् ।

·६२४ नाचिन्तामयो किञ्चेतरे तावत् मसिद्धा एव ते च भेदप्रतियोगिता मेयत्वादितीतरभेदोऽपि सुग्रह एव । ननु पृथिवी नेतरभेदवती गुरुत्वादिभ्यो जलवदिति प्रतिरोध इति चेत् । न। इतरभेदनिपेधाहीतराभेदः न तु तेजःप्रम- त्यभेदः) जल इति दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यात् चतुई- शाभेदानां चैकच विरोधेनासम्भवात् चतुर्दशमैदानां 'मिलितानामपौ ति चयोदशत्वाद्यवच्छिन्नानामपौत्यर्थः, 'यत्किञ्चिदे- केति(यत्किञ्चिदेकधर्मावच्छिन्नत्वमित्यर्थः, म चमकते त्रयोदप्रत्यादि। संख्याममानकालौनमपेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वमेवेतिभावः । 'म चेनि, भित्र-भिवाधिकरणस्यानामप्यभावानो मानसोपस्थित्या अपेक्षाधुद्धि- विषयत्वप्रकारेण ज्ञानमम्भवात् भिन्नाधिकरणस्थघटयो घटाविति प्रतौनिवदिति भावः। तावदभावयोगगति तावदभाववत्तयां निश्चित- इत्यर्थः, 'कतिपयाभाववान् कतिपयाभाववतया निथितः, 'माध्य- ताया इति माध्यतावच्छेदकस्येत्यर्थः, भाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नवत्तया निथितय मपत इनि भावः, 'अत्यन्ताभाववादिति नेजस्लानियता- त्यन्ताभाववादित्यर्थः, तेन तेजोऽन्यत्वप्रकारकामाविशय्यत्वाभावादौ वाततस्तेजोऽविषया च या चतुर्दगविषया धौव्यक्तिम्तद्विषयत्वात्यन्ता (१) न च तेनाप्रमत्वमेद इति ख, ग स च न तेजप्रत्यभेद इति । (२) विधिदेकधम्मावदोऽहि' इत्यत्र 'यतिथिदेवधर्मावच्छेदोऽहि' अनि कस्यचिमनपुग्नशम्य पाप रतेगानमीयते ।

·केवलव्यतिरेक्यनुमानं । ६२५ चैकत्र वृत्तौ न विरोधः। यत्तु साध्यप्रसिद्धौ पृथिवीतर- भिन्ना तत्साध्याधिकरण-पृथिव्यन्यतरत्वात्तदधिकरण- वत् पृथिव्यां तत् साध्यमन्वयिन एव सेत्स्यतीति, तन्न, अन्यतरत्वस्यालिङ्गत्वादित्युक्तत्वात, लिङ्गत्वे वा जला- दावपि तसिद्धिप्रसङ्गात् । एवं तर्हि पृथिवी जलं पृथिवौत्वात् यन्न जलं तन्न पृथिवी यथा तेज इति- सत्प्रतिपक्षास्त्विति चेत् । न। अजलस्य घटादेः प्रत्य- क्षत एव पृथिवीत्वनिश्चये व्यतिरेकव्यभिचारादस्य भावादौ च न व्यभिचारः, पदार्थ विभाजकधर्मात्यन्ताभावत्वादित्यर्थः इति कश्चित् । तत्रेति जलत्वात्यन्ताभाव इत्यर्थः, 'काप्रसिद्धिरिति, तेजस्वात्यन्ताभाव-वायुत्वात्यन्ताभावादिसमानाधिकरणजलवात्य- ताभावस्यैव माध्यत्वादिति भावः । अन्येतमतं समाप्य प्रकारान्तरेण साध्यामिद्धिं दर्शयति, किञ्चेति, 'ते चेति, पृथिवीतरत्वं भेदप्रतियोगितावच्छेदकं व्यतिरेकिधर्मत्वात् इत्यत्र तात्पर्य, अन्यथा इतरप्रतियोगिकभेदप्रसिद्धावपि तेजस्वा- वच्छिन्नमतियोगिताकभेदाप्रमिद्धेरिति ध्येयं । 'न तु तेजःप्रस्तौति, प्रातिस्विकरूपेण चतुर्दशभेदानामभावः साध्य इत्यभिप्रायेणेदं दूषणं, अन्यथा पृथिवीतरभेदाभावस्य पृथिवीतरत्वम्य जले मत्त्वादमङ्गतः। याधमप्याह, 'चतुर्दशति, अभावमादाय चतुर्दशत्वं बोध्यं, स्थापनानु- माने वाधमुद्धरति, 'चतुर्दशति । 'जलादावपोति, तथापि तत्साध्या- 79 ·६२४ तत्वचिन्तामणो न्यूनत्वात् तदनवधारणे तु सत्प्रतिपक्षत्वमिष्टमेव । ननु जीवच्छरीरं सात्मकं प्राणादिमत्वात् इच्छादि- कार्यवश्वाति व्यतिरेकिणि साध्याप्रसिद्धी कथं व्यति- रेकादिनिरूपणं, नराम्यच्च घटस्य न प्रत्यक्षवेद्यं तस्य तथासामर्थात्, नानुमानगम्यं नैराम्यागतौतावन्वयि- नोभावात् सात्मकत्वमतीति विना व्यतिरेकिणाऽनुप- पत्तिः । अथेच्छा समवायिकारणुजन्या कार्यत्वात् तच्च समवायिकारणं पृथिव्याद्यद्रव्यभिन्न पृथिव्यादित्वे बाधकसत्त्वादिति पृथिव्यादिभिन्नात्मसिद्धौ तहत्त्वं जीव- धिकरण-जलाधन्यतरवस्य लिङ्गत्वसम्भवादिति भावः । इदमापाततः जले पृथिवीतरभेदस्य बाधेमामिद्धेः जलेतरभेदमिद्धौ ध दयापत्तेः। वस्तुतस्तु पृथिवीतरभेदस्य विशिय्य कुत्राधिकरणेऽमिद्धेः मिद्धौ चाम्बयामनिमन्धानदमायां व्यतिरेकव्याप्तिज्ञान हेतुलावश्यकत्वाञ्चत्येव द्रव्यं । 'एवं' व्यतिरेकच्याप्तिज्ञानस्य हेतुले, 'व्यतिरेकयभिचारा- दिति मायाभावस्य विभावयभिचारिलादित्यर्थः, इदमुपलवर्ण अभाधारण्यादित्यपि द्रष्टव्यं, 'तदनवधारणे लिति पृथिवीत्वयानव- धारणे वित्यर्थः । पछादौनि, अवच्छेदकतामम्बन्धेन तिरिति भावः। 'माथामिद्धाविनि, मात्मकत्वम्य जीवछरौरमाचत्तित्वालय पच- मादिति भावः। 'यतिरेकादौति, 'पादिना माध्यमियम्य परियः, 'नति, नदभावस्यानोन्द्रियत्वादिति भावः । अप्रमिद्धाभावमायके म्यनिरेक्यस्सित्यत साह, 'मात्मकवेति, 'कार्यवादिति भावकार्यवा- ·केवलयतिरेक्यनुमान। च्छरौरे साध्यत इति चेत्, यदि सात्मकत्वमात्मसंयोग- वत्वन्तदा घटादा तदस्तीति तताहेतुव्यावृत्तावसाधा- रण्य, ज्ञानसमानाधिकरणानकारणीभूतसंयोगा- श्रयकार्यत्वं सात्मकत्वं शरीरात्मसंयोगस्य ज्ञानकारण- त्वात् श्रात्म-मनसोस्तथात्वेऽप्यकार्यत्वादिति चेत् । न। शरीरादन्यचासिद्धेः, तत्र प्रसिद्धौ सिद्धसाधनात् । इच्छाया असमवायिकारणसंयोगावच्छेदकत्वस्याभावो दित्यर्थः । शकते, 'शानेति, चतु:संयोगाश्रयत्वेन घटादेः सात्मकख- वारणय 'ज्ञानसमानाधिकरणेति, श्रात्म-घटादिसंयोगादिमादाय तद्दोषतादवस्यमतः 'ज्ञानकारणेति, तादृशसत्त्वादेर्घटादौ सत्त्वात् तद्दोषतादवस्थ्यमतः 'संयोगेनि, श्रात्म-मनसोरिणय 'कार्यव- मिति । न च प्राणेऽतिप्रमङ्गः, श्रात्म-प्राणसंयोगस्याडेतत्वादिति वक्ष्यमाणत्वादिति भावः । 'शरीरादन्यवेति, न च राहोः शिरमि तत्प्रमिद्धिरिति वाच्यं । पचादन्यत्राप्रसिद्धेरित्यर्थात् चेष्टावत्त्वेन तस्यापि पचत्वात्। शकते, 'इच्छाया इति, 'दृष्टः' जातः, 'तयतिरेक- इति स एव च सात्मकत्वमिति भावः । 'अप्रमिद्धसाध्यसंसर्गमिवेति, यद्यपि व्याप्तिज्ञाने माध्यसंमर्गस्यावश्यंभानात् कथं माध्यममोऽप्रसिद्धः । न च निरधिकरणकमाध्यप्रसिद्या साध्याभाव-हेत्वभावयोर्यापकल- ग्रहसम्मान मसर्मप्रसिद्धिरस्वकीति शाशं! साध्यतावदकर- वच्छिन्नमाध्याभावस्य व्याप्तिघटकलेन नभानावरंभावात् । न च नथापि अपमिद्धाभावमाध्यकव्यतिरेकिणि अप्रसिद्ध एव साध्यममा ·२८ तत्त्वचिन्तामो घटादौ दृष्टः तयतिरेकः शरीरे साध्यत इति चेत् । न। इच्छाया असमवायिकारणसंयोगावच्छेदकत्वस्य शरीर एव प्रसिद्धः सिद्धसाधनात्. अन्यथा असिधि- व्यतिरेकाद्यनिरूपणात् । श्रमसिहसाध्यसंसर्गमिव साध्यमप्रसिई साधयति व्यतिरेकौति चेत् । न। व्यति- भामत इति वाच्यं। पूर्वपक्षिणा नदनीकारात् नस्य च मतान्तरत्वान् । तथापि माध्यसंसर्गप्रमियमहकारेण माध्यमंसर्गमिव माध्यामिद्धिं विनैव माध्यमपि माधयति व्यतिरेकीत्यर्थः, माध्यममर्गस्य प्रमिद्धि- सत्त्वेऽपि तत्त्वैनामहकारादिति भावः । 'अमाधरणेति, 'इच्छा- ऽममवायोति, भावकार्यवादिति शेषः, एतमिद्धिय वक्ष्यमाणानु माने माममवायिकारवृत्तिलम्य मन्दिग्धोपाधित्वनिरामा) माधन- व्यापकत्वज्ञानायोपयुज्यते। केचित्तु 'छाममवायिकारणेति प्रकार- रहितः पाठः, तमिद्धिय गममाथिकारणवृत्तिवम्य सन्दिग्धो- पाधित्वनिरामार्थ माधनव्यापकवज्ञानायोपयुज्यते । 'इच्छालमिति, व्यभिपतके विभागले च गदे व्यभिचारः स्यादिति जातेः पहलमुकं, 'नित्येन्द्रियेति, भख्याव-पृयाकलादौ व्यभिधार- {}} ঘর মুছা মাঘিালিকা দিল্পিগমাৰি ধ্ব- বহুপিলাৱাঙ্গানিজন্মা মূবৰ লুই ধিমা- गासमतायिकारपके शब्द संयोगाममाधिकारणकावरूषसाध्या নাবলি ইবাদমালৰ ঘনিশ্বাষ কি লাঃ ময়লার सायमिति मावः ·केवलयतिरेक्यनुमान। रेकाद्यनिरूपणात् असाधारणधर्मेणाप्रतीतपदार्थानु- माने घटत्वादिनापि स्वेच्छाकल्पितडित्याद्यनुमान- प्रसङ्ग इति। उच्यते। इच्छाऽसमवायिकारणसिद्धावि- छात्वं संयोगासमवाधिकारणकत्ति नित्येन्द्रियग्राह्य- विशेशपगुणवृत्तिगुणत्वसाक्षायाप्यजातित्वात् शब्दत्व- वत् स चासमवायिकारणं संयोगः किञ्चिदवच्छिन्नः संयोगत्वात् अात्मसंयोगमावस्येच्छाजनकन्वेतिप्रस- गादितीच्छाऽसमवाधिकारणसंयोगावच्छेदकत्वं सात्म- कत्वं शरीरे साध्यते।यदा आत्मानीच्छाधारता महत्- वारणय दृश्यन्तं, नेहत्वे व्यभिचारवारणाय 'नित्येन्द्रियग्राहोति विशेषगुणविशेषणं, नित्येन्द्रियग्राह्यत्वञ्च तन्मात्रग्रायलमतो न मनमो- पाह्यत्वेन तस्य तद्दोषतादवस्थ्य, प्रात्मकलप्रत्यवत्वपचे मंख्यावे व्यभि- चारादाह 'विशेषेति, शब्दजगब्दादिमावत्तिजातिविशेषे व्यभि- पारादाइ, 'गुणवमानाट्याप्येनि, तत्त्वञ्च गुणवमाघाड्याप्यजात्यव्याप्यत्वं, अन्यया गुणलव्यायान्यतरत्वादियाप्यत्वादमिद्यापत्तिः, जातिपदश्च गन्दनगरद-मस्यान्यतरत्वादी व्यभिचारवारपाय, ममवायमम्बन्धन विशेषगुणवृत्तिवन्नाभाय वा, अन्यथा जन्यमानस्य कालोपाधिनया मस्याले व्यभिचारतादवस्यादिति मंक्षेपः। 'प्रतिप्रमादिति अन्यावच्छे देनापौच्छोत्पत्यापत्तरित्यर्थः, अममाथिकारणामयोगा- वोदकत्वम्यैव इच्छायवोदकत्वनियामकलादियभिमानः, 'रा- ममत्राधिकारणेति। न एतादृममयोगाचवदकत्वेन प्रकारे - ·नाचिन्तामणौ संयोगावच्छेद्या जन्यविभुविशेषगुणाधारतात्वात् वा- वादिसंयोगाद्यवच्छेद्यशब्दाधारत्ववदिति सामान्यतः सिद्धमिच्छाधारताघटकेच्छासमवायिकारणद्रव्यसंया- गवत्वं सात्मकत्वम्, अत एव ज्ञानसमानाधिकरणन्नान- कारणीभूतसंयोगाथय कार्यत्वं वा सात्मकत्वं स्वशरीरे प्राणादिमत्वस्य इच्छादिमत्त्वस्य च चेष्टावयापचया- माध्यं नोक्षानुमानात् प्रसिद्धमिति वाच्य। तदनन्तरं मनमा तथा प्रमिद्धेः। 'यति, इच्छाधारतायाः शरौरे व्याप्यतेने महत्सं- योगोऽवच्छेदक इत्यतः 'श्रात्मनौति. 'महत्मयोगेति, 'महत्पद मनोयोगावच्छेद्यत्वेनार्थान्तरवारपाय, ईश्वरजानादाप्योरा- धारताया वारणाय 'जन्येति, रूपाद्याधारताबारणाय 'विमिति, आभत्तिद्विवाद्याधारतावारणाय 'विशेषेति, आधारता च मम- वायावच्छिषा विवचिता नातः शरीरवृत्तीच्छाधाधारताय व्यभि. चार इति मन्तव्यं, 'मामान्यत इति सिद्धसाधन प्रकावारणाय, 'इच्छा धारतेति 'इच्छाधारताघटकः' इच्छाधारतावच्छेदकः परकी- ममत्रायिव्यनिरूपितसंयोगम्तद्वत्वमित्यर्थः, श्रात्मन्यतिप्रसनः वार- पाय निरूपितेत्यन्तं, खनिरूपितमयोगवत्वञ्च स्वसिनास्तीति भावः। अवापि माध्यतावच्छेदकप्रकारेण प्रमिद्धिर्मममा द्रष्टव्या। 'अत एवेति जानाधारना महासंयोगावच्छेद्या शरीरवत्त्वात् म प महा- थोगो भानममानाधिकरपः तत्तदृत्यवच्छेदकत्वान् जानकारणच अनन्यपाभिद्धाश्रय-यतिरेकात् मदाश्रयोमान्कार्यः श्रात्मसंयो- ·केवलयतिरेक्यनुमा। दिव्याप्यत्वग्रहात् घटादौ चेप्टादिविरहेण प्राणादिम- स्वेच्छादिमत्त्वविरहानुमानमिच्छादिविरहात् इच्छा- दिप्रयोजकेच्छाद्याधारताघटकेच्छाद्यसमवायिकारणसं- योगविरहानुमान कार्याभाववति कारणाभावनिय- मात् । न च सात्मकत्वं शरीरत्ति शरीरे बाधकामा- वात् शरीरत्ववदित्यन्वयिनैव साध्यसिद्धेः किं व्यतिरे- किणेति वाच्यं । शरीरं सात्मकमिति शरीरविशेष्यक- दित्यर्थः । गिमहत्त्वादित्यनुमानेन प्रमिद्धिमम्भवादेवेत्यर्थः । ननु मात्मकत्वम्य माध्यम्य प्रसिद्धावपि नैरात्मत्वस्य माथ्याभावस्य घटादावमिद्धत्वात् कथं व्यतिरेकव्याप्तिग्रह इत्यत श्राह, 'खशरीर इति, 'चेटेति चेटावयवीप- चयाद्यन्यतमव्याप्यत्वग्रहादित्यर्थः, तेन निष्क्रियविनष्टशरीरे न व्यभि- धारः, 'चेटादिविरहेण सेप्टाद्यन्यतममामान्याभावेन शरीरवाधका- भावेन, 'गरौरे बाधकेति भरौरवृत्तिवाभाववत्तथा श्रममितला- 'संस्काराजन्येति वेगजकर्मणि व्यभिचारवारणाय, गुरुत्व-द्रवत्वानन्येत्यपि योध्यं, तेन पतन-म्यन्दनयोर्न व्यभिचार, 'एवञ्चेति, मत्यन्तमात्रस्यात्मन्यपि सत्वात्तझाहत्तये 'गरीरत्वमिति, तेन शरीरावयत्रे न व्यभिचारः। 'आत्मभिनेति, प्रात्मनः मात्म कलवारणाय मत्यन्तं, मृतशरीरम्यापि कदाचिद्दोगाधारतया नद्याहत्तये 'श्रात्मविशेषगुणकारणेति, कारणवं फलोपधायकवं तेन गरीरालामयोगत्वेन नम्य म्वरुपयोग्यत्वेऽपि न उतिः, मृत- (१) सिरसाधनादिति ।

·तत्त्वचिन्तामयो बुद्धेर्व्यतिरेकिणं विनानुपपत्तेः उपायान्तरस्थोपायान्त- रादूपकत्वाच । यहा चेष्टा संयोगासमवायिकारणिका संस्काराजन्यक्रियात्वादिति चेष्टाया असमवायिकरण- सयोगसिद्धौ प्रयत्नवदात्मसंयोग एव पर्यवस्यति प्रयना- न्वय-व्यतिरेकानुविधायित्वात्,एवं चेष्टाया असमवायि- कारणसंयोगाश्रयत्वे सति शरीरत्वं सात्मकत्वं जीव- छरीरे सायं चेष्टावत्त्वादिति हेतुः चेष्टाविरहश्च घटादी प्रत्यक्षसिद्ध.) चेष्टाविरहात्तदसमवाधिकारण- शरीरात्ममयोगजनक तदवयवात्ममयोगमादाय मृतारीरावयवम्य म्हतशरीरावयवात्मविभागकारणम्तशरीरात्मसयोगमादाय स्त- गरीरम्य च मात्मकलवारणाय 'विशेषेति, भेरौदण्डमयोगवच्छब्द- जनक मृतगरीरे शरीरान्तरमयोगमादाय मृतशरीरे मात्मकन- वारणय 'आत्मेति । यद्यपि तस्यापि स्वगोचरप्रत्यक्षजनकत्वेन जीवच्छ रे मृतशरीरमयोगस्थ दुखजनकत्वेन च तद्दोपतादयस्य तथापि अात्मविशेषगुणपद प्रयत्नपरमित्यदोष । प्रात्मवृत्तिवन मयोगे विशेय्य इत्यपि केचित्। मनम मात्मकत्ववारणाय 'भोगान- धिकरणलौति, नदयम्याप्येतदेव फमिति मछेप । 'प्राणान्यत्वे मतीति, प्राणे व्यभिचारवारणाय मत्यन्त, नाबादो व्यभिचार- वारणाय 'ज्ञानकारीमतेति, चनु भयोगदिमादाय नदोष- (१) पेशाविरहम्य घटादी प्रत्यक्षसिरिति ।

·केवलयतिरेक्यनुमान। संयोगविरहोऽपि सुग्रहः। यहा जीवच्छरीरं तदवयवा वा अात्मभिन्नत्वे सत्यात्मविशेषगुणकारणभागानधिक- रणात्तिसंयोगवत् प्राणान्यत्वे सति ज्ञानकारणीभूत- प्राणसंयोगवत्त्वात् यन्नैवं तन्नैवं यथा घटः, अात्म-प्राण- संयोगः प्राण-मनासंयोगो वा शरीर-माणसंयोगेनैवा- न्यथासिद्धो न कारणं, भागाधारत्वं भोगसमवायि- कारणातिरिक्तरत्ति सकलभोगाधिकरणरत्तित्वात् प्रमे- यत्वादिवदिति तार्किकी रीतिः। अथेच्छाएद्रव्याति- रिक्तद्रव्याश्रिता अष्टद्रव्यानाश्रितत्वे सति गुणत्वात् य- नैवं तन्नैवं यथानाश्रितमष्टद्रव्याश्रितं वेति कथं व्यति- रेकी अष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यस्य तदृत्तित्वस्य चाप्रतीतेw- तादवस्यं अतः 'प्राणेति, नवात्म-मनमोरपि हेतुत्वेन व्यभिचार- इत्यत आह, 'श्रात्म-प्राणेति। न च शरीर-पाएसंयोगस्य न गरौर- प्राणमयोगत्वेन हेतुत्वं गौरवात् किन्तु प्राणमयोगत्वेनैव यत्रावच्छे- दकतासम्बन्धेन ज्ञानं तत्र समवायेन प्राणसंयोग इति मामानाधि- करण्यं प्रत्यासत्तिः, तथाचात्म-प्राणमयोगादिरपि ज्ञानस्वरूपयोग्य- एवेति व्यभिचारस्तदवस्य इति वाच्यं । फलोपधानम्य विवक्षितत्वात्। नच कार्य-कारणभावघटकसम्बन्धेन ज्ञानममानाधिकरणले मति जानजनकत्वमिति न कोऽपि दोष इति भावः । ननु भोगानधि- (१) तार्किकनीतिरिति क,ख,गा। 80 ·नावचिन्तामणी तिरेकाद्यनिरूपणात् । स्यादेतत् इच्छायाद्रव्याश्रितत्वे- इनुमिते पृथिव्यादी बाधानवतारदशायां विप्रतिपत्ति- वाक्यादाथितत्वादिसाधारणधर्मदर्शनाहा तद्दव्यमष्टद्र- व्यातिरिक्तं न वेति सन्देहेनाद्रव्यातिरिक्तद्रव्याप स्थितिः। यहा इच्छाष्टद्रव्यातिरिक्ताश्रिता न वेति संशयात् । इच्छाया श्रष्टद्रव्यातिरिक्ताश्रयोपस्थिती पश्चादिच्छाश्रयोऽष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यं न वेति संशयादष्ट- द्रव्यातिरिक्तद्रव्योपस्थितिः। अथ वा द्रव्याश्रिता इच्छा श्रष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्तिर्न वेति पूर्ववत् संशयादृष्टद्र- करणात्तिः मयोगोऽमिद्धः भोगममयायिकारणस्यैव भोगाधारलान मंयोगस्य तन्मात्रावृत्तित्वादित्यागय उन्नसायोपपत्तये शरीरस्थापि भौगाधारत्वं साधयति, 'भोगाधारसमिनि भोगामाधारणाधारण मित्यर्थः, लेन कालादित्तितया न मिद्धमाधनं, 'सकलेति, न च भोगाधिकरणेत्यस्य स्वरूपामिद्धिवारकतया वैयर्थमिति वाच्यम् । भमुदायम्य भोगाधिकरणलयापकलादित्यर्थत्वात् । नन्विदं मन्दि- ग्धानकान्तिक माथाभाववत्तया निश्चिने समाऱ्यात्मत्वे एतदनुमा- नात्पूर्चहेतोः भन्देहादित्यत आई, 'तार्किकौनि अनुभवमूस्तिका रोतिरित्यर्थः, गरोरे मुघमित्यनुभवात् गरौरेऽपि भोगाधार- (1) शाययातिशियिता न वेति संपाचान्' इत्ययं पाठ' कल पिहितानाति।

·केवलयतिरेकानुमान। व्यातिरिक्तद्रव्यत्तित्वं प्रसिद्धमिच्छायाः साध्यते संशय- प्रसिद्धमपि साध्यं व्यतिरेकादिनिरूपकं साध्यज्ञान- मात्रस्य कारणत्वात् । न चैवं संशयादेव पधे साध्य- सिद्धेय॑तिरेकिवैयर्थ्य, निश्चयाथ तत्प्रवृत्तेरिति । मैवं । संशयेन साध्यप्रसिद्धावपि तयतिरेकनिश्चयासम्भवात् साध्यव्यतिरेक-तयाप्तिनिश्ययस्य साध्यनिश्चयसाध्यत्वात् साध्यसन्देहे तद्यतिरेकादिसंशयावश्यम्भावात् । किञ्च संशयोपस्थितसाध्यस्य व्यतिरेकिनिरूपणं न योग्यानु- पलम्भात् साध्यनिश्ययं विना योग्यानुपलम्भासम्भवात् । नापि व्यापकाभावात, साध्यनिययं विना तद्यापकत्व- निययाभावात्। न च यदीच्छा अष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्या- समिझौ ममाप्यात्मले देतोय॑तिरेकनियेम प्यभिचारमन्देहा- भावादिति भावः । 'अनुमित रति गुणन्येनेति पः, 'आयिनवा- दोनि प्रायपलादीत्यर्थः, 'द्रव्योपदितिरिनि, नत्तिय रया द्रव्यये प प्रतीनमयेति भावः। नपएट्रयातिरिष्ट्रस्याश्रितसेन माध्यतावदकप्रकारे पयोगमंमयाय प्रमिहिः प्रमिडी या माध्यतावचेदकांगे मियाममाप्यशाम विना पर्ष पनिरेक- स्थापिका सम्प মাঘলবাম বিদেখিৎনা- दियनरमादार, अप येति, नमु कौटिनारपंदरप्रशारे कोटि- মানুষ ব্যাধ মধ: মসখিী ও লস অ্যােসম্বর ·सावधितामयी थिता न स्यादृष्टानाश्रिता सती द्रव्याश्रिता न स्थान रूपवदिति माध्यविपर्ययकोटौ प्रतिकूलतर्कसहकृतः साध्यसंशय एव निश्चयकायं करोति, अत एवैतादृश- संशयोपस्थितकल्पितडित्यादिसाधनमप्यपास्तं, तद्दि- पर्यये प्रतिकूलतर्काभावादिति वाच्यं । सायनिश्चय विना साध्यव्यतिरेकनिश्चय-तन्मूलतर्कानवतारात, अन्यथा अष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्तित्वनिरूपणे तोद- यस्तोदये च तत्सहकृतसाथ्यसंशयस्य साध्यव्यतिरेक- निथायकत्वमिति । उच्यते । इच्छाश्रयद्रव्यसिद्धौ पृथि- व्यादाविच्छाधारताऽभावे तव्यं पृथिव्याद्यष्टद्रव्यभि- नम् अष्टद्रव्यात्तिधर्मवत्वात् पृथिव्यादित्वे बाधक किगन्तर्गतेनात्र नामंगयेनेति चेत् । न । इच्छायामटव्यातिरिक- वृत्तिल-तदभावकोटिकेन संगयेन उपनयवलादपद्रव्यानिरिक द्रव्य- बम विषयीकरणात् अष्टद्रव्यातिरिम व्यत्तित्यासिद्धिरित्यभिप्रा- यात्। ननिदमयुक्त रछाया माध्यमन्देहेऽपि रूपादौ नयनिरेकनि. यये वाधकाभावात्, न कत्र मन्टेहि मर्चव मन्देहः, पार्थिवरूपादि- मंगयमत्वेऽपि वायौ नदभावनिययस्यानुभविकवादित्यनाइ, किच्चे- ति, माध्यनिश्यं विनेनि, प्रतियोगि-तयाध्येतरमकन्नतनिधायक्रमम- बधाने प्रतियोग्यनुपनामरूपाय यौग्यानुपस्तम्भन्ध नविनयापमिद्धार- मम्मवादिति भावः । इदमापानतः इदानी निश्चयवन्य योग्यानुपल- ·केवलयतिरेकानुमान। सत्त्वाद्देत्यष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यसिद्धाविच्छायामष्टद्रव्याति- रिक्तद्रव्यवत्त्वमटट्रव्यातिरिक्तद्रव्यरत्तित्वं वा साध्यते साध्यप्रसिदिव्यत्वे इच्छाविशेष्यकाएद्रव्यातिरिक्तद्रव्य- वृत्तित्वमतीतेय॑तिरेकिसाध्यत्वात्, तथापीच्छाष्टद्रव्या- तिरितद्रव्याथिता अष्टद्रव्यानाश्रितत्वे सति द्रव्याश्रि- तत्वात् अष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्ववदिति साध्यप्रसिौव दृष्टान्तसिद्धेरन्वयी हेतुः स्यादिति चेत् । न । अन्वय- व्यात्यप्रतिसन्याने व्यतिरेकव्याप्तिप्रतिसन्धानदशायां व्यतिरेकिसम्भवात् । न च द्रव्यत्वादेः सपक्षात् व्यत्ता- वसाधारण्यंतधि साध्य-तदभावोभयसाधकत्वेन सत्म- तिपटोत्थापकतया दीपावई प्रकृते च न हेतोः साध्या- ·द६ सावधितामी श्रिता न स्यादष्टानाश्रिता सती द्रव्याश्रिता न स्यान रूपवदिति साध्यविपर्ययकाटौ प्रतिकूलतर्कसइकृतः साध्यसंशय एव निश्चयकायं करोति, अत रवैतादृश- संशयोपस्थितकल्पितडित्यादिसाधनमप्यपास्तं, तदि- पर्यये प्रतिकूलतर्वाभावादिति वाच्च । साध्यनिश्चर्य विना साध्यव्यतिरेकनिश्चय-तन्मूलतर्कानवतारान, अन्यथा अष्टट्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्तित्वनिरूपणे तोंद- यस्तोंदये च तासहतसाध्यसंशयस्य साध्यव्यतिरेक- निश्चायकत्वमिति । उच्यते । इच्छाश्रयद्गव्य सिद्धौ पृथि- व्यादाविच्छाधारताऽभावे तव्यं पृथिव्याद्यष्टद्रव्यभि- न्नम् अष्टद्रव्यात्तिधर्मवत्त्वात् पृथिव्यादित्वे बाधक किमन्तर्गतनात्र तसंभयेनेति चेत् । न । इच्छायामष्टद्रव्यातिरिक्त वृत्तिव तदभावकोटिकैन मंशयेन उपनयबलादपद्रव्यातिरिके द्रव्य- त्वस्य विषयीकरणात् अष्टद्रव्यातिरिकद्रव्यतित्वप्रसिद्धिरित्यभिप्रा- यात्। नचिदमयुक्त इच्छायां माध्यसन्देहेऽपि रूपादौ नझतिरेकनि. ये बाधकाभावात, न टेकत्र मन्देहे सर्वच मन्देहः, पार्थिवम्पादि- मंशयमत्वेऽपि वाचौ तदभावनिश्यस्यानुभविकलादित्यताई, किच- नि, 'माध्यनिद्ययं विनेति,प्रतियोगि-तयाप्येतरमकलतविशायकमम- वधाने प्रतियोग्यनुपस्तम्भमपम्य योग्यानुपलम्भस्य नविश्यामिडाव- मम्भवादिति भावः । इदमापाततः इदानी निरयलस्य योग्यानुपल- ·केवलयतिरेक्यनुमान। सत्त्वादेत्यष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यसिद्धाविच्छायामप्टद्रव्याति- रिक्तद्रव्यवत्वमष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्तित्वं वा साध्यते साध्यप्रसिद्धिद्रव्यत्वे इच्छाविशेष्यकाप्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्य- वृत्तित्वप्रतीतेर्व्यतिरेकिसाध्यत्वात्, तथापौच्छाष्टद्रव्या- तिरिक्तद्रव्याथिता श्रष्टद्रव्यानाश्रितत्वे सति द्रव्याश्रि- तत्वात् अष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्ववदिति साध्यप्रसिौव दृष्टान्तसिद्धेरन्वयी हेतुः स्यादिति चेत् । न । अन्वय- व्यात्यप्रतिसन्याने व्यतिरेकव्याप्तिप्रतिसन्धानदशायां व्यतिरेकिसम्भवात्। न च द्रव्यत्वादेः सपक्षात् व्यरत्ता- वसाधारण्यं,तद्धि साध्य-तदभावोभयसाधकत्वेन सत्य- तिपक्षात्यापकतया दीपावह प्रकृते च न हेतोः साध्या- धावतन्त्रत्वात् कादाचित्कस्य तस्यात्रापि भावात्, 'व्यापकाभावादिति माध्ययापकाभावादित्यर्थः, माध्यम्य व्यतिरेक निरूपणमिति पः। भान्तः शकते, 'न चेनि, 'रूपवदितीति, 'प्रतिकृलतर्कत्यनेमान्नयः, 'एतादृगसंगयेति प्रागुफक्रमेण इच्छा नवद्रयानिरिगद्रव्यायिता न वेति संशयेनोपस्थितेत्यर्थः । माध्ययतिरेकनिश्चेति, पापादकनिय- पस्य तके प्रति हेतुत्लात् इति भावः। 'इच्छायेति गुणलहेतुकद्रव्या- श्रितत्वानुमानेनेति मेपः, 'दूधाधारताभाव रनि, दचापिमहेतु- मिद्यर्थ, एथियादीति पृथिवीलाभावादिव्याप्यधावत्यादिव्ययः, मप गन्धाभावादिरिति शेषः, 'द्रस्यास्वमिमि निनामगन्नेत्यर्थः, प्रमि-.

·बावचिन्तामणी भावसाधकत्वं विपठो बाधकाभावात् साध्यसाधकत्व तत्सवात्, अत एव यावदेकत्रांनुकूलतर्को नावतरति तावदेव दशाविशेषेऽसाधारण्यं दोष इत्युक्तं सुवर्णतेज- सत्वसाधकव्यतिरेकिणि शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्या- दावपि तया। अथाएद्रव्यवाधानन्तर" इच्छादा गुण- त्वादेवाएद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्तित्व सिद्धयति पक्षधर्माताब- लात् प्रसिद्द विशेषबाधे सामान्यज्ञानस्य तदितरविशेष- विषयत्वनियमातु, अत एवासच विषयानित्यवानवा- धानन्तरं शित्वादी कार्यत्वेन ज्ञानजन्यत्वं सियन्नित्य- सर्च विषयत्वं जानस्थादायैव सिड्यतीति चेत् । न । वाधानन्तरं द्रव्यातिरिक्तद्रव्यविषयाप्यनुमिति- , . द्विरिति उकानुमानानन्तरं मनमा नादृगद्रव्यदृत्तिवत्वेन माध्यताव- च्छेदकप्रकारेण माध्यामिद्धिद्रव्यत्व इत्यर्थः, इदमुपलक्षणं अष्टाना, ट्रष्यस्य, अतिरिकस्य, वृत्तिलम्य च खण्ड: प्रमिया मनमा विशेये विशेषणमिति न्यायेन श्रद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्तितमिति विधि- एपमितिमम्भव इत्यपि बोध्यं । नम्वेवमिछायामपि द्रव्यत्तित्वात माध्यमिद्धिर्मातेति किं व्यतिरेकिण इत्यत श्राद, 'ति, 'ट्रव्यवदितीति 'अश्वयो क्षेतः स्यादित्यनेमान्वयः, चतुः 'माध्यमिवति, 'दृष्टान्तसिद्धेः' दृष्टाने द्रव्य माध्यमिद्धे । (Uघायरयाधारवावाधारमारमितिक.,प.।

·केवलयतिरेक्यनुमान। M व्याश्रितत्वप्रकारिका स्यात् अनुमितेर्व्यापकतावच्छेद कमाचप्रकारकत्वनियमात्, न त्वष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्य- वृत्तित्वप्रकारिका तस्य पूर्वमग्रतीतत्वेन प्रकारत्वासम्भ- वादिति तत्कारिकानुमितिय॑तिरेकिणैव । अनाद्यन- न्तयणुकादियावत्यक्षीकरणेऽनाद्यनन्ततावदुपादानगो- चरापरोक्षज्ञानत्वमेव नित्यसविपकत्वमेतदन्यनित्य- सर्वविषयत्वं व्यतिरेकिण एव सिद्ध्यति, पक्षधर्माताब- लेनापि व्यापकतावच्छेदकप्रकारेण साध्यसिद्धिर्भवति न तु साध्यगतविशेषप्रकारिका अतिप्रसङ्गात्। नन्वष्ट- द्रव्यानाश्रितेच्छा द्रव्याश्रितेति यदि साध्यते तदाष्टद्र- व्यातिरिक्तद्रव्याश्रितत्वमन्तरेण प्रतिज्ञार्थ एव नोपप- द्यते, सत्यम्, एवमप्यष्टद्रव्यानाश्रितेच्छायां द्रव्याश्रितत्वं 'व्यावृत्ताविति अत्र द्रव्यानाश्रितत्वे सति गुणत्वस्य हेतोया॑त्ता- वित्यर्थः, 'माध्य-तदभावोभयसाधकबेनेति प्रतिहेतौ माध्य-तद- भावोभयव्याप्तिनिश्चायकत्वेनेत्यर्थः, 'माध्याभावमाधकत्वं माध्याभाव- व्याप्तिनिश्चयः, 'साध्यमाधकवे' साध्यव्याप्यत्वे, 'तत्मत्त्वादिति अनु- कृत्नतर्कसत्त्वादित्यर्थः, अष्टद्रयानाश्रितस्य तदतिरिकद्रव्यत्तिलं दिना याश्रितत्त्वस्यैवानुपपत्तेरिति भावः । 'एकनि एकमाचे इत्यर्थः, 'सुवर्णतेजमवेति सुवर्ण तेजः अत्यन्ताग्निमंयोगेनामुच्छिद्य- मानववाधिकरणलादित्यचेत्यर्थः । 'अष्ट्रव्यमाधेति पृथिव्याद्यष्ट- ·तत्वचिन्तामणो सिद्धातु तस्याप्टद्रव्यातिरेक कुतः सिद्येत् । अथ सामा- न्याव्यभिचारमादाय मानान्तरोपनीतं तत्तदन्यत्व- मुपजीव्याप्टद्रव्यान्यव्यत्तितेवेच्छादेः परिच्छिद्यते जानान्तरोपस्थापितविशेषणविशिष्टज्ञानस्य सुरभि चन्दनमित्यादौ दर्शनादिति चेत् । न । मानान्तरान्नि- यमेनानुपस्थिने। ये चेच्छाश्रये पृथिव्यादिभिन्नत्वं न जानन्ति इच्छा- याश्च पृथिव्याधनाश्रितत्वं न जानन्ति तेपामप्यनु- मानादित्यप्याहुः। द्रव्येषु इच्छाधारतावाधान न्तरमित्यर्थः, 'गुणत्वादेवेति इच्छा द्रव्या- थिता गुणवादित्यनुमानेनेत्यर्थः, 'पक्षधमताबलादिति अष्टद्रय- त्तित्वबाधमहकारादित्यर्थः, तथाच किं व्यतिरेकिणेति भावः । 'वाधानन्तरं हौतिवाधानन्तरमनुमितिरष्टद्रव्यातिरिझट्रव्यविषयापि ट्रय्याश्रितलप्रकारिका स्थादित्यर्थः, 'व्यापकतावच्छेदकेति येन रूपेण व्यापकत्यग्रहस्तेनैव रूपेणानुमितो भाननियमादित्यर्थः, यथाश्रुते कृटन्निशम्य म्यले व्यभिचारान्, 'पूर्वमप्रतीतलेनेति पूर्व व्यापकता वच्छेदकतया अमतीनलेनेत्यर्थः । नन्वेवमीश्वरानमाने नित्यवं सदि- पयकवध जाने कथं मिद्यतीत्यताह, 'अनाधनन्तति । 'मामान्या भ्यभिचारमादायेति गुणात्यनिष्टट्रयाश्रितवसामान्यव्याप्तिज्ञानमादा पोयर्थः, परिषिधन रनिरछा ट्रयाश्रिता गुल्लादिति माथगिक ·केवलयतिरेक्यनुमान । ६४१ अथ व्यतिरेकी नानुमानं सर्वच प्रमेयत्वादिना सत्प्रतिपक्षग्रस्तत्वादिति चेत् । न। विपक्षबाधकेन व्यतिरेकिण बलवत्त्वात् । अन्ये तु व्यतिरेकिण्यभाव एव साध्यः स चामसिइ- एव सिध्यति यस्याभावस्य व्यापको हेत्वभावो गृही- तस्तस्याभावः पक्षे व्यापकाभावाभावरूपेण हेतुना सियति व्यापकाभाववत्तया ज्ञाते व्याप्याभावज्ञाना- वश्यम्भावात, तथाहि पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते पृथि- वीत्वादित्यच इतरस्य जलादेापकः पृथिवीवाभावा गृहीत इति पृथिवीत्वाभावाभावरूपेण पृधिवौत्वेन सामान्यतोदृष्टानुमाननेमेत्यर्थः, 'मानान्तरादिति प्राथमिकगुणव- हेतकट्रव्याश्रितत्वानुमितिप्राक्काले द्रव्यगतमष्टद्रव्यान्यवं माना- न्तरानियमतो नोपतिष्ठते येनोपनौतं भासेतेत्यर्थः, ददमुपलक्षणं मानान्तरादुपस्थितत्वेऽपि भानं न सम्भवति अनुमितापकतावच्छे- दकमाचप्रकारेणैव माध्यविषयकलनियमात् अनुमितावुपनौतभाने मानाभावाच्चेत्यपि द्रव्यम् । केषाञ्चित्समाधानमाह, 'ये चेति, 'जानन्तीनि, न वा मामा- न्यतोदृष्टानुमानेन इच्छायापि द्रव्याश्रितवं जानन्तीति शेषः, 'पृथिव्याधनाश्रितत्वमिति, ददच्च व्यतिरेकिणि मत्यन्त विशेषणा- मिार्थ, 'अनुमानादिति इच्छायामटट्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रितत्वानु- मिरित्यर्थः, मा च व्यतिरेकिणं विना न मम्भवति पृच मामा- 81 ·सावचिन्तामणे पृथिव्यामितरान्योन्याभावोऽप्रसिद्ध एव सिद्ध्यति प्रति- योगिज्ञानस्य वृत्तत्वात् प्रत्यश्रेण भूतले घटाभाववत् । एवमन्यत्राप्यव्याप्यवृत्तीच्छायाः स्वाश्रयत्वे सिद्ध स्वाश्रये योऽत्यन्ताभावस्तदवच्छेदकं घटादि सर्व नदवच्छेदेने- च्छानुपलम्भात् जीवच्छरीरन्तु न तथा तदवच्छेदेन तदाश्रये इच्छापलम्भात् तथाचेच्छात्यन्ताभावाश्रयता- वच्छेदकत्वरूपस्य नैराग्यस्य घटादौ प्राणादिमचा- भावा व्यापको गृहीत इति जीवच्छरौरे प्राणादिमत्त्वेन इच्चात्यन्ताभावाश्रयत्वावच्छेदकत्वस्याभावः सात्मकत्वं साभ्यने,एवं प्रामाण्यसाधकव्यतिरेकिण्यमि व्यधिकरण- न्यतोदृशानुमानाभावेन तेन तल्सियमम्मवादिति भावः । इत्ययाह- रित्यस्वरमोद्भावनं, नौजन्तु यदीच्छाया द्रव्याश्रितवेन नदाश्रयस्य चारद्रव्यभिन्नन्वेन न ज्ञानं तदा साध्याममिद्या व्यतिरकिणोऽय- नवकाग इति तत्समर्थनमप्यशक्यं स्यादिति ध्येयम् । 'यलबत्वादिति, मत्प्रतिपदानवतारदशायां व्यतिरेकिसाम्राज्या त्यपि बोध्यम् । 'प्रभाव एवेति श्रभाववरूपेणाभाव एव माय इत्यर्थः, अतरव व्यतिरेकव्याप्तिज्ञामाइन्यभावाभावत्वेनैव वानुमिनिरिति भावः । 'अप्रमि पनि मिद्धोऽौत्यर्थः, ननु तस्थापभिडवे देखभाने नभावयापकलयबामग्मवात् कथमनुमितिरत श्राद, 'यम्याभाव नि यस्य प्रतियोगिनो यापकतया रेलभावे यहीत इत्यर्थः, ·केवलयतिरेकानुमानं । प्रकारावच्छिन्नत्वस्य व्यापकः समर्थप्रत्तिजनकत्वाभा- वोऽप्रमायां गृहीतातो विवादाध्यासितानुभवे समर्थ- प्रवत्तिजनकत्वेन व्यधिकरणप्रकारावच्छिन्नत्वस्याभावः सियति व्यधिकरणप्रकारानवच्छिन्नत्वमेव प्रमात्वम् । ननु साध्याप्रसिद्धौ कथं साध्यविशिष्टज्ञानं विशेपण- ज्ञानजन्यत्वादिशिष्टज्ञानस्येति चेत् । न। पक्षे साध्यान- मितिसामग्रीसत्वात्पक्षविशेषणकः साध्यविशेष्यकरव प्रत्ययो जायते भूतले घटेा नास्तीत्यभावविशेष्यकमत्य- यवत्) तथापि साध्याभावव्यापकाभावाभावरूपहेतु- मत्तया पक्षानं व्यतिरेकिणि गमकतापयिकं । न च साध्यप्रसिद्धि विनापि ताशप्रतिसन्धानं सम्भवति, न तथाच तव हेवभावे प्रतियोगियापकताज्ञानमेव हेतुरिति भावः । 'व्यापकाभाववत्तयेति व्यापकाभाववरूपेण च्यापकाभाववत्तया जाने इत्यर्थः, 'तथाहौति तथाचेत्यर्थः, 'इतरस्य जलादेरिति तादाम्य- सम्बन्धेनेत्यादिः। 'पनविशेषणक इति पृथिव्यां पृथिवीतरभेद इत्याकारकः प्रत्ययो जायत इत्यर्थः । नन्विदमपि ज्ञानं न सम्भवति पृथिवीतरत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदत्वस्य विशेग्योभते भेदे विशेषणतया तज्ज्ञानाभावात् । न चेतरस्य भेदत्वम्य च खण्डः प्रसिद्धिमत्त्वेन विशेष्ये विशेषणमिति न्यायेन तादृशधौमम्भव इति वाच्यं । तथा मति पचविशेषणकपर्यन्तानुधावनवैयर्थ्यात् इतरवा- (१) श्यभावविशध्यकप्रत्यक्षवदिति ।।

·तत्त्वचिन्तामो च वस्तुगत्या या साध्याभावस्तयापकाभावप्रतियोगि- मत्तया जानं मृग्यत इति वाच्यं । व्यतिरेक्याभासानु- पपत्तेरिति चेत् । न। योऽभावो यस्य भावस्य व्यापक वेन गृहीतः तदभावाभावेन तस्य व्याप्यस्याभावः पधे साध्यत इत्यनुगतानतिप्रसक्तस्य गमकतीपयिकत्वान, श्रयश्च व्यतिरेकि प्रकारः स्वार्थ एव, परं पति साध्याम- सिड्या प्रतिज्ञाद्यसमावादिति सच समञ्जसम् । इति श्रीमहोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणे अनुमानाहितीयखण्डे केवलव्यतिरेक्यनुमानसि- दान्तः, सम्पूर्ण मिदं केवलव्यतिरेक्यनुमान। वचिकत्रम्य भेदम्य च वण्डगः प्रमिद्धिमन्येन विशेष्ये विशेषणमिति न्यायन पक्षविषयक-मायविशेषणकशानम्यापि मानवादिति चेत् । স। মমল থিৱীললােশিপানিবনির্মিশালা- भावदशायामम्याभिधानात् तज्ज्ञानदशायान्तु पचविशेयकमपि मम्भवतीति ध्येयं । 'यतिरेक्याभामेनि वस्तुगत्याधेयवादेरभावस्या- দিঘা অনিশ্মিশালমাৰাথমিশ্র। रति श्रीमपुरानाच-नागोगविरचित नन्वपिमामलिरहस्ये অনুসৰিীযথায় বিলমিয়ে, मन्पर्णमिदं भवभयनिषानुमानरमणं । --- (URintafna.!

·अथ अापत्तिः। व्य तिरेक्यनुमानसिद्धावपत्तिर्न मानान्तरं तेनैव तदर्थसिहेः स्यादेतत् ज्योतिःशास्त्रात्तत्कथितलिङ्गादा देवदत्तस्य शतवर्पजीवित्वमवगतं चरम शतवर्पजीवी गृह एवेति नियमे प्रत्यक्षेणावगते पश्चाद्योग्यानुप- लब्ध्या निश्चितागृहाभावा जीवननियमग्राहकप्रमा- अथ अर्थापत्तिरहस्यं । व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानम्यानुमितिजनकत्वं व्यवस्थाप्य प्रसङ्गसङ्गत्या अर्थापत्तेरतिरिक्षप्रमाणत्वं मौमांसकाभिमतं निराचष्टे, 'व्यतिरेक्य- नुमानमिद्धाविति व्यतिरेकच्याप्तिज्ञानस्यानुमितिजनकत्वसिद्धावि- त्यर्थः, 'अर्थापत्तिः' अर्थापत्तिशब्दवाच्यं ज्ञानं, तच्चामान्मते व्यतिरेक- व्याप्तिजानजन्यानुमितिरेव तन्मते घातिरिक्तमिति ध्येयं । 'न माना- न्तरमिति नानुमितिभिवमित्यर्थः, 'तेनैवेति अनुमानेनैव, 'तदस्य' अर्थापत्तिशब्दवाच्यज्ञानस्थ, 'सिद्धेः' उत्पत्तेरित्यर्थः, तथाचानुमिति- मामग्रौभित्रमामय्यजन्यत्वे मति जन्यत्वादिति हेतुरिति भाव:)। न (१) प्रयोगस्तु पर्धापत्तिपूब्दवाथं ज्ञानं नानुमितिभिन्नं धनुमिनिसामया- अन्यत्वे सति जन्यत्वादियाकारक प्रति ।

·तत्वचिन्तामो णयावन्नावलानिरूपणाहिःसत्वकल्पनं विना निय- मदयविषयकसंशयं जनयित्वा जीवति न वेति संशय- मापाद्य जीवनसंशयापनुत्तये जौवनापपादक वहि सत्त्वं कल्पयतीति यथोक्तसामग्रानन्तरं वहिरस्तीति प्रतीतः तवान्वय-व्यतिरेकाभ्यां संशयहारा गृहाभाव: तदुत्पादितनियमद्दयविषयकसंशया वा करणं जीव- चानुमितिमामग्रीजन्यत्लादित्येव मम्यक् , यथामनिवेश वैयर्थ्याभा- वात्र) । अर्थापत्तिशब्दवाचं ज्ञानं अनुमितिभिन्नं न वेति विप्रति- पत्तिः, यद्दा व्यतिरेकव्याप्तिजान व्यतिरेकव्याप्यविषयकानुमिनि- भिन्नप्रमितिकरणं न वैति विप्रतिपत्तिः, यातिविशिष्टबुद्धेः व्याप्ति- जानानुव्यवमायम्य च वारणय व्यतिरेकव्यायविषयकेति । अत्राभिनवमीमांमकाः पदणोमौत्यनुभवमिद्धशाब्दवादिजानिवन् अर्थादापादयामौत्यनुभवमिद्धमापत्तित्वमपि जातिविशेषः मिति। न च व्यतिरेकशाप्तिजानजन्यानुमितिलमेव नदिपय इति वाच्यं । अननुगतावादिनम्वोपरियनिकत्वेन तदपस्थिति विनापि तादृणा- नुगतमतेजायमान वात्। श्रथाम्नु अर्थापत्तिवनामा जातिविशेष, म चानुमितित्वव्याप्य एव । न च तम्य तयाप्यत्वे मानाभाव, (१) चनुमितिमामोमिनमामयानन्यले सति जन्यत्वादिति सानु খিনিৰ্মীৰ ছৱিনাসারা ন অর্থবিষয় নিমিনি भाद।

·धापत्ति। नसंशयएव वा, करणे सव्यापारकत्वानियम.त् । प्रमा- णयाविरोधज्ञानं तदाहितसंशयहारा करणमिति कश्चित् । तदा जीवित्वस्य लिङ्ग विशेपणस्य सन्दिग्पत्वे- नानुमानासम्भवादापत्तिर्मानान्तरम् । ननु संशयस्य कल्पकत्वे स्थाणु-पुरुषसंशयादपि तदेककाटिनिर्वाह- कल्पनापत्तिः, न च प्रमितसंशयः कल्पनाग, जीवनस्य . व्यतिरेकव्याप्तिजानजन्यज्ञाने अनुमिनोमीत्यनुव्यवसायम्यानुमिति- सामग्रौजन्यत्वस्य च मानत्वादिति चेत् । न । तत्र तादृशानुव्यव- मायन्यैवामिद्धेः प्रत्युत उदन्त्वमाचाटतं न वा अनुमितं परन्तु अर्थापच्या अवगतमिति वैपरीत्येनैवानुभवात् । अत एवानुमिति- मामपौजन्यत्वमप्रमिद्धं तत्र तादृशष्यवमायाभावे लाघवात् माध्य- वदन्यात्तित्वज्ञानस्यैवानुमितिहेतुत्वात् अर्यापत्तिं प्रति गुरुणोऽपि व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानस्यानागत्या हेतुत्वकन्पनात् लघुनोऽप्यमग्भवात् । न चार्थापत्तिं प्रति लाघवात् माध्यवदन्यावृत्तित्वज्ञानं हेतुः अनु- मितौ च व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानमित्येव किन स्यादिति वाच्यं। अब- ययाप्तिजानजन्यजाने अर्थादापादयामोत्यनुव्यवमायाभावात् अनु- मिनोमौत्यनुव्यवमायात् व्यतिरेक्य्याग्निजानगन्ये च तादृगानुय्यय- मायादिति प्राः । हेतोः बारपामिद्धिमादने, 'म्यादेतदिति, देवदन्तः गतवर्ष- जीवोनि न ज्योति:गाम्बा किन्तु यत् केन्द्रम्यहम्पनिकं भवति ·तत्वचिन्तामगो नत् गतवर्षजीवौति व्याप्तिमायाहकमत आह, 'तत्कथितेति 'गतवर्षजीवी ग्रह एवेतौति देवदत्त शतवर्षगौवौ मन् महान्या शक्तिरिति नियमे इत्यर्थ , 'निश्चितोग्यहाभाव इति भतवर्षमध्ये एवं ग्टहे देवदत्ताभावस्य निश्चय इत्यर्थ, 'जीवननियमग्राहकेति जीवित्वनिश्य यहान्यावृत्तिवनिश्ययो प्रामाण्याप्रामाण्यान्यतरा- निश्चयादित्यर्थ , 'वहि मत्वकल्पनमिति वहि मत्त्वनिश्चयाभावेन चेत्यर्थः, 'नियमदयविषयकमिति नियमदयविषयकनिश्चयदयविष- यक प्रामाण्यमशय जनयित्वेत्यर्थ, 'आपाद्य उत्पाद्य, 'अपनत्तये' निवृत्तये, 'जीवनोपपादकमिति गतवर्षमध्ये गृहसत गतवर्षजीदि त्वम्य व्यापकमित्यर्थ , 'कन्पयत्ति' ज्ञापयति, अत्र मानमाह, 'यथो फेति, 'सायद्वारा प्रामाण्यमायदारा, 'महाभाव रहे देवदत्तम्या- भावनिश्चय , ग्रहाभावनिश्चयम्य प्रामाण्यमय प्रत्यहेतवेन तम्य तद्दारत्वामम्भवादाह, 'नदुत्पादितेनि तत्प्रयोज्यनिश्चयद्वयविषयक- प्रामाण्यमय इत्यर्थ ,मोपि न जौवनकारण जौवनमायेनान्यथासिद्ध- वात् तस्य तयापारले मानाभावादात आध, 'जीवनमाय एव वेति 'करणमित्यनुपज्यते । ननु जौवनमणयम्य व्यापाराभावात् कथ कर पावमिस्थत श्राइ, 'करण इति फनायोगव्यवच्छिन्नवस्य करणन्नदल वात् इति भाव (१) । 'प्रमाणयो 'देवदत्ते मतवपजीविल ग्टहान्या- वृत्तिवनियययो ,'विरोधज्ञान विरुद्धार्थविषयकत्वज्ञान, गतवर्षमध्ये ग्राहमिष्ठाभावप्रतियोगिनि गतवर्षजीवित रवान्यावृत्तित्वच धर्म- ६५ विरुद्ध उभाभ्यां ननिश्चयार्थ नभयविपर्योहत ज्ञानमिति (१) अनुपायोगशमियापार कार्य करयमिति तात्पर्यम्। .

·पर्यापत्तिः। ६ तदानौं अमितत्वे संशयाभावप्रसङ्गात जीवित्वनिश्चये- ऽनुमानादेव वहिःसत्त्वनिश्चयाच, कदाचित् प्रमितत्वे च प्राक्रमितपुरुपत्वस्यान्तरा तत्संशये कल्पना स्यात् । किञ्च जीवनसंशयस्य मृतेऽपि दृष्टत्वान्न व्यभिचारेण वहिःसत्त्वगमकमिति चेत् । न । यथोक्तसामग्रीमभव- संशयस्य कल्पनाङ्गत्वात्, अतएव मृत-जनिष्यमाणयो- रहामावनिश्चयो न यथोक्तसंशयमापादयतीति न वहिःसत्त्वकल्पकः। गृहाभावश्च योग्यानुपलब्धिनि- यावत्, 'तदाहिनेति तादृशविरोधजानाहितमामाण्यमंगयदारेत्यर्थः, ताविरोधज्ञानं विना प्रामाण्यमंगयामम्भवेन उपजीव्यवादिति भावः । 'कथिदिव्यस्तरमोद्भावनं तदौजन्तु प्रान्तरालिकम्य मामान- मंगयम्य तयापारने मानाभाव इति । 'लिङ्गविशेषणम्येनि, जीवित्वे मनि ग्रहामत्त्वस्यैव देवकरपणेयलादिति भावः। 'अनुमानामगावाम्' अममितिमामध्यमम्भवात्, 'कदाचित् प्रमितल पति यदा कदापि- घियितविषयकमन्देहम्यैव कल्पनाङ्गव इत्यर्थः, कल्पमा स्यात् जीवम- मदुपपादककन्पना म्यात, 'जीवनमभयम्येति गौवनमंगयो परमादिति व्युत्पत्या सहामवनिययम्मेत्यर्थः, यथायुते ममाधाने 'महाभाव- नियय इत्यमङ्गनेः सचामुपदं म्फुटीभविष्यनि, 'मृतेऽपि' गृतम मियितेऽपि, 'यभिचारण' यययभिचारण, 'पपोमति, 'माया' जोवनमंमयम्त्यर्थः, कार्यकारणभावम्त फनपानातकिलेन विस- ·६८ नावचिन्तामणौ मत् गतवर्षजीवौति व्याप्तिमाधयाहकमत श्राइ, 'तत्कथितेतिः 'मनवर्षजौवी ग्रह एवेतौति देवदत्तः गतवर्षजौवौ मन् म्यहान्या- वृत्तिरिति नियमे इत्यर्थः, 'निशितोग्टहाभाव इति प्रतवर्षमधे एव महे देवदत्ताभावभ्य निचय इत्यर्थः, 'जीवननियमगाहकेनि मौविवमिथय महान्यावृत्तिवनिश्चययोः प्रामाण्याप्रामाण्यान्यतरा- नियादित्यर्थः, 'वहिःमत्वकल्पनमिति वहिमत्वनिश्चयाभावेन चेत्यर्थः, 'नियमदयविषयकमिति नियमदयविषयकनिश्चयइयविष- यकं प्रामाण्यमंगय जनयित्वेत्यर्थः, 'पाय' उत्पाद्य, 'अपनुक्तये' निवृत्तये, 'जीवनोपपादमिति गतवर्षमो ग्रहमतः शनवर्षजीवि- वन्य ब्यापकमित्यर्थः, 'कन्पयति' ज्ञापयति, अत्र मानमाइ, 'यो- कति, 'मंगयद्वारा प्रामाण्यमंशयदारा, 'महाभावः रहे देवदत्तम्या भावनिययः, यहाभावनिथयम्य प्रामाण्यमंशयं प्रत्यहेतुलेन तम्य तदारसामग्भवादाह, 'तदुत्पादितेति नत्प्रयोव्यनिरायदयविषयक- प्रामाण्यमय रत्यर्थः,मोपिन जीवनकारण जीवनमगायनान्यपामिद्ध- মা নম্ম নামে সালমান আহ, ‘জীবনয় বনি 'करणमित्यनुपश्यते। मनु जोवनमायन्य व्यापाराभागत् कथं कर पावमित्या भार, करण इति फम्नायोगव्यवधिमत्वम्य करणा- सात् ति भाव। 'ममासयो: देवदले प्रतवर्षोविन-सहाना रतिमनियययो, विगंधाम' विनद्धार्थविषयक मनाने, जातपंमध्ये सानियाभावप्रतियोगिनि तिमीविन मायातिपय धर्म- र विडं उभाभ्या प्रियाग मदमनिपर्यो मामिल १०) Refeat antarfit aire ·ध्यपत्तिः। जीवित्वमवधारितं गृहाभावश्च निश्चितः तत्र वहि:- सत्त्वकल्पनं न तु जीवनसंशये, एवञ्च देवदत्तो वहिः सन् जीवित्वे सति गृहनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वा- दिति व्यतिरेकिणा वहिःसत्त्वज्ञानेनार्थापत्त्या लिङ्ग-- विशेपणजीवित्वसंशये वहिःसत्त्वकल्पना च नास्त्येव । किञ्च गृहाभावनिश्चयः प्रमाणदयविपयसंशयं जन- यित्वा जीवनसंशयमापाद्य वहिःसत्त्वं कल्पयतीति न युक्तं, न हि यत एव यत्संशयः स एव तन्निश्चयाय धिगनितजानमेव विशेषदर्शनतया मामाण्यमंमयविरोधौति भावः । 'जीवननियमेति देवदत्ते गतवर्षजीवित्वग्टहान्यावृत्तिवनियययो- रित्यर्थः, “तुम्यवसवमिति उभयचैव मन्दिग्धाप्रामाण्मकल मित्यर्थः, 'अवगत' प्रमाणमिद्धं, 'वधिमत्त्वकम्पना' वहिमत्त्वनिययः, 'विगेप- दानेति वहिःसत्त्वयायम्न प्रतवर्षमध्ये ग्रहामत्त्वे मति गतवर्षगोवि- सम्य नियमविरहादिव्यर्थः, व्यायनिश्चय एव सदमुपपत्या स्थापक- कल्पनादिति भावः । ननु मंयकरणकापतिम्सले च्याप्यनिथयो म हेतुः किन्तु च्याप्यमंगय एव तथा फलपनान् नथैव कम्पनादि- त्यस्वरमादाह, 'कम्पने येति, "जीवनेति सतवमध्ये ग्रामत्त्ये मति गतवर्षीमित्व प्यापकेय:, 'ग्रनियमति रहामतो ग्रहान्या- त्तिया यापत्यर्थः, 'उघिसनेम' सदभिमतामियायामामयो- विमिटन, प्याप्यापमापं न प्यापकाचांपनिषतः किन्तु विमपण.

·सावचिन्तामो थिता न संशय इति। अथ जीवननियमग्राहकममा- रणयोर्यदि च तुल्यबलत्वमवगतं की तहि बहिःसत्वक- न्यना विशेषदर्शनविरहात, कल्पने वा प्रमितजीवन- निर्वाहकहिःसत्ववद्ग्रहनियमनिर्वाहकमरणस्या- प्युचितत्वेन तत्कल्पनापि स्थात जीवन-मरणयोः संश- याविशेषात् । अथ तयारेक बस्तीयोऽपरमवलं तदैके- नापरस्य वाध एवेति न संशयः तस्माद्यत्र शतवर्य- धएनिमन्वेनैव वैति । 'किञ्चैत्युक्तदोषमुद्धति, 'अत एवेति पयोक्तसामग्रीप्रभवसंमयस्य कल्पनाङ्गलादेवेत्यर्थः, 'मृत-जनियमान- योरिति मतल-अनियमानत्वेन निश्चितयोरित्यर्थः, 'यहाभाव- निश्चया' सहासत्चनिययः, 'यथोक्रेति यथोक्षरूपेण जीवित्वसंप्रयं जनयतीत्यर्थः। केचित्तु 'जीवनमंमयम्येति यथा कथञ्चित् जीवनसंमयस्येत्यर्थः, 'मृतेऽपौति, वधिमत्त्वनिश्चयाभावोऽसिद्ध एवेति भावः । एतेन दूषणदयमेव निराहत। ननु तथापि तत्वादिना मिथिते सहा- माध्यमिययः वहिमवं कम्पयतीति अत आइ, 'अत एवंति, अर्धमपूर्ववदिस्याः । ननु जीविवनियये प्रामाण्यमंगयात् जीवियमंमय दुव योग्या. सुपधिनितम्यहाभावनिश्चयेऽपि प्रामाण्यमंगयात् कथं न सहा- भावमय इत्यन बाह, 'माभावति, तथाच तत्र योग्यासुपर- ·पर्धापत्तिः। ६५३ शतवर्पजीवी गृह एवेतिनियमद्दयस्यापि वाधा स्यात्, तदाह जीवनवाधे तन्नियमबाधस्यावश्यकत्वादिति । किञ्च अद्य जीवति श्वो जौविष्यतीत्यादिवतरक्षण- लव-मुह दिसमयोपाधिनियतं जीवनमुपलव्यमिति तदाधे बहुतरव्याप्तिबाधः, देवदत्त-तदवयवरहसत्त्व. व्याप्तिश्चाल्या तथा अभावस्वरूपमरणापेक्षया वहिः- - तौति बोध्यं, “लिङ्गेति, अग्रे 'कन्पना चेति चकारो यत इत्यर्थे, यतो लिगविशेषणजीवित्वमंशय वहिःसत्त्वकल्पना नास्त्येवेत्यर्थः 'प्रमाणदयेति निथयदयविषयकप्रामाण्यमंशयमित्यर्थः, 'जीवनसंशय- मिति जीवन-ग्टहान्यावृत्तित्वयोः मंगयमापाद्येत्यर्थः, तन्निथयायेति, ग्टहान्यायत्तित्वनिययस्यैव वहिःसत्त्वसंशयत्वादिति भावः । 'अतिप्रम- शादिति मळवैव तत्संगयोत्तरं तन्निययापत्तेरित्यर्थः, पूर्व तसंशयस्य नदुपपादकनियहेतुत्वे सर्वचैव तत्संशयानन्तरं तदुपपादककम्पना- पत्तिरित्युत, अच तु नामंगायकस्यैव तत्रिययहेतुले सर्वत्र तसंगया- नन्तरं तबिययापत्तिरित्युच्यते इति न पौनकमयं । यद्यपि योग- मामग्रीमभवमंशयमहकारेण तत्संगायकम्य तमिथय हेतुत्वाभ्युपगमा- वातिप्रमशः, तथापि स्फूटत्वात् तदनुपेक्ष्य एकमेव ममाधानं उभ- घाइ, 'मैवमिति, 'एवं तर्कयतीति एवं लाघव-गौरवतर्कमवतारय- नीत्यर्थः, 'योग्यानुपनौति साघव-गौरवज्ञानगरोरं भवति, तथा चमतवर्षमध्ये ग्टहामति पुम्पे गतवर्षजीवित्वं महान्यायनिवध दयं विरुद्धमिनि भावः । 'मरणं कम्पपिति मरणामत्त्वेन जीवमशान- ·(५.२ तावचिन्तामो प्रभवति, अतिप्रसङ्गात्। मैवम् । यथोक्तसामग्रीजनित- संशयवानेवं तर्कयति योग्यानुपलब्धिगृहीतो यहाभा- वदति तविश्वयः मुददति जीवननियमग्राहकयारेक बाय विरुदयोरममाणत्वात् नदिइ मरणं कल्पयित्वा जीवनग्राहक बाध्यतां नोवा वहिःसत्त्वं कल्पयित्वा गृहनियमग्राहकं तत्र वहिासत्वकल्पने गृहनियमग्रा- एकमात्राधा, मरणकल्पने तु शतवर्पजीवी देवदत्तः तत्मय एवेत्यत श्राइ, 'जीवनति, जीवन-मरणयोः जीवित-नर- मावयोः, “मंगयेति, सहान्यावृत्तिलमंशयतोवैभवण्यादित्यर्थः। 'एक' ग्रहान्यावृत्तिवनानं, 'यनीयः' निधिप्रामाण्यवं, 'अपरं' भनवर्ष- जौविवज्ञानं, 'अपन' रहौतामामाचर्क, एकनेति गतवर्षमध्ये ग्रह- निष्टाभावतियोगित्वेन नियितम्य देवदत्तम्य ग्टहान्यानिलगियो- नेत्यर्थः, 'अपरम्य' परविषयोभतभ्य तरजीवितम्य, 'बाधा' प्रभावनिययः, गतवर्षमध्ये महामन्चे मति सहान्यायत्तेः मतप- जाविधाभावमियपाटिति भावः । 'न मंाय रति म मतगोविव. माय इत्यर्ष:, 'अवधारितमिति नियिमित्यर्थः, महान्यारतिवध मन्दिमयरि पोय, 'महाभाभाः। भवेषमेव काय- मिन्यत आर, 'परनि, जारि मनौति एसपनामध्ये सनिहाभावनियोगियादिय:, 'यतिर्णित, इदमुपन शाभिषे मादी पाय-निमयदगावामविनावि भान ·पर्धापत्ति ६५५ भविष्यतीत्येतावत्तर्कसहचतो यथोक्तसामग्रीप्रभवः संशयो वहिःसत्त्वं कल्पयति । न च वाच्यं तर्काणां विपर्ययापर्यवसायित्वे आभासत्वं, तत्पर्यवसाने च ग्टहान्यायत्तित्वधौरिति यावत्। न च एकस्य देवदत्तस्य तावत्कालो- पाधिनिययापेक्षया देवदत्त-तदवयवादिपरस्परार्थ-ग्टहान्यावृत्ति- खनिश्चयानां कथमन्पत्वमिति वायं। तावत्कालोपाधिजीवित्व- निश्चयस्यापि देवदत्त-तदवयवादिपरस्परार्थयावत्सत्त्वे जीवनग्राहकस्य वहत्वात् । न च तथापि वहिःसत्त्वकल्पने देवदत्त-तदवयवादि- परस्परार्थग्रहनियमवत्तेषु तदवयवादिपरस्परनियमनिश्चयानामप्य- प्रमावं स्यादिति कथमन्पसमिति वाच्यं। मरणकल्पने ग्रह-तदवय- वादिपरस्पराणं देवदत्त-तदवयवादिपरस्पराणामपि कालोपाधि- नया तत्तनौविवनिश्चयानां कालोपाध्यन्तरजीवित्वनिश्चयानामप्य- प्रमात्वं स्यादिति भावः । 'प्रभावस्वरूपेति तत्पुरुषोयारीरसंयोगा- धिकरणक्षणवृत्तितत्पुरुपौयशरीरमाणसंयोगध्वंमरूपेत्यर्थः, 'ग्टहा- न्योन्याभावाश्रयेति, ग्रह-तदभावान्योन्याभावकूटघटितत्वेन च वहि:- मत्त्वं गुर्जिति भावः । श्रदृष्टविशेषध्वंसो मरणमित्यभिप्रायेणेतदभि- माय इत्यपि कश्चित् । तदेवेति वहिःसत्त्वमेवेत्यर्थः, वमित्वकल्पने लघुतरं नौवनमायास्यति मरणकल्पने च वहिःमत्त्वापेक्ष्या गुरुतरं ग्रहान्यावृत्तिवमायास्यतौति गौरवादिति भावः । तथा सति जीवनमात्रमेव कल्यतां किं वहिःमत्त्वकल्पनेनेत्यागवायामाह, 'तत- ·वाचचिन्तामो सत्त्वस्य भावस्य लघुत्वं, यदि च गृहान्योन्याभावाश्रय- बहिःपदार्थतिसंयोगाश्रयत्वं वहिःसत्वमिति नद- पेक्षया मरणमेव लघु, तथापि मरणापेक्ष्या जीवन- मा लक्ष्यिति तदेव कल्पयितुमर्ह । ततोऽर्यापत्ति- कल्पितं जीवित्वमुपजीच्यानुमानादपि वहिःसत्त्वज्ञान मम्मेत्ययः, 'वहितमत्वं कन्ययित्वेति वहिमत्त्वमत्वेनेत्यर्थः, 'वमित्व- कन्यन इति पमित्वमत्त्वे इत्यर्थः, 'मनियमति ग्रहान्यात्तिव- निश्वयेत्ययः, 'वाधा' अप्रमावं, 'मतवर्षकोगे टह एवेनि प्रतवर्ष- जीविवे मति सहान्यावृत्तिरित्यर्थः, नियमदयम्यापि बाधा मादिति भियपदयण विभिन्नम्पाममा भ्यात्, 'अनवजीवी देवदत्त' व्यय प्रतायंगीविवाभाववति प्रतवर्षजीवितप्रकारकसपमतदर्थ- जोविनाममा स्यात् मतसंजीविवे मति सहान्यात्तिरित्यय मनवमंगोविन्वन विषणभ्याभावेन विशिष्टम्याप्यभावाचतवर्षगोवि- यविमिटएहान्यावृत्तिवप्रकारसम्पविभिटाप्रमाल म्यादिति या श्रुतेऽर्थ “न तत्र विभिटपाधो विमेवमाधा' इत्यग्रिमपन्थामा नम्न सकिभविश्यति । तषियमवाधति देवदत्ता नवर्ष- मोविये मतिमहान्यातिरिति नियममात्वाभावजय', 'तदाध- रति नेपामामाघर, 'वतरयाप्तीति योनिमाम्ममित- नामोलातरानिमामानामप्रामापमिदया, 'देवदत्त तदर- नि. 'समयानि मादामममम मममय मानिधी ·यपत्तिः। ६५७ सहकारी सः। न च तस्यां दशायामेव प्रमाणा- न्तरमस्ति, ततार्थापत्तिसहकारित्वं तकस्य । ननु स्वकारणाधीनस्वभावविशेपात्तर्कानुगृहौतयथोक्तसंश- यस्य यदि वहिःसत्त्वप्रमापकत्वं तदा मृते गृहस्थिते वा तादृशसंशयाद्यत्र वहिःसत्त्वकल्पना सापि प्रमा स्यादिति चेत् । न। यथाहि प्रमापकस्येन्द्रियस्य दोषेण प्रमाशक्तितिरोधानादैन्द्रियकममः तथा यथा- हसंशयस्यापि दोषेण प्रमाशक्तितिरोधानादग्रहरूप- भ्रमसम्भवात् परोक्षज्ञानानां जनकनानाविभ्रमत्वे यथार्थत्वनियमइति चेत्, सत्यं प्रकृतेऽपि जीवन-गृहा- भावनियमग्राहकप्रमाणयोरन्यतराभासत्वेनाभासत्व- ननु लाघवज्ञानस्य प्रमाणन्तरसहकारित्वे प्रमाणान्तरादेव वहिः- मत्त्वज्ञानं भविष्यति किमर्थापत्त्येत्यत पाह, 'न चेति, 'तस्यामिति लाघवज्ञानदशायामित्यर्थः, 'स्वभावविशेषात्' विशेषानिविशेषात् । 'प्रमाशनौति प्रमागनकमरुद्भावनाशादित्यर्थः, उद्भवश्व गनिनिष्ठ- पदार्थान्तरं, 'श्रयहरूपति धर्म-धर्मिणोर्भदायहरूयेत्यर्थः, गुरुभि- रन्यथाख्यात्यनभ्युपगमादिदमुक्तं । 'जौवन-ग्रहाभावग्राहकप्रमाण- योरिति गतवर्षजीवित्वनिश्चय-योग्यानुपलब्धिजनितग्टहाभावनिश्च- ययोरित्यर्थः, मृतस्यले जीवननिश्चयस्याभावसत्त्वादिति भावः । कुत्रचित् 'जीवननियमग्राहकयोरिति पाठः अत्रापि 'नियमग्राहक- 83 ·तत्वचिन्तामयो तदेवानुमानमेतत्तसहाय बहिःसत्त्वमनुमापयिष्य- ' तौति यतालाघव-गौरवताणां विपर्ययापर्यवसायि- नामेव प्रमाणसहकारित्वमत एव प्रत्यक्ष-शब्दादावपि इति, 'उपजौव्य' हेढकन्य, 'अनुमानादपौति तंथाचेनस्याम्यवान नवमपि कल्यत इति भावः । एतावतकेति एतावनाघवज्ञाने- नेत्यर्थः, विहिमत्वं कम्पयति' वहिमत्त्वं निश्शाययतीत्यर्थः, मरणे च लाघवजानाभावान मनिश्चयं जनयतीति भावः। एतेन 'किश्चेत्युक्त- मपि प्रत्युनं, तत्संगायकमावम्य विद्यायकले एवातिप्रमात् मह- कारिविणेपमामाद्य तस्य तथात्वे चातिप्रमशाभावादिति हृदयं । न च मंशयमामान्यमेव कन्पकमस्त क्षतं यथोक्रमामयौप्रभवलविमेधणे- नेति वाच्य। अयं पुरुषो न बेति मंगयम्यापि पुरुषत्वं भावरूपं नदभावापेक्षया लम्पिति तर्कसहशतभ्य पुरुषत्वान्पकलापलेः अत्रे- टापत्तौ न देयमेदोकविशेषणमिति ध्येयं । 'विपर्ययेनि, 'विपर्ययः' गुर्वर्थविपरीतः लाघवार्थ इति यावत्, “नदपर्यवमायिवे तद- नुमितिअनकमामय्यमइष्टतत्वे, 'भामामवं' लध्वनिययाशनकावं, ईसरानुमानादौ वाघवज्ञानम्य लध्वर्यानुमितिभनकमहकारेण प्रध्वयंनिययत्रनकलदर्शनादिति भावः । 'नत्ययमाने घेति देवदत्त एतत्कालीनवामित्व-मरणान्यतरप्रतियोगी एतत्कालौनप्रागभावा- प्रतियोगिते मनि रक्षामचादित्यनुमितिजनकमामध्याः महकारिते चयर्थः, 'विपर्ययेति मघांनुमितिभनकमामध्यमशतामामपीयर्थः ।

·(द ) अथ संशयकारणकार्थापत्तिसिद्धान्तः। -000- उच्यते । अनयोरेकं वाध्यं विरुद्धार्थग्राहकत्वादिति सामान्यतादृष्टादेव तर्कसहछतागृहनियमग्राहकबाधे लिङ्गविशेपणजीवित्वनिश्चयेऽनुमानाबहिःसत्त्वसिद्धिः, तथाहि जीवनप्रमाणबाधे गृहनियमग्रमाणोत्यापित- लिङ्गेन मरणानुमानात प्रमाणत्वाभिमतयाईयोरपि बाधा स्यात् गृहनियमग्राहकमानबाधे च नियरिपन्थि- जीवनप्रमाणाल्लिङ्गविशेषणजीवित्वनिश्चये वहिास- अथ संशयकारणकापत्तिसिद्धान्तरहस्यं । 'श्रनयोरिति देवदतः गतवर्षजीवी देवदत्तोग्टहान्यावृत्तिरिति निश्चयद्यान्यतरलं प्रतवर्षजीवितश्रम-ग्टहान्यावृत्तित्वधमइयान्यतर- वृत्ति प्रतवर्षजीवित्व-महान्यावृत्तिलोभयविरोधनिरूपकाधिकरण- विधेय्यक-पतवर्षजौविस्वप्रकारकज्ञानवृत्तिवे सति तदिशेयकग्रहा- न्यावृत्तिलप्रकारकज्ञानवृत्तिवादित्यर्थः, तदुभयविरोधनिरूपकवन्तु नदुभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववत्वं, यत् तदुभयोर्विरोधनि- रूपकाधिकरणविगेव्यक क-तत्प्रकारकज्ञानतित्वे मति तादृशाधिकर- एविशेयक-तत्प्रकारकजानवृत्ति तत्तम तद्वमदयान्यतरति यथा सत्तावान् गुण द्रव्यत्ववान् गुण इतिनिश्चयदयान्यतरवमिति सामा- ·সখিলামী सम्भवात् । यहा दोपाभावसहशतस्य यथेतिसंशयस्य वहिासत्वग्रमापकत्वमिति । इति श्रीमहोपाध्यायविरचिते तत्यचिन्तामणी श्रनुमानास्यदितीयखण्डे संशयकारणकापत्तिपूर्व- पक्षः ॥ *॥ पदेन थोग्यानुपलब्धिनितः देवदत्तोटहे मास्त्येवेति निश्चयोविव- चितः महजीवी ग्रह एवेतिनिश्चयः, तथाति वहिःसत्त्वं कुत्रापि म स्यात, ग्रह एवेतिनिश्चयस्य कुधाप्याभासत्वादिति ध्येयं । दोषण प्रमाणकेरुदावमाशमुक्का दीपाभावस्य प्रमादेतुत्वमाछ, 'यवेति । रति श्रीमथुरामाथ-तकंवागीशविरचिते नावचिन्तामणिरहस्ये अनुमानायदिनीयखएडरहस्ये संशयकारएकार्थापत्तिपूर्वपक्षरहस्य ।

·यपत्तिः । प्राथमिकवहिःसत्त्वज्ञानमापत्तिं विना । न च गृह- नियमग्राहिणि तुल्यबले जागरूके कथमर्थापत्त्यापि वहिःस्वत्त्वज्ञानमिति वाच्यं । तर्कसहकारेणार्थापत्तेर्बल- वत्त्वाइहिःसत्वज्ञानमुत्पाद्य गृहनियमग्राहकमानबा- धादिति चेत् । न। तर्कसहकारेण सामान्यतादृष्टस्य बलवत्वेन गृहनियमग्राहकबाधसम्भवात्, तस्माद्यथा- तसंशयदशायां जीवनबाधे तन्नियमबाधस्यावश्यकत्वा- दिति तर्कानन्तरमेव वहिःसत्त्वज्ञानमित्यविवादं, तत्र कल्पनीयप्रमाणाभावे यथोक्तसंशये तकस्य न सह कारित्वं गौरवात् किन्तु नियमग्राहकवाधद्वारा वहिः- देवदत्तोग्टह एवेतिनिश्चयेऽपि शतवर्षजीवित्वस्य देवदत्ते प्रकारकाला- दिति भावः । 'निष्परिपन्योति प्रतिवन्धकासमवहितेत्यर्थः, 'जीवन- प्रमाणात्' केन्द्र स्वहस्पतिकवादिनिष्ठप्रमात्मकजीवित्वव्याप्तिनिश्च- थात्, 'जीवित्वनियये' जीवित्वसिद्धौ, 'वहिःमत्त्वानुमानात्' वहि:- मत्वस्थानुमानप्रमाणसिद्धत्वात्, 'एकप्रमाणवाधेवेति ग्टहान्यावृत्तित्व- निश्चयम्यवाप्रमावं स्यादित्यर्थः, 'परम्परेति ग्टहान्यावृत्तित्वनिश्चय- मित्यर्थः, 'जीवनप्रमाणं' शतवर्षजीवित्वं, 'वाधे प्रमावनिये, 'जीवनप्रमाण दिनि । 'वहिःमत्त्वज्ञानं विने ति देवदत्ते वद्दिष्ट्वनिश्चयं विनेत्यर्थः, 'वाधितुमिति अप्रमावेन निश्चितमित्यर्थः, ग्टहनियम- निययस्याप्रमावं हि वहिःमत्ववति देवदत्ते ग्टहान्यावृत्तित्वप्रकारकत्वं ·सावचिन्तामयो वानुमानादेकप्रमाणवाधैवेत्यादितर्कसहचतात् सामा- न्यतादृष्टादेवानयोरेकं वायमिति जायमानानुमितिः परम्परामरणज्ञापकं विषयौकरोति, न तु वहिःसत्त्व- परम्परासाधकं जीवनप्रमाणं, तथाच सामान्यतादृष्टा- देव गृहनियमग्राहकवाधे जीवनप्रमाणलिङ्गविशेष- रणजीवित्वनिश्चयेऽनुमानादेव वहिःसत्त्वज्ञानमिति कि मर्थापत्या । ननु वहिःसत्त्वज्ञानं विना जीवी गृहरवे- त्यस्व ब्रह्मणापि बाधितुमशक्यत्वात् प्रथम बहिःसत्व- जानं न तु गृहनियमग्राहकबाधानन्तरं तत् येन निष्य- रिपन्थिजीवनग्राहकाजीवित्वनिश्चयेऽनुमान स्थात, न - न्यमुखी ५ व्याप्तिरिति भाव । यथाश्रुने शप्तवर्षजीवी देवदत्त इत्या व्यभिचारात् नम्य प्रमालान् धाधत्तम्य मामान्यतोदुर्वचत्वाच । 'तर्क- महानादिनि लाघवज्ञानमहकतादित्यर्थ , हिनियमयाइकमाधनि महान्यात्तिवनिययम्याप्रमावनिश्चये इत्यर्थ, 'जीवनप्रमाणबाध इनि प्रतवर्षशोविवनिश्यम्याप्रमावे इत्यर्थ , गृहनियमामा- णति सहान्यावृत्तिवनिश्चयाविनेन एतत्कालीनप्रागभावामतियों- गिपाणित्वे मनि ग्रहान्यावृत्तित्वविग्टिग्रहामत्त्वेन लिग नेत्यर्ष, 'मरणानुमानात्' मरणम्दानुमानप्रमाणमिद्धत्वान्, 'प्रमाणत्वाभिमत- घोरिनि गतवर्षीवी देवदत्त प्रतवर्षजीवो देवदत्तोग्टह एयेति- मिश्थदयोरित्यर्थ', 'याधा यात्' अप्रमाल स्यात्, जतवर्षगौवी ·पतिः। पर्यावसितत्वात्तजनितनियमद्दयसंशयाहितजीवनसं- शयानन्तरं तर्कावतारे वहिरस्तीतिज्ञानं जायमानं संशयस्य कारणत्वं व्यवस्थापयतीति चेत् । न। यदेव हि विरुद्धार्थग्राहकत्वं तर्कविनाकृतमनिर्धारितैका- प्रामाण्यानुमितिमजीजनत्तदेव तर्कसहकृतं पुन- रनुसन्धीयमानं गृहनियमग्राहकप्रमाणमित्यनुमिति वहिःसत्त्वज्ञानानुकूलां जनयति सहकारिवैचित्रणैक- स्यापि विचित्रफलजनकत्वात्। न च जीवनसंशयान- 'अनिर्धारितैकेति सामान्यतोऽन्यतरनिश्चयस्थामामाण्यनिश्चयेत्यर्थः, "एकबाधानुकूलेति ग्टहान्यावृत्तिवनिश्च यस्याप्रमाण्यानुकूलवधिः- सत्त्वकल्पनायामित्यर्थः, 'एकबाधप्राप्तिः मामान्यतोऽन्यतरनियय- स्यामामाण्यनिश्चयः । ननु सामान्यतोऽन्यतराप्रामाण्यनिययं विनेव इदमप्रमाणमितिमंगयो यथोक्तलाघवतर्कसहकारादहिःसत्त्वनियं जनयियति किं सामान्यतोदृष्टेनेत्यत-बाह, 'किञ्चेति, 'विरोध- जानानन्तरं' विरुद्धार्थविषयक ज्ञानानन्तरं, 'एकमप्रमाणमिति अन. पोरन्यतरदप्रमाणमिति धौर्यदि नास्तीत्यर्थः, 'तदा प्रामाण्येति, टाभावनिययात् प्राक्दयोर्विरुद्धार्थविषयकवानुपस्थित्याप्रामाण्य- मिथितप्रामाण्यकलान्यतरस्यामामाष्यज्ञाने च सब च प्रामाण- निश्येऽपामाथसमयादिति भावः । मनु मा भूत् प्रामाण्यमंगयो- जौवनसंगयादेव वधिमत्त्वकम्पना भविय्यतीत्यत पार, 'न म्या- ·तत्वचिन्तामणी सत्त्वपरम्परासाधके सामान्य तादृष्टे लापवात् । न च सामान्यतोदृष्टावतार एवाव नास्तीति वाच्यम्। अनि हरितकवाधमाप्तौ द्यकवाधानुकूलकल्पनायां विनि- गमकस्तो भवति, न चैकवाधमाप्तिः सामान्यताएं- विना । किश्च विरोधनानानन्तरमेकमप्रमाणमितियदि धौर्नास्ति तदा प्रामाण्यसंशयो न स्यात् न स्याच जीव- नसंशयः योरपि जीवनमरणनिश्चायकत्वात् । अथैक- मनयारप्रमाणमिति ज्ञानं जनयित्वा सामान्यतादृष्टस्य भावः । वहिःमत्त्वस्यैव ग्रहान्यावृत्तिलाभावत्वादिति देवदत्ते तनिश्चयस्याव- प्रयकलादिति भावः। 'वाधानन्तरं' अप्रमालनिश्चयानन्तरं, 'तत्' देवदत्ते वहिमत्त्वज्ञान। 'यहनियमेति महान्यायत्तित्वसंगये इत्यर्थः, जौविवशयकालोत्पन्नप्रामाण्यमंगयाहितग्रहान्यावृत्तित्वसंगयात्मक- कोटिदयोपस्थिनिमत्त्वादिति 'प्रयोपत्तेबसवत्वादिति अर्थापत्तिजनकौभूतस्य जीवित्वसंयम्य ग्रहान्यावृत्तित्वमंगये प्रति- बन्धकवादित्यर्थः, अलौकिकप्रत्यक्षमामण्या मानममामय्याः सर्वतो बनावात् ग्रहान्यात्तित्वनिश्यस्याप्रमावग्रहसम्भवादिति भावः । 'जीवनयाध इति जीवित्वनिव्यायाममाये इत्यर्थः, 'ननियमेति गतवर्षजोवी देवदत्तोग्यइएवेति निर्णयाप्रमावस्थावग्नकवादित्यर्थ:, 'कम्पनीयप्रमाणाभाव इति कल्पनीयमितिमनकताकेत्यर्थः, '2. नियमपाकदारेति ग्रहान्यायत्तियनिययम्य मामाण्यदात्यर्थः, ·ध्यापत्तिः। चेत् । न। अनुमितेापकतावच्छेदकप्रकारकत्वनिय- मेन तत्प्रकारकबुद्देर्व्यतिरेकिसाध्यत्वात् व्यतिरेकिणे- ऽप्यन्यच सामर्थ्यावधारणेनेापायान्तरस्यादापाच्च । अपि च देवदत्तो जीवन-मरणान्यतरप्रतियोगी प्राणित्वान्म- इदिति सामान्यतादृष्टं लाघवसहकारेण जीवनप्रति- योगित्वं विषयीकरोति तथाच लिङ्गविशेषणनिश्चया- मंगयाहितेत्यर्थः, 'अनिर्धारितेति सामान्यतोऽन्यतरनिययम्यामा- माण्यानुमितिमित्यर्थः, “पुनरिनि जीवनमंगयानन्तरं पुनरनु- सन्धीयमानमित्यर्थः, "विरुद्धार्थग्राहकत्वं विना' तज्ज्ञानं विना, 'वहिःमत्वकल्पनेऽपौति, पछ्यऽर्थ सप्तमी, 'वाधप्रसङ्गादिति 'वाधः' असत्त्वं, तदभावप्रसङ्गात् मत्त्वप्रमादिति यावत्, 'तदनुसन्धान विना', तम्यासत्त्वन्तु अनुभवसाक्षिकमिति भावः । “पर्यवसनमपीति विशि- एमपीत्यर्थः, 'अष्टद्रव्यत्तित्वबाध इति अटद्रव्यदृत्तिवाभावनिश्चय- रत्यर्थः, 'व्यतिरेकिणेति इच्छा अष्टट्रव्यातिरिकद्रव्याश्रिता अष्ट- द्रव्यानाश्रितत्वे सति गुणवादिति व्यतिरेकिणेत्यर्थः, 'तमिद्धेरिति अष्टट्रव्यातिरिकद्रव्यमिद्धेः सम्भवादित्यर्थः, 'तत्प्रकारकेति अष्ट- द्रव्यातिरिकद्रव्यत्वप्रकारकेत्यर्थः । ननु लाघव-वाधमहकारेण व्या- पकतानवोदकमपि प्रकारोभ्य भासते ईश्वरानुमानादौ नया दर्शनादित्यत श्राह, 'यतिरेकिणोऽपीति व्यनिरेकव्याप्तिजानम्या- पौत्यर्थः । ननु विरुद्धार्थग्राहकत्वप्रतिमन्धान विना वहिमाय- 84 ·तत्त्वचिन्तामयो न्तरं तदनुसन्धानमसिई गृहनियमग्राहकस्य जीवन- ग्राहकविरुद्धार्थ ग्राहकत्वं विना वहिासत्वकल्पनेऽप्य- वाघमसङ्गात् । अथ यदि पर्यवसन्नमपि प्रमाणे मुन- रनुसन्धीयमानं सहकारिविणेपात् फलान्तरजनक तदेच्छा द्रव्याथिता कार्यत्वादिति सामान्यतो दृष्टद्र- व्याश्रितत्वानुमिता पश्चादष्टद्रव्यत्तित्ववाधे व्यतिरेकि- णात्मसिद्धिरिति भज्येत अपद्रव्यत्तित्वबाधसहरतात सामान्यतादृष्टादेव पुनरनुसन्धीयमानात् तत्सिद्देरिति क्षेति, 'दयोरिनि जीवनग्राहकप्रमाण-रज्ञान्यात्तित्वग्राहकप्रमाण- थोरित्यर्थः, 'जीवन-मरणेति, 'मरणपदं मरणनिशिग्टहान्याह- तित्वपर, जीवित्व-हान्यावृत्तिवनिधयोपस्थितवादित्यर्थः, नथा धाग्रहीताप्रामाण्यकजीवित्वनिय यमत्त्वात् कथं तसंगय इति भा। इदमापाततः पत्र दयोः प्रामाप्यं पूर्व म निथिनं तत्र भा- मान्यतोदृष्टं प्रति प्रामाण्यमंगयादिमम्मवादिनि ध्येयं । मवेता- वना भवत्वप्रामाण्यमंशयात् पूर्व मामान्यतोदृष्टाभावः तथापि सम्यानयोरेकमप्रमाणमिति सामं जनयित्वा विमागान् तब লিমানামানিগীযিমােন বন্ধাৰ বলিনি गानं म्याग तप जीविवमंगयष्य कारणमादित्यागरते, 'अनि, 'पयामितमान विभागात, 'मियमदति मियपदपमामात्र ( मिसापालानुमन्या मिनि..।

·घर्षापक्तिः तुल्यत्वादिति चेत्, तर्हि पक्षधर्मतावलादिशेपसिद्धिः कापिन स्यात् सर्वच सामान्यमुखपत्तप्रमाणस्य विशे- पपर्यवसानेऽन्यसाधरण सत्प्रतिपक्षसम्भवान, अप्र- योजकत्वान्न विपरीतसाधनमिति तुल्यं नियमग्राहक- स्याप्रयोजकत्वात् जीवनग्राहकस्य तु सामान्यतोदृष्टस्य ज्योतिःशास्त्राद्यथार्थत्वमेव विपक्षबाधकं व्याप्तिग्राहक- मति ग्टहावम्यानम्याप्रामाणिकवादित्याकारकमिति भावः। 'जीवन- ग्राहकम्येवेति देवदत्तः गतवर्षजीवी केन्द्रस्यहस्पतिप्रामाणिकत्वा- दित्यादेरेवेत्यर्थः, 'ममतिपचितलमिति() । ननु जीवनग्राहकस्य केन्द्रम्य सहस्पतिकमामाणिकत्व-केवलप्राणिवादिरूपतया भूयस्लेन बलवत्वमित्यत आध, 'एकेनेति, विशेषमाचे जीवित्वप्रकारेण जौवि- बानुमितौ हेतुत्वेनेत्यर्थः, भूयमामपौति। 'तहाँति, 'विशेषपर्यवमान- इति लाघवादिमहकारेण विशेषप्रकारेणानुमितिजनन इत्यर्थः, 'अन्यमाधय॑णेति पर्वतो न पर्वतीयवहिमान् पर्वतीयवम्हिमदन्यत्वात् इति मत्प्रतिपक्षमम्भवादित्यर्थः, अभिसन्धिमुद्घाटयति, 'अप्रयोजक- खादिति, 'अप्रयोजकत्वात्' अनुमितिप्रयोजकरूपन्यत्वात् हेतो पक्षधर्मतानिश्चयविरहात् इति यावत्, 'न विपरोतसाधनमिति न पक्षधर्मताबलम्लभ्यविशेषविरहव्याप्यवत्तानिश्चय इत्यर्थः, 'तुन्यमिति, , (२) एतेन 'सप्रतिपक्षा' इत्या 'सत्प्रतिप्रतिपक्षितत्वमिति कस्यचि. म्मूनपुस्तकस्य पाठोइनु मौयत इति ।

·तत्वचिन्तामो दनुमानादेव वहिःसत्वसिद्धिः। अथ लायवसाचि- व्यात् सामान्यतादृष्टस्यापि विशेषविपयत्वात नियम- ग्राहकप्रमाणात्यापितलिङ्गकमरणानुमानेन जीवन- ग्राहकस्यैव सत्प्रतिपक्षत्वम एकेनापि भूयसामपि प्रति- बन्धसम्भवात्न च सर्कात्सामान्यतादृष्टस्य बलवावं, व्याप्ति-पक्षधर्मते हि बलं तच तुल्यमेव भातं लायवाख- तर्कस्य विशेयमावपर्यवसायकत्वेन व्याप्तिग्राइकत्वस्व निययम्यामत्त्वमेवामिद्धं तस्य पुनरनुसन्धान विनापि यथोक- भामग्रोप्रभवमंग्यानन्तरं साधवावतारादहि.मत्वनिश्चयवानुभवसि- लादित्यसरमादाह, 'अपि चेति, 'मामान्यतोदृष्टमिति भौविव- मंमयानन्तरोत्पनमित्यर्थः । न च प्रामाणिकप्रतिमन्धानाभावेऽपि पोकमामीप्रभवमंशयानन्तरं वहिगत्त्वाभिरांपतिरतिरिच्यते रति वार्थ । केन्द्रस्थितहम्पनिकत्वम्न घटाटिमाधारणतया प्रामाणिकचौपहिति विनापि पयोमामग्रोधटकम्य गन्दवनियय- स्यैवामभवादिति भावः । 'विशेषविषयत्वादिति जीवनवप्रकारेण जीवनविषयकवादित्ययः, अन्यथा अन्यतरवरूपेण जीवनविषयको मरणानुमानेन न मत्प्रतिपतः मम्भवति भिन्नप्रकारकबेन विशेषक- मामाकादिति भावः । 'मियमयाप्रमाणेति ग्रहान्यान्निननि- समिरिनम्पिरामानित्यर्थ, तर देवदत्तोमनः सहान्यावृत्तिने (१) प्रतिधमम्मवादित ध.।

·यापति। तत्त्वं न निवर्तते। किच्चैवमर्थापत्तावपि तहिरोधेन न सहकारी स्यात् !- यदुक्तं मरणकल्पने शतवर्षाव- च्छिन्नजीवी गृह एवेत्यस्यापि बाधइति तत्र विशि- टबाधा न विशेष्यवाधात् मरणेऽपि जीवी गृह एवे- त्यस्य विशेष्यस्याबाधात् किन्तु विशेषणबाधात् स च शतवपजीवित्वबाध एव। विशेषणाभावायत्तो विशि- टाभावाऽप्यस्तीति चेत् । न। विशेष्यवति विशिष्टा- भावस्य केवलविशेषणाभावात्मकत्वात् विशिष्टस्याति- रिक्तस्यानभ्युपगमात् । व्याप्यत्वेन धर्मान्तरनिश्चय एवं प्रतिबन्धकः स्थादित्याशङ्कते, 'न चेति, 'प्रमाणविरोधेन' प्रमाणान्तरविरोधेन मरणव्याप्यत्वेन मेयत्वादिलक्षणयत्किञ्चिद्धान्तरस्य निश्चयेन प्रतिबन्धेनेति यावत्, पद्यपि मरणव्याप्यत्वेन यत्किञ्चिद्धर्मान्तरस्य निश्चयो न सर्वच, तथापि यत्र तदवतारस्तत्रापत्तिरायास्थतीति भावः । 'विप- परत्वाभावेनेति विशेषप्रकारकानुमितिजनकलाभावेनेत्यर्थः, 'अवि- रोधात्' मरणव्याप्यवत्तानिश्चयस्याप्रतिबन्धकत्वात्, 'तदधिकवल- लादेवेति नदपेच्या सामान्यतोदृष्टस्याधिकबलत्वादेवेत्यर्थः, तर्केण तत्र प्रामाण्यसंशयादिति भावः । 'अन्यथेति तर्कस्याधिकवलवा- सम्पादकत्वे इत्यर्थः, 'तविरोधेनेति वहिःसत्त्वाभावव्याप्यत्वेन यत्कि- चिद्धर्मनिययस्य प्रतिवन्धकवेनेत्यर्थः, 'किश्त्यापानतः, वधिः-

·तत्वधिन्नाभयौ
मस्ति तस्मात् सामान्यमुखमहत्तस्य सहकारिविशेपान"
विशेपपरस्यानुमानस्य तद्विशएविलक्षणग्राइकममा-
णेन'" सत्प्रतिपक्षत्वम्। न च प्रमाणविरोधेनास्य
तर्को न सहकारीति वाच्यं । तर्कानवतारे विशेष
रत्वाभावेनाविरोधात् तदवतारे तदधिकवलवादेव
अन्यथा तानवतारे सत्प्रतिपक्षस्य तद्वतारोपि

·पर्थामत्तिः। ६०१ कस्य वस्तुगत्या अप्रमाणत्वमेव विनिगमकत्वमिति,९) तनुच्छम्, अप्रमाणस्यापि प्रमाणत्वेन ज्ञानात्, तर्कादि- भिर्विशेपदर्शनं विना यथोक्तसंशयानन्तरं वहिरस्तीति ज्ञानमसिद्धमतान फलबलेन तथाापत्तिकल्पनं । किश्च मृते गृहस्थिते वहिःस्थिते ताशसंशयादेव भाववति विशिष्ट प्रकारकत्वरूपाप्रमावदयकल्पनापत्तिरिति भावः । 'विशिष्टाभावस्येति विशिष्टाभावव्यवहारविषयस्येत्यर्थः, इदमापाततः विशिष्टाभावस्थातिरिकस्याभावेऽपि विशिष्टं नास्तौतिप्रतीत्या वि- भिष्टस्य प्रतियोगित्वावगाहनाद्विश्रेषणाभावस्यैव विशिष्टप्रतियोगि- कत्वाभ्युपगन्तव्यत्वात् विशिष्ट प्रकारकत्वरूपाप्रमात्वमादायाममात्वदय- कल्पना भवत्येवेति ध्येयं । यदि ग्टहान्यावृत्तित्व-शतवर्षजीवित्वयोः मंशयाविशेषेऽपि जौ- विवोपपादक वहिःसत्त्वमेव कल्यं न तु ग्रहान्यावृत्तित्वोपपादक मरणमित्यत्र तौविनिमक उच्यते तदा त्वत्टतादेव देवदत्तो जीवन-मरपाद्यन्यतरप्रतियोगीति सामान्यतोदृष्टात् जीवित्वं लिङ्ग- विशेषणं निश्चित्यानुमानादेव वहिःमत्त्वज्ञानं स्यादिति त्वया वाच्यं, न चैवं, किन्तु यथोक्तमंशयस्यायमेव स्वभावोनिश्चयं विनापि धर्मिणि वस्तुगत्या अबाधितत्त्वं यत्तदेव कल्पयति न तत्र बाधितत्वमिति कल्पनेति केचिन्मीमांसका वदन्ति, तन्मतमुपन्यस्यति, 'अन्ये विति, 'जीवी ग्रह एवेति शतवर्षजीवित्वे सति सहान्यात्तिरित्यर्थः, (१) प्रमाण मेव विनिगमकमिति घ..

