·ओ३म् श्रीभगवत्पतञ्जलि-विरचितं व्याकरण-महाभाष्यम् पञ्चमो भागः युवौरनाको ।। ७ । १ । १॥ युवोरनाकावित्युच्यते कयोयु बोरनाकौ भवतः । प्रत्यययोः । कथं पुनरहस्ये- प्रदीपा-युवोरनाको। इह युवोरिति समाहारद्वंद्वे -"युवुन' इति प्राप्नोति । इतरेतर- योगे तु युव्वोरिति । तत्र सौत्रत्वान्निर्देशस्य नुमसकृत्वोकारलोपं वा कृत्वा निर्देश इति न दोषः । केचित्तु कर्मधारयं व्याचक्षते । अवयवधर्मेण समुदायस्य व्यप- देशात् । यथा समं चूर्ण कृष्णैत इति । एवं युश्चासौ समुदायो युवुलक्षणो वुश्चा- साविति । तत्र समुदायस्याङ्गनिमित्तत्वासंभवादवयवयोर्यथासंख्यं कार्यविज्ञानम् । यथा च भाष्यं कयोयुवोरिति तथेतरेतरयोगे द्वन्द्व इति निर्णयः । अतिप्रसङ्गं मत्वा पृच्छति- कयोरिति । प्रत्यययोरिति । अङ्गाधिकारादङ्गस्य निमित्ते यौ युवू तयोरेनाका- विति सूत्रार्थाश्रयणात् । कथं पुनरिति । अङ्गाधिकारादङ्गस्यैव कार्यित्वं युक्त- मिति भावः । सिद्धान्तवादिना तु वैयधिकरण्येन संवन्धो दर्शयितव्यः । संप्रति उद्योतः-युवोरनाकौ । युवोरिति निर्देशानुपपत्तिमुद्भाव्य परिहरति-इहेति । नपुसकत्वान्नुमः प्राप्तेरिति भावः । युव्वोरिति । ओसि यणादेशप्रसङ्गादिति भावः । आधे समाधत्ते-नुम- मकृत्वेति । सौत्रत्वादिति भावः । द्वितीय आह-उकारलोपं वेति । छान्दसोवर्णलोप इति भावः समं चूर्णमिति । चूर्ण कणसंमुदायः । तत्रावयवसामान्या- त्समुदायस्थ तथा व्यपदेशः । कृष्णैत इत्यत्रावयवयोः कृष्णेतत्वात्समुदायस्य तथा व्यपदेशः । वर्णों वर्णेनेति समानाधिकरणसमासः। नन्वेवं समुदायस्यानाको स्यातामत आह-तत्रेति । यथा चेति । छान्दसश्च वर्णलोप इति तद्भावः । अतिप्रसङ्गमिति । युत्वाभुज्युरित्यादौ । अङ्गस्यैवेति । युवुशब्दान्तस्याङ्गस्येत्यर्थ इति भावः । यद्यपि सिद्धा- न्तेऽपि वैयधिकरण्यसंबन्धोऽभिमतस्तथाऽपि शिष्यधुद्धिपरीक्षार्थ तदनाश्रयणेन परिहरती- त्याह-सिद्धान्तवादिना विति । ननु शारूतोऽत्र विभक्तिरस्त्येवेत्यत आह-लौकिक ·अ०१पा०श्वासू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [२ त्यनुवर्तमाने प्रत्यययोः स्याताम् । युशब्दवुशब्दान्तमेतद्विभक्तावङ्गं भवति । यदि युशब्दवुशब्दान्तस्याङ्गस्यानाको भवतः सर्वादेशौ प्राप्नुतः । निर्दि- श्यमानस्याऽऽदेशा भवन्तीत्येवं न भविष्यतः । यत्र तर्हि विभक्तिर्नास्ति । नन्दना कारिकेति+ । अत्रापि प्रत्ययलक्षणेन विभक्तिः । यत्र तर्हि प्रत्ययलक्षणं नास्ति । नन्दनप्रियः कारकप्रिय इति* | मा भूतां याऽसौ सामासिकी विभ- क्तिस्तस्यां याऽसौ समासाद्विभक्तिस्तस्यां भविष्यतः । न वै तस्यां युशब्दवुशब्दा- न्तमङ्गं भवति । भवेद्यो युशब्दवुशब्दाभ्यामङ्गं विशेषयेत्तस्यानन्त्ययोर्न स्यातां वयं खल्वङ्गेन युशब्दवुशब्दौ विशेषयिष्यामः । अङ्गस्य युवोरनाकौ भवतो यत्रतत्रस्थयोरिति । यत्र तर्हि समासाद्विभक्तिर्नास्ति । नन्दनदधि कारकदधिः । एवं तर्हि- न वा परं निमित्तं संज्ञा च प्रत्ययलक्षणेन । प्र०-तु सामानाधिकरण्येन संवन्धमाश्रित्य समाधीयते । युशब्दवुशव्दान्तमिनि । कृत्त- द्धितान्तत्वाधुवुशब्दान्तस्य प्रातिपदिकत्वाद्विभक्तावुत्पन्नायां सत्यङ्गत्वे अनाको क्रियेते इत्यर्थः। यत्र तर्हि विभक्तिर्नास्ति नन्दना कारिकेति । लौकिके प्रयोगेऽत्य- न्तमत्र विभक्तेरभावः । अत्राऽऽहुः-विभक्तावुत्पन्नायामनाकयोः कृतयोरकारान्तलक्ष- णेन टापा भाव्यम् । ततो हलङयादिलोपेनेत्यानुपूर्व्या सिद्धमेतत् । यथा या सेति । ततश्चाग्रन्थोऽयमिति नन्दन कारकेति पाठो युक्तः । नन्द यु स् इति स्थिते संबुद्धिगुणे कृतेऽकृते चा नित्यत्वादेडह्रस्वात्संबुद्धेरिति लोपे कृतेऽङ्गत्वाभावा- दनाकाप्रसङ्गः । नन्दनप्रिय इति अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुग्वाधत इति लुकि कृते न लुमताऽङ्गस्येति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधादनाकयोरप्रसङ्गः । भवदिति । विशेषणविशेष्यभावे कामचारादङ्गेन युवू विशेष्यते न च तावङ्गान्तौ संभवतः । न च विशेष्येण तदन्तविधिर्भवतीति युचुभ्यां तदन्तविध्यभावाद्यत्र तत्र स्थितयोरगावयवयो- युवोरनाको भवतः । नन्दनदधीति । स्वमोर्नपुंसकादिति लुकि नित्यत्वात्कृते न लुमताऽङ्गस्येति प्रत्ययलक्षणप्रतिपेधादादेशाप्राप्तिः । न वा परमिति । नहीह विभक्तिः प्रत्ययान्तरं वा परं निमित्तत्वेनोपात्तमिति प्रत्ययलक्षणत्वमनाकयोर्नास्तीति न लुमताs- गस्येति प्रत्ययलक्षणप्रतिपेवस्यायमविपयः । केवलमङ्गस्य युवोरनाको भवत इत्युच्यते । अस्ति च प्रत्ययलक्षणेनाङ्गसंज्ञा । नहि तस्यां विधीयमानायां न लुमताऽङ्गस्येति उ०-इति । नित्यत्वादिति । अकृते गुणे ह्रस्वान्तत्वात्कृत एडन्तत्यालोपप्राप्तेरिति भावः । अन्तरङ्गानपीति । एतेनान्तरङ्गत्वात्पूर्वमनाकाभ्यां भाव्यमित्यपास्तम् । नन्यागस्य । विशेषणत्वात्तदन्तविधिः स्यादत आह-न च ताविति । नापि युयुभ्यामित्याह-न च विशेष्येणेति । नित्यत्वादिति । अन्तरज्ञानपीति ६. ४. १.४ १.१.५५+६.१.६८. *२.४.७१; १.१.६३.४७. १. २३; १. १. ६३.

·३ श्रीभगवत्पतलिविरचित [युवोरनाको न चेह परं निमित्तमाश्रीयते । अस्मिन्परतो युवोरनाको भवत इति । किं तर्हि । अङ्गस्य युवोरनाको भवत इति । अङ्गसंज्ञा च भवति प्रत्ययलक्षणेन । अथवा तयोरेव यदङ्गं तन्निमित्तत्वेनाऽऽश्रयिष्यामः । कथम् ? अङ्गस्येति संबन्धसामान्ये पष्ठी विज्ञास्यते । अङ्गस्य यौ युवू । किंचाङ्गस्य युवू । निमित्तम् । ययो! वोरङ्गमित्येतद्भवति । कयोश्चैतद्भवति ? प्रत्यययोः । युवोरनाकाविति चेद्धातुप्रतिषेधः ॥ १॥ ----- प्र०-प्रतिषेधः प्रवर्तते। लब्धाङ्गसंज्ञस्य कार्यान्तरे विधातव्ये स प्रतिपेधः प्रवर्तते । न चाङ्गसंज्ञाऽङ्गस्य कार्यमिति प्रतिपेधाभावः । ननु चाङ्गस्येत्यत्राऽऽसप्तमाध्यायपरिस- माप्तेरझाधिकारे वत्रश्चेत्यत्रोरदत्त्वस्य परनिमित्तकत्वात्स्थानिवद्भावे सति न संप्रसारणे संग्रसारणमिति वकारस्य संप्रसारणप्रतिपेध उक्तः इहत्येन न वा परं निमित्त- मित्यनेन ग्रन्थेन विरुष्यते । नास्ति विरोधो दर्शनभेदाद्ययोद्देशं संज्ञापरिभाषमिति पक्षमाश्रित्य न वा परं निमित्तमित्याधुक्तम् । कार्यकाल संज्ञापरिभापमाश्रित्य वव्र- श्वेत्युक्तम् । तत्र हि पक्ष उरदित्यत्राङ्गसंज्ञालूनोपस्थानात्संनिहितः प्रत्ययों निमि- तत्वेनाऽऽश्रीयत इति परनिमित्ततं भवति । अथवेति । भवतु कार्यकालपक्षस्तत्रापि न दोप इति भावः । निमित्तत्वनति । अनाकादेशविधान । सबन्धसामान्ये षष्ठीति । निमित्तनिमित्तिभावलक्षणश्च संबन्धोऽन्तरङ्गत्वादाश्रीयते । प्रत्ययनिमित्तत्वा- चाङ्गव्यपदेशस्य प्रत्यययोरेव ग्रहणं विज्ञायते । धातुप्रतिषध इति । नन्चधुनै- । उ०-न्यायाचेत्यपि बोध्यम् । प्रत्ययलक्षणत्वं प्रत्ययनिमित्तकत्वम् । न चाङ्गसंज्ञेति । म लुमता तस्मिन्निति वार्तिकरीत्या प्राप्तेः सूत्रेऽप्यङ्गपदं पूर्वोपलक्षणमेवेति. चिन्त्यमेतत् । तस्मानिषेधानित्यत्वादनसंज्ञा भवतीत्येव भाष्याशयः । विरुध्यत इति । उरदत्त्ववदस्यापि परनिमित्तत्वादिति भावः । संनिहित इति । स च लक्ष्यानुरोधादावृायाऽत्वविशेषणमिति भावः। प्रकृते त्वावृत्या निमित्तत्वे न मानमित्येव भाण्याशयो युचः। यथोद्देशपक्षे तु सर्वथाऽसंनिधानेनैवेति तत्पक्षेणैव भाष्यं योजितमुपाध्यायैः। कार्यकालपक्ष इति -वाऽऽवृ- त्तेरप्युपलक्षणमिदम् । अन्ये तु यथोहे शेऽपि संज्ञापरिभाषादेशे कार्याणां गमनमिति द्विति चेति सूत्रकैयटोक्तपक्षे संनिधानं दुर्वारमिति भाण्यासंगतिरेव कैयटोक्तव्याख्यान इत्याहुः । परे त्वङ्गसंज्ञायाः परनिमित्तत्वेन तद्वाराऽऽत्वस्यापि परनिमित्तत्वमिति स्थानिवद्धावप्रवृत्तिरत्वस्य साक्षात्परनिमित्तत्वाभावेऽपि । अत एवाजर्घा. इत्यादावत्व- सिद्धिरितीदं तच्च सममिति न कश्चिद्भाण्ययोविरोधप्रसङ्ग . इत्याहुः ननु युवोरङ्गनिमित्तत्वमित्यङ्गस्य , निमित्तत्वोक्तिरयुक्तेत्यत. आह-अनाकेति । तयोरेव यदुपं युवु इति तदङ्ग प्रति निमित्तत्वेनाऽऽश्रयिष्याम इति . भाण्यार्थ : इति भावः। - संव- धान्तरस्यापि संभवादाह-अन्तरङ्गत्वादिति । शब्दयोश्च निमित्तनिमित्तिभावो वा स्थान्या० देशभावोवा। तान्त्यस्यासंभवादाचस्प अहणमिति भाषः । युफ्त्यन्तरमाह--प्रत्यय .

·७०१पाआ०१सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [४ युवोरनाकाविति चेद्धातुप्रतिषेधो वक्तव्यः । युत्वा युतः युतवान् युतिः । भुज्यवादीनां च ॥ २॥ भुज्यवादिनां च प्रतिषेधो वक्तव्यः । भुज्युः कंयुः शंयुरितिxx। अनुनासिकपरत्वात्सिद्धम् ॥ ३ ॥ अनुनासिकपरयोयुवोर्ग्रहणं न चैतावनुनासिकपरौः। यद्यनुनासिकपरयोग्रहणं नन्दनः कारकः अत्र न प्राप्नुतो न ह्येताम्यां युशब्दवुशब्दाभ्यामनुनासिकं परं पश्यामः । अनुनासिकपरत्वादिति नैवं विज्ञायते अनुनासिकः पर आभ्यां तावि- मावतुनासिकपरौ अनुनासिकपरत्वादिति । कथं तर्हि १ अनुनासिकः परोऽनयो- स्ताविमावनुनासिकपरौ अनुनासिकपरत्वादिति । यद्यनुनासिकपरयोग्रहणमि- त्संज्ञा प्राप्नोति+। तत्र को दोषः ? प्र०-वोक्तं प्रत्यययोर्ग्रहणमिति । सत्यमुक्तं न तु लभ्यते। सामानाधिकरण्येन संब- न्धसंभवे वैयधिकरण्यपताश्रयणस्यायुक्तत्वात् । भेदे हि निमित्तनिमित्तिभावो भवति । अभेदे च संभवति कथं भेद आश्रीयते । अथवा भाष्यकारेण पूर्व स्वातन्त्र्ये- णोक्तमिदानी वार्तिकमवतारितमित्यदोषः । भुज्यवादीनां चति । भुज्यवादीनां संब- निधनः प्रत्ययस्येत्यर्थः । सत्यपि वैयधिकरण्येन संबन्धेऽतिप्रसङ्गः । भुज्युरिति । भुजिमृङ्भ्यां युक्त्युको चेति युक्प्रत्ययः । मृत्युरित्यत्र त्युप्रत्ययो न युरिति मत्वा भाष्य- कारण मृत्युरिति नांदाहृतम् । कंयुरिति । कंशंभ्यां वभयुस्तितुतयस इति युस्प्रत्ययः । ननु सित्करणं पदत्वे साते हल्यनुस्वारार्थमिति । तत एवाऽऽदेशो न भविष्यति । नैतदस्ति । अवग्रहाय सित्त्वं स्यात् । अहलादावप्यनुस्वारार्थं वा । नीताभ्यामिति । रक्षेः क्युन्वुवुन्बुन्नित्यादीनामेवं प्रसङ्गः । अनुनासिकः पराऽनयोरिति । अवयवा- न्तरापेक्षया लब्धपरव्यपदेशोऽवयव एवानुनासिक आश्रीयते नान्यः। न च भुज्युरि- त्यादावुकारस्य सानुनासिकत्वं प्रतिज्ञातमिति दोषाभावः । इत्संज्ञा प्रामोतीति । लोपस्तु उ०-निमित्तत्वाचेति । वैयधिकरण्याश्रयणस्यायुक्तत्वमुपपादयति-भेदे हीति । भेदस्य हि संब- धितावच्छेदकयोर्यो विरोधस्तज्ज्ञानसापेक्ष ज्ञानकत्वादविरोधे संभवति विरोधस्यान्याय्यत्वात्स न न्याय्यः । अत एव निपादस्थपतौ कर्मधारय एवाऽऽश्रीयते । न च कर्मधारये स्वामिवाच- फस्थपतिशब्दस्य पूर्वनिपातापत्तिः । राजदन्तादिषु, पाठादित्याहुः । वार्तिकमिति । तदर्थ- प्रतिपादकमित्यर्थः । भुज्यवादीनां प्राप्त्यभावादनर्थकः प्रतिपेधोऽत आह-संबन्धिन इति । सत्यपीति । यद्यद्गनिमित्तयुवोरित्यर्थेन, युत्वादावदोप इत्युच्यते तथाऽप्ययं दोष इत्यर्थः । न युरितीति । एवं च तत्र योरङ्गनिमित्तत्वाभावादप्राप्तेस्तन्नोदाहतमित्याशयः। अवमहेs- वान्तरपदत्वस्य, नियामकतायाः सर्वत्रादर्शनादाह-अहलादावपीति । नन्दनादावप्रवृत्ता- पप्यनाकयोरवकाशं. दर्शयति-क्युन्वुवुन्निति । अवयवान्तरेति । एवं चोकार एवानुना- xx५. २. १३८.+१. ३. २. . - ·५] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [ युवोरनाको तत्र डीवनुमोः प्रतिषेधः ॥४॥ डीनुमोः प्रतिषेधो वक्तव्यः । नन्दनः कारकः । नन्दना कारिका । उगि- लक्षणौ ङीब्नुमौ प्राप्नुतः+। धात्वन्तस्य च ॥ ५ ॥ धात्वन्तस्य च प्रतिषेधो वक्तव्यः । दिवु सिवु । पिट्टित्करणं तु ज्ञापकमुगित्कार्याभावस्य ॥६॥ यदयं युशब्दवुशब्दौ पिटितौ करोति शिल्पिनि वुन् [ ३. १. १४५. ] ट्युट्युलौ तुट चेति तज्ज्ञापयत्याचार्यों न युवोरुगित्कार्यं भवतीति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । पिट्टित्करण एतत्प्रयोजनं पिट्टित इतीकारो यथा स्यात् । यदि चाबोगित्कार्यं स्यापिहित्करणमनर्थकं स्यात् । पश्यति त्वाचार्यों न युवोरुगि- कार्यं भवतीति ततो युशव्दवुशब्दौ षिट्टितौ करोति । न वा पित्करणं डीविधानार्थम् ॥ ७ ॥ नैतदस्ति ज्ञापकम् । अस्ति ह्यन्यदेतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । पित्क- रणं क्रियते डीविधानार्थम् । पित इति ङीष् यथा स्यात् । टित्करणमनुपसर्जनार्थम् ॥८॥ टित्करणेऽप्यन्यत्प्रयोजनमस्ति । किम् । अनुपसर्जनाट्टित इतीकारो यथा स्यात् । टितोऽनुपसर्जनाद्भवत्युगित उपसर्जनाचानुपसर्जनाच्च । एवं तर्हि- विप्रतिषेधातु टापो बलीयस्त्वम् ॥ ६ ॥ विप्रतिषेधात्तु टापो बलीयस्त्वं भविष्यति। टापोऽवकाशः । खट्वा माला। डीपोऽवकाशः। गोमती यवमती । इहोभयं प्राप्नोति । नन्दना कारिका । टान्भवति विप्रतिषेधेन । नैष युक्तो विप्रतिषेधः । विप्रतिषेधे पर- मित्युच्यते । पूर्वश्च दाप्परो डीप् । डीपः परष्टाकरिष्यते । सूत्रविपर्यासः कृतो भवति । एवं त[गितो डीभवतीत्यत्राप्यतष्टावित्यनुवर्तिष्यते । एवमप्य- प्र०-भवतु मा वा भूदिति न विचार्यते । तेऽप्युकारलोपेऽवशिष्टस्याऽऽदेशविधानेन , रूपनिष्पादनात् । धात्वन्तस्येति । दिवु इत्ययमण्यनुनासिकपर इत्यादेशप्रसङ्गः । न वा पित्करणमिति । डीपि सतीकारोऽनुदात्तो भवति ङीषि तूदात्त इति सति प्रयोजने न ज्ञापकं पित्करणम् । टिकरणमिति । टिढेत्यत्रानुपसर्जनादिति वर्तते । अत्रोगि- ल्लक्षणे डीप्यविशेषेण प्राप्तेऽनुपसजर्नादेव यथा स्यादिति नियमार्थ टित्करणं स्यादित्य- ज्ञापकमुगित्कार्याभावस्य । विप्रतिषेधादिति । पूर्वविप्रतिषेधोऽत्र विवक्षितः । एवं उ०-सिक इत्याश्रितमित्यर्थः । दिबु इतीति । उदितो वेतीट्विकल्पार्थं हि तत्रोकारोऽनुनासिकः। •+४.१.६, ७.१.७०:"४.३.२३.४.१.४१, १५:४४. १. ४..+१.४.२.

·अपा।१०।१०] व्याकरणमहाभाष्यम् ६ ६ कारान्तादुगित इहैव स्यात् । नन्दना कारिका, गोमती यवमतीत्यत्र न स्यात् । एवं तर्हि संवन्धानुवृत्तिः करिष्यते । अजायतष्टाप् [४. १.४ ] ऋन्नेभ्यो ङीप् [५] अतष्टाप् । उगितश्च [ ६ ] ङीभवति अतष्टाप् । वनो र च [७] वनो ङीभवति उगितोऽतष्टाप् । पादोऽन्यतरस्याम् [८] ङीभवति उगितोऽतष्टाप् । तत ऋचि* । ऋचि च टाब्भवति । उगितोऽत इति निवृ- तम् । तत्रायमप्यर्थों द्विष्टा ग्रहणं न कर्तव्यं भवति । प्रकृतमनुवर्तते । सिध्य- त्येवं यत्त्विदं वार्तिककारः पठति 'विप्रतिषेधात्तु टापो वलीयस्त्व'मित्येतदसंगृहीतं भवति । एतच्च संगृहीतं भवति । कथम् ? इष्टवाची परशब्दः । विप्रतिषेधे परं यदिष्टं तद्भवतीति । www.rr प्र०-तहीति । यदीष्टवाची परशब्दो न गृह्यते तदाऽनुवृत्तिर्वाक्यभेदश्चाऽऽश्रीयत इत्यर्थः । एवमपीति । एकवाक्यताश्रयणेन पर्यनुयुङ्क्ते । तत्रादन्तादुगितः पर्यायेण टापडीपोः प्रसङ्गः । एवं तर्हि संवन्धानुवृत्तिरिति । यद्यपि वाक्यभेदेन संबन्धे दोषाभावः । उगितो ङीप् भवति । अदन्तादुगितो टाब्भवतीति । तथाऽपि परिहारान्तरसद्भावप्र- तिपादनायेदमुक्तम् । उगितश्च ङीब्भवतीति । अतष्टाबित्युत्तरार्थमत्रानुवर्तते । वनो र चेत्यत्रात उगितष्टाविति वर्तते तत्र वन्नन्तस्यानुगित्त्वाददन्तत्वासंभवाच वाक्यभेद आश्रीयते । वन्नन्तस्य डीव्रौ भवतः, उगितोऽदन्तान्डीवपवादष्टाविति । अतष्टाबि-. त्यस्योत्तरत्रोपस्थानाय प्रतिसूत्रमनुवृत्तिं दर्शयति । टावचीत्यत्र टावग्रहणं न कर्तव्यं भवतीति टाप उत्तरत्रानुवृत्तिरुपयुज्यते । टाप: स्वातन्त्र्यनिराकरणायातं उगित इत्ये- साभ्यां संवन्धः । उगिताऽत इति निवृत्तमिति । उगित इत्यस्य निवृत्तिराख्या- यते । अत इत्येतत्सर्वत्र प्रकरणेऽनुवर्तते शितिब्राह्मणीति · डीनकारौ. मा भूता- . उ०-डोपडीपोर्विशेष दर्शयति-डीपीति । वाक्यभेद इति। उगितो ङीप् । अदन्तादुगितष्टा- वित्यर्थ इति भावः । वाक्यभेदे प्रमाणमुगितश्चेति सूत्रमेवेति बोध्यम् । उत्तरार्थमन्त्रानुवर्तत इति । इह तु न फलम् । न चोगितोऽदन्ताहाविधानं फलम् । उगित इत्यस्य ‘डीपा सह संबद्धतया पूर्वफ्लुप्तप्रवृत्तेरत इत्यस्य सत्त्वेन चोगित इत्यस्य तद्वाक्येऽसंबन्धेन तस्य फलस्य वक्तुमशक्यत्वमिति भावः । नन्वेवं वनो र चेत्यनेनैकवाक्यतयैव संबन्धः स्यादत आह- तत्रेति । अदन्तत्वासंभवाचेति यज्वभ्यामित्यादावपि यहिराविभक्तिनिमित्तनलोपस्या- सिद्धत्वासंनिपातपरिभापया टापोऽप्राप्तेश्चति भावः । नन्वेवमपि पादोऽन्यतरस्यामित्यादाव- नुवृत्तिप्रदर्शनं व्यर्थमत आह-अतष्टाविति । अतोऽनन्तरमित्यर्थः । उत्तरत्रोपस्थितेः फलं दर्शयति-टाचीति । नन्वेवमपि टाप एव सा दर्यताम् । अत उगित इत्यनयोस्तरप्र- दर्शनं व्यर्थमत आह-टापः स्वातन्त्र्येति । पादोऽन्यतरस्यामित्यति शेपः । अत १.९.+१.४.२.

·७]] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [ युवोरनाको. धात्वन्तस्य चार्थवद्ग्रहणात् ।। १० ॥ अर्थवतोयुवोर्ग्रहणं न च धात्वन्तोऽर्थवान् । नुम्विधौ झल्ग्रहणम् ॥ ११॥ नुम्बिधौx झल्ग्रहणं कर्तव्यम् । झलन्तस्योगित इप्यते । उगिदचां सर्व- नामस्थानेऽधातोभल इति । तचावश्यं कर्तव्यम् । लिङ्गविशिष्टप्रतिषेधार्थम् ॥ १२ ॥ प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणं भवतीति यथेह भवति गोमान् यवमानेवं गोमती यवमतीत्यत्रापि स्यात् । न वा विभक्तो लिङ्गविशिष्टाग्रहणात् ॥ १३ ॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । विभक्तौ लिङ्गविशिष्टग्रहणं नेत्येषा परि- भाषा कर्तव्या । कः पुनरत्र विशेप एषा वा परिभाषा क्रियेत झल्ग्रहणं वेति । अवश्यमेषा - परिभाषा कर्तव्या। बहून्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि । कानि ? प्रयोजनं शुनः स्वरे ॥ १४ ॥ . यह भवति शुना शुन एवं शुन्या शुन्या + इत्यत्रापि स्यात् । यूनः संप्रसारणे ॥ १५ ॥ प्र०-मिति । कृकवाकुरित्यत्र जातिलक्षणो डीप् मा भूदित्येवमर्थम् । धावन्तस्य चार्थ- वद्ग्रहणादिति । वर्णसमुदायग्रहणमिह न वर्णग्रहणमित्यर्थवद्ग्रहणपरिभाषोपतिष्ठते । प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्यये संप्रत्यय इत्ययमप्यत्र परिहारः संभवति । एवं गोमतीति । ईकारात्परो नुम्प्राप्तोऽझलन्तत्वान्न भवति । एवं नन्दनः कारक इत्यत्राझलन्तत्वान्नुम- भाव: । न वा विभक्ताविति । विभक्तौ यत्कार्य विधीयते लिङ्गविशिष्टस्य तन्न भवती- त्यर्थः । शुनेति । सावेकाच इति प्राप्तं विभक्तेरुदात्तत्वं न गोश्वन्निति प्रतिषिध्यते । शुन्येनि । गौरादित्वान्डोपिकृत उदात्तयणोहल्पूर्वादित्यस्य विभक्तिस्वरस्य.प्रतिषेधप्रसङ्गः। ननु विभक्तरेतत्कार्य न तु विभक्तौ परतः पूर्वस्येति कथं लिङ्गविशिष्टपरिभाषायाः प्रति- षेधः। नैष दोषः। विभक्तयत्कार्य, यच्च विभक्तौ परत: पूर्वकार्य तत्सर्व विभक्तो कार्यमिति उ०-इत्येतदिति समुदायस्यैव निवृत्ति: कथ्यते । एकदेशस्त्वनुवर्तत एवेति भावः । वर्णसमु- दायेति । उकारविशिष्टयोहणादिति भावः । इत्ययमपीति । अस्याः परिभापाया असा- धारणप्रयोजनस्य भाष्येऽदर्शनादियं निष्फलेति केचित् । भाष्ये नुमापत्तिदोषं परिहरति- नुम्बिधाविति । नैष दोष इति । विभक्ताविति विषयसप्तमीति भावः । नन्वस्य दोपस्यान - । ४७.१.७०. ६.१.१८२.+४. १.४१, ३, १.३; ६. १. १७४.

·७श्रापा०।१०।१सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् to यूनः संप्रसारणे प्रयोजनम् । यथेह भवति+ यूनः पश्येत्येवं युवतीः पश्येत्यत्रापि स्यात् । उगिदचां नुम्विधौ ॥ १६ ॥ उगिदचां नुम्विधौ प्रयोजनम् । यथेह भवति* गोमान् यवमानेवं गोमती यवमतीत्यत्रापि स्यात् । अनडुहश्चाऽऽम्विधौ ॥ १७ ॥ अनडुहश्वाऽऽम्विधौ प्रयोजनम् । यथेह भवति अनड्वानित्येवमनडुहीत्यत्रा- पि स्यात् । न वा भवत्यनड्वाहीति । भवत्यन्येन यत्नेन । आमनडुहः स्त्रियां वेति । लिङ्गविशिष्टग्रहणादीकारान्तस्य प्राप्नोति । पथिमथोरात्त्वे ॥१८॥ पथिमथोरात्त्वे प्रयोजनम् । यथेह भवति+ पन्थाः मन्था एवं पथी मथीत्यत्रापि प्राप्नोति । न केवलः पथिशब्दः स्त्रियां वर्तते । उपसमस्तस्तर्हि वर्तते । सुपथीति+x। पुंसोऽसुविधौ ॥ १६॥ पुंसोऽसुविधौ प्रयोजनम् । यथेह भवतिx; पुमानेवं पुंसीत्यत्रापि स्यात् । न केवलः पुंशब्दः स्त्रियां वर्तते । उपसमस्तस्तर्हि वर्तते । सुपुंसीति । सख्युर्णित्त्वानङौ ।। २० ॥ प्र०-सर्वत्र प्रतिषेधप्रवृत्तिः। एवं युवतीरिति । एवमर्थमन इत्युभयो शेप इति नाऽऽश्रयितव्यं भवति। पथीति । समासैकदेश उदाहृतः । इतर एतावदेवोदाहृतमितिमत्वाऽऽह-न केवल इति। सुपथीति । शोभनः पन्था अस्यामिति बहुव्रीहिः। न पूजनादिति समासान्तप्रतिषेधः। ऋन्नेभ्यो डीविति डीप् । भस्य टेलोप इति टिलोपः । सुपुसीत । शोभनः पुमांसोऽस्या- मिति बहुव्रीहिः । उरःप्रभृतिपु पुमानिति विभक्त्यन्तपाठस्य प्रयोजनमुक्तम्-एकवचना- न्तस्यैव नित्यः कव् यथा स्यादिति । तेनात्र शेषाद्विभाषेति विकल्पो भवति । पातेथुम्सु- उ०-इल्यपकर्षेण परिहतत्वात्कथमेतत्मयोजनमत आह-एवमर्थमिति । साधुत्वान्वाख्यानप्र- वृत्तस्य भगवतोऽसाधुशब्दोधारणमनुचितमत आह-समासैकदेश इति । भाष्ये-उप- समस्त इति । समस्तपर्यायोऽयम् । आचारकियन्तारकर्तृस्त्रियां कियनभिधानान्नेति भावः । आचारपियेव नेत्यन्ये । ननु अपरिति समासान्ते सति टापि सुपथेति भाव्यमत आह- न पूजनादिति । वस्तुतः पचः प्राचीनेष्वेव स इति सिद्धान्तादिनः सियामिति कपो दुर्वा- रस्वादिदं चिन्त्यम् । समासान्तविधरनित्यत्वात्तदभाव इत्युचितम् । पाते?मिति । सूते: सप्प्रसवे पुमानिति स्त्रियामिति सूत्रस्यभाग्यात्स्तेम्सुन् सस्य पो हस्यश्चेति वक्तुमुचितम् । ७. १.७०.७. १. १८.४७. १. ९८.+७.१.८५.+४५, A +६.४. १३३. ४.६९, ४.१. ५, ७.१.८८.४७.१.८९.

·९ श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [ युवौरनाको सख्युर्णित्वानौ प्रयोजनम् । यथेह भवति + सखा सखायौ सखाय एवं सखी सख्यौ सख्य इत्यत्रापि प्राप्नोति । भवद्भगवदघवतामोद्भावे ॥ २१ ॥ भवद्भगवदघवतामोद्भावे प्रयोजनम् । यथेह भवति** भोः भगोः अघो इत्येवं भवति भगवति अघवतीत्यत्रापि स्यात् । एतान्यस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि यदर्थमेषा - परिभाषा कर्तव्या । एतस्यां च सत्यां नार्थो झल्ग्रहणेन । तदेतदनन्यार्थं झल्ग्रहणं कर्तव्यं नुम्प्रतिषेधो वा वक्तव्यः । उभयं न वक्त- व्यम् । उपरिष्टाज्झल्ग्रहणं क्रियते तत्पुरस्तादपकृष्यते । एवमपि सूत्रविप- र्यासः कृतो भवति । एवं तर्हि योगविभागः करिष्यते । उगिदचा सर्वनाम- स्थानेऽधातोः [७. १. ७० ] युजेरसमासे [७१] । ततो नपुंसकस्य । नपुंसकस्य नुम्भवति । झल इत्युभयोः शेषः । ततोऽचः अजन्तस्य च नपुं- सकलिङ्गस्य तुम्भवति । यद्यपि तावदेतदुगित्कार्यं परिहृतमिदमपरं प्राप्नोति । शातनितरा पातनि- तराः । उगितो नद्या घादिषु ह्रस्वो भवतीत्यन्यतरस्यां ह्रस्वत्वं प्रसज्येतx नित्यं चेष्यते । उगितो या नद्यवमेतद्विज्ञायते । उगित एषा नदी । उगितो या परा । अत्र चैव दोषो भवत्युगितो ह्येषा परा नदी; ऐषुमतितरायां*x च प्राप्नोति । उगितः परा या विहिता । उगित एषा विहिता । उगित इत्येवं या विहिता । एवमपि भोगवतितरायां+ दोषो भवति । भोगवतितरा भोगवतीतरा । तस्मादु- प्र०-निति प्रत्ययस्योगित्त्वादुगितश्चेति ङीप् । सखी सख्याविति । सख्यशिश्वीति भाषाया- मिति ङीष् । अनणित्त्वे अत्र प्राप्नुतः। डीविधानं तु सखीभ्यामित्याद्यर्थ स्यात् । भवद्भगवदिति । यदा संबुद्ध्या भवदादयो विशेष्यन्ते तदा भवत्यादीनामपि प्रसङ्गः । यदा ववशब्दो विशेष्यते तदा येन नाव्यवधानमित्येकवर्णव्यवधान प्रोत्वं प्रवर्तते भव- त्यादौ तु वर्णद्वयव्यधानादोत्त्वाभावः । तदभावात्तत्संनियोगविहितस्य सत्वस्याप्यभाव इति केचिदाहुः। नार्थो झल्ग्रहणेनेति । गोमत्याद्यर्थेनेत्यर्थः । पुरस्तादिति । उगिदचा सर्वना- मस्थानेऽधातोर्मल इति । ततो युजेरसमासे नपुंसकस्याच इति । अत्र झल इति वर्तते । उभयोः शेष इति । युजेर्मलन्तत्वाव्यभिचारादाद्यन्तावेव योगावपेक्ष्यते । झलिति लुप्त- उ०-केचिदाहुरिति । प्रत्ययस्य प्रकृत्यंश उत्थिताकाङ्क्षतया भवदादिविशेपणत्वमेव युक्तमि- ति । अत्रारुचिः-भाष्ये-एवं भवति भगवतीति पाठः । भाष्ये-योगविभाग इति । योग विभागेऽपि क्रमभङ्गाभावान विपर्यास इति भावः। ननु झल इत्यस्य सूत्रनयेऽपि संबन्धादु- भयोः शेष इत्ययुक्तमत आह-युजेरिति । ननु झल इति करणे सूत्रभेदः स्यादत आह- +:७.१. ९२, ९३ ८. ३. १.७. १. ७२.३. ३. ११७, ४. १. १५.४६.३.४५.४५.२.९४, ४. ३.१२०, ४, १.१५, ६.४.१४८.+४.१.७३, २ ·७०१पा०१०१सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [१० गितो या नद्युगितो या विहितेत्येवमेतद्विज्ञास्यते । एवं विज्ञायमाने शातनित- रायां दोष एव । सिद्धं तु युवोरनुनासिकत्वात् ॥ २२ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् । यकारवकारयोरेवेदमनुनासिकयोर्ग्रहणम् । सन्ति हि यणः सानुनासिका निरनुनासिकाश्च । प्र०-षष्ठीक पदमाश्रीयते। शातनितरेति । शातिपातिभ्यां करणे ल्युटि कृते गौरादिपु शात- नपातनेति पाठान्डीप् । उगितो या नदीति । उगिच्छन्दोच्चारणेनेति भावः । इतरोऽगृही- ताभिप्राय श्राह-उगित एषेति । पूर्वणैवाभिप्रायेणाऽऽह-उगितो या परेति । उगिच्छन्दव्यापारण विहितोगितः परेत्यर्थः । इतर आह-अत्र चैवेति । इप- वोऽस्य सन्तीति इपुमान् तस्येदमित्यण डीप् । यस्येति लोपे कृत उगित: परा नदीति विकल्पेन ह्रस्वत्वं प्राप्नोति नित्यं चेष्यते । पूर्वोत्ते नाभिप्रायेणाऽऽह-उगितो या परा विहितेति । ऐपुमतितरायां चाणन्तान्नदी विहिता न तूगितः । इतरस्तु। शातनितरामाश्रित्याऽऽह-उगित एषेति । भोगवतीतरोते । शार्डरवादिपु भोग- वद्गौरिमतोः संज्ञायामिति पाठान्डीन्प्रत्ययः । उगित इत्येवं न विहित इति विक- ल्पेन हस्वत्वं न प्राप्नोति । उगिनस्तु विहित इति । विधानाश्रयणे तु विकल्पः सिध्यति शातनितरायां तु विकल्पः प्राप्नोति । सिद्धं विति । भाष्यकारीयमिदं वाक्यमित्याहुः । अन्ये त्वनुनासिकपरत्वादिति वाक्यमेवानेन व्याख्यातमित्याहुः । अनुनासिकप्रधानत्वादिति हि तस्यार्थः । अनुनासिकयणौ युवू इहानुकृतावित्यति- प्रसङ्गाभावः । उकारस्तु निरनुनासिक एवेत्युगित्कार्याभावः । उ०-झलितीति । करण इति । भावे स्त्रीत्वानुपपत्तिरित्यर्थः । गौरादिष्विति। टिवान्टीपि सिद्धे गौरादिपाठकल्पने मान चिन्त्यम् । वस्तुत्तो ण्यासश्रन्थेति युजर्थः स पाठ आवश्यक इति तत्त्वम् । इतर आहेति । अगृहीताभिप्राय इति शेपः । भाष्ये-अत्र चैव दोप इति । अत्र दोपश्चादैपुमतितरायामपि दोप इति भाष्यार्थः । न चोगितः परेत्यर्थेऽपि पूर्वस्मात्परस्य ह्रस्वे कर्तव्येऽणो लोपस्य स्थानिवत्त्वादैपुमतितरेत्यन्न न दोप इति वाच्यम् । यहि ततर- निमित्तकत्वेन बहिरगाहस्वस्य स्थानिवत्सूत्रदृष्ट्याऽसिद्धत्वेन पूर्वत्रासिद्धीय इव स्थानियत्वा- प्रवृत्तः । पञ्चमीसमासस्यानित्यत्वाच । विधानाश्रयणे विति । विधानमेवाऽऽश्रीयते न तु स्वरूपपरत्वमिति भावः । भाष्ये-सिद्धं तु युवोरिति । केचित्तु युशब्द उकार उपा- रणार्थः । वस्तु केवल एव । विभक्त्या पैचोचारणे सहायसंपादनात् । प्रत्ययेष्यप्युपार उचारणार्थ एव । एवं चालाधिकारादासंनानिमित्तयोोरादेशविधानादतिप्रसमाभावेन खोरनुनासिकत्वप्रतिज्ञाफलं चिन्यमिति वदन्ति । तस। विधेयविपय उच्चारणार्थानाम- पीत्संज्ञायास्तस्य लोप इति सूत्र उक्तत्वात् । तस्मादनुनासिकयविशिष्टयोर्युष्योरिमावादे- साविति भाव्यतापर्यम् । उकारस्त्विति । ल्युडादाविति शेपः। यत्र युद्धादायनाकावियेते तेऽनुनासिफयण: पठनीयाः । भुज्युरिरयादयश्च निरनुनासिका इति दोपाभावः ।

·११] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [आयनेयोनीयियः आयनेयीनीयियः फढखछयां प्रत्ययादीनाम् ॥ ७ । १ । २॥ प्रायनादिषूपदेशिवद्वचनं स्वरसिद्धयर्थम् ॥ १ ॥ आयनादिषूपदेशिवद्भावो वक्तव्यः । उपदेशावस्थायामायनादयो भवन्तीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । स्वरसिद्धयर्थम् । उपदेशावस्थायामायनादिष्विष्टः खरो यथा स्यादिति । शिलेयम् +x तैत्तिरीयः** । अक्रियमाणे ह्युपदेशिव- द्भावे प्रत्ययसंज्ञासंनियोगेनाऽऽद्युदात्तत्वे कृत++ आन्तर्यत आदेशा अस्वरका- णामस्वरकाः स्युः । न वा कचिचित्करणादुपदेशिवद्वचनानर्थक्यम् ॥ २ ॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । कचिच्चित्करणात् । यदयं कचिद्वादी- श्चितः करोत्यग्राद्यद्घच्छौ च [४. ४. ११६, ११७ ] तज्ज्ञापयत्याचार्य उपदेशावस्थायामायनादयो भवन्तीति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । चित्करण एत- त्प्रयोजनं चितः [६. १. १६३ ] इत्यन्तोदात्तत्वं यथा स्यादिति । यदि चोपदेशावस्थायामायनादयो भवन्ति ततश्चित्करणमर्थवद्भवति । प्र०-आयनेयी०। आयनादिग्विति । अङ्गाधिकारे विधानात्प्रकृतिप्रत्ययापेक्षा बहि- रङ्गा श्रायन्नादयः प्रत्ययाद्युदात्तत्वं तु प्रकृतिनिरपेक्षत्वादन्तरङ्गमिति तदेव पूर्व प्राप्नोतीत्युपदेशिवद्वचनं कर्तव्यम् । शिलेयमिति । शिलेव शिलेयम् । शिलाया ढ इति ढः । तित्तिरिणा प्रोक्तमधीते । तित्तिविरतन्तु इति च्छण । अस्वरकाः स्युरिति । प्रवृत्तिकालापेक्षयेदमुच्यते । प्रयोगे तु स्वररहितस्याच उच्चारणाभावा- दनुदात्तं पदमेकवर्जमिति वचनाचानिष्टस्वराः प्राप्नुवन्ति । केचित्त्वान्तर्यत इत्यन्यथा व्याचक्षते । यथा-अनुदात्तोचारणे गात्राणां स्रसनं स्वरस्य स्निग्धता कण्ठविव- रस्य महत्त्वं च भवति । एवं व्यञ्जनोचारणेऽपि । अयोग्यत्वात्वनुदात्तधर्मोप- जनो व्यञ्जनेषु नास्ति तदेवमखरकाणामुदात्तत्वरहितानामस्वरका इष्टोदात्तत्वरहितत्वा- दनुदात्ता एव स्युरित्यर्थः । न वेति । सत्यप्यङ्गाधिकारेऽङ्गत्वमनपेक्ष्य प्रत्ययो- त्पत्तिकाल एवाऽऽयन्नादयो भवन्तीति चित्करणेन ज्ञाप्यते । तत्राङ्गानपेक्षत्वाद- उ०-आयनेयी० । आयनादिषु झोऽन्त इत्यन्तादेशोऽपि गृह्यत इति धातोरिति सूत्रस्थ- भाष्यस्वरसः। ठस्येक इत्ययमपि गृह्यत इति कश्चित् । ननु परत्वादायुदात्तात्पूर्वमायन्नादयो भविष्यन्तीत्यत आह-अङ्गाधिकार इति । प्रकृतिनिरपेक्षत्वादिति । प्रत्ययसंनियो. गशिष्टत्वादित्यपि बोध्यम् । उपदेशिवद्वचने तु कृतायनादीनामेव फजादीनामायुदात्तत्ववि- शिष्टानां विधानान दोषः । अन्यथा शिलेयमित्यादौ व्यञ्जनस्यैवाऽऽदेशादन्तोदात्तत्वं प्रामोति मध्योदात्तत्वं चेष्यत इति भावः । ननु स्वररहितस्याच उच्चारणायोगात्कथम- स्वरकाः स्युरत आह-प्रवृत्तिकालेति । अनुदात्तधर्मेति । अनुदात्तत्वरूपधमत्यर्थः । ४. ३. १०२.++ ३.१.३. । +X५. ३.१०२.

·७०पी०।१२सू० व्याकरणमहाभाष्यम् [ १२ तत्रोणादिप्रतिषेधः ॥ ३ ॥ तत्रोणादीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः । शङ्खः शण्ड इति । धातोर्वेयवचनात् ॥४॥ अथवा यदयमृतेरीयङ् [ ३. १. २६ ] इति धातोरीयडं शास्ति तज्ज्ञा- पयत्याचार्यों न धातुप्रत्ययानामायनादयो भवन्तीति । यदि हि स्यु तेश्छङि- त्येव ब्रूयात् । सिद्ध विधिरारभ्यमाणो ज्ञापकार्थो भवति । न चर्तेश्छङा सिध्यति । छङि सति वलादिलक्षण इट् प्रसज्येत* । इटि कृतेऽनादित्वादादेशो न स्यात् । इदमिह संप्रधार्यम् । इट् क्रियतामादेश इति किमत्र कर्तव्यम् १ पर- त्वादिडागमः । नित्य आदेशः । कृतेऽपीटि प्राप्नोत्यकृतेऽपि । अनित्य आदेशो न हि कृत इटि प्राप्नोति । किं कारणम् ? अनादित्वात् । अन्तरङ्ग- स्तादेशः । काऽन्तरङ्गता । इदानीमेव ह्युक्तमायनादिषूपदेशिवद्वचनं स्वरसि- द्धयर्थमिति । तदेतदृतेरीयङ्वचनं ज्ञापकमेव न धातुप्रत्ययानामायनादयो भवन्तीति । प्रातिपदिकविज्ञानाच्च पाणिनेः सिद्धम् ॥ ५॥ प्र०-सति बहिरङ्गत्वे परत्वान्नित्यत्वाच्च कृतेष्वायनादिपु प्रत्ययाद्युदात्तत्वं भवतीतीष्टस्वरसि- द्धिः। तत्रोणादिप्रतिषेध । इति ये त्वनुणादयः खल्घनादयस्तेषु खघयोरित्संज्ञया भाव्यं "खित्यनव्ययस्य चजोः कुधिएण्यतोरिति लिङ्गात्तद्धितेषु सावकाशेनाऽऽदेशविधानेने- संज्ञा न वाध्यते । नित्य भादेश इति । उपदेशे यः प्रत्ययादिस्तस्याऽऽदेश । इति कृतेऽपीटि प्राप्नोति । अनादित्वादिति । सांप्रतिकं प्रत्ययादित्वमाश्रित्याऽऽदेशो "विधीयते । प्रातिपदिकविज्ञानादिति । पक्षान्तरैरपि परिहाराः संभवन्तीत्यव्युत्पत्ति- पक्षाश्रयः। उ०-परत्वान्नित्यत्वाचेति । इदं चिन्त्यम् । आधुदात्तत्वविशिष्टानामेव प्रत्ययानां विधानात् । तस्माचित्करणेन प्रत्ययसंबन्ध्यादेशानामुत्पत्तिसंनियोगशिष्टकार्यादपि पूर्व प्रवृत्तिाप्यत इति भाष्यार्थः । प्रत्ययविध्येकवाक्यतया कृतायनादिकानामेव चाऽऽद्युदात्तत्वविशिष्टानां तत्तच्छास्वैविधानमिति तात्पर्यम् । न वाध्यत इति । ततश्चोपदेश एवेत्त्वे लोपे चाऽऽदेशा- प्राप्तिरित्युणादीनामित्येवोक्तमिति भावः। इटि कृते प्राप्त्यभावात्कथमादेशानां नित्यत्वमत आह-उपदेश इति । इति मन्यत इति शेपः । सांप्रतिकमिति । उपदेश इति पदाभा- • चादित्यर्थः । सांप्रतिकसद्भावे भूतपूर्वगत्याश्रयणस्यायुक्तत्वादिति भावः । भाष्ये-ज्ञाप- कमेवेति । न च छसुनाविति वाच्ये तरवीयसुनावित्युक्तिः प्रातिपदिकप्रत्ययानामप्यादेशा- भावं ज्ञापयेत् । आयनादीनां निर्विपयत्वापत्तेः फघछानां धातुप्रत्ययेष्वभावादफजादीनां : विवस्य प्रयक्षस्पियेत्यादिनिर्देशानां चासंगत्यापत्तेश्चेत्याहुः । भाष्ये-प्रातिपदिकविज्ञा- ·श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [ झोऽन्तः प्रातिपदिकविज्ञानाच. भगवतः पाणिनेराचार्यस्य सिद्धम् । उणादयोऽव्यु- त्पन्नानि प्रातिपदिकानि । भोऽन्तः ॥ ७ । १ । ३ ॥ भादेशे धात्वन्तप्रतिषेधः ॥१॥ झादेशे धात्वन्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । उज्झिता उज्झितुमिति । प्रत्ययाधि- कारात्सिद्धम् । प्रत्ययग्रहणं प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् ? आयनेयीनीयियः फढखछवां प्रत्ययादीनाम् [७. १. २.] इति । प्रत्ययाधिकारात्सिद्धमिति चेदनादेरादेशवचनम् ॥ २॥ प्रत्ययाधिकारात्सिद्धमिति चेदनादेरादेशो वक्तव्यः । अपि नः श्वो विज- निष्यमाणाः पतिभिः सह शयान्तै+ । एवं तर्हि प्रत्ययग्रहणमनुवर्तत आदि- ग्रहणं निवृत्तम् । कथं पुनः समासनिर्दिष्टानामेकदेशोऽनुवर्तत. एकदेशो वा निवर्तते । असमासनिर्देशात्सिद्धम् ॥३॥ असमासनिर्देशः करिष्यते । प्रत्ययस्याऽऽदीनामिति । स तीसमासनिर्देशः कर्तव्यः ? न कर्तव्यः । क्रियते न्यास एव । कथम् ? अविभक्तिको निर्देशः । प्रत्यय आदीनामिति । प्र०-झोऽन्तः । इह प्रत्ययग्रहणेऽनुवर्तमान एकसमासनिर्दिष्टमादिग्रहणमप्यनुवर्तते तथा च शयान्ता इत्यत्रानादित्वाज्झस्यान्तादेशो न स्यादिति प्रत्ययग्रहणं नानुवर्त्यमिति मत्वाऽऽह-झादेश इति । झकारोपदेशस्तु प्रत्यय इव लाघवार्थः स्यात् । शयान्ता इति । शीङ उपसंवादाशङ्कयोश्चेति । लेट् । तस्य झः । लेटोऽडाटावित्याडागमः । टेरे- त्वम्। वैतोऽन्यत्रेत्यैत्त्वम् । झोऽन्तादेशः। शब्लुक् । शीङः सार्वधातुके गुण इति गुणः । कथं पुनरीति । यदार्थाधिकारपक्ष उपात्तार्थशव्दाधिकारपक्षो वा तदाऽयं पर्यनुयोगः । वर्तिपदार्थस्य समुदायेऽर्थेऽन्तर्भावात्पृथगनुवृत्त्यसंभवात् । यदा त्वनाश्रितार्थ उ०-नाच पाणिनेरिति । अत्र पाणिनेरित्युक्त्या सर्पिषा यजुपेत्यादिकतिपयारिकोणादिषु पाणिनेरव्युत्पत्तिपक्ष एवाभिप्रेत इति दर्शयति । वस्तुतः सपिंपेत्यादौ षत्वमपि बहुलग्रहणा- दिति सर्वथाऽव्युत्पत्तिरेव तेग्विति बोध्यम् । झोऽन्तः। अनादित्वादिति। अन्तरङ्गत्वादन्तादेशात्पूर्वमेवाऽऽडागम इति भावः । नम्वेवं धातुषु झकारोपदेशो व्यर्थोऽत आह-झकारोपदेशस्त्विति । प्रत्यये अति अत अन्तेति बिरुचारणाभावो लाघवम् । अत्र तु बहुवर्णोच्चारणाभावो लाधवमिति बोध्यम् । यदाऽर्थाधिकारेति । अर्थाध्याहारपक्षवत्तदा बोधनिर्वाहः । पदजन्योपस्थिते: शाब्दबोधा- ङ्गत्वेऽप्याह-उपात्तार्थेति । अन्तर्भावात्पृथगुपस्थित्यभावादिति भावः । यदा विति +३.४. ९४.

·अपा००३सू० व्याकरणमहाभाष्यम् [१४ तत्र शयान्ता इत्यनकारान्तत्वादङ्गस्याद्भावप्रतिषेधः ॥ ४ ॥ ततस्मिन्प्रत्ययग्रहणेऽनुवर्तमान आदिग्रहणे निवृत्ते शयान्ता इत्यनकारा- न्तत्वादस्याद्भावः प्राप्नोति* तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । सिद्धमनानन्तर्यादनकारान्तेनाद्भावनिवृत्तिः ॥ ५ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् ? अनानन्तर्यादनकारान्तेनाद्भावो न भविष्यति । कथं कृत्वा चोदितं कथं कृत्वा परिहारः ? अनकारान्तग्रहणं प्रत्ययविशे- घणमिति कृत्वा चोदितं झकारविशेषणमिति कृत्वा परिहारः । यद्यनकारान्त- ग्रहणं झकारविशेषण शेरते अब न प्राप्नोति । तत्र रुटि संनियोगवचनात्सिद्धम् ॥६॥ तत्र रुटि: संनियोगः करिष्यते । क एष यत्नश्चोद्यते संनियोगो नाम । चकारः कर्तव्यः । रुट च । किंच ? यच्चान्यत्प्राप्नोति । किंचान्यत्प्राप्नोति ? अद्भावः । स तर्हि चकारः कर्तव्यः ? न कर्तव्यः । योगविभागः करिष्यते । शीङः । शीङ उत्तरस्य झस्याद्भवति । ततो रुट । रुट् च भवति शीङ । प्र०-शब्दमानं प्रतिज्ञातस्वरितत्वमनुवर्तत इति पक्षस्तदा नास्ति चोद्यावकाशः । संख्याव्य- यादेर्डीवित्यतो दामहायनान्तांचेत्यत्राव्ययग्रहणाननुवृत्तावपि संख्याग्रहणानुवृत्तिदर्श- नात् । तत्रेति । अन्तरङ्गत्वादाटि कृतेऽन्तादेशापवादोऽदादेशः प्राप्नोति । अनकारान्ता- दङ्गात्प्रत्ययस्य परत्वात् । सिद्धमिति अनकारान्तेनाङ्गेन प्राधान्याज्मकार एव विशे- प्यते । तत्र व्यवधानाददादेशाभावः । अन्तादेशस्त्ववधिमनुपादाय विधीयमानो व्यवधा- नेऽपि भवति । शेरत इति । प्रतिपदविधेर्बलवत्त्वाद्रुटि, कृते व्यवधानाददादेशो न प्राप्नोति । निर्दिश्यमानस्याऽऽदेशा भवन्तीति वचनाझकारमात्रस्याऽऽदेशो विधीयते । तच्च रुटा.व्यवधीयते । रुटि संनियोगवचनादिति । आगमादेशयोः सह विधानादागमेन उ०-पक्षाङ्गीकारफलमाह-संख्याव्ययादेरिति । संख्याग्रहणेति । संख्यादिग्रहणेत्यर्थः । अन्तरङ्गत्वादाटि कृत इति । इदं वस्तुस्थितिकथनम् । अन्तरङ्गत्वं चागसंज्ञानपेक्षणात् । लावस्थायामेव अट् प्रवृत्तेर्वा । अनकारान्तादगात्परप्रत्ययावयवझस्यादित्यर्थात् । प्रत्ययभक्तत्वेन व्यवधायकत्वाभावादिति भावः । प्राधान्यादिति । तस्य स्थानित्वेन प्राधा- न्यम् । प्रत्ययस्त्ववयवित्वेन तद्विशेषणमिति भावः । अनागस्येत्यत इत्यनुरोधात्पञ्चम्या विपरिणम्यते । सोऽन्त इत्यन्न त्वद्गनिमित्तप्रत्ययावयवस्य शस्येत्यर्थानावध्युपादानमिति बोध्यम् । प्रतिपदविधेरिति । शीडो हि प्रस्य रुट क्रियते स चानवकाशः । तत्रावश्यं .प्राप्त आरम्भादिति भावः । एतेन परत्वान्नित्यत्वादुडित्यपास्तम् । ननु रुडपि झोऽन्त इत्य- तोऽनुवृत्तवर्णस्यैवेति रुटि सति तत्सहितस्याऽऽदेशेन भाव्यमिति कथं तस्य व्यवधाय- कत्वमत आह-निर्दिश्यमानस्येति । तादृशं सफाररूपं च व्यवहितमेवेति भावः । आट: १.५.७, १.६.

·१५] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [ शाडारुट् इति । एवमपि पर्वायः प्रसज्येत । एवं तीच्शब्दस्य रुटं वक्ष्यामि । तदच्श- ब्दग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् । अदभ्यस्तात् [७. १. ४ ] इति । तद्वै प्रथमानिर्दिष्टं पष्ठीनिर्दिष्टेन चेहार्थः । शीङ इत्येषा पञ्चम्यदिति प्रथमायाः षष्ठी प्रकल्पयिष्यति तस्मादित्युत्तरस्य [१. १. ६७ ] इति । शीडो रुट् ॥ ७ ॥ १।६॥ रुटि इशिगुणप्रतिषेधः ॥ १ ॥ रुटि दृशिगुणः प्राप्नोति । 'अभिन्नस्य केतव*' इति । तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तयः । परस्मिन्निति विङति च [ १.१.५ ] इति प्रतिषेधो भविष्यति । एवम प्यदृश्रमस्य केतव'+इत्यत्र प्राप्नोति । एवं तर्हि पूर्वान्तः करिष्यते । प्र०-स्थानिनो व्यवधानाभावः । एवमपि पर्याय इति । अद्भावे कृते रुएन प्राप्नोति, झस्य रुड्वधानादल्विधित्वात्स्थानिवश्वाभावाद्रुटि कृतेऽद्भावो न प्राप्नोति । व्यवधानात् । ततो विरोधात्तुल्यबलत्वाच पर्यायप्रसङ्गः । एवं तहाँति । अच्छच्दस्य रुटि सत्य- वयवावयवोऽपि समुदायावयवो भवतीति रुटा व्यवधानाभावाद्गुणः शीङः प्रवर्तते । शीडो रुद् । अहन्निति । दृशे ङि झरन्तादेश इरितो वेत्यङि तस्य चान्तरङ्गत्वाद्गुणात्पूर्व रुटि कृत ऋदृशोऽङि गुण इति गुणप्रसङ्गः। परस्मिन्निति । यदा ङ्किति चेत्यत्र निमित्तसप्तमीपक्षस्त्यक्तः परसप्तमीपक्ष आश्रितस्तदैतदुच्यते । वार्णा- दाङ्गं बलवदित्यनपेक्षिते वर्णाश्रयत्वादन्तरङ्ग एकादेशे कृते तस्य परं प्रत्यादिवद्भा- वान्डित्सार्वधातुकं परमाश्रित्य किति चेति गुणप्रतिषेधः प्रवर्तते । येन नाप्राप्तिन्यायेन तन्निमित्त एव प्रतिषेधो गुणेन बाध्यते नतु डिसार्वधातुकनिमित्तः। प्रतिषेधाश्च बलीयांसो भवन्तीत्युभयप्रसङ्गे प्रतिषेधः प्रवर्तते । अदृश्नमिति । मिबादेशस्थामः पित्वाल्डि- त्वाभावान्नास्ति गुणप्रतिषेधः । एवं तहीति । पूर्वान्ते रुट्यलघूपधत्वाद्गुणा- उ०-भाष्ये-एवमपि पर्याय इति । योगविभागपक्षेऽयं दोषः । सहविधानबोधकचकाराभावात् । तदाह-अद्भावे कृत इत्यादि। चकारकरणे तु तत्करणप्रयुक्तं गौरवमेव दोष इति भावः । नन्वच्छब्दस्य रुटि तेन समुदायस्य व्यवधानाच्छीक सार्वधातुक इति गुणो न स्यादत भाह-अच्छब्दस्येति । रुविशिष्टस्यैव सार्वधातुकत्वादिति भावः । शीडो रुट् । गुणात्पूर्व रुटीति । बहुलं छन्दसीत्यङ्गसंज्ञानिमित्तप्रत्ययमात्राश्रयो रुडन्तरङ्गः। गुणस्तु प्रकृतिप्रत्ययोभयविशेषाश्रयत्वादहिरङ्ग इति भावः । कृत इति । तन्त्र कृतेऽपीत्यर्थः। ननु प्रतिषेधविषयोऽयं गुणः प्रतिषेधं वाधेतेत्यत आह येन नेति । तन्नि- मित्त एवेति । अङ्गनिमित्तएवेत्यर्थः । नन्वेवमपि परत्वाद्गुणः प्रतिषेधं बाधेतेत्यत आह- प्रतिषेधाश्चेस्ति । विध्युन्मूलकत्वादिति भावः । प्रत्यापत्तिः प्रतिप्रसवः । यदि दशोऽर्वो ४३. १. ५७, ७. १. 4; ७. ४. १६. अथर्ववेद २० । ४७ । १५ । + यजुर्वेद ५। ४० ·अापागा०६सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [१६ १ . पूर्वान्ते शीडो गुणविधिः ॥ २॥ पूर्वान्ते शीडो गुणो विधेयः । शेरते । सूत्रं च भिद्यते । यथान्यासमेवास्तु . ननु चोक्तं रुटि दृशिगुणप्रतिषेध इति । पूर्वान्तेऽप्येप दोषः । कथम् १ अयं दृशिगुणः प्रतिषेधविषय आरभ्यते स यथैव क्ङिति चेत्येतं प्रतिषे वाधत एवमनुपधाया अपि प्रसज्येत । तस्मादुभाभ्यामेव दृशेरक्प्रत्ययान्तरं वक्तव्यं 'पितरं च दृशेये मातरं च'= दृशेयमित्येवमर्थम् + । भादेशादाड्लेटि ॥३॥ झादेशादाड्लेटि’ भवति विप्रविषेधेन । झादेशस्यावकाशः । लुनते लुनताम् अलुनत । आटोऽवकाशः । 'पाति दिद्युत्'* । उदधिं च्वावयाति । इहोभयं प्राप्नोति । अपि नः श्वो विजनिष्यमाणाः पतिभिः सह शयान्तै । आड्लेटि भवति विप्रतिषेधेन । स तर्हि पूर्व विप्रतिषेधो वक्तव्यः ? न वा नित्यत्वादाटः ॥४॥ न वा वक्तव्यः । किं कारणम् ? नित्यत्वादाटः । नित्य आडागमः । स कथं नित्यः ? यद्यनकारान्तग्रहणं झकारविशेषणम् । अथ हि प्रत्ययविशेषणं; झादेशोऽपि नित्यः । प्र०-भावः। लघूपधगुणस्यैव हि ऋशोऽङि गुण इति प्रत्यापत्तिः क्रियते । अथवा गुणश्रुत्येक उपस्थानात्तस्यैवाङा विशेषणाद्येन नाव्यवधानमित्येकवर्णव्यवहितस्य गुणो भवति । रुटि कृते न भवति । शेरत इति । रुकि सत्यनिगन्तन्वाद्गुणाप्रसङ्गः । पूर्वान्तेऽपीति । विडति चेति गुणे प्रतिपिद्धेऽपूर्व ऋदृशोऽङि गुण इति गुणो विधीयते । स यथैव प्रतिषेधविषये प्रवर्तते तथैवानुपधाया अपि इकः प्रवर्तत । अङ्ग्रहणं च श्रुतत्वाशेरेव विशेषणं नेकः । दृशेरक्प्रत्ययान्तरमिति । यश्च लिङयाशिष्यङ् यश्चेरितो वेत्यङ् तत्प्रसङ्गे छन्दसि दृशेरग्वक्तव्यः। अथ भापाया- मदर्शन्नित्यत्र डि.सार्वधातुकनिमित्तः प्रतिषेधः कस्मान्न भवति । विडतीति निमि- त्तसप्तमीविज्ञानाद्वार्णादाङ्गं वलीय इत्येकादेशात्पूर्वमेव गुणविधानाद्वा स्थानिवद्भावाद्वै- कादेशस्य व्यवधानात्कृतार्थस्य वा प्रतिषेधस्य परत्वाद्गुणेन वाधनात् । झादेशोऽपि उ-गुणो विधीयत इत्याश्रीयते तदाऽपि न दोप इत्याह-अथवेति । अनुपधाया अपीति । प्रतिपेधसूत्राणां परिभाषावद्विध्येकवाक्यतया क्डित्तीत्यस्योपधाया इत्यस्य च याधे विनि- गमकाभावादिति भावः । नन्विकोऽटा विशेषणान दोप इत्युक्तं तत्राssह–अङ्ग्रहणं चेति । लिङ्गात्श्रुतेर्यलवत्वादिति भावः । लिड्याशिप्यडिति । । लिड्याशियडिति । दृशेयमित्यन्नास्य प्राप्तिः । स्थानिवद्भावाद्वेति । अचः परस्मिन्नित्यनेन । कृतार्थस्य वेति । भिन्न इत्यादौ । अत्र विधिरेव निषेधापवादकत्वेन निषेधाश्च बलीयांस इत्यस्याविषय इति भावः । शादेशादिति - ऋग्वेद १।२४।१+३. १.८६.३. ४. ९४.४७. १.५, ऋग्वेद ७ । २५। १.

·-१७] .श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [वेत्तैर्विभाषां . - अन्तरङ्गालक्षणत्वाच्च ॥ ५॥ अन्तरङ्गः खल्वप्याडागमः । कथमन्तरङ्गः ? यदि प्राग्लादेशाद्धात्वधि- कारः४ । अथ हि लादेशे धात्वधिकारोऽनुवर्तत - उभयं समानाश्रयम् । यद्य- वानकारान्तग्रहणं प्रत्ययविशेषणमथापि लादेशे धात्वधिकारोऽनुवर्तत उभय- थाऽपि पूर्वविप्रतिवेधेन नार्थः । कथम् ? बहुलं छन्दसि [२. ४. ७३] इत्ये- वमत्र शपो लुङ्न भविष्यति । तत्रानत इति प्रतिषेधो भविष्यति । वेत्तेर्विभाषा ॥७.१ ।। ७.॥ बहुलं छन्दसि ॥७।१।८॥. अतो भिस ऐम् ॥ ७॥ १ ॥ ९॥ ..बहुलं छन्दसि ॥ ७ । १ । १० ॥ इदं बहुलं छन्दसीति द्विः क्रियते । एकं शक्यमकर्तुम् । कथम् ? यदि • तावत्पूर्व क्रियते परं न करिष्यते । अतो भिस ऐसित्यत्र बहुलं छन्दसीत्येत- दनुवर्तिष्यते । अथ परं क्रियते, पूर्वं न करिष्यते । बहुलं छन्दसीत्यत्र रुड- प्यनुवर्तिष्यते । • अपर आह । उभे बहुलग्रहणे एकं छन्दोग्रहणं शक्यमकर्तुम् । कथम् ? इदमस्ति । वेत्तेविभाषा । ततश्छन्दसि । छन्दसि च विभाषा । ततोऽतो भिस ऐस्भवति । छन्दसि विभाषेति । प्र०-नित्य इति । द्वयोश्च नित्यत्वे 'न वा नित्यत्वादाटः' इति न शक्यते वक्तुम् । झविशेषणपक्षेऽप्यभेदाश्रयेणाऽऽटो नित्यत्वम् । भेददर्शने तु शब्दान्तरप्राप्त्याऽऽडप्य- नित्यः । यदि प्राग्लादेशादिति । तदा प्रत्ययमात्रापेक्षवादाडन्तरङ्गः । वैसर्विभाषा । अतो भिस पासत्यति । वाक्यभेदेन संवन्धाद्भापायामप्यैस् भवति । छन्दसि च विभाषेति । प्रत्ययमात्रस्य च्छन्दसि रुड् विधीयते विभाषा । व्यवस्थितविभाषाविज्ञानाच यथाप्रयोगं रुविधिः। उ.-पूर्व विप्रतिपेधवार्तिकमाटोऽन्तरत्वं लावत्यायामाटः प्रवृत्ति बानभ्युपगम्येति धोध्यम् । भवत्यसिद्धान्तोऽप्येवमेव । शयान्तै इत्यत्र पूर्वमाटोऽप्रवृत्तावदादेशः स्यात् । पूर्वमाटि तु सेन व्यवधानानादादेश इति भावः। शब्दान्तप्राप्याटोऽनित्यत्वं स्थादित्याशयाह- अभेदाश्रयेणेति । स्यानिविशेषमनादृत्य कार्यमानस्याभेदाश्रयेणेत्यर्थः । भेदेति । कार्यि- भेदात्कार्यभेदाभयण इत्यर्थः । वेत्तेविभापा। ननु यहुलग्रहणाभावे शीठो रुडिति सूत्रभाष्योछायामिरयादी रन स्थादत आह-प्रत्ययमात्रस्येति । नन्वेवमपि सर्वस्य प्रत्ययस्य विभाषा स्ट् स्वास्त माह- व्यवस्थितेति।

·बापा००७सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [१८ , अतो भिस ऐम् ॥ ७॥ १ ॥६॥ - इह वृक्षः प्लक्षैरि ति परत्वादत्त्वं प्राप्नोति । ऐस्भाव इदानीं क्व भविष्यति । कृत एत्वे भौतात् । कृत एत्वे भूतपूर्वमकारान्तमित्येस्भविष्यति । ऐस्तु नित्यस्तथा सति । एवं सति नित्य ऐस्भावः । कृतेऽप्येत्त्वे प्राप्नोत्यकृतेऽपि प्राप्नोति । नित्य- स्वादैस्त्वे कृते विहतनिमित्तत्वादेत्त्वं न भविष्यति । एत्त्वं भिसि परत्वाच्चेदत ऐस्क्व भविष्यति । कृत एत्वे भौतपूर्व्यादैस्तु नित्यस्तथा सति ।। नेदमदसोरकोः॥७।१ । ११ ॥ इमौ द्वौ प्रतिषेधावुच्येते । उभौ शक्याववक्तुम् । कथम् ? एवं वक्ष्यामि । इदमदसोः कादिति । तन्नियमार्थं भविष्यति । इदमदसोः कादेव नान्यत इति । 'टाङसिङसामिनात्स्याः ॥७ । १ । १२ ॥ किमर्थमिनादेश उच्यते न नादेश एवोच्येत ? का रूपसिद्धिः १ वृक्षण प्लक्षेण । एत्वे योगविभागः करिष्यते+ । कथम् १ इदमस्ति । बहुवचने झल्येत् [७. ३. १०३ ] । ओसि च [१०४] । तत आङि च [१०५] आङि च परतोऽत एत्वं भवति । वृक्षण प्लक्षेण । तत आपः संवुद्धौ च [१०६ ] प्र०-अतो भिस ऐस् । परत्वादिति । एत्वस्यावकाशोः वृक्षेष्विति । ऐसोऽक्काशः कृत एत्त्वे । प्रागेत्त्वादुभयप्रसङ्गे परत्वादेत्त्वप्रसङ्गः । मुख्यशब्दार्थाश्रयणेनोनवकाशं मत्वा पृच्छति-ऐस्भाव इदानीमिति । कृत पत्त्व इति । सांप्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिरा- श्रीयते । ननु नाप्राप्त एत्त्व ऐसारभ्यमाणस्तस्यापवादो युक्तः । उत्सर्गापवादयोश्चायुक्तो विप्रतिषेधः । एवं तर्हि पूर्वपक्षवादिनोत्सर्गापवादमनाश्रित्य चोदितमिति तदनुसारेणैव सिद्धान्तवादी परिहरति-ऐस्तु नित्य इति । टाङसिङसामिनात्स्याः। आडि चेति । स्थानिवद्भावान्नादेश एत्वं विज्ञा. उ०-अतो भिस ऐस् । मुख्यशब्दार्थेति । एवं चैत्वमपवादत्वासाधित्वैसिति भावः । अनाश्रित्येति । सर्वथासंभव एव बाधकत्वमिति वार्तिकरीत्येत्यर्थः । तथा सतीत्यनेनानव. काशस्वमेव हठीकृतम् । कृते पारितार्यमङ्गीकृत्य पररवादेत्त्वमित्यहीकार इति हि तदर्थः । भागीकार इत्यनेनानवकाशत्वं सूचितम् । टाउसि० । नादेश आटोमावादाह-स्थानिवद्भावादिति । म भ परत्वादेत्त्वे नादेशविधायकवैयापत्तिः । तत्सामदेिव पूर्व नादेश एक्वमिति क्रमाश्रयणाददोषः । . ७. ३.१०३.+७ ३.१०५.

·१९] श्रीभगवत्पश्चलिविरचितं ज्या आप आङि चौसि चेति । नैवं शक्यम् । इह हि अनेनेतीद्रूपलोपः प्रसज्येत । झलि लोपः करिष्यते । ने शक्यो झलि लोपः कर्तुम् । इह हि दोषः स्यात् । अया विष्ठेति । एवं तीन्लोपापवादो विज्ञास्यते* । कथम् ? एवं वक्ष्यामि । अन् ने चापि चेति । तन्नकारग्रहणं कर्तव्यम् । न. कर्तव्यम् । क्रियते न्यास एव । लुप्तनिर्दिष्टो नकारः । यद्येवं नोपधाया इति दीर्घत्वं प्राप्नोति । सौत्रो निर्देशः । अथवा नपुसकनिर्देशः करिष्यते । अथ किमर्थमादुच्यते न अदेवोच्येत १ का रूपसिद्धिः, वृक्षात् प्लक्षात् । सवर्णदीर्घत्वेन सिद्धम् । न सिध्यति । अतो. गुणे पररूपमिति पररूपत्वं प्राप्नोति** । अकारोचारणसामर्थ्यान्न भविष्यति । यदि प्राप्नुवन्विधिरुचा- प्रयते। अनेनेति । तस्य हलादित्वाल्लोपे सत्येनेति प्राप्नोति । झलि लोप इति । हलि लोप इत्यपनीय झलि लोप इति सूत्रं कर्तव्यम् । नकारस्तु झल् न भवतीति लोपाभावः । अयेति । इदमश्चतुर्येकवचनस्य सुपा सुलगिति यादेशः । तस्या- झलादित्वादिद्रूपलोपाप्रसङ्गाद्धलि लोप इति वक्तव्यम् । तथा चानेनेति न सिध्यति । एवं तीति । नश्च श्रापं च नाप तस्मिन् परत ‘इदमोऽनादेश इति सूत्रार्थ आधीयते । लुप्तनिर्दिष्ट इति । निर्दिश्य लुप्तं इत्यर्थः । यद्येवं नालोपस्यासिद्ध- वाद्दीर्घत्वं प्राप्नोति यथा राजेति । नैष दोषः। छन्दोवत्सूत्राणि भवन्ति । सुपा सुलुगिति लुकि कृते न लुमताऽङ्गस्येति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधादीर्घत्वाभावः । सौत्र इति । सूत्रे कृतः सौत्रः । कृतलब्धेत्यण् । अकाराच्चारणसामर्थ्यादिति । अन्यथा तकार एव विधीयेत । आदेः परस्येत्यादेस्तकारे विहिते संयोगान्तलोपं च वृक्ष- दिति सिध्यति । तदेवं भाष्यकारेण नादेशोऽदादेशश्च व्यवस्थापितः । अन्ये त्वति- जरसिनातिजरसादिति सिद्धय इन आञ्च विहितावित्याहुः संनिपातपरिभाषाया अनित्यत्वाजेरसादेशं वदन्तः। भाष्यकारस्तु संनिपातपरिभाषामाश्रित्य जरसादेशमन- भ्युपयन्नतिजरेणातिजरादिति भाव्यमिति मत्वा गौरवमुद्भावितवान् । उ०-लोपे-इदो लोपे। नश्चाऽऽ चेति । अन् नापीति च्छेद इत्यर्थः । लुप्तनिर्दिष्ट इत्यत्र पूर्वकालेति समासे पूर्व लुप्तः पश्चानिर्दिष्ट इत्यर्थः प्रतीयते सोऽयुक्त इत्यत आह- निर्दिश्येति । भाष्यकारवचनात्परकालस्यापि पूर्वनिपात इति भावः । द्वितीयो नकारः पदान्तत्वाल्लप्त इति तात्पर्यम् । ननु सूत्रेऽपि लक्षणानुसारेणैव निर्देशो युक्त इत्ययं परिहारोऽयुक्त इत्यत आह-छन्दोवदिति । छान्दसत्वानाश्रयणेऽपि परिहारमाह-भाध्ये-अथवेति । पाव्दस्वरूपं विशेष्यमित्याशयः। प्रत्याख्यानेनेदं ध्वन्यते । एतत्ततळेशपरिहारार्थ एवेकारो न त्वस्य फलान्तरकल्पनेऽभिनिवेष्टव्यमिति दिए । अंनभ्युपयन्निति । इणः शतरि रूपम् । इदं जराया इति सूत्रे स्फुटी भविष्यति । इति भाव्यमिति । इत्येव भाष्यमित्यर्थः । न घ ४७.२ ११३+७, १,३९. *७, २. ११२; १९३.६.४. ६. १. ९७. : । - ·पाया०।१३सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् ६.२० रणसामर्थ्याबाध्यते सवर्णदीर्घत्वमपि न प्राप्नोति । नैष दोषः । यं विधि- प्रत्युपदेशोऽनर्थकः स विधिर्वाध्यते, यस्य तु विधेनिमित्तमेव नासौ वाध्यते । पररूपं प्रत्यकारोच्चारणमनर्थक, सवर्णदीर्घत्वस्य पुनर्निमित्तमेव ।। डेयः ॥७।१।१३ ॥ किमिदं चतुर्थंकवचनस्य ग्रहणमाहोस्वित्सप्तम्येकवचनस्य ग्रहणम् ? कुतः संदेहः ? समानो निर्देशः । चतुर्थंकवचनस्य ग्रहणम् । कथं ज्ञायते १ लक्षण- प्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति । इहापि तर्हि चतुर्थंकवचनस्य ग्रहणं स्यात् ? रानद्याम्नीभ्यः [ ७. ३. ११६] । एवं तर्हि व्याख्यानतो विशेषप्रति- पतिर्न हि संदेहादलक्षणमितीह चतुर्थंकवचनस्य ग्रहणं व्याख्यास्यामस्तत्र सप्तम्येकवचनस्येति । : प्र०-डेयः । कुतः संदेह इति प्रयोगे वृक्षायेत्यादौ चतुर्थ्यवगमादयुक्तः संदेह इति भावः । इतरो लक्षणमात्रशरणो भूत्वाऽऽह-समानो निर्देश इति । लक्ष- एप्रतिपदोक्तयोरिति चतुर्येकवचनस्य के इति रूपं प्रतिपदोक्तं सप्तम्येकवचनस्य तु घेर्जितीति गुणे कृते रिति लाक्षणिक रूपम् । इह पि तहीन । डेरिति षष्ठयन्तं रूपमुपात्तं तच्चोभयोरपि लाक्षणिकमिति परिभाषाया अयमविषयः । अथ प्रत्यया- त्पूर्वस्य भागस्य लाक्षणिकत्वप्रतिपदोक्तत्वसंभवापेक्षा परिभाषाप्रवृत्तिस्तदाऽन्यत्रापि प्रव- तेत । एवं तहीति । लिङ्गदर्शनं चास्ति । तस्मै प्रभवति संतापादिभ्यः । तदस्यां प्रहरण- मिति क्रीडायां ण इति । उ०-विभक्त्यादेशेभ्यः परत्वाजरसादेशेऽतिजरसेत्यायपीतित्येवेत्यसंगतम् । भतिजरांसीत्यत्र जसः शिभावे कृते नुम्जरसोः प्राप्ती नुम् विप्रतिषेधेनेति जराया इति सूत्रस्थभाष्येण विभकि- स्वज्ञानप्रकृतिप्रत्ययोभयसापेक्षजरसादेशापेक्षया विभक्तिकार्याणामन्तरङ्गत्वात्पूर्व प्रवृत्तिस्वी- कारेणादोपात् । टाडसीत्यादीनामङ्गनिमित्तटादीनामित्यर्थ इति नोभयापेक्षत्वम् । एतेन प्रत्यय- विशेपापेक्षत्वेनाऽऽदेशा बहिरा इत्यपास्तम् । तादृशवहिरहस्य भाष्ये छाप्याश्रयणाभावात् । किंच प्रकृतिप्रत्ययविशेषापेक्षत्वेन यहिरङ्गत्वं न वाचनिकम् । किंतु यदिशेपधर्मज्ञानारपूर्वमवश्यं यस्सामान्यधर्मज्ञानं तन पूर्वोपस्थितस्वेन सामान्यधर्मापेक्षस्यान्तरगत्वं तबीजम् । अस्ति प 'रुदश्च पञ्चभ्य' इत्यत्र निमित्तभूतसार्वधातुकत्वज्ञानार्थ धातुविहितप्रत्ययत्वज्ञानं पूर्वमाव. श्यकम् । एवं च पूर्वोपस्थितसार्वधातुफत्वलिहत्वज्ञानमानापेक्षया सुटः सार्वधातुफत्वज्ञानयाले प्रवृत्तिरित्यन्तरगत्वं यासुटः । तात्तरप्रवृत्तिकत्वाच यहिरगत्वमीटः । .नचैवं प्रकृते । किंध परवाजरसादेशे, एतत्कैयटग्रन्थस्यासंभवतिकतैय । पूर्व अरसादेश इनायप्रापया तद. भावपक्षे प तस्याप्राप्या संनिपातपरिमापयाऽनभ्युपयनित्यस्यासंगतत्वादिति दिए । डेयः । रित्या प्रकृतिरूपापेक्षया लाक्षणिक धादि कथ्यत इस्याह-पतुध्येकवचनेति ।

·२१.] श्रीभगवत्पञ्जलिविरचितं -~- [ौड श्राप सर्वनाम्न मै ॥ ७३.१॥ १४॥ प्रश एकादिष्टात्स्मायादीनामुपसंख्यानम् ॥१॥ अश+ एकादिष्टात्स्मायादीनामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । अथो अत्रास्मै । अथो अत्रास्मात् । अथो अत्रास्मिन्निति । एकादेशे* कृतेऽत इति स्मायादयो न प्राप्नुवन्ति । किं पुनः कारणमेकादेशस्तावद्भवति न पुनः स्मायादयः १ न पर- स्वास्मायादिभिर्भवितव्यम् ? न भवितव्यम् । किं कारणम् ? नित्यत्वादेकादेशः । नित्य एकादेशः । कृतेष्वपि स्मायादिषु प्राप्नोत्यकृतेष्वपि । नित्यत्वादेकादेशे कृतेऽत इति स्मायादयो न प्राप्नुवन्ति । किमुच्यतेऽश इति नेहापि कर्तव्यम् । अत्रास्मै । अत्रास्मात् । अत्रास्मिन्निति । एकादेशे कृतेऽत इति स्मायादयो न प्राप्नुवन्ति । आनुपूर्व्या सिद्धमेतत् । नात्राकृतेषु स्मायादिषु हलादिविभक्तिरस्ति हलादौ चद्रूपलोपो न चाकृत इद्रूपलोप एकादेशः प्राप्नोति । तदानुपूर्व्या सिद्धम् । तत्तर्युपसंख्यानं कर्तव्यम् ? न वा बहिरङ्गालक्षणत्वात् ॥ २॥ न वा कर्तव्यम् । किं कारणम् । बहिरङ्गलक्षणत्वात् । बहिरङ्गलक्षण एकादेशः । अन्तरङ्गाः स्मायादयः । असिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्गे। जस:शी ॥७।१।१७॥ जश्शसोः शिः ॥ ७।१।२० ॥ किमर्थं शीभावः शिभावश्वोच्यते न शिभाव एवोच्येत । का रूपसिद्धिः १ ते ये के । आद्गुणेन सिद्धम् ४ नैवं शक्यम् । इह हि त्रपुरी जतुनी। दीर्घ- श्रवणं न स्यात् । एवं तर्हि शीभाव एवोच्यताम् । नैवं शक्यम् । इह हि कुण्डानि वनानीति ह्रस्वस्य श्रवणं न स्यात् । तस्माच्शीभावः शिभावश्च वक्तव्यः । प्र०-सर्वनाम्नः स्म । अश एकादिष्यादित । लोकेऽ: प्रतिपादनाय वाक्यमुच्चार्यते तदव व्याकरणेऽपि विभज्यान्वाख्यायते । ततश्चात्र अ ए इति स्तेि नित्यत्वादेकादेशः प्राप्नोति । तस्मिन्कृतेऽदन्तत्वाभावाद्वर्ग विधावन्तादिवद्भावाभावात्ताद प्यानतिदेशात्माया- धसिद्धिः । आर पूर्येति । अत्र इदम् ए इति स्थिते त्यदायरवे कृते स्मायादयः। ततो नित्य- वाद्गुणं बाधित्वेद्रपलोपे कृते सवर्णदीर्घत्वेन रूपं सिध्यतीत्यर्थः । मवेति । पदद्वया- श्रयत्वादेकादेशो बहिरङ्गः । एकपदाश्रयत्वात्स्मायादयोऽन्तरङ्गाः । जमः शी । शीभावशिभावयोः कचिद्रूपाभेदं दृष्ट्वा प्रश्न:-किमर्थमिति । उ.-सर्वनाम्नः । पदसंस्कारपक्षे स्वार्थदव्याल गदिममेणान्याख्यानपक्षे घोपामावादाद- लोक इति । वर्णविधावित्यस्य प्रत्याख्यानेऽप्याह-तादृप्येति । +२. ४. ३२. : ६. १. १०१..७..२. ११३.४६. १. ८७.७.१.१९. ।

·७०१पा०१प्रा०।१८सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [२२ औङ प्रापः ॥ ७॥ १।१८॥ किमर्थो उकारः । सामान्यग्रहेणार्थः । औ इत्युच्यमाने प्रथमाद्विवचनस्यैव स्यात् । अथाप्यौडित्युच्यत एवमपि द्वितीयाद्विवचनस्यैव स्यात् । अस्ति प्रयो- जनमेतत् ? किं तीति १ ङित्कार्यं तु प्राप्नोति । खट्वे माले । याडापः [७. ३. ११३ ] इति याट प्राप्नोति । नैष दोषः । नैवं विज्ञायते डकार इदस्य- सोऽयं ङित् रितीति । कथं तर्हि १ ङ एवेन्डित् ङितीति । एवं सति वर्णग्रह- णमिदं भवति वर्णग्रहणेषु चैतद्भवति यस्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहण इति । न दोषो भवति । अथवा वर्णग्रहणमिदं भवति न चैतद्वर्णग्रहणेषु भवत्यननुबन्ध- । । प्र०-औङ आपः । किमर्थ इति । औङ इति भूतानुवादः । न कचिदौछिति रूपं विज्ञा तमभूत्तस्य च भूतवदुपादाने किं प्रयोजनमिति प्रश्नः । औ इत्युच्यमान इति । निरनु- वन्धकपरिभाषयेति भावः । यद्यपि टकारः प्रत्याहारार्थत्वात्समुदायानुबन्धस्तथाऽप्य- नेकान्ता अनुवन्धा इति दर्शन एकान्ता इति दर्शने वाऽवयवावयवस्यापि समु- . दायावयवत्वदर्शनात्प्रत्ययस्याप्यनुबन्धः स्यात् । प्रयोजनाभावात्प्रययानुबन्धो न भव- तीति चेदिह तस्य ग्रहणं मा भूदिति प्रयोजनं स्यात् । यद्येवमौङ इत्युच्यमाने तदनुबन्धकग्रहणे नातदनुवन्धकस्येति द्वितीयाद्विवचनग्रहणं न प्राप्नोति । डकारोचारण- सामर्थ्याद्भविष्यतीत्यदोषः । डिस्कार्य विति । औङ इति वचनाप्रथामाद्वितीयाद्वि- वचनयोरौडो विधायकवाक्यमनुमीयत इत्युपदेशेऽन्त्यत्वान्डकारस्येत्संज्ञायां सत्यां डित्कार्यप्रसङ्गः । अथवान । औङ इति वर्णमानं निर्दिश्यते ङकारस्त्वसंदेहार्थो नानु- बन्धार्थः । ऋदोरबिति यथा दकारः । अङ्गाक्षिप्तश्च प्रत्यय औकारण विशेष्यत उ०-औङ आपः । ननूभयसंग्रहार्थं कारोचारणसत्त्वात्किमर्थं इति प्रश्नानुपपत्तिरत आह-औडितीति । असिद्धस्यानुवादे न प्रयोजनमित्यर्थः। अनेकोन्सा इति। अत्र पक्ष आनम्तर्यमेव संबन्धो न त्ववयवांवयविभावः। तचे समुदायस्येय प्रत्ययस्याप्यस्तीत्यर्थः । अवयवावयवस्यापीति । द्विगता अपि हेतवो भवन्ति । आम्राश्च सिकाः पितरश्च तृप्ता इति न्यायात् । अवयवस्य समुदायस्य चावयवत्वं न विरुध्यत इति भावः । इह । शीविधौ । तस्य । द्वितीयाशिवचनस्य । न प्राप्नोतीति । अत्र टकारस्याप्यनुवन्धस्य भावादिति भावः। नन्धोडो विधानाभावेनोपदेशाभावात्प्रत्ययान्तत्वाभावाचेसंज्ञाभावेन कथमित्कार्यापादनमत आह-औङ इतीति । चित्रङ इवेति भावः । असिद्धानुवादाभावात्तदनुपपत्त्या औमोटोरोङ् भवतीति वाक्यमनुमीयत इति तात्पर्यम् । नप याट्यवश्यंप्राप्ते शीभावारम्भादयमपवाद इति न दोपः । कृते चारितायेनासंभव एव बाधकत्वमिति वार्तिकरीत्या शहासत्वात् । इत्संज्ञक कारादाविति व्याख्यान आयाजयारामुपसंख्यानमिति सुपां सुलक्सूत्रस्यवार्तिक. विहिताः प्रयाहवेत्युदाहरणमसंगतं स्यादित्यरचेराह-माप्ये-अथवा वर्णेति । असं. देहार्थ इति । आव हरयुच्यमाने किमयमाव उत औ इति संदेहः स्यादिति भावः । मनु ·२३]] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [अष्टाभ्य और कग्रहणे न सानुबन्धकस्येति । अथवा पूर्वसूत्रनिर्देशोऽयं पूर्वसूत्रेषु च येऽनुवन्धा न तैरिहत्कार्याणि क्रियन्ते । औकारोऽयं शीविधौ उिद्गृहीतो ङिच्चास्माकं नास्ति कोऽयं प्रकारः । सामान्यार्थस्तस्य चाऽऽसञ्जनेऽस्मिन्डित्कार्यं ते श्यां प्रसक्तं स दोषः ॥१॥ डित्वे विद्याद्वर्णनिर्देशमात्रं वर्णे यत्स्यात्तच्च विद्यात्तदादौ । वर्णश्चायं तेन ङित्त्वेऽप्यदोषो निर्देशोऽयं पूर्वसूत्रेण वा स्यात् ॥ २॥ अष्टाभ्य और ॥ ७॥ १ ॥ २१ ॥ औशधौ औशघाविति वक्तव्यम् । किमिदमघाविति । अनुत्तरपद इति । किं प्रयो- जनम् ? इह मा भूत् । अष्टपुत्रः, अष्टभार्य इति । अस्तु लुक्तत्र । अस्त्वत्रौरत्वं लुग्भविष्यति । प्र०-इत्यौकारान्तस्य शीभावो विधीयमानोऽन्तवद्भावात्केवलस्थाप्यौकारस्य प्रवर्तते । प्रत्य- यस्य चानुबन्धभावाभावाभ्यां निरनुबन्धकपरिभाषा व्यवस्था करोति न वर्णस्य । अथ- वेति । पूर्वाचाट्टै अपि द्विवचने डितौ पठिते । न चेह क्वचिदप्योङ् प्रत्य- योऽस्ति । सामान्यग्रहणार्थ च पूर्वसूत्रनिर्देशस्तेन यः पूर्वसूत्र औङ् तस्य ग्रहणं भवतीति प्रथमाद्वितीयाद्विवचनथोर्ग्रहणसिद्धिः । वर्णश्चायमिति । औकारो वर्ण एव निर्दिष्टो न प्रत्यय इत्यर्थः । तेन डिवेऽप्यदोष इति । ङित्त्वे सति यो दोपः स नास्ति । डित्त्वस्यैवाभावादित्यर्थः । अष्टाभ्य औश् । औशधाविति । औशादेशो नाप्राप्ते लुक्यारभ्यमाणो विशे- पाभावात्सर्वस्य लुको बाधकः प्राप्नोतीति भावः। इतरो येन नाप्राप्तिन्यायेन पड्भ्यो लुगित्यस्यैवायमपवादोन सुपो धातुप्रातिपदिकयोरित्यस्यापीति मत्वाऽऽह-अस्त्विति । भवत्वौशादेशस्तस्य लुग्भविष्यतीत्यर्थः । एतच्चौशादेशप्रवृत्तिमभ्युपगम्योच्यते । नित्य- उ०-निरनुबन्धकत्व औटः सानुबन्धकत्वाग्रहणं न स्यादत आह-प्रत्ययस्य चेनि । तदेतद्धाय उक्त-नचैतद्वर्णग्रहणेवित्यादिना । अनेन औ इत्युच्यमाने प्रथमाद्विवचनस्यैव स्यादिति दोष उद्धतः । डिस्वाभावाच याप्राप्तिरेव नेति बोध्यम् । ननु संभवति प्रत्ययग्रहणे कुतो वर्ण- प्रहणं स्यादित्यरुचेराह-माये-अथवेति । नचेहेति । एवं सामर्थ्यापूर्वसूत्रनिदेश- स्तत्फलंब सामान्यग्रहणमिति भावः । भाष्ये-कोऽयं प्रकार इति । भयुक्तोऽयं निर्देश- प्रकार इत्यर्थः । उित्त्वे विद्याद्वर्णेति । यादाप इत्यत्रानुवृत्तं दित्तीति कर्मधारयेण वर्णनिर्देश इत्यर्थः । तदादिविधौ न स्वरूपसरसप्तम्येव निमित्तं न स्वर्थनिर्देश इत्युक्तम् । वर्णश्चायमिति । बशब्दो वार्थे। ननुः द्वित्त्वस्यैवाभावे डिस्चे न दोष इत्ययुक्तमत आह-डित्त्वे सतीति । अष्टाभ्य औश् । सर्वस्य । पड्भ्य इत्यस्य सुपो धात्वित्यस्य च । प्रवृत्तिमभ्युपगम्येति ।

·अपामा०२१सू० व्याकरणमहाभाष्येम २४ ! पड्भ्योऽप्येवं प्रसज्यते । इहापि तर्हि प्राप्नोति । अष्टौ तिष्ठन्ति । अष्टौ पश्येति । अपवादः अपवादत्वादनौश्त्वं लुक वाधिष्यते । इहापि तर्हि वाधेत । अष्टपुत्रः, अष्ट- भार्थः । यस्य विषये यस्य लुको विषय औरत्वं तस्यापवादः । यो वा तस्मादनन्तरः ॥१॥ प्र०-त्वात्पूर्वमेव लुका भाव्यम् । अन्तरङ्गानपि विधीन्बहिरङ्गो लुग्वाधत इति वा । इतरो लुको विशेपमपश्यन्यद्यपवादे प्रवृत्त उत्सर्गः प्रवर्तत तदाऽतिप्रसङ्गः इत्याह- षड्भ्य इनि। सूत्रैकदेशानुकरणमेतत् । षड्भ्यो लुगित्ययमन्यौशो लुक् प्राप्नोति । अथ विधानसामथ्यान्न भवति तदाऽष्टान्न इत्यत्रापि न प्राप्नोतीत्यर्थः । इतरो येन नाप्राप्ते तस्य वावकमित्याश्रित्याऽऽह-अपवाद हति । पड्भ्यो लुगिति सर्वत्र प्राप्ती- तीति स एवौशा बाध्यत, सुपो धातुप्रातिपदिकयोरित्ययं तु कचित्प्राप्नोतीति तं प्रत्यस्य वाधवायोगात् । अन्तरङ्गानपि विधीन्वहिरङ्गो लुग्वाधत इति पूर्वमेवलुक् प्रवर्तते । या वा तस्मादिति । औशः षड्भ्यो लुगित्ययमनन्तरो द्वितीयाध्याय- विहितस्तु व्यवहितः । ननु मव्येऽपवादा इति द्वितीयाध्यायविहितस्यैव लुको बांधा प्राप्नोति । नैष दोषः । यत्र द्वावपि व्यवहितौ पूर्वोत्तरौ तत्र पूर्वानुभवाहितसंस्कारो- पजनितस्मृत्युपारूढस्य पूर्वस्य युक्तो बाधः । इह त्वनेकाध्यायव्यवहितो द्वितीया- ध्यायविहितो लुड् महता यत्नेन स्मरणीयः । अनन्तरस्त्वनुभवनीय इति स एव बाध्यते । अथवा सत्यामसत्यां वोपलब्धौ प्रत्यासत्त्याऽनन्तरस्यैव वाधेन भाव्यम् । लुकः समकक्ष्यत्वमभ्युपगम्योक्तम् । भिन्नकल्यौ त्वेतौ लुकौ । उ०-वस्तुतोऽस्वौश्वमित्यस्य प्रामोत्पत्रौत्वमित्यर्थः । लुग्भविष्यतीत्यस्य लुम्बाधको भविष्य- तीत्यर्थ इति न दोपः । गौणेऽप्यस्य प्रवृत्तिमभ्युपगम्यौशघाविति वार्तिकं प्रवृत्तमिति बोध्यम् । प्रियाप्टादीनां त्वनभिधानमेवेति तदाशयः । कचिदिति । समासादावित्यर्थः । ननु समासे- ऽप्यन्तरत्वादोश् प्रामातीत्यत आहअन्तरङ्गानपीति । व्यवहिताविति । पाल- सस्तुल्यावित्यर्थः । तत्र पूर्वति। तत्र को बाध्यतामिति विशेपचिन्तायां पूर्वस्येव थाधो न्याय्य इति भावः । पूर्वानुभवजसस्कारजन्यस्मृतिविपयस्येत्यक्षरार्थः । उत्सरस्य त्वननुभवा- स्मृत्ययोगः भ्यायान्तरसपेऽपि मत्यासत्तिन्याय एवाऽऽश्रीयत इत्यर्थो 'यो वा तस्मादनन्तर' इति भाग्यस्येत्याह-अयवेति । येन नामाप्रया यत्रोमययाधकरवं प्रासं तत्रवैत याया व्यय- स्थापका इत्याशयेनाऽऽह--एतच्चेति । एवं च 'यस्य विपये' इत्येष एव समाधिमुख्य +७.१.२२. एतच्च ·१२५] श्रीभगवत्पतंजलिविरचितं [श्रेष्टाभ्य और . अथवाऽनन्तरस्य लुको बाधकं भविष्यति । कुत एतत् ? अनन्तरस्य विधर्वा भवति प्रतिषेधो वेति । अथेह कस्मान्न भवत्यौश्त्वम् १ अष्ट तिष्ठन्ति । अष्ट पश्यति । आत्वं यत्र तु तत्रौश्त्वम् । यत्रैवाऽऽत्वं तत्रैवौश्त्वेन भवितव्यम् । कुत एतत् ? तथा ह्यस्य ग्रहः कृतः । तथा ह्यस्याऽऽत्वभूतस्य ग्रहणं क्रियते । अष्टाभ्य इति । ननु च नित्यमा- त्वम् + । एतदेव ज्ञापयत्याचार्यों विभाषात्वमिति यदयमात्वभूतस्य ग्रहणं करोति । अष्टाभ्य इति । इतरथा ह्यष्टन इत्येव ब्रूयात् । औशधावस्तु लुक्तत्रषड्भ्योऽप्येवं प्रसज्यते । 'अपवादो यस्य विषये यो वा तस्मादनन्तरः ॥१॥ आत्वं यत्र तु तत्रौश्त्वं तथा ह्यस्य ग्रहः कृतः । स्वमोलुंक्च त्यदादीनां कृते ह्यत्वे न लुग्भवेत् ॥ २॥ प्र०-एकस्य सर्वत्र प्राप्त्याऽपरस्य कचित्प्राप्त्या। अथेहेति । अष्टाभ्य इति विभक्ती लक्षणवशादाकारो निर्दिष्टोऽशक्त औशं विपयविशेषेऽवस्थापयितुम् । प्रात्वं यत्रेति । कृताकारस्यानुकरणमष्टाशब्दः। ननु चेति । लक्षणवशाद्विभक्तावाकारं विधाय निर्देशः कृत इति चोदकाशयः । एतदेवति । लाघवार्थमष्टन इति वक्तव्ये कृतात्वस्येदम- नुकरणं तस्य चैतत्प्रयोजनं कृतात्वाद्यथा स्यादकृतात्वान्मा भूदिति । यदि च नित्यमात्वं स्यात्ततो व्यच्छेद्याभावात्कृतात्वानुकरणमनर्थकं स्यात्तस्मात्कृतात्वानुकर- निर्देश प्रात्वविकल्पस्य ज्ञापकः । स्वमोरिति । उत्तरसूत्रोपस्थाप्यमानार्थसंग्रहः । उ०-इति भावः । ननु कृतात्वनिर्देशादात्वाभावे कथमतिव्याप्तिरत आह-अष्टाभ्य इति । अष्टन इति । न च यथान्याले बहुवचनेन गौणेऽस्याप्रवृत्तिः। तब तु तदभावेन गौणेऽपि स्यादिति दोप इति वाच्यम् । भात्वपक्ष एव प्रवृत्तिरित्यर्थयोधनार्थ बहुवचनस्य पारिताय्येनेतरार्थ- फल्पने मानाभावात् । न च कृतान्यानुकरणादेकवचनेनैव सिद्धौ गौणेऽप्रवृत्यर्थमिति वाच्यम् । भष्टन इत्येव घ्यादिति भाष्यविन्द्धसूत्राशयकल्पनाया अनौचित्यात् । शब्दवाहुल्येन पहुवचनस्य न्यायप्राप्ठत्वाच । 'तिसृभ्यो जस' इतियत् । गौणानां प्रियाटादीनामनभिधा. मस्य गान्ता पडिति सूचनाप्य उवाच । ज्ञापक इति । इदं प एलीयननुपतिपटे । तदनुवृत्तिपो तु जस्सोर्विपय आवस्यापीदमेव ज्ञापकमिति घोप्यम् । उत्तरसूत्रोपस्याप्य मानेसि । उत्तरसूत्र उपसंपयायमानेत्यर्थः । +७. २.८४.

·७अ०१पा०१आ०१२३सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् २६] खमोनपुंसकात् ।। ७।१ । २३ ॥ खमोलुंक्त्यदादिभ्यश्च ॥ १॥ स्वमोलुंक्त्यदादिभ्यश्चेति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् । तद्ब्राह्मणकुल- मिति । किं पुनः कारणं न सिध्यति ? कृते ह्यत्वे न लुग्भवेत् । अत्वे कृते लुग्न प्राप्नोति । इदमिह संप्रधार्यम् । अत्वं क्रियतां लुगिति किमत्र कर्तव्यम् ? परत्वादत्वम् । नित्यो लुक् । कृतेऽप्यत्वे प्राप्नोत्यकृतेऽपि । अनित्यो लुग्न हि कृतेऽत्वे प्राप्नोति । अतोऽम् [७. १. २४ ] इत्यम्भावेन भवितव्यम् । तस्मात्यदादिभ्यश्चेति वक्तव्यम् । इदं विचार्यते शिशीलुङ्नुम्विधिषु* नपुंसकग्रहणं शब्दग्रहणं वा स्यादर्थ- ग्रहणं वेति । कश्चात्र विशेषः १ प्र०-स्वमोर्नपुंसकात् । तदिति । तदोः सः साविति सत्वमत्र प्राप्नोति । नित्यो लुगिति। अत्वं तु लुकि कृते न लुमताऽड्गस्येति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधाद्विभक्त्यभावान्न प्राप्नोतीत्य- नित्यम् । अनित्यो लुगिति । यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते न तदनित्यमि- त्येतत्तु पाक्षिकम् । यदा द्वयोर्लक्षणयोः संप्रधारणं क्रियते तदा यल्लक्षणप्रवृत्तावपि यस्य द्वितीयस्य लक्षणस्य प्रवृत्तिव्याघातो नास्ति तत्प्रति न तस्य दौर्बल्यम् । लक्षणान्तरेणैवै- तत्प्रवृत्तिनिवारणाद्यथा वालिसुग्रीवयोयुद्धे भगवता रामेण बालिनो वधेऽपि न सुग्रीवापेक्षं दौर्बल्यमभिदधति शूरमानिनः। एतदर्शनसंश्रयेणोच्यते यस्य च लक्षणान्तरेणेति । यदा त्वेप न्याय आश्रीयते लक्षणान्तरप्रवृत्तिनिमित्तमुपसंहरल्लक्षणं वलवद्भवतीतरत्तु तदु- पसंहृतनिमित्तलक्षणान्तरोपपादितप्रवृत्तिविघातं दुर्वलमेव । तथा च भगवद्वासुदेवसहाय- वापाण्डवा वलिनो दुर्वलान्धार्तराष्ट्रान्विजिग्यिरे । तदा नास्त्येतद्यस्य च लक्षणान्तरे- ऐति । केचित्त्वन्तरङ्गानपि विधीन्वहिरङ्गो लुग्वाधत इत्यत्रापि ग्रहणान्नित्यानां च परेषां च लुका वाधनमिच्छन्तस्त्यदाद्यत्वं लुका वाध्यत इत्याहुः । तथा चोच्यते सर्वविधिभ्यो उ०-खमोर्नपुंसकात् । सत्वमवेति । सावत्वे कृते लुगप्रासाविति भावः । पाक्षिकमिति । कृताकृतमसामात्रेणापि कचिन्नित्यताभ्युपगमादिति भावः। तदेवोपपादयति-यदा द्वयो- रिति । उपसंहरदिति | संपादयदित्यर्थः। यथाऽत्वशास्त्रम् । इतरत्त्विति । यथा लुकशा- वंम् ।। तदुपसंहतेति। तच्छन्देन प्रकृतेऽस्वविधायक परामृश्यते । तत्संपादितनिमित्तकेनातोs. मिति लक्षणान्तरेणोपपादित:- सम्पादितः प्रवृत्तिविघातो यस्य तल्लुकशास्त्रं दुर्यलमित्यर्थः । .वया घासुदेयसहायस्वेऽपि पाण्डवानां यलवत्वमेव व्यवहरन्ति तहदित्यर्थः । वासुदेवसहाय- त्वादिति । प्ययलोपे पञ्चमी । तत्सहायत्वं प्राप्येत्यर्थः । विजिग्यिर इति । इत्यभिदधतीत्य- मुपश्यते । पचर्न विनापीष्टसिदि दर्शयति केचित्चिति । त्यदादिभ्यश्चेति वक्तव्य- ४७. २. १०२.* ७.१.१९, २०, २३, ७२.

·३७ श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं । अड्डतरादिभ्यः पञ्चभ्यः शिशीलुङ्नुम्विधिषु नपुंसकग्रहणं शब्दग्रहणं चेदन्यपदार्थे प्रतिषेधः ॥२॥ शिशीलुनुम्विधिषु नपुसकग्रहणं शब्दग्रहणं चेदन्यपदार्थे प्रतिषेधो वक्त- व्यः । बहुत्रपुः बहुत्रपू बहुत्रपव इति । अस्तु तीर्थग्रहणम् । यद्यर्थग्रहणं प्रिय- सक्थ्ना ब्राह्मणेनेत्यनङ् न प्राप्नोति । अस्तु तर्हि शब्दग्रहणमेव । ननु चोक्तं शिशीलुङ्नुम्विधिषु नपुसकग्रहणणं शब्दग्रहणं चेदन्यपदार्थे प्रतिषेध इति ?. सिद्धं तु प्रकृतार्थविशेषणत्वात् ॥ ३ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् ? प्रकृतस्यार्थो विशेष्यते । किं च प्रकृतम् ? अङ्गम् + । अङ्गस्य शिशीलुनुमो भवन्ति नपुसके वर्तमानस्य । कथं प्रिय- ससक्थ्ना ब्राह्मणेन ? प्र०-लुग्विधिर्वलवानिति । शिशीति । अङ्गस्येत्यनुवर्तनादनस्य य औङ् नपुंसकात्परस्तस्य शीति विज्ञायमाने शब्दग्रहणं भवति । यदाप्यङ्गादिति विभक्तिविपरिणाम आनीयते नपुंसकेन चाङ्ग विशेष्यते नपुंसकान्तादङ्गात्परस्येति तदाऽपि शब्दग्रहणम् । यदा तु नपुं- सकायो विहित इत्याश्रीयते, प्रधानं वा नपुंसकमङ्गेन विशेष्यते नपुंसकादङ्गात्परस्येति तदाऽर्थग्रहणम् । शब्दद्वारकं चार्थेन पौर्वापर्यादिकमानीयते । प्रियसक्थ्नेति । नपुंसकस्य झलच इत्यतो नपुंसकग्रहणमस्थ्यादिसूत्रेऽनपुंसकसंज्ञाशब्दनिवृत्त्यर्थमनुवर्तते । “यद्य- प्यभिव्यक्तपदार्था ये स्वतन्त्रा लोकविश्रुताः । शास्त्रार्थस्तेपु कर्तव्यः शब्देपु न तदुक्तिपु"। इति संज्ञाशब्दानामप्रसङ्गस्तस्थाऽपि न्यायानुसरणे गौरवप्रसङ्गान्नपुंसकानुवृत्तिराधीयते । उत्तरार्थ च । ई च द्विवचन इत्यत्र नपुंसकस्येति पुंवदिति चानुवर्तते । तेन च्छन्दसि नपुंसकस्य पुंवद्भावान्मधोर्गेहातीत्यादौ नुमभावसिद्धिः । सिद्धत्विति । विषयविभागा- । उ०-मिति । भाष्ये काकुः । न वक्तव्यमित्यर्थः । हेतुस्तु प्रसिद्ध एव । अन्तरङ्गानपीति न्यायरूप इति तदाशयः । एतेनैतद्भाध्यवलादन्तरङ्गानपीति न्यायः सामासिकलुग्विषय एवेति भ्राम्यन्त: परास्ताः । एहस्वादिति सूत्रस्थभाष्यविरोधात् । अगस्य य औङिति । अस्य निमित्त- मित्यर्थः । नपुंसकायो विहित इति । नपुसकादर्थादित्यर्थः । नपुंसकादङ्गादिति । नपुंसकत्वविशिष्टार्थादित्यर्थः । कथं पुनरर्थेन पौर्यापर्यंमत माह-शब्दद्वारकं चेति । आदिना विधानम् । 'स्त्रिया' इति सूत्रस्थेन 'नयर्थेन पौर्वापर्यमस्ती'ति भाष्येणेदं विरज्यते । तस्मादर्थग्रहणमित्यस्य भाज्यस्य नपुंसफार्थादमपरस्येत्यर्थः । अर्थपरस्य नपुंसकशब्दस्यार्थ- प्रतिपादके लक्षण इति भावः । अनविधी नपुंसकमहणाभावात्कथमन्याएयुद्धावनमत आह- नपुंसकत्येति । तेन च्छन्दसीति । वास्यभेदेन संयन्धादिति भावः । व्यत्ययो बालमिति लिाच्यत्ययेनापीदं सिध्यति । फिंपाभिन्यति न्यायः पदकार्य एवेति मात्र तस्य विष- योऽत एव सर्वनामसंज्ञाया: प्रतिपंध भारध इत्यन्ये । अस्यादिप सन्दमहमियनेन - ७.१.०५.२६.४, १.

·७०१पा०या०।२५सू० व्याकरणमहाभाष्यम् २८ अस्थ्यादिषु शब्दग्रहणम् ॥ ४ ॥ अस्थ्यादिषु नपुंसकग्रहणं शब्दग्रहणं द्रष्टव्यम् । युक्तं पुनरिदं विचारयितुम् ? नन्वनेनासंदिग्धेनार्थग्रहणेन भवितव्यं न हि नपुंसकं नाम शब्दोऽस्ति । किं तर्युच्यतेऽस्थ्यादिषु शब्दग्रहणमिति १ अत्रा- प्यर्थग्रहणमेव । अत्रैतावान्संदेहः क प्रकृतस्यार्थो विशेष्यते, व गृह्यमाणस्येति । शिशीलुङ्नुम्विधिषु प्रकृतस्यार्थो विशेष्यतेऽस्थ्यादिषु गृह्यमाणस्य । अड्डतरादिभ्यः पञ्चभ्यः ॥ ७॥ १॥ २५ ॥ अद्भावे पूर्वसवर्णप्रतिषेधः ॥ १ ॥ अद्भावे पूर्वसवर्णस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । कतरत्तिष्ठति । कतरत्पश्य । सिद्धमनुनासिकोपधत्वात् ॥ २ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् १ अनुनासिकोपधोऽशब्दः करिष्यते । प्र०-श्रयेणाभिमवार्थसिद्धिः। शिशीलनुम्बिधिष्वर्थप्रहणमस्थ्यादिपुशब्दग्रहणमित्यर्थः । अस्थ्यादिष्विति । विशेषणविशेष्यभावे कामचारान्नपुंसकार्यविशिष्टैरस्थ्यादिभिरङ्गं विशेष्यत इति नपुंसकास्थ्याद्यन्तस्याङ्गस्थानपुंसकस्याप्यनड् भवति, पदाङ्गाधिकारे तस्य च ग्रहणं तदुत्तरपदस्य चेति वचनात्केवलानामप्यस्थ्यादीनामनङ् भवति । इदानी भाष्यकारों विचारमेव पूर्वोक्तमाक्षिपमाण आह-युक्तं पुनरिति । अर्थमनपेक्ष्य शब्द- ग्रहणपक्षासंभव इति भावः । किं तर्युच्यत इति। नैवेदं वक्तव्यमित्यर्थः । कस्मान्न वक्तव्यमित्याह-अनापीति । अर्थधर्मत्वालिङ्गस्य नपुंसकार्थाभिधायित्वादस्थ्यादयो नपुंसकशब्देनाभिधीयन्त इत्यर्थग्रहणमेव भवति । तस्माद्विशेषणविशेष्यभावविचार एवं युक्तो न तु यथेष्टसिध्यनङ्गत्वादसंभवादेकतरपक्षग्रहणविचारः । अड्डतरादिभ्यः। अद्भाव इति । सुस्थानिकेऽदादेशेऽयं दोषः । अमादेशे त्वदि स्थानिवद्भावादमि पूर्व इति पूर्वरूपं सिद्धमिति । सिद्धं त्विति । अनुनासिकत्वेन निव- उ०-गृह्यमाणास्थ्यादिविशेषणं नपुसकमहणमित्युक्तमित्याह-विशेषणेति । नपुंसकार्यविशि- प्टैरिति । गुणः कृतार्थसंस्कार इति न्यायादिति भावः । नैवेदमिति । किंशन्द आक्षेपे इत्यर्थः । नवित्यस्यैकतरपक्षग्रहणविचार इत्यनेनान्वयः । युक्त इति च शेषः । तत्र हेतु:-- यथेष्टेत्यादिः । शब्दग्रहणपक्षस्य यथेष्टसिद्ध्यनगत्वादर्थपक्ष एवेष्टसंग्रहादसंभवाचास्य पक्षस्य कोट्यन्तराभावेन वातिककृत्कृतो विचारो न युक्त इत्यर्थः । एवं च गृह्यमाणसंभवे तद्वि- शेषणमेव विग्रहणं तदभावे प्रकृतस्यास्यति निर्णयः । अत एव 'घाशा विति नासूनि । तथा हि-नपुंसकग्रहणं गृह्यमाणशवन्तस्यैव नपुंसकत्वं यथा स्यादित्यर्थम् । तेन बहयो ददतो पेपु तानि यहुददतीत्यत्र न । यहूनि ददन्ति येषु ते यहुददन्त इत्यत्र च नुम्भवतीति चोध्यम् । अनु० । अमादेशे विति । फतरत्पश्येति भाग्योदाहरणस्य हे कतरत्वं पश्येत्यर्थी .. ६, १.१०२.

·२९) श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं नेतराच्छन्दसि दुक्करणाद्वा ॥३॥ अथवा दुग्डतरादीनामिति वक्ष्यामि । डित्करणाद्वा ॥ ४ ॥ अथवा डिदच्शब्दः करिष्यत+ । स तर्हि डकारः कर्तव्यः ? न कर्तव्यः । क्रियते न्यास एव । द्विडकारको निर्देशः । अद्ड्डतरादिभ्य इति । नेतराच्छन्दसि ।।७।१ । २६ ॥ इतराच्छन्दसि प्रतिषेध एकतरात्सर्वत्र ॥१॥ इतराच्छन्दसि प्रतिषेध एकतरात्सर्वत्रेति वक्तव्यम् । एकतरं तिष्ठति । एक- तरं पश्य । नपुंसकादेशेभ्यो युष्मदस्मदोर्विभक्त्यादेशा विप्रतिषेधेन ॥ २ ॥ प्र०-त्तिलक्ष्यते तेनोचारणार्थोऽकारो दकारमानं त्वादेशः । श्रादेः परस्येत्यम आदेर्भवति मकारस्य तु संयोगान्तस्य लोप इति लोपः । उच्चारणार्थानांत्वनुनासिकत्वप्रतिज्ञायां ब्रुवो वचिरिति वच्यादीनां नुम्प्रसङ्गः । एतस्मिन्पक्षे हे कतरदित्यत्र संबुद्धिलोपप्रसङ्गं मत्वाऽऽह-दुक्करणादिति । कार्यिभेदाच्च दुका लुङ् न बाध्यते । द्विडकारक इति । दकारस्य ष्टुत्वं स्वरूपविनाशप्रसङ्गान्न कृतं नापि डकारस्य संयोगान्तलोपः। नेतरात् । नपुंसकादेशभ्य इति । 'अलिङ्गे युष्मदस्मदी' इत्यनाश्रित्यायं विचारः। खौजसमा लुक्शीशयः परत्वादमा बाध्यन्त इत्यर्थः । उ०-बोध्यः । निवृत्तिलक्ष्यत इति । इत्संज्ञायां फलाभावादिति भावः। संयोगान्तस्य लोप इति । उत्तरसूत्रे झलग्रहणेन क्वचिदालोऽपि लोप इत्यभिप्रेत्येदम् । ननूच्चारणार्थस्यापि निवृत्त- येऽनुनासिकत्वमावश्यकमत आह-उच्चारणार्थानां विति । परे तु विधेयविषय उचा- रणार्थस्यापि यत्नं विना निवृत्ति?लभेत्यनुनासिकत्वमावश्यकम् । वच्यादौ नुम् तु न धातूपदेश इदित्त्वाभावात् । येषां हि पदार्थोपस्थितिकाले धातुत्वं तेपामुपदेशो धातूपदेशोऽस्य तु विधानोत्तरमतिदेशेन धातुत्वं स्थानिवद्धावेन भाव्यातिदेशिकधातुत्वं गृहीत्वेकः सत्वाच्चे- त्याहुः। ननु येन नाप्राप्सिन्यायेन दुका लुको बाधे कतरदित्यादिरूपासिद्धिरत आह, कार्यिभेदाचेति । ननु कार्यिभेदेऽपि नुम्नुटोरिव बाधकत्वं दुर्वारमित्यरुचेराह-भाष्येऽथवा डिदिति । ननु त्रिडकारक इति वक्त युक्तमत आह-दकारस्येति । स्वरूपेति । विवक्षिता- देशस्वरूपेत्यर्थः । नापीति । पूर्वोक्तहेतोरेव । एतदर्थमेव विधेयस्यायदः पूर्वनिर्देशः। नेतरा० । अमा बाध्यन्त इति । विभक्त्यादेशशब्देनामेवोच्यते । स्थानिभेद- माश्रित्य बहुवचनम् । यूयमित्यादावमादौ कृतेऽन्त्यस्य शेपेलोपे तन्निमित्तके कृते जसः शीत्यादि तु न । संनिपातपरिभाषाविरोधात् । ईदृशेऽपि संनिपातपरिभापाप्रवृत्तावन :-१.१.४६, ७. १. २३.+६.४. १४३, ·७०पी०आगरदसू० व्याकरणमहाभाष्यम् 1.३०, नपुसकादेशेभ्यो युष्मदस्मदोर्विभक्त्यादेशा भवन्ति विप्रतिषेधेन । नपु- सकादेशानामवकाशः । त्रपु त्रपुणी पूणि । युष्मदस्मदोभिक्त्यादेशानामव- वकाशः । त्वं ब्राह्मणः, अहं ब्राह्मणः । युवां ब्राह्मणौ, आवां ब्राह्मणौ । यूयं ब्राह्मणाः, वयं ब्राह्मणाः । इहोभयं प्राप्नोति । त्वं ब्राह्मणकुलम् , अहं ब्राह्मण- कुलम् । युवां ब्राह्मणकुले, आवां ब्राह्मणकुले । यूयं ब्राह्मणकुलानि, वयं ब्राह्मणकुलानि । युष्मदस्मदोर्विभक्त्यादेशा भवन्ति विप्रतिषेधेन । अथेदानीं युष्मदस्मदोर्विभक्त्यादेशेषु कृतेषु पुनःप्रसङ्गाच्शिशीलुगुम्विधयः कस्मान्न भवन्ति ? सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यद्बाधितं तवाधितमेवेति । युष्मदस्मद्भ्यां उसोऽश् ॥ ७ । १ । २७ ॥ किमर्थः शकारः ? सर्वादेशार्थः । शित्सर्वस्येति+ सर्वादेशो यथा स्यात् । नैतदस्ति प्रयोजनम् । अक्रियमाणेऽपि शकारेऽलोऽन्त्यस्य विधयो भवन्तीत्य- न्त्यस्याकारे कृते त्रयाणामकाराणामतो गुणो पररूपत्वे: सिद्ध रूपं स्यात् तव स्वम् । मम स्वम् । यद्येतलभ्येत कृतं स्यात् । तत्तु न लभ्यम् । किं कार- णम् १ अत्र हि तस्मादित्युत्तरस्याऽऽदेः परस्य [ १.१.६७,५४ ] इत्यकारस्य प्रसज्येत । अत उत्तरं पठति- प्र०-युष्मदस्मद्भ्यां उसोऽश्। किमर्थ इति । अकारस्याकारवचने प्रयोजनाभावादादेः परस्येत्यस्यानुपस्थानादलोऽन्त्यस्येति सकारस्याकारः । अतो गुण इति पररूपेण सिद्धमिति भावः। इतरस्त्वस्त्यकारस्याकारवचने प्रयोजनमिति मत्वाऽऽह-शित्स- स्येति । अन्तरेणापि शकारं सर्वादेशो भविष्यतीति । आद्यानुसंहाराभावेऽन्त्या- ३०-पूर्वपक्षसिद्धान्ताफरणपरं भाष्यमेव मानम् । प्रथमयोरित्यनाममनुवाऽम् ममेवेति व्याख्याने पुनःप्रसझेन श्यायापादनपरभाष्यविरोधः। अवृत्तपरिभाषा तु न कापि भाज्ये छायसिन्य भारता शिशीविषयेऽपि पूर्वपक्षासंगसेश्च । अत एव 'ज्यादादीयसः', 'शाजनोजो', रीतः' इस्पेतेष्वेतत्परिभाषाज्ञापनोत्तरं किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनमिति प्रभे पियतेर्गुणप्रतिषेधो म बकायो भपतीत्येवोक नतु किंचिदपि लक्ष्य प्रयोजनत्वेनोकम् । भ्यसोऽयमित्यत्र सिवान्तेऽभ्यमित्येव च्छेद इति स्पष्टं युष्मदस्मदोरनादेश इति सूत्रे भाष्ये।। भाष्ये शिशी- सुग्विधय इत्येय पाठः निम्विधय इति पध्यते सोऽपपाठः। अमः सर्वनामस्थानावा- भावारपकृतेरिगन्तस्वाभावाच्चेत्याहुः । युप्मदस्मद्भ्याम् । अस्त्यकारस्येति । शेपेलोप इत्यर्थः । संपद्यत इति । -विमर्शः–तथा प भाग्यम् "हलीत्यनुवर्तते, न पादेशो हलादिरस्ति" (०.२.८६) यदि हि भ्यमादेशः स्याद् हलादित्यमस्य प्रसज्येत, तस्माद् 'भ्यसोभ्यमित्येव सूत्रपदच्छेदः कम्यः। कय्यटनागेशभयोरप्ययमेव सिद्धान्त: (७.२.८६) सूत्रे । ७. १. २६; १९ २०. ७. १. २८.+१.१.५५.४१. १. ५२, ६.१.१७ -- . . .

·३१] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [ प्रथमयोरम् ङस आदेशे शित्करणानर्थक्यमकारस्याकारवचनानर्थक्यात् ॥१॥ उस आदेशे शिकरणमनर्थकम् । किं कारणम् १ अकारस्याकारवचनानर्थ- क्यात् । अकारस्याकारवचने प्रयोजनं नास्तीति कृत्वाऽन्तरेण शकारं सर्वादेशो भविष्यति । अर्थवत्त्वादेशे लोपार्थम् ॥ २॥ अर्थवत्त्वकारस्याकारवचनम् । कोऽर्थः ? आदेशे लोपार्थम् । यः स शेषे लोपः [७. २, ६० ] आदेशे स विज्ञायते । ननु चाऽऽदेशो या विभक्ति- रित्येवमेतद्विज्ञायते । आदेश एषा विभक्तिः । कथम् ? सर्वे सर्वपदादेशा दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेः । एकदेशविकारे हि नित्यत्वं नोपपद्यते ॥ तस्माच्शित्करणम् ॥३॥ तस्माच्शकारः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । क्रियते न्यास एव । कथम् ? प्रश्लिष्टनिर्देशोऽयम् । अ अ अ इति । सोऽनेकाल्शित्सर्वस्य [ १. १. ५५ ] इति सर्वस्य भविष्यति । प्र०-नुसंहाराद्वयोरकारयोः पररूपमित्यर्थात्सर्वादेशः संपद्यते । यः शेषे लोप इति । अनादेशे आत्वयत्वविधानादादेशः शेषः। ननु चेति। शेषे लोप इत्यत्र विभक्तावित्यनुवर्तते, तद्विशेषणं च शेषग्रहणमित्यादेशो या विभक्तिरिति विज्ञायते । नहि तदादिविधिरस्ति । थत आदेशादाविति विज्ञायेत । तस्मात्सत्यप्यादेशादित्वे विभक्तेरनादेशत्वान्नैवायं शेषः । ततो नास्त्यकारस्याकाखचने प्रयोजनम् । सर्वे सर्वपदादेशो इति । आदिविकारद्वारेण विभक्तरेखाऽऽदेशो विधीयत इति विभक्तिरेवाऽऽदेशः स्यादिति शित्त्वं सर्वादेशार्थ क्रियते । सर्वपदादेशा इत्यत्र पदशब्देन न सुप्तिङन्तमुच्यते, किं तर्हि, पद्यते प्रतीयते येनार्थः, अन्वयव्यतिरेकाभ्यां कल्पिताभ्यां यस्य कल्पितार्थवत्ता तदधीयते । तत्रानन्यार्थादकार- विधानादेकदेशद्वारेण विभक्तिरेवाऽऽदेशः । प्रश्लिष्टनिर्देश इति । ततश्चाकारद्वयलक्षण: समुदायोऽनेकालत्वात्सर्वादेशः प्रवर्तते। तस्मिन्प्रवृत्तेऽतोगुण इति पररूपमिति सिद्धमिष्टम्। उ०-सर्वादेशफलसंपत्त्या सर्वादेशो भविष्यतीत्युक्तमिति भावः । न चान्त्यस्याऽऽदेशेऽपि विभ- तरनादेशरूपत्वाद्योऽचीति दुर्वारम् । पररूपे विभक्तरेवाऽऽदेशरूपत्वात् । न च वादा बलीय इति पररूपात्पूर्वमेव यत्वम् । एकस्थानिकत्व एव वार्णाङ्गयोस्तत्प्रवृत्तरित्याशयात् । अनादेश. इति । न चाऽऽदेशवत्वात्कथमयं शेष इति वाच्यम् । अनादेशपदे लाघवेग तत्पुरुषस्यैवाङ्गीकारादिति भावः । नहि तदादीति । भल्ग्रहणे तद्विज्ञानादिति भावः । मनु विभक्तरयमादेशो न पदस्येति कथमत्राय न्यायोऽत आह-पदशब्देनेति । भस्य च न्यायस्य शित्करणमेव ज्ञापकमिति बोध्यम् ।

·४०१पा०१२८सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [३२ - . ● प्रथमयोरम् ॥ ७।१। २८ ॥ प्रथमयोरित्युच्यते कयोरिदं प्रथमयोर्ग्रहणं, किं विभक्त्योराहोस्वित्प्रत्यययोः? विभक्त्योरित्याह । कथं ज्ञायते १ अन्यत्रापि हि प्रथमयोर्ग्रहणे विभक्त्यो- ग्रहणं विज्ञायते न प्रत्यययोः। क्वान्यत्र १ प्रथमयोः पूर्वसवर्णः [६. १. १०२] इति । अस्ति कारणं येन तत्र विभक्त्योर्ग्रहणं विज्ञायते । किं कारणम् । अचीति* तत्र तर्तते न चौजादी प्रथमौ प्रत्ययौ स्तः । ननु चैवं विज्ञायतेऽजादी यौ प्रथमावजादीनां वा यौ प्रथमाविति । यत्तर्हि तस्माच्छसो प्र-डे प्रथमयोरम् । प्राधान्यलक्षणस्य प्रथमार्थस्येहासंभवात्संनिवेशापेक्षया यस्य तावद्ग्रहणं विज्ञायते तत्र विशेपनानाय पृच्छति-कयोरिति । • यदि स्त्रीलिङ्गेन निर्देशस्ततो विभक्त्योहणेन भाव्यम् । पुंलिङ्गेन निर्देशे तु प्रत्यययोः । तत्र यद्य- न्तरङ्गं प्राथम्यमाश्रीयते ततः पुंलिङ्गेन निर्देशात्प्रत्ययग्रहणम् । वर्गस्यासमाप्तावेव प्रत्यययोः प्राथम्यसंप्रत्ययात् । अथ तु 'सपूवोयाः प्रथमाया विभाषा' 'प्रथमायाश्च द्विव- चने' इत्यत्र शास्त्रे प्रसिद्धिराश्रीयते, ततः स्त्रीलिङ्गनिर्देशद्विभक्तिग्रहणम् । प्रत्यय- ग्रहणपक्षे च युस्मदस्मदोः प्रातिपदिकत्वात्प्रातिपदिकप्रत्यययोः 'सु' 'औ' इत्यनयोH- हणेन भाव्यम् । ननु द्वयोः कथं प्राथम्यं यावताऽऽद्यापेक्षया परस्य द्वितीयत्वम् । नैप दोपः । राश्यपेक्षया द्वयात्मकस्य समुदायस्य प्राथम्याविरोधात् । प्रथमसाह- चर्याद्वा द्वितीयस्यापि प्रथमव्यपदेशः । यथाऽर्धर्चाः पुंसि चेति गोमयादीनामर्धर्चव्यप- देशः । अन्यत्रापीति । प्रसिद्धिमाह-अस्ति कारणमिति । यस्मात्कारणात्तत्र विभक्तिग्रहणं तदिह नास्ति । न चाजादी इति । प्रथमयोर्विशेष्यत्वमचीत्यस्य विशे- पणत्वमिति भावः । न चाजादित्वं सोः संभवतीति सामर्थ्यात्तत्र विभक्तिग्रहणं विज्ञा- यते । अजादी यो प्रथमाविति । अजादी विशेष्यौ, प्राथम्यं विशेषणं, तेन चाजादित्वाभावात्सुः परिहत औजसोः प्राथम्यं न विहन्ति । यथा ब्राह्मणाब्राह्मणपङ्क्ती ब्राह्मणौ प्रथमावानयेत्युक्तेऽब्राह्मणः प्रथमोऽपि चोदनायामनन्तर्भावाद्राह्मणयोर्न प्रथम- उ०-डे प्रथमः । ननु प्रथमशब्दस्यानेकार्थत्वेनाऽऽद्यर्थवृत्तेरेव ग्रहणामिति निश्चयाभावेन कुतोऽयं संदेहोऽत आह–प्राधान्येति । लिगविषयसंदेहस्यापि निदानमाह-तत्र यदीति । अन्तरगत्वमेव दर्शयति-वर्गस्येति । ननु प्रत्यययोहणे तिहामाद्ययोः प्रत्यययोस्तिष्ठसोमहणं फुतो नेत्यत आह-प्रत्ययग्रहणेति । स्वीलिङ्गनिर्देशे तु प्रथ. मादिशब्दानां सुपां त्रिकेवेव रूढत्वादन्यग्रहणसंभव एव नेति भावः । समुदायस्येति । उद्भूताययवभेदस्येत्यर्थः। टेप्रथमयोरित्येकपदमेर। साहचर्याद्वेति । हे इति लुप्तपष्टीकं प्रथा पदमेव । एवं प द्विवचननिर्देशसामाद्वितीयोऽपि प्रथमशब्देन लक्ष्यत इति भावः । अजादी विशेष्याविति। पूर्व तदादिविधिः। पश्चारिशेपणत्वम् । शब्दरूपं विशेष्यमादाय भाष्य- • ६.१ ७७.

·३३] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [भ्यसोऽभ्यम् नः पुंसि [ ६. १. १०३ ] इत्यनुक्रान्तं पूर्वसवर्णं प्रतिनिर्दिशति तज्ज्ञापय- त्याचार्यों विभक्त्योर्ग्रहणमिति । इहाप्याचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति, विभक्त्योहण- मिति यदयं शसो न [ ७. १. २६ ] इति प्रतिषेधं शास्ति । नैष प्रतिषेधः । नत्वमेतद्विधीयते । सिद्धमत्र नत्वं 'तस्माच्छसो नः पुसि [ ६. १. १०१ ] इति । यत्र तेन न सिध्यति तदर्थम् । क च तेन न सिध्यति ? स्त्रियां नपुंसके च । युष्मान्ब्राह्मणीः पश्य, अस्मान्ब्राह्मणीः पश्य । युष्मान्त्राह्मणकुलानि पश्य, अस्मान्ब्राह्मणकुलानि पश्येति । यत्तर्हि युष्मदस्मदोरनादेशे द्वितीयायां च [७. २. ८६, ८७ ] इत्याह तज्ज्ञापयत्याचार्यों विभक्त्योर्ग्रहणमिति । भ्यसोभ्यम् ॥ ७ । १ । ३०॥ किमयं भ्यम्शब्द आहोस्विदभ्यम्शब्दः १ कुतः संदेहः ? समानो निर्देशः । - !. . प्र०-व्यपदेशविघातहेतुः। अजादीनां वेति । अचीत्यनुवृत्तं निर्धारणसप्तम्यन्तं विज्ञा- यते । यदयं शसो नेति । डे प्रथमयोरित्यम्भावस्य प्राप्तस्य शसो नेति निषेधः क्रियते । ततो योऽचीति यत्वे प्राप्ते द्वितीयां चेत्यात्वे कृते, प्रथमयों पूर्व- सवर्ण इति पूर्वसवणे, तस्माच्छसो नः पुंसीति नत्वे, युष्मानस्मानिति रूपं सिध्यति । इतरः प्रतिषेध आश्रीयमाणे पुंस्येव नत्वं स्यान्नस्त्रीनपुंसकयोरिति मत्वाऽऽह-जेष प्रतिषेध इाते । आदेः परस्येत्यादेकारे कृते सकारस्य संयोगान्तत्वाल्लोपः । एत- चाभ्युपगम्य लिङ्गवत्त्वमुक्तम् । यत्तहीति । यदि प्रत्यथयोरिदं ग्रहणं स्यात्ततो द्वितीयाया अनादेशत्वात्तस्यामात्वं सिद्धमेवेति द्वितीयायां चेत्यात्वविधानमनर्थक स्यात् । ननु च योऽचीति यत्वे प्राप्ते तद्वाधनार्थमात्वविधानं स्यादिति कथं ज्ञापकम् । उच्यते । यद्येतावत्प्रयोजनं स्याद्योऽच्यनमौटोरिति ब्रूयाद्यत्वे प्रतिषिद्ध आत्वस्य भावा- घुष्मानस्मानित्यत्रापि शसो नकारे कृते शेषे लोप इति लोपे सुपि चेति दीर्घत्वं भविष्यति । भ्यसो भ्यम् । किमयमिति । संहितायां निर्देशस्य साम्याद्विचारः । चत्वा- रोऽत्र पक्षाः संभवन्ति । भ्यमादेशः शेषे लोपोऽन्त्यलोपः । भ्यमादेशः शेषे लोपष्टि- लोपः । अभ्यमादेशः शेषे लोपोऽन्त्यलोपः । अभ्यमादेश शेषे लोपष्टिलोप इति । तत्र यदा भ्यमादेशस्तदा शेषे लोपोऽन्त्यलोप एवाऽऽश्रयितव्यः । टिलोपे- रूपासिद्धि- उ०-प्रमाण्यात्तदादिविधिरिति भावः । निर्धारणेति । जातावेकवचनम् । आदेर्नकार इति । शसो नेत्युच्चारणार्थाकारेणाविभक्तिको निर्देश इत्यर्थः । एतच्चेति । तदनभ्युपगमे तु पुंस्यंप्यसि- द्विरिति भावः। लिङ्गत्वमिति पाठेऽर्शआद्यजन्तात्त्वः। श्रात्वं सिद्धमिति । युष्मदस्मदोरित्यनेन । ननु युष्मानित्यत्राऽऽदेशविभक्तित्वात्कथमात्वमत आह-युष्मानित्यादि । लोप. . इति । अन्त्यलोप इत्यर्थः । स एव च सिद्धान्त इति भावः । भ्यसोऽभ्यम्। शेषे लोपष्टिलोप इति । शेष इति विषयसप्तम्या स्थानी निर्दिष्टः, मपर्यन्ताच्य शेष इति भावः । दिलोपे रूपासिद्धीति । एवं व दिलोपाग्यलोपयो .

·अपा०३३सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [३, किंचातः १. यदि तावद्भयम्शब्दः, शेषे लोपश्चान्त्यस्यत्वं प्राप्नोतिः। अथा- भ्यम्शब्दः, शेषे लोपश्च टिलोपः, उदात्तनिवत्तिस्वरः प्राप्नोति । यथेच्छसिं तथाऽस्तु । अस्तु तावद्भयम्शब्दः शेषे लोपश्चान्त्यस्य । ननु चोक्तमत्त्वं प्राप्नो- तीति ? नैष दोषः । अङ्गवृत्ते पुनर्वृत्तावविधिनिष्ठितस्येति न भविष्यति । अथवा पुनरस्त्वभ्यम्शब्दः, शेषे लोपश्च. टिलोपः । ननु चोक्तमुदात्तनिवृत्तिस्वरः प्राप्नोंतीति ? नैष दोषः । उक्तमेतदादौ सिद्धमिति+ । साम प्राकम् ।। ७।१। ३३ ।। किमर्थमामः ससकारस्य ग्रहणं क्रियते ? न श्राम आकमित्येवोच्येत ? के- प्र०-प्रसङ्गात् । अभ्यमादेशे शेषेलोऽन्त्यलोपे च द्वयोरकारयोः पररूपमेंकादेश उदात्तेनो- दात्त इत्युदात्तत्वं भवति । युष्मदस्मदोः प्रातिपदिकस्वरेण प्रत्ययस्वरेण वाऽन्तोदात्त- त्वात् । टिलोपपनै चाकारोचारणमर्थवत् । अन्त्यलोपेऽप्येत्त्वनिवृत्त्यर्थमित्यकारोचारण- सामोत्सवर्णदीर्घत्वेन भाव्यमिति न चोदनीयम् । तदेवं द्वितीयः पक्षोंऽत्यन्तदुष्ट- स्तृतीयस्तु निर्दोष इति तत्परिहारेण पक्षद्वयाश्रयो भाष्ये विचारः। उदात्तनिवृत्तिस्वर इति । कर्षात्वतो घोऽन्तः, उदात्त इत्यतोऽन्तग्रहणमनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोप इत्यत्रानुवर्तते ततश्चान्तोदात्तं पदं प्राप्नोति मध्योदात्तं चेष्यते । अङ्गवृत्त इति । एत्त्ववत् सुपि चेति दीर्घत्वमपि न भवति । आदौ सिद्धमिति । अन्तग्रहणं नानु- वर्तते । उच्चारणक्रमप्रत्यासत्त्या चाऽऽदेवोदात्तत्वम् । साम . माकम् । किमर्थमिति। युष्मद्-आम् इति स्थित आदेशेनान भाव्य- मिति यत्वं. न प्रवर्तते । आदेशश्च शेष इत्यकृत आदेशे शेषत्वाभावाल्लोपा- प्रसङ्गः। त्यदायत्वमपि नास्ति द्विपर्यन्तानां विधानात् । ततश्चानकारान्तत्वादादेशप्रवृत्ति- काले सुगनास्तीति नार्थः.. ससकारनिर्देशेन । कृतेऽप्याकमादेशे शेपे लोपे दिलोपे च; तथैव. सुण्नास्तीति भावः । इतरः कृत आदेशे शेषे लोऽन्त्यलोंपे च सुट्ना- उ० लक्ष्यानुरोधेन व्यवस्थेति भावः । टिलोपपक्षे चेति । अभ्यमादेशपक्षे इदम् । अत्यन्तदुष्ट इति | रूपासिबेरिति भावः । नन्वमभ्यम आद्याकारस्योदात्तनिवृत्ति- स्वरेऽपिन: फश्चिधोपोत आह-कर्षात्वत इति । उच्चारणनमेति । इदं चिन्त्यम् । णियाणामित्यत्र त्रयाणां ग्रहणादायुदात्तश्चेत्यादावादिग्रहणाच्चास्यात्र शास्त्रेऽनाश्रय- णात् 1: तस्मानिमित्तत्वानादरेण यत्रानुदात्ते परत उदात्तलोपस्तस्योदात्त इत्यर्थादादेरेवेति बोष्यम्। साम आकम् । आदेशेनात्र भाव्यमिति -। भकृतम्यूहपरिभापयेति भावः ।. तदभावे नित्यत्वादाकमिति योध्यम् । शेपे ठोपे टिलोपे चेति पाठे घो वाक्यलंकारे ।.इतर इति । ७.२.९०७ ३. १०३:४६. १. १६१, १५९.+६. १. १६१ ·३५ श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [साम श्राकम् नेदानी ससकारस्य भविष्यति ? आमः सुडयं भक्त* आम्ग्रहणेन ग्राहिष्यते । अत उत्तरं पठति- साम्ग्रहणं यथागृहीतस्याऽऽदेशवचनात् ॥ १॥ साम्ग्रहणं क्रियते । निदिश्यमानस्याऽऽदेशा भवन्तीत्येवं ससकारस्य न प्राप्नोति । इष्यते च स्यादिति, तच्चान्तरेण यत्नं न सिध्यतीति साम आकम् । एवमर्थमिदमुच्यते । न वा द्विपर्यन्तानामकारवचनादामि सकाराभावः ॥२॥ न वैतत्प्रयोजनमस्ति । किं कारणम् १ द्विपर्यन्तानामकारवचनात् । द्विपर्य- न्तानां हि त्यदादीनामत्वमुच्यतेः तेनाऽऽमि सकारो न भविष्यति । सुप्रतिषेधस्त्वादेशे लोपविज्ञानात् ॥ ३ ॥ सुट्प्रतिपेधस्तु वक्तव्यः । किं कारणम् .१ आदेशे लोपविज्ञानात् । यस शेषे लोपः [ ७. २. ६०] आदेशे स विज्ञायते । न वा टिलोपवचनादादेशे टाप्रतिषेधार्थम् ॥४॥ प्र०-नोतीति भाविनः सुटो निवृत्त्यर्थ ससुटकोपादानं कर्तव्यमिति मत्वाऽऽह-केनेदानी- मिति । स एव परमतमाशङ्कते-आमः सुडयमिति । सुडप्ययमाम्भक्त इति यदि त्वं मन्यसे तत इदमुच्यते-साम्ग्रहणमिति । निर्दिश्यमानस्येति । यदि ससका- रको न निर्दिश्यते तदाऽऽदेशविधानकालेऽसंनिहितः पश्चादन्त्यलोपे कृते प्राप्नुवन्सुद केन निव]त .? इष्यते च तन्निवृत्तिरित्येवमथै ससकारग्रहणम् । अथवा त्यदा- द्यत्वे कृते सुटि च निर्दिश्यमानस्याऽऽदेशा इति सुसहितस्य न प्राप्नोति । यस्तु निर्दिश्यते तस्य वचनसामर्थ्यान्निर्दिष्टग्रहणपरिभाषानुपस्थानाद्व्यवहितस्याऽऽकमादेशः प्राप्नोति ससुटकनिर्देशात्ससुटकस्य भवति । अन्न पक्षे 'श्रामोऽयं भक्त आम्ग्रहणेन ग्राहिष्यत' इति चोदकस्यैव ग्रन्थः । इतरस्तु पूर्वा व्याख्यामबुद्ध्वोत्तरां च दोष वतीमवगम्याऽऽह-जवति । टिलोप इति । वक्ष्यमाणमपर्यन्तस्थान्यपेक्षया शेषे विज्ञा- उ०-ससुटकोपादानं विना भाविसुनिवृत्तये नान्यो हेतुर्विद्यत इति भाण्यार्थः । शेषेलोपेऽन्त्य- लोपे चेति पाठः । अनापि चः पूर्ववत् । यद्युत्तरवादिनोऽयमाशयस्तामोऽयमिति चोदक- 'वचोऽनुपपन्नमत आह-स एवेति । अत उत्तरं पठतीत्येतद्व्यांचष्टे-तत इदमिति। यदि ससकारके इति । निर्दिश्यमानस्य भाविनो विद्यमानस्य वाऽऽदेशा निवर्तका भवन्तीति सकारा- 'भावे ससकारस्य निवृत्तिन प्रामोतीति भाण्यार्थ इति भावः । अत्र व्याख्यानेन वेत्याग्रिम- भाष्यस्वारस्यं मत्वा पक्षान्तरमाह-अथवेति । द्विपर्यन्तानामित्यनभ्युपगम्येदम् । ननु निर्दिश्य- 'मानस्य तर्हि व्यवहितत्वान्न स्यादत आह-यस्त्विति । वचनसामर्थ्यादिति चिन्त्य- मिदम् । अतित्वाकमिति गोणे चरितार्थत्वात् । तस्मादत्र म स्यादित्येव भाण्याशयः । इतर- स्त्विति । चोदक इत्यर्थः । उत्तरां चेति । त्यदाद्यत्वे कृत इति 'यत्तदनुपपन्नमित्यनेन अंति- ७.१, ५२७, २. १०२, ·अपा० प्रा०३३सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [ ३६ न वा सुट् प्रतिषेधो वक्तव्यः । किं कारणम् १ टिलोपवचनात् । आदेशे यः स शेषे लोपष्टिलोपः स वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् ? टापप्रतिषेधार्थम् । टावूमा भूदिति सि तर्हि टिलोपो वक्तव्यः ? न वा लिङ्गाभावाहिलोपवचनानर्थक्यम् ॥ ५ ॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् ? लिङ्गाभावात् । अलिङ्गे युष्मदस्मदी । किं. वक्तव्यमेतत् ? न हि । कथमनुच्यमानं गंस्यते ? न ह्यस्ति विशेषो युष्म- दस्मदोः स्त्रियां पुंसि नपुंसके वा । अस्ति कारणं येनैतदेवं भवति । किं कारणम् १ योऽसौ विशेषवाची शब्दस्तदसांनिध्यात् । अङ्ग हि भवांस्तमुच्चार- . । प्र०-यमाने टिव शेष' इति तस्यैव लोपो विज्ञायते । शेष इति स्थानी विषयसप्तम्या 'निर्दिष्टः । लोपस्य चास्मिन्पक्ष उत्सर्गत्वादनादेश आत्वयत्वविधानादादेश एव विभ- क्ताववस्थितः । टापप्रतिषेधार्थमिति । टापोऽनुत्पत्त्यर्थमित्यर्थः । युष्मदस्मदोर्द्रव्य- वाचित्वाव्यस्य च लिङ्गसंख्यासंबन्धादन्त्यलोपे सत्यकारान्तत्वाट्टाप्पानोति। संनि- पातपरिभाषायाश्च दोषः पठितस्त्यदाद्यकारष्टाविधेरिति टापि सा नाऽऽश्रीयते । अलिङ्गे इति । अभिधेयस्यालिङ्गत्वादलिङ्गे । शब्दशक्तिस्वाभाव्यालिङ्गरहित एव ताभ्यामर्थोऽभिधीयत इति तन्निवृत्तये टिलोपो नाऽऽश्रयितव्यः । योऽसौ विशेषवा- चीति । ननु घोतकाष्टाबादयः। तदुक्तं 'सिद्धं तु खियाः प्रातिपदिकविशेषणत्वा- स्वार्थे टावाय' इति। नैष दोषः। इदमध्युक्तम् । अथवा पुनरस्तु स्त्रियामभिधेयायामिति । अथवावधिोतने वर्तते वाचकेन खल्वप्युत्पत्तव्यम् । 'वाचकश्चेत्प्रयोक्तव्यो वाचकश्चेत्प्रयु- उ०-पायत इत्यर्थः । भाष्ये-सुट्प्रतिषेधस्त्विति । आदेशात्पूर्व सुड् दुर्लभः । आदेशोत्तरं जातस्य तु निवृत्तिः कर्तुमशक्येति सुट्प्रतिपेध एव वक्तव्य इत्यर्थः । आदेशे स विज्ञायत इत्यनेन तत्रान्त्यलोपविधानमुक्तम् । तेन च सुट प्राप्त्युपपादनं धोध्यम् । ननु पष्ठीनिर्देशा- भावात्कथं तस्य स्थानिवत्वमत आह-शेष इतीति । यः स इति । य: प्रसिद्ध आदेशे शेपे लोपः स टिलोपो वक्तव्य इति भाण्याक्षरार्थः । नन्वत्र पक्षे शेपग्रहणस्य विभक्तिविशेषणत्वा भावादादेश इति । कथं लभ्यतेऽत आह-लोपस्य चेति । अवस्थित इति । अस्य लोप हति शेषः । अवस्थितिरिति पाठान्तरम् । प्रतिपेधशब्देनानुत्पत्तिर्विवक्षितेत्याह-टाप इति । -टापि सेति । अन्यथा या सेत्यादौ न टाप स्यात् । तेन संनिपातपरिभाषया सन्न स्यादिति म शङ्कयमिति भावः -। ननु लिङ्गस्यार्थधर्मत्वायुष्मदस्मशब्दरूपे अलिक इत्युनुपपन्नमत आह-अभिधेयस्येति । नन्वनयोईव्यवाचित्वेन लिङ्गयोग आवश्यफोऽत आह-शब्द- शक्तीति । द्रव्यत्वं तद्वाच्यस्यार्थस्य संख्याकारकत्वाभ्यां योगादेवेति भावः । भाष्ये विशेष. धानीत्यनेन टाधादिर्विवक्षितः । तत्र तेषां घोतकरवादाचीत्यनुपपन्नमिति शश्ते-नन्विति । नाचकेन खल्वपीत्यायतिशायने तमवियत्रोकम् । तेषां च धोतफत्यमेवाभ्युपगतमिति - ·३७] श्रीभगवत्पतालविरचितं .. (साम आकम् . यतु गंस्यते स विशेषः । ननु च नैतेनैवं भवितव्यम् । न हि शब्दनिमित्तकेन नामार्थेन भवितव्यम् । किं तर्हि ? अर्थनिमित्तकेन नाम शब्देन भवितव्यम् । तदेतदेवं दृश्यतामर्थरूपमेवैतदेवंजातीयकं येनात्र विशेषो न गम्यत इति । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । यो हि मन्यते योऽसौ विशेषवाची शब्दस्तद- सांनिध्यादत्र विशेषो न गम्यत इतीहापि तस्य विशेषो न गम्येत दृपत् समिदिति । प्र०-ज्यतामित्यत्र वचिोतने प्रयुक्तः । नहि शब्दनिमित्तकेनेति । ननु शब्दनिमित्त एवार्थः। तथा चैकरूपोऽप्यर्थो भिन्नशब्दोच्चारणान्नानारूपः प्रतिभाति । यथा पचति पार्क करोति । पाकक्रियाया निर्वृत्तिं करोतीति । तथा च बलाहद्विद्योतते, बलाकाङ्के विद्योतते, बलाहको विद्योतत इति । कंसादीनां च साधनत्वं शब्दोपहितरूपाणां बुद्धिविष- याणां हेतुमति चेत्यत्र प्रतिपादितम् । एवं तर्हि यः शब्दो लोकेऽत्यन्तमदृष्टप्रयो- गस्तन्निमित्तोऽर्थो न भवतीत्युच्यते । शब्द प्रयुयुक्षमाणेन लोकस्यानुसरणात् । स्वसामर्थ्येन हि शब्दोऽथ प्रत्याययति । तच सामर्थ्य लौकिकप्रयोगादवधार्यम् । अर्थरूपमिति । सत्यपि वस्तुतो लिङ्गवत्त्वे युष्मदस्मद्भयां न तत्प्रत्याययितुं शक्यत इत्यर्थः । युष्मदस्मदभिधेयं चार्थरूपशब्देनोच्यते । न वस्तुरूपम् । तस्यैव वस्तुनो ब्राह्मणादिशब्दर्लिङ्गयुक्तस्य प्रतिपादनात् । न चायं नियमः । सत्त्वभूतोऽर्थोऽ- वश्यं लिङ्गयुक्तः प्रतीयत इति । पञ्च सप्तेति लिङ्गानवगमात् तथा च षट्संज्ञकेभ्यः स्त्री प्रत्ययप्रतिषेधः प्रत्याख्यायते । केचिल्लिङ्गविशेषनिषेधं मन्यमाना लिङ्गसर्वनामनपुं- उ०-भावः । ननु शब्दनिमित्त एवेति । शब्दानुसारेणैयार्थागवतिर्न वस्त्वनुसारेण तदुच्यते- 'यच्छब्द आह तदस्माकं प्रमाणमिति । पचतीत्यत्र क्रिया प्रधानं द्वितीये पच्यर्थस्याप्रा- धान्यं कर्मत्वेन प्रतीतिश्च । तृतीये तु क्रियाया अप्यप्राधान्यम् । तथा बलाहक इत्यन स्थित्वेति, द्वितीये निसृत्येति, तृतीय विद्युद्दलाहकयोरभेदाध्यवसायः । वस्तु स्वकमेव सर्वत्रापि । शब्दजयुद्धौ प्रतिभासमान एव शब्दार्थ इत्यत्र दृष्टान्तान्तरमाह- कंसादीनां चेति । बुद्धिविषयाणामिति । कथकोनोरिति भावः । कंसादीनामिदानीमविद्यमानत्वादिति सात्पर्यम् । यः शब्द इति । लोकव्यवहाराद्यस्य शब्दस्य यत्राथें सामर्थ्यमवगतं ततोऽन्यो योऽर्थ स तन्निमित्तो न भवति । व्युत्पत्तिसिद्धार्थप्रत्यायनाय शब्दप्रयोगादित्यर्थनिमित्तकेन शब्देन भवितव्यमिति भाण्यार्थ इति भावः । अर्थरूपशब्देनेति । निरनुस्वारः पाठः। युष्मदस्मच्छवणानन्तरं यो बौद्धार्थः प्रतीयते सोऽत्रार्थरूपशब्देनोच्यत इत्यर्थः । वस्तु. रूपस्य लिङ्गवत्वं दर्शयति-तस्यैवेति । ततश्च केवलयुष्मदस्मद्भ्यां लिविशेषानवगमाद- लिङ्गत्वमुक्तमिति भावः । पञ्च सप्तत्याद्यर्थस्य सत्वरूपत्वं तु कारकत्वेनाम्बयादेवेति बोध्यम् । प्रत्याख्याथत इत्यस्य कैश्विद्धृत्तिकारादिमिरिति शेषः । नम्पन्न वार्तिककृताऽनधी- रलिङ्गत्वमुक्तं पूर्वत्र तु लिङ्गवत्वमाश्रित्य विप्रतिषेध उक्त इति विरोधोऽत माह-केचिदिति।

·अ०१पा०श्रा०३३सू०) . व्याकरणमहाभाष्यम् ३८ -- तस्मात्सुप्रतिषेधः ॥ ६॥ तस्मात्सुट्प्रतिषेधो वक्तव्यः, ससकारग्रहणं वा कर्तव्यम् । अथ क्रिय- 'माणेऽपि ससकारग्रहणे कस्मादेवात्र सुएन भवंति ? ससकारग्रहणसामर्थ्याना- विनः सुट आदेशो विज्ञायते । प्र०-सकयोगं युष्मदस्मदोरिच्छन्ति । तथा च शिशीलुनुमा युष्मदस्मद्विभक्त्यादेशानां च प्रतिषेध उक्तः । अन्ये तु दर्शनभेदेन शिशीलुड्नुमा विप्रतिषेधः पुंसि नत्वं च लिङ्गवत्त्वाभ्युपगमेन प्रदर्शितम् .। सत्त्वभूतस्यार्थस्यावश्यं लिड्गसंख्यायोगः । तथा च पटसंज्ञेभ्यः स्त्रीप्रत्ययनिपेधः कृतः । इह त्वलिङ्गत्वेन टाप्परिहत इति विरोधं परिहरन्ति । तस्मादिति । टावभावे टिलोपानाश्रयणदन्त्यलोपे सति सुटः प्राप्तस्य प्रतिषेधो विधेयः । लाघवात्ससकारग्रहणं वा कर्तव्यम् । अथेति । आदेश- प्रवृत्तिकाले संनिहित आदेशेन निवयों नान्यः। ससकारग्रहणसामर्थ्यादिति । नहि सत आदेशेन निवृत्तिः क्रियते । किं तत्यन्ताभावस्तस्मिन्विषये तस्याने- नोपायेनाऽऽख्यायते शास्त्रेण तु प्रसङ्गवतो निवृत्तिराख्यायत इति भाविनः सुटो निवृत्तिः ससुटकनिर्देशेन प्रतिपाद्यते । "उ०-अत्र लिङ्गवत्वपक्ष एव युक्तः । सूत्रवार्तिकोभयसंमतत्वात् । टिलोपस्त्वनर्थक एव । संनि- पातपरिभाषया दापोप्राप्तेः । अत एव वार्तिककृता 'त्याद्यवंविषय एव टाधुविधौ तस्या झोप उक्तो नतु सामान्यतष्टांविधौ। अत्र 'न वा लिङ्गाभावात्' इत्युक्तिस्त्वेकर्देशिन इति तुच्छत्वात्सूत्रवार्तिकविरुद्धत्वाच न तखण्डने भगवतं आदर 'इति बोध्यम् । दावभाव इति । अलिङ्गत्वासंनिपातपरिभाषया वा तदभावे सिद्धे इत्यर्थः । ससकारग्रहणं वेत्येव ज्याय इत्याह-लाघवादिति । भन्न सूत्रे सकारग्रहणं भाष्यकैयटयोः सुड्-ग्रहणं भागमोपलक्षणम् । तेन प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेति सूत्रोदाहृतेऽतित्वाकमित्यादी भाविनुटोऽपि व्यावृतिः । नहि सत इति । शब्दानित्यत्वप्रसङ्गादिति भावः । किं तीति । यथाऽऽर्धधातुकविपयेऽस्तेरप्रयोगो भूशब्दस्य व प्रयोगोऽस्ते रित्यनेनोपायेन प्रतिपायत इति भावः । कथं तर्हि स्थानिनं निवाऽऽदेशः क्रियत इति शास्त्रव्यवहारोऽत -आह-शास्त्रेणेति । प्रसगवतो वुद्धिस्थितस्यास्युपदेशात्सर्वत्रास्तिधु-दौ प्रसकाया. मार्धधातुके भूवुद्धिप्रतिपादनेन तद्बुद्धिनिवृत्तिः क्रियते सैव च विपय आरोप्यत इति भाषः । भाविनः सुद इति । भाविसुड्बुद्धिरित्यर्थः । तनिवृत्तिश्चाऽऽमोऽभावात् । अत्र सामा स्थानित्वोक्त्याऽऽकमि स्थानिवत्वेन साम्त्वमेव न स्याम्त्वम् । अत एवातित्वाफमित्यादी प्रत्ययोत्तरपदयोरिति सूयभाष्योदादते आकम् नुडभावी सिद्धी। भाम्येव सान्त्वस्याss- हार्यारोपेणाऽऽदेशः । आदेशस्य आम्त्वाभावाचान न नुद् । नप यत्र भावी मुटु सत्रैवायम् । सामो भाविरलस्य सर्वधा दुरुपपादश्याविति माध्यविरुखवपना व्यथेति द्विा ।

·३९ ] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं आत औ णल पात औरणलः ॥७॥ १ ॥ ३४ ॥ इह पपौ तस्थाविति त्रीणि कार्याणि युगपत्प्राप्नुवन्ति द्विवचनमेकादेश औत्वमिति+ । तद्यदि सर्वत औत्वं लभ्येत कृतं स्यात् । अथापि द्विवचनं लम्येतै वमपि कृतं स्यात् । तत्तु न लभ्यम् । किं कारणम् १ अत्र हि परत्वादे- कादेशो द्विर्वचनं वाधते । परत्वादौत्वम् । नित्य एकादेश औत्वं बाधेत । के पुनर्भवानौत्वस्यावकाशं मत्वाऽऽह नित्य एकादेश इति । अनवकाशमौत्वमेकादेशं वाधिष्यते । औत्वे कृते द्विवचनमेकादेश इति यद्यपि परत्वादेकादेशः स्थानि- वद्भावाद्विवचनं भविष्यति ।। . . । प्र०-आत. औ णलः। त्रीणि.. कार्याणीति । लिस्वरस्तु प्रयोजमाभावान्नोपन्यस्तः । सर्वथाऽन्तोदात्तत्वस्य सिद्धत्वात् । भौत्वं लभ्येत कृतं स्यादिति । एकादेशे कृत औत्वाप्राप्तिदोपस्तावत्परिहत इत्यभिसंधाय द्विवचनासिद्धावपि कृतमित्युक्तम् । . द्विर्व- चनं लभ्येतनि । एकादेशे कृते व्यपवर्गाभावाद्या द्विवचनाप्राप्तिः सा परिहता भव- तीत्येतावता द्विर्वचनसिद्धया कृतमित्युक्तम् । परत्वादकादेश इति । वर्णाश्रयत्वा- दन्तरङ्गत्वादपीति द्रष्टव्यम् । नित्य एकादेश इति । यद्यप्यकृत औत्वें सव- र्णदीर्घत्वं प्राप्नोति कृते तु वृद्धिस्तथाऽपि व्यक्तिभेदमनाश्रित्यैकादेशसामान्याश्रयं नित्य- त्वमुच्यते । औत्वं तु कृत एकादेशे नैव प्राप्नोतीत्यनित्यम् । अनवकाशमौत्व- मिति । सावकाशस्य सवर्णदीर्घस्य बाधकमित्यर्थः । यद्यपीति । वार्णादाङ्ग बलीय इति पूर्व द्विवचनं भवति । अथाप्यङ्गाधिकारविहितमाङ्गमुच्यते तथाऽपि न दोष इति भावः । स्थानिवद्भावादिति । द्विवचननिमित्तेऽचि परतोऽजादेशः स्थानिवद्धव- तीति सूत्रार्थमाश्रित्यैकादेशे कृतेऽच्परत्वाभावात्स्थानिवद्भवाभाव आशङ्कितः । अचि यो विहितोऽजादेशः स स्थानिवदिति सूत्रार्थाश्रयणेन तु स्थानिवद्भाव उक्तः । नहि स्थानिवद्भावस्य परतोऽनिमित्तभूत आश्रीयते । किं तादेशस्य । यदि तर्हि स्थानिवद्भावाद्विवचनं ततो नित्यं तदिति पूर्वमेव तेन प्रवर्त्यम् । नैतदस्ति ।। उ०-आत औ० । सर्वथेति। सत्यसति लित्स्वर एकादेश उदात्तेनोदात्त इत्यनेनान्तो- दात्तत्यासिद्धेरिति भावः । एतेन त्रीणीति न्यूनमित्यपास्तम् । नन्वौत्वेऽपि द्वित्वात्पूर्वम- न्तरजात्वादेकादेशे व्यपवर्गाभावेन द्वित्वं न स्यादिति कृतमित्ययुक्तमत आह-एकादेश इति.। ननु द्वित्वे एकादेशे औत्वं न स्यादिति कथं कृतं स्यादत आह-एकादेश इति । भाष्ये परत्वादोत्वमिति। एकादेशबाधकमिति पूर्वपक्षः । वार्णादामिति । प्रत्यये परत: पूर्वस्य विधानादिदमच्याङ्गमिति भावः । स्थानिवद्भावाभाव इति । तत्र सति पर- त्वादेकादेश आशवित इत्यर्थः । चोदकेन स्थानिवश्वमनाश्रित्य चोदितं तदाशयमाह- द्विवचननिमित्त इति । अचि परत इति स्थानिवत्वस्य निमित्तमित्यर्थः । यदि तहीति। एवं च स्थानिवद्भावादिति हेतुरयोग्यो नित्यत्वादिति भाव्यं युक्तमिति भावः । नन्वनवका- +.६.. १. ८; १.१.७. १.३४. *.१०.१...५९; - .

·पत्रा१पा०१०३४सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [४० विदेः शतुर्वसुः ॥ ७॥ १ ॥ ३६॥ विदेर्वसोः कित्त्वम् ॥१॥ विदेर्वसोः कित्त्वं वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् १ वसुग्रहणेषु लिडादेशस्यापि* ग्रहणं यथा स्यात् । किंच कारणं न स्यात् १ अननुबन्धकग्रहणे हि सानु- बन्धकस्य ग्रहणं नेत्येवं लिडादेशस्य न नाप्नोति सानुबन्धको हि स क्रियते । किं पुनः कारणं स सानुवन्धकः क्रियते ? अयमकारान्तानां लिटि गुणः प्रति- षेधविषय आरम्यते स पुनः कित्करणाद्वाध्यते । आतिस्तीर्वान् निपुपूर्वा- निति । स तर्यस्यैवमर्थोऽनुवन्धः कर्तव्यः १ न कर्तव्यः । क्रियते न्यास एव । प्र०-एकादेशोऽपि नित्योऽन्तरङ्गश्चेति स एव पूर्व प्रवर्तते । क्रमप्रतिपत्त्यर्थे चानवकाश- त्वमौत्वस्याऽऽश्रितम् । वृद्धिलक्षणं चैकादेशमौत्वं न वाधते नहि तस्मिन्नाप्राप्त औत्व- मारभ्यते। विदेः शतुर्वसुः । वसोः कित्त्वमिति । लिडादेशस्य कित्त्वमस्तीति तदनु- रोधेनास्य कित्त्वमुच्यते । अनुवन्धान्तरेणापि तस्य सानुवन्धकत्वं संपद्यते । अननुबन्ध- कग्रहण इति । स्थानिवद्भावादुगित्कार्यस्य सिद्धत्वादुकार उच्चारणार्थो नानुवन्ध इति मन्यते । सत्यपि वाऽस्य सानुबन्धकत्वे तदनुबन्धकग्रहणपरिभाषया कसोरग्रहण- प्रसङ्गः । परिभापोपादानं स्वग्रहणोपलक्षणम् । किं पुनः कारणामति । असंयो- गालिट् किदिति कित्त्वस्य सिद्धत्वाद्वसुख लिटो विधीयताम् । अयमिति । यथा तेरतुरित्यादौ गुणे भवति तथा वसावपि स्यादिति तद्वाधनाथ कित्त्वं क्रियते । एतच्च प्रयोजनोपलक्षणमिति संयोगान्तार्थमपि कित्त्वमित्याहुः । तेनाऽऽजिवानित्यजेः, . - उ०-शमौत्वं दीर्घववृद्धिमपि बाधेतेत्यत आह-क्रमेति । औत्वं ततो वृद्धिस्ततः स्थानियवाद् द्वित्वमिति क्रमप्रतिपत्त्यर्थं यदनवकाशत्वमाश्रितं तन्न नित्यत्ववदेकादेशसामान्यापेक्षं किंतु दीर्घापेक्षमेवेति वृद्धिर्भवत्येवेत्यर्थः । तदाह-वृद्धिलक्षणं चेति । विदेः शतुव० । ननु वसोः फित्वं न गुणाभावाय शतृस्थानिकत्वेन डियादेव सिद्धः। किंतु सामान्यग्रहणार्थ तस्य पानुबन्धान्तरेणापि संभवारिक ककारानुबन्धेनेत्यत आह- लिडादेशस्येति । ननु वसुरकारेण सानुबन्धक इति किमुच्यतेऽननुबन्धकग्रहण इति तबाह स्थानिवदिति । ननु विधेयविषय उच्चारणार्थस्यापीत्संज्ञाऽऽवश्यत्येव । किपा- ल्विधित्वादुगित्त्वं दुर्लभमित्यत आह-सत्यपि वेति । तदनुवन्धकेति । यायदनुबन्धैरनु- यम्धवत्ता तदन्यतमरहितग्रहणे तहिशिष्टग्रहणं नेति भाष्यार्थ इति भावः। उपलक्षणमित्यस्य तथा भाप्यं व्याख्येयमित्यर्थः । ननु कसोः कि गुणप्रतिपेधार्थ स्यादिसि प्रश्नासंगतिर भाह-संयोगादिति। आजिवानित्यादी नलोपः कित्त्वस्य फलं, रेघियानियादावस्या- १. २. १०७.+७. ४. ११, १, २, ५, १.१.५, ·४१ श्रीभगवत्पतलिविरचितं [ समासेऽनपूर्व० द्विसकारको निर्देशः । विदेः शतुर्वसुस्समासेऽनपूर्वे क्त्वो ल्यप् । समासेऽनपूर्वे क्त्वो ल्यप् ॥ ७ । १ । ३७ ॥ ल्यवादेश उपदेशिवद्वचनम् ॥१॥ ल्यवादेश उपदेशिवद्भावो वक्तव्यः । उपदेशावस्थायां ल्यव्भवतीति वक्त- व्यम् । किं प्रयोजनम् ? अनादिष्टार्थम् ।। २ ॥ प्र०-रेधिवानिति रधेर्नुमि सिद्धं भवति । ननु संयोगान्तार्थत्वे कित्त्वस्य कथं प्रतिषेध- विषय आरभ्यमाणो गुणो वाध्यः ? उच्यते । ऋकारान्तेभ्यः परस्य कसोरोप- देशिकातिदेशिककित्त्वद्वयसामर्थ्याङिति चेति गुणनिषेधो द्विरुपतिष्ठते । तत्र पुनरुप- स्थानं प्रतिषेधविपये गुणनिषेधं विधास्यति । केचिदाहुः-छान्दसः क्वसुः । ततश्छ न्दस्युभयथेति सार्वधातुकत्वान्डित्वान्नलोपस्य सिद्धत्वात्संयोगान्तार्थ कित्त्वं नोपयुज्यते । द्विसकारक इति । वसुसित्यादेशो निर्दिष्टः । तत्र सकारस्य रुत्वविसर्जनीयौ कृतौ ततः सकारेण सानुवन्धत्वं वसोः संपद्यत इति वसुप्रदेशेषुभयोरविशेषण- ग्रहणं सिध्यति। समासेऽनपूर्व क्त्वो ल्यप् । ल्यवादेश इति । अनेकपदाश्रयसमासनिमित्तो ल्यबादेशो वहिरङ्गो हित्वादयस्त्वेकपदविषयप्रकृतिप्रत्ययापेक्षा अन्तरङ्गा इति ते पूर्व प्राप्नुवन्तीति भावः । तत्रोपदेशे समास इति विरोधात्समासो विषयत्वेनाऽऽश्रीयते समासे विषयेऽकृत एव तस्मिन्क्त्व उपदेशावस्थायामेव ल्यभवति तस्मिन्कृतेऽनल्विधाविति स्थानिवत्त्वनिषेधाद्वित्वाभावः । पूर्वोक्तविरोधपरिहाराय भाष्यकारोऽतिदेशं व्याचष्टे- उपदेशिवद्भावो वक्तव्य इति । उपदेशावस्थायामिति । अत्राप्युपमानोपमेयसं- बन्धो द्रष्टव्यः । कृतेऽपि समासे ल्यभवन्नुपदेशिवद्भवति । अकृतेपु हित्वादिषु भवतीत्यर्थः । अथवा समास इति विषयसप्तम्याश्रयमेव भाष्यम् । उपदेशावस्थायां ल्यब्भवतीत्युपदेशिवद्भावो वक्तव्य इत्येतत्तु वस्तुव्याख्यानम् । 'उपदेशावस्थायां ल्यभवन्नन्यैरुपदेशिभिस्तुल्यं भवतीत्यर्थः । अनादिष्टार्थमिति । आदेश आदिष्टं उ०-ग्यासलोपौ च । नन्विति । अन्यार्थत्वारिकत्वस्य सामर्थ्याभावादिति भावः । द्विरुपतिष्ठत इति । निषेधसूत्राणां परिभाषात्वादिति भावः । केचिदिति । अत्र पक्षे कित्त्वसामर्थ्यात्प्रति- पेधविषयगुणनिषेधः सूपपादः । अत एकेत्यत्र क्तिीत्यनुवृत्त्यैत्त्वाभ्यासलोपावपि सिद्धा- विति भावः। समासेऽनबा विरोधादिति। क्त्वोपदेशे समासाभावादिति भावः। अनल्विधाविति। तका रादौ हलादौ चाऽऽदेशानां विधानादिति भावः । अत्राप्युपमानेति । उपदेशावस्था- यामित्यर्थ इति भावः । तापदेशिनाव इति भाष्यमयुक्तं स्यादताह-उपदेशिवद्भावो वक्त- ·७अ०१पा०।१०।३७सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [४२ अकृतेष्वादेशेषु ल्यब्यथा स्यात् । के पुनरादेशा उपदेशिवद्वचनं प्रयोजय- न्ति ? हित्वदत्त्वात्त्वेत्त्वेत्त्वदीर्घत्वशूडिट: । हित्वम् । हित्वा प्रधाय । हित्वम् ॥ दत्वम् । दत्त्वा प्रदाय । दत्वम् ।। आत्त्वम् । खात्वा प्रखन्य । पात्वम् । इत्वम् । स्थित्वा प्रस्थाय । इत्त्वम् ॥ ईत्त्वम् । पीत्वा प्रपाय । ईत्वम् ।। दीर्घत्वम् । शा- न्त्वा प्रशम्य । दीर्घत्वम् ॥ शत्वम् । पृष्ट्वा आपृच्छय । शत्वम् ॥ अठ् । धूत्वा प्रदीच्य । ऊ ॥ इट् । देवित्वा प्रदीव्य ॥ किं पुनः कारणमादेशास्ताव- द्भवन्ति न पुनर्व्यप् । न परत्वाल्ल्यपा भवितव्यम् ? सन्ति चैवात्र केचित्पर आदेशाः । अपि च- बहिरङ्गलक्षणत्वात् ॥ ३॥ वहिरङ्गो ल्यप् । अन्तरला आदेशाः। असिद्ध वहिरनमन्तरङ्गे । स तर्युपदेशिवद्भावो वक्तव्यः ? न वक्तव्यः । आचार्यप्रवृत्तिपियत्यन्तरछानपि विधीवहिरङ्गो ल्यब्बाधत इति यदयमदो जग्धिय॑प्ति किति [ २. ४. ३६] इति ति किती'त्येव सिद्ध ल्यग्रहणं करोति । प्र०-तस्याभावोऽनादिष्टमित्यव्ययीभावः । प्रखन्येति । ये विभापति विकल्पेनाऽऽत्त्वमि- प्यते जनसनखना सञ्झलोरित्यनेन तु ल्यवादेशात्पूर्व नित्यं प्रामोति । प्रदीव्यति । पूर्वमिटि कृते निर्दिश्यमानस्याऽऽदेशा भवन्तीति केवलस्य क्त्वो त्यपि सति इटः श्रवणं प्राप्नोति । अथापि कथंचित्सेटकस्य स्थाने त्यप स्यात्तथाऽपि स्थानिवद्रा- वान क्त्वा सेडिति कित्त्वप्रतिपेधाद्गुणः प्रसज्येत । दीर्वत्वस्याद्धित्वात् । परस्यादिति । इष्टत्वादित्यर्थः । इतरस्त्विष्टानिष्टविभागो न नायत इति व्यवस्थाशब्द एवानेन पर- शब्दः प्रयुक्त इति मत्वाऽऽह-सन्ति चति । यहिरहालक्षणस्यादिति । समासा- पेतं पहिरनं लक्षणं शास्त्रमस्येति समासः। अथवा पहिरङ्गः ममासो लवणं निमि- तमस्येत्यर्थः । यदयमिति । ति कितीत्येव जन्धिभावस्य त्ययादेशात्मागर गिद्ध- वाल्ल्यग्रहणं यथोकमर्थ नापयति । स्थानिवत्सूत्र युष्मदस्मदोरनादेश इत्यनादेशमाहरणं ·४३] ४ श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित [समासेऽनवपूर्व० स्नात्वाकालकादिषु च प्रतिषेधः ।। ४ ।। स्नात्वाकालकादिषु च प्रतिषेधो वक्तव्यः । स्नात्वाकालकः पीत्वास्थिरकः भुक्त्वासुहितक इति । तदन्तनिदेशात्सिद्धम् ॥ ५ ॥ तदन्तनिर्देशात्सिद्धमेतत् । कथम् ? क्त्वान्तस्य ल्यपा भवितव्यं न चैत- रक्त्वान्तम् । समासनिपातनाद्वा ॥६॥ अथवाऽवश्यमत्र समासाथै निपातनं कर्तव्यं तेनैव यत्नेन ल्यवपि न भविष्यति । अनमो वा परस्य ॥ ७॥ प्र०-तत्स्थानापत्त्या तद्धर्मलाभस्य स्वरूपविधिना निरस्तस्य ज्ञापकमुक्तम् । ल्यवग्रहणं त्वला- श्रयेषु कार्येषु तद्धर्मलाभाभावस्य । यमर्थमन्तरेण यस्यानुपपत्तिस्तस्य सर्वस्य ज्ञापक तद्भवतीत्यनेकोऽप्यों ल्यग्रहणेन ज्ञाप्यत इति विरोधाभावः । स्नात्वाकाल- कादिष्विति । मयूरव्यंसकादिपु समासप्रकरणात्समासार्थ एवैषां पाठः । तत्र समा- सेऽनपूर्वे यो व्यवस्थितः क्त्वाप्रत्ययस्तस्य ल्यविधीयमानोऽत्रापि प्राप्नोति । तद- न्तनिर्देशादिति । क्त्वान्तः समास इह निर्दिश्यत इत्यर्थः । समास इति निर्धारणे सप्तमी सामान्यापेक्षं चैकवचनम् । अथवा छान्दसं वहुवचनस्य स्थाने । निर्धारणं च समानजातीयस्य भवतीति क्त्वान्तः समासो गृह्यते । निर्धार्यमाणस्य क्त्वाग्रहणेन विशे- पणात्तदन्तविधौ सत्ययमर्थो भवति । समासेष्वनपूर्वेषु क्त्वान्तस्य समासस्य ल्यभ- वति स च निर्दिश्यमानस्याऽऽदेशा भवन्तीति क्त्व एव भवति । समासनिपातनाद्वेति । समुदायानां साधुत्वमभ्यनुज्ञायते प्राकरणिकाप्राकरणिककार्यभावाभावविधानद्वारेणे- त्यर्थः । येषु चात्र स्नात्वाकालकादिपूत्तरपदानुपात्तक्रियापेक्षः क्त्वाप्रत्ययस्तेषां सापेक्षत्वे. ऽपि निपातनात्समासः । अनमो वा परस्येति । अनञ् चासौ पूर्वश्चेति समासो निपा- उ०-ज्ञापकं स्यादत आह-स्थानिवत्सूत्र इति । यमर्थमिति । यं यमर्थमित्यर्थः । ननु मयूर- व्यंसकादिपाठादेव ल्यवभावः सिद्धोऽत आह-मयूरेति । प्रकरणात्समासविध्यर्थ एवं स पाठ इति भावः । ननु क्त्वान्तनिर्देशेऽपि स्नात्वेति क्त्वान्तमस्त्येवेत्यत आह-क्वान्तः समास इति । ननु विविभक्तिकत्वात्कथं समासपदेन क्त्वः सामानाधिकरण्यमत आह- निर्धारण इति । समास इति सप्तमी षष्ठ्यर्थे सौत्रीति वक्तुं युक्तम् । समुदायानामिति । समुदायनिपातनसामादप्राकरणिकमपि किंचिन्निपातनानिषिध्यत इति भावः । ननु क्रिययोः समानकर्तृकयोः पूर्वकालवृत्तिक्रियावाचकाक्त्वाविधानेन स्नात्वाकालक इत्यत्र क्त्वा दुर्लभः । पीत्वासुहितक इत्येवोदाहतुं युक्तम् । संपत्त्यादिमियापेक्षक्त्वाप्रत्यये तु सापे- क्षत्वावृत्तिर्दुर्लभेत्यत आह-येषु चेति । सापेक्षत्वेऽपीति । स्नास्वाफालको संपन्न । +१.१. ७२. ग ·अपा०।१०।२७सू०] - व्याकरणमहाभाष्यम् ४ि -- अथवाऽननः परस्य ल्यपा भवितव्यं न चात्राननं पश्यामः । ननु च धातु- रेवानन् । न धातोः परस्य भवितव्यम् । किं कारणम् १ नजिवयुक्तमन्यसदृशा- धिकरणे तथा ह्यर्थगतिः । नयुक्तमिवयुक्तं वाऽन्यस्मिंस्तत्सदृशे कार्य विज्ञास्यते । कुत एतत् ? तथा ह्यर्थो गम्यते । तद्यथा--अब्राह्मणमानयेत्युक्ते ब्राह्मणसदृशं पुरुषमानयति नासौ लोष्टमानीय कृती भवति । एवमिहाप्यननिति नप्रतिषे- धादन्यस्मादनमो नसदृशात्कार्य विज्ञास्यते । किंचान्यदनन् नसदृशम् ? पदमित्याह । अथवा प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदादेर्ग्रहणं भवतीत्येवं धातुरपि क्त्वाग्रहणेन ग्राहिष्यते । ननु चेयमपि परिभापाऽस्ति कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणं भवतीति साऽपीहोपतिष्ठते । तत्र को दोपः १ इह न स्यात् । प्रकृत्य प्रहृत्य । J --- प्र०-तनापूर्वशब्दस्य परनिपातः। विशेष्यत्वेन विवक्षितत्वाद्वा । अननिति वा लुप्तसप्तमीकं पृथक्पदम्। सत्सप्तमी चेयम् । अननि पूर्व सति क्त्वो ल्यभवति। अर्थादनमः परस्येत्यर्थोऽवतिष्ठते । तदन्तविधिश्चात्र नाऽऽश्रीयते । क्त्वाप्रत्ययस्य प्राधान्येन प्रक्रमा- द्विशेषणत्वाभावात् । येन विधिस्तदन्तस्येति । प्रत्ययग्रहणपरिभाषाश्रयस्तु तदन्त- विधिः परस्तावक्ष्यते येन नाव्यवधानमिति च धातुना व्यवधानमानीयते । ननु चेति । असत्त्वभूतार्थवाचित्वादिना धर्मण धातुरपि नसदृशो भवति । न धातोः पर. स्येति । पदत्वनिवन्धनं सादृश्यमाश्रीयते नतु धर्मान्तरनिवन्धनम् । नास्त्यत्र प्रमा- रणमित्याशक्याऽऽह-अथवेनि । क्त्वाग्रहणेन धातुप्रत्ययसमुदायस्य परिप्रहात्तदवय- चत्वाद्धातोः । स्वावयवेन पौर्वापर्यासंभवाद्धातुरनमहणेन न गृह्यते । प्रकृत्येति । गतेः क्त्वान्ते समुदायेऽनुप्रवेशात्पौवापर्याभावात्तद्व्यतिरिक्तनब्सदृशशब्दान्तराभावा- उ०-इत्यर्थात्प्रतीयमानक्रियासापेक्षत्येऽपीत्यर्थः । नन्वननपूर्व इति मूत्राक्षरंपु स्थितेषु कथमनगः परस्येत्पर्थलाभोडत आह-अनचासाविति । यस्तुतः पूर्यग्रहणमहत्या नन प्रत्येव सूरी पाध्यमिति भाट्याशयः । नन्वननः परस्य परवान्तम्यरय टत पन्य एप । माss | मनु प धातुरेवेति भाव्यासंगतः। नान्यः । प्रकृनत्यादी धारना प्ययधानानन्ययगापोः। गनि. पयुक्तन्यारोन पदापरस्त्याप्त माह-तदन्तविधिश्चेति । येन विभिनदास्पति सदन्तविधिधान नाऽधीयरा इति पूणान्यति । विशेपासंविधानादिति मायः । प्रत्ययग्रहणपरिभापति । भता भाशयं यक्ष्यामः । गचं प्रयागावी ग पादा माह- चन नेति । पदत्वनिवन्धनामिति । पदयमूगापाग्यागादिति भाय: | भाग-अश्या प्रत्ययमहरण इति । न प वियाभायारापनरिधः गाय मातिः। गागागदाविधि. पोधनं किंतु न पिपिरिग्यस्ययेति धारयम् । सपनायेगापिस पिपमादाप सदनविपरदोपाम् । रानापमापं. गुपन विधिरिति गुनासपमारिपारि वानिको । सम्मुमो-पं पापनिया येय पुष्पम् । अन्यथा पनीर पादरी माममापिधाधिप ·४५) श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [समासेऽनव्व्पूर्व० क तर्हि स्यात् ? परमकृत्वा उत्तमकृत्वा । न वा अत्रेष्यते । अनिष्टं च प्राप्नोतीष्टं च तु सिध्यति । गतिकारकपूर्वस्यैवेष्यते । कुतो तु खल्वेतद्वयोः परिभाषयोः सावकाशयोः समवस्थितयोः प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदादेर्ग्रहणं भवति, कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्येति चेयमिह परिभाषा भवति प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदादेर्ग्रहणं भवतीतीयं न भवति कृद्ग्रहणे गतिकारपूर्वस्यापीति । प्र०-ल्ल्यपोऽप्राप्तिः । परमकृत्वेति । परमशब्दो न गतिर्न च कारकमिति क्त्वान्तेऽनन्त- भूतः पूर्व इति ततः परस्य क्त्वान्तस्य ल्यप्रसङ्गः । गतिकारकपूर्वस्यापीत्यपि- शब्दात्केवलस्यापि कृत्वेत्यादेः क्त्वान्तस्य ग्रहणात् । आचार्य आह-न वा अवेष्यत इति । तस्मात्कृद्ग्रहणपरिभाषाऽत्र नाऽऽश्रीयते । चोदक आह-अनिष्टं चेति । आचार्य आह-गतिकारकपूर्वस्यैवेष्यत इति । प्रकृत्य पार्श्वतः कृत्येत्यादौ ल्यवा- देश इज्यते । कृद्ग्रहणपरिभापोपस्थाने च न सिध्यतीति नासावाश्रीयते । चोदक श्राह-कुतो न्विति । प्रत्ययग्रहणपरिभाषाया अवकाशः–उपगोरपत्यमौपगव इत्यत्र तद्धितान्तस्य प्रादिपदिकत्वात्सुब्लुग्भवति । कृग्रहणपरिभाषाया अवकाशः-व्याव- लेखी व्यावचर्चीति णचः स्त्रियाममिति गतिपूर्वस्य जन्तत्वादधि सति वृद्धिस्वरौ भवतः । अत्र हि प्रत्ययग्रहणपरिभाषायाः स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जने नेति प्रतिषेधादुपस्थाना- भावः । एवं सावकाशयोः परिभाषयोभिन्नफलयोर्विरोधात्पर्यायोऽप्रतिपत्तिा प्राप्नोति । प्रत्ययग्रहणपरिभाषायामाश्रीयमाणायां प्रकृत्येति गतेःक्त्वान्तेऽनन्तर्भावात्पौर्वापर्थोपपत्ती उ०-स्यापि निषेधः स्यात् । मम तु सौत्रस्यैव स निपेध इति भावः । एवं च समासेऽननः पर स्याङ्गनिमित्तक्त्वान्तावयवस्य निर्दिश्यमानस्य क्त्वो ल्यविति सूत्रार्थ इति स्नात्वाकालकादौ न दोष इति भावः । भाग्ये-गतिकारकपूर्वस्यापीति । गत्यादिसंनिधाने विशिष्टस्यैव क्त्वान्तग्रहणेन ग्रहणं तदसंनिधाने धातुप्रत्ययसमुदायस्यापीत्यर्थस्तदाह-गतेः क्त्वान्त इति । ल्यपोऽप्राप्तिरिति । सूत्रं परमकृत्वेत्यादौ चरितार्थ स्यादिति भावः । भाष्ये-परमकृत्वेति । सन्महत्परमेति विशेषणसमासः । केवलस्यापीति । यत्र तु गतिकारकपूर्वत्वं तत्र विशिष्टस्यैव क्वान्तत्वं न केवलस्य, अन्यत्र तु केवलस्यापि तत्त्वमिति भावः । गतिरनन्तर इत्यत्र तु गतेः पूर्वपदभूतायाः कान्ते उत्तरपदे कार्यविधानात्तत्समवधानेऽपि केवलस्य कान्तत्वेन ग्रहणम् । न चेह तथा मानमस्तीति तात्पर्यम् । आचार्य आह-न वा अत्रेति । अनज इति नभिन्नमव्ययमेव गृह्यत इति तदाशयः । तस्मादिति । यतः परमकृत्वेत्यत्र नेण्यते मकृत्येत्यत्र चेण्यते तस्मादित्यर्थः । चोदक इति । आशयानभिज्ञ इति शेषः । परिभाषानाश्रयणे मानाभावात् । अनिष्टे परमकृत्वेत्यत्रैव प्रासोति । इष्टे च प्रकृत्येत्यन्त्र ने प्राप्तोतीति भावः । आचार्य आहेति । भाष्ये एवकारस्य परमकृत्वेत्यादिव्यावमर्त्यमिति भावः । पार्श्वत इत्याद्यादित्वात्सप्तम्यन्तात्तसिः । स्वाङ्गे तस्प्रत्यय इति क्त्वा.! अन हि प्रत्यय- ग्रहणेति । यद्यपि तदादिनियमे निषिद्धे कृद्ग्रहणपरिभाषां विनाऽपि समुदायस्य तदन्त- ४२. १.६१ ·बारपा०।१०।३७सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् ४६ आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयतीयमिह परिभाषा भवति प्रत्ययग्रहण इतीयं न भवति कृद्ग्रहण इति यदयमनभिति प्रतिषेधं शास्ति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् १ अयं हि न न गतिर्न च कारकं, तत्र कः प्रसङ्गो यन्नपूर्वस्य स्यात् । पश्यति त्वाचार्य इयमिह परिभाषा भवति प्रत्ययग्रहण इतीयं न भवति कृद्ग्रहण इति ततोऽनजिति प्रतिषेधं शास्ति । किं नंजः प्रतिषेधेन न गतिर्न च कारकम् । यावता नञि पूर्वे तु ल्यभावो न भविष्यति ॥ १ ॥ . प्र०-ल्यप् सिध्यति । नतु कृद्ग्रहणपरिभापाश्रयण इति फलभेदः । कार्यकालं संज्ञापरि- भापमित्यत्र दर्शने समानदेशवास्परिभापयोः परत्वेनापि व्यवस्था नास्ति । सांकृटिने त्वेवमव्यवस्थाप्रसङ्गाद्यथाद्देशपक्ष आश्रयितव्यः । तत्र हि परत्वेन व्यवस्थासिद्धिः । प्रत्ययग्रहणपरिभाषाऽङ्गसंज्ञासूत्रे योगविभागेन व्यवस्थापिता । कृग्रहणपरिभापा तु गतिरनन्तर इत्यत्रानन्तरग्रहणेन ज्ञापनात्परा भवति । यदयमिति । कथं पुनरेत- ज्ज्ञापकं यावता सत्यामपि कृद्ग्रहणपरिभाषायामपिशब्दात्केवलस्यापि क्त्वान्तस्य ग्रह- णादकत्वेत्यादौ नबोऽगतित्वादकारकत्वाच क्वान्तेऽनन्तर्भावादसत्यनग्रहणे ल्यप्. प्रसङ्गः । अप्रकृत्येत्यादौ च प्रतिषेधार्थमनपूर्वग्रहणं स्यात् । उच्यते । अपि- प्रहणेन प्रत्ययग्रहणपरिभापा समुच्चीयते न त्वन्यपूर्वम् । तत्र समास इति पच- नात्केवलस्य कृत्वादेर्ग्रहणभावादपिशब्दसमुचेतव्यस्याभावाद्गतिकारकपूर्वस्यैव समासस्य उ०-स्वासिध्यति तथाऽपि तदधिकमहणाभावाय तद्विपयसत्तामात्रेणावकाशीतिरिति योभ्यम् । पर्यायादिवीजं विप्रतिपेधसूत्र उक्तम् । व्यक्तिपक्षाभिप्रायेण पर्यायः । जातिपक्षे श्यप्रवृत्तिः । कार्यकालमिति । कार्यकालपक्षेऽपि पामपाठकृतपरत्यानपगमाचिस्यमिदम् । सांकूटिने विति । भभिविधौ भाव इनुणः नीप्रत्ययावाभावादणिनुण इत्या प्रत्ययग्रहणपरिमापोप- स्थाने फूटिनित्यस्य वृद्धिस्वरौ स्यातामिति परत्यारकृमहणपरिभापयामाऽऽश्रयणीयेति भायः । म पद्माणपरिभापायामपिशब्देन फेवलस्यापि प्रहणेन फेवादपि फाषिक्षण स्वामिति पाच्यम् । गतिफारफसमभिन्याहार तरपूर्यस्य ग्रहणं तदसमभिन्याहार 7 प्रायमरहणपरि भापासिदस्यापीरयेवापरात् । अत एव पुंयोगादिति सूने सांटिनम्प गतिकारपोपपदा. मामिति रुग्रहण इति परिभाषाभ्यां सिदिगका भाष्ये । प्रत्ययमदण इतरीयमेव भपनि परणा- म्याग्यापि ग्रहणपरिभापा न भवतीति गुम इति । एवं घेष्टामिदम्पमिष्टापती पदपाय इति भाया। फेवलस्यापीति । गम्याचममाधान पशि भागवादपालत्यायनि । गायादिममपधानेऽपि तापमाह-यमहत्येत्यादायिनि । फलम्यनि । भरियममुकाया रामेति माय: । भयं भाषः। पपातस्प समामा पदिया गया। सा Tice. पेक्षायां हागणपरिभाषा गनिपारम्पमेय पर इति परमान RT. स्वामयन पसिनम् । महमादी प म विश्वमा smine ।

·४७] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [सुपा सुलुक प्रतिषेधात्तु जानीमस्तत्पूर्वं नेह गृह्यते । प्रत्ययग्रहणे यावत्तावद्भवितुमर्हति ॥ २॥ सुपां सुलुक्पूर्वसवर्णाच्छेयाडाड्यायाजालः ॥ ७ । १ । ३६ ॥ सुपां च सुपो भवन्तीति वक्तव्यम् । 'युक्ता माताऽऽसौंधुरि दक्षि- णायाः' * । दक्षिणायामिति प्राप्ते । तिडां च तिको भवन्तीति वक्तव्यम् । 'चषालं ये अश्वयूपाय तक्षति' । तक्षन्तीति प्राप्ते । लुकि किमुदाहरणम् । आर्दै चर्मन् । लोहिते चर्मन् । नैतदस्ति । पूर्व- प्र०-ग्रहणं भविष्यतीति किमनपूर्व इत्यनेन । तक्रियमाणं कृद्ग्रहणपरिभाषाया अनु- पस्थानं ज्ञापयति तदुपस्थाने तु तूष्णीभूय नानाभूय द्विधाभूयेत्यादौ ल्यन्न स्यात् । तदेवं कृद्ग्रहणपरिभाषानुपस्थाने नसदृशादव्ययात्पदात्प्रत्त्यासत्तिन्यायात्समासावयवात्पर- स्य धात्वादेः क्त्वान्तस्य समासे क्त्वो ल्यविधीयमानः स्नात्वाकालकः परमकृत्वेत्यादौ न भवति । परमं कृत्वा परमकृत्वेति सन्महदिति समासः । परमत्वस्य क्रियाविशे- पणत्वात्सामानाधिकरण्यात् । तत्पूर्वमिति । गतिकारकपूर्वमित्यर्थः । प्रत्ययग्रहण इति । प्रत्ययग्रहणपरिभाषया यावद्ग्राह्यं तावद्गृह्यते । सुपां सुलुक्पूर्वसवर्ण० । सुशब्द आदेश उच्यमानेऽन्ये सुपो न प्राप्नुवन्तीत्याह- सुपां चेति। एतञ्च सर्व व्यत्ययो बहुलमिति व्यत्ययेन सिध्यति। पूर्वसवर्णेनापीति। चर्मन् इ इति स्थित इकारस्य पूर्वसवर्णो नकारस्तस्मिन्पूर्वस्य नकारस्य स्वादिष्विति पदसंज्ञायां सत्यां लोपः। एवं च न डिसंबुद्ध्योरित्यन डिग्रहणमपि न कर्तव्यं भवति । प्राति- उ०-अनुपस्थानं ज्ञापयतीति । तदनुपस्थितौ क्त्वान्तस्य समासस्येत्यर्थोऽशक्यः । प्रत्ययग्रहण- परिभापया तस्य क्त्वान्तत्वाभावात् । तथा च समासे विद्यमानस्य क्त्वान्तस्येत्यर्थो वाच्यः । एवं चोक्तदोपवारणायानपूर्व इत्यावश्यकमिति भावः । गतिकारकपूर्वक्त्वासमासस्येत्यर्थे लक्ष्यासिद्धिं दर्शयति-तूपरणीमिति । तूष्णीमि भुवः । नाधार्थप्रत्यये व्यर्थ इति क्त्वा । उपपदसमासः। एतानि च न गतिसंज्ञकानि नापि कारकाणीति । एतेनानपूर्वग्रहणेन गत्यादिसमवधानेऽप्यपिना केवलं समुच्चीयत इत्यपास्तम् । अप्रकृत्येत्यत्राप्यनापत्तेश्च गत्यादिपूर्वस्य कान्तस्य समासस्यानपूर्वस्येत्यर्थापत्तेरिति सुधियो विभावयन्तु । सिद्धा- न्तार्थे परमकृत्वेत्यादावप्राप्युपायमाह-नसदृशादव्ययादिति । स्नात्याकालकादिव्या- वृत्यर्थमिदम् । वस्तुतोऽव्ययादित्येव सिद्धे पदादित्युक्तिय॑थैव । सुन्दरः स्नात्वाकालक इत्यादिव्यावृत्तये समासावयवादिति । गतिकारकपूर्वमिति । तत्पूर्वमेवेत्यर्थः । भाष्ये प्रत्यय- ग्रहणे यावदिति । समासे विद्यमानस्य क्त्वान्तस्येत्यर्थादिति भावः । सुपां सुलुक् । सुशब्द इति । लुकसाहचर्यादयं सुः सर्वादेशश्छान्दसत्वाहा शेशकारो- च्चारणं तु 'शे' इत्यत्र विशेषणार्थम् । पूर्वसवर्णो नकार इति । घोपवत्त्वेन साम्यादि- * ऋग्वेद १,१३४, ९ यजुर्वेद २५ } २९ ·७अ०१पा०।१०।३९सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [४८ सवर्णेनाप्येतत्सिद्धम् । इदं तर्हि । यत्स्थवीयस आव सतुत सप्तऋषयः सप्त साकम् । ननु चैतदपि पूर्वसवर्णेनैव सिद्धम् । न सिध्यति । यद्यत्र पूर्वसवर्णः स्यात्त्यदायत्वं प्रसज्येत* । इदं चाप्युदाहरणम् । आर्दै चर्मन् । लोहिते चर्मन् । ननु चोक्तं पूर्वसवर्णेनाप्येतत्सिद्धमिति ? न सिध्यति । यद्यत्र पूर्वसवर्णः स्यादा- न्तर्यतो दकारः प्रसज्येत । अस्तु । संयोगान्तलोपेन सिद्धम् ४ । इयाडियाजीकाराणामुपसंख्यानम् ॥ १॥ इयाडियाजीकाराणामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । इया । दार्विया परिज्मन् । इया ॥ डियाच्** । सुक्षेत्रिया सुगातुया । डियाच् ॥ ईकार । 'तिं न शुष्क सरसी शयनम्'=1 प्राङग्याजयारां चोपसंख्यानां कर्तव्यम् ॥ २ ॥ प्र०-पदिकान्तत्वाभावाद्विभक्तिनकारस्य नलोपाप्रसङ्गात् । पूर्वस्य च नकारस्य लोपस्येष्ट- त्वात् । यदिति । यच्छब्दात्परस्य सुपो लुक् । प्रत्ययलक्षणनिषेधात्त्यदाद्यत्वाभावः । येष्विति प्राप्ते । त्यदाद्यत्वमिति । सुशब्दस्य पूर्वसवर्णो भवन्नलोऽन्त्यस्येत्युकारस्य दकारः प्राप्नोति ततस्त्यदाद्यत्वे बहुवचने झल्येदित्येत्त्वे स्कोः संयोगाद्योरिति सकार- लोपे च येदिति स्यात् । अथाप्येकवचनस्य स्थाने पूर्वसवणों दकारः क्रियते तथाऽपि स्थानिवद्भावास्मिन्भावः प्राप्नोति । आन्तर्यत इति । निरनुनासिकस्ये- कारस्य सहशो दकारः । संयोगान्तलापेनेति । न डिसंबुद्ध्योरिति नलोपप्रतिपे- धात्संयोगान्तलोपः । अन्यथा नलोपे कर्तव्ये संयोगान्तलोपोऽसिद्धः स्यात् । एवं च नलोपप्रतिपेधे डिग्रहणं कर्तव्यमेवेति प्रक्रियालाघवाय चर्मन्नित्यत्र लुगेव विधेय इत्याहुः । दार्यि येति । दारुशब्दादियादेशः । सुक्षेत्रियेति । सुक्षेत्रणेति प्राप्ते । सरसी इति । सरःशब्दात्परस्य डिशब्दस्येकारः । प्रयाइयेति । प्रयाशब्दात्परम्य टाग्रत्ययस्याऽऽादेशः । घेड़ितीति गुणः । ननु हित्त्वे विद्यावानिर्देशमानं वर्ग यत्स्यात्ता विद्यात्तदादी' इत्युक्तम् । ततश्च गुणो न प्राप्नोति । हिकरणसामर्थ्या- द्वविध्यतीत्यदीपः । अथवा पितीति घनीहिगीयते । तत्र परिहागन्तग्माय- णीयम् । वर्गमायं तेन रित्त्व न दोपो निर्देशोऽयं पूर्वसूत्रेण या स्यादिति । उ०-ग्यर्थः । कारख दकार प्रति । निरनुनामिफा पादियः । दिति म्यादिति | गाय पूर्वगयणनीयमेयापतिः। सत्यो दकार प्रति । पोपपदापमापावयाइन्या- हुरिति । भागना सु म्पमिदिमानिय निराकृतम् । परशुनागदावादरनि ! पनि गीति नगे भाये। दाहादाविति । गग: प गुप एपरिपापी हिरिपार | मिri | मामालिनि । निTE: मरमा भाग . ४. १४१...........

·४९] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [श्रमो मश् आङ् । प्र वाहवा ॥ अयाच् । 'स्वप्नया संचसे जनम्'= । अयाच् ॥ अयार्: । स नः सिन्धुमिव नावया' अमो मश् ॥ ७ । १ । ४० ॥ किमर्थः शकारः ? शित्सर्वस्येति + सर्वादेशो यथा स्यात् । अक्रियमाणे हि शकारेऽलोऽन्त्यस्य विधयो भवन्तीत्यन्त्यस्य प्रसज्येत* । अत उत्तरं पठति- अमो मश् न मकारस्य मकारस्य मकारवचने प्रयोजनं नास्तीति कृत्वा तत्रान्तरेण शकारं सर्वादेशो भविष्यति । वचनादन्यवाधनम् । अस्त्यन्यन्मकारस्य मकारवचने प्रयोजनम् । येऽन्ये मकारादेशाः प्राप्नु- वन्ति तद्वाधनार्थम् । तद्यथा-मो राजि समः क्वौ [८. ३. २५ ] इति मकारस्य मकारवचनसामर्थ्यादनुस्वारादयो वाध्यन्ते । एवं तर्हि द्विमकारको निर्देशः करिष्यते । द्विमकार ईडपृक्ते यदि द्विमकारकोऽपृक्ताश्रय ईरान प्राप्नोति** । 'वधौ वृत्रं मरुत इन्टियेण' : यकारादौ न दुष्यति ।। प्र०-स्वप्नयेति । अयाचोऽकारोचारणं सुपि चेति दीर्घनिवृत्त्यर्थम् । नावयेति । उपो- त्तमं रितीति मध्योदात्तं पदं भवति । अमो मश् । अमो मश् न मकारस्येति । मकारस्य मकारः प्रयोजनभावान्न भविष्यतीति शकारो न वक्तव्यः इत्यर्थः । वचनादिति । वी वृत्रमित्यादौ मकारस्या- नुस्खारनिवृत्त्यर्थो मकारः स्यादित्यर्थः । द्विमकारक इति । अमो म्मिति करिष्यते भिन्न- जातीयवर्णद्वयोच्चारणे प्रयत्नस्य गौरवं भवति । समानजातीयवर्णद्वये तु लाघवं तत्रैकस्य मकारस्य संयोगान्तलोपः करिष्यते। ईरान प्राप्नोतीति । ईटि कर्तव्ये संयोगान्तलोपस्या- सिद्धत्वादपृक्तत्वाभावात् । यकारादाविति । अमो मिति सूत्रं कर्तव्यं तत्रं यकारस्य लुप्त- उ०-संप्रति वेदेऽन्तोदात्तं पठ्यते तत्तु सरसीशब्दान्डेलुकि बोध्यम् । इदं चेदूतौ चेति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । स्वरव्यत्ययो वा बोध्यः । अमो मश् । ननु मकारकरणेन शप्रत्याख्याने न फलमत आह-भिन्नजातीयेति । प्रथस्थानकरणव्यापाराश्रयणादिति भावः । मकारोत्तराकारस्तुभयोच्चारणार्थ आवश्यकः । अनुनासिकत्वेनेसज्ञायां च तल्लोपः। संयोगान्तलोप इति । क्वचिदझलोऽपि लोपाङ्गीकारादिति भावः । वधीमित्यत्र हनो वध लुङि मिपोऽम् तस्य मश् । अकार उच्चारणार्थ इत्यस्तिसिच ७. ३. १११. = अथर्ववेद ५. ७..८ ६.१.२१७. ऋग्वेद १. ९७.८+१.१.५५. ७, ३. ६.६.: ऋग्वेद १. १.६५, ८, । . १.१. ५२.४८.२, २३, ·७प्रपा०१आ०५०सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [५० किं यकारो न श्रूयते ? लुप्तनिर्दिष्टो यकारः । अमो मश् न मकारस्य वचनादन्यवाधनम् । द्विमकार ईडपृक्ते यकारादौ न दुष्यति ॥ आज्जसेरसुक् ॥ ७ । १ । ५०॥ इह 'ये पूर्वीसो य उपरासः' * आज्जसेरसुगित्यसुकि कृते जसो ग्रहणेन ग्रहणाच्शीभावः प्राप्नोति । एवं तर्हि जसि पूर्वान्तः करिष्यते। यदि पूर्वान्तः क्रियते का रूपसिद्धिः । 'ब्राह्मणासः पितरः सोम्यासः' । सवर्णदीर्घ- त्वेन+ सिद्धम् । न सिध्यति । अतो गुणे [६. १. ६७] इति पररूपत्वं प्राप्नोति । अकारोच्चारणसामर्थ्यान्न भविष्यति । यदि तर्हि प्राप्नुवन्विधि- रुचारणसामर्थ्यावाध्यते सवर्णदीर्घत्वमपि न प्राप्नोति ? नैष दोषः । यं विधि प्रत्युपदेशोऽनर्थकः स विधिर्वाध्यते, यस्य तु विधेनिमित्तं नासौ बाध्यते । पर- रूपं च प्रत्यकारोच्चारणमनर्थकं सवर्णदीर्घत्वस्य पुनर्निमित्तमेव । अथवाऽसुट् करिष्यते** । एवमपि 'ये पूर्वीसो य उपरास',* इत्यसुटि कृते जसो ग्रहणेन ग्रहणाच्शीभावः प्राप्नोति । नैष दोषः । निर्दिश्यमानस्याऽऽदेशा भवन्तीत्येवमस्य न भविष्यति । यस्तर्हि निर्दिश्यते तस्य कस्मान्न भवति ? असुटा व्यवहितत्वात् । सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते । यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं 'ये पूर्वीसो य उपरासः' असुकि कृते जसो ग्रहणेन ग्रहणाच्शीभावः प्राप्नोतीति । नैप दोपः । इदमिह संप्रधार्यम्-शीभावः क्रियतामसुगिति किमत्र कर्तव्यम् ? परत्वादसुक् । प्र०-निर्दिष्ठत्वादनकाल्त्वात्सर्वादेशोऽयं मो भविष्यतीति प्रत्याख्यातं शित्त्वम् । भाजसरसुक् । जसो ग्रहणनेति । तद्भक्तस्तद्ग्रहणेन गृह्यत इति सागमकरस्य शीभावप्रसङ्गः । पून्ति इति । अस्य जस्यसुगिति सूत्रन्यासेन पूर्वान्तेऽसुक्यकारान्ता- त्परो जस् न भवतीति शीभावाप्रसद्गः । अथवाऽसुडिति । असुटवकारोगारणं दध्यस्थतीत्याद्यर्थमिति पररूपं स्यादिति पक्षान्तरोपन्यासः। असुटि प्रथमयोः पूर्व- सवर्ण इति दीर्घः सिध्यति । परत्वादिति । असुकोऽवकाशः प्राणास इति । शीभावस्य भाषाविपयोऽवकाशः। उ०-हतीट । सिप इट् । इट इंटीति सिपो लोपः । सपर्णदीर्घ: । लुमनिर्विति । लोपो पो. रिति छोपः। तस्य प नासिदस्वमिस्यएफयमम्येयायाः संप्रत्याग्यानमेकादेशिन सिपिण। आज्ञसेरमुक् । सागमकस्येति । प्रहणादिनि झोपः । शीभागानु निर्दिगिमान- परिमापया प्रत्ययांश एवेति योग्यम् । नम्यन म्यामे कथं प्यतः म्यारा माह-पाय जसीति नापमुटि पररूपं पादत माह-अमुटीति । कोर १.१५.१. x०.१.१७, र ५.०५.१..+१.१.१.१. .. Awardomamar ·५१] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [आमि सर्वनाम्नः सुदै 13296 अथेदानीमसुकि कृते पुनःप्रसङ्गाविज्ञानाच्शीभावः कस्मान्न भवति ? सकृद्गतौ विप्रतिपेधे यद्वाधितं तवाधितमेवेति । अश्वतीरवृषलवणानामात्मप्रीती क्यचि ॥ ७ । १ । ५१ ।। अश्ववृषयोमैथुनेच्छायाम् ॥ १॥ अश्ववृषयोमैथुनेच्छायामिति वक्तव्यम् । अश्वस्यति वडवा । वृषस्यति गौः। मैथुनेच्छायामिति किमर्थम् ? अश्वीयति वृषीयति । क्षीरलवणयोलालसायाम् ॥२॥ क्षीरलवणयोर्लालसायामिति वक्तव्यम् । क्षीरस्यति माणवकः । लवणस्य- त्युष्ट्र इति । अपर आह-सर्वप्रातिपदिकेभ्यो लालसायामिति वक्तव्यं, दध्यस्यति मध्व- स्यतीत्येवमर्थम् । अपर आह-सुक्कक्तव्यो दधिस्यति मधुस्यतीत्येवमर्थम् । आमि सर्वनाम्नः सुट् ॥७।१। ५२ ॥ त्रेस्त्रयः ॥७।१। ५३ ॥ हखनद्यापो नुट् ॥ ७ । १ । ५४ ॥ इमे वहव आम्शब्दाः । कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि [३. १. ३५] । ङसोसाम् [ ४.१.२] । किमेत्तिङव्ययघादाम्वद्रव्यप्रकर्षे [ ५.४.११.] । डेराग्नद्याग्नीभ्यः [७, ३. ११६ ] इति । कस्येदं ग्रहणम् १ षष्ठीबहुवचनस्य ग्रहणम् । Ho- अश्वक्षीर० । अश्वस्यतीति । मैथुनेच्छांप्रतिपादनपरत्वाद्योगस्याश्ववृषोपादान- मतन्त्रमिति मनुष्यादावपि कवयः प्रयुञ्जते । लालसाऽतिशयेनाभ्यवजिहीर्षा । यस्तु लवणमैश्वर्यार्थमिच्छति तत्र लवणीयतीत्येव भवति । आमि सर्वनाम्नः । कस्येदमिति । किमिदं सर्वेषामामां ग्रहणमथ कस्यचिदेवेति प्रश्नः ? ननु च सर्वनाम्न इत्युपादानाद्धादामो लिट्यामश्च ग्रहणशकैव न युक्ता । उ०- अश्वतीर० । कवय इति । इति रामो वृषस्यन्तीमित्यादौ । भाग्यस्वरसस्त्वेषामसा- धुत्वे । अत एव वडवेति गौरिति च कर्तृपदमुपात्तम् । वार्तिके पञ्चमी पट्यर्थे । दध्यस्यति मध्वस्यतीत्येवमर्थमिति भाग्यस्वरसाद् द्वावेवाऽऽगमिनौ। यदि वार्तिकस्थसर्वशब्दस्वारस्यादन्य. नापीण्यते तदैवमर्थ इत्येवंशब्दः स्वार्थ न परिपुष्येदिति सुब्धातुवृत्ती माधवः। एवंशब्दः प्रकार इत्यन्ये। आमि सर्वः। ननु यदर्थस्येह ग्रहणं संभवति तदर्थस्योसरत्रानुवृत्तिः स्यादत माह- ·आमि सर्वनाम्न सुट] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [५२ ,' अथास्य कस्मान्न भवति कास्प्रत्ययोदाममन्त्रे लिटीति ? अननुवन्धकग्रहणे हि न सानुवन्धकस्येति । स तमुस्यैवमर्थोऽनुबन्धः कर्तव्य-इहास्य ग्रहणं मा भूदिति ? ननु चावश्यं मकारस्येत्संज्ञापरित्राणार्थोऽनुवन्धः कर्तव्यः । नार्थ इत्संज्ञापरित्राणार्थेन, इत्काभिावादत्रेत्संज्ञा न भविष्यति । इदमस्तीत्कार्य मिदचोऽन्त्यात्परः [-१.१. ४७ ] इत्यचामन्त्यात्परो यथा स्यात् । प्रत्यया- न्तादयं विधीयते तत्र नास्ति विशेषो मिदचोऽन्त्यात्पर इति वा परत्वे, प्रत्ययः पर इति वा । यस्तैर्हि न प्रत्ययान्तादिजादेश्च ' गुस्मतोऽनृच्छः [ ३. १. ३६ ] इति। अत्राप्यास्कासोरोम्वचनेंx ज्ञापकं नायमचामन्त्यात्परो भवतीति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् ? न ह्यस्ति विशेष आम्यचामन्त्यात्परे सत्यसति वा । अयमस्ति विशेषः'। असत्यामि द्विवचनेन भवितव्यं सति न भवितव्यम् । सत्यपि भवितव्यम् । कथम् ? आमस्तन्मध्यपतितत्वाद्धातुग्रहणेन ग्रहणात् । प्र०-उच्यते । इह तयोरसंभवेऽपि हवनद्यापो नुडित्यत्र हखात्परयोः संभवाद्विचारः क्रियते। तत्रेह सामान्यग्रहणे सति यथासंभवं प्रकरणे कार्यप्रतिपत्तिः । अथवा पूर्वोपात्तसदृश- शब्दान्तरानुमानपक्ष उत्तरसूत्रे तयोः संभवादिह विचारः । ननूत्तरसूत्रेऽपि यस्यैवाऽs- नदीभ्यां परस्य संभवः स एव हस्वादपि परस्तत्साहचर्याद्ग्रहीप्यते । नैतदस्ति । व्याप्ति- न्यायाश्रयेण सर्वस्य ग्रहणप्रसङ्गात् । प्रत्ययान्तादिति । ते चाजन्ताः । ननु हलन्तेभ्य आचारकिवन्तेभ्य आमस्त्येव । नैतदस्ति । एकीयमतमेतत् । तत्रापि हलन्तेभ्योऽ. नभिधानादाचारकियभावः । यस्तहीनि । ईहेरुहेश्च मध्य श्रामि कृते यणा- देशप्रसङ्गः । आस्कासोरिति । अन्त्यादचः पर आमि सवर्णदीर्घत्वे सति विशेपाभावः। सति न भवितव्यमिति । रूपान्तराद्धातुत्वाभावात् । आम इति । अकृत एकादेश उ०-तत्रेहेति । उत्तरसूत्र इति । अत एव भाष्ये सूत्रत्रयग्रहणम् । यस्यैवेति । टेरामः पाटीयर- 'वचनस्य चेत्यर्थः । एवं चेतरद्वयोपादानं व्यर्थमिति भावः । प्रेरिति सूत्रे तु पष्टीयहुयपनाति- रितस्यासंभव एवेति तात्पर्यम् । भाष्ये-अनुवन्ध इति । अनुनासिफनेरसंशक श्यर्थः । उच्पारणार्थानामप्यपगमायेवस्याऽऽवश्यफस्वादिति भावः । ते चाजन्ता इति । न प नागरामि तस्य मित्वादल्यादचः परत्वे सावययेन पौचांपयाभावाद्गुणों न म्यादिति पाच्यम् । भााधिकार 'अयामन्त०' इति ण्यन्तस्याऽऽभ्यविधानेन तम्यान्ताययय प्रणम्पाय संबन्ध प्रयाशयात् । एकीयमतमतदिति । सर्वप्रातिपदिकम्य: लिविस्यतस् । तमा पीति । एषयमताध्यणेऽपीरयर्थः । फिवभाव इति । अन चंदीप भायं मानम् । पायगल्भादिभ्यो हलमतन्यः प्रियम्प्येव । ताग्यापारम्यानुगामिग नेमंगलया गपादिति पाप्यम् । अपारान्तरमरं पण तम्यवानुपन्धायीकारणावादिति मायः । मायामादी मपर्णदीप स्पाम्तराभावारियसिदःगि सन्मध्यपनिनन्यायाधयेापस भारयम इमि । - ·७०।१पा०११०५२सू० व्याकरणमहाभाष्यम् ५३ तदेतत्कासासोराम्वचनं ज्ञापकमेव नायमचामन्त्यात्परों भवतीति । अथापि कथं- चिदित्कार्यं स्यादेवमपि न दोषः । क्रियते न्यास एवं । 'श्राम अमन्त्रे' इति । यद्येवमामामन्त्र इति प्राप्नोति । शकन्धुन्यायेन+ निर्देशः । अथवाऽस्त्वस्य ग्रहणं को दोषः ? इह कारयांचकार हारयांचकार चिंकीपोचकार जिहीपींचकार, हस्वनद्यापो नुडिति नुट्प्रसज्येत । लोपा- यादेशयोः* कृतयोंर्न भविष्यति । इदमिह संप्रधार्यम्-लोपायादेशौ क्रियेतां नुडिति, किमत्र कर्तव्यम् ? परत्वान्नुट् । नित्यौ लोपायादेशौ, कृतेऽपि नुटि प्राप्नुतोऽकृतेऽपि । तत्र नित्यत्वालोपायादेशयोः कृतयोविहतनिमित्तत्वान्नुएन भविष्यति । अथास्य कस्मान्न भवति 'किमेतिङव्ययघादाम्वद्रव्यप्रकर्षेइति ? अननु- बन्धकग्रहणे हि न सानुवन्धकस्येति । स तपेवमर्थोऽनुवन्धः कर्तव्यः । ननु चावश्यमुगित्कार्यार्थोऽनुवन्धः कर्तव्यः । नार्थ उगिकार्यार्थेनानुबन्धेन लिङ्ग- विभक्तिप्रकरणे सर्वमुगित्कार्य, नः चाऽऽमो लिङ्गविभक्ती स्तः । अव्ययमेषः । प्र०-इदमुच्यते कृते त्वेकादेशे रूपान्तराभावः । अथापीति । प्रतिधातुभेदादामों यत्रे- कार्य न संभवति तत्र मा भूदित्संज्ञा । आसिकासिचकासिषु प्रत्ययान्तेपु च धातुषु । इह्यादौ विकार्यसंभवात्स्यादेवेत्संज्ञा । अथवाऽऽसादिषु विधानसामर्थ्यात्सवर्णदीर्घत्वं न स्यादित्संज्ञा तु स्यादेव । व्यञ्जनान्तेषु चाऽऽच रविवन्तेष्वित्कार्यसंभवादित्संज्ञा प्राप्नोति । नहिं व्यञ्जनान्तेभ्य आचारे किन्न. भवतीत्यत्र. किंचित्प्रमाणमस्तिः । कारयांचकारेति । नुटि कृतेऽयादेशप्रसङ्गः । अव्ययमेष इति । अव्ययत्वात्स्त्रीत्वेन योगाभावादुगितश्चेति डोनास्ति । तदाभावादुगितश्चेति घादिषु हस्तविकल्पोऽपि उ-वार्णादाङ्गमिति न्यायेन पूर्व द्वित्वम् । द्वित्वं हि प्रत्ययनिमित्तत्वादाझमिति भावः। भाष्ये- नायमचामन्त्यात्परो भवतीति । एवं च फलाभावात्मस्येसंज्ञाप्रवृत्त्या तत्परिनाणार्थान- बन्धस्यानावश्यकत्वेनास्याऽऽमोऽत्र ग्रहणं स्यादेवेति पूर्वपक्षिण इदं वाक्यम् । स एवाऽऽह- प्रथापि कथंचिदित्कार्य स्यादिति ने अस्यैवमपि सूत्रभेद इति शेषः । सिद्धान्त्याह- एषमपि न दोषः। क्रियते न्यास एवेति । किमेत्तिापक्रमेण प्रवृत्ते-अथापि कथचिदि. कार्य स्यादिति भाग्य एवमपिं गौरवमिति शेषः । अपूर्वकरणे हि स दोष इत्युक्तेराशयः । प्रत्ययान्तेष धातुवित्यन्तं पूर्वान्वयि । अथवति । उपसंजातविरोधन्यायादिति भावः । विधिबाधापेक्षया परार्थे संज्ञाबाध एवोचितं इत्याशयेन कथंचिदिति भाष्य उक्तम् । नहि व्यञ्जनान्तेभ्य इति । प्रत्ययान्तादयं विधीयते तत्र नास्ति विशेष इति भाव्यस्यानत्यापि- शब्दस्य कथंचिदित्यस्य च प्रमाणस्य सवाच्चिन्त्यमिदम् । अयादेशप्रसङ्ग इति । अयामम्ते- त्यनेन । इदमेवाभिप्रेत्यांयादेशो नित्य इति भाष्यं उक्तम् । न च मालाशब्दादाचारकिपि . * + ६.१. ९४. ६.४. ४८; ५५.

·५४] श्रीभगवत्पञ्जलिविरचितं [आमि सर्वनाम्नः सुद । मकारस्य तीत्संज्ञापरित्राणार्थोऽनुबन्धः कर्तव्यः । इत्कार्याभावादत्रेत्संज्ञा न भविष्यति । इदमस्तीत्कार्य मिदचोऽन्त्यात्पर [ १. १.४७ ] इत्यचामन्त्या- त्परो यथा स्यात् । नैतदस्ति । घान्तादयं विधीयते तत्र नास्ति विशेषो मिद- चोऽन्त्यात्पर इति वा परत्वे, प्रत्ययः पर इति वा परत्वे । अथापि कथंचिदि- स्कार्यं स्यादेवमपि न दोषः । क्रियते न्यास एव । अथवाऽस्त्वस्य ग्रहणं को दोषः १ इह पचतितराम् जल्पतितराम् ह्रस्वनद्यापो नुडिति नुट प्रसज्येत । लोपे* कृते न भविष्यति । इदमिह संग्रधार्यम्-लोपः क्रियतां नुडिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वान्नुट् । एवं तर्हि हस्वनद्यापो नुडित्यत्र यस्येति लोपोऽनुवर्तिष्यते । अथास्य कस्मान्न भवति 'डेराग्नद्याम्नीभ्यः' इति ? किंच स्यात् १ कुमा- र्याम् किशोर्याम् खट्वायाम् मालायाम् तस्याम् यस्यामिति ह्रस्वनद्यापो नुडिंति नुट् प्रसज्येत । आड्याट्स्याटोऽत्र वाधका भविष्यन्ति । इदमिह संप्रधार्यम्- आड्याट्स्याटः क्रियन्तां नुडिति किमत्र कर्तव्यम् ? परत्वाड्याट्स्याटः । अथेदानीमाड्याट्स्याट्सु कृतेषु पुनःप्रसमान्नुट् कस्मान्न भवति ? सकृद्गतौ विप्र- तिषेधे यद्बाधितं तवाधितमेवेति । प्र०-नास्ति । विभक्तेलुकि प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधान्नुमागम उगित्कार्य नास्ति । इत्संक्षापरि- प्राणार्थ इति । इत्संज्ञायाः परित्राणामिति साधनं कृतेति पञ्चमीसमासः । समुदायविशेषणं च मकार इति सापेक्षत्वात्समासाभावो न चोदनीयः । परित्राणं वा प्रधानं मकारमपेक्षते । भवति च प्रधानस्य सापेक्षस्यापि समासः। अथापीति । मित्त्वमेव ज्ञापकं स्यात् । अन्यतोऽप्ययं भवतीति । ततश्च स्यादेवेत्संज्ञा । एवं सहति । उभयोरनित्ययोः परत्वानुटि प्राप्ते हस्खनद्यापो नुडित्यत्र यस्य लोपस्त- द्वित इति चानुवर्तते । तेन वद्धित आमि हस्वस्य लोपो भवति । पचतितरामिति । अन्यस्य वामो नुड् भवति वृक्षाणमिति । उ०-लोपामावेन तमाऽऽयन्तस्यान्नमासिनुर्यारा भाष्यप्रामाण्येनाऽयन्तेम्प मापारफिपोन्नभि. भानान् न दोपः । विभक्तेलुकीति । भव्ययादामुप इत्यनेन । नन्यिासंशाशब्दस्य मफारसा भरयारकर्य समासोऽत माह-समुदायेति । सोऽर्थशन्देन पार्थीसमासः। म पागम्दता. दस्य प्रति परिमाणस्यापि विशेषणतेति यान्यम् । सम्प पिमपसमानाधायगादापार । लप्तविभव सोऽर्थः । अर्थशन्दप्रयोगस्य साधुरयायेण्यागया । उभयोरिति । गोरे मा. मापाग्नुटमाप्तिः । नुटि भरयामापातोपामाप्तिरिति भावः । मनु दिया भगिनती वृक्षाणामित्यवापि लोप: स्यादन भाह-वदित इति चेति । परगुतो मासापांकापारि परस्प मुबाम एव प्रणमिापन तापम् । मापं म्यापापुरषादमारम् । १४. . ६.४.१४८.xv.१.१११११४.

·७अा१पार०५८सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [५५ श्रीग्रामण्योश्छन्दसि ॥ ७॥ १। ५६ ॥ अयं योगः शक्योऽवक्तुम् । कथं श्रीणामुदारो धरुणो रयीणाम् 'x अपि तत्र सूतग्रामणीनाम् । इह तावच्श्रीणामुदारो धरुणौ रयीणाम् विभाषाऽऽमि नदीसंज्ञा* सा छन्दसि व्यवस्थितविभाषा भविष्यति । अपि तत्र सूत्रग्रामणीना- मिति सूताश्च ग्रामण्यश्च सूत्रग्रामणि तत्र हस्वनद्यापो नुडित्येव सिद्धम् । इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये सप्तमस्याध्यायस्य प्रथमे पादे प्रथममाह्निकम् ॥ ७।१।१॥ इदितो नुम्धातोः ॥ ७ । १। ५८ ॥ अथ धातोरिति किमर्थम् ? अभैत्सीत् अच्छेत्सीत्+ । नुम्विधावुपदेशिवद्वचनं प्रत्ययविध्यर्थम् ॥ १॥ नुम्विधावुपदेशिद्भावो वक्तव्यः । उपदेशावस्थायां नुम्भवतीति वक्तव्यम् । प्र०- श्रीग्राम० । विभाषेति । वाऽऽमीत्यनेन । तत्र दृष्टानुविधिश्छन्दसीति .श्रीणा- मित्येवं छन्दसि भविष्यति नतु श्रियामिति । सूताश्च प्रामण्यश्च सूतग्रामणीति समाहारद्वंद्वं कृत्वैकशेषः क्रियत इति बोद्धव्यं न त्वेकशेषे कृते समाहारद्वंद्वः क्रियते । एवं हि बहुवचनं न स्यात् । 'भाष्ये त्वत्रोभयं कार्यमित्येतावत्प्रदर्शितम् । क्रमस्तु स्वयमभ्यूह्य इष्टस्यार्थस्य सिद्धये ॥१॥ इत्युपाध्यायजैयटपुत्रकैयटकृते भाष्यप्रदीपे सप्तमाध्यायस्य प्रथमे पादे प्रथममाह्निकम् ॥ हदितो नुम्घातोः । धातारिति किमर्थमिति । किमधातुनिवृत्त्यर्थ धातुग्रहण- मथ धातुसंज्ञाप्रवृत्त्यवस्थायामेव प्राक्प्रत्ययोत्पत्तेर्नुम्विधानार्थमिति प्रश्नः । आचार्य- देशीयस्त्वधातुनिवृत्त्यर्थ धातुग्रहणं मत्वाऽऽह-अभैसीदिति । सिच इदितो नुम्न भवति । उपदेशिवद्भाव इति । यथोन्दीत्यादीनामुपदेशावस्थायां नकारः प्रत्यय- उ०- श्रीग्राम। भाष्योक्तप्रयोगातिरिक्तप्रयोगस्तु वेदे नास्त्येवेति बोध्यम् । इति श्रीशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभकृते भाव्यप्रदीपोद्योते ससमस्याध्यायस्य प्रथमे पादं प्रथममाह्निकम् । इदितो नुम् धातोः । इति प्रश्न इति । प्रयोजनद्वयसंभवेन संदेहाप्रश्न इत्यर्थः । अस्य प्रयोजनस्याये दूषयिष्यमाणत्वादाह-आचार्यदेशीय इति। उपदेशो यस्य नका. रस्य स उपदेशी तद्वन्नुमिति वार्तिकार्थ इत्याह-यथेति । यत्किंचिव्यत्ययस्य सर्वथा xऋग्वेद १०.४५. ५. । * १. ४. ५. +१.१.४४, ·५६] श्रीभगवत्पञ्जलिविरचितं [इदितो नुम् धातो । .. T किं प्रयोजनम् ?' प्रत्ययविध्यर्थम् । उपदेशावस्थायां : नुमि कृत इष्टः. प्रत्यय- विधिर्यथा स्यात् । कुण्डा हुण्डेति । इतरथा ह्यनकारे प्रत्ययः ॥२॥ "अक्रियमाण ह्युपदेशिवद्भावेऽनकारे यः प्रत्ययः प्राप्नोति स+ तावत्स्यात्त- स्मिन्नवस्थिते नुम् । तत्र को दोषः ? तत्रायथेष्टप्रसङ्गः ॥३॥ तत्रायथेष्टं प्रसज्येत । अनिष्टे प्रत्ययेऽवस्थिते नुम् । अनिष्टस्य प्रत्ययस्य श्रवणं प्रसज्येत । धातुग्रहणंसामर्थ्याद्वा तदुपदेशे नुम्विधानम् ॥ ४ ॥ धातुग्रहणसामर्थ्याद्वा तदुपदेशे धादूपदेशे नुम्भविष्यति । ननु चान्यद्धातु- ग्रहणस्य प्रयोजनमुक्तम् ? किम् ?' अभैत्सीत् , अच्छत्सीदिति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । प्रयोजनं नाम तद्वक्तव्यं यन्नियोगतः स्यात् । यच्चा।कारेण क्रियते- ऽकारेणापि तच्छक्यं कर्तुम् ।। प्र०-विधिकाले संनिहितस्तथा नुमपीत्यर्थः । किं प्रयोजनमिति । नन्दिता नन्दक इत्यादि प्रत्यये. परतो नुमि क्रियमाणेऽपि सिध्यतीति मत्वा प्रश्नः । प्रत्यय- विध्यर्थमिति । इष्टप्रत्ययविध्यर्थमित्यर्थः । अनकार इति । असति नकारे यः प्रत्ययः प्राप्नोति स स्यादित्यर्थः । सांप्रतिकेपु शिक्षादिपु गुरुमत्यु संभवत्सु भाविगुरुमत्तानयेण प्रत्ययविधानस्यायुक्तत्वात् । तत्र को दोष इति । नुमि कृतेऽपवादः प्रवर्तमान उत्सर्ग निवर्तयिष्यतीति भावः। तत्रायथेष्टप्रसङ्ग इति । उत्पन्न उत्सर्गे नुमि कृते सत्या- मपि गुरुसंज्ञायामुत्सर्गेणैव प्रत्ययार्थस्य प्रत्ययोत्पत्तिनिमित्तस्याभिधानानिमित्तवैकल्याद- पवादाप्रवृत्तावुत्सर्गस्यैव श्रवणप्रसङ्गः। धातुग्रहणेति । अधातोरिदितोऽसंभवादधातु- निवृत्त्यर्थ धातुग्रहणं न भवतीति धातुसंज्ञाप्रवृत्त्यवस्थोपलक्षणार्थ विज्ञायते । तेन -सत्यप्यगाधिकारे भाव्यङ्गत्वाश्रयः पूर्वमेव नुम्भवति ततः प्रत्यय इत्यर्थः संपद्यते । प्रयोजनं नामेति । नियमेनावश्यंभावेन यदन्यथा साधयितुमशक्यं तत्प्रयोजनम् । सिचश्च नुमागमो धातुग्रहणमन्तरेणापि शक्यते निराकर्तुमित्यर्थः । यच्चाप्रेति । उ०-प्राप्तेराह-इप्टेति । स स्यादिति । तिन् स्यादित्यर्थः । ननु भाविगुरुमत्तामाश्रित्य कुण्डे. त्यादौ गुरोश्च हल इत्यप्रत्ययः सेत्स्यतीत्यत आह-सांप्रतिकेन्विति । निवर्तयिष्यतीति । लोपवज्जातनिवृत्तिः स्यादिति भावः । उत्पन्न इति । उत्सर्गापवादविपये जातनिवृत्तेरदर्शनेन । प्रवृत्तस्य वचनशतेनापि याधस्याशस्यत्वात्परदेशम्यावग्वत्वाचापवादामासिरियपि योध्यम् । नन्येवमहाधिकारी विरुध्येतेत्यत आहतेन मत्यपीति । नियोगशब्दार्थमाह-नियx, ३.१.३+३. ३. ९४.

·७०१पा०रा०५९सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् ५७ शे मुचादीनाम् ॥ ७।१ । ५६ ॥ शे तृम्पादीनाम् ॥ १॥ शे तृम्पादीनामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । तृम्पति तृम्फति । किमर्थमिदम् १ न नुमनुषक्ता एवैते पठ्यन्ते। . प्र०-सकारस्योचारणार्थ इकारः क्रियत इत्यकारेणापि सजित्येवं सकारः शक्य उच्चार- यितुम् । तदेतदुक्तं भवति निरनुनासिक उच्चारणार्थः सिच इकार इतीदित्त्वाभावान्नु- मभावः । अमस्तेत्यादौ हनः सिजिति नलोपातिकत्त्वविधानाज्ज्ञापकादसत्यपीदित्त्वे नलोपाप्रसङ्गः । नन्वन्यत्तित्त्वविधानस्य प्रयोजनमस्ति सिजाश्रयो नलोपो यथा स्यात्सार्वधातुकाश्रयो मा भूसिजाश्रयो हि नलोपोऽतोलोऽसिद्धः, न सार्व- धातुकाश्रयः । समानाश्रयं ह्यसिद्धं नतु व्याश्रयम् । नैतदस्ति । असिद्धं बहि- रङ्गमन्तरङ्ग इति सार्वधातुकाश्रयस्य नलोपस्य बहिरङ्गस्यान्तरङ्गेऽतोलोपे कर्तव्येs. सिद्धत्वादतोलोपाप्रसङ्गादुपदेशग्रहणानुवृत्त्याऽऽर्धधातुकोपदेशे यदकारान्तं तस्य लोप- विधानाद्वा । वासेरपीकार उच्चारणार्थ इति नुमोऽप्रसङ्गः। मन्ताऽऽहन्तेत्यादावसिद्ध- वदन्त्राभादिति टिलोपस्यासिद्धत्वादनिदित्त्वेऽपि नलोपाप्रसङ्गः। शे मुचादीनाम् । शे तृम्पादीनामिति । श्रादिशब्दः प्रकारे । तेन नोपधा गृहन्ते । तेषां नलोपे कृते नुमागमस्तस्य विधानसामर्थ्यादसिद्धवदत्राऽऽभादिति वा नलोपस्यासिद्धत्वादुपधात्वाभावाल्लोपाभावः । किमथामति । य एवोपदेशे नकारः । उ०-मेनेति । तस्यापि व्याख्यानं यदन्यथेति । अकारेणापीति । प्रथमातिक्रमे कारणाभावादि- त्यर्थः । निरनुनासिक इत्यादि। इदं चिन्त्यम् । विधेयविषय उचारणार्थानामपीत्संज्ञा- प्रवृत्तेः । तस्माद्भाव्योक्तमेव सम्यक् । नन्वमस्तेत्यादावनिदितामिति नलोपव्यावृत्तय इदित्त्वं सार्थकमत आह-अमंस्तेति । सिजाश्रय इति । अहसातामित्यादावनुदात्तोपदेशेति विहितः । ननु सार्वधातुकाश्रय उपधालोपोऽप्याभीयत्वादसिद्धः स्यादेवेत्यत आह-समानाश्रयं हीति । बहिरङ्गस्येति । यहि ततङपेक्षत्वात् । ननु तारिदित्वाभावे मन्तेत्यादौ टिलोपे तशब्द- स्थानिकत्वेन डिन्तमाकारमाश्रित्य उपधानलोपः स्यादत आह-मन्तेत्थादाविति । लुटः प्रथमस्य डादेशः । वस्तुत उपकरीत्या तासिरिदिदेव । सिचीव भाष्योक्तरीत्यात्र नुमभावः साध्यः । तदेवं धातुग्रहणं धातूपदेशावस्थायां नुमर्थमिति स्थितम् । शे मुचादीनाम् । ननु तृम्पादयस्तुदादौ पठ्यन्ते तत्र व्यवस्थावाच्यादिशब्दाश्रयणे निरनुपङ्गानामपि नुम्स्यादत आह-प्रकारेति । प्रकारः सादृश्यम् । ननु तेषां नुमि परस्य मस्यानुस्वारपरसवर्णयोः पूर्वनस्य श्रवणप्रसशोऽत आह-तेषां नलोप इति । भनिदिता- मित्यनेन । अस्य नुमोऽपि लोपः कुतो नेत्यत आह-तस्येति । विधानेति । अत एव मुना- दिष्वपि लोपाभावः । असिद्धत्वादिति । चिणो लुढन्यायेन । भाव्ये तृपित इति ।

·[५८ श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं ;:..' ...[नेट्यलिटि रघेः 1 लुप्तनकारत्वात् ॥ २॥ लुप्यतेत्र नकारोऽनिदितो हल उपधायाः क्ङिति [६. ४. २४] इति । यदि पुनरिम इदितः पठ्य रन्ः१ नैवं शक्यम् । इह हि लोपो न स्यात्- तृपितः दृप्रित इति । यदि पुनरिमे मुचादिषु पठ्य रन् १ न दोषः स्यात् । अथवा नैवं विज्ञायत इंदितो नुम्धातोरिति । कथं तर्हि १ इदितो नुम् । ततो धातोरिति । नेदयालिटि रधेः॥७।१।६२॥ इमौ द्वौ प्रतिषेधावुच्येते । उभौ शक्याववक्तुम् । कथम् १ एवं वक्ष्यामि प्र०-पठ्यते तस्यैव श्रवणं.. भविष्यतीति प्रश्नः । नुमनुषक्ता - इति । नुम्ग्रहणं. न- कारोपलक्षणार्थम् । यदीति । इदित्त्वे : तु नुमः : सिद्धिर्नच लोपः, प्रसज्यते । यदि : पुनरिति । नोपधानां मुचादिषु पाठे नुमः सिद्धिरित्यर्थः । अथवेति । मुखादिषु तावन्न पठिताः, गौरवप्रसङ्गश्च । नोपधानां मुचादिपु पाठेऽर्थनिर्देशः कर्तव्यः । अनोपधानामन्यत्र पाठेऽर्थो निर्देष्टव्य इति मत्वा परिहारान्तरोपन्यासः। इदिनो नुमिति । नन्वेवं धातूपदेशावस्थायां नुम्न लभ्यते । नैष दोषः । धिन्विकृण्व्योर चेति ज्ञापकाद्धातूपदेशावस्थायां नुम् भविष्यति । अत्र ह्यागन्तुरिकार उच्चारणार्थ इत्यङ्गत्वाभावेऽपि नुमनुपक्तपाठस्येदमेव प्रयोजनम् । धातूपदेशावस्थायामेव नुम्यथा स्यादिति। यदि धातोरिति योगविभागः क्रियते : तदा सर्वस्य सर्वत्र नुम्प्रसङ्गः । नैष दोषः। शे मुचादीनामिति शग्रहणस्य धातोरित्यत्र सिंहावलोकितन्यायेनापेक्ष- णाद्योगविभागस्येष्टसिद्धयर्थत्वाद्वा । अन्ये तु भाष्ये योगविभागदिक्प्रदर्शितेत्याहुः ।.. तेन शे मुचादीनामित्यत्र श इति योगविभागः क्रियते । तत्र च धातोरिति वर्तते । ततो मुचादीनामिति पूर्वयोगस्यासर्वविपयत्वज्ञापनार्थ तेनेष्टविषये नुमः सिद्धिः । नेट्यलिटि रधेः । लिट्येवेति । इट्येव लिटीत्येवं तु नियमो न भवति । शास्त्र- उ० अनिट्कारिकासु श्यना निर्देशात्तौदादिकयोः सेटत्वादिट् । इदिपाठे हि सर्वत्रं नुम्स्यालो- पश्च न स्यादिति भावः । न पठिता इति। अनेन न्यासभेददोप. उपतः। दोपान्तरमाह- गौरखेति । द्विरर्थनिर्देशादिति भावः । अर्थो निर्देष्टव्य इति । अधुना तु तृप तृम्प.तृप्ता- वित्यादिक्रमेण पश्यन्ते । ननु धिन्वीतीका निर्देशादिष्प्रत्ययेऽङ्गस्य धातोर्नु मुपपन्न इति फथं ज्ञापकमत आह-अन हीति ।। मन चेदमेव भाष्यं मानम् । वस्तुतो विभक्त धातो. रिति सूत्रं पूर्वपापकृष्य तत्सामर्थ्यात्तदर्थलाम इति बोध्यम् । ननु तर्हि शे सर्वधातो: प्रस- सोऽत आह-योगविभागस्येति । अत एवेदितो नुमिति परितार्थम् । दिक्प्रदर्शितेति । अनारचिबीजं तु भाष्यस्वारस्यभङ्गः । इष्टविपये । सनकारविपये। नेट्यलिटि। इंटथेवेति । एवं नियमे ररन्धेस्यत्र न . स्यादधितेत्या च स्यादिति । . -- .......

·..पा०ाीला६टसून व्याकरणमहाभाष्यम् इटि लिटि रधेर्नुम्भवतीति । तन्नियमार्थ भविष्यति । लिट्येवेडादौ नास्यस्मि- निडादाविति । .. - आको यि ॥ ७ । १। ६५॥ इह कस्मान्न भवति १ आलभ्यते । अस्तु । अनिदितां हल उपधायाः क्छिति [६. ४. २४ ] इति लोपो भविष्यति । इह तर्हि आलम्भ्या गौः पोरदुपधात् [३. १.६८] इति यत्यवस्थिते नुम् । तत्र को दोषः १ आलम्भ्या एष स्वरः+ प्रसज्येत पालम्भ्या इति* चेष्यते । नैष दोषः ।.. उक्तमेतद्धातुग्रहणसामर्थ्यादुपदेशे नुम्विधानमितिः । न सुदु केवलाभ्याम् ॥ ७ । १ । ६८ ॥ अथ. केवलग्रहणं किमर्थं न न सुदुर्व्यामित्येवोच्येत ? प्र०-स्येष्टसिद्धयर्थत्वात्कसौ रेधिवानिति भवति द्विवचने सत्येत्त्वाभ्यासलोपयोः कृतयोरिटि सुमागमस्तस्यौपदेशिककित्त्वाश्रयो लोपः । ये तु वसुं छान्दसमेव मन्यन्ते तेषां विचार एवायं नास्ति । छन्दसि दृष्टानुविधानात् । आङो यि । यत्यवस्थित इति । यकारादेः प्रत्ययस्य निमित्तत्वेनोपादाना- पूर्वमेव तेनोत्पत्तव्यमिति भावः । एप स्वर. इति। कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण यतो नाव इत्यायुदात्तत्वप्रसङ्गः । अन्तस्वरितत्वं चेष्यत इत्यर्थः । धातुग्रहणसामर्थ्या- दिति। यीति विषयसप्तमी । तेन धातूपदेशावस्थायामेवः यकारादौ प्रत्यये विषय- भूते नुमागमस्ततोऽदुपधत्वस्य विघाताएण्यत्प्रत्यये सतीष्टस्वरसिद्धिः । 'न सुटुभ्यो केवलाभ्याम् । उपसर्गात्सल्घयोरिति प्राप्तो नुम्प्रतिषिच्यते । केवलग्रहणमिति । इह केवलग्रहणेन समानजातीय उपसर्ग एव निवर्तयितव्य उप-नजद्वंयोपाक्षानं सार्थकं स्यादिति भावः। नई रेधिवानियत्र नुम्येत्त्वाभ्यासलोपौ न स्याता- मत आह-कंसाविति । एत्वाभ्यासलोपोत्तरं वरवेकाजादितीट् । कृतद्वित्वानामेकानां तत्रं, अहात् । औपदेशिकेति । संयोगात्परत्वेनाऽतिदेशिककित्त्वाभावादिति भावः । ये विति । 'पपुष आगतं . पपिवद्रूप्यमिति विभापा पूर्वाहेतिसूत्रस्थभाष्यप्रयोगविरोधोऽत्रारुचिः। यत्तु भाष्येऽपि च्छान्दसः कसुरित्युच्यते तस्यायं वसुप्रयोगश्चान्दस इत्यर्थ इति न विरोधः ।, . : आडोयि । युकारादेरिति । यीत्यस्य परसप्तमीत्वात्पूर्वमदुपधत्वाद्यदेव स्यान तु ण्यदित्यर्थः। कृदुत्तरेति । यद्यपि ण्यत्यपि नुमा विहतनिमित्ततया वृद्धरभावाद्रूपे न विशेष., स्तथाऽपि स्वरे विशेष इत्यर्थः । अन्तस्वरितत्वमिति । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणेत्यर्थः । ण्यति द्वयनुबन्धकत्वाद्यतोऽनाव इत्यस्याप्रवृत्तेः । ननूपदेशे नुमि यीति सप्तम्यनुपपनत्यत भाह-- विषयेति । }: .न.सुदुभाम् । भनेफस्य नुमः प्रक्रान्तत्वात्कस्यायं प्रतिषेध इत्यत्राऽऽह-उपसर्गा- दिति अनन्तरत्वाखल्धजोरियनुवर्तनाच्चैति भावः । समानजातीय इति । केवलशब्दस्य +द.१:५१६, ६. २. १३९.*३. १:१२४, ६. १.१८५; ६.२ १३९.१७.१.५८, ·. श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं . [न सुदुा केवलाभ्या सुदुरोः केवलग्रहणमन्योपसर्गप्रतिषेधार्थम् ॥१॥ सुदुरोः केवलग्रहणं क्रियतेऽन्योपसृष्टान्मा भूदिति । प्रसुलम्भम् । नैषोऽस्ति प्रयोगः । इदं तर्हि । सुप्रलम्भम् । प्रण व्यवहितत्वान्न भविष्यति । इदं तर्हि । अतिसुलम्भम् । कर्मप्रवचनीयसंज्ञान बाधिका भविष्यति-सुः पूजायामतिरति- क्रमणे च [११. ४: ६४, ६५] इति । यदा तर्हि. नातिक्रमणं न पूजा ? इदं चाप्युदाहरणम् । सुप्रलम्भम् । ननु चोक्त प्रणं व्यवहितत्वान्न भविष्यmin प्र०-इष्यते । स च. सुदुर्ध्या पूर्वो नास्त्यनभिधानात्प्रत्ययाभावात् । सुदुर्ध्या परे तु तस्मिन्पञ्चमीनिर्देशादेव व्यवधाने प्रतिषेधो न भविष्यतीति प्रश्नः । नैषोऽस्ति प्रयोग इति । प्रयुक्तानामिदमन्वाख्यानं न त्वनेनापूर्वः शब्दोपजनः क्रियते । अपि च प्रारम्भादिविशिष्टायाः क्रियायाः सुकरत्वं दुष्करत्वं च प्रतिपाद्यमिति पूर्व प्रेण धातोः. संवन्धः पश्चात्तद्विशिष्टस्य सुदुाम् । अतिसुलम्भमिति । सौकथादि- विशिष्टधात्वर्थस्यातिविशेषणमिति पूर्व सुदुा संवन्धः पश्चादतिना । इतरस्तु पूजाया अतिक्रमणस्य वा द्योतकोऽतिशब्द इति मत्वाऽऽह-कर्मप्रवचनीयसंक्षेति । तत- श्योपसर्गत्वाभावादतेः केवलावेवात्र सुदुराविति नुम्प्रतिषेधेन भाव्यम् । नहि विजा- सीयः केवल विहन्ति । यथा देवदत्तयज्ञदत्ताभ्यां केवलाभ्यां प्रवेष्टव्यमित्युक्त पुरुषान्तरस्य प्रतिषिध्यते प्रवेशो नतु शुकादेरेवं सुदुरौ ,परस्परसहितौ विजातीयसहिता- घेकाकिनौ च केवलावेव भवतः । सुदुर्लभमतिसुलभं सुलभं दुर्लभमिति कृच्छ्राकृच्छार्थों च सुदुरौ क्रियाया विशेषकत्वादुपसर्गावेव खनिमित्तता प्रतिपद्यते । यदा तहीति । पूजातिक्रमणयोरतेः कर्मप्रवचनीयसंज्ञाविधानादन्यत्रोपसर्गत्वात्तत्सहितयोः सुदुरोः केव. । उ० सजातीयान्तराभाववचनत्वात् । उपसर्ग इति । पूर्वसूत्रादुपसर्गपदानुकृताअनभिधाना- दिति। तादृशस्थलेऽनभिधानेन खलादिप्रत्ययाभावादित्यर्थः । मनु शास्त्रेण प्रयोगा स्यादत आह-प्रत्युक्तानामिति । अप्रयुक्त शास्त्राप्रवृत्तेरिति भावः । अपि चेति ।. इदं पित्यम् । सुकररवेन निीतस्य प्रारम्भदर्शनात् । तस्मादनभिधानमेव युक्तम् । सदेव ध्वनयवाह- सौकर्यादिविशिष्टधात्वर्थस्येति । उपसर्गवाभावादिति । अनोपसर्गादिस्यस्यानुवृत्तरिति भावः। नन्वतिशब्दसत्त्वे कथं केवलरवमत आह-नहीति। परस्परेवि । सजातीयस्यो. भयान्यस्याभावात् । अन्न वदन्ति । किमत्र सुदुरोः परस्परसाहित्येन निमित्तलोत निरपेक्ष तया। नाऽऽद्यः । सुलभमित्यसिद्ध्यापत्तेः । नान्यः। सुघटितवाक्ये केवलपदेनान्यो। पसर्गज्यावृत्तरिवैतव्यावृत्तेरपि वक्त युतत्वादिति निम्त्यमेतत् । केवलपदेन सूत्रोपस्थिताति- रिकोपसर्गान्तरमेव व्यावृत्स्यते । अत एव सुलभमित्येवेति फैयटाशय इत्यम्ये । मम्वतिसुधम- मित्यत्र नुम्कथम् , सोरपि फर्मप्रवधनीयत्वेनोपसर्गस्वाभावात् । भकृपयाय हि खल्। अच्छुत्वं पूजैव । भत एव भाष्ये सुः पूजायामित्यस्यापि ग्रहणमत भाइ-फच्याकच्छार्यों, घेति । एवं भोपसर्गवाभावात्सछेव म स्यात् । भाष्ये स्वनुत्तिप्रदर्भमायमेष पाहामम् । ..

·अपामरा०७०सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् ६१ तीति ? नैष दोषः । सुदुामिति नैषा पञ्चमी । का तर्हि ? तृतीया । सुदुर्ध्या मुपसृष्टस्येति । व्यवहितश्चाप्युपसृष्टो भवति । विभाषा चिरणमुलोः ॥७॥१॥६६॥ चिण्णमुलोरनुपसर्गस्य ॥ १॥ चिण्णमुलोरनुपसर्गस्येति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । प्रालम्भि। प्रलम्भ प्रलम्भम् । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । इहोपसर्गादित्यपि प्रकृतं नेत्यपि+ तनाभिसंवन्धमात्रं कर्तव्यम् । विभाषा चिरणमुलोरुपसर्गान्नेति । उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः॥७।१।७० ॥ अधातोरिति किमर्थम् १ उखासत् पर्णध्वत् । अधातोरिति शक्यमवक्तुम् । प्र०-लत्वाभावान्तुम्भवत्येव । का तहीति । पञ्चमीपक्षेऽपि केवलग्रहणमविलम्भमित्येव- मथै कर्तव्यमिति क्रमानुल्लङ्घनाय तृतीयैवाऽऽश्रयितव्येति भावः । वाक्यकारण पठितं. सुदुरोः प्रतिषेधो नुम्विधितत्वषत्वणत्वेचित्यतस्तन्मते. नातिसुलभमिति सोरुपसर्गत्वा- भावान्नुम्न प्राप्नोति.। भाष्यकारेण चात्र नुमागमोऽभ्युपगतस्तस्माद्वाक्यकारस्थापि केवल- सुदुःशब्दविषय. एव नुम्विधावुपसर्गसंज्ञानिषेधोऽभिमतः । षत्वेऽपि पूजायामेव । वथा घ सुषिक्तं नाम किं तवानेति षत्वं च.क्षेपे भवत्येव.।. विभाषा चिरणमुलोः । लभेश्चेति नित्ये नुमि. प्राप्ते विभाषाऽऽरभ्यते । चिरणमुलोरिति । सोपसर्गस्य तु नित्यमेव नुम्भवति । उपसर्गान्नेति वाक्यभेदेन. विकल्प एवं प्रतिषिध्यत इति नित्यमेव नुम्भवति । उगिचाम् । अधातोरिति किमर्थमिति । अञ्चतिग्रहणान्नियमार्थाद्धातोनिवृत्तिः 30 अकृत्वमात्रेण प न पूजेति भावः । एतेन सुगुरोरुपपदयोः खला धजो वाधारसूत्रे धन- ग्रहणं व्यर्थमित्यपि शक्षा समाहिता। कृच्छ्राकृच्छातिरिक्तार्थयोस्तत्संभवात् । किंचास्मा- रखल्कर्मण्येवेति भावेऽपि घनः संभवो बोध्यः । ननु सर्वथा केवल ग्रहणस्य पर्सम्यत्वे भाष्ये तृतीयाश्रयणे को हेतुरत माह-क्रमेति । पञ्चमी हि परशब्दयोग उपपदविभकिः। तृतीया तु कारफविभकिरिति तृतीयैवोचितति योध्यम् । तस्मादिति । भाष्यफारणाय नुम- भ्युपगमादित्यर्थः । प्रसगादाह पत्वेऽपीति । इदं च प्रथमाध्यायशेपभाष्ये ध्वनिवम् । पत्वं चेति । पेन सुलम्भं नाम किं त्वायाऽत्यादी क्षेपे नुमित्येके । विभाषा प्राप्तयिभापयमित्याह-लभश्चेति। नित्यमेवेति । अनुपसर्गस्येति विर. रूपस्य प्रतिपेधादिति भावः । विकल्प एवेति । अनन्तरत्वादिति भावः । उगिदचाम् । नियमार्यादिति । न पाचामिति सनफारनिदेशेन मलोपिन एवं पया स्यामत पूजार्थस्येत्येतदर्थमयामित्यस्य पारिताप्यांक, त्वगुफनियमाचम् । भाष्य- ७.१.६४.+७.१.६७६८.

·श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं नपुंसकस्य झलचः कस्मान्न भवति उखात्रत् पर्णध्वंदिति ? उगित्यश्चतिग्रहणांत्सिद्धमधातोः॥१॥ उगित्यञ्चतिग्रहणादधातोः सिद्धम् । अञ्चतिग्रहणं नियमार्थं भविष्यति । अञ्चतेरेवोगितो.धातोर्नान्यस्योगितो धातोरिति । इदं तर्हि प्रेयोजनमधातुभूत- पूर्वस्यापि यथा स्यात् । गोमन्तमिच्छति गोमत्यति गोमत्यतेरप्रत्ययो गोमानिति । नपुंसकस्य झलचः ॥७१.१.७२॥ झलचो नुम्विधावुगित्प्रतिषेधः ॥ १॥ झलचो नुम्विधावुगिलक्षणस्य+ प्रतिषेधो वक्तव्यः । गोमन्तिं ब्राह्मण- कुलानि, श्रेयांसि, भूयांसि । ननु च झलक्षण उगिलणं बाधिष्यते । कथमन्य... "7 : -- प्र-सिद्धेति भावः । गोमानिति । किबन्ता धातुत्वं न जहतीति धातुस्यमित्यञ्चति- ग्रहणान्नियमार्थान्नः स्यात् । अधातुग्रहणात्तु भवति । तस्य ह्येतत्प्रयोजनमवस्थान्तरेऽपि यस्याधातुत्वं दृष्टं तस्य संप्रतिधातुत्वेऽपि नुम्यथा स्यादिति। अथात्र कथं दीर्घत्वम् । यावताऽत्वसन्तस्य चाधानोरित्यधातोस्तद्विधीयते ?. उच्यते । अधांतोरिति वत्र योग: विभागः क्रियते । तत्र चासन्तस्येत्यंनुवृत्त्याऽत्वन्तस्य पर्युदासाभावः । J'नपुंसकस्य । गोमन्तीति । परत्वाझल्लक्षणे'नुमि कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञानार दुगिलक्षणः प्राप्नोतीति' तस्य 'प्रतिषेधो वक्तव्यः । ननु चौत। व्यक्तौ पदार्थे . सकूद्गतौ विप्रतिषेधे यदाधितं तद्वाधितमेवेति भावः। इतर आकृतिपक्षमाश्रित्याऽऽहं- कथमन्यस्येति । उभयोर्नुमोः 'प्रसङ्गे परस्य 'प्रतिबन्धादप्रतिपत्तौ प्राप्तायां विप्रतिषेधे परं कार्यमिति चचनेन परो नुम्विधीयमान उत्तरकालप्राप्तनिमित्तवन्तं पूर्वनुमं नैय wimmammi 30-प्रामाण्येनांचामित्यस्याऽऽवृत्त्या तस्यापि सुलभत्वात् । अत एवास्यं परनिपातः । अत एवं चनलोपेन निर्देशोऽकारलोपाकरणं चैति बोध्यम् । ननु विवन्तस्य प्रातिपदिकत्व न धातु- स्वमत माह-विवन्ता इति । अत एवात्वसन्तस्येत्यंत्राधातुग्रहणं 'चरितार्थम् न चीप- देशिकस्योगितो धातोश्चेदश्चतेरेवेति नियमेन सिद्धेऽधातुग्रहणं व्यर्थमेवेति वाच्यम् सामा न्यापेक्षनियमार्थत्वात् । तत्फलं नामधातूनामुगितश्चेति टीवभाव इत्याहुः । तत्र पासन्तस्येति- योगविभागसामदिफदेशानुवृत्तिः । तेन "पिण्डमः' इत्यादौ दीर्घाभावः। नपुंसकस्यः परत्वादिति । हलन्तलक्षणावकाश:-सपीपि । उगिलक्षणस्य गोमा.. निति । पुंसि योगपद्यासंभवरूपो विरोधोऽत्र । उभयोरन्यादचः परत्यासंभवात् । सायफशरवेना. पवादत्वासंभवादाह-व्यक्ताविति । इदमुपलक्षणम् । विप्रतिषेधसूत्रभाथ्योफस्य तन्या- ...

·अ०१पारा ७२सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [६३ स्योच्यमानमन्यस्य बाधकं स्यात् ? असति खल्वपि संभवे बाधनं भवत्यस्ति च संभवो यदुभयं स्यात् । किंच स्याद्यद्यत्रोगिलक्षणोऽपि स्यात् ? द्वयोर्नका- रयोः श्रवणं प्रसज्येत । न व्यञ्जनपरस्यैकस्य वाऽनेकस्य वाऽनेकस्य वा श्रवणं प्रति विषेशोऽस्ति । ननु च प्रतिज्ञाभेदो भवति । श्रुतिभेदेऽसति किं प्रतिज्ञाभेदः करिष्यति । ननु, च श्रुतिकृतोऽपि भेदोऽस्ति । इह तावच्श्रे- यांसि भूयांसीति परस्यानुस्खारे४ कृते पूर्वस्य श्रवणं प्राप्नोति । तथा, कुर्वन्ति । प्र०-शक्नोति बाधितुं तथा चोच्यते पुनःप्रसङ्गविज्ञानासिद्धमिति । अन्यस्येति । अनुमः । अन्यस्येति । सनुम इत्यर्थः । स्यादेतदन्यस्याप्युच्यमानं कार्यमन्यस्य बाधकं भवति । यथोक्तमग्नेरीत्त्वावरुणस्य वृद्धिर्विप्रतिषेधेनेत्यत आह-असति खल्व- पीति । क्रमेण च नुमो विधानादन्त्यादचः परत्वं संभवति । यथा पचतीति धात्वपेक्षं लट्शपोः । प्रतिक्षाभेद इति । एकस्य प्रतिजैको नकार इत्य- परस्य द्वौ नकाराविति । श्रुतिभेद ऽसीति । कथं पुनः श्रुतिभेदाभावो यावताऽ- नेकहलच्चारणेनाधिकः कालो व्याप्यत एकहलुच्चारणे त्वल्पः । उच्यते । अच्काल- व्यतिरेकेण व्यञ्जनानि कालान्तरं नाऽऽक्षिपन्तीति दर्शनाश्रयेणैतदुक्तम् । यत्तु शास्त्रे व्यञ्जनानां कालः परिगण्यते तद्गुरुलाधवनिरूपणाय । अनेकोच्चारणे हि प्रयत्नस्य गौरवं भवति। लौकिके तु प्रयोगे गुरुलाघवानादराच्छुत्यभेद उच्यते । अन्ये तु व्यञ्जनानां कालभेदमिच्छन्त्येव । परस्यानुस्वार इति । अयोगवाहनामसूपदेशाज्मलत्वाभावा- त्यूवेस्य नकारस्यानुस्वारो नास्ति । ननु च वर्णग्रहणे जातिग्रहणाद्वयोर्नकारयो- रेकोऽनुस्वार आदेशो विधास्यते। नैतदस्ति । स्थानिभेदादनुस्वारादेशद्वयप्रसङ्गात् । न इति वा गुणत्वादेकत्वसंख्याया विवक्षितत्वादेकस्यैव नकारस्यानुस्वारः स्यान्नतु द्वयोः । imaa उ०-यमूलभूतस्य दृष्टान्तस्यापि । नन्वङ्गस्यैकत्वादन्यस्येत्ययुक्तमत आह-अनुम इति । अमे- रिति । तत्र वृद्धौ नास्ति संभव ईत्वस्य, इवृद्धावित्यनेन बाधादिति भावः। नन्वेकस्माद- त्यादयः परत्वं द्वयोर्नु मोर्न संभवतीत्यस्ति च संभव इत्ययुफमत आह-क्रमेण चेति । यद्यपि प्रयोगे न संभात विधानकाले तु संभवतीति भावः। भाष्ये व्यञ्जनपरस्येति । व्यञ्जनं परमस्येति बहुव्रीहिः । अधिकः काल इति । द्वयोव्यञ्जनयोर्मात्रा कालः, एफस्य वर्धमात्रा काल इति भावः। दर्शनाश्रयेणेति । व्यञ्जनानामफालत्वमिति यच्छिक्षाकृतां मतं तन्मतेनेदमुक्तमिति भावः । यत्तु शास्त्र इति । 'ऐ भौच्' 'एयवरट्' सूत्रादौ । गुरु- लाधवनिरूपणायेति । प्रयसगौरवेण कल्पितकालभेदेनेत्यर्थः। अन्ये विति । अत एव हलो :- यमामित्यादि परितार्थम् । ननु परस्यानुस्वारे कृते तमेव सलमाश्रित्य पूर्वस्यापि भववित्यत भाह-प्रयोगेति । शपु पाठमनाश्रित्येदम् । स्थानिभेदादिति । तस्योचारणप्रसर इत्यन जातेस्तपसाभाषाजातिग्रहणमशक्यमिति भावः । न इति वेति। इदं चिन्त्यम् । अनु- . MA x८, ६.२४.

·६४] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित [नपुंसकस्य मलया कृषन्तीति परस्यानुस्वारपरसवर्णयोः कृतयोः पूर्वस्य णत्वं प्राप्नोति । अथै- कस्मिन्नपि नुमि णत्वं कस्मान्न भवति १ अनुस्खारीभूतो णत्वमतिकामति । कृते तर्हि परसवर्णे कस्मान्न भवति १ असिद्ध च परसवर्णः । विप्रतिषेधात्सिद्धम् ॥ २॥ विप्रतिषेधात्सिद्धमेतत् । झलक्षणः क्रियतामुगिल्लक्षण इति झलक्षणो भवि- ष्यति विप्रतिवेधेन । झल्लक्षणस्यावकाशः । सीषि धपि । उगिललक्षणस्याव- काशः । गोमान् यवमान् । इहोभयं प्राप्नोति-गोमन्ति ब्राह्मणकुलानि, यवमन्ति ब्राह्मणकुलानि, श्रेयांसि भूयांसीति । झल्लक्षणो भविष्यति विप्रति- पेधेन । ननु च पुनःप्रसङ्गविज्ञानादुगिलक्षणः प्राप्नोति । पुनःप्रसङ्ग इति चेदमादिभिस्तुल्यम् ॥ ३ ॥ पुनःप्रसङ्ग इति चेदमादिभिस्तुल्यमेतद्भवति । तद्यथा-युष्मदस्मदोरमा- दिपु कृतेपु पुनःप्रसनाच्शिशीलुङ्नुमो न भवन्ति । एवं झलक्षणो कृते पुनः- प्रसङ्गादुगिलक्षणो न भविष्यति । यदप्युच्यतेऽसति खल्वपि संभवे वाधनं भवत्यस्ति च संभवो यदुभयं स्यादिति । सत्यपि संभवे बाधनं भवति । तद्यथा-- दधि ब्राह्मणेभ्यो दीयतां तकं कौडिन्यायेति सत्यपि संभवे दधिदानस्य तक- दानं निवर्तकं भवति । एवमिहापि सत्यपि संभवे झल्लक्षण उगिलक्षणं धाधि- प्यते । अथवाऽस्त्वत्रोगिलक्षणोऽपि । ननु चोक्तं द्वयोर्नकारयोः श्रवणं प्रसज्ये- तेति । परिहतमेतन्न व्यखनपरस्यैकस्य वाऽनेकस्य वा श्रवणं प्रति विशेषोऽस्ति । ननु चोक्त प्रतिज्ञाभेदो भवतीति । श्रुतिभेदेऽसति प्रतिज्ञाभेदः किं करिष्यति । ननु च श्रुतिकृतोऽपि भेद उक्त इह तावच्श्रेयांसि भूयांसीति परस्यानुस्वारे कृते पूर्वस्य श्रवणं प्रसन्येत । कुर्वन्ति कृपन्तीति परस्यानुस्वारपरसवर्णयोः प्र०-गन्धमनिकामतीति । न प्राप्नोतीत्यर्थः । अनुम्बारे कर्तव्ये पूर्वबासिमिति णत्वस्या- सिद्धत्वादनुस्वारो नकारस्य भवति नतु एवम् । णत्वे च फर्तव्येऽसिद्ध एवानु- खार इति एवाभावः । असिद्धे च परसवर्ण इति । प्रसिद्धप्रकरणे परसपणेय विधानाएणत्वे कर्तव्ये वस्यासिझत्यारणत्याभावः । विप्रांत धादिति । व्यक्षिपदार्या- भयसहितान् । तपथा दधीनि । यद्यपि उधान्त मामान्यविरोपभावो यादेतु. पोष्टान्तिके तु विप्रतिपेये परमेनति नियमस्तयाऽपि विनाऽपि विरोधेन रष्टे याधसत्यमिति प्रदर्शनार धान्नोपन्यामः । परम्यनि । अयोगदानामपिरोरेग्णी उ०-पाई संगमापा भरिपक्षणाए । माया नमारानगरपात् । गाविमनिपाical सन निदो पुतीय भाद-नि। मनिपापाजाशि शिनाऽपि हिरोनिगि । भांगर पंगेयाः । मार-परस्पानुपारपरमा गोः योगिन १.२४.४.५८.४८.४, ·असारआ११७२सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [६५ .. 4 । कृतयोः पूर्वस्य णत्वं प्राप्नोतीति । नैष दोषः । अयोगवाहानामविशेषेणोपदेश- वोदितः। तत्रेह तावच्श्रयांसि भूयांसीति परस्यानुस्खारे कृते तस्य झल्ग्रह- रणेन ग्रहणात्पूर्वस्यानुस्वारो भविष्यति । कुर्वन्ति कृषन्तीति परस्यानुस्वारपर- सवर्णयोः कृतयोस्तस्य झल्ग्रहणेन ग्रहणात्पूर्वस्यानुस्वारपरसवर्णौ भविष्यतः । नैव वा पुनरत्रोगिलक्षणः; प्राप्नोति । किं कारणम् ? मिदचोऽन्त्यात्परः [.१. १. ४७] इत्युच्यते न च द्वयोर्मितोरचामन्त्यात्परत्वे संभवोऽस्ति । कथं तींमौ द्वौ मितावचामन्त्यात्परौ स्तः , बबनड्वाहि* ब्राह्मणकुलानीति ? विनिमित्तावेतौ ।.. तत्र बहर्जि प्रतिषेधः॥४॥ बहूर्जि प्रतिषेधो वक्तव्यः बहूणि ब्राह्मणकुलानीति । :: अन्त्यत्पूिर्व नुममेके ॥५॥ अन्त्यात्पूर्व नुममेक इच्छन्ति । किमविशेषेणाऽऽहोस्विबहूर्जावेवं ? किं- चातः ? यद्यविशेषेण काष्ठतक्षीति भवितव्यम् । अथ बहूर्जावेव काष्ठतङ्क्षीति भवितव्यम् । एवं तर्हि बहूर्जावेवं । बहूलि । प्र०-पदेशाश्रयणादनुस्वारस्य झलत्वात्पूर्वस्याप्यनुस्वारो भवति । ततो द्वयोरनुस्वारयोः श्रुतिं प्रति विशेषाभावः । कुर्वन्तीत्यत्रापि पूर्वस्य नकारस्यानुस्वारपरसवर्णयोः कृतयोः परसवर्णस्यासिद्धत्वाएणत्वस्यातिक्रमः । न च द्वयोरिति । ननु च यद्यपि प्रयोगे पूर्वेण नुमा परस्य नुमोऽन्त्याजपेक्षमानन्तर्य विहन्यते तथाऽपि क्रमेण विधाने द्वयोः संभव- त्येव परत्वमित्युक्तम् । नैष दोषः। प्रयोगाश्रयेणैतदुक्तम् । प्राधान्यात्प्रयोगस्यान्त्यादचः परो मित्प्रयोक्तव्य इत्थानन्तर्यमेवात्र संश्रितम् । न च द्वयोर्नुमोरेकाजपेक्षमानन्तर्य “संभवति । पचतीत्यत्र तु सार्वधातुके परतः शविधानाद्विकरणव्यवधानमाश्रितमेव । विनिमित्ताविति । भिन्नक्रमावित्यर्थः । उकारात्पर आमामः परो नुम् । तंत्रेति । झलच. इति द्वंद्वाश्रयणे दोषः । बहव ऊर्जा येषामिति वहुव्रीहिः । यद्यविशेषणेति । काष्ठं तक्ष्णुवन्तीति विपि कृते जसः शिभावे च ककारप- - उ०-कृतयोरपीत्यर्थः । इदं पराभ्युपगमरीत्या। वस्तुत: परसवर्णस्यासिद्धत्वात्ततः पूर्वमेवानु- स्वारः। विनाऽपि विरोधेनेति । प्रयोगेऽसंभवरूपविरोधेन विनापीत्यर्थः। विधानकाले योगपद्यासंभवरूपो विरोधोऽस्त्येवेति योध्यम् । णत्वस्यातिकम इति । अप्राप्तिरित्यर्थः । आनन्तर्यमेवेति । प्रयोगकालिकमेवाऽऽश्रितं नतु विधानकालिकमित्यर्थः उकारात्पर इति । आग्नुमोः प्राप्तयोः पूर्व परत्वादुकारात्पर आम् ततः पुनःप्रसङ्गविज्ञानादामः परो नुमित्यर्थः । अचः परस्य झल इत्यथै दोषाभावादाह -द्वंद्वेति । ककारपकारयोरिति । .. F + प्रत्याहारसूत्रम् ५ ७. २.९८, ७२. ९ ·६६] श्रीभगवत्पनलिविरचितं । ! ['इकोऽचि विभक्तो " स तर्हि प्रतिषेधो वक्तव्यः ? न वक्तव्यः । अचे इत्येषा पञ्चमी । अच उत्तरो यो झल्तदन्तस्य नपुंसकस्य नुमा भवितव्यं यश्चात्राच 'उत्तरो नासौ झल्नापि तदन्तं नपुंसकं, यदन्तं च नपुंसकं नासावच उत्तरः । इहापि तर्हि न प्राप्नोति-काष्ठतङ्क्षीति । अत्र योऽच उत्तरो झल्न तदन्तं नपुंसक, यदन्तं च नपुंसकं नासावच उत्तरः । नैतदस्ति । भल्लातिः प्रतिनिर्दिश्यते । अच उत्तरा या झल्जातिरिति । यदि पञ्चमी कुण्डानि वनानीत्यत्र न प्राप्नोति । एवं तींकोऽचि विभक्तौ [७. १. ७३] इत्यत्राचः सर्वनामस्थान इत्येतदनु- वर्तिष्यते । एवमपि षष्ठयाभावान्न प्राप्नोति । सर्वनामस्थान इत्येषा 'सप्तम्यच इति पञ्चम्याः षष्ठी प्रकल्पयिष्यति तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य [ १. १. ६६] इति । इकोचि विभक्तौ ॥ ७१.१-१ ७३ ॥ अज्ग्रहणं किमर्थम् ? इकोचि व्यञ्जने मा भूत् । इकोऽचीत्युच्यते व्यञ्जनादौ मा भूत् । त्रपुभ्याम् त्रपुभिः । अस्तु लोपः अस्त्वत्र नुम् । नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य [८. २.७] इति नलोपो भविष्यति । स्वरः कथम् । पञ्चत्र पुम्याम् पञ्चत्रपुभ्यः । इगन्ते द्विगावित्येष स्वरो* न प्राप्नोति । स्वरो वै श्रूयमाणेऽपि प्र०-कारयोर्मध्ये नुम्प्राप्नोति तस्य झल्परत्वादनुस्वारप्रसङ्गः । श्रच इत्येपेति । झलच इति न द्वंद्वः, किं तर्हि झलिति लुप्तपष्टीकं पदमच इति तु पञ्चम्यन्तम् । कुण्डा- नीति । इगन्तस्योत्तरसूत्रेण सिध्यतीत्यकारान्तस्यैव नुमोऽप्राप्तिरुच्यते । एवं तहीति । वाक्यभेदेनाजन्तस्य सर्वनामस्थाने नुम्विधीयते । सर्वनामस्थान इत्येति । ननु पञ्चमीसप्तम्योर्द्वयोरपि सावकाशत्वात्परत्वात्पञ्चम्यैव प्रकल्पिकया भाव्यम् । एवं वहीं- टवाचित्वात्परशब्दस्य सप्तम्यपि कचित्प्रकल्पिका भवतीत्यदोपः। इकोऽचि विभप्तौ । अप्रहणमिति । इलादी नुमो लोपविधानात्तनिवृत्यर्थ- मजाहणं नोपयुज्यत इति प्रश्नः। स्वरो न प्राप्नोतीति । नुमेगन्दताया विघातात् । उ०-फफारात्पूर्वस्यि यत इति भावः । एवं वहीति । भनुपतिमामध्यदिक इति सार- चेति भावः। इकोऽचि वि० । लुप्ते कि नेग्यनेन फैमुतिकन्यायः प्रदपर्यत पार-सराति । ६.२.११.

·अपारा०१७३सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [६७ श्रूयमाणेऽपि तुमि स्वरो भवति । पञ्चत्रपुणा पञ्चनपुण इति । लुप्ते किं न भविष्यति । लुप्त'इदोनी किं न भविष्यति ? किं पुनः कारणं श्रयमाणेऽपि नुमि स्वरो भवति १ संघातभक्तोऽसौ नोत्सहतेऽवयवस्येगन्ततां विहन्तुमिति कृत्वा ततः श्रूय- माणेऽपि नुमि स्वरो भवति । इदं तर्हि-अतिराभ्याम् , अतिराभिः । तुमि कृते रायो हलि [७. २. ८५] इत्यात्वं न प्राप्नोति । इदमिह संप्रधार्यम्- नुक्रियतामात्वमिति किमत्र कर्तव्यम् ? परत्वादात्वम् । इह तर्हि प्रियतिसृभ्याम् , प्रियतिसृभिः, नुमि कृते तिसृभावो+ नः प्राप्नोति । इदमिह संप्रधार्यम्- नुम्क्रियता--तिसभाव इति । किमत्र कर्तव्यम् ? परत्वात्तिसभावः । अथेदानी तिसभावे कृते पुनःप्रसङ्गान्नुस्कस्मान्न भवति १ सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यद्बाधितं तद्वाघितमेवेति । अत उत्तरं पठति- इकोऽचि विभक्तावग्रहणं तुम्नुटोर्विप्रतिषेधार्थम् ॥१॥ प्र०-लुप्ते किं नेति । स्वरे कर्तव्ये नलोपस्य शास्त्रेणैवासिद्धत्वं प्रतिपाद्यते नतु प्रयोग नकारस्य सद्भावः । ततश्च नुमः सद्भावेऽपि. यत्र स्वरो भवति तत्रासद्भावे कथं न स्मादित्यर्थः । संघातभक्त इति । अङ्गस्य विधानाद्वहिरङ्गत्वाच्च नुमोऽन्तरङ्गः स्वरः- पूर्वमेव प्रवर्तते । अतिराभ्यामिति । अतिरिभ्यामिति स्थिते नुमि कृते तेन व्यवधानादैशब्दस्याऽऽत्वं न प्राप्नोति । सुविधौ नलोपस्यासिद्धत्वाच । अथापि पदाङ्गाधिकारे तस्य च ग्रहणं भवति तदुत्तरपदस्य चेति रैशब्दान्तस्याङ्गस्याऽऽत्वं विधीयत इति नास्ति नुमाऽङ्गस्य व्यवधानम् । तथाऽपि नकारस्याऽऽत्वं प्राप्नोति तस्मि- न्पूर्वस्य यणि सत्यतिर्याभ्यामिति प्राप्नोति । परत्वादात्वमिति । आत्वमनित्यं नुमि कृते तेन -व्यवधानादप्रसङ्गादथवा शब्दान्तरप्राप्त्या नुमि कृते नकारस्य प्रसङ्गात् । अकृते विकारस्य नुमप्यनित्यः । कृत आत्वे प्राप्त्यभावात् । परत्वात्तिसभाव इति । शब्दान्तरप्राप्त्या नुमनित्यः । तिसृभावस्तु नुमि कृते तेन व्यवधानान प्राप्नोतीत्यनित्यः। स हि यद्यपि त्रिशब्दान्तस्याङ्गस्य विधीयते तद्भक्तत्वाच नुम- व्यवधायकस्तथाऽपि निर्दिश्यमानस्याऽऽदेशा भवन्तीति रेव तिसृभावेन भाव्यम् । उ०-हेवन्तरमप्याह-बहिरङ्गत्वाचेति । विभकिनिमित्तकत्वादिति भावः । विभक्तिविपये नुमिति भाष्याशय इत्यम्ये । तेन व्यवधानादिति । समुदायभक्तस्यावयवं प्रति व्यवधायकवादिति भावः । नलोपे कृतेऽपि दोप एवेत्याह-नलोपस्यति । तथाऽपि नकारस्येति । वस्तुतो नुमि कृने रेशन्दान्ताहाभावादात्वं न स्यादित्येव व युझम् । भाग्ये परत्वादात्वमिति । न चाऽऽका. रस्म दित्तया वृदयीत्वेति पूर्वविप्रतिषेधान्नमेय स्पान् । तत्र वृद्विशब्दविहितरेव ग्रहणात् । अत्र घेदमेय भायं मानम् । रेशन्दस्याऽश्वमिति पक्षेप्याह-अथवा शब्दान्तरेति ।

·६४) श्रीभगवत्पतलिविरचितं . इकोऽचि विभक्ती L. .. इकोऽचि विभक्तावग्रहणं क्रियते नुमो नुड्विप्रतिषेधेन यथा स्यात् त्रपूणाम् , जतूनाम् । इतरथा हि नुमो नित्यनिमित्तत्वान्नुडभावः ॥ २ ॥ अक्रियमाणे ह्यग्रहणे नित्यनिमित्तो नुम् , कृतेऽपि नुटि प्राप्नोत्यकृतेऽपि । नित्यनिमित्तत्त्वान्नुमि कृते नुटोऽभावः स्यात् । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । क्रियमाणेऽपि वा अज्ग्रहोऽवश्यमत्र नुडों यत्नः कर्तव्यः पूर्वविप्रतिषेधो वक्तव्यः । इदं तर्हि प्रयोजन-नुटि कृते नुम्मा भूदिति ।। किं च स्यात् ? त्रपूर्णाम् ; जंतूनाम्- नामि [६. ४.३३] इति दीर्घत्वं न स्यात् । मा भूदेवम् । नोपधायाः [ ६.४.७] इत्येवं भविष्यति । इह तर्हि शुचीनाम् 'इन्हन्पूषार्यम्णां' ' शौ', 'सौ च' : [६:४. १२, १३] इत्यस्मानियमान्न प्राप्नोति दीर्घत्वम् । अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्येत्येवं न भविष्यति । नेपाः परि भाषेह शिक्या' विज्ञातुम् । इह हि दोषः : स्यात् :-वाग्मीतिः। एवं तर्हि लक्षण- प्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति । asia प्र० स च नुमा व्यवहित इति तिसृभावस्याप्राप्तिस्तदेवमुभयोरनित्ययोः परत्वात्तिसभावः । पूणामिति । सत्यग्रहणे द्वयोरपि नुम्नुटोनित्यत्वाद्विप्रतिषेधे सति नुमचिर- हज्वद्भावेभ्यो नुडिति पूर्वविप्रतिषेधानुड् भवति । तस्मिंश्च नामीति दीर्घत्वमसति त्व- 'प्रहणे कृताकृतप्रसङ्गित्वान्नित्यत्वान्नुमेव स्यात् । नुडर्थो ‘यत्न इति !" अग्रहणं च कर्तव्यं पूर्वविप्रतिषेधश्च वक्तव्य इति यत्रद्वयमाश्रयणीयम् । तत्राग्रहणमकृत्वैक एवं नुडों यत्नः कर्तव्य इत्यर्थः । नुटि कृत इति । यनान्तरेण नुदि कृते नुम्प्राप्नोतीत्यर्थः । किंव। स्यादिति । नलोपें कृते. दोषाभावं मन्यते । नामीति । नलोपत्य सुविधावसिद्धत्वादजन्तत्वाभावात् । इह तहीति । इन्हन्निति नियमः सर्वस्योपधालक्षणस्य दीर्घस्येति व्याख्यातम् । नैषेति । अनि- उ० इदमप्युक्तरीत्या पित्यम् । स च नुमेति । विभक्ताविस्यस्याविशेषणत्वमेव न्याय्य- • मितीदं चिन्त्यम् । निशब्दान्ताभावात्तिस्रप्राप्तिरिति वक्त युक्तम् । विप्रतिषेधस्याग्रहण- साध्यत्वं दर्शयति-सत्यजग्रहण इति। पूर्वविप्रतिषेधादिति । नुटोऽवकाशोऽमीनाम् । नुमोऽवकाशस्त्रपुणे । नुम्नुटोविशेष दर्शयति-तस्मिंश्चेति । यत्नः कर्तन्य, इति । नित्यमपि बाधिवा पूर्वविप्रतिषेधवचनसामर्थ्यानुदित्यर्थः । यनान्तरेणेति ।, पूर्वविपति- पेधरूपेणेत्यर्थः। सकृद्गतिन्यायममाश्रित्येदम् । मनु 'नलोपः. प्रातिपदिकान्तस्येति मलोपे कृते 'नामीति दीर्घः सिभ्यतीत्यत्राह-नलोपस्येति । ननु स नियमोऽनन्तरवारसर्व मामस्थाने घेति दीर्घस्यैवेष्यत भाह- सर्वस्येति । अत एवानुनासिकस कीति वीर्ष- । , m + ७. १.६४.४ ७. १. ९५.