·१०० বলুপ্লিনাময়ী अन्ये तु शतवर्पजीवी देवदनो जीवौ गृह रव, गृहे नास्तीतिप्रमाणेषु दयारविरोधेिऽपि कृतीयमादाय विरोधज्ञानमस्ति तव जीवी गृह एवेत्वप्रमाणघटित- प्रमाणदयविरोधज्ञानजनिताप्रामाण्यसंशयादितजीव- नसंशयात् प्रमाणयारविरोधोपपादकमप्रमाणविरोधि बहिसावं कल्प्यते यथोक्तसंशयस्यायमेव स्वभावा यस्तुगत्वा अप्रमाणं तबिरोधि कल्पयति विरोधघट- मत्वाभावव्याप्यत्वेन यत्किधिधर्मनियमचे वद्धिमत्त्वनिश्चयाभाडे इष्टापत्तेः मयापि नदानों नदनभ्युपगमादिति थेयं । 'बाधः' अप्रामाण्यं, 'तत्र विभिष्टयाध" तत्प्रतिषाचं विभिष्टविषयक- जाननामामाचं, 'न विशेष्यवाधातु' म विशेषाभाषपति विनय- प्रकारक्वान् न सहान्यावृत्तिवाभाववति हान्यावृत्तिलपकार- कवादिति यावत्, 'अबाधादिति महान्यात्तिवांगे बाधासम्म वादित्ययः, 'किन्तु विपणवाधादिनि किन्तु मनवजीविता- भावाति मतवर्षजीवित्वप्रकारकवादित्यवी, धर्मिणि विभिटस्थ प्रकारले विशेषणन्द्रापि प्रकारवनियमान्. अत एव गुणन्यवधि- शिष्टमजावान् गुपा प्रत्ययायामाचं गुणे विमिष्टमत्तायाः प्रकारले गुणान्यायापि प्रकारवादिति भावः । तरजीविवाध एवेति तवपंजीवित्वाप्रमालमेवेत्यर्द, तपाच नित्यदयाममावदप- अपना नामोनि भावः । 'विषाभागयत्न ति,नपाप विरिया- ·अथानुपपत्तिकरणकार्थापत्तिः । स्थादेतत् मा भूत् संशयः करणमर्थापत्तावनुप- पत्तिस्तु स्यात् तथाहि जीवी देवदत्तो गृहे नास्तीति ज्ञाने सति वहिःसत्त्वं विना जीवतागृहासत्त्वमनुपपन्न- मिति ज्ञानानन्तरं वहिरस्तीति धौरस्ति तवान्वय- व्यतिरेकाभ्यामनुपपत्तिज्ञानं करणम् । न च देवदत्तो वहिरस्ति विद्यमानत्वे सति गृहासत्त्वात् घटवदित्यनु- . अथानुपपत्तिकरणकार्थापत्तिः । संशयकरणकार्थापत्तिं निराकृत्यानुपपत्तिकरणकार्थापत्तिमा- महते, 'स्थादेतदिति, 'अनुपपत्तिरिति ग्टहे नास्तीति ज्ञान- मित्यर्थः, 'जीवतो ग्टहासत्त्वमिति जीवित्वविशिष्टं ग्टहासावमित्यर्थः, 'व्याग्निप्रभवेति, 'व्याप्तिप्रभवात्' सामान्यतोव्याप्तिमभवात्, 'अनु- मानादिति देवदत्तोवहिरम्ति विद्यमानत्वे मति ग्रहासत्त्वा- दित्यनुमानादित्यर्थः, पूर्व विद्यमानत्वे मति तद्ग्टहामत्त्वात् तद्द- हिःसन्नितिविशेषतोव्याप्तिरिदानौन्तु सामान्यतोव्याप्तिरिति भेदा- दिकन्यः । विशेषव्याप्तिमूलकमनुमानं दूषयति, "हेतु-माध्ययोरिति यथोक्तहेतु-माध्ययोरित्यर्थः, मामान्यतोव्याप्तिमूलकमनुमानं दूष- यति, ‘मामान्यत इति, 'अनुमाने' अनुमितिकरणे, 'उपमंडर्नु' 85 ·नावचिन्तामची वहिःसत्वं गृहसत्वं मरणञ्च कल्प्येत कस्यचित् चि; वस्तुगत्या अप्रमाणत्वात् अापत्त्याभासश्चैवं न स्यात् । इति श्रीमहङ्गेशपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणी अनुमानास्यदितीयखण्डे संशयकरणकार्थापत्तिसि. 'हे नास्तीति गतवर्षमये ग्टहे नाम्नीत्यर्थः, 'प्रमाणेषु' निश्यत्र- येयु, 'इयोः' गतवर्षजौदिवनिश्चय-प्रतवर्षमध्ये ग्टहामन्यनियययो, 'अविरोधेऽपि' परस्परविरुद्धार्थविषयकवाभावेऽपि, 'विरोधज्ञान- मातीनि बतौये विरुद्धार्थविषयकवज्ञानमतीत्यर्थः, तब तमिन् गाने मति, 'प्रमाणघटितेति प्रमात्मकनियटिनेत्यर्य:, 'प्रमाणदयेति विरुद्धयेत्यर्थः, "विरोधज्ञानेति विरुद्धार्थविषय- जानेत्यर्थः, 'अप्रामाश्यमंध्येति देवदत्तः गतवर्पजीवी सतवर्षजीवी देवदत्तोस्टह एवेति निययद्वयनिष्ठाप्रामाण्यमंशयेत्यर्थः, 'प्रमाणयो:' प्रमात्मकनिद्यययोः, 'अविरोधोपपादक' धमवाभावोपपादक, 'अपमाणविरोधि' अप्रमात्मकमिययविषयविरोधि, 'नदिरोधि कत्पयतीति तविषयीभूतम्य विरोध्येत कम्पयतीत्यर्थः, "विरोध- पटकम्य' विरुद्धार्थविषयकलजानघटकण्या, 'प्रमाणत्वेन जानादिति प्रमाणलेन निययमम्भवादित्यर्थः, 'फलवलेनेति तर्क विमापि वहि:- मवज्ञानोत्पत्तिवलेनेत्यर्थः । पति प्रोमपुरानापतकंचागोम-विरचिते तत्तचिन्तामणिरहो अनुमानाध्यदितीयमाडरपये मंमयकारणकार्यापत्तिमिद्धान्नर) ·द्यायति। ६७५ प्रथमं देवदत्तवहिासत्त्वाप्रतीता) तेन विनेदमनुप- पन्नमिति ज्ञानाभावात प्रतीती वा किमीपत्त्या अर्धापत्तितएव तत्प्रतीतावन्योन्याश्रयः, तदुक्तं यता- ऽन्यत्वं तसिद्धरग्रे तदसिझेरिति । नान्त्यः अन्यदीय- वहिःसत्त्वज्ञानं विनानुपपत्त्यभावात् वहिःसत्त्वमात्र- सिद्धावपि देवदत्तवहिःसत्त्वासिद्धेश्चेति चेत् । न । सामान्येन हि विनानुपपत्तिज्ञानं कारणं सामान्या- कारेण विशेपज्ञानं फलं, तथाहि जीविना वहिःसत्त्वं वच्छिन्नेत्यर्थः, 'पर्यावस्थतीति, पक्षधर्मताबलादिति भाव. । 'तेन रूपेण' देवदत्तवहिःमत्त्वत्वरूपेण, 'कल्पना' जानं, 'तेन विना' नद्रूपावच्छिन्नेन विना, 'उपपादकाभाववतौति उपपादकाभावव्या- पकौभूताभावप्रतियोगित्वमापाद्यस्येत्यर्थः, 'अभावमात्रनिति उप- पाद्याभावमावमित्यर्थः, 'अतिप्रसङ्गादिति केवलधमाभावज्ञानादपि धूमार्थापत्त्यापत्तिरित्यर्थः, 'अर्थापत्त्याभामेति व्यभिचारिणार्थापत्ति- रेव न म्यादित्यर्थः। 'अत्र हौति, 'व्यतिरेके' हेत्वभावे, 'प्याग्निः' व्यापकताज्ञानं, 'अन्वयम्य हेतो:, 'पक्षधर्मत्व' पदधर्माताज्ञानमित्यर्थः, 'व्याप्तिधौजन्यमिति व्यतिरेकच्याप्तिधौजन्यमित्यर्थः, 'व्याप्तेति अन्वय- व्याप्तिप्रकारक-पक्षधर्मताज्ञानेत्यर्थ', 'केवलान्वयिनीति, तव मत- इति मेषः, 'माध्यव्याप्यत्वेति साध्यस्थान्वययाप्तिज्ञानम्येत्यर्थः । यद्यप्ये- (१) वशिसत्त्वासिद्भाविति ध० ।

·तत्वन्तिनगी मानाविद्यमानत्वे सति यच यन्नास्ति तदन्यदेश तदन्ति यया गृह एव काणेऽमन्दहं मये तिहामीतियाति- प्रभवानुनानाहा बहिःसत्चसिः किमीपत्त्येति वाच्यं । हेतु-माध्ययोः सहचागनानदशायामनुष- पत्तिज्ञानेऽपि वहिःमत्वज्ञानात सामान्यता व्याप्ति- शानुमाने उपसंहर्तुम क्येति तदन्यदेशसिद्धियां- पत्वैव । ननु भौविना गृहासत्त्वमनुपपन्नं किं देवदत्त- वहिःसत्त्वं विना, उत वहिःसत्त्वमा विना, नायर ·यर्थापत्तिः। ऽनुपपत्तिनं त्वभावमाघमतिप्रसङ्गात् एवञ्च व्यतिरेक- व्याप्तिमत उपपाद्यायतिरेक्यनुमानमुद्रयैव साध्यसिद्धेः किमर्थापत्त्या, तथाहि देवदत्तो बहिः सन् जीवित्वे सति गृहासत्वात् यन्नैवं तन्नैवं यथा मृतो गृहस्थितो वा। न चान्यव्याप्त्यान्यस्य गमकत्वेऽतिप्रसङ्गः साध्या- भावव्यापकाभावप्रतियोगित्वस्य नियामकत्वात् । न चार्थापत्तो सरूपसती व्याप्तिर्लिङ्गं नानुमान इति वाच्यम् । अनुपपत्तेर्ज्ञानं विना कल्पनानुदयात् अर्था- 'उपरौति, 'उपरिमन्निहितेति मविटसंयुक्तोपरिदेशकत्वेनेत्यर्थः, नथाच तच भूमिः पचः सविटसंयुक्तोपरिदेशकलं माध्यं उपर्याव- छेदेनालोकसंयोगो हेतुरिति भावः । ननु जीवित्वे भति ग्रह- निष्ठाभावप्रतियोगित्वमेव लिङ्गं भवतापि तन्निष्टव्यतिरेकव्याप्तिज्ञान- स्यैवार्थापत्तिजनकत्वखौकारादित्याशकते, 'नापीति, 'लिङ्गमित्यनु- मञ्जनौयं, 'ज्ञातुमणक्यत्वादिति, तथाच लिङ्गज्ञानाभावात् न व्याप्तिग्रहइति भावः । ननु मनिकृष्टस्यले जौविले सति ग्टहनिठा- भावप्रतियोगित्वस्य वहिःसत्त्वव्याप्यत्वं ग्रहोतं तदेवेदानों स्मार्य्यते- ऽन्यथा भवन्मतेऽपि व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानाभावात् कथमर्धापत्तिः, अपि च ग्टहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं न हेतुः किन्तु प्रतियोगितासम्बन्धेन ग्टहनिष्ठाभाव एर हेतुांच्यः स च देवदत्तस्थासन्निशष्टत्वेऽपि ग्टहन्य मनिष्कृष्टतया ग्रहीतुं भक्य इत्यतो व्याप्तिग्रहाभावेऽपि देवदत्तम्या- मनिष्टतया न पचविशेय्यकपरामर्शसम्भव इत्याह, 'श्रत एवेति, ·तत्वचिन्तामो विना गृहासत्वमनुपयनमिति जानं यस्य गृहासत्व- मनुपपन्न तब वहिःसत्त्वं कल्पयति नान्यच देवदत्तश्च तथैति सिद्ध देवदने बहिःसत्त्वं करूप्यत इति देवदत्त- वहिःसत्त्वं पर्यवस्यति, न तु तेन रूपेण कल्पना न वा तेन विनानुपपत्तिनानं कारणं, यथा वह्निमात्रव्याप्ता- डूमात् पर्वते वह्निसिहिरेव पर्वतीयवाह्रसिद्धिर्न तु पर्वतीयत्वेनैव धूमात्तसिद्धिः तेन रूपेण व्यापकत्वा- ग्रहात्।। अथोपपादकाभाववन्युपपाद्याभावनियमा वमपि यत्र नान्वययाप्तिग्रहः व्यतिरेकमात्रप्रतिमन्धान तबापत्यव- कागः। न एतवार्थनिरय एव जनयियत इति वाच्यं। अनुभव विरोधात् । तथापि तस्यतु दुर्जन इति न्यायेनाह, अस्विनि, 'स्टई वर्तमान रति सहतिवविशिष्ट इत्यर्थः, 'देवदत्तावृत्तिलादिति पीभूतम्य देवदत्तम्य नदनधिकरणवादित्यर्थः, 'वहिपाव-सह- निष्ठाभावयोः' वहिःमत्त्व-गृहतितविशिवाभावयोः, 'यधिकररावे- नेति, सहाधिकरणदेशभेदम्यापि वहिःपदार्थघटक्वादिति भावः । 'नियतेति, अत एव ग्रहवृत्तिदेवदत्ताभावोऽपि न लिई 25 मापतिपदार्थ तम्य मत्त्वेनाव्याप्यत्वादिति भावः। ननपरि सविता भृमेरासोक्वत्तादित्यच भूमिनिष्टानौकर्मयोगम्य कथमुपरिद मंयोगसम्बन्धन भत्रिनुमापकवं पधातिवाढव्याप्यत्वाचैत्यत आहे. (२) धुमधाप्यत्वाग्रहादिति । (२) सनापतिदेवरतामा !

·धापत्तिः। ७७८ पेक्षया साध्यव्याप्यत्वज्ञानस्य लघुत्वाच। अथ व्यतिरेक- सहचाराद्धतारेव व्याप्तिप्यते एवञ्चान्वयस्य व्यति- रेकस्य उभयस्य वा सहचाराध्याप्तिग्रहचैविध्येऽनुमान- चैविध्यम्, अत एव धूमो दशाविशेपेऽन्वयी व्यतिरेकी अन्वय-व्यतिरेकी चेति चेत्, अस्तु तावदेवं तथापि जीविदेवदत्ताभावो गृहे वर्तमानो न वहिःसत्त्व लिङ्गार) देवदत्तात्तित्वात् वहिःसत्त्व-गृहनिष्ठाभाव- योय॑धिकरणत्वेन नियतसामानाधिकरण्यरूपव्याश्य- भावाच्च, उपरि सविता भूमेरालाकवत्त्वादित्यच भूमेरु- परिसन्निहितसवितकत्वेनानुमानात् । नापि गृह- निटाभावप्रतियोगित्वं, तत्प्रतियागित्वस्य देवदत्त- धर्मतया तदसन्त्रिक प्रत्यक्षेण भातुमशक्यत्वात्, अत- खौकारात् इत्यर्थः, परन्तु भवता यड्यतिरेक्यमुमितितया अभिमतं मदेवमस्माकमांपत्तिरितिशेप इति भावः । 'व्यतिरेक्याप्तिमिति यतिरेकव्याप्तिज्ञानं महकाऱ्यांमायेत्यर्थः, 'देवदत्ताभावः' देवदत्ता- भावनिययः, 'वहिःमत्त्वं कम्पयतीति वहिःमत्त्वं निथाययतीत्यर्थः, म तु व्यतिरेकपरामर्गः विशेग्यौभृतदेवदप्तामग्निकण परामर्गा- मग्भवादिनि भावः । 'एहे देवदत्तम्याभाव रति देवदत्तप्रतियोगि- (१) दृश्यम इति का, ख.। (२) पशिसवे यामिति क, ख.।

·{ರ್ಲಿ तत्वचिन्तामयी पत्त्याभासानवकाशाच। मैवम् । अत्र हि व्यतिरेक- व्याप्तिरन्वयस्व पक्षधर्मत्वमिति घ्याप्तिधीजन्यमपि वहिःसत्त्वज्ञानं नानुमितिः तस्या व्याप्तपक्षधर्माता- जानजन्यतानियमात्। न च साध्याभावव्यापकाभाव प्रतियोगित्वेन पलधर्मस्य जानमनुमितिमयोजक तचे- हाप्यस्तौति वाच्च । केवलान्वयिनि तदसम्भवात् तद- श्रमन्मते च व्यतिरेकयाप्तिस्मरण रहे जीदिनी देवदत्तम्याभाव- निश्चयय प्रयापत्तिहेतुक इति भाव , शब्दानुमानादिकञ्च न सान्व- चिकमिति घट्य । टहनिष्ठाभावयोनिमिति, देवदत्तमरणचेत्यपि वोध्य, प्रभावप्रत्ययानुरोधेन तम्यावाटकवात् परामर्थ । 'व्याग्नि- ज्ञानानन्तरमिनि वहियाप्तिरिति मारणानन्तरमित्यर्थ , 'सर्यमा- णेति पदवृत्तिधूमम्मरणदित्यर्थ , श्रमत्रिएपक्षम्दल इति शेष, 'समन्यायति विगेय्यम्यामनिवष्टलेनेत्यर्थः । बड्यभावव्यापकौमृताभावप्रतियागी धूम इति व्यतिरेकव्यामिजाना- दित्यर्थः, 'दृश्यमानी धम इति वयभावव्यापकीभताभावप्रतियोगी धम इति यदा जायत इत्यथ , 'अनुपपतिजाम दिना' व्यतिरेक- व्याप्तिजान विना, 'व्याप्यत्वेन' अवययाप्यत्वेन, यदा तु व्यतिरेकामययाप्नुभयप्रतिमन्धान नवमेव विज्ञानमुभ- थात्मक अनुमिनिवादरम्मन्मने जातिवाभावात् फलवलादेव मामयी वा अन्यत्र प्रतिवन्धकल कस्थत इति भाव । 'वयापानि, 'तत्र' वक्रिमानधूमादित्यच. विविधति प्याप्तिानभेदेन त्रिविधानुमिति 'धूमावहि विनति, 'तदानुमानमिति, ·धापत्तिः। ६१ गृह्यते तथाहि गृहे देवदत्तस्याभाव इति प्रत्यक्षं देव- दत्तं पच्यर्थञ्चाभावसम्बन्धं प्रतियोगित्वलक्षणं गोचर- यति सम्बन्ध ज्ञानस्य सम्बन्धिदयविषयत्वात्, प्रतियो- गिना सममभावस्य सम्बन्धान्तराभावात् गृहनिष्ठाभा- वप्रतियोगित्वे च प्रत्यक्षोपस्थिते स्मृतव्याप्तिवैशिष्ट्यमपि प्रत्यक्षेण सुग्रहम् । न च देवदत्तविशेष्यकं वहिःसत्व- व्याप्यगृहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वज्ञानं नास्तीति वाच्यं । पक्षत्तिलिङ्गापरामर्शमात्रस्यानुमितिजनकत्वात् श्र- धिकस्य गौरवपराहतत्वात् । अथवा अनतिप्रसक्तसह- तेनाप्यर्थापत्त्यनभ्युपगमादिति । ननु देवदत्तप्रतियोगिकोऽभाव- इति प्रत्यक्षस्य देवदत्तविषयकत्वे मानाभावः देवदत्तं साक्षात्करो- मौत्यनुय्यवमायाभावात् अभावं साक्षात्करोमौत्यनुव्यवमायात् किन्तु तदव्यवहितपूर्ववर्तिस्मरणस्यैव देवदत्तोविषय इत्यत श्राह, सम्बन्ध- ज्ञानस्येति सम्बन्धिदयोपस्थितौ सत्यां सम्बन्धप्रत्यक्षम्येत्यर्थः, अन्यथा संयोगो नास्तीत्यादिशाब्दादिजाने सदुपनयवशात् संयोगवदिति प्रत्यचे गुण इति प्रत्यक्षे च व्यभिचारापत्तेरिति ध्येयं । न चैवं देव- दत्तं न पश्यामि किन्तु तदभाव गेहे इत्यनुव्यवसायः कथं मनछते इति वायं। तस्य लौकिकविषयवाभावविषयकवादिति भावः । ननु सम्बन्धप्रत्यक्ष एव सम्बन्धिदयं विपयः प्रतियोगिलन्तु न प्रतियोग्य- भावयोः सम्बन्ध दूत्यत श्राह, 'प्रतियोगिनेति, 'मम्बन्धान्तराभावा- 80 ·तत्वचिन्तामो एव विशेष्यासन्निकर्यात्तृतीयलिङ्गपरामीऽपि न प्रत्य- घेण । न च व्यतिरेकव्याप्ति-गृहनिष्ठाभावयोर्ज्ञानं सह- कार्यासाद्य मनसैव जन्यत इति वाच्यं । सहकारिण- एव मानान्तरत्वप्रसङ्गात्। अथ व्याप्तिज्ञानानन्तरं समय॑माणधूमात् कथमनुमितिः उक्तन्यायेन तचापि लिङ्गपरामर्शाभावादिति चेत्, न कथञ्चित, कथं तईि वद्भिज्ञानं पक्षधर्मधूमस्मृतिसहितात् धूमा वहि विना नास्तीत्यनुपपत्तिन्नानादिति गृहाण, अत एव दृश्य- मानाधूमा वहिं विनानुपपन्न इति यदा ज्ञायते तदार्थापत्तिरेव यदा त्वनुपपत्तिज्ञानं विना व्याप्यत्वेन प्रतिसन्धीयते तदानुमानं त्वयापि तच चिविधानुमान- स्वौकारात् तस्मातिरैकव्याप्तिमुपजीव्य जीविदेव- दत्ताभावो वधिसत्य कल्पयति । उच्यते। देवदत्ता- सन्निकऽपि तस्य गृहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं प्रत्यक्षेण कोऽभाव इति प्रत्यक्षमित्यर्थः, अन्यथा यध्यर्थप्रतियोगित्वम्य ममर्ग- विधया भानात् लिङ्गतावच्छेदकीमतप्रतियोगित्वानुपस्थिती मनुमान न स्यात् । न चैवं यत्र नेह देवदत्त इति ममर्गविधव प्रतियोगित्वभाने तत्रानुमानासम्भवादापत्तिरिम्यताति वायं । पित्तावपि वहिष्मत्वं विना ग्रनिष्ठाभावमतियोगिलस्थानुप- मधिगंमिति प्रतियोगितलावनिप्रतियोगिलोपम्पिनि विना ·अर्थामति यतीति चेत् । न । मयूरन्टत्वं साधिकरणं नृत्यत्वादिति सामान्यतादृष्टं प्रसिद्धाधिकरणबाधसहकृतं प्रसिद्ध तरं पर्चतमधिकरणमादाय सत्यज्ञानं जनयति। यहा पर्वतेतरे न नृत्यतीतिशब्देन नृत्याभाववोधानन्तरं मयूरोत्यतीतिशब्दाज्जायमानं ज्ञानं पर्चतन्त्यं गोचरयति प्रसिद्धविशेपबाथसहकृतसामान्यज्ञानजन- कप्रमाणस्य प्रसिद्धेतरं पर्वतमधिकरणविशेषमादाय ज्ञानजनकत्वनियमात् । अत एवानित्यज्ञानवाधान- न्तरं क्षियादा जानजन्यत्वं सिनित्यत्वमादाय यतीति समाधत्ते, 'अधिकरणं विनेति, 'अनुपपद्यमानं अनुप- पन्नत्वेन ज्ञायमानं, 'नृत्यं' नृत्यनित्यत्वमित्यर्थः । 'नृत्याभावबोधान- न्तरमिनि पर्वतेतरनृत्याभाववोधानन्तरमित्यर्थः । ननु सामान्यतो- दृष्टेन माधिकरणकलानुमितावपि पर्वते नृत्यतीत्येवमाकारकवुद्धिर्न मिद्धैव अनुमितेर्व्यापकतावच्छेदकप्रकारकत्वनियमात् एवं मयूरो नृत्यतीति शब्दात् पर्वतेतराधिकरणकनृत्यवाधसहकारेण नृत्य- विशेषसिद्धावपि नृत्यस्य पर्वतरत्तित्वं न मिद्धं तदुपम्यापकपदा- भावादिति, मैवं, गुरुमते इतरवाधमहकारेण पदानुपस्थितमपि माग्दवोधे प्रकारीभूय भासते इति तन्मतेनैव तम्मतनिराकरणात, खमते लाह, 'यदेति, 'अन्वय-व्यतिरेकी पर्चतनृत्यं गोचरयतीत्यनु- यज्यते । न चैवं मयूरः पर्वते मृत्यतीति मयूरविशेश्यकपनौतिन स्यान् ·নবিবিয়ানী कारिवशान्मनसैव स्मृतदेवदत्तविशेष्यकस्तृतीयलिङ्ग परामर्शः यथाच न सहकारिमानान्तर तथापपादित- मधस्तात् । ननु मयूरः पर्वतेतरे न त्यति नृत्यति चेतिज्ञानानन्तरं पर्वते नृत्यतीति ज्ञानमस्ति, मच व्यतिरेकिणस्तत्सम्भवति, पर्वतऋत्यस्य साध्यस्याप्रतीता व्यतिरेकथ्यात्यनिरूपणात् । न च पवतन्त्याप्रसिद्धी तेन विनानुपपत्तिप्रतिसन्धानमपि नेति कयमापत्ति- रपौति वाच्यम् । अधिकरणं विनानुपपद्यमानं नृत्य प्रसिद्धाधिकरणवाधसहकृतं प्रसिद्धेतरमधिकरणं कल्प- दिति इदमिह नास्तीति प्रतीतेनियामक्रमम्पन्धानराभावादित्यर्थः, तथाच मम्पन्धान्तरेण इदमिह नास्तौति प्रतीत्यसम्भवात् प्रतियो- নিলফ কামলমানৱন্ধলিনি মাধ। অথান যাপীললাইহি मम्बन्धान्तरत्वेन मम्बन्धान्तराभावादित्यमशतेः । 'पक्षनीति, तथा लिङ्गविशेष्यकपरामर्ग एवात्र तिरिति भावः। 'अधिकम्य' पक्षविधे- व्यकत्वस्य । ननु ठहनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिवम्यापि देवदत्तधर्म- नया अमविशएवात् तदिगेय्यकोऽपि चाक्षुषः परामगोऽमम्भवीत्य- स्वरमादाद, 'अथवेति, पृवानदोषविरहायाइ, 'यथाचेति, पर्वते. नर इति पर्वत इतरोयम्मादिति बमोहि, तेन न मर्वनामकाम्य, मयूरनत्यम्य नित्यवं माधिकरण विना अनुपपत्रमिति जाने पमिदाधिकरएमाधमहकारेण मयूरः पर्वते नत्यतीति जान गर्न ·ध्यपत्तिः। ६५ न मुक्त इत्यत्रापि दिवाभोजनस्य बाधाद्योग्यताघट- कराविभाजनस्याप्रतीतेः अतो योग्यताघटकोपस्थिति विना अन्वयमलभमानमिदं वाक्यं योग्यताघटक- राविभाजनायपादकं रात्रौ भुङ्क्त इति वाक्यं कल्प- यित्वा तेन सहान्वयवाधं जनयति । न चैवं लाघवा- द्राविभाजनमेव कल्पयितुं युक्तं, शाब्दी याकाहा शब्देनैव प्रपूर्यतइतिन्यायेन शब्दोपस्थापितमादाय शब्दस्यान्वयबोधजनकत्वात्, एवञ्च श्रूयमाणशब्दस्या- रूपवत्वस्य योग्यतालेन पौनत्वान्वये भोजित्वस्य योग्यतालेन पीनत्वा- म्चयेऽभो जित्वस्यायोग्यतावादिति भावः । 'दिवाभोजनम्य वाधादिति 'योग्यताघटकेत्यत्र हेतः, 'योग्यताघटकेति योग्यतात्मकरात्रिभोजि- वोपम्यिति विनेत्यर्थः, "अन्वयमलभमानमिति अन्वययोधं अजनय- दित्यर्थः, 'इदं वाक्यमिति पौनो देवदत्तो दिवा न भुझे इति वाक्य- मित्यर्थः, 'रात्रिभोजनोपपादकमिति रात्रिभोजनोपम्यापकमित्यर्थः, 'नेन महेति तदुपम्यापितराविभीजिलेन महेत्यर्थः, 'अवयवोधमिनि पीनो देवदत्तो दिवा न भु किन्तु रात्रौ भक्त इत्यश्वययोध- मित्यर्थः, तन्मते योग्यत्वम्य मान्दवोधे भाननियमादिति भावः । 'लावादिति, शब्दं कन्पयित्वापि प्रयोपम्बितेरावग्यकत्वादिनि भावः । “गाप्दी नाकासि गाम्दयोधीपयोगिनी पदार्थापम्यितिः मम्देनेव मन्यत इति नियमेनेत्यर्थः, तथाच केवम्नार्यकन्पनेन योग्यता- ·६८ वावचिन्तामयी सिझतीत्याचार्याः। यद्दा मयूरनृत्यं पर्वताधिकर- णक पर्वतेतरानधिकरणत्वे सति साधिकरणत्वात पर्वतत्ववदित्यन्वय-व्यतिरेकी, अथवा यः सम्भावित- तत्तदितरारत्तिः सन् तदतिरिक्तवृत्तिन भवति सः तत्तिर्भवतीति सामान्येन यत्तदधान्तभावेन व्याया नृत्यस्य पर्वतत्तित्वं सिहाति । एवं पौनो देवदत्तो दिवा न भुक्ते इत्वचापि अग्रसिद्धराविभाजनसाध्य- पौनत्वज्ञानं राविभाजनमादाय सिद्ध्यति । श्रथ यथा श्रमाजी पौन इत्यवायोग्यताजानं तथा पीना दिवा भावः । सम्भावित रति वाय। उताभुमान एव मनमा नदुपपनेरिति नेनि, “मम्भावना' योग्यता, नम्मिन् तदितरम्मिंच वर्तमानयोग्य, योग्यतावच्छेदकञ्च वृत्तिमत्वमेव, तथाच वृत्तिमत्वे मतौति फलि- नार्थः। ननु पीनो देवदत्तो दिवा न भुदति ज्ञानानन्तरं पौनवं भोजनवत्वं विना अनुपपन्नमिति ज्ञानात् दिवाभोजनवाधमहातात देवदत्तोरात्रौ भुझे इति जान जायते तवानुमानासम्भवादर्था- पत्तिरिय्यत इत्यन पाह. 'एवमिति, 'देवदत्त रति अमिद्धरात्रि- भोजनदेवदत्त इत्यर्थः, 'भोजनमाध्यपीमत्यज्ञानमिति, दिवाभोज- नवाधमहटमिति रेप, 'रापिभौशनमिति रात्रिभोजनानुमिति जनयतीत्यर्थः । यथाशुनगदेन प्राब्दकन्पनरूपां शुतार्यापत्ति भट्टाभि- मनामामरते. 'अयेति, 'म योग्यताजानमिति, नग्नतेऽयमयोजक • ·पर्यापतिः। ००० ग्यतामानाय . परम्परासाधनताघटक घटकमपूर्व लिडा- दिवाच्यं कल्पयति ततः स्वर्गसाधनं याग इति जानं जायते अन्यथा अपूर्वमपि वाच्यं न स्यादिति । उच्यते। बाधकममाणाभावोऽन्वयविरोधिरूपविरहो वा योग्यता अता दिवा अभाजने राविभाजना- प्रतीतावपि भाजनसाध्यपीनत्वाद्दिवा न भुङक्त इति शब्दाचौरुत्पद्यते न प्रतीत्यनुपपत्तिः किन्तु प्रतीता- दृगाभिप्रायविषयः कल्प्यते इत्यर्थः, तथाच तादृशैकाभिप्रायविषय- त्वमम्बन्धेनेव तदताजानं अर्थापत्त्या जननीयमिति भावः। योग्यता- प्रकारकोपम्यिति विना गन्दाम्बयधीरित्यच प्राभाकरसम्मतिमाह, 'यथेति, 'माचारमाधनतायाध रति स्वर्ग प्रति यागम्य मावासाधन- वाभाव इत्यर्थः, यागस्य श्राशतरविनाशित्वादिति भावः। 'परम्परा- घटकम्येति परम्पराघटकम्यापूर्वम्येत्यर्थः, 'योग्यताजानाभावादिति पागे विध्यर्थम्य दृष्टमाधनत्वम्यान्वये योग्यताजानविरहादित्यर्थः, मावादमाधने माधनलाम्पये परम्परामाधमत्वस्य योग्यतात्वादिति भावः । 'प्रमिद्धपदेति प्रमिद्धपदम्य विधेरर्थन दृष्टमाधनलेनान्वय- बोधानुपपत्तिरित्यर्थः, 'योग्यताज्ञानायेति परम्परामाधनताजानाये- त्यर्थः, 'लिडादिवाध्यमिति कार्यत्वरूपेण लिडादिवाच्यमित्यर्थः, एवञ्च वर्गकामोऽग्निष्टोमादिविषयकसाधनकार्यवानिति प्रथमतो- ऽम्चयबोधः, विषयकलं जन्यत्वं, एतच्च याग-कामयोः ममर्गविधया भामत इति भावः । 'अन्यथेति योग्यताप्रकारकोपस्थितेरपि हेतुत्वे ·सस्वचिन्तमयौ न्वयवोधकत्वं योग्यताघटकोपस्थापकेन शब्देन विना- नुपपद्यमानं नं कल्पयित्वा यवान्वयवाधं जनयति तप थुतार्थापत्तिः। द्वारमित्यादी पिधेहीतिशब्दकल्पनं श्रुतापत्तिरेव शब्दय यद्यपि श्रूयमाणावाधित- स्तथाप्यभिप्रायस्थः कल्पाते यथा गुरुमते स्वर्गकामा यजेतेत्यत्र साक्षात्साधनतावाधे परम्पराघटकस्यानुप- स्थित्या परम्परासाधनताज्ञानविरहोयोग्यताजाना- भावात् प्रसिद्धपदसामानाधिकरण्यानुपपत्तिरिति यो. जाननिर्बाहेऽपि शब्दजन्यौपस्थिति विना राचिभौजित्वरूपम्थ योग्य- त्यस्य गाम्दवोधे भानामाभवाच्छन्द' कल्यते नमते शब्दयोग्यता- विषयकम्यैव गाम्दयोधम्य जनननियमादिति भावः । शब्देन विनेति सदत्यवहार विनेत्यर्थः, 'अनुपपद्यमानमिति अनुपपत्रवेन जाय- मानमित्यर्थ', 'दारमित्यादाविति, एवमित्यादि, पिहोमिटर হৃদনিনি বানিসিয়ায বিসমিযৱকর্মকানাশত্র- बोधनकस पिधेपोतिगदममभिन्याहार विनाऽनुपपत्रमिति मा. मान पिहिमदफम्पनभियर्थः । मनु शारमिति वा पिडीति- पम्दादिमि मानमर्थ पाया जनमोय तर म भगति पिहोति- सदस्य साधिलादिया माह, 'मदनि, 'दूयमाण.' मगनिया परेप यूपमामय. 'याधित रमि नामोय, अभिप्रायम्य रति हारमित पा तिन देन महायपोध जनविला.

·। अथावयवनिरूपणं । तच्चानुमानं परार्थ न्यायसाध्यमिति न्यायस्तद- वयवाश्च प्रतिज्ञा-हेतूदाहरणोपनय-निगमनानि निरू- श्रयावयवरहस्य । परार्थानुमानप्रयोजकलेन स्मृतम्य न्यायादेरुपेवानहतया प्रम- गमगत्या तनिरूपयितुमाह, 'तञ्चेति, “परार्थ' परप्रतिपिपादयि- पाप्रयोज्यं, परोऽत्र विप्रतिपन्नः न तु मौमांसकमात्रं, तेनाप्नेन पर- प्रतिपिपादयिषया उदौरितेऽपि न्यायत्वमित्यवधेयं । 'न्यायमाध्य- मिति न्यायजन्यज्ञानप्रयोज्यमित्यर्थः । अवयवान्विभजते, 'प्रति- जेति, यद्यपि अवयवसामान्यं निरूप्यैव तद्दिभागोयुक्तस्तथापि पञ्चा- वयवोपेतस्यैवात्र लक्ष्यत्वं न तुमीमांसकाभिमतोदाहरणादित्र्यवयवस्य वौद्धाभिमतोदाहरणोपनयात्मकद्द्यवयवस्य वा इति सूचनाय प्रथमत- एवं तद्दिभागः, अन्यथा वक्ष्यमाणन्यायलदणस्थाव्याप्यतिव्याश्यापत्तेः। 'तत्र' न्यायावयवनिरूपणे, सप्तम्यर्थाविषयत्वं, 'समस्तरूपेति पचमत्त्व- सपक्षसत्त्व-विपचामत्त्वावाधितत्त्वामत्मतिपतितलरूपपञ्चरूपविशिष्ट- लिङ्गप्रतिपादकमित्यर्थः, 'अत्रैवेति पञ्चरूपविशिष्टलिङ्गमिति वाक्य- इत्यर्थः, तस्यापि उक्रपञ्चरूपविशिष्टलिङ्गप्रतिपादकलादिति भावः(९) (१) प्रसादाह, 'तञ्चेति तत्रिविधमप्यनुमान, 'परार्थ परम्य वादिनी. ऽर्थः साध्यनिसया तशानिरत्तिवा यस्मात् तादृशं, न्यायसाध्यं न्यायप्रयो. "57 ·तत्वचिन्तामो वाच्यमिति वक्ष्यते, नुपपत्त्या रात्रिभोजनं करप्यते अतरवापूर्वमपि न तस्मानार्थीपत्तिरनुमानादतिरि- च्यत इति। इति श्रीमहङ्गेशपाध्यायविरचिते तत्तचिन्तामण अनुमानाथदितीयखण्डे अर्धापत्तिः। इत्यर्थः, 'बाधकप्रमाणाभाव इति ग्राध्याभावनिश्चयाभाव इत्यर्थः, 'अन्वयविरोधीनि याह्याभावव्याप्यधर्मत्यर्थ', 'प्रतीतानुपपत्येति प्रती- नम्य दिवाऽभोजिले मति पौनवम्य रात्रिभौजिलं विनाइनुपपत्त्या राविभाजिवमनुमीयते इत्यर्थः, 'अत एवैति अचयप्रयोजकरूपवय- जानभ्या हेतुत्वादेवेत्यर्थः, 'अर्यापतिः' अर्यापत्तिाब्दवाचं ज्ञानं । इति श्रीमधुरानाथनवागौश-विरचिते तत्तचिन्मामशिखये अनुमानास्यद्वितीयस्खाइरहन्थे अर्थापत्तिरहस्य ।

·घवयवः । - प्यन्ते। तब न समस्तरूपोपपन्नलिङ्गमतिपादकवाक्यं न्यायः, अचैव वाक्येऽतिव्याप्तेः, किन्न्वनुमितिचरमका- 'अनुमितौति अनुमितिचरमकारणं यलिङ्गपरामर्शस्तस्य प्रयोजक तजनकजनकं यच्छाब्दज्ञानं तज्जनकज्ञाननिष्ठकारणताया विषयि- तासम्बन्धेनावच्छेदकवाक्यमित्यर्थः, घटमानयेति वाक्येातिव्याप्तिवार- गाय प्रयोजकान्तं, उपनयस्थापि अनुमितिकारणपरामर्शप्रयोजक- भाब्दज्ञानजनकतया तत्रातिव्याप्तिवारणय 'चरमेत्युक्तं, चरमसञ्चा- घस्य न परामर्श प्रति तादृशशाब्दबोधत्वेन हेतुता व्यपि तु तविषयक- ज्ञानत्वेन । न च तादृपकार्य-कारणभावे मानाभाव इति वाच्यं । उपनाय- फज्ञानादिमत्व वजियाप्यो धूमः पर्वते इत्यादिज्ञानकाले वझियाम्यधूम• वान् पर्वत इत्यादिवारणाय तत्तदननुगतक्षणादीनां हेतुत्वं कल्यं इत्यञ्च न्यायजन्यपरामर्शस्थलीयानन्तक्षणानां हेतुत्वकल्पनमपेक्ष्य लाघवात् न्याय. पन्यबोधस्य तादृशमोधवेग हेतुता कल्प्यते तादृशकारणबाधादेवान्यन धूम- विशेष्यकपरामर्शकाले न धूमप्रकारकपरामर्श इति, घरमकारणपदन्तु तादृशकारणतालामायव उपात्तं। न घ तादृशयुक्त्या न्यायजन्यशब्दबोधस्य तादृशशाब्दवोधत्वेन हेतुत्वकल्पने तादृशा युक्त्यैव केवलोपनयजन्यशाब्दम्यापि तादृशशाब्दब्वेन हेतुत्वं करप्यमिति वाच्यम् । तत्र परामर्शस्यानैवत्येनानुगत- कारयाताकल्पनासम्भवादित्याहुः, तचिन्त्य । नवीनास्तु न्यायजन्यशाब्दबोधप्रयोज्यामितियक्तिमेव तद्यक्तित्वेनादाय तदनुमितिफलोपधायकीमूतपरामर्शयक्तिमलोपधायकोमूतशाब्दबोधनिए. कार्यतानिरूपित-यत्किञ्चिज्ञाननिठखरूपयोग्यतावच्छेदकीभूतविषय- तानिरूपकवर्णसमुदायत्वमतो न कश्चिदोषः, घसम्भववार याय यकि- विज्ञाननिवेशनमिति प्राडा, रति व्यायान्तरं।

·•
নবিনাময়ী
জলিল, অনিমাৰৰগয় শীনাঘযােৱি মীনাদ
মনিয়াবিপ্নময় সয়াহিলিমবিসনি স্বয়ম সিমান্তৰা জয়
ফীৱাৰৱন্তানঈময় বাজায় ব্যয়ভীমা কম মমমহাত্মা
বিবিয়ালু হয়নি, অনিয়া ইনুধায়ীঘৰয লিয়াবীনি,'বঙ্গ'
নাৱৰীম, ‘মননি অনুষাহিমষ্টি বিন্ধ্য ঘনি
মা বা হাঁ, ‘ব’ মমীন লিমিনি ব্যয় হষ, অনি
ঘদিমিষ বলাতিল বিমর্যবিত্ৰা নাযাইয়োসি
যদি সন্তয়া। জিনিৰাবি, এলিলিম যায় যায়ঘুচ্ছি
রব নাযিল মঈন গুৰু বাঘাযথ নায়ে
নুষছিনানাবন্ধুমাঘানুদিনিঘৰ, না নায়ামিন ধ্বং
সন্ধায়ীসুলী বা লিক্ষ্মঘালয় নাম নামানুমুন্নিামবদ্যুয়ে
যদলৰা হাজাঙ্ক অময়, নয় মাস সত্যাধি
আল লহ্ম য ফুধাল মবমাজ গাল নম্বন্ধ নয় মানা
অসহ্মনবড্ডবকা ষষয়মিশ্রয়, ঘর দুয়াখেবইিল্লালায় ঘন সনি
মক্কা শবন্ধসাংস্ক ঘঃ মাহবচ্ছিন্নমীনি গানিয়া
দায়ে মহীগন্ধাল মাৰঘাস বিষয়। ৰঘ যায় মায়ায়
অস্থির নায়হষালাকৃয় নাঘাত্ত্বিমাৰস্কুৱেম্বান্বিগল
সাইবন্ধীবানুযুলীবিমিষাশীষ কুলী প্রমুন, ল সন্নিয়া
যনি বাম। ছত্র নিয়মগুলাে নি গাৰীয়া অ্যা।
বিল ঘণিবিন্ধায়ামলিঙ্গানালিখিবৰথাৰ্মা
বছিন্নস্বায়নাধীন যা বিষয়ক সংৰক্ৰিহ্মানালিমিনা
যা বলিম্বিয়াহুদিগবন্ধনা নবী নৰিবিলিষধ
মুরাহার আহাই পানী শ লালিত্যাদি যায় মনি যা
মীয় কায়বেশইল ধনুশীয়া ইমিধাৰাথমিষাধি
নিল স্বাযীয , পাসসামবধ য গমগমারা

·ध्यवयव । न्यते तेन च विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहि मानान्तरमुत्था- हेतुत्वमिति नातिप्रमङ्ग , न्यायजन्यज्ञानस्य च प्रतिवादिपरामर्थ प्रति तादृशशाब्दत्वेन हेतत्व अन्वय-व्यतिरेकाभ्या तथैव कार्य कारण भावावधारणादिति हृदय। वाक्यपद तादृशशाब्दज्ञाननिष्ठकार्यता- निरूपितकारणताया विषयविधयावच्छेदकलपर्यायधिकरणत्वला- भाय अन्यथा न्यायैकदेशेऽतिच्याप्ने (१) लक्ष्ये लक्षण योजयति, 'प्रतिज्ञादौति प्रतिज्ञादिपञ्चवाक्यैरेकवाक्य तया एकानुपूर्वीमत्त्वेन रूपेण य खस्यार्थी निवृत्तिरभाव इति यावत्, तजज्ञान अन्यते, 'तेन च' क्रमिकप्रतिज्ञादिपञ्चगतेकानुपूर्थवच्छिन्नाभाव फूटज्ञानेन च, विशियस्य तादृश तादृशानुपूर्वीमत्त्वावच्छिन्नाभावीयत्व विशिएव्याप्यत्वस्य घटमदत्वादिहती वैशिध्यावगाहि यम्मान घटमदत्व तादृश तादृशानुपूर्ववच्छिन्नाभावकूटव्याप्यमित्याकारक ज्ञान नदुत्याप्यते जन्यते, तेन च' व्याप्यत्ववोधेन ध, 'चरमपरामर्श' तादृश वादृशानुपूर्वी मत्त्वावच्छिन्नाभावकूटल्याप्य घटपदत्ववान इत्याकारको जन्यत इत्यर्थ । साम्प्रदायिकास्तु लक्षणस्थस्यानुमितिघदस्य प्रकृतपक्षक प्रकृतसाध्यक प्रकृतहेतुकानुमितिपरत्व वर्सयन्तो ग्रन्थमन्यथा व्याचक्षते, यथा प्रति शादिपञ्चवाक्यरेकवाक्यतया ख खघटकपदानामेकवाक्याववशेन ख खार्थ विपियज्ञान समूहालम्बनरूपमेव जयते न तु मिथो विशिश्वैशिघ्या वगाहिरूप, उदाहरणस्यान्यवानन्वयित्वेन पथभि परस्परमेकवाक्यता मनरन्वयबोधस्य जननासम्मवात, तेन च प्रतिज्ञादिपञ्चकन्यबोधेन घ विशिसस्य प्रचतगाध्यीयत्वविशिष्टम्य याप्यत्वस्य हेतो वैशिष्यावगाह यन्मान मानसात्मक ज्ञान नदुस्याप्यते जन्यते । न च न्यायत्रन्योधस्या ·तत्वचिन्तामणौ रणलिङ्गपरामर्शप्रयोजकशाब्दज्ञानजनकवाक्यं न्यायः) प्रतिज्ञादिपञ्चवायरेकवाक्यतया स्वार्थविशिष्टज्ञानं ज- उपनयायो- ताशपरामर्मा- नुमिती कर्तव्यायां स्वोत्तरोत्पत्रचामानपेचव, तथाच ज्यानुमितिकारणपरामर्शम्य खोत्तरोत्पन्न निगमनमाध्यावाधितत्व ज्ञानमापेक्षत्वात् नोपनयेऽतिव्याप्तिरिति भावः । अनुमिनिचरम- कारणात्मकशाब्दजाने कृतेऽसम्भवः न्यायजन्यज्ञानस्य पक्षतावच्छेद- कविशिष्टे माध्यव्याप्यवदभेदम्यैव विषयौकरणात् नामार्थयोभदाब- यम्याथ्युत्पन्नतया पदतावच्छेदकविगिटे माध्यव्यायवैभियानवगाहि... वात् नादृशज्ञानस्थानमितिजनकवाभावात् । न च जनकत्वमेवाच्यतां किं तन्जनकजनकवप्रवेगेनेति वाच्यं । तथाप्य- मावापत्ने, न्यायजन्यज्ञानस्य वा दिवाक्यज्ञानजन्यत्वेनाप्रामाण्यज्ञाना- स्कन्दितत्वेन तेन विगिटवेभिध्यवोधात्मकतादृशज्ञानजननासम्भवान अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दिन-विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयात्मक न्यायजन्यगाब्दज्ञानजन्यजानान्तरमपेक्षणीयमिति । उपाध्यायास्तु नादृशपरामर्गप्रयोजकल तादृापरामर्शजनकलमेव नयाच न्यायजन्यज्ञानानन्तरोत्पन्नजानादेवानुमितिरित्याः । यत्र ममयवशेनायनाभाम इत्यादिरूपकण्ठकोद्धारमहित एवं न्यायमयोगः कृतः तत्र कण्टकोद्धारवाक्येऽतियाप्तिवारणाय शान्दति, मथाच नत्पदमहिना तादृशपरामा प्रति नजन्य ज्ञानस्य शाब्दवेन प्रयोजकसमित्यर्थः पर्यवयति, कण्टकोद्धारवाक्यस्य प योग्यता- মালমশাহ্মাৰ অয়নাঘালয় ঘ তামামায়াজাল ·यवयवः। ६८५ इत्यर्थः, मनमोविशिष्टवैशिघ्यावाहिता तु व्यापारानुबन्धिनौ। न च प्रतिज्ञादिपञ्चवाक्यैर्मिलित्वा विशिष्टवैशिश्यावगाहि ज्ञान- ममम्भवि उदाहरणे यद्यदित्यनेन पर्वतादौनां उपस्थापनादिति वाच्यम् । वौमासमभिव्याहारेण तत्र व्यापकत्ववोधनात् तथाच धूमवदभिन्न-धूमव्यापकवझिमम्वन्ध्यभिन्न-धूमज्ञानज्ञाप्यवसिम्पन्ध्य- भिन्नः पर्वतो वह्निव्यायाभिन्नधूमसम्बन्ध्यभिन्न-वडिव्याप्यधूमजान- जाप्यवहिसम्वन्ध्यभिवपर्वताभिन्न इति न्यायजन्यमहावाक्यार्थबोधः । न च धूमज्ञानज्ञाप्यवसिम्बन्ध्यभिन्नपर्वते कथं वहिव्यायधूमजान- जाप्यवन्हिसम्बन्धिनस्तादात्म्येन भानं उद्देश्यतावच्छेदकस्य विधेयताव- च्छेदककोटिप्रविष्टत्वादिति वायम् । उद्देग्यतावच्छेदके विधेयना- वच्छेदकतायाः पर्याप्तरेव निराकाइवान, अत एव दण्डी रकद- एडीति प्रयोगोऽपि मङ्गच्छते। यदि च उद्देग्नतावच्छेदकस्य विधेय. तावच्छेदककोटिप्रवेश एव निराकार अत एव पक्का पचतीत्यादौ लडर्थवर्तमानत्वादेरधिकस्य प्रवेशेऽपि नान्वयवोध इत्यभ्युपेयते तदा 'एकवाक्यतया' एकैकवाक्यतया प्रत्येकेनेति यावत्, 'स्वार्थविशिष्टजान' स्वार्थमाचविषयकं अवान्तरवाक्यार्थजानं, 'जन्यते', 'तेन च प्रवा- स्तरकाक्यार्थजामेन च, 'विशिष्टवैमिथ्यावगाहि' प्रतिज्ञार्थ इत्व- शिष्यावगाधि उपनयार्थ निगमनार्थवै मिथ्यावगाहि, 'मानान्तर महावाक्यार्थजानं, 'उत्थाप्यते' जन्यते इत्यर्थः, यदा 'एकवाक्यतया' एकाम्यबुद्धिजननयोग्यतया, 'स्वार्थ विषिष्टमान' स्वार्थविषयकं ममू- हाम्नम्पनरूपं महावाक्यार्थजानं जन्यते इत्यर्थः,रति मानुपपत्तिगन्धो- ऽपौनि। गनु न्यायजन्यमानस्य तादृगपरामा प्रति प्रयोगशवं यदि ·ঘিনাৰী प्यते तेन च चरमपरामर्श उत्पाद्यत इति न्याय- অন্যায়ালয় বৰাময়ৰান্ধন। লর স্বত্ব স্বত্বালি, ‘সনিৰীনি, ‘বন্ধন’ নিৰিলা, 'स्वार्थविशिष्टज्ञान' परस्परावितस्वार्थविषयकज्ञानं, 'तेन' विधि- দুৰমিমানল, সালাং বিয়ন, ‘ভযাথ’ গর, ভথা আযান ‘মান’ নয়, ‘ভল্লাঘন’ কামিলীথিন মিয়ালবিয়া মামলৰৱষ মানবীয়াৰবাধ- মিনি বাথ। কয় আমায়ই গ ঘ বিঘা জস্থি- ঘাবছিল মূৰ ৰীয় ঘাইয়ন ব্যাগী না- লাঞ্চবাণু লয় ইলা নাহাগ্রন গ্রামাছি, হরণ আয়গাষীঘল বিসিইঘিাৱাহি হ্যাবিল্পিত নী অন্ধ স্বয়ম্বন্ধ অাল লন নশ্বাঞ্জন ধাহিন্ধিহন শ্রা- আহস্থালদাষ। যদা যাসৰীয় ঘাহিমাগনামাত্র থানাঙ্কবিবলা কালী স দুয়াশার প্রশ্নষ যক্ষ্মীয় বিমােস বাধৰ মিত্মাৰাহি হালাল সালমান’ নয়া সুষমিনি মিষ, যুদ্ধ, ব্যায়ামামামামালা ধ্বনির মন মাময়ৰ বান্ধিঘণ্ডীবীমালয়ালা বা যা লায়ন্সী ধাবিপবাসায়হামায়ায়- জলক্ষ্মী, সৎ, যঘিালাদিবাগমায়াবি বা মিবিছাসাযীমুন মনি প্রাথ িমথীল ধানগ্ধ লমানিত্মঘলাখাল শাক বিহ! ৰি গৰীয়া धात्या।

·तत्वचिन्तामणौ व्याप्ति-परधर्मतोपस्यापकतया उदाहरणेपनययोरेवानमिति- घरमकारणलिङ्गपरामर्शप्रयोजकशाब्दजानजनकत्वं पर्यस्यति, तदा अवयवान्तरेऽयाप्तिः, यदि च परामाविषयीभृतयत्किश्चित्पदार्थ- मात्रविषयकतामात्रेण तदा वहिव्यायधूमान् पर्वन इत्युदासीना- क्यादावतिव्याप्तिः। न ५ न्यायजन्यज्ञानस्य तादृशाब्दलेन तादृ"" परामर्ग भति खातव्येण हेतृत्वमिति वाच्यम् । मानाभावादिनि चेत् । न । गाब्दज्ञानान्तन बौहिणा विरुद्धानुपूर्वोकभित्रम्य तत्- पदक-तत्साध्यक-तद्धेतकप्रतिज्ञादिपञ्चकममुदायत्वमुक्त एवम्भूतं जन- कौरतं वाक्यं तत् इत्यत्र तात्पर्यात् । न चैवमपि हेत्वाभाधता- तिङ्गकामाधकतामाधकन्यायेऽव्याप्ति तत्र व्याप्तेभयवादिमिद्धत या उदाहरणभावेन तादृशपञ्चकवाभावादिति वाच्यम् । खक यतानिहाथ तत्राप्युदाहरणप्रयोगादित्यलमधिकेनेति । (१) याति पक्षधर्माताविषयक्रतयेत्यर्थ । (२) 'यमितीति अमाप्यनुमितिपदं यादृश यादृशानुपश्चवहिने प्रल নলে সহনাহিশ্বাযত্মবঘা মাযিয় নাম মাহাবুব छिन्नामावफूटसायकानुमिनिपर, वयाप दागनुमितेघरमकारयोमूतो য শাহবন্নিামাজুয়াললিহ্মান্ধে মামৰ্ম্ম নয়। চাষীগন্ধ নষ্পসত্যাদিমায় সব যাই খুবান্ধা গাল নাম- বাংলান্নিার কাজ আর নল বিঘদিয়া जनकतावकोटिप्रवियं पच च शाम्दयोधम्य जनक रहा तार মখে, আবিদুত্র মনিষাহিমান্তৰায় ধাহতায় বিশ্বাস নিৰিম এনিল্লায়লা সাবিলিন্য বাংলায় - ·यवयवः। ६६ भावात् सोऽपि न्याय एवेति, तन्न, कथायामाकाहा- क्रमेणाभिधानमिति प्रथमं विशिष्ट वैशिष्ट्य आकाशा नास्तीति तदभिधाने निग्रहादिति वक्ष्यते, अन्यथा द्धारावयवेऽतिव्याप्तिवारणाय माब्दपदं, उदासीने च यथा नाति- व्याप्तिस्तथोक्तमधस्तात्। न च यत्र दाभ्यामवयवाभ्यां न्यायजन्यज्ञान- जनक एकं ज्ञानं जनितं तव तादृशावयवदयेऽतिव्याप्तिः एवं पूर्वान- रौत्या वहिव्याप्यधूमवानयमिति वाक्यैकदेशेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । खाविषयकप्रतीत्यविषयन्यायकले सति प्रतिज्ञाचन्यतम अवयववं इत्यर्थे तात्पर्य्यात्, बहुव्रीहिसमासे जनकान्तात् तथा लाभान्, उदा- सौनवाक्येऽतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तं, अवयवैकदेशेऽतिव्याप्तिवारणाय विशेय्यदलं, तत्र चान्यतमत्वघटकाः प्रतिज्ञादिभेदाः तत्तयनिवा- वच्छिनप्रतियोगिताका ग्राह्याः, न तु तत्तदानुपूर्व्यवच्छित्रपति- योगिताकाः, धूमादालोकवान् पर्वतोवहिमान् धूमादित्यत्र हेत्व- वयवसमानानुपूर्वोकप्रतिजैकदेशे धूमादितिभागेऽतिव्याप्तेः । न च शब्दभेदेन न्यायानन्धं स्यादिति वाच्यं । इष्टत्वात् । न्यायलक्षणे तदवय- वलक्षणे च चरमपदव्यावृत्तिमाह, 'श्रत एवेति परामर्श चरमतो- पादानादेवेत्यर्थः, 'तदवयवे चेति वहिव्याप्यधूमवानितिन्यायावय- वैकदेशे चेत्यर्थः, "न्याय-तदवयवेति यथाक्रममन्वयः। ननु चरमत्वो- पादानादेव कुतोनातिव्याप्तिः तत्र हेतुमाइ, 'तेनेति वहिव्याय- धूमवानयमिति वाक्येनेत्यर्थः, 'परामर्गस्येति सावधारणं, 'परामपदं परामर्गप्रयोजकशाब्दज्ञानपरं, अम्य 'जननादित्यनेनान्वयः, तथाच ·तत्त्वचिन्तामय अनुमितिचरमकारणलिङ्गपरामर्शप्रयोजकशब्द- भानजनकशाब्दजानजनकवाक्यत्वमवयवत्वम्, अतरव वहिव्याप्यधूमवानयमितिवाक्ये तदवयवे चन न्याय- तवयवलक्षणातिव्याप्तिः तेन परामर्शस्य तदवयवेन परामर्शजनकस्य जननात्। यत्तु संधपतः परामर्शमयोजकवाक्यत्वेन विपा- 'अनुमितिचरमकारणेति, न्यायतियानिवारपाय तादा शब्दजानजनकेन्यु, पहियायधूमवानयमितिवाश्यकदेतिष्याप्ति- वारणाय परमवं पराममंदियां, अर्थम्नु पूर्वचन, पूर्वकष्टको- ·यायवः ९०१ अन्ये तु पञ्चावयववाक्यादिजातीयमेव शाब्दजान- मुत्पद्यत इति तद्धोजनकवाक्यत्वं न्यायत्वम्, एवं प्रति- 'चक्षुरादेरपीति अतिलाघवात् वाक्यत्वमपि परित्यज्य चक्षुरादि- साधारणस्यैव वनुमुचितत्वादिति भावः। श्राकाहाविरह इति श्राका- झापदं सम्प्रदायमिद्धन्यायव्यवहारपरं, तथाच सम्प्रदायसिद्धन्यायत्व- व्यवहारविरहश्चचुरादाविव वहिव्याप्यधूमबानयमित्येतावन्माचवाक्ये- ऽपि तिठतीत्यर्थः, तथाचात्र न्यायत्वाखौकारे तत्रापि तथात्वौचित्या- दिति भावः। 'नवौजनकेति विजातीयशाब्दज्ञाननिष्ठकार्य्यनानिरू- पितकारणतायाः विषयितासम्बन्धेनावच्छेदकं यदाक्यं तत्त्वमित्यर्थः, वडिव्यायधूमवानयमित्येतावन्मात्रजन्यज्ञाने च न वैजात्यमिति ना- तिप्रसङ्गः, वाक्यपदं श्रवच्छेदकतापर्याप्तिलाभाय, इतरथा न्यायैक- देोऽतिव्याप्तिः, “एवमिति तुल्यप्राप्तमित्यर्थः, 'तलक्षणमिति प्रतिज्ञा- दिलक्षणमित्यर्थः, 'अनतिप्रसक्तमिति उदासीनवाक्यव्यात्तमित्यर्थः, एतेन तादृशवाक्यत्वव्यवच्छेदः, 'अनुगतमिति सकलन्यायसाधारण- मित्यर्थः, एतेन तत्तयक्तित्वव्यवच्छेदः, 'दुर्निरूपमिति दुःसम्भवमि- त्यर्थः, जनकतायाः जनकतावच्छेदकघटितवादिति भावः । ननु तादृशं रूपं स्वीकृत्यैव लक्षणं करणीयमित्यत श्राह, 'तत्वीकार- इति न्यायादावतुगतानतिप्रसनधर्मखौकार इत्यर्थ , 'लक्षणलात्' लक्षणत्वापातात्। ननु तस्यैव इत्ययुतं लक्षणान्तरसत्त्वेन लक्षणान्त- रकरणे दोषाभावादित्यत अाह, 'अन्यथेति न्यायादिजन्यताव- च्छेदकवैजात्यानां स्वीकारे इत्यर्थः, 'जातिमङ्करप्रमश इति प्रतिज्ञा- ·वाचचिन्तामो पूरणैयः, अव हेतु- चक्षुरादेरपि परामर्शजनकतया न्यायत्वापत्तिः आका- हाधिरहन्तुल्यएव । परामर्शप्रयोजकशाब्दज्ञानम्यैव जननादित्यर्थः, अनुमिहिररमका- रणपरामर्गप्रयोजकशाब्दजामाजननात् इति पर्यवसितार्थः, नयाच तादृशवायजन्यमान्दज्ञानप्रयोज्यज्ञानस्य खोत्तरोत्पत्रावाधितव- जानमापेततया परमत्वाभावान्नातिव्याप्तिरिति भावः । तदवयत्रे- नेनि वहिव्यायधूमवानयमित्यम्य एकदेशेनेत्यर्थः, 'परामर्शजनक- म्येनि ददमपि सावधारणं, चापि पूर्वाकरीत्या अर्थोऽप्रमेयः । 'सझेपतः वापरतः, नन्वेवं वाक्यत्वमेव तदुच्यतामिति लाघवा- दित्यत अाह, 'अविशेषादिति(१) अत्र चकार: भाइ, 'परामर्गप्रयोजकेति परामर्गप्रयोजकशाब्दज्ञानजनकवाक्यत्वे- नेत्यर्थः, 'मोऽपौनि तावन्मात्रमपि यदि कथायां प्रयुज्यते तदा नम्यापि न्यायवमिप्यत एवेत्यर्थः, 'प्रथममिनि इवाभिधानान् मागित्यर्थः, 'विशिष्टवैशिट्य रति मातम्याविषयत्वं, तथाच व्याप्ति- विगिरवैगिध्यावगाद्दिजिनामा नास्तीत्यर्थः, 'तदभिधाने अनाका- हिनाभिधाने, तथा पाचेष्टापत्तिरनुचितेति भावः । ननु वाद- भिधानात् भागपि कदाचित् वद्धियातिविशिष्टवैशिश्शज्ञानगोचरे- एमाधनतामरणदिना विशिष्टवैशियगोचराकार अभवत्येवेति नघ न्याथत्यम्वीकारे नोकदोपः इत्यत आई, 'अन्यति लाध- बैम मध्यदायमिन्याययवहाराविषयशापि न्यायवम्वीकार इत्यर्थः, (২) নিউষালাৰা ৰ বিষা’ নি ঘিলুগাল पाठोऽनेन म्यत्पाठयारोवानुमीयते ।

·च्यवयवः । तब प्रतिज्ञा न साध्यनिर्देशः साध्यपदेऽतियाते:( किन्तूद्देश्यानुमितिहेतुलिङ्गपरामर्शप्रयोजकवाक्यार्थ- नद्धमावच्छिन्नमाध्यकन्यायावयवत्वे मति तद्धविच्छिन्नपक्षक-तद्ध- मावच्छिन्नमाध्यकान्यूनानतिरिक्तविषयकशाब्दजानजनकवाक्यत्वं न- (विच्छिन्नपक्षक-तद्धर्मावच्छिन्नमाध्यकप्रतिज्ञालमित्यर्थः, पर्वती वनिमानित्युदामीनवाक्येऽतिव्याप्तिवारणाय मत्यन्तं, तहले तद्धा- वच्छिन्नपचकेत्यनुको यत्राभिधेयसामान्यं पदोकत्य वहिज्ञानजन्य- ज्ञानं निरूपितत्वमम्बन्धेन माध्यते वहिय हेतुम्तत्र वरिति हेतौ वि- घयत्ववावच्छिन्नपरक-वहिज्ञानजन्यज्ञानत्वावच्छिन्नमाध्यकप्रतिज्ञा- लक्षणातिव्याप्तिः तादृशहेत्ववयवस्य वकिज्ञानजन्यज्ञानत्वावच्छिन्नमा- ध्यकन्यायावयवत्वात् विषयत्वत्वावच्छिन्नपचक-वह्निजानजन्यज्ञानवा- वच्छिन्नमाध्यकानुमित्यन्यूनानतिरिकविषयकशाब्दज्ञानजनकत्वाच्च, तदाने च विषयत्वत्वावच्छिन्नपचकन्यायावयवत्वाभावात् नातियाप्तिः, नत्यक्षकेत्युकावपि नदोषतादवस्थ्यमन श्राइ, नद्धर्मावच्छिन्नपक्ष- (१) 'सवेति, 'तर' निरपणोयप्रतिशादियु मध्ये, 'साध्येति, 'साध्यस्य' विधेयधर्मविधियधर्मिणः, 'निर्देशः' तवाधकशब्द इत्यर्थः, तथाघ साध्यविशिरपक्षवधिकन्यायावयवदाक्यत्वमर्थः पर्यवम्यति, 'साध्येति, नि- रातमाध्यम्य 'पदे' बोधकशन्दे इति यावत्, 'यतियारिति उपनय. निगममाभ्यां एकवाक्यतया नायमाने बोधे निगममस्य हेतुत्वेनातिया. रियर्थः, एतेग निगमने चयम्पदा नुपरुपले नातियाप्तिरिति परान्त । तादृशमोधमानपदप्रक्षेपे तु नोकदोय इति ध्येयमिति भागदोशी प्पाग्दा।

·साचचिन्तामणे केति। न चैवमपि यत्र विषयत्वत्वेन विषयत्वं पौत्य निरूपितत्व- सम्बन्धेन वज्ञिानजन्यज्ञानं साध्यं वझिश्य इतस्तत्र वरिति हेत्ववय- वेऽतिव्याप्तिदुबारवेति वाच्यम्। सम्प्रदायविरुद्धृतया तादृशन्यायप्र- योगाभावात् तावन्माचे कृते पर्वतत्वावच्छिन्नपक्षक-द्रव्यत्वावच्छिन्न- साध्यकोपनये पर्वतत्वावच्छिन्नपनक-ट्रव्यव्याप्यधूमत्वावच्छिन्नमाध्यक- प्रतिज्ञालक्षपातिव्याप्तिः तादृशोपनयस्य पर्वतत्वावच्छिन्नपचकन्या- थावयवत्वात् पर्वतत्वावच्छिन्नपचक-द्र्यव्यायधूमलावच्छिन्नमायका- नुमित्यन्यूनामनिरिक्तविषयकशाब्दज्ञानजनकवाक्यलाच, नद्दाने प तस्य द्रव्यव्याप्यधूमत्वावच्छिवमाध्यकन्यायावयवत्वाभावात् नरतिप्र- मङ्गः, तत्साध्यकलमात्रोक्तौ पर्वतोद्रव्यवान् धूमादित्यादिन्यायानागते द्रव्यव्यायधूमवानयमित्युपनये द्र्व्यव्यायधूममाथ्यकप्रतिज्ञाचक्षणाति- च्याप्तिः तस्यापि द्रव्यत्वेन रूपेण द्रव्यवाप्यधूममाध्यकन्यायावयवलात् पर्वतखावच्छिन्नपक्षक-द्रव्यव्याप्यधमत्वावच्छिन्नमाध्यकालुमित्यन्यूनान- तिरिक्रविषयकशाब्दज्ञानजनकवाक्यलाच, तथोक्तौ च तस्य ट्रव्य- व्यायधमत्वावच्छिवसाध्यकन्यायावयवत्वाभावान्नातिव्याप्तिः, हेत्वाधव- यवेऽतिव्याप्तिवारणाय विशेय्यदल, तत्र तद्धर्मावच्छिन्नपक्षकोत्यनुतौ यत्राभिधेयमामान्यं पचौसत्य निरूपितत्वसम्बन्धेन वज्ञिानजन्यशानं माय वकिय हेतः सत्र क्षेत्ववयवेऽतिव्याप्तिः तस्याभिधेयखावच्छि- अपदक-वहिज्ञानजन्यशानलावचित्रमाध्यकन्यायावयवत्वात् विषय- लसावच्छिन्नपक्षक-वजिज्ञानजन्यमानत्वावच्छिन्नमाध्यकानुमित्यन्य- भामतिरिकविषयकगाब्दज्ञानजनकलाच ज्ञानजन्यज्ञानविषयत्वम्य प- चम्यर्थवान्, तहाने घअभिधेयत्वावनिपक्षक-तत्साध्यकानुमित्यन्यू- ·च्यवयन । जानजनकत्वे सत्युद्देश्यानुमित्यन्युनानतिरिक्तविषयक- शाब्दज्ञानजनक वाक्यम्) । नानतिरिमविषयकशाब्दज्ञानजनकत्वाभावान्नातिव्याप्तिः, तत्पक्षके- त्युनावपि तद्दोषतादवस्य अत श्राइ तद्धर्भावच्छिन्नेति, तद्धर्माव- च्छिन्नमाध्यकत्यनुको कहियायधूमवानयमित्युपनये पर्वतत्वावच्छिन्न- पचक-वहिलावच्छिन्नसाध्यकप्रतिज्ञालवणातिव्याप्तिः तस्यापि पर्वत- खावच्छिन्नपक्षक वह्नित्वावच्छिन्नमाध्यकन्यायावयवत्वात् पर्वतलाव- छिन्नपक्षक-वझिव्याप्यधूमसाध्यकानुमित्यन्यूनानतिरिक्तविषयकशा- ब्दज्ञानजनकत्वाच, तद्दाने च वनिसाध्यकानुमित्यन्यूनानतिरिम- विषयकगाब्दशामजनकत्वाभावान्नातिप्रसङ्गः, तत्साध्यकत्युकौ च पर्व- तोद्रव्यवान् धूमादित्यादिस्थलीयोपनयेऽतिव्याप्ति तस्य पर्वतत्वावच्छि- (२) 'किन्वित्यादि, प्रतिभासमानार्थकस्य न्यायानन्तगतवाक्यस्य वार- णाय सत्यन्त, तत्राप्युद्देश्यानुमितिपदं यादृश थादृशानुपूर्ववच्छिन्ने प्रकृत- पक्षक प्रकृतसाध्यकन्यायत्व तादृश वादृशानुपूर्ववच्छिन्नाभावशाध्यकानु मितिपर, तथाघ तादृशानुमितेर्हेतुभूतोयोलिङ्गम्मिक परामर्श घटत्वं तादृश तादृशानुपूर्यवच्छिन्नाभावफूटव्याप्यमित्याकारकव्याप्ति निश्चय तस्य प्रयोगका विषयविधया ननकतावच्छेदकानुपूर्वोघटक व्यथच यादृश यादृश वाक्ये प्रकृतपक्ष साध्य हेतुकावयवस्यवहारस्तादृश-ताहशवाक्यफूटस्यार्थी निवत्तिरभाव रति यावत् तगोचरञानस्य जनक प्रतियोगिविधया जनक- तावच्छेदक तत्वे सतीत्यर्थः, हत्याद्यवयवस्य वारणार्थ विशेय्यदलं, 'उहया' प्रशतपक्ष-साध्यिका, यानुमिति तदन्यूनानतिरिक्तविषयकशान्दधोगनकवा- स्यत्वमिति नदर्थ , प्रकृतानुमित्यातिरिक्तविषयकत्वमा धूमादयस्ववाम् 89 ·तत्वचिन्तागयौ अपक्षक द्रव्यत्वावच्छिन्नमाध्यकन्यायावयवत्वात् पर्वतत्वावच्छिन्नपद- कद्रव्यायधूमात्मकद्रव्यमाध्यकानुमित्यन्दनाननिरिकविषयकमाब्द- जानजनकत्वाच्च, तद्दाने च ट्रयलावच्छिवमाध्यकानुमित्यन्यूनानति- रिक्रविषयकगाब्दजानजनकलाभावाचातिव्याप्तिः, धूमावयवयवम- मवेनद्रव्यवान् पर्वतौ वहिमान् धूमादित्यत्र हेसवय तादृशपर्वतान्दा- पर्बतो वञ्जिमान धूमादित्यादिन्ययस्यले धूमादिन्यादिहलवयंवेऽतिव्याप्त- मत प्रकृतानुनिव्यन्यूनविषयकत्वमुक्ल, तच्च प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिघ्याव- गाहिवरूप ग्राह्य, धूमाव प्रमेयत्ववद्धेतुत्व धृमीयं धूमादित्यादौ हेतुतामाथ- एव प्रकृतसाध्यवैशिघ्यबोधकोहेतुर्न तु विशिटहेतुत्वात्मके प्रकृतपत्रे, हेतुत्वं वायत्वात् प्रमेयरत्तिधर्मवत् वाचत्वादिद्यादौ च प्रचतपक्षे प्रकृत्य- चम्य वाचत्वस्यैव वैशिष्ट्यशोधकोहेतुनं तु वाच्यत्वज्ञाप्यप्रमैयत्तिधात्मकम्य प्रकृतसाध्यग्य इति वयोव्युदास । न च भवतो वडिमानियादौ वहिसाध्य- कपलिशायामव्याप्ति नामायो देनान्वयवोधन्याव्युत्पन्नत्वेन वस्या पचे साध्यप्रकारकबोधनकावासम्भवादिति वाच्च। समानविमतिकमतुवादि समभिव्याहारवशेन नामार्थयोरपि मेदेनान्वयम्य प्राचीन स्वीकृतत्वादेव सत्सम्भवादिति प्रतिघासहकारेश हेत्ववयवम्य उपनयस्यायमादिपदसह कारण निगमनन्य च निगवानुमियन्यूनविययकत्वात् तत्रातियाप्तिवार- यामन तिरिविषयकत्वमुक्त । न च सब प्रमेय वाघचादित्यादौ प्रकृता- नुमितिविषयातिरिवासिद्धि, प्रतिपक्षधर्मिक प्रछतसाध्यावगाहिता. नन्तर्गत विघताशून्यत्वम्य विवक्षितत्वाद। न चैवपि रमाघव भूयोदेवत्वा- दियादो माघन मुन्ध इत्याकारकप्रतिशेकदेशेऽतियाप्ति तस्यापि निमक मचन्तावत्वात्मकृतानुभियन्यूनानतिरिक्तविषयकशादधीनमकत्वाति दादम्। संघटितवाक्याप्रतिपाद्यसायंकवरूपमहावाक्यत्व भरेख घरमवा. ঘরে কয় স্বাধিনাধিৰি মাৰ বুনি গামী যাত্রা।

·यवयव ६.७ वच्छिन्नपक्षक-वङ्गित्वावच्छिन्नमाध्यकन्यायावयवत्वात् तादृशपर्वतवा- वच्छिनपक्षक-वहित्वावच्छिन्नमाध्यकानुमित्यनतिरिक्तविषयकशाब्द- जानजनकावाच तच तादृशपर्वतत्वावचिन्नपक्षक-वहिवावचित्रमा- ध्यकप्रतिज्ञालक्षणनियाप्तिवारणायान्यूनेति, तदाने च तस्य वय व- यवममवेतद्रव्याविषयकत्वेन तादृशानुमित्यन्यनविषयकवाभावान्नानि- प्रमङ्गः । तस्मादहिमानित्यादिनिगमनस्यापि पर्वतत्वावच्छिन्नपक्षक- वभिखावच्छिन्नमाध्यकन्यायावयवत्वात् पर्वतत्वावच्छिन्नपक्षक-वहिवा- वच्छिन्नमाध्यकानुमित्यन्यनविषयकशाब्दज्ञानजनकत्वाञ्च तत्रातिया- प्तिवारणयानतिरिक्तनि, तथाच तस्य तादृशानुमिनिविषयातिरि- कव्याप्यादिविषयकत्वात् नोकातिव्याप्तिः, तत्र शाब्दज्ञानजनकलं ना- दृशज्ञानजनकतावच्छेद कानुपूर्वोमत्त्वं, अतः सभाचोभादिनाऽजनित- बोधकप्रतिज्ञायां नाव्याप्तिः, एतलाभायैव गाब्द-वाक्यपदयोरुपादान। ननु सर्व प्रमेयमित्यादिप्रतिज्ञायामव्याप्तिः तादृशानुमितिवि- पयातिरिकाप्रसिद्धः । न च तादृशानुमित्यनतिरिक्तविषयकलं तादृ- शानुमितिविषयिताव्यातवेलक्षण्याश्रयविषयिताशूण्य व वाचमिनि वाच्यम् । अनुमितिविषयिताव्यात्ततत्तयक्तित्वरूपवैलक्षण्यम्य शान्द- बोधविषयितायां सत्वात् इत्यतोलक्षणासम्भवात् लक्षणन्तरमाह, 'अनूनेति,१) अन्यूनानतिरिक्तपदं अनुमित्यनूगानतिरिकाविषयकपरं, (१) लाधवादाह, 'चन्यूनेति धन्यूनानतिरिक्तविषयकान्तमागं विधाय इत्यर्थः, धनुमितिविषयकत्वम्य प्रायशः प्रतिज्ञायामसत्त्वात् धनुमितिस. मानविषयकत्वस्य मतोऽपि व्यर्थवादिति ध्येयं । लिङ्गाविषयकत्वमिति निभावभिन्नत्वस्य यहिङ्गमभावत्वं तदविषयत्वमित्यर्थः, नेन दोनिर्धमो- ·चिन्तामणौ अन्यूनानतिरिक्तपदं विहाय लिङ्गाविषयकत्वं वा जानविणेपणं तेनोदाहरणादिव्युदासः, निगमनञ्च 'लिङ्गाविषयकवमिति लिङ्गपदं व्याप्यपर, भावार्थश्च विवक्षितः, व्याप्यवञ्च प्रतिहेतुक प्रकृतमाध्यकानुमितिगमकतापयिकव्याप्यत्वं, अथाश्रुते पृथिवीतरेभ्योभिद्यते पृथिवौखादित्यत्र प्रतिज्ञायामव्याप्तेः, तथाच नव्यत्यामेन प्रकृतहेतुक प्रकृतमाध्यकानुमित्यौपयिकया- प्यत्वविषयकशाब्दबोधजनकाकाक्षाशूण्यत्वमित्यर्थ , उदाहरणदौनां निर्वजित्लादित्यादौ यो यो धूमवान् स वहिमानित्यादिव्यतिरेक्युदाह- रणम्य निर्वहिरवादिरूपहेलविधधकन्वेऽपि नातियामि । न च घटामावः সম্মেমালাবিত্যাফিলীমনিল্লা অমাৱলম্বিয়হ্মনিয়া तभायाति प्रकृतमक्षर्मिकप्रकृतसाध्यप्रकारितावहिभावन यदभावत्व- विषयकन्यतच्छ्न्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । न ध प्रकृतपक्षधर्मिकप्रकृतसाध्य प्रकारितावधिभूतविषयिताशून्यत्व मात्रस्य सम्यकदेभावत्वप्रवे शेयर्थ इति बाप्यम् । च्यखण्डाभावघटकवया तस्याव्यर्थत्वादिति भाव । ननु तस्मादहि- मान् इति निगमनस्याप्यमावत्याविषयकत्वातत्रातियाप्तिरिधत धाइ, 'नि- मगनश्चेति, 'न परामर्श हेतु' नाभावत्वाविषयकशानहेतुः, 'बाधितत्वेति, तिचात पक्षस्य साध्यवत्त्वसिद्धे गुनस्तदभिधानस्याबाधितत्वादिबोधकत्व- म्यावश्यकत्वात् सिडे सायारमोनियमावेधादियुत्पत्तरिति भाव' । वस्तलो. बाधितत्वादेनिंगमनाप्रतिपाद्यत्वेऽपि शम्मकत्वरूपहेतुल्य म्यामावत्वगभंग- सकताघटिवत्वेन हेतुतावाधिपञ्चमीगर्भनिगमनस्वाभावत्वाविषयकज्ञान- नकत्वमेव दुर्लभ, धत एव पर्वतो वद्धिमान् धमादित्यादौ हेत्वत्ययेऽपि मातिव्याप्ति , तस्यापि पञ्चम्य हेतुताघटकतयेदाभावत्वविषयक भानजनक- वनियमादिति ध्येय ·थवयवः। २.६ न परामर्शहेतुः अबाधितासत्यतिपक्षितत्वज्ञानजन- कत्वात्। हेत्वभिधानप्रयोजकजिज्ञासाजनकवाक्यत्वं वा । तादृशाकाहामत्त्वान्नातिप्रमङ्गः, वायुदासीनवाक्ये तिव्याप्तिवार- णाय न्यायावयवत्वे सतीत्यनुसञ्जनौयं, अत्र च इत्ववयवेऽतियाप्ति- वारणाय हेवन्यत्वविशेषणं देयं, प्रकृतपददयदानात् तेजोव्याप्यधूम- वानयं वन्हिमान् धूमादित्यादौ वहिव्यायनीलदानयं वहिमान् धूमादित्यत्र नाव्याप्तिः। न च प्रकृतहेतुनिष्ठप्रकृतसाध्यनिरूपितच्याथ- वाद्येव उच्यतामिति वाच्यम् । व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानजनकोदाहरणा- दावतिव्याप्तेः, अत्र चान्वयव्याप्तिविषयता-व्यतिरेकव्याप्तिविषयतोम- योः प्रत्येकरूपेणैवाभावौ निबेग्यौ व्याप्तिदयसाधारणानुगतरूपस्य एकस्याभावेन एकरूपेण तदुभयाभावनिवेभासम्भवात् । श्रन्यूनपदस्य 'हेविति, 'हेतुः सार्थशाप्यत्वविशियसाध्यवत्तया पक्षबोधानुकूलपञ्च. म्यन्तशब्दा, नस्य यदभिधानं तस्य प्रयोजिका तजन्यबोधनिया पक्षः कुतः साध्यवानियाकारिका या जिज्ञासा तदनुकूलावयवत्वमित्यर्थः, “लिङ्गेति उपनयनादिवारणार्थमविषयकान्तं प्रशतसाध्य-पक्षविषयतावहि- भावेन प्रकृतलिङ्गाविषयकत्वार्थक, नात प्रागुक्तदोषः, दोनिधूमोहदा-- त्तिधर्मशून्यत्वादित्यादौ यो यो धूमवान् स दारतिधर्मदान् इत्या. दिव्यतिरेक्युदाहरणस्य वारणाय लिहिविषयकेति लिङ्ग प्रचवसाध्यव्याप्यं तद्दिषय केन्यर्थः । न च साध्यवदिशेयकत्वमेव सम्यक् च्याप्यपदं व्यर्थ मिति शाध्यम् । यथासनिवेशे वैयर्थाभावात् इति भागदीशी याख्यान ·७. तत्वचिन्तामो लिङ्गाविपयक-लिङ्गिविषयकज्ञानजनकन्यायावय- यावृत्तिमाइ, 'तेनेति श्रन्यूनपददानेनेत्यर्थः, 'उदाहरणदिपदं उदाहरण स्यादिरिति समासेन धूमाज्यवथवममवेतद्रव्यवान् पर्वतो बडिमान् धूमादित्यादिखलीयइलवयवपर। केचित्तु लिङ्गावियकपदव्यावृत्तिपरोऽयं ग्रन्थ इत्यप्याजः। अतिरिक्रपदस्य छलतोव्यावृत्तिमाह, 'निगमनति, न्यूमा नतिरिकविषयकमाब्दजानजनक सदिति मेषः, 'न परामर्मत: न न्यायावयव इत्यर्थः । ननु तस्य कुतो न तथाजानजनकत्वं श्रत आह, 'अबाधितेति अबाधितत्वामत्प्रतिपक्षत्वज्ञानजनकत्वादित्यर्थः। ननु नि- गमनं नाबाधितवादिज्ञानजनक तस्यापदार्थत्वात्। न च लक्षणया तस्योपस्थितिरिति वाच्यम्। वादिवाकये स्वारसिकतया तस्या श्रभा- वादिति चेत् । न । अबाधितलामन्प्रतिपदितत्वज्ञानजनकवादित्य- म्य अबाधितलासत्प्रतिपचत्वादिमानमज्ञानप्रयोजक्रस्य माध्यव्याप्तिवि- शिटपरधर्मताविभिष्टहेत ज्ञानज्ञाप्यत्वस्य ज्ञानजनकत्वादित्यर्थत्वात्, नादृपहेतुजानज्ञाप्यत्वज्ञानस्य अबाधितवादिज्ञानप्रयोजकत्वं ता- गहेतजनित्राप्यत्वस्य अवाधितत्वादियायतथा। नयास्तु नास्ति बाधितवं पननिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिवं यस्मादिति विग्रहेणबाधितबादिपदम्य व्याप्तिपदधर्मताविशिष्टोयो हेतुम्तज्ज्ञानज्ञाप्यत्वमर्थः, 'मनिपचिन' अमप्रनिपक्षवृत्ति- धम्मीयाप्तिरूपः, तथाच तज्ञानज्ञाथव-व्याप्युभयबोधजनकवादि- स्थर्य इत्याः।

·यवयवः। ववाक्यत्वं वा इतरावयवानां लिङ्गविषयकन्नानजन- कत्वात् । केचित्तु 'लिङ्गाविषयकेति लिङ्गखरूपव्याप्ति-परधर्मताकासा- अयनिवर्त्तकभिन्नत्वे मनि अबाधितत्वादिशुण्यलिङ्गपरामर्शप्रयोजक- न्यायावयवत्वमर्यः, सत्यन्तव्यावृतिमाह, 'तेनेति, 'उदाहरणदियु- दामः', हेत्ववयवम्य च लिङ्गखरूपाकाहानिवर्तकलात, उदाहरणस्य च्याप्याकाहानिवर्तकत्वात्, उपनयस्य पक्षधर्माताकासानिवर्तकत्वात्, प्रतिज्ञायाश्च तादृशाकाहाचयनिवर्तकभिन्नत्वादिति भावः। अमा- धितत्वादिशूण्यलिङ्गपरामर्शप्रयोजकपदव्यावृत्तिमाह, 'निगमनञ्चेति, 'न परामहेत:' नावाधितखादिशयलिङ्गपरामर्गप्रयोजक इत्यर्थः, उदामौनवाको तिव्याप्तिवारणाय विशेय्यदलमिति व्याचक्रुः । परे तु 'निगमनश्चेनि निगमनेकदेश इत्यर्थः, 'न परामहेतुः' न न्यायावयव इत्यर्थः, तथाच न्यायावयवार्यक्रमत्यन्तस्येयं व्यायत्ति- रित्याः । तदसत्। अवयवेकदेशवारणस्यापि मत्यन्तदलमाध्यतया निगमनेकदेशमाचानुमरणविरोधात् । "हेत्वभिधानेति हेलभिधानस्य प्रयोजिका या जिजामा तजनक- वाक्यार्थज्ञानजनकले मति न्यायावयवत्वमित्यर्थः। भवति हि पर्वतो वनिमामित्यादिवाक्यजन्यमानानन्तरं कुतोऽम्य वझिमत्त्वमिति जिज्ञासा, हेवादावतियाप्तिारपाय मत्यन्तं, उदामोमवाक्येोनिया- निवारणाय विशेष्यदलं । म तम्य देवभिधानप्रयोजकजिनामा जनकत्वमेव नाम्नोति कथं तईि अतिव्याप्तिरिति वाथम्। यच ·०२२ नावचिन्तामो प्रतिनात्वं जातिः अनुगतानतिग्रसततान्त्रिक- व्यवहारादिति केचित्, तन्न, देवदत्तप्रभवत्वादिना सभाचोभादिना जिजामादिकमेव न जातं तवाव्यानिवारणाय तादृ- भजिजामाजनकवाक्यार्थज्ञानजनकतावच्छेदकानुपूर्वोमवस्य न्तार्थतात्पर्य्यात् । 'निशा विषयकेति, 'लिङ्गी' पञ्चः, नजानं नमुण्यविमेय्यकशानं, तथाच लिङ्गाविषयक-पक्षमुख्यविमेय्यकज्ञानजनकन्यायावयवत्वमि- त्यर्थः, हवादावतियाप्तिधारणाय 'लिङ्गाविषयकेति। न च धूमादा- नोकवान् पर्वतो वळिमान् धूमादित्यादिस्यलीयप्रतिज्ञायामव्याप्तिः अम्मा लिङ्गविषयकज्ञानजनकत्वादिति वाच्यम। पचतावच्छेदका- वच्छिमपचविषयतानिरूपिता या माध्यतावच्छेदकावच्छिन्नमाध्य. विषयता नदनिषपिता या लिङ्गविषयता तच्छ्न्यत्वस्य तदर्थलान् । दोनिधूमन्ववान् नि-शिवादित्यादिस्यतीययोयोधूमवान् म वधिमान् इति व्यतिरेक्युदाहरणेऽतिव्याप्तिवारणाय पदमुख्यविय- केति, परविष्यकत्येनावग्माचे छते दोनिधूमलवान् इदारत्तिध- मंगष्यत्वादित्यादिम्यनीययोयोधूमवान् म दात्तिधर्मगन् रव्यु- दाहरणेऽतिव्याप्नेः, तथा तम्मन्यजाने हदम्य विमेय्यवेपि मुख्यवि- मेयत्वाभावानातियाग्निः, छलतोनिमाविषयक्रेत्यम्य च्यात्तिमार, 'इतरेति व्यतिरेक्युदाहरणभिम्रप्रतिजेमरावयवानामित्यर्थः, "लिा- विषयकमामगमकलात् सिङ्गविषयक मामण्येव नमकत्वात् am- सिविषयतापमानाजनकलादिति यावत् ।