·अलापालाओं०७३सू० व्याकरणमहाभाष्यम् [६९ 5. उत्तरार्थ च ॥३॥ उत्तरार्थं ती ग्रहणं कर्तव्यम् । अस्थिदधिसक्थ्यक्ष्णामनदात्तः [ ७. १. ७५.] अजादौ यथा स्यात् । इह.मा भूत्-अस्थिभ्याम् , अस्थिभिरिति । यद्युत्तरार्थः स्यात्तत्रैवायमज्ग्रहणं कुर्वीत । इह क्रियमाणे यदि किंचित्प्रयोजन- मस्ति तदुच्यताम् ? इहापि क्रियमाणे प्रयोजनमस्ति । किम् ? अजादौ यथा स्यात् , इह मा भूत्-त्रपु जतु । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । विभक्तावित्यु- च्यते न चात्र विभक्तिं पश्यामः* । प्रत्ययलक्षणेन । न लुमंताऽङ्गस्य [ १. १. ६३.] इति प्रत्ययलक्षणस्य प्रतिषेधः । एवं तर्हि सिद्धे सति यदज्ञहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यों भवतीह कश्चिदन्योऽपि प्रकारः प्रत्ययलक्षणं नामेति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ? हे त्रपु, हे त्रपो, अत्र गुणः: सिद्धो भवतीति । इकोऽचि व्यञ्जने मा भूदस्तु लोपः स्वरः कथम् । स्वरो वै श्र यमाणेऽपि लुप्ते किं न भविष्यति ॥ १॥ रायात्वं तिसभावश्च व्यवधानान्नुमा अपि । नुड्वाच्य उत्तरार्थं तु इह किंचित्रपो इति ॥ २॥ :-- प्र०-नस्मन्ग्रहणान्यर्थवता. चानर्थकेनेति वचनात् । तथा च वाग्मिन इत्यादावपि निय- मादीर्घाभावः । तत्रैवायमिति । एवं हि स्वरितत्वं न प्रतिज्ञेयं भवति । प्रत्यक्ष- श्रुतिसंभवे चानुमानं नाऽऽश्रथितव्यं भवति । हे अपु हे पो इति । हे त्रपु इति प्राप्ते हे त्रपो इति भवतीत्यर्थः । केचित्तु रूपद्वयमिष्यत इत्याहुः । कचित्प्रत्यय- लक्षणं लुमता लुप्तायामपि संबुद्धौ भवतीत्येतदज्यहणेन ज्ञाप्यते नतु सर्वत्रेति ते वदन्ति । उ०-स्यापि नियमः । तत्रात्र वा करणे विशेषं दर्शयति-एवं हीति । अनुमानमिति । स्वस्तित्वाद्ध्युत्तरन्न शब्दोऽनुमीयते । सूक्ष्म शब्दोचारणमेवात्रानुमानम् । ननु प्रत्यय- लक्षणप्रतिषेधाभावस्य ज्ञापितत्वाद्ध त्रदिवत्ययुक्तमत आह-इति प्राप्त इति । केचित्विति । भस्य श्रृहस्वादिति सूत्रस्थं भाष्य मानम् । प्रकृतभाष्ये फश्चिदन्योऽपि प्रकार इत्यपि- शब्दन । अपिर्हि प्रत्ययलक्षणाभापं समुचिनोति । तदुपपत्ति दर्शयति---कचिदिति । प्रत्ययलक्षणप्रतिपेधस्यानित्यत्वमनेन ज्ञाप्यत इति तदाशयः । सर्वोत्यस्य काल इत्ति शेपः। भाग्यश्लोके-व्यवधानादिति । नुमा व्यवधानादायात्वं तिसूभावश्च न प्राप्नुत इत्यपि न, परत्वात्सिरिति शेपः । संहिताया भविपक्षणान्नुमा-अपीति दीर्घाभायः । पूर्व विप्रतिपेधसिन्दर्यमग्नहणमित्यस्योत्तरं 'नुड् याच्य' इति । तु प्रत्यग्नेकोऽसवर्ण इति प्रकृतिभावः । अपो इतीत्यत्र संबुद्धौ शाफल्यस्येति प्रगृह्यत्वम् । ७.१, २३.४१, १.६२.७.३.१०८, ·७० श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [तृतीयादिपु भापितपुंस्क० तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं पुंवद्गालवस्य ॥ ७ । १ । ७४ ॥ किमिह पुंवद्भावेनातिदिश्यते ? नुम्प्रतिषेधः । कथं पुनः पुंवदित्यनेन नुम्प्र- तिषेधः शक्यो विज्ञातुम् ? वतिनिर्देशोऽयं, कामचारश्च वतिनिर्देशे वाक्यशेष समर्थयितुम् । तद्यथा-'उशीनरवन्मद्रेषु यवाः' । सन्ति न सन्तीति । 'मातृ- वदस्याः कलाः' । सन्ति न सन्तीति । एवमिहापि पुवद्भवति, पुवन्न भवतीति वाक्यशेषं समर्थयिष्यामहे । यथा पुसो न नुम्भवत्येवं तृतीयादिषु भाषितपुस्क- स्यापि न भवतीति । किमुच्यते नुम्प्रतिषेध इति न पुनरन्यदपि पु.सः प्रतिपदं कार्यमुच्यते यत्तृतीयादिषु विभक्तिष्वजादिषु भाषितपुस्कस्यातिदिश्येत १ अना- रम्भात्यु सि । न हि किंचित्पुसः प्रतिपदं कार्यमुच्यते यत्तृतीयादिष्वजादिषु भाषितपुस्कस्यादितिश्येत । नुम्प्रकृतस्तत्र किमन्यच्छक्यं विज्ञातुमन्यदतो नुम्प्र- तिषेधात् । पुंवदिति नुम्प्रतिषेधश्चेद्गुणनाभावनुडौत्त्वप्रतिषेधः ॥१॥ प्रश्नः । प्र०- तृतीयादिषु० । किमिहेति । अन्यत्र पराश्रयाणि कार्याण्यतिदिश्यन्ते नतु स्वाश्रयकार्याभावः । इह तु विपर्ययो दृश्यत इति मत्वा कथं पुनरिति । पुंवदित्यनेन नुम्प्रतिषेधोऽशक्योऽतिदेष्टुम् । नहि पुंसि नुम्प्रति- धो विहितः । कामचारश्चेति । यत्र क्रिया शब्देन नोपात्ता तत्र कामचारः मतु ब्राह्मणवत्तस्त्रिये वर्तितव्यमित्यादावुपात्तक्रियेऽतिदेशे। प्रतिपत्ता चोपमाने भावा- भावयोरन्यतरमवगत्य वाक्यशेपं कल्पयति । तत्र पुंसि नुमभावदर्शनानपुंसके पुंव. दतिदेशानुमभावः प्रतीयते । तत्रेह शास्ने यथालक्ष्यं कचिद्भवतीत्यस्याध्याहारः । कचिन्न भवतीत्यस्य । क्वचिदुभयस्य । यथा स्थानिवदतिदेशे। तथा च वायवो. रित्यादौ स्वाश्रयलोपाभावः । नहि किंचिदिति । तस्माच्छसो नः पुंसीति नत्वाति- देशस्तृतीयादिपु पुंवद्भावातिदेशात्पूर्वसवर्णदीर्घाभावाच्चेह न संभवति । नुम्प्रकृत उ०- तृतीयादिपु भा०। अन्यनेति । गोतो णिदित्यादौ । तन हि णिदाश्रयपद्धयाय. तिदिश्यते । स्वाश्रयाभावस्तु नातिदिश्यते । नैवमिह । यतः स्वाश्रययोर्नुमहस्वयोरभावो दृश्यते । पुंस्त्वाश्रयनत्वादिकं तु न दृश्यत इत्यर्थः। नहि पुंसीति । पुंसि यद्विहितं सन्नपुंसकेऽपि भवतीति हि पुंवदित्यस्यार्थ इति भावः । ननु फपिलियमदर्शनारकथं कामचारोक्तिरत भाह-यत्र क्रियेति । कथं पुनः कदाचिद्धावस्य प्रतीति। यदाचिद. भावस्येति विभागोऽत आह-प्रतिपत्ता. चेति । शागे प लक्ष्यानुसाराव्यवस्थेत्याह- यथालक्ष्यमिति । यथा स्थानिवदिति । अपः परस्मिन्निरयन तन्त्रादिम्यायेन पारय. भेदाश्रयणादिति भावः । न संभवतीति । एवं प नरवस्येह विषयेऽसंभपासहि ·७०१पा०।२०७४सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [७१ पुवदिति नुम्प्रतिषेधश्चेद्गुणनाभावनुडौत्त्वानां* प्रतिषेधो वक्तव्यः । गुण:- ग्रामण्ये ब्राह्मणकुलाय । गुणः ॥ नाभावः---ग्रामण्या ब्राह्मणकुलेन । नाभावः॥ नुट-ग्रामण्यां ब्राह्मणकुलानाम् । नुट् ॥ औत्वम्-ग्रामण्यां ब्राह्मणकुले । ह्रस्वत्वमप्रतिषिद्ध ह्रस्वाश्रयाश्चैते विधयः प्राप्नुवन्ति । हस्वाभावार्थं च ॥ २॥ किं च ? नुम्प्रतिषेधार्थं च । कथं पुनरत्राप्रकृतस्यासंशब्दितस्य ह्रस्वत्वस्य प्रतिषेधः शक्यो विज्ञातुम् ? अर्थातिदेशात्सिद्धम् ॥३॥ नैवं विज्ञायते भाष्यते पुनाननेन शब्देन सोऽयं भाषितपुस्कः, भाषित- पुस्कस्य शब्दस्य पुशब्दो भवतीति । कथं तर्हि. भाष्यते पुमानस्मिन्नर्थे सोऽयं भाषितपुस्कः, भाषितपुस्कस्यार्थस्य पुवदर्थो भवतीति । प्र०-इति । अनेन प्रत्यासत्तिमाश्रयति । ह्रस्वत्वमप्रतिषिद्धमिति । तस्याप्रकृतत्वात् । अर्थातिदेशात्सिद्धमिति । यद्यपि प्रकरणमनपेक्ष्य व्याप्त्याश्रयेणापि हस्खाभावः "सिध्यति तथापि संभवात्परिहारान्तरमाश्रितम् । यदि कार्यातिदेशः स्यात्तदा प्रकृत- त्वाप्रकृतत्वलक्षणो भेदः स्यादर्थे त्वतिदिश्यमाने नास्त्ययं भेदः । नैवं विज्ञायत इति । यदा शब्देऽन्यपदार्थे कार्यातिदेशः स्यात्तदा प्रकृतत्वात्तस्यैव नुमः प्रति- षेधः स्यान्न हस्खस्य । भाष्यते पुमान स्मिन्नर्थ इति । अर्थोऽन्यपदार्थ आश्रीयते, स चार्थो नपुंसकलक्षणो विरोधान्नाऽऽश्रीयते । नहि नपुंसकेऽर्थे एसो भाषणमुप- पद्यते । तस्माच्छन्दप्रवृत्तिनिमित्तलक्षणोऽर्थोन्यपदार्थत्वेनाऽऽश्रीयते । तद्योगाचाभि- धेयं नपुंसकं तदपि भाषितपुंस्कमुच्यते । तस्यार्थस्य पुंस्त्वातिदेशाद्वावपि तुम्हस्वी न भवतः । पुंसि द्वयोरप्यभावात् । अर्थस्य चापौरुपेयत्वादतिदेशासंभवात्तद- । उ०-किंचिदित्युक्तमिति भावः । भाष्ये-ग्रामण्यां कुल इति । पुंवत्त्वाभावे तु नुमि ग्रामणि- नीत्येव । संभवादिति । व्यापित्वाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । भाष्ये पुंशब्दो भवतीत्यस्य पुंशब्दवत्काय भवतीत्यर्थः। भाध्येऽस्मिन्नर्थ इति । यत्रायें प्रवृत्तिनिमित्तलक्षणे बुद्धिस्थे सतीत्यर्थः । नपुंसकलक्षण इति । व्यक्तिरूप इत्यर्थः । प्रवृत्तिनिमित्तेति । यथा ग्रामण्यादिशब्दानां ग्रामनयनादि । ननु प्रवृत्तिनिमित्तस्य पुंवत्त्वेऽपि तदाश्रयस्य कोयत्यसवेन नुम्हस्वी दुर्वा- माह-तद्योगाचेति । यदप्यभिधेयं नपुंसकं तदपि भापितपुंस्क.मुच्यत इत्य- न्वयः। मन्त्रापि पक्षे फलतः कार्यातिदेशः संपयत इत्याह-तन्यार्थस्येति । भनि- धेयस्य फ्लीयरूपार्थस्येत्यर्थः । नन्विदमसंगतम् । अर्थस्याजादितृतीयादिविभकिपरल्यासंभवात् । तदुक्तं नियाः पुंचदिति सूत्रे भाष्ये । न यर्थेन पौयांपर्य संभवतीति अन्, न । अर्धातिदेशादित्यस्यार्यविशिष्टशब्दरूपानिदेशासिमित्यनादोशन् । भापित पुंस्वीयाव- रावत ७.३.११११२० ७. १. ५४.७.१.२१९.

·७२] श्रीभगवत्पञ्जलिविरचितं [ई च द्विवचने तद्धितलुक्प्रतिषेधश्च ॥ ४ ॥ तद्धितलुकश्च प्रतिषेधो वक्तव्यः पीलुवृक्षः । पीलु फलम् । पीलुना पीलुन इति । न वा समानायामाकृतौ भाषितपुंस्कविज्ञानात् ॥ ५॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् ? समानायामाकृतौ भाषितपुस्कविज्ञानात् । समानायामाकृतौ यद्भाषितपुस्कम् । आकृत्यन्तरे चैतद्भाषितपुस्कम्'। किं वक्तव्यमेतत् ? न हि । कथमनुच्यमानं गंस्यते ? एतदप्यर्थनिर्देशात्सिद्धम् । : ई च द्विवचने ॥७॥ १ । ७७॥ किमुदाहरणम् ? 'अक्षी ते इन्द्र पिङ्गले' । नैतदस्ति । पूर्वसवर्णेनाप्येतत्सि- द्धम् । इदं तर्हि—'अक्षीभ्यां ते नासिकाभ्याम् । इदं चाप्युदाहरणम्-अक्षी 2 - प्र०-तिदेशद्वारेणानेककायोतिदेश एवायं संपद्यते । तत्र यद्यप्यन्तरङ्गो हस्वस्तथाऽ- प्यपवादविषयं प्रकल्प्योत्सर्गाणां प्रवर्तनान्नात्र प्रवर्तते । हस्वाभावाच्च गुणादीनां निमित्ताभावादप्रवृत्तिः सिद्धा । तंद्धितलुगिति । अथातिदेशस्यैव प्रयोजनान्तरं चोद्यमुखेनोपन्यस्यते । फले लुगित्योरबो लुकि कृते पीलुशब्दो वृक्षाकृतौ पुंलिङ्गः । फलाकृतौ नपुंसकलिङ्ग इति पुंवद्भावान्नुमोऽप्रसङ्गः । नवेति । नन्वाकृतिरेवान्यपदा- र्थत्वेनाऽऽश्रिता भाषितपुंस्कशब्दस्य तु भाषितपुंस्कव्यपदेशो नैवाऽऽश्रितः । सत्यम् । साक्षाच्छब्दस्यभाषितपुंस्कव्यपदेशो नास्ति । अभिधेयद्वारकस्तु केन निवार्यते । तत्र पीलु- शब्दो वृक्षाकृतौ पुंलिङ्गः, फलाकृतौ नपुंसकलिङ्ग इति पुंवद्भावाप्रसङ्गः । ई :च द्विवचने । पूर्वसवर्णेनेति । अक्षि औ इति स्थिते छान्दसात्यु- उ०-विशिष्टार्थवाचकशब्दस्य पुंस्त्वविशिष्टार्थवाचकशब्दरूपातिदेशास्कीवत्वस्य निवृत्या तत्प्र- युक्तकार्याप्राप्तिरित्याशयात् । अर्थातिदेशद्वारा कार्यातिदेशाश्रयणे फलं दर्शयति-अनेक- कार्येति । असिद्धत्वातिदेश इति पुंस्त्वस्यायमाहार्यादेशस्तत्फलमनेककार्यातिदेश इत्यन्ये । प्रकल्प्येति । अपवादशास्त्रवैयर्थ्यमेतन्मूलम् । अत्राप्यर्थघटितातिदेशाश्रयणवैयर्थ्यम् । नन्य- थस्यान्यपदार्थत्वात्तद्वितलुक्याकृतिभेदात्प्रतिषेधोऽनर्थक इत्यत आह-अर्थातिदेशस्यैवति । वार्तिके तद्धितलुकः प्रतिपेध इति समासः। तद्वितलुगन्तस्येत्यर्थः । ननु समानायामाकृती भापितपुंस्केत्युक्त्या शब्दस्यान्यपदार्थत्वं भाति तदयुक्तमिति शङ्कते-नन्विति । साक्षा- दिति। भाप्यं तु फलितार्थकथनपरमिति भावः । अनेन पूर्वभाष्यस्य मदुक्तरीत्या व्याख्यान सूचितम् । वृक्षाकृतौ । वृक्षत्वव्याप्यजाती एवं फलाकृतावित्यपि । पीलोः फलमिति ब्युरपसा- वपि फलत्वावान्तरजातिरेव प्रवृत्तिनिमित्तमिति भावः । ई च द्वि० । ननु परवान्नुमि तेन व्यवधानात्पूर्व सवर्णदीर्घेण न भाम्पम् । न प पुंपदावः । अभाषितपुंस्फरवादत माह-छान्दसादिति । ननु नुमः पूर्व दीर्घोस्वत ८ ४, ३ १६३.४ ६. १. १०२. ग्वेद १०, १९३, १ भपर्व० २,३६, १.

·७अा१पारा७७सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [७३ ते इन्द्र पिङ्गले । ननु चोक्तं पूर्वसवर्णेनाप्येतसिद्धमिति १ न सिध्यति । नुमा* व्यवहितत्वात्पूर्वसवर्णों न प्राप्नोति । छन्दसि नपुंसकस्य पुवद्भावो वक्तव्यो 'मधोभ्णामि मधोस्तृप्ता इवाऽऽसत' इत्येवमर्थम् । पुवद्भावेन नुमो निवृत्ति- नुमि निवृत्ते पूर्वसवर्णेनैव सिद्धम् । स्वरार्थस्तीकारो वक्तव्यः । उदात्तस्वरो यथा स्यान्नपुसकस्वरो मा भूदिति । ननु च पुवद्भावातिदेशादेव स्वरो भविष्यति । अशक्यः पुवद्भावातिदेशः स्वरे तन्त्रमाश्रयितुम् । इह हि दोषः स्यात् । मध्वस्मिन्नस्ति मधुर्मास इति+ । स तर्हि पुवद्भावो वक्तव्यः १ न वक्तव्यः । प्रकृतं वदिति वर्तते । . प्र०-वद्भावाच्छीभावे नुमि चासति प्रथमयोः पूर्वसवर्ण इत्यनेन । नुमा व्यवहितत्वा- दिति । प्रथमयोः पूर्वसवर्ण इत्यत्राक इति वर्तते । तेनागचोः स्थाने पूर्वसवर्णदीर्घ उच्यमानो नुम्व्यवधाने नास्तीत्यक्षिणी इति प्राप्नोति । परत्वाच्च नुम्प्राप्नोति । ईकारस्तु विधीयमानः परत्वान्नुमं बाधते । तेन शीभावे कृते पूर्वसवर्णेनाक्षी इति सिध्यति । नुमि निवृत्त इति । अप्रवृत्तिरेव निवृत्तिः । शीभावोऽपि पुंवद्धावान्न भवति । स्वरार्थ इति । उदात्तग्रहणानुवर्तनादीकार उदात्तः । नपुंसकवर इति । 'नवि- पयस्यानिसन्तस्य'त्यायुदात्तत्वम्। ननु चेति । अव्युत्पत्तिपक्षे चोद्यते । व्युत्पत्ति- पक्षे त्वशेनिदिति नित्त्वादाद्युदात्तत्वेन भाव्यम् । मधुर्मास इति । मित्वर्थे मास- तन्वोर्मधोत्र चेति यत उत्पन्नस्य 'लुगकारेकाररफाश्च वक्तव्या' इति लुकि कृते मासे पुंसि मधुशब्दो वर्तत इत्याद्युदात्तत्वं न स्यात् । तस्माद्यस्यान्यत्र नपुंसकत्वं दृष्टं तस्यासत्यपि नपुंसकत्व आधुदात्तत्वमिष्यत इति पुंवद्भावेऽपि स्वरानिवर्तनात्स्वरार्थ- मीकारो विधेयः । स तहीति । मधोहातीत्येवमाद्यर्थः । प्रकृतमिति । वाक्य- उ०-आह-परत्वाचेति । एतत्सूत्रसत्त्वे यथा सिध्यति तथा दर्शयति-ईकारस्त्विति । इतरः प्रकारान्तरेणैतत्सूत्रं विनाऽपि नुमो निवृत्तिं दर्शयति-छन्दसि नपुंसकस्येति । भाष्ये- मधोस्तृप्ता इत्यादौ क्षीरवाची नित्यनपुंसको मधुशब्दः। नन्वीकारविधावपि कथं तस्या- न्तोदात्तत्वमत आह-उदात्तेति । नविषयस्येति । नपुंसकविषयस्येत्यर्थः । अव्युत्प- तीति । अत्र पक्षे पुंवत्वेन नपुंसकत्वाभावानविपयस्येत्यस्याप्रवृत्तौ प्रातिपदिकस्वरेणा- न्तोदात्तत्वमिति भावः । व्युत्पत्तीति । अत्र पक्षे सत्यपि पुंवत्त्व आयुदासत्वमेवेती- कारो न वकव्य एवेति भावः। तस्माचस्यान्यत्रेति । नविषयस्येत्यत्र विषयशब्दो न नित्यनपुंसकपरः। मध्वस्मिन्नित्यत्र मधुशब्दस्य माक्षिकमद्यमकरन्दान्यतमवाचकस्य शाश्व- तकोशसंमतोभयलिङ्गस्य भाष्यसंमतस्वरानापत्तेः । "मकरन्दस्य मद्यस्य माक्षिकस्यापि वाचकः । अर्धर्चादिगणे पाठात्पुनपुंसकयोर्मधुः" ॥ ७.१.७३.४७.१, ७५.+४.४.१२८.७.१.७४.

·७४]. .श्रीभगवत्पतलिविरचितं : Fr[ . . . . - नाभ्यस्ताच्छतुः ॥ ७।१।७८ ॥ । कस्यायं प्रतिषेधः १ नुम इत्याह । तन्नुमो ग्रहणं कर्तव्यम् .१ न कर्तव्यम् प्रकृतमनुवर्तते । व प्रकृतम् ? 'इदितो तुम्धातोः' [७.१. ५८] इति । तद्वा अनेकग्रहणोन व्यवच्छिन्नमशक्यमनुवर्तयितुम् । एवं तर्हि सर्वनामस्थान इति+ वर्तते, , सर्वनामस्थाने यत्प्राप्नोति तस्य प्रतिषेधः । तद्वै बहुतरकेण ग्रहणोन व्यवच्छिन्नमशक्यमनुवर्तयितुम् । अथेदानीं व्यवहितमपि शक्यतेऽनुवर्तयितु, नुमेवानुवर्त्यः, इहार्थमुत्तरार्थं च । इह चैव प्रतिषेधः सिद्धो भवतीह चाऽऽच्छी- नद्योनुम् [८० ] इति नुम्ग्रहणं न कर्तव्यं भवति । आच्छीनद्योर्नुम् ॥ ७ । १ । ८०॥ इह कस्मान्न भवति १ अदती नती लुनती पुनती । लोपे कृतेऽवर्णा- प्र०-भेदेन संबन्धः क्रियते । 'छन्दसि नपुंसकं पुंव'दित्येकं वाक्यम् । 'अस्थ्यादीनां छन्दसि द्विवचन ईकारो भवतीति द्वितीयं वाक्यम् । 'नाभ्यस्ताच्छतुः । कस्यायमिति । आच्छीनद्योर्नुमिति नुम्ग्रहणाद्व्यवहितानु- • वृत्तिर्नाऽऽश्रिता । नचानन्तरः प्रतिपेधाई इति प्रश्नः । एवं तहीति । 'उगिदचा : सर्वनामस्थानेऽधातो रित्यतः सर्वनामस्थानं निषेध्यलक्षणार्थ विज्ञायते । सर्वनामस्थाने यत्प्राप्नोति तदभ्यस्ताच्छतुर्न भवतीति नुम एव प्रतिषेधः संवध्यते । वहुतरकेणेति । नुमागमश्चतुर्भिर्योगैर्विच्छिन्नः सर्वनामस्थानं तु पञ्चभिरिति प्रकर्पप्रत्ययनिर्देशः। आच्छीनद्यार्नुम् । इह कस्मादिति । सर्वत्रैवावर्णस्य निवृत्त्या भाव्यम् । कचि- ल्लुका, कचिच्छ्लुना, कचिदेकादेशेन, कचिच्छ्नाभ्यस्तयोरात इति लोपेन । तत्रा- वश्यं भूतपूर्वगतिराश्रयितव्या । अवर्णनिवृत्तिशास्त्रस्य वा नुमागमविधानात्पूर्व विप्रति- षेधादप्रवृत्तिस्ततश्वात्रापि प्रसङ्ग इति भावः । लोपे कृत इति । नित्यवाद- उ०- इति शाश्वतः । अत्र सूत्रेऽनुवृत्तावक्ष्यादीनामेव हिवचन एव पुंवत्वं स्यालतु मधोरित्या- दावत आह-वाक्यभेदेनेति । नाभ्यस्ता० । नन्वनन्तरस्यायोग्यत्वाद्व्यवहितस्यैव प्रतिषेधो भविष्यंतीति प्रश्नानुपपत्ति- "रत माह-आच्छीति । यथा नुमोऽनुवृत्तिस्तर्हि तन तदुपादानं व्यर्थमिति स्पष्टमेवेत्यर्थः । इति । शत्रताद्विधानाभावादित्यर्थः । निपेध्यलक्षणार्थमिति । निषेध्योपलक्षणार्थमित्यर्थः आच्छीनद्योः० । कचिदित्यादि । भदतीत्यादी लुका, जुवतीत्यादी पलुना, सुदतीत्यादावेफादेशेन, लुनतीत्यादी भाभ्यस्तयोरिति । तत्रावश्यमिति । सांप्रतिकावर्णान्तादुत्तरस्य आतुरसंभवात् । विप्रतिपेधादिति । परत्वान्नुम एवं ततः पूर्व लुगादीनामप्रवृत्तिरित्यभिमानः । पचित्त पाठः प्रतियन्धादिति । नुविधेरनवकाशत्वप्रसङ्गेन प्रतियन्धात्पूर्व मप्रवृत्तिरित्यर्थः । अयमेव युः पाठः । ननु . न' चानन्तर प्रवृश्या +७.१.७०.४२. ४, ७२, ६.४.१११.

·श्रीपारा०ाट२०] व्याकरणमहाभाष्यम्- [७५ " . . - वात् । किं तस्मिन्योग उदाहरणम् १ याती यान्ती । अत्राप्येकादेशे+ कृते :- पपवर्गाभावान-प्राप्नोति । अन्तादिवद्भावेन व्यपवर्गः । उभयत आश्रये न्तिादिवत् । नोभयत आश्रयः करिष्यते । नैवं विज्ञायतेऽवर्णान्ताच्शतुर्नु - .: नवतीति । कथं तर्हि १ अवर्णान्नुम्भवति । तच्चेदवर्णं शतुरनन्तरमिति ? शप्श्यनोनित्यम् ॥.७ ।.१ । ८१॥ नित्यग्रहणं किमर्थम् १: विभाषा मा भूदिति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । सिद्धो- प्र पूर्वेौवर । तत्राऽऽरम्भसामर्थ्यान्नित्यो विधिभविष्यति । तदेतन्नित्यग्रहणं न्यासिकं तिष्ठतु तावत् । सावनडुहः ॥७।१ । ८२॥ अनड्डहः सावाम्प्रतिषेधो नुमोऽनवकाशत्वात् ॥१॥ अनडुहः सावाम्प्रतिषेधः प्राप्नोतिः। किं कारणम् १ नुमोऽनवकाशत्वात् । नवकाशो नुमाम* बाधते । न वाऽवर्णोपधस्य नुम्वचनात् ॥ २॥ : । न वैष दोषः । किं कारणम् ? अवर्णोपधस्य नुम्वचनात् । अवर्णोपधस्य'. मं वक्ष्यामि । तदवर्णग्रहणं कर्तव्यम् १ न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । क -न्तरङ्गत्वाच्च । पूर्वोक्तेनैवाभिप्रायेण चोदयति-किं तहीति । इतरः सांप्रतिकमवणा- तं दर्शयितुमाह-यातीति । नैवं विज्ञायत इति । एवं हि विज्ञायमानेऽवर्ण शता गोभयमाश्रितं स्यात् । अवर्णान्नुम्भवतीति । अवर्णात्परं : इत्यर्थः । शत्रवयवव्यति- शक्तश्चावर्णो. गृह्यते, आदित्युपादानसामथ्यात् । तच्चेदवर्णमिति । शत्रवयवस्तकारः मातृशब्देनोच्यते । नान्यथैकादेशे कृते शतुरनन्तरमवर्ण भवति । 'उभयत आश्रये चं आन्तादिव'दित्युक्तम् । तस्माच्छत्रवयवस्तकारः शतृशब्देनोच्यते । शत्रवयवाकारन्यति- रक्तं चावर्णमेकादेशात्मकमाश्रीयत इति न कश्चिद्दोषः । सावनडहः। मागमः सर्वनामस्थानमात्रे विधीयमानः सोरन्यत्र सावकाशी रवकाशेन नुमा वाध्येतेति मत्वाऽऽह-अनडुहः साविति । अवर्णोपधस्यति । । चाऽऽमा विनाऽवपधत्वसंभव इति निमित्तमेव नुम प्रामिति वाध्यवाधकभावा- ।-विप्रतिपेधानिरवकाशवाहा पूर्व नुमो लोपलुकोरप्रवृत्तिरत आह-नित्यत्वादिति । पूर्वोक्त. ति। निरवकाशत्वरूपेणेत्यर्थः। व्यतिरिक्तश्चेति । तदवयवग्रहणे तु व्यभिचाराभाव इति विः । एकादेशेऽवणे शयनन्तरत्वं न संभवतीत्यत आह-शत्रवयव इति । शपश्यनो। [भाप्ये] सन्यासिकमिति । पूर्वसूत्रे वाग्रहणानुवृत्तौ तात्पर्यग्रहणाचं दावश्यकमिति भावः । अन्यथा सामध्येनात्यैव वैकल्पिकत्वं स्यादिति योध्यम् ।। सावनडुहः। वार्तिके प्रतिपेधशब्देनाभाव उच्यते । निमित्तमेवेति । तथा चोपजी. +६. १. १०१.४७. १.८०.. . ।

·७६] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [ सोवनडुह ~ । प्रकृतम् ? आच्छीनद्योर्नुम् [७. १. ८०] इति । यदि तदनुवर्ततेऽनडुहि यावन्त्यवर्णानि सर्वेभ्यः परो नुम्प्राप्नोति । नैप दोषः । 'मिदचोऽन्त्यात्परः' [१. १. ४७ ] इत्यनेन यत्सर्वान्त्यमवर्णं तस्मात्परो भविष्यति । पुनःप्रसङ्गविज्ञानाद्वा सिद्धम् ॥ ३॥ अथवा पुनःप्रसङ्गान्नुमि कृत प्राम्भविष्यति । यथाऽऽत्त्वादिषु द्विवचनम् ॥ ४ ॥ तद्यथा--जग्ले, मम्ले ईजतुः ईजुरित्यात्वादिषु* कृतेषु पुनःप्रसङ्गाद्- द्विर्वचनं भवत्येवमत्रापि नुमि कृत आम्भविष्यति । नैष युक्तः परिहारः । विप्रति- षेधे पुनःप्रसङ्गो विप्रतिषेधश्च द्वयोः सावकाशयोर्भवति । इह पुनरनवकाशो नुमामं बाधते । एवं तर्हि वृत्तान्तादेष परिहारः प्रस्थिनः । कस्माद्वृत्तान्तात् ? इदमयं चोद्यो, भवत्यनडुहः सावाम्प्रतिषेधो नुमोऽनवकाशत्वादिति । तस्य परि- हारो न वाऽवर्णोपधस्य नुम्वचनादिति । ततोऽयं चोद्यो भवति यत्र तर्सवर्ण- प्रकरणं नास्ति तत्र त आमा नुमो बाधनं प्राप्नोति 'वहनड्वाहि' ब्राह्मण- कुलानी'ति । तत उत्तरकालमिदं पठितं पुनःप्रसङ्गविज्ञानाद्वा सिद्धमिति । BRE प्र०-भावः । अनडुहि यावन्तीति । अनडुहोऽकारान्तत्वासंभवादनडुहाऽवरण विशेष्यते न त्ववर्णेनानडुच्छब्दस्ततः सर्वावर्णानां नुम्प्रसङ्गः। यद्येवं सत्यामप्यादित्यस्यानुवृत्तौ यदेव संनिहितमवर्ण तस्यैव नुम्स्यात्तथा च नुमाऽऽम् बाध्येत । नेप दोषः। आगमि- भेदात् । आमनडुहो नुम्त्ववर्णस्य । तस्मात्सर्वावर्णान्नुम्प्रसङ्ग एव दोषः । मिदचोऽन्त्या- दिति । मिवलिङ्गाञ्च मित्परिभापोपतिष्ठते । तदुपस्थानादुकारात्परो नुम्प्रसक्त आदित्यधिकारादवर्णादन्त्यात्परः क्रियते । न चाऽऽम्य-कृतेऽवर्णोऽन्त्यो भवतीवि सामर्थ्यादामि कृते नुम्विधीयते ।। अथवोकारात्पर एव विधीयते । तत्रा- ऽऽदित्यधिकारादयमों भवति यथाऽवर्णात्परो नुम्भवति तथा कर्तव्यम् । एवं चावात्परो भवति यदि कृते नुम्याम्क्रियते । एवं च सत्यादित्य- धिकारोऽनुगृहीतो भवति, परिभाषा च न त्यक्ता भवति । पुनःप्रसङ्गविज्ञा- उ०-व्यविरोधान'नुम्'बाधक इत्यर्थः । यद्येवमिति । तावतैवाऽऽदित्यनिवृत्तिः कृतार्थेति भावः। प्रागमिभेदादिति । तद्भेदेऽपि नुम्नुटो ध्यबाधकभावस्य दुष्टत्वात्संभवेऽपि घाधाच्चेदं चिन्त्यम् ।। तस्मान्नुमाऽऽम्बाध्यतेति पूर्वपक्ष एव भाष्यतात्पर्यमुचितम् , नत्वाम्नमोर्याध्य- पाधफभावाभावे । ननु परिभाषाधिकारयोः परस्परप्रतिबन्धादुभयोरप्यप्रवृत्तिः स्यादत भाह-मित्वलिङ्गेति । अथवेति । भन्न पक्षे वाक्यभेदः क्रियते--अनबुहोऽस्यादपः परो नुमित्येकम् । स पावर्णास्पर इत्यादि हित्तीयम् । सेनाऽऽमः प्रवृत्तिरनुज्ञाता भवति तदाह- एवं चेति ।'न त्यक्ता भवतीति । आमच बाधो न भवतीत्यपि योग्यम् । । - ६. १.४५, १५-८.:७. १. ७२, ९८.

·७०।१पालारा०८६०व्याकरणमहाभाष्यम् في عم - दिव औत् ॥ ७ । १ । ८४ ॥ दिव औत्त्वे धातुप्रतिषेधः ॥ १॥ दिव औत्वे धातोः प्रतिषेधो वक्तव्यः । अक्षयूरिति । अधात्वधिकारा- सिद्धम् । अधातोरिति वर्तते । क प्रकृतम् ? 'उगिदचा सर्वनामस्थानेऽधातोः' [७. १. ७० ] इति । अधात्वधिकारात्सिद्धमिति चेन्नपुंसके दोषः ॥२॥ अधात्वधिकारासिद्धमिति चेन्नपुंसके दोषो भवति । . काष्ठतङ्क्षि कूट- तङ्क्षि 'नपुसकस्य झलचः' [७२ ] अधातोरिति प्रतिषेधः प्राप्नोति । उक्तं वा ॥३॥ किमुक्तम् १ अननुबन्धकग्रहणे हि न सानुबन्धकस्येति । अथवा संबन्ध- मनुवर्तिष्यते । इतोऽत्सर्वनामस्थाने ॥ ७ । १ । ८६॥ इतोऽद्धचनमनर्थकमाकारप्रकरणात् ॥ १ ॥ प्र०-नाद्वेति । चार्थे वाशब्दः । बहवनड्वाहीत्यत्र परत्वादामि कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञान- पुंसकस्य झलच इति नुम्क्रियत इति वाक्यार्थः । भाष्यकारस्तु न्यायव्युत्पादनाथ विक- स्पार्थ वाशब्दं व्याख्याय दूषयित्वा समुच्चयार्थमेव व्याचष्टे-वृत्तान्तादिति । प्रसङ्गो वृत्तान्तश्योद्यप्रसङ्गादित्यर्थः । अथवा वृत्तोऽतिक्रान्तोऽयं प्रवन्धश्चोधसमाधानलक्षण- स्तदन्ते व्यवस्थितं यच्चोद्यं तदुपचाराद्वृत्तान्तशब्दवाच्यं तस्मादित्यर्थः दिव औत् । दिव औत्व इति । विशेषानुपादानाद्धातोरपि प्राप्नोति । अक्षयू- रिति । ऊठि कृत एकदेशविकृतस्यानन्यत्वादौत्वप्रसङ्गः । अननुवन्धकग्रहण इति । अव्युत्पन्नं दिविति प्रातिपदिकमननुवन्धकम् । व्युत्पत्तिपक्षेऽप्यवयवानां प्रत्ययादीनां सानुवन्धकत्वं न प्रातिपदिकस्य । संबन्धमिति । उगिदचामित्यनेन । दिव आदित्यन त्वधातोरिति वर्तत उगिदचामिति निवृत्तम् । इतोऽत्सर्वनामस्थाने । इतोऽद्वचनमिति । कचिदेकादेशविधानात्वचिदीर्घविधा- उ०-चार्थ इति । प्रकृतदोपस्य नेदं परिहारान्तरं किंतु छोपान्तरस्यैव परिहार इत्यर्थः । परत्वादिति । आमनड्यानित्यत्र सावकाशो नुम् श्रेयांसीत्यादौ । न्यायेति । प्रकृत- दोपपरिहारत्वासंभवरूपेत्यर्थः । तदन्त इति । प्रकृतयोधपरिहारे कृने बावनइयाहीत्यत्र फथमिति यच्चोय तस्मादेतोरचं परिहार इत्यर्थः। दिव औत् । नन्ति दियाभावोऽन आह-अठीति । व्युत्पत्तीनि । दिवंडिविरितीति भावः । दिव भापारमिनाल्येवेति न ता पक्षयोः फालभेदः। इतोत्स० । चित्पन्धा हल्यादौ । फपिसन्धानापित्यादी।

·ژی श्रीभगवत्पतजिलविरचितं- पुंसोऽसुर्छ । .. इतोऽद्वचनमनर्थकम् । किं कारणम्.१.. श्राकारप्रकरणात् । आदिति+ वर्तते। षपूर्वार्थ तु ॥ २॥ षपूर्वार्थं तयद्वक्तव्यः । ऋभुक्षाणमिन्द्रम् । 'ऋभुक्षणमिन्द्रम् | पुंसोऽसुङ् ॥ ७।१।८९॥ असुङयुपदेशिवद्वचनं स्वरसिद्धयर्थं बहिरङ्गलक्षणत्वात् ॥ १॥ असुङयु पदेशिवद्भावो, वक्तव्यः । उपदेशावस्थायामेवासुङ् भवतीति वक्त-: व्यम् । किं प्रयोजनम् १:स्वरसिद्धयर्थम् । उपदेशावस्थायामसुङि, कृत. इष्टः स्वरो यथा स्यात् । परमपुमानिति । अक्रियमाणे ह्युपदेशिवद्भावे समासान्तो- दात्तत्त्वेऽसुङान्तर्यतोऽस्वरकस्यास्वरकः स्यात् । किं पुनः कारणं समासान्तो-:-. दात्तत्वं तावद्भवति न पुनरसुङ १ न परत्वादसुङा भवितव्यम् १ बहिरङ्गलक्षण- , त्वात् । बहिरङ्गलक्षणोऽसुङ । अन्तरङ्गः स्वरः । असिद्ध बहिरङ्गमन्त- प्र०-नाच हस्वस्य श्रवणेन न भाव्यमित्याकार एव प्रकृत इतो विधेय इत्यर्थः । षपू- वार्थमिति । वा षपूर्वस्य निगम इति दीर्घविकल्पेन रूपद्वयसिद्धिराकारविधौ त्वेकमेव रूपं स्याहीर्घ विकल्पस्तु तक्षणं तक्षाण मित्याद्यर्थ स्यात् । पुंसोऽसुङ् । असुङनति । पाते?म्सुनित्यायुदात्तस्य पुंसः सकारस्याविद्यमानो.... दात्तत्वादनुदात्तस्य स्थानेऽसुङि क्रियमाण आन्तरतम्यादनुदात्तं पदमेकवर्जमिति वचनाद्वाऽनुदात्त एव भवतीति पुमानित्यादौ दोपाभावः । परमपुमानित्यत्र त्वन्तरङ्ग-. वात्समासान्तोदात्तत्वे कृते सर्वनामस्थान उत्पन्नेऽसुङ् क्रियमाणोऽनुदात्तः प्राप्नोति, उदात्तश्चेष्यते । ननु चोकारस्य कृतमपि समासान्तोदात्तत्वमसुङि, कृतेऽनन्त्यत्वान्न व्यवतिष्ठते । नैतदस्ति । अन्तरङ्गे स्वरे कर्तव्ये बहिरङ्गस्यासुडोऽसिद्धत्वानिवृत्तस्य चानिवर्तनादुपदेशिवद्वचनात्तु पूर्वमसुङ् भवति, पश्चात्समासान्तोदात्तत्वम् । अस्वरका - स्यादिति । प्रवृत्तिकाले स्वरविशेषस्थानुपादानादनभिमतानुदात्तत्वप्रसङ्गाचास्वरक । । इत्युच्यते । न ह्यस्वरकस्याच - उच्चारणं- संभवति । अथवोदात्तत्वाभावाद. ३०- पुंसोऽसुङ् । समस्तोदाहरणदाने बीजमाह-पातेरिति । दुम्सुन उगित्वं बहुपुंसीत्यादौ । टीवर्थम् । सूते: सस्य पोऽन्त्यस्य इवो दुम्सुन्प्रत्यय इति स्त्रियामितिमन्ने भाष्ये स्पष्टम् । । दोपाभाव इति । सर्वथाऽप्यनुदात्तस्यैवेष्टत्वादिति भावः । अन्तरङ्गत्वादिति । विभक्त्यनपेक्ष. । अनन्त्यत्वादिति । असुहस्स्वन्त्यत्वात्प्रवर्तयिष्यत इत्यर्थः । अनभिमतेति -1 एवं चास्वरफ इत्यस्यानभिमतस्वरफ इत्यर्थ इति भावः । अन्तरङ्ग इति । अकृतम्यूहपरिभाषा तु नास्त्येयेति भावः । अथवेति । भग्न मुदात्तत्वं स्वरशब्देन विवक्षितमिति भावः । उभयं फर्तध्यमिति भाभ्यार्थी न. ग्राम ६.४.९.ऋग्वेद १, १११.४४३. १. १२३. 1 + वेनेति भाचः पक्ष इष्ट. +७.१.८५.

·अ०१पा०२श्रा१९०सू०] . व्याकरणमहाभाष्यम् [७९ रङ्गे । स तद्युपदेशिंवद्भावो वक्तव्यः ? न वक्तव्यः । आधुदात्तनिपातनं करि- प्यते । स निपातनस्वरः समासस्वरस्य बाधको भविष्यति । एवमप्युपदेशिवद्भावो 'वक्तव्यः । सं यथैव हि निपातनस्वरः समासस्वरं बाधत एवं प्रकृतस्वरमपि बाधेत--पुमान् । तस्मात्सुष्ठूच्यतेऽसुङयु पदेशिवद्वचनं स्वरसिद्धयर्थं बहिरङ्ग- लक्षणत्वादिति । गोतो णित् ॥ ७ । १ । ६० ॥ "किमिदं गोतः परस्य सर्वनामस्थानस्य णित्त्वमुच्यत आहोस्वित्सर्वनामस्थाने परतो णित्कार्यमतिदिश्यते ? कश्चात्र विशेषः ? "प्र०-स्वरक इत्युच्यते । एवमपीति । यस्मादुदात्तनिपातने दोषस्तस्मात्तत्परित्यागेनेत्यर्थः । प्रकृतिस्वरमिति । पुमानित्यादावाद्युदात्तत्वमित्यर्थः । प्रकृतिखरस्य · कोऽवकाश इति चेत्पर्यायः स्यात् । 'गोतो णित् । गाङ्कुटादिसूने यावन्तः पक्षा उक्तास्ते सर्व इह संभवन्ति । तत्र । णकारस्येतःसर्वनामस्थानेऽभावाद्भावे वा तदनुवादे प्रयोजनाभावारिणत्त्वव्यपदेशाभावः। संज्ञाकरणेऽपि ठिणग्रहणे संझिनोऽसंप्रत्ययः, शब्दभेदाद्भावनापक्षे णकार आदेशः प्राप्नोति । एवुलादि वा प्रसिद्धणित्त्वं प्राप्नोति तद्वदतिदेशस्तु निर्दोषत्वादाश्रीयते । भाष्ये तु भावना पक्ष एवाऽऽशक्य निराकृतः परस्तात्स्थापितश्च । किमिदमिति । ण इद्यस्य तरिणत्तस्य भावो णित्त्वम् । तेनायमर्थ:-अणितः सर्वनामस्थानस्य स्थाने णित्सर्वनाम- . उ०-इत्याह-यस्मादिति । प्रकृतिस्वरस्य-नित्त्वप्रयुक्ताधुदात्तत्वस्य । पर्याय इति । कदा- चिदायुदात्तत्वं कदाचिदन्तोदात्तत्वमित्यर्थः । यस्तूपदेशिवद्वचनेन सर्वनामस्थान इति विषय- सप्तमी व्याख्येयेति योध्यत इति, तन्न । एवमप्यन्तरगत्वेन पूर्व स्वरस्य दुर्वारत्वात् । गोतो णित् । यावन्त इति । डिवादिसंबन्धप्रतिपादनम् , भावनम् , संज्ञा- करणम् , अतिदेशश्चेति चत्वार इत्यर्थः । तत्राऽऽद्यः संभवसपि दोपसत्त्वालाऽऽश्रित इत्याऽऽह-तत्र एकारस्येति । अत्र पक्षे गोतः परं सर्वनामस्थानमित्संज्ञक फारसंवन्धवदित्यर्थः । तत्रासतः संबन्धप्रतिपादनं न युक्तम् । सत्वेऽपि दोष एवे- स्याह-भावे वेति । तृतीयोऽपि नेत्याह-संज्ञाकरणेऽपीति । शब्दभेदादिति । णिदिति हि संज्ञा नतु निगदितीति भावः । कृत्रिमाकृत्रिमन्यायेनाणादीनां ग्रहणं म स्यादिति तु तत्वदूपणम् । द्वितीये भाष्याभिसंहितं दोपमाह-भावनेति । अत्र पक्ष गोत: परस्य सर्वनामस्थानस्य णिदित्यर्थः । तत्र फर्मधारयाश्रयण आह-एकार इति । पहुयीहावाह-एलादि वेति । सूने णिच्छब्देन गिच्चयुझसर्वनामस्थानं लक्ष्यत श्या- येना-नागमिति। गित्सर्वनामस्थानमिति । भर्थत भान्तर्यादिति भावः ।

·- ८०] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [गोवो णित् गोतः सर्वनामस्थाने णित्कार्यातिदेशः ॥ १॥ गोतः सर्वनामस्थाने णित्कार्यमतिदिश्यते । सर्वनामस्थाने णित्त्ववचने ह्यसंप्रत्ययः षष्ट्यनिर्देशात् ॥ २ ॥ सर्वनामस्थानस्य णिद्वचने ह्यसंप्रत्ययः स्यात् । किं कारणम् १ षष्ठयभावात् । षष्ठीनिर्दिष्टस्याऽऽदेशा उच्यन्ते * न चात्र षष्ठी पश्यामः । एवं तर्हि वति- निर्देशोऽयम् । गोतो णिद्वद्भवतीति । स तर्हि वतिनिर्देशः कर्तव्यो न ह्यन्तरेण- वतिमतिदेशो गम्यते । अन्तरेणापि वतिमतिदेशो गम्यते । तद्यथा-एष ब्रह्मदत्तः । अब्रह्मदत्तं ब्रह्मदत्त इत्याह ते मन्यामहे ब्रह्मदत्तवदयं भवतीति । एवमिहाप्यणितं णिदित्याह, णिद्वदिति गम्यते । अथवा पुनरस्तु गोतः परस्य सर्वनामस्थानस्य णित्त्वम् । ननु चोक्तं सर्वनामस्थाने णित्त्ववचने ह्यसंप्रत्ययः षष्ठयनिर्देशादिति ? नैष दोषः । गोत इत्येषा पञ्चमी सर्वनामस्थान इति सप्तम्याः षष्ठी प्रकल्पयिष्यति–'तस्मादित्युत्तरस्य' [ १. १. ६७ ] इति । अथ तपरकरणं किमर्थम् ? इह मा भूत्-चित्रगुः शवलगुरिति । नैत- दस्ति । ह्रस्वत्वेः कृते न भविष्यति । स्थानिवद्भावात्प्राप्नोति । अत उत्तरं पठति- तपरकरणमनर्थकं स्थानिवत्प्रतिषेधात् ॥३॥ तपरकरणमनर्थकम् । किं कारणम् ? स्थानिवत्प्रतिषेधात् । प्रतिषिभ्यतेऽत्र स्थानिवद्भावो गोः पूर्व णित्वात्वस्वरेषु स्थानिवद्भावो न भवतीति । स चावश्यं प्र०-स्थानमादेशो भवति, ण्वुलादयस्तु तदर्थाभिधानेऽसमर्थत्वान्न भवन्ति । एतन्न्याया- श्रयेण गाकुटादिसूत्रेऽपि भावनापने न कश्चिद्दोपः । गोत इत्येपेति । भावना- पक्षे गोत इति पञ्चमी तद्वदतिदेशपक्षे तु पष्ठी । तपरकरणमिति । स्थानि- वत्त्वनिषेधादानर्थक्यमिति प्रश्नः । चित्रगुरिति । तपरस्तत्कालस्येत्यत्राणिति नानु- उ०-भाष्ये-णित्वमित्यस्येत्संज्ञकणकारसंवन्धस्तत्संयन्ध इति वार्थः । भाष्ये-अन्त्ये विशेप- माह-गोत इति । कार्यातिदेश इत्येतावद्वक्तव्यमा पक्ष इत्यर्थः । आये विशेप- माह--सर्वनामस्थाने णिद्वचने हीति । तथा च सर्वनामस्थानस्येति वक्तव्य- मित्यर्थः । हिशब्दोऽप्यर्थे । तद्वदतिदेशपक्षे विति । गोशब्दस्य सर्वनामस्थाने णितीय कार्य भवतीत्यर्थादिति भावः । ननु चित्रगुरित्यन इस्वत्वेऽनाधिकार तदन्त. विधिसत्वेन स्थानिवत्वाद्गोशब्दान्तन्वेन प्राप्तणित्यस्य निवृत्तये तपरत्वमावश्यफमत भाह-स्थानिवत्त्वेति । गोः पूर्वगित्यात्वेत्यादिनेति भावः ननु गोशब्दस्या- नण्वास्फथं तरफालग्रहणमत आह-तपर इति । व्युत्पत्तीति । तत्पक्षेऽपि तदपेक्ष- १ १. ४९ .१२.४८.+१.१.५३. (मत्रम्मासिकेन);

·अ०१पा०।२०।९५सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [८१ LJ . प्रतिषेध आश्रयितव्यः । इतरथा हि संबुद्धिजसोः प्रतिषेधः ॥ ४ ॥ यो हि मन्यते तपरकरणसामर्थ्यादत्र न भविष्यतीति संबुद्धिजसोस्तेन प्रति- षेधो वक्तव्यः स्यात् । हे चित्रगो चित्रगव इति । अथेदानी सत्यपि स्था- वद्भावप्रतिषेधे गुणे कृते कस्मादेवात्र न भवति ? लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रति- पदोक्तस्यैवेति । ननु चैदानीमसत्यपि स्थानिवद्भावप्रतिषेध एतया परिभाषया शक्यमुपस्थातुम् ? नेत्याह, न हीदानी क्वचिदपि स्थानिवत्स्यात् । तृज्वत्कोष्टुः ॥ ७ । १ । १५ ॥ स्त्रियां च ॥ ७ । १ । ६६ ।। अथात्र विभक्तावित्यनुवर्तत उताहो न+ १ किं चातः ? तृज्वस्त्रियां विभक्तौ चेत्क्रोष्ट्रीभक्तिर्न सिध्यति । प्र०-वर्तत इत्यनणोऽपि तत्कालस्य ग्रहणम् । इतरथा हीति । यदि स्थानिवत्त्वनिषेधो नाऽऽश्रीयते तदा सत्यपि तपरकरणे संबुद्धौ जसि च गुणे कृते स्थानिवत्त्वात्तत्काल- त्वाच्च णित्त्वं स्यादित्यर्थः । प्रतिषिद्धे तु स्थानिवत्त्वे गुणे कृते गोरूपस्य लाक्षणिकत्वा- गिणत्त्वाप्रसङ्गः । अव्युत्पत्तिपक्षाश्रयेणैतदुच्यते । व्युत्पत्तिपक्षे तु सर्व एव लाक्षणिकः । नहींदानीमिति । स्वाश्रया या प्राप्तिः सा लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषावशान्मा भूत्स्थानि- वत्त्वनिमित्तत्वात्तु स्यादेव प्राप्तिः । नहि सा पूर्वोक्तया परिभाषया निवार्यते । स्थानिवत्त्वस्थ निर्विषयत्वप्रसङ्गात् । तृवत्कोष्ठः । अथात्र विभक्ताविति । 'तज्वस्त्रोष्टु रित्यत्र सर्वनामस्थाना- धिकाराद्विभक्त्यधिकारस्य न दोषो न प्रयोजनम् । 'विभाषा तृतीयादिप्वचीत्यत्रा-. प्यादिशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वाद्विभक्तय एव गृह्यन्त इति तत्रापि न विचार इति 'त्रियां चे'त्यत्रैवायं विचारः क्रियते, इष्टतोऽधिकाराणां प्रवृत्तिनिवृत्तिभावात् । क्रोष्ट्रीभक्तिरिति । कोष्ट्री भक्तिरस्येति वहुव्रीहिः । भक्तिशब्दस्य प्रिया- उ०-याऽस्य विलम्बोपस्थितिकत्वाच्चिन्त्यमिदम् । केचित्त तपरकरणमोकारान्तोपलक्षणार्थम् । वर्णनिर्देशेषु तपरत्वस्य प्रसिद्धत्वात् । तेन द्यौर्यावाविति सिद्धम् । विहितविशेषणाच्च चित्रगवित्यादौ न दोपः । वर्णग्रहणेऽपि क्वचिल्लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभापाङ्गीकारावेत्याहुः । तृज्वत्क्रोष्टुः । भाष्ये सूत्रद्वयोपादानात्सूत्रद्वयविपयोऽयं विचार इति भ्रमं निवर्तयति- तृज्वदिति । विभक्त्यधिकारस्येति । इकोऽचीत्यतः । न प्रयोजनमिति । सर्वनाम- स्थानस्य विभक्तित्वाव्यभिचारादिति भावः । तत्रापीति । अत एव तदत्र नोपा- तम् । यद्यपि यहुयोगव्यवच्छिन्नरवादननुवृत्तिरेवोचिता तथापि कृत्वा चिन्तयाऽयं विचार इत्याह-इष्टत इति। बहुव्रीहिरिति । कोष्ट्री सेव्याऽस्येत्यर्थः । प्रियादिष्विति । जाते. - X७. ३.१०८; १०९:७.१.७३.

·८२] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [वक्रोष्टः तृज्वस्त्रियां विभक्तौ चेत्क्रोष्ट्रीभक्तिरि ति+ न सिध्यति । एवं तह कार एव तृवद्भावं वक्ष्यामि । तदीकारग्रहणं कर्तव्यम् १ न कर्तव्यम् । क्रियते न्यास एवं । प्रश्लिष्टनिर्देशोऽयम् । स्त्री ई स्त्री स्त्रियामिति । ईकारे तन्निमित्तः सः ईकारे चेत्तन्न । किं कारणम् ? तन्निमित्तः सः । तृज्वद्भावनिमित्तः स ईकारः । नाकृते तृवद्भाव ईकारः प्राप्नोति । किं कारणम् ? 'ऋन्नेभ्यो ङीप्' [४. १. ५ ] इत्युच्यत ईकारे च तृवद्भावः । तदिदमितरेतराश्रयं भवति । इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पन्ते । एवं तर्हि गौरादिषु* पाठादीकारो भविष्यति । गौरादिषु न पठ्यते ॥१॥ न हि किंचित्तुनन्तं गौरादिषु पठ्यते । एवं तर्खेतज्ज्ञापयत्याचार्यों भवत्यत्रे- कार इति यदयमीकारे तृवद्भावं शास्ति । । प्र०-दिपु पाठात्र्यंबद्भावाभावः। अत्रान्तरङ्गानपि विधीन्वहिरङ्गो लुग्वाधत' इति लकि कृते विभक्त्यभावान्न लुमताऽङ्गस्येति प्रत्ययलक्षणप्रतिपेधाच्च तृज्यद्भानो न प्राप्नोति, तदभावाहकारान्तत्वनिमित्तो डीबपि न प्राप्नोति । एवं तहीति । विभक्तिर्निमित्त- त्वेन नाऽऽश्रीयते किं तहींकारः । स्त्री ई स्वीति । स्त्रिया ई, स्त्रीत्वस्य द्योतक ईकार इत्यर्थः । षष्ठीसमासः । अर्थगतं च स्त्रीत्वमीकार आरोप्य नदी- संज्ञानिमित्तावामाटौ क्रियते । गौरादिपु पाठादिति । पृथिवी कोष्टु पिप्पल्यादयश्चेति च्छेदाध्यायिनः पठन्ति । न हि किचिदिनि । संहिताध्यायिनो न पठन्ति । सर्वा- .. उ-त्यस्याप्युपलक्षणमिदम् । पूर्वनिपातप्रकरणानित्यत्वादाहितान्यादित्वादाजदन्तादित्वाहा भक्तिशब्दस्य न पूर्वनिपातः । केचित्तु फोटुशव्दस्य तस्येयमिति पुंयोगास्त्रियां पृतिः । एतेन .भक्तिशब्दस्य पूर्वनिपातापत्तिः । किन् जातिवाचकरवाजातेश्चत्येव निषेधः सिद्ध इत्यपास्तमिति, तन्न । दाम्पत्यरूपपुंयोग एव तत्प्रवृत्तेः । त्वयुक्त- पुयोगे तस्येदमित्यणापत्तेस्तत्रैव भाष्य उत्तरवाच । ईकार एवेत्येवकारार्थ दर्शयति- विभक्तिरिति । स्त्रीशब्देन स्त्रीत्वमुच्यते । घोतक्त्वसंयन्धः पठ्यर्थ इत्याह-स्त्रीत्व- स्येति । ननु च्याप्यत्वाभावासदीत्याभावे फथमामाटावत आह-अर्थगतं चेति । शीव- रुपाधगतमित्यर्थः । तस्यापि स्त्रीशब्देनाभिधाने स्त्रीत्वात् । भाचार्याणां मतभेदेन फोटुशब्दपाठापाठायुक्तावित्याह-वेदाध्यायिन इति । सर्वात्मना-अपाठमिति च्छेदः । गौरादिपु पठ्य ने ईशं तुसन्तं न किचिदिति मायाक्षरार्ध इति । भावः । सर्वथा पाठोऽप्रामाणिक इति तात्पर्यम् । ननु सीपीपोरनुदात्तत्योदात्त. +२.४.०१.१.१, ६३. :

·ना१पारंपा०९५सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [८३ । तेनैव भावनं चेत्स्यादनिष्टोऽपि प्रसज्यते ॥२॥ यद्यपि नास्ति विशेषो डीपो* वा ङीषो वा ङीनपि तु प्राप्नोति । इह चन प्राप्नोति । पञ्चभिः कोष्ट्रीभिः क्रीतै रथैः पञ्चक्रोष्टुभी+ स्थैरिति । एवं तर्हि- न चापरं निमित्तं संज्ञा च प्रत्ययलक्षणेन । room प्र० मनाऽपाठं प्रतिपादयितुमेतदुच्यते । डीपो डीपो वेति । उदात्तयणो हल्पूर्वादिति डीप उदात्तविधानात् । डीनपीति । ततश्चाऽऽयुदात्तत्वप्रसङ्गः । नन्वीकारे तृज्व- द्भावविधानात्सतिशिष्टश्वित्स्वरो नित्स्वरं बाधिष्यते । ततश्चोदात्तयणो हल्पूर्वादित्यु- दात्तविधानान्नास्ति विशेषः । नैतदस्ति । क्रोष्टुशब्द आचुदात्त एव, तत्र ङीनि कृते - प्रयोजनभावादकृते तज्वद्भावे नित्स्वरो न प्रवर्तत इति पूर्व तृवद्भावः पर- त्वाद्वा, अत्र कृते नित्स्वरः सतिशिष्टश्चित्स्वरं वाधेत । यदि तु ज्ञापन पिप्पल्याद्यन्तर्भावः क्रोटुशब्दस्यानुमीयते तदा न कश्चिदोषः । अपूर्वस्य त्वीका- कारस्यानुमानमाश्रित्य श्लोकवार्तिककारेण दोषः उपात्तः । शारिवाद्यन्तर्भावानुमान- 'मपि स्यादिति तस्याऽऽशयः ! पंचभिरिति । तद्धितार्थति । समासः आर्हादिति ठक् उत्पन्नस्याध्यधपूर्वेति लुक् 'लुक् तद्धितलुकी ति स्त्रीप्रत्ययस्य लुकि कृते न लुमताऽङ्ग- स्येति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधादीकारनिमित्तस्तृज्वद्भावो न प्राप्नोति । अन्तरङ्गाणां च विधीनां लुका बाधनात्पूर्वमेव तृवभावो न लभ्यते । तत्राऽऽद्येन सर्वनामस्थाने तृवद्वांवोऽन्त्येन त्वजांदिपु तृतीयादिपु विकल्पनेति हलादौ मध्यमेनाप्राप्तिरुच्यते । पंचक्रोष्टाभरिति । केचिदाहुः-भस्याढे' इति 'ठक्छसोश्चेति वा प्राप्तः पुंवद्भावो जातेश्वेति प्रतिषिध्यते । तदयुक्तम् । भत्वाभावाच्छस्सहचरितस्य को ग्रहणात्याप्ति- । ....................... .. उ०-त्वकृतो विशेषोऽस्तीत्यत आह-उदात्तयण इति । आधुदात्त एवेति । तुन्नन्तत्वा- दिति भावः । उक्तयुक्तर्नहि प्रयोजनानुवर्तिप्रमाणमिति न्यायविरुद्धत्वादाह-परत्वा. दिति । तृज्वत्त्वनित्स्वरयोर्युगपत्यासावायुदात्तत्वान्तोदात्तत्वयोर्योगपद्यासंभवेन परत्वात्त- ज्वभावः । सतिशिष्टं इति । तृवदतिदेशेन स्वरविशिष्टस्यैव रूपस्यातिदेशा. निस्वरः पश्चात्प्रवर्तमानः सतिशिष्ट इति भावः । वस्तुतोऽस्त्येव दोप इत्याह - शाखाद्यन्तरिति । भाष्ये दोपान्तरमाह-पञ्चभिरिति । बाँधनादिति । अन्त. रहानपीति परिभापणादिति भावः नन्वत्र पुंवद्भावेन सिद्धान्तेऽति तृवद्धावो दुर्लभोऽत आह-केचिदित्यादि । आद्याप्राप्ती हेतुर्भस्वाभावादिति । लुकि प्रत्यय. लक्षणाभावेनैकादेशात्पूर्वमेव ठको लुका च तत्वाभाष इति भावः । अन्त्याप्राप्ती हेवन्तरमप्याह-छस्सहचरितस्येति । एवं तवुक्तापुंबद्भावप्राप्तिं दूषयित्वा तदुस- ६. १.१७४.४६. १. १९७.+२: १. ५१५.१.१% १८; १. २. ४५; १.१.६१, ·४. श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [तृवत्क्रोष्टुंः .. न चापरं निमित्तमाश्रीयते । अस्मिन्परतः क्रोष्टस्तृज्वद्भवतीति । किं तर्हि ? अङ्गस्य कोष्टुस्तृवद्भवति । अङ्गसंज्ञा च भवति प्रत्ययलक्षणेन । किं पुनरयं शास्त्रातिदेशः । तृचो यच्छास्त्रं तदतिदिश्यते । आहोखिद्रू- पातिदेशः । तृचो यद्रूपं तदतिदिश्यत इति १ कश्चात्र विशेषः ? तृज्वदिति शास्त्रातिदेशश्चेद्यथा चिणि तद्वत् ॥ १ ॥ तृज्वदिति शास्त्रातिदेशश्चेद्यथा चिणि तद्वत्प्राप्नोति । कथं च चिणि ? उक्तमङ्गस्येति तु प्रकरणादाङ्गशास्त्रातिदेशात्सिद्धमिति* । आङ्गं यत्कार्य - प्र०-रेव पुंवद्भावस्य नास्ति । जातेश्चेति प्रतिषेध औपसंख्यानिकस्य पुंवद्भावस्य नास्त्येव । यथा हस्तिनीनां समूहो हास्तिकमिति । अङ्गसंशा चेति । लब्धाङ्गसंज्ञकस्य यत्कार्य प्रत्ययलक्षणं तन्न लुमताऽङ्गस्येत्यनेन निषिध्यते । न चाङ्गसंज्ञाऽङ्गस्य कार्यमिति प्रत्ययलक्षणेन भवत्येव । तत्र स्त्रियां वर्तमानस्य क्रोष्टुशब्दस्य लब्धाङ्गसंज्ञकस्य तृवद्भावे सति ङीप्प्रत्ययः कार्यः । कार्यकालत्वे तु संज्ञापरिभाषस्याङ्ग आश्रिते प्रत्ययोऽप्याश्रितो भवति । यथा वत्रश्चेति, तदाऽङ्गस्येत्येतदन्न नापेक्ष्यम् । किं पुनरिति । शास्त्रस्य शास्त्रं प्रत्यासन्नमिति प्रत्यासत्त्या शास्त्रातिदेशः प्राप्नोति । प्राधा- न्यात्तु रूपातिदेशप्रसङ्गः, रूपार्थत्वाच्छास्त्रप्रवृत्तेः । कार्यातिदेशस्तु शास्त्रातिदेशाद- भिन्नत्वात्पृथङ् नोपन्यस्तः । तृज्वदित्यादिरूपेऽतिदिश्यमाने सूत्रसंनिवेशस्यानपेक्षणात्म- करणकृतव्यवस्थाभावः । शास्त्रातिदेशे तु प्रत्यासत्त्याऽङ्गप्रकरणसंनिकृष्टस्यैव शास्त्रस्या- उ०-माधानासंगतिमायाह-जातेश्चेतीति । यथेति । यस्येति लोपे तु तस्य स्यानिवत्या. नस्तद्धित इति टिलोपानापत्तिरिति भाषः । भाष्ये-न चापरमिति । विभक्ता- वित्यस्य विच्छिन्नत्वात्सर्वनामस्थान इत्यस्य लक्ष्यानुरोधाच्च नानुवृत्तिरिति भावः । प्रत्यय. लक्षणं प्रत्ययनिमित्तम् । नन्धीकारे परतो विधानान्न चापरमित्यनुपपन्नमत आह- तत्र स्त्रियां वर्तमानस्येति । प्रश्लेपो नाऽऽश्रीयत इति भावः । इदं च यथो. देशपक्षाश्रयणेनेत्याह-कार्यकाले त्विति । अत्रापि गतिमाह-तदाऽङ्गस्येति । अपेक्षा- लक्षणत्वादधिकारस्येत्यर्थः । वस्तुतस्तु कार्यकालपक्षेऽपि क्रोष्टुशब्दः प्रत्ययेसंज्ञो भवति । अङ्गसंज्ञकस्य घ तृज्वद्भाव इत्यर्थात्तज्वत्त्वमनैमित्तिकमेव । उरदित्यादौ तु लक्ष्या. नुसारादावृत्त्याऽत्वं प्रति निमित्तत्वेनाप्यन्वयः । प्रकृते तु तत एव नेति योध्यम् । निरूपितं चेदं प्य इति सूत्रे । न लुमतेत्यस्य चानित्यत्वादगसंज्ञाविषयेऽप्राप्तिः । अत एव न लुमता तस्मिन्निति न्यासे न दोप इति भाष्याशयः । अत एव गुणो पडलुकोरित्यादीनामहाधिकारे पाठः संगच्छते । कार्यातिदेशस्त्विति । शास्त्रातिदेशस्य फार्यफलकत्वादिति भावः । रूपातिदेशे तु नायं दोप इत्याह-रूप इति । . ६. ४, ५२.

·जापा०रा०९५सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [e. तदतिदिश्यते । एवमिहाप्यनङ्गुणदीर्घत्वान्यतिदिष्टानि* रपरत्वमनतिदिष्टम् । तत्र को दोषः ? तत्र रपरवचनम् ॥ २॥ तत्र परत्वं न सिध्यति, तद्वक्तव्यम् । नैष दोषः । गुणेऽतिदिष्टे रपरत्व- मप्यतिदिष्ट भवति । कथम् ? 'कार्यकालं संज्ञापरिभाष' यत्र कार्यं तत्र द्रष्टव्यम् , ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोर्गुणो भवतिx, उपस्थितमिदं भवत्युरणरपरः [ १. १. ५१ ] इति । एवं तद्ययमन्यो दोषो जायते । आहत्य तृचो यच्छास्त्रं तदतिदिश्येताना- हत्य वेति १ किंचातः १ यद्याहत्य दीर्घत्वमतिदिष्टमनङ्गुणपरत्वान्यनतिदि- ष्टानि । अथानाहत्यानङ्गुणरपरत्वान्यतिदिष्टानि, दीर्घत्वमनतिदिष्टम् । अस्त्वा- प्र०-तिदेशः स्यान्न विप्रकृष्टस्य । यथा चिवद्भावेन वृद्धथादीन्येव भवन्ति न हनि- णिङादेशाः। रपरत्वमिति । यथोदेशपक्षे प्रकरणान्तरे संनिवेशादिति भावः । कार्य- कालमिति । प्रधानदेशत्वाद्गुणानामङ्गाधिकार एव परिभाषायाः संनिधानादित्यर्थः । आहत्येति । उच्चार्योद्घोष्येत्यर्थः । शास्त्रशब्दे या शासनक्रिया शास्त्रकरणिका तदपेक्ष्य पौर्वकाल्याश्रयः क्त्वाप्रत्ययः । तत्र यदि तृच्छन्दवच्छास्त्रमतिदिश्यते तदाऽऽहत्य यच्छास्त्रमिति पक्षोऽथ तु ऋकार एव तृच्छब्दे विवक्ष्यते चकारः स्वरार्थस्तकार- स्त्वप्रसिद्धशकानिवृत्त्यर्थः । ऋचदित्युच्यमानेऽप्रसिद्धातिदेशः संभाव्येत । ऋच्छब्द- निबन्धनसमासान्तशास्त्रादेशविषयः संदेहो वा स्यात् । तस्माहकारमात्रप्रतिवद्धशास्त्राति- देशेऽनाहत्यैष पक्ष उद्भवति । अनगुणरपरत्वानीति । 'ऋदुशनस्पुरुदंसोनेहसां चेत्यनङ् । 'ऋतो डिसर्वनामस्थानयो रिति गुणः । 'उरएरपरः' इति रपरत्वम् । दीर्घ- स्वमनतिदिष्टमिति । नहि तहत इत्युच्यते । किं तहप्तृन्तृजिति तृच्छन्दो- उ०-शास्त्रातिदेशे तस्याष्टाध्यायीस्थत्वात्सूत्रसंनिवेशरूपतदपेक्षणेन प्रत्यासत्तिन्यायावसर इति भावः । प्रधानदेशत्वादिति । उरण रपर इति परिभाषा कार्यकालपक्ष एवं च युज्यत इति भावः । तत्तद्विध्येकवाक्यतापन्न भङ्गत्वबुद्विरप्यस्तीति तात्पर्यम् । नम्वमूर्त- शब्दरूपशास्त्रस्याऽऽहननमयुक्तमत आह-उच्चायति । तृच्शब्दमुच्चायति भावः । ननू- त्तरकालक्रियाया अश्रवणात्वत्वानुपपत्तिरत आह-शास्त्रशब्द इति । शास्यतेऽनेनेति शास्त्रमिति व्युत्पादनादिति भावः । शासनमन्त्र विधानम् । भाष्ये तृच इति शेष- पष्टी बोध्या । अमसिद्धाशङ्केति । अप्रसिदत्वाशकेत्यर्थः । ऋचदिति । फुत्वं तु सौत्रत्वान्न । अप्रसिद्धातिदेश इति । ऋच्छन्दयुक्तशालादर्शनात्किमात्रातिदिश्यत इत्यप्रतिपत्तिः स्यादित्यर्थः । समासान्तशास्त्रेति । ऋक्पूरब्धरितीत्यर्थः । संदेह -- * ७. १. ९४; ७..२.११०; ६. ४..११. + १. १. ५१.४७. ३. ११०... ६.४.११ ७.१.९४; ७.३, ११० १.१..५१.

·८६. श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [तृत्वकोष्टः हत्यः। ननु चोक्तं दीर्घत्वमतिदिष्टमनङ्गुणपरत्वान्यनतिदिष्टानीति ? नैष दोषः । दीर्घत्वेऽतिदिष्टेऽनङ्गुणरपरत्वान्यप्यतिदिष्टानि भवन्ति । कथम् ? उपधाया इति वर्तते* न चाकृतेष्वेतेषु दीर्घभाविन्युपधा भवति । कुतो नु खल्वेतदेतेषु विधिषु कृतेषु योपधा तस्या दीर्घत्वं भविष्यति न पुनः क्रोष्टोर्योऽन्तरतमो गुणस्त- स्मिन्कृते+ऽवादेशे च योपधा तस्या दीर्घत्वं भविष्यति । नैकमुदाहरणं योगारम्भं प्रयोजयतीति । तत्र तृवद्वचनसामर्थ्यादेतेषु विधिषु कृतेषु योपधा तस्या दीर्घत्वं भविष्यति । अथवा किं न एतेनाहत्यानाहत्य वेति । आहत्या- नाहत्य च तृचो यच्छास्त्रं तदतिदिश्यते । प्र०-चारणेन । न चावयवसमुदाययोर्युगपछिवक्षा यतस्कृच्प्रतिवद्धं ऋकारप्रतिवद्धं च शास्त्रमतिदिश्येत । न चाकृतेष्विति । अचो दीर्वेण भाव्यं न च क्रोटुशब्दस्यो- कारान्तस्याजुपधा संभवति । तत्र कोटेत्यत्रानडि कृतेऽजुपधा भवति, क्रोष्टारा वित्यादौ तु गुणरपरत्वयोः कृतयोः । न पुनरिति । क्रोष्टुशब्दस्य जसि चेत्यु- कारस्य गुणोऽस्त्येव तस्यावादेशे कृतेऽकारस्य दीर्घः स्यात् । ततश्च 'क्रोष्टाव' इति स्यात् । नैकमिति । अन्यथा दीर्घविधावेव क्रोष्टुशब्द निर्दिशेत् । ननु दीर्घविधौ क्रोष्टुशब्द उपादीयमाने स्त्रियां च 'विभाषा तृतीयादिष्वची'त्येवमर्थ 'तृज्वरकोष्टु'रिति वक्तव्यमिति गौरवं स्यात् । नैष दोपः । 'अचि र ऋत' इति संदेशे प्रकृते क्रोष्टोः स्त्रियां च विभाषा तृतीयादिष्वचीत्येवं रादेशविधानाद्गौरवाभावात् । ननु रादेशे कोष्टुः क्रोष्टरीति न सिध्यति, नायुदात्तयणो हल्पूर्वादिति स्वरः। एवं तर्हि द्विः कोष्टुग्रहणं योगविभागाल्लघु । तदुक्तम्-'अक्षराधिक्यादपि योगविभागो गरीया निवि । तदेवं तृवद्भावविधानसामर्थ्याद्याशी तृच उपधा यादृशान्यनिमित्ता तादृश्या एव वाह- शान्यनिमित्तायाः क्रोष्टुशव्दस्योपधाया दीर्घा भवतीत्यनङ्गणरपरत्वेपु कृतेपु दीर्घा भवति । अस्मिन्परिहारे पूर्वोक्तगौरवप्रसङ्गादसमाश्वसन्परिहारान्तरमाह-अथवेति । उ०-इति । तहा, ऋकारमात्रप्रतिवह शास्त्रं वेति संदेह, स्यादित्यर्थः । ननु तृज्वदिति समुदायनिबन्धनशास्त्रस्याप्यतिदेशोऽस्त्वत भाहन चेति । वाक्यभेदमसमादिति भावः । मन्वेकोदाहरणफलकमपि मुद्गादणित्यादि शाम्नं पश्यतेऽत आह-अन्यथेति । यदि 'फ्रोटाव' इत्येव फलं स्यात्तीन्नित्यत्रैव फोटुग्रहणं कुर्यात् । अतोऽतिदेश- सामव्हतेष्वनटादिपु योपधा तस्या दीर्घत्वमिति भावः । मिति गौरवमिति । सत्र तु सामाद्रुपातिदेश एवेति भावः । नापीति । क्रोप्रोत्यादौ । क्रोष्टुशब्दस्य सुजन्तत्वेनाऽऽधदात्तत्वात् । तृज्यत्त्वे तु चित्त्वादन्तोदात्तत्वेन म्बरसिद्धिरिति भायः । गौरवप्रसङ्गादिति । योगविभागादक्षराधियं गुवेति भावः । कथं पुनरेन वायन . १.४.७; ११.+७.६.१०९.

·७०।१पा०रा०९५सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् الا अथवा पुनरस्तु रूपातिदेशः । अथैतस्मिन्रूपातिदेशे सति किं प्रागादेशेग्यो यद्रूपं तदतिदिश्यत आहोखित्कृतेष्वादेशेषु ? किं चातः ? यदि प्रागादे- शेभ्यो यद्रूपं तदतिदिश्यते, ऋकार एकोऽतिदिष्टोऽनङ्गुणरपरत्वदीर्घत्वान्यनति- प्र०-तृज्वदिनि समुदाय एवाऽऽश्रीयते । तत्र व्याप्तिन्यायाश्रयाद्यत्किंचित्तचो दृष्टं शास्त्रं तत्सर्वमतिदिश्यते । एवं भूयो लक्ष्यं लक्षणं चानुगृहीतं भवति । नन्वङ्गप्रकरणोपात्त एव शास्त्रेऽतिदिश्यमाने क्रोष्ट्रीति यणादेशशास्त्रस्यानाङ्गत्वादतिदेशो न स्यात् । एवं तर्हि स्त्रियामाजशास्त्रातिदेशासंभवादनाङ्गस्याप्यतिदेशः । 'विभाषा तृतीयादिष्वची'त्यत्र तर्हि क्रोष्टुरित्यत्र गुणविधावतिदेशस्य चरितार्थत्वात्रोष्ट्रा क्रोष्ट्रोरिति यणादेशाप्रसङ्गः । क्रोष्टुरित्यत्र 'ऋत उदिति शास्त्रं च न प्रवर्तत । तत्रापि तृतीयादिग्रहणसामर्थ्यादनाङ्ग- स्याप्यतिदेशोऽन्यथा विभाषाडावित्येव ब्रूयात् । स्यादेतदभावातिदेशार्थ तृतीयादिग्रहणं . स्यात् । ततश्च विलक्षणौ गुणनाभावौ . न स्याताम् । कोष्टवे : कोष्टुनेति । तत्र वस्त्रधीने वाक्यशेषेऽभावातिदेशस्यैवाऽऽश्रयणात् । एवं तर्हि क्रोष्ट्रीति स्त्रियामीकारो न प्राप्ताति । अनाङ्गमपीकारशास्त्रमतिदेशसामर्थ्यादतिक्ष्यत इत्येपोऽप्यदोषः । अथवो- त्तरयोर्योगयोरारम्भसामर्थ्याद्रूपातिदेश एवाऽऽश्रीयते । पूर्वसूत्रे तु पक्षभेदविचारः । अथवेति । सूत्रत्रय एकरसप्रवृत्तिर्भवति सर्वरूपसंग्रहश्चेति भावः । प्रागादेशेभ्य इति । क्रोष्ट इत्येतहकारान्तम् । कृतेप्विति । क्रोष्टाराविति रेफाद्यन्तम् । तत्र प्रागा. देशेभ्यो यद्रूपं तत्प्रत्यक्षम्, तृवदित्युच्चारणात् , व्यापकं लघु, च । तस्मिन्नतिदिष्टे तन्निमित्तानामनडादीनां सर्वेषां स्वशास्त्रेण प्रवर्तनात्कृतेषु चाऽऽदेशेषु यद्रूपं लौकिक तत्प्रधानं तदर्थत्वादितरस्य। प्रक्रियालाघवं च भवतीति पक्षद्वयसंभवः । ऋकार एक इति। - उ०-पक्षय लाभोऽत आह-समुदाय एवेति । भूय इति । अनड्गुणयणादिसंबन्धि भूयो लक्षणं तद्विपयं भूयो लक्ष्यं चेत्यर्थः । श्राङ्गशास्त्रातिदेशासंभवादिति । पञ्चभिः कर्तीभिः क्रीतो रथः पञ्चकर्ता रथः । हे पञ्चकर्तः, पञ्चकर्तरीति लीलिङ्ग- दृष्टस्य टिसंयुध्योर्गुणस्यातिदेशेन तच्चरितार्थम् । स्त्रियामित्युक्त्या प्रत्यासत्तिन्यायेन सीत्वनिमित्तकस्य तनिमित्तनिमित्तकस्य वाऽतिदेशेन ताहास्यास्यासंभवादिति भावः । न स्यातामिति । सृजन्ते तयोरभावदर्शनेन तुन्नन्तेऽप्यभावातिदेशादित्यर्थः । रूपावि- देश एवेति । अत एव पञ्चकोप्टुभिरिति सिध्यति । तदेव ध्वनयन्नाह भाप्येऽथवेति । उत्तरसाहचर्यादिति उपपत्तिमाह-तत्रेति प्रत्यक्षत्ये हेतुस्तृवदित्युचारणादिति । व्यापकत्यलघुत्ययोतमाह-तस्मिन्निति । द्वितीयपक्ष उपपत्तिमाह-कृतेषु चेति । प्राधान्ये हेतुमाह-तदर्थवादितरस्येति । मादेशा- प्रागरूपत्वेत्यर्थः । प्रक्रियालाघवं चेति । पक्षान्तरे त्वनेन 'झोष्' इति रूपम् । ततोऽनदादिप्रवृत्तिरिति प्रक्रियागौरवमित्यर्थः । ननु पत्यारातिदेवो तारेव सेषा भावः तत्राऽऽद्य ·८८] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित [तृवत्कोष्टुः दिष्टानि । अथ कृतेष्वादेशेष्वृकारोऽनतिदिष्टोऽनङ्गुणरपरत्वदीर्घत्वान्यतिदिष्टानि । उभयथा च खरोऽनतिदिष्टो न हि स्वरो रूपवान् । अस्तु प्रागादेशेग्यो यद्रूपं तदतिदिश्यते । ननु चोक्तम्रकारोऽतिदिष्टोऽनङ्गुणपरत्वदीर्घत्वान्य- प्र०-तदतिदेशसामर्थ्याच्च कार्यान्तराणामप्रसङ्गः स्यादिति मन्यते । ऋकारोऽनतिदिष्ट इति । किं पुनर्ऋकारातिदेशस्य प्रयोजनम्, प्रयोगसमवायिरूपातिदेशेन गतत्वात् । अत्र केचिदाहुः-यत्र ऋकारस्य विकाराभावः पञ्चक्रोष्ट्रभी रथैरिति तत्र ऋकारोऽनतिदिष्टः स्यादिति । तदयुक्तम् । नहीदं वचन कृतेष्वादेशेविति, लौकिकप्रयोगरूपोपलक्षणं त्वेतद्यथा च कचित्कृतेष्वादेशेषु लौकिकं रूपं तथा कचिदकृतेष्विति नास्ति विशेषः । अत्रांच्यते-यदि ऋकारमनतिदिश्य कृतेष्वादेशेषु यद्रूपं तदतिदिश्यते तदा क्रोष्ट्रेत्यादावुदात्तयणो हल्पूर्वादिति स्वरो न स्यात् , उदात्त- यणोऽभावात् । सति तु ऋकारातिदेशे तत्स्थानिकस्य यण उदात्तत्वात्स्वरः सिध्यति । ननु स्वरदोषमनन्तरमेव वक्ष्यति तत्किमर्थमत्राभिधीयते । अत्रैकतरपक्षा- श्रयेण स्वरदोष उच्यते। परस्तात्तु पक्षद्वयेऽपि वक्ष्यते । नहि स्वरो रूपवानिति । ननु शब्दस्य श्रोत्रेन्द्रियग्राह्यस्वभावो रूपम् । स्वरोऽपि श्रोत्रेन्द्रियग्राह्यत्वाद्रूपमेव । अथास्य व्यतिरिक्तं रूपं नास्तीति नहि स्वरो रूपवानित्युच्यते । तदा तृपस्यापि रूपं नास्तीति तदपि न रूपवदिति नातिदिश्येत । रूपातिदेशश्च प्रक्रान्तो न रूपवदतिदेशः। अत्रोच्यते--'प्रागादेशेभ्यो यद्पमित्यत्र तावत्पचे स्वरोऽशक्योऽतिदेष्टुम्, तद्धि रूपं शास्त्रीयम् ; न च स्वरो रूपत्वेनाऽऽश्रितः शास्त्रे ण्वुल्तृचावित्यस्मिन्नुच्चारणे स्वरस्य भेदहेतुत्वेनानाश्रयणात् । 'लुड्लङ्लुङ्वडुदात्तः' इत्यादावुदात्तादिग्रहणात् । याऽपि चितोऽन्त उदात्त इति स्वरप्रतिपत्तिरसावप्यनुमानान्नतूचारणात् । 'कृतेष्वादेशे'- स्वित्यत्र तु पक्षे यद्यप्युञ्चारण उदात्तादिगुणानामभेदकत्वं ज्ञापितं तथाऽपि उ०-सिद्धेस्तान्यनतिदिष्टानीत्ययुक्तमत आह-तदतिदेशेति । पञ्चकोष्टभिरिति । पञ्चभिः क्रोष्ट्रीमिः फ्रीते स्थैरित्यर्थः । यण उदात्तत्वादिति । उदात्तस्थानियत्वातृज्यदाचे चित्स्वरेण कारस्योदात्तत्वादित्यर्थः । एकतरेति । लौकिकरूपातिदेशे स्वरदोपः पर्यवस्यतीतीहोच्यते । उत्तरत्र पक्षयसाधारणं म्वरदोपं वक्ष्यतीत्यपौनरुक्त्यमिति भावः । ननु शब्दस्येति । यत्तु पृथिव्यादिवृत्ति गुणभूतं रूपं तस्य शब्दसंभवः । भन्यादृशो रूपवव्यवहारस्तु । म्बरेऽपि समान इत्यर्थः । अथास्येति । मतुप उपादानादिति भावः । अयुक्तच भाष्ये मतुप्रयोग इत्याह-रूपातिदेशश्चेति । भन भगवतो गूढाभिप्रायमाह-प्रागादेशेभ्य इति । रूपत्वेनेति । शाखीयस्य तृजा- देभंदकत्वनेत्यर्थः । अस्मिन्नुशारण इति । उच्चारणविषय इत्यर्थः । भेदहेतुत्वे- मानाश्रयणे हेतु ट्लटिति । अनुमानादिति । उदारणपोधकशाग्नरूपादिग्यर्थः । "पं ·७०१पा०२०।९५सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [८९ नतिदिष्टानीति ? नैष दोषः । ऋकारेऽतिदिष्ट स्वाश्रया अत्रैते विधयो भवि- ष्यन्ति । यदप्युच्यत उभयथा च स्वरोऽनतिदिष्टो न हि स्वरो रूपवानिति सचकारग्रहणसामर्थ्यात्स्वरो भविष्यति । रूपातिदेश इति चेत्सर्वादेशप्रसङ्गः ॥३॥ रूपातिदेश इति चेत्सर्वादेशः प्राप्नोति । सर्वस्य तुनन्तस्य तृशब्द आदेशः प्राप्नोति। www प्र०-यथाऽऽन्तरतम्यात्स्वर आश्रीयमाणो भेदकस्तथाऽतिदेशादपि, किंतूदात्तथए- व्यपदेशाभावात्स्वरासिद्धिः । यद्येवं रूपवानिति किमुच्यते, रूपमिति हि वक्तव्यम् । तत्र केचिदाहुः-भाष्यकारवचनात्स्वार्थिको मतुबथवा स्वरवानेव स्वरः। अर्शश्रादित्वादच् । नहि स्वरवानृकार उदात्तादिना रूपेण रूपवाशास्त्र आश्रीयते, तस्याभेदकत्वात्। ऋकारेऽतिदिष्ट इति । तदर्थत्वाहकारातिदेशस्येति भावः । स्वाश्रया इति । स्वं निमित्तं शास्त्रं वाऽऽश्रयो येषामिति समासः । स चकारेति । अन्यथा तृव- दिति ब्रूयात् । न च तुंस्तृज्यामन्योऽर्थवांस्तृशब्दोऽस्ति यस्य ग्रहणे दोषः स्यात्तस्माद- नुमेयोऽपि स्वर उच्चारणेऽनाश्रीयमाणोऽपि चकारोचारणाद्भवति । सर्वादेशप्रसङ्ग इति । रूपातिदेशशब्दात्स्थान्यादेशभावोऽभ्युपगतो भवतीत्यनेकालत्वात्सर्वादेशस्तृशब्दः प्राप्नोति।. - उ०-चातिदेशकाले, स्वराप्रतिपत्तेस्तदतिदेशोऽशक्यक्रिय इत्यस्वरकस्यैव सकारस्यातिदेशा- तत्स्थानिकयण उदात्तस्थानिकत्वाभावात्क्रोष्ट्रेत्यादौ स्वरासिद्धिः । फ्रोष्टा नोटारावित्यादौ च स्वरासिद्धिरिति भावः तत्राऽऽद्य पक्ष एवं नहि स्वरो रूपवानिति हेतुर्भाग्य उक्तः । अन्त्ये तु स्फुट एव हेतुरिति नोक्तः । भेदक इति । तेन क्रोष्टेत्यादौ स्वरसिद्धिरिति भावः । क्रोष्ट्रेत्यादौ तु तदसिद्धिरित्याह-किंत्विति । परे सु तृजन्तरूपस्यातिदेशः, रूपशब्देन वर्णरूपावयवसंस्थानं तदेव च शब्दस्य रूपमित्युच्यते । स्वरस्तु न तद्वानिति शब्दत्वादिवन्न शब्दस्य रूपम् । तदुकम्-न हि स्वरो रूपवानिति यथाश्रुतमेव भाव्यं योजयन्ति । तदर्थत्वादिति । यस्य तु विधैर्निमित्तमेव मासौ बाध्यत इति न्यायादिति भावः । भप्रधानत्वाकारस्य स्वशब्देन परामर्शा- संभयो दीर्घस्य ऋफारानाश्रयत्वं चात माह-खं निमित्तमिति । अकारान्तस्यान- हादिविधानादिति भावः । बुद्धिस्थपरामर्शफः स इति तात्पर्यम् । शास्त्रं वेति । श्रकारेऽतिदिष्टे स्वशाखमाश्रित्येते विधयः कार्याणि भविष्यन्तीत्यर्थः । ननु तृवदित्युके पितृ- शब्दस्थतशब्दस्याप्यतिदेश: स्यादिति दीर्थो न स्यादत आह-न चेति । अर्थवत्परिभापया. भंवतस्तृरूपस्यातिदेश इत्यर्थः । ठणादीनामव्युरपनत्वात्तन्नत्यतृशब्दोऽनर्थकः । ग्युत्पत्तिपो. प्यनाम्तरिमोष्टुशब्दस्याने पितृरूपानतिदेश इति योध्यम् । अनुमेयोऽपि । भतिदेश- काले प्रतीतोऽपि । तदेयाऽऽह-उच्चारणेऽनाश्रीयमाण इति । नम्पतिदेशे कथं सर्वादेश- प्रसङ्गोऽत भाह-रूपेति । रूपातिदेशद्वारेणाऽऽदेश एवं फलतो विधीयत इत्यर्थः । +१.१.१६१.१.१.५५, १२ ·. .९०] श्रीभगवत्पञ्जलिविरचितं [नृज्वरकोष्टुः सिद्धं तु रूपातिदेशात् ॥ ४॥ सिद्धमेतत् । कथम् ? रूपातिदेशात् । रूपातिदेशोऽयम् । ननु चैवमेव कृत्वा चोद्यते रूपातिदेश इति चेत्सर्वादेशप्रङ्ग इति । . सिद्धं तु प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदादितदन्तविज्ञानात् ॥ ५॥ सिद्धमेतत् । कथम् ? प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य च ग्रहणं भवतीत्येवं तुनन्तस्य तृजन्त आदेशो भविष्यति । एवमपि किंचिदेव - तृजन्तं प्राप्नोति । इदमपि प्राप्नोति पत्तेति । आन्तरतम्याच सिद्धम् ॥ ६॥ क्रोष्टोर्यदन्तरतमं तद्भविष्यति । किं पुनस्तत् । क्रुशेर्यस्तृज्विहितस्तदन्तम् । तृज्वद्वचनमनर्थकं तृज्विषये तृचो मृगवाचित्वात् ॥ ७ ॥ तृविषय एतत्तृजन्तं मृगवाचि । तुनो निवृत्त्यर्थं तहीदं वक्तव्यम् । तुनः सर्वनामस्थाने निवृत्तिर्यथा स्यात् । तुनो निवृत्त्यर्थमिति चेत्सिद्धं यथाऽन्यत्रापि ॥८॥ तुनो निवृत्त्यर्थमिति चेत्तदन्तरेण वचनं सिद्ध यथाऽन्यत्राप्यविशेषविहिताः शब्दा नियतविषया दृश्यन्ते । क्वान्यत्र ? तद्यथा-घरतिरस्मा अविशेपेणोप- दिष्टः स घृतम् घृणा धर्म इत्येवंविषयः । रशिरस्मा अविशेपेणोपदिष्टः स राशिः रश्मिः रशनेत्येवं विपयः । लुशिरस्मा अविशेपेणोपदिष्टः स लोप्ट इत्येवंविषयः । इदं तर्हि प्रयोजनं विभापां वक्ष्यामीति । विभाषा तृतीयादिप्वचि [७. १. ६७] इति । प्र०-सिद्धमिति । तृजन्तरूपातिदेशादित्यर्थः । श्रान्तरतम्यादिति । श्रर्थन स्वरू. पेण चेत्यर्थः । तृविषय इति । तृवद्भावविपय इत्यर्थः । घरतिरिति । ' पृ सेचने' इति भौवादिकः । जिघर्तीत्येतत्तु ' क्षरणदीप्यो रित्यस्य बटुलं छन्दसी- त्यभ्यासस्येत्त्वे कृते रूपम् । रशिलुशी' अपठितावपि भाप्यकारवचनाचातू योद्धव्यो। प्रयुक्तानामिदमन्याल्यानं नत्वस्मादपूर्वशब्दप्रतिपत्तिरिति नियतविपयत्वमुन्यते । अने- नैव न्यायेनारतरित्यादीन्यपि प्रत्याग्येयानि । 'अयुधयोधनार्य तु किंपिाचन प्रति- उ०-पं ५ गोसदस्याने शब्द भादशः प्रामारियानप: । मनु नपासिंदेश ए::- पादितं दोपे नर्थ स एम रंगुरल मार-जन्तति । राज्यद्रायविपय .सि । गाति प्राप्त गप सिदेशो परा गि भारः । भाग पासव्यापिनि । भावपारे पटिगायापानति पोहापापियः । प्रत्यागयानानि | भाग: सा. भानुसमापिपपागदिसि मापः । सधयोधनाय मागि, पापम्पादनाप भाग ·श्रेापागरआ९५सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् १९१ वावचनानर्थक्यं च स्वभावसिद्धत्वात् ॥ ६॥ : - वावचनं चानर्थकम् । किं कारणम् ? स्वभावसिद्धत्वात् । स्वभावत एव तृतीयादिष्वजादिषु विभक्तिषु तृजन्तं च तुनन्तं च मृगवाचीति । गुणवृद्धयौत्त्वतज्वद्भावेभ्यो नुम्पूर्वविप्रतिषिद्धम् ॥ १० ॥ गुणवृद्धयौत्त्वतृज्वद्भावेभ्यो नुम्भवति पूर्वविप्रतिषेधेन* । तत्र गुणस्याव- काशः---अग्नये वायवे । तुमोऽवकाशः–त्रपुणी जतुनी । इहोभयं प्राप्नोति- त्रपुणे जतुने । वृद्धेवकाशः-सखायौ सखायः । नुमः स एव । इहोभयं प्राप्नोति-अतिसखीनि ब्राह्मणकुलानीति । औत्त्वस्यावकाशः---अग्नौ वायौ । नुमः स एव । इहोभयं प्राप्नोति-त्रपुणि जतुनीति । तृवद्भावस्यावकाशः-क्रोष्ट्रा क्रोष्टुना । नुमः स एव । इहोभयं प्राप्नोति-कृशक्रोष्टुनेऽरण्याय । हितकोष्टुने वृषलकुलाय । नुम्भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । स तर्हि पूर्वविप्रतिषेधो वक्तव्यः ? न वक्तव्यः । इष्टवाची परशब्दः+। विप्रतिषेधे परं यदिष्ट तद्भवतीति । नुमचिरतृज्वद्भावेभ्यो नुट् ॥ ११ ॥ नुमचिरतृज्वद्भावेभ्यो नुट् पूर्वविप्रतिवेधेन वक्तव्यः४ । नुमोवकाशः- त्रपूणि, जतूनि । नुटोऽवकाशः---अग्नीनाम् , वायूनाम् । इहोभयं प्राप्नोति- त्रपूणाम् , जतूनाम् । अचि रादेशस्यावकाशः-तिस्रस्तिष्ठन्ति, चतस्त्रस्तिष्ठन्ति । नुटः स एव । इहोभयं प्राप्नोति-तिसृणाम् , चतसृणाम् । तृज्वद्भावस्यावकाशः- क्रोष्ट्रा क्रोष्टुना । नुटः स एव । इहोभयं प्राप्नोति-क्रोष्टूनाम् । नुड्भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । स तर्हि पूर्वविप्रतिषेधो वक्तव्यः ? प्र०-पाद्यते । न्यायव्युत्पादनार्थ चाऽऽचार्यः किंचित्प्रत्याचष्टे । न ह्यत्रैकः पन्थाः समा- श्रीयते । अतिसखीनीति । अतिक्रान्तः सखा यैरिति बहुव्रीहिः । कृशझोष्टुन इति । क्रोष्टुशब्द: स्त्रीपुंसलिङ्ग इत्यन्यपदार्थस्य नपुंसकत्वं प्रदर्श्यते । क्रोष्ट्र- नामिति । तृवद्भावः कृते नुट्यनजादित्वान्न प्राप्नोतीत्यनित्यो नुडागमोऽपि उ०-प्रत्याख्यानमिति तात्पर्यम् । विंच सूत्रेषु कृतेष्वप्यनभिधानमावश्यकमिति ध्वनयन् चार्तिकमाह-गुणेति । तत्पुरुषे टचः प्रसादाह-बहुव्रीहिरिति । समासोदाहरण- स्योपयोगमाह-क्रोष्टुशब्द इति । अन्यथा पुंवद्धावपक्षे कृशकोष्टण इत्यपि स्यादिति भाष्याशयः । ननु कृशक्रोटु के इत्यस्यामवस्थायां नुम्तृज्वत्वयोः प्राप्तयोः परस्वात्तृवच्चे सकृद्गतिन्यायेन नुमभावे कृशक्रोष्ट्र इत्येव रूपं तच्चेष्टमेव पुंवत्त्वपक्ष इति पूर्वविमति- पेधो व्यर्थः । कृशक्रोष्टुन इति तृववाभावपक्षे साधु नच पुनःप्रसा विज्ञानपक्षे तत्प्राप्या चारितार्यम् । तत्पक्षाश्रयेण वचनकरणापेक्षया सकृद्गतिन्याया- - ७. ३.१११७.१.१२ (७. २. ११५); ७. ३. ११९, ७.१.९७, ७.१. + १.४, २,४७.१.७२, ७. २.१००७. १. ९७, ७. १.५४.

·१२-] श्रीभगवत्पअलिविरचित [चतुरनडुहोः० न वा नुड्विषये रप्रतिषेधात् ॥ १२ ॥ न वैतद्विप्रतिषेधेनापि सिध्यति तिसृणाम् , चतसृणामिति । कथं तर्हि सिध्यति १ नुड्विषये प्रतिषेधात् । नुड्विषये रप्रतिषेधो वक्तव्यः । इतरथा हि सर्वापवादः ॥१३॥ इतरथा हि सर्वापवादो रादेशः । स यथैव गुणपूर्वसवर्णी * बाधत एवं नुटमपि बाधेत । तस्मान्नुड्विषये रप्रतिषेधः ॥ १४ ॥ तस्मान्नुड्विषये रादेशस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । आचार्यप्रवृित्ति- पियति न रादेशो नुटं वाधत इति यदयं न तिसृचतस [ ६. ४. ४ ] इति प्रेतिषेधं शास्ति नामि दीर्घत्वस्य । चतुरनडुहोरामुदात्तः ॥ ७ । १ । ६८ ॥ आमनडुहः स्त्रियां वा ॥ १ ॥ आमनडुहः स्त्रियां वेति वक्तव्यम् । अनडुही अनड्वाही । प्र०-कृते तृवद्भावे संनिहितपरिभापया •न प्राप्नोतीत्यनित्यः । नवेति । नुड्रेफयोर्यो विप्रतिषेध उक्तः स नेत्यर्थः । स यथैवेति । मध्येऽपवादा इत्येतदनाश्रित्यैत. दुक्तम् । तत्र द्याश्रीयमाणे गुणं न वाधेत । गुणपूर्वसवर्णग्रहणमुपलक्षणमृत उदि- त्युत्वस्यापि बाधनाप्रियतिस्रः स्वमित्यादौ । यदयमिति । नहि रादेशे कृते दीर्घस्य प्राप्तिः, अनजन्तत्वानुडभावाच । एवं च विप्रतिषेधोऽपि न वक्तव्यः । ज्ञाप- कादेव नुड्भावात्। चतुरनडुहारोमुदात्तः । गौरादिप्वनडुही अनड्वाहीति पाठोऽपौराणिकः । अनडुशब्द एव डीपर्थः पठित इति मत्वा वार्तिकमारब्धम् । अनडुहः त्रियां वेति । .. 5०-श्रयणेन यमनानारम्भे लाघवादिति चेन्न । एतनाण्यप्रामाण्यापुंवत्वविषयेऽनभिधानेन मृन्वयाप्रपृतेः । तेन कृशझोष्ट्र इत्याधसाध्येवेति सुधियो विभावयन्तु । संनिपात. परिभाषयेति । अजादिप्रत्ययसंनिपातलक्षणस्वात्तज्यदायस्येत्यर्थः । भाष्ये विप्रति. पेधशब्दस्य न मामान्यपरत्यमिरपाह-नुड्रेफयोरिति । अप्रत्यनुरेफयोर्याय. पाधकभावपरभाष्यविरोधाग्थ्योरिति मूग्रस्यो भितपसकस्यायाधपापपरः पटश्चिमयः । गुणमिति । नसि चेति गुणस्य रादेशारपरस्यादिति भायः । सरमादादेशो याय. सामान्पपिन्तया सर्यपाधक इथपश्यमुपेयमिति तात्पर्यम् । अनजन्तत्वादिति । मध्य मणिग्यापनोमयान्ययि । पतुरन० । अपौराणिक इति । पिनयादिट्टयः । अपुराणी मान ।

·अपांगरा०१०२सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [९३ ऋत इद्धातोः ॥७।१।१००॥ उपधायाश्च ।।७।१ । १०१॥ उदोष्टयपूर्वस्य ॥ ७ । १ । १०२॥. इत्त्वोत्त्वाभ्यां गुणवृद्धी भवतो विप्रतिषेधेन । इत्वोत्त्वयोरवकाशः-आस्ती- णम् , निपूर्ताः पिण्डाः । गुणवृद्धयोरवकाशःx-चयनम् , चायकः । लवनम् , लावकः । इहोभयं प्राप्नोति-आस्तरणम् , आस्तारकः । निपरणम् , निपारकः । गुणवृद्धी भवतो विप्रतिषेधेन । अयुक्तोऽयं विप्रतिषेधो योऽयं गुणस्येत्त्वोत्त्वयोश्च । कथम् ? नित्यो गुणः । इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये सप्तमस्याध्यायस्य प्रथमे पादे द्वितीयमाह्निकम् । पादश्च समाप्तः । प्र०- ऋत इद्धातोः । नित्यो गुण इति । कृताकृतप्रसङ्गित्वालक्षणान्तरेण प्राप्नु- वन्विधिरनित्य इत्यनाश्रित्य कार्यप्राप्तिमानमङ्गीकृत्येदमुक्तम् । लक्षणभेदापेक्षायां तु लक्षणान्तरस्य प्रवृत्तावपि विप्रतिषेधविषयस्य लक्षणस्याप्रवृत्त्याऽनित्यत्वमेव । इत्युपाध्यायजैयटपुत्रकैयटकृते महाभाष्यप्रदीपे सप्तमस्याध्यायस्य प्रथमे पादे द्वितीयमाह्निकम् । पादश्च प्रथमः। उ०- ऋत ऋद्धातोः । नन्वकृते सार्वधातुक इति गुणः, कृते पुगन्तेति कथं नित्यत्वं लक्षणभेदादत आह-लक्षणान्तरणेति । गुणाख्यकार्यस्य कृताकृतप्रसङ्गित्वमात्रमा श्रित्येदमुक्तमित्यर्थः । अनित्यत्वमेवेति । तथा चात्रत्यविप्रतिषेधखण्डनमेकदेशिन इति भावः । इति श्रीशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभकृते भाष्यप्रदीपोद्योते सप्तमस्याध्यायस्य प्रथमे पादे द्वितीयमाहिकं पादश्च । x ७. ३.८४, ७. २,११५.

·1 . - अथ द्वितीयः पादः सिचि वृद्धिः परस्मपदेषु ॥ ७।२।१॥ सिचि वृद्धावोकारप्रतिषेधः ॥ १ ॥ सिचि वृद्धावोकारस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः* । उदवोढाम् , उदवोढम् , उद- वोटेति । स तर्हि प्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । अोकारावृद्धिर्विप्रति- पेधेन । ओत्त्वं क्रियतां वृद्धिरिति वृद्धिर्भविष्यति विप्रतिषेधेन । ओकारावृद्धिर्विप्रतिषेधेनेति चेदोत्त्वाभावः ॥ २॥ ओकाराद्वृद्धिर्विप्रतिपेधेनेति चेदोत्त्वस्याभावः । उदवोढाम् उदवोढम् उद प्र०- सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु । सिचि वृद्धाविति । इहानिर्दिष्ट स्थानिकत्वादि परिभाषोपस्थानादोकारस्य नास्ति प्राप्तिः । वदव्रजेत्यत्र त्वच इति स्थानिनिर्दे शादिक्परिभापानुपस्थानादोकारस्य वृद्धिप्रसङ्गे वचनम् । तत्र सिचि वृद्धावित्यनेन प्रकरणं प्रदर्श्यते । अथवा सिचि या वृद्धिर्वदव्रजेत्यनेन तस्यामित्यर्थः । ननु च वृद्धौ कर्तव्यायां पूर्वत्रासिद्धमिति सिज्लोपादीनामसिद्धत्वात्पूर्व वृद्धथा भाव्यं ततः सिज्लोपेन ततो ढवधत्वष्टुत्वढलोपेपु कृतेप्वोत्त्वेनेति वृद्धिविधानकाल ओकारस्था- भावान्नार्थः प्रतिपेधेन । उच्यते । वृद्धिरङ्गापेक्षित्वात्प्रत्ययविशेषापेक्षित्वाच बहिरङ्गा सिज्लोपादयस्तु वर्णनिमित्तत्वादन्तरगा इत्यसिद्धं वहिरङ्गमन्तरङ्ग इति वृद्धरसिद्धत्वा- त्पूर्वत्रेति निर्दिष्टस्यासिद्धविपयस्याभावात्सलोपादीनामसिद्धत्वं नास्ति । पूर्वत्रासिद्ध- मित्यनेन सलोपादीनामसिद्धत्वादन्तरङ्गलक्षणस्य विपयस्याभावत्तदपेनबाहिरगत्वस्यापि पहिरङ्गस्याभावादसिद्धं पहिरङ्गमन्तरण इत्येपा परिभाषा न प्रवर्तते । तदेवं परस्पर- प्रतिवद्धस्य परिभापाद्वयस्याप्रवृत्ती परत्वात्सलोपादीन्कृत्वाऽन्तरगत्वात्पूर्वमोत्त्वप्रवृत्ति- मभ्युपगम्य चोदयति । वनजेत्यत्र चान्तरेणन्तग्रहणं तदन्तविधी सिद्धेऽन्तपहरणमोप. देशिकहलन्तप्रतिपयर्थ मन्यते । प्रत्ययलक्षणेन च सिम्परत्वम् । ओकारादिति । न चान्तरमोकारः । यह्वपेतत्वात् । उतं तति । ओदस्यत्युच्यमान तादपि उ०- सिचि वृद्धिः । भोकारं प्रकृतसूग्रामातेराह-६ति । उच्यत इति । फेपिस रान लोप इति विषयसप्तमीति पार्मिफाशयमातुः । प्रत्ययविज्ञपनि । --परस्मैपदपरसिरपरयः । यन्तरगत्वादिति । गृदयंत्यपेक्षरयादितं मन्यते । गन्यासियामायिवानी इमायामापारफथं पृदिप्राप्तिम भाइयत्यजेत्ययनि । पदयपतत्वादिति । सलोप हणम्य पशुपाहिग्यापरसप्तमीग्यासायभिमानः । परिमंगपर. मिपदापेक्षायेन रोसमातराग्यपनि पिपमिदम् । यदि वियप्राणायागया. मभापप्पाग्यापमरीयाम्मागरी सीप एपार विषयममीपमधिगं गदापानि रिपपमसमीति भापाय पातुः । प्रत्तन्यागति । विकागन्गानुपण्या परयन ----HaramatiPraman . .

·७अारपारागरसू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [९५ वोढेति । नैष दोषः । उक्तं तत्र+ वर्णग्रहणस्य प्रयोजनं वृद्धावपि कृताया- मोत्त्वं यथा स्यात् । पुनःप्रसङ्गविज्ञानाद्वा सिद्धम् ॥ ३ ॥ अथवा पुनःप्रसङ्गादत्र वृद्धौ कृतायामोत्त्वं भविष्यति । यथा प्रसारणादिषु द्विवचनम् ॥ ४ ॥ तद्यथा--जग्ले मम्ले, ईजतुः ईजुरिति प्रसारणादिषु पुनःप्रसङ्गविज्ञानाद्- द्विवचनं भवति । इहापि तर्हि पुनःप्रसङ्गविज्ञानादोत्त्वं स्यात्-सौढामित्रिरिति । सौढामित्रौ बहिरङ्गालक्षणत्वात्सिद्धम् ॥ ५ ॥ बहिरङ्गलक्षणा वृद्धिः । अन्तरङ्गमोत्त्वम् । असिद्ध अन्तरङ्गमोत्त्वम् । असिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्गे। अतो लान्तस्य ॥ ७ । २ । २॥ अन्तग्रहणं किमर्थं नातो ल इत्येवोच्येत ? केनेदानीं तदन्तस्य भविष्यति ? तदन्तविधिना+ । इदं तर्हि प्रयोजनम्-अयमन्तशब्दोऽस्त्येवावयववाची । तद्यथा-वस्त्रान्तो वसनान्तः । अस्ति सामीप्ये वर्तते । तद्यथा-उदकान्तं प्र०-परस्तपर इत्यकारस्य तपरत्वाद्भिन्नकालस्य ग्रहणं न स्यादिति तस्यापि ग्रहणार्थ वर्णग्रहणं कृतमिति तत्सामर्थ्यात्कृतायामपि वृद्धावोत्त्वं प्रवर्तते । प्रवृत्तत्वाच लक्षणस्य पुनर्वृद्धेः प्रवृत्तिन भवति । सौढामिविरिति । सोढा अमिना येनेति बहु- व्रीहिः । विभज्यान्वाख्याने 'सढ अमित्र इ' इति स्थिते परत्वावृद्धिं मन्यते । बहिरङ्गलक्षणत्वादिति । यत्र विप्रतिषेधस्तत्र पुनःप्रसङ्गविज्ञानमिह तु वृद्धिनिमित्ते तद्धितेऽनुपजात एवान्तरङ्गमोत्त्वं प्रवर्तते । ततोऽर्थान्तराश्रयतद्धितनिमित्ता वृद्धिः । अतो० । अन्तग्रहणमिति । अवयववचनोऽन्तशब्दस्तदन्तविधिनैव च तदर्थो लब्ध इति मत्वा प्रश्नः । तद्यः सामीप्य इति । अन्तशब्दोपादानादेव सामीप्यार्थस्य ग्रहणम् । अङ्गान्ताविति । रश्च लश्च लम् । ततः षष्ठया सुपां सुलुगिति लुक्। तत्र लेणाङ्गस्य विशेषणात्तदन्तविधौ लान्तस्थानस्य योऽकारस्तस्य वृद्धिर्भवति । ततोऽन्तस्ये- त्यकारो विशेष्यते। संनिधानाच लोपेक्षं सामीप्यमकारस्य विज्ञायत इति सामर्थ्यादङ्गान्तरे- भाव: उ०-लक्ष्यैक्यम्। नन्विह युगपत्प्राप्त्यभावात्कथं विप्रतिषेधोऽत आह-विभज्येति । वृद्धि मन्यत इति । पुनस्तु न वृद्धिः कृतत्वादिति भावः । अनुपजात एवेति । कुत्सित इति सूत्रभाष्योक्तरीत्या क्रमेणान्वाख्यानमेवोचितमिति विभज्यान्वारयानेऽपि यहि तनिमित्तकवृद्धरसिद्धत्वादन्तरनानिमित्तमोत्वमिति बोध्यम् । एवमेव भाप्यन्यायोचिता। अतो लान्तस्य । तदन्तविधिनैवेति । सूने प ान्तस्येति बहुमीहिर पास्यपदार्थः । स पार्थोऽन्तग्रहणं विनाऽपि सिद्ध इत्यर्थः । अप्रसिद्धार्थीपादाने पीर. माह-अन्तशंदेति । अलान्तावित्यधलाभः फथमत आह-रश्च लश्चेति । फलि- . +६.३.११२. ६.१.१५,४५-८.४४.१.२५, ७, २, ११७.+१.१.७२, ·९६] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [वदब्रजहलन्तस्याचः . गतः । उदकसमीपं गत इति गम्यते । तद्यः सामीप्ये वर्तते तस्येदं ग्रहणं यथा विज्ञायेत । अशान्तौ यौ रेफलकारौ तयोः समीपे योऽकारस्तस्य यथा स्यात् । इह मा भूत्---अश्वल्लीत् अवनीत् । वदनजहलन्तस्याचः ॥ ७।२।३॥ हल्ग्रहणं किमर्थम् ? समुच्चयो यथा विज्ञायेत-'वदिव्रज्योश्च हलन्तस्य चाच'इति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । अज्ग्रहणादेवात्र समुच्चयो भविष्यति । वदिव्रज्योश्चाचश्चेति । अस्त्यन्यदज्ग्रहणे प्रयोजनं वदिवजिविशेषणं यथा विज्ञा- येत-वदिवज्योरच इति । यद्येतावत्प्रयोजनं स्याद्वदिवज्योरत इत्येवं ब्रूयात् । अथवैतदपि न ब्रूयात् । अत इति* वर्तते । इदं तर्हि प्रयोजनं-हलन्तस्य यथा स्यादजन्तस्य मा भूत् । कस्य पुनरजन्तस्य प्राप्नोति ? अकारस्य । अचिकी- पीत् , अजिहीपीत् । लोपो+ऽत्र वाधको भविष्यति । आकारस्य तर्हि प्राप्नोति- अयासीत् , अवासीत् । नास्त्यत्र विशेषः-सत्यां वा वृद्धावसत्यां वा । संध्य- क्षरस्य तर्हि प्राप्नोति । न वै संध्यक्षरमन्त्यमस्ति । ननु चेदमस्ति ढलोपे कृते प्र०-फलकारसमीपस्थाकारस्य वृद्धिरित्यर्थः संपद्यत । अश्वल्लीत् अवधीदिति । अत्राङ्गान्त्ययो रेफलकारयोः समीपेऽकारो नेत्यनेन वृद्धिर्न भवति । हलन्तलक्षणा नेटीति प्रतिपिद्धा। वदनज। हल्ग्रहणं किमर्थमिति । अज्ग्रहणादेव हलन्तस्य सिद्धा वृद्धिरिति प्रश्नः । अङ्गेन चाचो विशेपणाद्यत्र तत्र स्थितस्याचो वृद्धिविधीयमाना हलन्तस्य प्रवर्तते । अजन्तस्य माभूदिति । असति हल्ाहणेऽचाऽङ्गस्य तदन्तविधिर्विज्ञायेताततचालोपादी- न्बाधित्वा वृद्धिः स्यात् । लोपोऽत्रेति । विशेपणविशेष्यभावे कामचारादनेनाविशेप्यते । तत्रापातीदित्यादौ सावकाशा वृद्धिरतो लोपेन पूर्वविप्रतिषेधेन वाध्यते। एयलोपावियड्यए- गुणवृद्धिदीर्घभ्य इति । अचात्वङ्गेविशेप्यमाणे वृद्धिरनवकाशाऽतोलोपं बाधेत । श्राकार- उ०-तार्थ कथनं तदिति भावः | भतरकैपटपाठस्वरसादमासी रेफरफाराविति भाष्य- स्यरसाप 'भतो बान्तस्य' इति पाठ इति सम्यते । अत्रागान्त्ययोरिति । एक्ष्यानुरोधान्यफिरक्ष एयाऽऽधीयते, जातेरसायर ययासंभयाप्प नापाटीदिरयनापि दोपः । सामीप्यं पाप्ययहित एवेति मायः । मप सिषीरपकारविशेषणेन पेन माग्यवधानम्पायन याचाटीदिति प्यायलायन्समहणं प्यर्थम् । मरपपांत ररिधतापाटारपेन सदिशेपणताया पय पाप्यस्याए । पदारजः । कथमम्मदणादसतस्प पृदिरा मार-प्रोन पेति । एमाणका रमारोपादेपधिपरप्पमा परा हपधः । भरणामप्यदिप एपायin | रोमानो दरियानाम्या पदामियामपि मंबपोशापवाम एपप्रति मा वृद्धि- ·.७अारपान १३सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [९७ उदवोढाम् , उदवोढम् , उदवोढेति । असिद्धो ढलोपस्तस्यासिद्धत्वान्नैतदन्त्यं भवति । अत उत्तरं पठति- हल्ग्रहणमिटि प्रतिषेधार्थम् ॥ १॥ हल्ग्रहणं क्रियत इटि प्रतिषेधार्थम् । नेटि [७. २. ४ ] इति प्रतिषेधं वक्ष्यति स हलन्तस्य यथा स्यादजन्तस्य मा भूतु-अलावीत् , अपावीत् । न वाऽनन्तरप्रतिषेधात् ॥ २॥ न वैतत्प्रयोजनमस्ति । किं कारणम् ? अनन्तरस्य प्रतिषेधात् । अनन्तरं यद्वृद्धिविधानं तत्प्रतिषिध्यते । कुत एतत् ? अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रति- षेधो वेति । तचानन्त्यार्थम् ॥ ३॥ तच्चानन्तरं वृद्धिविधानमनन्त्यार्थ विज्ञायते । कथं पुनरनन्तरं वृद्धिविधान- मनन्त्यार्थ शक्यं विज्ञातुम् ? अन्त्यस्य वचनानर्थक्यात् ॥ ४॥ प्र०-स्य तौति । स्थानेऽन्तरतमपरिभाषाया अत्राप्रवृत्तिं मन्यते । तत्प्रवृत्तौ हि प्रधानं वृद्धि- विधानं विफलत्वादुपरुध्येत । नास्त्यत्र विशेष इति । विशिष्टविषयव्यवस्थापनं प्रधानस्य गुणेन कर्तव्यमिति प्रवृत्त्यप्रवृत्त्योद्धेविशेषभावेऽपि नास्ति प्रधानोपरोध इति प्रवर्तत एवान्तरतमपरिभाषेति भावः। संध्यक्षरस्येति । औकार ओकारस्य प्राप्नोतीत्यस्ति विशेषः । तस्यासिद्धत्वातदन्त्यमिति । ननु मा भूदन्त्यमनन्त्यस्याप्यविशेष- विधानात्प्राप्नोति । एवं तर्हि पराभ्युपगमनिवृत्तिपरमेतत् । परेण संध्यक्षरस्यान्त्यत्वमभ्यु- गतं निवार्यते । अनन्त्यत्वे त्वोकारस्य यथा वृद्भिर्न भवति तथाऽऽद्यसूत्रे प्रतिपादि- तम् । हल्ग्रहणमिति । असतीह हल्लहणे नेटीत्यत्राग्रहणानुवृत्तावपि या काचि- दचो वृद्धिः प्रतिषिध्येत । यदि त्वज्ग्रहणानुवृत्तिसामर्थ्यादच इत्येवं विहिता या वृद्धिस्तस्याः प्रतिषेधो विज्ञायेत तदा न स्यादोषः । परिहारान्तरसद्भावात्तु नेदमुक्तं तहाह-नवेति । अन्त्यस्य वचनार्थक्यादिति । कचिदन्त्यो विधिभाङ्न संभ- उ०-रनवकाशेति । अल्लोपादिषु नाप्राप्तेषु वृद्वेरारम्भादिति भावः । स्थानेऽन्तरेति । ततश्चौ- कारादिवृद्विः स्यादित्यर्थः । अप्रवृत्तौ वीजमाह-तत्प्रवृत्ती हीति । न हि प्रधानो. परोधिना गुणेन भाव्यमिति भावः । नास्ति प्रधानोपरोध इवि । सर्वधाप्रवृत्तावेवोपरोधो नतु विशेपाभावेऽपीति भावः । न वे संध्यक्षरमित्येतद्भाध्यप्रामाण्यासंध्यक्षरान्तेभ्य आचार- कियनभिधानान्नेत्याहुः । इको गुणेतिसूत्रत्योऽग्रिम एतत्सूत्रस्यश्च कैयटस्तु चिन्त्य इति योध्यम् । अविशेषविधानादिति। अनाचो विशेषणादिति भावः । अनन्त्यस्य वृद्धि- रिति सिद्धान्ते दोप: स्यादेवेत्यत आह-अनन्त्यत्वे विति । आद्यसूत्रे । लिपिरित्यत्र । प्रतिपादितमिति । लक्ष्ये लक्षणस्येति न्यायेनेति भावः । या काचिदिति । इदादी १.१३, ६. ३. १२२.७२. १. १३ ·९८] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं वदवजहलन्तस्याचः अन्त्यस्य वृद्धिविधाने प्रयोजनं नास्तीति कृत्वाऽनन्तरं वृद्धिविधानमनन्त्यार्थं विज्ञायते । अतो विभाषार्थ तीदं वक्तव्यम् । अतो हलादेर्लयोः [७. २. ७ ] इति विभाषा वृद्धिं वक्ष्यति सा हलन्तस्य यथा स्यादजन्तस्य मा भूत्-अचि- कीपीत् , -अजिहीपीत् । प्रतो विभाषार्थमिति चेत्सिद्धं वृद्धेर्लोपवलीयस्त्वात् ॥ ५ ॥ अतो विभाषार्थमिति चेत्तदन्तरेणापि हल्ग्रहणं सिद्धम् । कथम् ? वृद्ध- र्लोपवलीयस्त्वात् । वृद्धापो* वलीयात्भवतीति । इदमिह संप्रधार्यम्-वृद्धिः क्रियतां लोप इति किमत्र कर्तव्यम् १ परत्वाद्वृद्धिः । नित्यो लोपः । कृतायामपि वृद्धौ प्राप्नोत्यकृतायामपि+ । अनित्यो लोपो न हि कृतायां वृद्धौ प्राप्नोति । परत्वात्सगिड्भ्यां भवितव्यम् । नात्र सगिटौ प्राप्नुतः । किं कारणम् ? प्र०वति । अयासीदित्यादौ तु विशेपाभावः । तदेवमिहार्थो हल्ग्रहणस्य नास्तीति मत्वाऽऽह-अतो विभापार्थमिति । असति हल्ाहणेऽकरणीदकाणीदित्यादौ साव- काशा वृद्विरचिकीर्कोदित्यादौ परत्वाल्लोपं वाधेत । अथवाऽताऽङ्गस्य विशेपणात्त- दन्तस्यैव स्यान्न त्वकाणीदित्यादौ । कृतायामपीति । आतो लोप इति चेत्यने- नेति भावः। अत्र शब्दान्तरप्राप्तिर्लक्षणान्तरप्राप्तिश्च नाऽऽश्रिता । कृताकृतप्रसङ्गि- त्वात्तु लोपाख्यस्य कार्यस्यानाश्रितोपाधिभेदस्य नित्यत्वमाश्रितम् । परत्वादिति । यस्य लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते न तदनित्यमिति नाऽऽश्रितम् । लोपेनात्र वृद्धी कृतायां न भाव्यमिति तस्यानित्यत्वमित्येतावदाभित्योच्यते । पृद्धिरेवापवाद- निमित्ततामुपयान्ती लोपं विहन्तीति तदपेक्षया भवत्येव लोपस्यानित्यत्वम् । एका- चस्ती चलीति । एकीयमतमेतत् । तथा च वा चाद्यतन्यामिति यदाऽऽकारलोपो दरि- द्रातेनास्ति तदाऽदरिद्रामीदिति सगिटाबुदाहतायेव । सिनश्चति । प्रार्धधातुके विपय- उ०-परस्मैपदपरे सिपि परेऽम्याचो न द्विरित्यर्धनायाादित्यादी सिगि पृढेरपि स निषेधः स्यादिश्यर्थः । अनुवृत्तिसामादिति । इमादी मिध्यनस्य पृद्धिमत्येय सिद्धरिति भागः । परिहारान्तरति । अजाहणासंबन्धेप्पगन्तरम्पति स्यायेन समिनिम्पपरि- वारातररपर्य: । नन्वनारा द्विदन्तस्प यथा स्यादनन्तस्य मा मृविश्य रयादित सदायामुणयुकिं स्मारगति-गध्ये तगानन्यामिनि । फनिदिनि । भगिपादि- रगादी लोपेनापहारादिति भावः । विशेषाभाष इति । गया मगरमेश मगिया पररगदपयादयाहा गृद्धि पाथिया भाप सपोभ हगमारामाराम गंगपति ममापि पदम्युपगमेऽपदोष : । यायिनि पूर्णप्रिनिदाद-प्रथयनि । हमापा टापती गामारोगा-लोलापनि । पाणिभदायगि। पाधि. भेत मानिदो नभायापनि। पापानि मार; गरिन । . ६... ८. +........ x ७...', ·अारपा०।१०।३०] व्याकरणमहाभाष्यम् [९९ एकाचस्तौ वलीति वा ॥६॥ एकाचः सगिटावुच्येतेः । अथवा वलीति तत्रानुवर्तते* । किं पुनः कारण- मेकाचस्तौ वलीति वा ? दरिद्रातेर्मा भूदिति । दरिद्रातर्न सगिड्भ्यां भवित- व्यम् । उक्तमेतदरिद्रातरार्धधातुके लोपः सिद्धश्च प्रत्ययविधाविति । यश्चेदानी प्रत्ययविधौ सिद्धः, सिद्धोऽसौ सगिविधौ । एवमर्थमेव तर्खेकाज्ग्रहणमनुवर्त्य- मत्र सगिटौ मा भूतामिति । स एष नित्यो लोपो वृद्धिं वाधिष्यते । कं पुनर्भवान्वृद्ध रवकाशं मत्वाऽऽह नित्यो लोप इति ? अनवकाशा वृद्धि- लोपं. बाधिष्यते । सावकाशा वृद्धिः । कोऽवकाशः ? अनन्त्यः । अकणीत् , अकाणीत् । कथं पुनः सत्यन्त्येऽनन्त्यस्य वृद्धिः स्यात् ? भवेद्योऽताऽङ्गं विशेष- येत्तस्यानन्त्यस्य न स्यात् । वयं तु खल्वङ्गेनाकारं विशेषयिष्यामः । तत्रानन्त्यो वृद्ध वकाशोऽन्त्यस्य लोपो बाधको भविष्यति । एवं वृद्धोपबलीयस्त्वात् । प्र०-भूत एव लोपविज्ञानात् । एवमर्थमिति । अचिकीदित्यादौ वृद्धौ कृतायां सगिटी मा भूतामतो लोपस्य नित्यत्वं यथा स्यादित्येवमर्थम् । तत्र नित्यत्वाल्लोपे कृते पारिशेण्याद्धलन्त एव वृद्धेरवस्थानान्नार्थो हल्ग्रहणेन । अताऽङ्गस्य तदन्तविधि मत्वाऽs- ह.क.पुनरीतिः । नित्यादप्यनवकाशं बलवदिति लोपं बाधित्वा वृद्धिः स्यादि- त्यजन्तनिवृत्]. हल्ग्रहणं कर्तव्यम् । इतरिस्त्वष्टसिद्धये विशेषणविशेष्यभावे काम- चाराल्लघुग्रहणसामर्थ्याच्चाङ्गेनाविशेष्यत इति प्रतिपादयितुमाह-भवेदिति । अदरि द्रासीदित्यादिसिद्धये सगिविधावेकाच इति यदा नानुवयते तदोभयोरनित्ययोः पूर्व विप्रतिषेधेन लोपे कृते हलन्त एव वृद्धिरवतिष्ठते । अथवा लक्षणभेदाच्छन्दान्तरप्राप्त्या वा लोपस्यानित्यभावं यो मन्यते तं प्रत्युच्यते । अथवाऽऽरभ्यत इति । अपि पठिषीदिति । अल्लोपस्य स्थानिवद्भावादजन्तमेतदङ्गम् । तत्र पशब्दाकारस्य वृद्धिः प्राप्नोति हल्ग्रहणान्न भवति । अचकासीदिति । चकाराद्धल आदेः परोऽकारो भवः उ०-एकाच इत्येतदित्यर्थः । वलीत्येतत्तु रुदादिभ्य इत्यत्र संवन्धावश्यकत्वेन मध्येऽपि संवध्यत एवेति बोध्यम् । अद्यतनीति लुटः पूर्वाचार्यसंज्ञा । विपयेति । अत एव दरिद्रातीति दरिद्र इत्यत्राजेव न त्यादन्तलक्षणो णः । भाष्ये--सिद्धोऽसौ सगिविधाविति । तयोः प्रत्ययोत्पत्त्यनन्तरभाविवादिति भावः । एवमर्थमेव तहति । वलीति संबन्धनापि सगि- टोरिणादुपलक्षणमिदम् । लघुग्रहणसामर्थ्याच्चेति । आकारान्ते विशेषाभावेन सगि. भ्यां वाधाच्यात इति तपरकरणाच्च न तव्यावृत्यर्थ लघुग्रहणमिति भावः । ननु नित्येन कथं पूर्वविप्रतिपेधोऽत आह-अदरिद्रासीदिति । एकाच इत्यस्याननुवृत्तावपि वलील्य- स्थानुवृत्तिसत्त्वात्सगिटोरमाप्तौ लोपो नित्योऽत आह-अथवेति । भाष्ये-~~-सा तोपेति । अतो हलादेरित्येपेत्ययः । अत्र पूर्वविप्रतिधेनालोपे कयमजन्तत्वमत आह-अल्लोपस्येति । हलग्रहणान्न भवतीति । हल्ग्रहणसामास्तिजापत्तिवेलायां हलन्तो गृपत इति भावः । ७.२.३५,७३.४६. ४. ११४.

·१०० श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [वदव्रजहलन्तस्यांचा . अथवाऽऽरभ्यते पूर्वविप्रतिषेधो ण्यल्लोपावियङयणगुणवृद्धिदीर्घत्वेभ्यः पूर्वविप्रति- षिद्धम् । सा तर्खेषाऽनन्त्यार्था वृद्धिहलन्तस्य यथा स्यादजन्तस्य मा भूत्- अपिपंठिषीत् । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । कथम् ? हलादेरिति नैषा बहुव्रीहे? षष्ठी। हलादिर्यस्य सोऽयं हलादिः, हलादेरिति । का तर्हि १ कर्मधारयात्पञ्चमी। हलीदिहलादिः, हलादेः परस्येति । यदि कर्मधारयात्पञ्चमी-अचकासीत् , अत्र प्राप्नोति । सिचाऽऽनन्तर्य विशेषयिष्यामः । हलादेः परस्य सिच्यन्तर- स्येति । यदि सिचाऽऽनन्तर्य विशेष्यते--अकणीत् , अकाणीत् , अत्र न प्राप्नोति । वचनाद्भविष्यति । इहापि तर्हि वचनात्प्राप्नोति-अचकासीत् । येन नाव्यव- धानं तेन व्यवहितेऽपि वचनप्रामाण्यात् । केन च नाव्यवधानम् । वर्णेनैकेन । संघातेन पुनर्व्यवधानं भवति, न च भवति । यदि सिचाऽऽनन्तर्य विशेष्यतेऽस्तु बहुव्रीहेः षष्ठी । कस्मान्न भवति-अपिपठिपीत् १ व्यवहितत्वात् । प्र०-तीति वृद्धिप्रसङ्गः । बहुव्रीहावप्ययं दोपः । ननु चाटि कृते हल आदित्वं नास्ति । नैष दोपः । सिजन्तस्याङ्गस्याडागमः क्रियमाणस्तस्यैव हलादित्वं निवर्त- यति नतु सिचि यदङ्गं तस्य । येन नाव्यवधानमिति । ननु वचनादतो लोपो बाध्येत सिचा ह्यानन्तर्य आश्रितेऽनन्त्यो नैव वृद्धेरवकाशः स्यात् । नैतदस्ति । लघुग्रहणमेवमनर्थकं स्याद्व्यवच्छेद्याभावात् । ततश्वानन्त्यस्य वृद्धधवकाशत्वादन्त्यस्य नित्यत्वपूर्वविप्रतिपेधाभ्यां लोपाद्व्यवधान एव वृद्धया भाव्यमिति निर्दिष्टग्रहणादधिक- व्यवधाननिवृत्त्यर्थाद्येन नाव्यवधानमित्याश्रीयते। तदेवमुत्तरार्थ हल्ग्रहणं न कर्तव्य- मिति स्थित इदमुच्यते । एवं तहाँति । प्रसक्तानुप्रसक्त्या प्रयोजनकथनप्रसङ्गेन हल्ग्रहणमतिसृतं दूरमपगतमित्यर्थः । फचिदनुसृतमिति पाठः । तत्रायमर्थो दूरं यातं सदनुसृतं न परित्यक्तम् । एतदुक्तं भवति । अत्रैव सूत्रे हल्ाहणस्य प्रयोजनमस्ति । तदर्शयति-हल्ग्रहणमनन्त्यार्थमिति । केचिदाहुः । सति हल्पहणे भवत्यगवीदिति । केचित इद्धातोरित्यतो धातुमहानुवृत्त्याऽगवीदित्यत्रातो हलादेर्लघोरिति वृद्धिर्न भवतीत्याहुः । सिचा धातावाक्षिप्ते पुनर्धातुग्रहणाद्यस्य नित्यं धातुत्वं स गृह्यते । उ०-सिजन्तस्येति । अन्तरमयादादी विफरणास्ततोऽयागमस्ततो विरिति मायः । नन्विति । एवं प येन नान्यवधानन्यायस्यायमविपय उपसनातपिरोधम्पायेग पग परि. मापायाधः किंतु लोपस्यैव याधः स्यादिति भावः । पालोपापिति पूर्णविप्रतिपेधारिपारयमियम् । पूरमपगतमिति । यद्यपीत्यादिः । तथापीति शेपः । ययप्यसिदूरं गतं निष्पाहराया राधाऽपि मयम एपानरयार्थमनरयाहलोपि प्रहणामिति मायाध: । गेनाराभारिपापिसिसिः। पा भिदाणमणस प्रयोजनान्नारगुफ रादूपमिमगुदति-चिदिति । भगनीशियन याभावामामनगरतरयामाया म ण प्रविरिति रादारायः । तपपति-पपिदिति । भयो हादरियस्यामायाप सदापरपकापा नियारया अपि पावृपिरिपापा । । । x६.४.१०.

·७०रपा०।१०।५सू०] व्यकिरणमहाभाष्यम् एवं ततिदूरमेवेदं हल्पहरणमनुसृतम् । हल्ग्रहणमनन्त्याथम् । अज्ग्रहण- मनिगर्थम् । म्यन्तक्षणश्वसजागृणिश्यदिताम् ॥ ७ । २।५॥ किमर्थं जागर्तेवृद्धिप्रतिषेध उच्यते ? सिचि वृद्धिर्मा भूदिति+ । नैतदस्ति प्रयोजनम् । जागर्तेर्गुण उच्यते* वृद्धिविषये प्रतिषेधविषये च स बाधको भविष्यति । गुणे तर्हि कृते रपरत्वे च हलन्तलक्षणा वृद्धिः प्राप्नोति । नेटि प्र०-तस्मादयमों येन नाव्यवधानमित्येकेन हला व्यवधाने सिजचोवृद्धिः स्यान्न तु संयोगेनाराङ्क्षीदमाङ्क्षीदित्यादौ । हल्ाहणे तु सति वर्णग्रहणे जातिग्रहणात्संयोगान्त- स्यापि हल्ग्रहणसामर्थ्याद्भवति । अनन्त्यार्थमित्यस्यायमर्थोऽनन्त्योऽपि हल्कथं नाम गृह्येत । अन्तग्रहणं तु विस्पष्टार्थम् । तदन्तरेणापि तदन्तविधिलाभात् । किंतु हलोऽच इत्युच्यमानेऽजन्तस्याङ्गस्य हलस्थाने वृद्धिरित्ययमप्यर्थ आशङ्क्येत । अग्रहण- मनिगर्थमिति । अन्यथेक्परिभाषोपस्थानादभैत्सीदित्यादावेव स्यानत्वपाक्षीदित्यादौ । ड्यन्तक्षण । किमर्थमिति । गुणेन बाधिता वृद्धिर्न प्राप्नोतीति मन्यते । सिचि वृद्धिर्मा भूदिति । अतो र्लान्तस्येत्यनेनेति भावः । इतरस्तु सिचि वद्धिरिति प्राप्तिरनेनोक्ता सा चायुक्तेति मत्वाऽऽह-नैतदिति । वृद्धिप्रतिषेधविषयादन्यत्र सामान्यलक्षणेन गुणस्य सिद्धत्वाजारोऽविचिएणल्डित्स्विति गुणविधानं वृद्धिप्रतिषेध- विषयार्थ संपद्यते । गुणे तीति । अङ्गवृत्त इत्येतत्तु निष्टितत्वस्य दुर्ज्ञानत्वादना- श्रितम् । यदि तर्हि गुणे रपरत्वे च कृते लक्षणान्तरेण वृद्धिर्भवति तदा जागरक इत्यादावजन्तलक्षणां वृद्धिं बाधित्वा गुणे प्रवृत्ते रपरत्वे चात उपधाया इति वृद्धिः प्राप्नोति । नैष दोषः । चिराणलोगुणप्रतिषेधाल्लिङ्गाटुपधालक्षणा वृद्धिर्न भवतीत्यवसीयते । अन्यथा चिएणलोगुणरपरत्वयोः कृतयोरुपधालक्षणया वृद्धथा सिध्यति रूपमिति प्रतिषेधं न विदध्यात् । यदि च कृते गुणे वृद्धिमात्राप्रवृत्तेर्लिङ्ग उ०-धातुणानुवृत्त्या कथमगवीदित्यत्र वृद्ध्यभावोऽत माह-सिचा धाताविति । धातुपाठपठितानामेव नित्यं धातुत्वमिति आहुरित्यरुचिबीजं न संध्यक्षरमन्त्यमस्तीति भाष्यप्रामाण्यासंध्यक्षरान्तेभ्य आचारविवभाव इति अरादीदिति । न च सिचाङ्गस्य विशेपणात्सिदिः । अस्मादेव ज्ञापकादेत प्रकरण इत भारभ्य वृद्धिमाज एव सिध्परत्वेन विशेषणात् । अत एव लावस्थायामडागम इति पक्षश्टो न वृद्धिरचकासीदित्यादौ च न वृद्धिरिति भावः । जातिग्रहणादिति । तनात्याश्रयानेकमहणादि- स्यर्थः । तत्रैकस्य गौणमन्त्यत्वं बोध्यम् । स्पष्टार्थत्वमेवोपपादयति-कितु हल इति । हम्यन्त० । गुणेनेति । जाग्रोऽवीत्यनेनेति भावः । गुणस्य सिचि वृद्धि- रित्येतदाधकत्वादाह-अतो लेति । इयं हि गुणोत्तरकालप्राप्तेति भावः । सामान्य. लक्षणेन-सार्वधातुकार्धधातुकयोरित्यनेन । दुर्ज्ञानत्वादिति । भगतिकगतिरियमिति भावः । अत उपधाया इति । गुणस्तु जागरित इत्यादी सावफाश इति भावः । वृद्धिमात्रेति । गुणोत्तरभाविवृद्धिमात्रेत्यर्थः । इदं चिन्व्यम् । अत उपधाया वृद्धि- + ७. २.१. भावः । ७. ३.८५, ७. २, ३, ·१०२] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं म्यन्तक्षणश्वसं० । [७, २, ४ ] इति तस्याः प्रतिषेधो भविष्यति ।, इयं तर्हि--प्रतिषेधोत्तरकाला वृद्धिरारभ्यतेऽतो लान्तस्य [ ७. २, २] इति । अपर आह-कक्ष्यया कक्ष्या निमातव्या । सिचि वृद्धिश्च प्राप्नोति गुण- श्व+ । गुणो भवति । गुणे कृते रपरत्वे च हलन्तलक्षणा वृद्धिः* प्राप्नोति, नेटि [४] इति च तस्याः प्रतिषेधो भवति । प्रतिषेधोत्तरकालमतो हलादे- लघोः [७] इति विभाषा वृद्धिः प्राप्नोति, न च किंचित् । अतो लान्तस्य [२] इति च वृद्धिः प्राप्नोति, न च किंचित् । प्र०-चिएणलोः प्रतिषेध.आधीयते तदा जागृग्रहणं शक्यमकम् । इयं तहीति । आर्थोऽ. यमुत्सर्गापवादयोः क्रमः । नेटीति प्रतिषेधे प्राप्तेऽतो र्लान्तस्येति वृधेरारम्भात्प्रतिषेधो- त्तरकालेत्युच्यते । पाठक्रमेण पूर्वकालाऽपि । अपर आहेति । पूर्वोक्त एवार्थो वाचोयुक्त्यन्तरेणोच्यते । कदययेति । कक्ष्यां विशिष्टदेशस्थं तुलासूत्रं वणिजो व्यव- हरन्ति । अत्र तु कक्ष्येव कक्ष्या यथा कक्ष्या द्रव्याणां गुरुत्वं परिच्छिनत्ति तथा शास्त्रं कार्याणां सामान्यविशेपावस्थाभावेन बलाबलं व्यवस्थापयति हम्या- वस्थावचनो वा कक्ष्याशब्द उपचारादिहावस्थावचनः । तत्र किं कार्य सामान्या- वस्थं किं विशेषावस्थमित्येवं कश्यया कक्ष्या निमातव्येत्यर्थः । वलं वा कक्ष्या यथा तुल्यकक्ष्याविति । तत्र 'जागृ इ स ईत्' इति स्थिते वार्णादाङ्गो विधिर्वलीयानिति यणादेशं बाधित्वा सार्वधातुकार्धधातुकयोरिति गुणः प्राप्तस्तमपवादत्वाद्वाधित्वा सिचि वृद्धिरिति वृद्धिः प्राप्ता तामपवादत्वाद्वाधित्वा जाग्र इति गुणः प्रामोति । भाझ्य- फारस्तु दुर्वलत्यादुत्सर्ग परिहत्य वृद्धेरारभ्य गणयति-न च किंचिदिति । तस्याः पाक्षिक्या वृधेरपवादभूतं न किंचिद्गुणविधानमस्ति यतो जागृग्रहणमकर्तव्यं स्यात् । उ०-याधनेन तस्य पारितार्थ्याजागरक इत्यस्य सिद्धेश्वानेकशास्त्रयाध मानाभाव इति भाप्या- शयात् । जागृप्रहणमेव प ज्ञापकं ज्ञापकानां सजातीयापेक्षत्यमुचितमिति सूचयति । ननु प्रतिपेधात्पूर्व पासात्तरफालेल्ययुक्तमत आह-आर्थोऽयमिति । पाठक्रमादार्थः प्रमो वलीया. मिति भावः । पौनपत्यं परिहरति-पूर्वोत्तेति । पूर्व प्रतिज्ञामानमिदानी हेतप्रदर्शनमिति भेदः । तथा शास्त्रमिति । यलवता याधकेन युयलं याध्यरयारपरिराच्यमिति भान्या पनि भायः । हायस्थेति । हितायां तृतीयां प कदयां प्रविष्ट पनि ग्यपहारामिति भावः । विशेष. पापिन: मामाग्यपरत्वं रक्षणस्याए-उपचारादिति । पलं यति । फम्यपिमान्यम्य या निमातव्यं मुलमिदमिनि मातम्यमिति भाज्या इति भावः। दुर्यलत्यादिति । भगन्न- । + ७.१.१७. ३.८५. ७. २.३५.

·अरपाणश्या०१८सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [ १०३ १ नेड्वशि कृते ।। ७ । २ । ८॥ किमर्थं पुरस्तात्प्रतिपेध उच्यते न विध्युत्तरकालः प्रतिषेधः क्रियते ? तद्यथा-अन्यत्रापि विध्युत्तरकालाः प्रतिपेधा भवन्ति । कान्यत्र ? कर्तरि कर्म- व्यतिहारे, न गतिहिंसार्थेभ्यः [ १. ३. १४, १५ ] इति । देवताद्वंद्वे च, नेन्द्रस्य परस्य [ ७. ३. २१, २२ ] तत्रायमप्यर्थो द्विरिग्रहणं न कर्तव्यं भवति, प्रकृतमनुवर्तते*, नैवं शक्यम् । इड) सार्वधातुकग्रहणं लिङः सलोपे संनिहितं तद्विच्छिद्येत । यदि पुनर्न वृद्भ्यश्चतुर्थ्यः [ ७. २. ५६] इत्यत्रैवोच्येत ? किं कृतं भवति ? विध्युत्तरकालश्चैव प्रतिषेधः कृतो भवति, द्विश्चेड्ग्रहणं न कर्तव्यमिड) च सार्वधातुकग्रहणं लिङ सलोपे संनिहितं भवति । तत्रायमप्यर्थो द्विः प्रतिषेधो न कर्तव्यो भवति । नैवं शक्यम् । इह हि तुष्टोथ दुद्रोथेति, ऋतो भारद्वाजस्य प्र०-गुणो वृद्धिर्गुणो वृद्धिः प्रतिषेधो विकल्पनम् । पुनर्वृद्धिनिषेधश्च यापूर्वाः प्राप्तयोनव ॥ इति संग्रहश्लोकः ।। नेड्वशि० । प्राप्तिपूर्वकत्वात्प्रतिषेधस्यार्थात्पूर्व विधिप्रकरणं पठितव्यं पश्चात्प्रतिषेध- प्रकरणं क्रमव्यतिक्रमे प्रयोजनाभावादिति मत्वा पृच्छति-किमर्थमिति । तत्राय- मप्यर्थ इति । न्याय्यक्रमाश्रयणादुपचथोऽप्यस्तीत्यर्थः । इडर्थमिति । रुदादिभ्यः सार्वधातुक इत्यत्र यत्सार्वधातुकग्रहणमिड्विधावुपात्तं तदानन्तर्याल्लिङ: सलोपोऽनन्त्यस्ये- त्यत्र शक्यतेऽनुवर्तयितुम् । यदि विविधेः परस्तादीडजनोधै चेत्यस्यानन्तरं नेड् वशि कृतीत्यादि प्रतिषेधप्रकरणं क्रियते तदा तेन विच्छिन्नत्वात्सार्वधातुकग्रहणं सलोप- विधौ नानुवर्तेत । तुष्टोथेति । यथा पपिथ ययिथेत्यादावार्धधातुकरयेतीट् प्राप्त एकाच इति प्रतिषिद्धः क्रादिनियमात्पुनः प्राप्तोऽचस्तास्वत्थलीति परिषिद्धस्तत्र 'ऋत एव भारद्वाजस्य प्रतिषेधो नान्येभ्य' इति नियमात्पक्ष इड् भवति । एवं स्तुद्रुसुश्रुभ्योऽपि प्राप्नोतीत्यर्थः । तथा हि-क्रादिनियमस्य बाधकमचस्तास्वदिति प्रतिषेधमृतो भारद्वाज- स्येति नियमो वाधते । स कथं क्रादिप्रतिषेधं न बाधेत । ननु च मध्येs. उ०-सामान्यत्वेनेत्यर्थः । प्राप्तय इति । प्राप्यन्त इति व्युत्पत्त्या कार्याणीत्यर्थः । नेड्वशि० । न्यायविरोधमुक्त्वा गौरवमप्यत्र पाठ इत्याह-भाष्ये तत्रायमप्यर्थ इति । प्रानिषेधपाठ आर्धधातुकस्येडित्यत्र निषेधासंबन्धाय पुनरिग्रहणं कार्यमित्यर्थः । नियमात्पक्ष इति । नान्येभ्य इत्यन्नापि भारद्वाजस्येत्यस्य संबन्धादिति भावः । ननु भारद्वाजनियमोऽनन्तरत्वादुपदेशेऽत्वतोऽचस्तास्वदिति निषेधस्यैव बाधक इति कथं क्रादिप्रतिषेधवाधस्तेनेत्यत आह-तथा होति । न बाधेतेति । वाध्यबाध्यस्य सुतरां बाध्यत्वादिति भावः । ननु चेति । भारद्वाजनियमात्परं क्रादिसूत्रपाठमाश्रित्येदम् । ७, २, ७६, ७९.

·१०४] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [नेड्वशि कृति .[७. २. ६३ ] इत्येतस्मान्नियमादिट् प्रसज्येत । कृसभृवृस्तुद्रुशुश्रुवो लिटि [१३] इत्येष योगः प्रतिषेधार्थों भविष्यति । यद्येष योगः प्रतिषेधार्थों य एतस्माद्योगादिट् परिप्राप्यते नियमात्स न सिध्यति-पेचिव पेचिम । शेकिव.शेकिम । एवं तर्हि 'कृसभृ'इत्येतेषां ग्रहणं नियमार्थं भविष्यति, स्तुद्रु- खुश्रुवां प्रतिषेधार्थ, वृङ्घनोऑपकार्थम् । एक्मपि सामान्यविहितस्यैवेटः+ प्रति- प्रेधो विज्ञायेत विशेषविहितश्चायं* थलीति । पं०-पवादा इति न्यायादारद्वाजनियमोऽचस्तास्वदिति प्रतिषेधं बाधिष्यते, नतु क्रादि. प्रतिपेधम् । नैतदस्ति । पाक्षिक एप परिहारो भेदेन लक्षणापेक्षायाम्। कार्यमात्रे तु बाध्यत्वेनापेक्षिते नैप परिहारः । किं च 'न वृद्भ्यश्चतुर्थ्य' इत्यस्मादूर्ध्वमिदं प्रकरणं. पठितव्यमिति प्रक्रान्तं न तु ऋतो भारद्वाजस्येत्यस्मात्परमिति । ततो भारद्वाजनियमा- त्पूर्वमिदं नतु परमिति कुतो मध्येऽपवादा इति न्यायावतारः। व्याप्तिन्यायाश्रये च सर्वप्रतिषेधवाधेन भाव्यम् । यद्येष इति । थलि भारद्वाजनियमादिटः प्राप्तस्य प्रतिषेधे विधेये संभवति सति नियमार्थत्वानुपपत्तिः। एवं तहीति । योगैकदेशः पूर्व योग- शब्देनोक्तश्चोदकेन तु समस्त एव योगः प्रतिपेधार्थोऽनेनोक्त इति मत्वा चोदितम्- यद्येष इति । तत्र क्रादीनामृकारान्तत्वान्नास्ति भारद्वाजनियमादिप्राप्तिरिति तेषां नियमार्थ ग्रहणम् । स्तुद्रुसुश्रुवां तु भारद्वाजनियमानादिनियमाञ्च प्राप्तस्येटः प्रतिषेधा- र्थम् । वृशोरिति । एकयोगस्था अपि नावश्यमेकधर्माणः । तत्र प्रत्ययाश्रयोऽपीट- प्रतिपेधो नियम्यत इति वृङ्ग्रहणेन ज्ञाप्यते । एवमपीति । स्तुद्रुस्रुश्रुभ्यः प्रतिषेधो येन नाप्राप्तिन्यायेन क्रादिनियमप्राप्तमेवेटं निवर्तयेत् , नतु भारद्वाजनियमप्राप्तमित्यर्थः । स उ०- नतु कादिप्रतिषेधमिति । भारद्वाजनियमेनाचस्तास्वदिति प्रतिषेधनिवृत्तावमासा- पस्तास्वदित्यनेन न क्रादिनियमस्य याधो नापि भारद्वाजनियमेनोत्तरत्वादिति भावः । मध्येऽपवादन्यायाभावेऽप्यनन्तरस्येति न्यायो दुर्वारोऽत आह-व्याप्तीति । भाष्ये- प्रतिषेधार्थो भविष्यतीति । स्तुद्वादिग्रहणसामर्थ्याद्वारद्वाजनियमप्रापितस्य निषेध इत्यर्थः । ननु कृस् इत्यस्य प्रतिपेधनियमोमयार्थत्वाल दोप इति चेत्तदसंभवमाह- थलि भारद्वाजेति । भाष्ये-नियमात्स इति । नियमार्थायोगाय इट् प्ररिप्राप्यते स न सिध्यतीत्यन्वयः । ननु कृत्स्नसूत्रस्य प्रतिषेधार्थत्वमुक्त्वेदानीमेकदेशस्य तदर्थ- म्यकथनं पूर्वापरविरुद्वमत आह-योगेकदेश इति । भारद्वाजनियमात् थत्यम्यग्र फ्रादिनियमादिति विवेकः । नकसूत्रोपासानामेफरूपतय युफेत्यत आद-- एकयोगस्था अपीति । तद्विताओत्यादायेकाऽपि सप्तमी विपयभेदानियत इति भायः । ज्ञाप्यत इति । एतच्योरारन स्फुटी भविष्यति । गन्वयिशेपासर्यस्यैयेटः . + ७. २. १३.

·७श्रवारपाचरा०८सू० ] व्याकरणमहाभाष्यम् पुरस्तात्पुनः प्रतिवे सत्यनारम्यापवादोऽयं भवनि, तेन यावानिएनाम, तस्य सर्वस्यैव प्रतिषेधः सिद्धो भवति । यदि खल्वप्येषोऽभिप्रायस्तन्न क्रियत इति पुनस्तादपि प्रतिषेधे सति तन्न करिष्यते । कथम् ? इदमस्ति नेड्वशि कृतीति । ततो वक्ष्यामिx-आर्धधातुकस्य वलादेरिति । इडित्यनुवर्तते, नेति निवृत्तम् । अथ कृद्ग्रहणं किमर्थम् ? इह मा भूत-विभिदिव विभिदिमेति । नैत- दस्ति प्रयोजनम् । कृसृभृवृस्तुद्रुजुश्रुवो लिटि [ १३ ] इत्येतस्मान्नियमादत्रेड् भविष्यति । नात्र तेन परिप्रापणं प्राप्नोति । किं कारणम् ? प्रकृतिलक्षणस्य* प्रतिवेधस्य स प्रत्यारम्भः, प्रत्ययलक्षणश्वायं प्रतिषेधः । उभयोः स प्रत्या- रम्भः । कथं ज्ञायते ? वृङ्घजोर्ग्रहणात् । कथं कृत्वा ज्ञापकम् ? इमौ वृबृ- प्र०-हि थल्येव प्राप्तस्ततश्चासौ स्यादेव । पुरस्तादिति । इण्मात्रमनाश्रितविपयविशेष- मनारभ्याधीतेन प्रतिपेधेन बाध्यत इत्यर्थः । यदि तु भारद्वाजनियमात्परः प्रतिषेधः क्रियेत मध्येऽपवादा इति चाऽऽश्रीयेत तदा विप्रतिषेधेन सिध्येदेव प्रतिषेधः । अथ कृद्ग्रहणमिति । अकृति कादिनियमादिड् भविष्यतीति मत्वा प्रश्नः । नाति । भिन्न- जातीयत्वादिति भावः । क्रादिनियमो हि प्रकृत्याश्रयप्रतिषेधविषयमेवेटं प्रापयेद् विभेदि- थेति । नेड्वशीति तु प्रत्ययाश्रयः प्रतिषेधः । तद्विविषये क्रादिनियमाभावादिण्न भवेत् । विभिदिवेति । कृद्ग्रहणमकृति प्रतिषेधनिवृत्त्यर्थम् । वृब्रहणादिति । सामान्यग्रहणं विशेषनिष्ठं संपद्यत इति प्रदर्शनार्थ वृड्ञोरिति भेदेनोपावा- नम् । ग्रहणस्य प्रयोजनं ववृमह इत्यादाविरमा भूदिति । यदि च क्रादिनियमः प्रकृत्याश्रयमेव प्रतिषेधं बाधेत न प्रत्ययाश्रयं तदा नेड्वशि युकः कितीति योगद्वयेन यथायोगं सिद्धत्वात्प्रतिषेधस्य नार्थो वृग्रहणेन । तक्रियमाणं प्रत्ययाश्रयस्थापि प्रति. उ०-प्रतिषेधेन भाव्यमत आह-पुरस्तादिति । भाष्ये सामान्यविहितस्येत्यस्य सामान्य- नियमप्राप्तस्येत्यर्थः । अनारभ्याधीतेनेति । हेतुगर्भविशेषणम् । सिध्येदेवेति । तुष्टोथेत्यादी भारद्वाजनियमप्रापितेटः कृसभ इति निषेधः सिध्यतीत्यर्थः । अस्य तु न भारद्वाजनियमो निवर्तकः, मध्येऽपवादन्यायादिति भावः । किंतु न्यासभेवस्थान्याय्यत्वाभगव- तैवं नाऽऽश्रितम् । फलान्तराण्यपि स्वरतिसूतीत्यादौ पुरस्तात्प्रतिषेधारम्भस्य भविष्यन्तीति दिक । भाष्य-तन्न क्रियत इति । आर्धधातुकस्येति सूत्र इडग्रहणमित्यर्थः । अव्रत्यभाष्य- विरोधाद्दीधीवेवीटामितिसूत्रस्थभाध्यमेकदेश्युक्तिः । अन्नेड्ग्रहणं कृत्वा गुरुतरयक्षमाश्रित्य तडग्रहणप्रत्याख्यानस्थानौचित्यादित्याहुः । भिन्नजातीयत्वादिति । सजातीयस्य हि नियमेन भाव्यमिति भावः । प्रकृत्याश्रयेति । एकाच उपदेश इतीत्यर्थः । अयं हि वशि कृतीत्युपादानात्प्रत्ययाश्रय इति भावः । ननु ग्रहणादिति वक्तुमुचितमत आह—सामा- न्यग्रहणमिति । प्रदर्शनार्थमिति । सर्वत्रायं न्यायो दृष्टम्य इति निदर्शनार्थमित्यर्थः । यथायोगमिति । ववृष इत्यादौ श्युक इति ववृवहे इत्यादौ नेड्वशीत्यस्यापि प्राप्तिसत्वात्तनु- ४७.२.३५. ७, २.१०.

·१०६] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [नेड्वशिकृति आबुदात्तौ तयोः प्रकृतिलक्षणः प्रतिषेधो न प्राप्नोति । पश्यति त्वाचार्य उभयोः सं प्रत्यारम्भ इति ततो वृद्धृञोर्ग्रहणं करोति । न खल्वपि कश्चिदुभयवान्प्रतिषेधः प्रकृतिलक्षणः प्रत्ययलक्षणश्च । ततः किम् ? तुल्यजातीयेऽसति यथैव प्रकृति- लक्षणस्य नियामको भवत्येवं प्रत्ययलक्षणस्यापि नियामको भविष्यति । इदं तर्हि प्रयोजनम् , इह मा भूत्-रुदिवः रुदिमः । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । उपरिष्टाद्योगविभागः करिष्यते* । आर्धधातुकस्य यदेतदनुक्रान्तमेतदार्धधातुकस्य द्रष्टव्यम् । तत इड्वलादेरिति । तत्र स्वेतावद्रष्टव्यं यदि किंचित्तत्रान्यदप्या- धातुकग्रहणस्य प्रयोजनमस्ति । अथ न किंचिदिह वा कृद्ग्रहणं क्रियेत तत्र वाऽऽर्धधातुकग्रहणं को न्वत्र विशेषः । नेड्वरमनादौ कृति ॥१॥ वरमनादौ कृतीट्प्रतिषेधं प्रयोजयति । ईशिता, ईशितुम् , ईश्वरः । व ॥ प्र०-पेधस्य निवृत्तिं ज्ञापयति । ननु थलथै वृग्रहणं स्यात्तस्य ह्यकित्त्वादवशादित्वाचेदप्रति- षेधाप्राप्तिः । नैतदस्ति । ववर्थति निगम इति निपातनं क्रियमाणं भापायां ववरिथेतीद- मभ्यनुजानाति । स्यादेतत्तुल्यजातीय एव प्रतिषेधो नियमेन वाध्यताम् । एकैकाश्रयस्तु कथं वाध्येत इत्याशक्याऽऽहन खल्वपीति । कृमृभृभ्यो लिटि प्रकृत्याश्रय एवं- काच उपदेशेऽनुदात्तादितीटप्रतिषेधः प्राप्नोति । केवलायाः प्रकृतेः शब्देनोपादात् । अथोच्येत चकृप इत्यादौ युकः कितीतीप्रतिषेधः प्राप्नोति, स चोभयवान्प्रकृति- प्रत्ययविशेषाश्रयणादिति । तन्न । अत्राप्यन्तरङ्गत्वात्प्रकृत्याश्रय एव प्रतिषेधः। तस्यैव नियमे विज्ञायमाने वृग्रहणमनर्थकं स्यात् । तस्मात्प्रत्ययाश्रयोऽपि प्रतिषेधो नियम्यत इत्यत्र ग्रहणं लिङ्गम् । प्रकृतकृसृभ्रपेक्षया च न खल्वपीत्युच्यते नतूभयवान्नास्ति प्रतिषेधः । रुदिवः, रुदिम इति । असति कृग्रहणे रुदादिभ्यः सार्वधातुक इत्येस्येटोऽत्र प्रतिषेधः स्यात्तस्य त्ववशादिरवकाशो रोदितीत्यादौ । यदेतदिति । प्रतिपेधप्रकरणमित्यर्थः । ततः सार्वधातुक इट्प्रतिषेधाभावः । यद्यन्यार्थमार्धधातुकग्रहणं फर्तव्यं तदा योगविभागेनेष्टं साध्यते । यदा लस्यान्यप्रयोजनामावस्तदा लाघवार्य उल-फिः । ननु थलर्थमिति । तत्र वियर्थमित्यर्थः । निपातनमिति । भन्यथाग्नेन निषेधेन मिदेस्तयध्य स्यात्तथा प सरसामदिन ग्रहणं नियमार्थ सम्शापनार्धमेति भापः । अवान्तरगत्त्वादिति । प्रकृतिमायाधयरमादिति भावः। मन्येवं युकः फितीरयस्योमययतः मस्येन न पल्यपीति यपोऽयुफमत भाद-प्रहनेति। हमविषय म कधिवुभयपाननीति भाध्याय: । पदिकिपिराग्यादिभाष्यस्याशयमाह-यान्यार्थमिति । सदा योगविमागे. मेष्टं साम्परा ही शेषो माध्ये परणीय दरयागपः। मारी-अथ न किंचिदिति। पेदा ४७. २. ०१...७.२..१५.

·श्रेारंपाश्रिा०१०सू व्याकरणमहाभाष्यम [१०७ र-दीपिता, दीपितुम् , दीनः । र ॥ म-भसिता, भसितुम् , भस्म । म ॥ नयतिता, यतितुम् , यत्नः । अथान्ये ये वशादयस्तत्र कथम् ? उणादयोऽ, व्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि । तितुत्रतथसिसुसरकसेषु च ॥ ७।२।६॥ तितुत्रेष्वग्रहादीनाम् ॥ १॥ तितुत्रेष्वग्रहादीनामिति वक्तव्यम् । इह मा भूत्-निगृहीतिः, उपनिहितिः, निकुचितिः, निपठितिरिति । एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् ।। ७ । २ । १० ॥ एकाग्रहणं किमर्थम् ? एकाग्रहणं जागर्त्यर्थम् ॥१॥ एकाग्रहणं क्रियते, जागर्तेरिट्प्रतिषेधो मा भूदिति । जागरिता, जागरितुम् । नैतदस्ति प्रयोजनम् । उपदेशेऽनुदात्तादित्युच्यते जगतिश्चोपदेश उदात्तः । न ब्रूम इहार्थं जागर्त्यर्थमेका ग्रहणं कर्तव्यमिति । किं तर्हि ? उत्तरार्थम् । युकः किति [११] इतीप्रतिषेध वक्ष्यति स जागर्तेर्मा भूदिति । जागरितः, जागरित- वानिति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । जागर्तेर्गुण उच्यते+ वृद्धिविषये प्रतिषेधविषये स च बाधको भविष्यति । तत्र गुणे कृते रपरत्वे च कृतेऽनु- प्र०-कृद्ग्रहणमेव कर्तव्यम् । प्रत्याख्यास्यते च तत्राऽऽर्धधातुकग्रहणम् । भस्मेति । नन्वत्रैव वक्ष्यत्युणादय इति । ततश्चाव्युत्पत्त्याश्रयणादेवेन भविष्यति । अन्येभ्योऽपि दृश्यत इत्यनेनात्र मनिन्प्रत्यय इत्यदोषः । तितु। निकुचितिरिति । कुञ्चेः क्तिन्नावादिभ्य इति क्तिन् । 'कुच शब्दे तारे इत्यस्माद्वा स्त्रियां क्तिन् । एकाच । एकाज्यणमिति । एकाचामेवानुदात्तत्वप्रतिज्ञानादनुदात्तग्रहणेनैवाति- प्रसङ्गनिवारणाप्रश्नः । इतर उत्तरार्थत्वमभिप्रेत्याऽऽह-एकाग्रहणं जागर्त्यर्थमिति । स जागर्तेर्मा भूदिति । जागतिरेवोगन्तोऽनेकाच संभवतीति तन्निवृत्त्यर्थमेका ग्रहणम् । ऊोंतेस्तु नुवद्भावात्प्रतिषेधो भवत्येव । चोदकः प्रतिषेधाप्राप्तिकारणमन्यदर्शयति- उ०-यदि प्रमाणमितिवदसंदेहे संदेहोक्तिः । कोन्वत्र विशेष इत्यनेन न साम्यं विवक्षितं किंतु कृद्ग्रहणकर्तव्यत्वमेव तदाह-लाघवार्थमिति ।. भाष्ये-अथान्य इति । मल्लादिषु । तितुत्रतथ० । ननु कुल्चेः क्तिनं बाधित्वा गुरोश्च हल इत्यकारप्रत्ययः स्यादत आह- कुञ्चेरिति । एकाच०। ननु जागतेर्गुणस्य वृद्धिप्रतिषेधवाधकत्वेऽपि प्रकृते किमायातमत आह- इट्प्रतिषेधस्येत्यर्थ इति । परत्वाद्गुणे रपरत्वे चेटमतिपेप्रिाप्तरित्यर्थः । अन्यार्थमिति । - : +.. ३. ८५.

·१०८ श्रीभगवत्पतलिविरचितं [ एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् गन्तत्वादिट्प्रतिषेधो न भविष्यति । ननु चोपदेशाधिकारात्प्राप्नोति । उपदेश- ग्रहणं निवर्तयिष्यते । यदि निवर्त्यते-स्तीत्वा पूर्वा, इत्वोत्त्वयोः* कृतयो रपरत्वे चानुगन्तत्वादिप्रतिषेधो न प्राप्नोति । नैष दोषः । आनुपूर्ध्या सिद्धमेतत् । नात्राकृत इट्प्रतिषेध इत्वोत्वे प्राप्नुतः । किं कारणम् ? न क्त्वा सेट् [ १. २. १८. ] इति कित्वप्रतिषेधात् । इदं तर्हि-आतिस्तीपति, निपुपूर्वतिर । प्र०-एतदपीति । स वाधक इति । इट्प्रतिषेधस्येत्यर्थः । उपदेशाधिकारादिति । अन्यार्थमुपदेशग्रहणमनुवयंम् । उपदेशे च जागतिरुगन्तो भवतीति प्रतिपेधप्रसङ्गः । इतर उपदेशाधिकारस्य प्रयोजनान्तरमपश्यन्नाह-उपदेशग्रहणं निवर्तयिष्यत इति । स्ती पूर्वेति । इत्त्वादिपु कृतेष्वनुगन्तत्वात् , लूत्वत्यादौ च सांप्रतिकोगन्तसंभवे भूतपूर्वगत्या- श्रयणस्यायुक्तत्वादिप्रतिषेधो न स्यात् । उपदेशाधिकारात्तूपदेश उगन्तत्वात्संप्रत्यनुगन्त- त्वेऽपि प्रतिपेवः प्रवर्तते । आनुपूयति । स्तू त्वा इति स्थिते कित्त्वनिषेधाश्रय इट इडाश्रयश्च कित्त्वनिषेध इति प्रागेव संनिहितं कित्त्वमाश्रित्येटप्रतिपेधः प्रवर्तते तत इत्त्वादीनीत्यर्थः । अत्र चोद्यते कृतेवित्त्वादिपु प्रतिपेधनिमित्तोगन्तत्वोपगमात्पुनरिट प्राप्नोति । तस्मिश्च सति न क्त्वा सेडिति कित्त्वप्रतिपेवाद्गुणे सति स्तेरित्वेति प्राप्नोति । नैप दोपः । पूर्वमेव प्रसक्तस्येट उपलक्षणप्रतिषेधेन बाधितत्वालक्ष्यस्य संस्कृतत्वाभ्रष्टावसरत्वात्पुनः प्रवृत्त्यभावात् । आतिस्तीर्पतीति । श्युकः कितीत्यत्र विशिष्टानुबन्धोपलक्षित प्रत्यय आश्रितः । सनि ग्रहगुहोश्चेत्यत्र तु सातादिति विशेषमाश्रित्यास्योपन्यासः । अनेत्त्व- रपरत्वयोः कृतयोरनुगन्तत्वादिप्रतिपेधो न स्यात् । उपदेशाधिकारात्त्वनुगन्तत्वावस्थाया- मपि भवति । सनि ग्रहगुहाश्वेत्यत्र चशब्देनोगनुकृप्यते । युकः कितीत्यनेन त्वत्र उ०-स्तीर्णमिरयाद्यर्थमिति भावः । इत्त्वादिपु कृतेष्विति । अन्तरहरवादिति भावः। कित्त्व- निपेधाश्रय इति । असति फित्वनिषेधे प्रतिपेधमासरिति भायः। किस्वमिपेधो म परया सेडिति । तत इत्त्वेति। सतीव्यकित्येन याधफगुणप्रवृत्तरिति भावः । याधक विषयपरिहारेण भयाध्यस्य प्रवृत्तिरिवि तारपर्यम् । गुणे सतीति । दीर्घस्यासिद्धरयेन धूपधरयात् । लक्ष्यस्य संस्कृतत्वादिति । लक्षणयाधैनैव संस्तत्वारियर्थः । अयं चेहरी विषये भ्रष्टावसरम्यायाश्रयणे हेतुः । यस्तुतो निमित्तापायपरिभाषाया भाष्येऽनाश्रयणा गन्तस्यापगमेऽपि प्रतिषेधापगमा. भावेन न पुनरिटमासिरिति पित्यमिदम् । प्रष्टापसरण्यायस्मात्र शाररोगाश्रयणस्यको गुण. युद्धीति मे माध्ये पनितम्याग । नन्पातिरती पतीत्यप्रापि सदिरेय समः विपादि. दमप्यानुप्यो सिमित्या पक्षणान्तरं सद्गत १ कंपिरिशेपमाश्रिय परिहारा. तरकपनापोदाहारीरयाह---युफ इति । सनि प्रदेस्पनेनाग्रे निषेध इसि भाप: । मम्ममापि पूर्वजय सिमिति पिगुगनुकर्षणायन धेने'परा भाद-युकः कितीत्यनेन .१.१...t. x १.१...

·अंगरपाया०।१०सू० व्याकरणमहाभाष्यम् for इत्त्वोत्वयोः कृतयो रपरत्वे चानुगन्तत्वादिट्प्रतिषेधो न प्राप्नोति । मा भूदेवं युकः किति [११] इति । इट् सनि वा [४१] इत्येवं भविष्यति । इदं तर्हि-आस्तीर्णम् , निपूर्ताः पिण्डाः । इत्वोत्त्वयोः कृतयो रपरत्वे चानुगन्तत्वा- दिट्प्रतिषेधो न प्राप्नोति । मा भूदेवम् । इट् सनि वेति सनि विभाषा, यस्य- विभाषा [१५] इति प्रतिषेधो भविष्यति । प्र०-प्रतिषेधो नास्ति । इटप्रतिषेधाश्रयत्वाज्झलादित्वस्य, झलादित्वाश्रयत्वारिकत्त्वस्य, कित्त्वाश्रयत्वादिट्प्रतिपेधस्येतीतरेतराश्रयप्रसङ्गात् । इट् सनि वेति । स्तु स इति स्थित ऋकारान्तावस्थायामेव पक्ष इडभावः । तथा हीविकल्पस्य निरवकाशत्वात्सांप्रतिका- भावे भूतपूर्वगत्याश्रयणान्नित्यत्वाद्वा न तावद्गुणस्य प्रवृत्तिः। तत्रेटपक्षे वृतो वेति दीर्वविकल्पे रूपद्वयमातिस्तरिपति आतिस्तरीषतीति । इडभावपक्षे त्वातिस्तीर्षतीति । अत्रोच्यते-इडभावपक्षे किवाद्गुणे निषिद्ध इत्त्वरपरत्वयोः कृतयो पुनरिट प्राप्नोति । न चेद् सनि वेति विकल्पविधानमनर्थकम् । ऋकारान्तावस्थायां पक्ष इडभावे कित्त्वे सतीत्वरपरत्वयोः कृतयोरिटि सति गुणे च सत्यातिस्तेरिपतीति रूपसंपादनार्थत्वाद्वि- कल्पस्य । अत्र समाधिः-नित्यमिटि प्राप्ते विकल्पविधानाष्टावसरत्वालक्ष्यस्य सिद्धत्वात्पुनरिड्लक्षणं न प्रवर्तते । आस्तीर्णमिति । कृतेऽकृते चेटि किदेव निष्ठेत्यनेन विशेषेणास्योपन्यासः । यस्य विभाषेति । ननु ऋकारान्तस्य सनि विकल्पविधानान्नि- त्यत्वादित्त्वोत्त्वयोः कृतयोरनकारान्तत्वाद्यस्य विभाषेति प्रतिषेधाप्रसङ्गः । नैष दोषः । उ०-विति । सनि ग्रहत्यत्र तु कितीत्यनपेक्षणान दोष इति भावः । भाष्ये युकः कितीत्यल्येत 'उक' इति वर्तमाने सनि ग्रहेस्यनेनेत्यर्थः । ननु ऋकारान्तावस्थायामेवेटप्रतिषेधो न पुनरी- स्वोत्त्वे इति कथं लभ्यतेऽत आह-तथा हीति । प्रदन्ते सनि ग्रहेति प्रतिषेधे प्राप्त इट् सनि वेति विधीयमानो विकल्प इत्त्वोत्वयोः कृतयोत इति निमित्तस्य विहतत्वाब स्यादिति पूर्वमेव प्रवर्तते । एवं गुणादपि । अथापि भूतपूर्वगत्याश्रयणं तदा नित्यत्वं तत्व । इत्त्वोत्त्वे विटि कृतेऽकित्वाद्गुणेन बाधिते इत्यनित्ये इति भाइः । न तावद्गुणस्येति । उपलक्षण- मिदमित्वोत्वयोरपि। इट्पक्षे गुणः। तदभावे सनः कित्वात्तदभाव इत्त्वोत्वे । पुनरिट प्राप्नोतीति । अनुगन्तत्वेन निषेवाप्राहेरिति भावः । नित्यमिटीति । अस्य तद्वाधकनिषेधे प्राप्त इति शेषः । भ्रष्टावसरम्यायाश्रयणे हेतु:-लक्ष्यस्य सिद्धत्वादिति । संस्कृतवादित्यर्थः । एवं ध लक्ष्ये लक्षणस्येति भ्यायेन पुनरप्रवृत्तिरिति तत्वम् । इदमप्युकरीत्या चिन्त्यम् । अनेन विशेषेणेति । एवं चात्राऽऽनुर्ध्या न सिद्धिर्नापि निषेधान्तरप्राप्तिरिति भावः । प्रतिषेधा- प्रसङ्ग इति । भादितश्चेति योगविमागेन ज्ञापकैन यदुपाधेर्विभाषा उनुपानिपेध-- ·११० श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं एकाच उपदेशेऽनुदात्तांत . इहार्थमेव तर्हि वध्यर्थमेका ग्रहणं कर्तव्यम् । वध इट्प्रतिषेधो मा भूदिति । वधिषीष्टेति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । क्रियमाणेऽपि वा एकाग्रहणे वध इप्रतिषेधः प्राप्नोति । वधिषीष्ट ति । किं कारणम् ? वध इट्प्रतिषेधः संनिपात एकाच्त्वात्प्रकृतेश्चानुदात्तत्वात् ॥ २॥ संनिपाते चैव हि वधिरेकाच्श्रूयते प्रकृतिश्चास्यानुदात्ता । किं पुनः कारणमेवं विज्ञायत उपदेशेऽनुदात्तादेकाचः श्रूयमाणादिति ? यङ्लोपार्थम् यङ्लोपे मा भूदिति । बेभिदिता, बेभिदितुम् । चेच्छिदिता चेच्छिदितुम् । प्र०-सनि विकल्पविधान ऋकारान्तत्वस्यापेक्षणेऽपि यस्य विभापेत्यत्र यस्य कचिदिड्- विकल्पो दृष्टः स धातुराश्रीयते न तु विकल्पकारणमृकारान्तत्वम् । भवति चेत्त्वोत्त्वयोः कृतयोरपि स एव धातुरिति प्रवर्तते प्रतिषेधः । तदेवमुपदेशग्रहण- स्योत्तरत्रानुपयोगादननुवर्तनाजागरित इत्यत्र गुणरपरत्वयोः कृतयोरनुगन्तत्वाच्छ्युकः कितीति प्रतिषेधाभावादुत्तरार्थमेकाग्रहणं न कर्तव्यम् । वध्यर्थमिति । वधशब्दोऽ- कारान्तोऽनेकाजादेशः। इतर उपदेशग्रहणमनुदात्तस्यैव विशेषणं न त्वेकाच इति मन्यमान आह-एतदपीति । वधिपीटेति । आशिपि लिड्। कर्मण्यात्मनेपदम् । अतो लोप इत्यकारलोपे कृते वधिरेकाच्। अकारोच्चारणं त्ववधीदित्यादौ हलन्तलक्षण वृद्धिनिवृत्त्यर्थ स्यात् । प्रकृतेश्चानुदात्तत्वादिति । यस्मात्प्रकृतिर्हन्तिरनुदात्ता तस्या- श्वोपदेशावस्था गृह्यते । सैव चानेन रूपेणावस्थितेति संप्रत्ययः । ततः प्रतिषेधः प्राप्नोति । ततश्च कृतमप्येकाग्रहणमनर्थकम् । किं पुनरिति । उभयविशेपणमुप- देशप्रहह्णमस्तु । ततो वधेरुपदेशेऽनेकाच्वात्प्रतिषेधाप्रसङ्गः । वेभिदितेति । द्विः प्रयोगे उ०--इति वक्ष्यमाणत्वादिति भावः । प्रवर्तते प्रतिपेध इति । यदुपाधेरिति माऽऽश्रीयत इत्यभिमानः । वस्तुतस्तु दरिदित इत्यत्र यस्य विभापेत्यस्य चारणायोत्तरनानुवृत्ति रावशक्यैव । भ्रष्टावसरन्यायस्यात्र शास्त्रेऽनाश्रयणात् । इह किंचित्यपो इति न्याये. मेहापि फलमावश्यकमित्याशयेनानादरानगवता तथा नोक्तम् । अकारान्त इति । अन्यथा- अधीदिरयनाती हलादेरिति वृद्धिः स्यात् । अदम्तव्ये स्वलोपस्य स्थानियत्वाप्न दोपः । एका- प्रहणे कृते तु यध्युपदेशेऽनेकाचरवादिप्रसिपेधाप्रसमः इति भावः । हन्तः परम्मै. पविरवादारपूर्वस्वाभावारपाऽऽह-कर्मणीति । हलन्तलतणेति । अतो हरादेरिति विपरप- निवृश्यर्थमित्यर्थः । भोपस्य स्थानियत्त्वेन सिम्परापाराभावादिति भायः । प्रकृतिईन्ति- रिति । प्रकृतिशब्देन स्यान्युच्यत इति भावः । तस्याश्चेति । इतरेय साक्षादुपदेशो पधेरा तद्विपाररवेन प्रत्ययान मुख्य उपदेश इत्यर्थः । तमाए-मैप चेति । भाष्ये संनिपात इत्यस्य प्रतिपंधप्रवृत्तिकाए इत्यर्थः । उपदेशेऽनकान्त्वादिति । हनी .. .. + ३, ४.४३.

·एअरपा०१०१०सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [१११ एकाचं उपदेशेऽनुदात्तादित्युपदेशवचनमनुदात्तविशेषणं चेत्कृत्रादिभ्यो लिटि नियमानुपपत्तिरप्राप्तत्वात्प्रतिषेधस्य ॥३॥ एकाच उपदेशेऽनुदात्तादित्युपदेशवचनमनुदात्तविशेषणं चेत्कृनादिभ्यो लिटि* नियमस्यानुपपत्तिः । किं कारणम् ? अप्राप्तत्वात्प्रतिषेधस्य द्विवंचने कृत उपदेशेऽनुदात्तादेकाचः श्रू यमाणादितीट्प्रतिषेधो न प्राप्नोति । असतीट्प्रतिषेधे नियमो नोपपद्यते । असति नियमे को दोषः ? तत्र पचादिभ्य इड्वचनम् ॥ ४॥ तत्र पचादिभ्य इड् वक्तव्यः-पेचिम, शेकिम । सनश्चेटप्रतिषेधः ॥ ५॥ सनश्चेटप्रतिषेधो वक्तव्यः-बिभित्सति, चिच्छित्सति । द्विवचने कृत उपदेशेऽनुदात्तादेकाचः श्रयमाणादितीप्रतिषेधो न प्राप्नोति । इह च नीत्तः तत्वे कृते ऽनच्कत्वादिट्प्रतिषेधो न प्राप्नोति । प्र०-द्विवचने भवति भिदिरुपदेशेऽनुदात्त, उपदेश एकाजित्यतोऽलोपे कृते संप्रत्यनेका- च्त्वेऽपि प्रतिषेधप्रसङ्गः। श्रूयमाणे त्वेकाच्याश्रीयमाण आवृत्तिसंख्ययैकत्वसंख्याया बाधनात्प्रतिषेधाभावः। समुदायस्य चैकाऽङ्गसंज्ञा नतु प्रत्येकमित्येकाचोऽङ्गादित्या- श्रयणात्परभिदूपाश्रयोऽपि प्रतिषेधो न भवति । अनुदात्तविशेषणं चेदिति । उभय- विशेषणेऽप्यनुदात्तविशेषणं भवतीति सामर्थ्यादनुदात्तस्यैव यदि विशेषणमित्यवधारणं द्रष्टव्यम् । असति नियम इति । क्रादिसूत्रं प्रतिषेधार्थमस्तु । एवमपि चकृष इत्यादि सिध्यति । बिभिदिवेत्यादौ चैकाच्वाभावात्प्रतिषेधाभावादिट् सिध्यतीति भावः । पेचिवेति । एत्त्वाभ्यासलोपयोः कृतयोरेकाचः श्रूयमाणादितीटप्रतिषेधप्रसङ्गः । नीत्त इति । ददातेः क्तप्रत्ययेऽच उपसर्गात्त इति तत्वे कृतेऽनच्कत्वादेकाच्त्वाभावादिटप्रति- षेधाप्रसङ्गः । तत्वस्य द्विपदाश्रयत्वाद्वहिरङ्गत्वादन्तरङ्ग इट्प्रतिषेधेऽसिद्धत्वादिति परिहारः यडा उ०-वधेत्यपि स्वरूपज्ञापनाय मुख्य उपदेश इति भावः । ननु स्थाने द्विर्वचन उपदेश एकाजनुदात्तरूपस्य नष्टत्वात्कथं यङलोप इटप्रतिषेधः । न च स्थानिवत्त्वमल्विधित्वादि- त्यत आह-द्विःप्रयोग इति । ननु व्यवधानात्कथमत्र निषेधप्रसङ्गोऽत आह–अतोऽलोपेकृत इति । यलोपस्याप्युपलक्षणमिदम् । अनेन यड्लुग्विपयत्वमस्य भाग्यस्य नेति दर्शयति । अत एवाने स्थानिवत्त्वेन समाधानपरं भायं संगच्छते । ननु परस्य भिद्पस्य संप्रत्येकाच्वात्तदाश्रयः प्रतिषेधः स्यादत आह-समुदायस्य यथा चैतत्तथैकाचो द्वे इत्यत्र व्युत्पादितं भाष्ये । तत्वे कृत इति । परत्वादिति भावः । द्विपदेति । उपसर्गकान्तदारुपेत्यर्थः । उत्तरपदाधिकारे बहिरह- चेति । *७:२; १३. + ७.१.४७.

·११२] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् नैष दोषः । आनुपूर्व्या सिद्धमेतत् । नात्राकृत इट्प्रतिषेधे तत्वं प्राप्नोति । किं कारणम् ? ति कितीत्युच्यते । यदप्युच्यत एकाच उपदेशेऽनुदात्तादित्युपदेश- वचनमनुदात्तविशेषणं चेत्कृनादिभ्यो लिटि नियमानुपपत्तिरप्राप्तत्वाप्रतिषेध- स्येति मा भून्नियमः । ननु चोक्तं तत्र पचादिभ्य इड्वचनमिति । नैष दोषः । उक्तं तत्रथल्ग्रहणस्य प्रयोजनं समुच्चयो यथा विज्ञायेत थलि च सेटि, क्ङिति च सेटीति । यदप्युच्यते सनश्चेटप्रतिषेध इति । उभयविशेषणत्वात्सिद्धम् ॥ ६॥ उभयमुपदेशग्रहणेन विशेषयिष्यामः । उपदेशेऽनुदात्तादुपदेश एकाच इति । यङ्लोपे कथम् ? यङ्लोपे च तदन्तद्विर्वचनात् ॥ ७ ॥ सन्यङन्तस्य स्थाने द्विवचनं+ तत्र संप्रमुग्धत्वात्प्रकृतिप्रत्ययस्य नष्टः स भवति यः स एकाजुपदेशेऽनुदात्तः । अथापि द्विःप्रयोगो द्विवचनमेवमपि न दोषः । न ह्यस्य भिद्युपदेश उपदेशः । किं तर्हि ? वेभिद्युपदेश उपदेशः । अथापि प्र०-परिहारान्तरस्य सद्भावान्नाऽऽश्रितः । तदेव दर्शयति-पानुपूर्व्या सिद्धमिति । थल ग्रहणस्येति । आरम्भसामर्थ्यादत एकहरूमध्येऽनादेशादेलिटीत्यनुवर्तनाच्चान्तरेणापि थल्ग्रहणं थल्येव सेट्येत्त्वाभ्यासलोपयोः सिद्धत्वात्यल्पहणं क्डिता समुञ्चयार्थम् । तत- श्चेटि कृत एत्त्वाभ्यासलोपयोर्विधाने पेचिवेत्यादीनि रूपाणि सिध्यन्तीति नार्थः क्रादि- नियमेन । उभयपिशेषणत्वादिति । एवं सत्युभयं विशेपणत्वेन संस्पर्शादनुगृहीतं भवति । एतदर्थ चोपदेश इति मध्ये पठितम् । उभयविशेपणे च कादिनियमात्प- चादिभ्य इटः सिद्धत्वात्यलि च सेटीत्यत्र थल्पहणं विस्पष्टाथम् । सन्यडन्तस्येति । सन्यडोरिति पष्ठी । तत्र भिद्यशब्दस्य प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्य सर्वे सर्वपदादेशा इति शब्दान्तर आदेशे कृतेऽयं धातुरयं प्रत्यय इति विभागाभावादिट्प्रतिषेधाभावः । नन्वेवं विभित्सतीत्यत्रापि प्रतिपेधाग्रसङ्गः । इडप्यस्मिन्पने न प्राप्नोतीत्यदोषः । अथवाऽत्रासमाचासात्पक्षान्तराश्रयेणाऽऽह-श्राथापीति । नहास्येति । आचार्यस्य भिनुपदेशालये होकाच्चादनुदात्तत्वाचेटप्रतिषेधः स्यात् । यइन्तस्य तूपदेशे गृहमाणे उ०-परिभाषाया अप्रवृत्तेफायाचिरयमिदम् । थल्येवेति । अविरत: सेलिटस्यए एप संभवादिरयर्थः । रिडत्तेति । पेटीत्युभयरिशेपणम् । सत्र सेदमहणं कालवधारणा चलीरयेय पलि पूर्यण रिति निदेशदाह-इटि छत इति । विस्पष्टार्थमिति । प्रतिपतिलाधयामिायधः । प्रवासमायामादिति । दिप्रयोगपक्षस्यैर युगादिति भाषः । इदंशन्दामाद-प्राचार्यत्येति । अनुदात्तत्यागेति । प्रायपम्परेणानोदया. । .९, ४. १२१. + ९.१.१॥

·७अारपा०१०१०सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [११३ भिधुपदेश उपदेश एवमपि न दोषः । अकारेण व्यवहितत्वान्न भविष्यति । ननु च लोपे कृते* नास्ति व्यवधानम् । स्थानिवद्भावाद्वयवधानमेव । न सिध्यति । पूर्वविधौ स्थानिवद्भावो न चायं पूर्वविधिः । एवं तर्हि पूर्वस्मादपि विधिः पूर्वविधिः । कः पुनरुपदेशो न्याय्यः । यः कृत्स्नः । कश्च कृत्स्नः । य उभयोः । प्र०-तस्यानेकाच्वादुदात्तत्वाच प्रतिषेधाप्रसङ्गः । ननु च प्रत्यक्षमाख्यानमुपदेश इत्युक्तं यङादीनां च प्रत्ययानामुपदेशोऽस्ति नतु तदन्तानां शब्दानामनुमेयरूपाणाम् । नैष दोषः। संकीर्णावुद्देशोपदेशावित्यपि तत्रोक्तम् । अत एव चेत्संज्ञायां करणसाधन उपदेशशब्दः शास्त्रवाच्याश्रितः । इह तु भावसाधन आधीयते । तेन प्रतिपादनमात्रं गुणैर्वा प्रत्यक्षेण वोपदेश उच्यते । थविधानद्वारेण च बेभिद्य इत्यस्य समुदायस्य क्रियाविशेपवचनस्याद्य प्रतिपत्तिरस्तीति बेभिद्युपदेश इत्युक्तम् । वेभिद्यशब्दाादक्- रितपावितीक्प्रत्ययेऽल्लोपथलोपयोभिदीति भवति । अथवेत्संज्ञाविधावुच्चारणवचन उप- दिशिर्गृह्यते । तदुक्तमुद्देशश्च प्रातिपदिकानां नोपदेश इति । इह तु प्रतिपादनवचन इति विरोधाभावः । अथापि भिद्युपदेश इति । उच्चारणवचनेऽप्युपदिशौ गृह्यमाणे प्रत्यक्ष- माख्यानवचनेवा नदोष इत्यर्थः। द्विःप्रकार उपदेश उक्ते पृच्छति-कःपुनरिति। किं भिद्यु- पदेशोऽथ बेभिद्युपदेश इत्यर्थः । यः कृत्स्न इति । कृत्लकारित्वात्कृत्स्नः स च भिधुपदेश एव।स हि सर्वसाधारणो भेत्ता बेभिद्यत इत्येवमादीनां प्रतिपत्तिहेतुत्वात् । उभयोरिति । केवलस्य भिदेबेभिद्यादेश तदवयवसमुदायस्य धातोहिक इत्यर्थः । एतदुक्तं भवति-- भिदानीनामेवोपदेशोऽस्ति नतु सनाद्यन्तानामवयवसमुदायानामुपदेशशब्दस्य साक्षात्म- उ०-दित्यर्थः । इत्युक्तमिति । उपदेशेऽजनुनासिक इत्यत्र । गुणैः-प्रकृतिप्रत्ययादिभिः । नन्वनि तस्य स्वरूपज्ञानमुपदेश इति भिदेरेव स इति कथं वेभिद्युपदेश इत्य- बाऽऽह-यविधानद्वारेण चेति । अथवेत्यादि प्रौढ्या, तत्रत्यभाष्यविरोधात् । इह विति । धातूनामनेकार्थत्वादिति भावः । वस्तुतस्तस्योपदेशत्वमेव नेति मनसि निधा- याऽऽह-अथापि भिद्युपदेश इति भाष्ये । भाष्ये-पूर्वस्मादपीति । तदभावेऽपि विहित. विशेषणान प्रागुक्तः कोऽपि दोषः। स्पष्टं चेदमेकाचो द्वे इत्यत्र भाष्य इति बोध्यम् । कारणे कार्यवाचिशब्द उपचारप्रयुक्त इत्याह-कृत्स्नकारित्वादिति । अस्य कृत्स्न- कारित्वं दर्शयति--स हीति । अत्रार्थ उभयोरिति भाव्यं योजयति-केवलस्येति । तदवयवेति बहुव्रीहिः । अवयवसमुदायानामिति पष्टीतत्पुरुषः । तत्र हेतुमाह-उपदेश- । ६.४.४८, ४९, + १.१.५७.. १५ ·११४ ] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् - यदि तर्हि य उभयोः स कृत्स्नः, स च न्याय्यो वधं इटप्रतिषेधः प्राप्नोति- आवंघिषीष्ट.ति । नैष दोषः । आधुदात्तनिपातनं. करिष्यते, स निपातनस्वरः प्रकृतिस्वरस्य बाधको भविष्यति । एवमप्युपदेशिवद्भावो. वक्तव्यः । यथैव हि स निपातनखरः प्रकृतिस्वरं वाधत एवं प्रत्ययस्वरमपि बाधेत-आवधिषीष्टति । नैष दोषः । आर्धधातुकीयाः सामान्येन भवन्त्यनवस्थितेषु प्रत्ययेषु । तत्राऽऽर्ध- धातुकंसामान्ये वधिभावे कृते सति शिष्टत्वात्प्रत्ययस्वरो भविष्यति । अथ के पुनरनुदात्ताः ? आदन्ता अदरिद्राः । इवान्ताश्चाश्विग्रिडीशी- दीधीवेवीङः । उवर्णान्ता युरुणुक्षुक्ष्णुस्नूणुवर्जम् । ऋदन्ताश्चाजागृवजः । शंकिः कवर्गान्तानाम् । पचिवंचिसिचिमुचिरिचिविचिपच्छियजिभजिसृजित्य- जिभुजिभ्रस्जिभलिरुजियुजिणिजिविजिसंजिस्वक्षयश्चवर्गान्तानाम् । सदिशदिहदि- च्छिंदितुदिस्विदिभिदिस्कन्दिादिखिद्यतिविन्दिविद्यतिराधियुधिबुधिशुधिक्रुधि- रुधिसाधिव्यधिवन्धिसिध्यतिहनिमन्यतयस्तवर्गान्तानाम् । तपितिपिवपिशपिचुपि- लुपिलिपिस्वप्यापिक्षिपिसृपितृपिपियभिरभिलभियमिरमिनमिगमयः पवर्गान्ता- नाम् । रुशिरिशिदिशिविशिलिशिस्पृशिशिकुशिमृशिदंशित्विपिमृपिकृषिश्लिषि- प्र०-तिपत्तिहेतुशास्त्रवाचिन पाश्रयणात् । वध इट्प्रतिपेध इति । भिद्युपदेशस्थानीयो हन्त्युपदेशः । तत्र हन्तिरेकाजनुदात्तश्चेति सत्यपि वधेरुपदेशेऽनेकाच्च्वे हन्त्युपदेश- धर्माश्रयेटप्रतिपेधप्रसङ्गः । न चाकारलोपस्य यडन्त इवात्रापि स्थानिवद्भावेन व्यवधा- 'नम् । सत्यपि स्थानिवत्त्वे प्रकृतिप्रत्ययोरानन्तर्याबाडन्ते तु. स्थानिवत्त्वादकारण भिदिप्रत्यययोरानन्तर्यविच्छेदात् । श्राद्युदात्तनिपातनमिति । तत्सामर्थ्यादुपदेशविष- यानुदात्तत्वाश्रय इट्प्रतिषेधो न भवति नह्येतदायुदात्तत्वं प्रयोगसमवायि, प्रत्यय- स्वरेण तस्य वाधनात् । आर्धधातुकीया इति ! आर्धधातुके भवा इति वृद्धाच्छः । यदि तर्वार्धधातुकविशेषनिमित्ता अप्यनवस्थितेषु प्रत्ययेषु भवन्ति तदा यदुक्तं वधिभावा- इ०-शब्दस्येति । शास्त्रवाचिन इति । फरणन्युत्पत्येति भावः । यथा शानपदेनोरचारणमेवं भाषययन एव स इति योध्यम् । यद्यप्येच्यायपाने वध इट्प्रतिपेध इत्युत्तरभाष्यानुस्थितिः । यधैः साक्षारप्रतिपरिदेनुशाग्नस्य ताशोन्चारणस्य प सत्यात् । अवच्छेदफावच्छेदेनान्व- पस्यौरमागिपरयेग पक्ष्यानुरोधेन पोपदेश यावच्छेदेनकाच इत्यर्थात् । तथाऽप्येतदभिमाय- मजानानापामयोः स्थान्यादेशयोर्यस्तस्यैव प्राणमित्यर्थ मन्यानस्य सा शहा संधय च सिदारयादेशिम उत्तरम्-उपदेशाविषयति । इन्स्युपदेशविपयेत्यर्थः । अनवस्थितेषु प्रत्ययविति । आधंधागुप. इत्यादेविषय सप्तमीवाश्रयणादिति भावः । वद्विरभ्यत इति । वापनि एप र विमनिषेध पनि निमपितमम्माभिः माए । पस्तुतोऽयावदकावच्छेदे.

·अलारेपा०।१०।१४सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [११५ विपिपिपितुपिटुपिद्विपिघसिवसिदहिदिहिवहिदुहिनहिरुहिलिहिमिह्यश्चोष्मान्ता- नाम् । वसिः प्रसारणी। कृसभृवृस्तुद्रुशुश्रुवो लिटि ॥ ७ । २ । १३॥ कृतोऽसुटः ॥ १॥ कृञोऽसुट इति वक्तव्यम् । इह मा भूत्-संचस्करिव संचस्करिम । तत्तहिं वक्तव्यम् १ न वक्तव्यम् । गुणे* कृते रपरत्वे चानुगन्तत्वादिप्रतिषेधो+ न भविष्यति । एवमप्युपदेशाधिकारात्प्राप्नोति । तस्मादसुट इति वक्तव्यम् । श्वीदितो निष्ठायाम् ॥ ७।२। १४ ॥ श्विग्रहणं किमर्थं, न प्रसारणे कृते प्रसारणपूर्वत्वे चोगन्तादित्येव सिद्धम् ? अत उत्तरं पठति- प्र०-त्सीयुटि चिवद्भावो विप्रतिपेधेनेति तद्विरुध्येत । अन्तरगत्वाचिण्वद्भावस्य विप्रतिषेधायोगादिति चिन्त्योऽत्र समाधिः । कृसृ० । कृमोऽसुट' इति । कृतेऽपि सुटि करोतिर्भवत्येवेति प्रतिषेधप्रसङ्गः । गुणे कृत इति ! ऋतश्च संयोगादेर्गुण इत्यत्र संगादेर्गुणविधाने संयोगोपधग्रहणं कर्तव्यमिति वचनेन । अनुगन्तत्वादिति । युकः कितीत्यत उग्ग्रहणमिहानुवर्तत इति मन्यते । एवमपीति । यद्यपि संप्रति नोगन्तस्तथाऽप्युपदेश उगन्त इति स्यात्प्रतिषेधः । किमर्थमुपदेश इत्यनुवर्तत इति चेत्, तुष्टोथेत्यादौ कृतेऽपि गुण इट्प्रतिषेधार्थ, यद्येवमुक इत्यपि नानुवर्त्यम् । एवं तर्खेतदनेनोक्तं भवति-सत्यसति वोगधिकारे कृमोऽसुट इत्यवश्यं वाच्यमिति नार्थ उगधिकारेण । श्वीदितः । स्ती| स्तीर्णमित्यादीनांमुपदेशग्रहणानुवृत्तिमन्तरेण सिद्धरभि- धानागुपदेशाधिकारोऽत्र नास्तीति मत्वाऽऽह-श्विग्रहणं किमर्थमिति । ननु च 'श्वि त' इति स्थिते संप्रसारणात्परत्वादिप्राप्नोति नित्यत्वात्संप्रसारणं भविष्यतीति मन्यते । यस्य लक्षणान्तरेणेति क्वचिन्नाऽऽश्रीयत इति पूर्वमेवोक्तम्। संप्रसारणनिमित्तत्वादि- का उ०-नान्वयरूपोऽस्मदुक्तः समाधिर्बोध्यः । भाव्ये-उवर्णान्ता इति । वादिपर्युदासाद्हस्वो- वर्णान्ता इत्यर्थः । अत एव बभूथाततन्थेति संगच्छते । कृसभृ० । कृते सुटि शब्दान्तरत्वादप्राप्तेराह---कृतेऽपीति । यदागमा इति न्यायादिति भावः । नन्वन्त्रोक इत्यस्याभावेनानुगन्तत्वादित्ययुक्तमत आह-श्युक इति । वार्तिके बक्तव्यमित्यावश्यके कृत्य इति दर्शयति-अवश्यवाच्यमिति । श्वीदितो० । ननु श्युक इत्यत्रोपदेश इत्यनुवृत्त्या श्वेरुपदेशेऽनुगन्तत्वात्प्रश्नोऽयम- युक्तोऽत आह-स्तीवेत्यादि । इटोऽनित्यत्वोपपादनायाऽऽह-यस्य लक्षणान्तरेणेत्यादि । ७.४.१०.+७. २: ११.४७.४.१०.६..१, १५४.१०६ ५.२.११::- ·११६] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं श्विोदितो निष्ठायाम् श्विग्रहणमिदन्तत्वादुपदेशस्य ॥१॥ श्विग्रहणं क्रियत इदन्तत्वादुपदेशस्य । उपदेश उगन्तादित्युच्यते, श्वयति- श्योपदेश इदन्तः । प्र०-डभावस्य तस्मिन्कृत इटोऽप्रवर्तनादनित्यत्वम्। संप्रसारणस्य तु कृताकृतप्रसङ्गित्वा- नित्यत्वम् । श्विग्रहणमिदन्तत्वादिति । एकान्ग्रहणोत्तरार्थप्रत्याख्यानायाऽऽनुपूर्व्या सिद्धमित्यादि तत्रोक्तम् । तत्त्वेकाज्यहमन्यार्थ स्थितं सदुत्तरत्रापि प्रतिपत्तिगौरव- परिहारायानुवर्त्यम् । ततश्च जागरित इत्यत्र युकः कितीतीप्रतिषेधो न भवति । ननु वध्यर्थमप्येकाज्ग्रहणं प्रत्याख्यातमेवाऽद्युदात्तनिपातनाश्रयेण हन्युपदेशे गृह्यमाणे तदुक्तम् । वध्युपदेशे त्वाश्रीयमाण एकाग्रहणेनैव वधेरिट साध्यते । आद्युदात्तनिपातने त्वाश्रीयमाणे वधिपीप्टेत्यायुदात्तत्वप्रसङ्गनिवारणाय लिङीति विषयसप्तम्याश्रयणीया । तथा च घानिषीप्टेति विप्रतिषेधाचिण्वद्भावानुपपत्तिरन्तरङ्गत्वाद्वधिभावप्रसङ्गात् । यड्लुङ्निवृत्त्यर्थ चैकाऽग्रहणं कर्तव्यम् । तस्मिन्हि क्रियमाणे यत्रैकाग्रहणं किंचित्पञ्चैतानि न लड्लुकीति वचनाद्व भेदितेत्यादावपीट् सिध्यति । उपदेशग्रहणमपि युकः कितीत्यत्रानुवर्त्यम् । अन्यथा स्तीवेत्यादिसिद्धयेऽनन्तप्रकारपरिहाराश्रयणे प्रतिपत्तिगौरवानुपङ्गः । इदमेव श्विग्रहणमुपदेशाधिकारस्य तत्र ज्ञापकम् । अन्ये विह श्विग्रहणं सर्वविधिभ्य इड्विधिर्वलवानित्यस्यज्ञापकमाहुः । । उ०-नन्वेकाच इति सूत्र उपदेशग्रहणस्योत्तरत्र फलाभाव उक्तः । इह च तदानयणमिति विरोध परिहरति--एकाग्रहणेति । ततश्च जागरित इति । एवं च स्तीर्णमिति यदुपाधैर्विभापा तदुपाधेः प्रतिपेध इत्याश्रयणेऽपि सिद्धम् । तच्चावश्याश्रयणीयमित्युत्तरसूने भाष्य एवं स्फुटम् । वध्युपदेशे विति । उपदेशमात्रावच्छेदेन य एकाजित्यर्थेनेत्यर्थः । हन्तेविनाशो- म्मुखत्येन तन धातोरित्यस्याप्रवृत्त्या तत्स्थानिको वधिरप्यान्तरतम्यादुपदेशेऽनुदात्त एवोच्चारितः स्थान्यनुरूप इति भावः । तथा चैत्यादि तु पिन्त्यमित्युक्तमेव । इति वचनादिति । परे विनिधविषये यट्लुटन्तानामनभिधानमेव । अत एव पूर्वसूने भाग्य इहार्थमेव तहिं पप्पमेफाग्ग्रहणगित्येवोर्फ नतु यलुगर्थमित्यपि । एपा परिभाषा प न स्पष्टा । यत्वजर्घा पेमिदीतीरयादी यन्भमोरकरणात् रितपा शपैति परिभाषा भाष्यसंमतेति तन । पर्फरीतं घेण्यादी पिशिष्य पाठेन तेषो सत्तद्गणप्रयुक्तकायांप्रवृत्तेस्तस्मादियं परिभाषा भाज्यासंमतय । परापुदासनिपासनादेय सिदः एकाग्रहणमा प्रत्याख्येयमेय । यन्तयारणं सूपदेदोऽनुदासा- शिहितस्परपनयेति माहुः । श्राहुरिति । अग्रारपियी सूपदेशपदानुगृतिज्ञानमायणेय भारिताप्प जाने विशिष्पनशापकमान युला, भाष्यपिरोपावेति ।

·अारपाआ०११७सू०) व्याकरणमहाभाष्यमें t.११७ यस्य विभाषा ॥७॥२॥ १५ ॥ यस्य विभाषाविदेः॥१॥ यस्य विभाषाऽविदेरिति वक्तव्यम् । इह मा भूत्-विदितः, विदितवानिति । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । यद्यपाधेर्विभाषा तदुपांधेः प्रतिषेधः । शविक- रणस्य विभाषा: लुम्विकरणश्वायम् । आदितश्च ॥ ७।२।१६ ॥ विभाषा भावादिकर्मणोः ॥ ७ । २ । १७॥ किमर्थो योगविभागो नाऽऽदितो विभाषा भावादिकर्मणोरित्येवोच्येत ? केनेदानी कर्तरि प्रतिषेधो भविष्यति ? यस्य विभापा [७, २. १५ ] इत्यनेन । एवं तर्हि सिद्ध सति यद्योगविभागं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यों यदुपाधेर्विभाषा प्र०- यस्य विभाषा । विभाषा गमहनविदविशामिति कसौ विकल्पविधानाद्वेत्तेनिष्ठायां प्रतिषेधः प्राप्नोतीति मत्वाऽऽह-यस्य विभाषाऽविदेरिति । वेत्तिरत्र विवक्षितः । विद्लु लाभ इत्यस्य तु प्रतिषेधो भवत्येव । विन्न इति विद्यतिविनत्त्योस्त्वनुदात्तत्वादिट्- प्रतिषेधः। यदुपाधेरिति । उपाधिरभिधेयादिर्भेदकः । शविकरणस्य विभाषोते । विशिना तौदादिकेन साहचर्यात्तौदादिकस्यैव लाभार्थस्य विभाषेति ज्ञानार्थस्य सत्यपि विदिरूपत्वेऽर्थस्य भेदकत्वेन रूपवदाश्रयाणात्प्रतिषेधाभावः । यद्यपि हन्तिना साहचर्य विदेरस्ति तथाऽपि शब्दपरविप्रतिषेधाद्विशिर्व्यवस्थाहेतुर्न हन्तिः । आदितश्च । एवं तहति । रूपाभेदेऽपि यापाधीनां भेदकत्वं न स्याद्योगवि- भागोऽनर्थकः स्यात् । भेदकत्वे तु तवां भावादिकर्मणोर्विकल्पविधानात्कर्तरि उ०- यस्य विभाषा । विन्न इति । अभोगप्रत्ययोरिदम् । तयोस्तु वित्त इति । विद्यति- विनत्त्योस्त्विति । परे तु तुदादेरप्यनुदात्तस्वादेव निषेधः। विन्दिविद्यतीति ह्यनुदात्तगणने भाष्य उक्तम् । तत्रेका निर्देशे नुम इव श्नमोऽप्यप्राप्तिरिति । अदादिन्यावृत्तयेऽनुस्वारो- चारणम् । तत्र भाष्यप्रामाण्याहिकरण इति चेन्नुमोऽपि संभव इति विनिगमनाविरहादु- भयोरपि ग्रहणम् । विन्दतिविन्दिविद्यतीति पाठे तु स्पष्टमेव तद्ग्रहणमिति वित्योऽयं कैयट इत्याहुः । अभिधेयादिर्भदक इति । अभिधेयमर्थः। विशेषणमान्नमन्त्रोपाधिशब्देन नत्वर्थ- विशेष उपाधिरिति लक्षित इत्यर्थः । शब्दपरविप्रतिषेधादिति । लुग्विकरणपरिभापानुग्रहाय परसाहवयंस्थात्राऽऽश्रयणमिति तस्वम् । आदितश्च । भाष्ये-कर्तरीति । उपलक्षणमेतत् । कर्मणीत्यपि वोध्यम् । ननु यत्रार्थे x७, २.६८.

·५१८ श्रीभगवत्पनलिविरचितं क्षुब्धस्वान्तध्वान्तः ५ तदुपाधेः प्रतिषेध इति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ? यस्य विभाषाऽविदेरि- त्युक्तं तन्न वक्तव्यं भवति । क्षुब्धवान्तध्वान्तलग्नम्लिष्टविरिब्धफाण्टबाढानि भन्थमनस्तमः- सक्ताविस्पष्टस्वरानायासभृशेषु ॥ ७॥ २॥ १८ ॥ तुब्धं मन्थाभिधाने ॥१॥ ॥ . क्षुब्धं मन्थाभिधान इति वक्तव्यम् । क्षुभितं मन्थेनेत्येवान्यत्र । क्षुब्ध ॥ स्वान्त- स्वान्तं मनोभिधाने.॥२॥ स्वान्तं मनोभिधान इति वक्तव्यम् । स्वनितं मनसेत्येवान्यत्र । स्वान्त ॥ ध्वान्त- ध्वान्तं तमोभिधाने ॥३॥ ध्वान्तं तमोभिधान इति वक्तव्यम् । ध्वनितं तमसेत्येवान्यत्र । ध्वान्त ॥ लग्न- लग्नं सक्ताभिधाने ॥ ४ ॥ लग्न सक्ताभिधान इति वक्तव्यम् । लगितं सक्तेनेन्येवान्यत्र । लग्न ॥ प्र०-निष्ठायां प्रतिषेधो न स्याद्भावादिकर्मणोरपि विकल्पप्रतिपेधयोर्विरोधात्प्रतिषेधो न स्यादिति कर्तृकर्मनिष्टार्थो योगविभागः। यदि तर्यु पाधिर्भेदकस्तत उदितो वेति क्त्वाप्रत्यये भाववाचिनि विकल्पविधानाद्भाववाचिन्यामेव निष्टायां प्रतिपेधः स्यान्न कर्तृकर्मवाचि- न्याम् । नैप दोपः । तेन निर्वृत्तं' 'निर्वृत्तेऽद्यूतादिभ्य' इति लिनात्प्रत्ययार्थी भेदकत्वेन नाऽऽश्रीयते। सुन्धः। सुन्धमिति । यदि धात्वर्थोपाधित्वेन मन्थादय आश्रीयेरन्मन्थादि- साधने धात्वर्थ क्षुब्धादयो निपात्यन्त इति तदा क्षुभितं मन्येनेत्यत्रापि भावे तस्येद्- -- उ०-विकरप टकस्तय प्रतिषेधस्तहिं कुतो नेग्यनाऽऽह-भावादिकर्मणोरपीति । तथा सूनपप्प स्यादिति भावः। प्रत्ययाथों भेदकत्वेनति । शब्दनाऽऽधीयमाण उपाधिरेय भएफ एरपनेन शाप्यते । साहपर्यसम्योऽपि शन्दोपारा एव । पायो भाययापफर सुम शादनाधिसमिति मायः । शुधनान्त० । गनु मन्यादयोध्या: मून एप प्रमेणोपासा इति मन्याभिधान इत्यादि पभमग माह- चीनि । पदव्येति । राधा पदधिमन्यामधुमन्याचति मयुग्यो । फेपिए ·मारपा०आर०सू०] व्याकरणमहाभायष्म् [११९ . म्लिष्ट- ..म्लिष्टम विस्पष्टाभिधाने ॥ ५ ॥ म्लिष्टम विस्पष्टाभिधान इंति वक्तव्यम् । म्लेच्छितं विस्पष्ट नेत्येवान्यत्र ।म्लिष्ट।। विरिब्ध- विरिब्धं स्वराभिधाने ॥ ६॥ विरिब्धं स्वराभिधान इति वक्तव्यम् । विरेभितं स्वरेणेत्येवान्यत्र । विधि ।। फाण्ट फाण्टमनायासाभिधाने ॥ ७ ॥ फाण्टमनायासाभिधान इति वक्तव्यम् । फणितमेवान्यत्र । फाण्ट ।। बाढ- बाढं भृशाभिधाने ॥८॥ बाढं भृशाभिधान इति वक्तव्यम् । वाहितमेवान्यत्र । धृषिशसी वैयात्ये ॥ ७ । २ । १६ ॥ किमिदं वैयात्य इति ? वियातभावो वैयात्यम् । दृढः स्थूलबलयोः ॥ ७ । २ । २०॥ दृढनिपातनं किमर्थं न हेर्नेड् भवतीत्येवोच्येत । प्र०-प्रतिपेधः स्यादिति समुदायानामभिधेयभावेन मन्थादय इहोपात्ता इति प्रदर्श्यते द्रवद्रव्यसंपृक्ताः सक्तबो मन्थः । क्षुब्धां गिरिनदीमित्वेत्यादयस्तु प्रयोगा असाधव इत्याहुः। अन्ये तूपमानमाश्रित्य समर्थयन्ते । स्वान्तशब्देन वाह्येपु विषयेष्वविक्षिप्त- मनाकुलं मन उच्यते। धृषिशसी० । वियातभाव इति । विरूपं यातं गमनं चेष्टनं यस्य स वियातोऽविनीतः। दृढ० । न दृहेरिति । यह बहि बृह वृहि वृद्धाविति धातुपु पठ्यते । तत्र हः स्थूलबलयोरितीट एव प्रतिषेधो विधेय इति मत्वा प्रश्नः । दृढनिपातनमिति दादेर्धातीर्घ इति घत्वस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः स्यात् । अनिड्वचने होति । यदीटो उ०-मथ्यतेऽनेनेति मन्धनदण्डो मन्थ इत्याहुः । मन्थादिपु क्षोभणादिमियायोगो. यथाकथंचिद्- द्रष्टव्यः । उपमानमिति । सादृश्यं च यथासंभवं द्रष्टव्यम् । सूत्रे मनःशब्देन विशिष्टं मन उच्यते तत्रैव स्वान्तप्रयोगादित्याह-वाह्येष्विति । घडः स्थूल । प्रकृतकार्यात्कार्यान्तरसिद्ध्यर्थ हि निपातनं तह पश्याम इत्याशये- नाऽऽह-दृहेति । दादेर्धातोरियल्यान्यथेत्यादिः। भाध्ये निद्वचन इत्युपरक्षणमित्याह- यदीट इवि । लघुसंज्ञाहेविति पहुचीहिः । कायाप्रसङ्गश्चेति । धत्वप्रतिपेधारम्भगौरवं ..

·१२०] श्रीभगवत्पञ्जलिविरचितं [प्रभौ परिवृद्धः दृढनिपातनं नकारहकारलोपार्थ परस्य च ढत्वार्थम् ॥ १॥ दृढनिपातनं क्रियते नकारहकारलोपार्थम् । नकारहकारलोपो यथा स्यात् । परस्य च ढत्वार्थम् । परस्य च ढत्वं यथा स्यात् । अनिड्वचने हि रभावाप्रसिद्धिरलघुत्वात् ॥ २॥ अनिड्वचने हि रमावस्याप्रसिद्धिः--द्रढीयान् । किं कारणम् ? अलघु- त्वात्।। नलोपवचनं च ॥३॥ नलोपश्च वक्तव्यः । इह च परिद्रढय्य गतः--ल्यपि लघुपूर्वस्य [ ६. ४. ५६ ] इत्ययादेशो न स्यात् । इह च पारिदृढीx कन्येति--गुरूपोत्तमलक्षणः प्यङ् प्रसज्येत । प्रभौ परिवृढः ॥ ७॥ २ । २१ ॥ परिवृढ इति किमर्थं निपात्यते, न परिपूर्वा हेर्नेड् भवतीत्येवोच्येत । परिवृढनिपातनं च ॥ १॥ प्र०-धत्वस्य च प्रतिषेधो विधीयेत ततो ढत्वधत्वष्टुत्वढलोपेंषु यद्यपि दृढ इति रूपं सिध्यति तथाऽपि पूर्वत्रासिद्धमिति ढलोपस्यासिद्धत्वासंयोगे गुर्विति गुरुसंज्ञायां सत्यां तन्निवन्धनकार्यप्रसङ्गो लघुसंज्ञाहेतुकार्याप्रसङ्गन्ध । गुढीयानिति। रविधौ पृथु मृदु इत्यादिपरिगणनमनपेक्ष्योच्यते । परिगणने हि विशेपणानां प्रत्याख्यानाद्रभावः सिध्यति । नलोपवचनं चेति । हेरिदित्त्वान्नलोपो न प्राप्नोति । हेस्तु स्थूलवलयोरपि वहितमितीप्यते । दृहि वृहि वृद्धाविति द्वावेव धातू पठ्यते इति वार्तिककाराभिप्राय केचिदाहुः । तथा च हरच्यनिटीति नलोपमुक्तवान् । भाप्यकारस्त्वेतद्वचनप्रत्याख्याना- द्वातुचतुष्टयमियेप । पारिद्धीति । इतो मनुष्यजातेरिति डीप । प्रभो । परिवढय्येति । कथं पुनरत्र ल्यवादेशो यावता परिवृढमाचष्ट इति णिचि कृते क्त्वाप्रत्यये च क्त्वान्तस्य कृदन्तत्वात्तत्रैव परेरन्तर्भावात्पुनः समासाभावः। नेप दोपः । संग्रामयतेरेव सोपसर्गात्प्रत्ययोत्पत्तिर्नान्यस्मादिति नियमापरिशब्द उ०-परयपि योध्यम् । इंस्विति । ईदनिपातनाश्रयणादिश्यर्थः । एतद्वचनेति । हेरच्यनि- टीस्पेरादित्यः । इतो मनु येति । परिवरयापरयमित्यत हुन् । प्रमी परेरन्तावादिति । परिणामाणिपि तदन्तसगुदायस्य धारयात पप पनि पान्नेन समासाभाय पधः । 1 +९.१.१५; , २.११. ४. १.५१.४४. १.९, ६५.४.१.०८.

·७अारपा०।१०।२३सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [ १२१ किम् ? नकारहकारलोपार्थं परस्य च ढत्वार्थमनिड्वचने हि रभावाप्रसिद्धि- रलघुत्वान्नलोपवचनं चेत्येव+ । परिवढीयानिति र ऋतो हलादेर्लघोः' [६. ४. १६१ ] इति रभावो न स्यात् । इह च परिवढय्य गत इति 'ल्यपि लघुपूर्वस्य' [६. ४. ५६] इत्ययादेशो न स्यात् । इह च पारिवृढी* कन्येति गुरूपोत्तमलक्षणः ध्यङ् प्रसज्येत । घुषिरविशब्दने ॥ ७ । २ । २३ ।। किमर्थमविशब्दन इत्युच्यते, न विशब्दने चुरादिणिचा भवितव्यम् । एक तर्हि सिद्ध सति यदयमविशब्दन इत्याह तज्ज्ञापयत्याचार्यों विशब्दने घुषे- विभाषा णिज्भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ? "महीपालवचः श्रु त्वा जुघुषुः पुष्यमाणवाः" एष प्रयोग उपपन्नो भवति । प्र०-पृथक्कृत्वा वृढशब्दादेव णिच् क्रियते ततो वृद्धिशब्दस्य धातुत्वात् क्वाप्रत्यये कृते परः क्त्वान्तेन समास इति सिद्धो ल्यबादेशः । णाविष्ठवद्धावाद्रभावः । घुषिर० । किमर्थमिति । घुषिरविशब्दार्थ इति भ्वादौ पठ्यते । स विशब्दने नैव वर्तते । यस्तु घुषिर्विशब्दन इति चुरादौ पठ्यते तस्मारिणचा भवितव्यम् । केवलम्चेह घुषिरुपात्त इति नार्थों विशब्दनप्रतिषेधेन। विशव्दनं स्वाभिप्रायस्य शब्देन प्रकाशन- मुच्यते । एवं तहीति । अविशब्दन एवेडभावे सिद्ध इत्यर्थः । किमेतस्येति । किं निष्ठायामेव धुषितं घोषितमिति रूपद्वयसिद्धिः प्रयोजनमथान्यदपीति प्रश्नः । जुधुपुरिति । घोषयांचक्रुरित्यपि भवति । अन्ये त्वनित्यण्यन्ताश्चुरादय इति सामान्येन ज्ञाप्यत इत्याहुः । केचिञ्चिति स्मृत्यामितीदित्त्वं चुरादिणिचोऽनित्यत्वस्य ज्ञापकमाहुः । इदित्त्वेन नुविधाने प्रयोजनं चिन्तित इत्यादौ नलोपाभावः । यदि च चुरादिणि नित्यः स्यात्तदा चिन्त स्मृत्यामित्येवं पठ्येत । णिचि सति नलोपाप्रसङ्गात् । उ०-- घुपिर० । केवलञ्चेति । ण्यन्तनिर्देशे तु घोपिरिति स्यादिति भावः । नार्थ इति । अवि- शब्दन एवं घुपेत्तेरित्यर्थः । नलोपाप्रसङ्गादिति । न च ण्यन्ताविपि नलोपाभावाय तत्स्थानिवत्वं तु छौ लुप्ते छौ विधौ प निपिद्धमिति वाच्यम् । भसिद्धवदनेति णिलोप- स्यासिद्धत्वात् । अत्रान्ये वित्यादिमतदयेऽप्यरुचिबीजं तु गणेनित्यण्यन्तत्वपरणेरणाविति सूत्रस्थभाष्यविरोधः । धुर्विभापति प्रकृतसूत्रस्यभाष्यविरोधश्च । इरित्नेनैवेदित्वेनेव विफ- रूपस्य सिद्धत्वादेतज्ज्ञापकोपन्यासस्यायुक्तत्वापत्तिश्च । कुड्यादीनामिदित्त्ववदेतदिदिवस्यापि सत्त्वं च । इरित्वमपि धात्वन्तरत्वामावयोधनाय । तस्माच्चिन्तीत्यादेः साधुत्वं पिन्त्यमेव । +७. २. २०.४.१.९५, ६५.४४. १.७८. १६ ·१२२] . श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [णेरध्ययने वृत्तम् ... णेरध्ययने वृत्तम् ॥ ७ । २ । २६.॥ किमिदमध्ययनाभिधायिकायां निष्ठायां निपातनं क्रियते, आहोस्विदध्ययने चेद्धृतिर्वर्तत इति ? किंचातः ? यद्यध्ययनाभिधायिकायां निष्ठायां निपातनं क्रियते, सिद्ध वृत्तो गुणः, वृत्तं पारायणम् , वृत्त गुणस्य, वृत्तं परायणस्येति न सिध्यति । अथ विज्ञायतेऽध्ययने चेतिवर्तत इति न दोषो भवति । यथा न दोषस्तथाऽस्तु । अध्ययने चेद्वृतिवर्तत इत्यपि वै विज्ञायमाने न सिध्यति । किं कारणम् १ वृतिरयमकर्मकः । अकर्मश्चापि ण्यन्ताः सकर्मका भवन्ति । अकर्मकश्चात्र वृतिः । कथं पुनर्जायतेऽकर्मकोऽत्र वृतिरिति । अकर्मकाणां भावे तो भवतीत्येवमत्र भावे तो भवति+ । तत्रोदितः क्त्वि विभाषा: यस्य विभाषा [७. २. १५ ] इतीट्प्रतिषेधो भविष्यति । प्र०- शेरध्ययने० । किमिमिति । किमभिधेयत्वेन क्तान्तस्याध्ययनमाश्रीयतेऽथ धात्वर्थसाधनत्वेनेति प्रश्नः । अध्ययने चेदिति । अध्ययनविपये धात्वर्थ इत्यर्थः । वृत्तो गुण इति । अध्ययनसामान्यं वृत्तशब्दस्याभिधेयं नतु तद्विशेष इति विशेष- वाचिशब्दप्रयोगाविरोधः। गुणः पदक्रमसंहितारूपोऽध्ययनविशेपो वृत्तो निष्पादित इत्यर्थः । वृत्तं गुणस्येति । भावे निष्ठा । तस्या अध्ययनं नाभिधेयमिति वृत्त- शब्दप्रयोगाप्रसङ्गः । न सिध्यतीति । ण्यन्तस्येति भावः । एवं तस्य सकर्म- कत्वावृत्तं गुणस्येति भावे निष्ठाया अप्रसङ्गात्तयोख कृत्यक्तखला इत्यन भावेऽकर्मकेभ्य इत्यनुवर्तनात् । वृतिरयमिति । केवलस्य सकर्मकत्वाशङ्कां निरा- कृत्य ण्यन्तस्य सकर्मत्वं प्रतिपादयति । प्रयोज्यमन्तरेण णिचोऽभावात्तेनास्य सकर्मकत्वम्। तत्रैतत्स्याद्भवतु सकर्मकत्वं, कर्मण्येवात्र निष्ठा भवत्वित्याह-अकर्म- कश्चाचेति । वृत्तं गुणस्येत्यादावित्यर्थः । अकर्मकाणामिति । भावे क्तविधानादकर्मत्वं प्रतीयत इत्यर्थः । कर्मणि क्ते वृत्तो गुण इति सामानाधिकरण्येन भाव्यम् । भावे तुक्ते शेषविवक्षायां पष्टी भवति । तस्मान्नैतएण्यन्तस्य वृते रूपमपि तु केवलस्य । तस्य च यस्य विभाषेतीटप्रतिषेधोऽस्त्येव । एवं चाध्ययनमभिधेयं भवतु विपयो वेति न उ०- ऐरध्ययने । किमभिधेयत्वेनेति । अध्ययनशब्दो बाहुलकारकर्मल्युडन्तो ग्रन्थचापीति भावः । अत एव प वक्ष्यति-संहितारूपोऽध्ययनविशेप इति । नन्वेवमध्ययने घेति- संत इति भाष्यमनुपपन्नमत आह-अध्ययनविपय इति । भावे निष्टेति । वृत्तं गुणस्पति नपुंसके भावे फस्स योग उपसंदयानमिति पष्टी, शेपलक्षणा पा। ण्यन्त- स्येतीति । रित्युपाया प्यन्तस्येदं निपातनमिति लभ्यत इत्यर्थः । पृतिरयमित्यादे- यष्य परिदरति-फेवलस्यति । अक्मकाणां भावे को भवतीत्यादरफर्मफरवे देतय. मुपपादयति-भावे संति । एवं चेति । मृत्तं गुणस्येश्यस्य सिदत्वादिति भायः । वृत्त गुणस्परएन निऐति : प्रत्ययः पिं. न पायत भाद-पृत्तं गुणस्येत्यत्रेति । प्रसग्येव-प्राम +३.४.००.४०. २.५६.

·७अारपारासू०२६] व्याकरणमहाभाष्यम् १२३ १ २ अथ णिग्रहणं किमर्थम् ? वृत्तनिपातने णिग्रहणमण्यन्तस्यावधारणप्रतिषेधार्थम् ॥ १ ॥ वृत्तनिपातने णिग्रहणं क्रियतेऽण्यन्तस्यावधारणं मा भूदिति । कैमर्थक्या- नियमो भवति ? विधेयं नास्तीति कृत्वा । इह चास्ति विधेयम् । किम् ? ण्यधिकाढतेरिटप्रतिषेधो विधेयः । तत्रापूर्वो विधिरस्तु नियमोऽस्त्वित्यपूर्व एव विधिर्भविष्यति न नियमः । कुतो नु खल्वेतदधिकार्थ आरम्भे सति ण्यधि- कस्य भविष्यति न पुनः सनधिकस्य वा स्याद्यङधिकस्य वेति । तस्मारिणग्रहणं कर्तव्यम् । अथ किमर्थं निपातनं क्रियते ? निपातनं णिलोपेड्गुणप्रतिषेधार्थम् ॥ २॥ निपातनं क्रियते णिलोपार्थमिड्गुणप्रतिषेधार्थं च । प्र०-कश्चिद्दोषः । अत्राऽऽहुः-वृत्तं गुणस्येति सकर्मकादपि ण्यन्तान्नपुंसके भावे क्त इति भावे क्तोऽस्त्येव । यस्तु निष्ठेति भूते क्तः स एवाकर्मकेभ्यो भावे भवति । वृत्तं गुणस्येत्यत्र च वर्तमानत्वं प्रतीयते न भूतत्वम् । अत्रोच्यते---नपुंसके भावे क्त इत्ययमपि क्तः सकर्मकेभ्यो न भवति । तयोरेख कृत्यक्तखला इत्यत्र क्तमात्रस्य ग्रहणात्तत्र च भावे चाकर्मकेभ्य इत्यनुवर्तनादवश्यं चैतद्वोद्धव्यम् । अन्यथा नपुंसके भाव उपसंख्या- नमित्यस्मिन्छेषविज्ञानात्सिद्धमिति प्रत्याख्याते सकर्मकाद्भावे क्ते विधीयमाने कर्मणो द्वितीया प्रसज्येत प्रामं गतमोदनं भुक्तमिति । अथ णिग्रहणमिति । केवलस्य यस्य विभापति प्रतिषेधस्य सिद्धत्वात्सामाण्ण्यन्तस्य निपातनं ज्ञास्यते । वृत्तनिपातन इति । असति णिग्रहणे ण्यन्तस्यैवेदं निपातनं न तु सन्नन्तस्य यडन्तस्य चेति निश्चया- भावाद्विधिरशक्योऽभ्युपगन्तुमिति नियमो विज्ञायेत । णिलोपार्थमिति । निष्ठायां सेटीति वचनादनिटि निष्ठायां णिलोपो न प्राप्नोति । शेरनिटीत्यनेनापि तकौण्डिन्य. न्यायेन सेटि निष्ठायां विधीयमानेन णिलोपेनानिटि निष्टायां हिलोपस्य वाधनात्प्रत्यय- लक्षणेन प्राप्तस्य गुणस्येटश्चाभावो निपात्यते। 3०-गतमिति । अत्र गत्यर्थाकर्मकेतिक्ते, कोऽधिकरणे चेति च तऽयं प्रयोगो दुर्वार एव । मत एवं भ्रान्तं देशमित्यादिसिद्धिरिति चिन्त्यमिदमिति केचित् । ननु केवलस्य निपातनाभावाय णिग्रहणं स्यादत माह-केवलस्येति । विधिरशक्य इति । ण्यन्तस्यैव धृतेर्ग्रहणे हि रास्य निष्ठायां णिलोपेटप्रतिपेधयोर्लक्षणान्तरेणाप्राप्त्या तद्विष्यमिदं स्थानान्यथेत्यर्थः । नियम इति । अध्ययन एवेत्येवमित्यर्थः । भाष्ये मिलोपार्थमिति । वस्तुतो णिलगेच निपात्यः । एवं हि गुणप्रतिषेधो न निपात्यः । यद्यपि वृतो गुण इति प्रयोगोऽन्तर्भावितण्यर्थमादाय सिद्धस्तथापि ण्यन्तस्यानिष्टप्रयोगनिवृत्यर्थ सूत्रमिति तत्त्वम् । तक्रकौण्डिन्येति । येन नाप्राप्यभावादिदं चिन्त्यम् । निष्टायां सेटीत्यत्र सेटीति योगविभागेन सेट्येय निधायामिति नियमामेति यतुं युक्तम् । भत एव तन सूत्रे भाष्य उसेमणमनिटि प्रतिषेधार्थ संशपितः पारिति ।

·१ १२४] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं वा दान्त ? वा दान्तशान्तपूर्णदस्तस्पष्टच्छन्नज्ञप्ताः ॥ ७ । २ । २७ ॥ अथ दान्तशान्तयोः किं निपात्यते ? दान्तशान्तयोरुपधादीर्घत्वं च ॥१॥ किंच ? णिलोपेट्प्रतिषेधौ च+ । उपधादीर्घत्वमनिपात्यम् । वृद्ध्या सिद्धम् । न सिध्यति । मितां ह्रस्वः [ ६.४.६२] इति हस्वत्वेन भवि- तव्यम् । एवं तर्खनुनासिकस्य क्विझलोः क्ङिति [६. ४. १५ ] इत्येवमत्र दीर्घत्वं भविष्यति । न सिध्यति । किं कारणम् ? णिचा व्यवहितत्वात् । णिलोपे कृते नास्ति व्यवधानम् । स्थानिवद्भावाव्यवधानमेव । प्रतिषिध्यतेऽत्र स्थानिवद्भावो दीर्घविधिं प्रति न स्थानिवदिति । अथ स्पष्टच्छन्नयोः किं निपात्यते ? स्पष्टच्छन्नयोरुपधाहखत्वं च ॥२॥ किंच ? णिलोपेट्प्रतिषेधौ च । रुष्यमत्वरसंघुषाखनाम् ॥ ७ । २ । २८ ॥ धुषिखनोर्वावचनमिटप्रतिषेधाद्विप्रतिषेधेन ॥ १॥ घुषिस्वनोविचनमिट्प्रतिषेधाद्भवति विप्रतिषेधेन* *। घुषेरिट्प्रतिषेधस्याव- काशोऽसंपूर्वादविशब्दनम्-घुष्टा रज्जुः, घुष्टो मार्गः । वावचनस्यावकाशः संपूर्वाद्विशब्दनम्-संघुष्ट वाक्यम् , संघुषितं वाक्यम् । संपूर्वादविशब्दन उभयं प्राप्नोति-संघुष्टा रज्जुः, संघुषिता रज्जुः । वावचनं भवति विप्रतिषेधेन । स्वन इट्प्रतिषेधस्यावकाशोऽनाङ्पूर्वान्मनोभिधानम्-स्वान्तं मनः । वावचन- स्यावकाशः-आपूर्वादमनोभिधानम्-आस्वान्तो देवदत्तः, आस्वनितो देवदत्तः । श्रापन्मिनोभिधान उभयं प्राप्नोति-आस्वान्तं मनः, आस्वनितं मनः । वावचनं भवति विप्रतिषेधेन । प्र०- वा दान्तः । उपधादीर्घत्वमिति पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवदिति वक्त- न्यम् । तस्मिंश्योच्यमाने द्विवचनादीनि वरेयलोपस्वरपदान्तवर्ज न वक्तव्यानीति दीर्घ- विधौ स्थानिवत्वनिषेधाभावादनुनासिकस्य किझलोः विडतीति दीर्घत्वाप्रसङ्गः । सूत्रा- रम्भाश्रयेण तु दीर्घत्वसिद्धि भाष्यकृन्मन्यते । उ०-' वा दान्त । द्विधनादीमि वरेयलोपस्वरयज नेति पाठः। सूत्रारम्भाश्रयेणेति । न पदान्तेति सूने दीर्घप्रहणारम्भेत्यर्थः । भाष्यकृन्मन्यत इति । वस्तुत एतद्राच्याद्वरेयलोपस्वर- धमित्यत्रं दीर्घग्रहणमप्युपलक्ष्यत इति परे । + ७. १. २६. १.१.५८४७. १. १६. ७. २, १८, २३.

·अारपी०।१०।३५सू० व्याकरणमहाभाष्यम् [ १२५ हृषेर्लोमसु ॥ ७ । २ । २६ ॥ हृषेर्लोमकेशकर्तृकस्येति वक्तव्यम् । हृष्टानि लोमानि, हृषितानि लोमानि । हृष्ट लोमभिः, हृषितं लोमभिः । हृष्टाः केशाः, हृषिताः केशाः । हृष्ट केशः, हृषितं केशैः। विस्मितप्रतिघातयोरिति वक्तव्यम् । हृष्टो देवदत्तः, हृषितो देवदत्तः । हृष्टा दन्ताः, हृषिता दन्ताः। अपचितश्च ॥७।२। ३०॥ अपचित इति किं निपात्यते । चायश्विभावो निपात्यते । अपचितः । क्तिनि नित्यमिति वक्तव्यम् । अपचितिः । आर्धधातुकस्येवलादेः ॥ ७ । २ । ३५ ।। आर्धधातुकग्रहणं किमर्थम् ? वलादिग्रहणमार्धधातुकविशेषणं यथा विज्ञा- येत–वलादेरार्धधातुकस्येति । अथाक्रियमाण आर्धधातुकग्रहणे कस्य वलादि- ग्रहणं विशेषणं स्यात् १ अङ्गस्येति वर्तते, अङ्गविशेषणम् । तत्र को दोषः । अङ्गस्य वलादेरादित इट्प्रसज्येताडाड्वत्+ 1. तद्यथाऽडाटावङ्गस्यादितो भवत- स्तद्वत् । क्रियमाणेऽप्यार्धधातुकग्रहणेऽनिष्ट शक्यं विज्ञातुम् । वलादेरार्ध- प्र०- हुषेः। सूत्रकारो लोमशब्द सामान्यशब्दं मत्वा केशमहणं न कृतवांस्तथा च लोमनखं स्पृष्ट्वा शौचं कर्तव्यमित्युक्ते केशस्पर्शेऽपि शौचं क्रियते । वार्तिककारस्तु मूर्द्धजाः केशाः, अङ्गान्तरजानि लोमानीति भेदं मत्वाऽऽह-तृपेर्लोमकेशकर्तृकस्येति । अपचितश्च । चिभाव इति । एतचोपलक्षणमिप्रतिषेधस्यापि निपातनात् । क्लिनीति । क्तिन्नावादिभ्य इति क्तिन्प्रत्ययोऽयमन्यथा गुरोश्च हल इत्यकारः स्यात् । प्रार्ध० । रुदादिभ्य एवेति । सार्वधातुक एवेति नियमो रुदविदेति क्त्वासनो कित्त्वविधानान्न भविष्यतीत्यनिटः सनो रुदादेहलन्ताचेति कित्त्वस्य सिद्धत्वात्क्त्वोs- प्यनिट औपदेशिककित्त्वसद्भावात् । लुभ्यामिति । 'विवन्ता धातुत्वं न जहति रूपार्थावैकल्यात् ।' विहितविशेषणमिति । यद्यपि ऋत इद्धातोरित्यत्र धातुशब्दोऽर्थ- पदार्थकस्तथाऽपि सहशशब्दान्तरानुमानादिह धातोरित्येतत्स्वरूपपदार्थकमाधीयत धातो- रित्येवं विहितस्येति । पञ्चमीनिर्दिष्टेनेति । पञ्चम्यन्तानुकरणे धातोरित्यस्मिन्धातो- रित्येवं विहितस्येति लभ्यते नान्यथा । अथेदानीमिति । धातुशब्दोऽत्र धातुशब्दस्या- 10- हपे०। भेदं मत्वेति । तथा च प्रयोगोऽपि फेशमधलोमनतान्युक्यस पानि विति । आर्धधातुकस्य० । रूपाधेति । तत्र रूपापैकल्यं स्पष्टमय । अर्थो यपि पर्नुपोट- धिकस्तथापि धातुत्वप्रयोजामियारूपस्याधिपत्यमस्येति भावः । यपि तम्या उपसर्जना सधाऽप्यत्यसम्तत्पति सूत्रेधातोरिति निषेधैन भूवालियन टपसर्जनभूनाया सपि मानापमान -- x६.४.१. +६.४.४१% ७१.

·१२६ श्रीभगवत्पतजलिविरचितं [आर्धधातुकस्यै धातुकस्य यदलमिति । अक्रियमाणे चेष्टम् । अङ्गस्य यो वलादिरिति । किंचा- अस्य वलादिः ? निमित्तम् । यस्मिन्ननमित्येतद्भवति । कस्मिंश्चैतद्भवति ? प्रत्यये । यावता क्रियमाणे चानिष्ट विज्ञायतेऽक्रियमाणे चेष्ट तत्राक्रियमाण एवेष्ट विज्ञास्यामः । इदं तर्हि प्रयोजनम् । इह मा भूत्-श्रास्ते, शेते । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । रुदादिभ्यः सार्वधातुके [ ७. २. ७६ ] इत्ये- तन्नियमार्थं भविष्यति । रुदादिभ्य एव सार्वधातुक इड् भवति नान्येभ्य इति । एवमपि वृक्षत्वम् , वृक्षता-अत्र प्राप्नोति । नैष दोषः । धातोरिति वर्तते । एव- मपि लूभ्याम् , पूभ्याम्-अत्र प्राप्नोति । एवं तर्हि विहितविशेषणं धातुग्रहणम् । धातोर्यों विहितः । ननु धातोरेवायं विहितः । न चायं धातोरित्येवं विहितः । क पुनर्धातुग्रहणं प्रकृतम् । ऋत इद्धातोः [७. १. १००] इति १ तद्वै षष्ठीनिर्दिष्ट पञ्चमीनिर्दिष्ट न चेह विहितः शक्यते विशेषयितुम् । अथेदानीं षष्ठीनिर्दिष्ट न चापि विहितः शक्यते विशेषयितु, शक्यमार्धधातुकग्रहणम- कर्तुमिति । " इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये सप्तमस्याध्यायस्य द्वितीये पादे प्रथममाह्निकम् ॥ प्र०-नुकरणम् । तेन धातुशब्दस्य यः संबन्धी प्रत्ययस्तस्येड् भवति । यश्च धातुशब्द- व्यापारोत्पन्नः स तत्संबन्धी भवति । इत्युपाध्यायजैयटपुत्रकैग्टकृते महाभाग्यप्रदीपे सप्तमस्थाध्यायस्य द्वितीये पादे प्रथममाह्निकम् । उ०-दोपः । सदृशशब्दान्तरेति । शब्दाधिकारपक्ष भाश्रीयत इत्यर्थः । पञ्चम्यन्तानुकरण इति । प्रत्ययविधौ पञ्चम्यन्तस्य धातोरित्यस्याधिकारादिति भावः । इति श्रीशिवमहसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते भाष्यप्रदीपोयोते सप्तमस्याध्यायस्य द्वितीये पादे प्रयममाह्निकम् ।

·७अारपा०२श्रा०३६सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [१२७ स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते ॥ ७ । २ । ३६ ॥ स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते चेत्कृत्युपसंख्यानम् ॥ १॥ स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्त चेत्कृत्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । प्रस्नविता प्रस्न- वितुम् प्रस्नवितव्यम् । प्रक्रमिता प्रक्रमितुम् प्रक्रमितव्यम् । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । अविशेषेण स्नुक्रमोरिडागममुक्त्वाऽऽत्मनेपदपरे नेति वक्ष्यामि । । । प्र०- स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते । स्नुक्रमोरुदात्तत्वादिटि सिद्धे नियमाथै वचनम् । अनात्मनेपदनिमित्तत्व एवेड् यथा स्यात् । आत्मनेपदनिमित्तत्वे मा भूत् । किति सनि च प्रस्तुतः प्रसुस्नूषतीति क्रमेश्च निष्ठायां क्रान्त इति, युकः किति सनि ग्रहगुहोश्च यस्य विभापेति प्रतिषेध एव भवति । पुरस्तात्प्रतिषेधस्य ह्येतदेव प्रयोजनम् । इण्मात्रस्य प्रतिषेधो यथा स्यादिति । तेन प्रतिषेधवाधनार्थमेतन्न भवति । अथवाऽऽर्धधातुकस्येड्- वलादेरित्यस्यानुवर्तनादयमर्थो भवति-यत्र पूर्वेणेड्विहितस्तत्रैवानेन भवति । पूर्वसूत्रेण च प्रतिषेधविषयपरिहारेणेड्विधानात्तत्रैवायं विधिः प्रवर्तमानो नियमाय संपद्यते । अथवाऽऽत्मनेपदनिमित्तत्वे न भवतीति. प्रसज्यप्रतिषेध आश्रीयत इति किदादौन दोषः । प्रस्तवितेति । य एवाऽऽत्मनेपदविषयः स्नौतिः स एवात्रापि योग्यताश्रयणेन निमित्तव्यवहारदर्शनादात्मनेपदनिमित्तं भवतीतीएन प्राप्नोतीति वचनम् । कर्मकर्तृ- विषयश्चात्र स्नौतिरिति कर्मकर्तर्यात्मनेपददर्शनाद्भवति तद्योग्यः । एवं प्रस्तावितुं प्रस्तावितव्यमिति भावकर्मविषयत्वाद्भावकर्मणोरात्मनेपदोपलम्भादात्मनेपदनिमित्तं स्नौतिः । प्रक्रमितेति । आदिकर्मणोऽन्यत्र प्रशब्दो विज्ञेयः। आकिर्मणि तु कर्तरि wwwwww उ०- स्नुक्रमो० । आत्मनेपदेति । प्रस्नोषीष्ट प्रक्रसीप्टे त्यादौ । ननु कित्सनोः युक इत्या- दिनिषेधे प्राप्ते विध्यर्थमेवेदं स्यादत आह-किति सनि चेति । युक इत्यादिबाधनार्थत्वं तु नास्त्येवेत्याह-पुरस्तादिति । निषेधाविषये पूर्वेण सिद्धया निषेधविषये चास्याप्राप्तावस्या- चरितार्थत्वादनेन विधिरेव स्यादत माह-अथवेति । अन्यथा निषेधबाधकतया विधित्वमेव स्यान नियमत्वं विधिनियमसंभवे विधेया॑यस्त्वादिति भावः । अनुवर्तनादिति । तदनुवृत्तिश्च विपयनिर्देशार्था । तत्फलितमाह-यत्रेत्यादि । अनुवृत्तावेवं व्याख्याने च गौरवादाह- अथवेति । प्रसज्यप्रतिषेध इति । एवं च प्रतिषेधार्थमेव सूत्रं न विध्यर्थं नापि नियमार्थमिति किदादौ न दोष इति भावः। एवं हि पूर्वसूत्रात्पूर्वमेव पठेदिति चिन्त्यम् । योग्यता- श्रयणेनेति । न तु कुर्वद्रूपताश्रयणेनैवेत्यर्थः । कुसूलस्थेष्वपि वीजेश्वङ्करनिमित्तानीति व्यवहारात् । ननु कर्तरि तृचो विधानेन भावकर्मविषयत्वाभावात्कथमात्मनेपदयोग्यता स्नौतेरत आह-कर्मकर्तृविषयश्चेति । अत्र-प्रस्लवितेत्यन्त्र । मावेत्यादि । तुमुन्तब्ययोर्भावादी विधानादिति भावः। आदिकर्मणि विति। वार्तिके कर्तरीति कृतो विशेषणम् । आदि- ·१२८] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं . [स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते आत्मनेपदपरप्रतिषेधे तत्परपरसीयुडेकादेशेषु प्रतिषेधः ॥ २॥ आत्मनेपदपरप्रतिषेधे च तत्परपरसीयुडेकादेशेषु प्रतिषेधो वक्तव्यः । तत्परपरे तावत्-प्रसुस्नूषिष्यते प्रचिक्रंसिष्यते* । सीयुटि-प्रस्नोषीष्ट प्रक्रसीष्ट । एका- देशे-प्रस्त्रोष्यन्ते प्रक्रस्यन्ते । एकादशे कृते व्यपवर्गाभावान्न प्राप्नोति । । प्र०-चाऽऽत्मनेपदविषयात्कृतीति प्रतिषेधेन भाव्यम् । प्रक्रमितुं प्रक्रमितव्यमिति । भाव- कर्मविषयत्वात्प्रारम्भविषयत्वाद्वाऽऽत्मनेपदनिमित्तत्वम् । प्रसुस्नूषिष्यत इति । आत्मनेपदपरः स्यस्तत्परः सन्निति स्येन व्यवधानात्सन इट्प्रतिषेधो न प्राप्नोति । ननु व्यवहितेऽपि परशब्दस्य वर्तनात्प्रतिषेधो भविष्यति । नैतदस्ति । आत्मनेपदपरे नेति न सूत्रन्यासः किं तीर्थप्रदर्शनपरमेतत् । स्नुक्रमोर्नाऽऽत्मनेपद इति तु सूत्रन्यासः । तत्र तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्येति परिभापोपस्थानाद्वयवहितस्य प्रतिपेधाप्रसङ्गः । ननु च सनि ग्रहगुहोश्चेति प्रतिषेधो भविष्यति। न ह्ययमिड्विधिः पूर्वप्रतिषेधविषय इति प्रागे- वोक्तम् । यदप्युक्तमविशेषेणेति, तस्यायमर्थः-पूर्वसूत्रेण यः स्नुक्रमोरविशेषेणेऽक्तस्त- मनूद्याऽऽत्मनेपदपरे प्रतिषेधो विधेयः । एवं तर्हि प्रचिक्रंसिष्यत इत्येतदेवात्रोदाहरणम्। स्नौतिस्तु साहचर्यादुदाहृतः । प्रस्नोपीऐति । आत्मनेपदमेवात्र सीयुडाद्यार्धधातुकं सीयु-. टस्तद्भक्तत्वं न त्वात्मनेपदपरत्वमिति प्रतिषेधाप्रसङ्गः । प्रस्तोष्यन्त इति । अत्रान्तरङ्गत्वान्नित्यत्वाच्च पूर्वमेकादेशेन भाव्यमिट्प्रतिपेधस्तु बहिरङ्गोऽनित्यश्च 'धार्णा- उ०-कर्मणि प्रारम्भविषयत्वादात्मनेपदविपयत्वं बोध्यम् । नन्वादिकर्मणोऽन्यत्र प्रशब्देऽपि नेद- मुदाहरणं युक्तम् । अनात्मनेपदनिमित्तत्वएवेट नाऽऽत्मनेपदनिमित्तत्व इत्यर्थे ह्यात्मनेपद- निमित्तत्वादिडागमाप्राप्ती कृत्युपसंख्यानं कर्तव्यमिति प्रक्रान्तम् । एवं चास्य कथमात्मने पदनिमित्तत्वं वृत्याधादायाऽऽत्मनेपदनिमित्तत्वे तु वक्ष्यमाणावार्तिकेन निषेधो दुर्वार इति चेस । दृष्टान्तार्थ तत्सत्त्वात् प्रक्रमितेतिवत् प्रक्रमितुमित्यादीष्यते तन सिध्येदिति कृतीति वक्तव्यमित्याशयात् । वस्तुतस्तदपरामर्शेनेदं भाष्यमिति बोध्यम् । प्रारम्भविषयत्वाद्वेति । तत्र हि प्रोपाभ्यां समर्थाभ्यामित्यात्मनेपदं कर्तृकृतोऽभावान्निपेधविपयाभाव इति बोध्यम् । अविशेपेगेति । स्नुक्रमोरात्मनेपदे परे नेति न्यासे तात्पर्यम् । तत्परपरेति वार्ति- फस्याऽऽत्मनेपदं परमस्मात्तत्परं यस्य तस्य प्रतिषेधो वक्तव्य इत्यर्थः । तदाह- आत्मनेपदपर इति । ननु चेति । आत्मनेपदे परे नेति भ्यासे परशब्दोपादान- सामयेन तस्मिलिति परिभाषानुपस्थानादिति भावः । नन्वस्य कित्सनादिप्रतिपेध- विषय आरम्भात्कथमेतद्विपये प्रतिपेधप्राप्तिरत आह-नयमिति । नानेनेड्विधीयते फि तर्हि निषेध एव । विधिस्तु पूर्वेणैवेति तस्य प्रतिपेधः स्यादेवेति भावः । अगायें भाष्यं योजयति यदपीति । नुक्रमोर्वलाद्यार्धधातुफस्याऽऽत्मनेपदे परत इग्नेति - .. १.९.११ ·अारपा०रा०३६सू० ] . व्याकरणमहाभाष्यम् [-१२९ अन्तादिवद्भावेन व्यपवर्गः। उभयत आश्रये नान्तादिवत् । एवं तडंकादेशः पूर्वविधि प्रति स्थानिवद्भवति’ स्थानिवद्भावाद्वयपवर्गः । तत्परपरसीयुटोस्तर्हि प्रतिषेधो वक्तव्यः। सिद्धं तु लोरात्मनेपदेन समानपदस्थस्ये ट्प्रतिषेधात् ॥३॥ सिद्धमेतत् । कथम् १ स्नोरात्मपदेन समानपदस्थस्य नेड् भवतीति वक्त- व्यम् । यदि स्नोरात्मनेपदेन समानपदस्थस्येण्न भवतीत्युच्यते प्रस्नवितेवाऽऽ- चरति प्रस्नवित्रीयते-अत्र न प्राप्नोति । बहिरङ्गत्वाच । बहिरङ्गलक्षणमत्राऽऽ- त्मनेपदम् । क्रमेश्च ॥४॥ क्रमेश्वाऽऽत्मनेपदेन समानपदस्थस्येएन भवतीति वक्तव्यम् । अथ. किमर्थं ran प्र०-दाङ्ग बलीय' इत्यनेन त्वेकनिमित्ता प्रवृत्तिर्वार्णस्य प्रतिषिध्यते न तु भिन्ननिमित्तेति स्यादेवेडागमः । अत एवेट्यपि कर्तव्ये वार्णादाङ्गमित्यस्यानुपस्थानम् । एकादेशः पूर्वविधिमिति । ननु चाऽऽर्धधातुकस्येटप्रतिषेध उच्यते न चाऽऽर्धधातुकमेकादेशा- त्पूर्व व्यपवर्गाभावात् । अत्राऽऽहुः-पूर्वस्मादपि विधिः पूर्वविधिरिति समासाश्रयणाद- दोषः । प्रस्नवित्रीयत इति । तृजन्ताक्य रीङ् ऋत इति रीडादेशः । वहिरङ्गलक्षण- मिति :। तृजन्तादाचारलक्षणे क्रियान्तरे क्यङ् तत्राऽऽत्मनेपदमिडागमस्तु पूर्वमेव तृजन्तावस्थायामुत्पन्नो न शक्यो निवर्तयितुमित्यर्थः । यद्येवं. प्रत्रिक्रसिध्यत ; इत्यत्राऽऽत्मनेपदस्य बहिरङ्गत्वात्प्रतिषेधो न प्राप्नोति । नैष दोपः । समानपदस्थस्येति वचनादिडागमेन पदावस्थाऽपेक्षणीया तत्र तृचि विभक्ताबुत्पन्नायां लब्धेऽपि :पदत्व आत्मनेपदस्यासंनिधानादिडागमः प्रवर्तते । प्रचिक्रसिष्यत इत्यत्र तु पदावस्थाया- -- . उ०-वाक्यार्थ इति भावः । एकनिमित्तेति । यथा कारक इत्यत्र यणवृद्धयोः । अत्र तु प्रत्ययस्येट तंदवयवस्यैकादेश इति भिन्नाश्रयत्वमिति भावः । निमित्तशब्दः पष्टींनिर्दिष्टपरः। तनु चाऽऽर्धधातुकस्येति । आदेशावस्थायां व्यपवर्गाभावादचः पूर्वत्वमार्धधातुकस्यः न संभवति स्थान्यवस्थायामपि न, द्वयोः स्थानित्वादिति चोद्याशयः । पूर्वस्मादपीति । व्यवहितेऽपि पूर्वशब्दस्य वृत्तः, एकादेशात्तत्स्थानिनो वा पूर्वस्माद्धातोः परस्य विधिरस्तीति न दोषः। वस्तुतः षष्ठीसमासेऽपि किंचित्स्थानिनः पूर्वत्वमस्त्येवेति न दोप इति भाण्याशयः। स्थानिभूतत्वावच्छिन्नापूर्वग्रहणे तु न मानम् । ध्वनितं चेदं कृदतिसूत्रे भाष्ये । नोरात्मने- पदेनेति । स्नुघटितसमुदायघटकमात्मनेपदमादाय यावतः पदसंज्ञा तत्स्यस्य स्रोः परस्य चलायार्धधातुकस्य नेडित्यर्थः । अत्र न प्राप्नोतीति । इडित्यर्थः । बहिरङ्गलक्षणत्वाच्चेत्यस्य 'अयं न दोपः' इति शेषः। चस्त्वर्थे । न शक्य इति । उत्पन्न निवृत्तेरशक्यत्वादित्यर्थः । .. १.१.५७. * ३. १. ११.१. ३. १२.

·१३० श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते क्रमः पृथग्ग्रहणं क्रियते न स्नुक्रमिभ्यामित्येवोच्येत ? कर्तरि चाऽऽत्मनेपद- विषयात्कृति नेति वक्ष्यति तत्क्रमे रेव यथा स्यात्स्नोर्मा भूत-व्यतिप्रस्नवितारौ व्यतिप्रस्नविस्तारः । कर्तरि चाऽऽत्मनेपदविषयात्कृति ॥ ५ ॥ कर्तरि चाऽऽत्मनेपदविषयात्कृति प्रतिषेधो वक्तव्यः । प्रक्रन्ता उपक्रन्ता * । तत्तहीदं बहु वक्तव्यम् । स्रोरात्मनेपदेन समानंपदस्थस्येण्न भवतीति वक्तव्यम् । क्रमेश्चेति वक्तव्यम् । कर्तरि चाऽऽत्मनेपदविषयात्कृतीति वक्तव्यम् । सूत्रं च भिद्यते । यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्तं चेत्कृत्युपसंख्या- नर्मिति १ नैष दोषः । स्नुक्रमी एवाऽऽत्मनेपदनिमित्तत्वेन विशेषयिष्यामः- चेत्स्नुक्रमी-आत्मनेपदस्य निमित्त इति । कथं पुनर्धातुर्नामाऽऽत्मनेपदस्य निमित्त स्यात् ? धातुरेव निमित्तम् । आह हि भगवाननुदात्तङित आत्मनेपदं शेषात्कर्तरि परस्मैपदम् [ १. ३. १२, ७८ ] इति । यत्र तर्हि धातु ऽऽश्रीयते-भाव- कर्मणोः [ १. ३. १३ ] इति । अत्रापि धातुरेवाऽऽश्रीयते । भावकर्मवृत्ताद्धा- -न प्र०-मेवाऽऽत्मनेपदसंनिधानात्प्रतिपेधप्रवृत्तिः । श्रान्मनेपदविपयादितिः। तद्योग्यादि- त्यर्थः । प्रक्रन्तेति । प्रारम्भविपयत्वात्क्रमः प्रोपाभ्यां समर्थाभ्यामित्यात्मनेपद- विपयत्वम् । स्नुक्रमी एवेति । अनात्मनेपदनिमित्ते इति प्रथमाद्विवचनं न सप्तमी । सप्तम्यां हि भावादेरात्मनेपदनिमित्तस्याऽऽश्रयणात्प्रस्तावितव्यमित्यादावपि निषेधः स्यात् । फथं पुनरिति । वृत्त्यादिरर्थ आत्मनेपदस्य निमित्तं न धातुरिति भावः । धातुरेवेति । वृत्त्याद्यर्थविशिष्टः । भावकर्मवृत्तादिति । भावकर्मणी धातोरेव विषय -- उ०-प्रतिपेधप्रवृत्तिरिति । वार्ति के प्रत्यासत्तिन्यायेन स्नुमिनिमित्तकात्मनेपदेन समानपदस्थ- स्पेत्यर्थः । कार्य इति भावः । यहिरायटादिनिमित्तमनाऽऽत्मनेपदमिति भाष्यार्थः । । प्रथिमिष्यत इत्यग्न पूर्ववरसन इत्यनेनाऽऽमनेपदं स्नुममिनिमितमेवेति भावः । एवं प 'मनिफमिपयते' इत्यत्र गिप भाग्मनेपदनिमित्तत्व इद् भवत्येय । एवं सप्तन्ताहाये फर्मणि • यामनेपदं प्रपिकमिपियत पेय । पूर्ववरसन इत्यस्य तु न तन प्रवृत्तिः । कसरीत्यनु- पृरोध । अत एव यक्ष्यमाण प्रत्यागयाने न फलभेदः । सप्तम्यन्तस्यान्ययायोग्यरयादाह- प्रथमाद्विवचनमिति । हनुममोर्य लादेरिट यदि ते स्नुहमी अनारमनेपदनिमि भवत इति माय इति भारः । यस्तो मारमधान: मौनी निशः प्रसन्यप्रविधंध । लुफमोरात्मनेपद- निमिवामा सस्पेय मायामश्या शाम्यो परम्य पलादेरिटियर्थः । सरकाहिसं माप १.३, १४.. १...४१, ·अंगारपी०मा०२१३७सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [१६ १ तोरिति । कथं प्रक्रमितव्यम् ? सत्यात्मनेपदे निमित्तशब्दो वर्तते । कथं प्रक्रन्ता उपक्रन्ता । तस्मादसत्यपि । कथं प्रक्रमितव्यम् । तस्मात्सत्येव । कथं प्रक्रन्ता उपक्रन्ता । वक्तव्यमेवैतत्कर्तरि चाऽऽत्मनेपदविषयात्कृतीति । अथवा कृतीति* वर्तते। ग्रहोलिटि दीर्घः ॥ ७ । २ । ३७ ॥ अहेर्दीर्घत्व इग्रहणम् ॥१॥ ग्रहेर्दीर्घत्व इड्ग्रहणं कर्तव्यम् । इटो दीर्घ इति वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । प्र०-भावेन विशेषणे इत्यर्थः सत्यात्मनेपदः इति । न योग्यतामात्राश्रयमिह निमित्तत्व- माश्रीयते, किंतु कार्य कुर्वतः । यद्येवमर्थेऽपि निमित्तत्वेनाऽऽश्रीयमाणे दोषाभावात्क- स्मारनुक्रमी एवेत्युक्तम् । उच्यते, अर्थे निमित्तत्वेनाऽऽश्रीयमाणेऽनुपसर्गावत्यात्मने- पदमर्थनिरपेक्षत्वादसंगृहीतं स्यादिति धातुरेव निमित्तत्वेनाऽऽश्रितः । यदि सति कार्ये निमित्तमाश्रीयते तदा निमित्तग्रहणं न कर्तव्यम् । आत्मनेपद इति सत्सप्तम्याऽऽश्रय- णात् । नैतदस्ति । तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्येति परिभाषायां सत्यां सत्सप्तम्याश्रयणस्या- शक्यत्वात् । अथवा कृतीति वर्तत इति । तच्च कृग्रहणं वाक्यभेदेन क्रमिणैव संवध्यते, न स्नौतिना। अनात्मनेपदनिमित्त इति च प्रसज्यप्रतिषेधः, तेनायमर्थो यदाऽप्यात्मनेपदयोग्यः क्रमिस्तदा ततः परस्य कृत इण्न भवति । ग्रहो० । इड्ग्रहणमिति | आदेशस्य स्थानिनिर्देशार्थ षष्ठयन्तमिड्ग्रहणं कर्त- उ०-उक्तम्-न चेत्स्नुक्रमी इति । ननु कर्मणि धातोर्वत्यभावेन कर्मवृत्तादित्यसंगतमत आह-भावकर्मणी इत्यादि। विषयसप्तमी भावकर्मविषयादातोरित्यर्थः । ते अपि प्रत्यय. धोत्ये इति भावः । पञ्चकस्य प्रातिपदिकार्थत्ववत्सर्वस्य धात्वर्थत्वमिति तत्त्वम् ' । शनादिविषयत्वस्य तु सत्वप्रधानानि नामानीत्युक्तेर्वाच्या एव भावादय इति बोध्यम् । एतदर्थमेव विषयभावेनेति कैंयटेन व्याख्यातम् । तद्विषयत्वं च धातोस्तेषां स्वप्रकृतिकप्रत्य- यार्थतया स्वस्य तत्तद्विशिष्टक्रियावाचकत्वेन वेत्यन्यत् । यद्येवमिति । आत्मनेपदनिमित्तार्थ- विषयभिन्नस्नुक्रमिभ्यां परस्य वलादेरिडित्यर्थ आश्रयणीय इति भावः। सत्सप्तमीति । आत्मनेपदेऽसतीत्यर्थः । अशक्यत्वादिति । भाललोप इत्यत्र तु लक्ष्यानुरोधान्नैषा परसप्तमीका तर्हि सत्सप्तमीत्युक्तमिति न तद्विरोधः। सतीति पदाध्याहारस्य तुज्ञेयतया स्पष्टप्रतिपत्तये निमित्तग्रहणं कृतमिति तात्पर्यम् । तच्चेति । अनुवृत्तं चाऽऽवृत्त्या कर्तृपरं कृत्संज्ञकपरं चेति प्रक्रमितुमित्यादौ न दोषः । ग्रहोऽलिदि० । कर्तव्यमिति । अनुवर्तमानं तु प्रथमान्तत्वादन्वयायोग्यमिति ·१३२] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित [ग्रहोलिटि-दीर्घः प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् ? आर्धधातुकस्येड्वलादेः - [७. २: ३५] इति । एवमपि कर्तव्यमेव । अग्रहणे ह्यसंप्रत्ययः षष्ठयभावात् ॥ २॥ अक्रियमाणे हीड्ग्रहणेऽसंप्रत्ययः स्यात् । किं कारणम् ? षष्ठयभावात् । षष्ठीनिर्दिष्टस्याऽऽदेशा उच्यन्ते न चात्र षष्ठी पश्यामः । क्रियमाणे चापीड्- ग्रहणे- चिण्व दिटः प्रतिषेधः ॥ ३ ॥ चिण्वदिट:* प्रतिषेधो वक्तव्यः । ग्राहिष्यते । यङ्लोपे च ॥ ४॥ यङ्लोपे च प्रतिषेधो वक्तव्यः । जरीगृहिता जरीगृहितुम् । जरीगृहितव्यम् । यदि पुनरिड्दीर्घ आगमान्तरं विज्ञायेत ? प्र०-व्यम् । एवमपीति । सत्येव प्रथमान्त इडग्रहणे षष्ठयन्तमन्यत्कर्तव्यमित्यर्थः । प्रक्रियमाणे हीति । प्रथमान्तमिड्ग्रहणमयोग्यत्वान संवध्यते । अच्परिभाषोपस्था- नाचाज्मात्रस्य ग्रहः परस्य दीर्घप्रसङ्गः । असंप्रत्यय इति । ग्रहः परस्येटो दीर्घ इत्ययमिष्टः संप्रत्ययो न स्यात् । क्रियमाण इति । प्राकरणिकमिटमनपेक्ष्येट इत्यु- च्यमाने सर्वस्येटो विशेषाभावाहीर्घप्रसङ्गाचिण्वदिटो दीर्घः प्रतिषेध्यः । जरीगृहितति । जरीगृह्यशब्दात्तृच् इट् अल्लोपयलोपयोः कृतयोढिप्रयोगे द्विवचने स एव अहिरितीटो दीर्घप्रसद्गः । दीर्घविधौ स्थानिवत्त्वनिषेधादकारण व्यवधानाभावः । यदि पुनरिति । इडिति वर्तते, दीर्घ इति च निर्दिश्यते । तत्र दीर्घ इड् भवतीति सामर्थ्याव्यक्तिपरित्यागेनेकारजातिराश्रीयते । दीर्घग्रहणाच दीर्घव्यक्तिसमवेता सा विधीयते । टकारो देशविध्यर्थ इति सामर्थ्यादीडागमविधिः । एवं च पष्ठी- . उ०-भावः । नन्विग्रहणामाचे फिमनिष्टमत माह-अच्परिभाषेति । अज्मात्रस्येति । प्राहक इन्यादापपीत्यर्थः । नन्येवमसंप्रत्ययोऽनुपपन्नोऽत माह--प्रहेः परस्येति । नम्वत्र फरणेनेतरप्रकरणस्यग्रहणं भविष्प्रतीत्यत आह-प्राकरणिकमिति । प्राकरणिकेमाणे हिमालमेव विभफिविपरिगामेन संयध्येनेत्यपूर्वपरणारप्रकरणानादर इति भावः । विशेपाभावादिति । इटवस्थ समान गादिति भावः। स एव प्रहिरिति । उत्तरपण्डमूत इत्यर्थः । स्थानियत्वनिषेधादिति। पूर्वस्य विध्यभायाच्यपि बोध्यम् । पशमीसमासस्तु पापिफ इति तदनाधयेणे भाग्यमिति तस्यम् । मन्दिर दीर्घ इति सामानाधिकरण्यममंगत. मत-भाद-सामादिति । इयनारयामान्तो दीर्घ इयर्थ इति भावः । अपवाद इति । ६.४.६१.