·च्यवयव ०१३ जातिसङ्करप्रसङ्गात्, प्रतिज्ञाजन्यं विजातीयं ज्ञानं व्यवहारादिति तज्जन वाक्यं प्रतिज्ञत्यपि न, तज्जन- कत्वं जनकत्वज्ञानं वा नानुगतरूपमन्तरेण सम्भ- 'प्रतिज्ञात्वमिति,(१) अत्र च प्रतिज्ञापदप्रतिनिमित्तत्वेन पक्षत्वं, प्रतिज्ञापप्रवृत्तिनिमित्तत्वञ्च उभयवादिसिद्धमेव, तत्र जातिरुपा- धिवा इत्यत्र विवादात् तो नाश्रयासिद्धिः, 'अनुगतेति प्रतिज्ञे- त्याकारकहेत्वादियायत्ततान्त्रिकानुगतबुद्धिजनकल्लादित्यर्थः, अच चानुगतबुद्धिजनकत्वमेव हेतुः, 'अनतिप्रसकाद्यभिधानश्च श्राश्रया- सिद्धिशानिरामकतर्कप्रदर्शनपरसेवेति ध्येयं । 'देवदत्तप्रभवत्वादि- नेति पुरुषविशेषजन्यतावच्छेदकजात्यादिनेत्यर्थः, 'श्रादिपदात्कवा- (२) 'प्रतिज्ञात्वमिति, न च जातेासन्यत्तित्वविरक्षात् एकैकमरेऽपि पतिज्ञात्वातेमहापत्तिरिति वाच्यम् । प्रतिज्ञाघटकतत्तदानुष वाव्य- त्वस्य तादृशजातावङ्गीकारादिति भावः । 'प्रभवत्वादीत्यादिना फत्व- खत्वपरिग्रहः, 'उक्तस्य' न्यायावयवलक्षणोक्तदोषस्य उद्देश्यानुमित्याद्यक्त- लक्षणस्येति वार्थः। 'एतेन' प्रतिज्ञाजन्यज्ञानमात्रत्तिवेजात्यविरहया, 'निरस्तमित्यग्रेऽन्वयः। उदाहरणादिप्रयोज्यमालेवारणाय 'त्यन्तं शब्दो- ऽनित्य इत्याकारकं यस्लिनिधीपरमवयवात्मक वाक्य तब्जन्यज्ञानहत्तीत्यर्थः, न्यायाप्रज्यक्षेत्रादिशरीरविशेषस्य प्रशेन्या शब्दोशिश युदासरेन- वाक्यधीनिधायाः शाब्दत्वावान्तरजातेः प्राधीनसम्मनदेन तदारणार्थमव- यवेति, सत्ता-गुणत्वादेरवयवसामान्यप्रयोज्यनातेवारणायें 'कृतकालादि- त्याबरयन्तं, 'जातियोगीति जातिसमवायोत्या, इति भागदोशी व्याख्या। 90 ·६१ तत्त्वचिन्तामयो वतीत्युक्तस्यानुसरणीयत्वात् । एतेन शब्दोऽनित्य इति लिङ्गिधीपरवाक्यजन्यज्ञानवृत्तिकृतकत्वादित्यादिवाक्य- जन्यज्ञानावृत्तिजातियोगिज्ञानजनकवाक्यं प्रतिजेति निरस्तम्। - - दिपरिग्रहः, इदमुपलक्ष नस्य प्रत्येकपरिसमानौ एकदेशे तादृश- वुद्यापत्तेः, ममुदितप-तत्वे व्यामन्यवृत्तिवेन जावित्वामभवादि- व्यपि वोध्यं । 'अनुगतरूपमन्तरेणेति, 'मम्भवतीति, अस्थार्थस्तु प्रागेव याण्यातः, 'उकम्येति अस्मदुशलक्षणस्यैवेत्यर्थः । एतेनति अनुगतज- नकतावच्छेदकरूपं विना तन्ननकल-तद्ग्रहयोरमम्भवेनेत्यर्थः, 'गन्दो- नित्य इति, अच'लिङ्गिधोपरेति म्वरूपकथम, काक्यत्वं न्यायान्त- गंतवं, फतकलादित्यादीति, श्रादिपदात् योयाकतकडत्युदाहरणादेः परिया तथा गन्दोऽनित्य एनादृावाक्यजन्यज्ञानवृत्तिः मती हत- कलादित्यादिवाक्यजन्यजानात्तियां जातिम्तदायभानजनकन्या- यान्तर्गतवमित्यर्थः। यत्र म्यम्नविगेये कपटकोद्धारमहित एव न्यायम योगः शतम्तब कण्ठकोंद्वारवाक्ये शतकवादित्यादिवाक्य गन्यमाना- त्तिजातिविशेषगानिजानजनशेतियाप्तिवारणाय 'अत्यन्तं, गम्दी- नित्यानिशाधोगन्यज्ञानतिमत्तावनाममनकवाक्ये चातिया- निवारणय 'चायत, ममवापेन नदाश्रयतानाभाय जातिपर्द, कामोपाधियारतनमकतामाभाष गामपदं, उदामोनशयोतिप्या- मिशरणाय विशेष्यदर ।

·थवयवः। ७१५ ननु प्रतिज्ञा न साधनाङ्गं विप्रतिपत्तेः पक्षपरिग्रहे तच प्रमाणाकाक्षायां हेत्वभिधानस्य प्राथम्यादिति. 'प्रतिज्ञा न साधनाङ्गमिति) प्रतिज्ञा न परार्थानुमाने प्रयोजक-- जानजनकमित्यर्थः, तथाच न्यायप्रयोगे प्रतिज्ञाकरणं व्यर्थ मिति भावः । 'पक्षपरिग्रहे' शब्दानित्यत्वादिकोटिपरिग्रहे सतीत्यर्थः, (२) 'साधनाइमिति साधनग्य न्यायस्याएं घटक मित्यर्थः, साधनस्य परायांनुमानस्याङ्गमुपयुक्तमिति वा। ननु पक्षम्य साध्यवत्त्वायहे तत्र हेत्वाकाहाविरात् तदमिधानेऽर्यान्तरं स्यादित्यवश्यं प्रतिज्ञा कत्र्तव्येन्यत- प्याह, 'विप्रतिपत्तेरिति विप्रतिपत्तिवाफ्यादेव, 'पक्षमरिग्रहे' साध्य वत्तया पक्षय इत्यर्थः, 'तत्र' पक्षस्य साध्यवत्तायां । केचित्तु 'प्रतिज्ञा न साधना साधन हेतुवाक्यं तेन सहव वाक्यत्वामना प्रतिज्ञा नेत्यर्थः, पर्वतो वहिमानिति प्रतिज्ञा ततः कुत इत्याकासाया धूमादिति प्रयोगः, प्रतिभा-हेतुभ्यां विशिसार्थबोधोअन्यत इति नेति पर्यवसितं, तथाच प्रतिज्ञा हेत्वोरेकवाक्यताविरहेण प्रतिज्ञादिपञ्च इत्या. दिन्याय यदुत तस्यासम्भवेन न्यायलक्षणासम्भव इति भावः। यत्र प्रति- शादिप्रयोगे प्रमाणाभावेन नैकवाक्यता इति व्यभिसन्धिः, अभिसन्धि प्रकाशयति, 'विप्रतिपत्तेरिति, पञ्चम्याः प्रयोज्यत्वमर्थः, स ध परिग्रहे. ऽन्वेति, विप्रतिपत्तिः शब्दोऽनित्यो न वेत्याकारिका, 'पक्षपरिग्रह' मया शब्दानित्यत्वं साधनीयमित्यादिवाक्यरूपा, 'त' शब्दानित्यत्वे, 'प्रमा. काहायां' प्रदविशेष्यकानित्यत्वप्रकारकप्रसाकरणं वद व्याकाडाया. मिति यावत्, तादृशाकाहानिरासकप्रने कृते 'हेत्वभिधानस्य' कृतकवा. दिप्रयोगस्य, 'प्राथम्यात्' प्रथमोपन्यासाहत्वात् इति साम्प्रदायमतानु- सारेण व्याचः इति भागदौमी व्यास्था ।

·ववचिन्तामणौ चेत्, न, विप्रतिपत्त्यने हि समयबन्धानन्तरं शब्दा- नित्यत्वं साधयेति मध्यस्थस्य वादिनाबाकाद्वायां शब्दा- 'तत्र शम्दानित्यने, 'प्रमाणाकालायां' कुत इति प्रयोगे, 'प्राथम्या- दिति प्रथममेव वकुमुचितत्वादित्यर्थः, 'ममयबन्धेति कण्टकोद्धार- महित एव न्यायप्रयोगः कार्य: उदाहरणे समयवन्धः कर्तव्यः नथा न कार्य वा इत्यादिरूपेत्यर्थः, 'माध्यनि विनेति पदजन्यसाध्यो- पस्थिति विनेत्यर्थः, 'इतवाक्यमिति माध्यान्वितपञ्चम्यान्वयबोध- जनकमिति भेषः, 'निष्पतियोगिकमिति पञ्चम्यर्थज्ञानज्ञाप्यत्वांगे गिर्धर्मितावच्छेदककबोधजननममर्थ भवतीत्यर्थः । ननु हेतुवाक्येन माध्यानन्विततकलविषयकज्ञानजन्यज्ञानविषयत्वमित्याकारकशाब्द- वोधजनने न किमपि वाधकमिति कथं तत्रामामर्थ्यमिति क्षेत्। न । माध्यानन्धिततादृशान्वयबोधजनने कुतोऽम्यानित्यत्वमित्याकाहाया- निवृत्तेः । ममु पदानुपस्थितमपि शाब्दबोधविषयो भविश्यतीत्यत- पाह, 'न चेति, 'वादिवाक्ये वादिवाकजन्यशाब्दबोधे, 'अनुपम्दिान- मपि' पदानुपस्थितमपौत्यर्थः, माध्यमिति शेषः, 'योग्यतया' अवा- धिततया, 'अन्वेति' माब्दवोधविषयो भवति, 'अतिप्रसङ्गात्' माध्यभिन्नावाधिनान्तरस्थापि गाब्दयोधविषयत्वप्रमङ्गात, 'तम्या:' माधोपस्थितेः, 'प्रतिवादिविप्रतिपत्त्या' प्रतिवादिविप्रतिपत्तिजन्यो- पम्पित्या, 'प्रामाणादिव्यदम्दयति भमयवन्धजन्य ज्ञानेनेत्यर्थः, रितलात्' नटत्वात् । ननु परविप्रतिपत्यादिरेव नव नास्ति माना- भावादित्यत आई, 'परेनि, 'विप्रतिपत्तिवाक्यम्येति निराकाक्ष- , ·यवयव ७१० नित्यत्वं साध्यं, न च साध्यनिर्देशं विना हेतुवाक्यं निष्पतियोगिकमन्वयं वधियितुमौटे। न च वादि- वादित्यनेनान्वय', अत्र हेतुगाह, 'पक्षपरिग्रहेति शब्दानित्यत्वादि- शाब्दबोधरूपतात्पर्यविषयौभूतान्वयवुझुपधायकतयेत्यर्थः, "निरा- काशत्वादिति तत्पदविषयकतज्ज्ञाज्ञानजन्यशाब्दबोधं प्रति तत्पद- विषयकतज्ज्ञानजन्यतात्पर्यविपयोभूतशाब्दबोधाभावरूपाकाहाविर- हादित्यर्थः, ननु विप्रतिपत्तिवाक्यम्थशब्दोऽनित्य इति भागस्यारत्त्या अन्वयबोध इति नोकदोषइत्यत अाह, 'पाहत्ताविति तत्पदस्य पुनरनुसन्धान इत्यर्थः, 'भैवेति तादृशानुसन्धानविषय एवेत्यर्थः । ननु मा भूदनुपस्थितम्य शाब्दबोधविषयता अस्य तु उदाहरणा- देवीपस्थितिरम्ति, श्थ वा अनुमानतएव उपस्थितिर्भविश्यति, तथाहि अयमवयव साध्यान्वितखार्थबोधकावयवजन्यजिज्ञासाप्रयोज्य' व्याप्तिबोधकावयवत्वादित्यादौत्यागकते, 'न चेति, 'अवयवान्तरात्' प्रतिज्ञेतरात्.( हेत्वन्वययोग्येति हेवर्यान्वयबोधजनिकेत्यर्थः, 'अवय- (२) 'विप्रतिपत्त्यये मध्यस्थोक्तविप्रतिपत्ते पश्चात्, 'समयेति मया न्याय- मतेनैव अन्याय हेतुना खसाध्यं साधनीयमित्यादिको वादिनोनियमामिलापः समयवद्धस्तदुत्तरमित्यर्थः, मध्यस्यस्यासावधिकत्वात् तस्यैव वादिनोऽप्युक्ता- काहाया क्षत्यभावाचाह, 'वादिनोवेति "सायं साधनीय, 'न चेति, योध- यितुमीय इत्यग्रेतनेनान्वय, 'साध्यनिर्देशं विनेति साध्यस्य प्रतिज्ञा दिने- त्यर्थः, 'निष्पतियोगिक' निर्विरोध्यक, 'यन्वय' खार्थवत्त्वान्वय । यथा- वयवानुपस्थितमपि प्रकृतसाध्यं योग्यतावलादेव हेत्वयम्य धूमज्ञानज्ञाप्य ·८१८ সখিলাৰী . - वादेविशेष्यतयाऽन्वयि मविप्यति इत्याइ, 'सचेति, 'पतिप्रसङ्गादिनि पदानुमस्थाप्यम्यान्वयबोधविशेष्यत्वे पतिप्रसाङ्गादित्य । पाइते, 'न पति, निरम्यति, 'प्रतीति उविपतिपत्तेमावकोटावमावकोटावेव वा प्रमाणे नान्तीत्येवं प्रतिवादिनो विराइविप्रतिपतिभनकोतयेत्यर्थ , नियमविगहोक्के- नावश्यकत्वेऽप्यार, 'प्रमाणादिव्यवस्थया चेति प्रागसमयवन्धेन चेत्यर्थ, धन्तरितवादित्यच विनिमत्तरिमनुषच्यते, 'स्थापना' प्राथमिकन्याय- प्रयोग | मनु प्रतिवादिनीविरद्धोक्त समयबन्धम्य च स्थापनायाममयो गित्वं प्पिमासकमत अाह, 'विप्रतिमसिवाक्यम्येति, पक्षम्य य परिग्रह माध्यतया वोधनं, तेनैव 'पर्यवसिनन्देन अनितान्वयबोधत्वेने त्यर्थ , प्रत्य- चम्येव पान्दवीयम्यापि संध्यत्वमभ्युपेन्येदं । ननु पक्ष साध्यवानवेत्यादि- विपतिपत्रकदेशम्य पक्ष साध्यवानिति मागम्यैव पुनराबत्तनं कार्य मिति तदर्थ एव हेत्वस्यान्वयो मवितेति विपन्न प्रतिशोपगमइत्यत. प्यार, 'शारत्ताविति विप्रतिपत्त्येकदेशम्य पुनरावतने वित्यर्थ', 'से सव' धातिरेव। यत्तु नितान्वयबोधयामि पक्ष साध्यवानित्येवं विप्रति. पञ्चवदेशम्य पुन प्रतिमन्धानरमायामारत्तो सत्या हेत्वर्थम्यान्वयो मविता इत्याशशायामाइ, 'यारत्ताविति, 'मैवेति तादृशावृत्तिविधयोभूतपक्ष' भाध्यवानिति वाकमेव प्रतिज्ञापदेनोयते बघ, वद, पक्ष साध्य. बानिन्यभागम्य प्रतिसन्मानेऽपि इसवयवम्य वदानन्तर्यविरहेण तमन्त. माव्य प्रतिभादिपञ्चकम्य शमिकोधितामुपूजिल्लामावग सस्य प्रतिधा- स्वासम्मवात् । वस्तुतो हेत्ववयवस्य प्रतिधानन्तर्य म प्रतिकोत्तरीचरित. दिर में किम् प्रतिमोत्तरभातत्वगर्भ या प्रतिसन्धानरुपायामेवारत्तो न क्षसिरिति धेयं । भने, 'धेति, 'पवयकान्तरात् उदाहरणात् । बनु यो पो धूमनान छ वहिमानियवक्रमेण हेलन्दयधोग्यस्य वनादिसाभ्यम्योदाहरणादुप. स्मितापि पछ कुत साध्यवानियाकाइयामायाविनइवषयाम निह.

·ध्यवयक वाक्येऽनुपस्थितमपि योग्यतया अन्वेति, अतिप्रसङ्गात् । नच विप्रतिपत्तितः साध्योपस्थितिः, तस्याः प्रतिवादि- वानारणेति व्याप्तिबोधकावयवत्वादिज्ञानेनेत्यर्थः, हतीयार्थीजन्यत्वं आक्षेपान्वितं, 'श्रादेयादिति, 'आक्षेपः' अनुमितिः, पञ्चम्यर्थोऽभेदः अस्य च प्रागुनमाध्योपस्थितिरित्यनेनान्वयः, तथाच व्याप्तिबोधका- घयवत्वादिज्ञानजन्यानुमित्यभिन्ना माध्योपस्थितिरित्यन्वययोधः, तिरुपपद्यते वस्तुतोऽप्रसिद्धसाध्यतिरेक्युदाहरणस्य साध्यावोधकतया उदाहरणोमस्याप्यमाध्ये हेवन्ययः सर्वत्र न सम्भवतीति यतः प्रकारा- न्तरमाए, 'नामीति, 'व्यवयवान्तरेगा' उपनयेन, खार्यान्वयानुपपया साध्यवराया पक्षस्य 'यादोपात्' यनुमागात्, हेत्वन्वययोग्यसाध्योपस्थिति- रिति पूर्वेणान्वयः, प्रथमे दूषणभाइ, 'साध्यान्वय रति हेतोः साध्ये ध्यन्वये सति कथमस्य गमकत्वमित्याकानायां उदाहरणस्याभिधानं तद- भिधाने च हेत्वन्वययोग्यसाध्योपस्थितिरित्यन्योन्याश्रयादित्यर्थः, हिवीये दोषमाह, 'तस्मादिति, तस्मादुपनयात्मकावयवान्तरात् पक्षस्य साध्य व्याप्यवत्वप्रतीतिः, यञ्च साध्यव्याप्यवत्वं प्रवीतं तदन्यथानुपपत्या पक्षस्य साध्यवत्त्वाक्षेपः, '५६' हेतुप्रयोगप्राक्काले नास्त्येवेत्या, पक्षस्य साध्यवत्त्वं विनापि तद्याप्यवत्वप्रतीतेः सम्भवात् तदन्यथानुपपत्या पक्षस्य साध्य- वत्त्वाक्षपा सम्भवदुतिया एव नेत्यतः प्रतीतस्य साध्यव्याप्यवत्त्वम्यानुसरणं । वस्तुतः पक्षे माध्यवत्वापसम्भवेऽपि न तत्र हेत्वर्थान्वयः सम्भवन्यप- दार्थत्वादिति ध्येयं। घप्रसिद्धसाध्यव्यतिरेक्युदाहरणादः साध्यानोषकतया उदाहरणोप. स्थाप्यसाध्ये हेवन्वयः सर्वत्र न सम्भवतीयतोऽपि प्रतिज्ञा साधनामिति कषित् । इति जागदीशी व्याख्या ।

·७२. तत्वचिन्तामगो विप्रतिपत्त्या प्रमाणादिव्यवस्थथा चान्तरितत्वात् पर- विप्रतिपत्तिं समयबन्धच्च विना स्थापनाया अभावात विप्रतिपत्तिवाक्यस्य पक्ष्परिग्रहेण पर्यवसितत्वेन नि- राकाइत्वाच, पाहत्तौ तु सैव प्रतिना। न चावयवान्त- रात्विन्वययोग्या साध्योपस्थितिः, नाप्यवयवान्तरेणा- इदम्तु नैयायिकमते, मौमांसकमते तु पापोऽर्थापत्तिः, 'अवय- वान्तरेणेत्यन्य च माध्यन्वितस्वार्थवोधकावयवजन्यजिज्ञासां विना अयमनुपपन्न इत्यनुपपत्तिज्ञानेनेत्यर्थ., एवञ्चावतारणिकापि तथैव करणोया इत्यपि वोय, श्रागदां खण्डयति, 'साध्यान्वय इति उदाहरणदितः माध्योपम्यितावित्यर्थः, 'तदभिधानमिति हेतुवा- क्यात् अन्वयबोधानन्तरं नदाकाहायामित्यादिः, 'तदभिधान' उदाहरणभिधानं, 'तदभिधाने चेति उदाहरणाभिधाने चेत्यर्थः, द्वितीयावामुपसंहारव्याजेन खण्डयत्ति, 'तस्मादिति, 'मतौत्यनुप- पत्येति, ददन्तु मौमांसकमते, 'प्रतीतानुपपत्येति ददन्तु नैयायि- कमते, भौमांमकमते हि स्वर्गकामो यजेत इत्यादौ यागे स्वर्ग- कामकृतिमाध्यतान्चयबोधो हि दरमाधमत्यरूपयोग्यताज्ञानादेव भवति, नचाशविनाशिनि यागे व्यापारं विना न मम्भवतीति म्बर्गकामरुतिमाध्यतान्वयानुपपत्त्या अपर्व त्रादिप्यते, नेयायिकमते तु वेदात् प्रतीते इष्टमाधनत्वामयानुपपल्या अपूर्व प्रतिष्यते, अत्र पानुपपत्तिदयमेव नाम्नि माध्याक्तिस्वार्थबोधकहेतुजन्यजिजामा चिना उदाहरणाधुपन्याभामम्भवात् व्याखपड़नार्थः ।

·व्यायवः २१ क्षेपात्, साध्यान्वये तदभिधानं तदभिधाने च साध्या- न्वय इत्यन्योन्याश्रयात् । तस्मात् प्रतीत्यनुपपत्त्या प्रती- तानुपपत्त्या वा नेहाक्षेपः । अन्ये तु शब्दानित्यत्वे प्रमाणं वदेति यदि मध्य- स्थस्यानुयोगः तथापि प्रमाणमात्रे नाकाझा किन्तु विशिष्टे, विशिष्टन्तु विशेपणं साध्यमनभिधाय न शक्याभिधानं। न च वस्तुतायत्साध्यं तच प्रमाणं वदेति मध्यस्थनियोगः, वादिद्दयमध्ये तदसम्भवात् तस्मात्सा- न च शब्दानित्यत्वे प्रमाणं वदेति प्रश्नवाक्यादेव माध्योपस्थिति- भविष्यतीति वाच्यम् । तदा धूमादिति पञ्चमी न स्यात् किन्तु धूम- इत्येव स्यादिति, “किन्तु विशिष्ट इति शब्दानित्यलप्रमाणे इत्यर्थः, 'तदसम्भवात्' वस्तुगतिवासम्भवात्, दयोरेकस्यावश्यं बाधितत्वादिति भावः । 'अन्ये' इत्यस्वरमोद्भावनं, नौजन्तु वम्तो यसिषाधयिषितं माध्यं तत्र प्रमाणं वदेति प्रश्ने नोकदोष इति ध्येयं । उपमंहरति, 'नमादिति, 'न वान्वययोधकत्वमिति हेतवाक्यस्येति शेषः, तथाध म वा तादृभाकाहानिवर्तकान्चयबोधजनकत्वं हेतुवाक्यस्येत्यर्थः, तथाच एतदुभयानुकुन्नसाध्योपस्थित्यर्थ साध्यनिर्देश इति भावः। (२) प्रतिज्ञाया साधनास्ये निमन्धहस्युक्तिमु पत्यम्यति, 'व्यन्ये विति, मध्यम्यस्येत्युपणक्षणं वादिनीवेत्यपि मराव्यं, 'धनुयोगः' मन्त्रः, शम्दानित्यत्वं साधयेत्येवं मध्यम्यस्य नियोगः माम्प्रदायिक इत्यतो यदोत्या, 'विशिए- इति शम्दानित्यवसायकत्वविधिए इत्यर्थः, 'यसाध्यं' पक्ष इति शेष', 'तभावात्' वान्तविकत्याभावात् । रति नागदीशी याया। (०) मनु प्रतिषोत्तरं तुरेवोट्टायवे न उदाहरणादिकमित्य किनिया- 91 ·ताचचिन्तामणे নিয়ন আছ, কালিনি, ‘কালনানিমুনি গান্ধী ঘ, ‘সি’ নাম, ‘ঘ’ বালিংৗম্ববাহুবদিকাণ। गनु साध्यम्य प्रतिप्रोत्तरं उदाहरणादेरिव हतोरपि प्यनाकाशितत्वमदि- গ্নিমেন আছ, ‘লী নি, ‘নব’ ভাবনালিল্লমিনিক্কি- नैनैद, कुन इत्याकाहानिरत्तिरेव व्युत्पत्तिकल्पनादित्यर्थः । 'धनुमितीत्यादि মালামুখীষীগন্ধায় মনিখাবয়ৈ ৪ যায় লল- कान्तं, यादृश यादृमानुपूर्यवछिन्ने प्रकृतं न्यायत्वं तादृश तादृशानुपू यंत्र- জিন্নাঙ্গুষাগ্রহ্মালিনিন্ধালীমুনধিত্নঘনা যমৗস ম- আর সহ্মনাবানুমুতি অথ মামান্ধি যাত্ম যাই যায় নায়মুবামায় ঘিীগন্ধ মবিয়ানিনায়াল্লিশজনাবলিনি নংঘ। বিমল, যা আয় বাথাবিষন্ধবি, নাসিমাইনুসন্ধানােবিল - এৰিষমাসুন্মীলনিরব। বস যয়ী যদি বঙ্কিমৗমায়া- বিশ্রাহিঙ্গুলী সাদি য় খুনাৰাগীস্কাপাত্ৰা বাহিৰী যা যা ঘুমালী য বাৰম্বাৰ যিনিফাছুনিয়াদি- বাংলায় বিসমিৰি সদায়ঘনিস্তাঘালয়ৰীগসন্ধানী বিন্নিহিমি নই। অসংষ সীবাৰী নীলস দ্বাৰাষণা মা যা যা বৰা স্ব খাবার মীবান্ধাধামাক্ষায় কামৗসুশােহী যানৰ মলয় সীমান্তgষনিয়। কথায়ীক্ষাঘবিষমিতি । বনিময়। ন বা মা দুখী মাধবহিী হয় নাঘহিবনিময় নয়ামি শালান নি যাবসাঘিয়াখা- নিশা। বিবাহনিয়াঘণায়বাহাহা - না মা মা বাহী বাঘা।

·प्पवयवः। ध्याभिधानं विना न हेताराकाझा, न वान्वयबोधक- त्वमिति प्रतिज्ञा साधनाङ्गमिति । लक्ष्यतावच्छेदकाक्रान्तधूमोऽयं इत्यादिवाक्ये वक्ष्यमाणहेतुलक्ष- णाव्यायामकायां तस्यालक्ष्यत्वेन परिहर्नु छलतोलक्ष्यतावच्छेदक दर्शयति, 'साध्येत्यादिना 'साध्यनिर्देशानन्तरं' प्रतिज्ञावाक्यातपर- तावच्छेदकविशिष्टे माध्यान्वयवोधानन्तरं, 'कुत इत्याकासायां' हेलाकाझ्या प्रयुक्त कुतः प्रश्ने सतीत्यर्थः, 'साधनताव्यञ्जकेनि मा- धनताव्यञ्जकपञ्चमीविभक्तिमलिङ्गप्रतिपादकवाक्यमित्यर्थः, तेन धूमे- नेति प्रयोगनिरामः, श्राकाहाया श्रावग्यकत्वे युनिमाइ, 'अन्यथेति अस्यैवार्थविवरणं 'अनाकाहिनाभिधान इति, साधनताव्यञ्जक- विभक्षिप्रयोगे युतिमाह, 'लोक इति, 'तथैवेति इच्छाविषय- तावच्छेदकप्रकारेण सिद्धिरित्यर्थः, 'इति व्युत्पत्तेरिति इत्यस्यानु- भवमिद्धत्वादित्यर्थः, तथाच तादृशाकाहानिवर्त्तकपञ्चमौविभक्किम- न्यायावयवत्वमेव लक्ष्यतावच्छेदकमिति नोकस्य लक्ष्यतावच्छेदका- कान्तल मिति नाध्याप्तिरिति। हेत्ववयवनिरूपणभूमिकामाइ, 'अनु- मितीति कारणीभूतोयोलिङ्गपरामस्तित्प्रयोजकमान्दजानजनकले मति साध्याविषयकगाब्दजानकारणं यो हेतुविभक्तिमान्मन्दमत्त्व मित्यर्थः, धूमादित्युदामीनवाक्येऽनियाप्तिवारणाय सत्यन्तं न्याया- वयवार्थकं, निगमनेकदेशे तम्मादितिभागेऽतिव्याप्तिवारणाय न्या- पान्तर्गतवं विधाय न्यायावयवत्वपर्यन्तमुझं, निगमनेऽतिव्याप्तिवार- ·तत्त्वचिन्तामो सायनिर्देशानन्तरं कुतइत्याकाहायां साधनता- व्यञ्चकविभक्तिमलिङ्गवचनमेवाचितं अन्यथानाका- पाय माध्याविषयकेति विषयितासम्बन्धेन साध्यवद्भिवेत्यर्थः, तथा निगमनजन्यवोधस्य विषयितासम्बन्धेन साध्यवत्त्वान्नातिव्याप्तिरिनि भावः । न च वद्धिमान् वहिमामपोमवादित्यादौ हेलवयवेऽव्याभिः तन्नन्यवोधस्य माध्यविषयकत्वादिति वाच्यम् । माध्याविषयकपदे. न प्रकृतहेतुतावच्छेदकावच्छिवहेतविमिष्यतित्वविषयितावहि वेन यदिययित्वं नेम मम्बन्धेन साध्यवद्भिवस्य विवक्षितलात्, तथाच वहिमान् वहिमामग्रीमत्त्वादित्यादौ तादृपवियितान्तवनैव माध्यविषयकवानाव्याप्तिरिति भावः । न दमेकं धूमादित्यादौ निमाविपयितावहिर्भावेन एकत्वरूपमाध्यविषयकज्ञानजनकबाद- व्याप्तिरिति वाच्यम् । नेन कदाचित् केवलधमभानज्ञाप्यत्वोध- स्यापि जननात् तमादाय लद्दशगमनात् हुदोनिधूमोनिवजिवादि- ज्यादौ योयोधभवान् म वहिमानित्युदाहरणम्न माध्याविषयक- मानजनकवात् नवानियाप्तिशरणाय 'हेतुविमिमदिति मान- गायत्वप्रतिपादकविभकिमटित्यर्पकं, नचाप व्यतिरेक्युदाहरणम्य नामविभक्तिमत्त्वाभावाप्रातियाप्तिरिति भावः । न च धूमादाची- काभाववान् प्रामौकमामयोगनालादित्यादौ योयोधूमादामोकवान म पालोकभामग्रीमान् इत्याटियतिरेक्युदाहरणेऽतियामिः नम्यापि माध्याविषयक जानशमकवात् हेतुविनिमत्त्वाति वा । इस विभभिमापदण्य प्रातमाध्यतात्पर्यकपदमाकाहेनुभयोधकविभ- ·थवयवः। १२५ हिताभिधाने निग्रहापत्तेः लोके तथैवाकाङ्गानि- वृत्तिरिति व्युत्पत्तरिति प्रतिज्ञानन्तरं हेतूपन्यासः, हेतुत्वञ्चानुमितिकारणीभूतलिङ्गपरामर्शप्रयोजकशा- निमदर्थकत्वान, तथाच तम्यालोकतात्पर्यक्रपदसाकाडेतत्वयोध- कविभक्तिमत्त्वेन प्रश्नमाध्यतात्पर्यकपदमाकाक्षहेतुत्ववोधकविभक्ति- मत्वाभावान्नातिव्याप्तिरिति भावः । न च प्रश्नमाध्यतात्पर्यक्रपद- माकाइहेतुत्वषोधकत्वमेवास्तु किं विभक्तिमत्त्वेनेति वायं । हेतुत्वं घटभिन्न ट्रव्यवाभावादित्यादौ योयोघटः म द्रव्यत्ववानित्यादौ घटत्वव्यापकीभूताभावप्रतियोगिद्रव्यवाभाववदिदं इत्युपनऽनिया- तिः तस्यापि साध्याविषयकज्ञानजनकत्वात् निगमनम्मं प्रष्टतमा- ध्यपटभिन्नत्वतात्पर्य यहटभिषपदं नत्माकाइ तुलयोधकेदपद- वत्वाच विभिपददाने घन दीयः तस्य विभक्तित्वाभावात्। ननु एतमवणे हेतुत्ववोधकेति व्यर्थ अतो साघवाचाह, "हेतुलप्रतिपादकेति) विभक्त्यर्थ हेतुत्वमुख्यविमेय्यक मान्दयोधनकले मति न्यायावयवसमर्थः, उदाहरणादावतिव्याप्तिवारणय भत्यन्नं, (१) महायान्तरमार, 'तुवप्रतिपादति साधर मुस्वमुष्पविशेष्यवा. अयोधमविभलिममायावतमपं । तुवं प्रमेयं वायवादिन्यारी भनिधोपनययोवारदाय विमतिपदं । नप प—िमात् धूमण्यापलादि. दादोधमताशवम्य सामतास्य तम्मामादिदेव मिमममम्यापि मि. बचतुलमुवियरधीजनदातामात यातिरिति पाचग। उपनय.

·वायचिन्तामो ब्दमानजनकसाध्याविषयकशाब्दधीजनक हेतुविभक्ति- मच्छब्दत्वं । हेतुत्वं प्रमेयमित्यादिप्रतिज्ञायामतियाप्तिवारणाय विभायर्यवं हेतुलविशेषणं, हेतुत्वानुपादाने पृथिवीतरेभ्योभिद्यते पृथिवीला- दित्यादौ तस्माद्भिद्यते इत्यादिनिगमने निव्याप्तिः तस्याप्याख्या- नार्थविशेष्यकाचयबोधजनकत्वात् । न च निगमम्यायपदार्थमुष्यवि- मेय्यकान्वयबोधम्य जनकत्वात् कथं तत्रातिव्याप्तिरिति वाध । अयम्मदाननुमङ्गपदे एव एतनवणकरणन्, उनिगमनस्थापि तस्मादितिविभजपर्य हेतुनविष्यकबोधनकलात् तद्दोषतादवस्य- वारणाय मुग्यविमेय्यकेति, उदामौनवाक्योतिव्यानिवारणाय विमे- प्यदन्न । वधूिमान् वहिवेन प्रमीयमाणवादित्यादौ . स्मारम्पदम्य निगमनघटकतया तदधन्यैद भुषविशेष्यवात् । वस्तुतस्तु एक- सुवर्षम्य सवान्तरमुस्थविमेय्यत्वेनान्दयस्य गिराकादिवान तमामा• दियम्य घूमनिएमापकताय तुनिए जापताकत्वोधनासमयलेन तह মাষ হয় লাক্ষ্মীনিন নাবিনিময়ীনি। সহ এই জালাৰিষাৰী घटमिल जातिति याकारकाम्पोधा नुत्यच्या सध्योमियोऽन्य सोध रवाऽयुत्बान इति तत्र मुस्थतिमेष्यतानुसारचमपमिशि वाघम् । समाधम्मेदमिदादाविदम विशेमसापदम्य पधमत्वस्य पुत्र লাে বিষ নামানুসাঙ্কিালিবাঘি। समानीपसमामिची मिराबाइसात् समाक्षेत्रम्मेदामियादी परमी-पो मिपावागामिन तिरिति वदन्तिा रति मागदीशी धारणा।

·थवयव 1 ७२० हेतुत्वप्रतिपादकविभक्तिमन्यायावयवत्वं वा। तस्मात् धूमादितिनिगमनेऽतियाप्तिः तस्यापि विभत्त्यर्थज्ञानज्ञाय- वरूपहेतत्वमुख्यविमेय्यकान्वयबोधजनकत्वादिति वाच्यम् । कथक- सम्प्रदायविरोधेन वधूिमादित्यस्य प्रतिज्ञात्वाभावात् तादृशपञ्च- कस्य न्यायवाभावेन विशेष्यदलेनैव तदारणात् । ननु हेतुत्वं प्रमेयमित्यादिप्रतिज्ञायामतिव्याप्तिारा हेतृत्व- पदोपस्थाप्यज्ञानज्ञाप्यत्वस्य विभत्त्यर्थ जानज्ञाप्यत्वाभिन्नत्वात् । न च विभकिजन्योपस्थितिसहकारेणैव हेतुत्वविशेष्यकगाम्दबोधजनकत्वं वामिति न दोषः तस्य हेतुत्वपदजन्योपस्थितिसहकारेणेव तादृशवोधजनकत्वादिति वायं । तथापि तस्माद्धेतुत्वमिति निग- मनेऽनिव्याप्तिः पञ्चमौजन्योपस्थितिमहकारेणेव हेतुलविगेथ्यकगाब्द- योधजनकत्वात् । न च हेतुत्वमुख्य विशेष्यकत्वां विभतिजन्योपम्बितेः महकारित्वं वाच्यम् इति न दोषः नच हेतुत्वमुख्यविशेग्यकत्वांगे हेतुत्वपदजन्योपम्यितेरेव महकारिबादिति वाच्यं । मुख्यविय्यक- बम्य कार्य्यतानवच्छेदकतया नदंभे सहकारिखम्य दुर्चचत्वात् इत्यनोलवणन्तरमाह, 'उदाहरणेति उदाहरणस्य प्रयोजिका था ·तावचिन्तामयो उदाहरणप्रयोजकाकाहाजनकमान्दनानजनकन्या- यावयवत्वं वा । साध्याविषयकज्ञानजनकहेतुपञ्चम्यन्तानुमितिपर- शब्दत्वं वा। श्राकाक्षा कुतोऽन्य गमकवमित्याकारिका जिजामा तजनक पच्छाब्दज्ञानं तजनकत्वे मति न्यायावयववमित्यर्थः । एतरावयवानों नादृशाकाहाप्रयोजकत्वाभावावातियाप्तिः, अत्र जनकत्वं खरूपयो- ग्यवं तो यत्र तादृजिज्ञासा न जाता तब नाव्याप्तिः इत्यय छदामौनकाक्येऽतिव्याप्तिरित्यतोधिय्यदलं । न ध न्यायान्तर्गतत्वे मतौति सम्यगिति दार्थ । हेलेकदेशेऽतिव्यतिरिति तदुपादानं । ननु यत्पचक-यत्माध्यक-यद्धेतकन्यायस्यले कदापि तादृशा- काहा न जाता तब तस्वरूपयोग्यत्वे मानाभाव इत्यतो लक्षणा- तरमाइ, 'माध्याविषयकेति() साध्याविषयकजानजनकले प्रति हेतु- (९) 'साध्ये यादि घटो न धूमादेतच्चादित्यादौ धूमहेतुताकत्वाद्यभाव- साध्य के प्रतिज्ञा-निगमगधोब्बारणाय 'जनकान्त हेतुत्वधर्मिकप्रकृतहेतुवि- भयतापहिमावेन यत्साध्यविषयकं तदन्यज्ञानजकार्यक, तेनायं बडिमान् वक्षिधामधीमत्त्वादिन्यादिस्यनीयहेतौ नाच्यामि, वस्तुतः प्रतालिङ्ग कहे. पवयवागा वन्तुगाया यादृश- याविषयताकवोधनावं लादृश-तादृशः विषयताहिभावनैव साध्यविषयकत्वं वाच्यं । तेनार्य एकोधूमादित्यादौ माध्योभून कात्वविशिधूमस्य शामकरवबोधकत्ववयवे नाव्याप्ति, दोनि. धूमोनिर्वशिलादित्यादौ धूमयापकबहाभाववाचायमित्यादितिरेक्युपन् पस्य वारणाय 'हेतुपचम्बन्तेति 'हेविति, सम्पातायात, हेतुममानानुमा- साम्य उदासीगवाक्यम्य दारयाय 'चनुमिति परेत्यादि न्यायावयवत्वायना .

·पवयवः। २८ पञ्चम्यन्तत्वे मति न्यायावयवत्वमित्यर्थः । अयं न दण्डाद्दण्डसंयोगा- जन्यद्रव्यत्वादित्यादौ प्रतिज्ञा-निगमनयोईतपञ्चम्यन्तत्वात् अनुमिति- परवाक्यत्वाच्च तत्रातियाग्निवारणाय 'साध्या विषयकेति। न चैवं वहिमान् वहिसामग्रौत इत्यादौ श्रव्याप्तिः तव माध्यविषयक- जानस्यैव जननादिति वाच्यम् । 'साध्याविषयकपदेन हेतुतावच्छे- दकावच्छिन्नतविभिष्ट इतत्वविषयतावहिर्भावन या विषयता तेन सम्बन्धेन माध्यवद्भिवत्वस्य विवक्षितत्वात, हृदो निधूमोनि-शिवा- दित्यत्र साध्याविषयकज्ञानजनकत्वेन धमव्यापकीभूताभावप्रतियोगि- वन्यभाववानयमित्युपनयेऽतिव्याप्तिवारणाय 'हेतुपञ्चम्यन्तेति हेतुत्व- बोधकपञ्चम्यन्तेत्यर्थः, नथाच तस्यायम्पदान्तत्वेन हेतुपञ्चम्यन्तत्वाभा- वान्नातिव्याग्निः। न चोकोपनयेऽतिव्याप्तिवारणाय हेतुलबोधका- न्तत्वं पञ्चम्यन्तवं वा उपादोयतां कृतं विशिष्टोपादानेनेति वा- ध्यम् । साध्या विषयकज्ञानजनक हेतुत्वबोधकान्तानुमितिपरवाक्यत्वं साध्याविषयकज्ञानजनकपञ्चम्यन्तानुमितिपरवाक्यत्वं वा हेतुत्वमिति लक्षपादये तात्पर्य्यात् । ननु पर्वतस्तेजस्वाभाववान् पृथिवीत्वादित्यादौ योयस्तेजस्ववान् स पृथिवीवाभाववान् यथा वनि मादिति धमज्ञानज्ञाप्यवहिरूप- दृष्टान्तमालिव्यतिरेक्युदाहरणेऽतिव्याप्तिः तम्य माध्याविषयकज्ञान- न घायं न गुगत्वहेतुताकोऽरसवत्त्वादित्यादौ यो यो गुरुत्वात्म रसवावा. दियादियतिरेक्युदाहरणेऽतिव्याप्पिस्तस्यापि साध्याविषयकत्वे सति पञ्चम्य- न्तावयवत्वादिति वाच्यम् । उदाहरणारत्वेनापि विशेषणीयत्वादिति भावः। इति भागदीशी व्याख्या । 92 ·तत्वचिन्तामणे जनकलात् पञ्चम्यन्तातुमितिपरवाक्यत्वाच इत्यतो लदपान्तरमाइ(1) . (९) 'प्रतिघावाक्यधीजन्येत्यादि पक्षधर्मिक-साध्यवत्ताबोधकवाक्य जन्या खापंधोदारा प्रयोज्या या कारणम्य चापकम्याकाडा पक्ष कुत साध्यशन इत्याचारिका जिज्ञासा तनिवज्ञानस्य जनकावे सति हेतुविभक्तिमदव- यवामित्वर्य, प्रतिधादिवारणाय सत्यन्त, अयं तमात् बडिमान् इत्यादि- निगमनस्यापि पच कुत साध्यवानियाकारकनिज्ञासानिवर्तक मान- লঙ্গলষয়গানিয়ামৰাযায় ‘বিলঞ্জিনবিবি, ‘বীঃ বাপ্পি- तत्यादिधोता, या 'विमति' विमाग' पाधक्य तदनिगममान्यववदिति तु पलिता, न्यायहिभूतस्य हेतुसमानार्थकस्य धूमादित्यादेवारणाय 'व्यवति, "पसम्यन्तेयादि पञ्चमी पन्ते यम्य तादृशं यम्लाक्षणिक पद तगर्मावयवत्वमित्यर्थः, धूमेगालोकवानयं वद्धिमान धूमादित्यादौ प्रतिज्ञा- वारणाय 'पशुपति, यय दण्डानातो घटत्वादित्यादौ प्रतिधावारणाय 'काक्षणिकेति । यद्यप्येवमपि धूमादालोकवानय वहिमानित्यादिप्रतिज्ञाया- मतिव्याति प्रहतसाध्यधर्मिकसार्थबोधकत्येन पञ्चम्या विशेषणेयत्वेऽपि धूमाहिमत अधमायं वहिमानित्यादिप्रतिमाया तथा, तथापि प्रकृत- मक्षर्मिकखार्थ विशियप्रातसाध्यरत्वान्चयबोधनकत्वेन पचमी विव- क्षिति नाय दोष । यद्यपि चैवमप्यय तस्माइडिमानित्यादिनिगमनेऽति प्यामिशानवादिप्रकारेण ज्ञानशक्तस्यापि सम्बनामलच्छन्दम्य व्यायादि- विशिधूमावप्रकारेण बोधने लाक्षणिकत्वात् मधु गुरारूपाभ्यामन्वयबोध कम्य पदमाचौर गुरारूयेय लक्षणाया सर्वसम्मतत्वात् । तथापि साक्ष. यिकत्यस्य प्रक्षनातुविषयवधानत्वावछिनमाक्षणिकपरवाहोलदोष तत्र स्थायादिविमिरपतहतुगोचरचानत्वेनैव सदस्य पक्षकत्वादिति । न चाय यन यतनादित्यादी क्षेतावथानिस्तत्र पञ्चम्यन्तम्य पतमादिभन्दम्य मलिविरदय पतनशानवावच्छिमशक्षकत्वासम्भवादिति वाच्यम् । पञ्चम्यन्ते. .

·पवयवः। त्यस्य परामोसाकाशपरत्वेन तत्रापि पञ्चमोसाकाडम्य ल्युड़न्तपतधातोः मतगज्ञानललकत्वसम्भवादिति ध्येयं । ननु धूमादित्यादिहेत्ववयवस्य धूमनिष्ठं ज्ञापकत्वमित्यन्धयोधकतायां पक्षम्यन्तधूमादित्यादिपदस्य लाक्षणिकत्वाभावात् षच्यामिरत चाह, हेतु- पदेनेति हेतुभूतधूमादिवाषकपदैन धूमशानादिलक्षणादित्यर्थः । पत्र हेतु- माइ, 'धन्यथेति लक्षणा विनेत्यर्थ, 'यहेतुत्वेन' साध्या ज्ञापकत्वेन । ननु प्रशत्यर्षे स्वार्थमयाबोधकतयैव हेतु विभन्यान्वयो भविता इत्यत याच, 'तथैवेति पचम्या ज्ञापकत्वयोधकतायामेव कुतो पहिमानियाकाङ्गा- निहत्तरित्यर्थः। प्रावस्तु लिङ्गस्यानुमापकत्वमतेऽप्याए 'तधैवेति धूमादिपदस्य धूमादि- शाम लक्षणायामेवेत्यर्थ, धन्यथा पक्ष किंगोचरशान निरजापकताक. वह्निमानितिनस्य धूमनिराशपकताकरहियोधानिकवेन धूमादित्यस्य तत्रोत्तरत्वानुपपत्तरिति प्राजः । गनु तत्र पञ्चम्या शाप्यचमा योध्या थत थाइ, 'तथैवेति नियाखव. ययोधेनैवेत्यर्थः, 'हाकाहानिरत्ते' कुत इति निशामाया ध्यनुत्पत्ते, तथाप বিষয়সুষম অস্বঘমি বল। चत्रेदं दोध्यं धूमपदं धूमशागमर, पछिपदे शाविषयको अक्षया, वडिशाने वा सा, पचम्या हेतुखमय, धूमधामहेतुबमानविषयवडिमान् पर्वत. धूमज्ञागहेतु क्वजिशानविषयाभिन पर्वत इति वा रोषरति करित्, सन्न 'चारतो पैवेति भूतविरोधात् । धन्धे तु धूमपदं धूमशानलाक्षणिक, पचग्या भानगत्वं जन्यमान- विषयावं याचं धूमज्ञाननिराधानगणकावनिरुपडिमदमिन' पतः ज्ञानजन्य ज्ञानविषयवकिमभिन्न पर्वत इति वा गोध। परे तु पधाया भानजन्यचाविषयस्यमय, धूमपर यघायुतमेव, पोधात पूर्ववदिन्याशा इति नागदोशौ स्थारखा।

·सावधितामणी प्रतिज्ञावाक्यधौजन्यकारणाकाहानिवर्तमानज- नकहेतुविभक्तिमदास्यत्वं वा। पञ्चम्यन्तलाक्षणिकपदवदनुमितिपरवाक्यत्वं वा। "प्रतिज्ञावाक्येति प्रतिज्ञावाक्यार्थज्ञानजन्या या कारणाकाहाकुत इति प्रन्नोनयकारणजिजामा तन्निवर्तकजानजनकल्वे सति हेतविमति- मन्यायावयवत्वमित्यर्थः, अयं न दण्डादित्यादिप्रतिज्ञावारणाय स- त्यन्तं, तस्मादहिमानितिनिंगमनेऽतिव्याप्तिवारणय 'हेतुविनिम- दिति हेतुत्वप्रतिपादकविभक्तयन्तार्यक, हेतुत्वं प्रमेयमित्यादौ तम्मा- प्रमेयमिदमिति निगमने हेतुन्वप्रतिपादकेदम्पदानकेऽतिव्यापिका- रणय 'विभनौति । लक्षणान्तरमाइ,(१) 'पञ्चम्यन्नेति पञ्चम्यन्तं याचाचपिकपदं तत्त्वे मति न्यायावयवत्वमर्थ:, लाघवेन पञ्चम्या विभागत्वस्यैव प्रक्यताव- च्छेदकतया यत्र पञ्चम्या ज्ञानज्ञाप्यवादिवोधः तत्र लक्षणैवेति तस्मादहिमानित्यादिनिगमने लाचपिकपश्चमौपदवति न्यायावयवे- ऽतिव्याप्तिवारणाय 'पञ्चम्यन्तेति, तथाप पञ्चम्यन्ततत्पदम्य लाक्षणि- कलाभावान्नानिध्याप्तिरिति भावः । नयादहिमानिनिनिगमनम्मपि पञ्चम्यन्ततत्पदवत्त्वात् तद्दोपतावस्थ्यवारणाय 'लाचपिके नि, उदा. मौनवाक्ये निव्याप्तिवारणय विशेग्यदलं, लक्ष्ये लवणं सङ्गमयनि, (२) मनु तथापि पर्य न दादादित्यादौ तस्मान दण्डादिति निरामने थ- तिच्यामितम्य ताजिज्ञासानियत शानजनकत्वात् हेतुत्व प्रतिपादकवि- বাঘায়সালমাইম্বিন্ধযুতিঃ -ঘিনিয়া রনি।

·धवयव'। ७३३ हेतुपदेन ज्ञाने लक्षणा अन्यथा लिङ्गस्याहेतुन्वेन हेतुविभक्त्यानन्वयात् तथैवाकाझा निवृत्तेः । 'हेतपदेनेति हेवपस्थापकधूमादितिपदेनेत्यर्थः, 'ज्ञाने लक्षणा' हेतुज्ञाने लक्षणा, पञ्चम्या ज्ञानविषयत्वरूपं ज्ञाप्यत्वमर्थः, तदेकदेश- जाने हेतुज्ञानस्य जन्यतासम्बन्धेनान्वयः, तथाच धूमादिति हेतु- वाक्यात् धूमज्ञानजन्यज्ञानविषयत्वमित्याकारकः शाब्दबोधः। ननु धूमपदे कथं धूमज्ञाने लक्षणा धूमस्यैव जन्यतासम्बन्धेन ज्ञानेऽन्वयः स्थादित्यताह, 'अन्यथेति हेतपदे हेतुज्ञाने स्तक्षणानगीकारे, 'विभक्त्यर्थानन्वयादिति पञ्चमौविभत्यर्थ हेतोरनन्वयापत्तेरित्यर्थः, अनन्वये हेतुमाह, 'लिङ्गस्या हेतुत्वेनेति साध्यजाने लिङ्गस्याहेतवेने- त्यर्थः, लिङ्गज्ञानस्यैवानुमितिहेतुत्वादिति भावः। ननु लिङ्गोपहित- लैङ्गिकभानादिमते लिङ्गस्याप्यनुमितिविषयतया विषयतामम्बन्धेन हेतोरवयोऽस्तु पञ्चम्यर्थंकदेशे जाने इति किं लक्षणयेत्यत आह, 'तथैवेति जन्यतासम्बन्धेन धूमज्ञानस्य ज्ञानेऽन्वयनैवेत्यर्थः, 'शाकाहा- निवृत्तेरिति कारणाकाहानिहत्तेरित्यर्थः, वझिजाने धूमज्ञानजन्य- वमिद्धौ जायमानायां धुमज्ञानेऽपि तुन्यवित्तिवेद्यतया वकिलान- जनकवसिद्धेरिति भावः । ननु एतल्लक्षणं धूमादालोकवान् पर्वतो- वहिमानित्यादिप्रतिज्ञायामतिव्याप्तं तम्यापि पञ्चम्यन्तलाक्षयिक- धूमपदवत्त्वादिति चेत् । न। प्रकृतपञ्चविशेय्यक-प्रकृतमाध्यप्रकारका- न्वयबोधजनकाकासा-तात्पर्य्यादिमत् यत् प्रतिभाध्यतात्पर्य्यक पदं () विभयनन्वयात् इति पा ।

·तत्वचिन्तामणौ अनुमिति हेतुजानकारणधूमवत्वादितिशब्दजन्य- ज्ञानत्तिपतिनादिजन्यज्ञानातिनातियोगिज्ञानज- नकवाक्यत्वं हेतुत्वमित्वन्ये, जाति विना केन रूपेण तदाकाहादि-तात्पर्यादिमती या पञ्चमी तदन्तलाक्षणिकपदवत्त्वस्य विवदितत्वात् तथाच धमादालोकवान् पर्खनोवहिमानित्यादि- प्रतिज्ञायर्या नातिव्याप्तिः तत्रत्यपञ्चम्याः प्रकृतमाध्यतात्पर्य्यक यद्दति- पदं तदाकाहायभावात् एवं धूमादहिमतः मधर्मा पर्वतो वहि- मान् धूमादित्यादौ नातियाप्तिः तब नादृशविशिष्टपञ्चविधेय्यक- माध्यप्रकारकान्वयवोधजनकाकाहादिमत् यत्प्रकृतमाध्यतात्पर्य्यक पदं चरमवहिपदं तदाकाहादिमत्त्वस्य पञ्चम्या अभावादिति भावः । 'अभुमितीत्यादि, उदाहरणादिप्रयोज्यजातेारणाय वृत्त्यन्त जातिविशेषणं, परार्थानुमितिहेतभृतं यच्छाब्दज्ञानं तत्कारणीभूतस्य " धूमवत्वादिति शब्दम्य जन्यजाने वर्तमानेति नदर्थः, न्यायजन्यजाम- विधुरम्य क्षेत्रादिगरौरविशेषस्य प्रयोन्याया धूमधत्त्वादित्यादि- मादधौवृत्तिजातेारपाय ‘कारणान्तं, अवयवजन्यस्यैव भाब्दस्य परार्थम्यलोयानुमितिहेतुलानातिव्याप्तिरित्यभिमानः । मत्ता-गाब्द- बारिणीय प्रतिज्ञादिजन्यज्ञानादत्तौति प्रतिज्ञोदाहरणारे कै- कमात्र निवेनं न तु भमुदायोवेयात् । वस्तुतस्तु एतक्रिसमवेत- नात्यममवेतधर्मवत्वमर्थः, तारेतयश्च स्वाभाय हत्यत्त्यन्नदय- मिनि, एतेन प्रतिज्ञात्वादिप्रवेश प्रतिज्ञावस्याप्येतन्मने हेतुत्वघटित. बापल्या प्रत्माश्रयापत्तिरिति दूषणं निरतं, मतं दूषयनि, 'जाति ·अवयवः। ज्ञानस्यानुमितिजनकत्वं वाक्यविशेषजन्यत्वस्यापि ज- न्यतावच्छेदकरूपापरिचये दुर्ग्रहादित्यपरे। अन्वयव्याश्यभिधायकावयवाभिधानप्रयोजकज्ञान- जनक हेतुत्वप्रतिपादकविभक्तिमन्यायावयवत्वमन्वयि हेतुत्वं, एतदेव व्यतिरेकव्यात्यभिधायकपदप्रक्षे पाद्- व्यतिरेकि हेतुत्वम्। अन्वयव्यतिरेकोदाहरणाकाङ्क्षा- प्रयोजकतथाभूतावयवत्वमन्वयव्यतिरेकि हेतुत्वं । विनेति हेतुजन्यबुद्धौ वैजात्यं विना केन रूपेण परार्थानुमिति- जनकलमित्यर्थः, तथाच कारणान्तदलमव्यावर्त्तकमेवेति भावः । मनु कारणान्तं प्रकृतन्यायावयवार्थकं धूमवत्त्वादित्यादिशब्दान्वयि नयाच धूमवचादित्यानुपूर्वोकावयवन्यज्ञानत्तीत्येव जाने विशेषणं वाच्यम् न तु कारणान्तगर्भ अत श्राह, 'वाक्यविशेषजन्यत्वस्यापति धूमवत्त्वादित्यानुपूर्वोकावय वजन्यत्वस्यायीत्यर्थः, तथाच कलादिना साङ्कर्येण तादृशवाक्यत्तिजात्यभावेन तदवच्छिन्नजनकतानिरूपि- नजन्यतावच्छेदकजातावपि मानाभावेन लक्षणस्यामम्भव इति भावः । हेतुत्वस्यान्वयि-व्यतिरेक्यन्वयव्यतिरेकिभेदेन वैविध्यात् तदनुको न्यूनत्वमत श्राह, 'अवयेत्यादि, व्यतिरेकि तोरिणय ‘जनकान्तं प्रकृतहेतुधर्मिकमाध्यान्वयव्याप्यभिधायकवाक्यप्रयोजकमाब्दधौमयो- जकार्थकं, उपनयप्रयोजकज्ञानजनके उदाहरणे प्रतिज्ञायाशाति- व्यानिवारणाय उदाहरणान्तमातम्या भिधानस्यले हेतोरलक्ष्यत्वात- ·ताचचिन्तामो यहा पक्ष-सपक्षसतो विपक्षासता हेतुवचनमन्वय- व्यतिरेकि, अत्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यसमानाधि- करणपक्ष-सपक्षसहेतुवचनं केवलान्वयि । द्वारपाय च “हेतुत्वप्रतिपादकेत्यादि स्वार्थ हेतुलमुख्यविमेय्यकान्व- यवोधजनकविभकिमन्नायावयवत्वमित्यर्थः, 'प्रचयितुत्वमिति अन्च- यित्ववयवत्वमित्यर्थः । “एतदेव' स्वार्थत्याद्यवयवत्वमेव, 'तथाभू- तावयवत्वं' निरुक्तहेववयवत्वं, तावन्माच केवलान्वयिनः केवलव्य- निरोकिणच तोर्गतमतः ‘प्रयोजकान्नं प्रकृतहेतुकप्रकृतमाध्यमि- यौपयिकान्वय-व्यतिरेकोभयव्याप्यभिधाननिवाकाहाकारणभू- सजानजनकार्थक, तथेत्यादिपदयावृत्तिः पूर्ववत् । ननु कथमम्य गमकवमित्याकाक्षायां एकव्याप्यभिधानेनेव निरमतत्वात् थाप्यन्तराभिधानस्यार्यान्तरपस्तत्वमतोनोक्रक्रमेणाचय- व्यतिरेकि हेतोलवणं युक्रमत श्राह, 'यति । मद्धेतोरेव लक्ष्यवमि- त्यभिप्रायेणाह, 'घदेतीत्यन्ये । 'हेतवचन' प्रकृतहेतुत्वप्रतिपादकीव- यवः, तथाच पचे मपचे च मतो विपो मतोऽर्थस्य हेतुत्वप्रतिपादको ऽवयवः अवयव्यतिरेकौत्यर्थः, अत्र च मपरमत्त्वं निधितमाध्यत्र- दृत्तिवं, तेन पृथिवीतरेभ्योभिद्यते पृथिवीखादित्यादौ केवल- व्यतिरेकिहेतौ नातियाशिः, परमानन्तु पर्वतो वझिमान् महान- मवादित्यादौ स्वरूपामिश्रुम्य हेतोगुंदामार्थ, मद्धेतोरेव लक्ष्य- मादिति ध्येयं । नवे बहिमायकधूमादिहेतौरवयव्यतिरेकिंचे मत्र प्रागुनकेवनान्त्रयितुन्नक्षणम्यानिव्याप्तिरतस्तस्य लक्षणान्तरमाह, ·यायवः। यदा अनुमितिकारणीभूतपरामर्शप्रयोजकशाब्द- जानकारणसाध्याविषयकशाब्दधीजनकमतीतान्वयसा- ध्य-साधनवाचकहेतुविभक्तिमच्छन्दत्वमन्वयिहेतुत्वम्। एतदेवाप्रतीतान्वयसाध्यसाधनेतिविशेपणाद्यतिरेकि- "अत्यन्तेति वृत्तिमदत्यन्ताभावाप्रतियोगिनः साध्यस्य समानाधिक- रणीयः पच-सपक्षयोः भन् हेतस्तस्य 'वचन' हेतुलप्रतिपादकोऽव- यवः केवलान्वयीत्यर्थः, अत्र पदसत्त्वस्य च्यात्तिः प्रागिव स्वरू- पासिद्धहेतोरणं, मपक्षमत्त्वन्तु मर्वमभिधेयं प्रमेयत्वादित्यादौ सर्वस्य पक्षतादभायां प्राचीनसम्मतस्यानुपसंहारिहेतोवारणायेति ध्येयं । इदमुपलक्षणं पक्षमतः सपचासतः पक्षमात्रमतो वा विपक्षासतश्च हेतोर्वचनं केवलव्यतिरेकीति द्रष्टव्यं । दशाविशेषे वयादिसाध्यके धूमादिहेतावण्यवयित्वं स्वीकुर्वतामा- चार्याणां मतेनाह, 'यद्देति, 'अनुमितीत्यादि, अत्रीदासीनस्य धूमा- दित्यादिवाक्यस्य वारणार्थमाद्यं कारणान्त, प्रागुक्तरीत्या प्रकृतपक्षक- प्रकृतहेतुकप्रकृतमाध्यकन्यायावयवार्थक, धूमादहिमतः मधायं व- हिमान् धूमादित्यादौ प्रतिज्ञादेर्निगमनस्य च वारणय द्वितीयं का- रणान्तं, प्रकृतहेतु विशिष्टहेतुत्वविषयतावहिर्भावेन यत् साध्यविषयक तदन्यगाब्दधीकारणमिति तदर्थः, तेनायं वकिमान् वकिमामग्री- मत्त्वादयं हेतूतावान् तत्त्वेन प्रमीयमानत्वादित्याद्यन्वयिहेतौनाव्याप्तिः, अयं न धूमादशिन्योधूमात् यो यो धूमावन्निशन्यः म धूमशन्य- इत्यादावप्रतीतमाध्यान्वय-व्यतिरेकि तोरणय 'मतौतमाध्यान्वये- 93 ·७३ तावचिन्तामणी हेतुलक्षणं, कथायां धूमादित्येव प्रयोक्तव्यं न तु धूम- वत्वादिति मतुपाव्यर्थत्वात् । सामान्यवत्वे सति वाह्यकरणप्रत्यक्ष त्वादित्य- पार्थकं विभतंयुपस्थापितहेतुत्वेन सामान्यवत्त्वस्य व्यादि प्रतीतः माध्यान्वयोऽवयसहचारमा यत्र तादृमं यत्साधनं नद्दावचकमन्दाद्या हेतुविभक्तिः पदधर्मिकखार्थविशिष्टमाध्यवत्त्वबो- धस्य हेतुभूता या विभकिम्तदत्तमित्यर्थः, प्रतीतान्वयमाध्य-साधनेति पाठेऽपि साध्यपदम्य व्यत्यासेन उक्त एवार्थः । केचित्तु पहिभामग्रीमत्त्वादित्यादिहेतुसंग्रहाय 'मायाविषय- केनि माध्यविषयकवनियतावयवतावच्छेदकरूपशन्यार्थक, तथाच उदाहरणत्वावच्छिन्नस्यापि तथावादन्यच्युदाहरणवारणाय "हेतु- विभनौति प्रागुनहेतुत्वार्थकमित्याः । "श्रमतीतेत्यादि, इदमुपलक्षणं एतदेव प्रतीतसाध्य-तदभाव- सहचारकेति) विशेषणादन्वय-व्यतिरेकिइतुम्नक्षामित्यपि बोध । मनु प्रतिज्ञादिश्यवयवदादिनां मौमांमकानो मते धूमहेतम्यले तस्य पदधर्मताप्रतिपत्त्यर्थं धूमवत्त्वादिति कपश्चिन्मतपोऽस्तु प्रयोजन पचावयववादिनान्तु नार्किकार्ण उपनयादेव हेतोः परधर्मतामति- पत्तिमम्भवाम्मत्तुपोव्ययंत्वमित्यत्र इष्टापत्तिमाइ, 'कथायामिति, एतेन धूममम्बन्धपर्यवमनवेन नस्य धूमवत्त्वस्य हेतुनायां न वैयर्थ धूमवस्य (९) मोतोमयसापारकेतीति ।

·पवयवः। विभक्त्यन्तरावरुइस्यानन्वयादिति केचित्। तन्न । सतिसप्तमीबलात् सामान्यवत्त्वस्य वाप्रकरणप्रत्यक्ष- त्वस्य च सामानाधिकरण्योपस्थिती विशिष्टे हेतुत्वा- म्वयात् तथैव व्युत्पत्तेः, न यमर्थोऽस्मान्नावगम्यते इति। धूमसम्बन्धावृत्तिवेन तनिष्ठव्याप्यवच्छेदकत्वासम्भवान् अन्यथा धूमपा- गभावस्थापि इतता न स्यादिति दूषणं प्रत्युकं । नन्वेकविभत्यान्वितसामान्यवत्त्वे) विभक्त्यन्तरार्थहेतुत्वान्वये पाकासाविरहान् कथं विभिष्टहेतौ हेतुत्वान्वय इत्याशकते, 'केचित्त्वित्यादि, 'सामान्यवत्त्व इत्यस्य भब्दानित्यत्वे माध्ये इत्यादिः, 'अपार्थक' अनन्वित), नथाच निचिनानन्वयरूपापार्थकत्वमेव तस्य न बन्षयाबोधकवमित्यर्थः, विरुद्धविभक्त्यावरुद्धे विभक्तयन्तरार्थान्वय- बोधास्वीकारात् प्रक्षते सप्तम्यर्थभामानाधिकरण्यविशिष्टतौ हेतुत्वा- क्ये वाधकाभाव इत्याभयेन समाधत्ते, 'मतीति मतिपदसमभिव्या- इतमप्तमीबलादित्यर्थः, 'विशिष्ट इति सामान्यवत्त्वविभिटवाडकर- एकप्रत्यवत्व इत्यर्थः, लिङ्गस्य हेतुवामतेनेदं, अन्यथा तु लक्षणयो- पस्थिते तादृशप्रत्यक्षत्वस्य जाने हेतुत्वावयो दृष्टव्यः । मनु समि- सप्तम्याः सामानाधिकरस्यवाचिले घटे जातिमत्त्वमित्यतोऽपि घट- विभिष्टजातिमत्त्वं प्रतीयेत इत्यताइ, 'नथैव व्युत्पत्तेरिति मनि- (१) अन्वेवं विमास्यर्थावबद्ध सामान्यवत्व इति । (२) अनुचिमिति ।

·98. तत्वचिन्तामो हेतावुक्ते कथमस्य गमकत्वमित्याकाज्ञायां व्याप्ति- पक्षधर्मतयोरुपदर्शनप्राप्ती व्याप्तेः प्राथम्यात् तत्पद शनायादाहरणं तचानुमितिहेतुलिङ्गपरामर्शपरवा- अयजन्यज्ञानजनकाधाप्यत्वाभिमतवन्निष्ठनियतव्यापक- त्वाभिमतसम्बन्धवोधजनकशब्दत्वमुदाहरणत्वं । सा- पदममभिव्याहारेणैव मप्तम्याः सामानाधिकरण्ये व्युत्पन्नवादित्यर्थः, 'अयं सामानाधिकरण्यरूपः, 'अस्मात् सप्तम्याः पतिपदममभिव्या- हारात्। ननु व्यानेरिव पदधताया अपि गमकतापयिकलात् तत्प्रदर्शनाय हेत्तरमुपनय एव कथं नोपन्यम्यते इत्यत श्राह, 'कथमस्येति, 'अस्य' धूमादेः, 'गमकत्वं गमकतावच्छेदकलं, लिङ्गस्य हेतुतामते तु यथाश्रु- तमेव च्यायः। 'अस्य' लिङ्गभानस्येत्यर्थः, इति कथित् । 'प्राथम्यादिति परामार्थ प्रथमोपस्याप्यत्वादित्यर्थः, परामर्श याप्तर्विशेषणतावच्छेद- कतया पूर्वीपस्थितिनियमः पक्षधर्मतायास्तु वैशियरूपतया न विगे- पणतावच्छेदकत्वमिति न तदुपस्थितिः प्रागवणीयेत्यभिप्रायः । यनु प्राथम्यादिति प्रथमाकाझाविषयलादित्यर्थः, प्रतीतव्या- प्तिकोहेतः पने वर्तते न वेत्याकाहादर्भनादिति व्याख्यानं, तम मम्यक्, युक्त्यनभिधान व्याश्याकाक्षायाः प्राथम्ये मानाभावात् । वस्तुतः 'कथमम्य गमकत्वमित्याकाक्षायाः किंवकारावच्छिन्नस्य गमकव- मित्यर्थः, इति तादृमाकाहायां प्रथमतः परधर्मताप्रदर्शनस्य प्रमफिरेव नास्तीति ध्येयम्। 'नत्मदर्शनायेति यातिप्रदर्शनायेत्यर्थः, ·घवयवा 08१ मान्यलक्षणे साध्य-साधनसम्बन्धवाधकत्वं साध्य-साध- नाभावसम्बन्धवोधकत्वञ्च विशेपलक्षणव्यम्। न्यायावयवदृष्टान्तवचनमुदाहरणमिति तु न, ह- प्टान्तप्रयोगस्य सामयिकत्वेनासावचिकत्वात् यो यो धूमवान् सोऽग्निमानित्येव व्याप्तिप्रतीतेः । यद्यपि उदाहरणम्य न व्याप्तिः पदार्थो न वा वाक्यार्थः, तथापि उदाहरणाद्व्याप्तिग्राहकसहचारजाने जाते व्याप्तियहो मानमो भव- तौति व्याप्तितात्पर्य्यकस्वरूपव्याप्तिप्रदर्शकत्वं । यदा वौपाया व्याप्तिबोधकत्वादेव व्याप्तिमदर्शकत्वमित्यवगन्तव्यं, वौपाया व्यापकत्वं बोध्यते, तथाच स्वव्यापकौभूतसाध्यावच्छिन्नस्यैव हेतोः पक्षधर्मताज्ञानं अनुमिनितरित्याशयेनेदं, व्याप्तिपदस्य व्यापकत्वपरत्वादित्यपि वदन्ति। 'अनुमितीत्यादि, उदाहरणमदृशोदामौनवाक्यवारणाय 'जनकान्तं प्रागुफरीत्या प्रकृतन्यायावयवार्थकं, इलादिवारणाय 'याप्यत्वाभि- मतेत्यादि, व्याप्यत्वाभिमतवद्धर्मिको यः 'नियतः प्रतिनियतः प्रकृत- पचे प्रकृतमाध्यवत्वाविषयकोयापकलाभिमतस्य मम्बन्धयोधस्तजनकत्वं, अभिमतान्तदयच्चात्र धर्मदयोपलतकं, तथाच मतपत प्रशतमाध्य- वत्त्वाविषयको य एकपदार्थबद्धर्मिकस्तयापकत्वविशिष्टापरपदार्थव- सबोधस्तम्मनकवमिति तु मलिताः । एतेन यथाशुनलक्षणमिदं उपनयेऽतिव्याप्तमिति निरम्तं । न च प्रकृतपरे प्रहतमाध्याविषयक- (१) हरष्यमिति .॥

·७४२ नावचिन्तामणी नापि प्रकृतानुमितिहेतुलिङ्गपरामर्शपरवाक्यज- न्यज्ञानविषयव्याप्त्युपनायकं वचनं तन, उपनयाति- बदत्तवैयर्य, धूमवाम् धूमव्यापकवक्रिमान् पर्वतत्वादित्यादिस्यलीय- प्रतिज्ञावाक्येऽतिव्याप्तिवारकखात्, यत्पदवीमा सहकारेण व्यापकत्वा- वगाहिदोधजनकावयवत्वं ममुदितार्थः इत्यपि कवित्, 'मामान्य- लक्षणे' अन्वय-व्यतिरेकिसाधारणलक्षपो, 'माध्येत्यादि माध्ये माधनस्थ सम्बन्धी व्यापकत्वं, एवमग्रेपि, तथाच वौसालभ्यसाधनव्यापकल- बोधकावयवावं अन्वय्युदाहरणवं, धौमालभ्यसाध्याभावव्यापकस्लवो- धकावयवत्वं व्यतिरेक्युदाहरणत्वं, उपनयादेयंदाभाय वौशालायेति विशेषणमिति भावः । केचित्तु 'साध्येत्यादि, 'सम्बन्धपदं मामानाधिककण्यार्थक, तथाचान्वयव्याप्तितात्पर्यकसाथ-माधनसामानाधिकरण्यबोधकावय- वत्वं अन्वय्युदाहरणलं, व्यतिरेकव्याप्तिनात्पर्यकमाध्याभावमाधना- भावमामानाधिकरण्यबोधकावयवत्वं व्यतिरेक्युदाहरणत्वं, पक्षधर्म- तातात्पर्य्यकोपनयादेः मामानाधिकरणबोधकवेऽपि व्याप्तितात्प- र्यकत्वाभावादेव वारणमित्याजः । तन्न माधौयः, अन्वयव्याप्तिता- त्पयंकावयवत्वस्यैव सम्यक्वेनेतरांशवेयर्थात् । प्राधीममतं निरस्यति, 'न्यायत्यादि न्यायावयवले पति दृष्टान्तवचनं' यथापदार्यान्वयिस्वार्थबोधकनामोत्तरमथमान्तलं, नेमापयिनीव्यतिरेकिणच इयोदृष्टान्तयो:(१) संग्रहः, 'दृष्टान्तेति इष्टामागन्यौदाहरणेऽव्याप्तिः, 'त्येव' इत्यत (१) योगदाहरयायोरिति क.। एव, 'च्याग्नि- ·पवयवः। ७६३ व्याप्तः, अत उपनयाभिधानप्रयोजकजिन्नासाजन- कवाक्यमुदाहरणम्। एतदेवान्वयव्यतिरेकव्याप्तिविप- यत्वविशेषितं विशेषलक्षणयमित्यन्ये। अत्र च व्यभि- चारवारणाय वौसामाहुः। यत्र च सामानाधिकर- भावः । तसाध्या प्रतौतेरिति, वोपया तत्समभिव्याहताग्न्यादिपदेनैव वा अग्न्या- देरुद्दे ग्यतावच्छेदकौभूतधूमादिव्यापकलांशयोधनादिनि 'नापीत्यादि, अत्रीतरीत्या 'वाक्यान्तं प्रशतन्यायार्थक, तथाच प्रकृतन्यायजन्यज्ञानविषयीभूता या अन्वयतो व्यतिरेकतो वा व्याप्तिस्तस्याः 'उपनायक' बोधकं, यत् 'वचनं' अवयवः, 'तत्' उदाहरणमित्यर्थः, 'उपनयाभिधानेति 'उपनयस्य प्रकृतहेतुकमत- ध्यमियोपथिकव्याप्यवच्छिन्नप्रकृतलिङ्गवत्वेन पक्षबोधकवाक्यस्य, प्रयोजिका या पक्षः माध्यव्याप्यप्रक्षतहेतुमान वेत्याकारिका जिज्ञासा तस्याः 'जनक' अनुकूलं यत् 'वाक्यं' अवयवः,'तत्' उदाहरणमित्यर्थः, एतेन उपनयत्वस्य एकस्याभावे मामान्यलक्षणस्यानुपपत्तिरिति दूषणं प्रत्युकं । 'एतदेवेति माध्यान्वयध्यातिविशिष्टप्रकृतहतमत्पक्षबोधक- वाक्याभिधानप्रयोजकजिज्ञासानुकूलावयवत्वं साध्यौयव्यतिरेकच्या- तिविमिष्टप्रयतहेतमत्पक्षवोधकवाक्याभिधानप्रयोजकजिजामानुकू- लावयवत्वचाचयिनोव्यतिरेकिणव क्रमेणोदाहरणदयस्य लक्षण- मित्यर्थः, उदाहरणस्य न व्याप्यत्वमर्थः, किन्तु महचारमात्र, अन्यथा अन्वयव्याप्तेरेव गमकतया व्यतिरेकल्याप्युपन्यासेऽर्थान्तरप्रसङ्गान्, चौपितयत्पददयेन महानमत्व-तदन्यत्वादिविरुद्धरूपाभ्यामधिक- ·तत्त्वचिन्तामणौ ण्यादेव व्याप्तिस्तच न वीसा केवलान्वयिन्यभेदानुमाने च वीप्सायामपि व्यभिचारतावस्थामिति तु वयं, वौसा च यत्पदे न तु सत्यदेऽपि विरूपोपस्थितयो- रपि तत्पदेन परामर्शदुद्धिस्थवाचकत्वादिति न व्युत्प- त्तिविरोधः, यथा “यद्यत् पापं प्रतिहि जगन्नाथ रणवयोपस्थितौ अवयतोयतिरेकतश्च महचारयोरेव तादृशा- धिकरणलान्तर्भविन व्यभिचारणवानिवृत्तिद्दारा गमकतापयिक- त्वेन नदुपन्यामध्यान्तरस्यायोगात्। यो यो धूमवान् म बहि- मानित्यादौ महानभं तद्भिनञ्च धूमवत् महानमं वद्भिन्नञ्च वहि- मदित्यादिक्रमेणेवान्वयवोधादित्याचार्याणं मतमुपन्यस्यनि, 'अत्र पेति, 'यभिचारवारणय' तज्ज्ञानवारणाय इत्यर्थः, तथाच उदाहरणवमात् महानसे नदन्यस्मिंश्च सामानाधिकरण्यभानेन व्यभिचारजानाभावात् मानमोव्याप्तियह इत्यर्थः, समानविषयलेन विरोधिस्वमित्याशयः । 'आहुरित्यनेन सूचितमस्वरसबोज स्वय- मेव प्रकापयति, 'यत्र चेति, 'च' त्वर्यः, 'व्याप्तिः' व्यभिचारवि. रहः, 'न वौति स्यादिति शेषः, कुच न बोशा अहणीया इत्यतः 'केवलेति तथाचेदं प्रमेयं द्रव्याभिचं वा गगनत्वादित्यादी क्षेत्मवि माध्ययभिचारामभवात् तत्रयोदाहरणे वौमाप्रवेशव्यर्थः यादग्मीकन्तु गमकतीपयुक्तस्य व्यापकत्वस्य वोधकलेनैव तत्सार्थक, "उदाहरणेन धूमव्यापकता वहेरेवोपदयते” इति परामर्शग्रन्ये ·अवयव ७५. नम्रस्य तन्म इत्यत्र(१) । इदश्च साध्य-साधनाभयाश्र- यविकलानुपदर्शितान्वय-विपरीतोपदर्शितान्वयानुप- दर्शितव्यतिरेक-विपरीतोपदर्शितव्यतिरेकभेदादाभा- सरूपमिति । + एव स्फुटतरमभिधानादिति भावः । यत्र साधनस्थानेकमधिकरणं नचापि यो यो धूमवान् मोऽमिमानित्यादौ वौपया व्यभिचारश- शानिरसनं दुर्घट, वीप्सितयत्पदाभ्यां महानमं तनिश्च धूमवत् वहिमश्चेति बोधनेऽपि धूमवान् कथित् वयभाववानित्येवं व्यभिचारयहे बाधकाभावादित्याह, 'वौपायामपौति, समान- प्रकारकत्वेनैव विरोधित्वादिति भावः । ननु यदि वौमितयच्छन्देन विधेयधर्मस्य उद्देश्यतावच्छेदकधर्मव्यापकत्वमा प्रत्याय्यते न तु विरुद्धरूपाभ्यां अधिकरणदयं तदा पूर्ववाक्यगतयच्छब्दस्य तच्छब्द- माकाक्षयानुरोधादेकमेव तत्पदं उदाहरणस्य घटकमा तत्र वौसा विफला, अस्माकन्तु उपक्रान्ताभ्यां महानमत्व-तदन्यत्वादिवि- रुद्धरूपाभ्यामेकेन तच्छब्देन बोधयितुमशक्यत्वादेव तत्र वौसा- खौकारः, सचदुचरितेत्यादियुत्पत्तेः(२) बलवत्त्वादित्यतस्तचेष्टापति- माह, 'वीमा ऐति, प्राचां मतेऽपि वौमितयत्पदोपक्रान्ताभ्यां विरुद्ध- रूपाभ्यामेकेनैव तत्पदेन परामर्शसम्भवात् तब वौसा विफलेव तेरपि युद्धिस्ववाचकतदादिपदानिरिफयत एवं मकदुचरिनेत्यादिव्युत्पत्तेः ( यदयत् पापं प्रविनहोत्यति क.। (२) सष्टदुश्चरित' शब्द सकृदर्थ गमयतीति व्युत्पत्तरित्यर्थः । 04 ·सावचिन्तामणौ खोकर्जयवादित्यामयेनाइ, 'विरुद्धरूपेति, 'तत्पदेन एकेन, 'परा- मात्' परामर्शमग्भवात् । नकेन तत्पदेन वीसितय पदोपक्रान्ताभ्या विरुद्धरूपाभ्या युगपदोधन न दृष्टचरमतीभवभूते काय अत्र प्रमा- पायति, 'यथेति हे जगन्नाथ मे मम यद्यत्पाप तत्पतिजहि नम्रस्य नतस्य नाशय इति वाक्यार्थ । अवेद बोध्य विरुद्धरूपाभ्या प्रत्येक- पदेन प्रत्येकवोधने यत्र तात्पर्य तत्र तत्पदेऽपि वीमा मोध्या पथा "मम भूमिपास्त इत्यादि(९) थादृशोदाहरणतयोगे निग्रहम्तादृशो- दाहरणान्याह, 'इदच्चेति माध्यविकल, माधनविकल, उभयविकल, पाययविकलञ्चेति बोध्य, 'विकलगब्देन सह मर्वत्रान्वय । माध्य- विकल यथा सब्दोऽनित्योऽमूर्त्तत्वात् यद्यदमूर्त तदनित्य यथाका, (१) (२) कच्याणानां त्वमसि महसा भागन विश्वमूर्ने धूर्य नमोमय मयि म्टश धेहि देव प्रसाद । यक्ष्यत् पाप प्रविधि जगनाथ नमस्य वामे भन मद्र विवर भगवन् मुयसे मरताय । इति माणनौमाधवे भवभूति । सच्चारियो दीपमिखेव रात्री यय व्यतीयाय पतिम्बराता। नरेन्द्रमार्गा? इव प्रपेदे विवभाव स स भूमिपाल । इति रघुव कालिदास । यो या प्रिया दत कातराक्षी मासा किया नमरखो बभूव । इति माघ ।

·पवयवः। Op9 माधनविकानं यथा शब्दोऽनित्योगुणत्वात् यो यो गुणत्ववान् मो- नित्यः यथा घट इत्यच, उभयविकलं यथा शरदोऽनिव्योगुणत्वात् यथाकामं, श्राश्रयविकलं यथा स्थिरोभावोऽनित्यः कम-योगपद्याभ्यां रहितत्वात् यथा गमविषाणं कृमरोम वाजिविषाणञ्चेति, 'अनुप- दर्भितापयं यथा मन्दोऽनित्यः शतकवात् यथा घट इत्यच उदा- हरणानुम्मेखेन केवस्तदृष्टान्तमाचकथनं, विपरीतोपदर्शिताम्वयं यथा यदनियं नत कृतकं यथा घट इत्यत्र प्राक्साध्यवाचकपदोलेखेन विपरीतक्रमेण सहचारप्रतिपादनस्खले बोध्यं, 'अनुपदर्शितव्यतिरेक' पपा जीवच्छरोरं सात्मक प्राणादिमत्त्वादिति व्यतिरेकिायोगे माध्याभाव-माधनाभाववाचकपदानुम्मेखेन गोध्यं, 'विपरीतोपदर्भित- व्यतिरेक' यथा यत्प्राणादिमत्त्वरहितं तमिरात्मकं यथा घट इत्यत्र साधनाभाववाचकपदस्य प्रानिर्देशन बोध्यं । ननु विपरीताम्वयव्याधु- पदर्शनेऽपि प्रष्टतविवक्षितव्याप्यनुपदर्शनादनुपदर्भितान्वयमेव कथं खातग्व्येण तस्योपन्यामः एवं विपरीतोपदर्मितव्यतिरेकस्यापीति चेत् । न । व्याप्यन्नरोपदर्शनेन विपरोतोपदर्भितयाप्तिकं, यब कापि व्याप्तिर्न प्रदीते तदनुपदर्भितव्याप्तिकं, एवमनुपदर्भिनव्यतिरेकमिति भावः। उदाहरणभासस्तु व्याप्तियहाननुकूलतया अर्थान्तरविधया दोषः विभाजकसूचम्मचभब्देन समुच्चितो वा, खतन्त्रनिग्रहस्थानान्ये- तान्यपि यथायथं बोध्यानि । केचित्तु 'पदश्चेत्यादि, अयं धूमवान् बहेरित्यादौ माथ-साधन- योरवयव्याप्तिविकतत्वात् यो यो पहिमान् स धूमवान् इत्युदाह- रणमाभासः, अयं वाच्यः प्रमेयत्वादित्यादौ यो यो न प्रमेयः म ·तावचिन्तामगो उदाहरणानन्तरम्भवतु व्याप्तिस्तथापि व्याप्तं किं पधे वर्तते न बेत्याकाक्षायां व्याप्तस्य पक्षधर्मत्वप्रद- ग जेयः इत्युदाहरणं अनुपदर्शितमाध्य-साधनान्वयव्याप्तिकलादाभासं, पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादौ यो यो वहिमान् म धूमवानित्यु- दाहरणं वैपरीत्यक्रमेणेपदर्शितान्वयव्याप्तिकलादाभासं, अयमेतद्- घटाभिन्नः एतद्घटत्वादित्यादौ यो य एतघटत्ववान् म एतहटा- भिन्न इत्युदाहरणं अनुपदर्शितयतिरेकच्याप्तिकवादाभा, एवं तत्रैव यो य एतद्घटवाभाववान् म एतद्घटाभिन्नत्वाभाववानित्युदाहरणं विपरीतक्रमेणोपदर्शितव्यतिरेकव्याप्तिकलादाभाममित्यर्थः, दत्यच दृष्टान्तस्य उदाहरणाघटकत्वेऽपि न चतिरिति मन्तव्यम् । अतएव मकतहेतुक-प्रकृतमाध्यमियोपथिकव्याप्तिममाया अजन- फत्वमेव उदाहरणस्याभापताप्रयोजकं पञ्चविधभेदोनिस्तार) प्रपञ्चार्य- मित्यवधेयमिति याचक्रुः । 'उदाहरणेति तथाच व्याप्नोतः पक्षे वर्तते न वेत्याकाहाया ध्याप्याश्रयस्य पक्षधर्मत्वं विधीयत इत्यर्थः । वस्तुतोव्यातं किमित्यादेः पक्षः माध्यव्याप्यमहतहेतुमान वेत्याकालायां तात्पर्य तस्था एवं पार्मिकावयबोधनकोपनयनिवर्त्यवादिति थेयम् । 'अनुमिती- त्यादि प्रश्तहेतुकप्रकृतमाध्यकानुमित्यौपयिकव्याप्निविशिष्ट हेतुम- तया प्रश्नपत्योधकावयवत्वमुपनयवमित्यर्थः, यथायुते तु मान्द- परामर्गम्य व्याप्यवदभेदविषयकस्य संयोगेन परे व्याप्याप्रकार- (V एवम्बिधभेदोलिस्विति घ•।

·घवयवः। 080 शनायोपनयः, तथानुमितिकारणतीयलिङ्ग परामर्श- जनकावयवत्वमुपनयत्वमिति सामान्यलक्षणं, साध्य- व्याप्यविशिष्टपक्षवाधकावयवत्वं साध्याभावव्यापका- भावप्रतियोगिमत्पक्षवाधकावयवत्वञ्च विशेपलक्षण- इयम, उदाहरणन्त एव प्रयोग इति न वाच्यं वृती- कस्यानुमितिहेतुस्वाभावादमङ्गतः, अनुमितिकारणव्यापारसमाना- कारज्ञानजनकावयवत्वमुपनयवमित्यपि कथित् । 'सामान्यलक्षणं' अन्यय्युपनय-व्यतिरेक्युपनयसाधारणसामान्यलवणमित्यर्थः, 'माध्य- ध्यायेति माध्यान्वयव्याप्तिविमिरेत्यर्थः, 'साध्याभावेति माध्यौयव्यति- रेकच्यातिविगिटप्रकृतहेतमत्तया परबोधकावयवलमित्यर्थः । 'जर- मीमांसकमतं निरस्थति, “उदाहरणान्त एवेति उदाहरणादिचि- कस्यैव प्राभाकरादिनव्यमीमांसकानां सम्मतत्वादिति थेयं । 'बती- यलिङ्गपरामर्मस्येत्यस्य विवरणं 'व्याप्ति-पक्षधर्मतावगाहिन इति, 'अवयवान्तरात्' उपनयभित्रावयवान्तरात् । नतु मौमांसकमते व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताया ज्ञानं नानुमितिहेतरतस्सदलाभो न चतिकर इत्यत शाह, 'नदनभ्युपगमेऽपौति, 'अलाभादिति व्याप्यता- वच्छेदकरूयेण पक्षधर्मवग्रहस्थानुमितिहेत्तायाः परैरपि खौका- रादिति भावः । "हेतुवचनात्' हेववयवात्, 'को हेतरित्यस्य कुतः इत्याकाहायां तात्पर्य, अन्यथा धूमादित्युत्तरम्य धूमधर्मिकहेतु- त्वबोधाजनकन्वेन तस्य को ऐतरित्याकासानिवर्तकलानुपपत्तेः माझ्यातिरिक्तसुवर्थस्य प्रकृत्यर्थविशेष्यवनियमादिति ध्येयं । 'हेनुख- ·७५० तावधितामयौ यलिङ्गपररामर्शस्य व्याप्ति-पक्षधर्मातावगादिनाऽवयवा- न्तरादलाभात् तदनभ्युपगमेऽपि पक्षधर्माताया अला- भात् । न च हेतुवचनादेव तदवगमः, तस्य को हेतु- रित्याकाझायां महत्तत्वेन हेतुखरूपोपस्थापकस्यात- रूपेति लिङ्गनिष्टहेतुतामात्रबोधकस्येत्यर्थः, 'तत्परत्वात्' पक्षध- मखाबोधकत्वात् । न चैवं पर्वतोद्रव्यं महानसत्वादित्याद्यपि प्रयोगः स्यादिति वाच्यं । तदुत्तरपञ्चम्यर्थज्ञाप्यवान्वितसाध्यस्य विधि- करणवृत्तिसाध्यताघटकसम्बन्धेनैव पक्षधर्मिकान्वयबोधं मति माका- क्षत्वादिति भावः । गते, 'वादिवाक्यादिति हेवन्तवाक्यात्पने लिङ्गजाप्यमाध्यवत्त्वप्रतीतौ यो यज्ञाप्यसाध्यवान् र तवान् इत्यनुमानादेव पक्षस्य हेतमत्त्वावगम इत्यर्थः, 'तदर्थस्य' हेव- न्तादिवाक्यार्थस्य, 'अमिद्धत्लेन' प्रमितत्वेनानिथिततयेत्यर्थः, परेषा मते अनुमिती प्रमितसाध्याभाववत्त्वादिनिश्चयस्य विरोधित्ववप्रमि- तहेतुमत्तानिययस्यैव कारणलादिति भावः । 'अन्यथेति प्रति- ज्ञावाक्यात् पक्षम्य साध्यवत्त्वावगतो तेनैव हेतुना तनापकहेतुम- जादरण्याचेपमम्भवेन हेत्ववयवादेरपि वैयर्थापातादित्यर्थः । केचितु 'वादिवाक्यादिति, इदं पदं विशिष्टपरामर्थतात्पर्यक नत्तात्पर्य्यकतथा वादिप्रयोम्यत्वात् इत्यनुमानादेव विशिष्टपरामर्भ- लाभात् किमुपनयेनेत्यर्थः, 'तदर्थस्येति, तथाच वादिवाक्यार्थस्या- प्रामाण्य ज्ञानास्वन्दितत्वेन उभयवाद्यमितया अनापकत्वं तस्येति भावः, इति व्याचा ·थवयवः। त्परत्वात, वादिवाक्यादेवाक्षेप इतिचेत्। न। तदर्थ- स्यासिद्धत्वेनानाक्षेपकत्वात् अन्यथा प्रतिज्ञावाक्यादेव साक्षेपेऽवयवान्तरविलयात् । प्रतिपाद्यानां स्वत एव तदवगम इति चेत्, न, तेषां व्युत्पन्नाव्युत्पन्नतया सर्वच अङ्कते, 'प्रतिपाद्यानामिति प्रतिवादिनामिति शेषः, 'खत एव' भन्दं विनैव, 'तदवगमः' परस्य हेतमत्त्वावगमः, पक्ष-हेलोरुपस्थितौ प्रतिज्ञास्यस्त दव तयोविशिष्टोपनौतभानसम्भवादिति भावः । यत्र पूर्व यदवगतं तचैव तस्योपनौतभानं त्वया वाच्यं अन्यथा अन्य- थाख्यात्यापत्तेः, तथाच यस्य प्रतिवादिनः माधनवत्तया पूर्व पक्षो- नोपस्थितस्तस्य उतक्रमेण स्वतः पक्षस्य हेतमत्त्वग्रहो न सम्भवती- त्याशयेन समाधत्ते, 'तेषामिति, 'व्युत्पत्तिः' पक्षधर्मिकतम- स्वज्ञानाधीनतस्मतिः, परनये तस्या एव पक्षधर्मिकहेतमत्त्वोपनौत- भानहेतुलादिति भावः। साधनाद्युपनौतभानं प्रति माधनाधुपस्थि- तिमाचस्य हेतुत्वमिति मतेऽप्याह, 'प्रतिपादकेनेति वादिनेति शेषः, 'खव्यापारस्य' व्याप्तोतः पवे वर्तते न वेत्याकासानिवर्त्तकवाक्यस्य, "निर्वाहयितुं' मम्पादयितुमौचित्यादित्यर्थः, 'प्रतिपादयितमिति क्वचित् पाठः तच प्रापयितुमौचित्यादिव्यर्थः, 'अन्यथा' प्रतिपा- चाकाहानिवर्तकवाक्यस्य वादिनानभिधाने, 'अवयवान्तरे' हेत्वादी, "एवं प्रसङ्गः' अनभिधानप्रसङ्गः,() प्रतिज्ञोत्तरं कुतः इत्याकाहानि- वर्तकस्यापि वाक्यस्यानावग्यकत्वादिति भावः । (१) चयं प्रसरः धनभिधानप्रसः इति घ., . ।