·नगरपात्रा०३७सू० व्याकरणमहाभाष्यम् [१३३. इड्दीर्घ इति चेद्विप्रतिषिद्धम् ॥ ५ ॥ इड्दीर्घ इति चेद्विप्रतिषिद्ध भवति । यदि इण्न दीर्घः । अथ दीर्घो न इट् । इदीर्घश्चेति विप्रतिषिद्धम् । प्रतिषिद्धस्य च पुनर्विधाने दीर्घत्वाभावः॥ ६॥ प्रतिषिद्धस्य च पुनर्विधाने दीर्घत्वस्याभावः । वुचूर्षते विवरिषते विवरी- पते । अत्रापि* इड्दी इत्यनुवर्तिष्यते । यत्तर्हि विदेशस्थं प्रतिषिध्य पुनर्विधानं तन्न सिध्यति । जुवश्च्योः क्त्वि [ ७. २. ५५ ] युकः किति [११] इत्यनेन प्रतिषिद्ध - दीर्घत्वं न प्राप्नोति । जरित्वा जरीत्वा । । प्र-निर्दिष्टमिड्ग्रहणं न कर्तव्यम् । चिखदिट् चास्यापवाद इति तत्र दोषाभावः । न च कस्यचित्स्थानिनो दीर्घत्तं विधीयत इति स्थानिवत्त्वानिषेधात्पूर्वस्मादपि विधौ स्थानिवत्त्वादकारेण व्यवधानाच यलोप ईटोऽप्रसङ्गः। अथ वागमान्तरेऽपि दीर्घ- त्वमस्तीत्येवायं दीर्घविधिस्तदा । यङ्लोपे दोषो न परिहृतः । इतरो व्यक्तिपदाथा- श्रयेणाऽऽह-इड्दीर्घ इति चेदिति । विवरीषत इति । सनीटि प्राप्ते वृतौ वेत्यनेन पक्ष ईटि च प्रसक्ते सनि ग्रहगुहोश्चेत्यनेनोभयस्मिन्नपि प्रतिषिद्ध इट्सनि वेति पक्ष इट् विधीयते, ततः पुनरीटो विधानाभावादीर्घ ईकारः पक्षे न श्रूयेत । इटस्तु पक्षे दीर्घविधौ दोषाभावः । अत्रापीति । इट्सनि वेत्यत्र दीर्घ इति वृत इति चानुवर्तत इति सिद्धं त्रैरूप्यम् । विदेशस्थामति । दीर्घग्रहणानुवृत्तरत्रासंभवः । जरीत्वेति । उदात्तत्वादिट्- प्राप्तो वृतो वेत्यनेन पक्ष ईट् च युकः कित्तीति प्रतिपिद्धः । इकारजात्याश्रयणादीटोऽपि प्रतिषेधः प्रवर्तते । ततो जनश्च्योः क्त्वीत्यनेनेटि विधीयमाने पक्षे दीर्घो न स्यात् । उ०-साप्तमिकस्पेड्जातीयस्य नित्यत्वाबाधक इत्यर्थः । यडलोपे दोपाभावमत्र पक्ष उपपादयति-न च कस्यचिदिति । दोपो न परिहत इति । तस्मादेवं दीर्घ विधिग्रहण. मनुचितमिति भावः । वस्तुसोऽयं दोपः पक्षद्वयेऽपीति सूत्रशेपे भाष्यकृतक्ष्यतीत्याधरोपपरि- हारफलक एवायं पक्ष इति तत्वम् । यालगन्तात्तृजादौ विटो दीर्घ इट एव । स्थाने द्विवचन- पक्षेऽप्यन्तरमानपीति न्यायेन लुगुत्तरमेव द्वित्वप्रवृत्तेः स्थानिवद्भावेन अहित्वाद्रवत्येव दीर्घः। यदि यलुगस्तीति तात्पर्यम् । प्रतिषिद्धस्य पुनर्विधानमुपपादयत्तिसनीटीति । उभय- स्मिन्नपीति । पुरस्तात्प्रतिपेधकाण्डारम्भसामाजातिपक्षाश्रयणाच्चेति भावः । सिद्धं त्रैरूप्यमिति । वास्यभेदेनेटोऽपि विधानादिति भावः। विदेशस्थमित्यस्य हेतुगर्भविशेषण. स्वमुपपादयति दीति । भाष्ये-न सिध्यतीति । तद्विपये न सिध्यति दीर्घ इत्यर्थः । मग्विटो निषेधः कथमीटः स्यादत आह-जातीति । नत्वीट इति । एवं प जरीत्या .. +७.१.१५; ३८; १२; ४१. * ७. २. ४१, x ७. २. ३५; १८, ·१३४] श्रीभगवत्पतलिविरचित [ग्रहोऽलिटि दीर्घः ईटो विधिरिटः प्रतिषेधः+ । यथाप्राप्त इड्दी! भविष्यति । यदि तर्हि-इटो ग्रहण ईटो ग्रहणं न भवति जरीत्वा न क्त्वा सेट् [ १. २. १८ ] इति कित्त्वप्रतिषेधो न प्राप्नोति । इह च अग्रहीदिति इट ईटि [८..२. २८]. इति सिन्लोपो न प्राप्नोति । इह च-अग्रहीत् नेटि [ ७. २. ४ ] इति वृद्धिप्रतिषेधो न प्राप्नोति । मा भूदेवम् । इम्यन्तानामित्येवंx भविष्यति । अत्रापि नेटीत्येवानुवर्तते । तच्चावश्यमिड्ग्रहणमनुवर्त्यमधाक्षीदित्येवमर्थम् । तथा अग्रहीध्वम् , अग्रहीढ्वस विभाषेटः [८. ३. ७६] इति मूर्धन्यो न प्राप्नोति । तस्मान्नैवं शक्यं वक्तुमिटो ग्रहण ईटो ग्रहणं न भवतीति-। भवति चेत्प्रति- पिद्धस्य च पुनर्विधाने दीर्घाभाव इत्येव । तस्मादशक्य इड्दीर्घ आगमान्तरं विज्ञातुम् । न चेद्विज्ञायत इटो ग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । आर्धधातुक- स्येतिः वर्तते । ग्रहः परस्याऽऽर्धधातुकस्य दीर्घत्वं वक्ष्यामि । इहापि तर्हि प्रामोति-ग्रहणम् ग्रहणीयम् । वलादेरिति* वर्तते । एवमपि 'ग्रहीता ग्रहीतुम्' अत्र न प्राप्नोति । भूतपूर्वगत्या भविष्यति । एवमपि 'ग्राहकः' अत्र 'प्राप्नोति । किंचेटप्रतीघातेन खल्वपि दीर्घत्वमुच्यमानमिटं बाधते। तस्मादिटो ग्रहण कर्तव्यम् । विधीयते । युका प्र०-एतत्परिहरति-ईटो विधिरिटः प्रतिषेध इति । वृतो वेत्यनेन पक्ष. ईडागमो कितीत्यनेन तु नेडित्यधिकाराद्वयक्तिपक्षाश्रयणाच निषेध इटो न स्वीटः। पाठान्तरं तु प्रकृतेऽर्थे दुर्योजत्वादस्माभिर्नोपन्यस्तम् । सन्मार्गसंभवे को हि विमार्ग मतिमान्भजेत् । यदि तहीनि । इट्प्रतिषेध ईटो यथा न भवत्येवं कार्यान्तर- स्याप्यप्रसङ्गः । तस्मानैतदिति । इङ्ग्रहण इकाराकृतिराश्रयणीया नतु व्यक्तिः । भवति चेदिति । जुत्रश्च्योः क्त्वीतीविधी दोप एवेत्यर्थः । नन्वनुवाद इव विधाव- पीकाराकृत्याश्रयणाचरित्वा जरीत्वेति रूपद्वयं भविष्यति। नैतदस्ति । विधी जात्या- प्रयेलवितेत्यारावपि दीर्घः स्यात्तस्माद्विहितस्य दीर्घस्येड्महणेन प्रहणं नतु विधेयख । प्रहरति । इडागमे फ्ते तदादेरार्धधातुकस्याऽऽदेः परस्येतीट एव दीर्घः । वलादेरिति । घलादि यद्यमित्याधीयते । इतरः सांप्रतिकं वलादित्वमाश्रितमिति मत्वाऽSE:- एयमपीति । भूतपूर्वगत्येति । मांप्रतिकाभावादलिटीति निषेधाश । इटप्रतिघातेनेति । येन नाप्राप्तिन्यायेनेटं याधित्वाऽनेटकस्ययाऽऽर्धधातुकस्य दीर्घत्वमच्परिभापोप- 30-विपरीपत सि मिमिति भावः । तामाद्विहितम्यति । अनुयाद एव जाहणं रिधीय ति माग | मम्मधायगायनाविधाने मिटमिनिसा भाइ-बागम इति । पिसि पारपारगामिनियमानहरिमापा भविषय इति भाषः । भाये-टप्रतिघाननेति । + .. १. १८११.४ ·नगरपाारा०१३७सू०] ' व्याकरणमहाभाष्यम् - [१३५ ? न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् १ आर्धधातुकस्येड्वलादेरिति । ननु चोक्तमेवमपि कर्तव्यमेवाग्रहणे ह्यसंप्रत्ययः षष्ठयनिर्देशादिति ? नैष दोषः । ग्रह- इत्येषा पञ्चमीडिति प्रथमायाः षष्ठी . प्रकल्पयिष्यति तस्मादित्युत्तरस्य [१. १. ६७ ] इति । एवं च कृत्वा सोऽप्यदोषो भवति यदुक्तं चिण्वदिटः प्रतिषेध इतिः। कथम् ? प्रकृतस्येट दीर्घत्वं न च चिण्वदिट् प्रकृतः । यङ्लोपे कथम् ? यङ्लोपे चोक्तमिटि सर्वत्र । क सर्वत्र ? यद्येव प्रकृतस्येटो दीर्घत्व- भथापि इड्दीर्घ आगमान्तरं विज्ञायेत । यङ्लोपे चोक्तम् ॥७॥ किमुक्तम् ? तदन्तद्विवचनादिति* | ? । .. प्र०-स्थानाद्यत्र तत्र स्थितस्याचः स्यात् । न चेति । जुत्रश्च्योः क्त्वीत्यनेन तु वलादि- लक्षण एवेटप्रतिप्रसूयत इत्यप्राकरणिकत्वाभावादीर्घः सिध्यति । यलोपे चेति सन्यडन्तस्य स्थाने द्विवचनमित्यत्र पक्षे प्रकृतिप्रत्ययसंमोहान्नष्टः स अहिः । ननु च द्विःप्रयोगो द्विवचनमिति पक्षस्तत्र स्थितः। तत्कथमस्थितपक्षाश्रयेण परिहारः । अनाऽऽहु:- यङ्लोपे चोक्तमिति । अत्राप्ययमभिप्रायो वार्तिककारस्य द्विःप्रयोगे द्विवचने पूर्वस्मादपि विधावल्लोपस्य स्थानिवत्त्वादकारेण व्यवधानाही भावः । न पदान्तेत्यत्र 'पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवदियुक्तं तस्मिन्नुच्यमाने पदान्तवरेयलोपस्वरवर्ज द्विर्वचनादीनि न वक्तव्यानीति साप्तमिके दीर्घविधौ स्थानिवत्त्वं भवत्येव । सूत्रकारमतेऽपि ग्रहेविहितस्येत्येवं विहित- विशेपणाश्रयणद्यङ्लोपे दीर्घाभावसिद्धिः। भाज्यकारेण त्वस्थितमपि पक्षमाश्रित्य तदन्त- द्विर्वचनादिति विवृतम् । अन्यत्रास्य दोपस्य सम्यक्परिहाराभिधानादनादरात् । .. .. उ०-येन नामासिन्यायाच्च तत्प्रतिघातेनास्य विधानं बोध्यम् । ननु प्राकरणिकस्यैव दीर्धे जनश्च्योरित्यस्योत्तरन्न विधानादप्राकरणिकत्वाजरित्वेत्यत्र पक्षे दीर्घो न स्यादत आह--- जनश्च्योरिति । प्रतिप्रसूथत इति । शुक इति प्रतिपिः प्रतिप्रसूयत इत्यर्थः । साप्तमिक इति । वस्तुतो वय॑फोटौ दीर्घस्याप्युपलक्षणतायाः कमेणिटियादिस्वस्थभाध्यसंमततयेदं चिन्त्यम् । ननु वार्तिकमतेऽस्वयं परिहारः सूत्रमते तु कथमत आह---सूत्रकारति । इदं भाष्यकृतोऽप्युपलक्षणम् । भपिना पञ्चमीसमासाभाव इत्यपि योध्यम् । अन्यत्रेति । एकाचो दे इत्यत्र । तत्र हि ग्रहेरगादिति भाष्यम् । तृचो हि जरीयेत्यगं नतु ग्रहिः। न पाठोपयलोपयोरेफदेशविकृतन्यायेन जरीगृहित्यङ्गम् , तस्य च प्रदिरूपत्वमपि प्रियोगण्याद्- द्विर्वषनस्येति चाच्यम् । विशेषणसामर्थ्यादि यथाश्रुतरूपाश्रयणमिनि न दोष इति कैयटन .. ७. २.२९ ·१३६] श्रीभगवत्पतलिविरचितं [स्वरतिसूतिसूयति० स्वरतिसूतिसूयतिधूजूदितो वा ॥७।२।४४ ॥ अथ वेति+ वर्तमाने पुनर्वावचनं किमर्थम् । पुनर्वावचनं लिङ्सिचोनिवृत्त्यर्थ ॥१॥ पुनर्वावचनं क्रियते लिङ्सिचोनिवृत्त्यर्थम् । अथ किमर्थं सूतिसूयत्योः पृथग्ग्रहणं क्रियते १ सुवर्मा भूत् । अथ किमर्थं www.wwwxx प्र०- स्वर० । अथेति । इट्सनि वेत्यतः। लिङ्सिचोर्निवृत्त्यर्थमिति । ननु स्वरति- ग्रहणालिसिचोरनुवृत्तिर्न भविष्यति ऋतश्च संयोगादेरितीड्विकल्पस्य सिद्धत्वात् । नैत- दस्ति । नित्यार्थ स्वरतिग्रहणमित्यज्ञापकम् , लिङ्सिग्निवृत्तेः । अथ किमर्थमिति । सू- ग्रहणमेव क्रियतामिति भावः । सुवतेरिति । 'अननुवन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्येति' सुवतेरेव ग्रहणं स्यात् । सूमहणेऽपि क्रियमाणे 'लुम्विकरणालुग्विकरणोरलुग्विकरस्यैव ग्रहणमिति सूयतेरेव ग्रहणं स्यात् । अस्याश्च परिभाषायाः सूडअहणे कर्तव्ये सूतिसूयतीति उ०-व्याख्यातत्वात् । किंच समुदायस्य हिःप्रयोगेऽपि न ग्रहित्वमुत्तरखण्डस्य तु कैयटरीत्या न तरयम् । न चात्र पक्षे यङलुगन्तात्तृच इटि दीर्घो न स्यात्ततो यड्लुक्सत्त्वे दृढतरमाना- भावादनैमित्तिकलुफः पूर्वमेव प्रवृत्तत्वेन हिःप्रयोगद्विर्वचनेन च ग्रहेरेवाङ्गत्वेनाक्षतेश्च । यहलोपे तु जरीगृपशब्दात्तचि विशिष्टस्याहत्वेऽल्लोपयलोपयोरेफदेशविकृतन्यायेन जरीगृहित्यस्यैवात्वं न तु ग्रहः। नच द्विःप्रयोगत्वाग्रहिरेव सः । भागसंज्ञाप्रवृत्तिकाले अहिरूपत्वाभावात् । यलगन्ते तु तत्कालेऽपि तथैव । यत्तु हरदत्तेनैकाग्रहणानुवृत्या यलोपे दोपपरिहार उक्तः स हु यलुक्यतिव्यापफत्वान्मानाभावाच्च हेय एव । यत्रेडायार्धधानुफनिरूपिताइसंज्ञा- प्रवृत्तिवेलायां स्वतः स्थानिवद्भावेन वा ग्रहिरूपरवं तत्र ग्रहः परस्येटो दीर्घ इति यथाश्रुत- रूपाश्रयणमिति कैयटम्यार्थः । अत एव गृहीतमित्यादिसिद्धिः । भन्यथाऽनेउपेक्षया निरयरवारसंप्रसारणे यथाश्रुतरूपाभायः स्पष्ट एवेति दिफ् । यस्तुतस्तदन्तद्विर्वचनादिति भाष्य सग्रोसफरपरिहारोपलक्षणं योग्यम् । स्वरतिसृति० । भाष्ये-लिङ्सिचोरिति । तत्सूत्रपरं सत्सूत्रानुवृत्तेनिवृत्यर्थमित्यर्थः । अन्यथा परम्मैपदे सिपि विफापस्य पारितार्थेन भरतश्च संयोगादेरिसीविकल्पस्य निवरयादिनि फयटासंगतिः । नित्यार्थमिति । भन लिसिसहितवामहणानु- पृशायपि हिमियोपिये प्राप्ते स्महणं संम्पीटेश्यादी सामोनियाथ म्पादिग्गः । पेपि सति सूयस्य रूप्यापतिम्तस्माठिर सिषोः परतः कपिल हिन्ये मंगरयादी पूर्यस्यम्य म्ययस्थितथिमापारवयोधनद्वारेटो निवृत्यर्थ प्रणमेयं र लिए मिपरिगम्य समिहिपये निश्पर्थमिति माध्याक्षराधमातुः । सुव- ! प्रेरण इति हि निरनुसन्धः । र, प्राणिगर्मपिमोपन यदादिः पा- नेरिति ।

·७अारपा०रा०४४सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [१३६ धूञः सानुबन्धकस्य ग्रहणं क्रियते ? धुवतेर्मा भूदिति । . किं पुनरियं प्राप्ते विभाषाऽऽहोस्विदप्राप्ते ? कथं च प्राप्ते, कथं वाऽप्राप्ते ? यदि स्वरतिरुदात्तस्ततः प्राप्ते, अथानुदात्तस्ततोऽप्राप्ते । स्वरतिरुदात्तः ॥ २॥ खरतिरुदात्तः पठ्यते । किमर्थं तर्हि वावचनम् ? वावचनं निवृत्त्यर्थम् ॥ ३॥ वावचनं क्रियते, निवृत्त्यर्थम् । अनुदात्ते हि किति वाप्रसङ्गः प्रतिषिध्य पुनर्विधानात् ॥ ४ ॥ अनुदात्तं हि सति किति विभाषा प्रसज्येत । स्वृत्वा । किं कारणम् ? प्रतिषिध्य पुनर्विधानात् । प्रतिषिध्य+ किलायं पुनर्विधीयते । स यथैवैकाज्लक्षx. प्रतिषेधं बाधत एवं शुकः किति [७. २. ११ ] इत्येतमपि बाधेत । यदि प्र०-भेदेनोपादनमेव ज्ञापकम् । धून इति । 'धू कम्पने' इति स्वादिषु व्यादिषु च पठ्यत इति द्वयोरपि सामान्येन ग्रहणम् । 'धू विधूनने' इत्यस्मात्तु नित्यमिड् भवति । किं पुनरिति । स्वरत्युद्देशेनायं विचारोऽन्येषां तूदात्तत्वात्प्राप्तविभाषाया निश्चयात्, दोषाभावाच ! स्वरतेस्तूदात्तानुदात्तप्रतिज्ञाने दोषदर्शनाद्विचारः। ऋतां च वृना- विति परिगणनादस्योदात्तत्वं न प्रतिज्ञातम् । तत्र किमुदात्तत्वप्रतिज्ञानेन दोपः परि- हियते, अथानुदात्तत्वप्रतिज्ञाने न्यायेनेति प्रश्नः । यदि स्वरतिरुदात्त इति । ननु किति प्रत्यये श्युकः कितीति प्रतिषेधात्तत्राप्राप्तविभाषेयं स्यात् । नैतदस्ति अल्पविषयत्वप्रसङ्गा- स्वरतेः प्राप्तविभाषायां तु महाविपयत्वं भवति । किमर्थमिति । यदि पक्ष इणिनवृत्त्यर्थं तदा ऋद्धनोः स्य इतीममपीटं पक्षे निवर्तयेदिति प्रश्नः । निवृत्त्यर्थमिति । निवृत्तिः कंचिदेव विधि बाधते न सर्वमिति भावः । स विधिरिति । ऋद्धनोः स्य इत्येषः । अयं उ०-पूङ् प्राणिप्रसव इति च दिवादिः सानुबन्धको । ज्ञापकमिति । न च साहचर्यादलंग विकरणस्यैव भविष्यतीति वाच्यम् । तदनित्यत्वस्यापि ज्ञापनादिति भावः । न च लुग्विकरण- स्यैवेत्येव कुतो न ज्ञाप्यते । ज्ञापितेऽप्यस्य वैयपित्तेः। परिभापाद्वयेनोभयोरपि ग्रहणस्य व शक्यत्वात् । धृ विधुतन इति कुटादिः । किमुदात्तत्वप्रतिज्ञानेन दोप इति । त्वृत्वेत्यादौ विफल्पप्रसारूप इत्यर्थः । न्यायेनेति । येन नाप्राप्तिन्यायेन पुरस्तात्प्रतिपेधांण्डारम्भम्यायन घेत्यर्थः। तत्राप्राप्तेति । भावतात्पर्यकतालोभेनेति भावः। महाविपयत्वमिति । प्याप्ति- न्यायानुग्रहाय साहचर्यानुग्रहाय प प्राप्तविभापैव युक्तत्यर्थः । वावचनस्य विकल्पावामना- शयमाह-यदीति । कंचिदेवेति । वक्ष्यमाणेन न्यायेनेति भावः । नन्यस्य विकल्पस्यामति- . .. + ७.२.११७X ७. २.. १०. ૨૮ ·१३८ ] श्रीभगवत्पनलिविरचितं [स्वरति सूति-सूयति० . तर्बुदात्तः स्वरतिः, पठिष्यति–विप्रतिषेधं स्वरतेट्त्वाहतः स्ये विप्रतिषेधेनेतिx स. विप्रतिषेधो नोपपद्यते । किं कारणम् ? स विधिरयं प्रतिषेधों विधिप्रतिषेध- योश्चायुक्तो विप्रतिषेधः । सोऽपि विधिन मृदूनामिव कार्पासानां कृतः प्रतिषेध-' विषय आरभ्यते । स यथैवैकाज्लक्षणं प्रतिपेधं बाधत एवमिममपि बाधिष्यते । अथवा येन नाप्राप्त तस्य बाधनं भवति न चाप्राप्त वलादिलक्षण+ इयं विभा- पाऽऽरभ्यते, स्यलक्षणे पुनः प्राप्त चाप्राप्त च । अथवा मध्येऽपवादाः पूर्वा- विधीन्वाधन्त इत्येवमियं विभाषा वलादिलक्षणमिटं बाधिष्यते, स्यलक्षणं न पाधिष्यते । अथवा पुनरस्त्वनुदात्तः । ननु चोक्तमनुदात्त हि किति वा प्रसङ्गः प्रति- षिध्य पुनर्विधानादिति ? नैष दोषः । येन नाप्राप्त तस्य बाधनं भवति न - । प्र०-प्रतिषेध इति । प्राप्तविभापापक्षे यथा वलादिलक्षण इट् प्रतिपिध्यतं तथा स्यलक्षणोऽपि प्रतिपिश्येत । अनुदात्तप्रतिज्ञाने तु द्वयोरपि विधित्वाद्विप्रतिषेधोपपत्तिः । सोऽपीति । वैधम्र्येण दृष्टान्तो यथा मृदुकार्पासकृतोरज्ज्वादिर्दुर्बलो नैवम्। 'ऋद्धनोः स्ये' इत्ययं विधिः स यथैवेति । करिष्यतीत्यादौ । एवमिमपीति । न च स्वरतेरुदात्तत्वे येन नाप्राप्ति- न्यायोऽस्ति येनैकाजलक्षणमेव प्रतिषेधं वाधेत न स्वरतिलक्षणम् । यद्येवं विप्रति- पेधानुपपत्तिः, स्यलक्षणस्य विधेरपवादत्वात् । अन्यथाऽपीष्टस्य सिद्धत्वान्मोपपादि विप्रतिपेधः । अथवा स विधिरयं प्रतिपेध इति विधेर्दुर्वलत्वं यदुक्तं तदनेन निराकृतम् । तत्र द्वयोस्तुल्यबलत्वादुपपद्यते विप्रतिषेधः । अथवेति । परिभापाश्रयणादुत्सर्गापवाद- भावेऽपनीते द्वयोर्विप्रतिषेधोपपत्तौ परत्वेन व्यवस्था । उदात्तत्वे दोपं प्रतिविधायानु- दात्तत्वे प्रतिविधत्ते । अथवेति । न चाप्राप्त एकाजलक्षण इति । अयमेव उ०-पेधोफिरसंगतेत्यत माह-प्राप्तविभापेति । प्रतिपिध्येतेति । निषेधाश्च यलीयांस इति भ्यायादिति भावः । कार्पासकृत इति । भाष्ये पष्टी तु फरणस्य शेपत्वविवक्षया योध्या। न्यायोऽस्तीति । स्वरतायुदात्तत्वपक्ष एकाग्लक्षणनिषेधाप्रातरिति भावः। स्यलक्षणस्येति पवं बोरसर्गापवादयोरयुको विप्रतिपेध इत्यर्थः। एवं प "स्वरतेयेटयारतः स्ये विप्रतिषेधे- नेस्युरविप्रतिषेधासंगतिरिति भावः । अन्यथाऽपीति । इष्टसिद्विस्व प्रार्थनीया सा स्वपवाद. पादेय सिद्धति कि विनिपेधनेत्यर्थः । एवं हि विप्रसिधवार्तिक विरभ्यतेत्यत भाह- अथवेति । तदनेनेति । न स्यपचादरयमुफमिति भावः । स्परक्षणायफाशः फरिष्यतीति । पादयारा: म्यतां परिनेति । एवं घेममपि याधिष्यत इत्यग्र परस्यादिति शेपः । परिभाषामयणादिति । येग नामाप्त इति, मध्यपवादा इति पेत्यर्थः । चलादिमात्रेति । । ४ ७, २. ७०, + ७. २. १५:

·अापााा०४८सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् । १३९ चाप्राप्त एकान्लक्षणे प्रतिषेध इयं विभाषाऽऽरम्यते युकः कितीत्येतस्मिन्पुनःप्राप्त चाप्राप्त च । अथवा युकः कितीत्येष योग उदात्तार्थश्च, येभ्यश्चानुदात्त'भ्य इट् प्राप्यते तद्बाधनार्थश्च । अथवा युकः कितीतीहानुवर्तिव्यते । अथवाऽऽचार्य- प्रवृत्तिपियति नेयं विभाषोग्लक्षणस्य प्रतिषेधस्य विषये भवतीति यदयं सनी- वन्तर्धभ्रस्जदम्भुश्रिस्वृयूटुंभरज्ञपिसनाम् [७.२.४६] इति स्वग्रहणं करोति । इग्निष्ठायाम् ॥ ७ । २।४७॥ इडिति४ वर्तमाने पुनरिडग्रहणं किमर्थम् ? इग्रहणं नित्यार्थम् ॥ १॥ नित्यार्थोऽयमारम्भः । नैतदस्ति प्रयोजनम् १ सिद्धाऽत्र विभाषा पूर्वेणैव+ - तत्राऽऽरम्भसामर्थ्यान्नित्यो विधिभविष्यति । नात्र पूर्वेण विभाषा प्राप्नोति । किं कारणम् ? यस्य विभाषा [७. २. १५ 7 इति प्रतिषेधात् । तत्राऽऽरम्भ- सामर्थ्याद्विभाषा लभ्येत, पुनरिडग्रहणादिडेव भवति । तीषसहलुभरुषरिषः ॥ ७ । २।४८ ॥ प्र०-पाठो युक्तः । केचित्तु वलादिलक्षण इति पठन्ति । वलादिमात्रविषयत्वाद्वलादि- लक्षणमिति व्याचक्षते । श्युका कितीत्येतस्मिन्निति । तत्र स्वृत्वेत्यत्रोभयप्रसङ्गे पूर्व- विप्रतिषेधो भवतीति वक्तव्यम् । येभ्यश्चानुदात्तेभ्य इति । प्रतिषेधकाण्डस्य पुरस्ता- स्करणस्य सर्वेटप्रतिषेधार्थत्वात् । यदयमिति । यद्युगलक्षणं प्रतिषेधमयं विकल्पो बाधेत ततः सनि ग्रहगुहोश्चेत्यस्य प्रतिषेधस्याभावादनेनैव सनि विकल्पस्थ सिद्धत्वा- पुनस्तन्न विध्यात्। इरिन । सिद्धति । निरः कुप इत्यनेन । : तीप० । इषु इच्छायामिति केचित्तौदादिकमुदितमधीयते । अन्ये तूदित्त्वस्य उ-अयं तु किश्वलक्षणोऽपीति भावः । वलादिमानविपयत्वेन बलादिलक्षणशब्दस्यकाजलक्षणे लक्षणापरयाऽयं पाठो न युक्तः । पूर्वविप्रतिषेध इति । एवं च पूर्वविप्रतिषेधेन निषेधो भवतीति भायं वाक्यशेपाध्याहारेण व्याख्येयमिति भावः । अन्न पक्षे पूर्व विप्रतिपेधाश्रयणे गौरवात्समाध्यन्तरमेवाऽऽह-अथवेति । इदमेव मुख्य समाधानम् । इनिष्ठायाम् । भाष्ये-आरम्भसामर्थ्याद्विभाषा लभ्यत इति । विप्रतिषेधयाधन. द्वारेति भावः। नवं निर: कुपोऽनिष्टायामित्येव सूनमस्तु । यस्य विभाषेत्यस्य प्रापया निष्टायां विकल्पप्राप्तेरनिष्ठायामित्यस्य वैयर्यापत्तेः । सामध्येनाऽऽनुमानिकवचनकल्पने तु न किंचिहाधवम् । पर्युदासेन कृत्येव विकल्प इति सहावारणा तदित्याहुः । तीपसह । केचिदिति । वामनादयः । अपश्यन्त इति । न च 'उदितो वा' इति m ! ७. २.१२.X ७. २.४१. + ७.२, ४६, ·१४० श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [गमेरिट परस्मैपदेषु . - ईषेस्तकारे श्यन्प्रत्ययात्प्रतिषेधः ॥ १ ॥ इषेस्तकारे श्यन्प्रत्ययात्प्रतिषेधो वक्तव्यः । इह मा भूत-प्रोषिता प्रेषितुम् प्रोषितव्यम् । वसतिक्षुधोरिट् ॥ ७ । २ । ५२ ॥ इडिति+ वर्तमाने पुनरिडग्रहणं किमर्थम् ? पुनरिग्रहणं नित्यार्थम् ॥ १॥ इडिति वर्तमाने पुनरिग्रहणं क्रियते, नित्यार्थम् । नित्यार्थोऽयमारम्भः । गमेरिटपरस्मैपदेषु ॥ ७ । २ । ५८ ॥ गमेरिट्परस्मैपदेषु चेत्कृत्युपसंख्यानम् ॥ १ ॥ “गमेरिटपरस्मैपदेषु चेत्कृत्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । जिगमिषिता जिगमिषितुम् जिगमिपितव्यम् । तत्तर्युपसंख्यानं कर्तव्यम् ? न कर्तव्यम् । अविशेषेण गमे- रिडागममुक्त्वाऽऽत्मनेपदपरे नेति वक्ष्यामि । आत्मनेपदपरप्रतिषेध उक्तम् ॥ २॥ किमुक्तम् ? आत्मनेपदपरप्रतिषेधे तत्परपरसीयुडेकादेशेषु प्रतिषेध इति । इहाप्यात्मनेपदपरप्रतिषेधे तत्परपरसीयुडेकादेशेषु प्रतिषेधो वक्तव्यः । तत्परपरे तावत्-~-संजिगंसिष्यते । सीयुटि-संगंसीष्ट । एकादेशे-संगस्यन्ते । एका- देशे कृते व्यपवर्गाभावान्न प्राप्नोति । सिद्धं तु गमेरात्मनेपदेन समानपदस्थस्येटप्रतिषेधात् ॥ ३॥ प्र०-प्रयोजनमपश्यन्त इप इच्छायामिति पठन्ति । ये विह तीपुसहेति पठन्ति तन्म- तेनेह विशेपरणार्थ उकारः। तत्र वार्तिककारमतेन त्रयोऽपीपयोऽननुबन्धका इह न तीपसहेति पाठस्तदाह-इपेरिति । 'इप आभीक्ष्ण्ये' इत्यस्य भैयादिकस्य तु विकल्प- मिच्छति वार्तिककारः । तौदादिकस्य तूदित्वेऽभ्युपगम्यमाने तीपसहेति पाठेऽननुयन्ध- फपरिभापया चैयादिकस्यैव ग्रहणं स्यात् । इ६ मा भूदिति । विकल्पः । तेनेप गता- चित्यस्मातकारादौ नित्यमिड् भवति । गमे । सिद्धं विति । इह तु जिगमिपितेवाऽऽचरति जिगमिपित्रीयत इति उ०-फलम् । यग्य इपियल्पस्याने व सिद्धत्वादिति भायः । तन्मतनति । म्यादेविंकल्पा. | मियाऽयं पाठो न युझः । भैयादिकस्यैवेति । न सु तौदादिकस्यव्यर्थः । सम्मात्तौदादि- फस्योंदिरपाठो न युगः। गमेरिट । मिद्धं वितीति । सूग्रस्थपरस्मैपदमरणं परलोपहितारमनेपदनिमित्तस्या- भायोपलक्षणम् । तेन संनिगमिपितरयादी नृजन्त इट् सिद्धिरिति योध्यम् । बहिरगत्वादिति । । + ७.३.४७.X ७.२.२६, ·अगरपागा०५९सू० व्यकिरणमहाभाष्यम् [१४१ सिद्धमेतत् । कथम् ? गमेरात्मनेपदेन समानपदस्थस्येण्न भवतीति वक्तव्यम् । न वृद्भयश्चतुर्यः ॥ ७.१२ । ५६ ॥ वृतादिप्रतिषेधे च ॥१॥ किम् १ कृत्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । विवृत्सिता विवृत्सितुम् विवृत्सितव्यम् । तत्तर्युपसँख्यानं कर्तव्यम् ? न कर्तव्यम् । अविशेषेण वृतादिभ्य इट्प्रतिषेध- मुक्त्वाऽऽत्मनेपदपर इड् भवतीति वक्ष्यामि । आत्मनेपदपर इड्वचने तत्परपरसीयुडेकादेशष्विवचनम् ॥२॥ आत्मनेपदपर इड्वचने तत्परपरसीयुडेकादेशेष्विड् वक्तव्यः । तत्परपरे तावत्-विवर्तिषिष्यते । सीयुटि-वतिषीष्ट । एकादेशे--वतिष्यन्ते चधिष्यन्ते । सिद्धं तु वृतादीनामात्मनेपदेन समानपदस्थस्येड्वचनात् ॥ ३ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् ? वृतादीनामात्मनेपदेन · समानपदस्थस्येड् भवतीति वक्तव्यम्। चतुस्तासिक्लुपिग्रहणानर्थक्यं च ॥ ४ ॥ चतुर्ग्रहणं चानर्थकं, सर्वेभ्यो हि वृतादिभ्यः प्रतिषेध इष्यते । तासिग्रहणं* चानर्थकम् । किं कारणम् ? प्र०-बहिरङ्गत्वादात्मनेपदस्य प्रतिषेधाभावः। केचित्तु योगविभागेनेष्टसिद्धिमाहुः । गमे सकारादाविड् भवतीत्येको योगः। ततः परस्मैपदेविति द्वितीयो योगो नियमार्थः । तुल्यजातीयापेक्षात्वाच नियमस्याऽऽत्मनेपदविपय एवेशिनवर्त्यत इति कृति परस्मैपद- लुकि चेड् भवत्येव निगमिषितुम् । जिगमिपितव्यम् । जिगमिपत्वमिति । न वृद्भयश्चतुर्थ्यः। सिद्धं त्विति । तेन परस्मैपदलुक्यपि प्रतिषेधो भवति- विवृत्सत्वमिति । अन्यथा न लुमताऽङ्गस्येति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधः स्यात् । विवृत्ति- त्रीयत इत्यत्र तु पूर्वपदात्मनेपदस्य बहिरङ्गत्वादिडभावः । चतुर्ग्रहणं चेति 1 'कृपू उ०-वार्तिकेऽन्तरगत्वाद्गमिनिमित्तात्मनेपदस्यैव ग्रहणमिति भावः । नियमार्थ इचि । परस्मैपद एवेति नियमार्थ इति भावः । तदाह-तुल्येति । परस्मैपदलुकि चेति । परस्मैपदे पर इत्यर्थे न लुमतेति निपेधन तत्परत्वाभावान्न स्यादिदिति भावः । यद्यप्यास्येत्यस्यानु- वृत्तस्याऽऽर्धधातुकत्येत्यादावानिमित्तस्येत्यर्थस्य क्लुप्ततया गमेः परस्यानिमित्तस्य सादेरार्ध- र्धातुकस्येत्यर्थादिनिरूपितास्यानोहेश्यकोटी प्रवेशामावेन न लुमतेत्यस्य न प्राप्तिस्तथापि परस्मैपदस्य प्रत्ययतया तदाक्षिसाग एव तत्प्रवृत्त्या प्रत्यये परतः पूर्वकार्यसत्वेन च स्यादेव निषेध इति भावः । भाष्ये-कृतीत्युपलक्षणं बोध्यम् । न वृद्भधः । सिद्धं वितीति । ममापि परस्मैपदग्रहणं फलोपहितामनेपदनिमित्तादा. ७.२.६०.

·६१४२ ] -श्रीभगवत्पञ्जलिविरचितं. [न वृद्भपाधतुभ्यः . निवृत्तत्वात्सकारस्य ॥ ५ ॥ निवृत्त सकारदिावितिः । तस्ग्रिहणे चेदानीमक्रियमाणे क्लूपिग्रहणेनापि* नार्थः । एषोऽपि हि वृतादिः पञ्चमः । भवेत्क्लूपिग्रहणं न कर्तव्यं तास्ग्रहणं तु कर्तव्यम् । यद्धि तत्सकारादाविति न तच्छक्यं निवर्तयितुं तृच्यपि हि प्रस- ज्येत-वर्तिता वर्धिता । तास्ग्रहणे चेदानी क्रियमाणे क्लृपिग्रहणमपि कर्तव्य- मन्येभ्योऽपि वृतादिभ्यस्तासौ मा भूदिति । भवेत्तास्ग्रहणं कर्तव्यं क्लूपिग्रहणं तु नैव कर्तव्यम् । अन्येभ्योऽपि वृतादिभ्यस्तासौ कस्मान्न भवति ? परस्मैपदे- "ष्विति*. वर्तते, क्लृपेरेव च तासरस्मैपदपरो नान्येभ्यो वृतादिन्यः । यद्येवं तास्ग्रहणेनापि नार्थः । तृचि कस्मान्न भवति ? परस्मैपदेष्विति वर्तते । mi "प्र०-सामर्थ्य इत्यस्यानन्तरं वृत्करणं पठ्यते तद् द्युतादीनां वृतादीनां च समाप्त्यर्थ भविष्यति । एकस्यानेकप्रयोजनाविरोधात् । सर्वेभ्य इति । संकल्प्स्यत्तीत्यादौ क्लृपेरपीत्यर्थः । भवेत्तास्ग्रहणमिति । क्लृपिग्रहणाकरणपरमेतन्नतु तासिग्रहणपरम् । तथा चास्यापि प्रत्याख्यानं करिष्यते । परस्मैपदष्विति वर्तते इति । वृतादीनाम- नुदात्तेत्वात्स्यसनौ विहाय क्लृपेस्तासिं चाऽऽर्धधातुकं वलादिपरस्मैपदपरं नास्ति । उ०-भावलक्षकमित्यादि प्राग्वत् । समाप्त्यर्थमिति । एवं ह चतुर्ग्रहणमुत्तरसून .प न कर्तव्यमित्यर्थः । संकल्प्स्यतीति । सासि चेति चेन सादरप्यनुकर्पणादिति भावः । एवं घ पतम्रहणाभावे तासि चेति घोऽपि व्यर्थ इति तात्पर्यम् । भाष्ये--निवृत्तं सकारादाविति । न वृद्धय इति सूत्र एवेत्यर्थः । अत एव वक्ष्यति तन्निवृत्ती वर्तितेस्यावावपि प्रामोतीति परस्मैपदेधिग्यनुवर्तमाने फधमन्येभ्यस्तासि निवृत्तिस्तदाह-वृतादीनामिति । तासि पार्धधातुकमित्यत्र विज्ञायति शेषः । युद्धयः स्यसनो टि घ पल्प इति परस्मैपदं त्यादि. विषये विपापन विधीयत इति तोटः प्रतिपेध इति परस्मैपदग्रहणानुवृत्ती पतुम्रहणं तासि प परप इति सूर्य प न पार्यमिति भावः । न प स्यन्स्यतीत्यादावुदिशक्षणविकल्पयाधनार्थ पतुर्पदणम् । स हि सति सरसामन्यांपुनर्विधानफापनद्वारा प्रत्येकं निपेधण्यापारयोधनद्वारा पा रास्मापि निषेध इनि याग्यम् । न वृद्धा इत्यनेन परस्यापदाधमिद्धः । निषेधाश्च पलीयांस ति पायापन पेयमपि पिरिमसत्यनुरोधेन परम्मैपदस्य फलोपहितान्मनेपदनिमित. ग्याभावीपरक्षणग्यायस्यययेन यनितेश्यादायतिम्याप्तियारणाय समादेरियनुकृत्यावश्यप तया सामि चापागायपमिति गागम् । स्यापतेः । अत एव पूर्ण भरपामग्राहणं पसंख्य कारपिप्रादर्ण गुप संयमिति भाग उमम् । यो गाम्प्राणेनापति मान्यं सुमिसान्ग्यदायुपिरिति । । --- .

·अारपालारा०६२सू०] व्याकरणमहाभाथष्म्..... [१४३६ उपदेशेऽत्वतः ॥७।२। ६२॥ तासावत्वत्प्रतिषेधे घसेः प्रतिषेधप्रसङ्गोऽकारवत्त्वात् ॥ १ ॥ तासावत्वत्प्रतिषेधे घसेः प्रतिषेधः प्राप्नोतिः-जयसिथ+। किं कारणम् ? अकारवत्वात् । सोऽपि. ह्यकारवान् । . सिद्धं तु हलादिग्रहणात् ॥ २॥ सिद्धमेतत् । कथम् ? हलादिग्रहणं कर्तव्यम् । तच्चावश्यं कर्तव्यम् । अट्यशी प्रयोजयतः । अध्यशी तावन्न प्रयोजयतः । किं कारणम् ? तासा- वनिट इत्युच्यते, सैटौ चेमौ तासौं । अज्वशू तर्हि प्रयोजयतः । अवशू चापि न प्रयोजयतः । किं कारणम् १ तासौं नित्यानिट इत्युच्यते विभाषितेटौं चैतौ । श्रांदिस्तहि प्रयोजयति--आदिथ । क्रियमाणेऽपि वै हलादिग्रहणे- ऽत्र प्राप्नोति-जयसिथ । एषोऽपि हलादिः । तस्य चाभावात्तासौं ॥३॥ 3, ... । प्र० -एतच्च यथान्यासाश्रयेणोच्यते । यदा त्वात्मनेपदेन समानपदस्थस्येड् भवतीत्युच्यते तदा परस्मैपदेष्विति नानुवर्त्यमिति । स इत्येतदनुवम् । तस्मिन्ननुवर्तमाने तासि चेत्यपि कर्तव्यम् । क्लृप इत्येतत्तु न कर्तव्यम् । क्लुपेरन्येभ्यो वृतादिभ्यस्तासेरात्मने- पदपरत्वादिटोऽभावात् । उपदेशे। तासाविति। तासाविडभाव सत्यत्वतस्थलि. प्रतिषेधे विधीयमान इत्यर्थः । सिद्धं त्विति । उपदेशग्रहणेन द्वयं संवंध्यत-उपदेशे योऽत्त्वान् हलादि- श्चेति -। नच घसिराद्युपदेशे हलादिः । अयशू तीति । अशू व्याप्तावित्यस्यानु- दात्तत्त्वात्थलभावादुपन्यासोऽयुक्तः । क्रियमाणेऽपीति । यद्यपि स्थान्युपदेशे घसि. हलादिर्न भवति तथाऽपि स्वोपदेशे हलादिरेव । तस्य चाभावादिति । उपमाने दृष्टानां । उ०-योध्यम् । तद्ध्वनयलाह--एतञ्चेति । स इत्येतदिति । परस्मैपदग्रहणस्योक्तार्थोपलक्षण- त्वाभावे चेत्येतदपि द्रष्टव्यम् । उपदेशेऽत्वतः । ननु हलादिग्रहणेऽपि घसेः प्रतिवेधः प्रामोत्येवेत्यत माह-उपदेश- ग्रहणेनेति । न च घसिरिति । उपदेशरवावच्छेदेन यो हलादिरित्यर्थः । श्राापदेश इति । आद्य उपदेश इत्यर्थः । भादिश्चासावुपदेशश्रेति विग्रहः। अद्यपदेश इति पाटस्तु सुगम एव । अनुदात्तेत्त्वादिति । वस्तुतस्तु भाष्यप्रामाण्येनात्याप्यनुदासत्याभावमप्याश्रित्य परस्मैपदं थलस्त्येवेति योध्यम् । भाष्ये--आदिथेति । केपित्त्विाश्यतिघ्ययतीनामिति निरयटय सिन्न ·१४४] श्रीभगवत्पतलिविरचितं [ उपदेशेऽत्वतः तासावनिट इत्युच्यते न च घसिस्तासावस्ति । ननु च यस्तासौ नास्त्य- निडप्यसौ तासौ भवति । नैवं विज्ञायते-यस्तासावनिडिति । कथं तर्हि १ यस्ता- सावस्त्यनिट चेति । किं वक्तव्यमेतत् ? न हि । कथमनुच्यमानं गंस्यते १ सप्तम्य- र्थेऽपि वै वतिर्भवति । तद्यथा-मथुरायामिव मथुरावत् । पाटलिपुत्र इव पाटलिपुत्रवत् । एवं तासाविव तास्वत् । प्र०-धर्माणामुपमेये भूतानां भाविनां वा संप्रत्ययः । तत्र तास्वत्थलि नेड् भवतीत्युच्यमाने यदि घसिस्तासौ स्यात्ततस्थलि प्रतिपेधोऽतिदिश्येत । यतस्तु तासौ नास्ति ततोऽस्म तासावनिटत्वमशक्यं प्रतिपत्तमिति थल्यतिदेशो न प्रवर्तते । अनिडप्यसाविति । असत्त्वादेवेडभावात् । सप्तम्यर्थ इति । तासाविव तास्वदित्यौपश्लेपिकमधिकरणमा- श्रीयते, तासौ परतः पूर्वस्य यथेण्न भवति तथा थल्यपीत्यर्थः । ननु चास्य स्थान्य- दिस्तासावस्ति स चानिट चेति तदादेशस्यापि स्थानिवद्भावात्सत्त्वानिटत्वे स्याताम् । नैतदस्ति । स्थानिवद्भावः शास्त्रीयेष्वेव कार्यपु प्रवर्तते । नच तासौ सत्त्वं शास्त्रीयं कार्यम् । अत एव वयेस्थल्युवयिथेति प्रतिषेधाभावः। क्रमेरपि चक्रमिथेति भाव्यम् । नहि तासौ नित्यानिट क्रमिः । श्रात्मनेपद इडभावात्परस्मैपदे सेट्त्वात् । । उ०-हलादेरिरयस्य प्रयोजनं चिन्त्यमित्याहुः । तपाद्महणं न कार्यमिति भाव्याशयमन्ये । तथाऽपि स्वोपदेश इति । अस्योपदेशग्रहणस्याचस्तास्वदित्यत्राप्यकर्षणेन तत्र पक्षिर: ययादेशेऽजेयदि प घयाथ विवेत्यादिसिद्धय उपदेशाश्वसामानाधिकरण्ये नवान्ययाव. श्यकायेनागापि तथैवान्वय उचितः। स्वोपदेश एव प मुख्य इति स एवाऽऽश्रीयते न स्यान्युपदेश इति माय: । ननु घसेस्तासावभावेऽप्यसाचादेव तस्य तत्रेढमायोऽप्यस्तीत्यत आह-उपमान इति । यधोशीनरवन्मद्वेष यवाः संपन्नाः संपरस्यन्त इति ।। : । सपंधोपमाने दर्शनमयश्याश्रयणीयमिति भावः । अशक्यं प्रतिपत्तुमिति । स्थानियत्त्यं । म । शाखीयायादिति भावः । एतभिप्रायमजानत: 1 प्रभो भाप्ये ननु च यस्तासाविति । तासी परतः पूर्वस्येति । तारपरधातो: परस्य यलाथार्धधातुकरयायत्तासरूपस्येय ययेण म भपति यः । वासी परतः पूर्वस्य धातोर्ययेष्ट इनिमित्ताय न भवति तरयक्षराधः । शामीयेष्विति । प्रत्यास:। न ति। लकिपरयात् । वयेरिति । पेनो पपिरिति लिटि पारंग। प्रतिभाभापारप दिनियगामिरयमिद भयति । नदि वासाविति । भनिट पारि प्रयासरया सामाविरयापारिपस इति गोयम् । अन्तम्य पासोः प्रयोगमाया. पहिलापोममियः शानिटिप्पासारमोदपार । एवं परियारयापि नुमोरिति निबमेन पाभेदेन सिमापिरोन निपानिपाभावार प्रतिपेभ इति भावः ।

·७अारपारा०६३सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [१४५ ऋतो भारद्वाजस्य ॥७।२।६३ ॥ किमर्थमिदमुच्यते नाचस्ताखत्थल्यनिटो नित्यम् [७. २. ६१ ] इत्येव सिद्धम् ? एवं तर्हिनियमार्थोऽयमारम्भः । ऋत एव भारद्वाजस्य नान्यतो भार- द्वाजस्येति । क मा भूत् ? ययिथ वविथेति । ऋतो भारद्वाजस्येति नियमानुपपत्तिरप्राप्तत्वात्प्रतिषेधस्य ॥१॥ ऋतो भारद्वाजस्येति नियमानुपपत्तिः । किं कारणम् १ अप्राप्तत्वात्प्रति- षेधस्य । गुणे कृते रपरत्वे चानजन्तत्वात्प्रतिषेधो न प्राप्नोति । असति नियमे को दोषः? तत्र पचादिभ्य इड्वचनम् ॥२॥ तत्र पचादिभ्य इड् वक्तव्यः--पेचिथ शेकिथेति । यदि पुनरयं भारद्वाजः पुरस्तादपकृष्येत-अचस्तास्वत्थल्यनिटो नित्यं भारद्वाजस्य । उपदेशेऽत्वतो भारद्वाजस्य । तत ऋतः । भारद्वाजस्येति निवृत्तम् । सिध्यत्येवमयं तु भारद्वाजः स्वस्मान्मतात्प्रच्यावितो भवति । एवं तर्हि-~ प्र०- ऋतो० । गुणे कृत इति । जहर्थेत्यादौ नह्ययमजन्तो नाप्युपदेशेऽत्वान् । असति नियम इति । जह^त्यादाविद्प्रतिषेधार्थ एव योगोऽस्त्विति भावः । तत्र पचादिभ्य इति । पूर्वयोगाभ्यां पचादिभ्यस्थलि नित्ये प्रतिषेधे प्राप्ते पक्ष इविधेयः । जहर्थेत्यादौ च नित्यः प्रतिषेध इष्यते । तत्र भारद्वाजस्येति वचनात्स्मृत्यन्तरानुसंधा- नाद्विकल्पः प्राप्नोति । नियमफलमन्यथोपपादयितुमाह-यदि पुनरिति । पूर्वयोगे भारद्वाजग्रहणं कृत्वा तदेव द्वितीये योगेऽनुवय॑ते । स्वस्मान्मतादिति । भारद्वाजस्य मतम्-पेचिथ पपिथेतीट् भवत्येव । अन्येषां तु मतं पपक्थ पपाथेतीडभावः । न्यास- उ०- ऋतो भार| भाष्ये-नाचस्तास्वदिति । न च प्रकारान्ते विकल्पेन निषेधार्थमिदं सूत्रमिति वाच्यम् । भारद्वाजातिरिक्तैरप्यचस्तास्वदिति सामान्यसूत्रप्रणयनेन निषेधस्यैवाङ्गी- कृतत्वेन स्मृत्यन्तरानुसंधानद्वारेण विकल्पस्य वक्तुमशक्यत्वादिति भावः । भाष्ये पेचिथेत्युप- लक्षणं पपिथेत्यादेरपि तदाह-पूर्वयोगाभ्यामिति । नियमपक्षे हि तास्वत्यल्यनिटी नित्यमित्यनुवर्त्य योऽयं तासौ नित्यानिटस्थलीनिषेधः स भारद्वाजमते प्रकारान्तस्यैव नान्यस्य भारद्वाजमत इत्यर्थात् । उभयोरपि नियमाझीकारादिति भावः । इदं चावस्तास्वदिति सिधे नियम इत्युपक्रम उक्तस्तत्र पचादिभ्य इवचनमित्युक्तेश्च विज्ञायते । एतेन समाती- यस्याटकारान्ते तस्यैव प्राप्तेश्वाचस्तास्वदित्यस्यैव नियम इत्यपास्तम् । स्वयं दोपान्तरमप्याह- जहर्थत्यादौ चेति । अचस्तास्वदित्यस्याप्ताप्ल्या पूर्वोक्तयुक्त्या विकल्पासंभवस्य वक्तुमशक्य- स्वादिति भावः । अन्नत्यं भारद्वाजग्रहणं कथं व्यवहितपूर्वयोगेऽपण संबध्येतेत्यत आह- पूर्वयोग इति । मतविपर्यय इति । भारद्वाजस्यैडभावोऽन्यस्येदित्याकारः । ननु चेदि । - ·श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [वभूथाऽऽततन्य० . योगविभागात्सिद्धम् ॥ ३॥ योगविभागः करिष्यते । अचस्तास्वत्थल्यनिटो नित्यमुपदेशे । ततोऽ- • त्वतः । अत्वतश्चोपदेश इति । बभूथाऽऽततन्थ जगृभ्म ववर्थेति निगमे ॥ ७ । २ । ६४ ॥ वृग्रहणं किमर्थं न कृसभृवृस्तुद्रुशुश्रुवो लिटि [७. २. १३ ] इत्येव सिद्धम् । एवं तर्हि नियमार्थोऽयमारम्भः । निगम एव यथा स्यात् । क मा भूत् १ ववरिथ । -- प्र०-विपर्यये तु मतविपर्ययः प्रदर्शितः स्यात् । ननु च नित्येपु शब्देपु विकल्पिते विधौ विकल्पमात्रं प्रदर्शयितव्यम् । तत्र कस्य किं मतं यत्प्रच्यावितं स्यात् । उच्यते- विकल्पप्रतिपादनाय वाग्रहण एव कर्तव्ये पूजार्थमाचार्या उपादीयन्ते । सा चैवं पूजा भवति-यदि येनाऽऽचार्येण यः शब्दः स्मृतः स तेनैव स्मृतत्वेनोपदिश्यते । एवं हि तस्य स्मर्तृत्वेन प्रमाणत्वेन स्तुतिः कृता भवत्येवं चाड्गार्यगालवयोरित्यादावनेका- चार्योपादानमर्थवद्भवति । विकल्पस्यैकाचार्योपादानेनापि सिद्धत्वात् । योगविभाग इति । ततश्च हरत्यादीनां गुणरपरत्वयोरनजन्तत्वेऽप्युपदेशेऽजन्तत्वात्सिद्ध प्रतिपेधेऽस्य नियमार्थत्वोपपत्तिः। आदेशोपदेशोऽप्याश्रीयते न तु स्थान्युपदेश एवेत्यजत्यादेशस्य वीशब्दस्य चक्षिडादेशस्य च ख्यो विकल्पस्थलि भवति-विवेथ विवयिथ । आचख्याथ, आचख्यिथ । बभूथाऽऽततन्य० । वृग्रहणमिति । एकदेशाक्षेपद्वारेण ववर्थशब्दसमुदाय एवाऽऽतिप्यते । उ०-विकल्पप्रतिपादनमात्रफलत्वादापार्यग्रहणस्येति भावः । ततश्चेति । योगविभागद्वारा पोपदेशप्रहणापफर्पः फार्य इति योध्यते । अत एव सूत्रेऽग्रहणं परितार्थम् । नन्वेजन्ताना- मास्वविधानापामसंभवेनामहणमेव फार्य तत्राकारमात्रग्रहणे कार्ये प्रत्याहारग्रहणसामादि- 'फाराशे भूतपूर्वगतिराश्रयिष्यत इति सूत्रस्थापपदमुपदेशग्रहणापश्च पृथेति चेस । प्रत्याहारमहणेनोपदेशपदापफर्पणस्यापि वक्तुं शक्यत्वेन भूतपूर्वगत्याश्रयणे ठतरमानाभाव इरयाशयात् । सदपकप प धेटो दधियेत्यादिसिद्धयेऽग्रहणमप्यावश्यकमेवेति दिक् । नतु स्थान्युपदेश एवेति । यस्य यो मुख्य उपदेशस्तस्य स एवाऽऽश्रीयते तदभाये तु गौणोऽ- पीत्यर्थः । यद्यपि स्यान्युपदेशनादणेऽप्युपदेशेऽन्यायमन्ति तथापि तदुपदेशे तासौ निस्यानिट- वाभायः मस्यामच्या यापदेशेश्यांन्तदुपदेशविशिष्टम्यैय तासी निरयानिट्वग्रहणमुपितमिति भायः । गुष्टोधरयादी । पुरम्नाप्रतिपंधफापटारम्भसामावस्यापि प्रादिनियमेन निषेध इति मेड्वशीत्यय भाष्य टमम् । पभूधाऽऽय० । भाष्ये-यूप्रहणं किमर्थमिति । भविषपे गुम सहितम् । स्कारान्ताना + ७. १,६१.

·अारपारंबासू० व्याकरणमहाभाष्यम् [१४७ वस्खेकाजाद्धसाम् ॥ ७।२।६७ ॥ किमर्थमिदमुच्यते ? वस्वेकाजाघसां वचनं नियमार्थम् ॥ १ ॥ नियमार्थोऽयमारम्भः । वसावेकाजाद्घसामेव । क्व मा भूत् ? विभिद्वान् । किमुच्यते नियमार्थमिति न पुनर्विध्यर्थोऽपि स्यात् । प्रतिषेधोऽपि ह्यत्र प्राप्नोति नेड् वशि कृति [७. २.८] इति । कृचैव ह्ययं वशादिश्च । एवं तर्हि . कृसभृवृस्तुद्रुशुश्रु वो लिटि [ ७. २. १३ ] इत्येतस्मानियमादत्रेड् भविष्यति । नात्र तेन परिप्रापणं प्राप्नोति । किं कारणम् १ प्रकृतिलक्षणस्य* प्रतिषेधस्य स प्रत्यारम्भः प्रत्ययलक्षणश्चायं प्रतिषेधः । उभयोः स प्रत्यारम्भः । कथं ज्ञायते ? वृञोर्ग्रहणात् । कथं कृत्वा ज्ञापकम् १ इमौ वृबृञाबुदात्तौ तयोः प्रकृति- लक्षणः प्रतिषेधो न प्राप्नोति । पश्यति त्वाचार्य उभयोः स प्रत्यारम्भ इति ततो वृवृनोर्ग्रहणं करोति । न खल्वपि कश्चिदुभयवान्प्रतिषेधः प्रकृतिलक्षणः प्रत्ययलक्षणश्च । तुल्यजातीयेऽसति यथैव प्रकृतिलक्षणस्य नियामको भवत्येवं प्रत्ययलक्षणस्यापि नियामको भविष्यति । अथ यावता वसावेकाजाद्घसिभ्यं इंटा भवितव्यं कोन्वत्र विशेषो नियमार्थे वा सति विध्यर्थे वा । न खलु कश्चिद्विशेषः । आहोपुरुषिकामा तु, भवानाह विध्यर्थमिति, वयं तु ब्रूमो. नियमार्थमिति । प्र०- वखेका। किमर्थमिति । यदि कादिनियमः प्रकृत्याश्रयस्य प्रत्ययाश्रयस्य च प्रतिषेधस्य निवर्तकस्तत इदं नियमार्थम् । अथ प्रकृत्याश्रयस्यैव ततो नेड् वशि कृतीति प्रतिषेधे प्राप्त विध्यर्थमित्युभयसंभवात्प्रश्नः । न खलु कश्चिदिति । उभयथैकाजाद्- घसिभ्य इटा वसोर्भाव्यम् । नान्येभ्यो बिभिद्वानित्यादावित्यर्थः । आहोपुरुषि- कामात्रमिति । अहो अहं पुरुष इति यस्याभिमानः सोऽहोपुरुष उच्यते । यथा यर्वाण- स्तर्वाणो नामर्षयो बभूवुरित्युक्तम् , तस्य भावो मनोज्ञादित्वावुन् । कस्खभिप्रायेणे- तदुच्यते । न खलु कश्चिद्विशेष इति । अन्यत्र विशेषोऽस्त्येव । यदि कादिनियमः उ०-सेटत्वात् । यथा पैतत्तथैकाच उपदेश इत्यत्र निरूपितम् । भस्स तु स इति निषेधाल्लिट्यनित्वं बोध्यम् । वस्वेकाजाद्धसाम् । विधिनियमयोक्शेिपाभावं दर्शयति-उभयथेति । कथं तभिमानवांस्तच्छब्दवाच्यो भवतीत्यत्राह-यथा यर्वाण इति । यया सत्प्रयुझाना साहचर्यात्ताभ्यां शब्दाभ्यामभिधीयते तथाऽहो भई पुरप इत्यभिमानवांतेन पाब्देनामिधीयत इत्यर्थः । तत्य भाव इति । स पाभिमान एव । कृसुन्नित्यस्योमयप्रत्यारम्भर तस्य नियमार्थत्यायव कित्यन्यायमपीत्याह-अन्यत्र विशेषोऽस्त्येवेति । नियमार्थत्वमेवेति । मत .२.१०.

·१४८) श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [वस्वेकाजासाम् अथैका ग्रहणं किमर्थम् १ इह. मा भूत् । विभिद्वान् चिच्छिद्वानिति । क्रियमाणेऽपि वा एकाग्रहणेऽत्र प्राप्नोति । एषोऽपि ह्येकाच् । एवं तर्हि कृते द्विवचने य एकाच । किं वक्तव्यमेतत् ? न हि । कथमनुच्यमानं गंस्यते ? एकाग्रहणसामर्थ्यात् । न हि कश्चिदकृते द्विवचनेऽनेकाजस्ति यदर्थमेकाज्यहणं क्रियते । ननु चायमस्ति जागतिः--जागृवांसो अनुग्मन्न । यत्ताकार- ग्रहणं करोति । न हि कश्चिदकृते द्विवचन आकारान्तोऽनेकाजस्ति । ननु चाय- मस्ति दरिद्रातिः । न दरिद्रातेरिटा भवितव्यम् । किं कारणम् १ उक्तमेतद्दरि- inimum प्र-प्रकृत्याश्रयस्य प्रतिपेधस्य स्यात्ततो युयुविवेत्यादौ युकः कितीति प्रतिषेधः स्यात् । ग्रहणं च क्रादिसूत्रेऽनर्थकं स्यादिति प्रत्ययाश्रयोऽपि प्रतिषेधः क्रादिनियमेन निवर्त्यत इति सूत्रमिदं नियमार्थमेव । अथैकाग्रहणमिति । क्रियमाणमप्येकाग्रहणमनिष्ट- निवृत्तये नालमिति मत्वा प्रश्नः । विभिद्वानिति । कृतद्विर्वचनानामनेकाचां निवृत्त्यर्थ- मित्यभिप्रायः । एकाग्रहणसामर्थ्यादिति । यद्यपि नित्यत्वाद्विवंचने कृतेऽनेका- च्वादिएन भवतीति परिहारोऽस्ति तथाऽपि परिहारान्तरसद्भावान्नोक्तः । तथा हि द्विवचनस्यावकाशः-पपाचेति । इटोऽवकाशो यत्र कृते द्विवचन एकाच्वं-पेचि. धानादिवानिति । विभिद्वानित्यादौ तु नित्यत्वाद्विर्वचनं पूर्वम् । जागर्तिरिति । उपविदजागृभ्योऽन्यतरस्यामिति विकल्पितत्वादामो जागर्तेः परः कसुः । चिरिजिरि- चंकास्त्यादिभ्यस्तु कास्यनेकाग्रहणं चुलुम्पाद्यर्थमित्यामा भाव्यमिति कसोः परस्या- संभवः । जागृवांस इति । द्विवेचनप्रकरणे छन्दसि वेति वक्तव्यमिति द्विवचनाभावः। न दरिदातेरिति । दरिदातेरनित्य आमित्यात औ एल इत्योकारे विधातव्य श्रीकार- विधानेन ज्ञापितमोकारस्य प्रशिष्टावर्णत्वादुञ्चारणे लाघवं भवत्यौकारस्य तु 3०-एव भाष्य उत्तम्-धर्य तु मो नियमार्थमिति । न्यायसिद्धत्यादित्यर्थः । पपियानित्या. दाबालोपसिद्विस्त संनिपातपरिभापाया भनित्यस्यादिति बोध्यम् । अनिष्टनिवृत्तये नालमिति । भिव्यसित्यस्यामवस्थायामेकाच्यासियमध्यापर्यविषयाभावादनर्थकं तदित्यर्थः । इनिर्वपन. पोरग्यारस्य निरपफायरये तदेव स्पाप्त तु नियमत ठभयोरवफाशं दर्शयति-तथा हीति । विषयभेदारफरभेदारच नापयादन्यमित्याशयः । नित्यत्वाद्विवचनमिति । इट् तु कृते हिषपनेऽनेकापयादमाप्तरनिरयः । शन्यान्तरात्माप्नुयत इय शदातरेऽपि प्राप्नुयतोऽनित्य- स्यापा नियतः परिदार इति परिवारातराश्रयणमिति तायम् । चिरीत्यादि। माय त्येपी वातानो प्रयोग एप मास्तीति मापः। जागृयास इयन लिटि धातोरिति रिर्वपनं स्पावत भाद-गिर्यचनप्रकरण इति । ननु दरिदारोः कसौ पासनेफागमदगमिष्यामा माग्यमिति + कारेर १.१.१.

·अपााा०२।६७सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् द्रातरार्धधातुके लोपः सिद्धश्च प्रत्ययविधाविति । यश्चेदानी प्रत्ययविधौ सिद्धः सिद्धोऽसाविड्विधौ । एवमपि भूतपूर्वगतिर्विज्ञायेत । आकारान्तो यो भूतपूर्व इति । एकाज्ग्रहणमेव तर्हि ज्ञापकम् । ननु चोक्तं जागर्त्यर्थमेतत्स्यात् । नैकमुदाहरणमेका ग्रहणं प्रयोजयति । यद्येतावत्प्रयोजनं स्याज्जागर्तेनेत्येव ब्रूयात् । - प्र०-विश्लिष्टाक्णत्वादोकाराद्विवृततरत्वाच गौरवमित्योकार एव विधेयः । तत्र वृद्धिरेचीति वृद्धौ कृतायां ययावित्यादि सिध्यति । ददरिद्राविति त्वाकारलोपे न सिध्यति । तदर्थ- मौकारविधानमनित्यत्वमस्मादामो ज्ञापयति। सिद्धोऽसाविविधाविति । क्वचित्तु सिद्धसिद्ध इति पाठः । सिद्धश्चासौ सिद्ध इति विशेषणसमासोऽत्यन्तसिद्ध इत्यर्थः । एकेन सिद्धशब्देन सामान्यसिद्धिः प्रतिपाद्यते द्वितीयेन तु विशेषसिद्धिः । एवमपीति । सांप्रतिकस्याकृतद्विवचनस्यानेकाच आकारान्तस्याभावादरिद्राग्रहणे कर्तव्ये लाघवार्थ- माद्ग्रहणं स्यादिति नैकमुदाहरणमाद्ग्रहणं प्रयोजयतीति नोक्तम् । नैकमुदाहरणमिति । ऊर्णोतेर्गुवद्भावादेकाच्वादेकाज्ग्रहणेनानिवृत्तिः । जागर्तेर्नेति । सूत्रमिदं नियमार्थम् । तत्र यद्यस्य जागतिरेव निवर्त्यः स्यात्तस्यैव साक्षात्प्रतिषेधं कुर्यात् । लघीयसी हि साक्षात्प्रतिपत्तिः । न च दरिद्रातिर्द्वितीयोऽनिवर्योऽस्यां ह्यवस्थायामाद्ग्रहणस्याकृत- द्विवचनानेकाजाकारान्तार्थत्वाद्भूतपूर्वाकारान्ताश्रयात्स्यादेव तत इडागमः । यदा त्वेकाग्रहणेन कृतद्विर्वचना एकाचो गृह्यन्ते तदाऽऽग्रहणं कृतद्विवचनानेकाजा- कारान्तार्थ-पपिवानिति । सांप्रतिकाकारान्तसद्भावे भूतपूर्वगतिरयुक्ताऽऽश्रयितुम् । उ०-कथमिदुपक्षिप्तोऽत आह-दरिदातेरिति । आकारलोप इति । न च पररवादौत्व संनिपातपरिभाषया लोपो दुर्लभः । आर्धधातुके विवक्षिते तद्विधानेन लोपस्यान्तरशत्वात् । ने चैवमादन्तत्वाभावादौत्वस्याप्रातिः ! भौविधानसामर्थ्यादेव भूतपूर्वगत्याऽऽकारान्तत्वमाश्रित्य गल आदेशप्रवृत्तेः । अनित्यत्वमिति । अत एव कास्प्रत्ययादिति सुत्रे दरिद्रांचकारेति भाव्यप्रयोगः संगच्छत इति बोध्यम् । सिद्धोऽसाविति । एवं चाऽऽदन्तत्वाभावाचास्य तत्र प्रवृत्तिरिति भावः । एकस्य सिद्धशब्दस्य पौनरुक्त्यपरिहारायाऽऽह-अत्यन्तसिद्ध इति । कथमेतदर्थलाभस्तत्राऽऽह-एकेनेति । एवं सिद्धिद्वयप्रतिपादनेऽत्यन्तसिद्धिरुक्ता भवती. त्यर्थः । आकारान्तस्याभावादिति । एकाउपदस्य कृतद्विर्वचनैकापरत्वेन लक्षणायाँ तात्पर्यग्राहकत्वापेक्षया भूतपूर्वाश्रयणं लघीय इति भावः । ननौतेः सत्त्वान्नैकमित्ययुक्तमत आह-ऊोतेरिति । प्रतिषेधमिति । वसोरजागुरिति न्यासः कार्य इति भावः। ननु तदपेक्षयैकाजग्रहणं नियमपरं लघ्वत आह-लघीयसी हीति । अस्यां ह्यवस्थायामिति । एकाजमहणेन कृतद्विर्वचनैकाचामग्रहणे इत्यर्थः । अकृतेति । भाद्महणस्य तज्ज्ञापकत्यापेक्षया भूतपूर्वानेकाजाकारान्तार्थत्वं युक्तमिति भावः । सांप्रतिकेति । तत्र हीदागर्म विनाऽऽकारलोपो ·१५०] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [वस्वकाजासाम् अथ घसिग्रहणं किमर्थं नैकाजित्येव सिद्धम् ? घसिग्रहणमनकत्वात् ॥ २॥ घसिग्रहणं क्रियते लोपे कृतेऽनच्कत्यादिएन प्राप्नोति । इदमिह संप्रधार्यम्- इट् क्रियतां लोप इति, किमत्र कर्तव्यम् १ परत्वादिडागमः । नित्यो लोपः । कृतेऽपीटि प्राप्नोत्यकृतेऽपि+ । इडपि नित्यः । कृतेऽपि लोपे प्राशोत्यकृतेऽपि । अनित्य इण्न हि कृते लोपे प्राप्नोति । किं कारणम् १ अनच्कत्वात् । एवं तर्हि द्विवंचने कृतेऽभ्यासे योऽकारस्तदाश्रय इड् भविष्यति । न सिध्यति । किं कारणम् १ द्वित्वाल्लोपस्य परत्वात् । द्विर्वचनं क्रियतां लोप इति किमत्र कर्त- व्यम् । परत्वाल्लोपः । लोपे कृतेऽनच्कत्वाद्विवचनं न प्राप्नोति । घसिग्रहणे immen प्र०-अथ घसिग्रहणमिति । द्विवचनेऽचीति स्थानिवद्भावः पूर्वप्रतिषेधाश्रयेण प्रत्याख्या- यते । द्विवचनं यणयवायावादेशाल्लोपोपधालोपणिलोपकिकिनोरुत्वेभ्य इति । तत्र घस् वस् इति स्थिते घसिभसोर्हलि चेति परमप्युपधालोपं पूर्षविप्रतिषेधेन बाधित्वा द्विवचनं भवति । तत्र कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञानादुपधालोपः । ततः कृतद्विवचन एकाग्भवतीति सिद्ध इडागम इति मत्वा प्रश्नः । इतरस्तु स्थानिवद्भावारम्भात्पूर्वविप्रतिषेधो नाऽऽश्रितः । ततः परत्वान्नित्यत्वाद्वोपधालोपे कृत एकाच्वाभावान्न द्विवचनं 'स्यान्नापीडागम इति मत्वाऽऽह-घसिग्रहणमनच्ऋत्यादिति । नित्यो लोप इति । हल्यचि च विधानात्। इद् तु लोपे कृतेऽनच्कत्वान्न प्राप्नोतीत्यनित्यः । पूर्वविप्रतिषेधवाद्याह-इडपि नित्य. इति । कृते द्विवचन उपधालोपे चाभ्यासाकाराश्रयेणकाच्त्वात् । स्थानिवद्भाववाद्याह- अनित्य इडिति । पूर्वविप्रतिपेधवाद्याह-एवं तहति । पूर्वस्मादपि विधौ स्थानिवदिति सर्वत्र नाऽऽश्रीयत इति स्थानिवद्भावादनेकाच्वमिति न चोदनीयम् । स्थानिवद्भाव: वाद्याह-न सिध्यतीति । परत्वादिति । नित्यत्वादित्यपि बोद्धव्यम् । वचनादिति । अपवादत्वादिति न बोद्धव्यम् । सत्यपि संभवे वाधनं भवतीति लोपद्विर्वचनयोरिटा बाधप्रसङ्गात् किन्तु क्रमः प्रदर्श्यते-घसिग्रहणे क्रियमाणे कृताकृतप्रसङ्गित्वादिडागमो . उ०-दुर्लभ इति भावः । एवं प दरिदातेदंदरिवानित्येव । प्रत्याख्यायत इति । स्थानियत्त्वं तु म । रियनिमित्ताजनिमित्तादेशाभावादिति भावः । स्थानिवद्धावादिति । अपः परस्मिनिरय- मैन । सावकाशयोरप निस्यत्वेन ग्यपस्थैरयत इटः सावकाशवं दर्शयति-कृतयोरपीति । ईपिरपम् । समासिकालेश्वर तयोः प्रातः । तस्माद्धति लोपं याधिरवाऽपयादरयादिटि पत्रादपि लोपः। 8 भातिदेशिकं विपनम् । भापतिकस्य याधेपोति भाष्यार्थमन्ये ।। - + १.४.११.४.१.१.८.

·अरपारा०७३सू०] . व्याकरणमहाभाष्यम् [१५१ . ,पुनः क्रियमाणे न दोषो भवति । कथम् ? वंचनादिड् भविष्यति । इटिं कृते द्विर्वचनं क्रियतां लोप इति यद्यपि परत्वालोपः, स्थानिवद्भावाद्विवचनं भविष्यति। :. विभाषा गमहनविदविशाम् ॥७।२।६८॥ . . दृशेश्चेति वक्तव्यम् । ददृश्वान् ददृशिवान् । तत्तर्हि वक्तव्यम् १ न वक्त- व्यम् । दृशेरिति वर्तते । ऋद्धनोः स्ये।। ७ । २ । ७० ॥ स्वरतेर्वेट्त्वाहतः स्ये विप्रतिषेधेन ॥ १॥ स्वरतिलक्षणाद्वावचनादृतः स्य इत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन+ । स्वरतिलक्षणस्य वावचनस्यावकाशः-स्वर्ता, स्वरिता। ऋतः स्य इत्यस्यावकाशः–करि- ष्यते, हरिष्यते । इहोभयं प्राप्नोति-स्वरिष्यति, अस्वरिष्यत् । ऋतः स्य इत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन । यमरमनमातां सक् च ॥ ७ । २ । ७३॥ किमुदाहरणम् ? अयंसीत् , व्यरंसीत् , अनंसीत् , अयासीत् , अवासीत् । नैतदस्ति । नास्त्यत्र विशेषः सति वेट्यसति वा । इदं तर्हि-अयंसिष्टाम् , प्र०-नित्यः, कृतयोरपि लोपद्विवचनयोः प्रवर्तनात्सावकाशश्च लोपोऽपि नित्यः। तत्र परत्वादिडागमः । ततो लोपः । ततो द्विवचनमिति सिद्धं जक्षिवानिति । विभाषा गमहन० । दृशेरिति वर्तत इति। विभाषा सृजिशोरित्यतः । इडत्यतिव्ययतीनामिति योग प्रयोजनाभावादुल्लक्ष्य वस्वेकाजाद्घसामित्यत्र विभाषा- ग्रहणसंबद्धं इशिग्रहणमनुवर्तते। यमरम० । किमुदाहरणमिति । वृत्तिकारैरेकवचनान्तान्युदाहरणान्युपन्यस्तानि । तत्र विशेष सगिटोरबुद्ध्वा पृच्छति । इतरस्तु वृद्धधभावं स्वरे च विशेष मत्वैकवचन- मेवोदाहरति-अयंतीदिति । अयंसिष्टामिति । न केवलमत्र वृद्धधभावो विशेपो उ०-तिनिति ज्ञापकानिन्नफलत्वे विपयभेदे वाऽनवकाशस्याप्ययाधकत्वम् । ज्ञापकान दोप इति युक्तं वक्तम् । ततो द्विवचन मिति । हिवंचनेऽचीति रूपस्थानिवत्त्वात् । विभाषा गम० । अनुवर्तत इति । एकदेशे स्वरितत्वप्रतिज्ञानान्मध्ये फलाभावाच्च मण्डूकप्लुत्या दृशिग्रहणमानमनुवर्तत इति भावः । विभापाग्रहणसंवद्धमित्यनेन मध्ये प्रयोजनाभावो दर्शित;। केवलस्यानुवृत्तौ हि नित्यविधानार्थ तत्रापि संवन्धः स्यात् । थलि विफल्पस्तु पूर्वसूनेणैव सिद्ध इति भावः । यमरमनमः । तत्रविशेषमिति । सिंजीदम्यां रूपस्य सिद्धत्वादिति भावः । वृद्धधभावमिति । भयंसीदिस्यत्र हलन्तलक्षणाया नेटीति प्रतिषेधेन । स्वरविशेषलूसरन ६५, +.... ४४. १.१.५९.४ ·: १५२] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [ईड्जनोत्रं च . अयंसिषुः । व्यरंसिष्टाम् , व्यरंसिषुः । अनंसिष्टाम् , अनंसिपुः । श्रयासिष्टाम् , अयासिषुः । अवासिष्टाम् , अवासिषुः । इदं चाप्युदाहरणम्-अयंसीत्, व्यरंसीत् , अनंसीत् , अयासीत् , अवासीत् । ननु चोक्तं नास्त्यत्र विशेषः सति वेट्यसति वेति ?" अयमस्ति विशेषः । यद्यत्रेण्न स्यावृद्धिः प्रसज्येत: । इटि पुनः सति नेटि [ ७. २. ४ ] इति प्रतिषेधः सिद्धो भवति । मा भूदेवं म्यन्तानामित्येवं भविष्यति । अत्रापि नेटीत्यनुवर्तते । तवावश्यमिड्ग्रहण- मनुवर्त्यमधाक्षीदित्येवमर्थम् । अकारान्ताश्चापि पदपूर्वा एकवचन उदाहरणम्- मा हि+ यासीत् । यद्योएन स्यादनुदात्तस्य ईटः श्रवणं प्रसज्येत । इटि पुनः सत्युक्तमेतदर्थवत्तु . सिचश्चित्करणसामर्थ्याद्धीट उदात्तत्वमिति तत्रैकादेश उदात्त नोदात्तः [८. २. ५ ] इत्युदात्तत्वं सिद्ध भवति । ईशः से ॥ ७ । २ । ७७॥ ईड्जनोर्चे च ॥७ । २ । ७८ ॥ किमर्थो योगविभागो नेशीड्जनां स्ध्व इत्येवोच्येत । ईशो ध्वे मा भूदिति । इष्यत एव-ईशिध्व इति । ईड्जनोस्तर्हि से मा भूदिति । इष्यत एव- प्र०-यावत्सगिटोः श्रवणमपि । मा हि यासीदिति । अयासीदित्यत्राट्स्वरो भवतीति तन्निवृत्त्यर्थो माङ्मयोगः । हिशब्दप्रयोगो 'हि चेति निघातप्रतिपेधार्थः । इट्यसत्याधु- दात्तं पदं स्यात् । सति तु तस्य सिभक्तत्वादुदात्तत्वादेकादेश उदात्तेनोदात्त इत्यन्तोदात्तं पदं भवति । तंत्राऽऽदिः सिचोऽन्यतरस्यामिति पक्ष आयुदात्तं पदं पतेऽन्तोदात्तम् । एतच्चानिटः पित उपसंख्यानमित्युपसंख्यानमनपेक्ष्य प्रयोजनमुक्तम् । तेन यथा मा हि कार्पमित्यत्र पर्यायेणाऽऽचन्तयोरुदात्तत्वं भवत्येवं मा हि यासी- 'दित्यनासत्यपीटि भविष्यतीतीटो भावाभावयोः स्वरे भेदाभावः । ईशः से । इप्यत ईशिध्य इति । एतदर्थमेव चकारेणेशिरनुकृप्यते । ईड्जनो- स्ताहीति । फथं पुनरीड्जनेय चेति सूत्रपाठे योगविभागेनेड्जनोः संशब्द दस्यते निवर्तयितुम् । उच्यते । चकारणेशेरनुकर्पणासकारादौ सेदशब्द इतीटि 30-टीभविष्यति । भादन्तोदाहरण उपपदपूर्वरयस्य पर पायति-श्रयासीदित्यनेति । पनाऽऽविरिति । अन्तोदारी प्रास इदमारभ्यरो। थनिटः पित इति । भनिटः सिषः परस्य राि उदापयं भवतीगि तदर्थः । एवं प यथास्थितसूममनेऽयं दोष इति भायः । श: । भग्रेटनगोस्ये घेति पारे भाष्यम् । सन सादः साधागुणम्य सून पुगोपादानासाकारणेगिरंगानुपात दरपाद-एतदर्थमित्यादि । उ प्रया-फर्य पुनरिति । भन्न पाठे शिपरीसं प्रामारपेयगि भारः । पकारेगेरोग्नुपरणामिनि । १.:.१.५, +८.१.१४. * १.१.१८.५ १.१.४४.

·७अारपाचरा०८०सू०] . व्याकरणमहाभाष्यम् [१५३. ईडिपे जनिष इति । ईशस्तर्हि स्वे मा भूदिति । इष्यत एव-ईशिष्वेति । से तर्हि यः स्वशब्दस्तत्र+ यथा स्याक्रियासमंभिहारे यः स्वशब्दस्तत्र* मा भूदिति । अत्रापीष्यते–स भवानीशिष्वेत्येवायमीष्ट इति । आतश्चेष्यते, एवं बाह-सिद्ध तु लोरमध्यमपुरुषैकवचनस्य क्रियासममिहारे द्विवचनादिति । अतो येयः ॥७।२।८०॥ प्र०-सिद्ध ईशः स इति नियमार्थ विज्ञायते । ईशेरेव सेशब्द इण्न त्वीड्जनोरिति । स इति । थासः स इत्यस्यानुकरणं सुपां सुलुगिति सप्तमीलुका निर्दिष्टम् । इष्यत इति । न चानिष्टार्थो योगविभागः । जनिष इति । व्यत्ययेन शप् तस्य बहुलं छन्दसीति लुक् छान्दसत्वादुपधालोपाभावः । 'जायसे' इत्यत्र तु नित्यत्वाद्विकरणे कृते तेन व्यव- धानादिडभावः। ईशेस्तहिँ स्वे मा भूदिति चकारेणेशेरनुकर्षणात्सकारादौ ध्वशब्दे चेटः सिद्धेः, ईशः स इति नियमः क्रियते-ईशेः सेशब्द एव सकारादाविण्नान्या- स्मिन्सकारादाविति । यद्यप्येकदेशविकृतमनन्यवदिति स्वशब्दः सेशब्द एव भवति तथाऽप्यन्यस्य सकारादेावर्त्यस्याभावादन्यत्वमाश्रित्य स्वशब्दो व्यावय॑ते । से तहीति । ईड्जनोचें चेत्यनेन सर्वसकारादेरिटि विहित 'ईशः से इत्यनेन नियमः क्रियते-सेशन्द एव सकारादाविति । तेनेशिष इत्यत्र भवतीशिष्वेत्यत्रापि.स्थानिवद्धा- वात् । यस्तु लोट एव स्थाने स्वशब्दो नासौ सेशब्द इति व्यावय॑ते । अत्रापीति । लोड्धर्माणौ हिखो लोटो भवत इत्युक्तं तेन यथाऽन्थलोडादेशस्य स्वशब्दस्य सेग्रहणेन ग्रहणादिड् भवत्येवं क्रियासमभिहारे समुच्चये च लोडादेशस्य स्वस्य । अत्रैवार्थे वार्तिककारवचनं सातित्वेनाऽऽह-आतश्चेष्यत इति । तदेवं दोषवान्गुरुश्च योग- विभाग इत्येक एव योगः कर्तव्यः । ईडीशिजनां सेध्वयोरिति । अतो। केषांचिदतो या इय इति सकारान्तानुकरणत्वात्पाठोऽन्येषां तु सौत्रत्वा- उ०-एकयोगेनेति वक्तुमुचितम् । ननु से इत्यस्यानुकरणे सयीति युक्तमत आह-सुपां सुलुगिति । जनेदेवादिकत्वादाह-व्यत्ययेनेत्यादि । लुगिति । अत एव जादेशो न । नन्वेवं सेशन्दे डिति परतो जनसनखनामिति लोपः स्यादत आह-छान्दसत्वादिति । अन्यत्वमाश्रित्यति । नियमविधानसामर्थ्याद्रुपभेदमात्रेणान्यत्वमाश्रीयत इत्यर्थः । नन्वस्य सेशब्दविकारस्वाभावा- कथमिष्यतेऽत आह-लोड्धर्माणाविति । योगविभागेन तत्रायमर्थः साधितः । श्रातश्चेति । लोपमध्यमपुरुपस्येत्युक्त्या लोधर्मत्वं तयोरक्तमिति भावः । अतो येयः । सकारान्तेति । अनुकार्येणार्थवत्त्वात्पष्टया जातायाः सुपां सुलुगिति लुकि रुत्वयत्वयलोपेषु तस्यासिद्धत्वाद्गुणाभावेऽतो या इति रुपम् । अन्येषां विति । मन --- + ३. ४. ९१. ३.४.२.x.४.

·१५४] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [अतो येयः किं सार्वधातुकग्रहणमनुवर्तत* उताहो न १ किंचार्थोऽनुवृत्त्या १ बाढमर्थों यद्यकारात्परो याशब्द आर्धधातुकमस्ति । ननु चायमस्ति-चिकीर्ष्यात् , जिहीत्+ि । लोपोऽत्र बाधको भविष्यति । किं तद्यस्मिन्योग उदाहरणम् ? पचेत् , यजेत् । अत्राप्यतो दी! यनि [७. ३. १०१] इति दीर्घत्वं प्रामोति । स यथैवेयादेशो दीर्घत्वं बाधत एवं लोपमपि बाधेत । तस्मात्सार्व- धातुकग्रहणमनुवय॑म् । । प्र०-निर्देशस्य यलोपस्यासिद्धत्वानाश्रयणदतो येय इति। किंचार्थ इति । आचार्य- देशीय आह-प्रयोजनाधीनाधिकारानुवृत्तिरिति मन्यते । आचार्य आह-बाढमर्थ इति । चोदक आह-यद्यकारादिति। किंतु नास्तीति भावः । चिकीर्ष्यादिति । लिडाशिपीत्यार्धधातुकसंज्ञा.। लोपोऽत्रेति । कृताकृतप्रसङ्गित्वान्नित्यो लोपः । इयादेशस्तु लोपे कृतेऽनकारान्तत्वान्न प्राप्नोतीत्यनित्यः। इतरस्त्वियादेशस्य सावकाशत्वे लोपस्य नित्यत्वं वक्तुं शक्यं नान्यथेति मत्वाऽऽह-किं तहस्मिन्निति । स यथैवेति । न च येन नाप्राप्तिन्यायेन दीर्घस्यैव वाधक इति शक्यं वक्तुम् । यस्मात्स दीर्घः सार्वधातुके विधीयत इति सिद्धान्तः। तथा च ज्ञाजनोर्जा इत्यत्र वक्ष्यते-जानातीत्यत्राप्यतो दीपों यमीत्येव, दीर्घो भविष्यतीति यदि तिडि दीर्घो विधीयते कथं जानातीत्यत्र स्यात् । यत्तु वक्ष्यते तिडीत्येवं तदिति नासौ सिद्धान्तः । मध्येपवादा इत्यनाश्रित्यैतदुक्तं तस्मिन्नाश्रीयमाणे लोपमेवेयादेशो वाधेत, न दीर्घम् ।। दीर्घस्तु परत्वात्स्यादिति सर्वथा सार्वधातुकानुवृत्तिः सप्रयोजना । उ०-पाठ आकारान्तानुकरणं ततः पष्ठयाम् 'भातः' इति योगविभागादालोपे ततो रत्वादिषु सौग्ररयाद्गुण इत्यन्ये । या इत्याफारान्तानुकरणेऽविभक्तिको निर्देश इति परे । एतदेवाभिप्रेत्य याशब्द भार्धधातुफमिति निर्यिसर्ग: पाठो भाष्ये । फचित्तु सविसर्ग: पाठः । नायं प्रश्नचोदकस्य नापि सिदान्तिनः । तेनानुवृत्तेरङ्गीफारादत आह-आचार्यदेशीय इति । याढमर्थ इति पदतो यदिगर्भ वाक्यमयुफमत माह-चोदक इति । ननु पर इयादेश इति कथं लोपस्य माधकपमत भाद-कृतातेति । ननु परयुदाहरणप्रक्षे प्रकृत उदाहरणप्रश्नो न युक्तोऽत आह-इवरस्त्विति । न चेति । तिष्टीरयेवं तद्विधानारसयंत्र प्राप्त इति मन्यते । उत्तरयति- यस्मात्स इवि । अनाश्रयणे हेतु सार्यधातुफानुपृशेरावश्यफतेरयाह-सर्वथेति । सदभावे पदिपोष्टस्पेयोऽनापतिः। पिफीप्यांदिरयग्रानिष्टस्य तस्याऽऽपतिः। सदनुवृत्ती तु दीर्घस्य बाधः । भय विषयभेदेप्यानधरयप्रतिदतामा विपरीतं यलापसमिति दीमांदर्याधः । बापटपमामायापापवादरमध्यपहार इवि सर्वेष्टसिदिः। - .. १,०६. + १.४. १९९.४ १.४.४८.

·अठारेपा०ाकारिसू०] व्याकरणमहाभाष्यम् (१५५ आने मुक् ॥.७ । २.। ८२॥ मुकि खरे दोषः ॥ १॥ मुकि सति स्वरे दोषो भवति । पंचमानः, यजमानः । मुका व्यवहितत्वा- दनुदात्तत्वं न प्राप्नोति । ननु चायं मुगदुपदेशभक्तोऽदुपदेशग्रहणेन ग्राहिष्यते । न सिध्यति । अङ्गस्य मुगुच्यते विकरणान्तं चाझं सोऽयं संघातभक्तोऽशक्योऽ- दुपदेशग्रहणेन ग्रहीतुम् । एवं तीभक्तः करिष्यते । min प्र०- आने । मुकीति । पूर्वान्तकरणे दोष इत्यर्थः । अदुपदेशादिति स्वरो न सिध्यति । अग्निचित्वानित्यादौ ह्रस्वनुड्भ्यां मनुबित्थायुदात्तत्वं प्राप्नोतीति स्वरविधौ व्यञ्जनम- विद्यमानवदिति दूषयित्वा हलस्वरप्राप्ती व्यजनमविद्यमानवंदिति परिभाषा भाष्य- कारण व्यवस्थापितेति व्यवधातैव मुगागमः । ननु चायमिति । अकार उपदेश इत्याश्रीयते न त्वकारान्त उपदेश इति । मुक् चाकारमात्रभक्त इति व्यवधानाभावः। अङ्गस्येति । अङ्गाधिकारादङ्गस्य मुग्विधीयमानोऽङ्गमेव न व्यवधात्यवयवान्तरं तु व्यवधात्येव । एवं तहीति । ककारमनुबन्धमकृत्वा विकरणंवदंकारान्तादङ्गात्पर उ०- आने मुक् । ननु स्वरविधौ व्यञ्जनस्याविद्यमानत्वान्न दोपोऽत आह-हस्वनुड्म्यामिति । दूषयित्वेति । स्वरानुद्देश्यकस्वरविधिविषय इत्यर्थः । पंचमांनादौ चित्वरं बोधिवा परत्वात्तास्यनुदात्तेदित्यनुदात्तत्वमिण्यते । अकार उपदेश इति । विशेषणत्वेऽप्युपदेशशब्दस्य सौत्रत्वात्परनिपात इत्यभिमानः । मुक् चाकारेति । अगरवयवस्यातो मुगित्यर्थ इति भावः । यद्यपि वर्णग्रहणे यदागमा इति नास्ति । अन्न एवं प्रकृते सवर्णदी? न । तथाऽभ्यंकारान्तो. पदेश इत्यर्थस्य स्वरविधौ सिद्धान्तितत्वेन तत्र वर्णग्रहणाभावान्न दोष इति भावः । भकार उपदेश इत्याश्रीयते चत्वकारान्त उपदेश इति कैयटोक्तं चिन्त्यमेव । तथाऽऽश्रयणेऽपि स्यपदेशिवनावेनाकारस्यैव तदन्तोपदेशत्वमादाय दोपाभावात् । तदनाश्रपणे हतो हय इत्यादावप्यनुदात्तत्वापत्तेश्च । एवं च विशेष्यत्वादुपदेशशब्दस्य परनिपातोऽपि युक्त एव । यक्ष्यत इत्यादावव्याप्तेश्च । यक्ष्यमाण इत्यादावण्यवयवावयवस्य समुदायावयवावेन स्यस्यापि में मुख्यवधायक इति न दोपः । भनित्यत्वेन क्रनिदेव वर्णग्रहणेऽप्रवृत्तिर्न सर्वग्नेति सावम् । अगाधिकारादिति । समानाधिकरण्यानुरोधेन तस्य विशेष्यतैवेति तदस्तविधिरिति भावः । अगमेव न व्यवधातीति । कुतश्चित्पूर्वस्याहस्य कार्ये वाङ्गारपरस्य फायें वेति भावः । अवयव विति। ततः परस्य फायें कर्तव्य इत्यर्थः । अवयवान्तरमिति पाठस्त चिन्त्याः। ६.१.१८६ ·१५६] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [आने मुहू । अभक्ताच ॥२॥ किम् ? स्वरे दोषो भवति । पचमानः, यजमानः । मुका व्यवहितत्वाद- नुदात्तत्वं न प्राप्नोति । एवं तर्हि परादिः करिष्यते । . परादौ दीर्घप्रसङ्गः ॥३॥ यदि परादिः क्रियतेऽतो दीर्घो यजि [७. २. १०१ ] इति दीर्घत्वं प्राप्नोति । नैष दोषः । तिङीत्येवं तत्* । सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते । यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं मुकि स्वरे दोष इति । परिहतमेतददुपदेश- भक्तोऽदुपदेशग्रहणेना पाहिज्यते । ननु चोक्तमजस्य मुगुच्यते विकरणान्तं चाङ्गं सोऽयं संघातभक्तोऽशक्योऽदुपदेशग्रहणेन ग्रहीतुमिति । अथायमद्भक्तः स्याद्गृह्येतादुपदेशग्रहणेन । वाढं गृह्येत । अद्भक्तस्तर्हि भविष्यति । तत्कथम् १ अतो या इयः [७. २. ८० ] इत्यत्राकारग्रहणं पञ्चमीनिर्दिष्टमङ्गस्येति+ च षष्ठीनिर्दिष्ट तवाशक्यं विविभक्तित्वादत इति पञ्चम्याऽङ्गं 'विशेषयितुम् । तत्प्रकृतमिहानुवर्तिष्यते । एवमपि पठ्यभावान्न प्राप्नोति । आन इत्येषा सप्तम्यत इति पञ्चम्याः षष्ठी प्रकल्पयिष्यति तस्मिन्निति निर्दिष्ट पूर्वस्य [ १. १. ६६ ] इति । प्र०-आने परतो मध्ये मः करिष्यते । मुकेति । यथान्यासाश्रयेोक्तमभक्तत्वात्तु मकारे- णेति युक्तं वक्तुम् । एवं तीति । आनस्य मुडिति सूत्रन्यासेन । तिङीत्येवं तदिति । मुटि क्रियमाणे सार्वधातुकमननुवत्यै तिडीत्यनुवर्त्यमेवेति भावः । पञ्चमीनिर्दिष्टमिति । पूर्वसूत्र एवात इत्यनेनाङ्गं न विशेपितमिति तदन्तविध्यभाव इत्युक्तं भवति । तेनागस्य योऽकारस्तस्मात्परस्य यास इत्यनं यथा पूर्वसूत्रे विशेपणं तथेहापीत्यगावयवस्याकार- स्याऽऽने मुग्भवति । तत्प्रकृतमिति। विशेष्यं सत्प्रधानमेवेत्यर्थः । श्रान इत्येपेति । अकृतार्था सप्तमी पूर्वत्र कृतार्थायाः पञ्चम्याः पष्ठी प्रकल्पयति न तु पञ्चमी सप्तम्याः। 3०-पस्यचिदषयवस्य प्रसो हि यथा वक्त युतम् । न चार तथा । भास्यावयविन एवं पूर्व मसमात् । अकारान्वादिति । अत इति पञ्चम्यन्तानुवृत्तेस्तदनुरोधेनास्येत्यपि पाम्या विपरिणम्यत इति भावः । अभयपक्षे मुफोऽभावादाह-यथा न्यासेति । मुगिति मयारोपरक्षणमिसि भावः । तिहीत्यनुपर्त्यमिति । भूसुपोस्तिटीयतः । इदं न युकमित्युतम् । पूर्वसूत्र एयेति । एवं पार्थाधिपारानुरोधादिहाप्योनापारो विशेष्यत इति भावः । सम्परामिायम्य यदर्मकं प्रकृतं तदुर्मकमेवेदानुकृप्यत इत्यर्थ इत्याद-विशेष्यं सदिति । मनु विपरीत किं न स्यादत भार-प्रकृवायति । उपदेशप्रहणादिति । वस्तुतस्तपरस्मस्प १.८८. + ९.४.१.

·अारपी०ओ०।सू०८४ ] व्याकरणमहाभाष्यम् १५७ अष्टना विभक्तोः॥ ७१.२४॥ अष्टञ्जनादिपथिमथ्यात्वेष्वान्तरतम्यादनुनासिकप्रसङ्गः ॥ १॥ अष्टअनादिपथिमथ्यात्वेष्वान्तरतम्यादनुनासिकः । प्राप्नोति । अष्टाभिः, अष्टाभ्यः । जातः, जातवान् । पन्थाः, मन्थाः। सिद्धमनरत्वात् ॥ २॥ प्र०-यद्येवमङ्गस्यात इति समानविभक्तित्वात्तदन्तविधिप्रसङ्गः । नैष दोषः। विशेषण- विशेष्यभावे कामचारादङ्गेनातो विशेषणात्ततो मुगकारमात्रभक्तत्वान्न व्यवधायकः । यद्यपि मुकि कृतेऽध्यर्धमानोऽकारस्तथाऽप्युपदेशग्रहणादुपदेशे मात्रिकत्वाश्रयः स्वरः प्रवर्तते । यथा च पचाव इत्यादौ दीर्धेऽपि कृते भवति, पचमान इत्यादौ त्वातो डित इति इयादेशाभावोऽत्त इति तपरकरणात् । अष्टन । सौत्रत्वान्निर्देशस्याल्लोपोऽन इत्यकारलोपो न कृतः । समानविचार- त्वात्प्रकरणान्तरविहितमप्यनुनासिकस्थानिकमाकारमिहैवोपन्यस्यति-अष्टन्निति ! यन्त्र तपरत्वमस्ति तत्र तपरस्तत्कालस्येति वचनाद्गुणान्तरयुक्तस्य तत्कालस्य ग्रहणास्थानेऽ- न्तरतम इति वचनाचानुनासिकस्थानेऽनुनासिक एवाऽऽकारः प्राप्नोति । यत्रापि तपरत्वाभावस्तत्राप्याकृतिनिर्देशाद्दीर्घोच्चारणसामथ्याच हस्वप्लुताग्रहणात्सर्वदीर्घव्यक्ति- प्रसङ्गेऽन्तरतमपरिभाषोपस्थानादनुनासिकप्रसङ्गः सिद्धमनरत्वादिति । अणुदित्सवण- उ०-विध्यर्थत्वपक्षे तपरस्तत्कालस्य सवर्णस्य ग्राहक इत्यों न त्वन्यनिवर्तकमेतदिति फोऽन्न दोषः । नियमपक्षेऽतत्कालसवर्णमेव व्यावर्तयेत् । नतु यदागमा इत्येतल्लन्धमिति चिन्त्यमिदम् । नचैवं पत्रमान इत्यत्राऽऽतो ङित्त इति दुर्वारम् । अनित्यत्वेन कनिद्वर्णग्रहणे यदागमा इत्यस्याप्रवृत्तेरदोषात् । तपरकरणादिति । उपदेशग्रहणस्यानाभावादिति भावः । अष्टन आ० । ननु पय्यादीनामप्रकृतत्वादुपन्यासोऽसंगतोऽत आह-समानेति । यत्रेति । जनादिविपये विवनोरित्यत आदित्यनुवृत्तेः पथ्यादिसूत्र मादित्युच्चारणाच्चेति भावः । गुणान्तरेति । तपरसूत्रेणिति नानुवर्तते विध्यर्थं न सूत्रमिति भावः । यत्रापीति । यथा प्रकृतसूत्रे । नन्वाकृतिनिर्देशे हूस्वप्लुतयोरपि ग्रहणं त्यादत आह-दीर्घेति । अन्यथा इस्वमेवोच्चारयेदिति भावः । दीर्घोच्चारणं दीर्घव्यक्तिसमवेतनातिग्रहणायेति सत्त्वम् । व्यकिपक्षाश्रयणेन समाधत्ते भाष्ये-सिद्धमेतदिति । भयं भावः-अष्टन इत्यादिवून भादिति ग्यक्तियते । व्यक्तिपक्षे च ग्रहणकशास्त्रारम्भालेनैव सानुनासिकग्रहणं वाच्यम् । समानण- स्वास प्रवर्तत इति । तत्रानत्वं व्युत्पादयति-अणुदिदिति । इदं प प्रकृतसूनाभिप्रायेण । नच प्रत्याहार इति । चतुर्दशसून्यामित्यर्थः । खात्मनीति । भवानभिनिवृत्तिमूलक एव । ६.४,४२, ७.१,८५, १.१.५०, ·१५८] श्रीभगवत्पतलिविरचित [अष्टन या विभक्तो सिद्धमेतत् । कथम् १ अजयत्वात् । कथमनरत्वम् १ अगसवर्णान्गृह्णाती- त्युच्यते । न चाऽऽकारोऽम् । उच्चारणसामर्थ्याद्वा ॥१॥ अथवा शुद्धोच्चारणसामर्थ्यान्न भविष्यति । नैतौ स्तः परिहारौ । यत्ताव- दुच्यतेऽनयत्वादिति न ब्रूमोऽएसवर्णान्गृह्णातीति । कथं तर्हि १ तपरस्तत्कालस्य [ १. १. ७० ] इति । यदप्युच्यत उच्चारणसामर्थ्यावत्यस्त्यन्यदुच्चारणे प्रयोजनम् । किम् ? उत्तरार्थम् । रायो हलि [७. २. ८५ ] इति । एवं. तहिं नेमौ पृथक्परिहारौ । एकपरिहारोऽयम् । सिद्धमनयत्वादुच्चारण- प्र०-स्येत्यत्राण्ग्रहणेन प्रत्याहारसंनिविष्टा अकारादयो गृह्यन्ते न त्वाकारादयोऽसंनिविष्ट- स्वान्न च प्रत्याहारेऽकारादिभिराकारादयो गृह्यन्ते। नाप्यणुदित्सूत्रेऽङ्गेषु स्वात्मनि च ग्रहणकशास्त्रस्यानभिनिर्वर्तनात्स्वात्मनि क्रियाविरोधाच्च ग्रहणकशास्त्रान्तराभावाञ्च । कथमनरत्वमिति । अकारेण गृह्यमाण आकारोऽण भवतीति मत्वा प्रश्नः । पूर्वोक्ते- नाभिप्रायेणाऽऽह-प्रण सवर्णानिति । अनसत्वादेव भाव्यमानोऽएसवर्णान्न गृहातीति परिहारो नोक्तः । ग्राह्यासद्भावाचान्तरतमपरिभाषा नोपतिष्ठते । उच्चारणसामर्थ्यावति । यद्यनुनासिकोऽभविष्यत्स एवोदचारयिष्यतेति निरनुनासिक एवोच्चारणसामर्थ्यात्प्र- वर्तते । तत्र पूर्वः परिहारोऽष्टशब्दाकाराभिप्रायेणोक्तः । उत्तरस्तु जनाद्याकाराभि- प्रायेण । चोदकस्तु विषयविभागबुद्ध्वाऽऽह-नैतौ स्त इति । कथं तहाँति । अणिति न तत्रानुवर्तते । उत्तरार्थमिति । इहानुनासिक उच्चार्यमाणेऽमनुनासिक उत्तरत्र कर्तव्य इति लाघवायाननुनासिकोचारणं स्थादित्यर्थः । इतरः स्वाभिप्रायमाह- एवं तहीति । अष्टन आत्वे न द्वौ परिहारो नापि जनाद्यात्वे किंतु विषयविभागेन । एक इति । यद्यपि द्वावेतौ परिहारौ वाशब्दस्य समुच्चयार्थत्वात्तथाऽपि समुदायापेक्षया उ०-वारमनि क्रियाविरोधो दृष्टव्यः । वस्तु वाक्यालंकारे । प्राधासद्भावाञ्चेति । यदि सानुनासिकस्याप्यन्न प्रहणममविष्यत्तदा तस्यैव प्रवृत्यर्थमन्तरतमपरिभाषा प्रावस्य॑त् । तदभावातु न प्रवर्तत इत्यर्थः । स एवेति । ॐ इण्यादाविव प्रतिपत्तिलाघवायानुमासिक एवोच्चारणीये शुदोधारसामध्येनान्तरतमयाष इति भावः। मनु वाशब्दस्य विक्पार्थस्येम प्रसिबरवाप्रतिज्ञातेथे पर्यायेण परिहारद्वयमिति भाति । तत्तन विरोधात् । विषयभेदे तु प्रयकपरिहारस्वमेवेति नेमो पृथगित्ययुक्तमत माह-अष्टन आत्व इति । एका विषये प्रयकपरिहारी मेवि माध्याः। एवं वाशब्दः समुच्चयार्थ इति भावः । मन्वेवं सत्येक परिहारोध्यमिग्यसंगतमत माह-यद्यपीति । तयाऽपीति । समुदाय एकः, सर यथासंभपं प्रतिक्षाले प्रखत इति भारः। स एवेति । परिहारमयशेपवादिति भावः । एक प्रामा +१.१.१५.

·७अारपागरा०८९सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [१५९ सामर्थ्यावति । इह तावदष्टाभिः, अष्टाभ्य इत्यनरत्वात्सिद्धम् । जातः, जात- वान् , पन्थाः, मन्था:-उच्चारणसामर्थ्यात्सिद्धम् । यद्येवं पृथक्परिहारयोरपि न दोषः । यो यत्र परिहारः स तत्र भविष्यति । युष्मदस्मदोरनादेशे ॥ ७ । २ । ८६॥ अनादेशग्रहणं शक्यमकर्तुम् । कथम् १ हलीत्यनुवर्तते न चाऽऽदेशो हलादिरस्ति । तदेतदनादेशग्रहणं तिष्ठतु तावत्सांन्यासिकम् । योऽचि ॥७॥२॥८६॥. अज्ग्रहणं शक्यमकर्तुम् । कथम् १ अविशेषेण यत्वमुत्सर्गस्तस्य हलादा- वात्वमपवादः* ॥ प्र०-संभवापेक्षया चैवमुक्तम् । अथवैकोऽसहायः क्वचित्वचिदन्यनिरपेक्षः परिहार इत्यर्थः । स एवाऽऽह-यद्येवमिति । यदिः भवान्संमन्यते परिहारसमुदाये यथासंभवमवयवो परिहारत्वेन तदा समुदायकल्पनया नार्थः पृथगेवैतौ परिहारौ यथाविषयमवतिष्ठते ।. युष्म। हलीत्यनुवर्तत इति । रायो हलीत्यतः । न चाऽऽदशा हलादिरिति । भ्यसोऽभ्यमित्यभ्यमादेशो नतु भ्यमितिः भावः । तदेतदिति । उत्तरत्रोपयुज्यते । योऽचीति यत्वमादेशेऽजादौ माः भूत्त्वमहामित्यादौ । शेषे लोप इति शेषव्यवस्थार्थ च। योऽचि०। यत्वमुत्सर्ग इति । अनादिष्ट्रायां विभक्तौ विधीयमानं यत्वमुत्सर्गो उ०-योजनाप्रकारमाह-यदि भवानिति । पूर्व समुदायरूपत्वमुक्त्वा तत्र समुदायस्था- वयवद्वारेण यथासंभवं प्रतिज्ञाते. प्रवृत्तिरित्यर्थे परस्य संमतिं दृष्ट्वा पृथक्परिहारत्वेऽपि तथैव न दोप- इति प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । नन्वनकुदात्तग्रहणेन स्वरूपोच्चारितगुणस्यावि- वक्षाज्ञापनात्पथ्यादिविपये शुद्धोच्चारणेऽप्यान्तरतम्यादनुनासिक एवोच्चारणीये. शुदोच्चारण- सामध्येन तस्य बाध, इत्याशयात्। युष्मद० । अभ्यमादेश इति । पक्षभेदेन. लक्ष्यभेदस्यानिष्टतयाऽभ्यमित्येव तत्र पदच्छेदः कार्य इत्यर्थः । भ्यसोभ्यमिति सूत्रस्थं, यथेच्छसि तथास्त्विति माध्यं तु केवल- युष्मच्छब्द रूपाविशेषमानपरं नतु तन्त्रात्रयेणोभयादेशप्रतिपादनपरम् । यथेच्छसीत्युक्त्योभयत्र तात्पर्यालाभात् । तत्र म्यम्. भ्यस- इत्यधरणेनाभ्यमिति च्छेद एव युक्तः । यत्र म्यमभ्यमो: पले विशेपस्तस्यानभिधानमेव योध्यम् । उत्तरत्र । योऽचीत्यत्र । शेपे लोप इति । मादेश- विभक्तिहि तन्न शेपो यथा प्रकरप्यतेति.भावः ।. योऽचि । आनदेशप्रणं तु सर्वथाऽऽवश्यकमित्यग्रहणमाभिरय सह प्ररमाममात- मिरयाह-अजमहण इति। + ७, २, ८५, २. ८५.

·१६०]: श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं । [मपर्यन्तस्य - शेषे लोपः॥७।२।६० ॥ शेषग्रहणं शक्यमकर्तुम् । कथम् १ अविशेषेण लोप+ उत्सर्गस्तस्याजादौ यत्वमपवादो हलादावात्वम् । मपर्यन्तस्य ॥७। २ । ६१॥ 'परिग्रहणं शक्यमकर्तुम् । मान्तस्येत्येव सिद्धम् । न सिध्यति । किं कार- णम् १ अन्तशब्दस्योभयार्थत्वात् । कथम् १ अयमन्तशब्दोऽस्त्येव सह तेन वर्तते । तद्यथा-मर्यादान्तं देवदत्तस्य क्षेत्रम् । सह मर्यादयेति गम्यते । अस्ति प्राक्तस्माद्वर्तते । तद्यथा-नयन्तं देवदत्तस्य क्षेत्रमिति । प्राङ्नद्या इति गम्यते । तयः सह तेन वर्तते तस्येदं ग्रहणं यथा विज्ञायेत । नैतदस्ति प्रयोजनम् । प्र०-हलादौ त्वात्वमपवाद आदेशे तु लोप इत्यसंकरेणाऽऽत्वयत्वलोपाः सिध्यन्ति । अग्रहणे क्रियमाणेऽप्यनादेशग्रहणं यत्वलोपयोर्विषयविभागार्थ कर्तव्यमित्यनादेश- ग्रहणाश्रयेणाग्रहणमुत्तरत्र च शेपग्रहणं प्रत्याख्यातम् । शेपे० । अविशेपेणेति । विभक्तावित्यधिकाराद्विभक्तिमात्रे लोपो विधीयमान उत्सर्गो भवति । तस्यानादेशे विभक्तौ यत्वमपवादो यत्वस्यापि हलादावात्वमिति शेपेग्रहणं पूर्वत्र चाग्रहणमन्तरेण विपयविभागेन कार्यत्रयसिद्धिः। तस्याजादाविति । इंलादावात्वविधानात्सामर्थ्यलभ्यमेतत् । मप० । अयमन्त शब्द इति । अन्यपदार्थविपयस्यान्तशब्दस्येदं व्याख्यानम् । कचिदन्तर्भूतान्तार्थोऽन्यपदार्थो बहुबीहेरभिधेयः । कचिदनन्तर्भूतान्तार्थ इत्यर्थः । मर्यादान्तमिति । मर्यादायाः क्षेत्रावयवत्वाक्षेत्रेऽन्यपदार्थेऽनुप्रवेशः । नद्यन्तमिति । नद्याः क्षेत्रानवयवत्वादन्यपदार्थेऽनुप्रवेशाभावः । पर्यन्तशब्दस्त्वन्यपदार्थविपयः सह उ०- शेपे । भाष्ये तस्याजादौ यत्वमित्युक्तरपीत्यस्य फतव्यत्वमाभाति तदपनयायाऽऽह- तस्यानादेश इति । हलादाविति । शेपस्य लोप इत्येतदर्थमपि न । संनिपातपरिभाषया टायभावसिया फटायादिति तात्पर्यम् । एतरसूत्रत्रयो एव सिद्धान्तो भाष्यकृदुत्वात् । भ्यसोम्यम् शेपे लोपस्यदादीनामिति सूत्रेपुरवेफदेश्युक्तियातिप.फारोक्तियाध्यानमात्रमित्याहुः। मपर्यन्तस्य । नन्नाटिव नान्तशन्दोऽभिविधिमर्यादयोस्तस्यावयवयापित्यादतो भाज्या- पमाह-पन्यपदार्थति । मर्यादाया इति । अवययावयविनोः समवायः संयन्ध युपएक्षणस्याप्ययययम्य पार्ययोग इत्यर्थः । सामीप्यादिनोपलक्षणस्य तु कार्ययोगा- भापम्तदाह-नद्या इति । तर प्रत्यादि भाष्यं व्यापटे-पर्यन्तामस्विति । दशकि- म्यभावादिति भाप: । अन्यपदार्थविपय इति । परमीदिभूत इयर्थः । एवं प परि- + ७.१.८४. ... २, ८१, ८६.

·अमरपा०रा०९१सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् सर्वत्रैवान्तशब्दः सह तेन वर्तते । अथ कथं नद्यन्तं देवदत्तस्य क्षेत्रमिति । नद्याः क्षेत्रत्वे संभवो नास्तीति कृत्वा प्राङ्नया इति गम्यते । अवधिद्योत- नार्थं तर्हि परिग्रहणं कर्तव्यम् । मान्तस्येतीयत्युच्यमाने यत्रैव मान्ते युष्मदस्मदी । प्र०-तेन वर्तत इति परिग्रहणं कृतम् । तेन युष्म् अस्म् इत्येतयोरादेशा भवन्ति, न युष् अस् इत्येतयोः । सर्वत्रेति । अन्तशब्दोऽवयवाचीत्यवयवेन विग्रहः । समुदायः समासार्थ इत्यवयवस्यावश्यमन्यपदार्थेऽन्तर्भावः । नद्यन्तं क्षेत्रमित्यन्न वन्तशब्दः समीपवाचीत्यन्यपदार्थे नद्या अनन्तर्भावः । यत्तुच्यते सर्वत्रैवान्तशब्दः सह तेन वर्तत इति तत्संभवापेक्षं यस्यावयवत्वं सामीप्यं च संभवति तस्यावयवत्वमेवाऽऽश्रीयते । अन्तशब्दस्यावयववाचित्वेन प्रसिद्धतरत्वात् । यस्य त्ववयवत्वासंभवस्तस्य सामीप्य- मेवान्तशब्देन प्रतिपाद्यते, यथा नद्यन्तं क्षेत्रमिति । अन्ये त्वाः-सर्वत्रैवान्तशब्दोऽ- वयववाची कस्यचिन्मुख्यमवयवत्वं कस्यचिस्सामीप्यादुपचरितमित्यभिप्रायेणेदं भाष्यम् । ततश्चान्तशब्दस्यावयववाचित्वान्मपर्यन्तस्याऽऽदेशलाभानार्थः परिग्रहणेन । अवधिद्योतनार्थमिति । यदि युष्मदस्मदी मान्तेऽथाप्यमान्ते सर्वथाऽऽदेशा यथा स्युरेबमर्थ परिग्रहणम् । यत्रैवेति । सामानाधिकरण्येन विशेषणविशेष्यभावः स्यात् । अथापि वैयधिकरण्यमाश्रीयते युष्मदस्मदोरवयवस्य मान्तस्येति तथाऽपि यन्त्र मान्ते युष्मदस्मदी तत्र भेदाभावादादेशा न स्युः । न च व्यपदेशिवद्भावोऽस्त्यप्रातिपदिकेनेति निषेधात्परिग्रहणे तु तदुपादानसामर्थ्याधुष्मदस्मदवयवेऽपि युष्मदस्मच्छन्दौ वर्तते इति सर्वत्रैवाऽऽदेशसिद्धिवैयधिकरण्येन वा संवन्धे परिग्रहणोपादानसामर्थ्यादप्रातिपदिके- नेति प्रतिपेधाप्रवृत्त्या मान्तयोरपि युष्मदस्मदोरादेशसिद्धिः । युप्मयतेरिति । । - -- उ०-शब्दाभावेऽर्थसंदेहः स्यात्पर्यन्तशब्दस्तु सह तेनेत्यर्थ पुवेत्यसंदिग्ध इति तात्पर्यम् । तत्फलं दर्शयति-तेनेति । सर्वनैवेति नियममुपपादयति-अन्तशब्द इति । तर्हि नद्यन्तमित्यत्रापि नद्याः कार्ययोगः स्यादत आह नद्यन्तमिति । तर्हि नियमोकिरयुक्तत्यत आह-यत्त्विति । यस्यावयवत्वमिति । यथा मर्यादान्तमित्यादौ मर्यादायाः । तस्यावयवत्वमिति । अवयव. त्वमेवेत्यर्थः । यस्य त्विति । यथा नद्यन्तमित्यादी नद्यादैः। अन्ये वाहुरिति । एवं होक- शतिकल्पनालाययं भवति । अतो लान्तस्यति सूत्रे सामीप्ये वर्तत इत्यस्य सामीप्योपचरिता- वयव इत्यर्थः । अवयचे यर्तत इत्यस्य मुस्त्यावयचे वर्तत इत्यर्थ इति भावः । भवधियोत- नार्थमित्यस्यायमर्थ:-परिशब्दसमभिध्याहतोऽन्तशब्दोऽवधियोधक इति तस्यावधिवाचक- त्ययोतमायामित्यर्थः । एवं तस्य सावधरित्यर्थः । एवमपि सामानाधिकरण्येनान्वय ए- सिदिभरत लाह-गदि युध्मदिति । परिमाणसामग्यहिं यधिकरप्यान्वय इति भावः । अथापि वैयधिकरण्यमिति । एवं प्रौदया। संभवति मामानाधिकरप्ये धिररण्य- स्थान्याय्यरवाए । निधादिति । पदमपि मौया । निधाय प्रत्ययविधिविपद.

·१६२] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [मपर्यन्तस्य तत्रैवाऽऽदेशाः स्युः । क च मान्ते युष्मदस्मदी १ युष्मानाचष्टे, अस्मानाचष्ट इति युष्मयतेरस्मयतेश्चाप्रत्ययः । प्र०-प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेत्यत्रैकवचनाधिकारात्त्वमौ न भवतः । इष्टवद्भावाहिलोपः । किपि णिलोपः । को लुप्तं न स्थानिवदिति मान्ते युष्मदस्मदी ततः कृदन्तत्वात्स्वादयः । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वाद्युष्मदस्मदाश्रयकार्यप्रवृत्तिस्तत्र सौ त्वमहमिति भवति, द्विवचने-प्रथमायाश्च द्विवचने भापायामिति मकारस्याऽऽत्वे प्राप्ते परत्वाधुवावयोः कृतयोः पुनः प्रसङ्गविज्ञानादात्वे कृते युवामावामिति भवति । तृतीयाद्विवचने- युवाभ्यामावाभ्यामिति । भिसि-युपाभिरसाभिरिति । डेप्रत्यये-तुभ्यं मह्यम् । भ्यसि- युषभ्यमसभ्यमिति । शेषे लोप इति लोपः । पञ्चमीभ्यसि-युपदसदिति । मपर्यन्तापेक्षे तु शेष श्राश्रीयमाणे मात्परस्यात्राभावाल्लोपाभावाद्युप्मदस्मदिति भवति । इह त्वामाचष्टे मामाचष्ट इति णिचि प्रत्ययोत्तरपदयोरिति त्वमयोः प्रकृत्यैकाजिति प्रकृतिभावादसति टिलोपेऽत उपधाया इति वृद्धथा भाव्यम् । अथ त्वङ्गवृत्त इत्याश्रीयते तदा वृद्धथभावः । तत्र 'त्वद् सु' 'मद् सु' इति स्थिते मपर्यन्ताभावात्त्वाही सावित्यस्याप्रवर्तनात् । वृद्धिपक्षे त्वादम् मादमिति भवति । तदभावे त्वदं मदमिति । केचित्तु मान्तयोर्युप्मदस्मदोरादेशा- । उ०-त्वात् । तस्मात्सामानाधिकरण्येनान्वय इत्येव भाष्यतात्पर्यम् । अवधिवोधकपर्यन्तशब्दो- पादाने तु वैयधिकरण्येनैव संवन्धः । एवं च युष्मदस्मदोर्मावधेरादेश इत्यर्थ इति भावः । एकवचनाधिकारादिति । एकार्थवाचिनोरेव तावादेशौ न त्वनेकार्थवाचिनोरिति भावः । ननु लोपस्य स्थानिवद्भावान्मान्तत्वमनयोरसिद्धमत आह-कौ लुप्तमिति । युवावयोः कृतयोरिति । आख्यानकर्तृद्वित्वे वर्तमानयोरपि युष्मदस्मदोर्व्यर्थवर्तिताऽस्त्येवेति भावः । युषभ्यम- सभ्यमिति । भ्यम् तु युष्मदस्मदोरनादेश इतिसूत्रस्थभाण्यप्रामाण्यानास्त्येव । मुख्ययुष्मदादि- विपय एव वा । यथेन्छसीत्यनेन भाष्येण तयोः फलभेद भावबोधनादिति भावः । वस्तुतो यथेच्छसीति भाज्यप्रमाणेनास्य चतुर्थीवहुवचने प्रयोगाभाव एवेति तत्त्वम् । युस्मदस्मदिति । एवं चतुर्थीबहुवचनेऽपि युटमभ्यमस्मभ्यमिति । वस्तुत: शेपे लोप इति सूत्रस्यशेषग्रहण- प्रत्याख्यानपरभाष्यप्रामाण्यान्छेपस्य लोप इति नास्त्येवेति पञ्चमीबहुवचनेऽस्य प्रयोगाभाव एवानभिधानादिति तत्त्वम् । पष्ठीबहुवचने युपाकमसाकम् । प्रत्ययोत्तरपदयोरिति सूत्रेऽति- त्वाकमतिमाकमिति भाग्योदाहरणेन गौणेऽप्याकम्प्रवृत्तेः । इह त्वामाचष्ट इत्यादि । वस्तुतस्तु सावेकाच इतिसूत्रस्थभाष्यप्रामाण्येनैकवचनान्तप्रकृतिकण्यन्तप्रकृतिककियन्तानाम. नभिधानस्य तत्रैव सूत्रेऽस्माभिरुक्तत्वेनेदं चिन्त्यम् । केचित्त्विति । परिग्रहणाभावे तत्रैवाऽऽदेशा इत्यस्य तत्रैवानिए आदेशा इत्यर्थः । तत्सत्वे तु तत्र नवाऽऽदेशा इत्येतन्मते भाज्याक्षरार्थः । ६.४.१५५,५१% १.१.५८.

·अारपालारा०।९८०) व्याकरणमहाभाष्यम् प्रत्ययोत्तरपदयोश्च ।। ७ । २ । १८ ॥ किमर्थमिदमुच्यते न त्वमावेकवचने [ ७. २. ६७] इत्येव सिद्धम् १ न सिध्यति । किं कारणम् ? एकवचनाभावात् । एकवचन इत्युच्यते न चात्रैक- वचनं पश्यामः+ । प्रत्ययलक्षणोन* । न लुमताऽङ्गस्य [ १. १. ६३ ] इति प्रत्ययलक्षणस्य प्रतिषेधः । एवं तींदमिह संप्रधार्यम्-लुक्रियतामादेशा- विति किमत्र कर्तव्यम् ? परत्वादादेशौ । नित्यो लुक् । कृतयोरप्यादेशयोः प्राप्नोत्यकृतयोरपि । अन्तरजावादेशौ । एवं तर्हि सिद्ध सति यत्प्रत्ययोत्तरपदयो- स्त्वमौ शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्योऽन्तरङ्गानपि विधीबाधित्वा बहिरल्लो लुग्भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ? गोमान्प्रियोऽस्य गोमत्प्रियः, यवम- प्र०-नेच्छन्ति । मपर्यन्तग्रहणं हि यत्र परिशिष्टसद्भावस्तत्राऽऽदेशार्थमिति । परिशिष्टा- भावे न भाव्यमादेशैरिति ब्रुवन्ति । प्रत्ययो । अन्तरङ्गा इति । नित्यादप्यन्तरङ्गो बलीयांस्तथा चोक्तं परनित्या. न्तरङ्गप्रतिपदविधयो विरोधिसंनिपाते तेषां मिथः प्रसङ्गे परबलीयस्त्वमिति । गोमत्प्रिय इति । अत्रान्तरङ्गा एकपदाश्रयत्वात्सुलोपादयः स्युः पदद्वयाश्रयत्वाबहिरङ्गो लुगिति गोमान्प्रिय इति स्यात् । अस्मिंस्तु ज्ञापके सत्यन्तरङ्गाण्यपि कार्याणि बाधित्वा लुग् उ०-अत एवावधिद्योतनार्थमित्युपक्रम उक्तम् । अग्रेऽपि देशस्य कालस्य वा सत्त्वे हि तयो- रवधित्वव्यवहारो लोकप्रसिद्धः। किंच पूर्वव्याख्यायां परिग्रहणसामर्थ्यान्मणिमन्त्रादिन्यायेन वैयधिकरण्यान्वयो नतु वाच्यवृत्त्या । मम तु परिग्रहणसत्त्वेऽसंभवान्न सामानाधिकरण्येनान्वयः किंतु वैयधिकरण्येनेति । एवमेव व्याख्यानं भाग्यसंमतम् । अत एवाग्रे भगवता रूपाणि न दर्शितानि । न चावध्यर्थत्वे मपर्यन्त इति बहुव्रीहेरतद्गुणत्वापत्तिः, भवयवस्य तत्त्वे तद्गुण- ताङ्गीकारात् । अतएव द्विपर्यन्तानामित्यादौ न दोप इति तेपामाशयः। अङ्गुष्ठपर्यन्त कुष्ट- मित्याद्यसाध्वेव । अङ्गुष्ठान्तमित्येव तूचितम् । प्रत्ययोत्तरपदयोश्च । भाष्ये-एकवचन इत्येव सिद्धमिति । यद्यपीदमर्थग्रहण- मित्युत्तरत्रात्रैव भाष्ये स्फुटं तथाऽपि विभक्तावित्यधिकारासिन्दमित्याशयः । एकवचना- भावादिति । एकवचनग्रहणं प्रत्ययोपलक्षणम् । एकार्थयोर्युष्मदस्मदोविभक्तरेफवचनस्यैध संभवेन भाष्य एकवचनमित्युक्तम् । विभक्ताबित्यधिकारफलं तु वंडित्थः पुत्रो यस्य स युष्मड्डित्यपुत्र इति त्रिपदबहुव्रीहाचादेशाभाव इति दिक् । अन्तरगा इति प्रतीकपाठः । ननु नित्यान्तरणयोर्याध्यवाधकचे विनिगमनाविरहोऽत आह-नित्यादपीति । विरद्धयोईयोः शास्त्रयोः संनिपात एकलक्ष्ये प्रवृत्ती यत्पराद्यन्यतमत्तद्भवति । तेषां परनित्यादीनां मध्ये है +२. ४, ७१. १.१.६२.

·१६४ श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित [प्रत्ययोत्तरपदयोश्च । प्रियः । गोमानिवाचरति गोमत्यते, यवमत्यते । अन्तरमानपि नुमादीन्वहिरङ्गो लुग्वाधत इति । नैतदस्ति ज्ञापकम् । अस्त्यन्यदेतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् ? येऽन्य एकवचनादेशाः प्राप्नुवन्ति तद्वाधनार्थमेतत्स्यात् । तद्यथा- तव पुत्रस्त्वत्पुत्रः, मम पुत्रो मत्पुत्रः । तुभ्यं हितं त्वद्धितम् , मह्यं हितं मद्धित- मिति । यत्तहिँ मपर्यन्तग्रहणमनुवर्तयति+ । यद्यत्रान्य एकवचनादेशाः स्युर्मपर्यन्तानुवृत्तिरनर्थिका स्यात् । une प्र०-भवति । ततो न लुमताऽङ्गस्येति प्रत्ययलक्षणप्रतिपेधान्नुमदीर्घाभावे गोमत्प्रिय इति सिध्यति । सुपो धातुप्रातिपदिकयोरित्यस्यैव वाधकत्वमनेन ज्ञाप्यते, तस्यैवेह संभवात् । केचित्तु सामान्यापेक्षया ज्ञापकत्वाश्रयाल्लुङ्मात्रस्य बलवत्त्वाश्रयेण व्यवहारदर्शनाल- लुङ्मात्रं बाधकं ज्ञाप्यत इत्याहुः । येऽन्य इति । एकवचनाधिकारादेकवचननिमित्ता- नामादेशान्तराणां त्वमौ वाधको स्यातां नतु ज्ञापकावित्यर्थः । यत्तीति । केचिद् व्याचक्षते-यद्यादेशान्तराणां त्वमौ बाधको स्यातां तदा मपर्यन्तग्रहणानुवृत्तिमन्त- रेणोत्सर्गसमानदेशत्वादपवादानां मपर्यन्तस्य त्वमौ सिद्धाविति किं तदनुवृत्त्या । अनुवृत्त्या तु ज्ञाप्यते प्रागेव लुकि कृते विभक्त्यभावादसत्स्वादेशान्तरेपु त्वमौ विधीयते इति । एतच्चायुक्तम् । नायं नियोग उत्सर्गसमानदेशोऽपवाद इति । भम्बहुजकजां भिन्नदेशानामप्यपवादत्वदर्शनात् । ततश्चासत्यां मपर्यन्तानुवृत्तावादेशान्तराणामपि बाधको त्वमौ सर्वादेशौ स्याताम् । अनेकालत्वात् । इति सप्रयोजना मपर्यन्तानुवृत्तिः । im उ०-मिथः परनित्यायोर्युगपत्प्रसङ्ग उपात्तक्रमेण यत्परं तद्वलयदिति तदर्थः। विरोधि. संनिपात इत्यनेन भिन्नविपयागमादेशयो पवादत्वमिति सूचितमिति केचित् । तन्न । तुम्नुटोर्बाध्यवाधकत्वानापतेः। व्यवहारदर्शनादिति । एङ्हस्वासंबुद्धेरियादी भाष्यकृत इत्यादिः । अत एव सनीस्रंस इत्यादौ नलोपाभावः । पञ्चखट्व इत्यादौ चैकादेशात्मागेव टापो लुक् । अन्यथा कृतैकादेशस्य लुक्यकारश्रवणं न स्यात् । नच प्रत्ययग्रहणस्य प्राति. पदिकप्रकृतिकाचारविपि चारिताथ्यात्कथं संपूर्णसूत्रस्य ज्ञापकत्वमुच्यते । एतदाण्याप्रामाण्येन नुविधायकभाष्यप्रामाण्येन चैताभ्यामाचारविपोऽभावात् । एतदाण्यप्रामाण्यादेव पैकार्थयोः प्रातिपदिकप्रकृतिकणिचोऽप्यनभिधानं वोध्यम् । इतोऽपि स्वादं मादमित्यादिरूपकल्पना प्रत्युक्ता । एकवचनाधिकारादेकवचननिमित्तानामिति । एकवचनरूपविभक्तिनिमित्ताना- मित्यर्थः । इदं व्यर्थम् । अधिकृतस्यार्थपरत्वादसंगतं च । भमबहुजकचामिति । वस्तुतस्तेषु मित्त्वपुरस्तादग्रहणप्राक्टेग्रहणैस्तस्य बाधेऽप्यन्यत्र तत्त्यागे किं मानमिति चिन्त्यम् । यद्यप्यसंभव एव वाधकरवमिति वार्तिकमत उत्सर्गसमानदेशा अपवादा इति न्यायो भाष्यमते तु सत्यपि संभवे बाधकत्यस्वीकारस्तथाऽपि भाज्यमते वाचनिययेवैषा ज्ञापकोपन्यासस्तु यार्तिफरीस्येति योध्यम् । ज्ञापिते त्यस्मिन्नेतद्विपये तवादीनामप्राप्त्या तदपवादस्वाभावेन । * x ७. २.७०२. ४. ७१. २. ९६, ९५. + ७. २.९१.

·गरपा०ारा०।९८०) व्याकरणमहाभाष्यम् [ १६५ त्रिचतुर्युष्मदस्मद्ग्रहणेष्वर्थग्रहणं शब्दविशेषणम् ॥ १ ॥ त्रिचतुर्युष्मदस्मद्ग्रहणेष्वर्थग्रहणं शब्दविशेषणं द्रष्टव्यम् । त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतस् [७. २. ६६] । यद्यपि समासः पुंसि नपुंसके वा वर्तते त्रिच- तुरौ च स्त्रियां वर्तेते, भवत्येव तिसृचतसृभावः । प्रियास्तिस्त्रो ब्राह्मण्योऽस्य ब्राह्मणस्य प्रियतिसा प्रियतित्रौ प्रियतिस्रः । प्रियचतसा प्रियचतस्रौ प्रिय- चतस्रः । प्रियास्तिस्रो ब्राह्मण्योऽस्य ब्राह्मणकुलस्य प्रियतिस प्रियतिसृणी प्रियति- प्र०-तस्मादन्यथा व्याख्यायते । तवममादय आदेशाः स्थानिप्रक्लृप्त्यर्थमिहानुवर्तन्ते । तत्र तवादीनां प्रसङ्गे सिद्धयोस्त्वमयोर्मपर्यन्तानुवृत्तिस्त्वया कृतं त्वत्कृतमित्याद्य भवन्ती लुको बाधकत्वं ज्ञापयति । ततश्च तवाद्यनुवृत्तिसहिता मपर्यन्तानुवृत्तिओपनाय भवति । केवला हि मपर्यन्तानुवृत्तिाघवाय स्यात् । गरीयसी हि तवाद्यनुवृत्त्या स्थानिप्रतीतिः। ततो ज्ञापनाय न प्रभवेत्तस्मात्तवाद्यनुवृत्तिसहिता मपर्यन्तानुवृत्ति- येथोक्तप्रकारेण यथोक्तार्थज्ञापनायालम् । त्रिचतुरिति । त्रियां द्विवचन एकवचन इति येऽर्था निर्दिष्टास्ते श्रूयमाणानामेव शब्दानां विशेषणं न त्वङ्गस्येत्यर्थः । प्राप्तविशेषण- संबन्धैत्रिचतुर्युष्मदस्मद्भिरङ्ग विशेष्यते । तत्र पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदुत्तरपदस्य च ग्रहणं भवतीति केवलानां तदन्तस्य चाऽऽदेशप्रवृत्तिः। द्विवचनैकवचने च पारि- भाषिके न गृह्येते, किं तर्हि द्वयोर्वचनमभिधानं द्विवचनमेकस्य वचनमेकवचनमित्यर्थ- निर्देशः । प्रियतिसति । अन्तरङ्गानपि विधीन्वहिरङ्गो लुग्वाधत इत्यकृत एव तिसूभावे लुकि कृते समासाद्या विभक्तिस्तस्यां तिसृभावः। स च निर्दिश्यमानस्याऽऽदेशा भवन्तीति त्रिशब्दस्यैव भवति । प्रियतिस्त्राविति । अचि र ऋत इति रादेशः । प्रियतिस इति । कथं पुनरत्र तिसृभावो यावता नित्यत्वात्स्वमोर्नपुंसकादिति लुकि कृते उ०-मपर्यन्तस्यैवाऽऽदेशार्थ तदनुवृत्तिश्चरितार्था । अनेन च ग्यायनान्तरङ्गानिमित्तविनाशक. लुकस्तत्प्रयोजकसमासादीनां च प्रावल्यं वोध्यत इति दिक् । भाष्येयद्यनान्य इत्यादि स्युरिष्यस्य प्राप्नुयुरित्यर्थः । तद्याधनाथ चैतत्स्यात्तदेति शेषः । तस्मादन्यथेत्यादि । इदं. चित्यमेव । भतिगुरुत्वात् । ज्ञापितेऽपि तवाद्यनुवृत्तेः सार्थक्यस्योपपादयितुमशक्यत्वाच्च । धूयमाणानामेवेति । भाष्ये शब्दशब्देन श्रूयमाणशब्दो लक्ष्यत इति भावः । प्राप्तेति । गुण: कृतारमसंस्कार इति न्यायादिति भावः । नन्वेकवमन इत्येव सिद्ध इत्युपक्रमत्यभाष्यादेक- वचनादिशब्दानां प्रत्ययपरत्वप्रतीतेर्युष्मदादिष्वर्धग्रहणमप्रसिद्धमत आह-द्विवचनैफेत्यादि । उपक्रमस्थमाध्यं सूपलक्षणपरतया व्याख्यातमेव । ननु प्रियतिसेत्यादावन्तयतिनी विभक्ति- माश्रित्य तिनुभाव इति सग्निरूपितमा खियामेयेत्याविशेषणत्वेऽपि क्षत्यभायोल आह- अन्तरगानपीति । मन्वनस्य सर्वस तिस्रादेशः प्रामोतीत्यत माह-स पेति । देश इति । गुणं बाधित्वेति शेषः । नित्यत्वादिति । भनारदानपीति न्यायायपि प्रोग्यम् । - ·१ श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित प्रत्ययोत्तरपदयोश्च - सृणि ।, प्रियचतस् प्रियचतसृणी प्रियचतसृणि । यदा हि समासः स्त्रियां वर्तते त्रिचतुरौ च पुंसि नपुंसके वा तदा मा भूतामिति । प्रियास्त्रयो ब्राह्मणा अस्या ब्राह्मण्याः प्रियत्रिः प्रियत्री प्रियत्रयः । प्रियचत्वाः प्रियचत्वारौ प्रिय- चत्वारः । प्रियाणि त्रीणि ब्राह्मणकुलान्यस्या ब्राह्मण्या प्रियत्रिः प्रियत्री प्रिय- त्रयः । प्रियचत्वाः प्रियचत्वारौ प्रियचत्वारः । युवावौ द्विवचने [ ७. २. ६२ ] । यद्यपि समास एकार्थों वा भवति बह्वर्थो वा भवति, द्वयर्थं च युष्मदस्मदी, भवत एव युवावौ । किमविशेषेण ? नेत्याह । 'यूयवयौ जसि' 'त्वाही सौ' 'तुभ्यमह्यौ ङयि' 'तवममौ ङसि' [७. २. ६३-६६ ] इत्येतान्विधीन्वर्जयित्वा । अतिक्रान्तो युवामतित्वम् , अत्यहम् । अतिक्रन्तौ युवामतियुवाम् , अत्यावाम् । अतिक्रान्ता युवामति- यूयम् , अतिवयम् । अतिक्रान्तं युवामतियुवाम् , अत्यावाम् । अतिक्रान्तौ युवामतियुवाम् , अत्यावाम् । अतिक्रान्तान्युवामतियुवान् , अत्यावान् । अति- युवया, अत्यावया। अतियुवाभ्याम् , अत्यावाभ्याम् । अतियुवाभिः, अत्या- ‘वाभिः । अतितुभ्यम् , अतिमह्यम् । अतियुवाभ्याम् , अत्यावाभ्याम् । अति- युवम्यम् , अत्यावश्यम् । अतियुवत् , अत्यावत् । अतियुवांभ्याम् , अत्यावा- भ्याम् । अतियुवत् , अत्यावत् । अतितव, अतिमम । अतियुवयोः, अत्यावयोः । अतियुवाकम् , अत्यावाकम् । अतियुवयि, अत्यावयि । अतियुवयोः, अत्या- वयोः । अतियुवासु, अत्यावासु । त्वमावेकवचने [७. २. ६७ ] । यद्यपि समासो व्यर्थों भवति वहाँ चा, एकार्थे च युष्मदस्मदी, भवत एव त्वमौ । किमविशेषेण ? नेत्याह । तानेव विधीन्वर्जयित्वा । अतिक्रान्तस्त्वामतित्वम् , अत्यहम् । अतिक्रान्तौ त्वामति- त्वाम् , अतिमाम् । अतिक्रान्तास्त्वामतियूयम् , अतिवयम् । अतिक्रान्तं त्वामति- स्वाम् , अतिमाम् । अतिक्रान्तौ त्वामतित्वाम् , अतिमाम् । अतिक्रान्तास्त्वामति- म०-न लुमताऽङ्गस्येति प्रत्ययलक्षणप्रतिपेधेन भाव्यम् । उच्यते । इकोऽचि विभत्ता- वित्यत्राजमहणं ज्ञापकं कचिल्लुमता लुप्तेऽपि प्रत्ययलक्षणस्य । तथा च हे पो इति संबुद्धिगुणो भवति । फचित्प्रियत्रीति पाठः । स प्रत्ययलक्षणप्रतिपेधाश्रयः । इतीति । उ०-भाध्ये-प्रियतिसरणीति । अत्र परत्वात्तिस्रादेशे प्रकृतिविशेषापेक्षरादेशापेक्षयान्तरात्येन पुनःप्रसाविज्ञानातुम् । न तिमिति निषेधेनाऽऽगमविपये रादेशो नेति सामान्यतो ज्ञाप्यते भाष्योदाहरणादिति योध्यम् । एतवर्जनं प न बचनेन किंतु युक्त्यैवेत्याह-एते विधय इति । स्याहादीमामयकाशो यायध युष्मदस्मदी । युवाययोरवकाशो युवामावामिति । अतियुवाफमति- ·७अारपारा०।९९सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [१६७ , , त्वान् , अतिमान् । अतित्वया, अतिमया । अतित्वाभ्याम् , अतिमाभ्याम् । अतित्वाभिः, अतिमाभिः । अतितुभ्यम् , अतिमह्यम् । अतित्वाभ्याम् , अति- मान्यास । अतित्वभ्यम् , अतिमभ्यम् । अंतित्वत् , अतिमत् । अतित्वाभ्याम् , अतिमाभ्याम् । अतित्वत् , अतिमत् । अतितव, अतिमम । अतित्वयोः, अति- मयोः । अतित्वाकम् , अतिमाकम् । अतित्वयि, अतिमयि । अतित्वयोः, अतिमयोः । अतित्वासु, अतिमासु । यद्येवं 'यूयवयौ जसि' 'वाहौ. सौं' 'तुभ्यमयौ उयि' 'तवममौ ङसी'- त्येतेभ्यो विधिभ्यः परत्वात्त्वमावेकवचन इति प्राप्नोति सावकाशा ह्येते विधय इदानीं भवन्ति । कोऽवकाशः १ अनेकार्थे युष्मदस्मदी । त्वमावेकवचन इत्य- स्यावकाशः-अन्यानि वचनानि । एकार्थयोर्युष्मदस्मदोरेतेषु वचनेषूभयं प्राप्नोति । परत्वात्वमावेकवचन इति प्राप्नोति । नैष दोषः । शेष इति वर्तते । कश्च शेषः १ जसादिभिरव्याप्त यदेकवचनं तस्मिञ्शेषे । अशेषत्वान्न भविष्यति । अथवा त्वमावेकवचन इत्यत्र 'यूयवयौ जसि' 'त्याहौ सौ' 'तुभ्यमद्यौ यि' 'तवममौ ङसी'त्येत्तदनुवर्तिष्यते । त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतर ॥ ७ । २ । ६६ ॥ तितृभावे संज्ञायां कन्युपसंख्यानम् ॥ १॥ प्र०-एते विधयः परत्वाधुवावयोर्बाधकाः । शेष इति वर्तन इति । अन्यथाऽतिक्रान्तो युष्मानतित्वमत्यहम् । अतिक्रान्ताय युष्मानतितुभ्यमतिमह्यम् । अतिक्रान्तस्य युष्मा- नतितवातिमम । इत्यनेकार्थत्वे युष्मदस्मदोः समासे सावकाशास्त्वाहादयोऽसमासे समासेऽपि युष्मदस्मदोरेकार्थत्वे परत्वात्त्वमाभ्यां बाधनान्न प्राप्नुवन्ति-त्वमहं तुभ्यं मह्यं तव समेति । शेषग्रहणानुवृत्तौ तु यत्र यूयादयो न भवितारस्तत्र त्वमौ भवतो नतु यूयादिविषये । तच्च शेषग्रहणं लोपग्रहणसंवन्धानुवृत्त्या यूयादिभिर्न संवध्यते । त्वमावेकवचन इत्यत्र तु लोपग्रहणं निवृत्तं शेषग्रहणमनुवर्तत इति न कश्चिद्दोपः । अथवेति । वाक्यभेदेन त्वमयोविपये यूयादयो विधीयन्ते । उ०-स्वाकमित्यादावत एव भाष्यप्रयोगात्सुट इव नुटोऽप्याकमा निवृत्तियथा भवति तथो- तमाकम्सूत्रे । ननु शेपादानुवृत्तौ यूयवौ जसीत्यादावपि तत्संवन्धः स्यादत आह- तचेति । भाष्ये-जसादिभिरव्याप्तं यदेकवचनमिति । जसादिनिमित्तादौ शेरच्याप्तो य एकार्थो युष्मदादिरित्यर्थः । यद्वैकार्थयुष्मदादिप्रकृतिकविभक्तिरित्यर्थः । शेषग्रहणस्य मध्ये विच्छिन्नत्वादाह-अथवेति । नन्वेकवाक्यतायां असादिविषय एवोभयं स्यादत माह- वाक्यभेदेनेति । पुनविंधानाच्च तद्विपये त्वमयोर्वाधः । वस्तुतः पूर्व विप्रतिपेधः कल्प्य इत्येतद्भाव्यतात्पर्यम् । . ७.३.९० ·१६८] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [त्रिचतुरोः त्रियां तिसृभावे संज्ञायां कन्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । तिसका नाम श्रामः । चतसर्यायुदात्तनिपातनं च ॥ २॥ चतसर्याधुदात्तनिपातनं कर्तव्यम् । त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतस् । किं प्रयोजनम् ? चतस्रः पश्य, शसि स्वरो* मा भूदिति । किंचान्यत् ? उपदेशिवद्वचनं च ॥३॥ उपदेशिवद्भावश्च वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् ? खरसिद्धयर्थम् ॥ ४॥ उपदेशावस्थायामेवाद्युदात्तनिपातने कृते विभक्तिस्वरेण+ वाधनं यथा स्यात्-चतसृणामिति । स तर्युपदेशिवद्भावो वक्तव्यः १ न वक्तव्य । उक्तं वा ॥ ५ ॥ comm... प्र०- त्रिच० । तिमृकेति । तिस एव तिसृका । स्वार्थे कन्प्रत्ययः । हस्खत्वे कुत्सितत्वे वा विवक्षिते संज्ञायां कनिति वा । तत्र विभक्तेलुकि कृते विभक्तौ विधीयमानस्तिमृभावा न प्राप्नोतीति वचनम् । तत्र केचिद्वहुवचनान्तस्तिसृकाशब्दः संज्ञेत्याहुः । अपरे त्वेक- वचनान्त इति । ग्रामस्य ोकस्य तिसृकेति संज्ञेति नास्ति बहुवचनप्रसङ्गः । चतन इति । चतुरः शसीत्यनेन स्थानिवद्भावादन्तोदात्तत्वं प्राप्नोति । तत उदात्तयणो हलपूर्वादिति शस उदात्तत्वप्रसङ्गः । चतसृणामिति । उपदेशावस्थायामायुदात्ते चतस्रादेशे कृते षट्- त्रिचतुर्यो हलादिरिति सतिशिष्टस्वरः प्रवर्तते । यद्येवं चतस्रः पश्येत्यत्रापि चतुरः शसीति सतिशिष्टत्वात्प्राप्नोति । नैष दोषः । आन्तरतम्यादायुदात्तत्वे सिद्धे पुनराद्यु- दात्तत्वं निपात्यमानं चतुरः शसीत्यनेन विधीयमानं स्थानिवद्भावात्प्राप्तमन्तोदात्तत्वं बाधते । तन बाधितत्वात्पुनःप्रसङ्गाभावात्कुतः सतिशिष्टत्वम् । उक्तमिति । चतुरः शसीत्यत्र । हलादिग्रहणं चतस्रः पश्येत्येतद्व्यावृत्त्यर्थमेव क्रियते । यदि च निपातन- स्वरेण विभक्तिस्वरो बाध्यत तदा हलादिग्रहमन्तरेणापि विभक्तेः स्वरो न भविष्यतीति किं हलादिग्रहणेन । तस्क्रियमाणं निपातनस्वरस्य विभक्तिस्वरो बाधक इति ज्ञापयति । . उ०- त्रिचतुरोः० । विभक्तेलुकीति । अन्तरगानपीति न्यायादिति भावः । शस उदात्त- त्वेति । आधुदात्तं च पदमिप्यते । आन्तरतम्यादिति । चतेरुरमन्तत्वेन चतु:- शब्दस्याऽऽद्युदात्तत्वादिति भावः । पुनःप्रसङ्गाभावादिति । आद्यदात्तनिपातनसामा- स्याश्रये प्राप्तान्तोदात्तत्वयाधाद्विभक्तिस्वरस्तु बाधक एवेत्यायुदात्तनिपातनोप देशिर्वद्भाव- पचनाभ्यां फल्प्यत इति तत्वम् । फोक्तं तदाह-चतुरः शसीत्यनेति । पटनीतिसूत्रस्यहलादिग्रहणसामर्थ्यमुपपादयति–हलादिग्रहणमिति । निपातनमेव कर्तव्यमिति पाठः । इयमेव व्याख्या 'भायुदात्तनिपातने हि' इति न भाव्य- ·अमरपा०रा०।१००सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् । [१६९ किमुक्तम् १ विभक्तिस्वरभावश्च हलादिग्रहणादायुदात्तनिपातने हि हलादि- ग्रहणानर्थक्यमितिः । अचि र ऋतः ॥७।२।१००॥ अचि रादेशे जस्युपसंख्यानं गुणपरत्वात् ॥१॥ अचि रादेशे जस्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । तिस्रस्तिष्ठन्ति, चतस्रस्तिष्ठन्ति । कि पुनः कारणं न सिध्यति ? गुणपरत्वात् । परत्वाद् गुणः प्राप्नोति+ । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वाऽनवकाशत्वाद्रस्य ॥२॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् ? अनवकाशत्वाद्रस्य । अनवकाशो रादेशो गुणं बाधिष्यते । सावकाशो रादेशः । कोऽवकाशः १ तिस्रः पश्य, चतस्रः पश्य । नैषोऽस्त्यवकाशः। अत्रापि पूर्वसवर्णदीर्घः प्राप्नोति । स यथैव पूर्वसवर्णं बाधत एवं गुणमपि बाधिष्यते । गुणोऽप्यनवकाशः । सावकाशो प्र०-अथवा हलादिग्रहणेनाऽऽद्युदात्तनिपातनमेव न कर्तव्यमिति प्रतिपाद्यते। यदि 'चतस्रः पश्येत्यत्र चतुरः शसीत्यनेनान्तोदात्तत्वं स्यात्तत उदात्तयणो हलपूर्वादिति स्यादेव विभक्तेराबुदात्तत्वमिति तव्यावृत्तये हलादिग्रहणमनर्थकं स्यात्तस्माद्धलादि- ग्रहणाचतस्रः पश्येत्यत्र चतुरः शसीत्यस्याप्रवृत्तिरध्यवसीयते । ततश्वाऽऽद्युदात्तस्य चतुःशब्दस्याऽऽद्युदात्त एवाऽऽन्तर्याच्चतस्रादेशो भवति । चतुःशब्दो नः संख्याया इति वा चतेरुरन्निति नित्त्वाद्वाऽऽद्युदात्तः । चतसृणामित्यत्र तु त्रिचतुर्य इति विभक्ते- रुदात्तत्वं भवति । अचि० । अचि रादेश इति । मध्येऽपवादा इति पूर्वसवर्णदीर्घस्य ऋत उदित्युत्त्वस्य च बाधः प्राप्नोति, न तु जसि च ऋतो डिसर्वनामस्थानयोरिति गुणस्येति भावः । नवेति । मध्येऽपवादा इति परिभाषानाश्रयेणोच्यते विध्यन्तरपूर्वकत्वादस्य सर्वापवादत्वमित्यर्थः । गुणोऽप्यनवकाश इति । सोऽपि विध्यन्तरपूर्वकः । कर्तारा- . । उ०-स्वरससिद्धति बोध्यम् । हलादिग्रहणादिति । वस्तुतः परत्वादादेशे. तस्य स्थानि. वत्त्वात्तकाराकारस्य न चतुरः शसीत्यनेनोदात्तत्वम् । स्वविधौ स्थानिवस्वाभावाच्च न परकारस्येति व्यर्थमेवाऽऽद्यदात्तनिपातनमिति पूर्वमुक्तम् । विभक्तरुदात्तत्वमिति । स्थानि- वज्ञावेन सति शिष्टत्वादिति भावः । अचिर० । ननु विध्यन्तरानाक्रान्तविषयाभावात्सर्वापवादोऽयमिति किं वचनने- नेत्यत आह-मध्य इति । वार्तिके जसीत्युपलक्षणं प्रियतिस्रावित्याद्यर्थमप्युपसंपयाना- वश्यकत्वात् । ततश्च पूर्ववाक्येन सावकाशं रादेशं सर्वनामस्थानगुणो जसि गुणञ्च परवा- दाधेतेत्युपसंख्यानं फर्तव्यमित्यर्थः । सर्वापवादत्वमिति । थाम्यसामान्यपिन्ताश्रयणादिति +:७.३.१.९, ११०.न. १. १. १.१. x६.१.१६७. २२ ·१७०.] श्रीभगवत्पअलिविरचितं [अचिर ऋतः । गुणः । कोऽवकाशः १. हे कर्तः । नैष सर्वनामस्थाने गुणः । कस्तर्हि ? संबुद्धि- गुणः । अयं तर्हि-हे मातः । एषोऽपि संबुद्धिगुण एव । नात्र संबुद्धि- गुणः प्राप्नोति । किं कारणम् १ अम्बार्थनघोह स्वः [७. ३. १०७] इति हस्वत्वेन भवितव्यम् । भवेद्दीर्घाणां ह्रस्ववचनसामर्थ्यान्न स्याद्धस्वानां तु खलु हस्वत्वं क्रियतां संबुद्धिगुण इति परत्वात्संबुद्धिगुणेन भवितव्यम् । अथापि mins प्र-वित्यत्र पूर्वसवर्णदीर्घः प्राप्नोति । कर्तार इत्यत्र जसि चेति गुणः सिद्धः । कर्तार- मित्यत्राप्यमि पूर्व इति प्राप्नोति । तत्र द्वयोर्विध्यन्तरापवादयोरपवादविप्रतिषेधात्पर- वाद्गुणप्रसङ्गः । इतरोऽन्यविधिपूर्वकत्वाभावं गुणस्य दर्शयति-सावकाश इति । हे कर्तरिति । संयुद्धौ हस्वस्य गुण इति गुणं परत्वाहतो डीति गुणो वाधत इति मन्यते । तत्र 'कर्तारावित्यादौ यद्यपि परत्वात्पूर्वसवर्णादिकं वाधित्वा गुणो भवति तथाऽपि विध्यन्तरपूर्वकेण रादेशेन बलीयसा न स्पर्धत इति भावः । नैष इति । एतदर्थो गुणस्य नाऽऽरम्भो लक्षणान्तरेण सिद्धत्वादित्यर्थः । हे मातरिति । संबुद्धि- निमित्तो गुणोऽत्र नास्ति । अम्बार्थनधोहस्व इति ह्रस्वेन बाधनात् । एषोऽपीति । गुणो हस्खत्वं परत्वाद्वाधत इति भावः । अम्बार्थेति । अस्मिंश्च सति ऋतो डीति गुणः प्रवर्तते । भवेद्दीर्घाणामिति । ननु दीर्घाणां हस्खविधानं ह्रस्वस्य गुण इति गुण- विधानार्थमेव स्यात् । हस्वानां तु हस्खविधानं गुणवाधनाथै स्यात् । नैतदस्ति । एवं हिः दीर्घाणामेव गुणं विदध्यात्। नदीहस्वयोर्गुण इति प्रक्रियागौरवमेवं परिहृतं भवति । प्रत्वात्संवुद्धिगुणेनेति । गुणस्यावकाशः-अग्ने, वायो । हस्खस्यावकाशः- । । उ०-भावः । इदमेवाऽऽचार्योक्तं समाधानम् । ध्वनितं चेदं तृज्वत्कोण्टुरिति सूत्रे भाष्ये । घोदक आह-गुणोऽपीति । तदाशयमाह-सोऽपि । सर्वनामस्थानगुणोऽपि । द्वयो:- रादेशसर्वनामस्थानगुणयोः । इतर इति । सिद्धान्त्येकदेशीत्यर्थः । ननु हे कर्तरित्यत्र संवृद्विगुण एवं प्राप्नोति न सर्वनामस्थानगुणोऽत आह-संबुद्धाविति । विध्यन्तर- पूर्वकेणेति । उदाहरणमात्रे विध्यन्तरपूर्वकेणेत्यर्थः । गुणस्तु हे कर्तरित्यन्न न विध्यन्तर- पूर्वक इति भावः । एतदर्थ इति । यदर्थो यस्याऽऽरम्भः स एव तस्यावकाशो युक्त इति भावः। संबुद्धिनिमित्त इति । एयं च सर्वनामस्थानगुण एवान प्रामोतीत्ययं तस्यावकाश - इति भावः । ननु हे मातरित्यत्र इस्वप्राप्तः कर्ण संबुद्विगुणोऽत माह-गुणो हस्वत्वमिति । अस्मिंश्च सतीति । ह्रस्वश्च येन नाप्राप्तिसन्यायेन संवृदिगुणस्यैव याधको नास्येति भावः । गुणवाधनार्थमिति । प्रयोजनान्तराभावादिति भावः । एवं हीति । यदि हस्ते कृते दीर्घान्तेषु गुणः स्यात्तर्हि नया एवं गुणं विदध्यादिति . ७. ३.१०८.