·यूर सावचिन्तामयो तदसम्भवात् प्रतिपादकेन स्वव्यापारस्य निर्वाहयितु- मुचितत्वाञ्च अन्यथावयवान्तरोऽप्येवं प्रसङ्गादिति । उपनयानन्तरं निगमनं तच्चानुमितिहेतुलिङ्ग- परामर्शप्रयोजकशाब्दजानकारणव्याप्ति-पक्षताधीप्रयु- तसाध्यधीजनकं वाक्यम्। न च व्याप्ति-पक्षधर्म- परे तु 'प्रतिपाद्यानां' श्रोहण, 'खत एव तदवगमः' पर- प्रयुक्रतत्तदर्थयक्रपदं विनापि स्वकल्पितमब्दादतुमानादा व्याप्ति- पचधर्मत्वावगम इत्यर्थः, 'तेषामिति प्रतिपाद्यानामित्यर्थः, 'व्युत्प- बेति, तथाच ये व्युत्पना भवन्ति तान् प्रति आपातत उपनय- प्रयोगो न क्रियतां ये तु तादृणा न भवन्ति नान् प्रति अवग्नं उपनपादिप्रयोगः करणय इत्यर्थः । व्युत्पत्रं प्रत्येव उपनयः कर्तव्य दूत्याह, 'प्रतिपादकेनेति, यदि च व्युत्पन्नतया तस्य स्वत- एव तदर्यावगम इति नोपनयापेदा इति ब्रूयात्तदाप्यार, "अन्यथेति, इति प्राङ्गः । 'उपनयेति उपनयनिरूपानन्तरं निगमनं निरूप्यत इत्यर्थः, एतेनावमरमगतिः सूचितेति ध्येयं । 'अनुमितीत्यादि, निग- मनमदृशम्य उदामौनवाक्यस्य वारणाय 'कारणान्तं प्रागुक्तरीत्या प्रकृनन्यायावयवार्थक, प्रतिज्ञादिवारणाय 'व्याप्तीत्यादि, 'प्रयुकत्वं' जायलं, तथाच व्याग्नि-परधर्मताविमिष्टमहतइतधीज्ञाप्यत्वप्रकार- कप्रश्नमाध्यधीजनकपमर्थः, धूमावनिमत्यधर्मायं वह्निमान् धूमा- दित्यादौ प्रनिजादियुदासाय विभिष्टान्न, अत्र तादृशहेनुजान- ·वश्यव. ७५३ तयोश्चतुर्भिरेवावयवैः पर्याप्तेः किं तेनेति वाच्यम्। अबाधितासत्प्रतिपक्षितत्वयारला चतुर्णामप्यपर्यव- सानात् । थथाभिधानाभिधेययाव्याप्ति-पक्षधर्मताव- लिङ्गप्रतिपादनादेव पर्यवसानेनावयवान्तराणं नि- राकाङ्गत्वं विपरीतशङ्कानिहत्तेरपि तत एव लाभात् निरूपिताखएडजन्यत्वनिवेशान व्याप्तिपदवैयर्थ्य, वहिव्याप्ति पक्षध- मताविशिरधूमादहिमानयं वह्निमानित्यादिका तु प्रतिज्ञा प्रकृत-- हेतौ पचधर्मतां बोधयन्यपि न प्रकृतव्याप्तिविशिष्टपरधर्मतां वोध- यतीति न तत्राति प्रसङ्गः। वस्तुतोव्याप्ति-पक्षधर्मतापदयोवैकल्पि- कोपादानात् लक्षणहये तात्पर्य, वहिव्याप्तिविशिष्टत्यादिका तु न प्रतिज्ञा सम्प्रदायविरोधादिति तत्त्वं । 'चतुर्भिः' प्रतिज्ञाद्यैः, 'पयाप्तेः" प्राप्तः, 'अपर्यवमानादिति अनुमितिमामय्यसम्भवादित्यर्थः । 'पर्याप्तेः" ज्ञानजनकत्वात्, 'अपर्यवमानात्' अनुमित्युपधायकज्ञानाजनकत्वा- दित्यर्थः, इति कश्चित् । ननु प्रतीत्यनुपपत्ति-प्रतीतानुपपत्त्योर- भावेनावयवान्तरेण सह निगमनस्य आकाहाविरहः(५) इत्या- पकते, 'अथेति, 'अभिधानं' प्रतीतिः व्याप्ति-पक्षधर्माताविशि- टलिङ्गानुभव इति यावत्, 'अभिधेयं तथाभूतलिङ्गं, 'निराका- क्षत्वमिति तथाच चतुर्णामवयवानां व्याप्ति-पक्षधर्मतामतिपादनेन (१) अवयवान्तरार्थविशेष्यक निगमनार्थप्रकारकवोधनकतावच्छेदको भूतानुपूर्बीमत्त्वं नास्तीत्यर्थ । 95 ·०५.8 तत्त्वचिन्तामणी अन्यथा निगमनेनापि तदवारणात, न हि तत् विशेष- दर्शनमनास्त्यैव तन्निवर्तकम्। सिद्धनिर्देशतया वारय- तौति चेत् । नास्वरूपमाचाभिधानात साध्यत्वानुस्थिती तस्मादिति हेतुविभक्त्यनन्वयप्रसङ्गाचेति चेत्। न । व्या- पर्यवसानात् निगमनाकासा तेषां नास्तीत्यर्थः । ननु माध्याभाववत्प- वज्ञानमचे तादृशज्ञानसत्त्वेऽप्यनुमिनिमामय्यसम्पादनात् नसम्पत्यर्थ निगमनाकाहास्ति तेषामित्यत आह. 'विपरीतेति पदादेः साध्याभावादिमत्त्वशङ्कानिवृत्तेरपौत्यर्थः, 'तत एव' व्याप्ति-पक्षधर्म- ताविटिलिगपतिपादनादेवैत्यर्थः, 'नत एवं प्रतिज्ञाजन्यज्ञानादेव इत्यर्थ इति कश्चित्। 'निगमनेनापौति, अबाधितत्वादेरपदार्थतया निगमनेन तस्य बोधयितुमशक्यत्वादिति भावः । 'तत्' निगमनं, 'तत्रिवर्तक विपरीतगट्वानिवर्तक, शकते, 'मिद्धनिर्देशतयेति मित्वविभिष्टस्य बोधकतया निगमनं विपरीतमका वारयतौत्यर्थः । मिट्टलमत्र प्रमाणमिद्धत्वं वा, हेतु विभक्रिमाकाइवरूपस्य माध्य- स्थाभाववत्वं वा, हेतजिज्ञामाविरोधिबोधविषयत्वं वा प्रधमे 'खरूपमाचेति अयं नमाहिमानित्यादौ वयादिपदेन वया- दिस्वरूपमात्रस्याभिधानादित्यर्थः । द्वितीये 'माध्यत्वेति वयादौ हेतुविभक्तिमाकाइवस्थानुपस्थितौ तस्मादित्यादिहेतुविभत्त्यर्थस्य अयादावन'षयप्रमादित्यर्थः। गाब्दवोधमाचं प्रत्येवाकाहाधियः कारपालादिति भावः। 'तदभावेति तयोर्वाधितत्व-सन्प्रतिपति- सलयोः भाववोधन प्रत्यर्थः, 'मौहितानि हात्' अनुमिति- । , ·दापया। प्तिपक्षधर्माताजानेऽपि बाध-सत्प्रतिपक्षाबुद्धः साध्यजा- नानुत्पत्तिदर्शनात् तदभावावोधने समौहितानिधी- हात्। श्रथ बाधादिविरहस्य प्रयोजकत्वं न तु तदो- यस्य मानाभावादसिडेय इति किमयं वाधादिविरहो- रूपफनानिमाहान. अब पवादः माध्यादिमत्वम्य उपनयान्तेः चतु- मिरेव मिद्धत्वात् पुननिंगमनेन सदभिधानम्न "मिद्धे मत्यारम्मो- गियमाय" इसियुत्पत्तियलेनायाधितत्यामाप्रनिपचितलयोधकवं, म र योधी पदि गारदादा निगमनम्यतच्छादन व्याप्ति-पक्षधर्म- नाविशिष्ट वायाधितलामप्रतिपधितलविशिऐपि देतो सत्या निदलक्षणया वा सम्पादनीयः इतरपा तादृगताम्दीपस्या- पितेन च्याप्तिविगिएपदधर्मत्वेन हेतुनेवायाधितत्वामरमतिपतितल- पोरामुमानिकोपोधः प्रकृन तो द्रष्टव्यः, 'पाधादिविरहस्येति माधा- दिनिययाभावयेत्यर्थः, 'तयोधस्य' याधायभाववत्त्वयोधस्य । प्रथाश्य- थाधन विधानमेव माममत श्राह, 'अमिद्धेयेति अघयाद्यनुविधा- मामिद्धेोत्यर्थः, 'यदवगमे यधिथये, तथाचानुमितिबांधाभाव- भानन्या माधनिययप्रतियध्यवादित्यनुमानमेव अयाधितवादि- भामस्य हेतुतायो मानमिति भावः। ननु बाधः पर्वते वयभाव- रूपः नदभावोवभिः पर्वते तज्ञानम्य पर्वतोवहिमान् इति मिद्यात्मकस्य मत्त्वे कथं नतोऽनुमितिः। न च बाधाभावस्य वहिरूपस्य वन्यभावाभावत्वेन जानं कारणं तन न मिद्यात्मक एवं वन्यभाववत्वप्रकारकममाविशेष्यत्वज्ञानं प्रतिबन्धकं तादृमविशेष्यला- ·५६ तत्वचिन्तामो वोधनीय इति चेत्। न । यदवगमे सति यन्न भवति तत्तदभावजानसाध्यमिति व्याप्तेः । न चानन्ययः,तस्मा- दित्यन्वयबलादेव हेत्वनाकाशितत्वलक्षणसिदत्वज्ञानात् न त्वन्वयात् प्राक्। इह केचित् यथा तस्मादिति सर्व- भावजान इतः तच्च निगमनमाध्यं सिद्धनात्मकमिति वाच्यं । तम्य कारणले भानाभावात् खोयम्यले व्यभिचाराच इति चेत् । न । यहवगमे यव भवति तत्तदभावज्ञाने मत्येव मम्भवतीति प्रयोत- तात्पर्य्यात्, नयाच यज्ञानं यत्मनिवन्धकं तदभावज्ञाने नज्ज्ञान- प्रतिरोधेन तदवानं भवतीति तम्य कारणले मानाभावात्, निग- मनादेन बाधविरही यदा पोयते तदा प्रतिवन्धकबाधज्ञानाभावे अनुमितिरविकचैव स्यात् इति, इत्यञ्च बाधज्ञानप्रतिवन्धकद्वारा वाधाभावज्ञानस्य प्रयोजकत्वं न तम्य कारणल अग्रेच माध्यमित्यस्य प्रयोज्यत्वमया बोध्य इति रमणीयं उतावाधितबज्ञानमन्वय- यतिरेकाभ्यां स्वायांतिरिकसले हेतुम्तच्च निगमनाद्भवतीति यथा- श्रुतग्रन्थ एवं माधुरित्यपि कश्चित् । तीयमागहते, 'न चेति जिजासाविरोधिोधविषयत्वरूपम्य सिद्धवम्यापदार्थविन माध्यांश तदमयायोग इत्यर्थः, उतरूपं सिद्धत्व न निगमनेन वाध्यते किन्तु ततः भारव्याप्यादिविभिष्टनिगमाप्यत्वपतीनी तेनैव इतना प्रकृत-- माध्यम्य निरुक्रमिद्धवमनुमोयते सत्याशयेन परिहरति, 'नमादि- (0 विमावनीयमिति | ·पाया। ०५० नामा हेतः परामर्शः पूर्वोक्ताओपपलाभाय तथा साध्यांशस्थापि तथेति सर्वनाम्ना सिधस्थल इव विरा- धादिवारणाय युक्त प्रत्याहुः । तन्न । तथेति स्वरूपे प्रकारे सादृश्ये वा, श्राद्ये तथाचायमिति प्रक्रमात् रयन्वययनादिनि, 'हेवगाकारिता' इलाकाहाविरोधिविषयवं, "प्राक्' अनुत्तर पदव निगमनात् मिद्धत्वशानं भवतीत्यमि- मायेपा। देवघययोधानन्तरं मानमिद्धत्यजानं भवति म तु नम्मानपदार्थभाने सन्माक्काने या इत्यागन परिहरति, 'तमा- दिति कयिन्। तमात्ततिनिगमगाफार थे पदन्ति तन्मतं दूपयितुमुप- न्यन्यति, '२४ केपिदिनि पूा प्याप्ति-परधर्मनात्मक पद्धेतोर- मेषरूपं तमाभायेत्यर्थः, 'मिद्धम्यल वेति पैचः पचत्ययमपि तथे- प्यादिलोकप्रमिद्धम्मल वेत्यर्थ, 1 "मिद्ध' पदादि, तथाच वहि- ध्याप्यधमवानयमित्यत्र घथा दमादिप्रमिद्धपदस्योपस्थापनं तददि- हापीरयन्ये । 'विरोधादीति अयं तस्मादमिमानित्युतौ हि परे माधनीयस्या) माध्यववस्यालाभेन उपमंहारविरोधः माध्यवदभेद- माश्या अर्थान्तारम स्याम् अतस्तदारणाय 'माध्यां स्थापि तथेति सर्वनामा युमः परामर्श इत्यचयः, 'स्वरूप इति मादृशपदान्तर- प्रयुगप्रकानाखरूप दरयर्थ', 'प्रकार रति अव्यवहितपूर्वयुद्धेविगेष्यत्वं मति प्रकार इत्यर्थः, तथामत्येवाग्रिमपन्यसङ्गतेरिति धेयं । (१) बोधमोगम्यति का।

·०५७ तत्वचिन्तामगै तथेति हेतुमानित्यर्थः स्यात् तथाचानन्वयः, न हि हेतुमत्वादेव हेतुमत्वमित्यन्वितं, न द्वितीयः, सामा- न्ये न पक्षस्यापि अन्वयव्याप्ती प्रवेशात् तत्प्रकारान्वय- स्तवेत्वनन्दयात, अतएव न तृतीयोऽपि, अभेदानु- 'मादृम्नति अव्यवहितपूर्वबुद्धिविमेय्यमा सादृम्य इत्यर्थ,, 'न हौति, अभेदेनोद्देश्यविधेयभावयेव जाण-जापकभावस्याप्यव्युत्पवत्वात् धूमो धूम इतिवत् धूमा मवान् इति शादधियोऽपि अमत्त्वादित्य भिमानः । वस्तुतः 'अनन्वय इत्यम्य उपनयार्थ निगमनार्थस्याप्य- मन्वयममा इत्यर्थः, "हेतुमत्त्वादित्यम्य अन्नोपे पञ्चम्या हेतमत्त्वं धर्मितावच्छेदकीकत्येत्यर्थकवान् दण्डवान् रकदण्डवान् इत्यवेव माध्यव्याप्य हेतुमान् परः हेतुजाप्यहेतमान् इत्यन्वयेऽपि उद्देग्न- तावच्छेदक-विधेययोरक्येन निराकामस्वीकारादिति ध्येयं । 'मामान्येन' माधनाधिकरणवादिना, 'नप्रकारेति निगमनप्रका- रोभूतण्य नम्मादित्यम्य, 'अन्वयः, 'तत्रैव' पर एव, 'दत्यनम्बयान' अयोग्यत्वादित्यर्थः, पक्षप्य सिकायापकत्वेन नजमाप्यत्ववाधादिति भावः । 'अभेदानुमाने ऐति, 'घ: केवनाबपिनोत्यनन्तरं योव्यः, नपाच पर्वतः पर्वतामित्रः पर्वतबाटित्यादौ पर्वतमादृग्यस्य पर्वत- मायापकायेन पर्वतयाजाप्यतया सेवनाधिपदके च प्रमेयं वहि- मधमादित्यादौ पदोभूतम्य प्रमेयमय मादृग्नम्याप्रमिधा नभधम्मले मम्मान नषेति निगमनेन सिमायतविमिटम्य पक्षमाइग्माण बोधयितुमायादित्यर्थः, पक्षमाग्रस्य नद्रेदगर्भवादिति भावः ।

·छावयव.। Ge माने चान्वयिनि तस्मात्तथेति सादृश्याभावात् बह- नाञ्च प्रक्रमे विशेष्यानन्वयात्, वादिवाक्ये च योग्यता- न्वयातिप्रसङ्गात् तस्मादिन्यत्र तु विभक्त्यानन्वयादेव अन्ये तु 'मामान्येन' व्याप्यन्तर्निविष्टमामानाधिकरण्यघटक- लेनेत्यर्थः, 'श्रत एव' व्याप्यन्तर्निविष्टसामानाधिकरण्यघटकतया पक्षस्योपस्थापनादेवेत्यर्थः, 'अभेदानुमाने चावयिनीति, विशेषण- विशेय्यभावेनान्वयात् घटोद्रष्याभिन्नः द्रव्यत्वादित्यादिस्यलोपसंग्रहः अन्वयिनीत्युपादानाच पक्षाघटितव्यतिरेकव्याप्तिवारणं यतिरे- कव्याप्तिबोधकोपनयस्यपदार्थपरामर्शकतत्पदेन पक्षपरामर्शसम्भवा- दिति व्याचक्रुः। मनु तथापदं बुद्धिस्यत्वेनेव वझिं बोधयिय्यतीति नत्रैव तम्मा- दित्यस्यान्वयोमविध्यतीत्यत आह, 'वहनाञ्चेति, 'प्रक्रमे' बुद्धिस्यत्वे, "विशेष्येति साध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्ने तस्मादित्यस्य अन्वयायो- गादित्यर्थः । ननु साध्यवद्भिन्ने बुद्धिस्य लिङ्गज्ञाप्यचस्य बाधादेव प्रकृतसाध्ये तस्मादित्यस्यान्वयोभवितेत्यत श्राह, 'वादिवाको चेति, 'अतिप्रसङ्गादिति इदं खेहवत् गुणदित्यपि प्रयोगापातादित्यर्थः, खेहस्य जलान्यत्तिगुणज्ञाप्यत्वबाधकवहादेव जलान्यावृत्तिगुणज्ञा- प्यत्वमादाय तादृशवाक्यस्य प्रामाणसम्भवादिति भावः। नयामब्दस्य पूर्वप्रक्रान्तपरत्वेन माय एव तादृशि तस्मादित्यस्या- श्वयोभवितेत्यत-श्राह, 'वइनाञ्चेति, 'विमेय्येति साध्यस्यैव व्याया- यद्दा ननु ·सावचिन्तामो नियमः तस्मादनित्य इत्यभिधाने विशिष्य सिद्धताव- गम्यते पूर्व साध्यतयोक्तस्य समर्थ हेतुसम्बन्धेन पुन- रुत्कीर्तनात् अन्यथा तयात् । संशय-प्रयोजनादय- त्ववयवलक्षणाभावादेव नावयवाः किन्तु न्यायाङ्ग. देरपि प्रकान्तवेन तत्रापि तम्मादित्यम्यान्वयप्रमादित्यर्थः । ननु व्याप्ट्यादौ लिङ्गजाप्यत्वम्य बाधादेव तत्र तम्मादित्यस्यान्वयो न भविश्यतीत्यत पाइ, 'वादिवाक्ये चेति, 'चः' अध्यर्थे, तथाच वादिवाक्ये योग्यतयाम्बयेऽप्यतिप्रमगात् पूर्वप्रक्रान्ने व्याप्निघटक- मनियोगिलादौ तस्मादित्यम्यान्वयप्रसङ्गादित्यर्थः, प्रतियोगित्वा- देरपि लिङ्गजाप्यत्वमम्भवादिति भावः । यद्यपि पूर्वपस्थितं माथ- मेव विशेषतस्तथाशब्देन परामृष्टमित्युक्तौ न कश्चिद्दोषः, तथापि सादृग्नादिमकम्य तस्य वहिन्वादिप्रकारेण वोधकतायामाधुनिक- लक्षणापत्तेर्नेष प्रकारोयुत इति ध्येयं । ननु नयाशब्दम्येव तच्छ- ब्दस्यापि पूर्वापम्पिनयावद्दम्नुपरामर्थकत्वसम्भवेन तस्मादित्यतोऽपि कुनः माधनजाप्यत्वयैवावगतिरित्यत आइ, 'नमादित्यति, लन्मतेऽपि उपम्यिवपदादिनाप्यवम्य प्रशतमाये बाधादेव तबी- पम्बितनिङ्गमावपरामर्शवत्व तत्पदम्येति भावः । ननु तथागदान बुद्धिम्यत्वेन माथम्योपस्थितौ तत्र विशिष्टहेतुजाप्यत्वम्यामये कोदोप इत्यत आह, 'नमादनित्य इत्यभिधाने चेति, 'चः' इतो, "विभिप्य' माध्यतावच्छेदकरूपेण, 'मिद्धता' हेवनाकाक्षितत्वं, अव- गते प्रकारमाह, 'पूर्वमिति, 'ममर्थः' व्याप्ति-पतधमताविमिष्टी , ·शक्यव। तयोपयुज्यन्तइति नाधिक्य, कण्टकाद्वारस्य च न सार्व- विकत्वं समयविशेषोपयोगित्वादिति । इति श्रीमहङ्गेशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणी अनुमानाख्य-द्वितीयखण्डे अवयवनिरूपणं । : प्रथ ननु हेतुः तज्ज्ञाप्यत्वेनेत्यर्थः, तथाच वहिहत्वनाकाशितः खव्याश्या- दिविशिष्टधूमचाप्यत्वात्नादृशज्ञाप्यतयोपस्थितत्वादेत्यादिकमेण वह्नि- वाद्यवच्छिन्नस्य मिद्धभाव इत्यर्थमेव बुद्धिस्यत्वेन माध्यस्य पराम- कवं तथाशब्दस्य नोचितमिति भावः । मास्तु सिद्धवस्य विशिय्यानवगमः ततः किमत अाह, 'अन्यथेति तस्य निगमनस्य वैयादित्यर्थः । माध्यसंशयप्रयोननहेत्वाकाङ्क्षादीनामपि अवयवत्वात् तेषामपि विभागोयुक्त इत्यवयवानां पञ्चताभिधा- नममङ्गतमत आह, 'संशयेति, 'प्रयोजन' तत्त्वनिर्णयः, 'लक्षणेति, वाकावगर्भस्यावयवत्वस्य तचासत्त्वादिति भावः । 'उपयुज्यन्त इति प्रयोजनस्थापि खगोचरेच्छादारैव न्यायोपयो गित्वं, तत्त्ववुभुसैवाच प्रयोजनपदार्थः, 'कण्टकोद्धारस्येति को वजिमान् कुतो धूमात् कथमस्य गमकत्वमित्यादिप्रभव्यञ्जककिम्पदस्तोमस्येत्यर्थः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागीमविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्य-द्वितीयखण्डरहस्ये अवयवरहस्यं । 96 ·अथ हेत्वाभासनिरूपणं । अथ हेत्वाभासास्तत्वनिर्णय-विजयप्रयोजकत्वान्त्रि- रुप्यन्ते। अथ इवाभासरहस्य । न्याय-तदवयवान् निरुप्य प्रमगमगत्या हेत्वाभा निरूपयितुं मिथ्यावधानाय भतिजानौते,(१) 'अथेति न्याय-तदवयवयोर्निरूप- ·हेत्वाभासा तचानुमितिकारणीभूताभावप्रतियोगियथार्थज्ञान- विषयत्वं, यदिपयत्वेन लिङ्गज्ञानस्यानुमितिप्रतिवन्ध- णानन्तरमित्यर्थः, "हेत्वाभासाः श्राभासौभूता हेतवो दुष्टहेतव- इति यावत्, हेतुवदाभासन्त इति व्युत्पत्तेः, न तु हेतोराभामा- दोषविशेषाः 'ते चेत्यादिना हेतुविभागानुपपत्तेः । निरूपणप्रयो- जनं दर्शयति, 'तत्त्वनिर्णयेति, अवास्तवकोटिनिश्चायकहेतौ दुष्ट- वज्ञाने वास्तवकोटिनिश्चयो भवतीति तत्त्वनिर्णयप्रयोजकत्वमिति भावः । स्वार्थ-वादयोरुक्ला जल्प-वितण्डयोराह,(९) 'विजयेति, तदिदं) उद्भावनद्वारा, परोक्तहेतौ दुष्टत्वोद्भावने तस्य निग्र- हादिति भावः । एवञ्च तत्वनिर्णयादिलक्षणेकका-नुकूलव- मपि प्रशते सङ्गतिः सम्भवति, यथा हि खौयमन्यायप्रयोगे तत्त्वनिर्णयोविजयश्च तथा परकीयहेतौ दुटलोद्भावनेऽपि तत्व- निर्णयौविजयोति बोध्यं । हेत्वाभामरूपदोषवत्त्वं दुटवमिति दुष्टहेतुलक्षणं स्फुटमेवेति तदुपेक्ष्य तद्घटकमेव दोषं लक्षयनि, 'तति, 'त' निरूपणे, इदं लाभासत्वं हेतुदोषत्वमित्यन्वयि, . (१) स्वमतव्यवस्थापन खार्थ, तत्त्वबुभयोः कथा वादा, बालकोटि- कनिश्चयपूर्वकपरमनिराकरणं जल्पः, परमतनिराकरणमान वितण्डा यतरवोक्तं । "खपक्षस्थापनाहोना विजिगौयोः कथा तु या। सा वितण्डेति विज्ञेया वादिनिग्रहकारिणी" इति । (२) तस्य विषयप्रयोजकलमर्थः ।

·६ बत्त्यधिन्तामगो कत्वं, जायमानं सदनुमितिप्रतिबन्धकं यत् तत्त्वं वा हेत्वाभासत्वं । दशाविशेपे हेत्वारेवासाधारण-सत्य- विषयत्व सप्तम्यर्थ', 'अनुमितीनि अनुमितिमनियन्धकययार्थज्ञा- नविषयत्वमित्यर्थ, भवति च माध्याभाववान् पक्ष साध्यामा- वयाप्यवान् पक्ष इति ज्ञाने चानुमितिप्रतिवन्ध इनि साध्याभा- ववत्पतरूपस्य बाधस्य साध्याभावव्याप्यवत्यक्षरूपस्य सत्प्रतिपचस्य इलाभासत्व, पर्वतो वयभाववान् पर्वतो वन्यभावव्याप्यवान् इति भ्रमादप्यनुमितिप्रतिवन्धात्तद्दिषयत्वमादाय सद्धेतावविव्याप्तिवार- गाय 'यथार्थति, यथार्थवञ्च सर्वाशे भ्रमभिन्नल) तेनाशिकय- थार्थवमादाय न तद्दोपवादवत्स्य । न च माध्याभाववत्ति- माधनादिरूपे व्यभिचारादावव्याप्ति तम्य व्याप्यादिशानाभावेना- न्यथामिद्धतया अनुमित्यप्रतिवन्धकवादिति वाच्य। अनुमितिपदस्य साध्यव्याप्यहेतुमान् पच माध्यवानि समूहालम्बनानुमितिपर- वादिति भाव । केचित्तु दुष्टहेतोरेव दद लक्षण । न चैव वाधितादावव्याप्ति (ए) (१) समसामान्यभिन्नत्वमिति ग । (२) सानधिकरणात्तित्व सनियविधातानिरूपिनलोमयसम्बन्धेन ख- दिपियविधीयत्वानिरूपकत्व, ईश्वरज्ञानातिविधयवावदन्यत्व वा धम सामान्यमिन्नत्य सपश्चात्र साध्यामावादियर। (३) दो बडिमान् धूमादियादिस्यते वाधितधूमहतो स्वरूपासिद्धि. मादाय पक्षयगममसम्भवेन उत्पत्तिकालीनो घटोगन्धवान एधिबीखादि. न्यायमोबाधस्यने हेतापयामिय्या।

·हेलामाता। ७६५ तिपक्षयाराभासत्वात्तदुद्धेरप्यनुमितिप्रतिबन्धकत्वम् । यद्यपि बाध-सत्प्रतिपक्षयोः प्रत्यक्ष-शाब्दज्ञानप्रतिबन्ध- कत्वान्न लिङ्गाभासत्वं तथापि ज्ञायमानस्याभासस्यात्र लक्षणं । तत्र हेवन्तभावेनाप्रतिबन्धकवादिति वाच्यं । . यथाकथञ्चित् समूहालम्वनज्ञानविषयत्वमादायैव() तत्र लक्षणममन्वयात् । चैवमनुमितिप्रतिबन्धकसमूहालम्बनबाधादिधमविषयत्वमादाय सद्धे- तावप्यतिप्रसङ्ग इति वाच्यं । भ्रमभिन्नत्वरूपयथार्थत्वस्य विशेषण- त्वेनैव तद्दाराणात् । न च तथापि हृदो वहिमान् इत्यनुमिति- प्रतिबन्धक-भ्रमभिन्न-दोवयभाववान् धूमाभाववांश्चेतिसमूहाल- म्पनज्ञानविषयत्वमादाय पर्वतो वञ्जिमान् धूमादित्यादौ धूमा- दावतिव्याप्तिरिति वाच्यं । श्रनुमितिपदस्य विशिष्ट प्रकृतमाध्य- व्याप्यप्रकृतहतमान् प्रक्षतसाध्यवांश्च प्रकृतपन इत्यनुमितिव्यनिपर- वावग्यकत्वात्, तथाच तत्साध्यव्याप्यतखेतमान् तत्साध्यवांश्च तत्पक्ष- इत्यनुमितिव्यक्तिप्रतिवन्धकभ्रमभिन्न जानविषयस्तद्धेतुः तस्मिन् पचे तस्मिन् साध्ये दुए इति विशिय्य लक्षणस्य पर्यवसन्नतया न कोऽपि दोषः, धूमव्याप्यवकिमान् धूमवांश्च पर्वत इत्यनुमितिप्रतियन्धक- व्यभिचारादिज्ञानविषयस्य धूमस्य पर्वते पक्षे धूमे साध्ये दुरात्वाभा- वात् दितीयतद्धेतपदं, प्रतिवन्धकता च ग्राह्याभाव-ताप्यादि- (९) वामावमान् दो धूमच इति समूशलम्बगज्ञानविषयत्वमादा. वेत्यर्थः ।

·तत्त्वचिन्तामयो । मुद्रया ग्रामा) तेन तादृशानुमितिप्रतिवन्धकममूहालम्वनमिद्धि- विषये मद्धेतौ नातिनमग इति प्राडः । नदमत् । अस्य दुष्टहेती- लंदण्वे दोपाययम्य दुष्टपदार्थवाभावात् दुटपदम्य पारिभाषि- कवापत्तेः । न च पारिभाषिकत्वमिष्टमेवेति वायं । तथामति तत्तद्धेतुत्वं तत्तत्पचे तत्तत्साधे दुरत्वमित्यस्यैव सम्यक्त्वेन विषया- न्तविशेषणवैयापत्तेरिति दिक् । नविदं व्यभिचारादिधटकमाध्यादावतियाप्तं तम्यापि ताम- प्रतिबन्धकयभिचारादिज्ञानविषयत्वात् मिद्धेरनुमितिप्रतिवन्धक- सया माध्यवत्पचे चातिव्याप्तिः । न च यादृपविशिष्टविषयकलं तादृमानुमितिप्रतिवन्धकतानतिरिकावृत्ति तादृशविशिरलं हेला- भामत्वं ) भवति च माध्याभावविशिष्टपन-माध्याभाववत्तिखवि- गिष्टमाधनादिविषयकवं तथेति वाच्यं । 'यथार्थत्यम्य वैयर्यप्रस- छात् । भमविषयविष्टस्याप्रमिद्धत्वादित्यरुचेर्ययार्थत्वविशेषणं परि- त्यन्य स्वशान्तरमाइ, 'यदिपयलेनैति, "लिङ्गजानम्येत्यच लिङ्ग- (१) याच दपक्षक बक्षिसाध्या धूमहेतुक्रस्यले बहियाप्यधूमखा. वच्छिन्नप्रकारतानि पितहदलावचिनविशेष्यताकत्वे मति वहिवावच्छि- अविधेयतानिरूपितहदत्वावछिन्न विशेष्य काम मितिनिएप्रतिवध्यतानिरू- पितक्षाध्यतत्त्वनिश्चयत्वानच्छिद्रप्रतिबन्धकनाश्रय धानविषय तक्षेतुन्तस्मिन् पक्षे सम्मिन् साध्ये तमिमन् तो दुए इति रीत्या सर्वत्र विशिष्य लद वायम्। (९) धनुमितिपतिबन्धकलामावदिच्छाकामीमसिहौवादमविषयता কামাল হেৰঘর তানিয়াদিলি শাহ।

·हेयभाया। तथाच मविवतितं बाधादिज्ञानस्य लिङ्गाविषयकत्वात् व्यर्थलाञ्च(१) । 'अनुमितिपदच्च माध्ययाप्यहेतुमान् पक्षः साध्यवान् इत्यनुमितिपरं, अन्यथोक्तरूपेण व्यभिचारादावव्याप्तिः । यविषयकवेन ज्ञानस्य धूमव्याप्यवहिमान् पर्वतो धूमवान् इत्यनुमितिप्रति- बन्धकलं स पर्वतत्वरूपेण पचतायां धूमवरूपेण साध्यतायां वहिवरूपेण हेतुनायां दोष इति प्रातिस्निकरूपेणैव लक्षणं अन्यथा साध्यादेरननुगमेन एकतरोपादानेऽन्यत्राव्याश्यापत्तेः पर्व- तोवहिमान् धूमादित्यादावपि पर्वतादौ काञ्चनमयत्वाभावादे- दोषत्वापत्तेश्च (२) तज्ज्ञागस्यापि काञ्चनमयः पर्वतो वकिमान् धूमा- दित्यनुमितिप्रतिबन्धकत्वात् । नन्विदमपि पच-साध्यादावतिव्याप्तं तस्याप्यवच्छेदककोटिप्रविष्टत्वात् । न च यत् विषयतासम्बन्धेनानु- मितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकतायाः पर्याप्यधिकरणं तत्त्वमर्थ इति (१) ननु ज्ञानांशे थनाहायंत्व-निश्चयत्वनिवेशापेक्षया लिङ्गत्वनिवेशे लाघवं लिहाज्ञानं लिहाज्ञानमिति व्युत्पत्त्या लिङ्गज्ञानपदस्य धनुमिति- परत्वात् । न च नैयायिकमते लिङ्गजन्यत्वाप्रसिद्धिः लिङ्गज्ञानस्यैवानु- मितिजनकत्वादिति वाचं। लिङ्गादित्यत्र पञ्चम्यर्थः प्रयोज्यत्वं तेन लिङ्गप्रयोज्य ज्ञानलामः तच्चानुमित्यात्मकमेव, प्रयोज्यत्वञ्च सज्ञानजन्यत्वं इति चेत्, न, लिङ्गशागपदेन लिङ्गज्ञानजन्यज्ञानं नाच्यते इत्यनुभवात् लिङ्गत्वमविवक्षितमित्युक्त । यद्दा लिङ्गज्ञानपदस्यानुमितिपरत्वे यद्दोष- विशेषस्यानुमितिः कदाचिदपि न जाता तप्रायाप्तिः अतः लिङ्गत्वनिवेशे लाघवमकिश्चित्करमिति ध्येयम् । (२) यत्त्व-तत्त्वयोरिव यत्किञ्चित्त्वस्याप्यनुगतत्वमित्यभिप्रायेण यत्किञ्चि- त्पक्षक-यत्कित्मिाध्यकानमित्यभिधाने दोषमा, पर्वतेत्यादि ।

·०६८ तत्त्वचिन्तामणो वाच्य । तथा मति माध्याभाववत्पदादेरप्यदोषलापत्ते, न हि भायाभाववत्पचादिविषयकनिश्शयत्वेनानुमिनिमनिवन्धकत्व, विभि- एस्थानतिरिकतया केवलपचादिविषयक ज्ञानादेरपि प्रतिबन्धक- वापत्ते । यदिशेयक यत्प्रकारकनिश्चयत्वेनानुमितिप्रतिवन्धकता नदिभिरतत्र दोपख भवति च पक्षविशेय्यक-माध्याभावप्रकारक- निश्चयत्वेन साधनविधेय्यक साध्याभावववत्तित्वप्रकारकनिश्चयत्वा- दिना च प्रतिवन्धकतेति माध्याभावयत्पच माध्यामावबत्तिम्म- धनादिापति चेत् । न । प्रतिवन्धकता हि न पक्षविय्यक- साध्याभावमकारकनिश्चयत्वेन प्रमेयवान् पक्ष इति ज्ञानेऽपि प्रति- वा माध्याभाववरूपेण साध्याभावप्रकारकनिश्चयत्वेन पचे माध्यप्रतियोगिकत्वेन घटाभावाद्यवगाहिधमम्य माध्याभावल- रूपेण घटाद्यवगादिभ्रमस्य चाप्रतिवन्धकत्वापत्ते', किन्तु अभा- वत्वरूपेण यत्किञ्चिदस्तुनि माध्यप्रकारक पक्षे चाभावत्वरूपेण यत्किञ्चिदस्तप्रकारकोयोनिथय तत्वेन तथात्व । माध्याभाववान अभाववाय पद इति ममूहालम्बनज्ञानादपि प्रतिवन्धापत्तिरिति विलक्षणविषयताकनादृशनिश्चय लेन प्रतिवन्धकत्वादिति । अाइ यविषयत्वेनेत्यवानतिरिक- दृत्तिवाप्यमवच्छेदकत्व हतीयार्थी न तु म्वरूपमपन्धविशेष, पद- माध्यादिविषयलञ्च न तथेति नातिम्मन, साध्याभावविशिष्टपता- बधापत्ते , न . न चैवमपि वाच्या (१) परस्परनिरूप्य निरूपमापनविषयतामालिनिययवे ने ।

·हेवामासाः। दिविषयकत्वन्तु तथेति तेषां दोषत्वं । अथ तथापि हृदविशे- य्यकत्वावच्छिन्नवयभावत्वविशिष्टवनयभावनिरूपितप्रकारिताव्यतः व- न्यभावप्रकारकत्वावच्छिन्न दबविशिष्टदनिरूपितवियिताव्यक्तेश्व "हृदोवहिमान् इत्यनुमितिप्रतिवन्धकतानतिरिक्तत्तितया केवल- वयभावत्वविशिष्टवाभावे केवलहूदत्वविशिष्टहूदे चातिव्याप्ति- दुवारा । न च केवलवड्यभावादिलक्ष्य एव, तन्मात्रे हेत्वाभामव्य- वहाराभावेन साध्याभाववत्पदादेरेव तथात्वात् तन्मात्रस्य दोषत्वे पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादेरपि दुष्टलापत्तेः येन केनचित् सम्बन्धेन दोपवत एव दुष्टत्वादिति चेत् । न । यदिपयितामामान्य नादृशानुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति तत्वस्य विवक्षितत्वात केवलवनयभावत्वविशिष्टवड्यभावादिविषयितामामान्यन्तु तद्विषयत्वस्य वहिर्नास्तीत्युच्छृङ्खलज्ञानेऽपि सत्वात् । विमिष्टस्यानतिरिक्ततया केवलहुदादिविषयकज्ञाने प्रमेयवान् प्रमेयमित्यादिज्ञाने च वयभावादिविशिष्ट दादिविषयकत्वम- वादसम्भव इति वाच्यं । यविषयित्वपदस्य यादृविशिष्टविषयित्व- परवात, विशिष्टविषयित्वञ्च विशिष्टनिरूपितं विषयित्वं तस्य च विलक्षणस्य बङ्गाभाववान् इद इत्यादिप्रमात्मकज्ञान एव मत्त्वेन केवलहूदादिविषयकज्ञाने अभावात) अतएव मिद्धिविषयीभूत- (९) एकत्र इमिति रोन्या दत्वं भावञ्चावगाहमानं मनभाववक्षः इदविषयकं यत् ज्ञानं तम विलक्षणविषयताकं घमावत्वावच्छिमायो- गिताकत्वविशिटप्रतियोगित्वसंसर्गवच्छिन्न-पत्विावछिन्नवाहिनिसावच्छेद- कतानिरूपितं यत् इदलावछिन्नानुयोमितारवदिशियसरूपसम्बन्धाद- 97 ·वावचिन्तामयी साध्यवत्पनेपि नातिव्याप्तिः यद्विषयकवस्य मिपाधयिषाकालीन- सानिययेऽपि सत्त्वेन प्रतिवन्धकतातिरिझवृत्तिलात्, नयावत- प्रतिवन्धकताया विवदणादा) यादृविभिष्टविषयित्वञ्चाव्याप्यत्ति- बजानानास्कन्दिताग्टहीताप्रामाश्यक नियनिष्ठत्वेन विशेषणीयं तेन तस्यछादौ मंगये व्याप्यत्तिबयानास्वन्दितनिझये ग्रहौताप्रामा- स्यकनिधये च सत्वेऽपि नाममवः । न चैवं वृतः संयोगी द्रव्यवादित्याचव्याप्यत्तिमायके संयोगाभावववादावतियाशिः अव्याप्पत्तिवपहानास्कन्दिताग्रहीताप्रामाण्यकनिश्यनिष्ठतादृगवि- मिटविषयित्वस्थानुमितिमतिवन्धकतानतिरित्तिवादिति वा- थम् । तस्य पाधस्वरूपत्वेन लक्ष्यत्वात् “वाधे पक्षधमाहितरने- कान्तिको वा" इति प्रबादम्य न्यायत्तिमायकवाधपरवान् । च नम्य बाधत्वे सखेतोरपि तस्य पाधितत्वापत्तिरिति वाथ। इलाभापविभाजकतावदकस्य याधितवस्य सचेटत्वात् बाधितवयवहारनियामके तु निरवच्छिवाऽधिकरणतासम्बन्धेन हिमामावत्वावसिनामावनिधारक वारसावधेशवानिह पतार्थ घकालनिसावरकता परिचित नदेय विचारतस्य च पमिति- प्रतिबन्धातानतिमितिलात्कुत्रापि दोषः। (0 याहापो पारामाध्यम्य सिक्किाने मियाधयिषा कस्यापिन माता साप तामाध्ये विदिविषये सियारियाय नपEn. परिधरताविषय, प्रतिस्परतायो तपाषा साध्यनारदपाव दिममारतानिहापित-पचमार जादिरियतापनिचत्वादि समिति ·हेत्वाभासा । माध्याभाववत्वस्य घटकलात् । न चैवं वृक्षः संयोगी द्रव्यला- दित्यादावेव वाधस्य खरूपासिद्धि-व्यभिचारासहोणेदाहरणतया किं तस्य उदाहरणान्तरगवेषणयेति वाच्यं । अशोकवनि- कान्यायात्() अतिस्फुटतया ग्रन्यकर्तरुपेक्षणात्। अथैवं प्रमेय- त्वादिविशिएवढ्यभाववढ्दाद्यात्मकस्य विशिष्ट स्थापि दोषवा- पत्तिः तद्दिषयित्वस्यापि प्रतिबन्धकतानतिरिक्रत्तिवात् । न च तादृगविशिष्टान्तराघटितत्वेन यादृविशिष्टं विशेपणीयं उक्त- विभिन्नु न तथा तस्य तादृशविशिष्टान्तरेण वहभाववद्दादिना घटितत्वादिति वाच्यं । प्रमेयत्वं श्रवृत्ति प्रमेयवादित्यादावत्ति- वाभाववत्तिपमेयत्वादिरूपे व्यभिचारेऽव्याप्तिः तस्य वृत्तिप्रमेयत्व- रूपबाधघटितत्वादिति चेत् । न । खानिरूपितविमिरविधेयक- खानवच्छेद्यत्वेन प्रतिवन्धकताविशेषणात् स्वपदं लक्ष्यत्वाभिमत- विशिष्टपरं प्रमेयत्वादिविमिवझरभाववद्वदात्मकविशिष्टन्तु न तथा तदिषयकवावच्छिन्न प्रतिबन्धकतायाः स्वानिरूपितेन केवल- वहाभाववहृदविशेश्यकत्वेनाप्यवच्छिनत्वात्, खानिरूपितविशिष्ट- विगेय्यकत्वानवच्छिन्नत्वञ्च खानिरूपितविशिष्टविशेष्यकलानतिरिक्त- त्तिकप्रतिबन्धकताभिन्नत्व(२) । न चैवं प्रतियोगियधिकरणत्ववि- (१) बाधयन्ये गन्धप्रागभावकालीनघटोगन्धवान् एथिदौत्वादियुदाहर. गन्धोनेति भावः। (२) यथा वनान्तरं परित्यन्ध अशोकवने सौताया स्थापने क्षत्यभावः तघेहापौति मावः। (३) ननु सानिरूपितविशिष्ट विधयकत्वसामान्य यतिबन्धातावच्छे.

·हेत्वाभासाः। ०७३ गिटसाध्याभाववत्यक्षरूपे वाधे) श्रव्याप्तिः तदिषयकवावच्छिनप्रति- बन्धकतायाः स्वानिरूपितेन केवलमाध्याभाववत्पक्षविशेयकत्वेनाप्य- वनिम्नत्वादिति वाचं। केवलसाध्याभाववापतस्यैव बाधतया नस्या- पाधलात् श्रयं दृचः कपिसंयोगी तत्वादित्यादावपि बाधस्येष्ट- स्वात् । न च तथाप्यनुमिनिपदस्य यथोक्रसमूहालम्बनानुमितिपर- तया निर्वह्निः पर्वतो वह्निमान् वड़ियभिचारिधर्मादित्यादौ न कोऽयाभामः स्यात्तत्र थयोक्तसमूहालम्बनानुमितेरप्रमिद्धेरिति वाच्यं । निर्वहिर्वहिमान् इत्यादिवविर्वतिः पर्वतो वह्निमान् वहिव्यभि- चारिधादित्यादेरणपार्थकतया २) तत्र हेवाभासविरऽपि चति- विरहात् । यहा प्रशतपक्षतावच्छेदकरूपेण प्रकृतपचे प्रकृतसाध्यता- वच्छेदकरूपेण प्रकृतमाध्यवैशिट्यावगाहिनी सती प्रकृतसाध्यताव- न'च घटवङ्गदो बहिमान् जलादित्यादौ घटामावववहिव्यापकाभाव- प्रतियोगिजलबदहदकालीनत्ववङ्गदेऽतिव्यापिनत्यतिबन्धकत्वस्य ज्ञानवै- शिध्यावच्छिनापात् नियवासाधारण्याने सत्वाच इति वाच्यम् । यता- धारण्याविषयितान्यत्वपदेनासाधारण्यघटितनिरूपितान्यत्वम्य विवक्षित. त्वात् । न च प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावसमानाधिकरणप्रतिहेतुमत्- पक्षात्मकसत्प्रतिपक्षयाति: तद्दिषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतायां खामि- रूपित प्रतिहेतुव्यापकसाध्यामावकानीनप्रतिहेतुमत्पनवियित्वावच्छिन्नत्वा- दिति वाच्यं । साध्यवदत्तिमत्पक्षस्यैव सत्यतिपक्षलेन तस्यालक्ष्यत्वादिति परैरपरिणौलितः पन्याः। (१) गुणः संयोगवान् गुणवादित्यादिस्थलीयवाधे इत्यर्थः । (२) शान्दयोधन कीभूताकाडा योग्यताविरहविशिटवाक्यमपाशा मिति ·508 तत्वचिन्तामयी छेदकरूपेण प्रकृतमाध्यनिरूपितव्याप्तिप्रकारेण प्रतिहेतुतावच्छेद- करूपेण प्रकृतहेतुवैशिधावगाहिनी या बुद्धिः सा यत्र यदवगा- हते तब नदेशिघ्यावगाहि यज्ज्ञानं तत्प्रतिवन्धकतानतिरिक्रत्ति यादृप्रविमियनिरूपितविषयितामामान्य तादृविभिष्टत्वं हेतु- दोपवमिति विवक्षणेयं । दत्यच्च वाभाववत्पर्वतादेरेव तब दीपवं तदिपयकनियमात्रम्यैव निर्वहिः पर्वतो वहिमानित्या- दिजानं यत्र यदवगाहते तत्र तदवगादिमः केवलपर्वतो वहिमा- नित्यनाहार्यज्ञानस्य प्रतिवन्धकलात् । न च तादृमबुद्धेरेव उक्त- स्थलेऽपमिद्धिरिनि वाध्य । आहार्यरूपस्य तस्य सम्भवात् । न चैवं पर्वतो वद्धिमान् इत्यादौ काञ्चनमयवाभाववत्पर्वतादेरपि दोप- वं म्यात् तदिपयकनिययस्य पर्वतो वझिमानित्यादिज्ञानं यत्र यदवगाहते तब नदवगाहिनः काञ्चनमयः पर्वतो वहिमानित्या- दिशानन्य प्रनिरन्धकवादिति वाच्यं । तर तदवगाडियां प्रति- बन्धकनाया विरक्षितत्वादिति मवेपः । इदन्तु चिन्यं यच क्षेत्र- विमेपादौ पदकुरविशेषम्य भानं कस्यापि न जातं तत्र पंचवि- पादौ प्रमेयवादिना तदपुरविशेषादौ माध्ये न कोऽप्याभामः म्यान् तप मादृमबुद्धेरममिद्धेः । न च तत्रामामोनेष्ट एव, व्यव- धारादेरविणनिधायाः मातव्यमानत्वात् । किच यदरविशे- चन वझरभाववत्पर्वतादिविषयक एव निययोजातः न तु कदा- (१) मरम्मानियिमामिलपित्तनामावपिनासारखा এষণিবিনযবাবা বিনা।

·हवामासा.। ०७५. चिदपि तदविषयस्तनिश्चयः तदरविशेषस्य पर्वतो वह्निमानित्यादौ दोषलापत्तेरिति दिक् । इदमवावधेयं वाधादिविषयितानियतविषयिताके तदनुरा- दिव्यक्तिविशेषे यथाविवक्षितलक्षणस्य नातिप्रसङ्ग शङ्कापि तादृश- ज्ञाननिष्ठतथाविधानुमिनिप्रतिबन्धकतायां बाधादिविषयकत्वरूपेण विशिष्टविषयकत्वान्तरेणावच्छिन्नत्वात् मेयत्वविशिष्टबाधादावति- प्रमग वारणाय ग्रन्यस्तैव पूर्व विशिष्ट विषयकत्वान्तरानवच्छेद्यस्वेन प्रतिबन्धकताया विशेषितत्वात् । न च तादृशज्ञाननिष्ठबाधादि- विषयिता तदकुरादिविषयिता कैवेति वक्तुं शक्यते, निरूपक- भेदेन विषयिताभेदस्य मिद्धान्तमिद्धत्वात् । न च पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादिसद्धेतावेव बाधादिधममात्रविषयौभूताडुरादिविषे विवक्षितलक्षणस्याप्यतिव्याप्तिरिति शङ्कनीयं, नदकुरादिविशेषस्या- न्ततो भगवज्ञानादिविषयता तथाविधभमविषयमावविषयत्वास- न च तथापि बाधादिभ्रम-नित्यज्ञानोभयमाचविषये व्यक्तिविशेषेऽतिव्याप्तिरिति वाचं । तादृशव्यक्तिविषयिताया नित्य- ज्ञानेऽपि सत्त्वेन तत्र तदनुमितिप्रतिवन्धकताविरहात् । न सिद्धिविधया तत्रापि तदनुमितिप्रतिबन्धकस्वं, नित्यजाने सिषा- धयिषाविरहवैशिध्यविरहेण सिद्धिप्रतिबन्धकत्वस्यापि तत्रामम्भ- वात्। न च यत्र नदकुरो वहाभाववानित्येव वाघज्ञानं तत्र नादृशबाधज्ञानमात्रविषये तदङ्कुरत्वविशिष्टेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यं । तत्र प्रकृतपक्षे माध्यवैशिश्यावगाहिज्ञानाप्रमिछातिव्याप्यनवकामात् । न च यत्र तदङ्कुरो वनिमानित्यनुमितिरपि प्रसिद्धा तवा- म्भवात् ।

·०७६ तत्वचिन्तामणी सत्त्वेन तत्र तिव्याप्तिरिति वाच्य । तत्र तदिपयकलस्य तादृशानुमितावपि तादृशानुमितिप्रतिबन्धकत्वविरक्षात् मिद्धिविधया प्रतिबन्धकलस्यापि प्रागुत्तरवर्तिसिपाधयिषाकज्ञानेऽभावात् । यदि च नेतादृशं मिपाधयिषासमवहितं तज्ज्ञान कदापि जातमित्यु- ध्यते, तदा तु मिद्धिविमेषविषयेऽतिममनवारणाय मिद्धिविधया प्रतिवन्धकतातिरिनाप्रतिबन्धकतैव लक्षणे निवेशनौया तथाच कुती- ऽयमतिममग रति दिक् । यत्तु यत्र बाधादिविषयतानियतविपथिताकोऽङ्करा दियक्ति- विशेषस्तत्र बाधादावव्याप्तिस्तत्र तदनुमितिप्रतिबन्धकताया अङ्कुर रादिव्यमिविशेष विषयत्वरूपेण विशिष्ट विषयकत्वान्तरेणाव छचवात इति, तन्त्र, विशिष्टविषयकत्वान्तरानवच्छेद्येत्यच स्वरूपमम्वन्धरूपा- वच्छेद्यत्वस्यैव विशेषणीयत्वात् । वस्तुतो वहाभाववद्दवत्प्रमेयत्व- विषयित्वावच्छेद्यतया असम्भववारणाय स्वघटितानिरूपितविशि- एविशेय्यकलानवच्छेद्यल विवरणीय, स्वघटितत्वञ्च खाविषयकप्रती- त्यविषयल, तथाच तदङ्गुरादेवाधादिघटिततया बाधादे स्वघटि- तानिरूपितविशिष्टविशेष्यकत्वानवच्छेद्य प्रतिबन्धकताननिरिमति- बादन्यूनत्तत्वरूपावच्छेद्यत्वनिवेशेऽपि न क्षतिरिति मन्तव्य । चनाते जायमानस्लिङ्गस्य करपात्ववत् जायमानव्यभिचारादेरपि प्रतिबन्धकलं तन्मते लक्षणमाह, 'जायमानमिति, अधापि 'अनु- मितिपद प्रकृतपरतावच्छेदकरूपेण प्रशतपचे प्रकृतमाध्यतावच्छे- (१) इदमत्राधेयमित्यादि इति मन्तव्यमित्यन्त क विहितपुतकीय- मोडपत्रसित पाठ म चिहिनादर्भपुस्त केषु नासि ।

·हेत्वाभासा यदा प्रत्यक्षादौ वाधेन न ज्ञानं प्रतिबध्यते कि- तूत्पन्नज्ञानेऽप्रामाण्यं ज्ञाप्यते अनुमिता तूत्पत्तिरेव दकरूपेण प्रकृतमाध्यावगाहिनौ मती प्रकृतमाध्यतावच्छेदकरूपेण प्रकृतसाध्यनिरूपितव्याप्तिप्रकारेण प्रकृतहेतुतावच्छेदकरूपेण प्रक- तहेत्वैमिथ्यावगाहिनी या बुद्धिम्तत्परं, तेन व्यभिचारादेरनु- मित्यप्रतिबन्धकत्वेऽपि नाव्याप्तिः, प्रतिवन्धकत्वञ्च तादृशी धुद्धिर्यत्र यदवगाहते तत्र तदवगाहिज्ञानप्रतिबन्धकत्वं वक्रव्यं तेन निर्वतिः पर्वतो वहिमानित्यादौ नोकरीत्या आभामा- सम्भवः, एवमन्यदप्युक्तदिभावमेयं । अयैतेषु लक्षणेषु प्रज्ञान- पक्षतावच्छेदकरूपासियादावव्याप्ति:(२) तत्र प्रतिबन्धकवे ज्ञानानुपयोगात् । न च तदलक्ष्यमेव, एकविंशतिनिग्रहस्थान- वहि तस्य तस्य हेत्वाभासमध्येऽप्यनन्तर्भावे निग्रहस्थानत्वानुपपत्तेः, न चानुक्लममुच्चयपरेण चरमसूत्रस्थचकारेण(३) तस्यापि समु- च्यान्निग्रहस्थानत्वव्यवस्थितिरिति वाचं। तथामति निग्रह- स्थानस्य दाविंशतिप्रभेदत्वानुपपत्तेरिति चेत् । ने। निग्रहस्था- नवोपयिकस्य हेत्वाभामत्वस्य पृथगेव निर्वक्ष्यमाणत्वादिह तु हेतु- दोषा निरूप्यन्त इति न काप्यनुपपत्तिः, येन केनचित् मम्बन्धेन (१) साक्षादमित्यप्रतिबन्धकन्वेऽपीत्यर्थ । (२) पक्षतावच्छेदकज्ञानाभावरूपासियादावित्यर्थः । (२) “हेत्वाभासाश्च यथोक्ता" इति सूत्र स्थितचकारेत्यर्थः । 98 ·तत्त्वचिन्तामो प्रतिवध्यते। ते च सव्यभिचार-विरुह-सत्प्रतिपक्षासिद्ध- बाधिताः पञ्च। इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणी अनुमानास्य-द्वितीयखण्डे हेत्वाभासे हेत्वाभाससा- मान्यनिरुक्तिः। स तद्वत्त्वं तु दुष्टत्वं । न चैवं मद्धेतावतिव्याप्तिः वहाभाववदृत्तिाल- वायन केनापि सम्बन्धेन धूमादिनिष्ठत्वादिति वाच्यं । तत्प- क्षक-तत्साध्यक-तद्धेतकोयो दोषः येन केनापि सम्बन्धेन तदान हेतुः तस्मिन् माध्ये तम्मिन् पचे दुष्ट इति विवक्षितवादित्यास्ता विस्तारः। ननु माध्ययापकौभूताभावप्रतियोगिहेतुमत्पदरूपस्यामाधार- पत्वम्य माध्याभावव्याप्यवत्पररूपम्य मत्प्रतिपक्षस्य च धियोऽभु- मिनिप्रतिवन्धकले मानाभावः पायाभावाधनवगादिलान्(इत्यत अाह, 'दमाविशेष हेबोरेवेति “एवकारोभित्रक्रमे अमाधारण- मप्रतिपक्षयो रत्वादंगाविशेष एव भवनिपचासाधारणवेन भान- दमायामेव, 'प्राभामवात्' अनुमित्यजनकलादित्यर्थः, एक्कारेप मदगागदमायान्तु जनमादिति सूचितं, मथाचावय-व्यतिरेकात् तग्जामन प्रतिबन्धकवमिति भावः । मधेतानि नवणानि बाध- (V पछतावदकाने साध्यामावापनगारिवादिस्य तपाच सोमवानुपतिरिति भारः ।

·देवाभामाः। सत्प्रतिपक्षयोरतिव्याप्तानि अनुमित्यसाधारणदोषस्यैवात्र लक्ष्यत्वात् तयोच प्रत्यक्ष-भाब्दज्ञानयोरपि प्रतिवन्धकतया साधारणबादिति केषाञ्चिद् दूषणमपाकरोति, 'यद्यपीत्यादिना, 'न लिङ्गाभासत्वं' न लिङ्गामाधारणदोषत्वं नानुमित्यसाधारणदोषत्वमिति यावत्, 'ज्ञायमानस्याभासस्येति विशिष्टबुद्धिसामान्यमतिबन्धकज्ञानविषयस्य दोषमात्रस्येत्यर्थः, तथाच तयोरपि लक्ष्यत्वान्नातिव्याप्तिरिति भावः । अत्र केचित् भाब्दे बाधज्ञानमाचं न प्रतिबन्धक नरशिरः- कपालं चि प्राण्यङ्गत्वात् शङ्खवदित्यनुमानेन “मल-मूत्र-पुरी- पास्थि निर्गतं ह्यशचि स्तं । नारं स्पृष्ट्वा तु मस्नेहं सचेलोजलमा- वित्" इतिवेदबाधापत्तेः, किन्तु अनुमित्यन्यबाधज्ञानत्वेन । न वैवं परमाणुरनित्य इति शब्दस्यापि ज्ञानजनकत्वापत्तिः परमाणु- नित्यः जन्यमहत्त्वानधिकरणले मति) द्रव्यवादित्यनुमितेर- . (१) गगने दृशान्ततालाभाथे सन्यन्तदले महत्त्वांशे अन्यत्वविशेषण, घटाद्यन्तीपेन व्यभिचारवारणाय सयन्तं, जन्यगुणादौ व्यभिचारवारणाय विशेष्यदलं, परमाणे जन्यक्रियासत्त्वात् जन्यानधिकरणत्वे सतीत्युक्तौ खरूपासिद्धिः स्यादतीजन्यमहत्त्वानधिकरणत्वे सतीत्युक्तं । न च व्यभिधारा- वारकविशेषणस्य सार्थकत्वामावात् कथं दृष्टान्ततालामार्थ व्यभिचाराद्य- वारपास्य महत्वांश अन्यषविशेषणस्य साधकत्वमिति वाच्यं । अखण्डामा वघटकतया सार्थकत्वसम्मवात् । न च तथापि साध्यामाववनि इयुके तापाहतोः कथं मानेकान्तिकत्वमिति दार्च। महत्वपदस्य परिमाण- सामान्यपरत्वात् । पतरख थभिधारादिवारक्तयैव महत्वां जन्यत्व- विषयस्य सार्थकत्वं चन्यथा परमाणे नियरिगाणस्य सत्त्वेन सख्या- सियामतः इति।

·१८. নবিলাসী अट- मतिवन्धकलाद्वाघजानान्तरस्य चाभावादिति वाच्यं । होतविमेपेत्यनेनानुमितिविशेषणत् तच च प्रामायग्रह एवानु- मिती विशेष इत्याः । तव, भाब्दबुद्धिवावच्छिन्नं प्रति तेन रूपेण पृयप्रतिवन्धकत्वान्तरकन्पने गौरवान्मानाभावाच । न च यथोक्रानुमानादशौचयोधकवेदवाधापत्तिरेव मान, नचानुकूस्त- तीभावेनागमविरोधेन च व्याप्तिनियम्यानुमितेशानुत्पत्तेरनु- मित्युत्पत्तौ च प्रतिवन्धकत्वम्येयत्वादिनि । नबनुमाननिरूपणप्रस्ताव प्रमाणमामान्यदोषाभिधानमनुचित- मित्यनुशयेनाह, 'यति, 'याधेनेति परोचवाधनिययेनेत्यर्थः, परोक्षमन्प्रतिपक्षेपा चेत्यपि वोध्यं, आनुमानिकबाध-तयाण्यवत्ता- दिज्ञानमत्त्वेऽपि नैकिकविशिष्टमाक्षात्कारोदयात् । न चैनावतापि मान्दवाधेि नत्प्रतिवन्धकलमस्त्येवेति वाच्यं । योग्यताजानेनान्यथा- मितया) दवोधं प्रति वाध तयायवत्तादिजानमात्रम्यवा- प्रनिबन्धक्वादिति भावः । 'अनुमिताविति, तथाच वाधनियय- लादिमामान्यरूपेण प्रतिवन्धकत्वम्यानुमिति अन्धेव सत्त्वात्तेन रूपेणमाधारणदोषत्वमम्त्येषेति भावः । इदचापाततः मौकिक- प्रत्यवनियये श्रानुमानिकवाधादिनिययमामान्यम्याप्रतिबन्धकवेऽपि मंगयोपमोतभानं प्रति तम्य प्रतिवन्धकतया याधनियवादिक- पेणाप्यमाधारणबविरहात् । न चोपनीतभानं प्रत्यपि बाधनिय- पलादिमा न प्रतिबन्धकलमपि तु छाविशेषादिविरविधि- एपाधनिययवादिने वाधमिययमावेप्याहायापमीसभामोट्या- (पापरायोग्यता मिमानिनेगा।

·हेवाभासा ७१ दिति वाच्यं । तथापि स्मृत्युपमिती प्रति बाधनिश्चयवादिना बाधनियमामान्यस्यैव प्रतिबन्धकतया असाधारप्यविरहादिति ध्येय। श्रमिद्ध-विरुद्ध-सव्यभिचारानयवमिताचत्वारो हेत्वाभासाः श्रत- ध्यवमितोऽसाधारण: न तु बाध-प्रतिरोधौ हेवाभासाविति वैगे- पिकसिद्धान्तस्तन्निराकरणय खमतसिद्धान् हेत्वाभासान् विभ- जते, ते चेति, आभामौता हेतव इति शेषः। 'सव्यभि- चारेति व्यभिचारात्मकेन दोषेण मह वर्तत इति व्युत्पत्त्या व्यभि- चारीत्यर्थः, व्यभिचारित्वरूपञ्चानुपदमेव विवेचयिय्यते । 'विरुद्धेति भाध्याममानाधिकरणोऽतर्विरोधः तादात्मेन तदान हेतविरुद्धः, एतज्ज्ञानञ्च माध्यमामानाधिकरण्यघटितव्याप्तिमकारकजाने मामा- नाधिकरण्यांशे प्रतिबन्धकं उदाहरणन्तु समवायेन साध्य-हेतुको गोत्ववानश्वत्वादित्यादिरिति मणिकृतः । प्राञ्चस्तु साध्यासामानाधिकरण्यं विरोधः तद्दान् हेतविरुद्ध- इत्याहुः । नदसत्। केवलसाथासामानाधिकरण्यरूपविशिष्टनिरू- पितविषयित्वस्य केवलमाध्यामामानाधिकरण्यविषयकज्ञाने हेत्वन्तर- विधेय्यकतत्प्रकारकज्ञाने च सत्त्वेन प्रकृतहेतुकानुमिति-तत्कारण- ज्ञानप्रतिबन्धकतातिरिकत्तितया केवलम्य तस्य हेतदोषत्वामम्भ- वात्, अतएवाग्रेऽपि सर्वच विभेय्यान्तर्भाव रति मन्तव्यं । 'मत्प्रति- पवेति सत्प्रतिपचपदस्य नौलादिपदवद्धर्म-धर्म्युभयवाचकलात् मत्प्र- तिपचित इत्यर्थः, माध्याभावव्याप्यवान् पक्षः मत्प्रतिपनः वृत्तिमत्त्वा- दियथा-कथञ्चिसम्बन्धेन तदान हेतः मत्प्रतिपचितः, एनजानजञ्च माक्षादेवानुमितिविरोधि तदभावनिश्चयवत्तदभावव्याप्यनिणययापि ·सावचिन्तामयो नदिमिटवुद्धिपनिवन्धकत्वात् उदाहरणन्तु हुदोवभिमान धूमादि- त्यादिवाधितमाघमेव, मद्धतुम्नु कदाचिदपि न ममनिपचितः । वाधिनस्त कदापि नासत्प्रतिपचितः इति तु नव्याः। प्राञ्चस्त ममानवलप्रकृतपचविशेयक-माध्याभावय्याप्यवत्वपरामर्म- कालौनप्रकृतपचविशेय्यक-माध्ययाप्यवत्त्वपरामर्थः सत्प्रतिपक्षः विष- यतासम्बन्धेन नदान हेतुः साप्रतिपचितः, अयश्च स्वरूपसन्नेव साचादनुमितिविरोधी, अत एव सद्धेतरपि माध्याभावव्याप्यवत्ता- परामर्शकाले मत्प्रतिपचितः वाधितोऽपि तदभावदशायां कदाचि- दसत्मतिपचित इत्याः। एतन्मते यथोकं न दोपलक्षणं किन्तु दुष्टस्तक्षणमेवेति न तवाव्याप्तिः । 'श्रमिद्धेति, प्रसिद्धः त्रिविधः स्वरूपासिद्धः श्राश्रयामिद्धो- ल्याप्यत्वामिद्धय नच हेत्वभाववान् पत्तः स्वरूपामिद्धिः कलिकादि- यत्किञ्चित्सम्बन्धेन तदान हेतुः स्वरूपामिद्धः एतज्ज्ञानञ्च पक्षधर्म- नांगे परामर्मविरोधि उदाहरणन्तु हृदोवहिमान् धूमादित्यादि। पचविशेषणामिद्धिराययामिद्धिः मा च पचतावच्छेदकाभाववान् पक्षः कृत्तिमत्वादियत्किञ्चित्सम्बन्धेन तोम्तदत्त्वं एतज्ज्ञानञ्च पक्षता- वच्छेदकवैशिश्यांमे अनुमिति-परामर्थयोरुभयोरेव विरोधि, उदा. हरणन्तु काञ्चनमयः पर्वतोवह्निमान् इत्यादि । व्याप्यवासिद्धिः विविधा माध्यविशेषणामिद्धिः हेतुविशेषणामिद्धिः व्यायभावरूपा- सिद्धिय, तर माध्यतावच्छेदकाभाववासाध्यं माध्यविशेषणमिद्धिः सामानाधिकरवादियत्किञ्चिसम्बन्धन हेतोस्तदत्वं एतज़ानञ्च माध्यतावच्छेदकमिश्यांगेऽनुमिति-परामर्गयोर्विरोधि, उदाहर- ·हेत्वाभासान ०८३ . जन्तु पर्वतः काञ्चनमयवहिमानित्यादि । हेतुनावच्छेदकाभाववान् हेतुः हेतविशेषणासिद्धिः तादाम्यसम्बन्धेन हेतोस्तद्वत्वं, एतज्ज्ञानं इतौ हेतुतावच्छेदकवैशिट्यांगे परामर्शविरोधि, उदाहरणन्तु पर्वती वहिमान् काञ्चनमयधूमादित्यादि । व्याप्यभाववान हेतु- ाप्यत्वामिद्धिः तादाम्येन तद्दान् हेताप्यत्वामिद्धः, एतजानध हेतौ व्याधिज्ञानविरोधि, उदाहरणन्तु व्यभिचारिमात्रमेव । 'बाधितेति माथाभाववान् पक्षोबाधः, वृत्तिमत्तादियत्किश्चित्सम्बन्धेन तदान हेतः बाधितः, एतज्ज्ञानश माचादेवानमितिविरोधि, उदाहरणन्तु हुदोवहिमान् धूमादित्यादौति संवेपतः सामान्यतो दूपकतावीजनिर्णयः, विशेषतस्तु तत्तद्ग्रन्थ एव विषेचयिय्याम- इति दिक् । इति श्रीमयुरानाथतर्कवागौम-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्यदितीयखण्डरहस्ये हेलाभासे हेत्वाभाससामान्यनिरुति- रहस्य ।

·(०४ ) अथ संव्यभिचारः। सव्यभिचारोऽपि चिविधः) साधारणासाधारणा- नुपसंहारिभेदात् तव सव्यभिचारः साध्य तदभाव- प्रसञ्जक इति न त्रितयसाधारणं लक्षणम् एकस्यो- वथ मव्यभिचाररहम्यं । नवयं विभागोऽनुपपत्रः असाधारणानुपमहारिणोरधिकयोरपि मत्त्वादित्यत बाह, मन्यभिचारोऽपौति, तथाच तावयवैवान्तर्वाता- विति भावः। एतेन सामान्यधर्मप्रकारेण ज्ञानानामेव विशेषतो जिजामोदयात् सामान्यलक्षणानन्तरमेव विशेषविभागोयुक्त इति नियुक्तिकवादोऽपि निरम्तः विभागे तात्पर्य्याभावादिति भावः । (सभिचारोऽपि त्रिविध साधारणसाधारणानुपसंहारिभात् इत्यत्र उदेश्यतावच्छेदकसमनियतवस्तुमदन्यसंख्यावत्वं विधप्रत्ययाः, ता. दृशसंख्यावावधात्र साधारणत्वासाधारणत्वानुपसंहारिवगतविय, एता- दृशत्रित्वम्य स्वाश्रयाश्रयत्वसम्बन्धेनान माध्यत्यं सयभिधारस्य यक्षन्वं साधा- रणभेदासाधारणभेदानुपसंहारिमेदान्यतमम्य प्रतियोगित्वसम्बन्धेन हेतुत्वं उद्देश्यतावच्छेदकसमनियतत्वं उद्देश्यतावच्छेदकच्याप्यस्य सति उद्देश्यताव- च्छेदकव्यापकलं च्याप्यावं व्यापकत्वच खाश्रयाश्रयत्वसम्बन्धेन, वस्तुमाइन्यत्व- घटकवस्तुमत्वञ्च समित्व-खसमानाधिकरण समितियोमयसम्बन्धेन, वनुमदन्यत्वनिवेमा सामान्यतः साधारणत्वासाधारणत्वानु पसंहारिवं विप्रेषतः तत्साधारणत्वादिकमादाय सत्यभिचारोऽपि चतुर्विध पञ्चविधी वा ज्यादिको प्रयोगः।

·सयभिचारः। ०८५ 'माधारणेति माध्य-तदभाववत्तिवं साधारणत्वं तदान हेतः साधारण:, एतज्ज्ञानञ्च व्यानिशानविरोधि, उदाहरणन्तु द्रव्यं मवादित्यादि, विरुद्धवारणाय च माध्यवहृत्तिवदलमिति प्राचः । नव्यास्त माध्याभाववत्तिहेतुः साधारणत्वं तादाम्येन तदान हेतुः साधारणः, साध्यवहृत्तिलभागो नौपादेयः दूषकतायामनुपयोगात्, विरुद्धोऽपि लक्ष्य एव एकस्याज्ञानदभायामन्यस्य ज्ञानेन व्याप्ति- ज्ञानप्रतिबन्धात् दयोरेव तुन्यदोषत्वमिति(ए) प्राडः । 'अमाधा- रणेति सर्वसाध्यवयातहेतुमान् यक्षोऽसाधारण साध्यव्यापकौ- भताभावप्रतियोगिहेतुमान् पक्ष इति यावत्, कृत्तिमत्त्वादियकि- चित्सम्बन्धेन तद्वान् इतरमाधारणः, एतज्ज्ञानश्च साध्याभाव- व्याप्यवत्ताज्ञानविधया साक्षादेवानमितिविरोधि, साध्याभावाभावम्य साध्यरूपतया साध्यव्यापकौभृताभावप्रतियोगित्वम्य माध्याभावव्यति- रेकच्यामित्वात् सत्प्रतिपदेऽन्वय-व्यतिरेकोभयव्याने प्रवेशो न तोरच तु हेतुप्रवेगो न वन्वयव्याप्तेरिति ततो भेदः। उदाहरणन्तु शब्दो- नित्यः शब्दवादित्यादि पक्षधर्मविरुद्धमाचमेव, मद्धेतय कदाधि- दपि नामाधारप इति मणिशतः । प्राशन हेतुतावच्छेदकमम्वन्धेन भर्वमपक्ष-विपचव्यारत्तत्वममा- धारणत्वं तदान हेतरमाधारण: माध्यवत्तथा निथितः मपक्षः सदभा- ववत्तया निथिती विपदः, एवच मद्धेतरपि कदाचिदमाधारण: (१) विभाज्ययो' साधारय-विगइयोरभेदेऽपि विमानक्यो साधार- नव-विवद्वत्वयाभदात् न विभागयाघात, पत एवोक्त "उपधेयमाऽपि उपाधेरसरात्" इसीति तात्पर्यम् । 09 ·७८ तत्त्वचिन्तामो यदा हेवनधिकरण एव माध्य-तदभावनिथयो न विधिकरणे, एतज्ज्ञानञ्च प्रकृतहतो पक्षधर्मताजानदशायां तत्र माध्य-तद- भावाभयव्यतिरेकय्याप्तियजननद्वारा अनुमितिविरोधि पचे माध्य- तदभावोभयव्याप्यवत्तान्जाने परस्परविरोधेन इयोरेवानमित्यनुत्पत्ते, उभयव्याप्तिग्राहकत्वन्तु साध्याभावाभावस्य माध्यरूपतया मर्वसपद- व्यारत्तसांमज्ञानस्य -हेलोर्यतिरेकमहचारचानरूपत्वेन साध्याभावव्यतिरेकव्याप्तिग्राहकलात्, मर्मविपच्यावृत्तवांमज्ञानम्य च माध्य-हेत्वोठतिरेकसहचारज्ञानरूपत्वेन माध्यव्यतिरेकव्याप्तियाइक- माध्याभाव- वादोध्यं । यद्दा तादृशोभषयात्तत्वग्रहम्य माध्य-तदभावौभयव्याप्पिंग्रह- प्रतिवन्धदारा दूपकत्वं विरोध्यनुमितिमामय्या दव विरोधिव्याप्ति- ग्राहकमहचारजानयोरपि परस्परं प्रतिवन्धकत्वात्, न तु उभय- व्याप्तिग्रजननद्वारा दूषकत्वं एकमिन् धर्मिणि विरोथुभयव्याप्य- वस्य ग्रहौतमायक्यवादित्याहुः । माम्प्रदायिकास्तु इततावच्छेदकसम्बन्धेन ममपक्ष-विपचव्या- वृत्तवसेवामाधारणवं तदान हेतुरमाधारणः, परन्तु मपदः साध्य- वान् विपक्षमतदभाववान् निश्चितत्वज्ञानस्य यथोक्तरूपेण दूधकता- यामनुपयोगात, उदाहरणन्तु इततावच्छेदकसम्बन्धेनावृत्तिहेतुको वडिमानाकामादित्यादिरेव, हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन माध्यबत्तिः माध्याभाववत्तिा कदाचिदपि नामाधारण इत्याहः । 'अनुपमहारोति माध्यसन्देहाकान्त विश्वकालमनुपसंहारित्वं केव- नाम्वविधर्मव्यापकधर्मिताकमाध्यपन्देहविषयवृत्तिवमिति यावत्, ·सव्यभिचार। ७८७ नदान हेतरनुपसंहारौ, उदाहरणन्तु समनित्यं प्रमेयत्वात् सर्व मभिधेयं प्रमेयत्लादित्यादि सर्वपक्षकानुमानमात्रमेव, एतज्ज्ञा- नञ्चान्वय-व्यतिरेकोमयव्याप्नियहप्रतिवन्धकमेवेति प्राश्वः । मिश्रान्तु स्वरूपमत्तथाविधसंशयविषयो यस्तत्तित्वज्ञानं सह- चारसंशयसामग्रीतया सहचारांश व्याप्तिनिश्चयप्रतिवन्धकं तदुत्तरं सामानाधिकरण्यसंशयोत्पत्तः तस्य तत्सामग्रौत्वात् इत्याजः । नव्यास्त हेतौ साध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वरूपव्यतिरेक- व्याप्तिजानविरोधिहेत्वाभासोऽनुपमंहारी स च साध्याभावव्यापको- भूताभावाप्रतियोगी हेतुः साध्याभावाव्यापको हेत्वभावः अभावा- प्रतियोगि साध्यं श्रभावाप्रतियोगी हेतुश्चेत्यादि, उदाहरणञ्च केव- लान्वयिमाभ्यकमाचं केवलान्वयिहेतुकमाचं व्यभिचारिमाञ्चेति) माहुरिति संक्षेपः। नवमाधारणानुपसंहारिणोः सव्यभिचारान्तर्भावस्तदा स्यादि तचितयसाधारणमेकं लक्षणमभिधातुं शक्यते, न चैवं, इत्यभि- प्रायेण प्राङ्कते, 'तत्रेति, माध्य-तदभावेति अस्ति च साधारणम्य साध्यसमानाधिकरणलेन माध्यप्रसञ्जकत्वं माध्याभावममानाधि- करणत्वेन च माध्याभावप्रसञ्जकत्वं, असाधारणस्य साध्याभावयति- रेकामहचारित्वेन साध्याभावप्रमनकत्वं साध्यव्यतिरेकासहचारित्वेन (२) केवलान्वयिसाध्यकस्थले यभाशप्रतियोगिसाध्यस्य यनुपसंचारित्वं केवलान्वयिहेतुकस्यले अभावाप्रतियोगितो व्यनुपसंहारित्वं, व्यभि. धारिमात्रस्थले साध्याभावव्यामकीभूताभावाप्रतियोगिहेतो साध्यामावा. यापक हेत्वभावम्य धनुपसंहारित्वमिति भावः।

·तत्त्वचिन्तामणी भयं प्रत्वसाधकत्वात् अनापादकत्वाच्च । नाप्युभय- माध्यप्रसन्नकत्व,(१) अनुपमहारिण गाध्यक्त्तया जातत्तित्वेन माध्य- प्रमन्नकत्व, माध्याभाववत्तया जातत्तिवेन माध्याभावप्रसन्नकत्व मित्यभिमान । अत्र प्रमनिरनुमितिरापत्तिवा तजनकत्वश्च न फलोपधायकव फलानुपधायके प्रयाप्यापत्ते उभयव्याप्तिभ्रमेण तदुपधायके मद्धेतावविव्याप्यापत्ते किन्तु तत्स्वरूपयोग्यता वाच्या स्वरुपयोग्यत्वञ्च तदुभयव्याश्यादिमत्त्व तच्च न सम्भवति विरुद्धो- भयव्याप्यलम्य एकत्रासम्भवादित्याह, 'एकस्येति 'उभय प्रति' विरु द्धोभय प्रति, तेनैकम्य द्रव्यत्वादे मयोग तदभावोभयभाधकत्वेऽपि न दति, 'असाधकत्यत्' अनुमितिस्वरूपायोग्यवान, 'अनापाद- कत्वात्' आपत्तिस्वरूपा योग्यत्वात् । 'उभयपक्षेति, 'पचपद धर्मि पर, माध्यबस्तित्वे मति मायाभाववत्तिवमित्यर्थ , 'उभयव्या- वृत्तवमिति मपक्ष-विपदयात्तत्वमित्यर्थ, 'वाकारशार्थ, यावत्त्वेन मपक्ष-विपक्षौ विशेषणीयो, तेन न धूमादावतिव्याप्ति (९), ददमुप (९) शाध्यवहार तत्वे सति साध्यामाववद्यारत्तरूपम्यासाधारणम्य सा ध्यवधारतत्वमेव साध्यामावयतिरेकासहचारित्व, साध्यामावबहादत्तत्व मेव साध्ययतिरेकासहधारित्व, सच्च साध्य तदमावीमययाम्यत्वरूप तादृप्रव्यापिविनियम्य हेतो साध्य तदमावप्रसञ्जकत्वमिति मात्र । चत्र पश्चम यादर्शपत्तका मन्वंत्र साध्याभावयतिरेकसहधारित्वेन इति पाठो वति स न समोघौन इति ध्येयम् । (२) क्याप दकिमान् धूमादित्यादौ धूमम्य चकिसिमक्ष व्ययो गोषक विपक्षे च प्यारत्तवेऽपि दासाधारणत्वमिति भाव ।

·सव्यभिचार। ७६ पक्षवृत्तित्वं उभयव्यारत्तत्वं वा तत्त्वम् अननुगमात् । अथ साध्यसंशयजनककाटियोपस्थापकपक्षधर्माता- लक्षणं साध्यसन्देहाक्रान्तविश्वकवमित्यपि वोध्यं अन्यथा अनुपसं- हार्यलाभात्, 'अननुगमादिति प्रथमस्य साधारणमात्रे, द्वितीय- स्यासाधारणमात्रे, बतीयस्थानुपसंहारिमाचे मत्त्वादिति भावः । साधारणधर्मवद्धर्मिज्ञानजन्या असाधारणधर्मवद्धर्मिज्ञानजन्या विप्र- तिपत्तिवाक्यजन्या वा था कोट्युपस्थितिः सैव मंशयजनिका न तु कोयुपस्थितिमात्र हूदे वहिर्नास्तीति ज्ञानस्य प्रतियोगिविधया वझिविषयकवेन वहि तदभावोभयकोव्युपस्थितिरूपस्य सत्त्वेऽपि सविटपर्वतादौ संशयाभावेन तथैवान्वय-व्यतिरेकात्, साधा- रणधर्मय कोटिदयसहचरितो धर्मः, असाधारणधर्मच कोटिदय- वत्तया निश्चितमकलव्याहत्तो धर्मः सकलकोटिदयवड्याहत्तधमा वा यथा गगनादिः समवायादिसम्बन्धेन स्थाणुस्व-तदभाववड्या- वृत्तपमेयवादिा, माधारणधर्मवत्तादिकन्तु येन सम्बन्धेन साधा- रणवादि तेन सम्बन्धेन बोध्यं, तेन विषयवसम्बन्धनात्मत्व-तदभाव- सहचरितस्य संयोगादिसम्बन्धेनात्मत्व-तदभाववड्यावृत्तस्य वा सम- वायसम्बन्धनात्मनि ज्ञानादात्मत्व-तदभावोपस्थितावपि न मंगयः। न च परस्परं व्यभिचारान्न तादृगोपस्थितिवादीनां कारणताव- च्छेदकत्वमिति वाच्यं । अनुमितो व्याप्तिज्ञानादिवदव्यवहितोत्तर- वसम्बन्धेन तत्तकोटिदयोपम्यितिविशिष्टत्वस्यैव कार्यतावच्छेदक- मात् । न चैवं मंगयत्वावच्छेदन कारणालाभ इति वाच्च। तच ·सत्त्वचिन्तामणो ज्ञानविषयत्वे सति हेत्वभिमतः सः, विप्रतिपत्तिस्तु धर्मितावच्छेदकविमिष्टधर्मिज्ञानम्वैव कारणत्वात् । न च एतादृम- कौयुपस्थितौनामैव मन्देहजनकत्वमिति नियमे भ्रमवघटक्तया कौटियोपम्यितिरूपम्य भ्रमलमनयम्य कथमर्थमंप्रयजनकत्वं तस्य भ्रमब-तदभावमाधारणज्ञानत्वन्नवणधर्मवद्धर्मिज्ञानजन्यत्वेऽपि अर्थ- सदभावमाधारणधर्मबद्धर्मिनानाजन्यवादिति वाच्यं । तदापि भ्रम- त्यसंमयरूपकोयुपखितेरर्थसन्देहाजनकलात् किन्नु भ्रमत्वमंशयान- न्तरं ज्ञानविषयतात्मकमाधारणधर्मदर्शनादर्थ-तदभावोपम्यितेरेव मन्देहजनकत्वात् भ्रमत्वमंमयानुविधानन्तु प्रतिवन्धकापसरणार्थ- मिति प्राचीनमतानुसारेण लक्षणमाइ, 'अथ माध्येति, अब 'जन- कान्तमुपस्यापकपदप्रकृत्यर्थस्य उपम्यितेविशेषणं तथाच साध्यमन्देह- जनिका या कोटियोपस्थितिम्तजनकम्य परधर्मताजानम्य विषयो यत्र इति बहुमोहिण माध्यभन्देहजनककोटियोपम्पितिजनक- पक्षधर्मताज्ञानविषयवत्त्वे मति इवभिमत इत्यर्थः, 'पक्षधर्मताज्ञान' पदविशेष्यकजान, भवति च माध्य-तदभाववत्तिहेतुमान् पर- इति पदविशयक्रजानं मपक्ष-विपदयात्तइतमानपक्ष इति पचविशेष्यकशामञ्च माध्यमन्देहजनककोयुपम्यितिजनकं तदिपयः माध्य-तदभाववत्तिवरूपं माधारपावं मपक्ष-विपक्षयाहत्तवरूप- ममाधारणवञ्च माधारणामाधारणइलोरिति लवएममन्वयः, 'पक्ष. धर्मताज्ञानविषयले मति' इति यथाश्रुतं न मनछते वहि-नद- भाववत्तिधूमान् पर्चत इति परविशेयकभ्रमभ्य तथाविध- ·सव्यभिचारः। ७८९ कोटिदयोपस्थितिजनकनया तदिपये धूमेऽनियाप्यापत्तेः। नन्वेव- मपि वहिमाम् धूमादित्यादौ वहि-तदभाववत्तिप्रमेयाक्वान् पर्वत इति ज्ञानस्य तथाविधकोटियोपस्थितिजनकतया तदि- षयप्रमेयत्ववति धूमेऽतिप्रसङ्गः। अथ विषयपदं विशेषणतावच्छे- दकपरं, तथाच परे थटूपावच्छिन्नवत्त्वज्ञानं साध्यसन्देहजनक- कोटिदयोपस्थितिजनकं तद्रूपावच्छिन्नवत्त्वं पर्यवमितोऽर्थः तच्च रूपं साध्य-तदभाववत्तिबादिरूपं साधारणत्वादिकमेवेति नाति- प्रसङ्ग इति चेत् । न । तथापि वहि-तदभाववत्तिधूमवान् पर्वत- इति भ्रमविशेषणतावच्छेदकधूमत्वमादाय वहि-तदभाववत्ति- धूमवान् पर्वतः प्रमेयवांचेति समूहालम्बनज्ञानविशेषणतावच्छेदक- प्रमेयत्वमादाय च धूमेऽतिव्याप्नेर्दुवारत्वात् माध्य-तदभाववत्ति- वादिरूपमाधारण्यादिविशिष्ट हेतमत्ताभ्रमस्य तथाविधकोरियो- पस्थितिजनकतया साध्यवत्तित्वांशस्थापि तादृशरूपत्वेन तमा- दाय मद्धेतावतिव्याप्नेढुंबीरत्वाञ्च, किञ्च धूमौयत्तित्वे वहि-तद- भाववदीयत्वं ग्टकतो वनि-तदभाववत्तिधूमवान् पर्वत इति भ्रमस्यापि तथाविधतया तादृशत्तिववत्त्वात् धूमेऽतियाप्तिः। न च भ्रमभिन्नत्वेन ज्ञानं विशेषणीयं अतो नैषां दूषणनामवकाश इति वाचं। तथापि माध्य-तदभाववत्तिवरूपसाधारण्यविशिष्टप्रमेय- लादिमत्ताजानस्य भ्रमभिन्नस्यैव तथाविधकोटियोपस्थितिजनक- नया माध्यवचिवांमस्यापि तादृशरूपत्वेन तमादाय सहेतावति- याप्तेढुवारत्वात् वहि-लदभाववृत्तिघटवान् धमांद्य पर्वतः वहि- नदभाववत्तिघटवान् प्रमेयत्वविशिष्टधूमवांश्च पर्वत इत्यादि- ·तत्त्वचिन्तामणी . भ्रमभित्रज्ञानविशेषणनावच्छेदकधूमत्व-प्रमेयत्वादिमादाय धूमेऽति- व्याप्तेढुवारत्वाच्च । न च वसुगत्या साधारण्याश्रयो यो धर्म- स्तद्धर्मिज्ञानजन्या कोटियोपस्थितिनं संभयजनिका स्थाणवादि व्याप्यधर्मऽपि स्थाणुवादिमाधारण्यभ्रमात् संगयोदयात् स्थाणु- खादिभाधारमायजाने च वसतः स्याणस्वादिमाधारणस्योञ्चत्वस्य ज्ञानेऽपि संशयानुदयाच्च अतः साधारण्यादिप्रकारकधर्मवद्धर्मि- जानजन्यकोव्युपस्थिनिरेव संशयजनिका तथाच पक्षे यद्रूपविशिष्ट-- वत्ताजानजन्यकोटियोपस्थितिवं माध्यसन्देहजनकतावच्छेदकता- पर्याप्यधिकरणं तद्रूपवत्त्वं विवक्षितमिति वाच्यं । पाय-नदभादवद्- वृन्तित्वविशिष्टवत्ताज्ञानजन्यकोटियोपस्थितित्वस्यापि अतथालेना- सम्भवापत्तेः, न हि तादृशकोव्युपस्थितित्वेन जनकत्वं, माध्यप्रति- योगिकत्वेनाभावान्तरावगाहिनो धमादर्थसंशयोत्पत्तेरिति । मैवं । पक्षविशेष्यक-यद्रूपविशिष्टमकारकज्ञानजन्यकोव्युपस्थितिवं माध्यम- न्देहजनकतानतिरिकवृत्ति तद्रूपावच्छिन्नत्वस्य विवक्षितत्वात् । अथैव- मपि वहिमवृत्तिवांशमादाय धूमेऽतिव्याप्तिः वयभाववत्ति- वांगमादाय विरुद्धे जलवादावतिव्यानिय वहिमशयत्वावच्छिन्न प्रति वक्रिसहचरितधर्मवद्धर्मिज्ञानजन्यवयुपस्थितित्वेन वयभावसहचरित- धर्मवद्धर्मिज्ञानजन्यवयभावोपस्थितिखेन दण्ड-तक्रबद्धततया केवलवझिमचरितवाद्यवच्छिन्नप्रकारकजानजन्यकोव्युपम्पितिलांग- स्यापि तादृाजनकतानतिरित वृत्तित्वात् । म हि वनिसंशयवेन कार्यत्वं वहि-नदभावोभयमचरितधर्मवद्धर्मिचागजन्यवहि-तद- भावोपम्पितित्वेन जनकत्वमिति हेतु-हेतुमद्भावः, प्रत्येकसहच- ।

·सव्यभिचारः। रितधर्मद्वयज्ञानजन्यकोटिदयोपस्थितितोऽपि संगयोत्पत्तेः, अतएव दौधितो धर्मन्येकलं ज्ञानस्य च निश्चयत्वं न विवचितमित्युक्त- मुपाधिवादे, एकस्मिन्नेव धर्म साध्य तदभाववत्तित्वयोः प्रत्येक- मात्रविषयकक्रमिकज्ञानदयेन जनितादपि कोरियज्ञानात् संग- योत्पत्तेशेति चेत् । न । धर्म-ज्ञानयोरुभयोरेव एकलमपेक्षितमिति- प्राचीनमतानुसारेण एतसक्षणप्रणयनात्, रूपवान् पर्मादित्यादि- कञ्च विरुद्धमेव न तु व्यभिचारि कस्यापि स्पर्शस्य रूप-तदभाव- वत्तिवाभावात् । न च सर्वदा तादृशरूपविशिएवं व्यभिचारित्वं घदाकदाचित्तादृशरूपविशिष्टत्वं वा श्राद्ये वन्दिमान् रामभादि- त्यादौ रासभस्य महानमादिमात्रवृत्तित्वदायां वयभाववत्संयु- कात्वरूपविशिष्टत्वाभावेन मयभिचारित्वानुपपत्तेः, द्वितीये शब्दो- ऽनित्यः शब्दचादित्यत्र पते नित्यत्वाभावम्य माध्यस्थ निश्यदशाया- मपि सत्यभिचारित्पत्तिः पनातिरिक्रमात्रे साथ-तदभावनियय- दशायां शब्दत्वे मज़सपर-विपक्षव्यावृत्तस्वरूपासाधारणत्वसत्त्वादिति वाय। असाधारणखलपणे सपन-विपनत्वं न निश्चयगर्भमपि तु वास्तविकमाध्य-नदभाववत्त्वमेव तदुभयव्यात्त वच्च कदाचिदपि नत्र नास्ति । न चैवं पदातिरिके माध्य-तदभावनिश्चयदशायामपि तस्यासाधारणलं न स्यादिति वायं। इष्टत्वात्, माध्यवत्तिः साध्याभाववत्तिा कदाचिदपि नामाधारणः किन्तु हेतुताव- छेदकसम्बन्धेनावृत्तिरेवासाधारण इति साम्प्रदायिकमतानुसारेण एतनवणकरणादिति न काप्यनुपपत्तिः । अव धर्मितावच्छेदक- विशिष्टधर्मिणि साधारणादिधर्मप्रकारकजानजन्यकोटियोपखिते- 100 ·तत्त्वचिन्तामणी -यद्रूपावछिन्नप्रकारकज्ञानं रेव माध्यसन्देचजनकतया माध्य-तदभावसहचरितधर्मवानित्यादि- निर्धर्मितावच्छेदकज्ञानेन सम्बन्धिज्ञानविधया ननिताथाः कोयुप- स्थितेः पाध्यमन्देशाजनकतया अनतिरिक्रत्तिवघटितखदणस्या- सम्भवापत्तिरिति पचविशेष्यति यत्किञ्चिद्धर्मितावच्छेदकवि- मिष्टवियेय्यकार्थकं । न च पचविशेश्यक- कोटिदयोपम्पितिजनक नद्र्यावच्छिन्नत्वमित्येवास्तु किं साध्यसन्देह- जनकतानतिरिक्रत्तित्वप्रवेगेनेति वाच्यं । बहिमान् धूमादित्यादौ वझिमदनुत्तत्व-बयभाववद्यावृत्तत्वविषयकस्य वहिमदनुत्त-वन्य- भाववव्याहत्तधूमवान् पर्चत रति जानम्य सम्बन्धिज्ञानविधया वहि- सदभावोभयौपस्थापकतया वहिमदनुवृत्तवे मति वयभाववड्या- वृत्तवमादाय धूमादाबतिव्याप्याम्पत्तेः बहि-तदभाववत्तिधूमवान् पर्वतः प्रमेयवांयेति ममूहालम्बनधमस्य माधारणधर्मज्ञानविधया कोटियोपम्यिनिजनकलेन प्रमेयत्वादिमादाय धूमादावतियाण्या- पत्तेय, विवचिते तु माधारणदिधर्मवद्धर्मिज्ञानजन्यकोयुपस्थितेरेव सन्देहजनकतया तादृशकोयुपम्यितेः माध्यमन्देहजनकन्दामादा- स्वातिव्याप्तिः। च पचविधेय्यक-यद्रूपावच्छिन्नप्रकारकमानव कोटियोपम्यितिजनकतावच्छेदक म्वन्धिनानञ्च पक्षविगेय्यक-मम्वन्धिप्रकारकज्ञानत्वेन न हेतुः किन्तु मम्बन्धिनानलेनेति नौकातिप्रमङ्ग इति वायं । माधारणादिधर्मव- दुर्मिज्ञानम्योद्दोधकविधया तत्तयक्रित्वेनैव कोयुपस्थिति प्रति जन- कत्वादभम्भवापत्तेः। अत एव परविशेश्यक-यद्रूपावकिप्रकारक- ज्ञानलं कोटिदयोपम्पितिजनकनानतिरिवृत्ति तद्रूपावच्छिन्नव- न नद्रूपावच्छिन्न विवक्षणीयं - ·सध्यभिचारः। GE५ विवक्षणेन न कोऽपि दोष इत्यपि परास्त। पक्षविशेष्यक-साधार- पादिधर्माप्रकारकज्ञानत्वस्य कोटियोपस्थित्यनुपधायके साधार- पादिधर्मवद्धर्मिज्ञानेऽपि सत्त्वेनातिरिक्तवृत्तिवादसम्भवापत्तेः तत्त- यक्तित्वस्यैव कोटिदयोपस्थितिजनकतावच्छेदकतया जनकतापदेन खरूपयोग्यताविवक्षणेऽपि अनिस्तारात्। न च तथापि यत्किञ्चि- द्धर्मितावच्छेदकविशिष्टविगेय्यक-यपविमिष्टप्रकारकजानलं माध्य- मन्देहजनकताननिरिणावृत्ति तद्रूपविशिष्टत्वमित्येवास्त किं कोटि- दयोपस्थितिमवेभेनेति वाच्यं। सामान्यतः साध्यसन्देहस्य सामान्य- तस्तजनकत्वस्य च लक्षणघटकतया पर्वतो वहिमान् धूमादि- त्यादौ प्रमेयत्वादिमादाय धूमादावनिव्यायापत्तेः पर्वतत्वधर्मि- तावच्छेदककप्रमेयलादिविशिष्टप्रकारकज्ञानवस्य धर्मितावच्छेदक- प्रकारकर्मिज्ञानविधया पर्वतो वहिमान वा प्रमेयं वहिमन वेत्यादिमाध्यसन्देहजनकताया अनतिरिकवृत्तिवात् । न च यत्- किञ्चिद्धर्मितावच्छेदकविभिष्टविशेय्यक-यदूपविशिष्ट प्रकारकज्ञानत्वं तद्धर्मविशिष्टांगे या तद्धर्मितावच्छेदककमाध्यसन्देहजनकता तद- नतिरिक्रति तद्रूपविशिष्टत्वं विवक्षणीयं किं कोयुपस्थितिल- प्रवेनेति वाच्यं। तस्यापि लक्षणन्तरलान् भामान्यतः मन्देहजनकवघटितलक्षणे वैयर्थाभावान् द्रव्यं गुण-कर्मान्यत्ववि- शिष्टमत्त्वादित्यादौ गुण-कर्मान्यत्वमादाय विशिष्टमत्त्वादौ सद्धेत- रूयेऽतिव्यायापत्तेच गुण-कर्मान्यत्वविशिरमत्तावान् गुण-कर्मान्यत्व- विशिष्टमत्तावानित्याकारकगुण-कर्मान्यत्वविशिष्टमत्ताधर्मितावच्छे- दककगुण-कर्मान्यत्वविभिष्टमत्ताप्रकारकजानत्वस्य मान्दातिरिक- ·वचिन्तामची जाने प्रसिद्धस्य धर्मितावच्छेदकप्रकारकजानविधया गुण-कर्मा- न्यत्वविभिष्टमत्तांगे गुण-कर्मान्यत्व विभिष्टमत्ताधर्मितावच्छेदककगुण- कामान्यत्वविशिष्टसत्तावद्रव्यं न वेति माध्यमन्देहजनकताया अन- तिरिफन्तलात् । न च विवचितेऽपि च्याप्यवत्तामंजयजन्दकोशुप- स्थितेरपि व्यापकवत्तामययततामते धर्मिणि माध्यव्याप्यत्ववि- गिटप्रकारकर्मशयजन्यकोच्युपस्थितेः माध्यमन्देजनकलात् माध्यव्या- प्यत्वमादाय मद्धेतावतिव्याप्तिरिति वायं। माध्ययाप्यत्वविभिटप- कारकज्ञानजन्यकोयुपम्पिनिलम्य साध्यसन्देहाजनकमाभ्यव्याप्यववि- मिष्टप्रकारकनिययजन्यकोयुपम्यितावपि मत्त्वेनातिरित्तिवात् । 'इत्वभिमत इति विशेषणन्तु थपविशिष्टप्रकारकज्ञानजन्यकोयुप- सिनिलमित्यत्र हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन यद्रूपविशिष्ट प्रकारकन- स्वाभाच, अन्यथा अयमात्मा जानादित्यादौ ज्ञानस्य भमवायेन प्यभिचारित्यापत्तेः विषयतासम्बन्धन प्रात्मत्व-तदभावसहचरितस्य जानस्य विषयतासम्बन्धनात्मनि जानस्य माध्यमन्देहजनककोयुप- दितिजनकत्वात् विवचिने तु ममवायेन नामजानरत्ताजामजन्य- कोयुपम्पितेः माध्यमन्देशाजनकनानातिप्रमशः, येन मान्दैन तदुभयकोटिमहरितवं तेन सम्बन्धेन मद्त्वभानस्य माध्यमन्देह- जमकलादिति महेपः । मनु मम्दोऽमित्यो म येति विप्रतिपत्तिवाक्योतियानि तदापि माध्यमन्दाजनककोटियोपदापकमामविषयवादियन (१) रोमनावरे विधेचौरक्लात् माम्दीधासम्म जान्दानिरिहानता ·सध्यमिधारः। प्रत्येक न तथा न वा पक्षत्तिः साधारणमन्वयेन असाधारणं व्यतिरेकेण अनुपसंहारौ पक्ष रवोभय- साहचर्येण काटियोपस्थापकः। केवलान्वयिसाध्य- 'विप्रतिपत्तिस्तिति, 'न तथेति नोभयकोयुपस्थापकज्ञानविषय- इत्यर्थः, प्रतियोगिवाचकपदज्ञानेन भावकोट्युपस्थापनात् नना चा- भावकोयुपस्थापनादिति भावः । तथाच लक्षणस्यदयपदेन नदा- रणमिति दयं) । प्रकारान्तरेण विप्रतिपत्तावतिव्याप्तिमुद्धरति, 'न वा पचत्तिरिति न वा कोटिदयोपस्थापकपक्षधर्माताज्ञानविषय- इत्यर्थः । साधारणादिषु लक्ष्येषु लक्षणं भङ्गमयति, 'साधारणमिति, 'अन्वयेन' माध्य-तदभावोभयवहृत्तित्वप्रकारेण, धर्मिणि ज्ञातं मदिति शेषः, 'उभयकोयुपस्थापक इत्ययेतनेन लिङ्गविपरिणमेनान्वयः, 'अमाधारणमिति, 'व्यतिरेकेण' सर्वभपक्ष-विपक्षव्यावृत्तत्वप्रकारेण, धर्मिणि ज्ञातं मदिति शेषः, 'कोटिद्वयोपस्थापक इत्ययेणान्वयः, 'अनुपमहारौनि सर्वमनित्यं प्रमेयत्वादित्यनुपसंहारीत्यर्थः, 'उभय- माहचार्यणेति माध्य-तदभावोभयकोटिमहचरितलप्रकारेणेत्यर्थः, जातः मनिति मेपः । यद्यपि साध्य-तदभावसहचरितत्वं नानुप- मंहारिवं किन्तु माध्यसन्देहाक्रान्तविश्वकत्वमेव तत्प्रकारकज्ञानश्च न तादृशकोव्युपस्यापकं माधारयादिवधिभूतत्वात् । न चानुप- (२) तथापन कोटिहयोपस्थापकत्वं प्रत्येकस्येति भावः ।

·८. नवचिन्तामणी कानुपसंहारी अयं घट रतत्त्वादित्यसाधारणश्च स- हेतुरेव तदनानं दोपः पुरुपस्य, अत एवासाधारण- प्रकरणसमयोरनित्यदोपत्वम् अन्यथा सडेती बाधा- मंचारित्वज्ञाने नियमतः माध्य-तदभाववत्तिवरूपमाधारणत्वस्यापि विषयवात् माधारणधर्मज्ञानविधयेव तज्ञानस्यापि तादृयकोयुर- प्यापकत्वमिति वाच्यं । तज्ज्ञाने माध्य-सदभाबवत्तित्वभानेऽपि साभ्य-तदभावांमे तस्याप्यनियत्वात् माध्य-तदभाववदृत्तिवनिश्यस्यैव च माध्यमन्देहजनककोयुपस्थितिजनकत्वेन प्राचीनैरभ्युपगमात् । न च निश्चयवनिवेशे गौरवं, प्राचीनेस्तथैवानुभवस्य निर्णतत्वेन गौरवस्याकिञ्चित्करत्वात्, अन्यथा साधारणधर्मवद्धर्विज्ञानजन्यको- शुपस्थितेरेव संशयजनकलमिति नियमे मानाभावात् माध्य-तद- भाववत्तिवादिविशिष्वैभियादगहिचानजन्योपस्थिनिलेन हेतु- नया निश्चयत्तस्यावच्छेदककोटावप्रवेशाच्च तादृाविषयताविशेषस्य साध्याचं निश्चय एव सत्वात्, नथापि नेदं व्यभिचारात्मकस्य दोषस्य लक्षणं येनानुपमहारिवज्ञानस्य तादृशकौशुपस्थित्यजनक- तया अनुपसंहारित्वेऽव्याप्तिः म्यादपि तु व्यभिचारितोर्लक्षणं तस्य चानुपमहारिखमादायानुपमहारिण्यगमनेऽपि न इतिः माध्य- तदभावमहरितवरूपमाधारणलमादायैव नचापि लक्षासम्भवात् । न चानुपमहारितादशायर्या हेतौ माध्य-तदभाववत्तित्वनिश्चय एवं नाम्तौति वाच्यं । हतौ नग्निश्याभावेऽपि यदा कदाचित्र कुपचित्तविश्यम्य तादृशकोयुपस्थिनिशनकतयेव नदादाय धर्मिणि ·समिधारा t दिनाने हेत्वाभासाधिक्यापत्तिः। न च प्रमेयत्वेना- भेदानुमाने शब्दोऽनित्यः शब्दाकाशान्यतरवादित्यच यद्रूपावच्छिन्नवत्ताजानं साध्यसन्देहजनककोटिइयोपस्थितिजनक नद्रूपवत्त्वरूपस्थ लक्षणस्य मम्भवादित्यभिप्राय' । ननु स्वं प्रमेयं वाच्यत्वादित्यादिकेवलान्वयिसाध्यकानुपसंहा- रिण्यव्याप्तिः तत्र साध्याभावस्याप्रमिया तत्संशयाप्रमिद्धे साध्य तद- भावसहचरितत्त्वरूपसाधारण्यमादाय लक्षणासभवाच्च एवं अयं घटः एतत्त्वादित्यत्र यदा पूर्व पचे घटत्वं निश्चितं तदुत्तरञ्च तत्रैव घटे स घटोनायमिति भ्रमोजातस्तदा घटत्ववतया निश्तिव्याहत्तत्त्वेन ग्राह्यमाणतया अमाधारणे एतत्त्वे अव्याप्तिः वास्तवतयाहत्तत्वाभा- वादित्यत श्राह, 'केवलान्चयोति, 'अनुपसंहारौ' साध्यसन्देहाक्रान्त- विश्वक', 'असाधारण" पदमापत्तिः, 'मद्धेतरेवेति, तथाचालक्ष्य- वान्नाव्याप्तिरिति भावः । इदमुपलक्षणं सर्व वहिममादित्यादा- -वन्वय-यनिरेकिसाध्यकानुपसंहार्यपि न लक्ष्यः तत्र साधारपात्वमा- दायापि लक्षणामम्भवादित्यपि योध्यं । ननु सद्धेतृत्वाज्ञानदशायां मोपि दुष्ट एवेत्यत शाह, 'तदज्ञान- मिति सद्धेतत्वाज्ञानमित्यर्थः, 'पुरुषस्येति, न त हेतोरपि दोय- इत्यर्थ.(० । नन्वेव सतम्यले अमाधारण-प्रकरणममयोरनित्यदोषलं कथं व्यवहियते यदाकदाचिदपि तस्य दुश्खाभावादित्यत श्राह, 'श्रतएवेति नित्यदोषत्वामावादेवेत्यर्थः, "अनित्यदोषत्वमिति, व्यव- (१) न तु हेतुरपि दुर इति भाव इति ख• ।

·C.. तत्वचिन्तामणौ च साधारणेऽव्याप्तिः तयोः साध्यवदत्तित्वेन विरुद्ध- त्वादिति चेत् । न। एतदजानेऽपि साधारण्यादिप्रत्ये- हियत इति शेषः, दोपशून्यत्वात्तत्रानित्यदोषव्यवहारो न तु दोषवत्त्वादिति भावः । यद्दा 'तएव पुरुषम्य दोषादेव, तपाच भान्ता एवं व्यवहरन्ति न वयमित्यर्थः । 'अन्यथेति पुरुषस्य सद्धे- तुलाशानदभायां हेतोर्दुले इत्यर्थः, 'वाधादिज्ञान इति, तदानी- मपि भद्धेतत्वाधानस्याविशिष्टलादिति भावः । 'प्रमेयवेनेति अय- मेतदभित्रः प्रमेयवादित्यवेत्यर्थः, 'अव्याप्तिरिति, तत्र परस्यैव साध्यदत्तया साध्य तदभाववदृत्तिलनियाभावेनोभयकोव्युपम्यापक- वाभावादिति भावः । 'माध्यवदत्तिलेनेति निक्षितसाध्यवदत्तिले- नेत्यर्थः, अनवगतमाध्यमहचरितत्वे मति अवगतमाध्याभावसह- चरितस्य विरुद्धवादिति भावः । तथाचालक्ष्यमेव तदिति इदयं । रदञ्चाभ्युपेत्योक्तं वस्तुतो यथोपवर्णितलक्षणस्य न तवायाप्तिः, अन्यथा एवं रूपेणनुपसंहारिपच्याप्तिः तचापि परे माध्यानियथा- दिति पदयं । यद्रूपज्ञानमनुमितिप्रतिबन्धकं तदेव विभाजको-. पाधिरित्यभिमायेए दूषयति, ‘एतदज्ञाने पोति तादृमपक्षधर्मना- ज्ञानविषयलम्याजाने पौत्यर्थः, 'माधारणलदीति, 'प्रत्येकस्य ज्ञानान' प्रत्येकप्रकारकज्ञानात्, इदञ्च खानुमितिप्रतिवन्धे इतः, 'उद्भाव- मादिति, माधारणलादिप्रत्येकस्योडावनादित्यर्थः, इदश्च परानु- मितिमतिबन्ध हेतः, 'उद्भादिततविवाहार्थमिति, 'उद्भावितम्यैतन्य' माधमन्देहजनककोटियोपम्यापकपदधर्मताजानविषयत्वस्य, 'नि- ·मयभिचारः। ८०१ कस्य ज्ञानादुद्भावनाच स्व-परानुमितिप्रतिबन्धात् उ- द्भावितैतन्निर्वाहार्थ साधारणादेरवश्योद्भाव्यत्वेन तस्यैव दोपत्वाच्च । एतेन पक्षवृत्तित्वे सत्यनुमितिविरोधि- हिार्थ' निश्यार्थमित्यर्थः, साधारण्याधुझावनं विना कथनेतस्य हेतोः तादृशपरधर्मताजानविषयत्वमिति मन्देहादिति भावः । इदमुपलक्षणं ययोनारूपावच्छिन्नन्य सव्यभिचाररूपत्वे ययोनारूप- वत्त्वमेव व्यभिचारिवं स्यात् अन्यथा व्यभिचारविशिष्टस्य मव्यभि- चारपदार्थत्वाभावात् सव्यभिचारपदस्य पारिभाषिकत्वापत्तेः तत्र व्यभिचारत्वं न सम्भवति उकरीत्या अनुपसंहारिले प्रयाप्तेरित्यपि वोध्यं । 'एतेनेति 'परास्तमित्यग्रेतनेनान्वयः, 'अनुमितिविरोधीति अनुमितिविरोधी यो धर्म: 'तत्सम्बन्धाव्यावृत्तिः यदा कदाचित् तत्- सम्बन्धवान् भव्यभिचार इत्यर्थः, वहिमान् रामभादित्यादौ रामभस्य महानमत्तितादशायां अनुमितिविरोधिनी व्यभिचारस्य सम्बन्धा- भावात् अव्याप्तिवारणाय यदा कदाचिदिति, साधारणवन्तु साध्य- वद्यावृत्तत्वे मति साध्याभाववड्यावृत्तत्वं न तु माध्यवत्तया निश्चित- व्यातले सति साध्याभाववत्तया मिश्तिव्यात्तत्वं तेन शब्दोऽनित्यः शब्दवादित्यत्र पक्षे माध्य-तदभावान्यतरनिश्चयदशायामपि मयभि- चारत्वापत्ति, पक्षातिरिक्रमाचे साध्य-तदभावनिश्चयशायां नत्र मपक्ष विपक्षव्यावृत्तत्वरूपामाधारणत्वमत्त्वादिति पराम्तं, माध्य-तद- भाववड्यात्तस्वस्य कदाचिदपि तत्रासत्त्वात, हुदो वनिमान् धमा- दित्यादौ स्वरूपासिद्धत्वरूपविरोधिधर्ममादाय अतिव्याप्तिधारणाय १ 101 ·२ सावचिन्तामो सम्बन्धाच्यात्तिरनैकान्तिकः सपक्ष-विपक्षत्तित्वमु- भयव्यारत्तत्वमनुपसंहारित्वचानुमितिविरोधि तत्स- 'पदचिले मतीति यथाश्रुतग्रन्दानुयायिनः । तत् ! यभिचा- रादिज्ञानवैवानुमितिविधिवेन व्यभिचारादैरनुमित्यविरोधिना- दसम्भवापत्तेः । न च विरोधित्वं विरोधिज्ञानविषयलं तथामति वष्टिमान् बढेः वद्धिमान् धूमादित्यादौ व्यभिचारादिधमविषय- बहिल-धूमवादिमादाय बडि-धूमादावनिच्याप्यापन, समूहा- लम्बनप्यभिचारादिभ्रमविषयप्रमेयत्वादिमादाय मद्धेतमात्रेऽनिया- यापत्तेः । अथ विरोधिज्ञानविषयसमित्यत्र ज्ञानं भ्रमभिनवेन विशेषणेयं । न च तथापि वद्यभात्रवृत्तिप्रनेयमितिभ्रमभित्र- वयनुमितिप्रतिबन्धक ज्ञानविषयवहिल-प्रमेयलादिमादायातिव्या- निनादवस्य इति वाच्यं । अनुमितिपदं हि प्रकृतपक्षमात्रोद्देश्यक- मशतमाध्यमात्रविधेयक-प्रहतहतमात्रलिगकानुमितिपरं । तयाच तन्मात्रपतक-तन्मादमाध्यक-तन्माचहेतदानुमितिप्रतिबन्धकममभि- मज्ञानविषयो यो धर्मा यदाकदाचित् तत्समम्वन्धवान् म हेतुः नम्झिन् पचे तम्मिन् माध्ये मयभिचार रति सदएपर्यवमन्यतया न कम्मापि दोपगावकाम रति चेत् । ना ना जानविषयधर्मसम्ब- न्धवदाय भव्यभिचारवरूपवे तादृगजानविषयधर्म व व्यभिचारवं मात् अन्यथा व्यभिचारविमिष्टम्य मयभिचारपदार्थवाभावेन सयभिचारपदय पारिभाषिक्वापत्ते, तस्य व्यभिचार न सम्भवति .

·सयभिचारः। ०३ म्वन्धः प्रत्येकमस्ति विरुद्धोऽप्यनेन रूपेण सव्यभिचार- एव उपाधेश्च न सकर इति वक्ष्यत इति निरस्तम् । एतदन्नाने ज्ञाने वावश्यकप्रत्येकज्ञानस्य दोपत्वात् धूमवान् वहेरित्यादौ धमत्व-व -वहिवादेरिव व्यभिचारघटकप्रत्येक- पदार्थस्थापि व्यभिचारत्वापत्तेः सव्यभिचारपदस्य पारिभाषिकत्वे इष्टापत्तौ तादृशज्ञानविषयः सहेतुम्तस्मिन् परे तस्मिन् माध्ये सव्यभिचार इत्यस्यैव सम्यक्केन तादृशज्ञानविषयधर्मसम्बन्धवत्त्वपर्यन्तस्य व्यर्थलापत्तेरिति । नव्यास्तु अनुमितिविरोधी मम्मन्धी यस्येति बहुनौहिणा थादृशविशिष्टस्य सम्बन्धो यादृशविशिष्ट निरूपितनिश्चयनिष्ठ विषयित्वं अनुमितिविरोधी अनुमितिविरोधितावच्छेदकं नादृशविशिष्ट-. स्थाव्यात्तिरभेदो यस्य इति व्युत्पत्त्या अभेदसम्बन्धेन तादृश- विशिष्टवान् सव्यभिचार इत्यर्थः, तादृशविभिटवमेव सव्यभिचार- खमिति भावः । अनुमितिपदश्च प्रश्तपरमात्रोद्देश्यक प्रछातसाध्य- मात्रविधेयक-प्रकृतहेतुमावलिङ्गकानुमिनिपरं तेन वयभाववड- त्तिप्रमेयवादिकमादाय वहिमान् धूमादित्यादिसद्धेतौ नाति- प्रसङ्गः, तथाच तन्मात्रपक्षक तन्मात्रमाध्यक-तन्माचहेतकानुमिति- विरोधितावच्छेदकं निश्यनिष्ठं यादृशविशिष्टनिरूपितविपयित्वं तादृशविभिएं तस्मिन् पचे तस्मिन् माध्धे तस्मिन् हेतौ व्यभिचारः, अभेदसम्बन्धन तादृशविभिएसम्बन्धी स हेतुः तस्मिन् पचे नसिन् साध्ये सव्यभिचारः इति व्यभिचार-सव्यभिचारयोर्लचणं फलितं ।

·+8 सावचिन्तामयो असाधकतानुमिता व्यर्थविशेषणत्वाच्च । अत एव यत्पचक-यासायक-यद्धेतकानुमितिरपमिद्धा तदलक्ष्यमेव निकि- वैम्मिानित्यादिवत्तम्यापार्यकत्वात् । हेतुनावच्छेदकमबन्धन ना- शविशिष्टमम्बन्धित्वाभिधाने विमिप्य ममवायादिमम्बन्धन तादृा- विगिएमम्वन्धिलाभिधाने वा द्रव्यं मत्त्वादित्यादावव्याप्तिः) मामा- न्यतम्तादृगविशिष्टभम्पन्धित्वाभिधाने चानन्तमम्बन्धिताप्रवेमाहौरव- मतो विशियाभेदमम्वन्धेनेत्युक्त, अभेदत्वञ्च तादाम्यत्वं । न घ समानकालौनलादिमम्बन्धेन तादृशविशिरसम्वन्धित्वमेव कुतो नोक- मिति वाच्या अभेदमम्बन्धमपेक्ष्य समानकालीनवादगुरुत्वादशोक- बनिकान्यायाच। अवच्छेदकल्पश्च अतिरितिवं तेन माध्य- प्रतियोगिकवेनाभावान्तरावगादिनो व्यभिचारादिभ्रमम्यापि प्रति- वन्धकतया माध्याभाववत्तिहेवादिरूपविभिष्टविषयकत्वस्य स्वरूप- मम्वन्धरूपप्रतिवन्धकतावच्छेदकवविरहेऽपि न चतिः(२) । (१) सत्वरपडेती समवायसम्बन्धेन न कस्यापि रत्तित्वमिवि मावः । (२) सादृशविशियविषयकत्वं प्रचनानुमिति प्रतिबन्धकतानिरूपितख- हपसम्बन्धरूपावच्छेदकताबदिएको एकदेशविषयकत्वस्यामि सर मुसम्ब- घरयादच्छेदकत्वात् एकदेशेऽतियापिरतोऽनाहाय्यानामायण भागाना- न्दितनियतिलविशिपयादृशविशिरविषयक प्रशतानुमितिप्रतिक- न्धकतानि पिवसरपमम्बन्धरपारच्छेदकतापर्यायधिकरसं ताहाविधि- रत्यं ययभिचारवं इन्येव वतयं तयाध प्रतिबन्धकताया बमवाधारया- मुरोधेन परस्परनिन्दप्य-निश्पकमावापनविषयताहापिनिययन प्रति- बन्धक्या रिमिविषयकत्वम्य प्रतिमन्यतावच्छेदकतापर्यायधिकरण- ·सत्यभिचारः। साध्याव्याप्यत्वे सति साध्याभावाव्याप्य हेत्वाभासत्वं नन्वेवमपि गन्धप्रागभावकालीनो घटो गन्धवान् पृथिवीवा- दित्यादौ बाधिते सत्प्रतिपरिते च वाध-मत्प्रतिपक्षमादायाति- व्याप्तिः काञ्चनमयः पर्वतो वहिमान् पर्वतादित्यादौ पचविशे- पणमिद्धे पर्वतः काञ्चनमयवहिमान् वहेरित्यादौ साध्यविशेषण- मिद्धे पळतो वझिमान् काञ्चनमयधूमादित्यादौ हेतु विशेषणमिद्धे चातिव्याप्तिः दो धूमवान् वहेरित्यादौ स्वरूपामिद्धिसङ्कीर्ण- साधारणदौ चाव्याप्तिः तत्र पक्षत्तिलाभावेन सत्यन्तदलाभा- वादिति चेत् । न । ' पत्तिवे सतीत्यस्य पत्तित्वयहाविरोधित्वे सतीत्यर्थः, पचरत्तित्वयाविरोधित्वञ्च पक्षतावच्छेदकरूपेण पचे माध्यतावच्छेदकरूपेण साध्यस्य हेतुतावच्छेदकरूपेण हेतोर्वा यज्- ज्ञानं तत्प्रतिबन्धकतानवच्छेदकत्वं, तहानुमितिविरोधितावच्छेद- - भिन्नतया सर्वत्रासम्भवापत्तिः । न घ यादृशविशियविषयत्वसामान्य प्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकतानिरूपितखरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतावदित्युक्ती न दोष इति वाच्यं । तेजस्ववान् धूमाभाववदृत्तित्ववान् इति भानसम- कालीनस्य तेजस्ववान् वहिरिति ज्ञानस्य व्यावर्तकधर्मदनिविधया प्रतिबन्धकतया तेजस्ववाहविषयत्वसामान्यस्य तादृप्राप्रतिबन्धकतावच्छे- दकतया तेजस्ववद्धौ धूमवान् व रित्यादौ अतिव्यायापत्तिः, धन- तिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वोक्तौ च तेजस्ववान् धूमाभाववत्तित्ववान् इति ज्ञानासमकालीनस्य तेजस्ववान् वहिरिति ज्ञानस्य प्रकृतानुमित्य- प्रतिबन्धकतया तेजस्व दहिविषयकनिश्चयत्वस्य प्रकृतानुमितिप्रतिवन्धक- तातिरिक्तरतितया तेजस्ववहहो नातियातिरिति विभावनौयं ।

·८०६ तवचिन्तामयी साध्यवन्मापत्त्यन्यत्वे सति साध्याभाववन्माचहत्त्य- कस्य विशेषणं, भाधारयज्ञानच न सादादनुमितिप्रतिवन्धक अपि तु अव्यभिचारांगेस याप्तिग्रहप्रतिवन्धकमेवेति मतेनेदं लक्षण- मतो न तत्राच्याप्तिः, व्याप्यवामिद्विय साधारणतर्गतैव वक्ष्यमा- मिद्धिमामान्यतदाकान्तमया अघिद्धाविव व्यभिचारसामान्य- लक्षणाक्रान्ततया व्यभिचारान्तर्गतत्वेऽपि वाधकाभावात् । न चैव- मपि व्यभिचारादिविशिष्टस्य सव्यभिचारपदार्थत्वं न वृत्तं निरुक- विशिष्टधर्मस्य व्यभिचारले विरोधेिऽतिव्याप्तिः तस्यापि व्यभिचारा- न्तर्गतले विरुद्धत्वेन पृथविभागानुपपत्तेः, व्याप्यत्वासिद्धिय व्याप्य- बामिद्धिवेन न विभकः अपि तु श्राश्रयामिद्धिसाधारणमिद्धिवे. नैवेति वायं । विरोधान्यत्वेन निरुतविभिधर्मस्य विशेषशेषत्वात, विरोधान्यवञ्च हेतु-माध्यमामानाधिकरणयविरोधितानवच्छेद- कवं, असाधारणलञ्च माध्य-तदभावव्यापकोभूताभावप्रतियोगी हेतुर्नातस्तवाच्याप्तिः, माध्यवदत्तिवे मति माध्याभाववदत्तिलं असाधारपालमिति माम्प्रदायिकमते च माथाभावममानाधिकरणो- हेतुरिति चानप्रतिवन्धकतानवच्छेदकं सद्यत् हेतु-माध्यमामाना- धिकरणयविरोधितावच्छेदकं तदन्यत्वं विरोधान्यल निवांच्य- मिति न काप्यनुपपत्तिः, व्यभिचारादिजानमयनुमितिप्रतिवन्धक- मिति मतेनेदं लवणं नातोऽमम्मनः । अनुमितिपद वा यथोतानु- मितिकारणीभूतज्ञानपर, विरोधितापदेन च यद नादृमानु- (७) बमचरितत्वविधिसाध्यसामानाधिकरय च्यामिरिति भाव ।

·सव्यभिचारः। न्यत्वं वेति परास्तं, व्यर्थविशेषणत्वात् प्रथमं हेत्वा- भासत्वाज्ञानाच, गगनमनित्यं शब्दाश्रयत्वादित्या- मितिकारणता तदंशे विरोधिता ग्राह्या तेन वहियायधूमवान् पर्वतः प्रमेयत्वं वयभाववदत्तौति समूहालम्बनज्ञानप्रतिवन्धकता- वच्छेदकवद्भ्यभाववत्तिप्रमेयत्वादिमादाय धूमादौ नातिव्याप्ति- रिति मझेपः । साधारणादिषु लक्षणं सङ्गमयति, 'सपचेति, 'सपक्षात्' साध्या- धिकरणत्, यः 'विपक्षः' भिन्नः, 'तवृत्तिवं तहत्तित्वविशिष्ट- हेतविषयकत्वं, माध्यवत्तिवे मति साध्याभाववत्तित्वविशिष्ट- हेतविषयकवमिति यथाश्रुतार्थस्तु न सङ्गच्छते 'विरूद्धोऽप्यनेन रूपेण सव्यभिचार एव' दूत्य ग्रिमपन्यासगतेः। 'उभयव्यावृत्तवं' यावत्मपक्ष-विपदव्याहत्तहेतुविषयकलं, माध्य-तदभावोभययापकी- भूताभावप्रतियोगिहेतविषयकत्वमिति यावत्, 'अनुपसंहारित्वमिति अनुपमहारिवविभिटहेतुविषयकत्वञ्चेत्यर्थः, 'अनुमितिविरोधि' अ- नुमितिविरोधितावच्छेदकं, 'तत्सम्बन्ध इति तेषां साध्यवभिन- वृत्तित्वविशिष्ट इत्यादीनामभेदलक्षणसम्बन्ध इत्यर्थः, "प्रत्येकमस्तौति प्रत्येक साधारणसाधारणनुपसंहारिय्वस्तीत्यर्थः । नन्वेवं साध्यव- द्भिनत्तिव विशिष्टतोरभेदलक्षणसम्बन्धस्य विरुद्धेऽपि सत्त्वादति- व्याप्तिरित्यत अाह, 'विरुद्धोपौति, 'अनेन रूपेण' साध्यवभिन- वृत्तिवविशिष्ट हेतुत्वरूपेण । नन्वेवं विरुद्धस्य पृधभिधानं पुन- रुत। न चात्तिहेतुरूपस्य विरुद्धस्य सङ्घहाय पृथनादभिधान- ·वत्वचिन्तामो दिवाध-विरुद्धसंकीर्णासाधारणाव्याप्तिरिति कश्चित् । नापि सपक्ष-विपक्षगत-सर्वसपक्ष-विपक्षव्याहत्तान्यत- मिति वाच्यं । तदापि ययोकामाधारपलम्य मत्त्वेन सव्यभिदारा- न्तर्गतलादित्यत श्राइ, 'उपाधेरिति विभाजकोपाधेरित्यर्थः, 'न मारः' नाभेदः, तथाच स्वतन्त्रेदम्येनिन्यायात्) एकम्यैर विरुद्धम्य विभिन्नधरूपेण विभजनान पौनरुत्यमिति भावः । “एतदजान- इति, एतच दृष्टान्तायें, 'वामन्दः अप्यर्थ, तथाचैतम्याज्ञानदशया- मिव भानदणायामपि पावरकमाधारणवादिप्रत्येकधर्मप्रकारक- ज्ञानम्यैव प्रतिवन्धत्वादित्यर्थः, 'यर्थ विशेषणत्वादिति मत्यन्त- विपणम्य व्यर्यतादित्यर्थः, विरुद्धमाधारणस्तक्षणं दूपयित्वा विरु- व्यायत्तं लदण्दयं दूषयति, 'अतएवेति, अब लहण्ये हदो वहिमान् धूमादित्यादो माध्दव्याप्यम्य धूमादेारणाप भत्यन्त, विद्धवारणाय प्रयमे 'माधाभावाच्यायेति, दितीये 'माध्याभाव- वन्मावत्यन्यत्वमिति, विरोधमहीपामाधारणानुपमहारिणो() म लच्यो किन्तु मन्दाकागारनियो गम्दाकामान्यतरवात् मर्चमनियं ममयवादित्यादिमाधारमहीलावतो मच्यो, पहिमान् श्राका- मादित्याटावत्याकादिचारणाय देखाभामवमिति, अजय मातुन वा लाभामः हेतुनारदकममधेन शक्तिमतएव तथा- (0 मरमपम पम्योगालादिति यायादिद। (0) दादामिन बिमामिलामाधारमगरिमादि।

·सयभिचार। रत्वं, व्यर्थ विशेषणत्वात् अनुपसंहार्यव्याप्तेश्च। किच्च खादित्यभिमानः। एतच्च दितीयलक्षणेऽप्यनुषचनीय, प्रथमलक्षणे साध्यव्याप्यत्वं माध्याभाववदत्तिवे सति साध्यवत्तित्वं, साध्यवद- वृत्तित्वे मति साध्याभाववत्तित्वञ्च साध्याभावव्याप्यत्वं, द्वितीये साध्यवभिन्नात्तिले सति साध्यवत्तित्वं माध्यवन्मात्रवृत्तित्वं, साध्याभाववभिन्नावृत्तिवे सति माध्याभावववृत्तिलञ्च साध्याभाव- वन्मात्तित्वं, तो नाभेद इति भावः। 'व्यर्थविशेषणत्वादिति हेवाभामलदलस्य व्यर्थत्वादित्यर्थः, नदुपादानेऽप्यत्तिहेतो?ार- स्वात) वरूपासिद्धिमादाय नस्यापि हेवाभासत्वात्, न हि दुष्टहेतोः सामान्यलक्षणे स्वरूपामिद्धिलक्षणे वा वृत्तिमत्त्वमपि विशेषणं, गौरवाड्यर्थत्वाञ्चेति भावः । इदमुपलक्ष्णं विरुद्धवारणाय प्रथमलक्षणे साध्याभावाव्याप्यस्वदलं द्वितीये साध्याभाववन्माचत्य- न्यस्वदलञ्च व्यर्थ विरुद्धस्य सव्यभिचारभिन्नत्वे मानाभावादित्यपि बोध्यं । “प्रथममिति माधारण्यादेः प्रत्येकस्य ज्ञानं विनेत्यर्थः, 'हेवाभासत्वाज्ञानात्' निरुक्कसायाच्याप्येत्यादिलचणज्ञानासम्भवात, नजाने च तस्यैव प्रतिबन्धकतया यथोक्तधर्मप्रकारकज्ञानस्यानु- मितेस्तत्कारणज्ञानस्य वा प्रतिबन्धकवे मानाभावात् । न च माध्या- व्याप्यवादिघटिततया यथोलधर्मप्रकारकज्ञानमपि व्याप्तिज्ञानमति- बन्धकमिति वायं। माध्याव्याप्यवादेहत्तावच्छेदकविशिष्टताव- (१) पर्वतो वह्निमान् गगनादित्यादौ गगनहेतुम्मिकपर्वतरत्तिला. भावमादाय दुर्वारत्वादिति भावः। 102 ·सावचिन्तामयो पक्षातिरिक्तसाध्यवतः सपक्षत्वे प्रमेयत्वेनाभेदसाधने- ऽनुपसंहाय्य चाव्याप्तिः पाशातिरिक्तसाध्यवतोऽप्रसिद्ध मकारत्वादिति भावः । इदमुपलचणं साध्यव्याप्यत्व-साध्यवन्माच- वृत्तित्वदिहेतुतावच्छेदकसम्बन्धनवावश्यं वनव्यतया अयं घटोजाना- दित्यादौ यच हेतुतावच्छेदकविषयतादिमम्बन्धेन साध्यव्याप्यलादि- कमप्रसिद्धं नवाव्याश्यापत्तिशेति बोध्यं । कस्यचिदूषणमाघ, 'गगनमिति, 'बाध-विरुद्धभतीर्णति बाधविरुद्धाभिनेत्यर्थः, अनव- गतमाध्यमहचारकत्वे सति अवगतमाध्याभावसहचारित्वस्य विरोध- लनये अयमेतदभित्रः प्रमेयत्वात् शब्दोनित्यः शब्दाकाशान्यतरत्वान इत्यादेरपि विरुद्धतया तद्वारणाय 'वाध-विरुद्धेत्युक्त, 'वाध-विरु- द्धत्वञ्च साध्याभावव्याप्यत्वरूपविरोधाश्रयत्वं, 'कश्चिदियखरसोद्भावनं नदीजन्तु व्याप्यसकौर्णमाधारपवविरुद्धमौर्णमाधारणस्याप्यलक्ष्य वात् तवाव्याप्तिर्न दोषायत्यवमेयं । अनयोलक्षणयोः परिस्कारश्च दौधितावनुमन्धेय' । 'मपक्ष-विपक्षगतेति माध्यवद्वृत्तिवे मति साध्याभाववत्तिलेत्यर्थः, 'मलमपति साध्यवत्तानिश्चयविषय- दृत्तिमामान्यभिन्नले मति माध्याभाववत्तानिययविषयत्तिमामान्य- भिन्नत्वेत्यर्थः, मर्चपदं मामान्याभावलाभाथ, यथाश्रुते एकमात्र- मपन-विपक्षक साधारणेऽयाप्तः, 'व्यर्थति विरुद्धवारकयोः सपच- गतवदल-विपक्षयारत्तवदलयोर्यलादित्यर्थः, तदुभयदलस्य दूषक- तायामनुपयोगिलेन माधारणत्वामाधारणत्याघटकतया विरुद्ध स्थापि साधारणामाधारणान्तर्गतत्वेन व्यभिचारत्वादिति भावः ।

·सव्यभिचार साथ्यवतः सपक्षत्वे विवक्षितेऽमसिद्धिः रत्तिमताधर्मास्य साध्यवहिपक्षान्यतरत्तित्वनियमात् । केचित्तु सपनगतलदल-विपक्षव्यात्तत्वदलयोरसाधकतानुमाने व्यर्थत्वा दित्यर्थः, इत्याहुः । तदमत्। श्रखण्डाभावस्य हेतृत्वात्। 'अनु- पसंहा!ति पर्वतो धूमवान् वन्हे रित्यादौ साधारणेऽनुपसंहारिता- दशायाँ क्वापि माध्य-तदभावनिश्चयासत्त्वशायामव्याप्ते रित्यर्थः, तदानौं माध्य-तदभाववत्तया निश्चितस्थाप्रमिद्ध्या तयारत्तस्या- प्रसिद्धेरिति भावः । ननु सपद-विपचयारत्तेत्यच सपक्ष-विपक्षवं न माध्य-तदभाव- वत्तया निश्चितत्वं किन्तु पक्षानिरिनसाध्य-तदभाववत्त्वं, पचत्वञ्च मन्दिग्धमाध्यकत्वं, तथाच पर्वतो धूमवान् वहरित्यादौ कापि साध्य तदभावनिश्चयामत्त्वदशायामपि नाप्रसिद्धिः । यदा साध्यवत्त्वमेव सपनत्वं, साध्याभाववत्त्वमेव विपक्षत्वमित्यत- प्रह, 'पचातिरिक्नेति, अस्य पूर्व 'किञ्चेति कचित् पाठः म घन मन्दर्भशद्धः, 'प्रमेयत्वेनेति, अभेदे बताया, 'माधने' सायके, अयमे- तदभिन्नः प्रमेयत्वादित्यभेदमाध्यकप्रमेयत्वरूपे माधारणे इत्यर्थः, 'अनुपमहायं चेति सर्वमनित्यं प्रमेयत्वादित्यादिसर्वपक्षक चेत्यर्थः, अनुपसंहार्य व्याप्तिमेव विठणोति, 'पहातिरिक्तति, जगत एव माध्य- मन्देहाक्रान्तत्वेन तदतिरिकाममिद्धेरिति भावः। द्वितीयं दूषयति, 'माध्यवतः मपक्षल इनि, तदभाववनश्च विपक्व इति शेषः, 'अप्रसिद्धिरिति शब्दोऽनित्यः गन्दलादित्यादावसाधारण्यदगाया- ·५ तत्वचिन्तामणे नापि पक्षातिरिक्तसाध्यवन्मावत्यन्यत्वे सति पक्षातिरिक्तसाथ्याभाववन्मापत्तिभिन्नत्वम् अनुपसं- मन्याप्तिरित्यर्थः, “धर्मस्य' वस्तुनः, 'भाध्यवद्विपचान्यतरेति साध्य- वत्तदभाववदन्यतत्यर्थः । 'पचातिरिक्रेत्यादि, जलहूदो वहिमान् धूमादित्यादौ माध्य- व्याप्यस्य धूमाारणय मत्यन्त, घटोट्रव्यं मत्त्वादित्यादौ सा- धारणस्य सत्वादेः संग्रहाय मात्रपदं, पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादौ धूमादेरपि स्नानधिकरणमाचे माध्य-तदभावनिश्चयभाषामेवामा- धारणतया तत्राच्याप्तिधारणाय 'पक्षातिरिकवं साध्यवतीविशेषणं, तदर्थश 'पक्षः' साध्यनिथयाविशेष्यः, तदतिरिकवं माध्यनियथ- विशेष्यत्वमिति थावत्, न तु 'पत्रः' मन्दिग्धमायकः, तदतिरिकावं, दो घडिमान् धूमादित्यादौ यदा केवलं हद एव माध्यपन्देहः हुदातिरिकधूमानधिकरण एव च साध्य तदभावनिययस्तदापि धूमस्यामाधारणतया तवायास्यापत्तेः, यदा सर्वत्रैव साधनाधि- करणे माथवत्तानिथयस्तदामाधारणेऽच्याप्तिवारणाय साध्यवत्त्वप्रवेशः, सुरभिगारश्वत्वादित्यादौ विरुद्धस्याश्चवादेवारणाय विशेष्यदलं, घटोद्रव्यं मन्त्रादित्यादौ माधारणस्य मत्त्वादेः संग्रहाय माचपदं, पक्षातिरिकत्वञ्च त्रापि माध्याभाववत्यन्वेति अन्यथा अश्योगौर- ग्यवादित्यादावश्ववादरपि स्वानधिकरणमापे माध्य-तदभावनियय- दमायामाधारणतया तवाव्याप्यापत्ते, कचित्तु भूले तचैव पाठः, ·सव्यभिचारः। हार्यव्याने धूमादावतिव्याप्तेश्च तस्य पक्ष एव साध्य- वति हत्ते। नापि पक्षदत्तित्वे विरुद्धान्यत्वे च सत्यनुमित्यौप- यिकसम्बन्धशून्यत्वं व्यर्थविशेषणत्वात् । एतेनानुगतं - पदानिरिकत्वञ्च 'प:' माध्याभावनिश्चयाविशेव्यः, तदतिरिकलं साध्याभावनिश्चयविशेष्यत्वमिति यावत्, न तु पक्षः' मन्दिग्धमायकः, तदतिरिकत्व, सुरभिरिश्वमादित्यादौ यदा केवलं सुरभावेव गोत्व- सन्देहस्तदतिरिनेऽश्यत्वानधिकरण एव गोव-तदभावनिश्चयस्तदाप्य- श्वत्वस्यासाधारणतया तत्राव्याश्यापत्तेः, यदा सर्वचैव साधनाधिकरणे भाध्याभाववत्तानिश्चयस्तदामाधारणेऽव्याप्तिवारणाय माध्याभाववत्वप्र- वेश इति ध्येयं । 'अनुपसंहाय्येति तत्र जगत एव माध्यसन्देहाक्रान्ततया पक्षातिरिक्ताममिद्धेरिति भावः । इदमुपलक्षणं द्रव्यं सत्त्वादित्यादौ साधारणेऽपि साध्य तदभाववति साध्य-तदभावानिश्चयदशायाम- व्याप्तिः(१) इत्यपि बोध्यं, 'धमादाविति पर्वतो वमिमान् धूमादि- त्यादावसाधारण्योत्तीर्णतादशायां माध्यव्याप्यधूमादावतियारित्यर्थः। पक्ष एवेति “एवकारोऽप्यर्थ, पक्षत्वं माध्यमन्देहविभेय्यत्वं, 'माध्यवतीति पर्वत इति शेषः, ददमुपलक्षणं अयमयोगौरश्वत्वादित्यादावमाधा- रण्योजौवादशायां विरुद्धत्वेऽयत्वादावतियाप्तिः नस्य साध्याभाव- वत्तासन्देहवत्यपि माध्याभाववति अश्वादौ वृत्तेरिति बोथ्यं । (१) साध्य-सदभावनिश्चयासत्त्वदमायामिति घ.।

·तत्त्वचिन्तामो १४ सर्वमेव लक्षणं प्रत्युक्तं प्रत्येकमेव टूपणत्वात् उद्भावने वादिनिहत्तेश्च । 'पत्तित्व इति, 'अनुमित्यौपयिकः' अनुमितिजनकजान- विषयः, यः सम्बन्ध स्तच्छ्रन्यवमित्यर्थः, स.च सम्वन्धः पक्षमत्त्वं मपक्षमत्त्वं विपक्षामत्त्वश, तच सपक्षमत्त्वाभावमादायासाधारणे लवणममन्चयः, मपक्षत्वं नियितमाध्यवत्त्वं न तु माध्यवत्वमा तथा मति शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यादिसद्धेतरूपे अभाधारणे- ऽव्याप्यापत्तेः । न च एतलवणकर्तृमते तदमाधारणमेव न किन्तु माध्यवदत्तित्वस्यामाधारण्यतया नित्यः शब्दः शब्दत्वादित्यादि- विरुद्धमेवामाधारणं तब च विपशासवाभावमादायव लक्षा- ममन्वयः तेन निरुतमपक्षमावाभावस्य विरोधान्यत्वाभावेऽपि न चतिरिति वाच्य। तथा मति विरोधान्यत्वदलवैयपित्तः माध्यवदत्तियदस्तम्यामाधारणलमये आकाशाचन्तितोरमाधार- पालेन सध्यतया तवायायापत्तेय, केवलं निथितमाध्यवयात्तत्व- रूपं मपदयात्तवरूपमेव अमाधारणत्वं न तु विपञ्चव्याहत्तसम- प्यत्र घटकमित्येतन्मतेनेवेदं नदणं नेन वहिमान् धूमादि- त्यादौ धूमादेविपच्यानवाभावदशा मपदव्याजन्येऽपि अन- ध्ययानदानी केवममपदमत्त्वाभावमादापानिव्याप्तिरिति निरम, . (२) तपादानिय प्रद सदत्वादिचारी गईमाप नि।

·सध्यमिचार। १५ इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणी अनुमानायद्वितीयखण्डे सव्यभिचारपूर्वपक्षः ॥०॥ 'व्यथति असाधकत्वानुमाने पचत्तित्वादिविशेषणस्य व्यर्थत्वादि- त्यर्थः, 'एते नेत्यादि, अनुगतं रूपञ्चान्यतमलादि ॥ इति श्रीमथुरानाथतर्कवागीश-विरचिते तत्तचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्यद्वितीयखण्डरहस्ये सव्यभिचारपूर्वपक्षरहस्यं ॥

·तत्वचिन्तामणी + अथ सव्यभिचारसिद्वान्तः । उच्यते । उभयकोव्युपस्थापकतावच्छेदकरूपवत्वं तत्त्वं विरुद्धान्यपक्षत्तित्वे सत्यनुमितिविरोधिसम्बन्याव्या- त्तिा तच साधारणत्वादि तेनैव रूपेण ज्ञातस्य प्रतिबन्धकत्वात् परस्य तथैवोद्भावनाच लक्षणानुरो- धेन प्रत्येकमेव हेत्वाभासत्वम्। यहा साध्यवन्माच- अथ मव्यभिचारमिद्धान्तरहस्यं । दुपयोपयिक एव विभाजक इति नियमानापगमेनाइ, 'उभ- चेति प्रहतमाध्यमन्देइजनिका था कोयुपस्थितिः नजनकतावच्छे- दकरूपवत्त्वमित्यर्थः, प्रहते नापजनकतावच्छेदकं माधारणत्वादि नदादाय स्तक्षणममन्वयः, कोयुपम्यापकतावच्छेदकानुत्तलादिरूप- मादाय धूमेऽनिव्याप्तिवारणाय माध्यमन्देहजनकान्तं । 'विरुद्धान्येति, विरुद्ध-स्वरूपामियोरिणाय 'विरुद्धवान्यपरवृत्तिले मतीत्यु, तद- र्थम्त पत्तिव-माध्यमामानाधिकरण्यग्रहाविरोधिलं तेन स्वरूपा- मिद्धि-विरोधमोर्ण माव्याप्तिः। अन्यत्सवं पूर्ववत् । 'न' उभय- कोथुपयापकतावच्छेदकरूपच, 'तेन रूपेण' माधारणवादिरूपेण, 'तपय माधारणत्यादिपेणेव, महणेति इवामामम्य विरोधिविष- पनपटिशक्षणानुरोधेनेत्यर्थः । गापमानं मघदनुमिनिप्रतियन्धक महाभामसमिायाचनुरोधेनेत्यर्थः परयन्ये । 'यदेति, पापि पूर्ववर- (एपमिति विरोधिसमन्यायातिर्थ कानिकपमिति Inpma ·सध्यभिचारसिद्वान्तः। १७ हत्त्यन्यत्वे सति साध्याभाववन्मावत्यन्यत्वं तेनासा- धारणस्य साध्य-तदभावोपस्थापकतया दूपकत्वपक्षे नाव्याप्तिः। न चैवमाधिक्ये विभागव्याघातः, स्वरूपसतानुगत- रूपेण चयाणामेकीकृत्य महर्पिणा विभागकरणात् । न चैवं साध्याभावनापकत्वेन वाध-प्रकरणसमयोस्त- साध्यव्याप्यस्व-साध्याभावव्याप्यत्वोभयपहविरोधितावच्छेदकरूपवत्त्वमि- त्यर्थः, तेन सोखसकोणेऽसाधारणे नाव्याप्तिः, 'तेन' अनुमिति- विरोधिवघटितलक्षणकरणेन, असाधारणस्य सत्प्रतिपक्षोत्थापकतया दूषकलपचे अनुमितिविरोधित्वसत्त्वान्नाव्याप्तिः, 'उभयकोयुपस्थाप- केत्यादिघटितलक्षणानुसारेण संशयोत्थापकतया दूषकत्वपचे पुनर- व्याप्तिः स्यात् असाधारणस्य ग्रहे संशयोत्पादासम्भवात्तेन प्रतिबन्धा- दित्यर्थः, इदं 'यत्यिस्य पूर्व 'तेनेतिपाठानुसारेण व्याख्यातं, क्वचित पुस्तके 'यत्यिनन्तरं 'तेनेतिपाठः स वेवं क्रमेण व्याख्येयः, "तेन' विरुद्धसङ्कीर्णा साधारणदिमशहाय तदुभयव्याप्तिग्रहविरोधित्वघटि- तलक्षणार्थकरणेन, असाधारणस्य सत्प्रतिपदोत्थापकतया दूषकत्वपचे उभयव्याप्तिग्रहविरोधित्वान्युपगमात् तदनभ्युपगमे तु विरोधित्व- घटितलक्षणानुसारेणेदमपि व्याख्येयं । 'आधिक्ये प्रयाणां दूषकत्ता- वौजाधिक्ये, 'विभागयाघातः' पञ्चैव हेत्वाभामा इति विभाग- व्याघातः, माधारणमाधारणदीनां दूषकतावीजभेदेन भेदादि- 103 ·तत्वचिन्तामणी दज्ञापकतयान्येपामुपसंग्रहः कुतो न कृत इति वाच्यं । स्वतन्त्रेच्छस्य नियोग-पर्यनुयोगानईत्वात् । इति श्रीमगङ्गेशपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणौ अनुमानास्यहितीयखण्डे सव्यभिचारसिद्धान्तः ॥०॥ त्यामयः, ‘स्वरूपेति नथाच दूषकतावीजभेदेऽपि स्वरूपसदनुगह- रूपेण विभजनानाधिष्यमित्याप्रयः,(२) स्वरूपसदनुगमकवे, 'भाध्याभावज्ञापकत्वेन' साध्यवत्तायधप्रतिबन्धकवेन, यथाश्रुते च बाधामन प्रसङ्गात्र) 'अन्येषा' व्यभिचारादीनाम् ॥ इति श्रीमथुरानाथनर्कवागीश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानास्य-दितीयखण्डरहस्ये धव्यभिचार सिद्धान्तरहस्य सम्पूर्णम् । (१) 'नियोग' एवं कुद प्रत्यादिरूम , 'मयंनुयोग' कथमेदं कृत- मित्यादिरूप । (२) प्राधिक्यमित्यर्थः इति । (३) साध साध्याभाववत्यक्षरूपबाधस्य माध्यामावाज्ञापकत्वेऽपि साध्यवत्ताग्रहमतिबन्धकलेन सड्ढाइ इति भाव ।

·अथ साधारणपूवपक्षः । तब साधारणत्वं न साध्याभाववहामित्वं सर्वमनित्य मेयत्वादित्यनुपसंहायें भूर्नित्या गन्धवत्त्वादित्यसाधा- रणे संयोगादिसाध्यकद्रव्यत्वे चातिव्याप्तेः । अत एव न साध्यवत्तदन्यत्तित्वं, नापि निश्चितसाध्यवत्तदन्य- इत्तित्वं, साध्यवदन्यत्तित्वस्य दूपकत्वेन शेपवैयर्थ्यात्। . 'श्रत एव' अथ साधारणपूर्वपदरहस्यं । नन्वनुपसंहार्यमाधारणयोर्यभिचारिखमेवा उपधेयमकारेऽयुपा- धेरमहरादित्युकवादित्यत आह,(२) 'संयोगादौति । अनुपसंहार्यशाधारणयोरतिव्यारेव, 'सायेति साध्यवहत्तित्वे सति माध्यवदन्यत्तित्वमित्यर्थः, अन्योन्याभावघटितलक्षणकरणत् संयोग- माध्यके नातिव्याप्तिः,(३) 'श्रत एव' उपस्थलचयेऽतिव्याप्तेरेवेत्यर्थः । (१) व्यभिचारित्वमेव साधारणत्वमेवेत्यर्थः । (२),जनु अनुपसंहार्यसाधारणयोः साधारणत्वे मियो मेदाभावात् विभागय्याघात इत्यत बाह, उपधेयेति, तथाच उपधेयानां विभाज्यानां साधारयामाधारणानुपसंहारिणां सारेऽपि मियो मेदामावेऽपि उपाधः विभागकस्य साधारणत्वस्य व्यसाधारणत्वस्यानुपसंहारिषस्य च पसारास मिथो भेदात् न विमागव्याघात इति भावः । (1) मेदभावस्य व्याप्यसितया संयोगवद्वेदस्य द्रव्ये सत्तामासिष्यामि सिसि भावः।

·सत्वचिन्तामणो श्रत रखामुकेनायमनैकान्तिक इत्येवोद्भाव्यते तत एव वादिनिहत्तेश्च न तु सपक्षगतत्वमपि । अनुपसंहार्यो- व्यावत्योऽन्यथा तस्यैतदिशेयत्वापत्तिरिति चेत्, त्यज तर्हि तमधिकं कृतेऽन्तर्भावात् । नापि सपक्ष-विपक्ष- गतत्वं, व्यर्यविशेपणत्वात् । विरुहोव्यावर्त्य इति चेत्, न, विपक्षगामित्वस्यैव दूपकत्वे तस्याप्येतदन्तर्भावात् । अथ पक्षान्यसाध्यवत्तदन्यत्तित्वं साधारणत्वं तेन "निधितेति निश्चितसाध्यवहृत्तित्वे मति माध्यवदन्यत्तित्वमित्यर्थः, द्वितीयदले निथयांगनिवेशे मद्धेतावतिव्याप्तिः स्यात् भ्रमात्मक- चाध्याभावनियमविषयपर्वतहत्तिन्वान्, 'मायेति साध्यवदन्यदृति- समावस्य दूषक्रतायामुपयोगिलेन तदनुपयोगिमाध्यवहन्तिांग्ग- निश्चयांगोयादित्यर्थः, 'अत एव' वैयदेिव, 'अमुकेन' साथ- वदन्यवृत्तित्वेन, 'तत एव' नामोद्भावनादेव, एवकारण्यवच्छेचा दर्मयति, 'न विति । नवनुपवंहारिवारणार्थ नियितमाध्यबत्तिखं सार्थकमित्यागयेनाह, 'अनुपेति, असाधारणत्यपि बोध्यं, 'अन्यथा' तदयावर्त्तने, 'तस्य' अनुपसंहारिणः, 'एत विशेषत्वापत्तिः' साधारण- विपत्वापत्तिः, '' अनुपमंहारिणं । 'नापीति, अत्र 'मपचपदं माध्यात्परं, न तु निश्चयगर्भ, तो न पौनये, 'यति भपक्ष- विशेषणवैयादित्यर्थः, विरुद्धवारणय तासार्थकमित्याह, 'विरु- इति, 'एतदन्तभावात्' साधारणतभावात् । 'प्रति अनुपसंहारिवारणाय 'पक्षान्येति, 'तदन्येति साध्यव- ·साधारणपूर्वपक्षः। सर्वमनित्यं मेयत्वादित्यनुपसंहाये नातिप्रसङ्गः। न च व्यर्थविशेपणता, घटोऽमित्यो घटाकाशोभयत्ति- हित्वाश्रयत्वादित्यनुपसंहार्य्यस्य विरुद्धस्यानैकान्तिक- भिन्नस्य व्यवच्छेद्यत्वादिति चेत् । न । दूपकताप्रया- जकरूपभेदमन्तरेण भेदस्यैवानुपपत्तेः। साध्यवद- वृत्तित्वे सति सर्वसाध्यवदन्यत्तित्वमित्यपि न व्यर्थ- विशेषणत्वात् एकव्यक्तिकसाध्ये तदभावाच । एतेन त्वावच्छिवप्रतियोगिताकान्येत्यर्थः, अन्यथा सद्धेतावतिव्याप्यापत्तिः, 'व्यर्थविशेषणता' साध्यवत्तित्वांशस्य व्यर्थतेत्यर्थः, अनवगतसाथ- सहचारी विरुद्ध इति लक्षणाभिप्रायेणह, 'घटोऽनित्य इति, इत्यस्य विरुद्धस्य सर्वपक्षकांनुपसंहार्य्यस्य विरुद्धान्तरस्य श्रयं गौर- श्वत्वादित्यस्य माधारणभिन्नस्य व्यवच्छेद्यत्वात्, यथाश्रुते घटपक्षस्या- नुपमहारिवानभ्युपगमात् केवलान्वयिधर्मव्यापकसंशयविषयनेरे- वानुपसंहारिवादसङ्गः, 'दूषकतेति तथाच भिन्न-भिन्नदूषकता- प्रयोजकरूपाभावे विरुद्धानुपसंहारिणोठभिचारिविशेषत्वात् व्यर्थ तद्वारकविशेषणमित्यर्थः, 'सर्वति मर्वपदं धूमादेरपि माध्यवद्व्यक्ति- विशेषभेदवदृत्तित्वादतिव्याप्तिवारणाय, साध्यवत्पदव्यक्तः प्राति- खिकरूपेण तत्तत्साध्यावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावकूटनिवेगो न माध्यमामान्याभावः इत्यतः प्रागुक्केन 'श्रत एवेत्यादिना न पौनरुत्वं तत्र साध्यवत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकसामान्याभावनिवेगात्, 'यथति ·२२ तत्वचिन्तामणी हेत्वाभासान्तरव्यवच्छेदक लक्षणान्तरेऽपि विशेषण व्यर्थमिति । इति श्रीमहङ्गेयोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणी अनुमानाख्यहितीयखण्डे साधारणपूर्वपदाः ॥ ॥ सत्यन्तभागस्य विरुद्धवारकस्य व्यर्थवादित्यर्थः, विरुद्धोऽप्येतदिष- एवेति पूर्वमभिधानादित्याययः, यथाथुनाभिप्रायेणाह, 'एकेति । "एतेनेति विरुद्धादिचतुष्टयान्यत्वे मति हेत्वाभासतावच्छेदकरूपवत्त्व- मितिलक्षणे भत्यन्तभागस्य वैयर्थमित्यर्थः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौ-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्य-दितीयखण्डरहस्ये माधारणपूर्वपक्षरहस्यं ।

·अथ साधारणसिद्धान्तः। उच्यते। विपक्षगामित्वं साधारणत्वं तन्मावस्य दूपकत्वात् विरुद्धस्यापि तत्त्वाजाने विपक्षवृत्तिताज्ञा- नदशायां साधारणत्वम् अन्यथा तस्य हेत्वाभासान्त- रतापत्तेः उपाधेश्च न सङ्कर एव। सर्वमनित्यं मेयत्वा- दित्यनुपसंहारौ शब्दो नित्यः शब्दत्वात् भूनित्या गन्ध- अथ साधारणसिद्धान्तरहस्यम् । 'विपति, ननु विपनगामित्वं यदि माध्यात्यन्ताभाववहामिल तदा माध्यवदन्यत्तिवे हेलधिकरणादेः माध्याभाववत्त्वादौ शव्या- प्तिरिति चेत् । न। प्रकृतहेतुधर्भिकमकृतमाथाभाववदत्तिलग्रह- खावच्छिवं प्रति ज्ञानविषयतया प्रतिबन्धकतावच्छेदकरूपस्य विव- चितवात्, काञ्चनमयधूमवान् वक्रेरित्यादौ तु माध्यादेः माध्यता- वच्छेदकाद्यभाववत्वं न तादृशमहलावच्छिनं प्रति विरोधितावच्छेदक अतस्तद्युदासः। न चैवं धूमसामान्याभाववगामित्वादावव्याप्तिः तस्य का- श्चनमयधूमाभाववत्तित्वग्रहत्वावच्छिन्न प्रत्यविरोधित्वादिति वाच्यं । तस्य व्याप्यवामिद्धावान्तर्भावणौथवेनालक्ष्यत्वात् साध्यादिनिष्ठस्य माधनाव्यापकत्वादेरनुपमहारितावे तदन्यावेन प्रतिबन्धकतावच्छेदक तदवगाहित्वानवच्छिन्नं वा प्रतिबन्धकावं वाचं इत्यास्तां विस्तरः। 'विपक्षगामिवं' माध्यवदन्यवृत्तिलं, 'माधारणत्वं' माधारणविधया दोषवं, "तस्येति विपक्षवृत्तितामात्रेण ग्टहीतविरुद्धस्येत्यर्थः । (१) साध्याभाववतिलस्पेव साध्यवदन्यतिलस्य साध्यामाववद्धख- धिकरणादेव सत्यभिचारत्वेन तप तवाव्यातिरिति तात्पर्यम् । 1 ·२8 तत्वचिन्तामो ववादित्यसाधारणश्च वस्तुगत्या साध्याभाववत्ति- त्वेन साधारणोऽपि पक्षतादशायाम् उद्धावयितुं न शक्यत इत्युभयोर्मे देनापन्यासः। इति श्रीमगङ्गेशपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानास्यद्वितीयखण्डे साधारणसिद्धान्तः ॥०॥ विपनगामित्वं यदि साधारयं तदा माध्याभावव्याप्यत्वरूपस्य विरुद्धवम्य ननियतलात् न दुष्ट हेतुविभाजकलं स्थात् मियो- विरुद्धधर्माणमेव तथाबादत बाह, 'उपाधेश्चेति माधारपात्व-विरु- दुत्वाद्युपाधेः, 'न मकरः' नाभेदः, तथाच मिथो भिन्नानां दोपाणामेव लक्ष्यतया दुष्टानामभेदो न चनिकरः, पचत्तिले मति साध्यव्या- पकीभूताभावप्रतियोगित्वं साध्यासमानाधिकरणत्वमात्र वा विरुद्धवं तश्च न विपत्तिलमतस्तन्मात्रेण न तन्यान्यथामिद्धिरिति भावः । ननु माधारनं यदि विपत्तित्वं तदानुपम्हारितादमायां पचमाचत्तित्वापदणायां वा कथार्या कथममी नोपन्यस्यते तदा- नीमपि हेतौ तसवादत श्राइ, 'ममिति, 'पचतादशायामिति प्रतिज्ञाधर्मिणः सन्दिमानमाध्यकालदमायामित्यर्थः, 'न शक्यते', माध्य-तदभाववत्तया कस्याप्यनिधये निधये वा तहत्तित्वस्य हेताव- यहादिति भावः । 'तयो: अनुपमहारित्वामाधारण्ययोः, 'भेदेन' कास्यभेदेन, कथायामुपन्यामः । रनि थोमथुरानायतर्कवागीग-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाग्य-द्विनौयषण्डरहस्ये माधारणमिद्धानरहस्यं मन्यूाम् । (1) 'त्युभयोः' इत्यत्र 'इसि तयोः' इति कस्यचिन्भूलयुम्न कस्य पाठ. मनुमत्य सयोरिति पाठो तो रहस्यकता।

·(.२५ ) अथासाधारणपूर्वपक्षः। सर्वसपक्ष-विपक्षव्यारत्तोऽसाधारणः । ननु सपक्षत्वं न साध्यवमानत्वं विपक्षात्तेत्तिमतः साध्यवत्तित्व- नियमात् । नापि पक्षातिरिक्तसाध्यवत्वं, शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यादेाप्तिधौदशायामप्यसाधारणतापत्तेः। न चेष्टापत्तिः, बाध-प्रतिरोधी विना व्याप्ति-पक्षधर्म- तया जातादनुमितिनियमादिति चेत्, न, सर्वनिश्चित- साध्यवदिपक्षव्यारत्तत्वस्य तत्त्वात् शब्दत्वानित्यत्वव्या- अथासाधारणपूर्वपक्षरहस्य। प्राचां मतेनासाधारणत्वं निर्वति, 'सर्वसपनेत्यादि, कुतचिन् सपक्षात् कुतश्चित् विपक्षाच व्यावृत्तवं व्याप्य-विरुद्धयोरपौति तयो- रिणाय 'सर्वपदं, 'साध्यवत्त्वं' साध्यवन्मात्रत्वं, क्वचित् तथैव पाठः, 'वृत्तिमतइति प्रवृत्तिगगनादौ व्यभिचारस्य वारणाय, 'नियमादिति, तथाच शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यादौ निथितसाध्यवयावृत्तवेनासा- धारणेऽव्याप्तिरिति भावः । 'व्याप्तौति साध्यमामानाधिकरण्यस्य धौद- शायामित्यर्थः, 'अनुमिनिनियमादित्यस्य सति पचतादावित्यादिः, तथाच पदातिरिक्तसाध्यवयायत्तस्थानमित्यविरोधिनः परिभाषामाचं असाधारण्यं स्यादिति भावः । प्राचां मतेन सभाधत्ते, 'न सति, निश्चितलं साध्यवत्तायामिव साध्याभाववत्तायामप्यश्चितं,(३) तथाच (१) विपक्षतायामप्यन्वितमिति ग, घ । 104 ·२६ सत्त्वचिन्तामयौ प्तिग्रहे सति शब्दे साध्यनिथयान्नातिव्याप्तिः। न च घटेोऽयमेतत्वादिति सद्धेतावतिव्याप्तिः, साध्यसन्देह- दशायां तस्य हेत्वाभासत्वात् । यद्यपि भूनित्या गन्ध- वत्यादित्यादिर्वस्तुतः साधारणः शब्दो नित्यः शब्द- त्वादिति विरुद्ध शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यादिः सद्धे- तुरेव व्याप्यन्नानस्य पुरुपदीयत्वादित्युदाहरणाभावा- दसाधारण न पृथका, तथापि पक्षतादणायां साध्य- तदभावानिश्चयेन तस्य दोपत्वम् अन्यथा पक्षत्व- भङ्गप्रसङ्गात्। तत्तत्पुरुषेण तदानौं माध्यवनया निशौयमानेभ्यः मध्यभ्योव्यावृत्तवे मति माध्याभाववतया निशीथमानेभ्यो व्यावृत्तत्वं तत्तत्पुरुष प्रति सदानीमसाधारष्यमित्यर्थः, तेन शब्दोऽनित्यः मन्दवादित्यादे - म च नित्यव्यावत्तधर्मवतुभमनित्यं श्रवणमाचपाहा- जातिमनमनमनित्यमित्यादिधौदणार्या शब्दोऽनित्यः मन्दवादित्य- माधारणाव्याप्तिः तादृशधर्मवत्त्वेन सन्देऽपि भाध्यवत्तानिथयादिति वाचं। तत्तग्मानान्यत्वेनापि माध्यनियम्य विशेषणीयत्वादिनि भावः । 'म रेति न घेत्यर्थः, 'मद्धेतौ' मद्धतलेम नियिने, 'माथेति, पचे माध्यस्य मंगयदमाथाममिययदायां वा तम्म पक्षमा हत्ति- हतोककहेवाभामत्यादिति भावः । 'पवतादगार्थी' परे माध्यमंगय. मत्वदायो, 'तम्य' माधारण्यायो, 'अन्यथा' माय-तदभावपोरन्यतरम्य पक्षमिनियमाये । संग्रहः ।

·यसाधारण पूर्वपक्षः। अथ सर्वसपक्षव्यावृत्तिरेव दोषोन विपक्षव्यात्ति- रपि तस्या अनुगुणत्वात् प्रत्युत विपक्षव्यारत्तत्वेन व्य- तिरेकितया परसाध्यसाधकमेवोपन्यस्तं स्यात्। न च संशायकतया दोपत्वं तच्चोभयव्यात्तत्वज्ञानादिति वाच्यं । व्याप्तिग्राहकं सहचारज्ञानं तदभावहारा स- पक्षव्यात्तत्वमावस्य दोपत्वात् । किञ्च शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्युक्ता निवृत्ते तावन्नेदमुद्भाव्यं न्यूनत्वेनैव वादिनिग्रहात् तदुद्भावने वादिनिहत्तेश्च। न च न्यूनत्वे सदुपजीव्यं, असाधारण्यव्यतिरेकेणापि तदुपन्यासात्। खमतेन सिद्धान्तयितुं प्राचांमतं निरस्थति, 'अथेति, 'दोष- इति उद्भाव्य इति शेषः, 'अनुगुणत्वादिति अधिकरणविशेषान्त- र्भावेण व्यभिचारग्रहं प्रति विरोधितया साध्यौययाप्तिय प्रति उपयुकलादित्यर्थः, 'व्यतिरेकितया' यतिरेकच्याप्युपयोगितया, विपचतया निथिनेषु हेतोरसत्त्वग्रह हेलभावस्य विपरत्वव्यापक- ताधीमाभवादिति भावः। 'न ऐति, 'संगायकतया' मायमंगायक- तया, 'दोपत्वं' असाधारणस्येति मेषः, 'उभयच्याहत्तवेति भपक्ष- विपदोभयव्यारत्तत्वज्ञानादेवेत्यर्थः, 'व्याप्तीति व्याप्तियाहक प्यापक- मामानाधिकरण्यरूपच्याप्तिविषयकं यत्साध्य-साधनयोः सहचारजानं, 'तदभावद्वारा' तत्प्रतिबन्धकदारा, 'मपल्यारत्तबमाचस्य दोष- बात', तथाचोभयव्याहत्तखजानवेनानुमिती पराममें वा प्रतिवन्ध- कवाभावाचामो दोषः । मनु प्रमाणादूषणमपि सपन-विपक्षो- ·तत्वचिन्तामणी न च व्यतिरेकिप्रयोगे तदुपन्यासः, व्याप्ति-पक्षधर्म- तयोरमतिक्षेपेऽकिञ्चित्करत्वात, स्वार्थानुमाने च सर्व- सपक्षव्यारत्तिरेव दोष इत्युक्तमिति । इति श्रीमहङ्गेभोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानास्यदितीयखण्डे असाधारणपूर्वपक्षः ॥ भयव्यात्तत्वं दृष्टान्तस्य साधनवैकल्यवदुपाधिवच्च नियहस्यानवाद- वोगाव्यमतमाह, 'किञ्चेति, "इत्युकोनि इत्यादिकतिपयावयवमु- केत्यर्थः, 'निवृत्ते' वादिनौति भेषः, पञ्चावयवोशयुत्तरं तदुपन्यासे सु पर्यनुयोन्यौपेवणस्य नियइस्यानस्य प्रमङ्ग इति भावः । 'इदं' सपक्षादिव्यावृत्तत्वं, 'न्यूनत्वेनेति उदाहरणधनुशया न्यूनत्वेनेत्यर्थः । मनूद्रावितेऽपि न्यूनत्वे वादिनः प्रत्यवम्यानात् न तस्य नियहस्यानलं श्रत-भाइ, 'नदुरावन इनि न्यूनलस्योद्भावन इत्यर्थः, 'नत्' अमा- धारण्य, 'उपशीय, अतस्ततोरिनिन्यायेन तस्योद्भाव्यत्वमित्यर्थः, मभाशोभादिना उदाहरणाद्यनुको व्यभिचारान तस्योपजीव्यवमि- त्याए, 'अमाधारण्येति, 'यनिरेकिप्रयोगे' व्यतिरेकव्याप्यन्तर्भावण न्यायप्रयोगे, नदीयोदाहरणम्य हेती माध्यमामानाधिकरण्यायो- धकतया ग्रक्षमाएस्य हेतोः माथाभावीपयाप्ति-पक्षधर्मशाखण्डम- प्रयुकपर्यनुयोम्योपेक्षणस्योद्भावनामग्भवादिति भावः । मनूदावनका- शामभवन मा भृत् परार्यानुमाने मपद-विपक्षोभययावतवं दोपः स्वार्थामुमाने तु म्यात् तचोद्भावनम्यानपेक्षणात् प्रत प्रारम्वार्षति । पति श्रीमपरामायतकदागोग-विरचिते नवचिन्तामणिरहस्ने अनुमानारण-दितीपमपरकम्ये माधारणपंपधरहनं । (१) मचिहितमान शादिमिनिष पाठोपते ।

·{ २६ ? अथासाधारणसिद्धान्तः। उच्यते । शब्दत्वं साध्यवतस्तदभाववतश्च नित्तत्वेन जातमाद्यतिरेकितया वा पक्षे साध्यं तदभावञ्च साधयेत् अविशेषात् अन्यथा पक्षत्तित्वानुपपत्तिरिति साध्य-तदभावात्यापकतया स्वार्थानुमानेऽसाधारण- दोषः, सत्प्रतिपक्षे हा हेतू तथा, अन त्वेकरवेति तयोर्भेदः । असाधारणेन व्यतिरेकिप्रयोगे परस्य सर्व- . अथासाधारणसिद्धान्तरहस्यं । 'अर्थात्', पचत्तिवरूपमादाय साध्यवतस्तदभाववतश्च व्यारत्त- खेन 'ज्ञातं मन्दवं', 'व्यतिरेकितया व्यतिरेक्यनुमानविधया, 'पदे साध्यं तदभावञ्च', 'माधयेत्' उभयमियनुकूलं भवेत्, 'अविशेषात्' माध्याभाववद्यारत्तभन्दत्ववत्तायहस्य माधवत्तायामिव साध्यवड्यात्त- त्वेन तदनाग्रहस्यापि साध्याभाववत्तायां साधकलाविशेषात्, 'अन्यथा' साध्यवयानशब्दत्ववत्ताग्रहस्य माध्याभावासाधकत्वे, 'पजिला- नुपपत्तिः' विषचव्याहत्तत्वविशिष्टस्थापि परधर्मवस्य माध्यमाधकबा- नुपपत्तिः, अतः 'माध्य-तदभावोत्यापकतया' माध्य-तदभावमिहा- नुकूलपरामर्गविषयतया, 'खार्थानुमाने', 'अम्माधारणः' सपक्ष- विपतव्याहत्तवेन होतो हेतुः, दोषः। नन्वेवं माध्यीयव्याप्ति- पक्षधर्मतया स्टामाणम्य हेतोः माध्याभावीयव्याप्ति-पचधर्मताव- त्वमसाधारयमित्यर्थः तच्च सत्प्रतिपक्षेण चरितार्थं श्रत पाह ·८३. तत्त्वचिन्तामा सपक्षव्यात्तत्वमात्रमुद्भाव्यं साध्याभावोत्थापकत्वात् न तु विपक्षव्यात्तत्वमपि प्रतिकूलत्वात् व्यर्थत्वाच । यद्दा विपक्षब्यारत्ततया साध्यमिव सपक्षव्यारत्ततया साध्याभावमपि साधयेदिति दृष्टान्ततथा प्रतिवन्धि नया वा तदुद्भावनमपि, लक्षणन्तु सर्वसपक्षव्यात्तत्वं न तु विपक्षव्यात्तत्वमपि व्यर्थविशेषणत्वात्, विरुद्ध- 'मत्प्रतिपत इति माध्यव्याप्ठि-पक्षधर्मतया अग्रामाणनिष्ठ माध्या- भावीययाप्ति पवधर्मतावच प्रतिपक्ष तथावेन ग्यमाएनिष्ठन्तु तदमाधारयमतम्तयो द इत्यर्थ । न चैवक्रमेण भेदे द्रव्य- गुणादिप्रत्येकनिष्ठत्वेनापि साध्याभावीयव्याप्ति पक्षधर्मत्वादेरधिक- हेवाभामत्वापत्ति, स्वतन्त्रच्छाया इत्यादिना यन्यसनेव भमाहित- खादिति भाव । अथास्तु स्वार्थानुमाने माय तदभाववद्यावृत्त प्रनिपटोत्यापकतया दूपण तथापि परार्थानुमाने नदुनावन न म्यान् माध्याभाववव्याहत्तयोगस्य मायानुमित्यविरोधित्वादनम्नचे- टापत्तिमाइ, 'अमाधारणेनेति माध्यवद्यारत्तपक्षधर्मोत्यर्थः, विहेतुना न्यायप्रयोगम्यले वाधुनोदाहरणोत्तरमेव निरुकामाधा- रणम्म प्रतिदादिमा वकुमौचित्यात् तदुपेक्षाप्रयुक्रम्य पर्यनुयो- ज्योपेषणात्मकमिपहम्यानस्य प्रमकि यादत 'यतिरोकिप्रयोग- इत्युक, 'माध्याभावेनि मायाभाववत्तापहमापादकवादित्य, 'प्रति- फणसात् अमिटाया माध्यामुमितेम्पयुक्रवात, 'ययादित्यय 10) पिराया तिघ.।

·साधारणसिद्धान्त। मप्यनेनोपाधिना असाधारणमेव अन्यथैतदवगमे विरुद्धत्वाजाने हेत्वाभासान्तरतापत्तेः । इति श्रीमहशोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणी अनुमानायद्वितीयखण्डे असाधारणसिद्धान्तः ॥ दूपकतायामित्यादिः । 'सर्चेति सर्वत्र पक्षे वर्तमानो यः सपन- व्याहत्तः माध्यवयायत्तः तत्वमित्यर्थ., तेन माध्यवाहत्तवमानस्य प्रतिपचविधया दूषकबविर झेऽपि न धनिः, “विपचव्याहत्तत्वमपी- त्यपिना माध्यौयव्याप्ति-पक्षधर्मतया ग्टह्यमाणनिष्ठत्वस्य समुच्चयः, ननूतलक्षणन्तु तुरगो गौरवलादित्यादिविरुद्धेऽनिव्याप्तं श्रत बाह, "विरुद्धमिति, 'अन्यथा' विरुद्धस्यालक्ष्यत्वे, विरुद्धवं साध्याभाव- च्याप्यत्व, वयापकमाथाभावकलं साध्यव्यापकौभताभावप्रतियोगिलं वा तस्याज्ञान इत्यर्थः, तज्जानन्तु मणि-मन्तादिन्यायेन हेतु- माध्ययोः मामानाधिकरण्यगद्दविरोधौति हृदयं । परे त 'सर्वसपञ्चयावृत्तव' पत्तिवे प्रति माध्यव्यापको- भूताभावप्रतियोगिलं, तस्येव सत्प्रतिपचविधया दूषकत्वेनासाधार- ख्यात, विरोधस्तु हेत-माध्ययोरसामानाधिकरणादिरूपेण व्याप्ति- ग्रहविरोधितया दोष इति तदज्ञानदशाया निरुतस्यासाधारण- खस्य शानं नानुपपनमित्याङ्गः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्य-दितीयखण्डरहस्यै असाधारणमिद्धान्तरहस्यं सम्पूर्णम् ।

·३२ वत्त्वचिन्तामयो अथानुपसंहारिपूर्वपक्षाः। अनुपसंहायी नासत्सपक्ष-विपक्षः सिद्यसिद्धिवि- रोधात् । नापि केवलान्वयिधमावच्छिन्नपक्षका, केव- लान्वयिसाध्यकस्य सहेतुत्वात् व्यतिरेकिसाध्यकस्य तु साध्य-तदभाववहामित्वेन साधारणत्वात् अन्यथा संशयाहेतुत्वेनानैकान्तिकता न स्यात्, सर्व क्षणिक सत्त्वादिति साध्यामसिद्या व्याप्यत्वासिद्धमपार्थकं वा, श्रयानुपमहारिपूर्जपचरहस्य । "अदिति प्रमित्यविषयसपनत्वे मति प्रमित्यविषयविपदक- इत्यर्थ', 'मिद्वौति, सपक्ष-विपक्षयो सिद्धाववग्न प्रमितिविषयत्व अमिद्धौ च कथन्तद्गर्भानुपमहारित्वमित्युभयथापि व्याघात । 'केवलावयिधर्मावच्छिन्नपदक' केवनाचयिधर्मध्यापकपक्षनाक, प- क्षत्वन्तु माध्यवत्तया मन्दिधमानल, अमकीर्णलक्ष्यामत्वानेद युक्त- मित्याप्रयेनाह, 'केवलेति मर्वमभिधेय प्रमेयलादित्यादेरित्यर्थ , 'यतिरेकिमाध्यकस्येति स्वाश्रयनिष्ठव्यतिरेकप्रतियोगिमाध्यकम्येत्यर्थ , 'माधारणत्वादिति, तथाच मर्वमनित्य प्रमेयवादित्यादिकमपि माधारपावेन म सक्ष्यमिति भाव । ननु साध्य नदभाववद्गामित्व न माधारय किक्वन्यदेव तदाध्यम् श्रत बाह, 'अन्यथेति, नि- पन्धजन्मतेनेद दूषणमिति । न च ममनिस्य विभुवादित्यादि- ·९३२ अनुसंहारिपूर्वपक्षः। साध्यसिद्धी तु साधारणमेव । न च पक्षान्यसाध्य- वत्तदन्यत्तित्वं पक्षातिरिक्तसाध्याभाववत्तित्वं वा साधारणत्वं, व्यर्थविशेपणत्वात् । न च विरुद्ध विशे- पणस्य व्यावय॑मित्युक्तं । नाप्यत्यन्ताभावप्रतियोगि- कमेव लक्ष्यं तस्यापि भागासिद्धत्वेना) विरुद्धत्वेन वा अलक्ष्यखा- दिति भावः । क्षणिकत्वं यदि क्षणदयावृत्तिवे सति विनाशिव(२) तदा साध्यविशेषणासिद्ध्या (९) व्याप्यलासिद्धिः()। यदि च मान्यत्वं तदा. प्रतिज्ञावाक्यस्यापार्थकत्व (4) सवः मान्यदूत्यन्वयबुद्धेरलौक- त्वात् । यदि च क्षणदयारत्तित्वमा पणिकत्वं तस विभुम्वेव प्रसिद्ध पक्षे प्रतिज्ञया बोधनाईञ्च तदाह, 'साध्यप्रसिद्धौ विति । उनहेतोः माधारण्यमसहमानः शङ्कते, 'न चेति पक्षान्यस्मिन् वर्तते (१) सर्वत्वरूपपक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन परममहत्परिमाण- ववरूपवित्वहतारमावात् भागासिद्धिरिति भावः । (२) क्षणदयारत्तित्वस्य व्यत्तिगयनादौ सत्त्वात् गगनादेः क्षणिकष- वारणाय विनाशित्वरूपविशेय्यदलम् । (३) साध्यविशेषणासिया क्षणहयात्तित्ववैशिष्ट्यरूपस्य साध्यविणे. यणस्यासियेत्यर्थः । (४) प्राचीनमते साध्यवि पोषणसिद्धेः स्याप्यत्वासिद्धिमध्ये परिगणित- खात् साध्यविशेषणासिद्धिरित्यनुक्का व्याप्यत्वासिद्धिरित्युक्तम् । (५) यादृशबोधत्वावच्छेदेन नियवाहार्यत्वं तादृश्बोधार्थप्रयुक्लंवाक्यत्वं पार्थकत्वमिति। 105 ·२४ तत्वचिन्तामणौ साध्यकत्वे सति केवलान्वयिधमीवच्छिन्नपक्षकत्वं, सर्व- मभिधेयं मेयत्वादित्यत्र विप्रतिपत्त्या पक्षतादशायां पधे साध्यानिश्चयेनानुपसंहारिण्यव्यापकत्वात् । यः साध्यवत्तदन्यत्तिस्तत्त्वमित्यर्थः, तेन पर्वतो वहिमान् धूमा- दित्यादौ पचान्यो यः माध्यवान् तदन्यस्मिन् वर्तमाने धूमादि- इती नातिव्याप्तिः, सर्व इणिकमित्यादौ च पक्षान्याप्रमिहीव नातियाप्तिरित्याशयः । विरुद्धस्य माधारण्यमनगौकुर्वतां मते- नेदं तदगीकुर्वतां मते वाह, ‘पदातिरिति पचातिरिक्त वर्त्तते यः साध्याभावववृत्तिस्तत्त्वमित्यर्थः, तेन पर्वतः पर्वतान्यो द्रव्यवादित्यादौ पचान्यस्य माथ्याभाववत्तामसिद्धवावपि नाव्याप्तिः, 'यति माध्यवदन्यत्तित्वस्यैव मम्यक्त्वान् प्रथमे साध्यवहृत्तित्वेन सहितस्य पक्षातिरिकवृत्तित्वम्य द्वितीय च सन्माचविशेषणस्य व्यर्थ- बादित्यर्थः । ननु तुरगो गौरश्वत्वादितिविरुद्धस्य वारणार्थमेव पक्षा- न्यत्तित्वादिविशेषणं निवेश्यमत आह, 'नति, "उक्तं', 'विपद्ध- स्यापि तत्त्वाजाने साधारणत्वमेवेनिग्रन्येन। 'नापौति, 'केवलावयि- धर्मावच्छिन्नपचकावं' साध्यवत्तया निश्चीयमानतान्यपश्कलं, तच्च घटः प्रमेयो वायवादित्यादौ व्यतिरेकव्याप्तिमत्तया भ्राम्यमाणे मद्धेतावनिव्याप्तमतः सत्यन्तं, तावन्माषच्च पर्वतो वहिमान् धूमा- दित्यादाववययाप्तिमत्नया ग्रामाणे गतमतो विभेय्यदलं, सर्व पमित् धूमात् द्रव्यत्वात् जस्लवादा इत्यादयस्तु मद्धेत-साधारण- .