·अापारा०॥१००सू०] व्याकरणमेहाभाष्यम् १७६ कथंचित्सावकाशोः गुणः स्यादेवमपि न दोषः । पुरस्तादपवादा अनन्तरान्वि- धीन्बाधन्त इत्येवमयं रादेशो जसि गुणं* बाधते सर्वनामस्थानगुणं+ न बाधिष्यते । तस्मात्सुष्ठूच्यतेऽचि रादेशो जस्युपसंख्यानं गुणपरत्वादिति । प्र०-अम्ब, अक्क । हे मातरिति परत्वाद् गुणः । एवं च सर्वनामस्थानगुणः पूर्वसवर्णा- पवाद एवेति । अपवादविप्रतिषेधात्तिस्रस्तिष्ठन्तीति परत्वाद् गुणप्रसङ्गः । स च न जसि चेत्यनेन किं तर्हि ऋतो ङीत्यनेन जसि चेत्यस्मात्परत्वात् । अथापीति । हस्खस्य गुण इति यदि योगविभागः क्रियतेऽम्बार्थस्य हस्वान्तस्य हस्खो भवति ततो गुण इति । ततश्च हे मातरित्यत्र हवे कृते सर्वनामस्थानगुणः क्रियते । एतच्चाभ्युपगम्योच्यते नंतु योग--- विभागस्य किंचिदस्ति प्रयोजनम् । सर्वनामस्थानगुणमिति । यद्यप्यबाधिते सर्व- नामस्थानगुणे जसि गुणः फलतो न बाधितस्तथाऽपि लक्षणव्यवस्थानुसारेणैतदुच्यते । नह्ययं रादेशोऽनवकाशो यत ऋतो डिसर्वनामस्थानयोरित्येतं गुणं बाधेत जसि चेति गुणबाधनेन, ऋत उदित्युत्त्वबाधनेन, शसि पूर्वसवर्णवाधनेन च सावकाशत्वात् । तस्मादिति । जसिग्रहणं डिसर्वनामस्थानोपलक्षणमित्याहुः । तथा च प्रियतिस्राविति रादेशो भाष्य उदाहृतः । तेन प्रियतिनि निधेहीत्यत्रापि रादेशो भवति । केचित्त्वाः- चतसर्याद्युदात्तनिपातनमित्यत्र वार्तिके रादेशस्य डावकरणाज्जसोऽन्यत्र गुणविषये रादेशं वार्तिककारो नेच्छतीति नोपलक्षणं जसग्रहणम् । । उ०-दीर्घाणां इस्वविधानं गुणवाधनार्थमिति भावः । ननु जसि चेति गुंणः प्राप्नोतीति तो ढीत्यस्यानवकाशत्वविचारो निष्फलोऽत आह–स च नेति । परस्परं गुणान्यां स्थानिरूपनिमित्तविधाताद्विरोधोऽस्तीति भावः । योगविभाग इति । तत्रं इस्वस्येत्येको योगः। तन्नाम्बार्थग्रहणं हस्व इति चानुवर्तते तदयमर्थ:--अम्बार्थानां इस्वस्य हूस्वो भवतीति । एतच्च परत्वात्प्राप्तस्य इस्वीयसंबुद्धिगुणस्य संबुद्धौ बाधनार्थमेवेति भावः। एवं च सर्वनाम- स्थानगुणो विध्यन्तराबाधेन प्रवृत्या सावकाश इति तात्पर्यम् । न विति। योगविभागेs. प्युपंसंख्यानस्य वक्ष्यमाणरीत्याऽवश्यकतव्यादिति भावः । फलतो न बाधित इति। सर्वथा गुणस्य प्राप्तत्वात् । वस्तुतोऽथापि कथंचिदिति भाष्यस्यायमर्थः । येन नाप्राप्तिन्यायेन सर्वनामस्थानगुणः पूर्वसवर्णदीर्घमेव बाधते न रादेशमित्यर्थः । एवं च वाध्यविशेषचिन्ता. श्रयणेऽत्रापि तथैव दोपः। तस्माज्जस्युपसंख्यानं कर्तव्यमिति घोद्यान्तमेवेदमेफदेश्युक्तिरूपं भाग्यम् । समाधितत्वं तु लक्ष्यानुरोधाहतो हीत्यत्रं याध्यविशेपचिन्ताश्रयणमंत्र तु बाध्यसामान्यचिन्ताश्रयणमिति न वाऽनवकाशत्वादस्येत्यनेनोक्तमेवेति सुधियो विभावयन्तुं । केचित्त्वाहुरिति । अनारुचिवीनं तु तत्र शब्दपरस्वादादेशामाधिरिति । *७.२.१०९ + ७.१.११..

·१७) श्रीभगवत्पतलिविरचित जिराया जरसन्यतरस्याम् - जराया ,जरसन्यतरस्याम् ॥ ७ । २। १०१॥ + : नुमोऽनजरसौ भवतो विप्रतिषेधेन । नुमोऽवकाशः*---त्रपुणी जतुनी तुम्बुरुणी । अनडोऽवकाशः+-प्रियसक्थ्ना ब्राह्मणेन । इहोभयं प्राप्नोति । ना सक्थ्ना । जरसोऽवकाशः---जरसा जरसे । नुमोऽवकाशःx---कुण्डानि वनानि । इहोभयं प्राप्नोति-अतिजरांसि ब्राह्मणकुलानि । अनङ्जरसौ नुमो भवतो विप्रतिषेधेन । अथेह लुक्कस्मान्न भवतिः-अतिजरसं पश्येति । किं पुनः कारणं द्विती यैकवचनमेवोदाह्रियते न पुनः प्रथमैकवचनमपि-अतिजरसं तिष्ठतीति । अस्त्यत्र विशेषः । नात्राकृतेऽम्भावो जरस्भावः प्राप्नोति । किं कारणम् ? अंचीत्युच्यते । यदा च जरस्भावः कृतस्तदा लुग्न भविष्यति संनिपातलक्षणो प्र०- जरायाः० । प्रियसक्नेति । नपुंसकेनाङ्गस्य विशेषणान्नुमोऽत्राप्राप्तिरनड्विधौ त्वस्थ्यादीनां विशेषणं नपुंसकमित्यनङ् भवति । अतिजरांसीति । अतिजर अस् इति स्थिते यदि पूर्व नुमागमः स्यात्, स च पूर्वाङ्गभक्तोऽङ्गमेव न व्यवदध्यात् । अवयवस्य तु जराशब्दस्य व्यवधायक इति निर्दिश्यमानस्याऽऽदेशो विधीयमानो न प्राप्नोति । अथापि स्यात्तथाऽपि सकारात्परस्य नुमः श्रवणं स्यात्तस्मात्परत्वापूर्व जरस्भाव एष्टव्यः । तत्र कृते झलन्तलक्षणो तुमागमः । प्रतिजरसं पश्येति । अतिजर अम् इति स्थित एकदेशविकृतस्यानन्यत्वाजरशब्दस्य जरसि कृते स्वमो- नपुंसकादिति स्वमोलुंक्प्राप्नोति । ननु चातिजरशब्दस्यादन्तत्वादतोऽमित्यम्भावेन लुग् बाधितः कथं प्राप्नोति । नैतदस्ति । नानाम्भावः प्रवृत्तः परत्वान्नित्यत्वाद्वा नरसादेशेन -बाधितत्वाजरसादेशे कृतेऽनकारान्तत्वादम्भावाप्रसङ्गाल्लुकमाप्तिश्वोद्यते । न पुनरिति । सोरपि लुङ् नेष्यते । यदा च जरस्भाव इति । । यदा च जरस्भाव इति । या पूर्व लुक्प्राप्तिः उ०-- जराया जरस्० । ननु प्रियसपथ्नेस्यत्रापि सक्थिशब्दस्य नपुंसकत्वान्नुमः प्राप्त्या कथमनोऽवकाशोऽत आहनपुंसकेनेति । नुम्जरसोर्विप्रतिपेधस्य पालं- दर्शयति- अतिर अस् इति स्थित इति । टाडसीति सूत्रोक्तरीत्या जरसादेशापेक्षया पूर्वविप्रतिषेधेन विभक्त्यादेशशिभावे कृत इति शेपः । अन्यथा सर्वनामस्थानपरत्वाभावेन नुमोऽप्राप्तिरेव स्यात् । स पागभक्त इति पाठ उचितः । अथापि स्यादित्यभ्युपगमवादः स्वमोलुंगिति । म पास्यामवस्थायामम्प्रसनः, अनदन्तत्वात् । ननु पूर्वममा बाधितस्य लुकः कथं पुन: प्रवृत्तिभ्रष्टावसरवादिति शरते-ननु चेति । भ्रष्टावसरन्यायोऽत्र शास्त्रे नाऽऽनीयत “इस्युत्तराशयः। परत्वान्नित्यत्वावति । चिन्त्यमेतत् । अपरनिमित्तकत्वेन प्रकृतिसामान्या- 'पेक्षवेन विभक्त्यादेशस्यान्तरणत्वात् । अत एवं नम्जरसोविप्रतिषेध उक्त; संगच्छते । किंमारतरहानपीति भ्यायेन लुको बलवत्वातदाधेनामादेशप्रवृत्ति विना जरसोऽप्रवृत्तः । - ~ 4 १.७३. + ७.१.७५. ४ ७. १.७२.७.१. २५.७. १. २४, .

·अारपांगारा१०१सू० व्याकरणमहाभाष्यम् [१७३ विधिरनिमित्त तद्विघातस्येति । यद्येवमतिजरसम्, अतिजरसैरित्यत्र* न प्राप्नोतिर अतिजरम्', अतिजरैरिति भवितव्यम् । गोनर्दीय आह- इष्टमेवैतत्सं- गृहीतं भवति । अतिजरम् , अतिजरैरिति भवितव्यं सत्यामेतस्यां परिभाषायां संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्त तद्विघातस्येति । प्र०-साऽपवादेन बाध्यते । कृते तु जरस्भावे संनिपातपरिभाषयाऽजादिसंनिपातेन जरस्भावो निष्पन्नो नोत्सहतेऽजाद्यानन्तर्य विहन्तुम् । यद्येवमिति । सोभिंसश्चाका- रान्तसंनिपातेनाजादिरादेशोऽकारान्तविघातिनं जरसादेशं प्रत्यनिमित्तं स्यात् । इष्ट- 'मिति । संनिपातपरिभाषावशात् । अतिजरसं पश्येत्यत्र तु नकारान्तसंनिपातकृत- । उ०-पुनर्लंगापादानं तु भिन्ननिमित्तकत्वान्न दोपायेति बोध्यम् । साऽपवादेनेति । अम्भावे. नेत्यर्थः । संनिपातपरिभाषयेति । बाध्यत इत्यनुषङ्गाः । तदुपपादयति-अजादीति । अनिमित्तं स्यादिति । इत्यत्र न प्रामोतीति भाव्यस्य जरसादेश इति शेपः । नचानयैव परिभाषया द्वितीयान्तेऽपि जरस्भावो न स्यादत आह-अतिजरसं पश्येति । नाकारान्त- संनिपातकृतमिति । किंतु तदभावेऽप्यजादित्वमस्तीति भावः । एवं व संनिपातलक्षणविधि विनाऽपि यस्य प्रवृत्तियोग्यता तन्न नायं न्याय इति तात्पर्यम् । केचिस्वमि कृते संनिपात. लक्षणविधिनिमित्त एव जरसादेश इति न भवत्येव द्वितीय कवचनेऽपि अरस् । कैयटोकार्थे तु में मानम् । भमः पूर्व तु सर्वतो वलवल्लुकप्राप्त्या न जरस् । शिभाववदुक्तयुक्तेश्च । अत एव साधारण्येनैवातिजरमिति भवितव्यमिति भगवंतोक्तम् । अत एव टाडसीति सूत्रेऽतिजरेणेत्येव रूपं संनिपातपरिभाषया कैयटेनोक्तमित्याहुः । एवं च तन्त्र लुफप्राप्तिचोद्यमप्यर्थात्परिहृतमेवेति भगवता साक्षात्रोक्तः परिहारः। परे त्वतिजरसं पश्येत्यत्र लुक् कस्मान भवतीति पूर्वपक्षे परेणातिजरसं तिष्ठतीति कुतो नोदाहियत इति भन्ने पूर्वपक्षिणा क्रियमाणे विशेषोपपादने :मात्राकृतेअभावे जरस्पामोति कृते च जरसि न लुकः प्राप्तिः संनिपातपरिभापयेत्युफिरनुचिता । तथा सति स्वपूर्वपक्षस्याप्यपगमेनास्यत्र विशेष इति प्रतिज्ञाहानेः । तस्मादेवं पाठ टचितोड स्त्यन्न विशेपो नाकृतेऽम्भावे जरस् प्रामोति किं कारणमचीत्युच्यते यदा चाम्भावः कृतस्तदा जरस् न प्राप्नोति संनिपातेत्यादि । दृश्यते चातिचिरंतनपुस्तकेषु तथा पाठः । एवं प प्रथमैकवचन इदं रूपमेव दुर्लभमिति भावः । एवं तर्हि द्वितीयैकवचनेऽपि जरस प्रामोतीति शहरो-ययेवमतिजरसमित्यादि । उफ भाशय सिद्धान्ती इंटापत्त्या परिहरति-इष्टमेवैत- 'दित्यादिना । एवं च द्वितीयैफवचने लुगापत्तिः समाहिता । किंप द्वितीयफयपने दुक तो - ..१.१४९..x...२.१.१.

·१७४] श्रीभगवत्पनलिविरचित त्यदादीनाम: त्यदादीनामः ॥ ७।२।१०२॥ त्यदादीनां द्विपर्यन्तानामकारवचनम् ॥ १ ॥ त्यदादीनां द्विपर्यन्तानामत्वं वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् १ युष्मदस्मदन्तानों भवदन्तानां वा मा भूदिति+ । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । त्यदादीनामकारेण सिद्धत्वाधुष्मदस्मदोः । शेषे लोपस्य लोपेन ज्ञायते प्राक्ततोऽदिति ॥१॥ प्र०-मजादित्वं भवतीति भवत्येव जरसादेशः । स त्वजादिसंनिपातनिमित्तत्वादजादेनुकं प्रत्यनिमित्तमिति लुगभावः त्यदा० । युष्मदस्मदन्तानामिति । युष्मद्भवतु अस्मद् इति येषां गणपाठस्तदपेक्षयैतदुक्तम् । यद्यप्यस्मच्छब्द एवान्तस्तथाऽप्यत्यन्तसाहचर्याच्छास्त्रे युष्मदस्मदोर्युष्मच्छब्दो निर्दिष्टः । भवदन्तानां वेति । युष्मद् अस्मद्भवत्विति पाठापेक्षमेतत् । किंशब्दस्य तु कादेशेन भवितव्यमिति त्यदादीनामन्तेऽपि किमः पाठे किमन्तानामिति नोक्तम् । केचित्तु द्विशब्दापूर्व किंशब्दमधीयते । तेन किंसर्वनामबहुभ्योऽव्यादिभ्य इति किमो भेदेन ग्रहणं न कर्तव्यं भवति । तत्र भवच्छब्दस्यात्वापत्तिर्दोषो युष्मदस्मदोस्त्वात्वयत्वलोपैरत्वं बाध्यत इति दोषाभावः। शेषे लोपस्य लोपेनेति । यः शेषे लोपः प्रसिद्धस्तत्संबन्धिना लोपशास्त्रेणेत्यर्थः । क्वचित्तु शेष रूपस्य लोपेनेति पाठः । तत्रायमर्थः । शेपे विषये रूपस्य लोपो विधीयते येन तेन । ततोऽदिति । वृत्तपूरणार्थस्तपरनिर्देशः । सूत्रे त्वतपर एवाकारो उ०-नेति प्रश्ने परेण प्रथमैकवचनमपि कुतो नोदाहियत इति शकिते पूर्वपक्षिणा तत्र विशेष उपपादिते यद्येवमिति ग्रन्थः परस्य पूर्वपक्षिणं प्रतीति स्वरसतः प्रतीयते । अंतस्तस्य सदाहृतद्वितीयैकवचनविषयतैयोचितेति मर्युक्तपाठ एवोचित इत्याहुः । त्यदादीनामः । नन्वत्र पाठेऽस्मदन्तानामित्येव वक्तुमुचितमत आह-यद्यपीति । केचित्तु भवतु युष्मदस्मदिति पाठाश्रयेण भाष्यमित्याहुः । अत्यन्तेति । युष्मदस्मभ्या- मित्याद्रौ । नन्वन्ते किमः पाठात् किमन्तानामिति वक्तुमुचितमत आह-किंशब्दस्य त्विति । मन्वेषमपि भवदन्तानामित्यर्युक्तम् । अग्रे फस्याप्यभाव एवान्तशब्दप्रयोगात् । अन्न प किशब्दोऽग्रेऽस्ति भवत्पर्यन्तानामिति वक्तुं युक्तम् । अत एव वार्तिके परिशब्दोच्चारणमत माह-केचित्विति । तम्मतानुसारेण तथोक्तमिति भावः । वार्तिकानारम्भ दो दर्शयति- तत्रेति । ननु होपस्य लोपेनेत्ययुक्तम् । लोपस्य लोपान्तराभावादत माह-यः शेप इति । छोपशब्देन सद्विधायि शास्त्र लक्ष्यत इत्यर्थः । लोप इति करणे घमिति भावः । वृत्तपूरणार्थ +१.१. २७, ग. .

·अारपा०रा०।१०२सू०] : व्याकरणमहाभाष्यम्. [१७५ यदयं त्यदादीनामत्वेन सिद्ध युष्मदस्मदोः शेषे लोपं शास्ति तज्ज्ञापय- त्याचार्यः प्राक्ततोऽत्वं भवतीति । न सर्वेषामिति । अपि: वोपसमस्तार्थमत्वाभावात्कृतं भवेत् । नैतदस्ति ज्ञापकम् । उपसमस्तार्थमेतत्स्यात्-~-अतियूयम् , अतिवयम् । उपसमस्तानां हि त्यदादीनामत्वं नेष्यते-अतितत् , अतितदौ, अतितदः । टिलोपष्टावभावार्थः कर्तव्य इति तत्स्मृतम् ॥ २ ॥ यस्तु शेषे लोपष्टिलोपः स वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् १ टाप्रतिषेधार्थम् । टाधमा भूदिति । स तर्हि टिलोपों वक्तव्यः ? न वक्तव्यः । mmami प्र०-निर्दिष्टः । अपि वेति । ज्ञापकत्वं विघटयति । उपसर्जनानां त्यदाद्यत्वाभावादुप- सर्जनयुष्मदस्मदर्थो लोपः स्यात् । प्रतियूयमिति । त्वामतिक्रान्ता इति प्रादिसमासः । टिलोप इति । अत्वे सति टाप्रसङ्गात्तदभावार्थः शेषे लोपष्टिलोपः सति प्रयोजने न ज्ञापकम् । अलिङ्गे युष्मदस्मदी इत्यनभ्युपगम्यैतदुच्यते । एकपदवाच्यस्याप्यर्थस्य शब्दान्तराभिव्यङ्ग्यत्वं दृश्यते । अश्वस्त्वं ग्राममिति लिङ्गवत्त्वं कैश्चित्तथोरभ्युपगतम् । अत एव नपुंसकादेशेभ्यो युष्मदस्मदोविभक्त्यादेशा इति विप्रतिषेधः पठितो न षट्स्वस्त्रादिभ्य इति च स्त्रीप्रत्ययनिषेधः षड्भ्यः कृतः । स तहीति । नन्वनेन सिद्धत्वाद्वचनाहिलोपो भविष्यति । नैतदस्ति । सर्वादेशः. स्यादुपसर्जनस्य उ.--इति । चिन्त्यमेतत् । ततोऽइतीति पाठेऽपि वृत्तपूरणात् । मुखसुखार्थ इति वक्तमुचितम् । सूत्रे त्वतपर एवेति । नतु वार्तिकदर्शनेन सूत्रे तपरपाठ इति भ्रमितव्यमित्यर्थः। भाव्य- मानस्य सवर्णाग्राहकत्वेन तपरत्वे फलाभावादिति तात्पर्यम् । अपि वेति दर्शनादुक्तेऽर्थे हेत्वन्तरत्वभ्रमं वारयतिविघटयतीति । अपि वैति पादपूरणार्थमिति भावः । उपसर्जनाना- मिति । तेषां पातादेव पर्युदासादिति भावः। भाष्ये प्रयोजनान्तरमाह-टिलोप इति । मपर्यन्ताच्छेपविज्ञानं शेष इति च स्थानिनोऽधिकरणत्वविवक्षया सप्तमीति भावः । नन्वाई ब्राह्मण इत्यादौ पदान्तरसमभिन्याहारादेव लिमप्रतीत्युपपसौ किमर्थ तेषां लिङ्गवचाभ्युपगमः पदान्तरसमभिव्याहारं विनाप्रतीतेरयुक्तश्चेत्यत आह-एकपदेति । अश्वस्त्वमिति । स्वं ग्रामं गतवानित्यर्थः । वियते हि मध्यमपुरुपैकवचनम् । यद्यप्यश्व इत्येतदेव क्रियावाचि तथापि तस्य जातिविशेपे रूढत्वात्पदान्तरसमभिन्याहारादेव तत्त्वन्यक्तिः । एवं सत्त्वभूत- स्यार्थत्य लिावावाव्यभिचारादेतावेव लिमाभिधायिनौ किंतु शब्दान्तरप्रयोग एवं तदभिग्यक्ति नान्यथा । रूपस्य साधारणत्वादिति भावः। न पदिति हटान्तार्यम् । माध्ये-स तर्हि वक्तव्य इति । टिमहणं, कर्तव्यमित्यर्थः । तत्र तहिनाऽपि सामांचलोपो भविष्यतीति X... २..१..

·१७६] श्रीभगवत्पतमलिविरचितं . [त्यदादीनामः अथवा शेषसप्तम्या शेषे लोपो विधीयते । इह युष्मदस्मदोर्लोप इतीयताऽन्त्यस्य लोपः सिद्धः । सोऽयमेवं सिद्ध सति यच्छेषग्रहणं करोति तस्यैतत्प्रयोजनमवशिष्टस्य लोपो यथा स्यादिति । लुप्तशिष्ट हि तस्याऽऽहुः कार्यसिद्धि मनीषिणः ॥३॥ . उ०-चात्वासिद्धिरुक्ता । अथवेति । उक्तमेतल्लोपमुत्सगै विधायानादेशे हलादावात्वमजादौ तु यत्वमपवादो विधास्यत इति शेषग्रहणं विभक्तिविशेषणार्थमनर्थकम् । तस्क्रियते लोपस्य विपयार्थ मपर्यन्ताद्योऽन्यः स शेषः स च टिव तस्य लोपस्य स्थानी..विषयसप्तम्या निर्दिष्टः । नन्वेवं तव ममेत्यादावादेशेषु मपर्यन्तभावा- - त्तदपेक्षयाऽच्छब्दस्य शेपव्यपदेशाभावाल्लोपाभावप्रसङ्गः । नैष दोषः । प्रागा- देशविधानादच्छब्दः शेषत्वेन परिच्छिन्न इति परिच्छेदायोपादानादतन्त्रत्वं मप- यन्तस्य । लुप्तशिष्टे हीति । लुप्ते यः शिष्टस्तस्मिन् कार्यस्य टावभावस्य सिद्धिः । तवममादिपु चाऽऽदेशेष्वकार उच्चारणार्थो हलन्ता एव त्वादेशा इति न क्वचि- . उ०-शङ्कते, नन्विति । न वक्तव्य इत्यत्र भाष्ये हेतु:-अथवेति । यत इत्यर्थः । निपाताना- मनेकार्थत्वात् । वार्तिकस्थशेषसप्तम्येत्यस्य शेपार्थपर्यवसायिन्या सप्तम्येत्यर्थः । तदाह- विपयसप्तम्येति । आदेशेष्विति । परत्वादिति भावः। प्रागादेशेति । सांप्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिराश्रीयत इत्यर्थः । यद्यपि युग्मभ्यमित्यत्राभ्यम्पक्षे सांप्रतिफसंभवस्तथा,नैकमुदा- * हरणं योगारम्भं प्रयोजतीति भावः । लुप्तशिष्टे हीति भाष्येण पूर्वोक्तार्थस्यैव समर्थनं सदाह- लुप्ते य इति । 'मनीपिण आचार्या यत्तस्य शेषग्रहणस्य फलमाहु'रित्यन्वयः । कार्यशब्देन प्रकृतत्वाट्टावभाव एवोच्यत इत्याह-टावभावस्येति । नन्वेवं तवाद्यादेशे परत्वादारवाच्च पररूपात्पूर्व टिलोपे टावापत्तिरस्त्येवेत्यत आह-तवममादिपु चेति । त्याहौ साविति गुरु- : निर्देशस्तु श्वेतहोक्थशसितिवन्नार्थसाधक इति भाषः । नवं ण्यन्तात्धिपि युष्म इति प्रातिपदिकस्य तवाद्यादेशे शेपे लोपस्यान्त्यलोपत्वे वकारादिलोपे त्वं सवेत्यादि मपर्यन्तसूत्र- कैयटोकरूपासिद्धिः । तं तेत्याद्यापत्तिश्चेति वाच्यम् । मपर्यन्तसूत्रशेपकैयटोक्तकेपिन्मते दोपा- भावादनत्यकैयटातदेय अन्यकृतोऽभिमतमिति लक्ष्यते । वस्तुतः संनिपातपरिभाषयाऽपि टावारयितुं शक्यः । न बनायासयो रिति लिमाट्टाविपये न सेति वाच्यम् । स्यदायत्व- विपपेऽनित्यरवमायकल्पनेऽपि रास्विफ्ये] सपंथाऽप्रवृत्तिफरपने मानाभावात् । अत एव पुता. • विरयावो टामयावृत्तिः संनिपातरिमापया भाष्ये कृन्मेजन्तस्त्र उका। इदमेवारिस्यत्र- भावेऽपियोजमिरयाहुः । अस्मादेय कैपटमन्यासदेव मतं कैयटाभिप्रेतमिति एदयत इति । ननु - ·७अारपा०२०१०२सू०] व्याकरणमहाभाष्यम्, [१७७ एवं ताचार्यप्रवृत्तिापयति न सर्वेषां त्यदादीनामत्वं भवतीति यदयं किमः कः [७. २. १०३] इति कादेशं शास्ति । इतरथा हि किमोऽद्भवतीत्येव ब्रूयात् । सिद्ध विधिरारभ्यमाणो ज्ञापकार्थों भवति, न च किमोऽत्वेन सिध्यति । अत्वे हि सत्यन्त्यस्य प्रसज्येत । सिद्धमन्त्यस्य पूर्वेणैव, तत्राऽऽरम्भ- सामर्थ्यादिकारस्य भविष्यति । कुतो तु खल्वेतदनन्त्यार्थ आरम्भे सतीकारस्य भविष्यति न पुनः ककारस्य स्यात् ? यत्तर्हि किमो ग्रहणं करोति । इतरथा हि कादद्भवतीत्येव ब्रूयात् । एवमपि ककारमात्रात्परस्य प्राप्नोति । त्यदादी- नामिति वर्तते, न चान्यत्किमस्त्यदादिषु ककारवदस्ति । एवमप्यनैकान्तिकं ज्ञापकम् । एतावत्तु ज्ञाप्यते न सर्वेषां त्यदादीनामत्वं भवतीति तत्र कुत एतद्- द्विपर्यन्तानां भविष्यति, न पुनर्युष्मदस्मदन्तानां वा स्याद्भवदन्तानां वा । किं- चावश्यं खल्वप्युत्तरार्थं किमो ग्रहणं कर्तव्यम् । 'कु तिहोः' 'क्वाति' [१०४; १०५ ] इति । कादशः खल्वप्यवश्यं साकच्कार्थों वक्तव्यः-कः को क इत्येव- मर्थम् । तस्माद्विपर्यन्तानामत्त्वं वक्तव्यम् । प्र०-ट्टाप्रसङ्गः। यद्यमिति । किंसर्वनामबहुभ्य इति किंशब्दस्य भेदेनोपादानाद्वि- शब्दात्परः किंशब्दो गणे पठ्यत इति निर्णयः । यदि च द्विशब्दात्परेषामत्वं स्यात्किमः कं न विदध्यात् । किम इत्येव ब्रूयात् । पूर्वसूत्रादकारस्यानुवृत्त्या पूर्वेणान्त्यस्यात्वे कृत इकारस्य तु किम इत्यनेन द्वयोरकारयोः पररूपेण क इत्यादेः सिद्धत्वात् । न पुन: ककारस्येति। अनन्त्यस्य विकारेऽन्त्यसदेशस्येति तु परिभाषा प्रयोजनाभावात्प्रत्या- ख्याता । कादद्भवतीति । ककारेऽकार उच्चारणार्थः । कादित्येतावत्सूत्रं क्रियतेऽकारस्तु पूर्वसूत्रादनुवर्तते, स चाऽऽदेः परस्येतीकारस्य भवति मकारस्य तु पूर्वेण । ककारमात्रादिति । कृकवाकुरित्यादावपि । न चान्यदिति । यद्यपि सर्वाणि त्यदा- दीन्यकचा ककारवन्ति तथाऽपि तेषां कात्परोऽकार एवेति नास्ति विशेपः । द्वकिशब्दस्य तु त्यदाद्यत्वं भवत्येव । एवमपीति । विशेषस्य निश्चेतुमशक्यत्वात्प्रमाणभावात् । साकच्कार्थ इति । सर्वस्य साकच्कस्य कादेशो यथा स्यादित्येवमर्थ किमः क इति उ०-केपांचिन्मते द्वेः पूर्व किमः पाठात्कथं ज्ञापकत्वमत आह-किंसर्वनामेति । अन्यथाऽ- व्यादिभ्य इति पर्युदासाभावात्किशब्दो न सूने पठनीय: स्यादिति भावः। किम इत्येवेति । भाष्ये तु किमोऽदित्यधिकारसिद्धोऽधों दर्शितः। किम इत्यनेनेति । भावे कृत इत्यनुपरः। प्रयोजनाभावादिति । यद्यप्यदमुयरियादिप्रयोजनानि सन्त्येव तथाऽपि तदनाश्रित्येय- मेक्देश्युक्तिः। प्रकारान्तरेणास्य ज्ञापकस्य खण्डनान्च सिद्धान्तिनोऽपि तदनादर । भाये- यत्तर्हि किम इति । पूर्व किम इत्येव सूत्रं फार्य विशिष्टादेशविधानं ज्ञापकमित्युकम् । इदानीं तु किम इत्यंशोऽपि ज्ञापकमित्युच्यत इति विशेषः । ननु विशब्दे कशब्दोऽप्रसिद्धोध माह-ककारेश्कार इवि। क इत्येवेति । मफरणादिवशाचार्य विशेषावगतिरिति भावः । २३ ·१७४ श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं . [तदोः सः सावनन्त्ययोः त्यदादीनामकारेण सिद्धत्वायुष्मदस्मदोः । शेष लोपस्य लोपेन ज्ञायते प्राक्ततोऽदिति ॥ १॥ अपि वोपसमस्तार्थमत्वाभावात्कृतं भवेत् । टिंलोपटावभावार्थः कर्तव्य इति तत्स्मृतम् ॥ २॥ अथवा शेषसप्तम्या शेषे लोपो विधीयते । लुप्तशिष्ट हि तस्याऽऽहुः कार्यसिद्धि मनीषिणः ॥ ३॥ काति॥७। २ । १०५ ॥ किमर्थ वादेश उच्यते न कुतिहास्वित्येवोच्येत* १ का रूपसिद्धिः ? कः । यणादेशेन सिद्धम् । न सिध्यति । ओर्गुणः प्रसज्येत+ । तदोः सः सावनन्त्ययोः ॥ ७ । २ । १०६ ॥ किमर्थमनन्त्ययोरित्युच्यते १ अन्त्ययोर्मा भूदिति । तदस्ति प्रयोजनम् । । प्र०-कर्तव्यम् । तेनाज्ञातार्थविवक्षायां क इत्येव भवति, न तु कक इति भवति । ननु निर्दिश्यमानस्याऽऽदेशा भवन्तीति साकच्कस्य कादेशो न प्राप्नोति । नच शक्यं वक्तुं किमः क इति वचनसामर्थ्याद्भवतीति । किम इति स्थानिनिर्देशस्योत्तरार्थत्वात् । एवं 'तहि तन्त्राश्रयणात्साकच्कस्यापि भवतीत्यदोपः । काति । किमर्थमिति । कुभावे कृतेऽङ्गवृत्त इति वचनादोर्गुणो. न' भवति । यणादेशस्त्वनाङ्गत्वाद्भविष्यतीति भावः । न सिध्यतीति । निष्ठितस्वस्य दुज्ञानत्वात् । तदोः । किमर्थमिति । विशेपणविशेष्यभावे कामचारात्यदादीनां च द्विपर्य- उ०-तन्त्राश्रयणादिति । केचित्विम इत्येव सूत्रं कार्य त्यदादीनामित्यनुवर्तनाच्च नातिप्रसमः। सामर्थ्याच्च द्विपर्यन्तानामित्यस्यात्र त्यागः । नानर्थक इति निषेधान्नालोऽन्त्यविधिः । भंकारपरलेपणानेकाल्वाद्वा सर्वादेशः । इमावित्यादौ तु नाग कार्य इति निषेधात् । कु तिहो: कांतीस्यत्रापि 'उ तिहोः', 'अती'त्येव पाख्यम् । अवृत्तपरिभापया क्वेत्यन्त्र गुणो न । . एवं सिहे. 'फिमः फ' इति सूत्रफरणानिर्दिश्यमानपरिभापाबाध इति सत्र उ तिहोरित्या.. घुकारस्यान्रयादेशत्वापत्तेः । तदर्थ नानर्थक इति वचनारम्भे तु विपरीतं गौरवम् । . समवृत्तपरिभाषाया लक्ष्यसिद्धयर्थत्वाभावाच्च । तस्मात्कैयटोक्तमेय सम्यम् । अनित्यत्वेन वा तरपरिभापाऽप्रवृत्तियाध्या। फाति । ननु वार्णादाणापरिभाषया यणं याधित्वोर्गुणः स्यादत माह-कुभाव इति । तदोः सः सौ० । नन्वयव्यावृत्यर्थमनन्त्ययोरिति स्यादत माह-विशेपणेति । . ७.२:१०४. + ६.४. १४६...

·-७०ापालारा०।१०६सू० व्याकरणमहाभाष्यम ६.१७९ अत्वमन्त्ययोधिक भविष्यति । अनवकाशा विधयो बाधका भवन्ति साव- काशं चात्वम् । कोऽवकाशः १ द्विशब्दः । सत्वमपि सावकाशम् । कोऽवकाशः ? अनन्त्यः । कथं पुनः सत्यन्त्येऽनन्त्यस्य सत्वं स्यात् ? भवेद्यस्तकारदकारा- भ्यामङ्गं विशेषयेत्तस्यानन्त्ययोर्न स्याद्वयं तु खल्वलेन तकारदकारौ विशेषयि- ध्यामः । एवमप्युभयोः सावकाशयोः परत्वात्सत्वं प्राप्नोति । किंच स्याद्यद्य- न्त्ययोः सत्वं स्यात् ? इह हे स इत्येङ्हस्वादितिः संबुद्धिलोपो न स्यात् । प्र०--न्तानां मध्ये तकारान्तस्य कस्यचिदसंभवात्त्यदादिभिर्विशेपितयोस्तदोः सत्वं विधीय. मानमनन्त्योः सावकाशमन्त्ययोरत्वेन बाधिष्यत इति प्रश्नः । अन्त्ययोरिति । परत्वात्प्राप्नोति तकारस्यान्त्यस्यासंभवेऽपि सूत्रे द्वयोरुपादानादन्त्ययोरित्युक्तम् । नैतदस्तीति । पूर्वविप्रतिषेधमाश्रित्य चोदयति-द्विशब्द इति । उदाहरणमात्रमेतत् । अन्यत्र सोः सर्व एव त्यदादयोऽवकाशः । सत्वमपीति । उभयोः सावकाशयोः परत्वात्सत्वप्रसङ्गः । कथं पुनरिति । आचार्यदेशीयः शिष्यबुद्धिपरिज्ञानाय पृच्छति । समुदायावयवसंनिधावुभयोरनुग्रहायावयवेन समुदायो विशेष्यते । एवं हि समुदाय- स्यापि कार्येण संबन्धः प्रतिपादितो भवति । अलोऽन्त्यस्येति वचनादवयवस्यापि । भवेदिति । व्याप्तिन्यायाश्रयणात्तकारान्तासंभवाच त्यदादिभिस्तदौ विशेष्यते । एवमपीति । सिद्धान्तवादी । अंथवा सत्वमपीति चोदकस्य ग्रन्थः स च पूर्वविप्रतिषेधं मन्यते । कथं पुनरीति । चोदकमाचार्यो बुद्धिपरीक्षार्थ पर्यनुयुक्ते । भवेदिति चोदकः। एवमपीत्याचार्यः। अथवा कथं पुनरित्यस्यायमर्थ:--अनन्त्यत्यैव कथं सत्वं लभ्यते यावताऽन्त्यस्यापि परत्वात्प्राप्नोति । चोदकस्त्वगृहीताभिप्राय आह-भवेदिति । आचार्यः स्वाभिप्रायमाह-एवमपीति । किंच स्यादिति । अन्त्यस्यापि दस्य सत्वे हल्ङयादिलोपेन स इत्यादीनि सिध्यन्तीति मत्वा प्रश्नः । लोपो न स्यादिति । सत्वे सति हस्तान्तत्वाभावात् । ननु त्यदाद्यत्वेऽपि कृते संनिपातपरिभाषया संबुद्धिलोपा- इति । उ०-हेत्वन्तरमाह-त्यवादीनां चेति । बाधिप्यत इति । पूर्वविप्रतिषेधाश्रयेणेति भावः । परत्वात्सत्वप्रसङ्ग इति । पूर्वविप्रतिषेधाश्रयणं तु गुर्विति भावः । ननु तदोरित्येतदाविशेषण- मिति पूर्वपक्षिसिद्धान्तिनोई योरप्यसंमतमिति कस्येदं वाक्यमत आह-आचार्यदेशीय तदोरित्यस्याविशेषणत्वमेव युक्तमिति तदाशयमाह-समुदायावयवेति । पोदकीय-भवेध' इत्यादेराशयमाह-व्याप्तिन्यायेति । भयरयादिपक्षहयेऽपि कर्य पुनरित्यादिनन्यः सिद्धान्तिन एवेति विशेषः । तृतीय वक्ष्यमाणमाशयं हदि निधाय सिद्धान्ती पर्यनुयु इति द्वितीयाहिशेषः । अन्त्यस्यापि । अपिनाऽनन्त्यस्यापि । संनिपातति । मत्ययलक्षणेन तु न संनिपातः । रामाशाग्नीपस्वादिति भावः। 'अनेकार्थ इति ।. अग्र विषये x०.१.१.३.:-१.१.१२.

·१८० श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित [अदस औ सुलोपश्च इह च या सा 'अत' इति* टान्न स्यात् । तस्मादनन्त्ययोरिति वक्तव्यम् । नं वक्तव्यम् । एवं वक्ष्यामि- -तदोः सः सौ । ततोऽदसः । अदसश्च दकारस्य सो भवतीति । इदमिदानी किमर्थम् ? नियमार्थम् । अदस एव दकारस्य नान्यस्य दकारस्येति । यदि नियमः क्रियते-द्वीयतेरप्रत्ययो द्व इति प्राप्नोति, व इति चेष्यते । यथालक्षणमप्रयुक्ते । अदस औ सुलोपश्च ॥ ७ । २।१०७॥ अदसः सोर्भवेदौत्वं किं सुलोपो विधीयते । अदस एव सोर्भवेदौत्वं+ किमर्थं सुलोपो विधीयते । हखाल्लुप्येत संबुद्धिः इह हेऽसावित्येहस्वात्संबुद्धः [६. १. ६६ ] इति लोपः प्रसज्येत । न हलः हलो लोपः संवृद्धिलोपः । तद्धग्रहणं कर्तव्यम् ? न कर्तव्यम् । प्रकृतं हि तत् ॥ १॥ म०-प्रसङ्गः। अनित्यत्वादस्याः परिभाषाया नायं दोपः । इह चेति । न यासयोरिति लिङ्ग आश्रीयमाणेऽनेकार्थः कल्पनीयः स्यात् । ततोऽदस इति । तत्र तदोः सः साविति वर्तते । तकारोऽसंभवात्त्यज्यते । द्वीयतेरिति । द्वाविच्छतीति द्वीयति । ततः फिप् । अकारयकारामुक्तलोपाः। ततः सावीकारस्य त्यदाद्यत्वे सति स इति भवति । सदभावे तु तु इति प्राप्नोति । यथालक्षणमिति । उपसर्जनत्वान्नान त्यदादिकायेंण भाव्यमिति द्वीरित्येव भवति । अथवा प्रयुक्तानामन्वाख्यानारम्भाद्विशब्दस्य च फ्यजन्तस्य फिपि प्रयोगाभावान केनचिल्लक्षणेन प्रवर्तितव्यम् । श्रदस: दस इति । श्रदसः परस्य सोरवौत्वं विधीयतां तत्र त्यदायत्वे पृद्धिरेचीति वृद्धी चासाविति सिध्यति । हस्यादिति । यदि त्यदाद्यत्वं क्रियते तदा हस्वान्तत्वात्संबुद्धिलोपप्रसङ्गः । तस्मादौत्वसुलोपी विधीयते । न हल इति । नायं दोपो उ०-साय माविण्याअयं संमिपातपरिभाषाया अनिरयरयं घेरयर्थः । उपसर्जनस्वादिति । स्व इति प्रेत्यस युतिः पूर्णपक्ष्यफदेशिन इति न बदलेनोपसर्जनेऽप्यायाविप्रपिरिति नमः पापः । सर्वादिसूयाय मादीनाम इति सूमरपभाज्यविरोधादिति मायः । अथवेति । भमपुर मरमभावो हिसाणामाय पति मायः । अदस औ० । सोरवति । भवस भी पेष पुग्नं कार्य पूर्णतोऽनुत्तस्य १.१.४.४ २.१... + ०,१,१.१ ६.१.८८.

·अारपाणारेआ०१०७सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् १८१ प्रकृतं हल्ग्रहणम् । क प्रकृतम् ? हल्ड्याब्भ्यो दीर्घात्सुतिस्यपृक्तं हल [६. १. ६८ ] इति । तदै प्रथमानिर्दिष्ट षष्ठीनिर्दिष्टेन चेहार्थः । ह्रस्वादि- त्येषा पञ्चमी हलिति प्रथमायाः षष्ठी प्रकल्पयिष्यति तस्मादित्युत्तरस्य [ १. १. ६७ ] इति । आप एवं भवेत्तस्मिन् इह हेऽसौ ब्राह्मणि 'आङि चापः' 'संबुद्धौ च' [७. ३. १०५; १०६] इत्येत्वं प्रसज्येत । न झलीत्यनुवर्तनात् । झलीति तत्रानुवर्तते । व प्रकृतम् ? 'सुपि च' 'बहुवचने झल्येत्' [७. ३. १०२, १०३ ] इति । प्रत्ययस्थाच्च कादित्वम् इह च असकौ ब्राह्मणीति प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्य [ ७. ३. ४४ ] इतीत्त्वं प्रसज्येत । नैष दोषः । प्रश्लिष्टनिर्देशोऽयम्-आ आप् आविति । इहापि तर्हि न प्राप्नोति-कारिके हारिके इति । शीभावश्च प्रसज्यते ॥ २॥ प्र०-यस्मादसौ हलो लोपो विधीयते तेनौकारस्य न भविष्यति । हे असाविति । अत्वे दापि च सति वाणादाङ्गं बलीय इति वृद्धिरेचीति वृद्धिरेकादेशं बाधित्वाऽऽडि चाऽऽप इत्येत्त्वं प्राप्नोति । प्रश्लिष्यनिर्देशोऽयमिति । आकाररूपो यः श्रूयत आप्तत्त्वं भवतीह तु वृद्धौ कृतायामौकाररूपम् । कारिके इति । ओङ आप इति शीभाव आद्गुणे च कृत एकारः श्रूयत इतीत्वं न प्राप्नोति । संयुद्धौ वा कारिके इति रूपम् । ननु चात्रान्तरङ्गत्वात्प्राक्सुवुत्पत्तेरित्त्वं भविष्यति । असकावित्यत्र तु प्राक्सुबुत्पत्तेष्टान्नास्ति । एवं तर्हि दापि कृत एकादेशात्पूर्व वार्णादाङ्गं वलीय इतीत्त्वं प्राप्नोतीत्याकाररूप एवाऽऽविति किं प्रश्लेपनिर्देशेन । तस्मात्सामाद्यथा वार्णादाङ्गमिति बाधित्वैकादेशो भवत्येवं कारिके इत्यत्राप्यन्तरलेत्त्वात्पूर्व विभक्तितन्निमित्तकार्यप्रसङ्गः । शीभावश्चेति । उ०-सावित्यस्यादस इति पञ्चम्या पप्टी कल्प्येति भावः। आडि चाप इत्येत्वमिति । सत्रानुवर्तमाने संयुद्धौ चेत्येश्वमित्यर्थः। इति रूपमिति । एवं च प्रश्लेपो यकमशक्य इति भावः । नन्विति । एवं च फारिके इत्यादावित्वामाप्तिदोपो न प्रलेपेऽपीति भावः । तस्मात्सामर्थ्यादिति । प्रलिप्टनिर्देशसामर्यादित्यर्थः । भन्तरोत्वात्पूर्वमिति पाठः ।. भन्तरमादपीवारपूर्वमित्यर्थः । तस्मादोपवान्प्रलेप इति भावः । किं प्रासजीविक ·१८२] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं .- [अदस औ सुलोपश्चं - इंह च शीभावश्च प्राप्नोति-असौ ,ब्राह्मणी । आप उत्तरस्यौङः शी भवतीति* शीभावः प्राप्नोति । तस्मात्सोर्लोपो वक्तव्यः । सावीत्वप्रतिषेधः साकच्काद्वा सादुत्वं च ॥ १॥ सावौत्वप्रतिषेधः साकच्काद्वा वक्तव्यः । सा परस्योत्वं वक्तव्यम्--- असको असुकः । उत्तरपदभूतानामादेश उपदेशिवद्वचनम् ॥२॥ उत्तरपदभूतानां त्यदादीनामादेश उपदेशिवद्भावो वक्तव्यः-परमाहम् , परमायम् , परमानेन । किं प्रयोजनम् ? अनादिष्टार्थम् ॥ ३ ॥ अकृत एकादेश आदेशा यथा स्युरिति । किं पुनः कारणंमेकादेशस्ता- वद्भवति न पुनरादेशाः, न परत्वादादेशैभवितव्यम् ? बहिरङ्गालक्षणत्वात् ॥ ४ ॥ पहिरङ्गा आदेशाः । अन्तरङ्ग एकादेशः । असिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्गे । स तर्युपदेशिवद्भावो वक्तव्यः १ न वक्तव्यः । आचार्यप्रवृत्तिापयति पूर्व- पदोत्तरपदयोस्तावत्कार्यं भवति नैकादेश इति यदयं नेन्द्रस्य परस्य [७.३.२२] इति प्रतिषेधं शास्ति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् १ इन्द्रे द्वावचौ । तत्रैको यस्येति+ लोपेनापहियतेऽपर एकादेशेन । अनच्क इन्द्रः संवृत्तः । तत्र को वृद्ध प्रसङ्गः १ पश्यति त्वाचार्यः पूर्वपदोत्तरपदयोस्तावत्कार्यं भवति नैकादेश इति ततो नेन्द्रस्य परस्येति प्रतिपेधं शास्ति । अदसः सोर्भवेदौत्वं किं सुलोपो विधीयते । हस्वाल्लुप्येत संबुद्धिर्न हलः प्रकृतं हि तत् ॥ १ ॥ प्र०-ौष् इति वचनादीकारस्य यदा हिदादेशानुमानं वर्णमात्रनिदेशी वा उकारस्तू- .पारणार्थस्तदा शीभावप्रसनः । यदा पूर्वसूत्रेण निर्देशतदा प्रथमाद्वितीयाद्विवचनयोरेव शीभावेन भाव्यमिति दोपाभावः। इत्वमपि प्रश्लेपनिर्देशेन शक्यं परिहर्टम । न च फारिफे इत्यत्र दोषः, समानकालप्राप्तिकमेय होकादेशमित्वं प्रतीतत नतु भित्रकाल- प्रातिकम् । सायच्कादिति । माकल्यासा: मुर्विहितम्नस्मिन्नित्यर्थः । प्रतिपंधर्मनियोन सात्परस्याफारस्योत्वं भवति । यहिला श्रादेशा इति । सगासाधा विभक्तिमत्पद्यते उ०-दापसिदापापि न मासपो यागारम:। भाग-२६. चशीभाय इनिनगर्थे । गया दाभारति । श्री तुमि परिसार्थम् । पमपीपादिममा पिया, उपुः । , -- ------ १.१८.६.४.१४८.

·७अारपा०रा०।११४सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [१८३ । आप एवं भवेत्तस्मिन्न झलीत्यनुवर्तनात् । प्रत्ययस्थाच कादित्वं शीभावश्च प्रसज्यते ॥२॥ भृजेवृद्धिः ॥ ७ । २ । ११४ ॥ मृजेवृद्धिविधौ किप्रतिषेधः ॥ १ ॥ मृजेवृद्धिविधौ कयन्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । कंसपरिमृड्भ्याम् कंसपरि- मृभिः । धातोः स्वरूपग्रहणे वा तत्प्रत्ययविज्ञानात्सिद्धम् ॥ २॥ अथवा धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानासिद्धम् । धातुप्रत्यये कार्यं भवतीत्येषा परिभाषा कर्तव्या । कान्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि ? प्रयोजनं सृजिशिमस्जिनशिहन्तिगिरत्यर्थम् ॥३॥ सृजि-रज्जुसृड्भ्याम् , रज्जुसृभिः । सृजि । दृशि-देवदृग्भ्याम् , देव- दृग्भिः४ । दृशि । मस्जि-उदकमग्भ्याम् , उदकमग्भिः+ । मस्जि । नशि- प्रनड्भ्याम् , प्रनड्भिः+ । नशि । हन्ति वार्चनः, भौणनः । हन्ति । गिरति-देवगिरौ, देवगिरः । यदि स्वरूपग्रहण इत्युच्यते प्रसृग्भ्याम् प्रसृग्भिः, अनुदात्तस्य चर्दुपधस्या- न्यतरस्याम् [६. १. ५8 ] इत्यम्प्राप्नोति । एवं तहीयं परिभाषा कर्तव्या-- प्र०-तदपेक्षत्वात्ततोऽन्तरङ्गत्वादेकादेशे कृते तस्याऽऽदिवद्भावादादेशेषु क्रियमाणेपु परमहं परमयमित्यादिरनिष्टप्रसङ्गः । मृजेः० । कंसपरिमृड्भ्यामिति । विभक्तिमाश्रित्य वृद्धिः प्राप्नोति क्ङिति चेति प्रतिषेधः क्डिन्निमित्ताया एव वृद्धरित्यत्र न प्रवर्तते । रज्जुसृड्भ्यामिति । भ्याम्प्रत्ययो झलादिरकिद्भवतीत्यमागमप्रसङ्गः । प्रणड्भ्यामिति । नशेर्वेति कुत्वमप्यत्र न भवतीति केचिदाहुः । तदयुक्तम् । पदत्वनिवन्धनवादस्य प्रत्ययानपेक्षणात् । मस्जिनशोभलीति मुमागमस्तु प्रत्ययापेक्षत्वादधातुप्रत्यये न भवति । चार्बन इति । हुनस्तोऽचिरणलोरिति तवं न भवति । कुमति चेति णत्वं कुव्यवाये हादेशेषु प्रतिषेध इति न भवति । देवगिराविति । अचि विभापति लत्वं न भवति । अम्माप्नोतीति । तद्विधौ धातोः स्वरूपेणानुपादानात् । उ०- मृजेर्वृद्धिः । नन्वन्त्र प्रत्ययलक्षणेन फित्परत्वालिपेधः स्यादत माह-विभक्ति- माभित्येति । प्रत्ययानपेक्षणादिति । इयं च परिभाषा धर्मिग्राहकमानेन ससन्यन्तपदेन यन्न प्रत्ययस्य निमित्तत्वं तत्रानियमप्रसनौ निघमाधैवेति भावः । अत एवाप्रशानिति निषेधः सार्थक इति दिए । अत एव भाप्ये पचित्फुल्यसहितः पाठो पश्यते । प्रत्यया- पेजत्वादिति । मारवादिति भावः । - । 'X ६.१.५८. + ७.१.६०. ७.३.१२.: ८.३.३१.

·१८४] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [अचो णिति धातोः कार्यमुच्यमानं तत्प्रत्यये भवतीति । सा तāषा परिभाषा कर्तव्या १ न कर्तव्या। आचार्यप्रवृत्तिापयति भवत्येषा परिभाषेति यदयं भ्रौणहत्ये तत्वं शास्ति । अचो णिति ॥ ७ । २ । ११५ ॥ अज्ग्रहणं किमर्थम् + ? वृद्धावज्ग्रहणं गोर्थम् ॥ १॥ वृद्धावग्रहणं क्रियते गोतो वृद्धिर्यथा स्यात्-गौरिति । नैतदस्ति प्रयो- जनम् , णित्करणसामर्थ्यादेवात्र वृद्धिर्भविष्यति । अथ योगविभागः किमर्थों न मिणत्यत उपधाया इत्येवोच्येत ? का रूपसिद्धिः ? चायकः, लावकः; कारकः, हारकः, गुणे+ कृतेऽयवो रपरत्वे चात उपधाया इत्येव सिद्धम् । योगविभागः सखिव्यञ्जनाद्यर्थः ॥ २॥ योगविभागः क्रियते, सख्यर्थो व्यञ्जनाद्यर्थश्च । सख्यर्थस्तावत्। —सखायौ प्र०- अचो० । अग्रणमिति । अन्तरेणाग्रहणमिक्परिभापोपस्थानादिगन्तस्य वृद्धिः सिध्यति । अकारस्य तु चिकीर्पक इत्यादावतो लोप इति लोपेन भाव्यम् । आकारस्य तु विशेपो नास्ति । संध्यक्षराणामात्वेन भाव्यमिति प्रश्नः गोर्थमिति । असत्यज्ग्रहण इक्परिभापोपस्थानाद्गौरित्यत्र वृद्धिर्न स्यात् । अथ योगविभाग इति । यद्यपि गौरित्युक्तेनोदाहरणेन योगविभागस्य प्रयोजनं ज्ञाप्यते तथाऽप्यनेकप्रयोजनोपन्यासाय प्रश्नप्रतिवचने । सखायाविति । सखि औ इति स्थिते वृद्धेरप्रसङ्गः। णित्त्वं तु सखाय इत्यत्र जसि गुणेऽयादेशे च कृतेऽत उप- धाया वृद्धयर्थ स्यात् । सखाय इत्येतत्तु प्रसङ्गेनोदाहृतम् । णित्त्वावकाशदर्शनार्थ उ.- अचो रिणति । ननु स्यानिनिर्देशार्थमकारादिसंग्रहार्थ पाहणं स्यादत आह- अन्तरेणेति । लोपेनति । ण्यलोपायिति वचनादिति भावः । भाष्ये-गोर्थमिति । प्रापमतीति टैरितिसूमस्यभाष्यप्रामाण्यादप्रत्यं भाप्यं दोषोपलक्षणं योध्यमित्याहुः। असतीति । : भजप्रणे निर्दिष्टस्यानिकवादिफपरिभाषानुपस्थिरिति न दोषः । ननु णित्वसामदिनु- पधापा भपि वृद्धिः स्यादत भाए-णित्त्वं स्विति । इनस्त इति । भगवफान्येऽपि शाररमगृती सम्पमपि स्यादिति सदभायायाजमहणम् । ननु निम्त इस्पन्नापिण्णलोरिति पहुंदामेन पातो: स्वरूपम्रहण इति परिमापया प धायुविहितप्रग्यय एय तवमित्यायविफलं. घावं पृदियेफार विफलेति णिश्यसामादिश्य भयिष्यति न सम्वमिति घेरा। या सोनिरकरणमित्यादिप्रन्धरय पूर्यपध्यकदेशिसिदान्येकदेशिनोगशिपरयुनिपरत्वेनादोपारसो- .. १.४, १७४.+१.१.१.४७.१. ९..:०, २. ११६.७.१.८४.10. १. ९१.

·७अारपा००२।११७सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् । [१८५ सखायः । व्यञ्जनाद्यर्थः-जैत्रम् यौत्रम् च्यौत्रम् । योगविभागे चेदानी सखि- व्यञ्जनाद्यर्थे क्रियमाणेऽज्ग्रहणमपि कर्तव्यं भवति । किं प्रयोजनम् ? गोर्थम् । ननु चोक्तं णित्करणसामर्थ्यादेवात्र वृद्धिर्भविष्यतीति । अस्त्यन्यरिणत्करणस्य प्रयोजनम् । किं ? गावौ गावः । अवादेशे कृतेऽत उपधाया इति वृद्धिर्यथा स्यात् । यत्तु सौ णित्करणं तदनवकाशं तस्यानवकाशत्वादेव वृद्धिर्भविष्यति । यथैव खल्वपि णिकरणसामर्थ्यादनिकोऽपि वृद्धिः प्रार्थ्यत एवं तत्वमपि प्राप्नोति । तत्वमपि हि णितीत्युच्यते । तस्मादज्ग्रहणं कर्तव्यम् । तद्धितेष्वचामादेः ॥ ७ । २ । ११७ ॥ अज्ग्रहणं कर्तव्यम् । ननु च क्रियत एव । द्वितीयं कर्तव्यं, यथाऽचामादि- ग्रहणमविशेषणं विज्ञायेत-अचामादरेच इति । अथाक्रियमाणेऽज्यहणे कस्याचामादिग्रहणं विशेषणं स्यात् १ इग्विशेषणमित्याह । अचामादेरिक इति । तत्र को दोषः १ इहैव स्यात्-ऐतिकायनः, औपगवः । इह न स्यात्- गार्ग्यः, वात्स्य इति । तत्तज्ग्रिहणं कर्तव्यम् १ न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् ? अचो णिति [११५ ] इति । यदि तदनुवर्ततेऽत उपधायाः प्र०-वा । व्यञ्जनाद्यर्थ इति । व्यञ्जनादिर्यः प्रत्ययस्तन वृद्धयर्थः । जैत्रमिति । जियुभ्यामौणादिकः ट्रण । च्यौत्रमिति । जनिदाच्युनिति त्रण । तत्वमिति । हनस्तोऽचिएणलोरिति हन्तेरुच्यमानं गोरपि स्यात् । नैष दोषः प्रापदित्यग्रहणं क्रियते । तद्धिते । अज्ग्रहणं कर्तव्यमिति । अचामिति निर्धारणपष्ठयन्तेन सामानाधि- करण्येनाऽऽदेविशेषयितुमशक्यत्वादिक्परिभापोपस्थानादिक एवाचो वृद्धिप्रसङ्गः । अथाक्रियमाण इति । निर्धारणं तुल्यजातीयस्य भवति । यथा कृष्णा गवां संपन्नक्षीर- तमेत्युक्ते गौरव प्रतीयते । तथा चाचामादिरजेब प्रत्येप्यत इति भावः । इग्विशेपण- मिति । तुल्यजातीयनिर्धारणेऽपीक इत्यस्योपस्थानं न वार्यते । अज्ञहणे तु क्रियमाणे -- उ०-र्णित्वस्य विशेषविधाने हि मानं न पश्यामः। ध्वनितं चेदं सर्ग यद्यपि गौरित्युक्त- नोदाहरणेनेत्यादिकैयटग्रन्थेनेति दिक् । तद्धितेप्वः । अचां मध्य आदेरिको वृद्धिरित्यर्थः स्यादित्याह-प्रचामिति । बहुवचनानिर्धारणपष्टीत्वनिर्णयः । सामानाधिकरण्येनेति । अपस्याऽऽदेरितीत्यर्थः । इक इति । निर्धारणस्य तुल्यजातीयत्वादेवाय इत्यस्य लाभेऽपि तदुपस्थानं न वार्यते । इक * ७.३.३२.४ १.१.१.

·१८६] श्रीभगवत्पतलिविरचितं [तद्धितेष्वचामादेः [११६ ] अचश्चेत्यज्मात्रस्योपधाया वृद्धिः प्रसज्येत—भेदकः, छेदक इति । अकारेण तपरेणाचं विशेषयिष्यामः-अचोऽत इति । इहेदानीमच इत्येवानु- घर्ततेऽत इति निवृत्तम् । अथवा मण्डूकगतयोऽधिकाराः । यथा मण्डूका उत्प्लुत्योत्प्लुत्य गच्छन्ति तद्वदधिकाराः । अथवैकयोगः करिष्यते, अचो ञ्णित्यत उपाधायाः । ततस्तद्धितेष्वचामादेरिति न चैकयोगेऽनुवृत्तिर्भवति । तद्धितेष्वचामादिवृद्धावन्त्योपधलक्षणप्रतिषेधः ॥ १॥ तद्धितेष्वचामादिवृद्धावन्त्योपधलक्षणाया वृद्धः प्रतिषेधो वक्तव्यः । क्रौष्ट्रः, जागत इति । ननु चाचामादिवृद्धिरन्त्योपधलक्षणां वृद्धिं चाधिष्यते । कथ- प्र०-निर्दिष्टस्थानिकत्वादिपरिभापानुपस्थानम् । यथाऽचो णितीत्यत्र । श्रज्मात्रस्येति । नन्वद्ग्रहणसामथ्यादज्मात्रस्य न भविष्यति । तत्सामर्थ्यात्तर्हि निवृत्तिरेवाज्यहणस्य स्यान्नियमार्थ वाऽग्रहणं स्यात् । अकारस्यैव हस्वस्य नान्यस्येति । दीर्घस्य त्वीहक इत्यादावुपधायाः स्यादेव । अकारेणेति । विशेपणस्याजन्तरनिवृत्तिः प्रयोजनम् । अथवैकयोग इति । एको भवतिरध्याहियते तेन तुल्यकालत्वाद्विधानस्य स्वकार्ये व्यापारादन्यत्रोपस्थानाभावः । मौष्ट्र इति । कोष्टशब्दात्तृजन्तात्तस्येदमित्यण् । जागत इति । जगच्छदादण् । ननु चाचामादिवृद्धिरिति । अझं कार्यि मन्यते तत्र तक्र- कौण्डिन्यन्यायावतारः । इतरस्तु स्थानिभेदं मत्वाऽऽह-कथमन्यस्यति । आमलकीज उ०-इत्यनेनापो विशेषणसंभवादिति भावः । नन्वेचमज्ग्रहणेऽपीपरिभापोपस्थानं स्यादत भाह-अज्ञहणे विति । विशेषणस्येति । नतु नियमार्थत्वम् । विधिनियमसंभव इति न्यायादित्यर्थः । नन्वर्थस्यानेकरवाद्वाफ्यभेद एव युक्तोऽत आह-एको भवतिरिति । प्रतिपत्तियाफ्यमेकं प्रक्रियावाक्यं तु भिद्यत एवेत्यर्थः। एकवाक्यत्वे कथमनुवृत्यभावोऽत माह-तेनेति । यदाऽत इत्येतत्स्वकार्ये व्याप्रियते तदैवान्यशेषत्वमयुक्तमित्यर्थः । क्रौष्ट्र इतीति । नियतविपयत्यं पृ इत्यादीनामिवास्याप्याश्रित्य तृज्वरमौर्यरित्यादिसूत्रत्रयप्रत्या- रण्यानादन न दोपः । एतसिद्धयर्थमेव हि तत्प्रत्याख्यानम् । अन्ये तु फ्रोष्ट्रया अयमिति विग्रहः । पुंवा तु न । संशात्येनाभापितपुंस्फरयात् । अस्य १ या नामधेयस्येति या दरवारोष्ट्रीया इन्यपि पक्षे । भय प यस्येति लोपात्परत्यादीफारस्य पृद्धिप्राप्तिरित्याहुः । पोष्ट इति तृजन्तमेय ऋपिनाम। या नामधेयस्येति पक्षे वृदरवारमोष्टीया इत्यपि योध्यम् । भादिपवरवकाशमजानम्वते भाष्ये-ननु चाचामिति । ननु फार्यिभेदारकथं याभ्ययाधफ- भायोश भार-यामिति । फार्यिभेदेऽपि नुग्नुटोरिव याधपत्यसंभयास्मिन्यमिदम् । स्थानिभेदमिति । भावपयानां कार्यिस्यादिति भावः । श्रन्यस्यापि स्वर इदि । ७. १. ११५, १९९.

·अपारं०११७सू० ] व्याकरणमहाभाष्यम् [८७ मन्यस्योच्यमानाऽन्यस्य बाधिका स्यात् ? असति खल्वपि संभवे बाधनं भवत्यस्ति च संभवो यदुभयं स्यात् । लोकविज्ञानात्सिद्धम् ॥ २॥ सत्यपि संभवे बाधनं भवति । तद्यथा-ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां तक्र कौण्डिन्यायेति सत्यपि संभवे दधिदानस्य तक्रदानं निवर्तकं भवति । एव- मिहापि सत्यपि संभवेऽचामादिवृद्धिरन्त्योपधलक्षणां वृद्धिं बाधिष्यते । विषम उपन्यासः । नाप्राप्त दधिदाने तक्रदानमारभ्यते, तत्प्राप्त आरभ्यमाणं बाधक भविष्यति । इह पुनरप्राप्तायामन्त्योपधलक्षणायां वृद्धावचामादिवृद्धिरारभ्यते- सुश्रुत् सौश्रुत इति । पुष्करसद्ग्रहणाद्वा ॥३॥ प्र०-इत्यादावन्यस्यापि स्वरो विधीयमानोऽन्यस्वरं बाधत एवेत्याशङ्कयाऽऽह-असति खल्वपीति । लोकविज्ञानादिति । अझं कार्यि तदेवावयवद्वारेण संस्क्रियते ततश्चैकस्य कार्यद्वयं न प्रवर्तते कौण्डिन्य इव दधि तक्रं च । नाप्राप्त इति । सामान्यविशेषभावो बाधहेतुः स चेह नास्ति । पुष्करसग्रहणावेति । वाशब्दस्तयर्थे । पूर्वस्य हेतोरनव- स्थितत्वात् । ननु च ठगर्थः पुष्करसदः पाठः स्यात् । पुष्करसदा चरति पौष्करसादिक इति णित्यत उपधाया इति वृद्धविधानाट्टक्यप्रसङ्गात् । एवं तर्हि ठगतोऽनभिधानान्न भवति । यद्वा प्रतिपदविहित इत्येव पुष्करसद उभयपदवृद्धिर्नान्यत्र । केचिदाहुः- - । उ०-'अन्त्यात्पूर्व वह्वचः' इति 'दीर्घकाशतुपभ्राष्ट्रवटं जे' इतिपूर्वपदाधुदात्तत्वं बाधत इत्यर्थः । शेपनिधातशास्त्रबलात्तत्रासंभवोऽस्तीत्युत्तराशयः। दृष्टान्त एकस्योद्देश्यत्वं दान्तिके तु भिन्न- स्येति वैपन्यं परिहरति-अङ्गं कार्योति । पूर्वस्य हेतोरिति । लोकविज्ञामादित्यस्य । परे तु नेदं वार्तिकं किंतु कस्यचिदेकदेशिनोऽवकाशमपश्यत उक्तिः । पुष्करसग्रहणादेति वार्तिके विप्रतिषेधो वक्तव्य इति वचनापेक्षो विकल्पार्थो वाशब्दः । अत एव भाष्येऽधवेत्येव म्याचष्ठ इत्याहुः । परे तु ननु चेति । परत्वादिति भावः । एकस्य द्विकार्ययोगो वाऽसमवो वा विप्रतिपेधो न चान्न तथेत्याशयेनेतर आह-कथमन्यस्येत्यादिना। परोऽपवादवहिप्रति- पेधोऽपि संभवे कार्यिभेदेऽपीत्याह-लोकविज्ञानादिति । अपवादविषय एव तथा नतु विप्रतिपेधरिपयेऽपीति पर आह-विषम इति । कैयटरीत्या व्याख्याने तूभयोः सावकाशत्वेन माधकस्यसंभावनाया पुवासत्वेन संपूर्णभाव्यस्य प्रान्तप्रलापरवापत्तिरियातुः । चदा ·१८८] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित [तद्धितेष्वचामादेः अथवा यदयमनुशतिकादिपुर पुष्करसच्शब्दं पठति तज्ज्ञापयत्याचार्योऽ- चामादिवृद्धावन्त्योपधलक्षणा वृद्धिर्न भवतीति । इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये सप्तमस्याध्यायस्य द्वितीये पादे द्वितीयामाह्निकम् । पादश्च समाप्तः । min प्र०-लोकविज्ञानासिद्धमिति वार्तिककारस्य विप्रतिषेधो विवक्षितो यथा झलचोर्नुम्विधा. वुगित्प्रतिषेधात्सिद्धमिति । अन्त्योपधालक्षणाया वृद्धेरवकाशः-गौः पाचक इति । अस्यावकाशः-सौश्रुत इति । क्रौष्ट्रो जागत इत्यत्रोभयप्रसङ्गे परत्वादादिवृद्धिर्भवति सुकृद्गत[तिपरिभापाऽऽश्रीयते नतु पुनःप्रसङ्गविज्ञानम् । एवं च पुष्करसद्ग्रहणाद्वेति विकल्पार्थ एव वाशब्दो वाधकत्वसामान्याभिप्रायेण च शास्त्रविज्ञानमेव लौकिक- विज्ञानमुक्तम् । अथ यत्राऽऽदिवृद्धिः प्रतिषिध्यते तत्रात्योपधालक्षणा कस्मान्न भवति । व्यसोर्भावो वैयसवमिति । इगन्ताच्चेत्यण । व्यापदि भवं वैयापदमिति । अत्राप्यचौ परत्वाद्वाधकाविति सर्वेष्टसिद्धिः । इत्युपाध्यायजैयटपुत्रकैयटकृते महाभाष्यप्रदीपे सप्तमाध्यायस्य द्वितीयपादे द्वितीयमाह्निकम् , पादश्च द्वितीयः। उ०-प्रतिपदेति । पारवादिषु पुष्करसच्छन्दः पथ्यते । तस्यैवानुशतिकादिषु ग्रहणं न्याय्यं सटिति प्रतीतेरिति भावः । इदं प ज्ञापकमचामादिवृद्धिविपयेऽन्त्योपधालक्षणा घृद्धिर्नेति । तेन चैयसवमित्यादौ न दोप इति बोध्यम् । यथा झलचोरिति । श्रेयांसीत्यादौ तल्लक्षणे नुमि कृत उगिलक्षणस्य प्रातस्य प्रतिषेधो वक्तव्य इति पोदिते विप्रतिपेधात्सिद्धमिति तन्त्रोक्त सयेहापीत्यर्थः । नन्वेवं लोकविज्ञानासिमित्यसमअसमत माह-बाधकत्वसामान्येति । यथा तफदानं याधकमेयं परशानमपीति साक्ष्यादेवमुफमित्यर्थः। इदं न युक्तम् । एकस्य द्विकार्ययोगामावादसंभवाभावात्तत्र तावेव हि विप्रतिषेधसूत्रप्रवृत्ती वीजमितीको गुणेति सूत्रे भाध्ये स्पष्टम् । मा कार्याति तु चिन्त्यमेव । अत उपधाया अपामादेरित्युभयमाप्यास्ये. प्यस्यायययपष्टीरयात् । फस्मान्नेति । याधयाभाये यायप्रवृत्तेरपितस्यादिति भावः । अनापीति । न फेयरमादिगुदेः प्रतिपेध एव न स्वाम्यामित्यनेन किं सहयोविधानमपि । सो प पररवादाधकी। यास्तयसमाधिस्सूक्त एयेतीएसिदिः । इति धीशियममुतसतीगर्भजनागोजीमहकृते भाष्यप्रदीपोयुपीते सप्तमस्थाप्यायस्य द्वितीय पादे द्वितीपमानिफ पादश । x .. १.१.,'.

·अथ तृतीयः पादः दैविकाशिंशपादित्यवादीर्घसत्त्रश्रेयसामात् ॥ ७ । ३ । १ ॥ देविकादिषु तदादिग्रहणम् ॥ १॥ देविकादिषु तदादिग्रहणं कर्तव्यम् । देविकाद्यादीनामिति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात्-दाविकाकूलाः शालयः, शांशपास्थला देवाः । किं पुनः कारणं न सिध्यति । अन्यत्र तद्ग्रहणात्तदन्तग्रहणाद्वा ॥२॥ अन्यत्र हि तस्य वा ग्रहणं भवति तदन्तस्य वा, न चेदं तन्नापि तदन्तम् । आद्यज्विशेषणत्वात्सिद्धम् ॥३॥ आद्यविशेषणं देविकादयः । नैवं विज्ञायते--देविकादीनामझानामचामाद- राकारो भवतीति । कथं तर्हि ? णित्यङ्गस्याचामादेराकारो भवति स चेद्देविकादीनामाघज्भवतीति । अन्तरतमनिवर्तकत्वाद्वा ॥ ४ ॥ अथवा नानेनानन्तरतमा वृद्धिनिर्वय॑ते । किं तर्हि १ अन्तरतमाऽनेन निव य॑ते । सिद्धाञ वृद्धिस्तद्धितेष्वचामादेः [ ७. २. ११७ ] इत्येव । तत्रा- प्र०- देविका० । देविकादिष्विति । विशेषणविशेष्यभावे कामचाराद्यदाऽङ्गेन देविकादीनि विशेष्यन्ते तदा तेपामङ्गमन्ते न संभवतीति तदन्तविध्यभावादङ्गानि देविकादीन्याश्रीयन्ते । यदा तु देविकादिभिरङ्ग विशेष्यते तदा तदन्तविधिना देविकाद्य- न्तमङ्गं गृह्यते नतु कथंचित्तदादिविधिसंभव इति तदादिग्रहणं कर्तव्यम् । तत्र केवलानां देविकादीनां तदादीनां चाऽऽकारो भवतीति वक्तव्यम् । अन्यथा केवलानां न स्यात्- दाविकमुदकं शांशपश्चमस इति । न च व्यपदेशिवद्भावोऽस्ति, अप्रातिपदिकेनेति प्रतिषेधात् । यदि तु प्रत्ययविधिविषय एवायं निषेधस्तदा केवलानां व्यपदेशिवद्भावात् सिध्यति । प्राद्यविशेषणमिति । अगस्य देविकादिभिः संवन्धाभावः । अन्तरतम- निवर्तकत्वाद्वेति । णिति कितीति वर्तते । तत्र स्थानऽन्तरतम इति वचनादेकारो घृद्धिसंज्ञः प्राप्त आदिति वचनेन निवर्त्यते नत्वपूर्व आकारो विधीयते । अनेन हि उ०- देविकाशिंशपा० । अङ्गानीति । मारूपाणीत्यर्थः । यदि तु प्रत्ययेति । पूर्वादिनिः, सपूर्वाच्चेति ज्ञापकस्य तुल्यजातीयविषयत्वादिति भावः । तदा तदादिग्रहणमेव फतव्यम् । ननु पूर्वोक्तपक्षद्वयातिरिक्तः कोऽयं प्रफारोऽत आह-अगस्येति । विशेष्यत्वेन विशेषणवेन संबन्धाभाव इत्यर्थः। संयन्धप्रकारो भाष्ये-णित्यस्येति । भाष्ये-आन्तरतम्पनिवर्त- फत्वाति प्रचुरः पाठः । तत्र स्वार्थं प्यनित्याहुः। न त्वपूर्व इति । अपूर्यविध्यपेक्षया परिभाषावस्स लधुरवादिति भावः । तदेव विशदयति-अनेन हीति । यग्र देविकादीनाम. 1 ·१९०] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित [देविकाशिंशपां० नेनान्तरतमा वृद्धिर्निवय॑ते । परिहारान्तरमेवेदं मत्वा पठितं, कथं चेदं परि- हारान्तरं स्यात् ? यदि नाऽऽद्यविशेषणं देविकादयः । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयमाद्यज्विशेषणं देविकादय इति । यदि नाऽऽद्यज्विशेषणं देविकादयः स्युरिहापि प्राप्नोति-सुदेविकायां भवः सौदेविक इति । अथात्राप्याद्यज्विशेषण- त्वादित्येव सिद्ध परिहारान्तरं न भवति । न ब्रूमो यत्र क्रियमाणे दोषस्तत्र कर्तव्यमिति । किं तर्हि १ यत्र क्रियमाणे न दोषस्तत्र कर्तव्यम् । क्व च क्रियमाणे न दोषः १ संज्ञाविधौ* । वृद्धिरादैज्देविकादीनामाकार इति । सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते । यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं देविकादिषु तदादिग्रहणमन्यत्र तद्ग्रहणात्तदन्तग्रहणाद्वेति । परिहृतमेतदाद्यविशेषणत्वात्सिद्धमिति । प्र०-स्थानेऽन्तरतम इति नियम वाधित्वा नियमान्तरं क्रियते देविकादीनामाकारो वृद्धिर्नान्या । परिहारान्तरमिति । परिभाषेयम् । देविकादीनां वृद्धिर्विधीयमानाऽऽकार एव भवतीति केवलानां तदादीनां च वृद्धिदेविकादीनां भवतीति तत्रैव परिभापाप्रवृत्तिः। सुदेविकायां तु या वृद्धिर्न सा देविकादिशब्दस्य किंतु तदन्तस्येति परिभापानुपस्थाना- दौकार एव भवति । यथोदेशं च परिभापाऽऽश्रीयतेन कार्यकाला। अन्यथाऽङ्गप्रकरणे देविकादीनामादित्यस्योपस्थानादव्याप्त्यतिव्याप्त्योः पूर्ववदन्यतरप्रसङ्गः स्यात् । इह तु प्रदेशे सूत्रे क्रियमाणे विधिरेवाऽऽकारस्य भवत्यथात्त्वैकारस्य निवृत्तिरिति नार्थ परिहार उपपद्यते । अन्तरतमनिवर्तकत्वाद्वेति । सूत्रं तहीति । अष्टाध्यायीलक्षणं सूत्रं संनिवेशान्तराश्रयणे भिद्यते । अथवाऽस्यैव सूत्रस्य स्थानभेदाढ़ेदो भवति । श्राद्य. । उ०-चामादेदिप्रसास्तत्राऽऽकार एवेत्यर्थ इति भावः । ननु यात्रैव पथ्यते तदाऽस्य विपेशणत्वे दाविकाफूलेऽव्याप्तिः। विशेष्यत्वे सौदेविकेऽतिन्याप्तिः । आयविशेषणरये फर्थ परिहारान्तरस्वमत आह-परिभापेयमिति । परिभापाप्रकरण इदं पाट्यम् । तन पाना- संनिधानार दोप इति भावः । तदाह-देविकादीनामिति । अर्थाविति । एवं प निवृत्तरियार्थयाभावारपरिहारान्तरोफिरसंगतेति भावः । यदि नाऽऽधविशेषणमिति भाग्य. स्यायमध:-नाऽऽयविशेषणं देविफादय इह प पाठ हरयसंगतम् । यत इह पाठे न परि. भापारवं विधिसादपर्यण विधित्वस्यैव युसरयाए । तन पाऽऽसविशेषणरवमेय युक्तमित्याए- भवायं घेतदिति । यदि नाऽऽधजिनि । इह पाठ इति शेपः । ननु प्रकरणान्तरपाटपि देविकोपादियाम्प म फशिदोन भाह-श्रष्टाध्यायोति । अत्रयाथ। भागविशेषण- १.१.१.

·७०३पारा०१सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [१९१ न्यग्रोधे च केवलग्रहणात् ॥ ५ ॥ न्यग्रोधे* च केवलग्रहणान्मन्यामहे--आद्यज्विशेषणं देविकादय इति । तस्य हि केवलग्रहणस्यैतत्प्रयोजनमिह मा भूत्-न्याग्रोधमूलाः शालय इति । यदि चाऽऽद्यविशेपणं देविकादयस्ततः केवलग्रहणमर्थवद्भवति । तदेतत्कथं कृत्वा ज्ञापकं भवति ? यदि न्यग्रोधशब्दोऽव्युत्पन्नं"प्रातिपदिकं भवति । अथ हि न्यग्रोहतीति न्यग्रोधस्ततो नियमा) पदान्त इति कृत्वा+ न ज्ञापकं भवति । वहीनरस्येद्वचनम् ॥ ६॥ वहीनरस्येत्वं वक्तव्यम् । वहीनरस्यापत्यं वैहीनरिः । प्र०-विशेपणत्वादिति । द्वितीयः परिहारो दूषितः पूर्वस्तु स्थित एव । अत्रैवार्थे लिङ्गदर्शनम् । न्यग्रोधे चेति । केवलग्रहणमिह प्रकरणे गृह्यमाणमाद्यज्विशेषणमिति ज्ञापयति, अन्यथा तदनर्थकं स्यात् । नच तदन्तविधिनिरासार्थमङ्गेन न्यग्रोधस्य विशेषणात्तदन्तविधेरप्रसङ्गात् । तदेतदिति । अव्युत्पत्तिपक्षे न्यग्रोधस्य च केवलस्येति वृद्धिनिषेधस्यैचश्च विधायकमिति केवलग्रहणं ज्ञापकार्थे भवति । व्युत्पत्तिपक्षे तु न वाभ्यामिति सिद्धे केवलस्यैव न्यग्रोधशब्दस्य यथा स्यात् । न्यानोधमूलाः शालय इत्यादौ मा भूदिति नियमार्थ केवलग्रहणं न ज्ञापकं भवति। नहि न्यग्रोधस्येत्येतावताऽ. भिमतनियमसिद्धिः। नन्वङ्गस्यैव न्यग्रोधस्य नाङ्गादेरित्येवमिष्टो नियमः सिध्यत्येव । नैतदस्ति । अनिष्टोऽपि नियमः स्यात्-न्यग्रोधस्यैव निशब्दात्परस्य वृद्धिप्रतिषेध इति । तथा च नैयाथिको नैयासिक इत्यादौ न स्यात्तस्मात्केवलग्रहणमभिमतनियम- साधनाय । श्वादेरित्ययं तु निषेध उक्तार्थे ज्ञापको भवति । वहीनरस्येति । वहोऽस्यास्तीति वही स चासो नरश्चेति कर्मधारयसमासोऽन्येषामपि दृश्यत इति दीर्घः । तस्यापत्यमत इन् । तत्राऽऽदिवृद्धेरपवाद इकारो विधीयते । इकारस्थ वृद्धिर्भवत्येव । नच तस्यां प्राप्ताथामित्त्वं विधीयते यतः साऽपि बाध्येत । विहीनो नर इति । पृषोदरादित्वान्नल्लोपः। , उ०--स्वरूपेऽर्थे । यथास्थितपाठेऽप्यत्र वृद्धिरित्यनुवयं वृद्धिशब्देनाऽऽकारविधानादाविकीभार्य इत्यादौ पुंवत्वनिषेधो भवत्येवेति ध्येयम् । अङ्गेन न्यग्रोधस्येति । एवं च न्यग्रोधरूपाङ्गस्य विधीयमानस्तदादेनैव प्राप्नोति नापि तदन्त इति केवलग्रहणमनर्थकमस्यार्थस्य ज्ञापकम् । इष्टानुरोधाच्च तदन्तविधेन ज्ञापकमिति भावः । विधायकमिति । अपदान्तस्वान्न स्वाभ्यामित्यस्याप्राप्तेरिति भावः । विनाऽपि केवलग्रहणमिष्टनियममाशङ्कते-नन्वङ्गस्ये- त्यादिना । व्युत्पत्तिपक्षेऽपि लिङ्गं दर्शयति--श्वादेरिति । द्वारादिषु श्वशन्दपाठाद्वारादीनां चेत्यनेन प्राप्तस्य निषेधोऽयम् । श्वाभस्त्रिरित्युदाहरणम् । ननु वृद्धिवाधेनेवे कथं पुनर्वृद्धिः ७. ३. ५. + ७.३.३.

·१९२] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [न वाभ्यां पदान्ताभ्यां० M , कुणरवाडवस्त्वाह-नैप वहीनरः । कस्तर्हि ? विहीनर एषः । विहीनो कामभोगाभ्यां विहीनरः । विहीनरस्यापत्यं वैहीनरिः । न य्वाभ्यां पदान्ताभ्यां पूर्वी तु ताभ्यामैच् ॥ ७ । ३ । ३ ॥ वाभ्यां परस्यावृद्धित्वम् , वाभ्यां परस्यावृद्धित्वं सिद्धम् । कुतः ? अपवादौ वृद्ध हि तौ। अपवादौ हि वृद्ध स्तावैचावुच्यते । नित्यावैचौ तयोर्वृद्धिः, अथवा नित्यावैचौ । कृतायामपि वृद्धौ प्राप्नुतोऽकृतायामपि । नित्यत्वा- दैचोः कृतयोर्यद्यपि वृद्धिस्तयोरेव । प्र०- न य्वाभ्याम् । स्वाभ्यां पदान्ताभ्यां पूर्वावैजित्येव सूत्रं कार्य नार्थो वृद्धि- निपेधेन । अपवादाविति । एकस्मिन्नङ्गविशेपे विधीयमानावैची सामान्यविहिताया वृद्धेर्वाधको, सत्यपि संभवे सामान्यविशेपविपयत्वेन बाध्यवाधकभावदर्शनात् । इदानी विषयभेदादसत्यप्यैज्वृद्ध्योर्वाध्यवाधकत्वे प्रतिविधातुमाह-यद्यपीति । अभ्यु- पगमवादेनोच्यते । नहि वृद्धौ सत्यां सर्वेष्टसिद्धिः, वैयाकरणभार्य इत्यत्र वृद्धि- निमित्तस्येति पुंवद्भावप्रतिषेधप्रसङ्गात् । तस्माच्छन्दान्तरप्राप्त्या वृद्धिमनित्यां बाधित्वा उ०-स्यादत भाहन च तस्यामिति । इकारस्थानिकवृद्धावियर्थः । भ्रष्टावसरन्यायस्तु फलाभावादन शास्ने नाऽऽश्रीयत इति भावः । केचित्त वहीनरस्यैत्वमिति वार्तिकं पठन्ति तेषां तु न किंचित्कष्टम् । विहीन इति । अत्र पक्षे वहीनरशब्दास प्रत्ययोऽनमिधानादिति योध्यम् । वहीनरस्यैव वाऽनभिधानं योध्यम् । न य्वाभ्याम् । ननु स्वाभ्यां परस्य वृद्धिस्ताभ्यां पूर्वावचाविति विषयभेदारफ पाययाधफभावोऽत आह-एकस्मिन्ननेति । नन्वपवादत्वमुक्त्या कथं नित्यत्वाश्रययाधफरवेन पक्षान्तरकथनमत आह-इदानीमिति । विषयभेदानापवादत्वम् । भातु न फार्थि । तस्य कार्पिविशेषणविशेषणस्वादिति भावः । इदमध्यसंभव एवं बाधकत्यमिति बार्तिफमते । श्रभ्युपगमेति । इदं च यद्यपीश्यादिसंदिग्धयगनेन भाष्यकृताऽपि ध्यनितम् । वैयाकरणभार्य इति । न पान एंवत्त्वनिषेधाप्रवृत्ती मानामायः । तदावितानामेव पृद्रिधमंशेति पक्षेत्र घुपरवप्रतिषेधापासिम्पदोपानुपन्यासेन निषेधाप्रवृत्तेरिष्टयानुमानादिरयाहुः । तस्मादिति । ऐविधानसामपि म . तयो द्धिः । अन्यथा मयसलापयायपेय विदयादिति मायः । फेषियाजमायरस पृद्धिसंति पर्वा सायनायं इय घेयाफरणभा पुंपश्य- निपंधानापादनेन निषेधमपत्तियेष्टा । सूत्रे पूर्वस्त्र भादंश नमपि ·७०३पा०।१०३सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् किमर्थं नेति शिष्यते ॥ १॥ अथ किमर्थं .प्रतिषेध उच्यते ? ऐचोर्विषयार्थ प्रतिषेधसंनियुक्तवचनम् ॥ १॥ ऐचोविपयार्थं प्रतिपेधसंनियोगेनैचावुच्यते । यत्र स्वाभ्यां परा वृद्धिस्तत्राध्यश्वेर्यथा न तौ। यत्र स्वाभ्यां परस्यावृद्धित्वमुच्यते तत्रैचौ यथा स्याताम् । इह मा भूताम्-आध्यश्विः, दाध्यश्विः, माध्वश्विरिति । नैदस्ति प्रयोजनम् । अचामादेर्वाभ्यां हि तौ, अचामादीनाऽत्र य्वौ विशेषयिष्यामः अचामादेयौं वाविति । कथं दयाशीतिके न तौ ॥२॥ प्र०-नित्यावैचौ भविष्यतः। बाधितत्वाच्च पुनर्वृद्धिर्न भविष्यतीत्यभ्युपेयम् । ऐचोर्विष- यार्थमिति ! याभ्यां य्वाभ्यां परस्य वृद्धिः प्राप्ता निषिध्यते ताभ्यां पूर्वावैचौ यथा • स्यातामन्याभ्यां मा भूतामित्येवमर्थ प्रतिषेधविधानम् । आध्यश्वेर्यथान ताविति । स्यातामिति वाक्यशेपः।. अध्यारूढोऽश्वमिति प्रादिसमासः। अत इबू । असत्यपि निषेधविधाने दोष परिहर्तुमाह-अचामादेरिति । अचामादेरचः स्थाने यो खौ ताभ्यां पूर्वो भवत इत्याश्रीयमाण आध्यश्चिरित्यादावैचोरप्रसङ्गः । ध्याशीतिक इति। द्वे अशीती भूत इति तद्धितार्थे समासः। ततष्ठम् । अध्यर्धपूर्वद्विगोरित्यत्राऽऽदित्य- धिकाराल्लुङ् न भवति । अत्राचामादरचो यकारस्य विधानात्ततः पूर्व ऐकारः प्राप्नोति । ताविति । द्विवचनं व्याशीतिकस्योपलक्षणत्वादुपात्तम् । यद्यपि स्वोरचामा- उ०-वृद्धिपदसंबन्धेन तद्भावितानामेव संज्ञेति पक्षेऽपि निपेधप्रवृत्तिर्भवत्येवेति नोक्तभाष्य- विरोधः । किंचैवं सति वृद्धिनिमित्तस्येति सूत्रे शब्दव्यापाराश्रयणस्याऽऽवश्यकत्वेन तावदार्ये दोषवारणाय व्यधिकरणबहुव्रीहिपर्यन्तं भाष्यकृतो धावनमफलं स्यादित्याहुः । बाधितत्वा- च्चेति । इदं चिन्त्यम् । भ्रष्टावसरन्यायस्य भाज्ये क्वाप्यनाश्रयणात् । उक्तरीत्योपपत्तेश्चात्रा- पवादत्वमेव. युक्तं विषयैक्य एवापवादत्वमिति तु न युक्तमचिरादेशस्य नुडपवादत्वशङ्का- परभाष्यविरोधात् । न तिस्निति ज्ञापकेन नुड्विपये रादेशाभावकल्पनेन समाहितमित्येतत् । नित्यावैचावित्युक्तिस्त्वेकदेशिन इति बोध्यम् । असंभव एवापवादत्वमिति वार्तिकमतेन वा तदुक्तम् । अपवादविपये हि प्रकल्प्यापवादविषयमित्यादिना तथाऽभ्युपगमो नान्यत्रेति केचित् । भाष्ये-अथ किमर्थमिति । एवं सति किमर्थ प्रतिषेध इत्यर्थः। विषयार्थमिति। 'एंगोविशिष्टविषयनिर्देशार्थमित्यर्थः । एतदुत्तरं नैतदस्ति . प्रयोजनमित्यादिभाष्यमेकदेश्युकि- रित्युत्तरसूत्रे कैयटे स्फुटम् । रचः स्थान इति । अनुवाद परिभाषाणामनुपस्थितिरितीको गुणेत्यादौ विधीयत इत्यध्याहारलब्धमिति भावः । व्याशीतिकस्योपलक्षणत्वादिति। २५ ·१९४] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं न य्वाभ्यां पदान्ताभ्यां० । . द्वयाशीतिक इत्यत्र कस्मान्नं तौ भवतः ? यत्र वृद्धिरचामादेस्तत्रैचावत्र घोहि सा* । यत्राचामादेरित्येवं वृद्धिस्तत्रैचावुच्यते । अत्र घोरित्येवं वृद्धिः । किमिदं घोरिति ? उत्तरपदस्येति+। उत्तरपदाधिकारेऽप्यवश्यमैजागमोऽनुवर्त्यः । पूर्व- त्र्यलिन्दे भवः पूर्वत्रैयलिन्द इत्येवमर्थम् । नैष दोषः । उत्तरपदेनावाचामादि विशेषयिष्यामोऽचामादिना य्वौ– उत्तरपदस्याचामादेयौं वाविति । अथ कस्मात्पदान्ताभ्याम् , अथ किमर्थं पदान्ताभ्यामित्युच्यते ? यथेणो न भवेद्यणः ॥३॥ इणो यणादेशे मा भूत्-यतश्चात्त्रा याता इति । प्र०-दिना विशेषणाभावेऽप्यत्र दोपस्तथाऽपि विशेपणे सर्व न सिध्यतीति प्रतिपादनायेद- मुच्यते । एतत्परिहरति-यति । अचामादेरिति या वृद्धिः प्राप्नोति तदपवादावैची विधीयते । अन्न तु संख्यायाः संवत्सरसंख्यस्येति वृद्धिर्विधीयते । अचामादेरिति वर्तते । तन्त्रेण च ते द्वे अचामादेरित्येतदाश्रीयते । तत्रैकं स्वरूपपरम् । तेनाचामादेरित्येवं या वृद्धिस्तस्यां प्राप्तायां तदपवादावचामादेः स्थाने य्वाभ्यां पूर्वावैचौ भवत इत्यर्थः संपद्यते ।' उत्तरपदाधिकारेऽपीति । तथा च व्याशीतिके दोपः । पूर्वत्रैयलिन्द इति । प्राचा ग्रामनगराणामित्युत्तरपदवृद्धिः प्राप्ता प्रतिपिध्यते । नेप दोष इति । व्याशीतिक इत्यत्र । तदेवं नेति प्रत्याख्यातम् । याता इति । अचामादेरचः स्थाने भवत्ययं यकार उ०-'स्याकः' इत्यादी स्वगशब्दादयुद्धादपीति घुभि सुसर्वार्धाज्जनपदस्येत्युत्तरपदवृद्धी दोप इति भावः । माध्यश्वेरुपलक्षणत्वादिति पाठे तहदिदमप्युपलक्षणमिति कथंचिद्- ग्यारण्येयम् । अत्र । व्याशीतिके। विशेषणे सबैमिति । नतु पक्षान्तर इष्टं सिध्यतीति भावेनेत्यर्थः । कथं पुनरयमर्थः सूनाक्षरैलभ्यतेऽत माह-तन्त्रेण च ते इति । निषेधसत्वे तु येन नाप्राप्तिन्यायेन तद्वितेच्यचामादेरित्यस्यैव स निषेध इति तत्संनियोगशिष्ट ऐजागमोऽपि सत्रैवेति व्याशीतिके न दोपः। भावृत्तिश्च नाऽऽश्रयणीयेति योध्यम् । पूर्वप्रेयलिन्दार्थमुत्तर. पदाधिकार ऐजायनुवृत्तौ च्याशीतिके दोपस्तं परिहरति भाष्ये-नैप दोप इति । तदाह- व्याशीतिक इति । निपेधसत्त्वेऽपि प्रापां ग्रामनगराणामित्यत्रैतदनुवयं यापयभेदेन व्यायानारपूर्वप्रेयरिन्दे न दोषः । संरयायाः संवत्सरेत्यादौ तु नानुत्तिर्मानाभावादिष्टा- नुरोधारंप । फेपिजारपदमयंधिय्याम्या परस्य न वृद्धिरित्यादयतापपि न दोप हस्याहुः । :७ २.११०-११८. + ७.३.१५; १०. x ७. ३.१४. मो, चोरिति पारान्तरे । एपमष्टाभ्य भीग (111) सूप्रेऽपि पुस्थाने घुपटयते । उनपत्रापि सुपाठः ममीपीनसरः । भाष्य-"विमिदमपायिति । अनुरारपद इसि" (111) "किमिदं पौरिति । टारपदस्पति (01३1३)" उमयनागुपरपद- पोध प्योति । पुसशामतीपत ·अग३पा०१४सू०.] व्याकरणमहाभाष्यम् २९५ इह वैयाकरणः सौवश्व इति शाकलं प्राप्नोतिx वोश्च स्थानिवद्भावादा- यावौ प्राप्नुतः । शाकलायावादेशेषु चोक्तम् ॥ २॥ किमुक्तम् ? शाकले तावदुक्तं -सिन्नित्यसमासयोः शाकलप्रतिषेध इति*। आयावोः किमुक्तम् ? अचः पूर्व विज्ञानादैचोः सिद्धमितिः । वाभ्यां परस्यावृद्धित्वमपवादौ वृद्धेर्हि तौ । नित्यावैचौ तयोवृद्धिः किमर्थं नेति शिष्यते ॥ १ ।। यत्र स्वाभ्यां परा वृद्धिस्तत्राध्यश्वेर्यथा न तौ। अचामादेर्वाभ्यां हि तौ कथं व्याशीतिके न तौ ॥२॥ यत्र वृद्धिरचामादेस्तत्रैचावत्र घोहि सा। अथ कस्मात्पदान्ताभ्यां यथेणो न भवेद्यणः ॥ ३॥ द्वारादीनां च ॥ ७ । ३।४ ॥ अथ परस्यावृद्धिरित्यनुवर्तत उताहो न ? किंचातः १ यद्यनुवर्तते शौवं प्र०-इत्यैच्याप्नोति । ननु चान्तरङ्गत्वात्पूर्वमेव यणा भाव्यम् । इहापि व्याकरणं स्वश्व इति पूर्वमेव थएभवति । ततो यथा भूतपूर्वगत्याऽत्राचामादेर्यणौ भवतस्तथा यणादेशो भवती- त्यदोषः । अचः पूर्वविज्ञानादिति । योऽनादिष्टादचः पूर्वस्तस्य विधौ स्थानिवद्भाव इत्यर्थः । द्वारा० । पूर्वसूत्रे वृद्धिनिषेधः प्रतिपत्तिलाघवाय कृतो न केनाचामादेरित्यनेना- भयं विशेषयितुं शक्यं नाप्यप्रतिषिध्यमाना वृद्धिरचामादेरित्यनेन शक्या विशेषयितु- मिति यथान्यासं प्रतिषेधमाश्रित्य विचार्यते-परस्येति । यदीति। यत्रैव वृद्धि- . उ०-अत्र नेत्यस्य प्रत्याख्यानमेकदेशिनोऽतिगुरुयत्नसाध्यत्वादिति बोध्यम् । ननु चेति । एवं चणिदादिनिरूपिताङ्गस्यावामादेरचः स्थाने रखौ न भवत इति भावः। अचामादेरिति । न्णिदादिनिरूपिताङ्गसंवन्ध्य चामादेरित्यर्थः । तथा यणादेश इति । तथा याता इत्यादावपि तनिरूपितासंबन्ध्यचामादेरचः स्थाने यणादेशो भवतीत्यर्थः । भन्न भूतपूर्वगत्येति चिन्त्यम् । यदि प्रत्ययोत्पत्यनन्तरं यणादेशः स्यात्तदा तत्स्थानिकः स्यादित्येवं काल्पनिकं तदिति वक्त- मुचितम् । भाष्ये-शाकलं प्राप्नोतीति । ततश्च नित्यं यण दुर्लभ इति भावः । द्वारादीनां च । ननु पूर्वसूत्रे निषेधस्य प्रत्याख्यानात्तदनुवृत्त्यादिविचारोऽयुक्त इत्यत आह-पूर्वसूत्र इति । तन्नाद्याश्रयणे च न मानमिति भावः । तत्राद्याश्रयणेऽपि न-निर्वाह इत्याह-नापीति । अचामादेरित्येवं यन्न वृद्धिः प्राता तत्र तदपवादावैचावित्यम्बयस्तु न x ६.१.१२७, + ६.१.७७, ७८, ६.१.१२७.१.१.५७.

·श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं ... [ द्वारादीनां च , मांसम् , टिलोपे* कृत ऐजागमोन प्राप्नोति । अथ निवृत्तं स्वाध्यायशब्दो द्वारादिषु पठ्यते तत्र यावन्तो यणः सर्वेभ्यः पूर्व ऐजागमः प्राप्नोति । यथेच्छसि तथाऽस्तु । अस्तु तावदनुवर्तते । कथं शौवं मांसम् ? अानुपूर्ध्या सिद्धमेतत् । नात्राकृत ऐजागमे टिलोपः प्राप्नोति । किं कारणम् १ प्रकृत्यैकाच् [६. ४. १६३ ] इति प्रकृतिभावेन भवितव्यम् । तदेतदानुपूर्व्या सिद्धं भवति । अथवा पुनरस्तु निवृत्तम् । ननु चोक्तं स्वाध्यायशब्दो द्वारादिषु पठ्यते तत्र यावन्तो यणः सर्वेभ्यः.पूर्व ऐजागमः प्राप्नोतीति । कः पुनरर्हति स्वाध्यायशब्दं द्वारादिषु पठितुम् । एवं किल पठ्यत--स्वमध्ययनं स्वाध्याय इति। तच न । सुष्ठु वाऽध्ययनं । प्र०-प्रतिषेधस्तत्रैवैभ्यां भाव्यं नान्यत्र । शौवमिति । शुनो विकार इति प्राणिरजता- दिभ्योऽनित्यब् । श्वन्शब्दस्य तु पाठस्तदाद्यर्थः स्याच्छौवहानमिति । यावन्तो यण इति । अपदान्तार्थत्वादस्य सर्वेभ्यो यण्भ्यः पूर्वावैचौ प्राप्नुतः । प्रतिषेधे तु विधीयमाने याभ्यां य्वाभ्यां परस्य वृद्धिप्रतिपेधस्ताभ्यां पूर्वावैचाविति नास्ति सर्वेभ्यः प्रसङ्गः । प्रकृत्यैकाजिति । इष्ठेमेयःसु प्रकृतिभावः । तथा च ज्ञा देवताऽस्य ज्ञ इत्यत्र न भवति । इह त्वविशेषेण प्रकृतिभावमाश्रित्यैतदुक्तं परिहारदिक्प्रदर्शनार्थम् । अत्र हि परत्वाटि- लोपं वाधित्वा वृद्धिः प्राप्ता प्रतिषिध्यत इति भवत्यैजागम इत्ययमत्र परिहारः । सुष्ठ वाऽध्ययनमिति । अन्येपामपि दृश्यत इति दीर्घः । आङ् वा मध्ये प्रक्षेप्तव्यः । - इत्याराड्यय टिलोपः उ०-लभ्यत इति भावः । ननु शुन इदमित्यणि प्रकृतिभावाहिलोपो दुर्लभोऽत आह- अबिति । नन्वेवं श्वशब्दपाठो व्यर्थोऽत आह-तदाद्यर्थ इति । परत्वादिति । टिलोपस्य शब्दान्तरप्राप्रयानित्यत्यमित्याशयः । परे तु दुष्टपक्षेण समाधानं कुर्वता भाष्यकृताऽनुवृत्ति- पक्षस्यासंगततैयोक्ता । कैयटोक्तं तु न युक्तं कृताकृतप्रसद्गित्वेन टिलोपस्य नित्यत्वात् । किंग शो देवताऽस्येत्यत्रापि परत्वावृद्धी सकृद्गतिन्यायेन लोपाप्राप्या ज्ञ इत्यस्यासिद्धिः । किंच स्त्रीपुंसाम्यामित्यनाम्प्रत्ययो नुगागमश्च कार्य : स्यात् । न प नुग्विधान- सामयम् , बैणे यं विधि प्रतीति न्यायेन तद्विधानसामर्थ्यात्तदभावेऽपि पौने दोप इत्युकंतद- सातिः । स्वदीरया औणे नुस्येप टिलोपप्राप्तिः, अन्यथा वृद्धया याधात्तदसंगतिः स्पष्टैव । किंप सोमायणिरयेय सकृद्गतिन्यायेन सिद्धे फस्यैदितीत्वविधानेन वृद्धेर्लोपस्य यसवाव- योधनेन पररयादित्यस्यासंगतेश्च जो पढीति सूने नाग्लोपीति सूत्रस्थप्रत्याहारग्रहणेन पृबेलीपो पलीयानिति सामान्यत एव शापयस्य चक्ष्यमाणत्वाच्य। एवं प श्रायं हविरियादि लोके मिरयमेव । पृद्धगपवादत्यादैचोर्न वृद्धिनिषेधोपयोगोऽयेति योध्यम् । भाष्ये-तच्च नेवि । स्वरादव द्वारादिपु पाठादिति भाषः । सुष्ठ वाऽध्ययनमिति । तन प न स्वाभ्यामिति . • ४. ३. १५४, ३, ४, १४४, .

·ওই স্মাণাHে ] व्याकरणमहाभाष्यम् । [१९७ तत्, स्वाध्यायः, शोभनं वाऽध्ययनं स्वाध्यायः । अथापि स्वमध्ययनं स्वाध्याय एवमपि न दोषः । अचामादेरिति+ वर्तते । श्वारिजि ॥७।३।८॥ अयं श्वन्शब्दो द्वारादिषुx पठ्यते तत्र कः प्रसङ्गो यत्तदादेः स्यात् । नैव प्राप्नोति नार्थः प्रतिषेधेन । इह तस्य वा ग्रहणं भवति तदन्तस्य वा, न चेदं नापि तदन्तम् । तदादिविधिना प्राप्नोति । नैव तदादिविधिरस्ति । अत उत्तरं पठति- प्रतिषेधे श्वादिग्रहणं ज्ञापकमन्यत्र श्वन्ग्रहणे तदादिगृहस्य -शौवहानाद्यर्थम् ॥ १॥ प्रतिषेधे श्वादिग्रहणं क्रियते ज्ञापकार्थम् । किं ज्ञाप्यम् ? एतज्ज्ञापयत्या- चार्योऽन्यत्र श्वन्ग्रहणे तदादिविधिर्भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ? शौवहानाद्यर्थम् । शौवहानं* नाम नगरम् । शौवादंष्ट्रो+ मणिरिति । प्र०-अचामादेरिति वर्तत इति । तत्रैवं संवन्धोऽचामादेरनन्तरौ यो वौ ताभ्यां पूर्वावैचौ भवत इति । तेन स्वाध्यायशब्दे वकारात्पूर्वमैज्भवति नतु यकाराभ्यामित्यर्थः यद्यपि स्वोऽध्यायः स्वाध्याय इत्यस्यामपि व्युत्पत्तौ स्वाध्यायशब्दो न पठितव्यः स्वशब्दस्येह पाठात्तदादिविधेश्चेष्टत्वात्तथाऽपि पाठेऽपि दोषो नास्तीति प्रदर्शनाय भाष्यकारेण पाठमभ्युपगम्य परिहारोऽभिहितः । श्वादेः । तदादिविधिनेति । आधज्विशेषणत्वाद्वारादीनां तदादिविधिरस्ति । इतरस्त्वगृहीताभिप्राय आहन वै तदादिविधिरस्तीति । श्व ग्रहण इति । श्वन्ग्रहण. स्योपलक्षणार्थत्वादेतत्प्रकरणनिर्दिष्ट्रदेविकादिभिरादिभिश्वाऽऽदेरचो विशेषणात्तदादि- विधिर्भवतीति ज्ञाप्यते । शौवहानमिति । जिहतेऽस्मिन्निति ल्युट् । शुनां हानमिति षष्ठीसमासः । श्वहानमस्मिन्नस्तीति तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नान्नीत्यण । वृद्धिनिषेधः । ऐजागमश्च द्वारादित्वात् । शौवादंष्ट्र इति । शुनो दंष्ट्रा श्वादंष्ट्रा । शुनो दन्तदंष्ट्रेति उ०-सिद्धमिति तात्पर्यम् । नन्वेवं स्वध्याय इति स्यादत आह-अन्येषामपीति । कथं पुन- स्तदनुवृत्तौ दोषपरिहारोऽत आह-तत्रैवमिति । अनन्तरशब्दोऽव्यवहितसमीपवाची । तदादिविधेश्चेति । अत एव स्वग्रामे भवः सौवग्रामिक इति सिध्यति । पाठमभ्युपगम्येति । वस्तुतस्तु स्वग्रामस्वाध्याययोः पाठः स्वशब्दादेश्वेदेतयोरेवेति नियमार्थः । तेन स्वार्थिकाः स्वाभाविकं स्वाराज्यमित्यादिसिद्धमिति भाण्याशयः । वादेः । आद्यजिति । अङ्गस्याचामादेनं वृद्धिर्भवति स चेदाद्योऽद्वारादीनामवयव इत्यर्थ इति भावः । द्वारादीनां यकारवकारविशेषणत्वादपि सिध्यतीति बोध्यम् । संज्ञापूर्वक ४, २. ६७, ७. ३.४. + ६.३. १३७, ४. ३. ५१, ७. ३. ४. * ७.३, ३. + ७, २. ११७.४ ७. ३. ४.

·१९८] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं (उत्तरपदस्य इकारादिग्रहणं च श्वागणिकार्यथम् ॥२॥ इकारादिग्रहणं च कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् १ श्वागणिकाद्यर्थम् । श्वगणेन चरति श्वागणिकः । तदन्तस्य चान्यत्र प्रतिषेधः ॥३॥ तदन्तस्य चान्यत्र प्रतिषेधो वक्तव्यः । श्वाभस्त्रेः स्वं श्वाभस्त्रम्+ । उत्तरपदस्य ॥७।३।१०॥ किमर्थमिदमुच्यते ? अवयवाहतोः [७. ३. ११ ] इति वक्ष्यति तदु- त्तरपदस्य यथा स्यादचामादेर्मा भूत् । नैतदस्ति प्रयोजनम् । अवयवादिति पञ्चमी तत्रान्तरेणाप्युत्तरपदग्रहणमुत्तरपदस्यैव भविष्यति । उत्तरार्थं तर्हि सुस- वर्धािजनपदस्य [१२] इति सुसर्वार्धादिति पञ्चमी । दिशोऽमद्राणाम् [१३] । दिश इति पञ्चमी । प्राचां ग्रामनगराणाम् [१४] । दिश इत्येव संख्यायाः संवत्सरसंख्यस्य च [१५] । संख्याया इति पञ्चमी । वर्षस्याभविष्यति [१६] । संख्याया इत्येव । परिमाणान्तस्यासंज्ञाशाणयोः [ १७ ] इति । संख्याया इत्येव । इदं तर्हि प्रयोजनं-जे प्रोष्ठपदानाम् [१८] । उत्तरपदस्य प्र०-दीर्घः। तत्र भव इत्यण। संज्ञापूर्वको विधिरनित्य इति वृद्धाच्छो न भवति । इकारादिग्रहणमिति । श्वादेरितीति सूत्रं कर्तव्यम् । तत्र यस्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहण इति तदादिविधिर्भवति । श्वागणिक इति । श्वगणाञ् चेति ठञ् । तदन्तस्येति । इनन्तस्य । श्वाभस्त्रमिति । इअश्वेत्यण । वाह्यतद्धितनिमित्तो वृद्धिप्रतिपेध ऐजागमञ्च पहिरङ्गत्वादशक्य इमाश्रयेण निषेधेन निवारयितुमिति वचनारम्भः । उत्तरपदस्य । किमर्थमिति । तस्मादित्युत्तरस्येति वचनादुत्तरपदस्यैव वृद्धिर्भवि- प्यतीति प्रश्नः । आचार्यस्तु शिष्यधुद्धिपरीक्षार्थमाह-अवयवाहतोरिति । जे प्रोष्ठ- उ०-इति । प्रत्ययसंज्ञाविशिष्टस्यैव च्छस्य विधानादिति भावः । यत्तु स्वं रूपमिति संज्ञा- पूर्वकस्वमिति । तन्न । अतिप्रसनात् । ओरोदिति वक्तव्य ओर्गुण इत्यस्य ज्ञापफरवोच्छेदा- पत्तेश्च । शापितेऽपि पारितार्याभावादित्याहुः । अपरं तु शुनो दन्तेति भाष्ये न कापि एश्यते । अन्येपामपि दृश्यत इत्यस्याभियुक्तोकः प्रपन्नः सः। ततश्च श्वदंष्ट्राशब्दादेव प्रत्यये तदनन्तरं तेन दीर्घः । संज्ञापूर्वकस्यानित्यत्वं च न पापि भाध्य आश्रितमित्याहुः । पहिरनस्वादिति । प्रत्याससिन्यायानाश्नयणयोधर्फ वपनमिति योध्यम् । उत्तरपदस्य । तस्मादितीति । भवयवाटतोरियादौ । भाष्ये--परिमाणान्तस्येत्यत्र संख्याया इत्येवेति । नन्यत्र संगयाया प्रत्यस्य संयन्धेसमासे निष्कादिम्य इति सूमस्य- । । .४.४, ११. + ४. २. ११२.४ १.१.६७.

·एअ०१३पा०१०१४सू० व्याकरणमहाभाष्यम् [१९९ " यथा स्यात्पूर्वपदस्य मा भूत्-प्रोष्ठपदासु जातः प्रोष्ठपादोx ब्राह्मणः । तद्वितेष्वचामादिवृद्वेरुत्तरपदवृद्धिर्विप्रतिषेधेन द्वयाशीतिकाद्यर्थम् ॥१॥ तद्धितेष्वचामादिवृद्ध रुत्तरपदवृद्धिर्भवति विप्रतिषेधेन । किं प्रयोजनम् ? याशीतिकाद्यर्थम् । अचामादिवृद्ध रवकाशः--ऐतिकायनः, औपगवः । उत्तरपदवृद्धश्रवकाशः-द्विपाष्टिकः, विपाटिकः+ । इहोभयं प्राप्नोति-या- शीतिकः, व्याशीतिकः । उत्तरपदवृद्धिर्भवति विप्रतिषेधेन । कः पुनरत्र विशेषोऽ- चामादिवृद्धौ वा सत्यामुत्तरपदवृद्धौ वा ? अयमस्ति विशेषः-~-यद्यत्राचामादि- वृद्धिः स्यादैजागमः प्रसज्येत । प्राचां ग्रामनगराणाम् ॥ ७ । ३ । १४ ॥ नगरग्रहणं किमर्थं न प्राचां ग्रामाणामित्येव सिद्धम् ? न सिध्यति । अन्यो प्र०-पदानामिति । पञ्चमीनिर्देशाभावादुत्तरपदस्य न स्यात् । वचनं त्वनाद्यजर्थ विज्ञाय- 'मानं पूर्वपदस्यापि वृद्धिं विदध्यात् । नियमार्थ वा स्यात् । जातार्थ एव प्रोष्ठपदानां वृद्धिः। प्रोष्ठपदानामेव वा जातार्थ इति । प्रोष्टपाद इति । प्रोष्टपदाभिर्युक्तः काल इत्यणो लुब- विशेष इति लुपि कृते संधिवेलादिसूत्रेण जातार्थेऽण् । अत्राङ्गस्याचामादेर्वृद्धिर्मा भूदि- त्येवमर्थ उत्तरपदाधिकारः। उत्तरपदवृद्धौ सर्व चेत्यत्रोत्तरपदाधिकारविहितवृद्धिपरि- ग्रहार्थश्च । द्विषाष्टिक इति । नन्वत्राप्यचामादेवृद्धिः प्रापोतीति कथमयमवकाशः । अथात्र येन नाप्राप्तिन्यायेनाऽऽदिवृद्धिर्वाध्यते तदा व्याशीतिके विप्रतिषेधानुपपत्तिः । उत्सर्गापवादयोरतुल्यबलत्वादिति वार्तिककारस्य विप्रतिषेधोपन्यासो न युक्त इति चिन्त्य- मेतत् । यद्यत्रेति । सा च प्रतिषिध्येत । ततस्तत्प्रतिषेधसंनियुक्त ऐजागमः स्यादित्यर्थः । उत्तरपदवृद्धस्तु यथाऽत्र प्रतिषेधो न भवति तथा न य्वाभ्यामित्यत्र प्रतिपादितम् । प्राचाम्० । नगरग्रहणमिति । यद्यपि समुदायवचनोऽपि ग्रामशब्दोऽस्ति उ०-परमनैष्किकमिति भाष्योदाहरणविरोध इति चेन्न । अनुवृत्तस्य वाक्यभेदेन संबन्धात्तेन परिमाणान्तस्येत्यस्यान्यत्र वाचिकत्वे तेन परमनैष्किकसिद्विरनतिप्रसङ्गश्चैत्यदोपात् । संख्याया इत्येतद्वाक्यसाहचर्याच्चास्याप्युत्तरपद एव प्रवृत्तिरित्वाशयात् । ननु पूर्वपदस्य सामान्यसूत्रेण सिद्धत्वाचनं व्यर्थ स्यादत आह-वचनं त्विति । स्वयं फलान्तरमप्याह-उत्तरपद- वृद्धाविति । चिन्त्यमेतदिति । उत्तरपदवृद्धेरपवादत्वं न युक्तम् , विषयभेदात् । हृद्भग- सिन्धवन्ते पूर्वपदस्य चेत्यादौ पूर्वपदस्येत्युक्तरन्यत्रोत्तरपदवृद्धिविषये पूर्वपदे वृद्धयभावयोधना- दस्यावकाशः। ब्याशीतिक उत्तरपदसंबन्ध्यच एवोभयप्राप्तेविप्रतिषेधोपपत्तिः। फलविशेष. पर्यवसायिनोईयोः संभवस्याभावाद्विप्रतिषेधमूलमसंभवोक्तिरत्राप्यस्तीत्यन्ये । प्रतिपादित- मिति । अनन्तरत्वादचामादिवृद्धेरेव स निषेध इति तत्संनियोगशिष्ट ऐजागमः स्यादिति भावः । प्राचां ग्राम० । ननु ग्रामः समूहो नगरं देशविशेष इत्यर्थभेदात्तदावश्यकx ४. २,३,४,४. ३. १६, ७. २.११७; ११८. +७, ३. १५.४ ७.३.३.

·२००] श्रीभगवत्पतलिविरचितं । . [प्राचां ग्रामनगराणाम् - ग्रामोऽन्यन्नगरम् । कथं ज्ञायते ? एवं हि कश्चित्कंचित्पृच्छति-कुतो भवाना- गच्छति ग्रामात् ? स आह—न ग्रामा.नगरादिति । ननु च भो य एव ग्रामस्त- नगरम् । कथं ज्ञायते ? लोकतः । ये हि ग्रामे विधयो नेष्यन्ते साधीयस्ते नगरे न क्रियन्ते । तद्यथा-अभक्ष्यो ग्राम्यकुक्कुटोऽभक्ष्यो ग्राम्यशूकर इत्युक्ते सुतरां नागरोऽपि न भक्ष्यते । तथा ग्रामे नाध्येयमिति साधीयो नगरेपि नाधीयते । तस्माद्य एव ग्रामस्तन्नगरम् । कथं यदुक्तमेवं हि कश्चित्कंचित्पृच्छति-कुतो भवाना- गच्छति ग्रामात् ? स आह-न ग्रामान्नगरादिति । संस्त्यायविशेषमसावाचष्टे । संस्त्यायविशेषा ह्यते-ग्रामो घोषो नगरं संवाह इति । एवं तर्हि सिद्ध सति यद्ग्रामग्रहणे नगरग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्योऽन्यत्र ग्रामग्रहणे नगरग्रहणं न भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ? विशिष्टलिङ्गो नदी देशोऽग्रामाः [२. ४. ७. ] इत्यत्र नगरप्रतिषेधश्चोदितः स न वक्तव्यो भवति । यद्येत- ज्ज्ञाप्यते--उदीच्यग्रामाच बह्वचोऽन्तोदात्तात् [४. २. १०६] इत्यत्र नगरग्रहणं कर्तव्यम् । वाहीकग्रामेभ्यश्च [४. २. ११७ ] नगरग्रहणं कर्त- प्र०-'भूतग्राम' 'इन्द्रियग्राम' इति तथाऽपि जननिकायनिवासार्थत्वेनातिप्रसिद्धः। अभक्ष्यो प्रान्यकुक्कुटः । ग्रामे नाध्येयमिति तदर्थस्यैव ग्रहणमिति मत्वा प्रश्नः । अन्यो हि ग्राम इति । विशेपेण विशेपान्तरस्यासंग्रहणानगरग्रहणम् । लाधीयस्त इति । नगरस्या- शुचितरत्वात् । संस्त्यायविशेषमिति । सामान्यशब्दस्यापि प्रकरणवशाद्विशेपावस्थानं दृश्यते । संस्त्यायावगमने नि ते विशेपपरिज्ञानाय कुत आगच्छतीति प्रष्टव्ये ग्राम- शब्दोच्चारणाद्विशेषवाची ग्रामशब्दोऽनेन प्रयुक्त इति प्रतीयते । संस्त्यायो निवासः। ब्रामणकर्पकपुरुपप्रधानो देशो ग्रामः । गोमहिप्यादियुक्तो घोपः। प्रकारपरिखान्वितं श्रेणीधर्मयुक्तं संस्थानं नगरम् । प्राकारपरिखायुक्तस्तु श्रेणिधर्मान्वितो देशः संवाहः । न च नगरशब्दसंनिधाने गोवलीवर्दन्यायेन विशिष्टग्रामग्रहणाय संवाहादिनिवृत्तये नगर- ग्रहणम् , संवाहादिनिवृत्तेरनिष्टत्वात् । उदीच्यग्नामाच्चेति । मासनगरमित्यादावन- थम् । वाहीकग्रामेभ्यश्चेति । शाकलिक इत्याद्यर्थम् । दिक्शब्दा इति । पूर्व- उ०-मत आह-यद्यपीति । निकायः-समूहः। वस्तुतः समूहयपनस्य निवासवपनस्य प प्रहणेऽपि नगरग्रहणवैयर्यस्य दुर्यारत्वेन यद्यपीत्यादिप्रन्यो वस्तुतस्यनिरूपणपर एप । नरवेतं विना प्रश्नानुपपत्तिरिति योग्यम् । भाष्ये-यागत इति । ग्रामादिति । कुतो भयान् प्रामादागत इति प्रच्छतीस्यन्वयः। पुतो भयानागच्छति प्रामादिति परिपाठः । मामान्यान्दस्यापीति । ण्यं प्रामशब्दो जननिवाससामान्ये तटियोपे घेति भावः । मत पय माध्ये य प प्रामम्सनगरमिति संस्यायविशेषा ते प्रामो घोपो नगरं संवाद इति गोषम् । श्रेणी मंघविशेषः । तदन:-मभूयोपादानाननम् । प्राकारेति । मापारपरिणाम्यामयुफ मधः । शालिक इति । शाकलं. माम यादिका मगरम् । .

·अ०१३पा०१०१५सू०]. व्याकरणमहाभाष्यम् [२०२ , व्यम् । दिक्शब्दा ग्रामजनपदाख्यानचानराटेषु [ ६. २. १०३] नगरग्रहणं कर्तव्यम् । इदं चतुर्थ ज्ञापकार्थम् । तत्रातिनिर्बन्धो न लाभः । तस्माद्यस्मिन्नेव ग्रामग्रहण नगरग्रहणं नेष्यते तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । संख्यायाः संवत्सरसंख्यस्य च ॥ ७ । ३ । १५ ॥ संवत्सरग्रहणमनर्थक परिमाणान्तस्येति कृतत्वात् ॥ १ ॥ संवत्सरग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् १ परिमाणान्तस्येति कृतत्वात् । परिमाणान्तस्यासंज्ञाशाणयोः [ ७. ३. १७.] इत्येव सिद्धम् । ज्ञापकं तु कालपरिमाणानां वृद्धिप्रतिषेधस्य ॥ २॥ एवं तर्हि ज्ञापयत्याचार्यःकालपरिमाणानां वृद्धिर्न भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ? द्वैरात्रिकः, त्रैरात्रिकः, अन वृद्धिर्न भवति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । नास्त्यत्र विशेपः सत्यां वोत्तरपदवृद्धावसत्यां वा । इदं तर्हि- द्वैसमिकः, त्रैसमिकः । इदं चापि प्रयोजनं-द्वैरात्रिकः, त्रैरात्रिकः । ननु चोक्तं नास्त्यत्र विशेषः सत्यां वोत्तरपदवृद्धावसत्यां वेति । अयमस्ति विशेषः- यद्य- ' त्रोत्तरपदवृद्धिः स्यादचामादेवृद्धिर्न स्यात् । अपर आह । ज्ञापकं तु कालपरिमाणानां परिमाणाग्रहणस्य । एवं तर्हि ज्ञापयत्याचार्यः कालपरिमाणानां परिमाणग्रहणेन ग्रहणं न भवतीति । किम- तस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ? अपरिमाणविस्ताचितकम्बल्येभ्यो न तद्धितलुकि [४. १. २२ ] द्विवर्षा, त्रिवर्षा । परिमाणपर्युदासेन पर्युदासो न भवति । प्र०-पाटलिपुत्रमित्यादौ पूर्वपदोन्तोदात्तार्थम् । प्रतिनिन्ध इति । अतिगौरवम् । न लाभ इति । लाघवम् । संख्यायाः०। संवत्सरग्रहणमिति । कालः क्रियापरिच्छेदहेतुत्वात्परिमाणं तद्विशेषवाची संवत्सरशब्द इति भावः। द्वैरात्रिक इति । द्वे रात्री अधीष्ट इति तद्धितार्थे समासे राज्यहःसंवत्सराचेति वा खविधानात्पक्षे ठन् । द्वैसमिक इति । अधीष्टादिषु समायाः खः, द्विगोर्वेति पक्षे ठन् । अचामादेवृद्धिर्न स्यादिति । सत्यपि संभवे बाधनं भवतीति न्यायात् । अपर आहति । पूर्व विशेषविषयं ज्ञापनमाभित- मिदानीं तु सामान्यविषयमिति भेदः । द्विवर्षेति । द्वे वर्षे भूता तमधीष्ट इति ठन्। तस्य वर्षाल्लुक् चेति पक्षे लुक् । द्विगोरिति डीपप्राप्तोऽपरिमाणेति प्रतिषिद्धः । उ०-लाभपदार्थमाह-लाघवमिति । एवं चात्र नगरग्रहणं प्रत्याख्यातम् । संख्यायाः। काल इति । परिमाणान्तस्येत्यत्र परिच्छेदकमा परिमाणशब्देन गृह्यते भतु सर्वतो-मानमेव शाणप्रतिषेधादिति भावः। सत्यपि संभव इति । हलग- सिन्ध्वन्त इति पूर्वोक्तज्ञापकादिति वक्तुमुचितम् । इति. भेद इति । असंख्यापूर्वपदे २६ ।

·२०२] श्रीभगवत्पतञ्चलिविरचितं [ यथातथयथापुरयो:० प्रवाहणस्य ढे ॥७।३ । २८ ॥ परस्य वृद्धि;त्यनुवर्तत उताहो न+। किंचातः १ यद्यनुवर्तते प्रवाह- णेयी* भार्याऽस्येति प्रवाहणेयीभार्यः, वृद्धिनिमित्तस्येति: पुंवद्भावप्रतिषेधो न प्राप्नोति । अथ निवृत्तं न दोषो भवति । यथा न दोषस्तथाऽस्तु । अथवा पुनरस्त्वनुवर्तते । ननु चोक्तं प्रवाहणेयी भार्याऽस्य प्रवाहणेयीभार्यः, वृद्धि- 'निमित्तस्येति पुंवद्भावप्रतिषेधो न प्रामोतीति । नैष दोषः । मा भूदेवम् । जाते- रित्येवं भविष्यति । यथातथयथापुरयोः पर्यायेण ॥ ७॥ ३ ॥ ३१॥ अयं योगः शक्योऽवक्तुम् । कथमयाथातथ्यम् , अायथातथ्यम् , अयाथा- पुर्यम् , पायथापुर्यम् । यदा तावत्पूर्वपदस्य वृद्धिस्तदैवं विग्रहः करिष्यते-न प्र०- प्रवाह० । “पूर्वस्य तु वेति" वर्तते । तत्र यदा पूर्वपदस्य वृद्धिर्नास्ति तदोत्तरपदस्य पृद्धिभावाभावयोः श्रुतौ विशेपाभावाद्विशेपान्तरजिज्ञासया प्रश्नः । परस्येति । प्रयाहणेयीति । शुभ्रादिभ्यश्चेति ढक् । ननु वृद्धेनिमित्तं यस्मिन्बकारादिः स वृद्धि- निमित्त इत्याश्रितम् । ततोऽसत्यामपि वृद्धौ वृद्धिनिमित्तव्यपदेशसद्भावात्पुंवद्भाव- प्रतिषेधो भविष्यति । नैतदस्ति । अणकानां वृद्धिमुत्पादयतामेव वृद्धिं प्रति निमित्तत्वं नान्यदा । यथा स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्त इत्यत्र सत्येवाऽऽत्मनेपदे स्नुकमोरात्मने- पदनिमित्तत्वादिडभावो नासति । जातेरिति । गोत्रं च चरणैः सहेति जातिवाचि- त्वात् । अनुवृत्तेरेवं प्रयोजनाभावः । यथा० । न यथातथेति । यथातथेत्ययं निपातोऽविपरीतार्थवृत्तिरिति केचिदाहुः। । उ०-परिमाणान्तस्यरयस्याप्यप्रवृत्तः । संझाविषये स्वनभिधानं योध्यम् । अन्यथा सहिपपे संथरसरमणस्य पारिताप्यन शापकं भज्येत । प्रवाहणस्य दे । माध्ये-परस्य वृद्धिनति । उसरपदाधिकाराप्राप्तिः । वृद्धि- मुत्पादयतामिति । फलोपहित एवं निमितशब्दो मुगय इति भावः । जातीति । भनरारा- पापेऽपि गोग्रवारोपेण प्रणयाप्रयाणेयी मगंधा जातिरेयेति पोयम् । प्रयोजनाभाय इति । हरदार सामंधारमानेपनियम , रोनीपसंगमानिफरप न निषेध इत्याह । यथाय | पनी पक्षामानविषायपीमापी । गथामायमगगिमारा यमायम्-- सत्यम् । पुरा पा मग पहाण सवापि राधामायममतिधार पधापुरम् । भत पर मूमे १.१११.४ १.१.११.१.१.vt.

·७अाईपा०१श्रा०३२सू० व्याकरणमहाभाष्यम् [२०३ , यथातथा अयथातथा, अयथातथाभाव आयथातथ्यम् । यदोत्तरपदस्य वृद्धि- स्तदैवं विग्रहः करिष्यते—यथातथाभावो याथातथ्यम् । न याथातथ्यमया- थातथ्यम् । हनस्तोचिएणलोः ॥ ७ । ३ । ३२॥ हन्तेस्तकारे तद्धिते प्रतिषेधः ॥ १॥ इन्तेस्तकारे तद्धिते प्रतिषेधो वक्तव्यः । वार्चनम् , भ्रौणनम् । उक्तं वा ॥२॥ किमुक्तम् १ धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानासिद्धमिति । आतो युक्चिण्कृतोः ॥ ७ ॥ ३ ॥ ३३ ॥ कृद्ग्रहणं किमर्थम् ? इह मा भूतु-ददौ दधौ । नैतदस्ति प्रयोजनम् । अचिरणलोरिति* वर्तते । यद्यचिएणलोरिति वर्तते-अदायि, अधायीत्यत्र न प्राप्नोति । वचनाचिणि भविष्यति । अचिएणलोरिति वर्तते । एवमपि चौडिः, चालाकिरित्यत्र प्राप्नोति । लोपोxऽत्र वाधको भविष्यति । इदमिह संप्र- धार्यम्-लोपः क्रियतां युगिति किमत्र कर्तव्यम् ? परत्वाद्युक् । एवं तीचा- प्र०-अन्ये तु यथातथाशब्दयोः सुपसुपेति समास एतदर्थ इत्याहुः । ततो नबिति समासे कृते ब्राह्मणादिषु दर्शनाल्ल्यञ् । स्वरेऽपि नास्ति विशेषः । आयथातथ्यमित्यस्य विवादाद्युदात्तत्वादयाथातथ्यमित्यस्याप्यव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वात् । प्रत्ययान्तरार्थ वेतन भवत्यनभिधानादेताभ्यां प्रत्ययान्तराभावात् । आतो युक्० । ददाविति । उत्तमस्य णलो णित्त्वाभावपक्षे सावकाशमौत्त्वं णित्त्वे परत्वाद्युग्बाधेत । अदायीति । सूत्रे चिणो निमित्तत्वेनोपादानादचिण्णलोरित्य- नुवर्तनाच विधिनिषेधयोः पर्यायः स्यात् । वचनादिति । आतो युक्चिणि चेति चिणः साक्षादुपादानान्निषेधो न भविष्यति । चिणि विधिः प्रत्यक्षशिष्टत्वादसंदिग्धो निषेधस्तु णलर्थ एवानुवर्तते । अथ चिणर्थोऽपीति संदिग्ध इत्यसंदिग्धो विधिव प्रवर्तते । अचामादेरिति वर्तत इति । नन्वेवं दरिद्रायके युङ् न प्राप्नोति । एवं तर्हि उ०-इस्वनिर्देश इति केचित् । एतच्च यथातथाभाव इति भाष्येण विरुध्यते । तस्मात्सुन्नेऽपि दीर्घपाठ एवोचित इति परे । अयं निपात इति । विशिष्टो निपात इत्यर्थः । भविपरीतार्थः सत्यरूपोऽर्थः । एतदर्थः । एतवृत्तिविषय इत्यर्थः । सत्यरूपार्थ इत्यर्थो वा । आतो युक्० । ननु निरवकाशत्वाण्णल औत्वं बाधकं स्यादत भाह--उत्तमस्येति । इदमुपलक्षणं भूतपूर्वगत्यौत्वस्य दरिद्रातरालोपे प्रवृत्त्या पारितार्थ्यात् । विषयभेदेना- पवादत्वाभाव इति तु नेत्युक्तम् । पर्यायः स्यादिति । एवं धन प्रामोतीति भाव्यस्य पसे म प्रामोतीत्यर्थ इति भावः । असंदिग्धो विधिरेवेति । तदुक्तं भाष्ये-वमनाचिणि ३. ३२..: ४.१.९५. ४१.४.२४८, .. । । +५.४.१३५.४७, २, ११४.