·ध्यनुपसंहारिपूर्वपक्षः। अथ पक्षातिरिक्त व्याप्तिग्रहानुकूला प्रतीतसहचा- रोऽनुपसंहार्यः यदि च पक्षे व्याप्तिग्रहः कथञ्चित्तदा शब्दोपदर्शितव्याप्तिकानुमानवदभेदानुमानवच्च सद्धेतु- रेवेति चेत् । न। तचैव सद्धेतावतिव्याप्तः सर्वस्य विरुद्धाः पक्षतादमायां लक्ष्याएवेति भावः । 'श्रव्यापकत्वादिति अत्यन्ताभावप्रतियोगिताध्यकलाभावेन मत्यन्तार्थस्य तत्रासवादिति भावः। 'अथेति, पक्षे तदतिरिक्त चामतीतोऽनिथितो व्याप्तिग्रहानुकूल: सहचारो यस्य मोऽनुपमहार्य इत्यर्थः, तादृशः सहचारः माध्य- साधनयोरवये व्यतिरेके चा विशिष्ट इति तदेकतरग्रहेऽपि नानुप- संहारिता । ननु पक्षभिन्नाप्रतीतव्याप्तिग्रहानुकूलसहचारकलमि- त्येवास्तु कृतं पचामतीततादृशमहचारकत्वदलेन इत्यत आह, 'यदि चेति, 'कथञ्चित् तदुपनयादिवगेन, 'सद्धेतुरेवेति, तथाच तद्वा- रणर्थमेव पक्षापतीतसहचारकबदलमिति लक्षणकृतामाशय । 'पक्षानिरिक्त इत्यस्य पक्षादन्यस्मिन् इत्यर्थं सकलय्य दूषयति, 'तत्रैवेति पक्षे ग्टहीतव्याप्तिके इत्यर्थः । पक्षे तदतिरिने चेत्यर्थ- करणे दोषमाह, 'सर्वस्येति, येन रूपेण पक्षता नदवच्छिन्नान्यत्वं न पक्षातिरिकत्वं प्रमेयत्ववत्मर्वमनित्यं वाच्यवादित्यादावव्याश्या- पत्तेः, परन्तु येन रूपेण यवत्वं तदाश्रयस्य प्रत्येकभेदकूटवत्त्वं तच सत्वावच्छिन्नभेदस्य सत्वेऽपि अप्रसिद्धमेवेति भावः । अथानिश्चित- ·सत्त्वचिन्तामो पक्षत्वे पक्षातिरिक्ताप्रसिद्धे, असाधारण-विरुद्धयोरति- व्याप्तथ दूपकतायां व्यर्थविशेषणत्वाच्च । न च दूपकता अनेकान्तिकत्वेन न प्रत्वेकमिति वाच्यम् । अर्थगत्या व्यर्थ विशेपणत्वात्।नापि विप्रतिपत्तिविषयमावत्तित्वं . व्याप्तिग्रहाकृलमहचारसामान्यकत्वमा वाच्यं अताह, 'अमाधा- रणेति, अमाधारण: निथितमाध्यवझावृत्तः मन्दः प्रमेयः शब्द- लादित्यादौ व्यतिरेकमहचाराग्रहदभायां अतिव्याप्तिरेवं विरुद्धे तुरगो गौरवत्वादित्यादावपि । ननु तदुभयं लक्ष्यमेव माध्यवत्तया सन्दिद्यमानविश्वकलादेर्दूषकताधामनुपयोगेनाकिचिस्करवादाच- 'दूषकतायामिति, 'दूषकतायां' हेवाभासताया, 'व्यर्थ विशेषणत्वात्' अनुपयोगितात् प्रमहौतमहचारकत्यादिजानस्यानुमिनि प्रत्यविरो- धितया तस्य हेत्वाभासलायोगादिति फलितार्थः । अथाहौतम- हचारकत्वस्य तायेण बुद्धेरनुमित्यविरोधित्वेऽप्यनेकान्तिकवलप्रका- रेप बुद्धेस्तपालादेव नस्य हेवाभामचं पर्यवस्थतीत्याशा निरा- चष्टे, 'न चेति, 'अयंगत्येति व्याप्तिग्रहविरोधितावच्छेदकरूपवत्त्व- सक्षण स्यानकान्तिकात्वपदार्थस्यार्थगत्या तादृशरूपस्यापि दूपकताया- मनुपयुक्रत्वादित्यर्थः । विप्रतिपत्तिविषयत्वं माध्यवतया मन्दिा- मानत्वं तन्मात्रवृत्तिवं यदि मकलतहत्तित्वं तदाब, 'केरलेति, (१) सेव्यनीयानोति ध।

·६३० धनुपसंहारिपूर्वपक्षः। केवलान्वयिसाध्यके अव्याप्तः सर्वस्य पधत्वे माघार्थी- भावादिति। इति श्रीमहङ्गेशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानाख्यहितीयखण्डे अनुपसंहारिपूर्वपक्षः ॥०॥ केवले हेतुना विनाश्ते अन्वयि मन्दिह्यमानत्वेनान्वितं माध्यं यस्य तादृशं सर्वमनित्यं द्रव्यवादित्यादिहेतावव्याप्तिरित्यर्थः, "अति- व्याप्तिरिति पाठे शब्दः प्रमेयत्ववाननित्यो वा शब्दत्वादित्यादौ बस्लान्यय्यादिमाध्यके अतिव्याप्तिर्वाध्या, यदि तु माध्यवत्तया अमन्दिामानण्यात्तवमेव तन्मात्रवृत्तित्वं नदाह, 'सर्वस्येति, 'परत्वे' मन्दिह्यमानत्वे । इति श्रीमथुरानायतर्कवागीश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्य-द्वितीयखण्डरहस्ये अनुपसंहारिपूर्वपचरहस्यं ।

·२८ तत्त्वचिन्तामणौ अथानुपसंहारिसिद्धान्तः। उच्यते। व्याप्तिग्रहानुकूलेकधर्म्युपसंहाराभावो यत्र स हेत्वभिमतोऽनुपसंहारी, स चान्वयेन व्यतिरेकेण वा सर्वस्य पक्षत्वे दृष्टान्ताभावात् घटोऽनित्यो घ- टाकागाभयरतिदित्वाश्रयत्वादित्यादा साध्य-साधन- श्रथानुपसंहारिसिद्धवान्तरहस्यम् । 'व्याप्तियत्यादि, 'यति यानियहान्वयि, तथाच यद्धर्मिक- व्याप्तिग्रहे 'अनुकूलानां' विधियानां, एकस्यान्यच धर्मिणि 'उप- मंहारस्य वैशिष्टस्य, प्रभावः सइतरनुपसंहारी, यादृशतधर्मिक- प्रशतमायौयव्याप्यवगाहिता यो यविरूपिता तस्य तदभाववत्वं, तद्धर्मिक-तयाप्तिग्रहविरोधिरूपवत्त्वं वा तादृशदेतो अनुपसंहारि- खमिति फलितार्थः, कालवान् गगनात् इत्यादौ चाधिकरणादेः माध्यौयत्वाद्यभावः, कालशून्यं गगनाभाववत्वादित्यादौ चाधिकर- पणः माध्याभावीयत्वादिविरहः सुलभो लक्ष्यः । न च माध्य-माधन- योविशीषण सिद्धावतिव्याप्तिः, प्रतिमाध्य-साधनपदाविरोधित्वेनापि नादृशरूपस्य कचिदिशेषणीयत्वात् । श्रयात्र यद्यवयव्याप्तिग्रहो निवेशितः तदा व्यतिरेकप्रयोगे वायं जेयवादित्यादौ व्यतिरेक- व्याप्तिघटकयोरेकदलेऽपरदप्ठाभावस्य देखाभामान्तरतापत्तेः अत- पार, 'म ति, वागब्दः ममुच्चये, म च्याप्तियोऽम्चयेन व्यतिरेकेए च निविष्ट इति मेपः। ननु मर्चमभिधेयं प्रमेयबादित्यादौ कुनो- ·पनुपसंहारिसिद्वान्तः। ८३ साइच-जानात्तस्य विरुद्धत्वानानदशायामनुपसंहा- रित्वेनेष्टत्वात् केवलान्वयिधमीवच्छिन्नपक्षको वा सर्व- मभिधेयं प्रमेयत्वादिति सद्धेता न केवलान्वयौ पक्षता- वच्छेदको निश्चितसाध्यवदृत्तित्वात् विप्रतिपत्त्या नान्वयव्याप्तिधीः निरुतस्यानुपसंहारित्वस्य इलाभासान्तरस्य च तबामत्त्वेन प्रतिबन्धासम्भवादत श्राह, 'सर्वस्येति, 'पक्षवे' मन्दिग्ध- माध्यकले, 'दृष्टान्ताभावादित्यस्य न व्याप्तिग्रह इत्यादिः, तथाच साध्य-साधनयोः सहचारनिश्चयाभावप्रयुक्त एवं नचान्वयव्यायग्रहो न त हेलाभासप्रयुक्त इति भावः । सहचारानिश्चयद्वाराऽनुप- महारित्वस्य दूषकववादिनां प्राचामपि सर्वपक्षकावं न तस्य दूषक- तायां तन्त्रमित्याह, 'घटोऽनित्य दूत्यादिना, 'इष्टत्वात्' इत्यस्य प्रायैरित्यादिः, अस्माकन्तु माध्याभाववगामित्वेन तस्य माधारण- खमेवेति भावः । दूषणोपथिकमनुपसंहारित्वं निरुथ व्यवहारोप- यिकं तदाह, केवलेति, केवलान्वयिधर्मण 'श्रवच्छि,' व्यापक, 'पक्षत्वं' माध्यवत्तया सन्दिह्यमानत्वं यत्र तत्त्वमर्थः, अवच्छिन्नान्तस्य व्याव- त्तिमाह, 'सर्वमित्यादिना, 'मद्धेतौ' सद्धेतत्वेन निणे यमाने, 'न परतावच्छेदकः' न साध्यवत्तया मन्दिरमानवस्य अनतिरिततिः, 'निश्चितेति साध्यवत्तया निश्चितत्तित्वादित्यर्थः, 'विप्रतिपत्या' सर्वमभिधेयं न वेत्याकारिकया, 'पक्षवे' सर्वस्य साध्यवत्तया सन्दिह्यमानत्वे, 'अनुपसंहार्यवेति अनुपसंहारित्वेन व्यवहाय्यमे- वेत्यर्थः। ननु गगनवान् द्रव्यवादित्यादौ वृत्तिमत्त्वान्यसाध्यके ·८०० सत्त्वचिन्तामो साध्यानिश्चयदशायां पक्षत्वे तदनुपसंहायेव व्यति- रेकिसाध्यके साध्याभाववत्तित्वाचानदशायामिदं दूपणं तदवगमेऽपि साधारणसङ्कर एव, एवं व्याप्यत्वा- सिद्धेनीने तदुद्भावने चायं व्यभिचारवदुपजीव्यत्वाद- दोपः, घटाकाशोभयत्तिदित्वाश्रयत्वञ्च विरुद्धमेव । साध्याभाववहामिवरूपं साधारण्यमावश्यकमिति तेन मकरानाधि- करणस्य साध्यौयत्वाभावरूपमनुपसंहारित्वं पृथग्दोष इत्यत बाह, 'व्यतिरेकीति वृत्तिमत्त्वव्यतिरेकवत्मायक इत्यर्थः, 'इदं' व्याप्ति- ग्रहानुकूलेत्यादिना उक्तमनुसंहारित्वं । ननु वकिमान् गगनादि- व्यावृत्तितौ माध्यभिचरितलविशिष्ट-माध्यमामानाधिकरण्य- रूपस्य माध्यसम्बन्धितावच्छेदकधर्मवत्त्वरूपम्य वा विरहरूपव्याप्यत्वा- सिद्धिरावग्यकौति नया मकरानाधिकरणस्य हेत्वीयवाभावरूप- मनुपमहारिवं पृथक् दूषणमत श्राइ, 'एवमिति, 'अयं' अधिकर- पणदौ इन्दौयत्वाद्यभावः, 'व्यभिचारवदिति वृत्तिमद्धेतौ माथाभाव- वगामित्ववदित्यर्थः, 'उपजौव्यत्वादिति, अयं हेतुळप्तिशून्यः खा- भाववदधिकरणसामान्यकवादित्यादिक्रमेणानुपमंहारित्वम्य व्याप्थ- वामिद्धिगई प्रत्युपशौयत्वादित्यर्थः । ननु घटोऽनित्यो घटाका- गोभयत्तिद्वित्वाश्रयवादित्यत्र स्वाध्यापकमाध्यकत्वेनानुपमहारिणि व्यवहारौपयिकस्यानुपमहारित्वम्याव्याप्तिः सत्रायपवतायाः केवना- पयिधामविच्छेद्यन्वाभावात् श्रत आह, 'घटाकागेति, ' विमेवेति ·घनुपसंहारिसिहानः। ८४१ एतेनानुपसंहारित्वप्रतिसन्धाने यदि व्याप्तिग्रहस्तदा- नुमितिरेव तदभावे व्याप्यत्वासिद्धिरेवेति निरस्तमुप- जीव्यत्वादिति। इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानाख्य-द्वितीयखण्डे अनुपसंहारिसिद्धान्तः ॥१॥ अनुपसंहारिवव्यवहारविरुद्धमेवेत्यर्थः, तथाच व्यवहारोपथिक- निरुकावलक्ष्यमेव तदिति भावः। 'एनेनेति 'निरस्तमित्यनेनान्वयः, अनुपसंहारिवस्य दोषरूपस्य 'प्रतिसन्धाने' निश्चये, यधनुपर्मशा- रिलांगे ममत्वज्ञानादिवशात् इतौ व्याप्तिनिश्चय इत्यर्थः, 'तदा- नुमितिरेवेति, तथाचानुमित्यविरोधित्वादनुपसंहारित्वस्य हेत्वा- भासलायोग इति भावः । 'तदभावे' व्याप्तिग्रहस्थाभावे, 'व्याप्य- वामिद्धिरेव', अनु मित्यनुत्पत्तिप्रयोजिका न खनुपसंहारिलमिति भावः । 'उपगीण्यत्वादिति व्याप्तिशामस्थानमित्युपजीव्यत्वादित्यर्थः, तथाचानुमिनिविरोधित्वं न हेत्वाभासत्वं माधारण्याद्यव्यानेः किन्नु अनुमितेन्तदुपजीव्यज्ञानस्य चान्यतरविरोधित्वं नचातुपसंहारित्वेऽप्य- चतमिति भावः ॥ इति श्रीमथुरानाथनवागौम-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्य-द्वितीयखण्डरहस्ये अनुपसंहारिसिद्धान्तरहस्यं सम्पूर्ण ॥ मयभिचारपन्यः समानः || 106 ·( ८४२) अथ विरुद्ध पूर्वपक्षः। विरुद्धो न साध्याभावयाप्यः संयोगादिसाध्यके सहेतावतिव्याप्तः । नापि साध्यवन्निष्ठात्यन्ताभावप्रति- योगिव्याप्यत्वं तत्त्वम्, इदं द्रव्यं गुणववादित्यादा संयोगादिव्याप्येऽतिव्याप्तः, किन्तु साध्यासमानाधि- अथ विरुद्धपूर्वपक्षरहस्यम् । 'माध्याभावव्याप्य इति, स्वममानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगि- तामवच्छेदकमाध्याभावकत्वमत्र माध्याभावव्याप्यत्वं न तु खममाना- धिकरपात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकसाध्याभाववकत्वं 'संयोगा- दिमायक इत्यादिवक्ष्यमाणदूषणामझतेः। 'पाथवन्निति माय- वनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी यो धर्मस्तयाप्यत्वं तदवच्छिवान्योभाव- ददवृत्तिलमर्यः, अस्ति च गोत्ववान् अश्वत्वादित्यादौ गोववन्निष्ठा- भावप्रतियोगिनोऽश्यवादेर्निरुक्रव्याप्थत्वमश्ववादाविति लक्षणममन्वय- इति भावः । पूर्वानदूषणमत्त्वेऽप्यधिक दोषमाह,(२) 'ददमिति, 'संयो- गादियाय इति द्रव्यत्वनिष्ठाभावप्रतियोगिनः संयोगार्थ्याप्ये गुण- वत्वादावित्यर्थः, माध्यवरिष्ठत्वं यदि माध्यवति निरवच्छिमत्तिमत्वं विवक्ष्यते तदा तु नायं दोष इत्यवधेय। 'माध्याममानाधिकरणेति, (१) तपाच तक्षक्षणेऽपि संयोगो प्रयवादित्यादौ संयोगवरिष्ठामाव. प्रतियोगिन संयोगादे निशक्तचाप्यत्वस्य द्रव्यवहेवी सत्त्वात् पतियाप्तिरिति मात्र ।

·८४३ घिण्इपर्धपक्षः। करणसाध्याभावव्याप्यः साध्यवदन्योन्याभावव्याप्यो वा, साध्याभावत्वं साध्यविरोधित्वमाचं भावाभाव- माध्यासमानाधिकरणलं अत्र साध्यानधिकरणवृत्तिवं अधिकरण- भेदेन संयोगाद्यभावस्य भिन्नतया च संयोगादिमाध्यकमद्धेतौ नातिव्याप्तिः, न तु साध्याधिकरणात्तित्वं तत् अधिकरणभेदेन संयोगाद्यभावस्य भिन्नत्वाभ्युपगमादेव संयोगी गुणवादित्यादावव्या- प्तिविरहेऽपि() साध्याभावपदवैयापत्तेः माध्याधिकरणवृत्तित्वस्यैव सम्यत्वात् । न चैवमपि माध्यपदवैवयं साध्यानधिकरणवृत्त्यभाव- व्याप्यत्वस्यैव सम्यक्वात् भावभिन्नाभावस्य घटकतया साध्यानधि- करणत्तिद्रव्यत्वादिव्याप्यत्वमादाय सद्धेतौ नातिप्रसङ्ग इति वाच्यं । साध्यानधिकरणवृत्त्याकाशाभावव्याप्यत्वमादाय सद्धेनावतिप्रसङ्गात् प्रतियोगिसमानाधिकरणव-ताधिकरणत्वलक्षणविरुद्धधर्माध्यासा- भावेनाकाशाद्यभावस्थाधिकरणभेदेन भेदाभावादिति भावः । अधिकरणभेदेनाभावभेदे मानाभावादाह, 'माध्यवदिति, अन्यो- न्याभावस्य चाव्याप्यत्तित्वाभावात् न संयोगादिसाध्यकमद्धेतावति- व्याप्तिरिति भावः। ननु अधिकरणभेदेनाभावभेदाभ्युपगमेऽपि प्रथमलक्षणमसङ्गतं व्यत्वाभाववान् पृथिवौलादित्याद्यभावमाध्यक- (१) घधिकरणभेदेनामावस्य भिन्नत्वानभ्युपगमे संयोगाभावस्य संयोगा। धिकरणारत्तित्वाभावेन संयोगी गुणत्वादित्यादावव्याप्तिः तदभ्युपगमे च गुणरत्तिसंयोगामावस्य संयोगाधिकरणारतिमया तमादाय लक्षणसमन्वय इति समुदिनतात्पर्यम् ।

·88 तत्वचिन्तामो साधारणं तेनाभावे साध्येऽभावाभावस्य भावत्वेऽपि नाव्याप्तिः अभावाभावाभावप्रतियोगिनिरूप्यत्वेन भावभिन्न एव वा। न च भावत्वेनोपपत्ता किमधिके- विरुद्धेश्याप्तेः तत्र माध्यतावच्छेदकावच्छिनप्रतियोगिताकाभावस्या- मसिद्धेः तादृशस्य ट्रव्यवादेर्भावत्वादित्यन पाह, 'साध्याभावबमिनि 'माध्यविरोधिखमात्रमिति माध्यतावच्छेदकावछिनप्रतियोगिताक- वमात्रमित्यर्थः, यथाश्रुते साध्याममानाधिकरणपदवैयपित्त माध्य- विरोधियाप्यत्वस्यैव सम्यक्कात) मात्रपदादभाववव्यवच्छेदः । न च माध्यप्रतियोगिकलमेव माध्याभावत्वमुच्यतां कि माध्यतावच्छेदकाव- छिनप्रतियोगिताकत्वपर्य्यन्तेनेति वाच्यं। माध्याकाशोभयाधभाव- मादाय मद्धेतावतिप्रसङ्गापत्तेरिति ध्येयम् । 'प्रभावाभावस्येति माध्यौभताभावप्रतियोगिकस्येत्यर्थः, 'भावप्रतियोगिनिरूप्यत्वेनेति अभावात्मकातियोगिनिरुथव विशिष्ट इत्यर्थः, वैशियय वतीयार्थ- लात् एतच स्वरूपकथनम्। 'बाधकं विनेति बाधकाभावेनेत्यर्थः, 'प्रभावमतीतेः' द्रव्यलाधभावाभावेऽभाववप्रकारकप्रतीतेः प्रमावा- दिति भावः । भावखरूपत्वे सा प्रतीतिः प्रमा न स्यात् अभावलस्य भावव्याहत्तधर्मविशेषलादित्यभिमानः । मनु गौरवमेव बाधक किच्चाभावत्वं न भावयावृत्तीधर्म किन्तु भावाभावमाधारणोऽखण्डो- धर्मविमेष रयत शाह, 'अन्ययेति गौरवभौया द्रयवाचभावाभावे- (२) साध्यविधिपदव साधासामानाधिकरणक्षामात् सातयोग माध्यासामानाधिकरण्यम्य वेयर्थमिति मात्र ।

·८४५ বিবমূল'। नेति वाच्य। बाधकं विना अभावप्रतीतेः प्रमात्वात् अन्यथा अत्यन्ताभावान्योन्यभावयारप्रसिद्धिः। अथ साध्य-हेत्वोर्विरोधे पक्षे साध्यसत्त्वे हेत्वसिद्धिः भाववप्रतीतेर्भमत्वाभ्युपगमेऽभावत्वस्य भावाभावमाधारणधर्मविशेष- त्वाभ्युपगमे वा इत्यर्थः, 'अत्यन्तेति तत्तदधिकरणविशेषत्वेनैव तदुभयप्रतीतेः सम्भवादिति भावः(१)। ध्वंस-प्रागभावयोरधिकरण- खरूपत्वे हेदानौमुत्पन्नो घटध्वंसः इदानी विनष्टो घटमागभाव- इत्यादिप्रतौतेरसम्भवात् तदुभयपरित्याग:(२) । केचित्तु ध्वंम-प्रागभावयोरधिकरणखरूपये घटसत्त्वदमायामपि सदुभयप्रतीत्यापत्तिः तदानीमप्यधिकरणमत्त्वात् अतस्तदुभयपरि- त्यागः । न चैवं घटात्यन्ताभावादेरपि अधिकरणस्वरूपले घटाप- मारणदशायामिव घटसत्त्वदणायामपि तत्प्रतीत्यापत्तिरिति वाच्या अत्यन्तान्योन्याभावपदस्य द्रव्यवादिप्रतियोगिकात्यन्ताभाव-तदव- छिचप्रतियोगिताकान्योन्याभावपरवादित्याजः । 'प्रति, 'विरोधे निरुतविरोधज्ञानदगायां, 'माध्यमत्त्वे' माध्यज्ञानसत्वे, 'हेवसिद्धि.' हेतमत्त भावः, तद्वत्ताशानसत्वे (१) चमावत्वस्य भावसाधारणत्वाभ्युपगमे चसिरितामापकल्पनापेक्षया शाशन तत्तदधिकरणमेवाभावत्वकल्पनाया पौचिमिति ताल, (२) तथाच भंस-प्राम्भावयोरधिकरणसरूपत्वे घटध्वंसस्य साधिकरणा- सककपालखरूपतया इहेदागोमुत्पनो घटध्वंस इति प्रतीतेरस. म्भव कपालस्य प्रागुत्पनत्वेन इदानीमुत्यनस्वाभावादिति भाव ।

·८४६ নঘিন্নামী हेतुसत्त्वे साध्याभावसिद्धौ वाधः। न च प्रमाणान्तरेण साध्याभावसिद्धौ वाधा न हेतुत्वेनैवेति वाच्यं । विशे- पणवैयर्थ्यादिति चेत् । न । हेनाः पधे साध्याभावा- पस्थापनेऽपि प्रथमोपस्थितविरोधस्यैव उपजीव्यत्वेन दोपत्वात् । ननु साध्याभावसम्बन्धी व्यभिचार एव दोषो न तु तन्नियतत्वमपि गौरवात असाधकत्वे सबिरुद्धधर्मवत्त्वज्ञानासम्भवादित्यभिमानः । 'इतुमचे' इतमत्ता- ज्ञानसत्त्वे, 'साध्याभावसिद्धौ' माध्याभावसिद्धौ सत्यां, 'वाधः' अनु- मितियाधः, तथाच किं निरुतविरोधज्ञानस्य पृथग्दोपवेनेति भावः। ननु तद्धेतुकविशिष्टबुद्धौ त वजन्यवाधज्ञानमेव प्रतिबन्धक न तु तद्धेतजन्यबाधज्ञानमित्यभिमानेनामकते, 'न चेति, 'प्रमा- पान्तरेण' प्रमाणान्तरेणैव, 'वाधः' तद्धेतकानुमितिबाधः, "विशे- पणेति बाधज्ञानस्य प्रतिवध्य-प्रतिबन्धकभावे हेतुविधजन्यवा- जन्यत्वविशेषणस्य गौरवापत्तिभ्यां श्रप्रयोजकलादित्यर्थः। “हेतोरिनि पञ्चमी हेतुतइत्यर्थः, 'भाध्याभावोपण्यापने इति पाठः, 'विरोध- म्यैव' इत्येवकारो भिमक्रमे, 'उपजीव्यत्वेन' इत्यनन्तरं योज्यः तथाच परे निरमविरोधविशिष्टतुमत्ताज्ञानं वाधनिययसाम- पौविधया अनुमिनिप्रतिबन्धकं । न च विगिएबुद्धौ बाधनिश्चयस्य प्रतिवन्धकतावनकले तसामग्या अपि तत्प्रतिबन्धकले मानाभाव- (९) माध्यामावबाधानुपस्थापनेऽपोति कमिहिसमुसान्तक पाठ ।

·89 विरुद्ध पूर्वपत्तः । व्यर्थत्वाच । न च साध्यासहचरितस्य साध्याभावसह- चरितस्य वा गमकत्वभ्रमरूपायामशक्तौ विशेषोऽस्ति येनाशक्तिविशेषोन्नायकतया न व्यर्थविशेयणता। न इति वाच्यं । बाधनिश्चयोत्पत्तिकाले विशिष्टबुद्धिवारणाय तत्मा- मय्या अपि प्रतिबन्धकत्वावश्यकत्वात् ज्ञानरूपप्रतिवन्धकामावस्या) केवलं पूर्ववर्तितयैव हेतुत्वात् अन्यथा विना सिषाधयिषामनु- मितिः कापि न स्यादिति भावः । कचित्तु 'माध्धाभावानुपस्या- पनेऽपौति पाठः, तत्र यदा पजे साध्यव्याप्यहेतुमत्तापरामर्शरूपः मत्प्रतिपदोवर्त्तते माध्याभावव्याप्यत्वरूपविरोधविशिष्ट हेतमत्ताजा- नञ्च पचे वर्त्तते तदा प्रकृतहेतना पचे माध्याभावज्ञानविरहेऽयो- त्यर्थः, 'उपजीव्यत्वेनेत्यस्य च माध्यानमित्युत्पादं प्रत्युपजीव्यत्वेने- त्यर्थः, इति ध्येयम् । तदेतत् साम्प्रदायिकमतं दूषयति, 'नन्विति, 'माध्याभावसम्बन्धः' साध्याभावसमानाधिकरणोहेतः, साध्याभावस्य सम्बन्धो यति व्युत्पत्तेः, 'दोषः' दोषपदवाच्यः, 'तनियतत्वम- पौति माध्यासमानाधिकरणले सति साध्याभावसामानाधिकरण्य- (१) ननु नाधनिश्चयाभावस्य कायंसहवर्तितया कारणत्वकल्पनेनैव बाध- निश्चयोत्पत्तिकाले विशिएबुद्धिवारणसम्भवे खानन्त्रण बाधनिश्चय- सामग्रा प्रतिबन्धकत्वकल्यनं किमर्थमित्यत याह, ज्ञानरूपप्रति- बन्धकामावस्येति, तथाच ज्ञानरूमप्रतिवन्धकाभावस्य कार्यसह. वर्णितया फारणत्वाङ्गीकारे धनुमिनिं प्रति सिध्यमावस्यापि तथैव कारणत्यप्रसत्या विनानुमित्मा कुत्राप्यनुमितिनं स्वादिति भाव ।

·८ge तत्वचिन्तामो चानकान्तिकसामान्यलक्षणे विपक्षत्तित्वं न विशेष- णम् असाधारणाद्यव्याप्तेः साधारणन्तु संपत्तित्व- सहितमिति वाच्छ । विपक्षगामित्वस्यैव साधारणत्वात् रूपतनियतत्वाश्रयोऽपौत्यर्थः, तस्य नियतत्वं यत्रेति व्युत्पत्तेः, 'गौर- धादिति गौरवेण तत्र व्यानिज्ञानस्यानुमितेर्वा प्रतिबन्धकतावच्छेद- कब विरहादित्यर्थः । ननु स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतापर्यायधि- करणत्वं न दोषत्वघटक अपि तु अनतिरिकवृत्तिवरूपं तच्च गौरवेऽपि मम्भवतीत्यत-बाह, 'अमाधकत्व इति माध्य इति श्रेषः, 'वेयर्यादिति(१) माध्यामहचरितवदलवेयर्थादित्यर्थः, तथाचासाध- कतामाधकत्वस्य दोषत्वव्यापकतया तदभावान्न तस्य दोषलसम्भवः, अतएव पूर्वोतसामान्यलक्षणमपि केवलं न दोषपदप्रतिनिमित्तं अपि तु असाधकतासाधकलविभेषितमिति भावः । ननु केवल- ममाधकतामाधकत्वं न दोषत्वयापर्क अपि तु असाधकतामाधक- बाभक्तिविशेषोनायकलान्यतरवत्वं, तच्च नत्र वर्तत एव इत्यत- आइ, 'न चेति, 'माध्यामहरितस्य' माध्याभावसहचरिनले मति माध्यासहचरितस्य, 'गमकवभ्रमरूपायामिति गमकतायाः प्रयोज- कतारूपाया र्याप्तेर्भमरूपायामित्यर्थः, 'न व्यर्थविशेषणता' नामाध- कतामाधने व्यर्थ विशेषणता दोषवविघटिकेति शेषः । एतचापाततः (५) मूले 'व्यत्वात्' इत्यत्र 'वैयात्' इमि कस्यचिमूनपुस्तकस्य पाठोनेन पाठधारणेनानुमायते ।

·88 विरुद्धपूर्वपक्षः। अधिकस्य व्यर्थत्वात् । न च विरुद्ध व्यावत्य, विपक्ष- गामित्वेनाचैव तदन्तर्भावात् । अथानकान्तिके विपक्ष- सम्बन्धो न दूषकतावीजम् असाधारणाद्यव्याप्तेः । न च तवान्यदेव वीजं, हेत्वाभासाधिक्यापत्तेरिति व्यभिचारिणि अव्यभिचारांभे धमः निरुतविरुद्धे तु सामानाधि- करण्यांप्रे भ्रम इत्येवाशक्ती विशेषसम्भवात् । वस्तुतस्तु बाधविशिष्ट- व्यभिचारादिवत् विमिष्टान्तरघटितवान्न दोषत्वमम्भव इत्येव तत्त्वं । 'विपत्तित्व न विशेषणमिति तादाम्यमम्बन्धेन विपत्तिहेतु- मान् यः मोऽनेकान्तिक इति नानेकान्तिकमामान्यलक्षणमित्यर्थः, 'अमाधारणेति व्याप्यमकीर्णमाधारणाद्यष्यारित्यर्थः, 'सपत्तित्व- महितमिति विपत्तिले मति सपत्तित्वविभिष्टं साधनमि- त्यर्थः, तथाचानेकान्तिकसामान्यलक्षपास्य माधारणलक्षणस्य चाव्या- प्यतया माध्याभावममानाधिकरणो हेतुरेव विरोधोवाच्यः न तु माध्यवदत्तिवांगोऽपि निवेशनीय इति भावः। 'अधिकस्य' मपक्ष- वृत्तित्वांशस्य, 'व्यर्थत्वादिति दूषकतायामनुपयोगित्वादित्यर्थः । ननु नेदं दूषकतामयोजक रूपमपि तु माधारणव्यवहारविषय- तावच्छेदकं तथाच विरुद्धवारणाय तदुपादानमित्यभिप्रायेणाह, 'न चेति, 'तदन्तर्भावात्' विरुद्धस्थान्तर्भावात, तथाच विपक्षगामित्व- मादाय साधारणव्यवहारस्य विरुद्धेऽपि सत्त्वात् नेदं माधारणव्यव- हारविषयतावच्छेदकमपौति भावः । ननु विरुद्धे साधारणव्यवहारी (१) विपक्षगामित्वमिति काचितितमूलपुत्तकपाठ । 107 ·. तत्वचिन्तामो चेदस्तु तावदेवं तथापि साधारणे विरुद्धप्रवेशो वज- लेप एव। अन्ये तु विरुद्धलक्षणे न व्यर्थत्वं साधारणस्य व्यव- छेद्यत्वात् । नाप्यसाधकतानुमितौ, एतस्यापि व्याप्य- अन्यथा तत्साधारणं मव्यभिचारविभाजकतावच्छेदकसेव दुर्घचमित्यभिप्रायेणाशकते, 'अथेति, 'न दूषकतावी' न विरुद्ध- माधारणं दुष्टतावीज न विरुद्धमाधारणं दुष्टविभाजकतावच्छे- दकमिति यावत्, 'असाधारणेति व्याप्यसकोमाधारणाद्यव्याने रित्यर्थः । 'तत्र' व्याप्यमहोमाधारणदौ, 'वौज' विभाजकता- वच्छेदकं, 'हेवाभासाधिक्येति हेत्वाभामविभाजकतावच्छेदकाधि- क्येत्यर्थः, 'माधारणे' माधारणमात्रस्य, "विरुद्धप्रवेशः' विरुद्धमध्ये प्रवेशः, तथाच माथाभावममानाधिकरणदेतोरेव विरुद्धले द्रव्यं मत्त्वादित्यादिमाधारणमात्रे विरुद्धव्यवहारापत्तेरिति भावः। 'विरुद्धलक्षण इति विरुद्धम्य इतरभेदानुमान इत्यर्षः, 'न व्यर्थत्वमिति माध्याभावयाप्यत्वघटकस्य माध्यासहचरितत्वदलस्य न व्यर्थत्वमित्यर्थः, 'साधारणस्य' माध्यममानाधिकरणासाधारणम्य । 'अमाधकतानुमितादिति, विद्यमानापि घ्यर्थता नाभाधकसमाध- कलविघटिकेति शेषः, 'एतम्यापौति केवलमाध्याभावममानाधिक- रणववत् माध्यामचरितत्वे मति माध्याभावमहचरितवरूपसाध्या- भावव्याप्यत्वम्गाप्यमाधकताच्याप्पवाटित्यर्थः, व्यर्थविशेषणस्य व्याय- बिपटकत्यादिति भावः। नन्वेवं वधिमान्नीलधूमादित्यादावपि ·५१ पिण्डपूर्णपक्ष। त्वात, नौलधूमादौ च व्याप्तिरत्वेवेति न स्वार्थानु- माने दोषः परस्य तु व्यर्थत्वमधिकं । न च विरुद्धत्वा- दित्यच शब्दाधिक्यमिति, तन्न, अर्थोहि लिङ्गं, न च व्यभिचारावारकविशेषणावच्छेदेनापि व्याप्तिः, गौर- वादिति वक्ष्यते,नचार्थगत्या व्यर्थत्वेऽपि विरुद्धत्वादित्यत्र व्यर्थविशेषणता दोषो न स्यादित्यत्र इष्टापत्तिमाह, 'नौलेति । नन्वेवं कथायां परप्रयुक्तहेतो व्यर्थविशेषणता निग्रहस्थानं न स्यादि- त्यत आह, 'परस्येति कथायां परप्रयुक्रसाधनस्येत्यर्थः, 'अधिक' अधिकाख्यनिग्रहस्थानान्तर्गतं । नन्वेवं विरुद्धत्वेनासाधकतासाधने- ऽयधिकेन निग्रहापजिरित्यत आह, 'न चेति, 'हौति, 'अर्थ: माध्याभावव्याप्यत्वरूपः विरुद्धत्वशब्दस्यार्थः, 'लिङ्ग' लिङ्गत्वेनाभिमतं व्याप्यत्वेनाभिमतमिति यावत् । 'अर्थगत्येति विरुद्ध शब्दार्थ साध्या- भावव्याप्यत्वे व्यर्थविशेषणत्वेऽपीत्यर्थः, 'उद्भावनेति विरुद्धशब्दार्थ- विवेचनात् प्राक् तस्थोद्भावनाशक्यत्वमित्यर्थः, तत्पूर्व तदुद्भावने वादिना विरुद्धशब्दस्यार्थान्तरकरणे निरनुयोज्यानुयोगापत्तेरिति 'आवश्यकतदिवेचन इति अर्थविवेचनस्यावश्यकतयेत्यर्थः, तदुतरमेवेति शेषः । व्यर्थत्वमधिकमिति प्रागुक्तं दूषयति, 'हेविति, अवधारणार्थकचकारार्थत्वव्यवच्छेदः, 'अधिक' अधिकारयनिग्रह- स्थानं, 'शतकर्तव्यताया इति हेलभिधानप्रयोजकाकासाविषयसि- द्विरूपस्य द्वितीयहेतोः कर्तव्यस्य प्रथमेनैव तस्वेत्यर्थः। “विशिम- भावः।

·કપૂર सावचिन्तामो उद्भावनाशक्यत्वम्, आवश्यकतद्विवेचने तदुद्भावनस्य शक्यत्वादिति हेतुहयोपन्यासे चाधिकं प्रथमेन द्विती- यस्य फतकर्त्तव्यताया दुष्टिवौजत्वात् । न च नौलधू- मादित्यादौ विशिष्टकर्त्तव्यमन्येन केनापि कृतं, धूमव- वादित्यनेनैव कृतमिति चेत् । ना तथानुपन्यासात अन्यथा नौलानन्वयापत्तेः । अपरे तु साध्यानवगतसहचारः साध्याभावसह- चारी विरुद्ध अन्यथा पृथिव्यां मेयत्वेनेतरभेदानुमानं कर्तव्यमिति हेत्वभिधानप्रयोजकाकाक्षाविषयमिद्धिरूपविलक्षणक- व्यमित्यर्थः, 'तथानुपन्यासादिति धूमादितिभागेन प्रथमं धूम- ज्ञानज्ञायो वहिरित्यन्चयबोधाजननादित्यर्थः, 'अन्यथा' धूमादि- . भागेन प्रथमं तादृशान्वयबोधजनने, 'नौलानन्वयेति धूमेन मर्म नौलानम्वयापत्तेरित्यर्थः, धूमपदस्य जनितान्वयबोधजनकलेन निरा- काक्षलादिति भावः । केचित्तु) 'तथानुपन्यामादिति केवलधूमहेतुत्वस्य प्रतिज्ञा- बाक्याचये तत्तात्पर्यले व नौमधूमव त्यस्यानुपन्यामादित्यर्थः, 'अन्य- घेति तत्तात्पर्यणेव तखोपन्यास इत्यर्थः इत्याः । 'माध्यानवगति माघमहचरितत्वेनानिथितत्वे मति माथा- भावमहरित इत्यर्थः, 'अन्यथा' साध्याभावव्याप्यस्येव विरुद्धले, (१) चन्ये विति ग.

·विरुड्यूर्वपक्षः। ५३ न विरुइं स्यात् साध्याभावाव्याप्यत्वात्। न च तत्साधा- रणं, सपक्षासत्त्वात्। न च साध्यसहचाराज्ञानदशायां साधारणातिव्याप्तिः, तदा तस्यापि विरुद्ध त्वादिति- प्राहुः। तन्न। विपक्षगामित्वं दूपकताप्रयोजकमित्युक्त- त्वात् । अत एव व्यभिचरितो व्यतिरेक्यनैकान्तिक एव । नापि साध्याभावसाधकत्वं तत्पमापकत्वं वा, साध्या- भावसम्बन्धबुद्धिं विना तदज्ञानात् । नापि साध्यवद- 'सपचासत्त्वादिति निश्चितसाध्यवदवृत्तिवादित्यर्थः, निश्चितसाध्य- वत्तिवे सति माध्याभाववत्तेरेव साधारणत्वादिति भावः । 'साधारणतियाप्तिरिति द्रव्यं सत्त्वादित्यादिसाधारणतिव्याप्ति- रित्यर्थः, 'विपक्षगामित्वमिति, 'दूषकताप्रयोजकं' साधारण्यरूपो दोषः, तशाच तइटिततया विमिष्टो न दोष इति भावः । ननु यदि तादृशविशिष्टो न विरोधस्तदा तदाश्रयस्य हेतोः कुत्रान्तर्भाव- इत्यत आह, 'प्रत एवेति 'व्यभिचरितः' माध्याभावसहचरितः, 'व्यतिरेको' अनवगतमाध्यसहचारकः । 'साध्याभावसाधकलमिति साध्याभाववत्ताप्रतीतिविषयत्तित्व- मित्यर्थः, एतच्च वयादौ साये धूमादावयागतमत भाइ, 'तत्म- मापकत्वं वेति साध्याभाववत्ताप्रमितिविषयवृत्तिवमित्यर्थः, 'साध्या- भावसम्बन्धेति हेतौ साध्याभावसामानाधिकरण्येत्यर्थः, 'तदजाना- दिति तज्ज्ञानस्य व्याभिज्ञानाप्रतिबन्धकवादित्यर्थः, तथाच हेवा- ·C48 नवचिन्तामो न्यत्वव्याप्यत्वं, व्याप्यत्वविवेचने व्यर्थविशेषणत्वात् । नापि स्वव्यापकाभावप्रतियोगिसाध्यकत्वं, साध्याभा- वस्य हेतुव्यापकत्वप्रतीतौ हेतु-साध्याभावसम्बन्धमान- स्यावश्यकत्वादिति । इति श्रीमह शोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानास्य-हितीयखण्डे विरुद्धपूर्वपक्षः । नात्य भासमामान्यलक्षणनाकान्ततया इलाभासोपाधित्वमिति भावः । पूर्वोतं अन्योन्याभावगर्भ लक्षणमपि दूषयति, नापीति, पूर्वानमिति शेषः, तेन न पौनरतयं, 'व्यर्थेति साध्यवदवृत्तिवे मनि माध्यवद्भिनत्तित्वस्य माध्यवदन्यवयायवरूपतया सत्यन्तदलवेयर्थ्या- दित्यर्थः। 'खव्यापति 'वं माधनत्वेनाभिमतं, स्वव्यापकलं वसा- मानाधिकरण्यघटितमित्यभिप्रायेण दूषयति, 'माध्याभावस्येति, 'मम्बन्धः' मामानाधिकरण्यं, तथाच बाधविशिष्टव्यभिचारादिव- होषान्तरघटिततया नाथ हेत्वाभामोपाधित्वमिति भावः । इति श्रीमथुरानाचतकवागौश-विरचिते नावचिन्तामगिरहस्ये अनुमानाख्य-दितीयखएइरहस्ये विरुद्धपूर्वपतरहस्यम् ।

·( ५ ) अथ विरुद्धसिद्धान्तः। उच्यते। साध्यव्यापकाभावप्रतियोगित्वं विरुदत्वं । न च प्रतियोगितारन्वये भासमान एव तदभावया- अथ विरुद्धमिवान्तरहस्यम् । 'माथव्यापकेति हेत्वभावस्य साध्यवन्निष्टाभावाप्रतियोगिवरूप- माध्यव्यापकत्व जानं हेवभावाभावम्य हेतोः माध्यामामानाधिकरण्य- ज्ञानपर्यवमन्नं तच हेतोः माध्यमामानाधिकरण्यज्ञानं प्रत्येव पति- बन्धकमिति भावः। अथ तदभावाभावत्वेन साध्यसामानाधिकरण्याभावजानेऽपि तत्त्वेन माध्यमामानाधिकरण्यग्रहो न विरुद्धः, न वा हेत्वभावस्य साध्यव्याप- कत्वज्ञानं हेवाभावाभावे साध्यासामानाधिकरण्यज्ञानरूपं विशेषण- विशेष्यभावभेदादिति चेदेतदस्वरसेनेव 'यत्यिादेवक्ष्यमाणत्वादिति भट्टाचार्याः । खतन्त्रास्तु 'माधव्यापकत्यस्य माध्यव्यापकाभावप्रतियोगिहेतु- मत्पक्षल विरोधत्वमित्यर्थः । न चैवं सुरभिगैरश्वत्वादित्यादरवि- रुद्धत्वापत्तिः, दृष्टत्वात्, एतज्ज्ञानञ्च माध्याभावमाधकव्यतिरेकपरा- मर्शतया अनुमितिं प्रत्येव मावामतिवन्धकं । न चैवं सत्प्रतिपक्षा- भेदः, सत्र हेवन्तरं घटकमत्र तु महततरेव घटक इत्येव विशे- पात्। न च तथाप्यसाधारणाभेदः ग्रन्थकारनये मर्चसपक्षच्यावृत्त- हेतुमत्पक्षस्थासाधारणतया माध्ययापकाभावप्रतियोगितुमत्पन- ·नावचिन्तामणी . याप्तिग्रहः, भिन्नग्राहकसामग्रौकत्वात् अन्यथा व्यति- रेकिविलयापत्तेः। यद्दा हत्तिमतः साध्यवत्तित्वं सा- ध्यवद्दत्तित्वानधिकरणत्वं साध्यासमानाधिकरणधर्मत्वं स्यैव तथात्वादिति) वाय। एतदस्वरमादेव 'यत्यिादेवक्ष्यमाण- बादित्या । 'प्रतियोगिनोरिति माध्यम्य प्रतियोगी माध्याभाव इवभा- वस्य प्रतियोगी हेतुरनयो मामानाधिकरणय विषयौछयैवेत्यर्थ, "अभावयोर्याप्तियह ' माध्याभावाभावस्य माध्यम्य हेवभावे व्यापकता. ग्रह ,तथाच हेतौ माध्याभावमामानाधिकरण्यात्मकच्यभिचारजानमेव प्रतिवन्धकमम्त किमेतज्ञानम्य प्रतिवन्धकवेनेति भाव । यद्यपि प्रतिवध्यताव खोदकभेदादेकेनान्यस्य नान्ययामिद्धिमम्भव , तथापि स्फुटतर दोषमाइ, 'भिनेति परस्परमामय्यनियतमामग्रीकत्वादि- त्यर्थ , 'अन्ययेति यदि प्रतियोगिनोरन्वयमहचार विषयोकत्येवा- भावयोव्यापकताग्रह तदेत्यर्थ , 'व्यतिरेकिविलयेति पृथिवी इतरे- भ्यो भिद्यते इत्याद्यप्रमिद्धमायके व्यतिरेकव्याप्तिग्रहविलयापत्ते- रित्यर्थ , पृथिवीतरभेदम्याप्रमिद्या पृथिवीवेन ममन्तस्य महचार- ग्रामम्भवादिति भाव । 'त्तिमत इति वृत्तिमत्त्वे मनि माध्यवद- वृत्तिमित्यर्थ ,वभिमानाकामादित्यादावतियाप्तिवारणाय मत्यन् । वस्तुतस्तु मत्यन्तमनुपादेयमेव वहिमानाकामादित्यादरपिलक्ष्यत्वात् (1) तावादितोति माव घ.।

·विषइसिद्धान्त। ५७ . साध्यवत्तित्वानधिकरणधर्मत्वं वा तत्त्वं । न च व्यतिरेक्यतिव्याप्तिः, तच साध्याप्रसिद्ध्या तथा जान- विरहात्, असाधारणे च सङ्कर एव अनेनापि रूपेण तस्य दोपत्वात् । न च साध्यवत्तित्वे सति इत्ति- अन्यथा माध्यवत्तियांशमात्रग्रहस्यापि विरोधित्वेन तहटितस्य(१) हेत्वाभासत्वासम्भवादितिर ध्येयं । 'मध्यवत्तित्वानधिकरणत्वमिति, वृत्तिमत्त्वे सतीत्यत्राप्यनुषञ्जनीयं, पूर्वत्र माध्यवत्तित्वात्यन्ता- भावोऽच तु तदधिकरणत्वात्यन्ताभाव इति भेदः (२) 'माध्याममाना- धिकरणधर्मावमिति साध्यममानाधिकरणभिनवे सति वृत्तिमत्त्व- मित्यर्थः, विशेष्य-विशेषणभावभेदात(५) अत्यन्लान्योन्याभावभेदाच द्वितीयतो भेदः । जानातिव्याप्तिं निराकरोति, 'न चेति, 'यति- रेक्यतिव्याप्तिः' व्यतिरेकिणि माध्यवत्तिवज्ञानाभावेन माध्यव- दत्तित्वज्ञानापत्तिः, 'माध्याप्रसिद्येति, इदमुपलक्षणं कदाचित्तथा जानेऽपि पतिविरहाच्च । नन्वेवं नित्यः शब्दः शब्दत्वात् इत्यमा- धारणस्यापि विरुद्धत्वापत्तिरित्यवेष्टापत्तिमाह, 'माधारणे चेति, 'सङ्कर एव' विरुद्धाभेद एव, 'दोषत्वात्' दुष्टत्वात्। 'न चेति, 'ज्ञानात्' ज्ञापकात्, "तेन विना' साध्याभाववामित्वज्ञानेन विना, (१) तवटितस्य वृत्तिमत्त्वघटितस्येत्यर्थः, तथाच विरोधितायामनुप- योगिभागस्य न हेत्वाभासघटकत्वमिति भावः । (२) तस्यापि हेत्वाभासत्वसम्भवादितौति ग• । (२) व्यखण्डाभावघटकतया नाधिकरणात्यांशस्य वैयर्थमिति (8) विशेषण-विशेष्यमावभेदादिति यः । . 108 ·पूज तत्वचिन्तामणी मत्त्वज्ञानात् साध्याभाववहामित्वज्ञानमावश्यक तेन विना साध्यवदत्तित्वाचानादिति वाच्यम् । उपजीय- त्वेन भिन्नत्वात् उपजीव्यत्वेऽपि साध्यवति न वर्तत- इति ज्ञानं न स्वतादूपकमिति चेत् । न। असहचार- 'माध्यवदत्तिवाजानान' वृत्तिमत्वविशिएमाध्यवदत्तिलजानानु- पादात्, वृत्तिमत्त्वविशिष्टसाध्यवत्तित्वज्ञानोत्पत्तेः साध्याभाव- वगामित्वज्ञानोत्पचिच्याप्यस्वादिति यावत्, एकविशेषबाधग्राहक- मामग्रीमहकतमामान्यग्रहमामय्यास्तदितर विशेषप्रकारकज्ञानजनक- बनियमादिति भावः । यद्यपि इत्तिमत्त्वे मति माध्यवदत्तिव- ज्ञानस्य माध्याभावबगामिलविषयकवावायकवे न कापि चतिः पति- बध्यतावच्छेदकभेदादेकेनापरस्थान्यथामियमम्भवात्, तथापि तदु- पेक्ष्य स्फुटतरमस्य समाधानमाह, 'उपजीव्यत्वेनेति वृत्तिमत्त्वे सति माध्यवत्तित्वज्ञानस्य दूतरबाधनिश्चयविधया तव माधाभाववद्- वृत्तित्वजाने कुत्रचिदुपजीव्यत्वमात्रणेत्यर्थः, मात्रपदात् तस्य तदा- हमकलनियमव्यवच्छेदः, 'भिन्नत्वादिति कुत्रचित्तत्र तद्भिनत्वस्यापि मचादित्यर्थः, माथाभावाघुपस्थितिविरहेण तेन विनापि कचित्त- दुपादादिति भावः । 'उपजीयवेपि' चिटुपजीव्यमाचमत्वेऽपि नन्य नदात्मकव नियमाभावेऽपौति थावत्, 'न स्वतो दूपक्रमिति नानुमिति-तत्कारणान्यतरं प्रति माहात् प्रतिवन्धकमित्यर्थः, तथा माध्यवदत्तिवं कथं हेवाभास इति भावः । 'अमचारशानस्य' माध्यवदनिवजानस्य, 'विरोधितया' महचारांगप्रहविरोधितया, ·विरुइसिद्धान्तः। पूर ज्ञानस्य विरोधितया व्याप्तिग्रहप्रतिवन्धकत्वात् व्यभि- चाराजानविरोधित्वेन व्यभिचारजानवत्। ननु विरु- यस्य स्वार्थानुमानदायत्वेऽपि परार्थानुमानेऽपार्थकत्वं अयोग्यताजानेन निश्चितानन्वयादिति चेत् । न। अयोग्यताञानस्य विरुद्धत्वज्ञानापजीवकत्वेन तस्यैव दोपत्वात् बाधेऽप्येवं। स चायं विधिसाधने विविधः 'व्यभिचाराजानेनि व्यभिचारस्याजानं यस्मादिति युत्पत्त्या अव्यभि- पारजानेत्यर्थः। 'नन्विति, 'अपार्थकत्वं' अपार्थकत्वमेव उद्भाव्यमिति गेषः, यतः शाम्ददोषस्य पुरस्फूर्तिकतया तस्मिन् भति हेलाभासो- द्भावनं निरनुयोज्यानुयोगमावहतौति भावः। ननु कुतोऽपार्थक- समित्यत आह, 'अयोग्यतेति एकपदार्थ ऽपरपदार्थाभावप्रमाया- अयोग्यतावेन प्रश्ते माधने माथसामानाधिकरणाभावप्रमैवायो- ग्यता तस्याः जानेनेत्यर्थः, 'निश्चितेति निथितायोग्यताकत्यादि- त्यर्थः, तथाच निशितायोग्यताकवेतापार्थकावं यत्रानन्वयावगतिः तदेवापार्थकमिति परिशिष्टष्टताभिधानादिति भावः । 'अयोग्य- ताज्ञानम्येति विरुद्धत्वप्रमाया जानमेवाचायोग्यताधीः तत्र च विष- यविधया विरुद्धवज्ञानमुपगीयमिति भावः । 'दोषत्वात् दोषत्वे- नोद्भाव्यत्वात्, “बाधेऽप्येवमिति, ‘एवं तज्ज्ञानस्थायोग्यताज्ञानोप- जौव्यत्वेन परार्थस्थले उद्भाव्यत्वं । 'म चायमिति, "अयं विरोधः, "विधिमाधने' विधिसाधकतथा परोपन्यन्ते विरुद्धसाधने, 'विविधः' लिङ्गात्रयेणेव कथावसरेऽनुमेयतया कथकसम्प्रदायमिद्धः, किं लिङ्ग- ·द. तत्वचिन्तामयी साक्षात्साध्याभावयाप्यत्वात् साध्यव्यापकाभावव्याष्य- स्वात् साध्यव्यापकविरुद्धोपलम्भात् यथा धूमवानयं योग्यधूमवत्तया अनुपलभ्यमानत्वात् । निरग्निकत्वात् जलाशयत्वात्। न च सर्वच साध्यव्यापकविरुद्धीपलम्भ -- चय तदाह, 'माचात्साध्याभावेति साध्यतावच्छेदकमम्बन्लावच्छिन्न- माध्याभावेत्यर्थ , 'माध्यव्यापकाभावव्याप्यत्वादिति व्याप्यपदस्थ स्वरूपार्थकतया माध्यव्यापकाभाववादित्यर्थ , साध्यव्यापकाभावत्वञ्च माधव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिनप्रतियोगिताकाभावस्व, 'माध्यव्या- पकविरुद्धोपलम्भादिति उपलम्भपदस्याभेदपरतया माध्यव्यापक- विरुद्धवादित्यर्थ, माध्यव्यापकविरुद्धत्वञ्च साध्यव्यापकतावच्छेदक- रूपावच्छिवप्रतियोगिताकाभावव्याप्यत्व, इतभेदेन त्रयाणामुदा. हरण क्रमेणाह, 'यथेति, 'धूमवानयमिति, 'अथ' धूमवत्वेनानुप- लभ्यमानोदेश , 'योग्यधूमेति 'योग्य' बाधित , नचाच धूमवत्वे- नानुपलभ्यमानोऽय देश धूमवान् धूमवत्ताप्रमित्यविषयत्वात् इति वादिमा प्रयुक्त माध्याभावव्याप्यत्वेन माध्यविरुद्धत्वमुन्नीयते, अय देशोधूमवान् निरमिकत्वादिति परेण प्रयुक्त माध्यव्यापकाभाववेन माध्यविरुद्धन्वमुन्नौयते, अय देशोधमवान् जलाशयतात् इति वादिना प्रयुक्त माध्ययापकवल्यादिविरुद्धत्वेन माध्यविरुद्धवमुघीयते दत्यर्थ, स्वरूपामिद्धववारणाय प्रथमहेतौ प्रमावप्रवेश, तत्सत्त्वे तस्यैव दोषस्यातिस्फुटतया तदपहाय विरुद्धोनयनम्यानुचितवा- पो, दिमुपलक्षण गोववान् अश्ववादित्यादावेकम्मिन्नपि हेतो ·विरसिद्दान्तः। इति न वैविध्यम्, एतदज्ञानेऽपि साध्याभाव-तद्याप- काभावव्याप्यत्वेनापि ज्ञातस्य दापत्वात् । न च धूम- वानयं तदभाववत्त्वादिति चयाधिकं, स्वसमानाधिक- रणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं हि व्यापकत्वं तच्चाभेदेऽपि धूमवानयं धूमाभाववत्तयोपलभ्यमानत्वात् तदत्तया- कालभेदेन पुरुषभेदेन च चयाणामुबायकवं द्रष्टव्यं । 'साध्यव्याप- कविरुद्धोपलम्भ इति माध्यव्यापकविरुद्धवेनैव माध्यविरुद्धोनयनं कथावसरे कथकसम्प्रदायसिद्धमित्यर्थः, 'न चैविध्यमिति कथावसरे कथकानां विरुद्धलोन्नायकस्य न बेविष्यमित्यर्थः, 'एतदज्ञानेऽपि' माध्यव्यापकविरुद्धुत्वस्याज्ञानेऽपि, माध्याभावेति व्याप्यपदव्यत्यासात् माध्याभावव्याप्यत्वेन साध्यव्यापकाभावत्वेनापीत्यर्थः, 'ज्ञातस्य' ज्ञानम्य, 'दोषत्वादिति कथावसरे विरुद्धत्वदोषोनायकतायाः सकलतान्त्रि- कमिद्धलादित्यर्थः, 'इति त्रयाधिकमिति इत्यत्र विरुद्धत्वोनायक वयाधिकमित्यर्थः, नत्र साध्याभावव्याप्यत्व-माध्यव्यापकाभाववादीनां हेतौ स्वरूपामिद्धतया तेषां तदुन्नायकलासम्भवादित्यभिमानः, 'तचाभेदेऽपौति, तथाच तचापि साध्यव्यापकाभावत्व-साध्यव्यापक- विरुद्धत्वाभ्यामेव विरुद्धत्वोन्नयनसम्भव इति भावः। इदमुपलक्षणं माध्याभावयाप्यवस्थापि भेदाभेदभाधारणतया तेनापि तत्र तदुन्न- यनसम्भव इति द्रष्टव्यम् । ननु तथापि धूमवानयं धूमाभाववत्तया ज्ञायमानबादित्यादावुक्तत्रयेण न विरुद्धत्वोनयनसम्भवः नत्रयस्य तत्रामवादित्यत-आर, 'धमवानयमिति, पत्र हेतावुपलम्भोधम- ·E तत्त्वचिन्तामो नुपलभ्यमानत्वादित्यनैकान्तिकमेव । निषेधसाधनेऽपि विविधः प्रतियोग्युपलम्भात् साध्यव्यापकाभावोपल- म्भात् साध्यव्यापकविरुद्धोपलम्भात् यथा निरनिको- -- . प्रमामाधारणौनिविष्ट , 'तत्तयति धूमप्रकारकनौकिकमाक्षात्का- राविषयत्वादित्यर्थ , 'अनैकामिकमेवेति न तु विरुद्धमित्यर्थ , प्रथमस्य धूमाभाववत्ताभ्रमविषये धूमवनि द्वितीयस्य चातौन्दिये धूमवति माध्यसमानाधिकरणत्वादिति भाद' । 'निषेधसाधने पोति निषेधमाधकतया परमयुक्त विरुद्धमाधनेऽपौत्यर्थ, 'चिविध' कपावभरे लिङ्गत्रयेणैवानुमेयतया कथकमन्प्रदायमिद्ध , कि निग- घय तदाद, 'प्रनियोग्युपलम्भादिनि उपम्नम्भपदम्याभेदपरतया माध्यप्रतियोगित्वादित्यर्थ , एवमग्रेऽपि, हेतभेदेन त्रयाणामुदाहरण क्रमेण दर्शयति, 'यति अर्थम्नु पूर्ववत् 'मशायमिति विरोध माधकोधर्म इति शेष । “विशेषणद्वारापि' हेतुतावच्छेदकपटक- विशेषपादारापि, अनुमित मन् कचिदिरोधोनायक इति शेषः । माम्प्रदायिकान्तु 'म चायमिति अय विरुद्धाहेतु विधि- माधने बिधिरूपमाध्यमामानाधिकरण्यग्रहे विधिरुपमायानुमिती वा, 'चिविध' विधा प्रमित मन् प्रतिवन्धक , केम चयेण प्रमित- मतदाह, 'माहात्सायाभावत्यादि, मर्वत्र प्रकारिता पञ्चम्यर्थ , प्रमित इति शेष , गोष पूर्ववत्, हेतभेदेन त्रयाणामुदाहरण क्रमे पाह, पनि, एकम्मिबपि तो काम्नभेदेन पुम्पभेदेन च भयाण- मुदाहरण बोध्य, "विरुद्धोपस्तम्भ ' विरुद्धलप्रकारकोपम्नम्भ, पति- .

·विरुद्भसिद्धान्तः । ऽयमग्निमत्त्वात् धूमाभावशून्यत्वात् धमवत्त्वात् सर्व- श्चायं विशेषणदारापि यथा कृष्णागुरुप्रभववह्निमानयं बन्धक इति शेषः । 'इति त्रयाधिकमिति, अत्र माध्याभावव्याप्यत्व- माध्ययापकाभावत्वाद्यभावेन तइत्तया प्रमितलाभावादित्यभिमानः । अभिमानं निराकृत्य समाधत्ते, 'स्वसमानेति, ददमुपलक्षणं साध्या- भावव्याप्यत्वस्यापि भेदाभेदसाधारणतया तत्तयापि प्रमितत्वस्य तब सम्भवः । ननु धूमवानयं धूमाभाववत्तया ज्ञायमानत्वादित्या- दिकं तत्त्रयाधिकमेव तत्र साध्याभावव्याप्यत्वादीनां प्रभावादित्यत- शाह, 'धूमवानयमिति, 'निषेधमाधनेऽपि' निषेधरूपमाध्यमामा- नाधिकरण्यग्रहेऽपि, 'बिविधः' विधा ज्ञानात् प्रतिबन्धकः, 'प्रति- योग्युपलम्भान्' साध्यप्रतियोगित्वप्रकारकचानात्, एवमयेऽपि, धर्म- परोनिर्देशः, 'सर्वश्चायमिति अयं दूषकताप्रयोजकोधर्मः साध्या- भावव्याप्यवादिरूपः, 'विशेषणदारापीति अनुमेय इति शेषः, अस्योदाहरणमाह, 'यथेति इत्याहुः । तसत्, माध्याभावव्याप्य- वादिज्ञानस्य माध्यमामानाधिकरण्यग्रहप्रतिबन्धकवे मानाभावात् विरोध्यविषयकत्वात् साध्यासामानाधिकरयादिग्रहस्यापि पति- बन्धकतया विभागस्य न्युनवप्रसङ्गाच । प्राञ्चन्तु 'म चायमिति अयं विरुद्धोइतः, 'विधिसाधने विधि- माध्यकः, 'त्रिविधः विधा तान्त्रिकविभक्तः इत्यर्थः, इत्याजः। तदसत्, 'एतदजानेऽपोत्याद्यग्रिममूलासङ्गतेः। "अयञ्चेति विरोधः इति मेषः, 'बाधेति बाधमकीर्णः कपिद्यथा ·वाचचिन्तामयो कटुकासुरभिपाण्डरधूमकत्वात् । अयश्च बाधाश्रया- सिह-स्वरूपासिद्धासाधारणसङ्कीर्णः कचित् । इति श्रीमहङ्गेयोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणी अनुमानायद्वितीयखण्डे विरुद्धसिद्धान्तः ॥ ॥ प्रयोगौरश्वत्वादित्यादौ, प्राथयामिद्धिसङ्कीर्ण: कचिद्यथा काञ्चन- भयौ गौरयो गोवादित्यादौ, म्वरूपासिद्धिमवीर्ण: क्वचिद्यथा सुरभिरिश्चलादित्यादौ, 'वमाधारणमवीर्णः कचिद्यथा नित्यः गब्दः मन्दवादित्यादावित्यर्थ.। प्रचौनमये भपक्ष-विपक्षगामित्वस्यैव माधारष्यतया नमार्य माभिहित, नव्यनये वृत्तिमति विरुद्धे. तत्माद्वर्यमपि बोध्य, वाधपदं मन्प्रतिपरस्य, अमाधारणपदश्चानुप- मंधारित्वस्याप्युपलक्षणं, साध्याव्यभिचरितत्वे मति माध्यमामाना- धिकरणकपल्याश्यभावासिद्धिमारो वाध-खरूपामिद्यन्यतरमहरय मर्वचैव, माध्यविशेषणामिद्धि-माधनविशेष सिद्धि-सदरथ न कापि, मायतावच्छेदकविशिष्टसाध्यमामानाधिकरण्याभावविशिष्टइतुताव- छेदकावच्छिन्नईतोरेव विरोधतया तम्य तत्राप्रसिद्धत्वादिति येयम् । इति श्रीमथुरानायतर्कवागौग-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरपये अनुमानाण्य-दितीयपपइरहस्ये विममिवान्तरहस्यम् ।

·अथ सत्प्रतिपक्षपूर्वपक्षः। सत्यतिपक्षत्वं न समानबल वोधितसाध्यविपर्यय- लिङ्गत्वं, परस्परप्रतिबन्धेनोभयोरवोधकत्वात्, वलच्च अथ मत्प्रतिपदपूर्वपक्षरहस्यम् । 'ममानवलपोधितेति समानबलवलिङ्गज्ञानजन्य तत्कालीन- तत्पुरुषोयवोधविषयमाध्यविपर्यायकलिङ्गलं तत्कालौन-तत्पुरुषोय- सत्प्रतिपक्षितलमित्यर्थः, बलनिष्ठममानवञ्च नत्कालीन-तत्पुरुषोय- माध्यानुमितिजनकखनिष्टबलज्ञानसमानाधिकरणसमानकालौनज्ञा- नविषयलं, स्वपदं लक्ष्योभूत हेतुपर)। दूषणन्तरमाह, 'वलञ्चेति, 'पच-मपरमत्तादौति(२) पत्तित्व-सपातिवादौत्यर्थः, श्रादि- पदात् विपक्षावृत्तित्यपरिग्रहः, प्रथमे सपचलं साध्यवत्वेन निश्चितत्वं, विपक्षस्वञ्च तदभाववत्त्वेन निश्चितख, द्वितीये सपक्षत्वं साध्याभाव- वत्त्वेन निशितल विपश्वं साध्यवत्वेन निश्चितत्वं, प्रतिहेतौ खहेतु- माध्याभावस्यैव साध्यत्वात्, 'व्यतिरेकिणीति केवलव्यतिरेकिौत्यर्थः, तत्र सपदाप्रसिद्धेरिति भावः । इदमुपलक्षणं अन्वयिनि सपन- (१) समानबलेन वोधित साध्यविपर्ययो येन एवाश लिई यस्येति वुत्यच्या रताशार्थलाभ इति । (२) लक्ष्यीभूतलिङ्गापरमिति ख, ग । (३) 'समक्षसत्वादि' इत्यत्र 'मक्ष सपक्षसत्वादि' प्रति कस्यचिन्मूल- पुस्तकस्य पाठमनुसृत्य एतादृशपाठधारणमित्यनुमोयते । 109 ·तावचिन्तामणी न सपक्षसत्वादि व्यतिरेकिण्यभावात् । नापि समान- व्याप्ति-पक्षधर्मतावत्वं, विरोधेनैकब तद्भङ्गनियमात्। नापि व्याप्ति-पक्षधर्मतया जातत्वं विधिव्याप्तिपक्ष- समानबल- प्रमिद्धिमत्त्वेऽप्येकच हेती नदभावस्यावश्यकलात् । 'ममानव्याप्तीति ममानमाध्याभावनिरूपितव्याप्ति-पक्षधर्मतावत्त्वमित्यर्थः, बत्वमिति शेषः, व्याप्ति-पक्षधर्मनयोः समानत्वञ्च तत्कालीन तत्पु- रुपौयमाध्यानुमितिजनकखनिष्ठमाध्यनिरूपितव्याप्ति-पक्षधर्मताज्ञान- समानाधिकरण-समानकालीनज्ञानविषयल, स्वनिष्ठत्वं व्याप्ति-पच- धर्मताविशेषणं, खपदं लक्ष्यौभूतलिङ्गपर, "विरोधेनेति शाध्य-हद-" भावयोर्विरोधेनेत्यर्थः, 'तद्भवति स्वमायनिरूपितव्याप्ति-पचधर्मता- न्यतरभनेत्यर्थः, 'व्याप्ति-परधर्मतयेनि समानसाध्याभावनिरूपितथ्या- प्तिविशिष्टपक्षधर्माताज्ञानविषयवमित्यर्थः, समानबलवत्वमिति प्रोषः। भाननिष्ठममानवञ्च तत्कालौन-तत्पुरुपौयमाध्यानुमितिजनकस्खवि- घयक्रमाध्यनिरूपितध्यातिविशिरपक्षधर्मताज्ञानममानाधिकरणाममा- नकालौनत्वं, लिङ्गविगेय्यक माध्य-तदभावयाप्निविशिष्टपचधर्माता- प्रकारकपरामर्गवेव सर्वत्र मत्प्रतिपक्षी नागपरामस्थापि प्राचौममते) अनुमितिजनकलादिति भावः । 'विरोधिव्यानिपक्ष- धर्मनाविमिष्ट जानयोरिति परस्परविडूयोर्याप्ति-पउधभतयोरेका- धिकरणे जानम्येत्यर्थः, 'अन्यतरभमलनियमेनेति व्याप्ति-पचधर्म- , () प्रापोननये इति ख., म ।

·सत्प्रतिपक्षपूर्वपक्षः। धर्माताविशिष्टज्ञानयोरन्यतरचमत्वनियमेन नित्यत्व- व्याप्तश्रावणत्वादिवैशिष्ट्याप्रसिधारोपयितुमशक्यत्वात् । तान्यतरांगे धमलनियमेनेत्यर्थः, एतचाप्रमियत्यत्र हेतः, 'नित्यत्व- च्याति 'व्याप्तं व्याप्तिः, 'श्रावएलपदं भन्दधर्मवपर, नित्यत्वव्याप्ति- शब्दधर्मत्ववैमिध्यानविद्येत्यर्थः, 'भारोपयितुमिति साध्याभावव्याप्ति- विशिष्टपक्षधर्मताया आरोपथितमित्यर्थः । तथाच मब्दोऽनित्यः कृतकलात् शब्दोनित्यः श्रावणवादित्यादौ श्रावणत्वादिना सत्प्रति- परिते कृतकलादी लक्षणस्यासम्भवः, नित्यनादिरूपसाध्याभावव्याप्ति- पचौभूतशब्दादिधर्मवयोरेकाधिकरणत्तित्वाभावात् नित्यवादि- रूपसाध्याभावनिरूपितव्यातिविभिट-पनौतमब्दादिधर्मवासिया तज्ज्ञानस्थासम्भवादिति भावः । 'माध्यव्याप्तस्येति साध्याभावरूपसाध्य- व्याप्तस्येत्यर्थः, 'साध्यव्याप्यता' साध्याभावरूपसाध्ययाप्यता, तथाच यत्र पक्षे माध्यमबाधितं नत्र क्वचित् साध्याभावव्याप्ये पदधर्मता- रोपः, क्वचिच्च पचधर्म साध्याभावव्याप्यतारोपः, एवं यच पत्रे माय बाधितं तब कचित् साध्यव्याये पक्षधर्मतारोपः, कचिच्च पक्षधर्ने माध्यव्याप्यतारोप इत्यर्थः । इत्यञ्च ममानज्ञानीयसाया- भावव्याप्यनिष्ठपचधर्मातानिरूपितविषयतावत्त्वं समानज्ञानीयपक्षधर्म- निष्ठमाध्याभावयाप्यतानिरूपितविषयतावलञ्च समानवलवत्त्वं, ज्ञान- निधसमानत्वमपि दयं साध्यव्याप्यत्तिपक्षधर्मातानिरूपितखनिष्ठ- विषयताप्रतियोगिजानसमानाधिकरणसमानकालीनत्वं, पक्षधर्म- ·तत्त्वचिन्तामो न च साध्यव्याप्तस्य पक्षधर्माता पक्षधर्मस्य वा साध्य- व्याप्यतारोप्येति वाच्यम्। एकत्र तदुभयाभावादिशिष्ट- वृत्तिसाध्यव्याप्यतानिरूपितखनिष्ठविषयताप्रतियोगिज्ञानसमानाधि- करणसमानकालीनत्वञ्च, स्वपदं लक्ष्योभूतलिङ्गपर, एकविशिष्टे- ऽपरवैषिध्यमितिन्यायेन साध्य तदभावव्याप्ति-पचधर्मनोभयावगाहि- लिङ्ग विशेष्यकपरामर्शावेव सर्वत्र सत्प्रतिपचौ तादृयपरामर्मस्थापि प्राचीनमतेऽनुमितिजनकलादिति भावः । 'एकवेति एकम्मिन् पचे साध्यव्याप्य-माध्याभावव्याप्ययोरुभयोरभावादित्यर्थः, एतच्चामसिहोत्यत्र हेतः, 'विशिष्टस्याप्रसिद्या' क्वचित् साध्याभावव्याप्तिविशिष्टपधर्म- खस्य क्वचिच्च माध्यव्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्वस्याप्रमिया, 'तदै मिथ्या- रोपेति यत्र माथाभावव्याप्यत्वविशिष्ट पक्षधर्मत्वमप्रसिद्धं तत्र नई- शिध्यस्य यत्र च साध्ययातिविशिएपक्षधर्मत्वमप्रसिद्धं तत्र तवैशिध्य- स्थारोपासम्भवादित्यर्थः । यद्यपि साध्याभावव्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मवा- देरप्रसिद्या तज्ज्ञानासम्भवेऽपि साध्याभावव्याप्यादौ पक्षधर्मतारोपस्य परधर्भ माध्याभावयाप्यत्वाद्यारोपस्य च सम्भवादिदमयुतं, तथापि यथोतं ममानवदयं समानवलवत्त्वदयञ्च समुचितं न कापि सम्भवति प्रत्येकञ्च परस्परमयातमतः प्रागुक्रमेव ममानबलवत्त्वं निर्वाचं नचाममिया न सम्भवतीति निगूढाभिप्रायः। अथ समानज्ञानीय- परतावच्छेदकावच्छिनपविषयतानिरूपितमाध्याभावयाप्यत्वावच्छि- अविषयतावत्त्व ममानबलवणे, समानत्वच पक्षतावच्छेदकावच्छिन। पक्षविषयतानिरूपितमाध्ययाप्यत्वावच्छिन्नखनिठविषयतामतियोगि- ·सत्यतिपक्षपूर्वपक्षः। स्याप्रसिद्ध्या तद्देशिध्वस्यारोपासम्भवात् । नाप्यनिहा- रितविशेषेण बाधितसाध्यविपर्यायकत्वम् उभयार- वोधकत्वात् विशेपश्च न व्याप्तिभङ्गाभङ्गरूपः एकत्र तद्भङ्गनियमात् । जानममानाधिकरण-समानकालौनत्वं, पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नत्वञ्च बैज्ञानिकं तेन कचित् पक्षतावच्छेदकविशिष्ट पक्षादेरप्रसिद्धावपि न पतिः, पचविशेयकमाध्य-तदभावव्याप्यवत्तापरामर्शी साध्य-तद- भावयाप्यविशेष्यक-पक्षप्रकारकपरामर्गी वा सत्प्रतिपक्षी तादृश- परामर्मयोरेव साध्य-तदभावानुमितिजनकत्वादिति चेत् तथापि 'परस्परविरोधेनोभयोरेवाबोधकत्वादिति प्रागुप्तदोषस्य दुरुद्धरत्वात् रत्नकोषकारमतस्य चाये निरमनीयत्वादिति निगर्भः। 'अनि - रितविशेषेणेति अनिर्धारितविशेषकेनेत्यर्थः, वैशिघ्यं रतीयार्थः, अन्वयश्चास्य बोधितमाध्यविपर्ययकेत्यत्र, तथाचानिर्धारितविशेषक- परामर्शविभिएबोधितमाध्यविपर्ययकलिङ्गवं मत्प्रतिपचितवमित्यर्थः, अनिर्धारितविशेषकवच . अग्टहीतमाध्यव्याप्याभाववदिशेय्यताकत्वं अग्टहीतधमत्वकत्वं इति यावत् । दूषणान्तरमाह, ' विपयेति, 'व्याप्तिभङ्गाभगरूपः' व्याप्तिभङ्गाभगवरूपः साध्ययाप्याभाववदिभेय्य- नाकन्वरूप इति यावत्, 'याप्या' माध्ययाप्यवरूपेण, 'भङ्गः' अभावः यत्र तत् 'याप्तिभङ्ग' माध्ययाप्यत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताका- भाववदिति यावत्, नस्य विजय्यतासम्बन्धेन 'प्रभात' सत्वं यति ·९७० तत्त्वचिन्तामणौ इति श्रीमहङ्गयोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणी अनुमानाख्य-दितीयखण्डे सत्प्रतिपक्षपूर्वपक्षः ॥ व्युत्पत्तेः, “एकत्र' एकस्य मायव्याप्य-माध्याभावव्याप्ययोरन्यतरस्येति चावत्, 'भङ्गनियमान्' पचे भगनियमात्, तथाच साध्यव्याप्याभाव- यदिशेयकल-सायाभावव्याप्याभाववदिष्यकावान्यतरखरूपेण तदव- धारणं मर्यवेवास्तौति भावः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागीश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाष्यद्वितीयखरहस्ये मनुमतिपतपूर्वपचरहस्यम् ।

·[ २ ] अथ सत्प्रतिपक्षसिद्धान्तः। उच्यते । साध्यविरोध्युपस्थापनसमर्थसमानबलोप- अथ सत्प्रतिपरमिद्धान्तरहस्यम् । यद्यपि साध्याभावव्याप्यवान् पक्षः सत्प्रतिपक्षः येन केनचित् सम्बन्धेन तदान हेतुः सत्प्रतिपचितः, तथापि तन सत्प्रतिपचितव- व्यवहारौपयिकं साध्यवत्यपि पचे माध्य-तदभावव्याप्यवत्तापरामर्थयोः सम्बलनदभायां सत्प्रतिपचव्यवहारात् माध्याभाववत्यपि पचे साध्य- तभावव्याप्यवत्तापरामर्शयोः श्रसम्बलनदभायां तादृशपरामायो- रेकामामाण्यग्रहदशायां वा सत्प्रतिपचितवव्यवहाराभावाचेत्यती व्यवहारोपयिक लक्षणमाह, 'माध्यविरोधौति 'साध्यविरोधी' साध्याभावः, तदुपस्यापनसमर्था तदनुमिनिजननस्वरूपयोग्या या 'समाना' समानकालीना, 'वलोपस्थितिः' बलवतो उपस्थितिः, तया 'प्रतिरुद्धः' विशिष्टः, य: 'कार्यलिङ्गः' माध्यानुमितिरूपकार्यजनन- समर्थ: साध्यव्याप्यवत्तापरामर्थः, तदिमिटवमित्यर्थः, बहुमोदिसमा- साश्रयणादेशिशलाभः, 'व्याप्ति-पक्षधर्मते' इति माध्याभावव्याप्तिसम्ब- धित्व-पक्षसम्बन्धिले इत्यर्थः, माध्याभावव्याप्तिसम्बन्धित्वं साध्याभाव- व्याप्यत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नपचविषयत्वं, पदसम्बन्धिलच्च परतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतानिरूपितसाध्याभाव- (१) समूहालम्बनदशायामिति ग.।

·८७२ बत्वचिन्तामो स्थित्या प्रतिरुद्धकार्यलिङ्गत्वं तत्त्वं, बलञ्च व्याप्ति-पक्ष- , व्याप्यत्वावछिनविषयवं, अनयोर्विनिगमनाविरहेण वैकल्पिकमुपा- दानं, अन माध्याभावव्याप्यवत्तापरामर्मनिष्ठाप्रामाण्यग्रहमत्त्वे सत्यप्ति- पचितव्यवहाराभावात् तदारणाय स्वरूपयोग्यान्तमुपस्थितिविशेषणं, एवं माध्यव्याप्यवत्तापरामर्मनिष्ठाप्रामाण्य ग्रहमत्त्वेऽपि मत्प्रतिपक्षित- व्यवहाराभावात्तद्वारणाय समर्थान्तं परामर्शविशेषणं, अप्रामाण्य- जानाक्रान्तपरामगंश्च नानुमितिजननस्वरूपयोग्यः अग्टहीताप्रामाण्य- कपरामर्गत्वेन कारणत्वात्, ग्रहीताप्रामाण्यकपरामर्शस्यापि विशे- पणज्ञानादिविधया अनुमितिजननस्वरूपयोग्यतया रहौतामामा- प्यकनिरुकनलवदुपम्यितित्वेन स्वरूपयोग्यतालाभाय बलवत्त्वमुपम्यि- तिविशेषणं, उपस्थितित्वमपि न विशेषणीयं यथोकखरूपयोग्यतायाः अन्यत्राभावात साध्यव्याप्यवत्तापरामर्शविशित्वञ्च विलक्षणविषय- तासम्बन्धेना) विवचितं तेन माध्यादौ नातिप्रसङ्ग इति ध्येयं। न च तथापि पक्षतावच्छेदकमामानाधिकरण्येन साध्य-तदभावव्याप्यवन्तान, परामर्मयोः सम्वलनदगाथामपि सत्प्रतिपक्षिनव्यवहारापत्तिर्दुवारा इति वाच्यं । पचतावच्छेदकावच्छेदेनानुमित्यनुत्पत्त्या तत्रापि सन्म- निपचितव्यवहारस्येष्टत्वादिति भावः । अत्र यद्यप्यप्रामाण्यज्ञानं पृथक (Vध्ययहीताप्रामाण्यकमरामवरूपखरूपयोग्यत्वस्य इच्छादावभावा. दित्ययः । (२) खनिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविष्यतानिरूपित हेतुतावच्छेद- कावच्छिमप्रकारतासम्बन्धे नत्य ।

·सप्रतिपक्षसिद्धान्तः। ८७३ धर्माते। विरोधिवाधकान्यगमकतापयिकरूपसम्पत्ति- प्रतिवन्धकं न तु परामर्गनिएकारणतायां तदवच्छेदकं तदा अमा- माण्यज्ञानास्कन्दितपरामर्शस्यानुमितिजननखरूपयोग्यत्वाद्यवहारा- तिप्रसङ्गोदुर्वारः। किञ्च यद्यप्रामाण्यज्ञानानाकान्नसाध्य तदभावोभयव्याप्यवत्तापरा- मर्शमत्त्वेऽपि साध्याभावाभाववादिरूपेणे कत्र बाधावतारेण न मत्प्रति- पचितव्यवहारः नदातिप्रसङ्गोदार इत्यखरसात् लक्षणान्तरमाह, "विरोधिबोधकान्येति साध्याभावानुमितिविरोधी यो बोधः श्रप्रा- माण्यग्रहादिस्तत्समवहितान्यत्वविशिरेत्यर्थः, एतच्च गमकतापयिक- रूपविशेषणं, विरोधिता च साध्यव्याप्यवत्तापरामर्शनिष्ठविरोधिता- तिरिना ग्राह्या तेन नामम्भवः, 'गमकतापयिकरूपमम्पत्तिमत्तयेति वैशिट्यं हतीयार्थः, 'ज्ञायमानेनेति भावमाधनं वर्तमानवमात्रं कृत्प्र- त्ययार्थः, तथाच गमकतापयिकरूपविभिटखसमानकालीनज्ञानेन 'प्रतिरुद्धः विशिष्टः यः कार्यः यः साध्यानुमिनिकरणे खरूपयोग्यः साध्यव्याप्यवत्तापरामर्शस्तहत्त्वमिव्यर्थः, करणे शक्तः कार्य इति व्युत्पत्तेः) गमकतापयिकरूपञ्च पचतावच्छेदकावच्छिन्नपचविषयता- निरूपितमाथाभावव्याप्यलावच्छिवविषयित्वं, माध्यानमितिस्वरूप- योग्यत्वञ्च साध्यानुमितिविरधिबोधासमवहितवं, विरोधिता च (९) यत्र 'कार्यपदेन कारणतालामाध' त्यधिक पाठः ग चिकित- पुस्तके वर्मत इति । 110 ·C98 तत्त्वचिन्ताम गौ मत्तया जायमानेन प्रतिरुहकार्यत्वं वा तवं, माध्याभावव्याप्यवत्तापरामर्शनिष्ठविरोधिताव्यावृत्ता पाया तेन नासम्भवः । न चैवं माध्य-तदभावव्याप्यवत्तापरामर्थयोरेकत्र प्रामाण्य- निश्चये अपरत्र च तदिरहेऽपि सत्प्रतिपक्षव्यवहारापन्तिः विरोधि- वोधासमवहितलस्येव प्रामायग्रहासमवहितवस्यापि निवेशे माश्य- तदभावव्याप्यवत्तापरामर्शयोरुभयचैव प्रामाण्णयहदशायामपि सन्म- निपतितव्यवहारानुपपत्तिरिति वाच्यं। तादृशपरामर्शयोरुभयत्र मामाषययह दव एकच प्रामाण्यग्रहे अपरच च तदग्रहेऽपि सन्मति- पचितव्यवहारस्येष्टत्वात् । अथैवं “ममानवलौ हि मन्प्रतिपक्षी न तु होनबलाधिकवलौर)। न हि भवति तरचुः सत्प्रतिपच्चो हरिणभावकस्य" ॥ इति मत्प्रतिपक्षस्यलोयटीकाकारयन्यविरोध:(२) 'तरतुः' मृगादनापरनामा छुद्रव्याघ्रवियपः, तथाच कथमबेष्टा- पत्तिरिति चेत्, न, मामाण्यग्रहस्य बलवाभावात् मत्यग्टहौतामा- माप्याविरोधिपरामर्म ग्टहीतप्रामाण्यकादपि तयाप्यवत्तापराम- दिनमित्यनुत्पादात् परन्तु अप्रामाण्यग्रहाभाव एव बलं एकत्रा- प्रामाण्यग्रहे यत्र न तद्धः तस्मादनुमित्युत्पादात् । न चैवं साध्य- तदभावयाप्यवत्तापरामर्मयोरुभयवाप्रामाण्यग्रहे सत्मतिपक्षता न स्यात् अप्रामाण्यग्रहाभावस्य बलतया बलवत्वाभावात् इति वाच्यं । दृष्टवादिति भावः। (१) म तृत्तमहोनरक्षाविति प० । (२) टीकाविरोधति स.

·सत्प्रतिपक्षसिद्धान्तः। ८०५ स्थापनाया व्याप्ति-पक्षधर्मत्वमुभयवादिसिद्ध वादिना तदभावानुपन्यासात्, द्वितीयस्य तु तत्त्वमन्यतरासिद्ध- मिति प्रथमेन द्वितीयं बाधितमिति स्वार्थीनुमान- एवायं दोप इत्येके। तन्न। एकदा निरन्तरयोरुभयो- विवादातिरिकस्थल एवं सत्प्रतिपनत्वं सम्भवति, न तु विवादस्थल- इति केचिद्वदन्ति तन्मतमुपन्यस्य दूषयनि, 'स्थापनाया इति, 'स्थापनाया: साधनस्येत्यर्थः, 'उभयवादिमिद्धं उभयवादिमिद्धत्वेन निश्चितं, मध्यस्थस्येति शेषः । 'वादिना' प्रतिस्थापनावादिना, 'तद- भावानुपन्यासादिति व्याप्ति-पक्षधर्मावाभावमनुपन्यस्य सत्प्रतिपक्षोप- न्यासादित्यर्थः । 'द्वितीयस्य तु' प्रतिस्थापनासाधनस्य त, 'अन्य- तरासिद्धमिति स्थापनावाद्यनुमतत्वेनानिश्चितमित्यर्थः । तेन तत्र तभावं विहाय दूषणन्तरानुपन्यासादिति भावः । 'प्रथमेन' प्रथमसाधने व्याप्ति-पक्षधर्मतयोरुभयवादिमिद्धवनिश्चयेन स्थापना- साधने व्याप्ति-पक्षधर्मातयोरुभयवादिमिद्धवनिश्चयेनेति यावत्, "द्वितीयं प्रतिस्थापनासाधनं, 'बाधितं' व्याप्ति-पक्षधर्मतान्यतरा- भाववत्तया निथितं, 'स्वार्थानुमान एव' विवादातिरिक्तस्थल एव, 'श्रयं दीपः' मत्प्रतिपवरूपो दोषः, सम्भवतीति शेषः । 'निरन्तर- योरिति सप्तमी, क्रमिकरणयोरित्यर्थः, 'च्याग्नि-परधर्मतयेति साध्य-तदभावनिरूपितव्याप्ति-पक्षधर्मतयेत्यर्थः । 'निरन्तयोवैति- (१) सत्प्रतिपक्षः सम्भवतीति ख०, ग.।

·९६ तत्वचिन्तामणी व्याप्ति-पक्षधर्मतया ज्ञातयाः प्रतिपक्षत्वात् युगपदु- पस्थितेश्च कारणवशेन स्वपरसाधारणत्वात् । अथ वस्तुनाऽड्यात्मकत्वात्। व्याप्ति-पक्षधर्माता- भगएकवावश्यक इति स एव दोपः। न च पतम्त प्रथमपरामर्शपूर्व मिद्यादिमत्त्वे बोध्यः, अन्यथा दितीय- परामोत्पादममये पूर्वणानुमितिजनने धाधकाभावेन नैरन्ना- भन्भवात्, 'युगपदिति, क्रमेण वेति शेषः, 'कारणवमेन' मामग्री- वन, 'स्वपरेति विवादम्यल-तदतिरिकस्थलमाधारणत्वादित्यर्थः । न पोकरीत्या विवादस्यले द्वितीयहेतो व्याप्ति-पक्षधर्मतान्यतरा- भावनिश्चयरूपस्य प्रतिवन्धकस्य सत्वात् भामय्येव न सम्भवतीति वाच्यं । सर्वच नविद्यये मानाभावात् । न च स्थापनाहेती व्याप्ति- पक्षधर्मतयोरुभयवादिसिद्धत्वनिययस्य मत्त्वात् सयंत्र द्वितीयहेतौ तनिधय श्रावश्यक इति वाच्यं। एकनिष्ठव्याप्ति-परधर्मतयोरु- भयवादिमिद्धतनिद्ययन्याहत्यापरब(९) तदन्यतराभावनिधायकत्वा- भावात्(३) तनिश्चयस्यापि चार्वत्रिकत्वे प्रमाणभावाच्च । न च नद- भावानुपन्यामादेव मध तन्नियययावग्यकत्वमिति वाच्यं । अप्रति- धमात्रस्याभ्युपगमामाधकत्वात् । न हि सम्भवन्तः मर्च एव दोषाः (१) वन्तुनोड्यामकल्येनेति कः। (२) हेतावपरति खः । (तदन्तराभावानिधायकल्लादिति ख.,गा।

·सत्प्रतिपक्षसिद्वान्तः। 339 तयाविरोधभङ्गेऽप्युपपत्तेनं व्याप्त्यादिभङ्गनियम इति वाच्यम् । अविरोधेऽप्यनुमित्यविरोधात् विरोधे तु व्यास्यादिभङ्गनियमादिति चेत्, न, प्रतिरुद्ध- त्वज्ञानानन्तरं व्याप्त्यादिभङ्गज्ञानमित्युपजीव्यत्वेन समुद्भाव्याः, आधिक्यप्रसङ्गादिति भावः । 'अयात्मकत्वादिति साध्य-तदभावोभयानाश्रयवादित्यर्थः, 'व्याप्ति-पक्षधर्मताभङ्गः तद- न्यतरभङ्गग्रहः, “एकत्र' स्थापनाइतौ,(१) स एव दोष इति, एतच्च व्याप्ति-पक्षधर्मत्वाभावज्ञानस्य साक्षादनुमितिप्रतिबन्धकल्वमभ्युपेत्य, 'तयोः' साध्य तदभावयोः, 'विरोधभङ्गेऽपि' विरोधित्वाग्रहदशा- यामपि, 'उपपत्तेः' माध्याभावव्याप्यवत्तानिश्शयस्य सम्भवात्, 'न व्यायादिभङ्गनियमः' न व्याश्यादिभङ्गग्रहनियमः, 'अविरोधे विरो- धित्वाग्रहे, 'अनुमित्यविरोधादिति, माध्य-तदभावयोर्विरोधित्वज्ञानं विना साध्याभावव्याप्यवत्ताजानं न प्रतिबन्धकमित्यभिमानः । 'विरोधे विरोधित्वग्रहे, 'व्याप्यादिभङ्गेति तहहेत्यर्थः । 'प्रतिरद्ध- वज्ञानानन्तरमिति साध्य-तदभावच्याप्यवत्तापरामानन्तरमित्यर्थः, 'व्यभिचारवत्' तज्ज्ञानवत् । न चोपजीव्यत्वेऽपि न साक्षात्प्रति- बन्धकमिति वाच्यं । तथा मनि व्याप्यभावज्ञानोत्पत्तिकाले अनु- मित्यापत्तेः पहियाप्यधूमवान् वन्यभावव्याप्यवांव इति परामर्थात् (१) स्यामनाहेतौ इत्यनन्तरं प्रतिस्थापनायां वा इत्यधिकः पाठः, ख चिड़ितपुस्तके वर्तते ।

·नावचिन्तामणी व्यभिचारवदस्यापि दोपत्वात्। ननु सांध्य-तद- भावयोरिव तहाप्यत्वेनावधारितयाविरोधादेकत्र न निश्चयः किन्तु संशयः, निर्णये वान्यतरव्याप्ति- संशय इति व्याप्यत्वासिद्धिरिति चेत्, न, उभयारे- माध्याभाव माध्ययोयुगपदनुमित्यापत्तेयेति भावः । 'माध्य-सदभाव- योरिवेति 'न निश्चयः' इत्यत्र दृष्टान्तः, 'विरोधात्' परस्पराभाव- व्याप्यत्वात् । ननु माध्यव्याप्य तदभावव्याप्ययोर्वस्तुगत्या परस्परा- भावयाप्यत्वरूपविरोधमत्वेऽपि तत्प्रकारेण ज्ञानाभावादकत्र निश्चयो न विरुध्यत इत्यस्खरमादाह, “निर्णये वैति, तदनन्तरमिति शेषः, "अन्यतरेति उभयेत्यर्थः, 'व्याप्यत्वामिद्धिः' व्याप्यत्वनिश्चयाभावः, तथाच कारणाभावादेवानमित्यनुत्पादभम्भवान्नासौ प्रतिबन्धक- इति भावः । पूर्व व्याप्यभावज्ञानेनान्यथामिद्धेनिराकरणेऽपि ध्याप्तिनिश्चयाभावेनान्यथामिद्धरनिराकरणान पौनकायं । 'उभयोः' माध्यव्याप्य-तदभावयाप्ययोः, 'अन्यतरव्याप्तिमंशयः' उभयत्र व्याप्ति- मंगया, 'अस्य भिन्नवादिति अम्य पृथक्मनिवन्धकवादित्यर्थः । नम्बस्योपजीव्यत्वेऽपि पृथक्मनिवन्धकवे किं मानमित्यत- पाह, 'दूषकतावोजन्विनि साक्षान्प्रतिबन्धकनाकन्यकन्वित्यर्थः । 'विरोधिमामग्रौप्रतिवन्धेन' विरोधिनिर्णयामाधारणकारणविरो- धिपरामर्गविगिटेन परामर्यान्तरेए, 'निर्णयाजनकत्वं' अनुभव- मिद्धं निर्णयाजननं अनुभवमिद्धोऽनुमित्यनुत्पाद इति यावत, ·सत्पतिपक्षसिद्धान्तः। Cot कत्र निश्चयानन्तरमन्यतरव्याप्तिसंशयइत्युपजीव्यत्वे- नास्य भिन्नत्वात् दूषकतावौजन्तु समवलविरोधि- सामग्रौप्रतिबन्धन निर्णयाजनकत्वं, न तु व्याप्ति- पक्षधर्माताविरह एव सडेतोरपि सत्प्रतिपक्षत्वात्, एकत्र व्याप्तिभङ्गज्ञानद्वारा वास्य दूपकत्वं, चक्षुरा- देच नानुमानेन प्रतिरोधः तदुपस्थितावपि फल- तादृशपरामर्गस्यैव व्याप्तिनियरूपतया व्याप्तिनिद्ययाभावेनान्य- थासियसम्भवादिति भावः। ननु विरोधिपरामर्शन ज्ञाप्यमानो च्याग्नि-पक्षधर्माताविरह एव हेतुनिष्ठतया तत्रानुमित्यनुत्पाद- प्रयोजक इत्यत-बाह, 'न विति न तु विरोधिपरामर्डन ज्ञाप्य- मानोव्याप्ति परधर्मताविरह एवेत्यर्थः, तवानुमित्यनुत्पादप्रयोजक- इति भेषः, स्वरूपमड्याप्ति-पक्षधर्मताविरहस्थानुमित्यनुत्पादप्रयोज- कले क्वाप्यव्यायापरधर्मलिगायाश्यादिभ्रमेणामितिर्न स्यात् तो ज्ञाप्यमानान्तं विरहविशेषणं, 'सत्प्रतिपचत्वादिति विरोधिपरा- ममत्वदशायामनुमित्यजनकत्वादित्यर्थः, 'एकत्र' परामर्मान्तर- विषये हेतो, 'अस्य' विरोधिपरामर्गस्य, 'दूपकत्वं' प्रनिबन्ध- कत्वं वाकारोऽनास्थायां परमुखनिरीक्षकत्वेन हेत्वाभामत्वायोगात सातादनुमिनिप्रतिवन्धकवे मानाभावाचेति ध्येयम् । ननु विरोधिपरामा यदि विपरीतनिर्णयविरोधौ कथं नहि विशेषदर्शने मत्यपि दोषवगाचदुरादिना पीतवादिभ्रम- इत्यतशाह, 'परदेशेनि, 'स्वर्थः, 'नानुमानेन' न विशेष- व्यायभावजानस्य ·तत्वचिन्तामो दर्शनेन तस्याधिकबलत्वात् । नन्वेवं वांदिवाक्य- . तथाच दर्शनेन, 'प्रतिरोध' कार्यप्रतिबन्ध, 'नदुपस्थितावपि' तत्मत्वेऽपि, 'फलदर्शनेन' चक्षुरादे फलदर्शनेन, 'तस्य' चदुरादे फलस्य, 'अधिकवलत्वादिति विशेषदर्शनाप्रतिबध्यत्वात्, एतच्च प्रत्यक्षा- तिरिक्तज्ञानमेव तदभावव्याप्यवत्तानिर्णयस्य प्रतिबध्यमिति जर- सरमतानुसारेण । यहा 'प्रतिरोध' दोषाधौनकार्यप्रतिरोध, 'तदुपस्थितावपि' सत्मत्वेऽपि, ‘फलदर्भनेन' दोषवशाचरादे फलदर्भनेन, "तस्य' दोषवशाचचुरादेः फलस्य, 'अधिकबलत्वात्' विशेषदर्शनेनाप्रतिबध्यत्वात्, दोषविशेषाजन्यज्ञानमेव विशेषदर्शनस्य प्रतिवध्यमिति भाव । यदा ननु विरोधिपरामों यदि विपरीतनिर्णयविरोधी कथन्तर्हि श्रानुमानिकविशेषदर्शने सत्यपि चक्षुरादिना लौकिकोऽनुभव इत्यत आह, 'चक्षुररदेथेनि, 'नानुमानेन' नानुमानिकविमेषदर्शनेन, 'प्रतिरोध' लौकिकानु- भवात्मककार्थप्रतिबन्ध, 'तदुपस्थितावपि' तत्सत्वेऽपि, 'फलदर्शनेन' लौकिकानुभवात्मकस्य तत्फलस्य दर्शनेन, 'तस्य' तादृशस्य फलस्य, 'अधिकबललात्' आनुमानिकवि पदर्थनामतिबध्यत्वात्, तथाच लौकिकमन्त्रिकर्षाजन्यज्ञानमेवानुमित्यादिरूपविशेषदर्शनस्य प्रति- बध्य, लौकिकमन्त्रिकर्षजन्यज्ञानन्तु समानिन्द्रियजन्यस्लौकिकविशेष- दर्शनस्यैव प्रतिवध्यमिति भाव । 'नन्वेवमिति, "एव' विरोधि- परामगी यदि विपरीतनिथयविरोधी तदा, 'वादिवाक्यमाचस्य' ·सत्प्रतिपक्षसिद्धान्त। ८१ मावस्य प्रतिरोधकत्वेनानुमानमात्रीच्छेदः । न च विरोधिवाक्यस्य न्यूनबलत्वे लक्षणायोगः समबलत्वे वादिनोः प्रतिज्ञावाक्यमात्रज्ञानस्य, 'माचपदं माकन्यार्थकं, 'प्रति- रोधकत्वेन' स्व-स्वमाध्यविपरीतज्ञानप्रतिवन्धकत्वेन, 'अनुमानमात्री- छेद इति विवादस्यले स्थापनामाध्य-प्रतिस्थापनासाध्ययोरुभयो- रेवानमित्युच्छेद इत्यर्थः, विरोधिपरामर्मनिष्ठप्रतिबन्धकतावच्छेद- कस्य विरोधिनिर्णयसामग्रौत्वस्य विरोधिविषयकशाब्दनिर्णयजनके प्रतिज्ञावाक्यजानेऽपि सत्त्वादिति भावः । ननु विवादस्यले वादिनोः प्रतिज्ञावाक्यज्ञानात् स्थापनामाध्य- प्रतिस्थापनामाध्ययोरुभयोरेवानमित्युच्छेदः कुचापाद्यते किं यत्र स्थापनाप्रतिज्ञावाक्यज्ञानं खसाध्यशाब्दधौजनकमकलकारणसम- वहितं प्रतिस्थापनापतिज्ञावाका ज्ञानञ्च न तत्समवहितं तत्र, किं वा इयमेव यत्र खमाध्ययाब्दधीजनकसकलकारणसमवहितं तत्र, अथवा यच स्थापनाप्रतिज्ञावाक्यज्ञानं न खमाध्यशाब्दधौजनकसकल- कारणसमवहितं, प्रतिस्थापनाप्रतिज्ञावाक्य जानञ्च तत्समवहितं तत्र, नाद्य दूत्याह, 'विरोधिवाक्यस्येति प्रतिस्थापनापतिज्ञावाक्यज्ञानस्थे- त्यर्थः, 'न्यूनबलत्वे' खमाध्यशाब्दधौजनकसकलकारणासमवहितत्वे, "लक्षणायागः' विशोधिनियमामपालस्य प्रतिबन्धकतावच्छदेक- स्थायोगः । न दितीय इत्याह, 'समलव इति स्थापनाप्रतिज्ञा- वाक्यज्ञान-प्रतिस्थापनापतिज्ञावाक्यज्ञानयोरुभयोरेव स्वसाध्यशा- 111 ·ER सावचिन्तामो प्रतिरोध एव अधिकपलन्यै नरशिरःशीचानुमान- वत्तेन वाध एवेति वाच्यम् । अगृह्यमाणविशेषदशायां प्रतिवादिवाक्येन सर्वानुमानप्रतिरोधापत्तेः, अनु- ब्दधौजनकमकलकारणसमवचितत्वे इत्यर्थः, 'प्रतिरोध एव' स्थाप- नामाय प्रतिस्थापनामाध्ययोरुभयोरेवानुमितिप्रतिरोधः सर्वसिद्ध एव, तथाचेटपत्तिरेवेति भावः। न बतीय इत्याह, 'अधिकबलख- रति यदि स्थापनामविज्ञावाक्यज्ञानं न स्वसाध्यभाब्दधीजनकम- कलकारणसमवहितं, प्रतिस्थापनाप्रतिज्ञावाक्यज्ञानञ्च तत्समवहितं नदेत्यर्थः, 'नरशिरःशौचेति षष्ठ्यन्तादतिः, यथा बलवत्तरागमप्रति- रोधेन नरगिरःकपालं चि प्राण्यङ्गवादित्यनुमानफलवाध एवम वनुमानेन श्रुतिफलवाधस्तयेत्यर्थः, 'तेन' प्रतिस्थापनापतिजा- লায়মান, 'बाध एवं स्थापनानुमानफलबाधएव न त प्रतिस्थापनानुमानफलबाषः, तथाचोभयो नमित्युच्छेद इति भावः। यत्र स्थापनापतिज्ञावाक्यज्ञानं प्रतिस्थापनापतिज्ञावाक्य- जानञ्च दयमेव खमाध्यमान्दधौजनकचकलकारणसमवहितं किन्तु स्थापनामाध्यव्याप्यवत्ताज्ञानमेव वर्तते तु प्रतिस्थापनासाध्यव्याय- वत्ताजानं नदानौमपि प्रतिस्थापनामाध्यानुमितेरिव स्थापनासाध्या- नुमितेरपि प्रतिरोधापत्तिरित्यभिप्रायेण समाधत्ते, 'अग्रहमाणेति प्रतिस्थापनामाध्यव्याप्यवत्तानानविरहदमायामपौत्यर्थः, "प्रतिवादि- वाक्येन' स्खमाध्यमाब्दधौजनकसकलकारणसमवहितेन प्रतिस्थापना- प्रतिज्ञावाक्यज्ञानेन, मानमानेति स्वमायानुमितिसकलकारणसम- ·सत्यतिपक्षसिद्धान्तः। मानात पूर्व पश्चादा अनुमानान्तरेण तस्य न्यूना- धिकबलत्वानिरूपणात् निरूपणे वानुमानवैयर्थ्यात्) मैवम् । विरोधिवाक्यमावस्य समबलत्वाभावान, उक्तं वहितस्य स्थापनानुमानस्यर्थः, सः सहितमनुमानं सर्वानुमानमिति व्युत्पत्ते, मपदश्च माध्यानुमितिजनकमज़परं, 'पूर्वानुमानप्रति- रोधापत्तेः' इति पाठस्तु न साधुः । 'प्रतिरोधापत्तेः' स्वसाध्यानु- मितिनननप्रतिरोधापत्तेः । न च तत्र माध्यविरोधिनिर्णयमाम- य्येव नास्ति माध्यव्याप्यवत्तापरामभावस्थापि तत्सामय्यन्तर्गतत्वा- दिति वाच्यं। माध्यविरोधिनिर्णयसामग्रौत्वेन प्रतिवन्धकतायां साध्ययाप्यवत्तापरामर्शाभावेतरकारणकलापस्यैव सामग्रीघटकावात् अन्यथा मत्प्रतिपक्षदयसम्बलनदशायां अनुमित्यापत्तेरिति भावः । ननु तच प्रतिस्थापनापतिजावाक्यजाने न्यूनबलत्वज्ञानसत्वात् स्थाप- नासाध्यव्याप्यवसानिश्चये अधिकबलवज्ञानसत्त्वादा स्थापनासाध्यानु- मिति नुपपन्ना न्यूनबलत्वं भ्रमजनकत्वं, अधिकबलत्वं प्रमाजन- कवमित्यत आह, 'अनुमानादिति स्थापनानुमानादित्यर्थः, 'तस्य' स्थापनासाध्यानु मितिमतः पुरुषस्य, 'अनुमानवैयर्थ्यादिति वैयर्थ्य- सम्भवात् स्थापनासाध्यानुमितेरसम्भवादित्यर्थः, न्यूनबलवाधिकब- लत्वावगमस्य विषयबाध-तत्मत्त्वावगमाधौनत्वेन सिद्धसाधनादिति भावः। 'विरोधिवाक्यमावस्य' नज्ज्ञानमात्रस्य, 'याप्ति-पक्षधर्मते' . (१) वैयपित्तरिति कः ।