·६०४] श्रीभगवत्प कलिविरचित [प्रत्ययस्थाकांत , मादेरिति वर्तते । यत्राचामादिराकारस्तत्र युगिति । एवमपि ज्ञा देवताऽस्य स्थालीपाकस्य ज्ञः- स्थालीपाकः, अत्र प्राप्नोति । तस्मात्कृद्ग्रहणं कर्तव्यम् । नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्यानाचमेः ॥ ७।३ । ३४ ॥ अत्यल्पमिदमुच्यतेऽनाचमेरिति । अवमिकमिचमीनामिति वक्तव्यम् । वामः, कामः, आचामः। शाछासांहाव्यावेपां युक् ॥ ७।३ । ३७ ॥ णिप्रकरणे धूप्रीमोर्नुग्वचनम् ॥ १ ॥ णिप्रकरणे धूप्रीञोर्नुग्वक्तव्यः । धूनयति, प्रीणयति । पातेलुग्वचनम् ॥ २॥ पालयति । प्रत्ययस्थात्कारपूर्वस्यात इदाप्यसुपः॥ ७।३।४४ ॥ स्थग्रहणं किमर्थम् १ इदं विचारयिष्यते-इत्त्वे कग्रहणं संघातग्रहणं वा प्र०-दोपान्तरोपन्यासादयं दोपो नोक्तस्तदाह-एवमपीति । आदिवद्भावादन्न प्रसङ्गो यथा 'दाय' इत्यादी। नोदात्तो। फाम इति । 'आयादय आर्धधातुके वेति यदा णि नास्ति सदा पनि वृद्धिनिषेधस्य पर्युदासः । विश्रामशब्दस्त्वसाधुरेव । उद्यमोपरमो 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्य' इति वृद्ध-यभावात् । शाहा० । पातेलुगति । यद्यपि पाल रक्षण इत्यस्य पालयतीति सिध्यति ..तथाऽपि पातेः पुनिवृत्तये लुगागमविधानम् । लुग्विकरणत्वात्तस्प युकोऽप्रसङ्गः । प्रत्ययःस्थिमहामिनि । कादिति वर्णमहणं न च वर्णमानं ककारः प्रत्ययोऽ लीनि सामथ्यात्प्रत्ययावयये प्रत्ययशब्दो वर्तिप्यत इति प्रश्नः । इतरः पक्षान्तरे प्रयो- जनमाग्यातुमाह-इमिति । वक्ष्यमाणस्य युद्धया प्रत्यक्षीकृत्य परामर्शः । । उ०-भविष्यापिण्यायोरिति पसरा इति । इदं प्रत्यक्षं समानुमानिकमित्यर्थः । आदिव- पदावादिति । भापमयदेफरिमनियमेनापामादिग्यमिति भावः । नादातोल । मगु कमेनिटि गयी गिगो पाम: नियोग मार-पायाश्य इति । रामोपामेति । पोरनुदागापरेणादिमि मायः । युद्धपभायादिति । पन के सापुरियाये। . FIRE पुनिय निभनिनिमामियाम पयः। मापन प्रास. निपनि पुकमा भादधिकरणलादिनि । मायया । म भापमानामिमा पin मारपश्यx..१.११७४... १४.

·अाईपा१प्रा०४४सू० व्याकरणमहाभाष्यम् [२०५ स्याद्वर्णग्रहणं वेति । तद्यदा संघातग्रहणं तदा स्थग्रहणं कर्तव्यमिहापि यथा स्यात्-कारिका, हारिका । यदा हि वर्णग्रहणं तदा केवलः ककारः प्रत्ययो नास्तीति कृत्वा वचनाद्भविष्यति । अथासुप इति कथमिदं विज्ञायते--असुब्बतोऽङ्गस्येति, आहोस्विन्न चेत्सुपः पर आविति । किंचातः १ यदि विज्ञायतेऽसुब्बतोऽङ्गस्येति-बहुचमिका अत्र न प्राप्नोति । अथ विज्ञायते-न चेत्सुपः पर आविति न दोपो भवति । यथा न दोषस्तथाऽस्तु । प्र०-इहापीति । अन्यथा दत्तिकेत्यादावेव स्यात् । अज्ञाताद्यर्थविवक्षायामन कप्रत्ययः । स्थग्रहणे तु क्रियमाणे सर्वत्र भवति । प्रत्ययस्यापि व्यपदेशिवद्भावेन प्रत्ययस्थत्वात् । असुव्यत इति । न सुब्बदसुव्वदिति नब्ब्समासोऽसुप इत्यस्य बहुव्रीहित्वप्रदर्शनाय । भाष्यकारेण लाघवं नाऽऽश्रितम् । तदाश्रयणे हि बहुव्रीहिरेव न्याय्यो नतु मंतुबन्तः समासः। तत्रायं प्रश्न:-किमसुप इति वहुव्रीहिराश्रीयते न विद्यते सुव्यस्मिंस्तद- सुविति। अथ तत्पुरुषः प्रसज्यप्रतिषेधश्च-न चेत्सुपपर आविति । प्रत्ययग्रहणेन तदन्तविधेः सुबन्तादिति बोद्धव्यम् । बहुचर्मिकेति । बहूनि चर्माण्यस्यामिति बहुव्रीहिः । प्रत्ययलक्षणेन सुव्वदेतदङ्गमितीत्त्वं न प्राप्नोति । न लुमताऽङ्गस्येति प्रतिषेधोऽत्र नास्ति । लुमता लुप्ते यदङ्ग तस्य कार्ये स प्रतिपेधः । इदं तु दाप्यङ्गम् । न दोषो भवतीति । चर्मशब्दः सुबन्तो न च तस्मात्पर प्राप्, व्यवधानात् । बहवः परिव्राजका अस्यां सा बहुपरिव्राजकेत्यत्र तु प्रत्ययलक्षणेन सुबन्तात्परिव्राजक- शब्दात्पर आबिति प्रतिषेधः प्रवर्तते । पर्युदासाश्रयणे समासादसुबन्तात्पर आविति स्यादेवाओत्त्वम् । तथाऽसुप इत्यनर्थकं स्यादिति प्रसज्यप्रतिषेध आश्रीयते । उ०-माणस्येति । ननु स्थग्रहणे दत्तिकेत्यादौ प्रत्ययस्य कशब्दस्य प्रत्ययस्थत्वायोगोऽत माह-प्रत्ययस्थापीति। प्रसज्येति । एवं च सौत्रत्वादसमर्थसमास इति भावः । ननु सुब्लोपात्कथमेतत्सुब्वदङ्गमत माह-प्रत्ययलक्षणेनेति । टाप्यङ्गमिति । आपि परे यदगमविद्यमानसुकं तदवयवाकारस्य प्रत्ययस्थकात्पूर्वस्येवमिति सूत्रादिति भावः । चर्मशब्दः सुबन्त इति । गोस्त्रियोरित्यादिसूत्रस्थभाष्यप्रामाण्येन बहु जस् चर्मन् जसित्यवस्थायामुत्तरजसुत्तरं कपि समासान्ते पूर्वसुपोस्तद्धितान्तत्वाव्यातिपदिकत्वेन लुक्यपि प्रत्ययलक्षणेन सुबन्तत्वात्कपः पूर्वभागस्य समाससंज्ञा । यद्वा कपसमाससंज्ञयोर्युगपत्प्रातिः । कपः समासावयवत्वं तु वाचनिकमेव । समासान्तविषये च सुबन्तात्तद्वितोत्पत्तिरित्यस्य त्यागः । प्रत्ययस्य निरर्थकत्वात्परिपूर्ण पदमित्यादिन्यायविषयाभावादिति भावः । एतेन कबन्तस्य प्रातिपदिकत्वेन ततः सुपि ततः समास इत्यपात्तम् । तावताऽप्यनेकसुबन्ताभावेन समासस्य दुरुपपास्वादानेवासिद्धेश्चेति.दिक। भसुप इत्यस्य प्रत्युदाहरणं दर्शयति-बहव इति।

·२०६j श्रीभगवत्पञ्जलिविरचितं प्रत्ययस्थात्कात इदं विचार्यते-इत्वे कग्रहणं संघातग्रहणं वा स्याद्वर्णग्रहणं वेति कश्चात्र विशेषः १ इत्त्वे कग्रहणं संघातग्रहणं चेदेतिकाखप्राप्तिः ॥१॥ इत्त्वे कग्रहणं संघातग्रहणं चेदेतिकास्वप्राप्तिः । एतिकाश्चरन्ति+ । वचना- द्भविष्यति । अस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् ? कारिका, हारिका। अस्तु तर्हि वर्णग्रहणम् । वर्णग्रहणं चेद्वयवहितत्वादप्रसिद्धिः ॥२॥ वर्णग्रहणं चेद्वयवहितत्वान्न प्राप्नोति-कारिका, हारिका । अकारेण व्य- पहितत्वान्न प्राप्नोति । एकादेशे कृते नास्ति व्यवधानम् । एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवद्भवतीति स्थानिवद्भावाद्वयवधानमेव । एवं ताहायं-प्रत्ययस्थात्का- प्र०-इत्व इति । यद्यकारान्तस्य शब्दस्य कादिति निर्देशस्ततः संघातग्रहणम् । अथाऽऽगन्तुनाऽकारेणोचारणार्थेन निर्देशस्ततो वर्णग्रहणम् । ननु वर्णग्रहणे स्थग्रहणस्याऽऽनर्थक्यात्स्थग्रहणात्संघातग्रहणेन भाव्यम् । नैतदस्ति । कोऽत्र निर्दोपः पक्ष इति विचार्यते। यदि च संघातग्रहणपक्षो दोपवांस्तन्मा कारि स्थग्रहणमुपचयो भविष्यति । एतिका इति । एतदोऽकचि जसि त्यदाद्यत्वे टापीत्वे च रूपम् । श्रकचोऽकार उच्चारणार्थो न श्रवणार्थः । तेन धकिद्धिरकुदित्यादि सिध्यति । घचनादिति । यथैव कारिकेत्यादावेकादेशे कृतेऽनच्के ककारे संपन्ने भूतपूर्वगत्या भवत्येवमकनिधिसूत्रेऽकशब्दः संघात उच्चारित इति तदाश्रयेत्त्वप्रवृत्तिः । अस्तीति । एकादेशस्य पूर्वविधौ स्थानिवद्भावात्। अथवा वचनादित्यस्यायमर्थः-न यासयोरिति झापकाद्भविष्यति । इतरस्स्वगृहीताभिप्राय आह-अस्तीति । ततश्चाभिप्रायमप्रकाश्य पक्षान्तरमाश्रयति-अस्तु तीति । व्यवहितत्वादिति । ननु चाऽऽपीत्यनेन ककारो न विशेष्यते किं तर्यकार:-प्रापि च परतोऽकारस्म कात्पूर्वस्येति व्यवहितस्यापि उ०-उपचय इति । तदकरणासायमित्यर्थः। नप वर्णग्रहणे स्थग्रहणाभाये फास्तारप्रत्यया- दिरयर्थ: स्यादिति याच्यम् , शिपकादीनामिति निषेधयांपत्तेः । एवं प पूर्णप्रहणमपि माऽस्तु । प्रायये फीत्येव युक्तम् । फादारियर्थस्तु न यासयोरितिनिधसामप्यासति मायः । उधारणाप इति । एवं र प्रत्ययस्यकाब्दस्याभाय इति भायः । ननु यमनस्य कारिपादि- रवपात: स्गदत आह-यथैवेति । एकादेश इति । अन्तररयावामिति । पिभिसरपानिपाति मायः । स्थानिवद्भावादिति । नवमपारस्य मापरायं ककारा- माराम्या व्ययधानादिति पापम् , मामप्यनापात् । भन एव म पासोरिम्पादि परितार्थम् । मत एसिपायद विभिम्पंवायेपि न दोपः। माध्ये-अकारणेति । क.कारण प्यपधानं व ।

·भा३पा०१०४४सू०] . . व्याकरणमहाभाष्यम् [२०७ त्पूर्वस्येति न कंचिदव्यवधानं, तत्र वचनाद्भविष्यति । वचनप्रामाण्यादिति चेद्रथकट्यादिष्वतिप्रसङ्गः ॥३॥ वचनप्रामाण्यादिति चेद्रथकट्यादिषु दोपो भवति । रथकट्या+ गर्ग- काम्या । नैष दोषः । येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि वचनप्रामाण्यात् । केन च नाव्यवधानम् १ वर्णेनैकेन । संघातेन पुनर्व्यवधानं भवति, न भवति च। अथवा पुनरस्तु संघातग्रणम् । ननु चोक्तमित्त्वे कग्रहणं संघातग्रहणं चेदेतिकास्वप्राप्तिरिति । परिहतमेतद्वचनाद्भविष्यतीति । ननु चोक्तमस्ति वचने प्रयोजनम्. । किम् ? कारिका; हारिकेति । अत्राप्येकादेशे कृते. व्यपवर्गाभा- वान्न प्राप्नोति । अन्तादिवद्भावेन व्यपवर्गः । उभयत आश्रये नान्तादिवत् । एवं तर्खेकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवद्भवतीति स्थानिवद्भावाद्वयपवर्गः। एवं । प्र०-पूर्वत्वादित्त्वं प्रवर्तिष्यते । नैतदस्ति । रथकट्यादावप्येवं प्रसङ्गात् । किंच कात्पूर्वस्येति पूर्वग्रहणं कृतं न त्वापि पूर्वस्येति । ततश्च निर्दिष्टपरिभाषोपस्थानाद्व्यवधानेन न प्राप्नोति । नत्र वचनादिति । आनन्तर्यमसंभवान्नाऽऽश्रीयते। रथकट्येति । स्थानां समूह इतीनित्रकट्यचश्चति कट्यच् । गर्गकाम्येति । गर्गमिच्छत्यात्मन इति काम्यच्- प्रत्ययान्तादप्रत्ययादित्यकारप्रत्ययः । येन नाव्यवधानमिति । नाऽऽनन्तर्य परित्यज्यते किंतु यावत्संभवति तावदाश्रीयते । यद्येवमेतिका इत्यत्र द्वाभ्यामकाराभ्यां व्यव- धानादित्वं न प्राप्नोति । एकस्तसंबन्ध्यकारो द्वितीयस्यदादीनाम इत्यकारः । नैष दोषः। द्वयोरकारयोरेकादेशे कृते टापा सहैकादेशस्य स्थानिवद्भावादेकेनैवाकारेण व्यवधानं न पुनः स्थानिवत्त्वप्रतिपत्तिर्यतो द्वावकारौ व्यवधायको स्याताम् । सकृत्प्रवृत्त्या लक्षणस्य चरितार्थत्वात् । व्यपवर्गाभावादिति । वार्णादाङ्गं बलीय इत्येतदनाश्रित्योक्तम् । उभयत इति । आपि यः कशब्द इत्येवमुभयमाश्रीयते । अथ त्वापि परतोऽकारस्य उ.-वचनात्सोढव्यमेवेति भाव: 1 व्यवहितस्थापीति । पूर्वग्रहणमुभयान्वयीत्यभिमानः । कात्पूर्वस्येतीति । तत्र पूर्वग्रहणं तु कटुकेत्यादौ परस्य कार्यित्वनिवृत्त्यर्थमावश्यकम् । तसंबन्धीति । तकारस्य संबन्धीत्यर्थः । एकादेशे कृत इति। अतो गुण इत्यनेन । टापा. सहेति । टापा सहैकादेशस्य स्थानिवझावं विना पूबँकादेशस्य स्थानिवत्वं वक्तमशक्यं, तस्य टावेकादेशेनापहारेणादर्शनादिति भावः । न पुनरिति । अकारयोरेकादेशस्येति भावः । सकृत्प्रवृत्त्येति । न यासयोरिति निषेधोऽप्यत एव चरितार्थः । श्रनाश्रित्येति । भिन्नस्थानि- कत्वादिति भावः । ननु युगपदुभयाश्रयण एव स निषेध इति तत्प्रत्याख्यानपराक: +४. २. ५१.:- ३. १. ९; १. ३. १.०१, ·२०८.] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं : :[न.थासयोः - . ताचार्यप्रवृत्तिपियति - भवत्येवंजातीयकानामपीत्वमिति ,यदयं न यासयोः [४] इति प्रतिषेधं शास्ति । - . , मामका नरकयोरुपसंख्यानमप्रत्ययस्थत्वात् ॥४॥ मामकनरकयोरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । मामिका+ नरिका । किं पुनः कारणं न सिध्यति ? अप्रत्ययस्थत्वात् । त्यक्त्यपोश्च प्रतिषिद्धत्वात् ॥ ५ ॥ त्यक्त्यपोश्चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । दाक्षिणात्यिकाः, इहत्यिका * । किं पुनः कारणं न सिध्यति । प्रतिषिद्धत्वात् । उदीचामातः स्थाने यकपूर्वा- याः [४६ ] इति प्रतिषिद्धत्वात् । न यासयोः ॥७।३।४५ ॥ न यत्तदोरिति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात्-यकां यकामधीते । तकां तकां पचामह इति । प्रतिपेधे त्यकन उपसंख्यानम् ॥ १॥ प्रतिपेधे त्यकन उपसंख्यानं कर्तव्यम् । उपत्यका अधित्यका* * । तत्तद्युप- संख्यानं कर्नव्यम् ? न कर्तव्यम् । आचार्यप्रवृत्तिापयति नैवंजातीयकानामित्त्वं प्र०-कात्पूर्वस्येत्याश्रयिष्यते तथाऽप्युभयमेवाऽऽश्रितं तुल्यकालं भवति । एवंजातीय- कानामिति । प्रकारवचने जातीयत्ययः । अकज्जतामित्यर्थः । मामिफेति । ममायं युप्मदस्मदोरन्यतरस्यां खश्येत्यन्यतरस्यां ग्रहणात्प्राग्दीव्यतोऽणित्यण । 'तवकमम- कावेकवचने' इति ममकादेशः । फेवलमामकेत्यनेन संज्ञाछन्दसोड/पो नियमादन्यत्र टाप । नरं कायतीति नरिका । दाक्षिणात्यकेति । दक्षिणस्मिन्देशे दक्षिणादाच तत्र भवा दक्षिणापश्चात्सुरसस्त्यगिति त्या । अज्ञाताद्यर्थविवक्षायां कः । इह भवेहत्यिका । अव्ययात्त्यप् । पूर्ववत्कः । उदीचामात इति पाक्षिकप्रतिपेधप्रसङ्गे वचनम् । न याया सेति प्रथमैकवचनान्तयोरुपादानाद्विभक्त्यन्तरे प्रतिपेधाप्रसद्गादाह- यत्तदोरिति । उपत्यकेनि । उपाधिभ्यां त्यकन्नासन्नारुढयोरिति त्यकन् । नपं- जानीय कानामिति । येऽनेकाचो व्यसनादयः प्रत्ययाः संघाविपयाम्नेपामित्यर्थः । 3०-प्रेगोविरोधार्थी युगपदुभगोः परोतीति भाच्यालभ्यतेत माह-तुल्यफालमिति । गुष्यगारमेनोपयमाभितमिपमभापकर युगपरकारविशेषणग्वेनाऽऽधितायिति भावः । नयामयाः। यत्तदोरिति । मी म्यम्पंग वियशितमिति सापम् । मंशा. । . . २.१.४ ५.५.७५. TH +हामंतीगो मापारिय:। रामपसमापो (1) मानि गिला पदा भपिका, रे गादेगी:पि दुर्गमः। मामय () गो पाशि. निमा रिमामय पद ·७०१३पा०१आ०४५सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [२०९ भवतीति यदयं मृदस्तिकन् [५. ४. ३६] इतीत्वभूतं निर्देशं करोति । पावकादीनां छन्दस्युपसंख्यानम् ॥ २ ॥ पावकादीनां छन्दस्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । 'हिरण्यवर्णाः शुचयः पावकाः' । रक्षकाः, अलोमकाः । छन्दसीति किमर्थम् ? पाविका, अलोमिका । आशिषि च ॥३॥ आशिपि चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । जीवतान्जीवका । नन्दतान्नन्दका । भवताद्भवका+। उत्तरपदलोपे च ॥४॥ उत्तरपदलोपे चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । देवदत्तिका देवका । यज्ञदत्तिका यज्ञका । क्षिपकादीनां च ॥ ५॥ क्षिपकादीनां चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । क्षिपका ध्रुवका धुवका । प्र०-यदयमिति । ननु च तद्धितलुगर्थमिकारोच्चारणं स्यात् । अन्यथा पञ्चभिर्मत्तिकाभिः क्रीत इत्यार्हादिति ठकोऽध्यर्धपूर्वेति लुकि कृते लुक्तद्धितलुकीति टापो लुकि निमित्ता- भावादित्त्वं न स्यात् । पञ्चमृत्तिक इति । अन्तरजांश्च विधीन्सो लुग्वाधते न सुब्लुगेव । तथा च सनीस्त्रंस इत्यादौ नलोपो न भवति । पञ्चभिः खट्वाभिः क्रीतं पञ्चखट्वमित्यादौ टापा सहकादेशो न भवति । अन्यथैकादेशस्याऽऽदिवद्भावा- दाग्रहणेन ग्रहणाललुकि कृतेऽकारस्य श्रवणं न स्यात् । तदेवं सति प्रयोजने न ज्ञापकमिकारोचारणमिति चिन्त्यमेतत् । त्यिकन्निति प्रक्रियालाघवाय स्त्रीविषयत्वा- द्वक्तव्ये त्यकन्नित्यकारोचारणमित्त्वाभावस्य न ज्ञापकम् । पञ्चभिरुपत्यकाभिः क्रीतं पञ्चोपत्यकमित्यादौ तद्धितलुक्यकारश्रवणार्थत्वात्तस्य । पुनन्ति पावयन्तीति वा पावकाः । जीवकेति । आशिषि चेति वुन् । देवकेति । अनजादौ च विभाषा लोपो वक्तव्य इति दत्तशब्दस्य लोपः । क्षिपकेति । क्षिपेरिगुपधत्वात्के कृतेऽज्ञातादिषु कः । अथवा क्वुन्शिल्पिसंज्ञयोरिति क्वुन् । ध्रुवकेति । ध्रु गतिस्थैर्ययोः । धुवकेति। धू विधूनने । वर्णकेति । वर्णयति महत्त्वादिकं गुणमिति वर्णका प्रावरणविशेषः । तन्तूनां . उ०-विषया इत्यस्य प्रनोजनं चिन्त्यम् । ननु लुकः पूर्वमन्तरङ्गत्वादिस्वमत माह- अन्तरङ्गांश्चेति । चिन्त्यमेतदिति । वस्तुतो भाण्यप्रामाण्यादेतद्विषयेऽन्तरङ्गानपीस्यस्य ज्ञापकसिद्धस्यासार्वत्रिकत्वेनानित्यत्वमङ्गीकार्यमस्यानभिधानं चेत्याहुः । स्त्रीविषयत्वात्म- . क्रियालाधवाय त्यिकन्निति वक्तव्यमित्यन्वयः । पुनन्ति पावयन्तीति वेति । अर्थद्वय- स्याप्युपलम्भादिति भावः । ध्रु गतीति । पचाप कुटादित्वाद्गुणाभावेऽज्ञातादिषु' कः * अथर्ववेद १.३३. १. + ३.१.१५०. x ५.३. ८३.

·२१० श्रीभगवत्पतलिविरचितं [न थासयोः तारका ज्योतिषि ॥६॥ तारका ज्योतिष्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । तारका । ज्योतिषीति किमर्थम् ? तारिका दासी। वर्णका तान्तवे ॥७॥ वर्णका तान्तव उपसंख्यानं कर्तव्यम् । वर्णका । तान्तव इति किमर्थम् ? वर्णिका-भागुरी लोकायतस्य । वर्तका शकुनौ प्राचाम् ॥ ८॥ वर्तका शकुनौ प्राचामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । वर्तका शकुनिः । शकुनाविति किमर्थम्. १ वर्तिका भागुरी लोकायतस्य । प्राचामिति किमर्थम् ? वर्तिका । अष्टका पितृदेवत्ये ॥४॥ अष्टका पितृदेवत्य उपसंख्यानं कर्तव्यम् । अष्टका। पितृदेवत्य इति किमर्थम् १ अप्टिका* खारी। वा सूतकापुत्रकावृन्दारकाणाम् ॥ १० ॥ वा सूतकापुत्रकावृन्दारकाणामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । सूतका सूतिका । पुत्रका. पुत्रिका । वृन्दारका वृन्दारिका। प्र०-विकारस्तान्तवम्। ओरबित्यम् । वर्णिकेति । व्याख्यात्रीत्यर्थः। भागुरी टीका- विशेषः । अष्टकेति । इष्यशिभ्यां तकन्निति तकन् । पितरश्च देवताः पितृदेवताः । तदर्थ कर्म पितृदेवत्यम् । देवतान्तात्तादयें यदिति यत् । अप्टिकेति । अष्टो परिमाणमस्याः संख्याया अतिशदन्तायाः कन्निति कन् । सूतकेति । न सामिवचन इति प्रतिपेधा- ज्ज्ञापकात्स्वार्थे कन् ।. पुत्रिकेति । पुत्रशब्दाच्छाईरवादित्वान्छीन्प्रत्ययस्ततः स्वार्थ कन् । केऽण इति हस्वस्तस्य पक्षेऽकारो विधीयते । वृन्दारिकेति । वृन्दमस्या अस्ति । शृङ्गयन्दाभ्यामारकन्प्रत्ययो वक्तव्य इत्यारकन् । उ०-व्युन्या । वर्णयतीति । स्वगतं गुणं प्रकाशयतीत्यर्थः । व्याख्यात्रीति । लोकायत- पाचस्प म्याण्यानरूपी अन्धविशेष इत्यर्थः। नर्तिका भागुरीस्यत्रापि यतिफेरयस्य प्यायया- प्रीत्यर्थः । इप्यशिभ्यामिति । अनन्ति प्रामणा भस्यामित्यर्थः । स्वार्थे कन्निति । सूतैय एतकेयर्थः । पायादित्यादिश्यन्ये । पुत्रशब्दादिति । यातिके पुरस्यपारमध्यपाठोऽपपाठः, कयटपिरोधात् । अकार इति । या भ इति नेत्यर्थः । सूराकादी रिवश्ययाधना एप पोऽकार इति मोम्यम् । ५.१.११.

·अ०३पा०या०४७सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [२११ उदीचामातः स्थाने यकपूर्वायाः ॥ ७ । ३ । ४६ ॥. किमर्थं स्त्रीलिङ्गनिर्देशः क्रियते न यकपूर्वस्येत्येवोच्येत ? स्त्रीविषयो य श्राकारस्तस्य स्थाने योऽकारस्तस्य प्रतिषेधो यथा स्यात् । इह मा भूत्-शुभं यातीति शुभंयाः शुभंयिका+ । भद्रंयिका । यकपूर्वे धात्वन्तप्रतिषेधः ॥१ यकपूर्वे धात्वन्तप्रतिषेधो वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् ? सुनयिका, अशोकिका, अपाकिका। भस्त्रैषाजाज्ञाद्वाखानपूर्वाणामपि ॥ ७ । ३ । ४७ ॥ एषाद्वे नपूर्व अनुदाहरणे असुप इति प्रतिषेधात् । अथ भस्त्राग्रहणं किमर्थं नाभाषितपंस्कादित्येव सिद्धम् ? भस्त्रागृहणमुपसर्जनार्थम् ॥ १॥ उपसर्जनार्थोऽयमारम्भः ।.अभस्त्रिका, अभस्त्रका । प्र०- उदीचा० । स्त्रीविषय इति । अर्थगतं स्त्रीत्वं शब्द आरोग्य निर्देशः कृतः । शुभयिकेति । शुभं याति भद्रं यातीति कि । शुभंभद्रशब्दौ निपातौ । अज्ञाताद्यर्थ- विवक्षायां कः । केऽण इति ह्रस्वः। यकपूर्व इति । धात्वन्ताभ्यां यकारककाराभ्यां परस्याऽऽतः स्थानेऽकारस्येत्त्वप्रतिषेधस्य प्रतिषेधस्तेनेत्त्वं भवत्येव शोभनो नयोऽस्याः सुनया । नास्ति शोकोऽस्या अशोका । पूर्ववत्कः । भौषा । पाक्षिकप्रतिषेधार्थ आरम्भः । एषाद्वे इति । न एषका न द्वके इति विगृह्यान्तरङ्गानपि विधीन बहिरङ्गो लुग्बाधत इत्यकृतेषु त्यदायत्वादिषु समासे कृते सुब्लुकि समासाद्या विभक्तिस्तस्यां त्यदाद्यत्वं ततष्टाप् । स च प्रत्ययलक्षणेन सुबन्ताभ्यां पर इत्यसुप इतीत्वप्रतिषेधस्य व्यापारादनेषका इत्येव भवति । तस्मादन पूर्वयोरेवैतयोः पाक्षिकप्रतिषेधः । एपका एपिका । द्वके द्विके इति । एषेति प्रथमैकवचननिर्देशादन्यत्र नित्यमित्वमेतिकाश्चरन्तीति । अभस्त्रिकेति । नास्ति भत्रा अस्या इति बहुव्रीहावुप- सर्जनहखत्वे कृते यष्टाबुत्पद्यते स भाषितपुंस्कादभस्त्रशब्दात्पर इत्युत्तरसूत्रेण उ०-उदीचा० । स्त्रीलिङ्गनिर्देशमात्रेण कथमाकारस्य स्त्रीविषयत्वं लभ्यतेऽत आह-अर्थगत- मिति । धावन्तशब्देन तथाभूतौ यकारककारौ लक्ष्येते इत्याह-धात्वन्ताभ्यामिति । भस्षा० । नित्येत्त्वस्य प्रत्ययस्थादित्येव सिद्धेः सूत्रारम्भफलमाह-पाक्षिकेति । उदीचामित्यनुवर्तनादिति भावः । प्रत्ययलक्षणेनेति । अन्तर्वतिसुवलुक इति 'शेपः। भाव्येनअपूर्व इत्युपलक्षणम् । सर्वेऽनुदाहरणे इत्यस्यार्थस्य तुल्यन्यायत्तिन परमैषि. केत्येवेत्यादि बोध्यम् । प्रथमैकवचनेति । अत एवैषाढ़े नपूर्वे अनुदाहरणे इति भाष्य एषेत्येवोक्तम् । अविवक्षितत्व एतवीत्येव वदेदिति बोध्यम् । नास्ति भनेति । एतेनानुए- + ५.३ ७३, ७. ४.१३. x ७. ३. ४४.: ७.३.४८. ॐ अतोऽने "एषका एषिका । एके द्विके" इत्यादिभाव्यपाठो लुसः स्यादिति कैयटप्रतीकोदरणाद प्रतीयते।

·२१२] . श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं ठिस्येकः नज्पूर्वगृहणानर्थक्यं चोत्तरपदमात्रस्येद्वचनात् ॥ २ ॥ नपूर्वग्रहणं चानर्थकम् । किं कारणम् ? उत्तरपदमावस्येद्वचनात् । उत्तर- पदमात्रस्येत्वं वक्तव्यम् । निर्भस्त्रका, निर्भस्त्रिका । बहुभस्त्रका, बहुभस्त्रिका । इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये सप्तमस्याध्यायस्य तृतीये पादे प्रथममाह्निकम् ॥ . ठस्येकः ॥७।३ । ५० ॥ किमिदं ठादेशे वर्णग्रहणमाहोस्वित्संघातग्रहणम् ? कश्चात्र विशेषः ? ठादेशे वर्णग्रहणं चेद्वात्वन्तस्य प्रतिषेधः ॥ १ ॥ ठादेशे वर्णग्रहणं चेद्धात्वन्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । पठिता पठितुम् । अस्तु तर्हि संघातग्रहणम् । संघातग्रहणं चेदुणादिमाथितिकादीनां प्रतिषेधः ॥२॥ संघातग्रहणं चेदुणादिमाथितिकादीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः । उणादीनां तावत्- प्र-पाक्षिकप्रतिषेधाप्रसङ्गास्त्राग्रहणम् । नब्पूर्वग्रहणानर्थक्यामिति । अपिग्रहणेन फेवलानां समुच्चयादन्यपूर्वाणामप्रसङ्गान कर्त्तव्यं नम्पूर्वग्रहणम् । तत्र पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदुत्तरपदस्य च ग्रहणात्सर्वेष्टसिद्धिः । इत्युपाध्यायजैयटपुत्रकैयटकृते महाभाण्यप्रदीपे सप्तमस्याध्यायस्य तृतीये पादे प्रथममासिकम् । . ठस्येकः । किमिदमिति । किं व्यचनमान प्रतिपिपादयिपितमागन्तुना तूधारणाणे- 'नाकारण निर्देशोऽथ संघात एव स्थानी निर्दिष्ट इति प्रश्नः । धात्वन्तप्रतिषेध इति । “संघातग्रहणे त्वेप न दोपः पठवीत्यत्रापि ठस्याऽऽनर्थक्यादर्थवग्रहणपरिभापयाऽर्थ- उ०-सर्जनेऽप्यादापार्याणामिश्यात्वयाधनार्थ भनाग्रहणमित्यपास्तम् । उपसर्नने पारितार्यम पांधे मानाभायात् । नपूर्वग्रहणाकरणे दोपमाह-अन्यपूर्वाणामप्रसङ्गादिति । अथापि- प्रहणेन केवलानामन्यपूर्वाणां प संग्रहस्तथाऽपि न कार्यमेवेत्याह-वत्र पदा ति । भाष्ये- उत्तरपदमावस्येवं वक्तव्यमिति । उत्तरपदमात्रस्य यथेचं भवति तथा तयाण्येयमित्यर्थः । इति शिवम सुतसतीगर्मजनागोनीभकृते भाष्यप्रदीपोद्ग्रोते सप्तमस्याध्यायस्य मृतीये पाद प्रथममानिफम् । ठस्येकः । मनु विशिष्टोमारणारसंगयो युफोन माह-कि व्यनिति । एक्षणति . भावः । नमु पटतीरयन टादास्येपरयत भाह-धानस्यादिति । ननु पर्णप्रहण:- प्पानयर मुल्यमा भाह-वर्णप्रहणेति । मनु टगादिपु संघातस्योपएन्भेस्रोपामिहानु ·७०।३पा०ारेश्रा०५०सू०) व्याकरणमहाभाष्यम् [२१३ कण्ठः शण्ठः वण्ठः । इह च मथितं पण्यमस्य माथितिक इत्यकारलोपे कृते तान्तादिति कादेशः प्राप्नोति+ । वर्णग्रहणे पुनः सत्यल्विधिरयं भवति । तस्माद्विशिष्टगृहणम् ॥ ३॥ तस्माद्विशिष्टस्य ठकारस्य ग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । अस्तु तावद्वर्ण- ग्रहणम् । ननु चोक्तं ठादेशे वर्णग्रहणं चेद्वात्वन्तस्य प्रतिषेध इति । नैप दोषः । अङ्गादिति वर्तते । न वा अङ्गादिति पञ्चम्यस्ति । एवं तर्हि प्र०-वत् सङ्घातग्रहणादप्रसङ्गः । वर्णग्रहणे त्वर्थवद्ग्रहणपरिभाषाया अव्यापारः । वर्णग्रहणपक्षे च ठगादिष्वकार उच्चारणार्थो वर्णमात्रं प्रत्ययः । कराठ इति । कणेष्ठः । शण्ठ इति । शमे निदाच्युनिति ठः । वण्ठ इति । वनोऽन्येभ्योऽपि दृश्यत इति ठः । वर्णपक्षेऽप्युणादीनां प्रसङ्गः । सत्यपि संघातस्य प्रत्ययत्व इह च' संघातग्रहणे ठगादयः संघाता एव प्रत्ययाः प्रतिज्ञायन्ते । माथितिक इति । संनिपातलक्षणपरिभापामनाश्रित्य चोद्यते। अन्यथाऽजादिसंनिपातेन तान्ततोपजाता कथमजादिविघातनिमित्तं स्यात् । वर्णग्रहणे वनल्विधाविति स्थानिवत्त्वनिपेधादिकस्य कादेशाप्रसङ्गः । ननु तान्तादगा- स्परस्य ठस्य कादेशो विधीयते, नचैतत्तकारान्तमङ्गम् , तकारान्तात्प्रत्ययस्याविधानात् । नैतदस्ति । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वादङ्गं भवति, तकारान्तं चेति कादेशः प्राप्नोत्येव । तस्माद्विशिष्टग्रहणमिति । तद्धितस्य ठादेरिक इति कर्तव्यम् । एवं च माथितिक इत्यत्र ठादेरिति वचनादल्बिधित्वात्स्थानिवद्भावात्कादेशस्याग्रसङ्गः । अङ्गादिति वर्तत इति । अर्थवशाद्विभक्तिविपरिणाम इति भावः । एवं तहीति । सामर्थ्यात्पष्टयन्तमूह्यते । - उ०-कृतत्वावर्णग्रहणपक्षानुपपत्तिरत आह-वर्णग्रहणपक्षे चेति । अत एवान पेक्षेऽङ्गनिमित्त यष्ठकार इति वक्ष्यमाणं भाष्यं संगच्छते । वर्णपक्षेऽप्युणादीनामिति । ठस्य सद्भावादिति भावः । ननु ठगादिषु वर्णमावस्य प्रत्ययत्वात्कथमत्र संघातग्रहमत आह- इह चेति । विशिष्टपदार्थमाह-तद्धितस्येत्यादि । वस्तुतः स्वरिताकारविशिष्ट पठनीय. मित्यर्थः, विशिष्टस्य उकारस्य ग्रहणमिति भाग्यात् । माथितिकस्तु ठक्छसोरिति वार्तिक- स्थभाष्योक्तरीत्या संनिपातपरिभाषथा सिद्ध इति भाण्यार्थ उचित इति भाति । यद्रोणादि विषयमेवैतत् । माथितिके त्वने परिहरिष्यत इति भावः। अङ्गस्येत्यस्य प्रकृतत्वादङ्गादिति वर्तत इत्ययुक्तमत आह-अर्थवशादिति । धात्वन्तनिवृत्त्यर्थ पञ्चम्यन्तस्येहोपयोगादिति भावः । पञ्चम्यन्तस्य कथं षष्ठयन्तत्वमत आह--सामर्थ्यादिति । प्रजम्यन्तस्यान्वयायोग्य- स्वादिति भावः । अङ्गस्येति त्वज्ञावयवस्य प्रत्ययस्थस्य उस्येत्यन्वययोग्यमेवेति तात्पर्यम् । + ४.४.५१७. ३. ५०, ६.४. १४८; ७. ३. ५१. + १. १. ५६.

·३१४] श्रीभगवत्पतमलिविरचितं उस्यैकः प्रत्ययस्थस्येतिवर्तते । क प्रकृतम् ? प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्यात इदाप्यसुपः [७. ३. ४४] इति । तद्वै पञ्चमीनिर्दिष्टं षष्ठोनिर्दिष्टेन चेहार्थः । अर्थाद्विभक्तिविपरिणामो भविष्यति । तद्यथा---उच्चानि देवदत्तस्य गृहाणि । आमन्त्रयस्वैनम् । देवदत्तमिति गम्यते । देवदत्तस्य गावोऽश्वा हिरण्यम् । आढ्यो वैधवेयः । देवदत्त इति गम्यते । पुरस्तात्षष्ठीनिर्दिष्ट सदर्थात्प्रथमानिदिष्ट द्वितीयानिर्दिष्टं च भवति । एवमिहापि पुरस्तात्पञ्चमीनिर्दिष्ट सदर्थात्षष्ठीनिर्दिष्ट भविष्यति । एवमप्युणादीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि । एवमपि कर्मठ इत्यत्र प्राप्नोति । एवं तर्घनस्येति संबन्धषष्ठी विज्ञा- स्यते। अङ्गस्य यष्ठकारः। किंचाङ्गस्य उकारः १ निमित्तम् । यस्मिन्ननं- मित्येतद्भवति । कस्मिंश्चैतद्भवति ? प्रत्यये । अथवा पुनरस्तु संघातग्रहणम् । ननु चोक्तं संघातग्रहणं चेदुणादि- माथितिकादीनां प्रतिपेध इति । उणादीनां तावत्प्रतिषेधो न वक्तव्यः । परिहतमेतदुणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानीति । यदप्युच्यत इह च मथितं .पण्यमस्य माथितिक इत्यकारलोपे कृते तान्तादिति. कादेशः प्राप्नो- तीति । नैष दोषः । अकारलोपस्य स्थानिवद्भावान्न भविष्यति । न सिध्यति । पूर्वविधौ स्थानिवद्भावो+ न चायं पूर्वविधिः । अयमपि पूर्व- विधिः । पूर्वस्मादपि विधिः पूर्वविधिरिति । अथाप्युणादयो व्युत्पाद्यन्ते प्र०-इतरो न फचित्पष्टयन्तं प्रकृतमिति मत्वाऽऽह-क प्रकृमिति । अर्थादिति । ठस्येति पाठयन्तेन संबन्धात्पष्ठचन्तत्वेन विपरिणामः । कर्मणि घटते कर्मणि घटोऽठ- जित्यठच् । अस्येति संबन्धपष्टीत्वेनोपादानाद्विशिष्टो निमित्तनिमित्तिभावलक्षणः संबन्धी विवक्षितः । तेनाहावयवस्याप्रसङ्गः। अगव्यपदेशनिमित्तप्रत्ययग्रहणात्कर्मठ इति प्रत्ययावयवस्य न भवति । ननु समुदायस्य निमित्तत्वेनावयवस्यापि निमित्तत्व- मानीयत, तथा च चातुः चरित्यत्र द्विवचननिमित्तेऽज्यजादेशः स्थानिवद्भवति । एवं तईि सातानिमित्तमिह गृह्यते । स्थानिवत्त्वे तु लक्ष्यवशायथाकथंचिनिमित्त. मामीयते । पूर्यगादपि विधिरिति । संबन्धसामान्यवचनपष्ट पन्तस्य पूर्वशब्दस्म विधिशयेन समास आत्रीयते । प्रथया वर्णमहणात्तदन्तत्वे लब्धे तान्तादित्यन्ताहरणं प्रत्ययोपदेशकाले तान्तप्रहरणार्थमिति माथितिक कादेशाप्रसाः। यथापीति । मर्पिपा उ०-सेनानायययस्येति । परिणादायपिपारेदारगुपपादपति-याव्यपदेशति । गो:- प्युनादागदोप इति पयम् । सामादिति । समुदायस्य मुग निमिसायमियः । घयवेति । समिति मिन गुमपाप पर्द, सादिति भिनम् । शेन समारनेपाल । ५.९.१५.४ १.४.१.+१.१.५०.

·प्रा३पारा०५४सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [२१५ एवमपि न दोषः । क्रियते न्यास एव विशिष्टग्रहणं-ठस्येति । इसुसुक्तान्तात्कः ॥ ७।३। ५१ ॥ इह कस्मान्न भवति-आशिषा तरत्याशिषिकः+ । उषा* तरत्यौषिकः ? लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति । अथेह कथं भवितव्यम्—दोभ्यो तरति ? दौष्क इति भवितव्यम् । कथम् ? यदि वर्गीकदेशा वर्णग्रहणेन गृह्यन्ते । हो हन्तेपिन्नेषु ॥ ७ । ३ । ५४ ॥ किमिदं ािन्नकारग्रहणं हन्तिविशेषणम्-जिगन्नकारपरस्य हन्तेर्यो हकार- प्र०-यजुपेत्यादौ पत्वाद्यथै व्युत्पत्तिपक्षोऽप्यङ्गीक्रियते । क्रियते न्याम एवेति । येषां ठशब्दानामिक इष्यते तेष्वकारः स्वरित उच्चारितस्तदनुकरणं स्वरितमेव ठस्येति । न चोणादिठस्याकारः स्वरित इत्यादेशाप्रसङ्गः । इसु० । आशिपेति । श्राङः शास्विच्छायामित्यस्मादाशासनमाशीरिति संपदा- दित्वाद्भावे किप् । आशासः काबुपसंरव्यानमितीत्त्वम् । उपेति । वसेः किम् । वचिस्व- पीति संप्रसारणम् । षत्वस्यासिद्धत्वादिसुसौ भवत इति कादेशप्रसङ्गः । लक्षणोत । लाक्षणिकमनुमेयरूपं प्रतिपदोक्तं तु प्रत्यक्षरूपम् । अथेति | दौष्क इति श्यते नच प्राप्नोतीति प्रश्नः । दौष्क इति । तरतीति ठक् । उपसंख्येयोऽत्र कादेश इति भावः । कचित्त कथं यदि वर्णकदेशा वर्णग्रहणेन गृह्यन्त इति पाठः । तत्र यदीति निपातो न संदेहाथै उपात्तः किं तर्हि यदेत्यस्यार्थे वर्तते । ओकारे य उकारः स उकारग्रहणेन गृह्यते । यत्र च समुदायाश्रयं कार्य नास्ति तत्रावयवाः स्वकार्यस्य प्रयोजका एव । तथा च नुड्विधिलादेशविनामा ऋकारावयवाश्रयाः प्रवर्तन्ते । अग्रहणपक्षे तु यथा नुड्विधि- लादेशविनामेषु प्रतिविधीयते तथा दोष उपसंख्यानं कर्तव्यमिति संदेहार्थोऽपि यदिशब्दो व्याख्येयः। हो हन्तेः । किमिदमिति । हन्तिरपीहोपात्तो हकारोऽपि तत्र किं हकारस्य प्राधान्याद्विशेषणसंवन्धोऽथ प्रधानोपकाराय गुणस्यापि हन्तेः । पक्षद्वयेऽपि दोष- दर्शनात्प्रश्नः । द्वंद्वनिर्दिष्टास्तु किणना एकयोगक्षेमा न्याय्या इति भिन्नेन संवन्धिना उ०-पदसंबन्ध इति वायुदत्तशब्दाचि दत्तशब्दलोपे चायुक इत्यादौ न दोषः । नियमेन प्रत्ययोपदेशकाल इत्यर्थलाभः कथमितीदं चिन्त्यम् । संनिपातपरिभाषयापि माथितिके दोषवारणं प्रागुक्तं कथं यथान्यासे वारणं तदाह-येषामिति । इसुसु० । षत्वस्येति । शासिवसिघसीनां चेत्यस्येत्यर्थः । ननु समुदाये गुणभूता अवयवाः कथं स्वकार्य प्रवर्तयेयुरत आह-यत्र समुदायेति । संदेहार्थ इति । पक्षान्तरे परिहारस्यानुत्थानं दर्शयितुं संदेहार्थोऽपि यदिशब्दो व्याख्येय इत्यर्थः । वणेफदेशानां वर्णग्रहणेन ग्रहणेऽप्यनर्थकत्वादप्रत्ययत्वाच्च कथमस्य प्रवृत्तिरिति चिन्त्यम् । अत एवास्य कापिकपाठता कैयटेनोक्ता । 'दौके इण: ५ इति पत्वम् । हो हन्तेः । प्राधान्यादिति । विशेष्यत्वात्कार्यान्वयित्वाञ्चेत्यर्थः । प्रधानोपकारा- येति । प्रधानस्य कुत्यस्य बहुविषयलाभरूपोपकारायेत्यर्थः । द्वंद्वनिर्दिष्टास्त्विति । सह- * x.४.३४. + ४.४. ५.

·२१६] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [हो हन्तेब्णिन्नेषु . -. - '.. इति, आहोस्विद्धकारविशेषणम्-णिन्नकारपरस्य हकारस्य स चेद्धन्तेरिति ? कश्चात्र विशेषः ? हन्तेस्तत्परस्येति चेन्नकारेऽप्रसिद्धिः ॥ १॥ हन्तेस्तत्परस्येति चेन्नकारेऽप्रसिद्धिः । नन्ति, नन्तु, अनन् । अस्तु तर्हि हकारविशेषणम् । हकारस्येति चेकिणत्यप्राप्तिः ॥ २॥ हकारस्येति चेणित्यप्राप्तिः । घातयति घातकः । किं कारणम् ? नका- रेण व्यवहितत्वान्न प्राप्नोति । वचनाद्भविष्यति । इहापि वचनात्प्राप्नोति- हननमिच्छति हननीयति हननीयतेण्वुल् हननीयक इति । स्थानिवद्भावाचाचो नकारेऽप्रसिद्धिः॥३॥ स्थानिवद्भावाचाचो नकारेऽप्रसिद्धिः । नन्ति नन्तु+ । वचनाद्भविष्यति । वचनप्रामाण्यादिति चेदलोपे प्रतिषेधः ॥ ४ ॥ वचनप्रामाण्यादिति चेदलोपे प्रतिषेधो वक्तव्यः । हन्ता हन्तुम् । नकार- ग्रहणसामर्थ्यादलोपे न भविष्यति । अस्त्यन्यन्नकारग्रहणस्य प्रयोजनम् । किम् ? श्रयमाणविशेपणम् । यत्र नकारः श्रूयते तत्र यथा स्यात् । इह मा भूत्-- हतः, हथ इति । सिद्ध तूपधालोप इति वचनात् ॥ ५ ॥ प्र०-संवन्धं प्रतिपत्तुमनर्हाः-णिति हन्तेर्नकारे हकारस्येति । हन्तेरिति । स्वावयवेन पौर्वापर्यायोगात् । मिणत्यप्राप्तिरिति । तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्येति परिभापोप- स्थानाद्धकारस्य च णिताऽऽनन्तर्यासंभवात् । वचनादिति । निर्दिष्ट्रपरिभापोप- • स्थानादोन नाव्यवधानमिति शब्दान्तरव्यवायो निवर्त्यते । इतरस्तु व्यवधानसंभवा- निर्दिष्टाङ्गविकलपरिभापोपस्थानं मत्वाऽऽह-इहापीति । स्थानिवद्भावाच्याच इति । अचो य आदेशो लोपस्तस्येत्यर्थः । नकारग्रहणेति । सर्वत्र व्यवहितो नकारो हकारात्पर इति नकारप्रहणसामाणिग्रहणसामर्थ्याच्च प्रतिकृतमानन्तर्यमाश्रयि- प्यते । सिद्धं त्विति । नकारग्रहणमपनीयोपधालोपग्रहणं कर्तव्यम् । वचना- उ०-विवक्षायां वन समिर्दिष्टानां तुल्यतयका संयन्धस्य न्याय्यस्यादित्यर्थः । स्वाययये- नति । भिसयविषयरयारपोपियंप्यमहारस्यस्यधः । ननु यचनसामयिवधानापि प्रता. यतिप्रसाः स्यादत आह-निर्दिष्टेति । मन्यनादेशस्य स्थानिय म स्वप इत्यत माह- अचो य इति । ठिणग्रहणसामर्थ्याच्चेति । सर्वन नकारपररयादेय सिद्धेन यायमिति मापः । पासपतीपादायप्यनारया पुरयं सतस्तस्यमिति सारपर्यम् । ननु सत्यपि . । + ६.४, ९८.४ ६.४.२७..

·७अ०१३पा०रा०५५सू०] - व्याकरणमहाभाष्यम् [२१५ सिद्धमेतत् । कथम्-१ उपधालोपे. चेति वक्तव्यम् । सिध्यति सूत्रं तर्हि भिद्यते । यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं हन्तस्तत्परस्येति चेन्नकारेऽप्रसिद्धिरिति-१ वचनाद्भविष्यति । अथवा पुनरस्तु · हकारविशेषणम् । ननु : चोक्तं हकारस्येति चेमिणत्यप्राप्तिरिति । वचनाद्भविष्यति । ननु चोक्तमिहापि वचनात्प्राप्नोति-- हननीयक इति । नैष दोषः । येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि वचनप्रामा- ण्यात् । न च क्वचिद्धात्ववयवेनाव्यवधानमेतेन पुनः संघातेन व्यवधानं भवति, न च भवति । यदप्युच्यते स्थानिवद्भावाचाचो नकारेऽप्रसिद्धिरिति । वचनाद्भ- .विष्यति । ननु चोक्तं वचनप्रामाण्यादिति चेदलोपे प्रतिषेध इति । नैष दोषः । आनन्तर्यमिहाऽऽश्रीयते--हकारस्य नकार इति । क्वचिच्च संनिपातकृतमानन्तर्य शास्त्रकृतमनानन्तर्य, कचिच न संनिपातकृतं नापि शास्त्रकृतम् । लोपे संनि- पातकृतमानन्तर्यमलोपे नैव संनिपातकृतं नापि शास्त्रकृतम् । यत्र कुतश्चिदेवा - नन्तर्यं तदाश्रयिष्यामः । अभ्यासाच ॥७।३।५५ ॥ अभ्यासात्कुत्वमसुपः ॥१॥ प्र०-द्भविष्यतीति । एकप्रहणकवाक्यनिवन्धनानि वहूनि वाक्यानि लक्ष्यस्य संस्कार- काण्युपप्लवन्ते, हो हन्तेचिंति, हो हन्तेणिति, हो हन्तेर्न इति । सह विवक्षायां द्वन्द्वेऽपि यथासंभवं विशेषणविशेष्यभाव इति बिता णिता च हन्तिविशेष्यते नकारेण हकारः। येत नान्यवधानमिति । तस्मिन्निति निर्दिष्ट इति परिभाषोपस्थानेन धात्ववयवेन नित्यव्यवायाच्छब्दान्तरेण व्यवधानं निवार्यते । वचनादिति । सत्यपि स्थानिवद्भाव- कृते व्यवधाने श्रुतिकृतानन्तयाश्रयणात् । नापि शास्त्रकृतमिति । यथा-श्रामन्त्रितं : पूर्वमविद्यमानवदित्युक्तं तथाऽकारस्य शास्त्रेणाव्यवधायकत्वं न क्वचित्प्रतिपादित- मित्यर्थः । कुतश्चिदिति । निर्दिष्टपरिभाषोपस्थामात् । अभ्या० । असुप इति । असुबन्तावयवस्य हन्तेरभ्यासात्परस्य कुत्वं नतु सुबन्ता- वयवस्येत्यर्थः । हन्तेरभ्यासादिति । अङ्गाधिकारेण चाभ्यासेन च प्रत्ययस्याऽऽते- उ०-वचने स्वावयवेन पौर्वापर्याभावदप्रतिपत्तिरत आह-एकग्रहणकेति । सहविवक्षायां द्वंद्वऽपीति । हो हन्तेरिति समुदायविषयान्वयेन स साधुरिति भावः । सौगो हुई इत्यन्ये । श्रुति- कृतेति । सोमादिति भावः। भाष्ये न शास्त्रकृतमानन्तर्यमिति पाठः । क पुनः शासकृत- मानन्तर्यमत आह-यथेति । भन्न विद्यमानवद्धावाच्छौतम्यवधानेऽपि शाहसमन्यवधान, न तथेह, तथा शास्त्राभावादित्यर्थः । अभ्यासाच। नन्वभ्यासस्य क्वापि सुधन्तस्वाभावादसुप इति व्यर्थमत मार-असुन बन्तेति । जिहननीयिषतीत्यन्न सुबन्ताल्ल्यविधानेन सुबन्तावययो हन्तिरित्यर्थः । आचा- , .

·२१८) श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [अभ्यासाचे अभ्यासात्कुत्वमसुंप इति वक्तव्यम् । इह मा भूत्-हननमिच्छति हननी- यति हननीयतेः सन् जिहननीयिपतीति । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । हन्तेरभ्यासादित्युच्यते न चैष हन्तेरभ्यासः । हन्तेरेषोऽभ्यासः । कथम् ? एकाचो द्वे प्रथमस्य [६. १. १] इति । एवं तर्हि हन्तेरङ्गस्य योऽभ्यासस्त- स्मादित्युच्यते । न चैष हन्तेरङ्गस्याभ्यांसः । हन्तेरङ्गस्यैषोऽभ्यासः । कथम् ? एकाचों द्वे प्रथमस्येति । एवं तहिं यस्मिन्हन्तिरङ्गं तस्मिन्योऽभ्यासस्तस्मादि- त्युच्यते यस्मिंश्चात्र हन्तिरङ्गं न तस्मिन्नभ्यासो यस्मिंश्चाभ्यासो+ ने तस्मिन् हन्तिरङ्गं भवति । प्र-पादभ्यासनिमित्त प्रत्यये हन्तेरङ्गस्य योऽभ्यासस्तस्मात्कुत्वमिति भावः । इतर- स्त्वगृहीताभिप्राय आह-हन्तेरिति । पूर्वोक्तेनाभिप्रायेणाऽऽह-हन्तेरङ्गस्येति । तथा चोक्तं सिद्धं तु परस्परं प्रत्यङ्गप्रत्ययसंज्ञाभावादिति । न चैप हन्तेरङ्गस्येति । अभ्यासनिमित्ते प्रत्यये हन्तिरत्र नाङ्गमित्यर्थः । इतरोऽङ्गमात्रमाश्रित्याऽऽह- हन्तेरिति । आचार्यः स्वाभिप्रायं प्रकाशयति एवं तहीति । यथा जघनिथेति थलि हन्तिरङ्गं तस्मिन्नेव चाभ्यासः । - उ०-रकियाण्यानण्यन्तेभ्यः सनादिफमनभिधानालास्त्येवेति भावः । तत्र कुत्व इष्टापत्तिस्तु न, वक्ष्यमाणमयाण्यानविरोधात् । ननु हन्तेरेवायमभ्यासोऽत आह-अङ्गाधिकारेण चेति । अभ्यासनिमित्ते प्रत्यय इति । प्रत्यासत्त्येति भावः । अनेन प्रत्ययाक्षेपे यीनमाह- तथा घोक्तमिति । भास्येत्यत्र । अत एवस्यानाधिकारे पाठश्चरितार्थः। नन्वनाधिकारपाठाभावे- 'प्पभ्यासेम स्वघटितसमुदायस्य प्रत्ययान्तस्वाक्षेपे सत्र प्रत्ययस्य प्रकृत्याकाक्षायां प्रत्या- सम्योपस्थितरवेन हन्तेरेय संयन्धेन जिहननीयिपतीत्यादी नातिप्रसाः। स्पष्टा घेयं रीतियः संप्रसारणमभ्यस्तस्येत्याग्न फैयट इति घेन । शब्दानुपस्थितप्रत्ययाक्षिप्तप्रकृतेः शान्दयोध- विपयरवे मानाभायात् । अग्र पंवमादीनामााधिकारपाट एय भापकः । परे त्या प्रत्यया. क्षेपम्प मोपयोगः । एतरेमायययस्य योऽभ्यास इयर्थेकाभ्यासयोई योरपि शास्त्रेण निमियप्रदा प्रयासरयासंशानिमिानिमिपान्यासस्यैव ग्रहणमिति माध्यामातुः । भामंशापामा पार्यपालम्येन सहिधायकगयापयतया तसिमिरमस्य यम्य सान्दानुपस्मित्या मायांमया प सपोरंकाय एव शासप्रश्या न दोपः। माध्य-यस्मिनाभ्यास इति । पपिमित्तयोः पूग्यास इयर्थः। रिसादः सप्तम्यन्तपदीय हिरवं प्रतिनिमियोधना. समिमायण भाष्य सप्तमानिनः । विषयमप्तमीदा। x १.१.११५. +१.१...

·अपा०।२०५९सू०1 व्याकरणमहाभाष्यम् [२१६ . हेरचङि ॥७ । ३ । ५६ ॥ अचङीति किमर्थम् ? प्राजीहयद् दूतम् । हेश्वङि प्रतिषेधानर्थक्यमङ्गान्यत्वात् ॥ १॥ हेश्वङि प्रतिषेधोऽनर्थकः । किं कारणम् ? अमान्यत्वात् । ण्यन्तमेतदन- मन्यद्भवति । लोपे* कृते नामान्यत्वम् । स्थानिवद्भावादनान्यत्वमेव । ज्ञापकं त्वन्यत्र ण्यधिकस्य कुत्वविज्ञानार्थम् ॥ २॥ एवं तर्हि ज्ञापयत्याचार्योऽन्यत्र ण्यधिकस्य कुत्वं भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ? प्रजिघाययिषतीत्यत्र कुत्वं सिद्धं भवति । सन्लिटोर्जेः॥ ७।३ । ५७ ।। . जिग्रहणे ज्या प्रतिषेधः ॥१॥ जिग्रहणे ज्यःx प्रतिषेधो वक्तव्यः । जिज्यतुः जिज्युरिति । स तर्हि प्रति- षेधो वक्तव्यः ? न वक्तव्यः । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेत्येवमेतस्य न भविष्यति । सा तāषा परिभाषा कर्तव्या ? अवश्यं कर्तव्या, अध्याप्य गत इत्येवमर्थम् । न कादेः ॥७।३। ५६॥ काद्यजिव्रजियाचिरुचीनामप्रतिषेधो निष्ठायामनिटःकुत्ववचनात्॥१॥ प्र०- हेर० । अचङीति किमर्थमिति । यस्मिनहिनोतिरङ्ग तस्मिन्नम्यासे विज्ञायमाने रणौ हिनोतिरङ्ग चड्यभ्यास इति कुत्वं न भविष्यतीति मत्वा प्रश्नः। अन्यत्रेति । सनादावित्यर्थः। सन्लिटो: । जिज्यतुरिति । ज्या वयोहानौ । लिट्यतुसि अहिज्यादिसूत्रेण संप्रसारणे कृते पूर्वकादेशे च यद्यपि हल इति दीर्घत्वं क्रियते तथाऽप्येकदेशविकृत- स्यानन्यत्वाधथा जयतेजिगीषतीत्यत्र कुत्वं भवत्येवं जिनातेः प्राप्नोति । अध्याप्येति । विभाषाऽऽप इत्ययादेश इडादेशात्पुगन्तात्परस्य णेर्न भवति । न वादेः । वाद्यजीति । चजोः कुघिण्ण्यतोर्निष्ठायामनिट इति वक्तव्यम् । तेनैव उ०- हेरचङि । यस्मिहिनोतिरिति । पूर्वसूत्रोकरीत्येत्यर्थः । कुत्वविज्ञानार्थमित्यनेन भाष्येणास्य कुत्वमानविषयता नान्यविषयतेति ध्वन्यते । प्रजिघाययिषतीति । एवमुत्तरसूत्र- विषये प्रजिगाययिषतीत्यपि वोध्यम् । सनलिटोर्जेः । यद्यपीति । यद्यपि दीर्घात्परं कुत्वं तथाऽपि नित्यो दीर्घः प्रकृति- प्रत्ययसामान्यापेक्षत्वेनान्तरङ्गो वेति भावः । इडांदेशादिति । इडः फ्रीजीनामित्यात् 'अर्तिही.' इति पुकि यदाप् इति रूपं तस्मादित्यर्थः । न कादेः । निष्ठायामनिदत्वादिति । उदितो वेति क्त्वायां विकल्पाद्यस्य विभा- ६. ४.५१.४ ६. १. १६, १०८. । * ·२२०] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित [न कादेः , काद्यजिवजियाचिरुचीनामप्रतिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधोऽप्रतिषेधः । कुत्वं कस्मान्न भवति ? निष्ठायामनिटः कुत्ववचनात् । निष्ठायामनिटः कुत्वं वक्ष्यामि, सेटश्चैते निष्ठायाम् । यदि निष्ठायामनिटः कुत्वमुच्यते कथं शोकः समुद्ग इति ? 'शुच्युज्योर्घनि कुत्वम् ॥ २॥ शुच्युज्योपनि कुत्वं वक्तव्यम् । कथमर्कः ? अर्चेः कविधानात्सिद्धम् ॥ ३॥ नैतद्घान्तम् । औणादिक एष कशब्दस्तस्मिन्नाष्टमिकं कुत्वम् । प्र०-कायजादीनां कुत्वनिवृत्तेः सिद्धत्वान्नार्थः प्रतिषेधेनेत्यर्थः । ननु ग्लुचुग्लुन्चुकुजुखुजूनां निष्ठायामनिट्वाघिणण्यतोः कुत्वं वार्तिककारमते प्राप्नोति । सूत्रकारमते तु न क्कादेरिति प्रतिषेधप्रसङ्गः । तथाऽर्जिसर्जितर्जीनां निष्ठायां सेट्त्वात्कुत्वाप्रसङ्गः । उच्यते । वार्तिक- कारस्य सूत्रकारात्प्रमाणतरत्वात्तन्मतेन तु कुत्वस्य भावाभावाववगन्तव्यौ । नन्वस- त्यजेः प्रतिषेधे वीत इति निष्ठायामनिटत्वात्समाज इति कुत्वं प्राप्नोति । नैतदस्ति । व्यादेशो निष्ठायामनिएन त्वजिः । न च स्थानिवद्भावः, 'अद्-निष्ठायाम'निडिति लौकिके व्यपदेशेऽस्ति, शास्त्रीयेष्वेव कार्येषु स्थानिवत्त्वात् । वलादावार्धधातुके विकल्प इष्यत इति वीभावाभावपक्षेऽजित इति निष्ठायामजिः सेडेव । कथमिति । शुच्युब्जी निष्ठायां सेटौ । 'ईशुचिर् पूतीभाव' इति यद्यपि निष्ठायामनिट तथाऽप्यर्थभेदाश्रयः प्रश्नः । शुच्युब्जोर्घनीति । यथान्यासेऽपि घञ्येव यथा स्याएण्यति मा भूदिति नियमार्थ वाच्यम् । तदेव न्यासभेदे विध्यर्थमिति भावः। यद्यपि गमेय॒पसगा- डप्रत्यये सति समुद्ग इति सिध्यति तथाऽप्युन्जेनिजकारनिवृत्तये कुत्वमभ्युपयेम् । प्रोणादिक इति । कृदाधारार्चिकलिभ्यः कः । घिएण्यतोस्त्वाऽय॑मिति भवति । -- m उ०-पेति निष्ठायामिनिपेधादिति भावः । कुत्वाप्रसङ्ग इति । धार्तिककृन्मत इति शेषः । पार्तिककारस्येति । तस्य भाष्यकृता तदप्रत्याख्यानात् । भाष्यफारस्य पाज्ञानकल्पनापेक्षयै- कस्प सूप्रकृतस्तस्फरपना युक्तेति भावः । उक्तानुक्तनुरुक्तचिन्ताफरत्वं हि वार्तिककाररवम् । स्थाम्यादेशयोरभेदमाश्रित्य शङ्कते-नन्विति । समाज इति । समुदोरजः पशुप्विति पशुष्यपि सतोश्यन इलयेति घम् । भेदेनोत्तरम् । न च स्थानिवद्भाव इति । इदं पिन्त्यम् , आवेशस्य सेन स्यानियदायो न स्यानिन आदेशयदाय इति हेतोः। अतोऽप्रायमनग्ध इति योभ्यम् । निष्ठायामनिडिवि । धीदितो निष्टायामिति प्रतिषेधादिति भावः । अर्थभेदेति । 'शुप शोके' हत्यसम सिम्यतीत्यर्थः । मनु पचनेन परिहार गौरवमत माह- यथान्यासेऽपीति । व्युपसर्गादिति । समुरपूर्यादयेप्यपि यस इति यः। x.३ १६... ८. १.१०. में ·०३पायआ६६०) व्याकरणमहाभाष्यम् २२१ 1 भुजन्युजौ पाण्युपंतापयोः ॥ ७ । ३ । ६१ ॥ भुजः पाणौ ॥१॥ भुजः पाणाविति वक्तव्यम् । कथं न्युन्ज उपताप इति ? न्युजेः कर्तृत्वादप्रतिषेधः ॥ २॥ अनर्थकः प्रतिषेधोऽप्रतिषेधः । कुत्वं कस्मान्न भवति. १ कर्तृत्वात् । नैत- द्घान्तम्+ । कर्तृप्रत्यय एषः । न्युजतीति न्युजः । अधिकरणसाधनों वै लक्ष्यते घञ्न्युजिताः शेरतेऽस्मिन्न्युज. उपताप इति । एषोऽपि हि कर्तृसाधन एव । कथम् ? न्युन्जयतीति न्युजः । यजयाचरुचप्रवचर्चश्च ॥ ७ । ३ । ६६ ॥ प्रवचिग्रहणमनर्थक वचोऽशब्दसंज्ञाभावात् ॥ १ ॥ प्रवचिग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् १ वचोऽशब्दसंज्ञाभावात् । वचोऽशब्द- प्र०- भुज। भुजेस्तौदादिकस्य रौधादिकस्य वा घजि गुणकुत्वनिषेधौ निपात्यते । भुजः पाणाविति । न्युन्जोपतापग्रहणं न कर्तव्यमित्यर्थः । लोके बाहौ भुजशब्दो भुजावयवत्वात्प्रयुज्यते । कर्तृप्रत्यय इति । पचायच् । न्युञ्जतीति । न्युजत्थ- स्मिन्नित्यधिकरणं प्रदर्शनीयम् । भाष्ये तु.वस्तुमात्रं कथितम् । एषोऽपीति । यस्मि- न्व्याधौ न्युजिताश्चेष्टारहिताः शेरते स व्याधिस्तान्न्युन्जयतीत्यच् । न चात्र घञ्चोः स्वरे विशेषः । थाथादिसूत्रेणान्तोदात्तत्वविधानात् भुजशब्दस्तु घञ्यायुदात्तो भवत्यचि त्वन्तोदात्तः स्यात् । .. यज । अविवाक्यस्येति । यद्ययं नियसः क्रियते तदाऽविवाक्यमित्येव स्यान्न उ०- भुजन्युब्जौ० । तौदादिकस्येति । कुटिली क्रियत इति तदर्थः । रौधादिकस्येति । अभ्यवह्रियतेऽनेनेति तदर्थः । सूत्र एव सस्वाद्वक्तव्यत्वानुपपत्तिरत आह-न्युन्जेति । लोके बाहाविति । मणिबन्धादधः पञ्चशाखप्रभेदः पाणिः । बाहुश्च तत ऊर्श्वभाग इति तदनुपपत्ति-. रिति भावः । भुजावयवत्वादिति बहुव्रीहिः । सूत्रस्थपाणिपदस्य पाण्यवयवके लक्षणेति केचित् । भाष्ये तु वस्तुमात्रमिति । अन्तर्भावितण्यर्थतयेति भावः । इतर एतदानान आहे- अधिकरणेति । स्वाशयं प्रकटयति-एषोऽपीति । न्युजितेत्यस्य व्याख्यानं-चेष्टारहिता इति । ननु भुजेरप्यचि घवदेव संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वाद्गुणाभावे भुजस्य सिद्धत्वारिक तत्रापि वचनेनेत्यत आह-भुजशब्दस्त्विति । अन्तोदात्तः स्यादिति । इगुपधलक्षणकैऽप्येवं स्थादिति भावः । वस्तुतः संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वे मानाभावाद्गुणाभावार्थमपि तन्नि- पातनं बोध्यम् । यजयाच० । भाष्ये प्रपूर्वो वचिरशब्दसञ्ज्ञायामिति । तत्रैवेत्यर्थः । एतेन प्रवाच्य + ३. ३.१२१. x ३६ १. १३४, ·२२२] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित [ भोज्यं भक्ष्ये संज्ञायां प्रतिषेध उच्यते४, प्रपूर्वश्च वचिरशब्दसंज्ञायां वर्तते । उपसर्गनियमार्थ तहीदं वक्तव्यम् । प्रपूर्वस्यैव वचेरशब्दसंज्ञायां प्रतिषेधो यथा स्यात् । इह मा भूत-अविवाक्यमिति । उपसर्गपूर्वनियमार्थमिति चेदविवाक्यस्य विशेषवचनासिद्धम् ॥२॥ विशेष एतद्वक्तव्यम्-अविवाक्यमहरिति । क मा भूत् । अविवाच्यमेवा- न्यदिति । ण्यप्रतिषेधे त्यजेरुपसंख्यानम् ॥३॥ ण्यप्रतिषेधे त्यजेरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । त्याज्यम् भोज्यं भक्ष्ये ॥७।३। ६६ ।। भोज्यमभ्यवहार्ये ॥१॥ भोज्यमभ्यवहार्य इति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात्-भोज्यः सूपः, भोज्या यवागूरिति । किं पुनः कारणं न सिध्यति ? भक्षिरयं खरविशदे वर्तते, तेन द्रवे न प्राप्नोति । नावश्यं भक्षिः खरविशद एव वर्तते । किं तर्हि ? अन्य- त्रापि वर्तते । तद्यथा-अभक्षः, वायुभक्ष इति । प्र०-त्वविवाच्यमिति । द्वयमपि चैतद्विपयविभागेनेष्यत इति यत्नान्तरं कार्य न त्वयं नियमः । अन्योपसर्गपूर्वस्य च प्रतिषेध इष्यत एव । दशरात्रस्य यज्ञविशेषस्य दशम- महरविवाक्यमुच्यते । यस्मिन्याज्ञिका न विब्रुवते-न नानावाक्यन्युच्चारयन्तीत्यर्थः । तत्र पृपोदरादित्वात्कुत्वमन्यत्र प्रतिपेध इति प्रवचिग्रहणं प्रत्याख्यातम् । त्यजेरिति । पूज्यमिति तु ण्यन्तस्य पूजे रूपम् । भोज्यम् । नाबश्यमिति । भाष्यकारः सूत्रकारन्यासं समर्थयते अभक्ष इति । नच शब्दान्तरसंनिधिगम्यं सामान्यवाचित्वमिति शक्यं वक्तुम् । नहि शब्द स्थानभिधेयं शब्दान्तरसंनिधानेनाभिधीयते नित्यत्वाच्छब्दार्थसंवन्धस्य भोज्यं भक्ष्य लेय पेयमित्यत्र गोवलीवर्दन्यायेन विशेषविपयत्वं भुजिभक्ष्योज्ञेयम् । उ०-नाम प्रन्थिविशेप इति वृत्युक्तं चिन्त्यम् । अविवाक्यस्य विशेषवचनादित्यस्य नियमानुप- पत्ती हेतुत्यमुपपादयति यद्यमिति । यशान्तरं नियमादन्यत् । नम्वेवमन्योपसर्गपूर्वस्य न स्यादिति शङ्कायामिष्टापत्तिमाह-अन्योपसर्गति । तथा प प्रयुज्यतेऽनिर्वाच्या विद्येति । म विमयत इत्यस्य व्यागयानं न नानावाक्येत्यादि। याहुलकादधिकरणे कृत्यः। प्रपोदरादि. त्वादिति। प्रपोदरादिष्ववियाफ्यमहरिति पठनीय मिति भावः । पूज्यमिति विति । एवं प पूजेधेति पृत्तिचिन्त्येति भावः। भोज्यम् । गनु भक्षिः परविशदयिषय एव । भन्मक्ष प्रयादी शब्दान्तरसंनिधाना- सामान्यतिरयमिति शहते-न चेति । उत्तरयति-न हीति । भनेकासाभिधेयस्ये हि सत्य बोधनियामकरवमानमिति भायः। x७.३.१७ ·अग३पारा०७१स०] व्याकरणमहाभाष्यम् [२२३ - घोर्लोपो लेटि वा ॥ ७ । ३ । ७० ॥ वेति शक्यमवक्तुम् । कस्मान्न भवति- तदग्निरनये ददात् ? अस्त्वत्र लोपः, आटःx श्रवणं भविष्यति । तेनोभयं सिध्यति-'दधद्रनानि दाशुषै'+ । ददाद्रनानि दाशुषे । प्रोतः श्यनि ।।७।३ । ७१॥ प्रोतः शिति ॥१॥ ओतः शितीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् ? उत्तरत्र शिद्ग्रहणाभावाय ॥२॥ तत्रायमप्यर्थः ष्ठिवुक्लम्बुचमां शिति [७५ ] इति शिद्ग्रहणं न कर्तव्यं भवति । ननु च भोः श्यन्ग्रहणमपि तर्युत्तरार्थं कर्तव्यम् । शमामष्टानां दीर्घः श्यनि [७४ ] इति श्यन्ग्रहणं न कर्तव्यं भवति । अत्राप्यस्तु-शितीत्येव । यदि शितीत्युच्यते 'अनु त्वेन्द्रो भ्रमतु* मदतु'-अत्रापि प्राप्नोति । शमादि- भिरत्र शितं विशेषयिष्यामः । शमादीनां यः शिदिति । कश्च शमादीनां शित् ? शमादिभ्यो यो विहितः । एवमपि तस्यति यस्यति-अंत्र प्राप्नोति । अष्टाना- प्र०-घोर्लो। भाष्यकारेण वेति प्रत्याख्यातम् । केचित्त्वनित्यमागमशासनमित्यस्य ज्ञापकं वाग्रहणं वर्णयन्ति । अनित्यत्वात्तस्याऽऽट्यसति ददादिति न स्यादिति तत्सिद्धये वाग्रहणं क्रियमाणमेनां परिभाषां ज्ञापयति । ओत: । ओत इति । नहि श्यनोऽन्य ओतः शिदस्ति । तत्रायमप्यर्थ इति । न केवलं मात्रालाघवं यावदयमप्यर्थ इत्यर्थः । भ्रमत्विति । वा भ्राशेति वचनात्पक्षे शप । मदत्विति । व्यत्ययेन शप् । शमादिभ्यो यो विहित इति । श्यन्नेव सर्वेभ्यः शमादिभ्यो विहित इति स एव गृह्यते । एवमपीति । शिद्विशेषणे शमादीनामुपयोगा- उ.- घोर्लोपो। केचित्त्वनित्यमिति । अस्यार्थस्य भाष्यकृताऽस्पृष्टत्वादिदमप्रामाणिकम् । जप्त्वेत्याद्यसाध्ववेत्यन्ये । प्रोतः श्यनि । नहीति । नच भवतीत्यस्ति, भोत इत्यस्य विहितविशेषणत्याही- कारात् । 'भवतेर इत्यादिनिदेशेन प्रतिपदोक्तौकारस्यैव ग्रहणाच। ओकारान्तप्रकृतिकाचार- विबन्तास्तु न सन्त्येवानभिधानादिति भावः । न केवलमिति। क्सस्येति लुग्वेति व सूत्र- भोतं इत्यतः प्रांगेव पाध्ये लुग्वेत्यत्रापि लोपपदसंबन्धे बांधकाभाव इति भावः। ननु शवपि शमादिभ्यो विहित एवेत्यत आह-श्यनेवेति । दिवादिभ्य इत्यादिग्रहणस्य व्यवस्थाकतया .. x ३. ४. ९४. + ऋग्वेद ४, १५. ३. ३.१. ७०.

·२२४] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [इपुगमियमां छः मिति वचनान्न भविष्यति । ष्ठिवुलमुचमां शिति ॥ ७ । ३ । ७५ ॥ दीर्घत्वमाङि चमः ॥ १॥ दीर्घत्वमाङि चम इति वक्तव्यम् । आचामति । इह मा भूत्-उच्चमति, विचमतीति । इषगमियमा छः ॥ ७ । ३ । ७७ ॥ इषेश्छत्वमहलि ॥१॥ इपेश्छत्वमहलीति वक्तव्यम् । इह मा भूत-इष्णाति, इष्यति । तत्तर्हि वक्तव्यम् १ न वक्तव्यम् । अचीतिर वर्तते । एवमपीपाणेत्यत्र’ प्राप्नोति । अथाहलीत्युच्यमाने कस्मादेवात्र छत्वं न भवति । नैवं विज्ञायते-न हल अहल् अहलीति । कथं तर्हि १ अविद्यमानो हलस्मिन्सोऽयमहल अहलीति । यद्येव- मचीत्यपि वर्तमाने न दोपः । न ह्यचा शिद्विशेष्यते-शिति भवति, कंतरस्मिन् ? अचीति । कथं तर्हि ? शिताऽविशेष्यते--अचि भवति, कतरस्मिन् ? शितीति । . .. प्र०-त्कार्थिनिर्देशाभावात् । अष्टानामिति । अष्टानामित्यनेन संख्येयाः कार्यिणो निर्दि. श्यन्ते ते च संनिधानाच्छमादय एव विज्ञायन्ते । ठिवु । प्ठिवुधमुचमां शितीति सूत्रपाठादाह-दीर्घत्वमाङि चम इतीति । : अथवा सूने तन्त्रमाङ्नतु यथोपेयिवानित्यनोपशब्दोऽतन्त्रमिति प्रदर्शनायवार्तिकारम्भः। इप० । इपुगमीति पाठोऽनार्प इत्याह-इपेश्छत्वमहलीति । इपाणेति । इप आभीक्ष्ण्य इत्यस्माद्धलः नः शानझाविति शानच् । स चाजादिरिति च्छत्वप्रसङ्गः। अथेति । अहलीति तत्पुरुपे शानजजादिरिति भावः । न हाचेति । विशेपण- - विशेष्यभावे कामचारात्तदादिविधिस्तदन्तविधिवद्विशेषणेन भवति, न विशेष्येण । 'उ०-दयन्दामादिशब्दोच्चारणेन विहितो नतु शप् तथेति परे । कार्यिनिर्देशाभावादिति । समादिविदितशिरयस्य दीर्घ इत्यर्थ: स्यादिति भावः । प्ठिवुरामु० । ननु सूत्र एवाऽऽयमामिति पाठाद्वार्तिफमनफमत भाद-टिन्विति । स पाठोऽनाप इति भायः । तमपि पाठं स्थापयति-अथवेति । इपगमि० । इपुगीति पाठे तौदादिकस्यैवोदितः पाठादन्यस्य प्राणशय नेत्यय भाए-अनार्प इति । गणेऽप्यनुदित एव पाठ एयर्थः। न विशेष्येणेति । एवं पाझपे . शिसीयारा दोप इति भायः । अनापीरयस्य मण्यानुतिर्योध्या । अत एवं प्रमः पर- रमैपदेबिति दी: पयग्यपि भवति । भरा एय भगयसा तरसूनं विहायाप विषारोका. शनि योग्यम्। ४.७..१. ०१.३.,१.८१.

·एमापारमा०७९सू०] • ग्याकरणमहाभाष्यम् [ २२५ पाघ्राध्मास्थानादाण्दृश्यर्तिसर्तिशदसदां पियजिघ्रधमतिष्ठ- मनयच्छपश्य धौशीयसीदाः ॥ ७ । ३ । ७८ ॥ पियेर्गुणप्रतिषेधः ॥ १॥ पिवेर्गुणप्रतिषेधो वक्तव्यः । पिचति । लघूपधगुणः प्राप्नोति । स तईि प्रतिषेधो वक्तव्यः १ न वक्तव्यः । गुणः कस्मान्न भवति १ पिबिरदन्तः । अदन्त इति चेदुक्तम् ॥ २॥ किमुक्तम् १ धातोरन्त इति चेदनुदात्ते चवग्रहणमिति+ । अथवाऽमवृत्ते पुनर्वृत्तावविधिनिष्ठितस्येत्येवं न भविष्यति । ज्ञाजनोर्जा ॥७। ३ । ७६ ॥ दीर्वोच्चारणं किमर्थं, न ज्ञाजनोर्ज इत्येवोच्येत १ का रूपसिद्धिः-जानाति जायते । श्रतो दीर्घो यजि [ ७. ३. १०१ ] इति दीर्घत्वं भविष्यति । एवं तर्हि सिद्धे सति यद्दीर्घोच्चारणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यों भवत्येषा परिभाषा- । पाघ्रा० । धातोरन्त इति चेदिति। धातोरित्यत्र द्वौ पक्षावुक्तो-अन्त इति वर्तते न वा, यद्यनुवर्तते तदाऽनुदात्ते चेति सूत्रं कर्तव्यं ददातीत्याधुदात्तार्थ तथा पिवन्तीत्यादावाद्युदात्तत्वं मध्योदात्तनिवृत्त्यर्थ वान्तस्य धातोर्वक्तव्यमन्तग्रहणनिवृत्ती तु क्रमप्राप्तत्वादादेरेवोदात्तत्वं सिध्यति । तत्रायं निर्णयः-अन्त इति वर्तते, को- त्याद्यर्थम् । अनुदात्ते चेति कृतमेव । पिबेति चाऽऽद्युदात्तनिपातनमिह कार्यम् । अथवेति । सत्यपि हलन्तत्वे गुणाभावः पिबादेशेनैवाङ्गस्य प्रयोगार्हत्वात् । पाजनोः । अतो दी? यनीति । अत्र सार्वधातुकग्रहणं तुरुस्तुसूत्रादनुवर्तते । उ०- पाघ्रा० । आदेरेवेति । इदं तत्रैवोपपादितम् । धातोरिति सूत्रस्थं पूर्वपक्षवार्तिकमाणं सत्रस्यसिरान्तवार्तिकस्याप्युपलक्षणमित्याशयेनाऽऽह-तत्रायमिति । कृतमेवेति । परमेव ज्ञापकं धातोरित्यत्रान्ताधिकारस्येति भावः । भाजनोर्जा । शासाहनांच्छ्यमाणविकरण एवान जनिन जुहोत्यादिरित्याहुः । नम्वतो दीर्घ इस्यत्र तिकीत्यनुवृत्तेः कथं जामातीत्यत्र दीर्घोऽत माह-अतो दीर्घ इत्यादि। भत्रस्म- मेतज्ज्ञापनपरं ज्यादादीयस इति सूत्रस्थं च भाष्यमेकदेश्युक्तिः । अदन्तत्वेनैव गुणप्रतिषेधवा- तिकप्रत्याख्यानसंभवेनास्य यमस्य गुरुत्वात् । भ्यसोभ्यमितिस्वस्थ भाज्यमनत्यतदेकदे- शिमतेनैवेति बोध्यम् । फलान्तरं तु नास्या उपलभ्यते । नन्वनेन दीऽजाना भो इत्यादा- पनन्स्यस्य प्लुतो न स्यात् । 'भत आत्' इत्येव सिदे तत्रत्यदीर्घग्रहणस्य प्लुतम्यावर्तकतापा हरदत्तादिभिरुतत्वात् । अत एव पगामि भोरित्यादौ न प्लुतः। न पानन्त्यस्य पदस्प टैरिति तात्पनामीत्यादौ तत्प्राप्त्यभावेन किमर्थ दीर्घग्रहणेन तमिराकरणमिति वाप्यम् । दीप ४ .. १.८६, + १. १. १६२, ·२२६] श्रीभगवत्पतलिविरचित [जाप्रोऽविचिएणल । अनवृते पुनर्वृत्तावविधिरिति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् १ पिवेर्गुणप्रतिषेध- श्वोदितः स न वक्तव्यो भवति । जुसि च ॥७।३।८३॥ . जुसि गुणे यासुट्प्रतिषेधः ॥ १॥ जुसि गुणे यासुडादौ प्रतिषेधो वक्तव्यः। चिनुयुः सुनुयुरिति । न वक्तव्यः । नैवं विज्ञायते-मिदेर्गुणः [८२] जुसि चेति । कथं तर्हि १ मिदेर्गुणोऽजुसि चेति । किमिदमजुसीति १ अजादावुस्यजुसीति । इहापि तर्हि प्राप्नोति-चक्रुः, जरिति । एवं तर्हि शितीति+ वर्तते । एवमपि अजुवुः, अबिभयुरित्यत्र न प्राप्नोति । भूतपूर्वगत्या भविष्यति । न सिध्यति, न धुस्शिद्भूतपूर्वः । उशि- दुभूतपूर्वो नास्तीति कृत्वोसि यः शिद्भूतपूर्वस्तस्मिन्भविष्यति । अथवा क्रियते न्यास एव–अविभक्तिको निर्देशः । नैवं विज्ञायते-मिदेर्गुणो जुसि चेति । कथं तर्हि १ मिदेर्गुण उजुसीति । किमिदमु जुसीति ? उकारादौ जुसि । अथवाऽचीतिर वर्तते तेन जुसं विशेषयिष्यामः-अजादौ जुसीति । जाग्रोऽविचिएणल्त्सुि ॥ ७ । ३ । ८५ ॥ इह जागरयति जागरक इति कृते रपरत्वे चात उपधायाः [७.२.११६] प्र०- नतु तिहिति । अत एवाऽऽने मुक्पूर्वान्तः कृतो न परादिर्दीर्वप्रसङ्गात् । अङ्गवृत्त इति । ज्यादादीयस इत्याकार विधानस्य ज्ञापकत्वे जा इति दीर्घोचारणं दीर्घश्रवणा- थम् । एतद् दीर्पोचारणे तु सापके तदाकारविधानमाकारश्रवणर्थम् । जुसि च । चिनुरिति । तद्रक्तस्तद्ग्रहणेन गृह्यत इति गुणप्रसनः । शिनाति. वर्तन इति । प्ठिवुष्टमुचमा शितीत्यतः। नच लिटि शिदस्ति । परमपीत । उसि शितीति सामानाधिकरण्यसंबन्धं मन्यते । इतर उसि यः शित्तस्मिन्निति संवन्धं मत्वाऽऽह-भूमपूर्वगत्येति । प्रत्ययलक्षणं तु नास्ति, न लुमताऽयस्येति निषेधात् । उकारादानि । यासुडादेरनुकारादित्वाग्रहणाभावः । अनुपन्धनिर्देशाध लिडादेश- स्मोसो प्रहणाभावः। प्रीति वर्नत इति । क्सस्याचीत्यतः । जाने। हांत । अगायत्त इत्यनाश्रित्योन्यते । गुणस्थावकाशः-जागरित १०-माणसामगारयविषय ९य टेरियस्य संपन्धादिति घेरा, ज्ञापकपरगापमामाग्पेन नहरपदीपंप्राणम्प स्पष्टाधतया दफावाभायगरपनात् । जुमि न । न प लिटीति । उसि यः शिपत्र परेशरण गुण इति भूगर्थः । नबु भावपक्षणसन्चे कि मूतपूर्वगादास मार-प्रत्ययलपाणं विति । भाष्ये गुण ४ जुसीवि । पुत्रेति गुप्तविभपिकमिति मारः। सापोभनाभित्येति । धमनियागिरवादिति भागः। तम्या मसरयाचबम्पे। ....+ ७.५.०५.x..३.०१. ..

·०३पामा०२१८५सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [२२७ - इति वृद्धिः प्राप्नोति तस्याः प्रतिषेधो वक्तव्यः । चिएणलोः प्रतिषेधसामर्थ्यादन्यत्र गुणभूतस्थ वृद्धिप्रतिषेधः॥१॥ यदयमचिएणलोरिति प्रतिषेधं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यों न गुणाभिनि- वृत्तस्य वृद्धिर्भवतीति। किं पुनरयं पर्युदासः-यदन्यद्विचिण्णल्ङिद्भय इति, आहोस्वित्प्रसज्यायं प्रतिषेधः---विचिएणल्त्सुि नेति १ कश्चात्र विशेषः ? प्रसज्यप्रतिषेधे जुसिगुणप्रतिषेधप्रसङ्गः ॥२॥ प्रसज्यप्रतिषेधे जुसिगुणप्रतिषेधः प्राप्नोति । अजागरुः * । उत्तमे च णलि ॥३॥ उत्तमे च णलि प्रतिषेधः प्राप्नोति-अहं जजागर+ । न वाऽनन्तरस्य प्रतिषेधात् ॥४॥ न वैष दोषः । किं कारणम् ? अनन्तरस्य प्रतिषेधात् । अनन्तरं यद्गुण- विधानंx तस्य प्रतिषेधः । कुत एतत् १ अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वेति । जुसि पूर्वेण गुणविधानम् ॥ ५ ॥ जुसि पूर्वेण गुणो विधीयते 'जुसि च' [८३] इति । प्र०-इति । अचो किणतीति वृद्धेरवकाशः-कारक इति । जागरयतीत्यादावुभयप्रसङ्गे परत्वाद्गुणे कृतेऽत उपधाया इति वृद्धिः प्राप्नोति । गुणभूतस्येति । गुणशब्दः स्वरूप- पदार्थको गुणशब्देन भूतो निष्पन्नो गुणभूतः । एवं गुणशब्देनाभिनिवृत्तो गुणाभि- निवृत्तः । यद्यनेन गुणे कृतेऽत उपधाया इति वृद्धिः स्याच्चिएणलोगुणप्रतिषेधोऽनर्थकः स्यात्कृते गुणे वृद्धया रूपस्य सिद्धत्वात् । तस्माचिएणलोः प्रतिषेधोऽत उपधाया इति वृद्धयभावस्य ज्ञापको वृद्धिमात्राभावस्य तु न ज्ञापकः--तथा च हम्यन्तक्षणेत्यन्न जागृग्रहणमजागरीदित्यत्र वृद्धिनिषेधार्थ कृतम् । अन्यथा गुणे कृतेऽतो लान्तस्येत्यनेन वृद्धिर्न भविष्यतीति किं जागृग्रहणेन । अजागरुरिति । लङ् सिजभ्यस्तविदिभ्यश्चेति जुसादेशः । तस्य ङित्त्वाति चेत्यनेनापि प्राप्तस्य गुणस्य निषेधप्रसङ्गः । पर्युदासपने तु न दोषः । तत्र विचिएणलडियोऽन्यत्र गुणो विधीयते । न च तेषु निषिध्यत इति । उ०-मनु गुणात्पूर्वमचोऽणितीति वृद्धिः किं न शङ्कयतेऽत आह-गुणस्येति । अविणलोरि- त्यनेन वृद्धि विषयेऽस्य गुणस्य विशिष्य विधानादपवारवादिति धक्तुं युक्तम् । निष्पन्न इति । भूधातुरुत्पत्यर्थ इति भावः । किं जागृग्रहणेनेति । तत्र तु सामान्यापेक्षज्ञापकत्वमाश्रिश्य भागृग्रहणं प्रत्याख्यातमुपाध्यायैः । अत्रत्यभाग्यस्वरसोऽपि सामान्यापेक्षज्ञापकत्व एव हष्यते । निषेधप्रसङ्ग इति । तत्र पक्षे विशेषाभावेन सर्वस्य गुणस्य निषेधः स्यादिति भावः । ३.४.१९९; १. २, ४, ७, ३. ८३, + ७. १. ११:७. ३. ८४.४ ७, ३. (14 ·२२८ श्रीभगवत्पतमलिविरचितं [जागोऽविचिएणल० पलि च ॥६॥ किम् १ न वाऽनन्तरस्य प्रतिषेधादित्येव । णलि च पूर्वेण गुणो विधीयते- सार्वधातुकार्धधातुकयोः [८४ ] इति । अथवा पुनरस्तु पर्युदासः। अतोऽन्यत्र विधाने वावगुणत्वम् ॥ ७ ॥ अतोऽन्यत्र विधाने वावगुणत्वं वक्तव्यम् । जागृविः । नं वा पर्युदाससामर्थ्यात् ॥ ८॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् ? पुर्युदाससामर्थ्यादत्र गुणो न भविष्यति । अस्त्यन्यत्पयुदासे प्रयोजनम् । किम् १ क्विवर्थं पर्युदासः स्यात् । शुद्धपरस्य विशब्दस्य प्रतिषेचे ग्रहणमनुनासिकपरश्च को विशब्दः । वस्वर्थं तर्हि पर्युदासः स्यात्-जागृवांसो अनुग्मन् । कथं पुनः पर्युदास उच्यमानो वस्वर्थः शक्यो विज्ञातुम् १ सामर्थ्याद्वस्वर्थमिति विज्ञास्यते । वस्वर्थमिति चेन्न सार्वधातुकत्वात्सिद्धम् ॥ ६ ॥ वखर्थमिति चेत्तन्न । किं कारणम् १ सार्वधातुकत्वात्सिद्धम् । कथं सार्व- म०-लक्षणान्तरेण गुणः प्रवर्तत एव । जागृविरिति । वृहजागृभ्यो विन्निति सूत्र- पाठाश्रयेण चोद्यते । यदा तु जशस्तजागृभ्यः किन्निति पाठस्तदा कित्त्वादेवाऽऽर्धधातुक- लक्षणगुणाप्रसङ्गः । यद्यपि प्रसज्यप्रतिपेधेऽप्ययं दोपोऽनन्तरस्म निपेधात्तथाऽपि पर्युदासो दोपवानिति प्रतिपादनायेदमुच्यते । न वेति । यदि जागृविरित्यत्र लक्षणा. न्तरेण गुणः स्याद्वैः पर्युदासोऽनर्थकः स्यात् । फियर्थमिति । नहि लक्षणन्तरेण गुण. प्रसनो न चात्र तदनुयन्धकपरिभापोपतिष्ठते । अनुवन्धस्यानिर्दशादिति विग्रहणेन फियपि गृह्यत इति भावः । शुद्धपरस्येति । विशब्द इकारो निरनुनासिक उचारित इति फिपो प्रहणं नास्ति । तस्य हीकारोऽनुनासिकः । कस्यर्थमिति । विशब्दः सप्त- म्यन्तो निदिश्यत निपातनाश सप्तम्या अलुक । यथा वरयलोपेति । अथवेकार उमार. णार्य इति पत्र वदादिविधिना फसोहिणं भवतीति भावः । इतरस्तु यथोचमप्रतिपद्य वि इति समुदायो निर्दिष्ट इति मत्वाऽऽ६-धं पुनरिति । इतरः पूर्याक्रोनाभि- मायेणाऽऽद-सामादिति । औषादिको न पर्युदस्पते । लक्षणान्तरण प्रसमादिति १०-मार-पूरणति । पहिणीयः । तयाऽपीति । वारक्षोपि तु इति प्रसाय. मनिपादिमा प्रतिपात पानादिति। मियादिति भाप: । गा डिपीपमुलाय. मामा परा भार- पाम सन्विति । सस्प होकार इपि । विभेपविरुप सालानामा पानिएपिरिमापनमा अणे मानामाता- FRELI भो शिलाभापत्र नमनाया मशिद वि।

·२२८] श्रीभगवत्पतमलिविरचित [जांगोऽविचिरणले । णलि च ॥६॥ किम् १ न वाऽनन्तरस्य प्रतिषेधादित्येव । णलि च पूर्वेण गुणो विधीयते । सार्वधातुकार्धधातुकयोः [८४ ] इति । अथवा पुनरस्तु पर्युदासः। अतोऽन्यत्र विधाने वावगुणत्वम् ॥ ७॥ अतोऽन्यत्र विधाने वावगुणत्वं वक्तव्यम् । जागृविः । नं वा पर्युदाससामर्थ्यात् ॥८॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् १ पर्युदाससामर्थ्यादन गुणो न भविष्यति । अस्त्यन्यत्पर्युदासे प्रयोजनम् । किम् १ क्विवर्थं पर्युदासः स्यात् । शुद्धपरस्य विशब्दस्य प्रतिषेधे ग्रहणमनुनासिकपरश्च क्वौ विशब्दः । वस्वर्थं तर्हि पर्युदासः स्यात्-जागृवांसो अनुग्मन् । कथं पुनः पर्युदास उच्यमानो वखर्थः शक्यो विज्ञातुम् १ सामर्थ्याद्वस्वर्थमिति विज्ञास्यते । वस्वर्थमिति चेन्न सार्वधातुकत्वात्सिद्धम् ॥६॥ वस्वर्थमिति चेत्तन्न । किं कारणम् १ सार्वधातुकत्वात्सिद्धम् । कथं सार्व- प्र०-लक्षणान्तरेण गुणः प्रवर्तत एव । जागृविरिति । वृहजागृभ्यो विनिति सूत्र- पाठाश्रयेण चोद्यते । यदा तु जशस्तजागृभ्यः किन्निति पाठस्तदा कित्त्वादेवाऽऽर्धधातुक- लतणगुणाप्रसङ्गः । यद्यपि प्रसज्यप्रतिषेधेऽप्ययं दोपोऽनन्तरस्य निषेधात्तथाऽपि पर्युदासो दोपवानिति प्रतिपादनायेदमुच्यते । न वेति । यदि जागृविरित्यत्र लक्षणा. न्तरेण गुणः स्याद्वेः पर्युदासोऽनर्थकः स्यात् । किमर्थमिति । नहि लक्षणान्तरेण गुण- प्रसनो न चात्र तदनुवन्धकपरिभापोपतिष्ठते । अनुवन्धस्यानिदशादिति विग्रहणेन फियपि गृह्यत इति भावः । शुद्धपरस्येति । विशब्द इकारो निरनुनासिक उच्चारित इति फिपो प्रहणं नास्ति । तस्य हीकारोऽनुनासिकः । कस्वर्थमिति । विशब्दः सप्त- म्यन्तो निदिश्यते निपातनाश सप्तम्या अलुक । यथा वरंयलोपैति । अथवेकार उतार- पार्थ इति वत्र तदादिविधिना फसोम्रहणं भवतीति भावः । इतरस्तु यथोक्तमप्रतिपद्य वि इति समुदायो निर्दिष्ट इति मत्वाऽऽह-थं पुनरिति । इतरः पूर्वोक्तनाभि- मायेणाऽऽह-सामर्यादिति । औरणादिको न पर्युदस्यते । लक्षणान्तरेण प्रसङ्गादिति . उ०-भाये-पूणेति । पहिरापूरपर्थः । तयाऽपीति । स्वापक्षोऽपि मुश इति प्रसग्य. मनिरपवादिमा प्रसिपापत इपानादितनति । किस्यादिति भायः। मनु रिपो दूधमुलाय. रामाणे पपरा भादन पात्र वदन्विति । तस्स हीफार इति। विभपरिषय पारणाचगांगामपीसंशोपी भापा नितिविधिसंभावनपा सभपणे मानाभाषा. दिति माप: । ननु पो पिगदाभाषाफपमा मारायरोपित मार-पिशन इति ।

·२२८] श्रीभगवत्पतमलिगि चितं चितं पुगन्तलघूपधस्य व णलिश्वासौ विहितः । - किम् १ न वाऽनन्तरस्य प्रकुण्डिर्न दुष्यति ॥ १ ॥ सार्वधातुकार्धधातुकयोः अत्र कस्मान्न भवति ? ', अथवा पुनरस् धातोर्नुमः प्रानुम्बिधायुक्तं, तत्र धातुग्रहणस्य प्रयोजनं धातूपदेशावस्थायामेव वितीति। कथं रजेः कथं रज्जेरुपधालक्षणा वृद्धिः+ १ श्राश्चर्यो रागः । विचित्रो रागः । स्यन्दिश्रन्थ्योर्निपातनात् । यदयं स्यन्दिश्रन्थ्योरवृद्धयर्थं निपातनं करोतिः तज्ज्ञापयत्याचार्यों भव- त्येवंजातीयकानां वृद्धिरिति । । प्र०-विधीयेते, इत्युपपद्यते विधानविशेपणम् । ननु सांप्रतिकलघूपधसंभवे कथं विधान विशेष्यते । व्याप्तिन्यायाश्रयादेवं हि हलादावजादौ च गुणः सिध्यति । कथं कुण्डि- रिति । अगाधिकारे नुमो विवानादकृत एव नुमि प्रत्ययो लघूपधाद्विधीयते तस्मिन्परतो नुमि गुणः प्राप्नोति । उक्तं तत्रंति । तेन कुण्डेति गुरोश्च हल इत्यकारः सिध्यत्यन्यथा तिन् स्यात् । कथं ररित । यदि पष्ठीनिदशेऽपि विधानं विशेष्यते तदाऽन्यत्रापि प्रसङ्गः । ततधाकारोपधाद्विहिते प्रत्यये वृद्विविधीयमाना रजेः प्रत्ययोत्पत्तेः पुरस्तानकारों- पधत्वाबृद्धिर्न प्राप्नोति । राग इनि । रक्षेश्च पनि च भावकरणयोरिति नलोप । ननु चोपधाया अकारस्य वृद्धिरुच्यते, न च ततः प्रत्ययविधिसंभव इति विध्यपेतत्यं नाऽऽयिप्यते । एवं मन्यते-अकारोपधाद्यो विधीयते सोऽधयवादप्यनुमानाद्विहितो भवति । स्पन्दिश्रन्थ्योरिति । नलोपार्थ वृद्धथभावार्थ निपातनम् । यदि पृद्धिविधी विधानं विशेष्यते ततो वृद्धिप्रसद्गाभावात्तदभावार्थ निपातनं न कियेत, नलोपसिद्धये उ०-प्रत्यययोविधामनिमित्तसंयम्यस्याहसंज्ञाशाने स्यादिति भावः । भाध्ये लघोधासाविश्यस्य स्पधामामाविरयर्थः । सांप्रतिकलघूपधसंभर इति । स्थानपटीस्यसंभयेन प्रधानगुणविशेष- परये संभवतीत्यर्थः । अन्यथा तिन्स्यादिति । ततमाय एघूपधाद्विधानाभायेग म गुण एपः । भाप्पे घातोर्नुम इति हेती पयमी यतस्तन धासोनुम् नास्य सस्मादित्यर्थः । रज्जेरिनि । पोपम्प प्रले संगति दर्शयति-यदीति । अपयवादप्यनुमानादिति । समा माममुशायरपति भावः। मनु महोपाधमेव निपाणं म्यात भाइ-लोपमिस्ये x .. १.५८% + ७. १. ११६. .....४. २७. * १. ५.१५ १९.

·३पागरा०८६सू०] एकरणमहाभाष्यम् [२३१ अनङ्लोपशिदीर्घत्वे विध्यपेक्षे न सिध्यतः ॥ २ ॥ अनङ्लोपः-दना सक्थ्ना । शिदीर्घत्वम्-कुण्डानि वनानि । एवं तर्हि- अभ्यस्तस्य यदाहाचि यदयं नाभ्यस्तस्याचि पिति सार्धधातुके [८७] इत्यज्यहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यों भवत्येवंजातीयकानां गुण इति । लय तत्कृतं भवेत् । : लर्थमेतत्स्यात्-अनेनेक् । क्नुसनोर्यत्कृतं कित्वं ज्ञापकं स्याल्लघोर्गुणे ॥ ३ ॥ यदयं त्रसिगृधिधपिक्षिपेः क्नुः [३. २. १४० ] इको झल्हलन्ताच [ १. २. ६; १० ] इति क्तुसनौ कितौ करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यों भवत्येवं- जातीयकानां गुण इति । संयोगे गुरुसंज्ञायां गुणो भेत्तु न सिध्यति । विध्यपेक्षं लघोश्चासौ कथं कुण्डिर्न दुष्यति ॥ १॥ प्र-विधिरेवाऽऽश्रीयेत । अनेकप्रयोजनसिद्धये निपातनाश्रयणम् । अनङ्लोपेनि । अल्लोपोऽन इत्यत्र षष्ठीनिर्देशेऽनन्ताद्विहिते प्रत्यये लोपो विधीयमानो राज्ञ इत्यादावेव स्यानास्थना दध्नेत्यादौ । शिदीर्घत्वं च सामानीत्यादावेव स्यानतु कुण्डानीत्यादौ । तस्मात्पष्टीनिर्देशे विधानविशेषणे दोषप्रसङ्गाद्गुणो भेत्तुर्न सिध्यति । अभ्यस्तस्येति । अज्ग्रहणस्य प्रयोजनं नेनेतीत्यादौ गुणप्रतिषेधो मा भूत् । यदि च हलादावलधूप- धत्वाद्गुणो न स्यात्तदा गुणस्य प्राप्तिरेव नास्तीति किं तनिषेधनिवारणार्थनाज्यहरणेन । लडमिनि । लप्ते प्रत्यये गुणप्रतिषेधनिवारणायाग्रहणं न शापकम् । अनेनेगिति । णिजिर शौचपोषणयोरित्यस्माल्लडि तिप् शप् श्लः। द्विवचनं निजां त्रयाणां गुणः। श्लावित्यभ्यासस्य गुणः। हल्ल्याभ्य इति तिलोपः । प्रत्ययलक्षणेन लघूपधगुणः । क्नुसनोरिति । ननु सनः कित्त्वममभावार्थ स्यात्सिमृक्षति दिक्षत इति कथं ७०-इति । रजेश धनि चेत्युत्तरमेव स्यदिश्रन्थी पठेदित्यर्थः । धार्तिकेऽनलोप इति पाठेऽन- म्तस्य योऽलोपः सोऽनलोप इत्यर्थः । अनहलोप इति पाठेऽनको लोपोऽर्थात्तासंबन्ध्यका- रस्येत्यर्थः । शिवीत्वं सर्वनामस्थाने चासंधुदावित्यनेन तत्रापि नान्ता:हिते सर्वनामस्थान इत्यर्थः स्यादिति भावः । लुप्ते प्रत्यय इति । प्रत्ययकोपे संयोगाभावेन गुरुत्वाभावालधूपधल- मस्येवेत्यर्थः । कोरवेति। संयोगात्परत्वे सति स्वस्वरूपलधुत्वशरीरघटकसंयोगस्य प्रत्यास- स्थामावयवस्यैव प्रहणम् । ईशार्थाश्रयणे व कोः कित्वं ज्ञापकम् । यहा भूतपूर्वलधुस्वमा- भित्य गुण इति भावः। परे तु सृजिदृशोझल्यमकित्सनि' 'इकोमल रिभेरिति लघुन्यासेन ७.१.७५, ६.४.१३४.*७.१.२ १.४४ C , । में ·२३२] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित [नाम्पसमापि० धातो मः कथं रजेः स्यन्दिश्रन्थ्योनिपातनात् । अनङ्लोपशिदीर्घले विध्यपेक्षे न सिध्यतः ॥२॥ अभ्यस्तस्य पदाहाचि लऊर्थं तत्कृतं भवेत् । क्नुसोर्यत्कृतं कित्त्वं ज्ञापकं स्यालयोर्गुणे ॥३॥ नामस्तस्याचि पिति सार्वधातुके ॥ ७ । ३ । ८७ ॥ अभ्यस्तानामुपधाहखत्वमचि शीमि वावशतीरिति प्रयोगो पस्पशाते चाकशीमि वावशतीरिति दर्शनात् ॥१॥ अभ्यस्तानामुपधाहस्खत्वमचि वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् १ पस्पशाते चाक- दृश्यते । कपोतः शरदं पस्पशाते । अहं भुवनं चाकशीमि । वावशतीरुदाजदिति । बहुलं छन्दस्यानुषग्जुजोषदिति दर्शनात् ॥ २॥ बहुलं छन्दसि वक्तव्यमुपधाहस्वत्वम् । किं प्रयोजनम् १ श्रानुषग्जुजोष- दिति दर्शनात् । यस्त आतिथ्यमानुषग्जुजोषत् । यद्युपधाहस्वत्वमुच्यते, प्र०-ज्ञापकम् । उच्यते । यद्येतावत्प्रयोजनं स्यात्सृजिदृशोमल्यमकित्सनोरित्येव ब्रूयात्त- स्माद्गुणप्रतिषेधार्थमपि कित्त्वं ज्ञापकमेव । किन्तु धिप्सति धीप्सतीत्यत्र नलोपार्थ सनः कित्त्वं स्यादिति कोरेव कित्त्वं नापकम् । नाभ्यस्त० । अभ्यस्तानामिति । गुणप्रतिषेधमविधाय स्वत्वमेव विधेयं सर्वेष्टसिद्धय इति भावः । किं प्रयोजनमिति । गुणनिपेधे हस्वे चाविशेष मस्खा प्रश्नः । पम्पशात इति । स्पशिर्वार्तिककारवघनादपठितो धातुस्तस्माल्लेव्यत्य- येनाऽऽत्मनेपदं टेरेत्वं लेटोऽडाटावित्याट शपो बहुलं छन्दसीति लुर्विचनम् । चाक- शीमीति । काट दीप्तो यालुक् लट् मिप शप्लुक् । यगे वेतीडागमः । वाव शतीरिति । वाट शब्दे यल्लुक लट् । शत् प् । जुजोपदिति । जुपी प्रीतिसेवनयोः। लेट् । व्यत्ययेन परस्मैपदं तिप् इतश्च लोपः परस्मैपदेवितीकार- लोपो लेटोऽढाटावित्यड, व्यत्ययेन शपः रलुः । द्विवचनं, गुणे कृते हस्वाभावः । यदि तहीति । यदि गुणनिषेधं प्रत्याख्यायोपधाहखोविधीयते तदा नदीवि गुण- ३०-सिर को माताश्चेति सामान्यतोऽतिदेमस गुणप्रतिषेधारवमिति भाग्यापाय: । कोसातारचेति प्रकरणे परविरेति सूत्रेण सिरितं सनः फिरवमपि सापकं बोम्पम् । नाभ्यास्तस्प० । गुणनिषेधविधी सत्येवोपासलं तरपमिति नातिकाप्रम निर. पति-गुणप्रतिपेयमिति । गुले तल ल हरि मेनिनतीत्पारिसिविरिति भावः। भवि. रोपमिति । निवतीयारापिः । सपमा नासीवि। बातेऽपि से पापिरिर. .

·अ०१३पा०२०८८सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [२३३. प्रियां मयूरः प्रतिनतीति यद्वत्वं नरवर ननृतीपि हृष्टः अत्र गुणः प्राप्नोति । तस्मान्नार्थ उपधाहस्वत्वेन । कस्मान्न भवति- पस्पशाते चाकशीमि वावशतीरिति । स्पशिकशिवशयः प्रकृत्यन्तराणि । भूसुवोस्तिङि ॥ ७ । ३ । ८८ ॥ भूसुवाः प्रतिषेध एकाज्ग्रहणं वोभवीत्यर्थम् ॥ १ ॥ भूसुवोः प्रतिषेध एकाग्रहणं कर्तव्यस् । किं प्रयोजनम् ? चोभवीत्यर्थम् । इह मा भूत-बोभवीति । यद्येकाज्ग्रहणं क्रियते--अभूत् , अत्र न प्राप्नोति । क तर्हि स्यात् ? ‘मा भूत्' । तस्मान्नार्थ एकाग्रहणेन । कस्मान्न भवति--- वोभवीतीति ? योभूत्वित्येतन्नियमार्थं भविष्यति । अत्रैव यङ्लुगन्तस्य गुणो न भवति नान्यत्रेति । क मा भूत्वोभवीतीति । प्र०-रपरत्वयोः कृतयोह्रस्वभाविन्युपधा नास्तीति रूपं न सिध्यतीति गुणनिषेध एव ज्यायान् । ननु परत्वाद्गुणं बाधित्वा हस्खो भविष्यति । सकृद्गतौ विप्रतिषेध इति पुनर्गुणो न भविष्यति । एवं तर्हि पुनःप्रसङ्गविज्ञानाद्गुणः स्यात् । स्पशिकशिवशय इति । स्पश बाधनस्पर्शनयोः कश गतिशासनयोरिति केचित्पठन्ति । अन्ये तु कस गतिशासनयोरिति । तन्मतेन कशिः सौत्रो धातुः। कशेर्मुट् प्रतिष्कशश्च कशेरिति पाठात् । वश कान्तौ। भूसु० । एकाग्रहणमिति । द्विवंचने कृतेऽनेकाच्त्वे गुणनिषेधनिवृत्त्यर्थम् । वोभवतीति । यङ्लुगन्तालेट् तिप् लेटोऽडाटावित्यत् । मा भूदिति । न माङ् योग इत्यत्प्रतिषेधादेकान्त्वम् । अत्रैवेति । सिद्धे गुणनिषेधे निपातनं नियमार्थम् । यद्येवं सोषवीतीति गुणनिषेधः प्राप्नोति । उच्यते । यथा भाष्यं तथा भवत्येव । योगापेक्षं ज्ञापकमिति वक्तव्ये नियमार्थमिति वचनादथवा नियमार्थेन निपातनेन द्वयोरपि भूसुवोर्यङलुकि गुणनिषेधो निवार्यते । यद्वा छान्दसो यड्लुक् । न च सुवो उ०-त्यपि बोध्यम् । ननु परत्वादिति । इदं चिन्त्यम् , गुणस्य नित्यत्वात् । सौनत्वमुप- पादयति-कशेरिति । भूसु० । द्विवंचने कृत इति । उत्तरखण्डस्य भूत्वात्प्राप्तिः । भूशब्दान्तस्याङ्गस्येत्यर्थ इति भावः । ननु मा भूदित्यनाप्यनेकाच्या गुणः स्यादत आह-न माडिति। नियमार्थ- मिति । भवतेश्चेद्यङ्लुकि निषेधस्तहि बोभूस्वित्यत्रैवेति नियम इत्यर्थः । अथवेति । भूसुवोरिति य: प्रतिषेधः स यङ्लुकि चेरोभूत्वित्यत्रैवेति नियम इत्यर्थः । एकाग्रहणं कर्तव्यमिति वार्तिकेन समानफलत्वाय द्विविधोऽत्र नियमश्छन्दस्येव लोट्येवेति च भाषायां गुणापत्तिदूषणं नोद्भावितमित्येके । परे त्वाः-भाषायामस्य यलगन्तप्रयोगे. दृढतरं न मानम् , बोभूवित्यस्य च्छान्दसेषु पाठस्तु यङ्लुकरछान्दसत्वादेव तदाह- भाषायां विति। अत एव वार्तिकारम्भ ६५. . ३० ·२३४] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [ तुरुस्तुशम्यमा तृणह इम् ॥ ७ । ३। 8२.॥ किमर्थं तृहिरागतश्नम्को गृह्यते न तृहेरिम्भवतीत्येवोच्येत ? तृणहिग्रहणं नमिमोर्व्यवस्थार्थम् ॥ १ ॥ तृणहिग्रहणं क्रियते । किं प्रयोजनम् ? नमिमोर्व्यवस्थार्थम् । श्नमि कृत इम्यथा स्यात् । तृहिग्रहणे हीम्विषये नमभावोऽनवकाशत्वात् ॥ २॥ तृहिग्रहणे हि सतीम्विषये नमोऽभावः स्यात् । किं कारणम् १ अनव- काशत्वात् । अनवकाश इम्श्नमं बाधेत । इदमयुक्तं वर्तते । किमत्रायुक्तम् ? तृणहिग्रहणं नमिमोर्व्यवस्थार्थमित्युक्त्वा तत उच्यते--तृहिग्रहणे हीम्विषये नमभावोऽनवकाशत्वादिति । तत्र वक्तव्यं-तृणहिग्रहणं नमिमोर्भावाय, तृहि- ग्रहणे हीम्विषये नमभावोऽनवकाशत्वादिति । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । व्यवस्थार्थमित्येव सिद्धं, न ह्यसतो व्यवस्थेति । तुरुस्तुशम्यमः सार्वधातुके ॥ ७ । ३ । ६५ ॥ सार्वधातुक इति+ वर्तमाने पुनः सार्वधातुकग्रहणं किमर्थम् ? पुनः सार्वधातुकग्रहणमपिदर्थम् ॥ १॥ प्र०-यालगन्तस्य छन्दसि प्रयोगः । भापायां तु कचिद्यालग भवति न सर्वत्र । तृणड इम् । किमर्थमिति । तृहू इत्यस्य निवृत्त्यर्थो विकरणनिर्देशो न भवति ततः परस्प हलादेः पितः सार्वधातुकस्य विकरणेन व्यवधानादिति प्रश्नः । न ह्यसत इति । व्यवस्थार्थमित्येवं ब्रुवता पूर्व भमोभावः पश्चादिमित्युक्तं भवति । अमोभावायेति तूच्यमाने क्रमो न प्रदर्शितः स्यात् । तुरु० । अपिवर्थमिति । नाभ्यस्तस्याचि पिति सार्वधातुक इति सार्वधातुकग्रहणं पिद्विशेपणसंपद्धमिति तदनुवृत्ती पितोऽप्यनुवृत्तिः स्यादिति तनिवृत्त्यर्थमन्यत्सार्व- धातुकमहणमित्यपितोऽपीड् भवति । हलग्रहणमनुवर्तते, नहि तत्सावधातुकप्रहणेन उ०- तृणह इम् । तृहू इत्यस्येति । न पास्यैव यालुगन्तस्य न्यावृत्यर्थ स्यादिति वाच्यम् । सानुबन्धकरयेनावाप्राणमित्यय सारपर्यात् , यालुक्साये मानाभावाच्च । भाष्येऽनवकाश- त्वादिति । भमि ते तन्मध्यपतितन्यायेनेमोऽवकाराः। मिदमोऽरयादित्येकवास्यतया होज्यान मकारात्पर इमित्यर्थेन भमि कारस्यारयरयाभावेन तपप्राप्तः पुनर्वाक्याथे म मानम् । मनेनेय म्पायनेमि भमोभायः । तदेय ध्यनयनाद-भमिमाभावायेति । न पसतो म्पयस्याऽस्तीति। यदा तरकालेऽयश्यमाप्तिसत्वेन सदमाप्तिविषयेऽयपानामायेना- महाशयमियः । पूर्वमिति । प्ययम्यामिश्यनेन भमिमोमायः क्रमश दर्शित इति मायः । तुरतु..। नन्वे एप्रहणस्गपि निशिः पादत भाद-हलपहरणमिति । टयो .. + .. १.८०.

·अ०३पारा०११०७सू०व्याकरणमहाभाष्यम् (२१५ अपिदर्थोऽयमारम्भः । अध्रिगो शमीध्वं, सुशमि शमीध्वं, शमीध्वमध्रिगो। बहुवचने झल्येत् ॥ ७।३।१०३ ॥ अता दीर्घाहहुवचन एत्त्वं विप्रतिषेधेन ॥१॥ अतो दीर्घाद्वहुवचन एत्त्वं भवति विप्रतिषेधेन । अतो दीर्घो यनि सुपि च [१०१, १०२ ] इत्यस्यावकाशः-वृक्षाभ्याम् प्लक्षाभ्याम् । बहुवचने झल्येदित्यस्यावकाशः-वृक्षेषु प्लक्षेषु । इहोभयं प्राप्नोति-वृक्षेभ्यः प्लक्षेभ्यः । एत्वं भवति विप्रतिषेधेन । अम्बार्थनघोह्रखः ॥ ७ । ३ । १०७ ॥ डलकवतीनां प्रतिषेधः ॥१॥ डलकवतीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः । अम्बाडे ! अम्बाले ! अम्बिके !. तल हखत्वं वा डिसम्बुद्धयोः ॥२॥ तल्हस्वत्वं वा डिसंबुद्धयोरिति वक्तव्यम् । देवत देवते । देवतायाम् देवते। स तर्हि प्रतिषेधो वक्तव्यः १ न वक्तव्यः । स कथं न वक्तव्यो भवति ? अम्बार्थ द्वचक्षरं यदि ॥ ३ ॥ यद्यम्बार्थं द्वयक्षरं गृह्यते । तत्तर्हि ह्रस्वत्वं वक्तव्यम् ? अवश्यं छन्दसि ह्रस्वत्वं वक्तव्यम् । उपगायन्तु मां पत्नयो गर्भिणयो युवतय इत्येवमर्थम् । प्र०-सह निर्दिष्टं यतस्तन्निवृत्तौ हलो निवृत्तिः स्यात् । शमीध्वमिति । शमेरन्तर्भावित- ण्यर्थात्ौषे लोट् । व्यत्ययेनाऽऽत्मनेपदम् । शप् तस्य बहुलं छन्दसीति लुक् । अम्बा । डलकवतीनामिति । अर्थगतेन स्त्रीत्वेनाम्बाथाः शब्दा निर्दिष्टाः श्रुत्यपेक्षया वा स्त्रीत्वेन निर्देशः। असंयुक्तानां च डलकानां ग्रहणादकाल्लेति हस्खो भवत्येव । देवत इति । ङौ ह्रस्वे कृते ङया ग्रहणेऽदीर्घ इति स्थानिवत्वनिषेधा- दाम्याडागमौ न भवतः । अम्बार्थमिति । व्यच एवाम्बार्थस्य ग्रहणाद्डलकवतामथा- प्रतिषेधः कृतो भवति । अवश्यमिति । व्यत्ययो बहुलमिति दीर्घस्य हवः । . उ०वृद्धिरित्यतः । मनु शमिरकर्मकस्तत्कथं पशुविशसनप्रत्यायकतया सकर्मकोऽत भाह-शमे- रिति । शबिति । अत्रापि व्यत्ययेनेत्यपकृप्यते । श्यविकरणो हि शमिः परस्मैपदी च। अम्बार्थः । ननु शब्दस्य विशेष्यत्वात्स्त्रीलिङ्गनिर्देशोऽनुपपन्नोऽत आह-अर्थगते- नेति । अम्बा-माता । श्रुत्यपेक्षयेति । श्रुतिशब्द एव विशेष्योऽध्याहर्तव्य इत्यर्थः। असं. युक्तानामिति । अत एव प्रत्याख्यानेन फलैक्यम् । भाग्ये-व्यक्षरमिति । म्यञ्जनसहितो:- जत्राक्षरं यजम्बार्थेति सूत्रं पाख्यम् । प्रतिषेधाच्चेदं लम्विति भावः । तत्तहीति । तलहु- स्त्रत्वं वेत्येतत् । तलन्तस्य इस्वत्वं वैति तदर्थः । पूर्ववदेवेति । अर्थगतं पूजायोतकं बहुएवं ·:३३६] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं हस्वस्य गुणः मातृणां मातच पुत्रार्थमहते ॥४॥ मातृणां मातजादेशो वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् ? पुत्रार्थमर्हते । गार्गीमात वात्सीमात । हस्वस्य गुणः ॥७।३।१०८ ॥ इह कस्मान्न भवति-नदि कुमारि किशोरि ब्राह्मणि ब्रह्मबन्धु ? ह्रस्व- वचनसामर्थ्यात्+ । अस्त्यन्यस्ववचने प्रयोजनं पृथग्विभक्तिं मोचीचरमिति । शक्यं पृथग्विभक्तिरनुच्चारयितुम् । कथम् १ एवमयं ब्रूयात्-अम्बार्थानां ह्रस्वः नदीहस्वयोर्गुण इति । यद्येवमुच्यते जसि च [१०६ ] इत्यत्र नद्या अपि गुणः प्राप्नोति । एवं तर्हि योगविभागः करिष्यते--अम्बार्थनघोह स्वः । ततो हस्वस्य । ह्रस्वस्य च इस्वो भवति । किमर्थमिदम् १ गुणं वक्ष्यति तद्वाधना- र्थम् । ततो गुणः । गुणश्च भवति इस्वस्येति । अथवा इस्वस्य गुण इत्यत्रा- म्वार्थनघोह स्व इत्येतदनुवर्तिष्यते । प्र०-मातृणामिति । पूर्वपदे वहवो मातृशब्दा इति बहुवचनं मातृशब्दस्य मातजादेशो वक्तव्यो यो मातृशब्दः पुत्रार्थ पुत्रमभिधातुमुपादीयते । बहुव्रीहौ च वर्तिपदैरन्य- पदार्थोऽभिधीयत इति तत्रैवायं संबुद्धौ मातजादेशः । गार्गीमातेति । गार्गी माताऽस्येति बहुव्रीहौ नातम्चेति कप् येन नाप्राप्त इति मातचा वाध्यते । यः पुत्रः लाव्यगुणत्या- कुलसंभूतया मात्रा व्यपदेशमर्हति तत्र मातजादेशो नान्यत्र । गर्गवत्साभ्यां गर्गा- दिभ्यो यन्, यत्रश्चेति डीप । हस्व० । इह कस्मादिति । हस्वविधानं नद्या गुणविध्यर्थमेव स्यात् । पृथगिति । यद्यम्बाथानां हस्व इत्युक्त्वा नद्या गुणो हस्वस्य चेत्युच्यते तदा पृथगुशारयितव्या भवति । एवमयं घूयादिति । हुस्खं विधाय गुणे विधीयमाने प्रक्रियागौरवं भवतीति लाघवार्थ सातादेव गुणं विदध्यात् । नद्या अपीति । एकसमासनिर्देशाद्वयोरपि नदीढस्वयोरनुवृत्तिप्रसद्गात् । हस्वस्थ चेति । हस्वस्य चेत्यत्राम्बार्थनद्योरित्यनुवर्तते । उ०-शब्द भारोप्य यहुवचननिर्देश इत्यर्थः । पूर्वपदे यहव इति पाउँ तु सति पूर्वपदे उत्तरपद- भूतास्त पदय हरयर्थः । फर्ध मातृशब्दस्य पुनामिधानायोपादानमस माह-पहुचीही चेति । भदंत यस्पोपांगमाह-यः पुत्र इति । शाध्यत्वादिति । एतस्पाप्रशंसायामिति मांसायां विहितशयप्रयोगाभ्यते । पुत्रार्थमईत या सापेक्षरयेऽप्यस एप निपासमारसमासः। नान्यत्रति । या पिारसंपिशानन माया प्यपदेशस्तन न भवतीत्यर्थ: । हस्वस्य० । ननु नदीपायी स्थविधानाद्गुणो न भविष्यतीत्यरा आइएस्वपिधान. मिति । पृथगिति । तथा प गौरय स्यारिय। पयं तपरिधारापेवगुष्यत इति साम- पानदीपादी गुणः म्यायपेगि मायः । नम्व निदेशक मान्यापन समामायाजापवा. गायन पापियुमा माह-वं विधायति । मावास्यवि । विभानारण ।

·अाईपा००१११०] व्याकरणमहाभाष्यम् २३७ जसि च ।। ७।३।१०६ ।। जसादिषु च्छन्दसि वावचन प्राङ् णौ चड्युपधायाः ॥१॥ जसादिषु च्छन्दसि वेति वक्तव्यम् । किमविशेषेण ? नेत्याह । प्राङ्णौ चड्यु पधायाः । किं प्रयोजनम् ? अम्बे दर्वि शतक्रत्वः पश्वे नृभ्यः किकिदीव्या ॥२॥ अम्बे अम्ब । दर्वि दर्वे । शतक्रत्वः शतक्रतवः । पश्व पशवे । किकिदीव्या किकिदीविना+। घेर्डिति ।। ७ । ३ । १११॥ घेर्डिति गुणविधाने डीसार्वधातुके प्रतिषेधः ॥ १ ॥ घेर्डिति गुणविधाने ङीसार्वधातुके प्रतिषेधो वक्तव्यः । पट्वी मृद्वी । कुरुत इति*। प्र०-सेन नद्या हस्ते कृते तस्य गुणवाधनाय ह्रस्व एव क्रियते । अथवेति । सिद्धे ह्रस्वे पुनरनुवृत्त्या तद्विधानं गुणबाधनार्थम् । जसि च । जसादिग्विति । आदिशब्दः प्रकारवाची । प्रकरणेऽस्मिन्येषु कार्य विधीयते ते जसादय इति । पूर्वयोगनिर्दिष्टानामपि ग्रहणम् । दाति । कृदिकारादक्तिन इति पक्षे डीविधानासिध्यति रूपद्वयं डीविकल्पं त्वनपेक्ष्यैतदुक्तम् । शतक्रत्व इति । जसि चेति गुणाभावपक्षे प्रथमयोरिति पूर्वसवर्णदीर्घोऽपि वा छन्दसीति वचनान्न भवतीति यणादेशः प्रवर्तते । किकिदीविशब्दः कृविष्वित्युणादिषु निपातितः। घेः । कुरुत इति। शेषो ध्यसखीति यस्य नदीसंज्ञा नास्ति स घिसंज्ञ इति उ०-गुणाभावोऽनुमीयत इत्यर्थः । तेन नद्या इति । अम्बार्थानां पुनईस्वविधानप्रयोजना- भावासदीविषयमेतद्धस्वविधानमित्यर्थः । मातृशब्द प्रतो डीति गुणबाधोऽपि स्यादिति मदीग्रहणमात्रमनुवर्तत इति तत्त्वम् । पुनरनुवृत्त्येति । वाक्य भेदेनेत्यर्थः । अम्बार्थनचोर्गुण इत्येव सिद्ध हस्वविधानसामर्थ्यान्न गुण इति फश्चितज्ञ, इपरिभाषोपस्थितावम्बेत्यादौ गुणानापत्तेः । सद्भुपस्थिती तु मातृवाचकानसूशब्देऽपि गुणापत्तेः । तस्य नपुंसकत्वेऽपि प्रपो इतिवत्पक्षे गुणापत्तिरिति बोध्यम् । जसिच। प्रकार:-सादृश्यम् । तच्चैकप्रकरणनिर्दिष्टत्वनिबन्धनम् । किकिदीविः-पक्षि- विशेषः । अनपेक्ष्येति । तदा होकमन्तोदान्तं स्यात् । आधुदात्तमेव प्रयोगद्वयमिष्यत इति भाष्यकृदभिप्राय मम्यते । घेडिति । ननु कुरुशब्दस्यालिङ्गस्य कथं घिसंज्ञा। यू स्यास्यावित्यपेक्षया शेषविज्ञा. :- ७.४.१. + ७. ३.१०७, १०४ १०९, १११, १२..x.४.१.४४.* १, २.४, ·। २३८) श्रीभगवत्पतअलिविरचितं थाहापः सुबधिकारात्सिद्धम् ॥ २॥ सुचिति वर्तते । क प्रकृतम् ? सुपि च बहुवचने झल्येत् [१०२, १०३] इति । याडापः॥७।३। ११३॥ इह-अतिखट्वाय अतिमालायेति हस्वत्वे कृते स्थानिवद्भावाद्याट प्राप्नोति तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । याइविधानेऽतिखटवायेत्यप्रतिषेधो हस्वादेशत्वात् ॥ १॥ याविधाने अतिखट्वाय अतिमालायेत्यप्रतिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधोऽ- प्रतिषेधः । याट् कस्मान्न भवति ? हस्वादेशत्वात् । हूस्वादेशोऽयम् । उक्त- मेतन्याग्रहणेऽदीर्घ इति+ । अथेदानीमसत्यपि स्थानिवद्भावे दीर्घत्वे कृत श्रापचासौ भूतपूर्व इति कृत्वा याट् कस्मान्न भवति १ लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति । ननु चेदानी सत्यपि स्थानिवद्भाव एतया परिभाषया शक्य- मुपस्थातुम् १ नेत्याह । न हि तदानीं क्वचिदपि स्थानिवद्भावः स्यात् । प्र०-कुरुशब्दो घिः। याडा० । अतिखट्वायेति । खट्वामतिकान्त इति प्रादिसमासे हवे च कृते चतुर्यकवचनस्य डेर्य इति प्राप्नोति, याडाप इति च । तन परत्वाद्याटप्राप्नोति तत्र फूते दीर्घत्वे चातिखट्वायै देवदत्तायेति प्रसङ्गः । हस्खादेशत्वादिति । यतो हस्वादेशः फुतस्ततो रूपभेदादा ग्रहणेन तस्य ग्रहणाभावात्स्थानिवत्त्वं नास्तीत्याह-उसमेतदिति । लतणेति । अकारस्य दी सत्याविति लाक्षणिक रूपमिति न तस्य ग्रहणम् । ननु चेति । चाहणेऽदीघे इति न वक्तव्यमिति चोद्यते । नेत्याहेति परिहारः । .. .. उ०-गात् । भत आह-शेपो घीति । याडापः । परत्वादिति । निरयस्येनोरकृष्टत्यादित्यर्थः । लाक्षणिक रूपमिति । गपेय पटपाया या सवर्णदीचे लाक्षणिफायमिति सवापि म स्यार, भादियभावेन प्रो।। किप यन एक्षणप्रपति विना तपासंभवस्नदेय पक्षणप्रतिपदोपरिभापानिपेविषयः । मनाया । एकादेशतः प्रागपि सद्पसत्यादिति केषित् । अत एवापारपरले.पेण यार्तिक मरपागपाने:पि न दोप इति योध्यम् । यस सरपोरयाविशेणवेगापाताभावान दोपः । उपमनानी रपये सदादिमियममायादिति । तस। अतिपटमायापुहरंणविषय. पाकिर तमामायामाप प्ररोपाप प पपयांपरी । स्थानियतापि माध्यमापात् । विश्वं पटनाया अभाट्यापामियादी पादमापत्तिरिति दिए । x१.१.४८.+१.१.५१..

·अ०३पा०१०१११८सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [२३९ डेरामनद्याम्नीभ्यः ॥७।३।११६ ॥ इदुद्भयामाम्बिधानमौत्त्वस्य परत्वात् ॥ १ ॥ इदुद्यामाम्विधेयः-शकट्याम् पद्धत्याम् धेन्वामिति । किं पुनः कारणं न सिध्यति ? औत्वस्य परत्वात् । परत्वादौत्त्वं प्राप्नोति । योगविभागात्सिद्धम् ॥२॥ योगविभागः करिष्यते । रामद्यानीभ्यः । तत इदुद्भ्याम् । इदुद्भयामु- त्तरस्य राम्भवतीति । शकट्याम् पद्धत्याम् धेन्वामिति । तत औदच घेः । औदच घेः ॥७।३।११८ ॥ ११६ ॥ प्रीत्वे योगविभागः ॥१॥ औत्वे योगविभागः कर्तव्यः । औत् । औद्भवतीदुद्भ्याम् । ततोऽच्च घेरिति । अकारश्च भवति घेरिति । किमर्थो योगविभागः ? सखिपतिभ्यामौत्त्वार्थः ॥२॥ सखिपतिभ्यामौत्वं यथा स्यात् सख्यौ पत्यौः । एकयोगे ह्यप्राप्तिरत्त्वसंनियोगात् ॥ ३॥ एकयोगे हि सत्यौत्त्वस्याप्राप्तिः । किं कारणम् ? अत्त्वसंनियोगात् । अत्त्व- न प्र०- ३० । शकट्यामिति । शकटिशब्दस्य डिति हस्वश्चेति वा नदीसंज्ञा विधाना- तदभावपक्षे घिसंज्ञायां शकटाविति भवति । नदीसंज्ञापक्षे तु परत्वादौत्वं प्राप्नोति । आमोऽवकाशः कुमार्यामिति । औत्त्वस्यावकाशः सख्यो पत्याविति । अत आह- इदुद्भयामिति । पूर्वविप्रतिषेध आश्रयणीय इत्यर्थः। ननु कृत औत्वे पुनःप्रसङ्ग- विज्ञानादाम् भविष्यति। पुनरौत्त्वं न भविष्यति । चक्रकेविष्टतो व्यवस्थापनात् । नैतदस्ति । द्रव्यपदार्थपक्षे सकृद्गतपरिभाषयाऽऽम्न स्यात् । योगविभाग इति । इदुद्यामित्यत्र योगे नदीग्रहणानुवृत्त्या सख्यौ पत्यावित्यत्राऽऽमोऽप्रसङ्गः। औदञ्च । श्रौत्व इति । एकयोगे त्वत्त्वौत्त्वयोः संनियोगशिष्टत्वाचनात्त्वं तत्रौत्वं सख्यौ पत्याविति । असखीति प्रतिषेधात्पतिः समास एवेति नियमाश्चानयो- र्नास्ति घिसंज्ञा । अस्याख्यत्वाञ्च नदीसंज्ञा नास्ति । यदा सखिशब्दः स्त्रियां वर्तते तदा सख्यशिश्वीति भाषायामिति कीषा भाव्यम् । पतिशब्दस्य तु स्त्रीवृत्तेर्यनसंयोगादन्यत्र उ०- डेराम् । शकटयामितीति । अत्र प्रयोगे शटिशब्दस्दैत्यर्थः । ननु योगविभागे सण्यावित्यादावस्याम् स्थादत भाह-इदुद्यामित्यत्रेति । श्रौदच्च०। सखिपत्योः सिया पृत्तौ कथं भाव्यं तत्राऽऽह-यदा सखीति । एवं च तस्य सख्यामित्येवेति भावः । यज्ञसंयोगादन्यत्रेति। यशसंयोगे हि पल्यामिति भवति । माछ- ७..३.११, १११.१.४.७८.