·fcg नवचिन्तामणी हि व्याप्ति-पक्षधर्माते बलमिति । प्रत्यक्षादेलिङ्गभावे- नैवानुमानप्रतिरोधः कथायां तदुपन्यासानहत्वात् । यत्तु विरोधिव्याप्यदयस्यासाधारणत्वात् संशय- जनकत्वं दूपकतावीजमिति। तन्न । एकैकं हि सत्प्रति- पक्षं न तु विशिष्ट एकैकञ्चन संशायकमित्यनुमिति- दूति साध्याभावव्याप्यत्वावच्छिन्नवि निरूपितपक्षतावच्छेदकाव- छिन्नविषयतावत्व-पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतानिरूपितमाध्या- भावव्याप्यत्वावच्छिन्नविषयतायत्त्व इत्यर्थः, तथाच तादृशाविषयता- मालिनिश्चयत्वेनेव विरोधिपरामर्शस्य प्रतिवन्धकवं न तु माध्य- विरोधिनिश्चयसामग्रौलेनेति भावः । ननु कथं तईि विपरीतममा- फन्तकं चचुरादि प्रतिबन्धकतया कथायामुपन्यम्यत इत्यत बाह, 'प्रत्यक्षादेरिति चक्षुरादेरित्यर्थः, 'लिङ्गभावनेर लिङ्गतासाने नेव माध्याभावनिरूपितव्याप्ति-पक्षधर्मताजानेनैवेति यावत्. 'एवकारान खरूपमच्चक्षुरादिव्यवच्छेदः, अत्र हेत: 'कथायामिति स्वरूपमञ्चचु- रादेविरोधित इत्यादिः। 'विरोधिच्याप्ययस्येति मिलितम्येति भेषः, 'अमाधारणलात्' अपक्ष-विपक्षव्यात्तवात्, 'दूषकतावीजमिति मप्रतिपक्षम्पलेऽनु- मित्यनुत्पादवीजमित्यर्थः, मंशयमामय्या निश्चयमनियन्धकवादिति भावः । 'मत्प्रतिपरमिति प्रतिवन्धकमित्यर्थः, 'न त विशिष्टमिति म तु मिशितं इतुदयमित्यर्थः, 'एकैकञ्चेति, अमाधारणावाभावा- ·सत्यतिपक्षसिद्धान्तः।- ५ दयस्य प्रामाण्यग्राहकाप्रत्तिर्दूपकतावीजमित्यन्ये, तन्न, परस्परप्रतिवन्धेनानुमितेरेवानुत्पत्तेः । रत्नकोपकारस्तु सत्प्रतिपक्षाभ्यां प्रत्येक स्वसाध्यान- मितिः संशयरूपा जन्यते विरुद्दोभयज्ञानसामग्याः दिति भावः । 'प्रामाण्यग्राहकाप्रवृत्तिरिति मामाण्यग्रहानुत्पत्ति- रित्यर्थः,(९) 'दूषकताबीज' मत्प्रतिपक्षस्य दोषव्यवहारविषयताबीजं । 'परस्परेति, विरोधिव्याप्यवत्तानिययस्यानुमित्यप्रतिबन्धकवे तद्वि- षयस्य हेत्वाभासत्वायोगादिति भावः । ननु तदिशिरबुद्धिं प्रति तदभावनिश्चयस्य तदभावविशिष्टबुद्धि प्रति च तदत्वनिथयस्थ कार्यसहभावेन प्रतिबन्धकबादेकदा कथं साध्य-तदभावयोरनुमितिः() इत्यत उक्त संशयरूपेति । नमु मंश- यत्वस्य प्रत्यक्षवव्याप्यतया विरुद्धोभयकोटिकप्रत्यक्षजनकसामय्येव संश- यजनिका अनुमितिमामग्री तु न तथेति कथं संभय इत्यत आह, 'विरुद्धोभयेति विरुद्धोभयकोटिकज्ञानसामान्यमामय्या एवेत्यर्थः, विगेय्यतावच्छेदकावच्छेदेन तत्तद्विरद्धान्यतरकोटिविषयक-समान- विशेष्यतावच्छेदककतत्तद्विरद्धीभयकोटिकज्ञानमेव मंगयो न तु तादृशप्रत्यवमेव, अत एव विप्रतिपत्तिवाक्यादपि मान्दसंशय इति (१) प्रामाण्ययाहकानुत्पत्तिरित्यर्थ इति क.। (२) तथाच विरोधिनिश्चयाभावस्य कार्यकाल वृत्तिवेन कारणत्यात साध्य तदमावानुभिविप्राक्क्षणे विरोधिनियामावस्य सत्वेऽपि कार्यकाले सदसत्वाम्नानुमितिसम्भव इनि माव।

·सत्त्वचिन्तामणी संशयजनकत्वात् संशयद्वारा अस्य दूपकत्वं । न च संशयरूपा नानुमितिः बाधस्येव विरोध्युपस्थितेरनु- मितिसामग्रौविघटकत्वेनावधारणात् अन्यथा बाधे- भावः । ननु सत्प्रतिपदस्यलेऽप्यनुमित्युत्पादे तच कथं दोषव्यवहार- इत्यत-बाह, 'मंगयद्वारेति मंचयजनकत्वेन निर्णयविरोधितये- त्यर्थः,() 'अस्य' मत्प्रतिपत्तस्य, 'दूषकलं' दोषव्यवहारविषयत्वं । न चैवं पचतावच्छेदकमामानाधिकरण्येन माध्य-साध्याभावल्याप्यवत्ता- परामर्शरूपयोः सत्प्रतिपक्षयोः दोषव्यवहारी न स्यात् पचतावच्छे- दकावच्छेदनानुमिति प्रति पचतावच्छेदकावच्छेदेन हेतमत्तापरा- मास्यैव हेतुनया नयोः संभयजनकत्वासम्भवात् विशेष्यतावच्छेदका- वच्छेदेनान्यतरकोटिविषयकज्ञानस्यैव संगयत्वादिति वाच्यं । येन सम्बन्धन हेतौर्याप्यता ग्रहौता तेनैव सम्बन्धन हेतुमत्तापरामर्ग- 'स्यानुमितिदेततानियमान् पक्षतावच्छेदकमामानाधिकरण्येनानुमि- तिमिव तदवच्छेदेनानुमितिं प्रत्यपि पचतावच्छेदकमामानाधिक- रण्येन हेतमत्तापरार्थ एव हेतुः यत्र च परतावच्छेदकावच्छेदेना- नुमित्युत्पत्तिप्रतिवन्धकबाधादेनावतारः तत्र नियमतोऽनुमितेर्द्धि- विधविषयत्वमिष्टमेव इत्यभिप्रायात्। 'वाधस्येवेति साध्याभावनि- यस्येवेत्यर्थः, 'विरोभ्युपस्थितेरिति माध्याभावव्याप्यवत्वोपस्थितेरि- व्यर्थः, 'अनुमितिमामगौविघटकत्वेन' अनुमित्यनुत्पादप्रयोजकत्वेने- त्यर्थः, 'अन्यथेति तदुपस्थितेरनुमित्यनुत्पादाप्रयोजकले इत्यर्थः, (२) संशयनकावनेत्य प्रति ख.,गा।

·सत्प्रतिपक्षमिद्वान्त । CEO ऽप्यनुमित्यापत्तेरिति वाच्यम् । अधिकवलतया बाधेन प्रतिबन्धात् तुल्यबलत्वादनुमितिः स्यादेव सामग्री- सत्त्वात् । साध्याभाववोधस्य च तच प्रतिबन्धकत्वं न तु तद्दोधकस्य चक्षुरादेः । प्रत्येक निर्णायकत्वेनावधा- रितात् कथं संशय इति चेत्, न, प्रत्येकाद्धि ज्ञानमुत्य- द्यमानमर्थात संशयो न तु प्रत्येक संशयजनकत्वमिति 'बाधेऽपौति, साध्यविरोधिविषयकनिश्चयत्वेनैव बाधस्थानुमिनिप्रति- बन्धकत्वात् माध्याभावव्याप्यवत्त्वोपस्थितेरनमित्यनुत्पादाम्योजकले च व्यभिचारेण तेन रूपेण प्रतिबन्धकत्वासम्भवादिति भावः । 'अधिक- बलतयेति परतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यकमाध्याभावप्रकारकनिथय- तयेत्यर्थः, 'बाधेन प्रतिबन्धादिति बाधनिश्चयस्यानुमितिप्रतिबन्ध- कवादित्यर्थः, 'तुल्यबलादिति तादृशमाध्याभावप्रकारकनिश्चयाद्य- भावविशिष्टात् माध्याभावव्याप्यवत्तापरामर्यादित्यर्थः, उत्तरत्वं पञ्च- म्यर्थः । ननु चक्षुरादिना बाधोत्पत्तिकाले विभिष्टबुड्यनुदयाद्- बाधसामग्रौत्वेन चक्षुरादौनामपि प्रतिबन्धकवं वाच्यं तच्च विशेष- दर्शनतया तचाप्यविशिष्टमित्यत आह, ‘माध्याभावेति, 'तत्र' साध्यविशिष्टबुद्धौ, तदभावस्य कार्यसहभावेन इतनपा बाधो- त्पत्तिकाले न तदुत्पत्तिरिति भाव । शकते, 'प्रत्येक निर्णय- कत्वेनेति प्रत्येकविषयकामुमितिवावच्छिवं प्रति जनकत्वेनेत्यर्थः, 'कथं संशय इति मंशयवस्य कार्य्यतानवच्छेदकत्वादिति भावः ।

·GCC तत्त्वचिन्तामणौ मेने, तन्न । साध्य-सदभावयाविरोधिन यथैकजानस्या- परधीप्रतिवन्धकत्वं तथा साध्याभावव्याप्यवत्वस्यापि साध्यविरोधित्वात्तदुहेरपि साध्यधीप्रतिबन्धकत्वात् विरोधिज्ञानत्वस्य प्रतिवन्धकत्वे तन्त्रत्वात् । निबन्धे तु हेत्वाभासानां फलहारकं लक्षणं, श्र- 'प्रत्येकाछीति प्रत्येककोटिव्याप्यवत्ताविषयकज्ञानाद्धीत्यर्थः, 'जान' प्रत्येककोटिविषयकज्ञानं, 'अर्थात्' कोटिद्वयविमिटवुद्धिमामग्री- समाजात, 'न त प्रत्येक भणयजनकत्वमिति न तु प्रत्येककोटि- विषयकज्ञानस्य संशयवावच्छिन्नं प्रति जनकत्वं, मंमयत्वस्य नियय- वरसेवार्थसमाजयस्तत्वेन कार्यतानवच्छेदकलादित्यर्थः, नथार संग- यत्वं यस्य कार्य्यतावच्छेदकं तस्मादेव संशयोत्पत्त्यभ्युपगमे प्रत्येक- कोयुपस्थितितोऽपि संचयो न स्यादिति भावः । वाधस्य पनविशे- य्यकमाध्याभावनिश्चयत्वेन न प्रतिबन्धकस्व तादृशमाध्यवदन्योन्याभाव- निययस्याप्रतिवन्धकवापत्तेः तम्य पृथप्रतिबन्धकत्वापत्तेर्वा किन्तु माध्यविरोधिविषयकनिश्चयत्वेनैव प्रतिवन्धकलं तच पचविश- ध्यकमाध्याभावव्याप्यवत्ता निश्चयेऽप्यविभिष्टमित्यभिमानेन दूषयति, 'माध्य-तदभावयोरिनि, 'प्रतिवन्धकले तन्त्रत्वादिति प्रतिबन्धका- तापामवच्छेदकखादित्यर्थः । एतच्चापाततः साधवादिति शेपः । मन्यास्तु मस्यपि नदभावयाप्यवत्तानिश्चये नगोचरामामाग्र- मानात् नदुत्तरं बुभुत्सातो वा नदुपनौतभानस्योदयात् न माझा- ·रातिपसिदाम्सः । दर नकान्तिकानांमन्वयाद्यतिरेकादा कोट्युपस्थापकतया संशयः फलं, विरुदस्य साध्यविपरीतस्य जानं, अपक्ष- स्कारलानिरूपिततदत्तायुद्धिमापं प्रसि सदभावयाप्यवत्तानिययत्वेन प्रतियन्धक किन्तु साहानियवदन्यतदत्तायुद्धिलावच्छिन्न मत्येव मयायिधमियपपेन विरोधित्वं वाणं तयाच व मंगयाकारानु- मितिः पर्वतलावणेदेन वायभावयाप्यवत्तानिययवतीति म तम्या सानिधयः प्रतियन्धकः, निययात्मिका पर्वतलावच्छेदेन वश्य- नुमितिम्त पर्वतलावच्छिषधग्मिकवाभावव्याप्यवत्तानियथवदन्येति तस्यामवयंस) मथाविधविरोधिनिययः प्रतियन्धक इति नमायाँ तस्या नोत्पत्तिरिति प्रायः । "अवयात्' माध्य-लदभावयोरवयमहधारान्, 'व्यतिरेकादिनि उकापयस्य व्यतिरेकादित्यर्थः, “मंगयः फम्नमिति, तयाच फिक्षि- द्धर्मिकपपावच्छिमवत्तानिययन्येन यादृशमाध्यसंशयं प्रति जन- कवं तद्रूपविभिएवमेव तत्माध्यकानेकान्तिकत्वमिति भाषः । 'माध्य- विपरीतस्य' माध्याभावस्य, 'जान' अनुमितिः, 'फलामिति पूर्वणा- (चत्र नियवाचं पथहितोत्तरत्व सामानाधिकरणोमयसम्बन्धेन. बोय। (२) विद्धिमत्पव्वसालावच्छिन्ने प्रयत्वस्य भोजपर्वतत्वावच्छिने बरनुमिः तिरुतु पर्वतवादपिएनविशेष्यकामावयाप्यवसानिश्चयवदन्यैवैति मतां वद्धिमत्त्वावगाहिन्या' इति पाठः 'तादृशनियया प्रति- बन्धकः इत्यस्यानन्तरं 'तम्यामवश्य' इत्यस्य मा क-ग-गुस्तकदये वर्तते परन्तु तादृशः पाठो ग समोघोनः। 112 ·. तत्त्वचिन्तामो धम्माऽपि विरुदोऽन्यत्र विपरीतज्ञानसमर्थ एव, बाधे- ऽन्यताविपरीतन्त्रानं न तु हेत्वभिमतादेः, घटा नित्यः कार्यत्वादिति विरुद्ध वाधसङ्करोग्यदोषः, असिद्धे अनेकान्तिकादिचतुष्टयमानान्यालिङ्गत्वज्ञानं, वधि नयः, तथाच तद्रूपावचित्रमाध्याभावानुमित्यौपयिकरूपत्वं नद्र- पावच्छिन्नमाध्यकविरुद्धसमिति भावः। ननु घटोगौरववादित्यत्र विरद्धेश्व्याप्तिः गोलाभावयाप्यस्यापि देतीर्घटात्मकपक्षावृत्तिवेन तादृशरूपाभावादत प्राह, 'अपवेति उपन्यस्तपक्षावृत्तिरपि, 'विरुद्धः' भाध्यायमानाधिकरणः, 'अन्यत्र' स्वाश्रये, “विपरीतज्ज्ञान- ममर्थः' माध्याभावज्ञानौपयिकरूपवानित्यर्थः, गगनादिकन्तु (९) तादाम्येनेव बयादेविरुद्धमिति भावः। दोवक्रिमान् द्रव्यला- दित्यादौ बाधितेऽतियाप्तिं निरस्थति, 'वाध इति, 'अन्यतः' जच- वादितः, 'न विति, हेलभिमनस्य द्रव्यत्वादेः माध्याभावामियो- पधिकय्याग्निविरहादिति भावः। ननूनलइएं घटौनित्यः कार्य बादित्यादी बाधमकीर्णतादशायां अतिप्रमतं) श्रत प्राइ, 'घट इत्यादि, 'प्रदोष इति, फम्बभेदागिनहेलामाभवसम्भवादिति भावः। 'अनेकान्तिकादौति, 'चतयेत्यविवतितं, निवन्धचन्नये मन्प्रति- (१) नियोघटः कादत्वादितीति क०, ख.1 (२) ननु पहिमान् गगनात् सत्यव गगनरूपविदाइ हेतौ कुत्रापि धम्मिति बसमानत्वेनाव्यानिरिक्षत चाह गगदादिन्विति । (३) बाधधीवादयुद्धमा चाहेवि स ग ।

·सखतिपक्षसिद्दान्तः। पक्षधर्महेता व्याप्तिबाधः, प्रकरणसमे तु न व्याप्ति- पक्षधर्माताबाधः फलं, नाप्यलिङ्गत्वज्ञानं, व्यायादि- बुद्धिसत्त्वात् । नापि विपरीतबुद्धिः, स्वसाध्यविपरी- तेनानियमात् । नापि संशयः, प्रत्येक कोटियानुय- . प्रतिपक्षस्य ज्ञानफलकत्वाभावेन ननिवेशस्थ व्यर्थत्वात्, तथाचाने- कान्तिक-विरुद्ध-बाधितानां यानि फलानि माध्यसंभय-माध्यविप- रीतबोध-स्वधर्मिकसाध्याव्याप्यत्वज्ञानानि तेभ्यो भिन्नं 'अलिङ्गल- जान' लिङ्गत्वग्रहविरोधिज्ञानं प्रकृतपरधर्मिक-प्रकृतमाध्यव्यायप्र- कृतहेतमत्त्वग्रहविरोधिज्ञानमिति यावत्, ‘फलमिति पूर्वणन्वयः, तथाच तादृशज्ञानौपयिक यद्रूपं तदेव प्रकृतहेतोरसिद्धवमिति भावः । 'व्याप्तिबाधा व्याप्यभावज्ञानं, 'फलमित्यनुषज्यते, तथाच प्रकृतपक्षधर्माचे मति प्रकृतसाध्यव्याप्यभावोनायकरूपवत्त्वमेव प्रश्त- पक्ष-साध्यबाधितवं हृदोवहिमान् धूमादित्यादिकञ्च न बाधित किन्त्वमिद्धमेवेति भावः। महतमनुसरवाह, 'प्रकरणममे बिति साध्य-तदभावयोः परामर्शात्मकप्रतिपक्षस्यले वित्यर्थः, 'न व्याप्ती- त्यादि, न व्याप्तेः पचधर्मवस्य वा 'वाधः विरहज्ञानं, 'फलमित्यग्रे- तनेनान्वयः, 'नाप्यलिङ्गत्वज्ञानमिति, 'अलिङ्गत्वस्य' लिङ्गबधौवि- रोध्यन्तरस्य, ज्ञानमित्यर्थः, 'व्याश्यादौत्यादिना पक्षधर्मवस्योपग्रहः, तथाच न बाधिते स्वरूपामिद्धे वा अस्थान्तर्भावः । 'विपरीतबुद्धिः' साध्याभावानुमितिः, 'फलमित्यनुपज्यते, 'नियमादिति व्याप्य- ·- पदर तत्वचिन्तामणी नयात् । किन्तु कथमच तत्त्वनिर्णय इति जिज्ञासा फलं, तथाच प्रकृतसाध्य हेत्वोः किं तत्त्वमिति जि- ज्ञासाजनिका व्याप्ति-पक्षधर्मातापस्थितिः प्रकरण- समः। न अनुपस्थिते प्रतिपक्षे एकमाजिज्ञासा, किन्तु निर्णय एव। अथ ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा सा च जानेटसाधनतानानात् संशयादेति कथं तेन विना वानियमादित्यर्थः, तथाच हुदोवहिव्यरप्यद्रव्यत्ववान् वयभाव- व्याप्यमत्तावांश्च इत्यादिप्रतिपक्ष हेलोः खमाध्यव्यतिरेकोवयनौप- यिकव्याप्तिविरहान्न तयोविरुद्धन्तर्भावः, 'संशय इति साध्यस्ये- त्यादिः, 'प्रत्येकमिति विरोधिव्याप्ययोः प्रत्येकस्य षपक्ष-विपक्षो- भयत्तिखाद्यभावेन माध्य-तदभावयोः कोटिदययोः विशिएबुद्ध- जनकखादिश्यर्थः । तथाच नानकान्तिकेऽन्तर्भावः । 'प्रकृतेति प्रश्नमाध्यमिद्धिजनकविषयतापत्रयोहबोः, 'किं तत्त्वं' किं व्याप्या- दिमत्तया प्रामाणिकमित्यर्थः, व्यानौत्यादिकन्तु खरूपकथन- मात्र, निरकजिजामाजनकोपस्थितेरेव मम्यक्त्वेन तन्निवेशस्य व्यर्थ- बात् व्यायादेरननुगतलेनाव्याप्तिकरत्वाचेति ध्येयं । ननु माध्यमात्रस्य परामोऽपि तादृभजिज्ञासाजनक इति तत्रातिव्याप्तिरत पाह, "न कौनि, 'अनुपस्थिते' अमति, 'प्रतिप' विरोधिपरामर्ग, एक- मान् माध्यस्यैव परामर्मात्, न तादृशो गिजामा किन्तु मायन्य निय एव विरोधिपरामर्मयोः मत्वे तु जिज्ञासामामय्या प्रतिव- ·सत्प्रतिपक्षसिद्धान्तः। विरोधिसाधनज्ञानमावादिति चेत्, न, असति प्रति- पक्षे न जिज्ञासा सति तु सेत्यन्वय-व्यतिरेकाभ्यां प्रक- रणसमस्यापि जिज्ञासाजनकत्वात् । न चानैकान्ति- कातिव्याप्तिः, तत्र हि संशयद्वारा साध्ये जिज्ञासा अच तु हेतुसमीचीनत्व इति। ननु परामर्शयारेक- दानुत्पादात् कथं प्रतिरोधः, क्रमात्पन्नयोरेकदा स- न्धान स इति भावः । 'ज्ञानेष्टसाधनताज्ञानादिति खमते, 'संशया- दिति तु निबन्धकृन्मते, तैः साध्यसंभयद्वारा अनेकान्तिकस्य माध्य- जिज्ञासाजनकताया अनुपदं वक्ष्यमाणत्वात्, 'ज्ञानमात्रादित्यच सेत्यनुषज्यते, "जिज्ञासाजनकत्वादिति, कार्य्यतावच्छेदकस्य मोचाच्च न व्यभिचार इत्याशयः। लवणस्यस्य प्रकृतसाध्य-हेलोरित्यस्य हेतु- पदव्यत्यासेन प्रकृतहेतुकज्ञानविषययोरित्यर्थ मला शङ्कते, 'न चेति, जिज्ञासायाः माताजनकत्वं वक्तव्यं हेलोः प्रामाणिकत्वजिज्ञासा वा निवेभितेत्याशयेन परिहरति, 'तत्र हौति । न च जिज्ञासाजनक- स्थापि विरोधिपरामर्शदयस्य ज्ञानं यदि नानुमितिप्रतिवन्धकं तर्दि कथायां तदुपन्यासो न स्यादिति वाच्यं। प्रमाणदूषणस्यापि तस्याधिकलादेरिवा) नियहस्यानविधयोद्भाव्यत्वमिति निवन्धकता- माशयादिति ध्येयं । (९) तस्यार्थान्तरत्वादेरिवेति ख., ग.।

·६४ तत्वचिन्तामणो. वादिति चेत्, न, एकानन्तरमपरहेतुव्याप्ति-पक्षधर्म- ताजानाभ्यामग्रिमव्याप्तिविशिष्टज्ञानात्पत्तिकाले पूर्व- परामर्शनाशात् । न चोभयहेतुव्याप्ति-पक्षधर्माता- जानानां परस्पराप्रतिबन्धात् परामर्थोत्पाद इति वाच्यं । व्याप्त्यादिनानचतुष्टयस्य योगपद्याभावात् । यत्तु व्याप्तिद्वयसंस्कारोबोधकहेतुदयज्ञानयोः पर- स्परप्रतिबन्धात् नोभयव्याप्तिस्मृतिरिति दूपकताबीज- मिति । तन्न । व्याप्तिस्मृति विना सत्प्रतिपक्षाभावात् वादिभ्यां व्यायुद्धावनाचेति । मैवम् । हेतुद्दयसमूहा- लम्बनायुगपदुभयव्याप्तिस्मृतावुभयपरामर्शरूपं ज्ञान- मुत्पद्यते, अत एकदा विरुद्धकार्ययकारणान्नैकमपि कार्यमुत्पद्यते, तादृशपरामर्शश्च स्वार्थानुमाने प्रत्य- धादितः, परस्य तु वाद्युपन्यस्तन्यायोत्थापितममाणा- . माइते, 'नन्विति, ज्ञानदययोर्योगपद्याभावादिति भावः । मिद्धान्तयति, 'कमेति, 'सत्त्वादिनि 'प्रतिरोध इत्यन्वयः, एकानन्तरं, एक हेतोः परामर्शानन्तरं, 'अपरेति अपरहेतौ व्याप्नेः पदधर्मत्वस्य च ज्ञानेनेत्यर्थः, तथाच दिलमविवक्षितं, 'ज्ञानेति एक हेतुकव्याप्ति- जान-तत्परामर्श-हेवन्तरव्याप्तिज्ञान-तत्परामर्यात्मकज्ञानचतरयस्ये- व्यर्थः । माध्यस्य केवलान्वयित्वधीदायां परधर्मिक-तत्तदभावोभय- व्याप्यवत्तापरामर्गमम्भवात्तदानौं नमतिपक्षी नातीति सौन्दमतं ·सत्यतिमक्षसिद्धान्त । ५ वतारात्। अस्य च केवलान्वयिन्यपि सम्भवः घटो- ऽभिधेयः प्रमेयत्वादित्यवाभिधेयत्वं घटनिष्ठात्यन्ता- भावप्रतियोगिजात्यन्यत्वे सति घटमात्रत्त्यन्यधर्म- त्वात् घटान्योन्याभाववत् पटरूपवच्च, घटनिष्ठात्यन्ता- भावोऽभिधेयत्वप्रतियोगिकः घटत्तिनित्याभावत्वात् घटनिष्ठान्योन्याभाववदिति विशेपादर्शनदशायां, न निरस्थति, "प्रस्य चेति, 'अस्य' विरोधिपरामर्शात्मकप्रतिपक्षम्य, 'केवलाम्वयिनि' तत्त्वेन ग्टहीतसाध्यके, 'घटेत्यादि, प्रतियोगिले खरूपमम्बन्धेन ग्राह्यं तेन संयोगेनाभिधेयत्वस्याभावमादाय न मिद्धसाधनं, मत्ताधाश्रयत्वे व्यभिचारस्य वारणाय 'सत्यन्तं जात्या- श्रयतान्यत्वे सतीत्यर्थक, घटवादिप्रकारकममाविशेय्यवे तदारणाय 'घटमाचेत्यादि, घटत्त्यन्यत्वं अभिधेयत्वे स्वरूपासिद्धमतो मात्रपदं। ननु घटनिष्ठत्वं अवश्य देशिकविभेषएतथा वाच्यं अन्यथा जातिम- वादेरभावस्थापि कालिकादिसम्बन्धेन घटनिष्ठत्वाद्धेतोर्यर्थविशेषण- खापत्तेः तथाच घटान्यत्वाभावस्य घटत्वखरूपस्य तादृशसम्बन्धेन घटादृत्तित्वात् तत्प्रतियोगिनो घटान्योन्याभावस्य दृष्टान्तत्वायोगा- दाह, 'पटरूपवच्चेति, 'पेटत्यविवक्षितं, 'घटनिछेति, अचाप्यत्यन्ता- भावः स्वरूपसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताको ग्राह्यः तेन न पूर्ववत् सिद्धसाधनं, हेतौ च घटकृत्तित्वं घटलाभावे नित्यत्वं घटनिष्ठध्वंसे- ऽभावलं घटत्वादौ व्यभिचारस्य वारणाय, 'अन्योन्येति घटवृत्त्य-

·ट
तत्वचिन्तामो
च पवैक्यमपि तन्त्र, विरोधस्यैव दूपकत्वेऽधिकस्य
व्यर्थत्वादिति ॥
इति श्रीगङ्गेशपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणी
अनुमानायद्वितीयखण्डे सत्प्रतिपक्षसिद्धान्तः।
भिधेयत्वभेदवदित्यर्थः । ननूनहेतुइयमपि पटवाद्यभाये व्यभिचा-
रौत्यत आह, 'विशेषेति उनहेलोभिचाराग्रहदशायामित्यर्थः,
'पक्षक' एकधर्मिकत्वं, 'तन्त्र' प्रतिपलताध्यापक्रमित्यर्थः,(१) घटो-
ऽभिधेयवयापकाभाववान् इत्येवं व्यतिरेकपरामन पवैक्यस्य
सम्भवाचेत्यपि द्रष्टव्यं ।
इति श्रीमथुरानाथतर्कवागीश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये
अनुमानाख्य-द्वितीयखण्डरहस्ये सत्प्रतिपक्षमिद्धान्तर हवं ।
(२) प्रतिपक्षताया तमा व्यापकमियर्थ इति कर, ग.।

·( 20 ) अथासिद्धिपूर्वपक्षः। असिडिस्तु न व्याप्ति-पक्षधर्माताविरहः, प्रत्येक- मननुगमात्। अथ प्रत्येकाभावेऽनुगताव्याप्ति-पक्ष- धर्माताविशिष्टाभावोऽसिद्धिः, यद्यपि विशिष्टस्यान्यत्वे प्रत्येकाभावाव्याप्तिरपसिद्धान्तश्च अनन्यत्वे प्रत्येकाभाव- अयामिद्धिपूर्वपदरहस्यं । 'व्याप्तौति, तथाच व्याप्ति-पक्षधर्मत्वाभाववान् हेतरसिद्ध इति भावः । अत्र घटो द्रव्यं सत्त्वादित्यादौर) व्याप्यत्वामिद्धेः संग्रहाय व्याप्यत्वस्य, अयोगोलकं वहिमत् धमादित्यादौ स्वरूपामिद्धेः मंग्रहाय च पक्षधर्मत्वस्य प्रवेशः, व्याप्तिश्च माथ्याभाववदत्तित्वे मति भाध्यमामानाधिकरण्यरूपा ग्राह्या न तु हेतुव्यापकसाध्यसामानाधि- करण्यरूपा द्रव्यं सत्त्वादित्यादिमाध्यव्याप्यत्वामिद्धिस्थले तदप्रसिद्या (२) असम्भवापत्तेः । पक्षधर्मवञ्च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन पत्तित्वं तेन हृदो वहिमान् धूमादित्यादौ स्वरूपामिद्धे कालिकादिसम्बन्धेन देतोः पदवृत्तित्वेऽपि न चविः । व्याप्ति-पक्षधर्मत्वयोः प्रत्येकाभाव- दयममिद्धिः व्याप्तिविशिष्टपरधर्मत्वाभावो वा प्राधे श्राद, 'प्रत्येक- मिति प्रत्येकाभावस्थेत्यर्थः, 'अननुगमात्' भर्वामिद्धामाधारणवान, (१) जलदो डिमान् धूमादित्यादाविति ख, ग । (२) सत्त्वसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगि व्यवसामानाधिकरण्याप्रसि- होत्यर्थः। 113 ·र सावचिन्तामो रख स इत्यननुगमः, तथापि विशेपणावच्छिन्नप्रति- योगिको विशेष्याभाचा विशेपण-विशेष्यसम्बन्धाभावो वा विशिष्टाभावोऽनुगत इति चेत्, न, विशिष्टाभावा- जानेऽपि व्याध्यादिप्रत्येकाभावज्ञाने उद्भावने चानु- मितिप्रतिबन्धो वादिनित्तियेति तत्प्रत्येकाभावा- व्याप्तिः, अन्यथा तेपा हेत्वाभासान्तरतायत्ते, न च हृदो वह्निमान् धमादित्यादिस्वरूपामिद्धे व्याप्यत्वाभावस्य घटो ट्रव्यं सत्त्वादित्यादिव्यायवामिद्धे च पक्षधर्मलाभावस्यामत्त्वादिति भावः । अन्याभिप्रायेणागते, 'थेति, 'प्रत्येकाभावेऽनुगतः' प्रत्येकाभाव- मात्रवत्यपि वर्नमानः, 'प्रत्येकाभावाव्याप्तिरिति प्रत्येकाभावमात्र- वत्यव्याप्तिरित्यर्थ: । ननु विशिष्टस्यातिरिक्रत्वेऽपि तदभावः प्रत्येका- भावस्यन्तेऽपि वर्तत एवेति भाव्याप्तिरित्यत आह, 'अपमिद्धान्तोति, 'अननुगम इति तदवम्य इति शेषः, 'अनुगत इति प्रत्येकाभाव- मात्रवत्यपि वर्तमान इत्यर्थः, 'निवृत्तिश्चेति, व्यायादिप्रत्येकाभाव- दयस्याप्यमिद्धितयेति शेषः, 'तत्मत्येकाभावाव्यापिरिति व्याप्यादि- मत्येकामावदये प्रसिद्धिलक्षणाव्याधिरित्यर्थः, विशिष्याभावलम्याति- रिकत्वात् तस्य च प्रत्येकाभावयोरसत्त्वादिति भावः। इदमुपलवणं अयोगोलकं धूमवत् वहे दो वहिमान् धूमादित्यादी बाधम हो- पर्णमिद्धे असिद्धिलउपायाच्याग्निः तत्र विभिटम्यानमिद्धतया तदभाव- (१) विनियामावत्वस्यामिद्विखरूपत्वादिति का।

·चर्णिमेपठा। रथ विशिष्टाभावधीद्वारा प्रत्येकाभावो दोपो न तु स्वत भूति वाच्च । प्रत्येकाभावस्य स्वतएव दोपत्वसम्भवात् । वस्तुता विशिष्ठाभावो दोप एव न प्रत्येकस्य समर्घत्वे मायमिद्धेरियपि योय। मनु प्रत्येकाभावजानम्यानुमिनिम तिवन्ध- कपि म सम्यामिलमतो नायाप्तिरियताइ, 'अन्यथेति, 'तेपा' प्रत्येकाभावानां, हेवाभाममामान्यनदणमान्तानामिति मेषः। मा- ध्यादिभेदन प्यायादीनां नानासासवचनं, 'मायेकाभावः' प्रत्येका- भावशानं, 'न तु स्वतः' न तु मापात, सथाच लाभाममामान्य- मक्षपणास्तत्वमेव च नाप्ति अनुमिति-तत्कारणपरामर्गयोः भाषामनिवन्धकलम्य तमवणघटकत्वादिति भावः । स्वत एव' माता- देव, मामाभावावगाहित्यादिति भावः। ददमुपनवणं प्रायया- मिद्धि-माध्यविशेषणामिद्धि-हेलमिद्धिषु चान्याप्तिरित्यपि योध्यं । 'दोप एव नेति लाभामएव नेत्यर्थः, कुतनदिमेषोऽमिद्धिरिति गेषः,( 'प्रत्येकम्य' प्रत्येकाभावम्य, 'ममर्थत्वे' दूपएममर्थत्वे, ऐलाभा- मत्वे रति यावत्, 'अन्यथामिद्धेरिति विमिष्टाभावस्य हेवाभामत्वं विनापि विगिटाभाववतः माधनम्य दुष्टत्वयवहारोपपत्तेरित्यर्थः, विभिटाभावप्रति प्रत्येकाभावम्याप्यावग्नकत्वादिति भावः । ननु माध्ययाप्यो हेतुः परत्तिरित्याकारकविषकलितव्याप्ति-पतत्वोभय- विषयकपराम म्यानुमितिहेतुत्ववादिनां प्राचां नये साध्यव्याप्यले मति पचन्तित्ववान् हेतुरिति च्यातिविमिटपरधर्मत्वप्रकारकपरा- (१) इति भाव इति ग..

·सत्वचिन्तामसी तेनैवान्यथासिद्धयर्थं विशेषणत्वात प्रत्येकाभावमञात्वा मस्याप्यनुमिनिइतुतया तदिरोधिवेन विभिष्टाभावस्यापि हेवा- भासव' दुबार विनिगमकाभावेन तादृप्रविमिष्टप्रकारकपरामर्श प्रतिवन्धकवस्थापि सामान्यलक्षणघटकत्वात् माध्यव्यायहेतमान् पंच- रति पचविगेय्यकपरामर्मस्वानुमितिहेतुबमिति नव्यमतानुयाधिवे व्याप्ति-पक्षधर्मवयो दयो प्रत्येकाभावस्थापि दोषत्वाभ्युपगमामङ्गते पक्षवृत्तिवाभावजानस्य तादृश्पक्षविशेयकपरामप्रतिबन्धकदादि- त्याराह, 'व्यर्थविशेषणवादिति इदमसाधक व्याप्तिविभिटपर- धर्मवाभावादित्यमाधकतानुमान पक्षधर्मलाभावादित्यस्यैव सम्यक्के व्यविमेधएलादित्यर्थ । तथाच हेत्वाभासवस्यामाधकताव्याप्यत्वनिय- माड्यर्थविशेषणतया च विशिष्टाभावे तदभावेन न तन्य हेत्वाभामत्व । न चैव तत्र सामान्यलक्षणतिव्याप्तिरिति वाच्य । तस्य हेवाभासत्वा- भावेनानायत्या विषकलितयाप्ति पक्षधर्मलोभयविषयतामालिपरा- माप्रतिवन्धकत्वस्यैव मामान्यलक्षणे निवेशनीयवादिति भाव । नन्विदमययुत व्यर्यविशेषणत्वेऽपि व्याप्तिमत्वात् विशिष्टाभावत्वम्य प्रत्येकाभाववाघटिततयार) विशिष्टाभावस्या तिरिक्तावेन धमाग- (1) तत्वमिति ग । (२) तचाच व्यातिभरीरे प्रयोमनविरहेण व्यर्थविशेषणाघटितत्वम्यानि- वनीयत्वेन च्यविषयघटितम्यापि च्याप्यत्वमिति भाव । (२) प्रत्येकामावत्वस्य व्याप्यतावच्छेदकधर्मान्तरले पितरघटितत्वेन , विषक्षटिसल मिति भाव ।

·धमिदिपर्वपक्षः। न विशिष्टाभावज्ञानमित्युपजीव्यत्वादिशिष्टाभावानु- दावनेऽपि प्रत्येकानावने वादिनिहत्तेश्च । अत एव भाववद्भिवधर्मिकतया च वैयर्थशङ्कानवकामाच्च इत्यरुचेराह, 'प्रत्येकाभावमिति, 'उपजीव्यत्वादिति प्रत्येकाभावज्ञानस्योपजीय- वादित्यर्थः, तथाच प्रत्येकामावज्ञानस्थोपजीव्यतया प्रत्येकामाव एव हेलाभामो न तु विशिष्टाभावः तज्ज्ञानस्य प्रत्येकाभावज्ञानस्योप- जौवकलात् सामान्यलक्षणे चानायत्या विषकलितव्याप्ति-पक्षधर्मलो- भयविषयताशालिपरामर्गप्रतिबन्धकलस्यैव निवेगानातिव्याप्तिरिति भावः । नन्विदमययुक्तं प्रत्येकाभावमज्ञात्वापि प्रत्यक्ष-गब्दाभ्यां लि- शान्तरजन्यानुमानेन च विशिष्टाभावज्ञानसम्भवात् । न च तथापि प्रत्येकाभावलिङ्गकानुमानेन विशिष्टाभावज्ञानं, मति प्रत्येकाभाव- जानस्योपनौव्यत्वमस्त्येवेति वाच्यं । विशिष्टाभावलिङ्ग कानुमानेन प्रत्येकाभावज्ञानं प्रति विशियाभावज्ञानस्याप्युपजीव्यत्वेन क्वाचि- कोपजीव्योपजीवकभावस्याविशेषादित्यरुचेराह, 'विशिष्टाभावानु- द्भावनेऽपौति, एतदण्यापाततः, एवञ्च विरुद्धत्वादेरपि हेत्वाभासत्वं न स्यात् तदनुद्भावनेऽपि बाध-स्वरूपासियादेरुद्भावने वादिनि- (१) धूमप्रागभावत्वस्य व्याप्यतावच्छेदक-धर्मान्तरधुमत्व-घटितयेऽपि धूमत्वस्य धूमप्रागमावत्वासमानाधिकरणत्वात् यथा न तेन धूम- प्रागभावत्वस्य व्यर्थविशेषण घटितत्वं तथा प्रत्येकाभावत्वस्य विशि. सामावत्वासमनाधिकरणवात् न तेन विपिटामावस्वस्य व्यदिश- घणघटितत्वमिति भावः।

·शाचचिन्तामणे व्याप्ति-पक्षधर्माताविशिष्टज्ञानविपयाभावत्वं प्रत्येकाभा- वानुगतमसिद्धत्वं व्यभिचारादावसिहत्वोप्युपजीव्यत्वेन वृत्तेः। न च तत्र बाधादेरनुद्भावनेऽपि विरुद्धमात्रौद्भावने वादी निवर्तते तो विरुद्धस्यापि हेत्वाभामत्वं अब तु प्रत्येकाभावानुदा- वने विशिष्टाभावमाचोद्भावनेऽपि न वादिनित्तिरिति न विशिष्टा- भावस्य दोषत्वमिति वाच्यं । विशिष्टाभावमात्रोद्भावनेऽपि वादिनि- वृत्तः, नम्मात् साध्यध्याप्यत्वे मति पत्तित्ववान् हेतुरिति परा- मस्याय्य नुमितिहेतुत्ववादिनां प्राचानये व्याप्तिविमिष्टपक्षधर्मला- भाववद्धतरपि हेत्वाभासः स च व्याप्यत्वासिद्धावेवान्तर्भूत इति तत्त्वं । 'श्रत एवेति 'निरस्तभित्यनेनान्वयः, 'व्याप्तौति व्यप्ति-पक्षधर्मवोभय- माचमुख्यविमेश्यकबुद्धिमुख्यविनोग्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिता- काभाववमित्यर्थः, नानो विशेषाभाव-सामान्याभावविकन्याभ्याम- तिव्याप्यसम्भवशवावकागः,(१) अधिकं मिद्धान्त वक्ष्यामः, 'प्रत्तो- काभावानुगतमिति च्याप्ति-पक्षधर्मतयोः प्रत्येकाभावये वर्त- मानमित्यर्थः, 'अमिद्धलं' असिद्धिवं। नन्वेवं व्यभिचारादेः कथं दोपत्वं तदति हेतौ अमिद्धेरावश्यकलेन तस्यैव दोषत्वसम्भवादि- त्यत आह, 'व्यभिचारादाविति व्यभिचारादिमति हेतावित्यर्थः, श्रादिना विरोधपरिग्रहः, 'उपजीव्यत्वेनेति अभिद्धवज्ञान प्रति (१) व्यानि-पक्षधमताविशियज्ञानविषयामावत्वं यदि तादृशविषयप्रति- योगिकाभावत्वं तदा विशेषाभावे यतिष्याप्तिा, यदि तापविषध. स्वावश्किा प्रतियोगिताकामावखं सदा सर्वधासम्भव इलि तात्पर्य ।

·धसिद्धिपूर्वपक्ष। प्राथम्यात्तदुद्भावने वादिनिटत्तेश्च स स्वत एव दूपका तत्र व्याप्त्यसिद्ध्यर्थमुपाधौ तूद्भाविते विप्रतिपद्यतेऽपि तस्य दुरूइत्वात् व्यभिचारेणैव तदुन्नयनाच्च, यदि च व्यभिचारादिकमन्नात्वाप्यसिद्धिबुद्धिः तथाप्युपधेयस- लिङ्गविधया व्यभिचारादिज्ञानस्य उपजीव्यत्वेनेत्यर्थः, 'प्राथम्यान' प्रथमोपस्थितत्वात्, 'तदुगावने' व्यभिचारादिमात्रोद्भावने, विरो- धित्वाविशेषाञ्चेत्यपि द्रष्टव्यं, 'म:' मोऽपि व्यभिचारादिरपोति यावत्। नन्वेवममिद्धिज्ञानोपजीव्यत्वेन उपाधिरपि हेवाभामान्तरं स्थादित्यत आह, 'तवेति व्यभिचारादिमति हेतावित्यर्थः, 'याप्य- मिद्यर्थ' व्यायजानार्थ, 'उपाधौ विति, 'तुशब्दो भिन्त्रक्रमे, 'उद्धा- वितइत्यनन्तरं योज्यः, 'विप्रतिपद्यतेऽपौति व्याप्तौ विप्रतिपद्यते- ऽपौत्यर्थः, विमतिपत्तिर्भमः, तथाघोपायुद्भावनेऽपि व्याप्तिभ्रमोदया- तम्य साक्षादिरोधित्वाभावेन हेत्वाभासान्तरत्वमिति भावः। किश्च. उपाधिजानं नामिद्धिज्ञानोपजीव्यं किन्तु तद्व्यभिचारज्ञानमेवेत्याह, तम्येति श्रमिद्धत्वम्येत्यर्थः, 'दूरूहत्वान्' उपाधितोदुर्जेयत्वात्, 'व्यभि- पारेणैव' उपाधियभिचारेणैव, 'तदुपयनान्' अभियुनयनात्, एत. च्चापाततः व्यभिचारितासम्बन्धेन उपाधेरयुनायकतामम्भवान् तथापि उपाधेर्यभिचारस्येव हेत्वाभामान्तरताया दुारलाच, किन्तु पूर्वोक- युफिरेव ममौरीनेति द्रष्टव्यं । 'अमिद्धियुद्धिरिति प्रत्यक्ष-गम्दाभ्यां लिङ्गान्तरजन्यानुमानेन चामिद्धिबुद्धिरित्यर्थः, 'उपधेयेति, 'चप- धेययोः अमिद्ध-व्यभिचारिणोर्धर्मिणोः, 'महारेऽपि' अभेदेऽपि, ·६.8 तत्वचिन्तामो रोप्युपाघेरसकर एवेति निरन् । व्यर्थविशे पणत्वा- देव । एतेन व्याप्ति-पक्षधर्मतान्यतराभावोऽसिद्धिरिति 'उपाधेः' असिद्धलव्यभिचारादेर्धर्मास्य, 'अमर एव' जानासकर- एव परस्पराग्रहकालौनग्रहविषयत्वमेवेति यावत्, तथाचामिद्धत्वा ज्ञानदमायामपि व्यभिचारादिमात्रज्ञानायाप्तिज्ञानानुदयेन तस्थापि स्वतः प्रतिबन्धकत्वमावग्यकमेवेति भावः । 'श्रत एवेति विकृणोति, 'व्यति तथाविधबुद्धिमुख्यविशेग्यतावच्छेदकत्वरूपस्य विशेषणस्य दूपकतायामप्रयोजकत्वात् तथाविधबुद्धिमुख्यविशेष्यतावच्छेदकत्व- प्रकारकज्ञानस्यानुमिति-तत्कारणपरामर्शविरोधिवादिति यावत्, पद्रूपेण ज्ञानं अनुमिति-तत्कारणपरामर्शान्यतरप्रतिबन्धकं तदेव च विभाजकतावच्छेदकमित्यभिमानः। यदा व्यर्थ विशेषत्वान्' श्रयं हेतुरमाधकः निरुझबुद्धिमुख्य विशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगि- नाकाभाववत्त्वादिव्यमाधकतानुमाने निरुतबुद्धिमुख्य विधेय्यतावच्छे- दकवरूपस्य विशेषणस्य व्यर्थत्वात् व्याप्तिवावच्छिन्नमतियोगिता- काभावत्वेनैव व्यायभावस्य पक्षधमतालावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाव- वेनेव पक्षधर्मत्वाभावस्य हेतुत्वसम्भवादित्यर्थः, असाधकतानुमापक- तावच्छेदकरूपमेव विभाजकतावच्छेदकमित्यभिमानः । एतच्चापा- ततः विरोधितावच्छेकरूपमेव विभाजकतावच्छेदकमिति नियमे मानाभावात् विरोधितानवच्छेदकरूपेणापि पूर्व व्यभिचारादेर्वि- भजमात्, एवममाधकतानुमापकतावच्छेदकरूपमेव विभाजकताव- खेदकमिति नियमेऽपि मानाभावात् व्यर्थविशेषणवध व्यायवि- ·यसिद्धिपूर्वपक्षः। १.५ प्रत्युत्तम् अन्यतरत्वानानेऽपि प्रत्येकाभावस्य दोपत्वात् व्यर्थविशेषणत्वाच्च । घटकतया तत्सत्वेऽप्यमाधकतानुमापकत्वसम्भवाच्च नथाविधबुद्धिमु- ख्यविभेय्यतावच्छेदकावच्छित्रप्रतियोगिताकाभाववस्य व्याप्निलाधव- च्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववाघटिततया व्यर्थविशेषणतागवाया अप्य- नवकाशाच्च । वस्तुतस्तु अत्राप्याश्रयासिद्धि-साध्यविशेषणासिद्धि-हेतु- विशेषणामिद्धि हेत्वमिद्धिष्वव्याप्तिरेव दोषो बोध्यः, एवमयेऽपि । 'याप्तौति व्याप्तित्व-पक्षधर्मतालान्यतरधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताका- भावोऽमिद्धिरित्यर्थः, यदा अन्यतरपदव्यत्यामेन व्याप्तिमामान्याभाव- पक्षधर्मतामामान्याभावयोरन्यतरोऽमिद्धिरित्यर्थः, यथाश्रुते सामा न्याभाव-विशेषाभावविकल्पाभ्यां अव्याप्यतिव्याप्तिप्रमङ्गस्य(१) दुर्वार- लादिति ध्येयं । 'प्रत्येकाभावस्येति प्रत्येकाभावत्वप्रकारेण प्रत्येकाभाव- ज्ञानम्येत्यर्थः, 'दोषत्वात्' प्रतिबन्धकलात्, प्रत्येकाभावाद्यज्ञाने चान्य - नरत्वप्रकारकजानस्यापनियन्धकत्वादिनि शेषः । नयाच विरोधि- तानवच्छेदकतया कथमस्य विभाजकतावच्छेदकत्वमित्यभिमानः। 'व्यर्थति अमाधकतानुमानेऽन्यतरत्वरूपस्य विशेषणस्य व्यर्थवादित्यर्थः, (१) यानि पक्षधर्मत्वान्यतराभावपदस्य तादृशान्यतरत्वावच्छिन्नप्रति. यागितालसामान्यामापरले स्थानित, यासपद पसन्म- पर, तादृशान्यतरवावच्छिन्न प्रतियोगिताकामावस्य यसियनामक. त्वात्, तादृशान्यतरप्रतियोगिकामावपरत्वे विशेषामा यतिध्याति- रिति तात्पर्य। 114 ·तवचिन्तामो यत्त व्याप्ति-पक्षधर्माताप्रमितिविरह श्राश्रयासि- द्याद्यनुगताऽसिद्धिः, तत्पमितिसत्त्वे तवानुमितिममि- त्यापत्तेरिति । तदपि व्यर्थविशेषणत्वात् तदनानेऽपि प्रत्येकजानस्य दोपत्वाच निरस्तं । प्रत्येक व्याप्तित्वाधवच्छिनप्रतियोगिताकाभावत्वेनेव गमकत्वमम्भवा- दिति भावः। 'व्याप्ति-पक्षधर्मतेति हेततावच्छेदकावछिनतविशेष्यक-माध्य- तावच्छेदकावच्छिन्नमाध्यनिरूपितव्याप्तिविशिष्ट-पक्षतावच्छेदकावच्छि- अपक्षधर्मताप्रकारकचमभिवजानविरह इत्यर्थः, 'आश्रयामिद्याधनु- गत इति श्राश्रयासियादिरूपसकलामिद्धिव्यापकदत्यर्थः, तत्र तादृश- ज्ञानस्य पक्षतावच्छेदाचंगे भ्रमत्वनियमादिति भावः । 'आदिना खरूपासिद्धि-माध्य-साधनविशेषणामिद्धि-व्याप्यसिद्धौनां परिग्रहः, 'वन्ममितिमत्त्व इति श्राश्रयामियादिषु तादृशपक्षधर्मत्वप्रकारक- जानस्य धमभिनवे इत्यर्थः, 'अनुमितिममित्यापत्तेरिति अनुमिते- रपि भ्रमभिन्नत्वापत्तेरित्यर्थः, एवञ्च तादृशज्ञानविरहवान् हेतु- रसिद्ध इत्यमिद्धलक्षणमिति भावः । तदपौनि 'निरस्तमित्यनेमा- बयः, निरामे हेतुमाह, 'व्यर्थति विशेषणस्य प्रमित्यंगस्य व्यर्थलात् दूषकनायामप्रयोजकवादित्यर्थः, परामर्श प्रमितेरविशेषणतया नद- भावजानस्यामतिबन्धकवादिति भावः । देवन्तरमाह, 'नदज्ञाने- पौति, 'प्रत्येकज्ञानम्य' च्याप्यभावादिप्रत्येकज्ञानस्य, तथाच प्रत्येका- भावस्यामिद्धितया तपाव्याप्तिरिति भावः । प्रत्येकाभावेश्वमिद्धि- ·यसिद्धिपूर्ध्वपक्षः। वस्तुतस्तु प्रकृतहेतुव्याप्ति-पक्षधर्मातावैशिष्ट्यस्य तत्म- मितेश्चाप्रसिद्ध्या तदभावो ज्ञातुमुदावयितुनाशक्य एव। लवणस्याव्याप्तिमभिधाय साधनविशेषणामियादिस्यले हेततावच्छे- दकविशिष्टहवादेरासियाऽसिद्धिलक्षणस्यासम्भवमाह, 'वस्तुतस्विति, 'प्रकृतहेलिति हेततावच्छेदकविशिष्टहेनोरित्यर्थः, एतदप्रसिद्धिश्च पर्वतो बनिमान् काञ्चनमयधूमादित्यादिमाधनविशेषणामिद्धि- स्थले बोध्या, 'व्याप्तौति माध्यतावच्छेदकविभिटमाध्यनिरूपितव्याने- रित्यर्थः, एतदप्रसिद्धिय पर्वतः काञ्चनमयवझिमान् धूमादित्यादि- माध्यविशेषणमिद्धिस्यले बोध्या, 'पक्षधर्मतेति पचतावच्छेदकवि- मिष्टपरनिरूपितधर्भत्वस्येत्यर्थः, एतदप्रसिद्धिश्च काञ्चनमयः पर्वतो वकिमान् धूमादित्याद्याश्रयासिद्धिस्यले बोध्या, वैशिट्यस्येति व्याप्ति- पक्षधर्मतोभयवैशिट्यस्येत्यर्थ , एतदममिद्धिश्च अयोगोलकं धूमवत् व इदो वहिमान् धमादित्यादिवाधसकीर्ण मिद्धिस्यले बोध्या। न च 'वेशिधास्येत्यत्र द्वन्दसमासे वहुवचनापत्तिः समाहारबन्दस्य नियतविषयतया अत्र तदसम्भवादिति वाच्यं। "साहन्दो विभा- पया एकवचनं भवति" इति पाणिन्यनुशासनादितरेतरइन्होऽप्येक- वचनसम्भवात् । न चैवं धव-खदिरइत्यपि प्रयोगापत्तिरिति वाच्य। “दकत्व" इति सूत्रेण इन्दस्य एकवचनले नपुंसकलिङ्गना- वश्यकत्वयोधनात् । न चैवं समाहारेतरेतरयोः कोभेद इति वाच्यं। ममाहारदन्दम्य ममाहारत्वप्रकारकयोधजनकवेनैव भेदात्तथैव चार (१) तम्यैव चेति ख०, ग..

·सावचिन्तामो यत्किञ्चिद्याप्ति-पक्षधर्माताविशिष्टप्रमितिविरह सहेतु- साधारणः स्वममितिविरहो यत्किञ्चित्यमितिविरहे। नियतविषयत्वात् इत्यस्लमधिकेन । नवत्र हेतुतावच्छेदकादिवैशिध वैज्ञानिकं न तु वास्तविकं ग्राह्यं येन माधनविशेषणमिद्यादिस्यले प्रमिद्धिः स्यात् तथाच हेतुनावकेदकरूपेण हेतौ माध्यतावचे दकरूपेण माध्ययाप्यत्वं पक्षतावच्छेदकरूपेषा पक्षधर्मवञ्चावगाहते पा माध्ययाप्यो हेत: पदवृत्तिरित्याकारिका भ्रमभिन्ना प्रतीति- म्तद्विरवत्त्वममिद्धिमिति फलितार्थ इत्यत श्राइ, 'तत्प्रमितेथेति अमिद्धम्यन्ने भ्रमभिवतादृमप्रतीतयेत्यर्थः । ननु व्याप्ति-पक्षधर्मता- प्रमितिपदेन प्रशन हेतु विीण्यक-प्रकृतमाध्यनिरूपिनव्यायादिप्रमिति विवक्षिता किन्तु यत्किश्चिमाध्यनिरूपितव्याप्तिविशिष्ट-यत्किञ्चि- स्पदधर्मत्वप्रकारक-यत्किश्चिद्धेतुविशेग्यकामितिरेव विवक्षिता तदि- रपय न तमामान्याभावः किन्नु नत्प्रतियोगिकाभावमात्र तेन हेवन्तरे माध्यान्तरोयव्याप्यादिप्रमितिमत्त्वदायां माय्याप्तिरित्यत- बाह, 'यत्किञ्चिद्याप्तीति 'यत्किञ्चिदिनि पवेपि मम्वध्यते, यत्कि- चिनिरपिनच्यातिविशिष्ट-यत्किञ्चित्पक्षधर्मवप्रकारक-यत्किधि - विगोप्यक्रप्रमिनिप्रतियोगिकविरह इत्यर्थः । ननु हेतुतावच्छे- दकरूपेण हेतौ माध्यतावच्छेदकरूपेण माध्यनिरूपितव्याप्यत्वं पर- तावच्छेदकरूपेषा पक्षधर्मवचावगाहते या प्रतीतिर्धमानिरूपित- विमेव्यतावच्छेदकतामम्बन्धेन हेसुनावच्चेदके मदभावोऽमिद्धिर्भमा- निरुपितविशेष्यतावचंदकतासम्बन्धावछियतादृशप्रतीत्यभाववतु- ·है. अधिद्धिवपक्षः। वा सडेतावपि सकलतत्यमितिविरहो दुर्निरूपः व्या- श्यभावादेव तद्ग्रहे सरव दोप उपजीव्यत्वात् । यदि च प्रमितिविरहः स्वरूपसन्नेव दोपः कारणाभाव- त्वात् तदा व्याप्तादिभ्रमादनुमितिनं स्यात् न स्याच्च हेत्वाभासता ज्ञानगतल्लक्षणाभावात् । एतेन व्याप्ति- प्रमिति-पक्षधर्मताप्रमितिविरहान्यतरत्वमसिद्धिः अ- तावच्छेदकवान् हेतरसिद्ध इति न कोऽपि दोष इत्यत पाह, 'स्वामितौति ममानिरूपितविधेय्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन खौथता- दृाप्रतीतिविरहो वा विवचितः तेन सम्बन्धेन थस्य कस्यचित् पुरुषस्य तादृप्रतीतिविरहो वा तेन मम्बन्धेन तादृशप्रतीतिमा- मान्याभावो वा, नाद्यौ मद्धेतावपि मत्त्वात्, नान्यः दुर्जेयत्वात् परकौयप्रतीतेरयोग्यत्वादित्यर्थः । ननु व्याप्यभावादिहेतुना ख- परमाधारणतादृगपतीतिविरहो ज्ञेय इत्यत आह, 'व्याप्यभावा- दिति । ननु स्वरूपमन्नेवायं प्रतिवन्धकोऽनो दुयत्वेऽपि न पतिः इत्यत शाह, 'यदि चेति, 'प्रमितिविरहः' भ्रमानिरूपितविशेग्य- तावच्छेदकतासम्बन्धेन नादृशप्रतीतिमामान्याभावः, 'नदेति, अमि- इताविति शेषः । तादृशाभावस्य प्रतिवन्धकम्य सत्यादिति भावः । "नपक्षणभावादिति हेत्वाभाममामान्यलक्षणभावादित्यर्थः । 'अन्य- मरत्वमिति अन्यतरवत्त्वमित्यर्थः, ययाग्रुतेऽन्यतरखम्यामिद्धिनिष्ट- धर्मतयाऽमिद्धिरित्यम्यानचयापत्तेः । मन्वन्यतरवतमनयोः प्रत्येक- ·तत्वचिन्तामणी न्यतरत्वञ्च तदन्यान्यत्वं तेनाभयविरहेऽपि नाव्याप्ति- रिति निरस्तं। व्यर्थविशेशणत्वादेव। स्यादेतत् व्याप्ति-पक्षाधर्मताभ्यां निश्चयः सिद्धिः तदभावोऽसिद्धिः, अतएवाव्यानेऽपक्षधमें च तदारापरूपा सिद्धिरि- त्यनुमितिः न तु व्याप्त-पक्षधर्मादपि तदनिश्चये । न चैवं हेतारप्याभासत्वं तदाभासस्यापि हेतुत्वं स्यात्, मात्रवचं नथाच प्रमितिदयाभावस्यलेऽव्याप्तिरित्यत आह, 'अन्य- तरसमिति, 'एतेनेति विकृणोति, 'व्यर्थ विशेषणवादेवेति पूर्ववत् । 'व्याप्तौति स्वौययाप्ति-पक्षधर्मतोभयप्रकारकनिश्चय इत्यर्थः, 'तद- भावः' विषयतासम्बन्धन प्रतिहेतौ नदभावः, 'व्याप्यादिभ्रमादनु- मितिर्न म्यादिति पूवाकवाधकमुद्धरति, 'श्रतएवेति यत एव विष- यतामामान्येन भ्रम-प्रमामाधारणस्वीयतदुभयप्रकारकनिश्चयमामा- न्याभावोऽमिद्धिर्न तु भ्रमानिरूपितविषयतासम्बन्धेन(१) स्व-परमा- धारणतादृशनिययाभावोत एवेत्यर्थः, 'तदा' व्याप्यादिभ्रमदशायां, 'मिद्धिः' व्याप्ति-पदधर्मनोभयप्रकारकनिश्शयः, 'नदनिश्चय इति खोयतदुभयप्रकारकनियाभाव इत्यर्थः, पुरुषान्तरीयतदुभयनिय- यादन मितिरिति शेषः। 'न चैवमिति, “एवं' स्वीयतदुभयनियथा- भावम्यामिद्धिवे, "हेतोरपि' पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादिमद्धेतो- रपि, खौयतदुभयनिश्चयाभावदशायामिति शेषः, 'तदाभामस्थापि' (१) प्रमानिरूपितविषयतासम्बन्धेने ति ख• । h ·यसिजिपूर्वपक्षः। दशाविशेषइष्टत्वात् सेयं स्वरूपसती दूपिका कारणा- भावत्वात्। न च व्याप्तमादिप्रत्येकनिश्चयाभावएव दूपक- आवश्यकत्वादिति वाच्यं । विशिष्ट निश्चयस्य हेतुत्वे तदभावस्य कार्यानुत्पादकत्वादिति । मैवम् । एवं स- व्यभिचारादेरप्यचैवान्तर्भावप्रसङ्गात् असिद्धेः स्वरूप- पर्वतो वह्निमान् श्राकागादित्याद्यसिद्धहेतोरपि, खौयभ्रमात्मक- तदुभयनिश्चयदशायामिति शेषः, 'हेतुत्वं' म तवं । न च भ्रमा- त्मकतदुभयनिश्चयदशायामपि असाधारण्य-विरोधान्यतरस्य हेला- भासत्वप्रयोजकस्थावश्यं मत्त्वेन मद्धेतत्वासम्भव इति वायं। पक्ष. वृत्तिवे भति साध्यव्यापकौभूताभावप्रतियोगित्वरूपस्यामाधारण्यस्य वृत्तिमत्त्वं सति साध्यवदवृत्तिवरूपस्य पूर्वाकविरोधस्य च तत्रासवा- दिति भावः । केचित्तु 'हेतुत्वमित्यस्य अमिद्धिशून्यहेतुलमित्यर्थः इत्याहुः । "मेयमिति, पूर्वाञ्च न हेत्वाभामलक्षणमिति भावः । 'न चेति, न उभयप्रकारकनिश्चयाभाव इति भावः । 'श्रावश्यकत्वात्' कारणभावत्वेन तस्य दोषताया अावश्यकत्वात् । 'विशिष्टेति तदुभय. प्रकारकनिश्चयस्येत्यर्थः, 'तदभावस्य' तदभावस्थापि, 'का-नुत्पा- दकत्वात्' इति कार्यानुत्पत्तिप्रयोजकत्वादित्यर्थः । 'प्रवेति अमिद्धावेवेत्यर्थः, व्याप्ति-परधर्मातानिश्चयाभावेनैवानुमित्यभावमम्भ- वादिति भावः । ननु प्रतिबन्धकीभूतामिद्धिज्ञानोपनीयतया व्यभि- ·८५२ तत्वचिन्तामणौ सत्या एव दापत्वे स्वज्ञानार्थ व्यभिचाराद्यनुदावनात् । यदि च तस्मात् सिद्धिपपद्यत इति तस्योपजीव्यत्वं तदाश्रयासियादिजानात् सिद्धिति स एव पृथग्दोय स्यात् असिइिश्य ज्ञाता परस्योद्भाव्येति स्वन्नानार्थ मुजावितासिद्धिनिर्वाहाचाश्रयासियादिनानमाव श्यकं, कथञ्च हेतु-तदाभासविवेकः सिद्धा द्वयोरपि चारादिदोष इत्यत आह, 'अमिद्धेरिति, 'स्वज्ञानार्थ' प्रतिवन्धकी- भूनामिद्धिज्ञानाथ, 'अनुद्भावनात्' अनपेक्षणात् । ननु प्रतिबन्ध- कौभूतामिद्धिज्ञान पति व्यभिचारादिरमुपजीव्यत्वेऽपि अमिद्धि- स्वरूपे तम्योपजीव्यत्वमम्त्यव व्याप्ति परधर्मातानिश्चयरूपमिद्धिप्रतिब- न्धकन्वेनैवामिद्धिस्वरूपोपजीव्यवादत पृथग्दोषत्व इत्यवाह, 'यदि चेति, 'तस्मात्' व्यभिचारादिजानान्, 'मिद्धि' व्याप्ति पक्षधर्मता- निश्चय , 'तम्य' व्यभिचारादे , 'उपजौव्यत्व अमिद्धिखरूप उपजौ- व्यत्व, 'म एवेति, "एवकारो भिन्त्रक्रमे, 'दोष इत्यनन्तर योज्य , म पृथक्दोष एव म्यादित्यर्थ , प्रसिद्धिस्वरूपे उपजीव्यत्वात् नयाच हेत्वाभामाधिक्यापत्तिरिति भाव । नन्वमिद्धिपूर्व श्राश्रयाभिधादि- भानाभावात् तस्य नोपजीव्यत्व, न च व्यभिचारादावपि तुन्य, तज्ञानार्थ नत्स्वरूपनिर्वाहार्थश्च तत्पूर्व तज्ञानम्यावश्यकवादित्यत- वाह, 'अमिद्धियेति, 'श्राश्रयामिद्यादिज्ञान प्रायथामिद्वादि- जानमपि। दूषणन्तरमाह, 'कथञ्चेति कथ वेत्यर्थ , "हेतु-सदा- भामविवेक इति पळतो दहिमान् धूमादित्यादेरमद्धेतु भिववेग ·थसिद्धिपूर्वपक्षः। हेतुत्वात असिद्धौ तदाभासत्वात् व्यभिचारादेः सद्धेतौ सिद्धिमखण्डयतश्च हेत्वाभासत्वाभावात्। अथ सुपुप्तौ पर्वतो वक्रिमानाकामादित्यादेश्च मतभिन्नत्वेन व्यवहार इत्यर्थः, 'सिद्धाविति व्याप्ति-पक्षतानिश्चयरूपसिद्धिसत्व इत्यर्थः, "हेतुत्वान्' मद्धेतत्वात, 'श्राभासत्वात्' दयोरप्यसद्धेतुत्वान, अन्योन्याभावस्तु नाव्याप्यतिरिति भावः । किन यदि व्यभिचारादरमिद्धिखरूपं प्रत्युपजीव्यतयैव हेत्वाभासत्वं तदा व्यभिचार्यादितौ मद्धेतुत्वग्रह- दशायां व्यभिचारादेः मिद्धिविघटकलाभावेनामिद्धिखरूपोपनीव्य- लाभावात् तस्य तदानीन्तनहेतदोषत्वाभावप्रसङ्गः तस्य तदानौन्तन- हेत्वाभामत्वाभाव तत्सम्बन्धेन तद्वतोदेतोरपि तदानीन्तनहेत्वाभासत्वं न स्यात् तथाच व्यभिचार्यादिहेतोनित्यदुएत्वभङ्गप्रमङ्ग इति दूष- णान्तरमाह, 'व्यभिचारादेरिति, 'सद्धेतौ' व्यभिचार्यादिहेतोः मद्धेवत्वग्रहदशायां व्यभिचार्यादिहेतोयाप्ति परधर्मनानिथयदशा- यामिति यावत्, 'मिद्धिमखण्डयतः' व्याप्ति-पतधर्मतानिययरूपां मिद्धिमविघटयतः, 'हेवाभामत्वाभावान्' नदानीन्तनहेतदोपत्ता- भावप्रसङ्गात्, भित्रक्रमस्यचकारोऽत्रैव योज्यः । न चेष्टापत्तिः, तथा मति तत्सम्बन्धेन तदतो हेतोरपि तदानीन्तनहेत्वाभामत्वामगावान् व्यभिचार्यादिहेतोनित्यदुत्वभङ्गप्रमङ्गापत्तिरिति भावः । एतचापा- ततः व्यभिचारादेस्तदानों मिद्धिप्रतिबन्धफलानुपहिनत्वेऽपि मिद्धि- प्रतिवन्धस्वरुपयोग्यत्वस्य तम्य नदानीमपि मत्वादेव तदानीन्तन- हेतदोषत्वमम्मवात् तत्सम्बन्धन तदतो तोरपि नदानौन्तनहेवा- 115 ·६९० तत्वचिन्तामणी जागरेऽपि व्याप्ति-पक्षधर्मातासत्त्वे तदनिश्चयेऽनुमित्य- नुत्पादों हेत्वाभासमयाज्यः सव्यभिचारादौ 'तथा- वधारणादित्यसिडिरज्ञातापि हेत्वाभासः। न चैवं भासत्वस्य सुग्रहत्वात् अन्यथा मिद्धान्तिगयेऽपि व्याप्ति-पक्षधर्मता- निद्ययात्मकमिद्धिविघटकतयेव व्यभिचारादेईतदोपतयेतदनुयोगस्य तुल्यत्वात् । केचित्तु हेतु-तदाभामविवेक इनि पर्वतो वहिमान् धूमादि- त्यादेरमद्धेत भिवत्वेन द्रव्यं सत्चात् गोत्ववान् अञ्चलादित्यादेय मद्धे- तुभिवत्वेन व्यवहारदत्यर्थः । 'मिद्धावित्यादिग्रन्यम्नु पूर्ववत् । ननु मिद्धिमत्त्वे इयोरपि भवेतत्वादिदमयुक्त मिद्धिमत्त्वेऽपि द्रव्यं सत्त्वा- दित्यादेर्यभिचारादिहेतदोषयत्त्वेन दुष्टतादित्यत आह, 'यभिचा- रादेरिति, अप्यर्थकाधिमचकारोऽत्रैव योजनौयः व्यभिचारादेरपौ- त्यर्थः । 'मद्धती' मद्धेतत्वाइसवे व्याप्ति-पक्षधर्मतानिश्चयरूपमिद्धि- सत्त्व इति यावत्, "मिद्धिमखएडयतः' व्याप्ति-पक्षधर्मतानिश्चयरूपां मिड्रिमविघटयतः, “हेत्वाभामवाभावात्' हेवाभासवप्रयोजकवा- सम्भवात्, भवनये सिद्धिविघटकवरूपस्यामिछुपनीव्यवस्यैव व्यभि- चारादेईतदोपत्तप्रयोजकत्वादिति भावः, इति व्याचक्रुः । 'याप्ति-पक्षधर्मतामत्त्व इति व्याप्ति-पक्षधर्मवायत्त्वेऽपौत्यर्थः, 'तपावधारणादिति अनुमित्यनुत्पादम्य इवाभामप्रयोज्यत्वावधार- पादित्यर्थः, "प्रजातापौति, तानुमित्यनुत्पादस्य इलाभासप्रयोज्य- बान्यथानुपपत्त्येति भावः । 'हेवाभाभाधिक्यमिति श्राश्रयामिद्यादे- ·प्यसिद्धिपूर्वपक्षः। ८९५ हेत्वाभासाधिक्यं कृत्तान्तर्भावो वा, तेन रूपेण व्या- तासियादेव संग्रहादिति चेत्, न, एवं सव्यभिचा- रादिरप्यसिद्धिः स्यादित्युक्तत्वात् उपजीवना।दे श्रा- श्रयासियादिरपि पृथक् स्यात् सुपुप्तादावनुमित्य- भावः कारणाभावात् कार्यानुत्पादो हिन मतिब- न्धकमात्रात् किन्तु कारणाभावादपि असत्यपि प्रति- वन्धके वह्यभावेन दाहानुत्पत्तेः। अथानुमित्यनुत्पादो हेत्वाभासप्रयुक्त एवेति चेत्, तीनुमिती मनायोगा- दिरपि न हेतुः हेत्वाभासादेवानुमित्यनुत्पादे ताति- रतिरिकहेत्वाभासत्वमित्यर्थः, “स्कृप्तान्तर्भाव इति तृप्तानां व्यभिचा- रादौनां असिहान्तर्भाव इत्यर्थः,(१) "तेन रूपेण' तत्साधारणाश्रया- मिद्याधन्यतमत्वरूपेण, 'व्याप्यमियादेरेवेति व्याप्तिनिश्चयाभावादे- रेवेत्यर्थः, 'महात्' विभागस्यामिद्धिपदेन सवाहात्, “एवकारा- यभिचारारादित्यवच्छेदः। 'अमिद्धिः स्यादिति अमिद्धित्वेनैव सूत्रता विभक्तः स्यादित्यर्थः, 'उपजीवनादिति अमिद्धिस्वरूपं प्रति उप- जीव्यवादित्यर्थः, 'भेदे' पृथग्विभजने, 'पृथक् स्यात्' प्रधक्विभक्तः स्यात् । मश्वेवं व्याग्नि-पचधर्मतामत्त्वेऽपि सुषुश्यादौ कथमनुमित्यभावः हेवाभामाभावादित्यत आह, 'सुपुश्यादाविति, 'कारणाभावात्' परामर्शात्मककारणाभावात्, 'कारणाभावादपि' भावरूपकारणभा- (१) कृप्तानां व्यभिचारादीनां अन्यतमत्व रूपेण सङ्घहे थसिद्धावन्तर्भाव. इत्यर्थ इति क. । व्यभिचारादौनामिहान्तर्भाव इत्यर्थ इति ग।

·तत्त्वचिन्तामो रेकेणानुमित्यनुत्पादाभावात् सिद्धेरेव तद्धेतुत्वे घर- मकारणमेव हेतुः स्यात्। अन्ये तु गमकतापयिकप्रतिद्वन्दिव्याप्ति-पक्षधर्माता- विरह-तन्नियतयारन्यतरत्वं हेत्वाभासत्वं तत्राधिक- वादपि, 'न हेतरिति, स्यादिति शेपः, अनुमित्यनुत्पादेः अनुमित्यनु- त्पादाभ्युपगमे, 'मयतिरेकेणेति यात्म-मनोयोगादिव्यतिरेकेणेत्यर्थः, ययतिरेकेण कार्यानुत्पादः तम्यैव च कारणवादिति भावः । नन्विदमिष्टमेवेद्यत श्राइ, 'मिढेरेवेति याति-पक्षधर्मतानिश्चयस्यै- वेत्यर्थः, 'हेतुः स्यादिति मळच हेतु: म्यादित्यर्थः, तथाच कार्य निष्करपाक स्यादिति भावः। इदमापाततः भवन्मतेऽपि कथमात्म- मनोयोगो हेतुः इतरकारणमत्त्वे तयतिरेकेणनुमितिव्यतिरेका- सिद्धः । अथानुमित्यादिकमममवायिकारणवत् भावकार्यत्वादि- त्यनुमानान् तसिद्धिस्तदा ममापि तुन्यं चरमे मत्यपि कार्य मकरणकमिति च्याप्तिवलान् व्यानिशानादेः करणतासिद्धः अन्यथा तवापि व्याप्तिज्ञानादिकं करणं न स्यात् परामर्मादिचरमकारणे मति नयतिरेकेण कार्यव्यतिरेकाभावात्, परमार्थतन्तु नादृप्रया- निरमयोजिरेत्येव तत्त्वं । केचिंतु हेवाभाममामान्यन्नवर्ष नदिपलक्षणानि च प्रकारा- न्तरेाः तन्मतमुपन्यम्यति, 'अन्ये विति, अत्र गमकतापयिक- प्रतिददी १ व्याप्ति-पदधर्मनाविरहय गमकतापयिकपतिदन्दि- प्याप्ति-पक्षधर्मनाविराई तादृमपरधर्मनाविर इञ्च तबियतय मा- ·रसिद्धिपूर्वपक्ष । बलसमानवलौ बाध-प्रतिरोधौ प्रतिहन्दिनी व्याप्ति- पक्षधर्माताविरहश्चासिद्धिः तन्नियता च सव्यभिचार- विरुद्धा। न चानयोरप्यसिड्यन्तर्भावः, व्याप्तिविरहनि- यतत्वेन ज्ञातयोः स्वातन्त्र्येणैव दूपकत्वात् भ्रमे विशेष- दृशपक्षधर्मताविरह-तन्नियती तयोरित्येकवचनान्तसमाहारद्वन्दगर्भ- इतरेतरदन्द इति न बहुवचनापत्तिरिति द्रष्टव्यं । तथाच गमक- तौययिकप्रतिद्वन्दिव्याप्ति-पक्षधर्मताविरह-तयाप्यानामन्यतमत्व हेत्वा- भाममामान्यलक्षणमित्यर्थः, गमकतापयिकप्रतिदन्दिलञ्च साचादनु- मितिप्रतिवन्धकत्वं, गमकतोपथिकस्यावाधितत्वासत्प्रतिपक्षितत्वस्य विरोधित्वमित्यपि केचित् । 'तत्र' तेषु मध्ये, 'अधिकबल-भमान- बलाविति, 'अधिकबल-समानबली' 'प्रतिवन्दिनौ' 'बाध-प्रतिरोधा- विति योजनया समानबलप्रतिद्वन्दी प्रतिरोधः अधिकबलप्रतिदन्दी बाधः इत्यर्थः, ममानवलप्रतिद्वन्दित्वं बाधनिश्चयत्वाधमवच्छिन्नसा- वादनुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वं, असाधारणत्वमप्येतन्मते प्रति- रोधान्तर्गतमेव, तनिश्चयत्वाधनवच्छिन्नत्वेनापि वा प्रतिबन्धकता विशेषपौया, अधिक बलप्रतिद्वन्दित्वच्च माध्याभावव्याप्यवत्तानिश्य- वाधनवच्छिन्नमामादनुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकलमिति भावः । 'तन्नियतौ, व्याप्ति-पचधर्मताविरहयातो, 'सव्यभिचारेति, धर्म- प्रधानो निर्देशः । ननु यदि तौ तन्नियतौ तदा तदुन्नयनद्वारैव दोषत्वसम्भवेन कथं तयोः पृथक् दोषत्वमुपेयते इत्याशय निरा- करोति, 'न चेति, 'श्रमियन्तर्भाव' असिड्युपनयनद्वारा दूषकत्वं, 'अनयोः' व्यभिचारि-विरुद्धयोः, 'स्वातन्त्र्येणैवेति व्यायादिविरह- ·तत्वचिन्तामणी दर्शनस्येवेति, तन्न, अनापि व्याप्ति-पक्षधर्माताविरह- एवासिद्धिः पर्यवस्वति तत्र चालमेवान्यतरत्वञ्च न लक्षणं व्यर्थविशेषणत्वात् हेत्वाभासान्तरवहिप्कृतस्य व्याप्ति-पक्षधर्मातानिश्चयविरोधिना रूपस्य विवक्षित- त्वात् तच्चाश्रयासियादिकमेवेति । इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानास्य-दितीयखण्डे असिहिपूर्वपक्षः ॥०॥ निश्चयं विनैवेत्यर्थः, व्याप्तिविरहव्याप्यत्वेनेत्युपलक्षणं व्यभिचारक- वादिनेत्यपि बोध्छ । नन्वेवं व्याप्ति-पतधर्मताविरहवमेवामिद्धि- लक्षणं पर्य्यवसितं तच दूषितमेवेत्यत श्राइ, 'अचापौति अस्मिन्मते- पौत्यर्थः, 'उफमिति अननुगमरूपं दूषणमिति शेषः । नन्वन्यतर- खेनानुगमोऽस्वित्यत आह, 'अन्यतरत्वचेति, 'व्यर्षति असाधक- तानुमानेऽन्यतरत्वरूपम्य विशेषणम्य व्यर्थवादित्यर्थः, प्रत्येक व्याप्ति- वाघवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वेनैव गमकलसम्मवादिति भावः । ननु विशिष्टाभाव एव सामान्यन्नक्षणघटको न तु याप्यादिप्रत्ये. काभावः तथाच विशिष्टाभावम्येवामिद्धिवेन व्याप्यादिप्रत्येकाभाव- स्यातथालामाननुगम इत्यत बाह, 'हेत्वाभासान्तति, 'वहिष्कृतम्य' भिन्नम्य, विवक्षितत्वात्' अत्र गाम्वेऽमिद्धिवेन विवक्षितवान्, 'बाथ- यामिद्यादिकमेवेति न तु विशिष्टाभाव इत्यर्थः, 'आदिपदाया- श्यादिप्रत्येकाभावपरिग्रहः । रति श्रीमथुरानायतकबागीम-विरचिते तत्त्वचिन्तामपिरहरणे अनुमामास्यदितीयखण्डर हम्ये अमिद्धिपूर्वपचरहस्यम् ।

·[ १६ ] अथासिद्धिसिद्धान्तः। उच्यते आश्रयासिद्धिः स्वरूपासिद्धिः व्याप्यत्वा- सिद्धिश्च प्रत्येकमेव दोपः प्रत्येकस्य ज्ञानादुद्भावना- चानुमितिप्रतिबन्धात् न तु विशिष्टाभावः परा- मर्शविषयाभावो वा व्यर्थविशेषणत्वात् तस्य ज्ञान- प्रथामिद्धिमिद्धान्तरहस्य । "ज्ञानादिति प्रत्यक्षादितो जानादित्यर्थः, तेनोद्भावनादिति सङ्ग- छते, एवमग्रेऽपि, 'विशिष्टाभाव इति व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्वाभाव- इत्यर्थः, एतच्च साध्यव्याप्यहेतुमान्पक्षः इति पचविशेय्यकपरामर्श- स्यैव हेतुतावादिना नव्यानां नयेन, माध्यव्याप्यत्वे मति पत्ति- खवान् हेतुरिति परामर्भस्यापि हेतुलनये तु विशिष्टाभाववद्धतरपि दोष इत्युक्तमधस्तात् । 'परामर्शविषयाभावो वेति परामर्थविषय- मतियोगिकाभावत्वरूपेण व्यायादिप्रत्येकाभावो वेत्यर्थः, दोष- इत्यनुपज्यते, 'व्यर्थविशेषणत्वात् विशिष्टाभावत्वपरामर्शविषयप्रतियो- गिकाभावत्वरूपस्य विशेषणस्य दूधकतायामप्रयोजकत्वात्, तेन रूपेण ज्ञानस्याप्रतिबन्धकलादिति यावत् । नन्वेवं तद्रूपेण ज्ञानादिमत्त्वे- ऽप्यनुमितिः स्थादित्यत अाह, 'तस्येति, प्रकारित्वं षष्ट्यर्थः, तद्रूपेण ज्ञानमुद्भावनञ्च 'अनुमितिप्रतिबन्धात् विनापोति योजना, यत्र नानुमितिप्रतिबन्धस्तत्रापि तत्प्रकारक ज्ञानमुद्भावनञ्च तिष्ठतीत्यर्थः, तथाच तद्रूपेण जानादिमत्वेऽनुमिताविष्टापत्तिरिति भावः ।

·८२० तत्वचिन्तामण मुद्भावनं विनाप्यनुमितिप्रतिबन्धात् अनुभवसिद्धे हि लक्षणं न तु लक्षणानुरोधेनानुभवकल्पना, पराम- विषयाभावत्वेनानुगतेन चयाणमसिद्धत्वेन संग्रहो महर्षिण कृत इति न विभागविरोधी हेत्वाभासा- धिक्यं वा। केचित्तु तद्रूपेण ज्ञानस्थानुमितिप्रतिवन्धकवाभावे हेतुमाध, 'नस्थेति, तेन रूपेण .ज्ञानमुद्भावनञ्च विनाप्यनुमितिप्रतिवन्धान रूपेण ज्ञानममित्यप्रतिवन्धकमित्याः। तदसत्। तथा मति व्यभिचारादिज्ञानं विनाप्यनुमितिप्रतिवन्धात् व्यभिचारादिज्ञानम्या- प्यप्रतिबन्धकलापत्तेरिति धेयं । ननु परामर्थविषयप्रतियोगिकामा- वलस्य महर्षिमणौतामिद्धिलक्षणतथा तद्रूपेण ज्ञानादप्यनुमिति- प्रतिवन्धी भवतीत्यनुभवः कल्प्यत इत्यत आह, 'अनुभवमिद्धे हौति लक्षणप्रकारकजानादनुमितिप्रतिवन्धेऽनुभवमिद्धे हौत्यर्थः, "लक्षणं' लक्षणस्थानुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकत्वं । ननु त्रयाणां प्रत्येकमेव दोषले वितयमाधारणैकरूपाभावेन विभागम्य वा न्यूनत्वं बयाणां मध्ये कयोपिवयो:१) हेलाभामव्यतिरिक्रवं वा स्थादित्यत आह, 'परामर्गविषयेति परामर्गविषयाभावत्वरूपेणानुगतेनामिद्धिवेन घया मवह इति योजना, 'विरोधः' न्यूनत्वं, 'हेवाभामाधिक्यं वेति चया मध्ये कोचिद्दयोइलाभामव्यतिरिकत्वं वेत्यर्थः । ननु परामर्मविपयाभावत्वं परामाविषयलावच्छिन्नमतियोगिताकाभावत्वं (१) कयोपित्तयोरिति म ।

·यसिडिसिद्धान्तः। ८२१ सत्प्रतियोगिकाभावलमाचं वा नाद्यः, याशादिप्रत्येकाभावेऽव्याप्तेः तादृशाभावस्यामसिद्धेश, 'न ह्येवं पदार्थोऽस्ति यत्र परामर्गविषयो नास्ति, अन्ततः परामविषयाभावस्यैव सर्वत्र वृत्तेः । न द्वितीया, वैशिय-व्यामध्यत्तिधर्मावच्छिन्नमतियोगिताकव्यायाधभावे केवल- साध्याभाव-साधनाभावादौ पानाभासेऽतिय्यानेः। अथ हेवाभासते मति परामर्माविषयप्रतियोगिकाभावत्वमसिद्धिवं अतो नाभापभिने- ऽतिव्याप्तिः परामर्थपदञ्च साध्याव्यभिचरितसम्वन्धिहेतुमान्पक्ष (९) इत्याकारकातिरिकाविषयकान्वयव्याप्तिघटितपरामर्शपरमतो हेतुन निष्ठव्यतिरेकव्याप्यभावरूपानुपमहारित्वे नातिव्याप्तिः, सप्तमपदार्थ- रूपाभावस्य घटकतया) च हेतुनिष्ठमाध्याभाववत्तिवरूये साधा- रण्ये नातिव्याप्तिः तम्य भावत्वादिति चेत् । न । गोत्ववान् अश्वत्वा- दित्यादौ हेतोः माध्यसमानाधिकरयाभावरूपे विरोधे, दो वहिमान् धूमादित्यादौ यत्र भावस्य माध्यता तच पक्षवृत्तिमाध्या- भावरूपे वाधे, गोलाभावः मानादिमान् गोवाभावादित्यादौ यत्राभावस्य पचता हेतुता च तत्र माध्याभाववत्पतरूपे वाधे, साध्याभावव्याप्यवत्पतरूपे सत्प्रतिपने, साध्याभाववत्तिहेतरूपे माधारण्ये साध्यासमानाधिकरणहेतुरूपे विरोधे चातिव्याप्तेः तेषां हेत्वाभामत्वात् परामर्थविषयप्रतियोगिकाभावत्वाच्च । यत्र भावस्य पचता नत्र पचतावच्छेदकाभाववत्पनरूपाश्रयामिद्धी माधनाभाव- (९) साध्यामादवदरत्ति-माध्यसमानाधिकरणहेतुमान् पक्ष इत्यर्थः । (२) घट्मदाातिरिक्तखरूपस्याभावम्य घटकतयेत्यर्थः । J16 ·तत्वचिन्तामयी वत्पक्षरूपस्वरूपासिद्धी चाव्याप्नेः तम्याभाववाभावान, एवं यत्र भावस्य माध्यता तब माध्यतावच्छेदकाभाववत्साध्यात्मकमाध्यविशे- पणामिद्धौ, यत्र भावस्य साधनता तत्र माधनतावच्छेदकाभाव- वत्साधनात्मकमाधनविशेषणामिद्धौ, व्यावभाववनसाधनात्मक- व्याप्तिविरहरूपासिद्धौ चाव्याप्तेः । अथ माथ्याव्यभिचरितसम्बन्धि- हेतुमान् पद इत्याकारकातिरिझाविषयकान्वयिपरामर्शन यव- विच्छिवे यद्धविच्छिन्नवत्वं विषयौक्रियते तद्धर्मावच्छिनप्रति- योगिताकाभाववत्तद्धर्मावच्छिन्नममिद्धिरिति विवचितं । न चैवं हेतुनिष्ठपक्षवृत्त्यभावप्रतियोगित्व-हेतुनिष्ठपक्षवृत्त्यन्यत्वादिरूपे खरू- पासिंद्यादावयाप्तिरिति वाच्च। समानप्रकारकज्ञानस्यैव प्रतिबन्ध- कत्ववादिना नव्यानां नये माधनाभाववत् पक्षादेरेव वरूपा- मियादितया तस्य स्वरूपामिद्धिलादिविरहादिति चेत् । न। माध्यमामानाधिकरण्याभाववद्धेतरूपे विरोधे साध्याभाववदत्ति- वाभावबद्धतरूपे साधारण्ये चातियानेः भाधनात्यन्ताभाववत- पक्षादेरिव साधनात्यन्ताभावयाग्यवत्पन-माधनवद्भिवपक्ष-माधन- बढ़ेदव्याप्यवत्पदादेरपि स्वरूपामियादितया तत्राव्याप्तिानि) । मैवं। परामविषयाभावत्वपदेन परामर्मविरोधितावच्छेदकरूप- वस्य विवचितलान्, परामर्शविरोधितावच्छेदकालन्तु निश्चयनिष्ठ यादृमविमिष्ट्रनिरुपितविषयिवमामान्यं परामर्थप्रतिबन्धकतानति- रिकवृत्ति तादृमबिभिष्टर, इवाभासभामान्यलक्षणोकदिवापापि (२) तथाप्यायपत्तियेति ग.।

·पगिहिमिहामा १२९ नाम्नमयोजनमवमेयं । एतेनावदकरमध म स्वरूपमम्बन्धवि- मेष: माणिक्यमयः पर्मतो पहिमान् धूमादित्यादौ माणिकामय- साभावापर्यतादिक्पे प्राययामिछादावमग्भवापः पर्वतलादि- रूपेण बसन्तरे माफियमयवाभाववरूपेण पत्किशिदनजान- म्यापि वभिप्यायधूमवान् मारिफ्यमयः पर्वत इत्यादिपरामर्म- मनिमन्धकनया प्रतिबन्धकतावदकपर्वताचप्रवेगात, अत एवं विषयिताममधेनान्यूनत्तिलमपि म, नापि विपयितासम्बन्धेनान- तिरिकरमित माणिक्यमयत्वाभाववतपळतादिरूपाश्रयामिद्यादेः केवलपचतानतिरिकतया पर्वत इत्यादिकेवलपर्वतादिविषयक- नियपि विपयितामम्पन्धन तसत्त्वादममवापत्तेरिति निरस्तं । माणिक्यमयः पर्वतो वझिमानित्यादौ पर्वतत्वविशिएपर्चतनि- रूपितम्य माणिक्यमयत्वाभाववान् पर्चत इति नियनिष्ठस्य मापिकामयत्याभावात्पर्वतत्वविशिष्टनिरूपितविषयित्वस्य मर्मप्रतिपन्धकतानतिरिमत्तितया केवलपर्वतत्वविमिष्टपर्वतादा- वतियाप्नेवारणाय सामान्यपद, पनिरुपित विपयितासामान्यमि- त्युको मासिक्यमयलाभाववत् पर्वतादावमम्भवः पर्वत इतिनियय- निष्ठपर्वतनिरूपितविषयित्वस्यापि माणिक्यमयत्वाभाववत्पर्वत- निरूपितवेन सामान्यान्तर्गतत्वात् तस्य च प्रतिवन्धकतानवच्छेद- कवादतो यादृविभिष्टनिरूपितेति, पर्वत इतिनिथयनिष्ठपर्व- तविषयित्वच न माणिक्यमयलाभाववत्पर्वतलविभिष्टपर्वतनिरू- पितं विभिटमत्तानिरूपिताधारपवविशिष्टपर्वतनिरूपितविषयि- लस्य विलक्षणस्य माणिक्यमयलाभाववान् पर्वत इतिज्ञान एवं परा- ·तस्वचिन्तामणी सत्वात्, पर्वतो माणिकामयो न वेति मंगयनिष्ठस्य नाम- विषयित्वस्य सामान्यान्तर्गतस्य प्रतिवन्धकतातिरिक्रत्तित्वात असम्भववारणाय निश्चयनिंछमिति, निथयथाग्रहीतामामाण्यकत्लेन निवेशनीयः नातस्तद्दोपतादवस्यं । न चात्र विशिष्टनिरूपितविषयितामामान्यनिवेशे प्रतिबन्धक- तायाः स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकल्पमेव निवेशता किमनतिरिक्त- वृत्तिवनिधेगेनेति() वाच्यं । माणिक्यमयलाभाववान् पर्वतीरूपवान् निश्यनिष्ठस्य रूपप्रकारित्वावच्छिममाणिक्यमयत्वाभावा- पर्वतत्वविशिष्टपर्वतनिरूपितविशेष्यकत्वस्य माणिक्यमयत्वाभावप्रका- रिवावच्छिन्न केवलपर्वतावविशिष्टविगेय्यकलानिरिक्तस्य तादृशविध- यितामामान्यान्तर्गतम्य खरूपसम्बन्धस्पतादृशपरामर्शविरोधिताव- च्छेदकवविरहादसम्भवापत्तेः । न च तथापि साधारण्ये माध्या- ममामाधिकरणहेत्वादिरूपविरोधे माध्ययापकौभताभावप्रतियोगि- स्वाभाववद्धेतरूपे अनुपसंहारित्वे चातिव्याप्तिदुरिति वाच्यं । साधा- रणव-विरुद्धलानुपसंहारिवाविषयकत्वेन निश्शयस्य साधारणत्व- विरुद्धवानुपसंहारिवानिरूपिनत्वेन यादृशविशिष्टनिरूपितविषयि- वस्य वा विशेषणात्। न चैवं वयव्यभिचारिमेयत्ववान् पर्वतो चकिमान् मेयत्लादित्यादौ वहियभिचारिमेयलरूपाययामिद्धेः साधारण्यरूपत्वादयाप्तिः एवं वसिमानाधिकरणहूदत्ववान् पळतो वहिमान् इदखादित्यादौ वन्यममानाधिकरणदत्वरूपाश्रयामिद्धे- (१) विमन तरित्तिवपर्यन्तेनेति गा।

·प्रसिद्धिसिद्धान्त। ८२५ विरोधस्वरूपत्वादव्याप्तिः वयभावव्यापकौभताभावप्रतियोगिह्रदत्व- वान् पर्वतो वहिमान् इदत्वादित्यादौ वन्यभावव्यापकीभूताभाव- प्रतियोगित्वाभाववदित्वादिरूपाश्रयामिद्धेः अनुपसंहारिकरूपत्वा- दव्याप्तिरिति वाच्यं। माध्य-साधन-पक्षभेदेनासिद्धिलक्षणस्य विभि- व्रतया वयव्यभिचारिमेयत्ववानित्यादौ श्राश्रयामियात्मकमाधा- रण्याद्यविषयकलादिविशेषणस्य लक्षणाघटकत्वात् शब्दानुगमस्या- किञ्चित्करत्वात् । अत एव माणिक्यमयः पर्वतो बडिमान् धूमा- दित्यादौ साधारण्याद्यप्रसिद्धावपि न दतिः तत्र नदविषयकत्व- विशेषणस्थानुपादेयत्वात् । परामर्गे च व्यतिरेकव्याप्तेरप्युपादानाड्य- तिरेकव्याप्तिविशिष्ट हेत्वभाववत्यक्षरूपायां व्याप्यवासिद्धौ नाव्याप्तिः । ननु तथापि पर्वतान्यः पर्वतोदहनान्यदहनवान् धूमान्यधूमात इत्यादौ पर्वतान्यत्वाभाववत्पर्वतादिरूपाश्रयासियादावव्याप्तिः तचा- नाहार्यपरामप्रसिझा तत्प्रतिबन्धकत्वाप्रमिः । न च तत्तदि- च्छानामुत्तेजकत्वनये श्राहार्यज्ञानस्यापि प्रतिबध्यतया आहार्य परामर्मविरोधितामादायैव तच लक्षणसम्भव इति वाच्यं । पर्वता- न्यवाभाववान् पर्वत इत्यादिवाधनिश्चयविरहदशायामपौच्छाविरहे पर्वतान्य' पर्वत इत्यादिप्रत्यक्षोत्पादवारणाय तादृशप्रत्यक्ष प्रती, छाया हेतुम्बावश्यकले -तत्र .नादृशबाधनिययस्य प्रतिबन्धकले मानाभावात् । न च यादृशविभिटनिरूपितविपयिताशाल्यग्टही; तामामाण्यकनिश्चयाव्यवहितोत्तरवर्त्यनाहार्यज्ञानसामान्यं न प्रकृत- परामर्शात्मकं तादृशविशिष्टमसिद्धिरिति विवचित पर्वतान्यः पर्वत- इत्यादावाहार्यरूप एव परामर्श. प्रसिद्धः परामर्शमतिबन्धकल्पस्य ·९२६ तत्त्वचिन्तामणो अतरव “ये व्याप्तिविरह-पक्षधर्माताविरहरूपास्ते- सिद्धिभेदमध्यमध्यासते तदन्ये च यथायथं व्यभिचा- रादयः" इति सिद्धान्तप्रवादाऽपि । न चैवं साक्षात्- प्रतिबन्धकत्वेन वाध-प्रतिरोधयोाप्तिविरहस्लिङ्गत्वेन सव्यभिचार-विरुद्धयोरपि सङ्घहे विभागव्याधातः, स्वतन्त्राभिप्रायस्य निषेडुमशक्यत्वात् अन्यथा शास्त्रे परिभाषाच्छेदापत्तेः सव्यभिचारादेरप्येवंरूपसत्त्वेऽप्यु- पजीव्यत्वेन पृथक्त्वम् उपधेयसङ्करेऽप्युपाधेिरसकरात्। लक्षणेऽप्रवेगात् तस्याप्रतिवध्यत्वेऽपि न तिरिति वाच्यं । वस्तुमात्र- विषयकनिश्चयाव्यवहितोत्तरवय॑नाहार्यज्ञानसामान्यस्यैव तादृशपरा- मर्मानात्मकतया वस्तुमात्रस्यैव तचामिद्धिखापत्तेरिति चेत्, न, पवनान्यः पर्वत इत्यादेरपार्थकतया) तब पर्वतान्यत्वाभाववत्यर्व- तादेराथयामिद्धिवानभ्युपगमादित्यास्तां विस्तरः। .'अत एवेति यत एव एकोविशिष्टाभावी नासिद्धिः किन्तु नानारूपेत्यर्थः, अन्यथा ये इत्यादी बहुवचनममगतं स्यादिति भावः । 'लिङ्गलेन' व्याप्यत्वेन, मन हे मत इसम्भवे, 'विभागव्याघातः' विभागय पथविधत्वविरोधः, 'परिभाषेत्ति, एवं कथं न छतमिति सर्वत्रानुयोगसम्भवादिति भावः। 'एवंरूपमत्त्वेऽपि उतरूपामिद्धि- वसत्वेऽपि, 'उपजीव्यवेनेति, ज्ञानहतेनेति भावः। हलन्तरमाई, (मार्थकावं चादृशोधत्वावच्छेदेन चाहार्यत्वं तादृशरोधार्थप्रयुक्त वाक्यवं ·बसिद्धिसिद्धान्तः। ८२७ नन्वाश्रयाप्रसिया कथमाश्रयासिद्धिरुडाव्या। न च शशीयतया गवि शृङ्गनिषेधवत् व्योमकमलमिति वाच्य। शशशृङ्गनिषेधा न गवौत्युक्तत्वादिति चेत्, 'उपधेयेति, 'श्रसङ्करात्' ज्ञानासकरात, यदा ननु उपजीव्यवमेव कथं विषयाभेदादित्यत श्राह, 'उपधेयेति, 'असकरात्' भेदात् । पक्षाप्रसिद्यापि श्राश्रयामिद्धिः यथा व्योमकमलं सुगन्धि कमल- लादित्यादिभ्रमेणते, 'नन्विति, 'कथमिति, पक्षोऽसिद्ध इत्यत्र सिद्यसिद्धिव्याघातादिति भावः। 'योमकमलमिति, निषेध्यमिति शेषः, व्योमौयतया कमलं नास्तीत्युद्भाव्यमित्यर्थः । 'शटङ्गेति शमीयतया टङ्ग निषेधोनास्तीत्युकवादित्यर्थः । श्राथयामिद्धेनोंक्त- मुदाहरणमिति परिहरति, 'व्योमेति व्योमकमलं सुरभीत्यर्थः, 'निश्चितानन्वयत्वेन' व्योमकमलस्य निश्चितान्वयकवाभावेन व्योम- कमलस्थाप्रसिद्धलेनेति यावत्, 'अपार्थक' अनुमित्यजनक, न त्वाश्रयासिद्धिनिबन्धनमिति भावः । ददन्वसतोव्योमकमलस्य पर- तातात्पर्य्यदशायामुक्तं, यदा तु गगनौयत्वेन प्रसिद्धूकमलमेव पक्ष- स्तदा तु पक्षविशेषणभावरूपाश्रयामिद्धिरेवेति बोध्यं । नन्वेवं श्राश्रयामिद्धेराश्रयासिद्धित्वाभावे का नाश्रयामिद्धिरित्यत श्राद्ध, 'श्राश्रयेति, श्राश्रये पचे विशेषणस्य पक्षतावच्छेदकस्यामिद्धिरभावः श्राश्रयामिद्धिरित्यर्थः, धान्येन धनवानितिवदभेदे तौया, उदा- हरणञ्च माणिक्यमयः पर्वतोवहिमान् धूमादित्यादौ माणिक्यमय- ·१२८ तत्त्वचिन्तामगो व्याप्या, च्याप्य, व्योमकमलमिति निश्चितानन्वयत्वेनापार्थकम् श्राश्र- यविणेपणासिड्या चाश्रयासिद्धिरसङ्कीर्ण । बादिविशेषणस्य पर्वते भावादिति भावः । 'अमहीणेति मा च हेलाभासान्तरेणमहोणं पि माणिक्यमयः पर्वतोवहिमान् धूमा- दित्यादावित्यर्थः, एतत्तु मम्भवप्राचुर्येणौक, वनुतो हेलाभामाग्तर- महारेऽपि न दोष इत्युतमेव । 'इदन्ववधातव्यं न केवलं पक्षे पर- नावच्छेदकाभावः श्राश्रयामिद्धिः किन्नु पर्छ पचतावच्छेदकाभाव- पचे पचतावच्छेदकवदन्योन्याभावः, पक्षे तादृशान्योन्याभाव- पक्षतावच्छेदके पक्षतावच्छेदकतावच्छेदकाभावः, पक्षतावच्छे- के पसाबच्छेदकलायच्छेदकाभावबाप्पा, पारछेदने पक्षताव- छेदकतावच्छेदकवदन्योन्याभावः, पक्षतावच्छेदके तादृशान्योन्याभाव- व्यायः, पक्षतावच्छेदकाभाववान् पक्षः, तयाप्यवान् पक्षः, पचनाव- छेदकवदन्योन्याभाववान् पक्षः, नयाप्यवान् पक्षः, पदतावच्छेदक- तावच्छेदकाभाववत्परतावच्छेदकं, नयाप्यवत्पक्षतावच्छेटक, पक्षता- पच्छदकतावच्छेदकवदन्योन्याभाववत्परतावच्छेदक, तयाप्यवत्पक्ष- तावच्छेदकमित्यादिरण्याश्रयामिद्धिः । ममानाकारकज्ञानम्य प्रति- बन्धकववादिना नयानां नये तु पक्षतावच्छेदकाभावान् पक्षः, प्रयाप्यवान् पक्ष, पक्षतावच्छेदकवदन्योन्याभाववान् पक्षः, नयाथवान् पदः इत्यादिरेवाययामिद्धिः, न तु पचे पदतावच्छेदकाभावः साप्यादिरपि(९) सज्ञानम्यानुमिति-तत्कारणपरामर्गाप्रतिवन्धक- (६) पदत्तिव विशियपक्षतावच्छेदकाभाव इत्यर्थः । (२) पक्षतावच्छेदके पछतावच्छेदकतावच्छेदकामावाप्यादिरपोति का ·धसिद्धिसिद्धान्तः । नया हेवाभासतम्यैव तवाभावात् वक्ष्यमाणानुगताश्रयासिद्धिलक्षणस्य तनासत्त्वाच्च । सर्वमाधारणाअयामियनुगतलक्षणन्तु पक्षतावच्छेदक- मकारकपदग्रहविरोधितावच्छेदकत्वं, तादृश्यहविरोधितावच्छेद- कलचाप्यत्राग्रहीताप्रामाण्यकनिश्चयनिष्ठं यादृशविशिष्टनिरूपित- विषयित्वसामान्य तादृगपतग्रहप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति तादृश- विशिष्टत्वं तेन नामिद्धिसामान्यलक्षणवदवच्छेदकल्पविकल्पावकाशः, प्रत्येकदलयात्तिरपि तोक्रदिशाऽवमेया। परतावच्छेदकप्रकारक- ग्रहपदेन पचतावच्छेदकवान् पच इत्याकारकातिरिनाविषयकग्रहो ग्राह्यः तेन स्वरूपामिद्धि-व्याप्यत्वामिछादेरपि परामर्शात्मकपचता- वच्छेदकप्रकारकग्रहविरोधितावच्छेदकत्वेऽपि नातिव्याग्निः पक्षता- वच्छेदकांश वा प्रतिवन्धकलं ग्राह्य। एवं स्वरूपामिद्धिरपि नाना- विधा साधनतावच्छेदकावच्छिन्नसाधनाभाववत्पक्ष:, तादृप्रसाधना- भावव्याप्यवत्पक्षः, साधनवदन्योन्याभाववान् पक्ष:, तादृशान्योन्याभाव- व्याप्यवान् पक्षः, पक्षे साधनतावच्छेदकावच्छिन्नमाधनाभावः, पक्षे तादृश्यसाधनाभावयाप्यः, पक्षे साधनतावच्छेदकावच्छिन्नसाधनवद- न्योन्याभावः, पचे तादृशान्योन्यावव्याप्योति क्रमेणारविधत्वात् । ममानप्रकारकज्ञानस्यैव प्रतिबन्धकत्ववादिना नव्यानां नये तु साधनतावच्छेदकावच्छिन्नमाधनाभाववत्यक्ष इत्यादिरूपा चतुर्विधैव खरूपामिद्धिः न त पक्षे माधनतावच्छेदकावच्छिन्नमाधनाभावादिरू- पापि नद्भानस्यानुमिति-तत्कारणपराम प्रतिबन्धकतया हेवा- भासवस्यैव तत्राभावात् वक्ष्यमाणानुगतस्वरूपामिद्धिलचएस्य तचा- पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नपक्षविरोधक साधनतावच्छेदकाव, सत्त्वाच । 117 ·तत्वचिन्तामो चिनसाधनप्रकारकग्रहविरोधितावच्छेदकत्वं स्वरूपासिद्धिलं, भवति च दीवहिमान् धूमादित्यादौ धूमाभाववद्दादिरूपा सरूपा- मिद्धिः धूमवान् हद इत्यादिपक्षविप्रेयकग्रहविरोधितावच्छेदिकति लक्षणममन्वयः, दोवहिमान् धूमादित्यादौ द्रव्यमामान्याभाववद्- इद-धममामान्याभाववद्र्व्यादिष्वतियानिवारणय पचतावच्छेदक- साधनतावच्छेदकयो. प्रवेशः । न चैवं दोवहिमान् धूमादित्यादौ दनिवाभावबद्धमादिरूपवरूपामिटी बळिमानाकामादित्यादौ दृत्तिवाभाववदाकागादिरूपस्वरूपामिद्धौ चाव्याप्तिः नव्यनये ग्राया- भावावगाहिनिययस्यैव प्रतिवन्धकतया तज्ज्ञानस्य परतावच्छेदका- वच्छिन्नविगेय्यक-माधनतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारकयाविरोधिवा- दिनि वायं । नव्यमते तम्य स्वरूपामिद्धित्वविरहान् । न चैवं तस्या- धिक्यापत्तिरिति वाच्यं । हृदो महिमान् धूमादित्यादौ इद- वृत्तिवाभावबद्भूमादेहलाभासवस्यैवाभावात् दहिमानाकाशादि- त्यादौ दृत्तिमत्वाभाववदाकायादेच माध्यमामानाधिकरण्याभादवद्धे- वादेरिवामाधारणत्वे विरोधे वान्तर्भावात् । पदतावच्छेदकावच्छिन- विशेयक-साधनतावच्छेदकावच्छिन्नयइविरोधितावच्छेदकलचाचापि अपहीताप्रामायकनियनिध्यादृगविगिटनिरूपितविपयितामा- मान्यं तादृयग्रहविरोधितानतिरिकवृत्ति तादृशविशिष्टत्वं, तेन नामिद्धिमामान्यलहण्ववच्छेदकलविकन्पावकामः, प्रत्येकदलव्याह- तिरपि पूर्ताकदिमावमेया, नाभग्रहविरोधित्वञ्च वादृशग्रहबा- वच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितविरोधित्वं तेन पर्वतो वहिमान् दर बादित्यादौ वयभावबहत्तिष्ट्रदलादिरूपमाधारण्य-वह्निमदत्ति- ·पसिडिसिद्धान्तः। हृदखादिरूपविरोध वन्यभावव्यापकोभनाभावाप्रतियोगिहदलादि- रूपानुपसंहारिल-वयव्यभिचरितसम्बन्धित्वाभाववद्हूदादिरूपव्याय- बासिद्धिषु परामर्धात्मकतादृश्यहविरोधितामादाय नातिव्याप्तिः। न वा श्राश्रयामिद्धि-साधनविशेषणासियोरतिव्याप्तिः तेषां ज्ञानस्य तादृशग्रहत्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकवाभावात्, अत- एव हृदो वह्निमान् धूमादित्यादौ वन्यभावववृत्तिधूमाभाववद्- हुद-वहिममानाधिकरणधूमाभाववद्हद-वयभावव्यापकौभूतामा- वप्रतियोगिधमाभाववद्द-वद्यव्यभिचरितसम्बन्धिधूमाभाववद्ह. दादिषु व्याप्यत्वामियन्तर्गतेषु नातिव्याप्तिः तेषां परामर्शात्मकतादृ- अपहविरोधितावच्छेदकत्वेऽपि तादृशग्रहत्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरू- पितप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वविरहात्, स्वरूपामिद्धेरसङ्कीर्णदाहरणञ्च पर्वतो वस्मिान् महानमत्वादित्यादिकमेव, श्राश्रयामिद्धि-स्वरू- पामिद्धिभिन्नामिद्धिस्तु व्याप्यत्वासिद्धिः, यादृशविशिष्टमाश्रयासि- द्विर्यादृशविशिष्टश्च स्वरूपासिद्धिस्तदुभयविशिष्टानिरूपितं माधा- रणव-विरुद्धवानुपसंहारिवानिरूपितञ्च नियनिष्ठं यादृशविशिष्ट- निरूपितविषयितासामान्यं परामर्माविरोधितानतिरिकत्ति तादृश- विभिएं व्याप्यत्वामिद्धिरिति तु निष्कर्षः, तेन हुदो वहिमान् धूमादित्यादौ वहिव्यायधूमाभाववदादिरूपव्याप्यवामिद्धेविशि- यस्यानतिरिक्ततया धमाभाववढ्दाद्यात्मकस्वरूपामिद्धिभित्रला- भावेऽपि नाथाग्निः, न वा काञ्चनमयष्टदो वह्निमान् धूमादित्यादौ वहिव्याप्यधमाभाववद्हूदादिरूपव्याप्यवामिद्धेविशिष्टस्यानतिरिक्त- काञ्चनमयवाभाववद्हूदादिरूपाश्रयामिद्धेभिन्नत्वाभावेऽप्य- तया ·६५२ तत्वचिन्तामणी व्याप्तिः, पदादिभेदेन व्याप्यवामिद्धेभेदात् पद्धती धूमवान् बहे- रित्यादौ थवाश्रयामियादिकमप्रमिटुं च तदनिरूपितत्वविशेषणं नोपादेयं शब्दानुगमम्याकिञ्चित्करस्यात् तेन तवत्यव्याप्यन्वाभिडी नाव्याप्तिः । एतेन वहिव्याप्य हूढत्ववान् पर्वतो वहिमान् हुद- लादित्यादौ वहिव्याप्यलाभावबदहृदत्वादिरूपव्याप्यत्वामिद्धेश्य- यामिद्धिरूपवादय्याप्तिः हुदवाभाववत्पर्वतकृपाअयामिद्यन्तरेऽति- व्यानिवारणाय तवायुयामिद्धिभिन्नत्वम्यावर प्रवेशनीयवात, एवं काञ्चनमयवमिमवायो पर्वतः काचनमयवह्निमान् धूमादित्यादौ काञ्चनमयखाभाववदन्हिरूपमाध्यविशेषणापिद्यात्मकच्याप्यत्वामिडेरा- थयामिद्धिभिवन्वाभावादव्यानि वहिममवायित्वाभाववत्पतरूपा- अयामिहान्तरेऽतियाप्तिवारणाय तचाप्याययामिद्धिभिन्नत्वम्यावरनं प्रवेशनीयलात्, एवं वह्निः काञ्चनमयवहिमान् काञ्चनमयवादि- त्यादौ काञ्चनमयत्वाभाववद्दयाटिरूपमाध्यविशेषणामियात्मकन्या- प्यवामिद्धौ स्वरूपामिद्धिभिन्नत्वाभावाटप्याप्तिः । न च नवय न याप्यतामिद्धिः किन्वाययामिद्धिः स्वरूपामिद्धिरेव इति वाच्यं। विनिगमकाभावादबाययामिद्यादिभिन्नत्ववदानयामियाटिलक्षणे- ऽपि व्याप्यत्वामिद्धिभिन्नत्वविशेषणस्य वनुमशक्यत्वात् कथकमम्प्रदा- यव्यवहारम्य च मन्दिग्धत्वादिति दूषणमपि प्रत्युक्त। श्राश्रया- मियादीनां प्रातिखिकरूपेण भेदम्यैव लक्षणघटकतया वहिव्याय- इदत्ववान् पर्चतो बहिमान् हूढत्वादित्यादो टूटत्वाभाववत्पर्व- तादिकपाश्रया मियनरभेदम्दैव तत्र नघटकतया उपाय- पामिद्यात्मकव्यायवामिद्धावयाग्निविरक्षन् । न चैवं नम्योभयरूप- ·धसिद्धिसिद्धान्तः।. ८५३ लापत्तिरिति वाय। विनिगमकाभावेनापयामिद्धि-व्याप्यवासियु- भयरूपत्वस्य तत्रेयत्वात् । मा च व्याप्यत्वामिद्धिस्त्रिविधा साध्यविगे- पणसिद्धिः माधनविभेषणामिद्धिः व्याप्तिविरहरूपा च, माध्यताव- च्छेदकप्रकारकमाध्यपहविरोधितावच्छेदकरूपं माध्यविशेषणामिद्धिः, बिरोधितावच्छेदकलादिकमाश्रयामिद्धिलक्षणवदवसेयं, तादृशं रूपञ्च साध्यतावच्छेदकाभाववत्साशं, तादृशाभावव्याप्यवत्माध्य, माध्यताव- च्छेदकवदन्योन्याभाववत्माध्यं, तादृशान्योन्याभावव्याप्यवसाध्य, माध्य- तावच्छेदकतावच्छेदकाभाववामाध्यतावच्छेदक, तादृशाभावव्याप्यव- माध्यतावच्छेदक, माध्यतावच्छेदकतावच्छेदकवदन्योन्याभाववरसाध्य- तावच्छेदकं, तादृशान्योन्याभावव्याप्यवत्साध्यतावच्छेदकमित्यादि, भिन्नप्रकारकज्ञानम्यापि प्रतिबन्धकवनये माध्ये माथतावच्छेदका- भावः, साध्ये तादृमाभावव्याप्यः, साध्ये साध्यतावच्छेदकवदन्योन्या- भावः, माध्ये तादृशान्योन्याभावव्याप्यः, साध्यतावच्छेदके माध्यताव- छेदकतावच्छेदकाभावः, माध्यतावच्छेदके तादृशाभावव्याप्यः, माध्य- तावच्छेदके माध्यतावच्छेदकतावच्छेदकवदन्योन्याभावः, माध्यता- वच्छेदके तादृगान्योन्याभावव्याप्य इत्यादिकं योऽयं, एतदमडी- दाहरणच पर्चतः काञ्चनमयवहिमान् धूमादित्यादि । माध- मतावच्छेदकप्रकारकमाधनग्रहविरोधितावच्छेदकरूपं माधनविशे- पणमिद्धिः, विरोधितावच्छेदवलादिकमाययामिद्धिमानणदवमेयं, लाभच रूपं साधनलारच्छेदकामावरसाधनादिकमेपेयुगमार्थ, एतदमीणदाहरणच पती वहिमान् काञ्चनमयधूमादित्यादि। माध्यविशेषणामिद्धि-माधनविशेषणामिद्धि स्वरूपामिहाययामिद्धि- ·८५१ तत्त्य चिन्तामयी . व्याप्तिविरहस्तु व्यर्थविशेषणादो, तदुक्तं, एकाम- सिद्धिं परिहरतो द्वितीयापत्तरिति । भिन्नामिद्धियांप्तिविरहरूपासिद्धिः, निष्कर्षस्तु व्याप्यवामिद्धिमा- मान्यलक्षणवद्वमेयः, तत्स्वरूपञ्च माध्याव्यभिचरितसम्बन्धित्वरूपा- चयन्याप्यभाववत्साधनं, तादृाव्याप्यभावयाप्यवत्साधनं, तादृशव्याप्ति- मदन्योन्याभाववत्माधर्न, तादृशव्याप्तिमदन्योन्याभावव्याप्यवसाधनं, तादृशयाप्तिमसाधनाभाववत्पत्तः, तादृश्याप्तिमसाधनाभावव्याप्य- वत्परः, तादृशव्याग्निमसाधनवदन्योन्याभाववत्पक्षः, तादृशव्याप्तिम- साधनवदन्योन्याभावव्याप्यवत्पक्षः, एवं माध्याभावव्यापकौभूताभाव- प्रतियोगित्वरूपयनिरेकव्याप्तिमत्माधनाभाववत्पवादि, माध्याभाव- बत्तिसाधनाभाववत्पनादि, माध्यममानाधिकरणमाधनाभावात्प- चादि, भिन्नप्रकारकजानम्यापि प्रतिबन्धकवनये साधने तादृशा- वयव्याप्यभाादिरपि बोध्यः । ननु साध्यविशेषणामिद्धि-माधनविधे- पणामिद्धिरूपव्याप्यवामिद्धरमहोदाहरणमत्त्वेऽपि व्याप्तिविरह- रूपव्याप्यत्वामिद्धेरमझीर्णोदाहरणं दुर्लभमित्यनाह, 'न्याप्तिवि- रहस्विति. 'व्यर्थ विशेषणादाविति, 'अमौर्ण इति लिगविपरिणा- मेनानुषयते, प्रदिपदाड्यर्थवियत्परिग्रह', तदुदाहरणच द्रव्य गुण कार्मान्यत्वविशिष्टमत्त्वादित्यादि नत्र हेतुनावच्छेदक विशेष्योभनम्य सत्तावन्य व्यर्थलात् न तु पर्वतो वद्धिमान् धूमप्रागभावादित्यादि भिषधर्मिकत्वात् । व्यर्थविशेषणम्य व्याप्यत्वामिद्धित्व प्राचार्यमवाद- माइ, 'नदुभमिति चितिरकर्ट का गरौरागन्यत्वादिति ईवरमा- ·तत्वचिन्तामणो व्यभिचारिव्यभिचारिसाध्यसामानाधिकरण्यमनौपा- धिकत्वं व्याप्तिःसाध्यव्यापक-साधनाव्यापकश्च धर्मा- न्तरं न तु तहिरहः अपि तु तन्नियतः। न चैवमुप- जीव्यत्वेन उपाधिहेत्वाभासान्तरम्, उपजीव्यत्वेऽपि स्वतोऽदृपकत्वेन तदर्थ परमुखवीक्षकत्वात्, न हि साध्यव्यापकाव्याप्यत्वमनुमितिविरोधि, किन्तु व्यभि- चागन्नयनेन खव्यतिरेकेण सत्प्रतिपक्षतया वा, तदाह उपाधाववश्यं व्यभिचार उपाधेरेव व्यभिचारशङ्केति, अप्रयोजकान्यथासिौ च सोपाधी नासिद्धी। नन्द नदिरहरूपत्वेनोपाधिर्याप्यत्वामिद्धिः स्यादत आह, 'माध्येति, 'उपजीयत्वेन' व्यानिज्ञानाभावोपजीव्यन्वेन, हेत्वाभामान्तरं' म्यादिति मेषः । 'तदर्थ' व्याप्तिजामप्रतिबन्धार्थ, 'अनुमितिविरोधि' साक्षा- दनुमिति तत्कारणयोर्विरोधि, 'मत्प्रतिपक्षतया' माहासाध्याभावी- बायकतया । ननु माध्यय्यापकाच्याप्यवम्य स्वतोऽदूषकवे माध्यया- पकाभाववत्तिवरूपमप्रयोजकत्व माध्ययापकविरहाय्यापकाभावक- खरूपमन्यवामिभूखच्च कुतोऽमिद्धि तयोरेव माध्ययापकाव्याप्यव- पवादियत पाइ, 'प्रयोजकान्यथामिद्धौ चेति प्रथमादियधर्म, (1) मरेतु भिरि देषा तेसभिधाfir, सावमा मभिचा. frस पारत्मयभिचारिस, तेषां सभिचारि चामभिचार. थमिपाधि, ताश सत्माय तत्मामानाधिकारप्रमियर्ष, को पारती मिचारिल सायना मिचारि साध्य मामामाधि. पारण्य यातिरिति पन्तिा ।

·यसिद्धिसिद्धान्त । प्रतिकूलतर्कानुकूलतर्काभावावुपजीव्यत्वे सति स्व- तादूयकावपि न हेत्वाभासौ स्वरूपसतोरेव प्रतिबन्ध- कवादित्युक्तम्। इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानाख्यहितीयखण्डे असिद्धिसिद्धान्तः । धर्मप्रधानश्श निर्देशः, अप्रयोजकलमन्ययामिद्धत्वञ्चेत्यर्थः । 'सोपाधी' सोपाधी अपि उपाधिममानाधिकरणे अपोति यावत्, 'नामिद्धौ' नासिद्धी, सर्वत्र प्रथमाद्विवचनं । केचित्तु प्रतिकूलतकोऽनुकूलतर्काभावश्चासिझन्तर्गत इत्याहुः तन्मतं निराकरोति, 'प्रतिकूले ति, 'उपजीव्यत्वे मतौति अनुमि- त्यनुत्पादप्रयोजकत्वे सतीत्यर्थः, स्वतोदूषकावपति व्यानियहकार- भावावपौत्यर्थः, 'स्वरूपसतोरेव' ज्ञायमानत्वानवच्छिन्नयोरेव, 'प्रतिवन्धकत्वादिति व्याभिजानकारणभूताभावप्रतियोगित्वादि- त्यर्थः, जायमानत्वावच्छिवानुमिति-तत्कारणजानान्यतरकारण- भताभावप्रतियोगिखाश्रयस्यैव च हेवाभासत्वादिति भावः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागीश-विरचिने तत्त्वचिन्तामणि स्त्रेि अनुमानाख्य-दितीयखण्डरहस्येऽसिद्धिसिद्धान्तरहस्यं सम्पूर्णम् ॥ IIS ·( ६३८ ) अथ वाधपूर्वपक्षः। याधी न साध्याभाववत्पक्षकत्वं पक्षहत्त्यभावप्रति- योगिसाध्यकत्वं वा, पक्षे साध्याभावज्ञानमावस्य प्रमा- त्वज्ञानं विना अधिकवलत्वान्नानेन बाधाभावादिति वक्ष्यते। श्रतएव साध्याभाववत्पत्तित्वमपि न अ- प्रय बाधपूर्वपदरहस्य । 'बाध इति बाधितत्वमित्यर्थः, 'माध्याभाववत्पचक्वमिति येन केनचित् मबन्धेन साध्याभाववत्पदसम्बन्धितमित्यर्थः, अतो नादि- माभेदः। साध्याभाववत्पदादिकं यदि बाधः स्यात्तदैव तत्सम्बन्धित साधित स्यात्तदेव च न वाध इत्याह, 'पद इति, 'भाचपदं माकन्यार्थक सर्वेषां परनिष्ठमाध्याभावज्ञानानामित्यर्थः, 'अधिक- बललाजानेन' अधिकवतलाभावेन अनुमितिप्रतिवन्धकलाभावेनेति चावत्, अब इतः 'प्रमावज्ञानं विनति मर्चच पक्षे माध्याभावजाम- निष्टप्रमावविषयकवानावग्मकायेनेत्यर्थः, दाधाभावादिति नदिषयन्य मायाभाववत्पादेवांधवाभावादित्यपः, परे माध्याभावज्ञानमिठ- प्रमालविषयकवानप्लेवानुमितिप्रतिबन्धकतया जाननिष्ठम्य तदि- पपवधानुमितिप्रबन्धकतानतिरित्तिवाभावेन देवामाममामा- दशपर तवाभावादित्यभिमानः। 'प्रत एवेति सकरीत्या माथामावरत्परम्न बाधवाभावादेवत्यः, 'माधाभावदिति हेत- नारदहममत माथाभावस्परममन्धित न बाधितवमित्या, ·वाधपूर्वपक्ष। ९३९ सिद्धिसङ्कीर्णबाधाव्याप्तेश्च किन्तु साध्याभाववत्वप्रमा- विषयपक्षकत्वं प्रमितसाध्याभाववत्यक्षकत्वं पक्षनिष्ठ- प्रमाविषयत्वप्रकाराभावप्रतियोगिसाध्यकत्वं वेति, वि- वक्षितविवेकेन साध्याभावादिनमैव दोपः, सा च 'अमिद्धिमकीर्णति हृदो वह्निमान् धूमादित्यादौ स्वरूपासिद्धि- सङ्कीर्णबाधाश्रयेऽव्याप्तेरित्यर्थः (१) 'साध्यभाववत्त्वामेति विषयतासम्ब- न्येन साध्याभाववत्यक्षविधेयक-माथाभावप्रकारकज्ञानसम्बन्धित्वमि- त्यर्थः, सर्वचान्ततो भगवत्तादृशममूहालम्बनज्ञानविषयतामादायैव लक्षणसमन्वय इति भावः। 'प्रमितेति येन केनापि सम्बन्धेन माध्याभाववदिशेय्यक-२)साध्याभावप्रकारकज्ञानविषयसाध्याभाववत्प- इसम्बन्धित्वमित्यर्थः, "विषयत्वप्रकारेति सप्तमौसमासः, तथाच पक्ष- निष्ठप्रमाविषयतायां प्रकारीभूतो योऽभावस्तत्प्रतियोगिसाध्यसम्ब- धित्वमित्यर्थः, एतच्चातिरिकविषयतावादिनये, खमते तु पक्ष- निष्ठप्रमाप्रकारोभूतेत्यादि बोध्यं । 'विवक्षितविवेकेनेति बाधसम्ब- धित्वस्यैव बाधितत्वरूपत्वेनेत्यर्थः, 'साध्याभावादिप्रमैवेति माध्याभाव- वत्पचविशेश्यक-माथाभावप्रकारकज्ञानादिरेवेत्यर्थः, 'दोष.' बाधा, 'आदिपदात्प्रमितमाध्याभाववत्पक्ष-पक्षनिष्ठममाप्रकारीभूताभावप्रति. (१) रतदनन्तरं 'वडामाववदङ्गदादौ हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेम तिम. स्वस्य हेतावसत्त्वादयाप्तिरिति भाव' इत्यधिक पाठ क पुस्तके वर्तत इति । (२) साध्याभाववत्पक्षविशेष्यकेति ग० ।

·तत्त्वचिन्तामणी प्रमात्वेन जाता न स्वरूपसती हेत्वाभासत्वात् । प्रमात्वज्ञानं विना अधिकबलत्वाभावेनादोपत्वात् अप्रसायामपि प्रमात्वज्ञानेनुमितिप्रतिवन्धाच्च । अथ साध्याभाववति पधे हेतोः सत्त्वनाने व्यभिचारस, योगिसाध्ययोः परिग्रहः । "प्रमात्वेन ज्ञातेति, अनुमितिप्रतिवन्धि- केति शेषः, 'इवाभामत्वादिति हेत्वाभासलानुरोधादित्यर्थः । एत- देव विवृणोति, 'प्रमावज्ञानं विनेति प्रमालप्रकारकतदानस्थान- मितिप्रतिवन्धकत्वेन विनेत्यर्थः, 'अधिकवलवाभावेनेति ज्ञाननिष्ठ- तदिपयित्वस्यानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकवाभावनेत्यर्थः, 'प्रदोष- वात्' इतुदोषत्वासम्भवात् । ननु हेवाभामत्वानुपपत्तिन प्रतिबन्ध- कतार्या मानमित्यखरमादाइ, 'अप्रमायामपौति, रदमुपस्तदणं मत्यामपि ममायां तर प्रमावनिश्चयं विना अनुमितिपनियन्धान- भ्युपगमाचेत्यपि योध्यं । निरुफप्रमावगहे परे माध्याभाववलपहो- ज्यावश्यक दयभिप्रायेण 'ममितमाध्याभाववत्पको याध रति दिनोयनदणभिप्रायेण वा मते, 'अनि, 'माध्याभाववति पक्ष- रति निरुक्रमपमवाघजाने निमकदितीययाधजाने वा पक्षनाव- चोदकादछित्रे माध्याभाववत्यम्य ऐनौ प पहनावोदकारछिम- सृत्तिप्य भाम सत्यर्थः, 'प्यभिचार' प्यभिचारजाम, रेनो पद्धर्मा- वधित्तित विषयोफियते नामांवलिये माध्याभाववाविषय- फम्यापि मम्मानम्बममामय व्यभिचार मामलादित्यभिमानः, मषांप मत एमनुमित्यमुपादमाभगदममिति प्रति प्रचमाधान प्रति- ·८.४१ बाघपूर्वपक्षः। तदज्ञानेऽसिद्धिः, संशययोग्यत्वाभावेन पक्षत्वाभावा- बन्धकले मानाभावः, । एतचानुमितिं प्रत्येव साध्याभाववहत्तित्वरूप- व्यभिचारज्ञानं प्रकिवन्धक न तु तस्कारणीभूतव्यापकसामानाधि- करण्यरूपव्याप्तिज्ञानं प्रति प्राचीननये तादृश्याप्तिज्ञानस्यैवानुमिति- हेतुत्वादित्यभिप्रेत्य । ननु यक्षतावच्छेदकावहिने साध्याभाववत्त्वमेव नच विषयो न तु हेतौ पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नतित्वमपीत्यत- आह, 'तदज्ञान इति हेतो पक्षतावच्छेदकावच्छित्तिलाजान- इत्यर्थः, 'अमिद्धिः परामर्गविरहः, पक्षधामाहेतः माध्यव्याप्य दति लिङ्गविशेयकपरामर्गम्यानुमिनिजनकस्य प्रथमं हेती पत्तित्यय विनाऽनुपपत्तेः । न च धाधयहोत्तरं हेतौ पत्तित्वहः नतम्त- तौयतणे परामर्गी न तु याधयह एव तो माध्याभाववत्पत्तिस- ज्ञानमिति वाच्यं । तथापि परामर्मात्पत्तिक्षण एव पाधयानागान सम्यानुमितिमतिबन्धकवे मानाभावात्। न च तो पदत्तिवमाना- नन्तरं याधयहन्ततः परामर्ग इति वायं। तथा मति यायपहेपि हती पत्तित्वभाने पाधकाभावात् व्यभिचारणानेम अन्यथामिद्धे- सादयस्याम् यभिमानः । म पायुक्रः, माध्ययाप्य हेतमानपक्ष रति पसविनयकपरामर्गम्यानुमिनिजमकतया यत्र तो पत्तिया- विषयकयाधनिरयोत्तरं मादृापरामर्गः तथैव याधमानम्य पृथक्- प्रतियन्धकतावप्रकलात पर हैनौ पपत्तिलयहोत्तरं गाम्द-मस्या- पात्मक हतो पत्तिवाविषयकं याधानं नमः पतिः माथयायाति लिनविष्यकः परामर्गः, या घोषानपति- ·८२ तत्त्वचिन्तामनी दाश्रयासिदिश्च । न च पक्षभिन्ने व्यभिचारो दोयः, व्यर्थविशेपणत्वात् सोपसंहारमहत्तव्याप्तः साध्या- भाववति साधनमित्यवगमादेव भङ्गात् । न चैवं सन्दिग्धसाध्यदृष्टान्ते सन्दिग्धानेकान्तिकवत्पधे व्यभि- चारसंशयादनुमानमाबाच्छेद इति, पक्षे साध्यसन्देहो- विषयकवाधनिश्चयोत्तरं तादृशोलिड्गविगेय्यकः परामर्मः, पच- त्तिवाविषयकवाधनिश्चयोत्तरं स्मरणात्मकः तादृश्यलिङ्गविशेश्यका परामा वा नवापि वाधज्ञानम्य पृथक्मतिबन्धकलावग्नकल्याच्चेति वोध्यं । 'संशययोग्यवाभावेनेति पचे साध्य-तदभावनिश्चयाभावस्य संगययोग्यतात्वादिति भावः। 'पक्षवाभावादाश्रयामिद्धिरिनि पद- वाभावरूपाययामिद्धिरित्यर्थः, तथाचासहौर्णम्यताभावाबाधज्ञान- म्यानुमिनिप्रतिवन्धकवे मानाभाव इति भावः । पूवातव्यभिचार- भानम्य प्रतिवन्धकलरूपवाधकमुद्धरति, 'पति, 'व्यभिचार' ध्यभिचारजानं, 'व्ययति पचभिवत्वविशेषणम्य प्रतिवन्धकतायाम- प्रयोजकत्वादित्यर्थः, एतदेवोपपादयति, मति माध्याभावबद्दत्तिव- सामान्याभावादिविषयकय्याग्निबुद्धेरित्यर्थः, "अवगमादेवति, 'एव- कारोऽयय, 'भगान' अनुत्पादात् । 'न चेति, 'अनुमानमात्रीच्छेद- इत्यग्रेणावयः, 'दृष्टान्ने परमिन्ने, पदव प्रतिज्ञाविषयत्वं, 'अनुमान- माचोच्छेदः' मायोत्तरकालौनानुमानमात्रीच्छेदः, 'पक्ष इति, नथाच फनयतात्पीययभिचारमंगयान्यव्यभिचारमंगय एव दो, व्यभि- चारनिययम्न पदीयोऽपि प्रतिवन्धक इति भावः। यद्यप्यप्रयोजकल- ·८०१ माधवपक्षः। ऽनुमानाङ्गमिति । व्याप्तस्य पक्षधर्माताज्ञानादनुमित्यु- त्पादन संशयनिवृत्तः, अन्यथा विपदर्शनस्य संशय- विरोधिता भज्येत । न च पक्षे साध्याभावं प्रतीत्य स्यले पचौययभिचारसंगयस्यापि प्रतिवन्धकवादिदममगतं तथापि प्राचीनमताभ्युपगमवादेन ददमभिहितं । भट्टाचार्यास्तु 'पक्षे माध्यसन्देहः' हेतुमति पत्रे माध्यसन्देहः पदीयव्यभिचारमंगय इति यावत्, 'अनुमाना' सति शब्दादिना ब्याप्तिनिययेऽनुमित्यनुकूलः, तथाच पदीययभिचारसंशयसत्त्वेऽपि यत्र गन्दादिना व्यभिचारनिययस्तचैव नानुमानोच्छेदः,(९) व्याप्ति- नियामत्वे तु नस्मात्तदुच्छेद इष्ट एवेति भावः इत्याः । ननु परामर्मपूर्व माध्यमन्देहासम्भवात् कथं माध्यमन्देहोऽनुमि- व्यगमित्यत आह, 'याप्तस्येति, 'अनुमित्युत्पादेन' अनुमित्युत्पादेन प,) तथाच परामर्थ-तजन्यानुमित्योरेव संभयप्रतिवन्धकत्वं न तु परामर्मसामय्यपि कार्य्यमहवर्तितया माध्यसन्देहप्रतिवन्धिोति भावः । मनु तथापि माध्यमन्देहसत्त्वे कथं परामर्गत्पाद इत्यत- आह, 'श्रन्ययेति यायमंशयस्य परामर्शप्रतिवन्धकवे चेत्यर्थः, 'मंगय- विरोधिता' मंगयोत्तरं संमयानुत्पादप्रयोजकता। (१) नुमित्यप्रतिकूल प्रति ख., ग.। (२) भानुमानमात्रोछेद इनि गा। (२) चकारपूरसेन याप्तम्य पक्षधर्ममताधामम्येव पमित्युत्पादम्यापि संशयनितंकवं सूचित।

·6.88 सत्त्वचिन्तामो व्यभिचारज्ञानमित्युपजीव्यत्वाबाधा पृथक, पक्षे साध्या- भावप्रतीतिरेव हि साध्याभाव-हेत्वोः सम्बन्धोल्लेखि- नीत्वकवित्तिवेद्यत्वेन नोपजीव्यत्वम, अन्यथा वाध- भट्टाचार्यानुयायिनस्तु ननु यदि व्याप्तिनिश्चयसत्त्वे पचीय- व्यभिचारसंगयो न प्रतिवन्धकस्तदा परामोत्तरं हेतुमति पत्रे साध्यसन्देहोत्पत्तावपि अनुमित्यापत्तिरित्यत बाद, 'व्याप्तस्येति परामर्भ-तजन्यानमित्योः संशयप्रतिबन्धकवादित्यर्थः, तथाच परा- मीत्तरं माध्यसन्देहीत्पत्तिरेव न सम्भवतौति भावः । यद्यप्यनुमितेः संभयप्रतिबन्धकलाभिधानं प्रकृतानुपयुक्तं तथापि फलतोऽपि परा- मर्गस्य संशयप्रतिवन्धकत्ववोधनाय दृष्टान्ततया वा तदभिधानं, "धन्यथेति परामर्शस्य भन्देहविरोधित्वाभाव इत्यर्थः, 'संशयविरो- धिता' प्रामाणिकानां संशयविरोधिताप्रवाद इत्याहुः । 'पक्ष इति इतौ माध्याभाववत्पत्तित्वात्मकच्यभिचारज्ञान- मित्यर्थः, 'बाधः' साध्याभाववत्पक्षजानं, 'पृथगिति, अनुमिनिमति- वन्धक इति शेषः, तथाच माध्याभाववत्पक्ष एव वाधो न तु प्रमा- त्वान्तर्भाव इति भावः । यद्यप्युपजीव्यत्वेऽपि तज्जन्यव्यभिचारजानमेव प्रतिवन्धकमावश्यकत्वादित्येव समाधानं सुकर तथापि तदुपेक्ष्य उपजीव्यत्वमेव निराकरोति, 'पक्ष इति, साध्याभाववत्पाजानं विनापि विगेये विशेषणमिति न्यायेन विगिएवैमियबुट्युत्पत्तौ बाधका- भावादिति भावः । “एकवित्तिवेद्यवेन' एकवित्तिखरूपत्वेन । ननु सर्वत्र वाधमहे देती पत्तिखभाने मानाभाव रत्यत श्राइ, ·बाधपूर्वपक्ष। By दशायां पक्षे हेतारज्ञानादसिद्धिरेव । न चोहावित- व्यभिचारनिर्वाहाय बाधाद्धावनमावश्यकमित्युपजी- व्यत्वं, व्यभिचारोद्भावने परकथन्तानावश्यकत्वात् तत्त्वे वा तन्निर्वायमेव दूपणं क्लृप्तत्वात् । वहिरुष्णः कृतक- इत्युद्भावनाइहिरुप्ण इत्युद्भावने लाघवमितिबाधः पृथ- गिति कश्चित्, तन्न, पक्षे साध्याभावप्रमा स्वार्थानु- 'अन्यथेति, 'बाधदशायां' बाधयहदशायां, 'पने हेतोरिति हेतौ पनवृत्तिवस्येत्यर्थः, 'असिद्धिरेव' परामर्शविरह एव, तथाच सुपु- थादिदशायामिव कारणविरहादेवानमित्यनुत्पादः(१) किं बाध- ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वेनेति भावः । परार्थस्थले व्यभिचारज्ञानं प्रत्यु- दावनद्वारा बाधज्ञानस्य उपजीव्यत्वमाशङ्कते, 'न चेति, 'उद्भावित- व्यभिचारेति तेजोऽनुपणं कृतकवादित्यादावुद्भावितव्यभिशरसिद्यर्थ- मित्यर्थः, 'कथन्तेति व्यभिचारस्यामिडुवाशकेत्यर्थः, 'नत्त्वे वेति उद्भावनद्दारा माध्याभाववत्पवज्ञानस्योपजीव्यवे बेत्यर्थः, 'तनिर्वाह्य- मिति, साध्यव्यभिचारित्वमिति शेषः। 'वहिरूष्णः कृतक इति उष्णववदनिवृत्तिष्ठतकलमितिव्यभिचारोद्भावनादित्यर्थः, 'इत्यु दावन इति साध्याभाववत्पवरूपबाधोद्भावने इत्यर्थः, 'लाघवं शब्द- लाघवं, 'वाधः' माध्याभाववत्पदः, 'पृथगिनि, परार्थस्थले दोष इति (१) कश्चित्तु बनिरुष्ण कृतक इत्युटावनादरकरुण इयुद्धावने लाधव- मिति बाध' स्थगिति मेने इति ग.। (२) कारणविरहप्रयोज्य एव तदानुमित्यनुत्पाद इति ख, ग । , 119 ·तत्वचित्तामयो माने यदि न देोपः तदा पर प्रत्यंपिन स्वादविभेपा- दिति तदुद्भावनस्य दूरनिरस्तत्वात् । यथोपनीतका- चनमयत्वविशिष्टवानुमितेः सलिङ्गजन्यायाःयाभा- सत्वं हेत्वाभासाधीनं । न चानुमितेः पूर्वं तव व्यभि- चारजानं, विशिष्टस्यामसिया तदभावस्थानानात्, अत- शेषः, 'माथ्याभावप्रमेति माथाभावमन्तेत्यर्थः, 'अविशेषादिति कृप्त- दोपान्तरमावर्यम्याविशेषादित्यर्थः, 'तदुद्भावनस्य दूरेति, ददमुप- लक्षणं शन्दगौरवमपेक्ष्य प्रतिवध्य प्रतिवन्धकभावान्तरकच्यनागौरव- स्यैव जघन्यत्वात्यपि द्रष्टयाए । 'अयेति, पर्वतो वहिमान् धूमा- दित्यादाविति गेपः, 'उपनौनेति, एनचानुमितावप्युपनीनभानम- भ्युपेत्य, 'भाभामवमिति धमन्वमित्यर्थः, 'इलाभामाधौनमिति दुरहेतुकन्वयाप्यमित्यर्थः, हेतुदोपद्यान्यः कोऽपि नब नाम्नीति साधम्यत्र तत्र दोपत्वमिङ्किः। न च काचनमयवाभाववक्षिपा माविषणमिद्विरेव दोष इति वाय। अनुमिनिजनकपरा. ममाविघटकतया नस्य प्रशतेऽमिद्धिवामम्भवादिति भावः। मनु धूमे फाचनमपदिभिधारणामासादृशानुमितिरेव न मम्भवति कुतस्तुभ्याभामवमित्यत आह, 'म ति, "विगिरम्यानमिति अनु- मितेः पूर्व काशनमयसप्रकारकवमिमामाभावनेत्यर्थः, 'तदभाव- ति, काखममयावधियोगिताकसयभावप्य प्यभिचारपट- (१) बोधमिति , ग. ।

·888 बाधपूर्वपक्ष। एव पक्षासिद्धिरपि न, अतः काञ्चनमयवन्यभावरू- पादाधात्तवाभासत्वं व्यधिकरणप्रकारावच्छिन्नप्रतियो- गिकश्चाचाभावइति चेत्, न, वस्तुताव्यभिचारस्यापि तब सत्त्वात् ज्ञानञ्च तस्य वाधस्येवानुमित्वनन्तरमेव । कम्य ज्ञानासम्भवादित्यर्थः, प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकमतियोगि- ज्ञानस्याभावधौहेतुत्वादिति भावः । इदमुपलक्षणं काञ्चनमयवनि- व्यभिचारज्ञानेऽपि सामान्यतोवहिव्याप्यवत्तापरामर्यादुपनौतकाञ्च- नमयत्वप्रकारकवड्यनुमितो वाधकाभावाचेत्यपि द्रष्टव्यं । 'प्रत- एवेति अनुमितेः पूज्य काञ्चनमयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकवयमाव- ज्ञानासम्भवादेवेत्यर्थः, ‘पचामिद्धिरपौति परविशेष्यक-काञ्चनमयत्व- विभिष्टवयभावनिश्चयप्रयुक्तो बाधकमानाभावरूपपलवाभावोऽपि नेत्यर्थः, 'बाधादिति स्वरूपसतो बाधादित्यर्थः, 'श्राभामत्वं भ्रमस्वं । ननु काञ्चनमयवहेरसिद्धौ कथ तदभावरूपोबाध इत्यत शाह, 'व्यधिकरणप्रकारेति व्यधिकरणधर्मत्यर्थ., 'प्रतियोगिक' प्रति- योगिताकः, यदि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकमाध्याभाव- मादाय बाधस्तदा तादृशमाध्याभावमादाय व्यभिचारोऽपि तत्र सम्भवतीत्यभिप्रायेण समाधत्ते, 'वस्तुत इति स्वरूपमत इत्यर्थः । नन्वनुमितेः पूर्व तज्ज्ञानासम्भवात् तत्सत्त्वे किम्मानमित्यत शाह, 'जानञ्चेति, अन्यथा बाधसत्त्व एव किमानमिति भावः । नन सामान्यधर्मावच्छिन्नव्याप्यवत्तापरामर्मजन्यानुमितो विशेषयभिचारो ·486 तत्वचिन्तामो किञ्च वह्नौ काञ्चनमयत्वस्यानमितावेव भाने काञ्च- नमयवह्निमानित्यनुमितिन स्यात् विशिष्टस्य पूर्वम- जानाही काञ्चनमयत्वांनुमितेराभासत्वं वहा लिङ्गस्यासिके व्यभिचाराच्च । न चानुमितेर्विपयाभा- वाधीनमप्रमात्वं, किन्तु हेत्वाभासाधीनं,यस्य हि ज्ञान- मनुमितिप्रतिबन्धक स हेत्वाभासः। न च साध्याभावा- न हेवाभामः कारणीभूतपरामाविघटकवादित्यरुचेराह, 'किञ्चेति, "विशिष्टस्येति, विशेषणतावच्छेदकप्रकारकविशेषण ज्ञानस्य च विशिष्ट- वैशिध्यधीहेतुलादिति भावः । भनु विशिष्टस्य पूर्वमजानेऽपि विमेये विशेषणमितिन्यायेन तादृशानुमितिः स्यादित्यखरमादार, 'बझाविति, 'लिङ्गस्य' धूमादेः, 'अमिद्धेः' स्वरूपामिद्धेः, 'व्यभि- धाराधेति धूमादेः पर्वतादौ काञ्चनमयस्वयमिचाराचेत्यर्थः, तथाप नपाभामताप्रयोजक दोपान्तरमेव सम्भवति किं वाधस्य दोपत्वेनैति भावः । मनु यथोफखरूपापिद्धि-यभिचारयोर्न दोपत्वं अनुमिति- तत्कारणीभूतपरामायोरविघटकाबादित्यतो दोषान्तरमार, 'भ ति, विषयाभावाधीन मिति विषयाभावमाचाधौनमित्यर्थः, "किम्पिति, तथाच प्रहते इन्वाभामविरक्षात्कथमुपनौनकावममय- बमकारिका भ्रमानुमिति.(१) म्यादिति भावः। नवामन्मते माध- एव देवाभामोऽस्तोत्यत आह'यम्य होति । 'मायाभाव रति (अमानुमितिरिवि स ..।

·बाधपूर्वपक्ष। १ जातः प्रतिबन्धकइति न स हेत्वाभासः। वस्तुतस्तु उपनौतस्यामितो भाने मानाभावः प्रत्यभिज्ञादी च प्रतीतिबलेन तत्कल्पनम् अन्यथा पूर्वोपस्थितसकल- काञ्चनमत्वावच्छिनप्रतियोगिताकवन्यभाव इत्यर्थः, अनुमिति विना विशिष्टम्याप्रमिद्या तदभावस्य ज्ञानासम्भवादिति भवतैवाभिधा- नात् । न चानुमित्यनन्तरं तदभावज्ञानसम्भव इति वाच्यं। तथा सति तस्यानुमितिप्रतिबन्धकत्वे मानाभावादिति भावः । ननु कचि- दनु मितेः पूर्व विशिष्ट स्थाप्रसिद्धवेऽपि न मर्वच नदमिद्धिः । न च तथापि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावस्य प्रागेव निरा- छततया पर्वते काञ्चनमयबङ्ग्य भावस्यैवाप्रसिद्धत्वात् कथं तस्य दोष- समिति वाच्यं। तथापि पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादावुपनीत- महानसौयत्वादिविशिष्टवन्यनुमितेर्भमत्वप्रयोजकतया पर्वते तादृश- वयभावस्य दोषत्वावश्यकत्वादित्यम्वरमाद्दोषान्तरमाइ, 'वस्तुतस्विति, 'उपनौतस्येति पदतावच्छेदकव्यापकतावच्छेदकादिविधया परामर्ग- विषयोभूतस्यायुपनौतस्येत्यर्थः, वाधादिसहायं विनेति शेषः । नन्वेवं मोऽयमित्यादिप्रत्यभिज्ञादेरपौदन्वादिविशिष्टे उपनीततत्तादि- वैमिध्यविषयकवे मानाभावः क्रमोत्पन्नज्ञानदयस्यैव तत्र सुवचत्वा- दित्यत आह, 'प्रत्यभिज्ञेति, 'प्रतीनिबलेनेति(ए) दूदन्त्वादिविशिष्टे तत्तादिभिध्यविषयकवस्थानुव्यवसायबलेनेत्यर्थ.,(२) 'तत्कन्पन' दूद- (१) प्रतौविवादितौति क०, ख० | (२) अनुव्यवसायबलादित्यर्थ इति क, ख ।

·वावचिन्तामणो पदार्थभाने यथार्थानुमित्युच्छेदः । अपिञ्चैवं परा- नुमानेऽप्युपनौतभाने बाधितार्थ उपनौतोऽयं मम न्वादिविशिष्टे उपनोनतत्तादिवैशिध्यविषयकत्वकल्पनं । न चान- मितावपि तादृशस्याप्युपनौतस्य भाने मामय्येव मानमिति वाच्यं । सदसिद्धेः जानलक्षणयास्तत्प्रकारकप्रत्यक्षवस्यैव कार्यतावच्छेदक- वात् । न च विशेषणजानादिरूपविशिष्टबुद्धिसामान्यसामग्रीमा- दयवानुमितौ नादृशोपनीतस्य भानापत्तिर्दुारेति वाच्या प्रत्यक्षा- दिरूपविशेपमामयौमहिताया एवं विशिष्टजानमामान्यमामय्या: प्रत्य दफन्लोपधायकवानुमितिमामय्या बलवत्त्वेन च उपनौतप्रत्य- धादिमामयौविरहात्। न चानुमित्यात्मकविशेषमामय्येव वर्तते इति वाच्यं । पचतावच्छेदकत्व-विधेयत्व-तदवच्छेदकत्वातिरिकस्यानु- मितिप्रकारवम्यालोकतया तदवच्छिन्न प्रति मामय्यन्तराकन्पनात् । न च पचतावच्छेदकादिविधयेव तादृशम्याप्युपनौतस्यानुमिती भान- मम् इति वाच। तदवच्छिन्नपक्षकानुमिति प्रति तदवच्छिन्नपदक- परामर्थम्य तवच्छिन्नविधेयनाकानुमिति पनि तदवच्छिन्ननिरूपित- याप्यादिज्ञानम्य हेतुत्वादिति भावः। माधकाभावमुक्का बाधकमप्यार, 'अन्ययेनि नादृमस्याप्युपनौतम्यानुमितौ भाननियम इत्यर्थः, 'मकन- पदार्यभान इति मकनपदार्थाना माध्य-पदोपरि प्रकारतया भाने इत्यर्थः, 'ययायांनुमितीति भ्रमभिन्नानुमितीत्यर्थः, एतचापाततः श्रमति माधक एव पूचापम्यिनपदार्थभानाभ्युपगमात् यत्र च न बाधक नषानुमितेर्धमत्वम्य तेनेटलात् अन्यथा प्रत्यवेप्युपनीनम्न प्रकार- ·९५१ बाधपूर्णपक्ष। भातइत्युद्भावनादेव विजयेत वादी, उद्देश्यानुमितेग्न- तिवन्धान तत्र वाघोदेोप इति चेत्, तुल्यं स्वार्थानुमाने- यि । अत एव यव सामान्यतादृष्टानुमानमेवेतरबाधस- नया भानाभ्युपगमे तत्रापि स्थलविशेषे भ्रमत्वापत्तेः सुवचत्वादिति) ध्येयं । शकते, 'उद्देश्यानुमितेरिति यद्धर्मावच्छिन्नव्याप्यवत्तापरामर्थ- स्तद्धविच्छिन्नानुमितेरित्यर्थः, 'वाधः' उपनौतपदार्थस्य बाधः, 'दोषः दोषपदवाच्यः। परामर्शाविरोधिनोरूपस्य दोषत्वे परामर्श- विषयतावच्छेदकावच्छिन्नविधेयताकानुमितिप्रतिबन्धकत्वस्य तन्त्र- लादित्यभिमानः । 'वार्थानुमानेऽपौति स्वार्थानुमानेऽप्युपनौतकाच्च- नमयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकवयभावो न दोषः परामर्शविषय- तावच्छेदकवन्हित्वावच्छिन्नविधेयताकानुमित्यप्रतिबन्धकवादित्यर्थः । ननिच्छा द्रव्याश्रिता गुणत्वादित्यादौ द्रव्याश्रितत्वव्याप्यगुणत्ववतीच्छा इति सामान्यधविच्छिन्नव्याप्यवत्तापरामर्श एव पृथिव्याश्रितवाति- रिकद्रव्याश्रितवाभाववतीच्छा इति भ्रमात्मकबाधज्ञानसहकारा- दिच्छा पृथिव्याथितेति विशेषप्रकारकभनानुमितिं जनयति तद- नुमितेर्भमत्वञ्च स्वरूपमद्धेवाभामाधौनं हेवाभामान्तरञ्च तच नास्तीतीच्छायां पृथिव्याश्रितवाभावरूपस्य बाधस्यैव हेवाभामवं सियतीति केचिद्ददन्ति तन्मतमुपन्यस्य दूषयति, 'अत एवेति 'इत्यपास्तमित्यग्रेतनेनान्वयः, 'सामान्यतोदृष्टानुमानमेव' मामान्य- (१) सुकरवादितौति ख, ग | ·९५२ तत्त्वचिन्तामणौ हायं विशेपानुमापकं तत्र बाधकानामाभासत्वे सिद्धे तत्प्रयुक्तं सामान्य तादृष्टस्याप्याभासत्वमिति बाधस्यासा- कर्यात्। न च यदि विशेषविप्रतिपत्ता सामान्यप्रतिज्ञा तदा श्रर्थान्तर सामान्यविप्रतिपत्ता तु नेतरबाधका- पेक्षेति वाच्यं । स्वार्थीनुमानण्यैवं बाधासङ्करस्योक्त- वादित्यपास्तम्। अनुमित्वप्रतिबन्धेन तब बाधस्यादा- धर्मावच्छिन्नव्याप्यवत्तापरामर्श एव, “इतरवाधमहायं' दूतरबाध- ज्ञानमहकतं, "विशेषानुमापक' विशेषधर्मप्रकारकानुमितिजनकं, 'बाधकाना' इतरवाधज्ञानानां, 'श्राभासत्वे' भ्रमत्वे, 'तत्प्रयुक्त' स्वरूपसदाधमाचप्रयुकं, 'आभासत्वं' धमानुमितिजनकत्वं, 'श्रमावर्य दोषान्तरामाङ्कप्यं, 'सामान्यप्रतिजेति, विशेषप्रतिज्ञायान्तु व्यभि- चार एवं स्फुट इति भावः। 'सामान्यविप्रतिपत्तौ लिनि, अनु- मितेरपि भामान्यधर्मप्रकारकत्वादिति शेषः, विप्रतिपत्तिविषयता- वच्छेदकधर्मप्रकारेणेव परार्थस्यलेऽनुमितिनियमादिति भावः । 'नेतरेति, न वानुमितेरप्रमावमित्यपि बोध्यं । 'अनुमित्यप्रति- बन्धेनेति यद्धर्मावच्छिनव्याष्यवत्तापरामर्गस्तद्धर्मावच्छिन्त्रप्रकारता- कानुमित्यप्रतिबन्धकवेनेत्यर्थः, 'वाधस्य' विशेषतोवाधस्य, तथाचा- नुमितेर्भमलस्य दोषप्रयुक्तया. तदभावात्तत्र विशेषप्रकारकानु- मितिरेव न जायत इति भावः । एतचापाततः अनुमिति-तत्कार- शैभूतपरामर्मान्यतरपनिबन्धकतामात्र म्यैव हेत्वाभामवप्रयोजकतया परामर्मविषयतावच्छेदकावच्छिन्नानुमित्यमतिबन्धकलेऽपि विशेषप्र- ·बाधपूर्वपक्षः! पत्वात् । ननु पक्षे साध्याभावग्रहवत्साध्याभावव्या- प्यग्रहाऽपि दूषको विरोधित्वाविशेषात् तथाच साध्या- भावसम्बन्धाव्यभिचारः साध्याभावव्याप्यसामानाधि- । कारकानुमितिप्रतिबन्धकत्वादेव हेतदोषत्वसम्भवात् । न च तथापि परार्थानुमाने बाधस्यासकोर्णस्यलाभाव दति वाच्यं । स्वार्थानु- माने दोषान्तरामायेण तस्य हेवाभासत्वय्यवस्थितौ परार्थानु- मानेऽपि नथात्वस्य दुरित्वात् परार्थस्यलेऽपि बाधादिज्ञानसह- कारेण विप्रतिपत्तिविषयतानवच्छेदकधर्माप्रकारेणानुमित्यभ्युपगमा- चेति ध्येयं । 'दूषक इति अनुमिनिप्रतिबन्धक इत्यर्थः, "विरोधि- वाविशेषादिति अनुमिस्वनुत्पादनयोजकत्वाविशेषादित्यर्थः । यद्यपि "पचे साध्याभावपहवदित्यसङ्गतं पूर्वपक्षिणा तस्यानुमितिप्रति- बन्धकवानभ्युपगमात् अन्यथा तच हेत्वाभासत्वस्य दुक्रवात, तथाप्यस्य दोषस्य ग्रन्यकृतवानुपदं वक्ष्यमाणावानामङ्गतिः। 'साध्या- भावसम्बन्ध इति हेतौ माध्याभावसामानाधिकरण्यमित्यर्थः, 'माध्या- भावव्याप्येति हेतौ येन केनापि सम्बन्धेन साध्याभावव्याप्यवत्पक्ष- सम्बन्धित्वमित्यर्थः, तेन जलदोवहिमान् धूमादित्यादौ नाव्याग्निः, अत्र हेतुनिष्ठत्वसम्पादनाय सम्बन्धित्वमवेयः न तु तदन्तर्भावेन बाधवं प्रतिबन्धकतायामनुपयोगित्वान, बाधस्तु साध्याभावव्याप्य- वत्पब एव । न चैवं सत्प्रतिपक्षाभेद इति वाच्यं । साधाभावयाप्य- कत्तापरामर्शकालीन-साध्यव्यायदत्तापरामर्मस्यैव सत्प्रतिपक्षवात्, प्र- तिवन्धकलमपि तस्य तथैव बाधज्ञानस्य तु प्रतिवन्धकलं केवल- + 120 ·तत्त्वचिन्तामो करण्यं बाधा साध्याभावव्याप्यच वह्नित्वादिकमेवेति चेत्, न, पधेहि साध्याभावे शायमाने जाते वा यदि ध्याभायव्याप्यसामानाधिकरण्यबुद्धिस्तदा व्यभि- चार एव। अथ पटो साध्याभाववृद्धि विनैव सा, तर्हि हेतु-साध्याभावव्याप्ययोरगृह्यमाणविशेषयोः सत्प्रतिप- धात्वम् । अथ तुल्यबलेन सत्यतिपक्षोऽधिकवलेन वाध- इति चेत्, न, गमकतापयिकरूपसाकल्यं हि बलं तच्च माध्याभावव्याप्यवत्पनिययवेनेत्यभिमानः । 'माध्याभावयाप्यञ्चेति, वहिरनुष्णः शतकवादित्यादाविति शेपः । 'पचे हौति हेतुवि- मिष्टपचे होत्यर्थः । 'माध्याभावव्याप्यमामानाधिकरणबुद्धिः' हेतु- मति पो माध्याभावयाप्यवत्त्वबुद्धिः, 'व्यभिचार एव' व्यभिचार- जानमेव, दोष दति शेषः। 'नीति, इतौ साध्यव्याप्यवत्वचाने वाधकाभावेनेति शेषः । 'हेतु-साध्याभावयाप्ययोरिति पचे माध्य- व्यायक्षेतमत्व-साध्याभावव्यायदत्ताज्ञानयोरित्यर्थः, 'अग्टह्यमाणेति "विशेषोऽप्रामाश्य, मत्त्वादिति शेषः । 'मत्प्रतिपचत्वं' मत्प्रतिपक्षस्यैव दोपत्वं । मतान्तरमामढ़ते, 'प्रथेति, 'तुच्चबलेनेति तन्यपलेन साध्ययाप्यवत्तापरामर्गन ममवहितः माध्याभावयाप्यवत्तापरामा- इत्यर्थः, "अधिकवलेनेति अधिकवलेन चाध्याभावव्याप्यवत्तापरा- मान समवहितः माध्दव्याप्यवत्तापरामर्श इत्यर्थः, 'गमकतापयिकति गमकतापयिक रूपमप्रामाण्यशानाभावम्तद्युतत्वमित्यर्थः, 'तच्च' ·बाधपूर्वपक्षः। ६५५ इयोनीतमिति कथं न सत्प्रतिपक्षत्वं गमकतावहि- भूतञ्च न बलम् । अथ साध्याभावव्याप्यवद्धेरनन्यथा- सिद्धत्वं बलं, तदा ततः साधनवति पक्षे साध्याभावानु- मितावनैकान्तिकत्वमेव पक्षे साध्याभावग्रहवदिति . । न चयन सा- साध्यव्याप्यव- तद्युक्तञ्च, 'ज्ञानमिति भावमाधनं दयोनिमेवेत्यर्थः । 'गमकता- बहि तश्चेति अप्रामाण्यज्ञानाभावातिरिकञ्चेत्यर्थः । ध्याभावच्याप्यवत्तापरामीऽप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितः तापरामर्थश्च तदास्कन्दितः तत्रैव बाधस्य दोषत्वमिति वाच्या तथा सति कारणाभावादेव माध्यानुमितेरसम्भवादलं बाधस्य दोषत्वेन अप्रामाण्य ज्ञानानाम्कन्दिनपरामर्श स्यैवानुमितिजनकत्वादि- ति भावः । 'अनन्यथासिद्धत्वमिति प्रामाण्यग्रहविशित्वमित्यर्थः, साध्यव्याप्यवत्तापरामर्शस्य तदभावविभिटत्वमेव दुर्बलत्वमिति शेषः। निश्चितप्रामाण्यकपरामर्शम्यैवानुमितिहेतु तथा प्रामाण्यग्रह-नदभाव- योरेव वलावलबादित्यभिमानः। अभिमानमभ्युपेत्यैव दूषयति, 'तदेति तदापौत्यर्थः, 'ततः' तत एव माध्यव्याप्यवत्तापरामर्शस्य प्रामाण्यज्ञानविरहादेवेति यावत्, 'साधनवतीति माध्यव्याप्यमाधन- वत्तया ज्ञात इत्यर्थः, 'साध्याभावानुमितो' साध्याभावम्यैवानमित्यु- त्पादमम्भव इति यावत्, निचितप्रामाण्य कपरामर्शम्यवानुमिति- हेतुबाभ्युपगमादिति भावः । 'अनेकान्तिकत्वमेवेति निरुकवाधम्या- प्रतिबन्धकत्वमेव। प्राञ्चन्तु 'नतः' निश्चितप्रामाण्यकसाध्याभावव्याप्यवत्तापरामर्मतः;

·८५८ ताचिन्तामणी यदुक्तं तदप्यसिई तस्य दोपत्वानभ्युपगमात् अन्यथा हेत्वाभासान्तरतापत्तिः। यथ हेतुतः साध्यसिदिसम्भावनायां व्यभिचारा- सिद्धेः बाधेन हेतोरसाधकत्वे सिद्ध व्यभिचारसिद्धि- 'माधनवति' साधनबत्तया जायमाने, 'माध्याभावानुमितौ' साध्या- भावम्यानुमितेरावश्यकखे, 'अनैकान्तिकत्वमेव' व्यभिचारजानमेव, तथाच व्यभिचार सामग्रौतयेवास्थ प्रतिवन्धकता न तु बाधत्वे- नेति भाव इत्याङ्गः । तदमत् व्यभिचारज्ञानम्यानमितिप्रतिवन्धकलमतेऽपि नत्मामय्या- अतुमितिप्रतिबन्धकवानभ्युपगमान्, न हि प्रतिबन्धकमामयी अवलं प्रतिवन्धिकेति नियमः । केचित्तु 'अनेकान्तिकत्वमेवेति, तथार व्यभिचारज्ञानमेव कार्य- सहवर्तितया प्रतिवन्धकमस्तु किं निरुकवाधम्य पृथक् प्रतिबन्ध- कलेनेति भाव इत्याहुः। पूर्वमते दृष्टान्तामिद्धिमपि श्रह, 'पक्ष इति, "तस्य' पने माधाभावयहस्य, "अन्यथा' परे साध्याभावग्रहस्यापि प्रतिबन्धकवे, 'हेलाभाधान्तरतेति माध्याभाववत्पक्षस्यातिरिकहेत्वाभासतापत्तेरि- त्य, माध्याभावयाप्यवत्पक्षम्येव तन्मते याधतया वाधे नदनन्तर्भा- वादिति भाव । 'इतुत: माध्यमिद्धिमम्भावनायामिनि देतो: माध्यमिद्धिस्वरूप- योग्यत्वमन्देहे सतीत्यर्थः, 'व्यभिचारामिद्धेरिति पाठः व्यभिचार- ·स्पू बाधपूर्वपक्षः । रित्युपजीव्यत्वाद्वाधः पृथक्, अन्यथा हेवारसाधकत्वे सिद्ध साध्यसिद्धिसम्भावनाविरहाद्यभिचारबुद्धिः त- स्याञ्च सत्यां हेतोरसाधकत्वधीरित्यन्योन्याश्रयइति चेत् । न । सायसियुन्मुखहेतुञानस्य प्रमितसाध्या- भावसहचरितहेतुविषयत्वेन व्यभिचारजानतयाऽदूप- कत्वात् । तथापि व्यभिचारे साध्याभावप्रमा तन्त्र ज्ञानामम्भवादित्यर्थः, 'बाधेन' प्रमितमाध्याभाववत्पवात्मकबाधज्ञा- नेन, अमाधकले मिद्धे दति माध्यमिद्धिस्वरूपायोग्यत्वनिश्चयदत्यर्थः, 'उपजीव्यवान्' व्यभिचारज्ञानं प्रत्युपजीव्यत्वात्, 'पृथगिति, दोष- इति शेषः, क्वचित् 'व्यभिचारमिद्धेरिति पाठः तत्र यभिचारमिद्धे- धिनेति योजना व्यभिचारसिद्धरसम्भवेनेत्यर्थः, 'हेतीरित्यस्य पूर्व बाधज्ञानादिति पूरणीयं । ननु व्यभिचारज्ञानमेव हेतोः साध्या- साधकवनिश्चायकमस्तित्यन पाह, 'अन्यथेति व्यभिचारज्ञानस्यैव माध्यासाधकत्वनिधायक इत्यर्थः, 'सिद्धिसम्भावना' हेतोः साध्यमा- धकत्वसम्भावना, 'तस्थाञ्च' व्यभिचारबुद्धौ च । 'माध्यमिद्युन्मुखहेतु- ज्ञानस्येनि माध्यसिद्धिखरूपयोग्यतया हेतुज्ञानस्येत्यर्थः, कचिदिति शेषः । अदूषकत्वादित्यकारप्रयेषः हेतौ माध्यसाधकत्वज्ञानस्य व्यभि- चारज्ञानाप्रतिबन्धकवादित्यर्थः। न च पूर्ववर्तितयैव तज्ज्ञानं प्रति- बन्धकं न तु कार्यमवर्तितयेति वाच्य। पूर्व तमत्त्वेऽपि व्यभिचारज्ञानोदयान्मानाभावाचेति भावः। शकते, 'नथापौति । (९) तक्षानेऽपोति का।

·तत्वचिन्तामो तां विना तदभावादिति सैव दोपइति चेत्, सत्य, किन्तु साध्याभावप्रमा व्यभिचारज्ञानत्वेन दृषिका कृप्तत्वात् न तु स्वतन्त्रा, अत एव पक्षे साध्याभावजान- त्वेन प्रतिवन्धकत्वं न तु साध्याभावसमानाधिकरण- साधनजानत्वेनेति इत्युक्तं, तस्य लघुत्वेऽप्यऋतत्वात् । अथ प्रत्यक्षादा प्रमामाचं प्रति स्वातन्त्र्येण बाधा- दोपत्वेन कृप्तइत्यनुमितावपि स एव दोपदति चेत्, न, तईि हेत्वाभासः अनुमित्वसाधारणदीपस्य त- व्यभिचार माध्याभाववत्पत्तिईतुरिति विमिरवैगिध्यवोधात्मक- व्यभिचारनियये, 'माध्याभावप्रमेति पक्षे माधाभावप्रकारकप्रत्यर्थः, 'तां विनति, विशिरवैशियोधं प्रति विशेषतावच्छेदकमकारक- निश्चयम्य हेतुलादिति भावः । 'माध्याभावप्रति माध्याभाववत्पन- चिदंतरिति व्यभिचारनिययापा फन्नीभृता माध्याभावप्रमेवे- त्यर्थः, न तु म्यतन्चेति न तु कारणीभृता माध्याभावप्रवेत्यर्पः, 'माध्याभावजानवेन' माध्याभावप्रकारकनियपत्वेनेत्यर्थः, 'प्रतिवन्ध- कवमिति फनीभूतप्यभिचारनियम्य पतिवन्धकसमित्यर्थः, "प्रमा- माचं प्रतीति पचविशेयक माध्यविमियानुभव प्रतीत्यर्थः, 'बातम्या माथ्याभाववत्पनिययसेन, 'बाधः' माध्याभाववत्पदनिया, 'मएव दोषः' म दोष पर, 'म तहाँति हमिदेवाभाम ति योजना, 'चमुभिधमाधारणेति समिति-तत्कारणपोरमाधारणदः नव- भुमिनिटोपनमेव रेवाभामनप्रयोग न तु तदभाधारणटोपत्र- ·बाधवपक्षः। ₹५९ त्वात् मनेायोगाभावक्त् स्वरूपसत एव प्रतिवन्धक- त्वात् हेतुत्वाभिमतात्तित्वेनासाधकतालिङ्गत्वाभा- वाच्च । बाधितपक्षकत्वं लिङ्गमिति चेत्, न, अन्यत्र तथा दूपकत्वाकल्पनात् ॥ इति श्रीमगङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानाण्यहितीयखण्डे बाधपूर्वपक्षः ॥०॥ मित्यरुपान्तरमाह, 'मनोयोगाभाववदिति। मनु माध्याभाव- वत्पनिथयो न बाधः किन्तु तद्विषयीभूतः साध्याभाववापक्ष- एव बाधः स च न स्वरूपसत्प्रतिबन्धक इत्यतो दोषान्तरमाह, 'हेतुत्वाभिमतेति कचिद्धतत्वाभिमतवृत्तिवमम्भवेऽपि मर्वत्र तदम- म्भवेनेत्यर्थः, 'अमाधकतेति, अमाधकतामाधकस्यैव च हेवाभामत्वा- दिति भावः । 'बाधितेति येन केनापि सम्बन्धेन माध्याभाववत्पक्षो लिङ्गमित्यर्थः, 'अन्यत्रेनि प्रत्यक्षादावित्यर्थः, 'तथा दूपकवेनि पक्ष- विशेय्यक-माध्यविशिष्टानुभवसामान्यं प्रति माध्याभाववत्पक्षनिश्चय- खेन प्रतिबन्धकत्वाकल्पनादित्यर्थः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागीश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्य-दितीयखण्डरहस्ये बाधपूर्वपक्षरहस्यम् ॥ (१) लिङ्गत्वामासाचेति ग.।

·[ ..] अथ बाधसिद्धान्तः। उच्यते । पधे साध्याभावनिश्चयः साध्याभावज्ञान- प्रमावनिश्चयात् ज्ञानमात्रादर्थनिश्चये प्रामाण्यग्रहवै- अथ बाधसिद्धान्तरहस्यं । घयोकत्रयं न बाधः किन्तु पदवियेय्यक-माध्याभावप्रकारक- ज्ञाननिष्ठ माध्याभाववदिशय्यकले मति माध्याभावप्रकारकत्वरूपं प्रमात्वमेव बाधः, तथाच पचे धाध्यभावज्ञानं प्रमेत्याकारकं ज्ञान- मन मितिप्रतिवन्धक । न च तज्ज्ञानस्यानुमितिप्रतिबन्धकले किम्मान- मिति वाच्यं । भाध्याभावांचे निययाकार-साध्याभाववत्पत्तिव- रूपयभिचारनिशयाधौनमनुमित्यमुत्पादं प्रति पचविशेय्यक-माध्या- भावप्रकारकनिश्चयनिष्ठप्रमावधानस्योपजीव्यतया तनिष्टप्रमावचा- नम्यापि पृथक्मतिबन्ध कलादित्यभिप्रेत्य समाधत्ते, “पद इति, 'प्रमावनिययादिति निययत्वेन खप्रयोज्ये वस्तुनि प्रयोजक इति मेषा, निश्चयत्वेन तदिशेयक-तत्प्रकारकनिश्चयप्रयोज्यस्य च तद्वि- व्यक-तमकारकनियनिष्ठप्रमालग्रहमापेक्षवनियमादिति भावः । ननु तामनियम एवामिद्ध इत्यत आहे, 'जानमात्रादिति तदि- गेय्यक-तत्प्रकारकनिययमात्रादित्यर्थः,(६) मात्रपदेन प्रमावयव्यव- छेदः, 'अर्थनियये' निययत्वेन तदिशेयक-तत्प्रकारकनिययप्रयो- (सरिया-सत्रकारकनाममात्रादित्य प्रति का।

·बाधसिद्धान्तः। यी भ्रमत्वेन ज्ञातादर्थनिश्चयप्रसङ्गश्च तथापिजीव्य- त्वेनाधिकवलत्वेन वा पक्षे साध्याभावज्ञानस्य प्रमात्व- निश्चये सव्यभिचारो नान्यथेत्युभयथापि साध्याभाव- निश्चयाधीनव्यभिचारज्ञानात् पूर्व ज्ञातं साध्याभाव- . ज्यस्य निर्वाहे, 'प्रामाण्यग्र हवेयर्यमिति निष्कम्पप्रवृत्त्यादिजनके दृष्ट- माधनलादिनिश्चये प्रामाण्यग्रहवेयर्यप्रसङ्ग इत्यर्थः, 'भ्रमत्वेन ज्ञाता- दिति, तदिशेय्यक-तत्प्रकारकनिश्चयादिति शेषः, 'अर्थनिश्चयप्रसङ्ग- येति निश्यत्वेन तदिशेय्यक-तत्प्रकारकनिश्चयप्रयोज्यस्य उत्पत्ति- प्रमग येत्यर्थः, 'तथाचेति तादृशनियमे चेत्यर्थः, 'उपजौव्यत्वेन' प्रति- बन्धकतावच्छेदकत्वेन, 'अधिकवलत्वेन वा' अधिकवलस्वरूपत्वेन वा, अप्रमालयहनिवर्तकत्वेन वेति यावत्, अपेक्षणीय इति शेषः, 'सव्यभिचार रति व्यभिचारेण मह वर्त्तते इति व्युत्पत्त्या साध्या- भावांशे निश्चयाकारो यथोकविषयको ग्रह इत्यर्थः, अनुमित्यनु- त्पादप्रयोजक इतिशेषः, कचित् 'व्यभिचार इति पाठः तचाप्यय- मेवार्थः, 'उभयचापीति निचितप्रामान्यकमाथाभावनिश्चयाकार- व्यभिचारनिश्चयत्वेन प्रतिषन्धकलपचेऽग्टहीताप्रामाण्यकसाध्याभाव- निययाकारव्यभिचारनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वपक्षेऽपौत्यर्थः, 'साध्या- भावनिश्चयाधीनव्यभिचारज्ञानादिति व्यभिचारज्ञानस्य माध्यामाव- निश्चयाधीनत्वादिति योजना, व्यभिचारजानपदञ्च साध्याभावां निश्चयाकारयभिचारज्ञाननिष्ठानुमित्यनुत्पादप्रयोजकत्वपरं, माध्या- भावनिश्चयपदन्न माध्याभावौनिधीयते येनेति व्युत्पत्त्या पक्षविशे- . 121 ·८६२ वत्त्वचिन्तामणी ज्ञानप्रमात्वमेव दीपउपजीव्यत्वात्। यदि च पटे साध्याभावज्ञानस्य प्रमात्वनिययो नानुमितिविरोधी, तदा व्याप्ति पक्षधर्मतया हेतुनानं विशेपदर्शनत्वेन पक्षे साध्याभावज्ञानं परिभूय सायं साधयेदेव पर्वते थ्यक-माथाभावप्रकारकजाननिष्ठप्रमावग्रइपर, तथाच माध्याभावामे निश्चयाकारमाध्याभाववत्पत्तित्वरूपयभिचार ज्ञाननिष्ठानुमित्यनु- त्पादप्रयोजकत्वस्य पक्षविषयक-माध्याभावप्रकारकजाननिटममात्य- ग्रहाधीनलादित्यर्थः, 'पृर्व ज्ञात मिति तादृशव्यभिचारज्ञानाधौना- नुमित्यनुत्पादकालात् पूव्ये ज्ञातमित्यर्थ , 'दोष' बाध, 'उपजीय- मादिति नादृशव्यभिचारनिश्चयाधौनानुमित्यनुत्पाद प्रत्युपजीव्यत्वेन तन्नानम्यानुमितिप्रतिवन्धकवादित्यर्थ । ननूपजीव्यत्वेऽपि नज्ञानस्य भावादनुमितिप्रतिबन्धकवे मानाभाव , न हि यज्ञानमुपजीव्य तज्ज्ञानमेव भावात्प्रतिबन्धकमिति नियम दूत्यत आइ, 'यदि चेति, "विशेषदमनलेनेति माध्यमाधकदानवेनेत्यर्थ , 'पने माध्या- भावजान परिभयेति पक्षे माध्याभावज्ञान यस्मादिति कुत्पत्त्या पञ्चे माध्याभावजानपद पूर्ववत् तादृशज्ञाननिष्ठप्रमावयइपर, न परिभ्रय नमन्त्रऽपोत्यर्थः, 'धूम दवेति माधकत्वाशे दृष्टान्न न तु परिभवा- मपि अमिद्धे । मनु प्रमावग्रहो यदि माध्याभावा निर्द्धर्मिता- बच्छदकम्तदा तमत्वापि परामगात् माध्यमिद्धिरिऐव, यदिच पर मावछेदक तद्धर्मितावच्छेदक तदा पचतावच्छेदकावच्छिन्नविशेयक- माध्याभावनिययत्वेनैव प्रतियन्धकव लाघवादन्यत्र कृपत्वाचेत्यभिप्राय ·बाधसिधान्तः। धूमइव वहिं। न च साध्याभावबुद्धिरेवागृह्यमाण- विशेपा सत्प्रतिपक्षवत् प्रतिबन्धिकेति वाच्यं । रजते नेदं रजतमिति जानेऽपि विशेपदर्शनेन रजतत्वस्य शत पीतत्वज्ञाने शुन्नत्वस्य चानुमानात् वादिवाक्येन पधे साध्याभावज्ञानादनुमानोच्छेदप्रसङ्गाच्च। अथ पधे साध्याभावप्रमैव साध्याभाव-हेतुविपया व्यभि- भकते, 'न चेति, 'माध्याभावबुद्धि' पदतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यक- माध्याभावनिययः, 'अग्टह्यमाणविशेषा' अग्टहीताप्रामाण्यका, 'विगे- पदर्शनेग' रजतलव्याप्यवत्तानिश्चयेन, पीतलजाने' इफवाभावज्ञाने, इकत्वव्याप्यवत्तानिरायनेति शेषः, 'वादिवाक्येन' वादिप्रतिमा- वाक्येन । नविदमयुकं तव रजतत्वाभावादिशाने भ्रमत्वादिग्रहा- नन्तरमेव रजतत्वाद्यनुमित्यभ्युपगमात्। न च तथापि प्रागुकरीत्या हेती पदतावच्छेदकावच्छिमनिलविषयकत्व म्यापि नचावग्नकतया भावग्यकव्यभिचारनिरायप्रतिवन्धकल्वेनान्यथामिद्धिर्दुमारेति वाच्यं । प्रमावग्रहे साध्याभावांगे पदतावादकम्य धर्मितावच्छेदकले प्रमान्यपहातियन्धकतायामपि तद्दोषतादवस्थात रति पेन. एतदन- रमेनेव 'परधर्यतायले नेत्यादिना स्वमतस्य वक्ष्यमाणवायामा तिः । 'माध्याभाव-हेतुविषयेति परतावच्छेदकावपिने माथाभाववन्य- विषयिका मतो हेनो पहनावणेदकावधियत्तिनविषयक त्य:, ( पनुमानमायोऐवस प्रालि ग."

·মবিন্যাসী चारज्ञानत्वेन दापो न तु तस्याः प्रमात्वज्ञानमपौति चेत्, तहि प्रमायाः अप्रमात्वज्ञाने भान्तानुमितिर्न स्यात् न स्थाच पक्षे साध्याभावन्नाननमात्वममादन- मितिप्रतिवन्धः। ननुपजीव्यत्वेऽप्यत्र साध्याभावप्रमेति जानं न स्वतोदूपकं स्कृप्तत्वात् पक्षे साध्याभाव- निश्चयं कुर्वत् व्यभिचारज्ञानद्वारेति चेत् । न। अत्र साध्याभावप्रमेति ज्ञानान्नियमतः साध्यज्ञानानुदयात 'यभिचारजानवेन' माध्याभावांगे प्रमात्मकव्यभिचारज्ञानत्वेन,१२) 'दोप' अनुमितिप्रतिवन्धक', रजते नेदं रजतमित्यादिजानञ्च न वस्तुगत्या माध्याभावपमेति भावः । 'नन्विति, 'अत्र' पहे, एवमये- ऽपि, 'न खतो दूषकमिति न मावाप्रतिवन्धकमित्यर्थः, तथाच प्रमाणे कुतो हेवाभाम इति भावः । 'नियमत इति व्यभिचार- ज्ञान विनापौत्यर्थः, 'तम्यैवेति, ‘एवकारीऽयर्थे, 'प्रतिबन्धकत्वात्' भाचात्प्रतिबन्धकलान्, 'शब्दादाविति गब्दजन्यवोध इत्यर्थः, 'तथा दर्भनादिति एकपदार्थे परपदार्थमसर्गाभावप्रमेति जानस्यायोग्यता- जानत्वेन प्रतिबन्धकवदर्शनादित्यर्थः । ननु तथापि हेलभिमता- वृत्तिलेन पक्षे माध्यप्रत्य याजनकवरूपामाधकतालिङ्गवाभावात् कुतो हेवामामसमित्यत श्राइ, 'माधाभावप्रति माध्याभावप्रमावस्य (९) किन्तु अमावादिति ग.. (९) ममामनिश्चयाकारयभिचारधानत्वेनेति • । प्रमाण्यिाचारयभिचारज्ञानत्वेनेवि ख।

·बाधसिद्वान्तः। सस्यैव प्रतिवन्धकत्वात् शब्दादी तथा दर्शनात्, साध्याभावप्रमाविपयतित्वस्य हेतुत्तित्वादसाधक- त्वेन साध्याभावप्रमाया हेत्वाभासत्वं साधारण्येपि जायमानं सत् यदनुमिति प्रतिवनाति तस्यैव हेत्वा- भासत्वं। न च साध्याभावप्रमावेति निश्चयदशायां यक्षे साध्याभाव-हेत्वो नाद्यभिचारइति वाच्यं । स्वाश्रयविमेयीभूतपत्तिलमम्वन्धेन हेतजिवादित्यर्थः, 'असा- धकत्वेनेति पाठः हेतोरसाधकल्वमाधकलेनेत्यर्थः, 'असाधनत्वेनेति पाठेऽप्ययमर्थः, 'असाधारणत्वेनेति पाठस्वप्रामाणिकः,() 'माध्या- भावप्रमाया इति भावप्रधानोनिर्देशः, 'हेवाभासल मिति, अनेनैव परम्परासम्बन्धेन तस्थामाधकतासाधकत्वात् । न च स्वरूपामिद्धि- सौर्ण कथमनेन सम्बन्धेनासाधकतासाधकत्वं तस्येति वाच्यं। येम केनचित् सम्बन्धेन पचत्तित्वस्यैव तत्र घटकत्वात् इति भावः । ननु तथापि शाब्दबोधेप्यतन्तानस्य प्रतिबन्धकतया न इवा- भामत्वसम्भवः अनुमित्यमाधारणदोषम्यैव हेत्वाभामवादित्यत आह, 'साधारण्येऽपौति, भाधारण्येनासाधारण्येन वा यज्ञानमनुमिति- प्रतिवन्धकं तस्यैव हेत्वाभासलमित्यर्थः । व्यभिचारज्ञानेनान्यथासिद्धिं निराकतुं शकते, 'न चेति, 'प्रच' पक्षतावच्छेदकावछिन्ने पत्रे, (१) माठस्तु प्रामादिक इति ख..

·तत्वचिन्तामणी प्रमात्वज्ञानस्य साध्याभावनिश्चयहेतुत्वेन तद्दशायां सदभावात्। पक्षधर्मातावलेन प्रसिई बाधान्न सिध्य- 'साध्याभाव-हेवोर्जानादिति) पचतावच्छेदकावच्छिन्ने माध्याभाव. वत्त्वस्य हेतौ च पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नवृत्तित्वस्य जानादित्यर्थः, 'स्थभिचार' व्यभिचारग्रहः, इतौ यद्धविच्छिन्नन्तित्वमवगाइते नद्धावच्छिन्ने माध्याभाववत्त्वविषयकस्यापि ममूहालम्बनजानस्य व्यभिचारज्ञानवादिति भावः। 'प्रमावज्ञानस्य' यथोकामावप्रका- रकज्ञानस्य, हेतुतावच्छेदकप्रकारकमानविधया इति मेषः। 'मा- ध्याभावनिययहेतुत्वेनेति माध्याभावप्रमाविशेष्यत्वेन हेतुना पहना- वच्छेदकारच्छिन्ने अनुमित्यात्मकमाध्याभावनिश्चयइतनेत्यर्थः, 'न- गायो' प्रमालज्ञानदशायां, 'तदभावादिनि पचनावच्छेदकावच्छिन्ने साध्याभावनिमयानावग्यकत्वादित्यर्थः, प्रमालस्य घटितलेऽपि तदंगे निर्द्धर्मितावच्छेदकत्वात्, यद्यमावच्छिन्नति हतो विषयीक्रियते नद्धम्मोपलचिते निर्मितावच्छेदककमाथ्याभा- वववजानन्तु न व्यभिचारज्ञानमिति भावः । पूवीकाखरसेन स्वम- तमाह, 'परधर्मतावलेनेत्यादिना 'वयमित्यन्तन, 'पक्षधर्मतावलेन' वहिव्याप्यो धूमः पतत्तिरिति सामान्यतः परामर्गन, 'ममिद्ध' दृष्टान्नेन जातं महानमीयवयादिकं, 'वाधात्' वाधादेव पचता- बच्छेदकावच्छिवे तदभावनिययादेवेति यावत्, इति वाधः धगिति साध्याभाववाच- (९) साध्याभाव हे तुज्ञानादिसीति क, म., साध्याभाव हेतुजानादिति चम्यधिमृगपुस्तकम्य पाठ.।