·२४०] श्रीभगवत्पतञ्चलिविरचितं [औदच घेः संनियोगेनौत्त्वमुच्यते तेन यत्रैवात्त्वं तत्रैवौवं स्यात् । न वाऽकारस्यानन्वाचयवचनाद्यथा क्यडि सलोपः ॥४॥ न वाऽर्थ औत्वे योगविभागेन । किं कारणम् ? अकारस्यान्वाचयवचनात् । प्रधानशिष्टमौत्त्वमन्वाचयशिष्टमत्त्वं यथा क्यङि सलोपः । तद्यथा प्रधानशिष्टः क्यङ् प्रातिपदिकमात्राद्भवति, यत्र च सकारस्तत्र लोपः । अत्त्वे टाप्रतिषेधः ॥ ५ ॥ अत्वे टापः प्रतिषेधो वक्तव्यः । शकटौ पद्धतौ धेनौ । अत्त्वे कृते टाप्राप्नोतिः। न वा संनिपातलक्षणस्यानिमित्तत्वात् ॥६॥ न वा वक्तव्यः । किं कारणम् ? संनिपातलक्षणस्यानिमित्तत्वात् । संनि- पातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति टाव् न भविष्यति । डित्करणाद्वा ॥७॥ प्र०-डिति हस्वश्चेति पक्षे नदीसंज्ञेति पत्यामिति भवति । न वेति । अन्वाचये चशब्दः । इदुद्यां परस्य डेरौद्भवति । यत्र तु घिसंज्ञाऽस्ति तत्र तस्यात्त्वमिति । अत्त्वानपेक्षमौत्त्वं प्रधानशिष्टम् । अत्त्व इति । टापि सत्यौङ आप इति शीभावः प्राप्नोति । यदा तत्र सामान्यग्रहणार्थो डकारो वर्णनिर्देशो वा । यदा तु पूर्वाचार्यनिर्देशस्तदा प्रथमाद्वितीया- द्विवचनयोरेव शीविधानादस्याप्रसङ्गः। अन्ये टापि याटप्रसङ्गमाहुः। न वेति । या सेत्यादौ टान्भवति त्यदायकारष्टाविधेरिति दोपेपु परिगणनात् । डित्करणाद्वेति । अन्तोदात्तेपु स्वरभेदोऽपि नास्ति डित्त्व उदात्तनिवृत्तिस्वरण भाव्यम् । अडित्त्वे त्वेका- देश उदात्तेनोदात्त इति । ननु डित्त्वे सख्यो पत्याविति टिलोपप्रसङ्गः। नैतदस्ति । ओडिश घेरिति न्यासः क्रियते । ‘पत्यावैश्वर्ये' इति निपातनाद्वाऽघेष्टिलोपाभावः । विंशतावित्यत्र ति विंगतेर्डितीति तिलोपो भवति, नस्तद्धित इति योगविभागात् । तद्धित इत्यत्र ति विंशतेर्डितीति, न इति चानुवर्तते । टिरित्येतत्तु नानुवर्तते, उ०-पासेषु स्वरभेदप्रमाः एव न । भन्तोदात्यपि नेस्याह-टिव इति । तिवमयुरर्फ म्परितवं शु नाम वितिप्रत्यय प्रहणात् । प्रत्ययाप्ररययोरिस्येय सिद्ध पुनः प्रत्ययप्रणेनीप. पेशिप प्रत्ययरवयत एप प्रहणादिति मायः । अधेरिति । सामान्यापेक्षं आपकमिति मायः । परगुतः पवायुमा । दुदयामुपरस्य स्रोत् । धेः परम्य गु स रिदिपर्धाम् । योगविभागादिति । सरित इति विभग्य तय तिविति ग इगि पानुवर्य पारयभेदेन ग्याध्येयमिति माय: । टेरित्येतदिति । राध्य टर्मिति होप इनि पारम्याधों ना सदित पेरादपपारपरापति माय; + १.१.११.४.१.४, ·अ०३सागरआ०।१२०सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [२४१ अथवा डिदौकारः करिष्यते । औ डिच्च घेः । प्राडो नाऽस्त्रियाम् ॥ ७ । ३ । १२०॥ कमर्थमस्त्रियामित्युच्यते नाऽऽङो ना पुंसीत्येवोच्येत १ का रूपसिद्धिः त्रपुणा जतुना । नुमा सिद्धम् + । नैवं शक्यम् । इह हि अमुना ब्राह्मणकुलेनेति मुभावस्यासिद्धत्वान्नुम्न स्यात् । अस्त्रियामिति पुनरुच्यमाने न दोषो भवति । कथम् ? वक्ष्यत्येतन्न मुटादेश इति । इति श्रीभवगत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये सप्तमस्याध्यायस्य तृतीये पादे द्वितीयमाह्निकम् । पादश्च समाप्तः ॥ प्र०-अतद्धितानां डित्करणसामथ्यात् । यथैव ह्यभस्य लोपो भवत्येवमतद्धितेष्वपि । बाडो । किमर्थमिति । आङो ना पुंसीत्युच्यमाने मात्रालाघवं भवतीष्टं च सिध्यतीति प्रश्नः । नुमेति । इकोऽचि विभक्तावित्यनेन । असुनेति । पुंसीत्युच्यमाने नपुंसके नाभावो न स्यान्नमपीग्लक्षणो मुत्वस्यासिद्धत्वान्नास्ति । न मु टादेश इति । टाया श्रादेशष्टायामादेश इत्यनेकविभक्त्यन्तसमासाश्रयेण नाभावे कर्तव्ये ने च परतो दीचे मुत्वस्य सिद्धत्वादिलक्षणो नाभावो भव'त्यतो दीर्घो यत्रि' 'सुपि चेति दीर्घत्वं न भवतीति सर्वेष्टसिद्धिः । इत्युपाध्यायजैयटपुत्रकैयटकृते महाभाष्यप्रदीपे सप्तमस्याध्यायस्य तृतीये पादे द्वितीयमालिकम् । पादश्च तृतीयः समाप्तः। उ०-द्वितानामिति पाठे यथाऽतद्वितानां डा इत्यादीनां डित्करणसामर्थ्यासिन्दान्तेऽभत्वेऽपि -टिलोपस्तथाऽतद्धितत्वेऽपि भविष्यतीति तदनुवृत्तावपि न क्षसिरित्यर्थः। कचित्त तद्धिताना- मिति पाठः। यथा ड्मतुपादितद्धितेऽभत्वेऽपि लोपस्तथौडादावतद्धितत्वेऽपि लोप इत्यर्थः । कचित्तु तरसामर्थ्यादेवोभयवैकल्येपि हादौ लोप इति बोध्यम् । आङो नाऽ० । ननु 'न मुने' इत्यस्य तन्त्रेण नाभावे नकारे च कृते कर्तव्ये पं मुत्वं 'नासिद्धमित्यर्थासपुंसके नुमा सिमित्यत आह-भाष्ये-वक्ष्यत्येतदिति। एवं च पातिक- कवाक्यतया सूत्रेऽपि नाभावे कृते कर्तव्य वेत्येवार्थ इति भावः । किंचैवमस्मै कुलाय भम् कुले इत्यापसिद्धिः । न मुन इति सूत्रविपये पूर्व विभक्तिनिमित्तकार्याप्रवृत्ती सुत्वे सस्य नकार विपये कमपि प्रत्यसिदत्वाभावेन विभक्त्यादेश प्रत्यसिद्धरवेऽपि वा परत्वेन नुमापतेरिति सर्वेष्टसिद्धिः। इति श्रीशिवभसुतसतीगर्भजनागोजीमहकृते भाष्यप्रदीपोधोते सप्तमस्याभ्यायस्य तृतीये पादे द्वितीयमादिकं पादश्च समाप्तः। x ६.४, १४३. + ७.१.७३, ·अथ चतुर्थः पादः पौ चङ्युपधाया हवः ॥ ७ ॥ ४ ॥१॥ अथ णिग्रहणं किमर्थं न चड्यु पधाया हस्व इत्येवोच्येत ? चङ्यु पधाया हुस्ख इतीयत्युच्यमाने–अलीलवत् अपीपवत् , ऊकारस्यैव हूस्वत्वं प्रसज्येत । नैतदस्ति प्रयोजनम् । वृद्धिरत्र वाधिका भविष्यति । वृद्धौ तर्हि कृतायामौकार- स्यैव हस्वत्वं प्रसज्येत । नैतदस्ति -अन्तरङ्गत्वादत्रावादेशो भविष्यति+ । न हीदाना हूस्वभाविन्युपधा भवति । तस्मारिणग्रहणं कर्तव्यम् । प्र०- णौ चङयुग्धायाः। अथ गिग्रहणमिति । हस्वग्रहणादुपधाग्रहणाच चडा णिराक्षिप्तो नाण्यन्तानां चङि ह्रस्वभागुपधाऽस्ति । ह्रस्वश्रुत्या ह्यल्परिभाषोपस्थानादच उपधाया हस्वेन भाव्यम् । न श्रिद्रुस्नुधेश्वीनामजुपथा । कमिगुप्योस्तु हस्व एवोपधा । तत्र णावन्तरगत्वावृद्धयादिपु कृतपु चड्युपधा हस्वभाङ नास्तीति सामर्थ्याच्चङि यः प्रत्ययस्तस्मिन्नुपधाया हस्खो विज्ञास्यत इति प्रश्नः । इतरो यथाश्रुतसंभवाचङि यः प्रत्यय इत्यध्याहारो न युक्त इति वचनादन्तरङ्गमपि वृद्ध-यादि हस्खो बाधेतति मत्वाऽऽह- शुपधाया इति । इतरस्तु चङि यः प्रत्ययस्तस्मिन्नुपधाया हस्व इत्यध्याहारेण सूत्रार्थसंभवादयुक्ताऽन्तरङ्गवाधेति मत्वाह - वृद्धिग्नेति । इतरो हस्वस्यानवकाशतां मत्वाऽऽह-ौकारस्यति । नन्वेवं वृद्धिरनथिका स्यात् । एतदेव तर्युच्यते वृद्धथाऽत्र न भाव्यमभ्युपगम्य तु वृद्धिरुच्यते । वृद्धौ तर्हि कृनायामिति । अपवादत्वाद्धि हुस्खो वृद्धाधक आवादेशस्य चेति भावः । इतरो वाक्याध्याहारण हस्वस्य सावकाशतां मत्वाऽऽह-तदस्तीति । इतरो यथाश्रुतसंबन्धसंभवादनवकाशतामेव मत्वाऽऽह- नहीदानीमिति । ननु वृद्धिं वाधित्वा भवतूकारस्य हस्वस्तस्मिस्तु कृते बाधितत्वान्मा उ०- पो चष्टि। हस्वप्रहणादिति । एम्वविधानादित्यर्थः । विधेयसमर्पकाम्यग्रहणेन तलिजापरिभाषोपस्थानादिति यावत् । वृद्धयादिविति । आदिनाध्यापि, भदीदपदित्यादी पुष्प । घष्टि यः प्रत्यय इति । स प गिरेवेति णिग्रहणमनर्थमित्यर्थः । यथाश्रुतति । अनुपसंमातविरोधन्यायादिति भायः। भगमेय सिद्धान्याशयः। भाष्ये-ऊकारस्यैवेति । मस्वपीपपदिश्यादाविति भायः। नन्वेयमिति । यद्यीयारस्य दम्य उफारस्तादि प्रतिपति. गीरयपरिक्षारापातरम्पयाम्वियातयः। अन यनि-किशाग्नमयदयान्यन । भन प्रतिरपि पसंपन्यापेनेमि पियमिदम् । वृद्ध पाऽत्र न भाव्यमिति। पावाददारय चेति । दिपापानि भागः। अपरादत्वाचीनि। प्रमंग संगारं पृदिप्रासिया, स्यामाण्या रिपमिदम् । पदमार गुपारयं परन्तु भाष्यम्पसममायाराभिमापेण प्रतिक्रियते। - २.११५. + ९.१...

·अ०४ पासू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [२४३ अथ चङ्ग्रहणं किमर्थं न णावुपधाया इत्येव सिद्धम् ? णावुपधाया हूस्व इतीयत्युच्यमाने कारयति हारयतीत्यत्रापि प्रसज्येत । नैतदस्ति प्रयोजनम् । आचार्यप्रवृत्तिपियति न णावेव हस्वत्वं भवतीति यदयं मितां हूस्वत्वं शास्ति। इहापि तर्हि न प्राप्नोति-अचीकरत् , अजीहरत् । वचनाद्भविष्यति । इहापि तर्हि वचनात्प्राप्नोति-कारयति, हारयति । तस्माच्चाहणं कर्तव्यम् । अथोपधाग्रहणं किमर्थम् ? प्र०-भूवृद्धिः । गुणस्तु केन वार्यते । ततो गुणेऽवादेशे च सिद्धमलीलवदिति । नैतदस्ति गुणस्य वृद्धचा बाधितत्वात् । वृद्धश्च ह्रस्वेन । भ्रष्टावसरस्य गुणस्य कुतः पुनः प्रवृत्ति- रित्युव प्रसज्येत । अदीदपदित्यत्र च हवेन पुग्वाध्येत । अपीपवदित्यादौ च नैव हस्वः स्यादिति णिग्रहणं क्रियत । यदा तु चङ्परनिहाँसे स्थानिवत्त्वनिषेधस्तदा वृद्धया- वादेशयोः कृतयोः पुकि च णिलोपस्य स्थानिवत्त्वाभावाचङयुपधा ह्रस्वभाविनी संभव- तीति णिग्रहणं न कतेव्यम् । सूत्रकारेण चङ्परनिर्हासे स्थानिवत्वनिषेधो न कृत इति णिग्रहणं कृतम् । अथेति । मितां ह्रस्वविधानादनेन सर्वत्र णौ हस्खो न भविष्यति । प्रयोगदर्शनाचेष्टाव्यवस्थाऽऽश्रयितव्येति मत्वा प्रश्नः । इतरो वचनमन्तरेणेष्टानिष्ट- विभागो दुज्ञान इति मत्वाऽऽह-णावुपधाया इति । अथोपधाग्रहणमिति । न्याया- नाग्लोपिशास्वृदितामिति निषेधाञ्च लिङ्गादुपधाया एव हस्त्रो भविष्यतीति प्रश्नः । .. उ०-हूस्वभाव्युपधाया अलीलवदित्यादावप्यभावाच्छास्त्रं व्यर्थमेव स्यादिति णिग्रहणं कार्यमिति भाण्याशयः । पदसंस्कारेऽपि तत्तद्धातुं सिद्धं कृत्वा तत्प्रकृतिकपदसंस्कार इति धातुसंज्ञासम. कालमेव वृद्धिरिति तद्वाधो ह्रस्वेनाशक्यः । एतेनादीदपदित्यायपि चिन्त्यम् । भ्रष्टावसर. न्यायश्चात्र शास्त्रे नास्तीत्यसकृदावेदितम् । भ्रष्टावसरस्येति । अत्र शास्त्रे भ्रष्टावसरन्याया. गीकारे फलाभावात् । गुणाङ्गीकारेऽप्यपीपचदित्यादेरसिद्धिरिति भाष्याशयो योध्यः । न त्वलीलवदित्यसिद्धौ तात्पर्यम् । स्वयं दोपान्तरमप्याह-अदीदपदिति । अनवकाशत्वेना. न्तरगयाधताया एवास्य क्लृप्तत्वादित्यर्थः । किंचानन्तरस्येति न्यायात्पुक एव वाधः स्यामतु वृद्धयादेरित्यलीलवदित्यादेरप्यसिद्वियोध्या । यदा विति । यदर्थ तहार्तिकं तस्यात्रैव सूत्रे गर्णिच्युपसंख्यानमित्यनेन साधयिष्यमाणत्वात्तदनावश्यकमिति णिग्रहणम् । एतदुत्तरसूत्रे कैयट एव स्पष्टम् । विग्रहरणं कृतमिति । यदि तु नाग्लोपीयेतरसामान निर्दिष्ट. परिभाषाया चाध इत्युच्यते तदा सूत्रमतेऽपि स्पष्टार्थमेव णिग्रहणमिति दिक् । ननु षट्ग्रह- णाभावे कारयतीत्यत्रापि स्यादत आह-मितामिति । वचनमन्तरेणेति । मन्दबुद्धीमा- मित्यर्थः । ननूपधाग्रहणाभावेऽचकाक्षदिल्यादावतिमसमरेऽत आह-न्यायादिति । येन ·२४४] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं णौ चलथुपधाया हवी णौ चड्युपधाग्रहणमन्त्यप्रतिषेधार्थम् ॥१॥ णौ चड्यु पधाग्रहणं क्रियतेऽन्त्यस्य इस्वत्वं मा भूत् । ‘णौ चडि हूस्व' इतीयत्युच्यमाने अलीलवत् अपीपवत् अन्त्यस्यैव इस्वत्वं प्रसज्येत । नैतदस्ति प्रयोजननम् । अन्तरङ्गत्वादत्रावादेशो भविष्यति । न हीदानीं ह्रस्वभाव्यन्त्योऽ- स्ति, नास्तीति कृत्वा वचनादनन्त्यस्य भविष्यति । इहापि तर्हि वचनात्प्राप्नोति-अचकाङ्क्षत् , अववाञ्छत् । येन नाव्यवधानं तेन व्यव- हितेऽपि वचनप्रामाण्यात् । केन च नाव्यवधानम् १ वर्णेन । एतेन पुनः संघा- तेन व्यवधानं भवति, न भवति च । उत्तरार्थं तर्युपधाग्रहणं कर्तव्यम् । लोपः अन्त्यो हुस्वभावी । प्र०-वड्युपधाग्रहणमिति । असत्युपधाग्रहणेऽपरिभाषोपस्थानादचाऽङ्गस्य विशेष- णादजन्तस्याङ्गस्य ह्रखो विधीयमानोऽलोऽन्त्यस्येत्यन्त्यस्य स्यात् । लू इ अत इति स्थित ऊकारस्य हस्वत्वप्रसङ्गः । वृद्धिरत्र वाधिका भविष्यतीति पूर्ववत्सर्वमत्रानुपक्षनीयम् । न्यायव्युत्पत्तये वन्यदभिधातुमाह-नैतदस्तीति । इतरो हवं निरवकाशत्वादन्तर- झाणां बाधकं मत्वाऽऽह-न तहीदानीमिति । इतरो विशेषणविशेष्यभावे कामचारा- दङ्गेनाविशेष्यते- अङ्गस्य यत्र तत्र स्थितस्याचो हस्वो भवतीत्येवं विभ्यन्तराण्यपि न बाधितानि भवन्ति हस्वञ्च सावकाशो भवतीति मत्वाऽऽह-अन्त्यो हस्वभावीति । अङ्गस्येति चावयवपष्ठीविज्ञानदलोऽन्त्यस्येत्यस्योपस्थानाभावः । येन नाव्यवधानमिति । तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्येति परिभापोपस्थानाद्येन शब्देनावश्यं व्यवधानं तेन व्यव- हितेऽपि कार्य विज्ञायमानमन्यव्यवधाने न प्रवर्तते । ण्यगाभ्यां ह्यग्विशेष्यते णौ परतोऽगस्य योऽजिति सामर्थ्यादेकवर्णव्यवधानमवश्यंभावित्वादाश्रीयते । एकस्मिंस्तु विपयेऽन्त्यसदेशानन्त्यसदेशयोईस्वभाविनारसंभवादनन्त्यविकारेऽन्त्यसदेशस्यैव ग्रहण- उ०-नान्यवधानमिति न्यायादित्यर्थः । निषेधेन ज्ञापकेनान्त्यापोऽपफर्पः । न्यायाम ध्ययतिध्यावृत्तिरिति बोध्यम् । असतीति । एवं पालीलवदिस्यत्रेय स्यात् । भपीपपदि. 'त्यादौ तु न स्यादिति भावः। पूर्ववदिति । अनवकाशप्यायद्वयादेर्याधर्फ स्वरयं स्यादिति भावः। एतरपूर्ववदेयायुक्तमिरयन्ये । नन्येवं तदनुपरणय सिढे नतमस्तीति भाष्यं ध्यधमत भाह-न्यायेति । येन नाव्यवधानमित्यादन्यायम्य ज्युरपत्तये-~-युरपादनाय । भम्पद--- हापि वपनादिरयादि यमुफमप्याहेत्यधः । भाष्ये-अन्तरङ्गत्वादावादेशो भविष्यतीति । वृदायापादेशो भविष्यतीत्यर्थः । मोरयपरिभापायां सरयां फथममन्यस्य पायत माह- इतर इति । अवयवपष्टीति । स्थाने पिशावस्य हि सोऽनुसंहार इत्यर्थः । मनु णावि- पिनेनापिरोपणादेप म्यापोत्र गावरारतीयालयमाsr-एयगाभ्यां होति । वप. पापणापरणापपानुरोधेन गिपरस्पाइसंपग्धिनोऽथ पध। फरिष्य त्यभिमामः । - -- ·७०४ पासू० व्याकरणमहाभाष्यम् [२४५ पिवतेरी चाभ्यासस्य [४.] उपधाया यथा स्यात् । अपीप्यत् , अपीप्यताम् , अपीप्यन् । अथेह कथं भवितव्यम्-मा भवानटिटदिति, आहोस्विन्मा भवानाटिट- दिति । मा भवानाटिटदिति भवितव्यम् । इस्वत्वं कस्मान्न भवति १ द्विवचने+ कृते परेण रूपेण व्यवहितमिति कृत्वा । इदमिह संप्रधार्यम्-द्विवचनं क्रियता हूस्वत्वमिति, किमत्र कर्तव्यम् ? परत्वाद्धस्वत्वम् । नित्यं द्विवचनम् । कृते इस्वत्वे प्राप्नोत्यकृतेऽपि । एवं ताचार्यप्रवृत्तिपियति-द्विवचनाद्धस्वत्वं बलीय इति यदयमोणिमृदितं करोति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् १ ऋदित्करण एत- प्रयोजनमृदितां नेतिः प्रतिषेधो यथा स्यात् । यदि चात्र पूर्वं द्विवचनं स्यादि- करणमनर्थकं स्यात् । द्विवंचने कृते परेण व्यवहितत्वाद्धस्वत्वं न भविष्यति । पश्यति त्वाचार्यों द्विर्वचनाद्धस्वत्वं बलीय इति तत श्रोणिमृदितं करोति । तस्मान्मा भवानटिटदित्येव भवितव्यम् । उपधाहस्वत्वे र्णिच्युपसंख्यानम् ॥२॥ प्र०-मिति परिहारो नोक्तः । अपीप्यदिति । अलोऽन्त्यस्येति युको लोपप्रसङ्गादुत्तरार्थ- मुपधाग्रहणम् । ननु ह्रस्वापवादो लोपो विज्ञायमान उत्सर्गदेशत्वादपवादानामुपधाया एव भविष्यति । नैतदस्ति । ह्रस्वश्रुत्याऽपरिभाषोपस्थानादङ्गेन चाचो विशेषणाद्युक्तं यदुपधाया हस्वः स्यात् । लोपविधौ तु पिवतेरिति स्थाने पष्ठथा अन्त्येऽल्युपसंहारा- दन्त्यस्यैव लोपः स्यात् । भिन्नदेशावप्युत्सर्गापवादौ दृश्यते यथा शपनमौ । काकचौ। सत्यपि संभवे बाधनं भवतीति न्यायाद्भिन्नदेशोऽप्यपवाद उत्सर्ग बाधते । यदि तर्यु त्तरार्थमुपधाग्रहणं तत्रैव वक्तव्यामाल्लोपः पिबतरीचाभ्यासस्येति । नैतदस्त्यन्तरङ्गमपि युकमनवकाशत्वादालोपो बाधेत । उपधाग्रहणे त्वन्तरङ्गत्वाद्युकि कृत आकारस्योपधाया लोप इति न कश्चिदोषः । अथेहेति । न्यायप्रयोगविरोधात्प्रश्नः । स एव प्रष्टा न्याया- श्रयेणाऽऽह-मा भवानाटिटदित्येवमिति । इतरो वक्ष्यमाणलिङ्गावष्टम्भेन पृच्छति- हस्वत्वं कस्मान्न भवतीति । एवं तहीति । ज्ञापकात्पूर्व हस्वः पश्वाद्विवचनमिति । उ०-प्रत्ययस्याहांश उत्थिताकाक्षत्वादियमेकदेश्युतिः । नोक्त इति । तस्या प्रत्याख्यात. स्वाच्चेत्यपि बोध्यम् । लोपविधौ विति । तत्रापरिभाषोपस्थित्यभावादिस्यर्थः। स्थाने पाठथा इति । तस्या एव युक्तत्वादिति भावः । भिन्नदेशाविति । स्थानषष्टयलोऽन्य. परिभाषाऽयाधायेति भावः । ननु भिन्नदेशत्वे याध्ययाधकभावो न स्यादत आह-सत्यपीति । उदाहरणान्तरेभ्यो विशेषमाह-न्याचेति | भरिटदिति प्रयोगे दृश्यते, न्यायेन स्याटिट- दिति प्रामोतीति विरोध इत्यर्थः । मनु कृतार्या पदी गिरूपरवाभावाठोपो न स्यादत आह- , ·२४६] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [णौ चम्युपधाया हवः उपधाहस्वत्वेणेर्णिच्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । वादितवन्तं प्रयोजितवान् अवी- वदद्वीणां परिवादकेन । किं पुनः कारणं न सिध्यति ? णिचा व्यवहितत्वात् । णिलोपे कृते+ नास्ति व्यवधानम् । स्थानिवद्भावाद्व्यवधानमेव । प्रतिषि- ध्यतेऽत्र स्थानिवद्भावश्चपरनिहासे न स्थानिवदिति । एवमप्यग्लोपिनां नेति प्रतिषेधः प्राप्नोति । वृद्धौ* कृतायां लोपस्तन्नाग्लोप्यङ्गं भवति । इदमिह संप्रधार्यम्-वृद्धिः क्रियतां लोप इति, किमत्र कर्तव्यम् ? परत्वाद्वृद्धिः । नित्यो लोपः । कृतायामपि वृद्धौ प्राप्नोत्यकृतायामपि । अनित्यो लोपः । अन्यस्य कृतायां वृद्धौ प्राप्नोत्यन्यस्याकृतायां शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन्विधिर- नित्यो भवति । उभयोरनित्ययोः परत्वाद्वृद्धिः । वृद्धौ कृतायां लोपस्त- नाग्लोप्यङ्गं भवति । एवं ताचार्यप्रवृत्तिज्ञापयति वृद्धेर्लोपो वलीयानिति यदयमग्लोपिनां नेति प्रतिपेधं शास्ति । नैतदस्ति ज्ञापकम् । अस्त्यन्यदेतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् ? यत्र वृद्धावपि कृतायामगेव लुप्यते-अत्यर- राजत् । यत्तर्हि प्रत्याहारग्रहणं करोति । इतरथा ह्यलोपिनां नेति ब्रूयात् । एवं प्र०-क्रमः । कृतायामपीति । स्थानिवद्भावात् । एवं तहीति । सर्वत्राको वृद्धौ कृताया- मैकारौकारयोलोपो न त्वकः । अत्यरराजदिति । राजानमतिकान्तवानिति प्रातिपदिका- द्धात्वर्थ इति णिचि कृतेऽत उपधाया इति वृद्धौ कृतायामगेव लुप्यते । यत्तीति । प्रत्याहारग्रहणालिङ्गात्पूर्वविप्रतिषेधेन लोपी भवति । ननु प्रत्याहारग्रहणे स्वामिनमाख्य- दसवामन् , गामिनमाख्यदजुगोमत्, इत्यादौ वृद्धिप्रसङ्गाभावाल्लोपे हस्खनिषेधार्थ स्यादिति कथं ज्ञापकमिति चिन्त्यमेतत् । अनाऽऽहुः । अनभिधानारिणजन नास्तीति भाष्यकार- स्याभिप्रायः। एवं तु ज्ञापन लोपस्य बलीयस्त्वे यदुक्तं इलिफल्योरदन्तत्वनिपातनं सन्यद्धावप्रतिपेधार्थमिति तद्विरुध्यते। असत्यप्यत्वनिपातने वृद्धि बाधित्वेकारस्य लोपे सति सन्वदायस्याप्रसङ्गादनानित्य बापकत्वमत्वनिपातनमुक्तम् । शापकाश्रयणं तु ज्यायः । पटुमात्यदपपटदित्यादायकृतायां वृद्धी लोपे सति सन्वद्भावस्य प्रसङ्गाभावार्थम् । --- उ०-स्थानिवद्धावादिवि । पूर्वविप्रतिषेधेनेति । लोपसामान्य से पूर्वविप्रसिधैनेरपर्गग भाप्यो। रा य सीमाभ्यां कस्यविनिम्यस्थ भाध्य संगने । शिजत्र नाम्नीप्ति । एमभिधानमिरयम्य । पिरोधं परिहरगि-नाश्रित्येति । ज्याय इति । यागुराग गुममापसंमतपक्षाभेदंग विपर एय सापर्यम् । स एवानुराधारापरपशि सत्यम् । भायपादिमा म प्रयाग मिहाविप समायगारमियप । पूषांगावयापा. .. २.११५. +0.१. ११५.

·अ०४पा०१आगरसू०]] व्याकरणमहाभाष्यम् [२४७ । । वा वृद्धापो बलीयानिति । अथवाऽऽरभ्यते पूर्वविप्रतिषेधो ण्यल्लोपावियङ्य- एगुणवृद्धिदीर्घत्वेभ्यः पूर्वविप्रतिषिद्धमिति+ । तस्मादुपसंख्यानं कर्तव्यमिति । नाग्लोपिशास्वृदिताम् ॥ ७ । ४ । २॥ अग्लोपिप्रतिषेधानर्थक्यं च स्थानिवद्भावात् ॥ १॥ अग्लोपिप्रतिषेधश्वानर्थकः । किं कारणम् ? स्थानिवद्भावात् । स्थानिव- दावादन हस्वत्वं न भविष्यति । यत्र तर्हि स्थानिवद्भावो नास्ति तदर्थमयं योगो वक्तव्यः । क्व स्थानिवद्भावो नास्ति ? यो हलचोरादेशः-अत्यरराजत् । किं पुनः कारणं हलचोरादेशो न स्थानिवदित्युच्यते ? अजादेशः स्थानिवदित्यु- प्र०-अथवति । हलिकल्योरत्वनिपातनमेव ज्ञापकं लोपातपूर्व वृद्धिर्भवतीति । णिलोपस्तु वाचनिकेन पूर्वविप्रतिषेधेन वृद्धेः पूर्व भवति । एवं पटुमाख्यदपपटदिति सन्वद्भाव- प्रसङ्गात्प्रत्याहारग्रहणमेव ज्ञापकमाश्रयणीयम् । तेन वृद्धेः प्राग्लोपो विधेयः । नाग्लोपि० । अग्लोपीति । मालामाख्यदममालदित्यादौ टिलोपस्य स्थानिवत्त्वाद- नुपधात्वात्प्राप्तिरेव हस्वस्य नास्तीति प्रतिषेधोऽनर्थकः । ननु प्रतिषिध्यते तत्र स्थानिवत्त्वं किलुगुपधात्वचङ्परनिहासकुत्वेष्विति। नैतदस्ति । यदर्थः स प्रतिषेधस्तस्य णेणिच्युप- संख्यानमित्यनेन साधितत्वान्न वक्तव्यः । हलचोरादेश इति । यथा सुधातुरकङ् चेत्या- देशे समुदायेऽवयवस्यानादेशत्वादणो रपरत्वं न भवति-सौधा काति, तथा समु- दाये स्थानिन्यवयवस्यास्थानित्वादजादेशत्वाभावान्नास्ति स्थानिवद्भावः । किं पुनरिति । अवयवात्मकत्वात्समुदायस्य तस्मिन्स्थानिन्यवयवानामपि स्थानिवत्वादजादेशत्वान्याय्य एव स्थानिवद्भावः । तथा खटवा इति ऋस्थानिकत्वाश्रयमणो रपरत्वं भवतीति भावः। इतरः पूर्वोक्तेनैवाभिप्रायेणाऽऽह-अजादेश इति । इतरस्त्वनुमीयमानोऽवश्या- उ०-श्रयणीय इत्याह-एवमिति । भाष्येतस्मादुपसंख्यानमिति । यत्तु ण्याकृति- निर्देष्टव्येति, तन्न, जातेः पौर्वापर्याभावेन चङ्पर इति विशेषणेनान व्यक्तिपक्षस्यैवाऽऽश्रय- णात् । किंच तदाश्रयणे विषयसप्तम्या एव मार्धधातुक इति सूत्र भाकर उक्ततया वृद्धयादी- नामस्तरङ्गत्वं प्रागुक्तम् , ओणेदित्करणस्य ज्ञापकत्वं च भज्येतेत्याहुः । नाग्लोपिशा० । अनुपधात्वादिति । हूस्वभाविन उपधात्वाभावादित्यर्थः । यदर्थ इति । ण्यन्तप्रकृतिकण्यन्तार्थः । फलान्तरं तु नास्त्येव, तस्य तथाप्रयोगानभिधा- नात् । एतदेव ध्वयितुमत्रेदमुसंख्यानम् । तद्वा कर्तव्य मिदमेवेति तात्पर्यकम् । अवयवस्यानादेशत्वादिति । समुदाये गुणभूतत्वादिति भावः । भाष्ये-'किं पुनरित्यादि- स्थानिवदिति' इत्यन्ता शङ्का । उच्यत इत्याधुत्तरम् । अवयवानामपि स्थानित्वादिति । गुणानामपि प्रधानकार्याविरोधेन कार्यप्रवृत्यहीकारादिति भावः । .. . मन धान्तमाह- -- + १.४.४८, ६.४, १५५.

·२४८] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [नाग्लोपिशास्फूदिताम् ध्यते न चायमच एवाऽऽदेशः । किं तर्हि १ अचश्वान्यस्य च । अग्लोपिना नेत्यपि तहिं प्रतिरोधो न प्राप्नोति । किं कारणम् १ अग्लोपिनां नेत्युच्यते न चाबागेव लुप्यते । किं तर्हि १ अक् चान्यश्च । योऽत्राग्लुप्यते तदाश्रयः प्रति- षेधो भविष्यति । यथैव तर्हि योऽत्राग्लुप्यते तदाश्रयः प्रतिषेधो भवत्येवं योऽ- वाज्लुप्यते तदाश्रयः स्थानिवद्भावो भविष्यति । एवं तर्हि सिद्धे सति यदग्लो- पिनां नेति प्रतिषेधं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्य इत उत्तरं स्थानिवद्भावो न भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् १ त्रासिद्धे न स्थानिवदित्युक्तं+ तन्न वक्तव्यं भवति । यद्येतज्ज्ञाप्यते आदीधयतेरादीधकः, आवेवयतेरावेवकः- यीवर्णयोर्दीधीवेव्योः [७. ४. ५३ ] इति लोपो न प्राप्नोति । इह च यत्प्र- लुनीह्यत्र तिङि चोदात्तवति [८. १. ७१] इत्येष स्वरो न प्राप्नोति । -- , प्र०-श्रयितव्यः स्थान्यादेशभाव इति मत्वाऽऽह-अग्लोपिनामिति । इन उत्तरमिति । पञ्चपाद्यामित्यर्थः । पूर्वत्रासिद्ध इति । तस्य दोष संयोगादिलोपलवणत्वेष्विति वक्तव्य- मेव । यद्वा ज्ञापकज्ञापिता विधयोऽनित्या इति संयोगादिलोपलवणत्वेषु स्थानिवद्भावो भवत्येव । अचः परस्मिन्नित्यत्र विचारितं हलचोरादेशः स्थानिवदिति चेद्विशतेस्तिलोप एकादेश इत्यादि तत्र निणीतं हलचोरादेशो न स्थानिवदिति । इह तु प्रतिषेधवचनमर्था- न्तरज्ञापनायोक्तमिति ग्रन्थविरोधस्तस्मान्न्यायाश्रयेण हलचोरादेशो न स्थानिवदित्ययं पक्षो ग्राह्यः । इह त्वभ्युपेत्य स्थानिवत्त्वं ज्ञापकत्वमाश्रितम् । शिष्यबुद्धिव्युत्पादनाया- स्थिताऽपि पक्षः कचिदुपन्यस्यत इत्येवं विरोधः परिहार्यः । अग्लोपग्रहणसामर्थ्याच्च समुदायलोपोऽप्यग्लोप पाश्रीयते। केवलाग्लोपे प्रतिपेधस्याऽऽनर्थक्यात् । खट्वये इत्यत्र त्वेकः पूर्वपरयोरित्यवयवावेव शब्देन चोदिताविति रपरत्वं प्रवर्तते । तदुक्तम्-यो धुभयोः पीनिर्दिष्टयोःस्थाने भवति लभतेऽसावन्यवरतोव्यपदेशमिति । श्रादीधक इति । दीधी णिच् । दीधीवेवीटामिति गुणवृद्धिप्रतिपेधस्ततो ण्वुलि णिलोपे कृते तस्य स्थानिव- उ०-तथा चेति । अनुमीयमान इति । समुदायद्वाराऽययवानामित्यर्थः । नन्वित ठार स्थानियस्वाभायशापनेऽपि इस्पे फर्ध स्थानियस्यामायोऽत माह-पञ्चपाचामित्यर्थ इति । अर्थान्तरज्ञापनायेति । तद्विरवान्तिरेत्ययः । इह त्वभ्युपेत्येति । एवं घेद भाष्य प्राध्यति भायः । भस्थितपक्षाश्रयणे फक्षमाह-शिष्यबुद्धीति । भग्लोपिनो नेस्यपि सर्हि मामासीरयारम्य एफदेश्युफिरिदं भाप्यमिति सत्यम् । प्रकृतेऽनग्लोपेऽप्यग्लोपिरयाश्रयणे भीममा-अग्लोपिमहणसामादिति । आनर्थक्यादिति । मालामाण्यममाटविरपा. ऐरगभिधानमिति भापः । णिपि रियायत पप इस्व इति बोम्पम् । पट्यदर्य इत्यादी रपयोपपतिमाह-पट्वर्य इत्यत्र स्विति । स्थानियावाभावादिवि । इस गत्तरम ४१. १.५.. + १,१.५८, ·अपाना०३सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [२४९ नैष दोषः । यत्तावदुच्यते-आदीधयतेरादीधकः, श्रावेवयतेरावेवकः-यीवर्ण- योरिति लोपो न प्राप्नोतीति । यीवर्णयोरित्यत्र वर्णग्रहणसामर्थ्याद्भविष्यति । यदप्युच्यते यत्प्रलुनीह्यत्र तिङि चोदात्तवतीत्येष स्वरो न प्राप्नोतीति । बहिरलो यणादेशोऽन्तरतः स्वरोऽसिद्धं बहिरमन्तरङ्गे । भ्राजभासभाषदीपजीवमीलपीडामन्यतरस्याम् ॥७। ४ । ३ ॥ काण्यादीनां चेति वक्तव्यम् । के पुनः काण्यादयः १ काणिराणिश्राणि- प्र०-दावाभावाधीवर्णयोरिति लोपो न प्राप्नोति । यद्यप्यन्तरङ्गत्वाल्लोपः सिध्यति तथाऽपि वर्णप्रहणस्यानन्यार्थस्य प्रयोजनाख्यानायोपक्षेपः । यत्प्रलुनीह्योति । तिङतिक इति निघातो निपातैर्यद्यदीति निषिद्धः । हेरपित्त्वादाद्युदात्तत्वान्न विकरणखरो लसार्वधातुक- खरं बाधत इति भास्वराभावस्तन यणादेशे कृत उदात्तत्वाभावात्स्थानिवत्त्वाभावाच निघातो न प्राप्नोति । वर्णग्रहणसामर्थ्यादिति । वर्णग्रहणाद् भूतपूर्वगतिराश्रीयते । अन्तरङ्गत्वात्तु लोपे सिद्धे वर्णग्रहणं शक्यमकर्तुम् । तत्तु केचिज्ज्ञापकं वर्णयन्त्युत्तरत्र स्थानिवत्त्वाभावस्य । अग्लोपिग्रहणं तु सति प्रयोजने न ज्ञापकमस्यार्थस्य । अन्तरङ्गः स्वर इति । यद्यप्युभयं पदद्वयाश्रयं तथाऽपि पूर्वमुपसर्गेण संबन्धः पश्चादधिकरण घाचिनाऽत्रशब्देनेति यणादेशो बहिरङ्गः। भ्राज । काण्यादीनां चेति । आदिशब्दः प्रकारे । येषां हस्वविकल्पो दृश्यते से काण्यादयः । काणिरारिणश्राणिहेठिलोपिप्रभृतयः। उ०-स्थानिवस्वाभावज्ञापनादित्यर्थः । तथाऽपीति । एतदतिरिक्तप्रयोजनाभावबोधनायेति भावः। ननु है: पिस्वादनुदासरवमत माह- हेरिति । ननु सति शिष्टत्वासावधातुफस्वरं पाधित्वा विकरणस्वरः स्यादिति कथं हेरुदात्तत्वमत भाहन विकरणेति । 'सति शिष्टस्वर- बलीयस्स्वमन्यत्र विकरणेभ्यः' इत्युक्तरिति भावः । भाष्ये वर्णग्रहणसामर्थ्यादिति । भयं भावः । यीवर्णयोरित्यत्र परसमाहारद्वंद्वगर्भतरेतरयोगः । यकारे इकारे वर्णं च परत इत्यर्थः । तन्त्र संनिहितस्वाद्वर्णशब्देनेवणं एव । एतत्सामल्लुिसेऽपि तस्मिन्भूतपूर्वगत्या लोपः। मत एवापः परस्मिनित्यत्राऽऽदीध्य इति भाष्यप्रयोग संगच्छते । वस्तुतस्वन्तरङ्गत्वेन जिलो- पात्पूर्व यौवर्णयोरिति लोपे नेदमस्य फलं तदाह-अन्तरङ्गत्वात्वित्यादिना। इत उत्सरं स्थानिवत्त्वाभावज्ञापनपरं पूर्वभाज्यं स्वेकदेशयुक्तिरित्युतमेव कैयटेन ध्वनितं ५ । एतेन वर्णप्रहणसामाच्छ्यमाणे वर्ण एष लोपः । तेनाऽऽदीध्यक इत्येवेति हरदत्तोक्तमपास्तम् , भाष्यविरोधात् । तस्मासिदान्ते न्यायप्राप्तार्थानुवादकमेव वर्णग्रहणमिति तत्वम् । तथाऽपि पूर्वमुपसर्गेणेति । तयेनेत्यर्थः । विशिष्टक्रियावमनस्य पदस्य पदान्तरेण संपन्धादिति भावः । एवं पान्तरमसंयन्धार्थकोपसर्गनिमित्तक कार्यमन्तरामिति तात्पर्यम् । भ्राजभासभाष काण्यादीनां संनिवेशेन काप्यपाठादाह-प्रकार इति । प्रकार: सादृश्यम् । केन रूपेणेत्यत भाह-येषामिति । प्रवृतय इत्यनेन भाग्योक्तानामुपलणस्वं यम- यति । भन्न मानं मिन्त्यम् । कवेति पाठान्तरम् । काण्यादीनां चेति पाठः कीलपर्मसम्मतः, स वोपयुकः । मानभासालीनां अखविकलो कापयारीन पापि प्रहणं कर्तव्यम् । विकरूपार्थ स्वम्यवरसाम पदं सूत्र एवं पश्यते । ३२ - ..

·२५० श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [दयतेर्दिगि लिटि भाणिहेठिलोपयः। अचकाणत् , अचीकणत् । अरराणत्, अरीरणत् । अश- श्राणत् , अशिश्रणत् । अबभाणत् , अवीभणत् । अजिहेठत् , अजीहिठत् । अलुलोपत् , अलूलुपत्। दयतेर्दिगि लिटि ॥ ७ । ४।६॥ इह अवदिग्ये अवदिग्याते अवदिग्यिरे दिग्यादेशे कृते द्विवचनं प्राप्नोति* तत्र साभ्यासस्येति वक्तव्यम् । ननु च द्विर्वचने कृते साभ्यासस्य दिग्यादेशो भविष्यति । न सिध्यति । कि कारणम् ? दिग्यादेशस्य परत्वात्साभ्यासस्याऽऽदेशवचनम् ॥ १॥. दिग्यादेशः क्रियतां द्विवचनमिति परत्वादिग्यादेशेन भवितव्यम् । तत्र साभ्यासस्येति वक्तव्यम् । एवं तर्हि दिग्यादेशो द्विर्वचनं बाधिप्यते । पुनःप्रसङ्गविज्ञानाद् द्विवचनं प्राप्नोति । । प्र०- दयते । दिग्यादेशे कृत इति । यद्यपि प्राप्त द्विवचने दिग्यादेश प्रारभ्यते तथाऽपि वाध्यबाधकभावे द्वैतं लक्षणं वा लक्षणेन वाध्यते लक्ष्यं वा। तत्र यदा द्विवचनशास्त्रं दिग्यादेशशास्त्रेण वाध्यत तदा दिग्यादेशे कृते नास्ति द्विवचनप्रसङ्गः । यदा तु लक्ष्यं वाध्यते तस्य द्विवचनं दिगिना वाध्यत दिगेस्तु तत्प्राप्नोति शास्त्रस्यावाधि- तत्वात् । ततश्च यथा चख्यावित्यादी ख्याबादेशे कृते द्विवचनं भवत्येवं दिग्यादेशे कृते प्राप्नोति । माभ्यापस्येति । तेन कृत द्विवचने दिग्यादेशो नच पुनर्विचनं भवति सकृत्प्र- वृत्त्या लक्षणम्य चरितार्थत्वात् , साभ्यासग्रहणसामर्थ्याच । ननु चेति । पूर्वविप्रति. पेधाहत्यसिद्धय इष्टकमायणावेति भावः । न सिध्याति। विप्रतिपेधे परं कार्य- मित्यस्मिन्व्यवस्थाहतो मत्येप क्रमो दुर्लभः । तत्र द्विवचनस्यावकाशः पपाचेति । कृते द्विवचने दयतिमद्धावाद् दिग्यादेशस्य । अकृत तु द्विवचन उभयप्रसङ्गे परत्वादिग्यादेशः । पयं तहीति । नाप्राप्त द्विवचने दिग्यादेशस्याऽऽरम्भान् । इतरतवुद्धिपरीक्षार्थ विप्रति. १ उ०- दयदिगिका लक्ष्यमिति । विधयं का गिरयर्थः । नास्ति द्विवचनति । शाम्य याधि- रापान पुनःप्रयोगादिति भावः । तच द्विर्षचनमिनि दररिय: । पक्ष्यभेदाटणभेद पनि माय: । राम रटान्तमा:-नना गनि । मग प्रत्येनि । भादेशकमध्यभेदानाध्यणा- दितिमा गरमानमा-मायामप्रगति । पीसी मनु परम्पादियादेश पासिंग पुनरपं महापादिना शारधर्म गुनामा भाद-नाप्रात इति । रिपपन मारामाणि ·अ०४पा०१०९सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [२५१ पुनःप्रसङ्ग इति चेदमादिभिस्तुल्यम् । पुनःप्रसङ्ग इति चेदमादिभिस्तुल्य- मेतद्भवति । तद्यथा, अमादिषु कृतेषु पुनःप्रसङ्गाच्शिशीलुग्नुमो न भवन्ति । एवं दिग्यादेशे कृते पुनःप्रसङ्गाद् द्विवचनं न भविष्यति । अथवा विप्रतिषेधे पुनः- प्रसङ्ग इत्युच्यते, विप्रतिपेधश्च द्वयोः सावकाशयोरिह पुनरनवकाशो दिग्यादेशो द्विर्वचनं वाधिष्यते । यदि तीनवकाशा विधयो वाधका भवन्ति-~-बभूव भूभावो+ द्विर्वचनं बाधेत । सावकाशो भूभावः । कोऽवकाशः ? भविता भवितुम् । इह तर्हि चक्षिङः ख्याञ्चा लिटि [२. ४, ५४, ५५ ] इति प्र०-पेधाश्रयेण सकृद्गता इत्येवं दिग्यादेशो द्विवचनस्य त्वया बाधक उक्त इत्यारोप्य कथयति-पुनःप्रसङ्गविज्ञानादिति । इतरोऽप्यभ्युपगम्य तावद्विप्रतिषेधं सकृद्गती इत्याश्रित्याऽऽह-पुनःप्रसङ्ग इति चदिात । यथा यूयं ब्राह्मणकुलानि युवां त्वमित्य- मादेशे कृते शिशीलुको न भवन्त्येवं दिग्यादेशे कृतं द्विवचनाभावः । इदानी न्याय्यं परिहारमाह-अथवेति । कचित्पाठः-नैप युक्तः परिहारो विप्रतिषेधे पुनःप्रसङ्ग इति । योऽयं मदुक्तस्यार्थस्य दिग्यादेशो द्विर्वचनं वाधिष्यत इत्यस्य त्वया परिहारोs- भिहितः पुनःप्रसङ्गविज्ञानाद् द्विवचनं प्राप्नोतीति स न युक्त इत्यर्थः । अनवकाशो दिग्यादेश इति । पूर्व सामान्यविशेषभावमनाश्रित्योभयोः सावकाशत्वमुक्तम् । इदानी तु सामान्यविशेपाश्रयेण नाप्राप्ते द्विवचन आरभ्यमाणस्य दिग्यादेशस्यापवादत्वमुच्यते । यदि तहीति । नन्ववश्यमनवकाशेन वाधकेन भाव्यम् । अन्यथा न कश्चिद्वाधकः स्यात् । एवं तीनवकाशाभिमता अनवकाशा इत्यों विवक्षितो नैवायमनवकाशः। कृतेऽपि द्विवेचने प्रवृत्त्यविधातात् । अथ पुनरेवमवप्यनवकाशत्वं मन्यसे तदा लक्ष्य- दोषप्रसङ्गः । बभूवेति । अस्ते रिति भूभावः । सावकाश इति । यन्न द्विवचनाभावः । इह तहीति । आचख्यावित्यत्र कृतेऽपि द्विवंचने ख्याबः प्रवर्तनादनवकाशत्वभावो । उ०-स्वयुक्तम् । यस्मिन्नवश्यं प्राप्ते यदारभ्यते तत्तस्य वाधकमित्येव सिद्धान्तात् । तदप्रालि. विषये चारितार्थ्याभाव एव चानवकाशत्वमिति बोध्यम् । तर्हि पुनःप्रसङ्गेत्यायप्रिमग्रन्था- संगतिमाशङ्कयाऽऽह-इतर इति । पूर्व सामान्येति । असंभव एव स बाधकप्रयोजक इति वार्तिकमते बाधकत्वप्रयोजकतया तमनाश्रित्येत्यर्थः । प्रतिलक्ष्यं लक्षणभेदादित्यर्थः । द्विवचना- . वकाश: पपाचेत्युक्तिस्त्वत्र पक्षे नासङ्गता । एतद्विधेयद्विवचनसजातीयावकाशमात्रेणैव साव- काशत्वस्यान पक्षे वक्तव्यत्वादिति भावः । इदानी विति । सत्यपि संभवे बाधनं भवतीति भाष्यमत इत्यर्थः । कृतेऽपि द्विवचन इति । इदं चिन्त्यम् । उकरीत्या तद्धवनयवाह- अथ पुनरेवमिति | ख्याजादेशेऽपि सावकाशत्वाभासं दर्शयति-आचल्यावित्यत्रेति। घास्तवमर्थमाह-यदा विति । अयमेव सिद्धान्त इति बोध्यम् । 'भूभावस्यावकाशत्वाद्यदि - * ७. १. २६, ७३.३.४.५१.

·२५२] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित [ऋतश्च संयोगादेर्गुणः ख्याब्दुिर्वचनं बाधेत । इह चापि बभूवेति यदि तावत्स्थाने द्विवचनं भूभावः सर्वादेशः प्राप्नोत्यथ द्विःप्रयोगो द्विवचनं परस्य भूभावे कृते पूर्वस्य श्रवणं प्राप्नोति । नैष दोषः । आर्धधातुकीयाः सामान्येन भवन्त्यनवस्थितेषु प्रत्ययेषु । तत्राऽऽर्धधातुकसामान्ये भूभावे कृते यो यतः प्रत्ययः प्राप्नोति स ततो भविष्यति । ऋतश्च संयोगादेर्गुणः ॥ ७ । ४ । १० ॥ संयोगादेर्गुणविधाने संयोगोपधग्रहणं कृमर्थम् ॥१॥ संयोगादेर्गुणविधाने संयोगोपधग्रहणं कर्तव्यम् । किमर्थम् १ कृअर्थम् । इहापि यथा स्यात्-~संचस्करतुः संचस्करः । यदि संयोगोपधग्रहणं क्रियते नार्थः संयोगादिग्रहणेन । इहापि सस्वरतुः सस्वरुः, संयोगोपधस्येत्येव सिद्धम् । प्र०-यदा तु येन नाप्राप्तिन्यायेनानवकाशत्वमभ्युपगम्यते तदा ख्यामि कृते द्विवचना- 'प्रसङ्गः । सर्वादेश इति । स्थानिवद्भावादस्तिग्रहणेन ग्रहणात्कार्यकृतत्वाच्च पुनर्विचना- भावादिष्टरूपासिद्धिः। पूर्वस्य श्रवणमिति । अयं दोषो नोत्सर्गापवादपक्ष उपात्तो भूभावस्थावकाशदर्शनेनोत्सर्गापवादभावनिराकरणात् । द्वयोस्तु सावकाशयोः परत्वाद् द्विवंचने कृते बभूवेति न सिध्यतीति प्रतिपाद्यते । तत्राऽऽर्धधातुकसामान्य इति । द्विवचननिमित्तस्य लिटोऽनुपजातत्वादसति विप्रतिषेधे पूर्व भूभावः पश्चाल्लिटि परतो द्विवचनमित्यदोषः । यो यतः प्राप्नोतीति । विपयसप्तमीफलं ज्ञापितम् । ख्याम्विधावपि विपयसप्तम्याश्रीयत इति येन नाप्राप्त इत्यस्य न्यायस्यानवतारात्कृते ख्यावि द्विवचनं भवत्येव । दिग्यादेशे तु लिटीति परसप्तप्माश्रयणान्नाप्राप्ते द्विवचने दिगिरार- भ्यमाणस्तं वाधते ऋतश्च । संयोगादेरिति। इहाङ्गाधिकारादगं संयोगाद्याश्रीयते न च 'स्क इत्येतदनं संयोगादि भवतीति भावः । उपधाग्रहणं संयोगस्य देशविशेपोपलक्षणम- उ०-परत्वाद् द्विर्वचनं तदाऽप्यनिष्टमिति । भाष्ये यदीति । तदाशयमाह-स्थानिवद्भावा- दिति । तदेव दर्शयति-अयं दोप इति । भाष्ये-परस्य भूभावे कृत इति । मानर्थक इति परिभापायामनभ्यासविफार इत्युक्त्याऽभ्यासस्थानर्धकन्वेऽप्युत्तरसण्ढस्यानर्धफरचे मामा- भाय इति भावः । प्रत्ययाव्यवहितप्राग्वर्तिनः सर्वग्रार्थयत्यदर्शनेन तयागे मानाभाव इति तारपर्यम् । फलमिति । सेन भन्यमित्यादौ ण्यन भवति । परसप्तम्याश्रयणादिति । लक्ष्या. मुरोधेन सचिरपरसप्तमी फपिहिपयसप्तमीत्यर्थः । द्विषने तु परससम्मेवेति भावः । पाता सं० । मनु 'परक' हरयन 'सह' इत्यस्य संयोगादियाटिट्परयात् किं. संयोगो. परमाणेमेस्परा भाह-इहेवि । मन्यलमानसोपधारयन संयोग उपधा यस्येति सामाना. शिरपमनुपपहमत भार-उपधामणमिति । भन पक्ष उपधाशम्यो गौणः । पात्र 1 ·४पा०१आ०१०सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् २५३ भवेत्सिद्धं सस्वरतुः सस्वरुरिति । इदं तु न सिध्यति संचस्करतुः संचस्करुरिति । किं कारणम् ? सुटोx बहिरङ्गलक्षणत्वात् । पहिरङ्गः सुट् , अन्तरङ्गो गुणः । असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे । संयोगादिग्रहणे तु क्रियमाणे संयोगोपधग्रहणमनन्यार्थं विज्ञायते । ऋतो लिटि गुणाणिति वृद्धिर्विप्रतिषेधेन ॥ २ ॥ ऋतो लिटि गुणाणिति वृद्धिर्भवति पूर्वविप्रतिपेधेन* । ऋतो लिटि गुण- स्थावकाशः-सस्वरतुः सस्वरुः । णिति वृद्धेस्वकाशः-स्वारकः ध्वारकः । इहोभयं प्राप्नोति-सस्वार दध्वार । रिणति वृद्धिर्भवति पूर्व विप्रतिषेधेन । पुनःप्रसङ्गविज्ञानाद्वा सिद्धम् ॥३॥ अथवा पुनःप्रसङ्गाद् गुणे कृते रपरत्वे चात उपधायाः [७. २. ११६ ] इति वृद्धिर्भविष्यति । नैष युक्तः परिहारः । पुनःप्रसङ्गो नाम स भवति यत्र प्र-स्मात्रस्योपधासंज्ञाविधानात्संयोगस्योपधात्वासंभवात् । अथवा संयोगावयवेसंयोग- शब्दो चर्तते तस्योपधात्वमस्त्येव । बहिरङ्गः सुडिति । पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पश्चा- दुपसर्गेण साधनं हि क्रिया निवर्तयति तामुपसर्गो विशिनष्टि न चासिद्धस्य विशेषणेन संबन्धो भवति सुट्कात्पूर्व इत्यत्र तूक्तं पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यत इति । एवं च सुटोऽ- न्तरङ्गत्वात्सिद्धो गुण इति नार्थ उपसंख्यानेन । संस्कृषीष्ट संस्क्रियत इत्यत्र विड्गुणयोः प्रतिविधेयम् । अनन्यार्थमिति । कृयर्थमेवेत्यर्थः । तत्र वचनादसिद्धत्वं बाध्यते । यथाऽन्यत्रोक्तमाश्रयात्सिद्धत्वं यथा रोरुत्व इति । पुनः प्रसङ्गविज्ञानाद्वेति । अस्तु परविप्रतिषेधेन गुणस्तस्मिन्कृते वृद्धिर्भविष्यति। अनाश्रित्य लक्षणभेदं च वृद्धिमेक- त्वेनाऽऽश्रित्यैतदुक्तम् । पुनःप्रसङ्गो नामेति । वाचोयुक्तिरेवेयं न संगच्छते लक्षणद्वयस्य परस्परप्रतिषेधादप्रवृत्ती प्राप्तायां विप्रतिषेधे परं कार्यमिस्त्यनेन परस्मिन्कार्थे विहिते । उ०-संयोगशब्द इति विशेषः। साधनेन । तत्प्रयुक्तकार्येण लिडादिना। एवं च तावत्येव निमित्तसद्भावाद् गुणप्राप्तिरन्तरङ्गा पश्चादुपनतोपसर्गसापेक्षः सुड् बहिरङ्ग इत्यर्थः । साधनम् । तत्प्रयुक्तकार्यम् । क्रियां निवर्तयतिबोधयति । पदस्यैवार्थबोधकत्वादित्यर्थः । न चासि- द्धस्य-शब्दादनुपस्थितस्य । उपसर्गेणेति । तद्योत्यार्थेनेत्यर्थः । एवं हि तन्त्र भाष्यं पूर्व धातुरुपसर्गेणेति न सारम् । पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुपसर्गेण । सत्यमेवमेतत् । यस्त्वसौ धातूपसर्गयोरभिसंबन्धस्तमभ्यन्तरं कृत्वा धातुः साधनेन युज्यते । एवं च सुद् सर्वतोऽन्तरङ्गतरक इति । एवं चेति । संयोगादित्वविवक्षणेन संयोगादित्वादेव गुणसिद्धेरिति भावः । प्रतिविधेयमिति । तच्च सुटकादिति सूत्र उक्तम् । चिन्त्यमेतदिति । न च आन इति सूने गुणे कृत उपधावृद्धिनेति णलग्रहणेन ज्ञापनाहोषः तस्य जागृमानx ३..१..१३५-१३९. * ७. २. ११५.

·२५४] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [शप्रा हस्खो वा तेनैव कृते प्राप्नोति तेनैव चाकृते । अत्र खलु गुणे कृते रूपरत्वे चात उपधाया इति वृद्धिः प्राप्नोत्यकृते चाचो णितीति । तस्मात्सुष्ठूच्यते 'ऋतो लिटि गुणा- झिणति वृद्धिर्विप्रतिषेधेने'ति । शृदृप्रां ह्रस्वो वा ॥ ७ । ४ । १२ ॥ किमर्थं हूस्वो वेत्युच्यते न गुणो वेत्युच्येत ? तत्रायमप्यर्थो गुणग्रहणं न कर्तव्यं भवति । प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् ? ऋतश्च संयोगादेर्गुणः [१०] इति । ऋतो हस्वत्वमित्त्वप्रतिषेधार्थम् ॥ १॥ ऋतो हूस्वत्वमुच्यते, किम् प्रयोजनम् ? इत्वप्रतिषेधार्थम् । इत्वं मा भूदिति । गुणो वेतीयत्युच्यमाने गुणेन मुक्त इत्वं प्रसज्येत । हूस्वो वेत्युच्यमाने हूस्वेन मुक्ते यथाप्राप्तो+ गुणो भविष्यति । प्र०-निमित्तसंभवात्पूर्वस्य लक्षणस्य पुनः प्राप्तिः पुनःप्रसङ्ग उच्यत न त्वपूर्वलक्षणप्राप्तिः पुनःप्रसङ्गः। तस्मादिति । ननु यदि नाम पुनःप्रसङ्गवाचोयुक्तिन घटते किमेतावता गुणरपरत्वयोः कृतयोरुपधावृद्धिर्नहि न प्राप्नोति सत्यां च प्राप्तौ किं पूर्वविप्रतिषेधा- श्रयेणेत्यत्र चिन्त्यमेतत् । शृदः । न गुणो वेत्युच्यतेति । गुण एव पूर्वसूत्रेण नित्यं प्राप्तो विकल्पनीयस्तत्र गुणपक्षे विशशरतुरित्यादि भविष्यति तदभावपक्षे तु यणादेशेन विशश्रतुरित्यादीति भावः । तत्रायमपीति । न केवलं गुणविधानप्रकरणमनुसृतं भवति यावल्लाघवमपी- त्यर्थः । इत्वं प्रसज्येतेति । वार्णादाङ्गं वलीय इति वर्णाश्रयमन्तरङ्गमपि यणं वाधिवेत्त्वं स्याद् हस्वविधाने तु यणादेशः सिध्यति । विशशृवान् विदध्वान् विपपृवानिति कसौ च सिध्यति । गुणविकल्पे त्वेतपासिद्धिः । कसोः कित्त्वेन प्रतिपेधविपयस्यापि गुणस्य प्रतिपेधः प्रदेशान्तरे भाष्यकृता प्रदर्शितः । उत्तरार्थ च ह्रस्वग्रहणं कर्तव्यमिति लाघवमपि नास्ति । हस्वविधावप्युत्तरत्र हस्खविधानादेकप्रकरणता भवतीति नास्ति पूर्वोक्तो विशेपः। उ०-विपयरवात् । अत एव कृधात्वादी भावफर्मणोः परत्वाद् गुण उपदेशग्रहणाच्चिण्वद्भावे कारिष्यत इत्यादी वृद्धिरादाहृता भाष्यकारण। भचो निणतीति सूत्रेऽपि स्पष्टमेवोकं भाष्ये । सस्मालप युतः परिहार इत्यादि भाष्यमेफदेश्युतिरिति तात्पर्यम् । पुनःप्रसमविज्ञानादिस्य- स्थायमर्थः-पुनर्गुणप्रवृत्युत्तरं पृद्धः शाखाम्तरेण प्रसङ्गस्य विज्ञानादिति । एतदजानत एकदेशिनो निमग्रन्थ इति योध्यम् । वस्तुतस्तु गुणं करवा पृद्धी प्रक्रियागौरवात् , परशन्द- स्पेयापितयाऽम्यापि सूप्रेणैव संग्रहात् , मुष्ठूच्यत इत्युक्ति प्य इति योग्यम् । शप्रा० । भपिशब्दार्थमाह-न केवलमिति । हस्वविधाने विति । यस मिमिधामायादिरयर्थ: । फसोः कित्त्वेनति । यद्यपि गुणे सस्यपीएं न सिम्यति तथाऽपि परमासापपीटासिसिरियर्थः । । - ४७.१.१... + .. ४. ११.

·७०४पा०।१०।२४सू०] . व्याकरणमहाभाष्यम् [२५५ केडणः ॥७।४।१३।। केऽणो इखत्वे तद्धितग्रहणं कृनिवृत्त्यर्थम् ॥ १ ॥ केऽणो हुस्वत्वे तद्धितग्रहणं कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् ? कृन्निवृत्त्यर्थम् । कृति मा भूत्राका धाकेति । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । उणादयोऽ- व्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि । उपसर्गाद्धस्व ऊहतेः ॥ ७ । ४ । २३ ॥ इह कस्मान्न भवति-प्रोद्यते उपोह्यते ? एकादेशे कृते व्यपवर्गाभावात् । एवमपि आ ऊह्यते श्रोह्यते समोरात इत्यत्र प्राप्नोति । अण इतिः वर्तते । एतेलिङि॥ ७ । ४ । २४ ॥ www.in प्र०-उपसर्गात् । मोहन इति । अकृत एकादेशे ह्रस्वभावाभावयोर्विशेषाभावादन्तरङ्ग- त्वाञ्च प्रागेकादेशेन भाव्यम् । वार्णादाङ्गमित्येतत्तु समानानयाझ्वार्णविषयं तस्मादेका- देशे कृतेऽन्तादिवद्भावेन हस्वप्रसङ्गश्चोद्यते । एकादशे कृत इति । उपसर्गात्परस्योहते- हस्वो विधीयमान एकादेशे कृते भेदाभावाद् भेदनिबन्धनपौर्वापर्यानुपपत्त्योभयत श्राश्रयेऽन्तादिवद्भावाभावाच ह्रस्वत्वाभावः। आ ऊह्यत इनि । धातूपसर्गयोरसंहिता नास्ति । तदुक्तम्-संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसगेयोरिति । एवं च लौकिके प्रयोगे विग्रहाभावान्नित्येनैकादेशेन भाव्यम् । एवं च 'आ उह्यत' इति ये ह्रस्वं पठन्ति ते न सम्यन्यायविदः । लौकिकप्रयोगसंपादनाय हि ह्रस्वो विधीयते । तस्मादलौकिकेन प्रक्रियावाक्येनाकृतहवेनाऽऽङा प्रश्लेषप्रदर्शनमात्रं क्रियतेऽथ त्वलौकिके प्रक्रियावाक्ये हस्वत्वप्रतिपत्तिरुच्यते, तथाऽपि न काचित्क्षतिः । तत्रैकादेशस्याऽऽदिवद्भावादूहिग्रहणेन ग्रहणात्समः परस्य ह्रस्वत्वप्रसङ्गः । अण इति वर्तत इति । एवं च रूपाश्रयोऽयं विधिरिति ताद्रूप्यानतिदेशादण्त्वाभावाद् हस्वाभावः । । उ०-उपसर्गाज्रस्व० । समानश्रयेति । अनित्यत्वात्तदनाश्नित्यैकदेश्युक्तिरियमिति तत्वम् । यद्यपि वास्तवं पौर्वापयं नास्ति तथाऽप्यन्तादिवच्चेति शास्त्रबोधितमार्थसमाजग्रस्तमस्त्येवेत्यत आह-उभयत इति । आ ऊह्यत इति । हूस्वपाउनिराकरणायाऽऽह-धातूपसर्गयोरिति । लौकिकप्रयोगसंपादनायेति । नाह इस्वप्रवृत्तिमात्रेण लौकिकप्रयोगसंपत्तिरिति भावः । तस्मादलौकिकेनेति । अन्तरङ्गत्वेनैकादेशस्यैव युक्तत्वेन तत्र हूस्वोऽयुक्त इति भावः । न्यायत एव इस्वस्यायुक्तत्वमुच्यते । दोषस्तु नास्त्येवेत्याह-अथ विति । चिन्त्यमिदम् । लक्ष्ये लक्षणस्येति न्यायेन पुनईस्वाप्राप्तेः, उक्तयुक्त्या इस्वत्याप्रवृत्तेश्च । एवं चाणग्रहणानुवृत्ति- रप्येकदेशिन एव । अण्त्वाभावादिति । अण् च सर्वत्र पूर्वेणैवाणुदित्सूनं वर्जयित्त्वेति सिद्धान्तः। - ·२५६] श्रीभगवत्पतलिविरचितं [परिप एतेर्लिल्युपसर्गात् ॥१॥ एतेर्लिङ्य पसर्गादिति वक्तव्यम् । इह मा भूत्-ईयात् । तत्तर्हि वक्तव्यम् १ न वक्तव्यम् । उपसर्गादिति+ वर्तते । एवं ताचार्योऽन्वाचष्ट उप- सर्गादित्यनुवर्तत इति । नैतदन्वाख्येयमधिकारा अनुवर्तन्त इति । एष एव न्यायो यदुताधिकारा अनुवर्तेरन् । रीकृतः ॥ ७ । ४ । २७॥ दीर्घोच्चारणं किमर्थं न रित इत्येवोच्येत १ का रूपसिद्धिः-मात्रीयति पित्रीयति । अकृत्सार्वधातुकयोरिति* दीर्घत्वं भविष्यति । एवं तहिं सिद्धे सति यद्दी!च्चारणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यों भवत्येषा परिभाषाऽङ्गवृत्ते पुनर्वृत्ताव- विधिनिष्ठितस्येति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ? ज्ञापने प्रयोजनम् १ पिबेर्गुणप्रतिषेधश्वोदितःx स न वक्तव्यो भवति । यङि च ॥७।४ । ३०॥ यप्रकरणे हन्तहिंसायामीट् ॥ १॥ प्र०- पतेः । ईगादिति । आशिषि लिङ् । अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः । नैतद- न्वाख्येयमिमि । वार्तिककारेण नैतदन्वाख्येयं सवाधिकाराणामन्वाख्यानप्रसङ्गात् । घृत्तिकारास्त्वधिकाराणां प्रवृत्तिनिवृत्ती व्याचक्षते । रामः । दीर्घत्वं भविष्यतीति । ननु नाप्राप्ते दीघे रिडारभ्यमाणस्तस्य बाधकः स्यात् । नैतदस्ति । ऋवर्णस्य वाध्यतां रिष्ठस्तु कथं वाध्यते । नहि तस्य दीर्घ प्राप्ते स आरभ्यते । ततश्च द्रव्ये पदार्थे रिहि कृते दीर्घः प्रवर्तत एव । यडि च । यप्रकरण इति । हिंसायास्त्वन्यत्र जघन्यत इत्येव भवति । उ०- एतेलिहि। अशिपि लिहिति । विधिलिहि दीर्घाभायादाशीलिंडेव स्वविषय इति भायः । तदाह-अकृदिति । वातिककारेणेति । उतानुमतुरतचिन्तैव हि सरकार्यम् । गत्तः । द्रव्ये पदार्थ इति । तरपक्षे रिविषयकदीर्घशामस्या चरितार्थत्वादिति भावः । पस्तो जातिपक्षेऽपि तमारयाश्रयसफलष्यतिविषयकरवानारयाश्रयणसामध्यदेव प्रवृति: मुलभेति मग्यपक्ष इति चिनयमेव । किंचानवकाशरवान थाधकरवं स्यत्व पूर्व प्रवृत्तिष्पं पहले भोग्मों भवत्येव । सति संभव टरसगें तेऽपवादप्राप्तियोग्यतापामेवापवादवमिति गुणो पालुओरिपत्र निरुपयिष्यते । पस्तुतः पियरदारयाद गुणप्रतिषेधमस्यायानसंभवेन परिभाषायाः प्रपोजनान्तराभावारप दीपोरपारणं स्पटामेवेति बोयम् । यदि प । जापन्यत इति । पटिएं. गरएसीरयः । मनूपपाटोपेऽनप. - ४. १५.+ ४. १९:x....८.

·अपा०॥१०॥३५सू०] व्याकरणमहाभाष्यम्' (२५७ , .. यप्रकरणे हन्तेहिंसायामीड्वक्तव्यः । जेनीयते । यदीडभ्यासरूपं न सिध्यति । एवं तर्हि यझकरणे हन्तेहिंसायामीक् । एवमप्युपधालोपो न प्राप्नोति । एवं तर्हि यमकरणे हन्तेहिंसायां नी । न च्छन्दस्यपुत्रस्य ॥७।४ । ३५ ॥ अत्यल्पमिदमुच्यतेऽपुत्रस्येति । अपुत्रादीनामिति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात् 'जनीयन्तो न्वमेवः, पुायन्तः सुदानवः। छन्दसि प्रतिषेधे दीर्घप्रतिषेधः ॥ १॥ छन्दसि प्रतिषेधे दीर्घत्वस्य+ प्रतिषेधो वक्तव्यः । संस्वेदयुः, मित्रयुः न वाऽवाघस्याऽऽद्वचनमबंधारणार्थम् ॥ २॥... नं वा वक्तव्यम् । किं कारणम् ? अश्वावस्याऽऽद्वचनमवधारणार्थ भवि- ष्यति । अश्वाघयोरेव च्छन्दसि दीर्घो भविष्यति नान्यस्येति । प्र०-अभ्यासरूपं न सिध्यतीति । उपधालोपस्य स्थानिवत्वाद्धनिति-द्विवचनं प्राप्नोतिना एवं नहींति। ईको :धातुभक्तत्वाद्विवचननिमित्तत्त्वाभावात्स्थानिवत्त्वाभावात् । एक- मपीतिः । अजादौ प्रत्यये विधानात् । एवं तहीति.। प्रक्रियालाघवाय धकाराद्यादेश- विधानम् । द्वीभावविधावभ्यासाच्चेति कुत्वे गौरवप्रसङ्गात व्यक्तिपदार्थाश्रयणे च नीभावे कृते द्विवचनं प्रवर्तते । श्राकृतिपक्षे तु दिग्यादेशेनेव नीभावेन द्विवचनवधिप्रसङ्गात् । न च्छन्द । जनीयन्त इति । जनमिच्छन्तीति । क्यच् । लटः शत्रादेशः। 'जस्। उगिदचामिति नुम् । छन्दसीति । आनन्तर्यादीत्त्वस्यैव प्रतिषेधः प्राप्नोति। ततश्चापवादेऽपनीत. उत्सर्गो दीर्घः प्राप्नोतीति तस्यापि प्रतिषेधो विधेयः संखे. दयुरिति । क्याच्छन्दसीत्युप्रत्ययः । न वेति । अश्वाघमोरनेनेत्त्वे प्रतिषिद्धेऽकृत्सा- वैधातुकयोरित्याकार सिद्धे पुनराद्वचनं नियमार्थमित्यन्येषामाकारो न भवति ।... उ०-स्वादभ्यास एप दुर्लभोऽत आह-उपधालोपस्येति । ईटः प्रत्ययभक्तत्वेन द्विस्वनिमित्ता- निमित्तत्वादुपधालोपस्येत्यर्थः । नन्वीक्यपि स्थानिवत्वेन हन एव द्वित्वेऽभ्यासरूपासिद्धि- स्तववस्थैवेत्यत आह-ईक इति । अभ्यासाचेतिः। न च परत्वादन्तरगत्वाच्च द्वित्वापारधी इस्तेरिति न्याय्यम् । आमापेक्षत्वेन समतया नित्यत्वात्पूर्व द्वित्वे परत्वादो हस्तेरिति बाधित्वाऽभ्यासावेति प्रवर्तत इत्याशयातू ।। . व्यक्तीति। मीभावविषयकद्विरवंशावस्था- चारितायेनेति भावः । नोभावे कृत इत्यस्य परत्वादित्यादिः। वस्तुतोऽत्रः यडीति-विषय. .सप्तमीति चण्यावित्यादाविव द्वित्वमिति बोध्यम् । न च्छन्दस्यपुर। जनमिच्छन्तीति । जनीमिच्छन्तीति व्याख्यानं तु भाज्यविरुद्धम् । दीर्घ इति । भकृसार्वत्यनेन । ५.४.९५; १.१.५९ .७:४:३३. +७:१:२५.४ ७.४.३७: .: . करवेद :७:१९४३ ४. सामवेद उ० १३:४८:.. *- ·. २५८] श्रीभगवत्पतलिविरचितं [शाच्छोरन्यतरस्माम् . शाच्छोरन्यतरस्याम् ॥ ७ । ४ । ४१ ॥ श्यतेरित्वं व्रते नित्यम् ॥१॥ श्यतेरित्वं व्रते नित्यमिति वक्तव्यम् । संशितव्रतः । तत्तहिं वक्तव्यम् १ नं वक्तव्यम् । देवत्रातो+ गलोः ग्राहx इतियोगे च सद्विधिः । मिथस्ते न विभाष्यन्ते गवाक्षः संशितव्रतः ॥ प्र०- शाच्छो० श्यतेरिति । व्रत इति । विपयो निदिश्यते न तूत्तरपदं, तेन संशितो. ब्रामण इत्यत्रापि नित्यमित्त्वं भवति । यद्येवमित्त्वेन व्रतस्य धोतितत्वा- संशितव्रत इति व्रतशब्दप्रयोगो न प्राप्नोति । नैष दोषः। अन्यत्रापीत्वविधानात् । संशितशब्दः सामान्यशब्द इति विशेषप्रतिपादनायाविरुद्धो व्रतशब्दप्रयोगः । व्रते तु नित्यमित्त्व विधीयते । न वक्तव्यमिति । साधारणेन न्यायेन सिद्धत्वादत एव तुल्यधर्मणः शब्दानुपन्यस्यति। देवत्रातः इति । नुदविदोन्दनेति नत्वं संज्ञायां न भवति । देवाहणं संशाविषयोपलक्षणार्थम् । तेन भवत्त्रात इत्यादावपि संसात्वान्नत्वाभावः। यदा तु क्रियाशब्दखाणं त्रातमिति तदा नत्वविकल्पः । गल इति । अचि विभाषेति लत्वं प्राण्यङ्गे नित्यं भवति, विपे तु गर इति लत्वाभावः । क्रियाशब्दे तूंभयं भवति गरो गल इति। प्राह इति । विभाषा ग्रह इति णप्रत्ययो जलचरें नित्यं भवति । ज्योतिपि पचाद्यजेव ग्रह इति । इतियोग इति । लक्षणहेत्वोः 'क्रियाया इति शतृशानविधिर्हन्तीति पलायते, वर्पतीति धावतीत्यादावितिप्रयोगे न भवति । 'मिप इति । एकस्मिन्विपये न विकल्प्यन्ते किन्तु विषयभेदेन । एतच्चाऽऽ. 'कतिपक्ष उपपद्यते । तत्र हि सर्व लक्ष्यमैकध्यमापाद्योभयमुपदिश्यते ततश्चोभयं भवतीत्येतावतैव लक्षणस्य व्यापारः। असंकीर्णतं तु प्रयोगवशात्प्रतीयते । गवार्य इति । वातायनेऽवह स्फोटायनस्येति नित्यमवङ् भवति, प्राण्यङ्गे तु गोरक्षि गोतीति भवत्यन्यत्र तु विकल्पेन । एतच्चोदाहरणं न व्यस्थितविभापाणां परिगणनम् , अन्यासामपि संभवात् । उ०-शाच्छो । श्लोके संशितप्रत इति निशानसमुचरपदमिति प्रमं नियतयति-- विषयइत्यादि । संशितो वाहाण इति । नियमविशेषे यसवानुय्यरो । विशेषप्रतिपाद- नायेति । प्रकरणादिना विशेष प्रसीती त निदप्रयोगोऽपि ।न्यायेन ध्ययस्थितविभापारूपेण । संज्ञायामिति । प्रिपती प संज्ञायामिति कः । ज्योतिपि । रयिगुवांदिरुपे। क्रियाशब्दे गमपं पापम् । ऐकम्यमेकरपरयम् । युदण्या युगपदसमीक्ष्येत्यर्थः। पमिपक्षेतु प्रतिपक्ष्य एक्षणभेदादेकय पिपप भावाभायो प्राप्नुत इति जानिपक्षाश्रयः । प्यक्रिपक्षेऽपि पक्ष्या- जुरोपातसम्पपिपिपपकरक्षणानुपाठप इति पर शयमिति योऽयम् । जातिपक्ष पि एदया. मुसार पवायफ इति पोप्यम् । अन्यत्र । गया गोमियादी। थन्यासामपीति । अोवाति म भाये तक पिस्सितरिभाषावधनात् । + ८, ९.५९.:.१ ११. x १.१.१४१.१ १.१. १११. . - ·०४पा ००४६०] व्यांकरमहाभाष्यम् -- [२५९ दो दद्धोः ॥७।४ । ४६॥ . अवदत्तं विदत्तं च प्रदत्तं चाऽऽदिकर्मणि । सदुत्तमनुदत्त च निदत्तमिति चेष्यते ॥. किं पुनरयं तकारान्तः, आहोस्विकारान्त उत धकारान्तोऽथवा थका- रान्तः १ कश्चात्र विशेषः? तान्ते दाषो दीर्घत्वं स्यात् । यदि तकारान्तो दस्ति [६. ३. १२४ ] इति दोषत्वं प्राप्नोति । .. दान्ते दोषो निष्ठानत्वम् । अथ दकारान्तो रदाम्यां निष्ठात इति+ नत्वं प्राप्नोति । धान्ते दोषो धत्वप्राप्तिः। अथ धान्ते झषस्तथो?ऽधः [८. २. ४०] इति धत्वं प्राप्नोति । थान्तेऽदोषस्तस्मात्थान्तः ॥ १॥ अथ थकारान्तो न दोषो भवति । तान्ते दोषो दीर्घत्वं स्याद् दान्ते दोषो निष्ठानत्वम् । धान्ते दोषो धत्वप्राप्तिस्थान्तेऽदोषस्तस्मात्थान्तः ॥१॥ प्र०- दो दद्घोः । अवदत्तमिति । आदिकर्मग्रहणं प्रदत्तशब्दस्यैव संभवाविशेषण- मवदत्तादिसिद्ध्यर्थत्वाद्वचनस्यावदत्तादयोऽपि भवन्ति । तथा चाच उपसर्गान्त इत्यस्या- वकाशः. प्रत्तमवत्तमिति वक्ष्यते । तस्मान्निदत्तमिति चेष्यत इति चशब्देनावद्वत्तादयोऽ- पीप्यन्त इति सूच्यते । किं पुनरिति । यद्यपि दकारः श्रूयते तथाऽपि संहितायां तकारा- -दीनामप्येतस्य रूपस्य संभवात्पन्नः । तान्ते दोष इति.। यदा 'द' इत्येतस्य यस्तकारान्त आदेशस्तत्र दीर्घ इति सूत्रार्थस्तदाऽयं दोषो यदा तुतकारादौ दादेशे दीर्घस्तदा न दोषः। तस्मात्थान्त इति । संनिपातपरिभाषाश्रये तु दान्तधान्तयोर्न दोषः। . उ०- दो दद्घोः। अवदत्तादिसिद्ध्यर्थरत्वादिति । अचं उपसर्गादिति तत्वे पास एत. सिद्धिबोधनार्थमेवेदं नतु तन्निवृत्यर्थमिति भावः । अत एव वचने चकारबाहुल्यम् । तैश्च तस्यापि संग्रह इत्याहुः संनिपातेति । नच नत्वधत्वयोरसिद्धत्वादस्या अप्रवृतिः। भसिद्ध- त्वविषयेऽप्यस्याः प्रवृत्तः कृन्मेजन्तसूत्रे भाष्ये , ध्वनितत्वात् । किंच पूर्वत्र · कर्तव्येऽसिद्धत्वेऽपि कृते तस्मिन्नस्यासिद्धत्वे मानाभावः । किंचाऽऽतिदेशिकनिमित्तविघाताभावमादायास्या, अप्रवृत्ती गौरीयादौ संवृद्धिलोपेऽपि स्थानिवद्भावेन ह्रस्वनिमित्तांवघाताभावात्तन्नसंनिपातपरिभाषयाति- ध्यातिपरकृन्मेजन्तसूत्रस्थभाष्यासंगतिः। नव संनिपातस्याशास्त्रीयस्वान्न तन्त्र स्थानिवत्वमिति घेदसिदत्वेऽपि तुल्यम् । किंथ तस्य स्थानिवत्व आर्थसमाजग्रस्तः संनिपातः। अन्यथा हे अपो इत्यत्र न लुमतेति निषेधानित्यत्वेऽपि गुणो दुर्लभ एवं स्यात् । भाष्यकृतस्त्वयं भावः- +६.२.४२. . ।

·श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित [अंच उपसर्गात्तः - अच उपसर्गात्तः॥७॥४,४७॥ अच उपसर्गात्तत्व आकारग्रहणम् ॥ १॥ अच उपसर्गात्तत्व, आकारग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । अलोऽन्त्यस्य -विध्यो भवन्तीत्याकारस्य भविष्यति+ । न सिध्यति । किं कारणम् ? आदेहि परस्य ॥२॥ अत्र हि तस्मादित्युत्तरस्याऽऽदेः परस्य [१.१.६७,५४] इति दकारस्य प्राप्नोति नैष दोषः । अवर्णप्रकरणात्सिद्धम् ॥ ३॥ अस्येति वर्तते । क.प्रकृतम्.? अस्य च्वौ [३२] इति । यद्यवर्णग्रहण- मनुवर्तते दद्भावे* दोषो भवति । एवं तद्यैवं वक्ष्यामि-दोऽद्धोरिति । दो य आकारस्तस्याद्भवति । ततोऽच उपसर्गात्तः । अस्येत्येव । एवमपि सूत्रभेदः कृतो भवति । नासौ सूत्रभेदः । सूत्रभेदं कमुपाचरन्ति । यत्र तदेवान्यत्सूत्रं क्रियते भूयो वा । यद्धिं तदेवोपसंहृत्य क्रियते नासौ सूत्रभेदः । अथवा द्वित- कारको निर्देशः क्रियते सोऽनेकाल्शित्सर्वस्य [ १. १: ५५ । इति सर्वस्य भविष्यति । इहापि तर्हि प्राप्नोति-अद्भिः अभ्य इति । अच इति वर्तते तचावश्यमज्ग्रहणमनुवयं लवाभ्यामित्येवमर्थम् । अथवा वितकारको निर्देशः करिष्यंत इहार्थों द्वावुत्तरार्थश्चैकः । अ- अच उपायदीति । दाशब्दाकारस्य दद्भावे दत्तमिति संयोगादि भ्रूयेत । नासो सूत्रभेद इति । दोपायेति शेषः । तदेव सूत्रं लघु क्रियमाणं प्रत्युतगुणं संपादयति । अथ- वेति । लघुकरणेऽपि यदि न्यासान्तरत्वात्स्पष्ट एव सूत्रभेद इति मतं तदैवमुत्तरम्- : अलोऽन्त्यस्य द्वावपवादावादेः परस्यानेकाशित्सर्वस्येति तयोविप्रतिषेधे परं प्रवर्तते । श्रच इति वर्तत इति। तेनाप्शब्दस्य योऽच तस्मात्परस्य पकारस्य द्वितकार आदेश- स्तत्रान्त्यस्य झलां जशोऽन्त इति जश्त्वं, पूर्वस्य झलां जश्झशीति । लवाभ्यामिति । 'लून्'ऋदोरवित्यप् । अस्यापि भकारादौ त्त: प्राप्नोति । अज्ग्रहणानुवृत्तौ त्वशब्दस्य योऽच तस्मात्परो भकारादौ न कश्चिदस्तीति त्तत्वाभावः । अथवेति । तत्र वकारद्वयात्मक उ०-जन्धमियादी धायसिद्धये सामिविसनिपानिमितपस्य तद्विघातकपिधिप्रवर्तकरवाय वद्विषये सदनित्यरयमावश्यपमिरयेतरस्मस्यधपारनिय एव समापफ इति घेति दिक् । अच उप० । मन्यमायपि स्यभेद एयेत्यत आह-दोपायेति । म नित. भारकामो प्रयाणामप्युभयन मंयाधा स्पादितीष्टविभागालगभोस माह-तनेति' । पृथग्निभनिफ इति । 'स' इत्यपेक्षायरयर्थः । संयोगान्तागेपस्त मावत् । मन्ये. गुप्तरवारप्रणानुसी पाम्यामिनि दोषः मपाइरा मार-लवाभ्यामित्यादी वि। L. - - +१.१.५१. ४. ६.४७.४.४८.१.१.५..

·मापाला०५५सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् २६१ द्यतरित्वादचस्तः ॥ ४॥ यते रित्वादचस्त इत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन । द्यते रित्वस्यावकाशःx-निर्दि- तम् ,. निर्दितवान् । अचस्त इत्यस्यावकाशः-प्रत्तम् , अवत्तम् । इहोभयं प्राप्नोति-नीत्तम् , वीत्तम् । अचस्त इत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन । अपो भि ।। ७ । ४ । ४८॥ अपोभि मासश्छन्दसि ॥१॥ अपो भीत्यत्र मास छन्दस्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । माझिरिष्टवा इन्द्रो वृत्रहा । अत्यल्पमिदमुच्यते । स्ववस्स्वतवसोर्मास उपसश्च त इष्यते । स्ववद्भिः .स्वतवद्भिः । समुपद्भिरजायथाः । माद्भिरिष्ट्वा इन्द्रो वृत्रहा । सनि मीमाधुरभलभशकपतपदामच इस् ॥ ७ । ४ । ५४ ॥ इस्त्वं सनि राधो हिंसायाम् ॥ १॥ , इस्त्वं सनि. राधो हिंसायामिति वक्तव्यम् । प्रतिरित्सति । हिंसायामिति किमर्थम् १ .आरिरात्सति । प्राप्ज्ञप्यधामीत् ॥ ७:। ४ । ५५:।। प्र०-आदेशः पृथग्विभक्तिक इहार्थो यस्तु साच्कस्तकारस्तस्याचः स्वरितत्वप्रतिज्ञानादुत्तर- त्रानुवृत्तिः। लवाभ्यामित्यादौ तु तत्वं न भवति । पकारलोपादप्शब्दाभावात् । नच भूत- पूर्वगत्याश्रयो न्याय्यः। अद्भिरित्यादौ सांप्रतिका'शब्दसंभवे गौणस्याग्रहणादत एव समकक्षत्वाभावात्प्रत्ययाप्रत्ययोः प्रत्यये संप्रत्यय इति नावतिष्ठते । अद्भिः संस्कृतमिति लिङ्गाद्वा । नहि प्रत्ययस्यैव ग्रहणेऽद्भिरिति निर्देशोपपत्तिः । द्यतेरित्त्वादिति । पुरस्ताद- पवादा इति न्यायादित्त्वं दद्भावस्यैव बाधकं न तत्वस्य । ततश्चेत्त्वतत्वयोर्दद्भावापवादयो- विप्रतिषेधे परं तत्वं प्रवर्तते अपो भि । माद्भिरिति । पन्नोमासिति मासशब्दस्य मासादेशस्य च्छन्दस्येव -: विधानान्मासंश्छन्दसीति च्छन्दोग्रहणं न कर्तव्यम् । तक्रियमाणं भाषायामपि कचित्प- दादयः प्रयुज्यन्त इति ज्ञापनायेत्याहुः। आपक्ष० । शपेरिति । इहाग्रहणमनुवर्तते तेन झपौ विशेष्यमाणेऽजन्तस्य उ०-नावविष्टतः इति । तस्याः सिद्धान्तिना क्वाप्यनाश्रयणाच्चेत्यपि बोध्यम् । मनु थरिवं ६मावस्येव तत्वस्याप्यपवाद इति कथं विप्रतिषेधोऽत आह-पुरस्तादिति । अपो भि । छन्दस्येवेति । वृत्तिकृतोक्तां छन्दसीत्यनुवृत्तिमभ्युपेत्येवम् । आपज्ञप्य० । नम्वच इत्यनुवर्तनादनन्त्यस्यैव भविष्यतीत्यत आह-इहेतिः । x.७...४० ऋग्वेदः१.१.३.

·२६२ श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [अन्न.लोपोऽभ्यासस्य ... ज्ञपेरीत्त्वमनन्त्यस्य ॥१॥ ज्ञपेरीत्त्वमनन्त्यस्येति वक्तव्यम् । जीप्सति । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्त- व्यम् । लोपो*ऽन्त्यस्य वाधको भविष्यति । अनवकाशा विषयों बाधका भवन्ति सावकाशश्च णिलोपः । कोऽवकाशः ? कारणा हारणा । एवमपीत्वम- न्त्यस्य लोपस्य वाधकं स्यात् । अनवकाशा हि विधयो बाधका भवन्तीत्वमपि सावकाशम् । कोऽवकाशः १ अनन्त्यः । कथं पुनः सत्यन्त्येऽनन्त्यस्येत्त्वं स्यात् १. भवेद्योऽचाऽङ्गं विशेषयेत्तस्यानन्त्यस्य न स्याद्वयं तु खेल्वङ्गेनाचं विशेषयिष्यामः-अङ्गस्याचो यत्र तत्रस्थस्येति । एवमप्युभयोः सावकाशयोः परत्वादीत्वं प्राप्नोति तस्मादनन्त्यस्येति वक्तव्यम् । अत्र लोपोऽभ्यासस्य ॥७।४ । ५८ ॥ अभ्यासस्यानचि॥१॥ अभ्यासस्येति यदुच्यते तदनचि द्रष्टव्यम् । पंतापतः चराचरः वदावदः । प्र०-ज्ञपेरीत्त्वं विधीयमानमलोऽन्त्यस्य प्राप्नोतीति भावः । लोपोऽन्त्यस्येति । ज्ञपिनाऽ- विशेष्यते यथाऽऽपृधिभ्यामेवं चैकप्रस्थानो विशेषणविशेष्यभावों भवति तत्रानन्त्य- स्याचः सावकाशमीत्त्वं पूर्वविप्रतिपेधेन णिलोपो बाधते । इतरस्त्वगृहीताभिप्राय आह-- अनवकाशा इति । ईत्वमेव त्वनवकाशत्वाद्वाधकं प्राप्नोति । एवमपीति । नन्वस्तु परत्वादीत्त्वं तस्य स्थानिवद्भावारिणलोपो भविष्यति । ईत्त्ववचनं त्वनन्त्यस्य श्रवणार्थ स्यात् । नैतदस्ति । सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यद्वाधितमिति लोपाप्रसङ्गात् । अत्र लोपः । चराचर इति । चरिचलिपतिवदीनामच्याक् चाभ्यसस्येति द्विर्व- चनमागागमश्चेति हलादिशेपोऽत्र न भवति । नन्वागागमविधानसामर्थ्याद्धलादिशेपो न भविष्यति । नहि हलादिशेप आगमस्याऽऽदेशस्य वा विशेपोऽस्तीत्यादेश एवाऽऽ- कारो विधेयः स्यात् । नैतदस्ति । सत्यपि हलादिशेपे विगृहीतश्रवणार्थमाग्विधानं स्यादित्यनचीत्युच्यते । उ०-मनु पंन नेति न्यायेनानयस्येवं लोपस्य बाधकं स्यादत भाह-ज्ञपिनप्तिः। यथाऽs- पिति । तयोरजन्तत्वासंभवादिति भावः । पूर्वविप्रतिपेधेनेति । ण्यठोपावित्यनेन तन दीर्घप्रहणेनास्यापि प्रहादिति भावः। ईत्त्वमेवेति । नतु लोपस्य बाधकरवं युफमित्यर्थः । भाष्ये-एवमपीत्वमित्यस्येवमिश्वमेवेत्यर्थः । अपिशव्यस्येवकारार्थस्य स्थानय्यरययात् । स्यादिति । यदि तु पूर्वमतिपेधयासिफ ईत्वमपि दीर्घप्रणेन गृहसे, पुनःप्रसायिज्ञान- माधीयते तदेदं न पक्तम्पमिति योन्यम् । था लोपोऽ० । विगृहीतेति । सवर्णदीधयाधनद्वाररयर्थः । सरप्रतिकार एवं प्यॉपस्थितरिति भावः । ६.४.५१. + १.१.१२.

·G०४पा१भा६०सू०]] व्याकरणमहाभाष्यम् [२६३ . हलादिः शेषः ॥ ७ । ४ । ६० ॥ किमयं षष्ठीसमासः-हलामादिहलादिः हलादिः शिष्यत इति । आहो- स्वित्कर्मधारयः-- हलादिहलादिः हलादिः शिष्यत इति ? कश्चात्र विशेषः ? हलादिशेषे षष्ठीसमास इति चेदजादिषु शेषप्रसङ्गः ॥ १ ॥ हलादिशेपे पष्ठीसमास इति चेदजादिपु शेपः प्राप्नोति । आनक्ष, आनक्षतुः, आनक्षुः । अस्तु तर्हि कर्मधारयः । कर्मधारय इति चेदादिशेषनिमित्तत्वाल्लोपस्य तदभावेलोपवचनम् ।। कर्मधारय इति चेदादिशेषनिमित्तत्वालोपस्य तदभावे-आद्यस्य हलोऽभावे लोपो वक्तव्यः । आटतुः, आहुः । तस्मादनादिलोपः॥३ तस्मादनादिर्हल्लुप्यत इति वक्तव्यम् । उक्तं वा ॥४॥ किमुक्तम् ? प्रतिविधास्यते हलादिशेष इति+ । अयमिदानीं स प्रतिविधान- कालः । इदं प्रतिविधीयते, इदं प्रकृतमत्र. लोपोभ्यासस्य [५८] इति.। प्र०-- हला० । हलामादिरिति । विग्रहप्रदर्शनं विस्पष्टप्रतिपत्त्यर्थम् । अजादिविति। अजादिष्वभ्यासेपु हलन्तरापेक्षयाऽऽदित्वे-हल आश्रीयमाणे शेषः प्राप्नोति । आनक्षतिः। अक्ष व्याप्तौ संघाते चेत्यस्माल्लिट् । अत्र ककारस्य शेषः प्राप्नोति । कर्मधारये त्वभ्या- सापेक्षयाऽऽदित्वं हलो विज्ञायत इति शेषो न भवति । आदिशेषनिमित्तम्वादिति । शेषशब्दोऽन्यनिवृत्तियुक्तमवस्थानमाहेति यत्रैवाभ्यासे पपाचेत्यादावादेहलोऽवस्थान तत्रैवान्यस्य निवृत्तिः स्यान्नान्यत्र । अवस्थानं हि शब्दार्थत्वात्प्रधानम् । नच प्रधानाभाव आनुषङ्गिककार्यप्रवृत्तिरानक्षेत्यत्रापि ककारषकारयोरस्यामवस्थायां निवृत्त्यप्रसङ्गः । षष्ठीसमासेऽप्याटतुराटुरित्यत्र टकारस्याऽऽदिवद्भावे न शेषप्रसङ्गः । स च प्रागुक्त एव । तत्र यद्याकृतिपक्ष आश्रीयते तदाऽभ्यासाकृतौ वर्तमानो. हलादिः सर्वस्याम- भ्यासव्यक्तावनादेर्निवृत्तिं करोतीति दोषाभावो व्यक्तिपक्षे तु यस्यामेवाभ्यासव्यक्ती हल उ०-हलादिः शेषः । भाष्ये-हलामादिरिति । नच 'न निर्धारणे' इति मिषेधात्स दुर्लभः । त्रितयसंमिधान एव निर्धारणे षष्ठीतत्समासनिषेधयोरङ्गीकारेणादोषात् । एवं , प्रकृते शेषपाठ्यवेति समासों भवत्येवेति भावात् । कथमादिशेषनिमित्तत्वमनादिलोपस्ये- "त्यत आह-शेषशब्द इति। आनुषङ्गिकेति । सामर्थ्यासियेत्यर्थः । भवस्थितस्या- वस्थानविनिं हि सामर्थ्यादन्यनिवृत्ति फलतीति यत्रैव तत्तत्रैव तत्फलितमपि स्यादित्यर्थः । अस्यामवस्थायामिति । कर्मधारयाश्रयण इत्यर्थः । श्रादिवद्धाव इति । - आद्यन्तवदि- 'त्यनेन । प्रागुक्त एवेति । प्रागुतोदाहरणन्यायेनोक एवेत्यर्थः । के हस्वभावि- +१.१.२ -- . -- ·२६४] श्रीभगवत्पतलिविरचितं : शिपूवाः खयः, ततो वक्ष्यामि 'हस्वः',[५६] हूस्वो भवत्यादेशः । अभ्यासस्य लोप इत्य- नुवर्तते । तत्र इस्वभाविनां हूस्वो लोपभाविना लोपो भविष्यति । ततो हलादिः शेषश्चेति । अथवैवं वक्ष्यामि-हस्वोऽहल् । ह्रस्वो भवत्यभ्यासस्येति । ततोऽ-- हल , अहल्च : भवत्यभ्यासः । तत आदिः शेषः । आदिः शेषो भवत्यभ्यास- स्येति । अथवा योगविभागः करिष्यते । हूस्वादेशो भवत्यभ्यासस्य । ततो हल। हल्च लुप्यतेऽभ्यासस्य । तत आदिः शेषः । आदिः शेषश्च भवत्यभ्यासस्य । 1, शपूर्वाः खयः॥ ७ । ४ । ६१ ॥ शर्विशेषे खपूर्वग्रहणम् ॥ १॥ शर्वशेषे खर्विग्रहणं कर्तव्यम् । खपूर्वाः खयः शिष्यन्तै खरो लुप्यन्त इति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् १ उचिच्छिषति व्युचिच्छिषति । तुकः श्रवणं प्र०-श्रादेवस्थानं तत्रैवानादेनिवृत्तिर्नान्यत्रेति दोषप्रसङ्गः । हस्वभाविनामिति । हस्व- श्रुत्याऽपरिभाषोपस्थानादजन्तस्याभ्यासस्य हस्खो विधीयमानोऽलोऽन्त्यस्येति वचनादच एवं दीर्घस्य हस्वस्य च लोपबाधनार्थो विज्ञायत इति हलविषय एवाऽऽदिशेषनिरपेक्षो लोपोऽवतिष्ठते । तत आदेरपि हलो लोपे प्राप्ते तद्वाधनार्थ हलादिः शेष इति सूत्रम् । एतदेव ज्ञापकं लोपविधावलोऽन्त्यपरिभाषा नोपतिष्ठत इत्यानतेत्यादावनन्त्यस्यापि हलो लोपो भवतीति न कश्चिद्दोपः । अहल् चेति । अविद्यमानहल्कोऽभ्यासो भवतीत्यर्थः । शपूर्वाः । उचिच्छिपतीति । उच्छी विवासे । छे चेत्यन्तरङ्गत्वात्तुक् । सन इट् । पूर्वत्रासिद्धमिति चुत्वस्यासिद्धत्वात् च्छिशब्दो द्विरुच्यते। तकारस्य शेपे प्राप्ते छशेषाथै वार्तिकम् । ननु च पूर्ववासिद्धीयमद्विवचन इति श्चुत्वे कृते च्छिशब्दस्य 'द्विर्षचने चकारशेपेणैव रूपं सिध्यति । न चेदमस्ति निमित्ताभावे नैमित्तिक- स्याप्यभाव इति येन चुत्वं निवर्तते । एवं वहि पूर्वत्रासिद्धीयमद्विवचन इत्येवदनित्य- मुभी साभ्यासस्येति वचनात् । अन्यथा कृतणत्वस्य निर्वचने प्राणिणदित्यादि सिध्यतीति किं सूत्रेण ? तथा चौजढदित्यसिद्धत्वस्योदाहरणं प्रदर्शयिष्यते । इतरो उ०-नस्ताऽऽह-हस्वनुत्येति । इस्व इति स्प्रे कोप इत्यनुवर्तनादभ्यासहस्वो लोपथ विधीयते । सम्र सोपस्य हलविषये परितार्थस्य द्स्येन स्वीयाविषये बाम इति भावः । अजन्ताभ्यासस्यति । अभ्यासाययवस्याच इति वर्ष युक्तम् । अन्यथा 'सी' इश्यादावेय स्थामस पपापरयादाविश्याः । श्रादिशेपनिरपेत इति । सेनाऽऽरियादि सिसम् । शपूर्याः प्रयः। न घेदमम्नीति । प्रवृत्तस्य निवर्तयितुमास्यावादिति भावः । •मनिरपालाश तदभाडोत्र । प्रदर्शयिष्यत इति । 'परिचारादिमिरिति शेषः । ६ पारिकंगपि यदनित्यत्वे जापरमिति तापम् । मतभावो के मिपाकशमा ·एम०४पापा०६१सू० ] व्याकरणमहाभाष्यम् [.२६५ मा भूदिति । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । चर्वे कृते तुग्न भविष्यति । असिद्धं चत्वं तस्यासिद्धत्वात्तुबप्राप्नोति+ । सिद्धकाण्डे पठितमभ्यासजश्त्व- चवमेत्त्वतुकोरिति । एवमप्यन्तरङ्गत्वात्प्राप्नोति तस्मात्खपूर्वग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । एत्त्वतुरग्रहणं न करिष्यते । अभ्यासज त्वचत्वं सिद्धमित्येव । आदिशेषप्रसनस्तु ॥२॥ आदिशेषस्तु प्राप्नोति । तिष्ठासति । ननु चानादिशेष आदिशेषं बाधि- ध्यते । कथमन्यस्योच्यमानमन्यस्य बाधकं स्यात् । असति खल्वपि संभवे बाधनं भवत्यस्ति च संभवो यदुभयं स्यात् । यद्यादिशेषोऽपि भवति शपूर्ववचनमिदानीं किमर्थं स्यात् । शपूर्ववचनं किमर्थमिति चेत्खयां लोपप्रतिषेधार्थम् ॥ ३ ॥ प्र०-व्यवस्थितस्य समुदायस्य प्रविभज्यान्वाख्यानेऽन्तरङ्गत्वं तुकोऽनपेक्ष्याकृत एव तुकि द्विवचनं मत्वाऽऽह-चर्वे कृत हाते । अभ्यासे चर्चेति चत्वे छस्य कृते तुगभावाद्रूपं सिध्यति । असिद्धमिति । तुकि कर्तव्ये । एवमप्यन्तरङ्गत्वादिति । शब्दनित्यत्वेऽ- प्युपायानामवश्याश्रयणीयोऽन्तरङ्गवहिरङ्गभावः । एत्वतुग्ग्रहणमिति । तदकरणे हलादिशेषेऽपि कर्तव्ये चुत्वलक्षणस्य चर्वस्यासिद्धत्वाभावात्तकारस्य चकारे कृते हलादिशेषेण निवर्तिते छकारे रूपं सिध्यति । आदिशेषप्रसङ्गस्त्विति । विषयभेदा- द्विरोधाभावाञ्च बाध्यबाधकभावायोगः । शपूर्ववचनमिति । अपवादा वाक्यार्थद्वयं उ०-दाख्यानणिनि चङि स्कशब्दस्य द्वित्व आकत्कदिति रूपार्थ वार्तिकमावश्यकमित्यन्ये । तन्न । एतत्प्रत्याख्यानपरभाषयविरोधेनैषामनभिधानात् । द्विर्वचन इत्यस्य च द्वित्वे कर्तव्ये कृते प इत्यर्थः । अत एव वाक्, वाक् इति भाग्योदाहृतं संगच्छते । अन्यथा चर्वस्या- सिद्धत्वाद्गस्यैव द्वित्वेऽन्त्यस्य वाऽवसान इति चत्वं गश्रवणं स्यात् । किंच कृतेऽपि कस्य द्वित्वे प्यर्वस्यासिद्धात्वाद्गकारे झशि पूर्वस्य जश्त्व उक्तरीत्यैव चोभावे गस्य श्रवणं स्यात् । नन्वन्तरङ्गस्तुक कथमभ्यासचवं प्रतीक्षेतेत्यत आह-इतर इति । अकृत एव तुकि इति । परत्वमल्पापेक्षत्वरूपान्तरङ्गत्वं चानपेक्ष्येदम् । शब्दनित्यत्वेऽपीति । अन्वाख्येयस्य शब्दस्य नित्यत्वेऽपीत्यर्थः । वाक्यपदरूपश्च स नित्यः । उपायानाम् । तदन्वाख्यायकानां शास्त्रीया. णाम् । अवश्याश्रयणीय इति । अन्यथा क्वचिदप्यन्तरगयहिरङ्गभावो न स्यादिति भावः । चुत्वलक्षणस्येति । तत्शब्दस्य द्वित्वेऽभ्यासखण्डे तकारस्थानिकचुत्वेत्यर्थः । 'पूर्वत्रा- सिद्धीयमद्वित्वे' इत्यनेनापि सिद्धेयर्थमेवैतदिति बोध्यम् । ननु येन नामाप्तिन्यायेनास्य हलादिशेषबाधकत्वात्कथमादिशेषप्रसङ्गोऽत आह-विषयभेदादिति । ननु खयः शेष. विधानार्थत्वात्कथमानर्थक्यं शतितमत आह-अपवादवाक्यार्थद्वयमिति । अपवादत्व- * ८, ४. ५४. + ६. १. ७३.८. २. ६.४ ७. ४. ६० ८.४.४७.

·२६६] श्रीभगवत्पतलिविरचितं [दाधर्ति दर्धति . शपूर्ववचनं किमर्थमिति चेत्खयां लोपो मा भूदिति । व्यपकर्षविज्ञानात्सिद्धम् ॥ ४ ॥ व्यपकर्षविज्ञानासिद्धमेतत् । किमिदं व्यपकर्षविज्ञानादिति ? अपवाद- विज्ञानात् । अपवादत्वादनानादिशेष आदिशेषं वाधिष्यते । ननु चोक्तं कथमन्य- स्योच्यमानमन्यस्य वाधकं स्यादिति । इदं तावदयं प्रष्टव्यः-यदि तन्नोच्येत किमिह स्यात् १ हलादिशेषः । हलादिशेषश्चेन्नाप्राप्ते हलादिशेष इदमुच्यते तबाधकं भविष्यति । यदप्युच्यतेऽसति खल्वपि संभवे बाधनं भवत्यस्ति च संभवो यदुभयं स्यादिति सत्यपि संभवे बाधनं भवति । तद्यथा-दधि ब्राह्मणेभ्यो दीयतां तकं कौण्डिन्यायेति सत्यपि संभवे दधिदानस्य तक्रदानं वाधकं भवति । एवमिहापि सत्यपि संभवेऽनादिशेष आदिशेषं वाधिष्यते । दाधर्ति दर्धर्ति दर्धर्षि बोभूतु तेतिक्तऽलापनीफणसंसनिष्य- दत्करिक्रत्कनिक्रदद्भरिभ्रद्दविध्वतो दविद्युतत्तरित्रतः सरीसृपतं वरीवजन्मम॒ज्यागनीगन्तीति च ॥ ७ । ४ । ६५ ॥ दाधर्तीति किं निपात्यते ? धारयतेः श्लावभ्यासस्य दीर्घ णिलुक् च । अनिपात्यम् । तूतुजानवदभ्यासस्य दीर्घत्वंx पर्णशुपिवरिणलुग्भविष्यति । धृङो वाऽभ्यासस्य दीर्घत्वं परस्मैपदं च । अनिपात्यम् । तूतुजानवदभ्यासस्य प्र०- साधयन्ति । अपवादं च विदधत्युत्सगै च निवर्तयन्ति । तत्रोत्सर्गाभ्युपगम एकार्थ- वद्वितीयार्थस्य त्यागादानर्थक्यप्रसङ्ग एवेत्यर्थः । हलादिः शेप इत्यनेन खयां निवृत्ती प्राप्तायामवस्थानविधानादानर्थक्यं नास्ति । व्यपकर्षविज्ञानादिति । व्यपकर्पणमुत्सर्गस्य निवर्तनं, तस्य विज्ञानं तस्मादपवादविधानादित्यर्थः । एकाभ्यासविषयत्वादविरोधेऽ- प्युत्सगापवादभावः। दार्तिक । ग्लाविति । बहुलं छन्दसीति शपः लुः । तूतुजानवदिति । तुजादानी दीर्घोऽभ्यासस्येति दीर्घत्वमित्यर्थः। पर्णशुपियदिनि । यथा पर्णानि शोप- यन्ति पर्णशुपो वाता इत्यादी फिपि बहुलमन्यत्रापि संज्ञाछन्दमोरिति रिगलुग भवत्येवं दाधर्तीत्यादौ भविष्यतीत्यर्थः । धृद्ध इति । 'धृत् अवस्थाने' इत्यस्य शे प्राप्ते व्यत्ययेन उ०-मेयास्यामिदमि मुरारयादिन आशयमाह हलादिः शेप इत्यनेनेति । ननु विषयभेदे विरोधाभाये प कथमपयादवमत आद-एफाभ्यासति । साक्षारणायिविशेषणस्यापियवहारा सम्यक कापिंग्यमिगि मायः। विषयमेदेऽपि याधफायदर्शनादस्योपयोगविनयः । इदं सावदयं मरम्प एपादिना विपपदेनव वाधवायरोमांय पाटम् । दापनि दति । एत्रो पातम्य नहोमादिपाटादार-यालमिति | तुजा दीनां दीभ्यामागनि । नामादिनि शादियो:पपारः । गिगिति ।

·७०४पा०१०।६५सू०] - व्याकरणमहाभाष्यम् [२६७ २ दीर्घत्वं युध्यतिवत्परस्मैपदं भविष्यति । दर्धर्तीति किं निपात्यते ? धारयतेः श्लावभ्यासस्य हरिणलुक्च । अनि- पात्यम् । देवा अदुह्रवद्रुट्+ पर्णशुषिवण्णिलुग्भविष्यति।धृङो वाऽभ्यासस्य रुक्प- रस्मैपदं च । अनिपात्यम् । देवा अदुह्रवद्रुड्युध्यतिवत्परस्मैपदं च भविष्यति । दर्धर्षीति किं निपात्यते ? धारयतेः श्लावभ्यासस्य रुग्णिलुक्च । अनिपा- त्यम् । देवा अदुह्रवद्रुट्पर्णशुषिवरिणालुक् च भविष्यति। धृङो वाऽभ्यासस्य रुक्प- रस्मैपदं च । अनिपात्यम् । देवा अदुहवद्रुड्युध्यतिवत्परस्मैपदं च भविष्यति । बोभूत्विति किं निपात्यते ? भवतेर्यङ्लुगन्तस्यागुणत्वं निपात्यते । नैतदस्ति प्रयोजनम् । सिद्धमत्रागुणत्वं भूसुवोस्तिङि [७. ३. ८८] इति । एवं तर्हि नियमार्थं भविष्यति । अत्रैव यङ्लुगन्तस्य गुणो न भवति नान्यत्रेति । क्व मा भूत् १ बोभवीतीति । तेतिक्त इति किं निपात्यते ? तिजेर्यङ्लुगन्तस्याऽऽत्मनेपदं निपात्यते । नैतदस्ति प्रयोजनम् । सिद्धमत्राऽऽत्मनेपदमनुदात्तङित आत्मनेपदम् [१.३.१२] इति । नियमार्थं तर्हि भविष्यति । अत्रैव यङ्लुगन्तस्याऽऽत्मनेपदं भवति नान्यत्रेति । क्व मा भूत् १ वेभिदीति चेच्छिदीति । प्र०-शप् । युध्यतिवदिति । व्यत्ययो बहुलमित्यनेनेत्यर्थः । रुडिति । शीडो रुड् बहुलं छदसीत्यनेन । वोभवतीति । लिडर्थे लेट् । लेटोऽडाटावित्यत् । सिद्धमत्रेति । प्रत्यय- लक्षणेन यद्यप्यनुदात्तडित्त इति ङित्त्वनिमित्तमात्मनेपदं न प्रत्ययनिमित्तं, तथाऽपि लोलूयत इत्यादौ यद्यङन्तादात्मनेपदं तत्प्रत्ययस्य डित्त्वात्प्रत्ययलक्षणं भवत्येव । एतन्नियमार्थमिति । एवं चादादिपु चर्करीतं परस्मैपदमिति लिङ्गसिद्धानुवादः । परस्मै- उ०-एव गुणाभावः, प्रकृते वृद्ध्यभावः । भाण्ये-वृडो वेति । ण्यन्तार्थस्य केवलार्थस्य च प्रयोगेषु प्रतीतेरिति भावः । व्यत्ययेनेति । अस्य तुदादित्वादिति भावः। शस्यैव व्यत्ययेन इलुरित्यन्ये । कैयटमते श्लुरपि च्छान्दसत्वात्कल्प्यः । देवा अदुहवदिति भाव्ये पाठः । भदुहुवदित्यपाठः, दुधातोश्वढि रूपस्य सत्त्वात् । अत्रैव यङ्लुगन्तस्येति । भवन्तस्याङ्गस्य गुणो नेत्यर्थ इति भावः। भूसुवोरित्यत्राङ्गस्येति तु निर्बीजम् । न च दीडो युडचीत्याद्य- नुबन्धनिर्देशानां भरेत्यादिशपा निर्देशानां श्तिपा निर्देशानां च प्रकृतिग्रहणे यङ्लुगन्तस्यापि ग्रहणमित्यर्थज्ञापकत्वं रितपेत्यादिपरिभाषया भाष्यानादतत्वात् । यड्लुगन्तस्य च्छान्द- सत्वाच्चेत्याहुः । प्रत्ययलक्षणेनेति । न लुमतेति तु न । आत्मनेपदस्याङ्गकार्यत्वाभावात् । तथाऽपि लोल्यत इति । प्रत्ययलक्षणसूत्रं विध्यर्थमिति वार्तिककृन्मत इदम् । नियमार्थ- त्वपक्षे तु प्रत्ययासाधारणरूपानाश्रयणात् । प्रत्ययलक्षणेनाऽऽत्मनेपदाप्राप्तिरेवेति विध्यर्थ- ·२६८] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित [ द्युतिस्वाप्योः० . । युतिखाप्योः संप्रसारणम् ॥ ७ । ४ । ६७ ॥ किमर्थं स्वपेरभ्यासस्य संप्रसारणमुच्यते यदा सर्वेष्वन्यासस्थानेषु स्वपेः संप्रसारणमुक्तम्* ? स्वापिग्रहणं व्यपेतार्थम् ॥ १ ॥ स्वापिग्रहणं क्रियते व्यपेतार्थम् । व्यपेतार्थोऽयमारम्भः । सुष्वापयिषतीति । अस्ति प्रयोजनमेतत् ? किं तीति । तत्र क्यजन्तेऽतिप्रसङ्गः ॥२॥ तत्र क्यजन्तेऽतिप्रसङ्गो भवति । इहापि प्राप्नोति-स्वापकमिच्छति स्वापकीयति स्वापकीयतेः सन्सिस्वापकीयिषतीति । सिद्धं तु णिज्ग्रहणात् ॥३॥ सिद्धमेतत् । कथम् ? णिग्रहणात् । णिग्रहणं कर्नव्यम् । न कर्तव्यम् । निर्देशादेव हि व्यक्तं ण्यन्तस्य ग्रहणमिति । नात्र निर्देशः प्रमाणं शक्यं कर्तुम् । प्र०-पदग्रहणं कर्तर्येव चेदमात्मनेपदं नियम्यत इति भाव आवकर्मणोर्यड्लुगन्तादात्मनेपदं भवत्येव । शुति० 1 किमर्थमिति । स्वपिरेव सौत्रत्वान्निर्देशस्य दीर्घ कृत्वा निर्दिष्ट इति पूर्वः पक्षः । तत्र लिटि किति वचिस्वपीति संप्रसारणविधानात्कृतसंप्रसारणस्य द्विवचने सत्यभ्यासस्य संप्रसारणं श्रूयते । अकिति लिट्यभ्यासस्येति संप्रसारणं सनो रुदविदेति कित्त्वविधानाद्वचिस्वपीति संप्रसारणम् । 'स्वपिस्यमिव्येबां यङि' इति यङि, चडि- स्वापेश्चडीति । व्यपेतार्थमिति । स्वः सनादिपु परतो विहितं संप्रसारणं णिचा व्यवधाने न प्राप्नोतीति स्वापर्यन्तस्याभ्यासस्य संप्रसारणं विधीयते । सुप्वापथिपतीति। स्वापयितुमिच्छत्तीति सन् । इड्गुणायादेशाः । णौ कृतस्य स्थानिवत्वात्स्वपेयेन्सस्य द्विवचनमभ्याससंप्रसारणं स्तौतिण्योरिति पत्वम् । इतरस्तु ण्यन्तस्य ग्रहणमबुद्ध्या येन केनचित्प्रत्ययेन व्यवहितस्य स्वपेरभ्याससंप्रसारणमनेनोक्तमिति मत्वाऽऽह- अस्ति प्रयोजनमिति । स्वपितीति स्वापफस्तमिच्छतीति क्यच । निर्देशादेवेति । उ०-मेवेदम । लिगसिद्धानुवाद इति । भनुदात्तडिदादिभ्यो यड्लुकोऽनभिधान इदं, तरसत्वे तु वपनमेरे योध्यम् । परेतु तरसत्त्वेपि 'स्तिपाशपे' त्यस्याऽभावादनुवाद एवायमित्याहुः । कर्तर्यवेति । तुल्यजातीयविपयस्वामियमत्येत्यर्थः । अत एव प्रत्ययलक्षणसूत्रस्यनियमपक्षण म फलभेदः । यदि यदलुगन्तामावकर्मणोरभिधानमस्ति तदेदम् । शुतिस्याप्योः । ननु म्वापीति ण्यन्तग्रहणातस्य प सक्षणान्तरेणासिद्धया प्रमोड- पुरुषोत आ६-स्वपिरेवेति । वार्तिके व्यपेतशब्देन व्ययहितमुच्यते । यस्तुतो निमि. सायप्रयोजफधर्मभ्यरच्युतं प्यपेतं तचं पान मनो व्ययदिसरवादफिावारप पोयम् । - स्वापेपर्यन्तस्येति भरपया स्वमेयोपारयेदिति भावः । णो फवस्येति । पति- । ६...१५, १७ १८ १९.(१,२.८.)

·७०।४पा०१आ०७७सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [२६९ यथा हि निर्देशस्तथेहापि प्रसज्येत-स्वापं करोति स्वापयति स्वापयतेः सन्सि- स्वापयिषतीति । तस्मारिणग्रहणं कर्तव्यम् । निजां त्रयाणां गुणः श्लौ ।। ७ । ४ । ७५ ॥ निग्रहणानर्थक्यं गणान्तत्वात् ॥ १॥ त्रिग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् ? गणान्तत्वात् । त्रय एव निजादयः । उत्तरार्थं तु ॥२॥ उत्तरार्थं तर्हि त्रिग्रहणं कर्तव्यम् । भृञामित् [७६ ] त्रयाणां यथा स्यात् । इह मा भूत-जहाति । अतिपिपर्योश्च ॥ ७ । ४ । ७७ ॥ अर्तिग्रहणं किमर्थं न बहुलं छन्दसि [ ७८ ] इत्येव सिद्धम् । न ह्यन्त- प्र०-ण्यन्त एव स्वपिः सूने निर्दिष्ट इत्यर्थः । स्वापं करोतीति । स्वापेर्घयन्ताकरोतीति णिच तस्मारिणग्रहणमिति । स्वपेणेरिति वक्तव्यं तेन स्वपेयों णिविधीयते तदन्तस्य ग्रहणाद्धचन्तागणेहणभावः । निजां० । त्रिग्रहणमिति । वृत्करणपरिच्छिन्नास्त्रय एव निजादय इत्यर्थः । एकारे विधातव्ये गुणग्रहणमिपरिभाषोपस्थानार्थम् । तेन हलादिशेषे कृते गुणो भवत्यन्यथा तदपवादो हलः स्थान एकारः स्यात् । अथाभ्यासविकारेऽपवादा नोत्सर्गा- बाधन्त इत्याश्रीयते तदा विस्पष्टाथै गुणग्रहणम् । अतिः । अर्तिग्रहणमिति । ऋ मृ गताविति जुहोत्यादौ पठ्यते । गा स्तुतौ च उ०-रूपस्येत्यर्थः । णावच आदेशः स्थानिवदिति वचनादिति भावः । अस्य प्राप्तिमात्रेणोल्लेखो न त्वत्र फलमस्ति किंचित् । तस्माणिग्रहणं कर्तव्यमित्यस्य स्वय॑न्तस्य ग्रहणमिति ग्याख्येयमित्यर्थः । ग्रहणाभाव इति । स्वपिप्रकृतिकण्यन्तस्यैव शीघ्रोपस्थितिकत्वेन द्युति- साहचर्यण चानामधातोरेव ग्रहणमिति तत्वम् । यतेस्स्वण्यन्तस्यैव । एवं च वृत्त्याद्यक्तम- दिद्युतदिति चिन्त्यमेव, भाज्यानुक्तत्वात् । अभ्यासेनाङ्गेन चाऽऽक्षिप्तप्रत्यययोरैक्य एवैत- प्रवृत्तेश्च । अत एव दुद्योतकीयिषतीत्यादौ न दोप इति बोध्यम् । निजांत्रतेनेति । विषयभेदात् । गुणेन हलादिःशेषानुबाध इति भावः। गुणोत्तर वा हलादिःशेष इत्यपि बोध्यम् । विस्पष्टार्थमिति । लिङ्गासिद्धपरिभाषाश्रयणगौरवपरिहारा- येत्यर्थः । तदाश्रयणे च हलादिःशेषोत्तरमवशिष्टस्यैकार इति बोध्यम् । भाष्ये-उत्तरार्थमिति । कपिञ्जलाधिकरणन्यायस्त्वत्र शास्त्रे नाऽऽश्रीयत इति भावः। अतिपि० । गणान्तःस्थं छन्दसीति घृमभूतीनां सर्वेषां शेप इति पूर्वपक्षः । इत एवं ज्ञापकान्न सर्वशेष इत्युत्तरम् ।

·२७०] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [गुणो,यड्लुकोः रेण च्छन्दोऽर्तेः श्लुर्लभ्यः । एवं तर्हि सिद्धे सति यदतिग्रहणं करोति तज्ज्ञा- पयत्याचार्यों भाषायामर्तेः श्लुर्भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । इयर्ती- त्येतत्सिद्धं भवति । गुणो यङ्लुकोः ॥ ७ । ४ । ८२॥ ऐचोर्यङि दीर्घप्रसङ्गो हखाद्धि परं दीर्घत्वम् ॥१॥ ऐचोर्यङि दीर्घत्वं प्राप्नोति । डोढौक्यते तोत्रौक्यत इति । ननु च ह्रस्वत्वे कृते दीर्घत्वं न भविष्यति । न सिध्यति । किं कारणम् ? ह्रस्वाद्धि परं दीर्घ- त्वम् । हस्वत्वं क्रियतां दीर्घत्वमिति किमत्र कर्तव्यम् ? परत्वाद्दीर्घत्वेन भवि- तव्यम् । न वाऽभ्यासविकारेष्वपवादस्योत्सर्गावाधकत्वात् ॥ २ ॥ न वैष दोषः । किं कारणम् १ अभ्यासविकारेष्वपवादस्योत्सर्गावाधकत्वात् । 'अभ्यासविकारेष्वपवादा उत्सर्गान्न वाधन्ते' इत्येवा परिभाषा कर्तव्या । कान्ये- तस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि ? प्रयोजनं सन्वद्भावस्य दीर्घत्वम् ॥ ३ ॥ अचीकरत् अजीहरत् । सन्वद्भावमपवादत्वाद्दीर्घत्वं न वाधतेत। मान्प्रभृतीनां दीर्घत्वामित्त्वस्य ॥४॥ मान्प्रभृतीनां दीर्घत्वमपवादत्वादित्त्वं न वाधते । गणेरीत्वं हलादिशेपस्यः ॥ ५॥ गणेरीत्त्वमपवादत्वाद्धलादिशेपं न वाधते । प्र० च्छन्दसति च्छन्दोग्रहणं पूर्वपामपि प्रभृतीनां शेप इति च्यान्दस.एवातिः श्लुविपयः । इयतीति । तिप् । शप्। शपः लुः । द्विवचनमुरदित्यत्त्वमित्त्वमभ्यास- स्थासवर्ण इतीयङ्, गुणरपरत्वे । गुणो। ऐचोरिति । हस्वस्यावकाशः पपावित्यादि । दीर्घोऽकित इत्यस्यावकाशः कृतेऽकृते वा हस्वत्वे पापच्यत इति । ढोढौक्यत इत्यादी तु परत्वादीकारस्य दीर्घ प्रोकार एवं प्राप्नोति । ऐकारस्योदाहरणं वेवैत ( पेपैरायते ) इति । हस्पत्ये छान इति । 30- गुणो यग्लुकोः। औकार एवेति। ततश्चेगन्तस्वाभावाद्गुणस्यामासिः । पेपै- एयत इति । पण गतीरयादिधातुः। अस्य स्थाने प्रण इत्यन्ये पटन्ति । सन्मते पेमेत इति पम्। पेयेप्यत इति पाठे 'वियेथे यापने' इति धातुः । पो. रिश्यपरक्षणमिति भाषः। 'पेन' इति पारे धातुभिन्तनीयः। कपटप्रामाण्यापधातु अपारयन्ति । पालफि प रूपं यदग्ति । मनु शोऽपि स्याचे दीर्घ: म्यारपररया. बड गुग पा माह-गुरास्त्यिति । दो मामाले गुणारग्मादिति भावः। प्रति. 1१3८३.+०.४.११:१४.५... .७९.४७.४.९...

·७०४पा०१०८२सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [२७१ इदमयुक्तं वर्तते । किमत्रायुक्तम् ? ऐचोर्यङि दीर्घप्रसङ्गो ह्रस्वाद्धि परं दीर्घत्वमित्युक्त्वा तत उच्यते-न वाऽभ्यासविकारेष्वपवादस्योत्सर्गावाधकत्वा- दिति । तस्याश्च परिभाषायाः प्रयोजनानि नामोच्यन्ते प्रयोजनं सन्वद्भावस्य दीर्घत्वं मान्प्रभृतीनां दीर्घत्वमित्वस्य गणेरीत्वं हलादिशेपस्येति च । न च सन्व- द्भावमपवादत्वाद्दीर्घत्वं वाधते । किं तर्हि १ परत्वात् । न खल्वपि मान्प्रभृतीनां दीर्घत्वमपवादत्वादित्त्वं बाधते । किं तर्हि ? अन्तरङ्गत्वात् । न खल्वपि गणे- रीत्वमपवादत्वाद्धलादिशेषं बाधते । किं तर्हि ? अनवकाशत्वात् । एवं तहस्यं परिभाषा कर्तव्याऽभ्यासविकारेषु वाधका न बाधन्त इति । सा तर्येपा परिभाषा । प्र० वक्ष्यमाणोऽभिप्रायः । गुणश्च दीर्घस्यापवाद इति दीर्घाभावः । इदमयुक्तमिति । परत्वाद्दीर्घप्राप्लङ्गमुक्त्वोत्सर्गापवादयोर्वाध्यबाधकवाभावः प्रतिपाद्यत इति । उक्तं प्रयोजनमपि किंचिन्न वचनानुरूपमिति पौर्वापर्यविरोधादयुक्तम् । न च सन्वद्भाव- मिति । सन्वद्भावस्यावकाशोऽचिक्षणदिति । दीर्घत्वस्यावकाश ऽदीदपदिति । इहोभयं 'प्राप्नोति । अचीकरदिति । तत्र परत्वादीर्घः प्राप्नोति । न खल्वपानि । सन्प्रत्ययोऽ- भ्यासदीर्घत्वं च संनियोगेन विधीयत इत्यन्तरङ्गं दीर्घत्वम् । इत्त्वं तु बहिरङ्गम् । सनि परतोऽङ्गाधिकारेऽभ्यासस्याकारान्तस्य विधानात् । न खल्वपीति | आदेः शेषो विधी- यतेऽन्त्यस्य स्वीत्त्वमिति नास्त्युत्सर्गापवादभावो हलादिशेषेऽभ्यासस्येत्यवयवषष्ठी । ई च गण इत्यत्राभ्यासस्येति स्थानषष्टीति भिन्नविषयावीत्त्वहलादिशेषावनवकाशत्वात्तु बाधकमीत्त्वं हलादिशेषस्य । निरवकाशा हि विधयः सावकाशान्विधीन्बाधन्त इति न्यायात् । यदा तु येन नाप्राप्त इति न्यायस्तदाऽस्त्येवोत्सर्गापवादभावः। अभ्यास- उ०-पाद्यत इतीति । अस्यायक्तत्वं हेतोवैयधिकरण्यात् । उक्तं प्रयोजनमपीति । तदपि वैयधिकरण्यादयुक्तमित्यर्थः। पौर्वापर्यविरोधादिति । पूर्वापरविरोधादित्यर्थः । अचिक्षणदिति । अत्राभ्यासस्य लघुत्वाभावादी_प्राप्तिः । अदीदपदिति । अत्र सन्यत इत्यादिना सनि कस्यचित्कार्यस्याविधानात्सन्वत्त्वाप्राप्तिः। दीर्घस्तु सन्वभावविषय उच्यते नतु तेनेति भावः । सन्प्रत्ययोऽभ्यासेति । ननु सन्प्रत्ययकालेऽभ्यासाभावेन कथं दीर्घस्यान्तरङ्गत्वमिति चेन्न । अभ्यासस्याऽऽवश्यकत्वेन तावत्पर्यन्तं दीर्घस्यावस्थानेऽपीत्वपर्यन्तमवस्थितौ कारणाभावेन तदपेक्षयान्तरङ्गत्वादिति भावः। नन्वनवकाशत्वमेवापवादत्वमित्ययुक्तमत आह-आदेः शेष इति। नास्तीति। विषयभेदादिति भावः । विषयभेदेऽप्यनवकाशत्वमानं बाधानि. मित्तमस्तीति तात्पर्य तदाह-निरवकाशा हीति। उत्सर्गे कृते चरितार्थस्यैवापवादत्वं गणेरी त्वं तु नाभ्यासलोपे कृते प्रामोति । अलोऽन्त्यस्येत्येकवाक्यतया वाक्याथेन णस्यैव तत्प्राप्तः । एवं चानवकाशत्वं स्पष्टमेवेति भावः। शेषपदलभ्यनिवृत्तिबाधकत्वे भाग्य- तात्पर्यादन्न कैयटश्चिन्त्यः । यदा विति । एकाभ्यासविषयत्वान्नाप्राप्त हलादिशेप ·२७२] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [ दीर्घोऽकितः कर्तव्या ? न कर्तव्या। आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति भवत्येषा परिभाषेति यदयमकित इति प्रतिषेधं शास्ति+ । दीर्घोऽकितः ॥ ७ । ४ । ८३ ।। अकित इति किमर्थम् ? यंयम्यते रंरम्यते । अकित इति शक्यमकर्तुम् । कस्मान्न भवति यंयम्यते रंरम्यत इति ? नुकि कृतेxऽनजन्तत्वात् । अत उत्तरं पठति- अकिद्वचनमन्यत्र किदन्तस्यालोऽन्त्यनिवृत्त्यर्थम् ॥१॥ अकिद्वचनं क्रियते ज्ञापकार्थम् । किं ज्ञाप्यम् ? एतज्ज्ञापयत्याचार्योऽन्यत्र किदन्तस्याभ्यासस्यालोऽन्त्यविधिन भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् १ प्रयोजनं इस्वत्वात्त्वेत्त्वगुणेषु ॥ २ ॥ हस्वत्वम्-अवचच्छतुः श्रवचच्छुः । श्रत्त्वम्-चच्छ्रदतुः चच्छृदुः । इत्त्वम्-चिच्छादयिपति चिच्छर्दयिपति । गुणः-चेच्छिद्यते चोच्छुप्यते । तुकि कृतेऽनन्त्यत्वादेते विधयो न प्राप्नुवन्तिः । प्र०-विकारेषु वाधका इति वाधकत्वमनपेक्षितनिमित्तविशेपमाषणीयमित्यर्थः । यदयामिति । यथा चाकित इति ज्ञापकं तथोत्तरत्र वक्ष्यते । दीर्घोऽ० । नुकि कृन इति । दीर्घश्नुत्याऽच्परिभापोपस्थानादचाऽभ्यासस्य विशे- पणादजन्तस्याभ्यासस्य दीर्घा विधीयते । स चालोऽन्त्यस्येति वचनादन्त्यस्याची भवति । अकिवचनमिनि । यद्यचाऽभ्यासो विशेष्यतेऽकित इति प्रतिषेधोऽनर्थक: स्यात् । तस्मादभ्यासेनाविशेष्यते । ततोऽभ्यासस्येति विशेपणपष्टीत्यलोऽन्त्यस्येति नोपतिष्टत इत्येतज्ज्ञाप्यत इत्यर्थः । श्रवचच्छतुरिति । छो छेदने । आत्वम् । लिट् । छाशब्दस्य द्विवचनमन्तरङ्गत्वात्तुकि कृनेऽनन्त्यस्याप्यचो हस्खत्वम् । चच्दतुरिति । उच्छदिर दीप्तिदेवनयोः । छुट्टो द्विवचनम् । छे चेति तुकि फूत उरदित्यत्त्वमभ्यासेन वर्णस्य विशेपणात् । चिच्छादयितीति । छद संघरणे । परत्वादेते विधय इति । उ०-इपमारभ्यत इति यथानीयत इत्यर्थः । अनपेक्षितति । अनपेक्षितो निमितविशेषो पेन नामाप्तग्यपरस्पादिकं पेन तदिग्यः । दीपोऽकितः । ननु कोऽपि नुक्यन्तम्य नस्प दीप: स्यादरा भाद- दीर्घ त्येति । भाग्यायनिगृती भाप यमुपपादपति-याचेति । अन्तरगत्या- रिति । पगांध्र परपनेति मापः । न प गुफि, कृपि दादिपरोपेग प्रिपती + ४.१ ४... ८५.१.१.५१.१.१.०३.४.५१,९५७.९८२. .

·७०४पा०ात्रा०८३सू० व्याकरणमहाभाष्यम् २० 3 विप्रतिषेधात्सिद्धम् ॥ ३॥ नैतानि सन्ति प्रयोजनानि । विप्रतिषेधेनाप्येतानि सिद्धानि । तुक्क्रियता- मेते विधय इति किमत्र कर्तव्यम् , परत्वादेते विधय इति । तदन्ताग्रहणाद्वा ॥४॥ अथवा नैवं विज्ञायतेऽभ्यासस्याजन्तस्यर्कारान्तस्याकारान्तस्येगन्तस्येति । कथं तर्हि. १ अभ्यासे योऽजम्यासे य ऋकारोऽभ्यासे योऽकारोऽभ्यासे य इगिति । एवं च कृत्वा दीर्घत्वं प्राप्नोति । एवं तीदमिह व्यपदेश्यं सदाचार्यो, न व्यप- दिशति । किम् ? अपवादो नुग्दीर्घत्वस्येति । एवं तर्हि सिद्धे सति यदकित इति प्रतिषेधं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यों भवत्येषा परिभाषाऽन्यासविकारेषु वाधका न वाधन्त इति । किमेतस्य ज्ञापने । प्र०-न ह्येतेषूदाहणेषु तुगन्तरङ्गः । प्रत्ययविशेषनिमित्तत्वात् । अभ्यासस्याभ्यासा- श्रयत्वात्तु हखादीनाम। तदन्ताग्रहणाद्वेति । ज्ञापकमन्तरेणापि विशेषणविशेष्यभावे कामचारात्कृतेऽपि तुक्येते विधयः सिध्यन्ति । एवं च कृत्वेति । ततश्चाकित इति पचनं दीर्घनिषेधाय जतु ज्ञापकाय । अपवादो नुगिति । नाप्राप्ते दीर्घे नुक आर- म्भात्। एवं तहीति । श्रोहाकू त्याग इत्यस्य तु निषेधायाकित इति न भवति । धातुह्ययं किन्नत्वभ्यासः । ककारो हि हश्च ब्रीहिकालयोरित्यत्र हाहाको सामा- न्यग्रहणार्थः। उ०-इस्व: सुलभः, अभ्याससंज्ञाप्रवृत्तिकाले स्थानिद्वारा साक्षाद्वा संनिहिताना हलामेव तैन निवृत्तः। अत एव नुगत इत्यादि चरितार्थमिति तात्पर्यम् । नन्वन्तरङ्गस्य तुको बहिरङ्ग- हस्वादीनां च विप्रतिषेधोऽयुक्तोऽत आह--नातेविति । प्रत्ययविशेषनिमित्तत्वादिति । सुविधावन्यासस्थानाश्रयणेऽपि प्रकृतलक्ष्येऽभ्याससापेक्षत्वं तुकः। अत एव दध्यानयेत्यादौ यण: संयोगान्तलोपं प्रत्यसिद्धत्वं वार्तिककारेणाऽऽश्रितमिति भावः । तुकोऽन्तरङ्गत्वेन विप्रति. षेधात्सिद्धमित्ययुक्तम् । हूस्वादीनामाङ्गत्वेन बहिरङ्गत्वादित्याशयेन तदन्ताग्रहणाद्वेति चासिक तब्द्याचष्टे--भाष्येऽथवेति । अत एव विच्छासति चाच्छायत इत्यादावन्तरङ्गत्वात्तुक्यभ्यास- हस्वत्वेवदीर्घत्वसिद्धिः । ननु ज्ञापकेनाप्यस्यैवार्थस्योक्तत्वात्पुनरुक्तमेतदत आह-ज्ञापक- “मन्तरेणेति । न्यायसिद्धेऽर्थे लिङ्गमनावश्यकमित्यर्थः । नाप्राप्त इति । अपवादप्रवृत्ती नोत्सर्गप्रवृतिस्तद्विषय इति भावः। नन्वेवं धातोः कित्करणं व्यर्थमत आह--ककार इति । अन्यथा तदनुबन्धकपरिभाषया ओहाटो न स्यादिति भावः । अन्न सूत्रेऽनुबन्धानुच्चारणा. देतत्परिभाषाया विषयाभावेन बनो र चेत्यत्रेव सामान्मग्रहणं ककारं. विनापि सूपपादमिति ·२७४ श्रीभगवत्पत लिविरचितं । रीगृदुपधस्य च प्रयोजनम् ? ऐचोर्यङि दीर्घप्रसङ्गो ह्रस्वाद्धि परं दीर्घत्वमित्युक्तं+ स न दोषो भवति । नुगतोऽनुनासिकान्तस्य ॥७ । ४ । ८५ ॥ नुकि यंयम्यते रम्यत इति रूपासिद्धि ॥१॥ नुकि सति यंयम्यते रंरम्यत इति रूपं न सिध्यति । अनुखारागमवचनासिद्धम् ॥ २ अनुस्वारागमो वक्तव्यः । एवमपीदमेव रूपं स्यात्-यय्यम्यते, इदं न स्यात्-यंयम्यते । पदान्तवच ॥३॥ पदान्तवच्चेति वक्तव्यम् । वा पदान्तस्य [८. ४. ५8 ] इति । रीगृदुपधस्य च ॥ ७ । ४ । ६० ॥ रीगृत्वतः संयोगार्थम् ॥१॥ रीगृत्वत इति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् ? संयोगार्थम् । संयोगान्ताः प्रयोजयन्ति । वरीवृश्च्यते परीपृच्छयते वरीभृज्ज्यते । प्र०- नुगः । तपकरणं भूतपूर्वस्यापि दीर्घस्य निवृत्त्यर्थम् । तेन वाभाम्यत इति नुग न भवति । नुकि ययम्यत इति । अझल्परत्वादनुस्वारो न प्राप्नोति । एवमपीति। नित्यं परसवर्णः प्राप्नोति, विकल्पेन चेष्यते । पदान्तवच्चेति । तेन वा पादन्तस्येति परसवर्णविकल्पः। उ०-चिन्त्यम् । तस्मात् 'गस्थकन्' 'पुसृल्व' इति पूर्वोत्तरसाहचर्येण हश्चेति सूत्रेऽप्यन्धनु- यन्धकस्यैव ग्रहणं स्यादिति हाफः किरवमिति कैयटाशयः । ज्ञापकपरभाव्यप्रामाण्याद् हाधातोर्यालुकावेव न स्तः । अन्यथा कित्वस्य चारितायेऽपि द्विः प्रयोगत्वाद्विर्वधनस्या- भ्यासस्य फिरवमेवेत्यकिग्रहणचारिताप्यं स्पष्टमेवेत्यपरे । अन्ये तु न विद्यते किद्यस्मिन्निति बहुप्रीह्याश्रयणात्तत्र चानन्तरस्येति न्यायेन प्रतिपदोक्तपरिभाषया चाभ्यासनिमित्तकित एव प्रहणमिति न दोषः । अत एव चाच्छायत इत्यादी माधवायुदाहृतो दीर्घः संगच्छत इत्याहुः । नुगतो०ऽ । नित्यं परसवर्ण इति । अनुस्वारस्य ययीत्यनेन । भाष्ये पूर्वत्र परस- वर्णघटित उत्तरमानुस्वारघटितः पाठः । रीग० । रीगत्वत इति । अपूर्वमेवेदम् । नतु अनुपधस्येत्यस्य स्थाने, उत्तरार्थ तस्याऽवश्यकत्वात् । + ७.४. ८२.४ ८.३. २४.८.४, ५८.

·अ०४पा०१आ०१९३सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [२७५ रुनिको च लुकि ॥७।४ । ६१ ॥ मर्मूज्यते सर्पज्यमानास इति चोपसंख्यानम् ॥ १ ॥ मज्यते मर्मज्यमानासौं इति चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । ममृज्यते मज्यमानासः । ऋतश्च ॥ ७।४।१२॥ किमिदमृकारग्रहणमङ्गविशेषणम्-त्रकारान्तस्याङ्गस्येति, आहोस्विदभ्यास- विशेषणम्-रकारान्तस्याभ्यासस्येति । अङ्गविशेषणमित्याह । कथं ज्ञायते ? यदयं तपरकरणं करोति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् ? न हि कश्चिदभ्यासे दीर्घोs- स्ति यदर्थं तपरकरणं क्रियते । अथाङ्गविशेषण ऋकारग्रहणे सति तपरकरणे किं प्रयोजमम् ? इह मा भूत्-चाकर्ति चाकीर्तः चाकिरति । किरति चर्करीतान्तं पचतीत्यत्र यो नयेत् । प्राप्तिझं तमहं मन्ये प्रारब्धस्तेन संग्रहः ।। सन्वल्लघुनि चपरेऽनग्लोपे ॥ ७ । ४ । ६३ ॥ प्र०- रुनि०। मर्मज्यत इति । रुनिकौ च लुकीति रुग्विधीयमानो न प्राप्नोति इति वचनम् । ऋतश्च । अङ्गविशेषणमिति । यद्यप्यभ्यासविशेषणे भूतपूर्वदीर्घनिवृत्त्यर्थ तपर- करणं तथापि मुख्यकल्पनासंभवे गौणी कल्पना किमित्याश्रीयत इति मत्वा भाष्य- कारेणाङ्गविशेषणमृत इत्याश्रितम् । पचतीति । लद उपलक्षणं तेन लटि चाकी- त्यादिरूपाणि किरति यो नयेदित्यर्थः । प्राप्तिक्षमिति । तपरकरणादङ्गविशेषणमृत इति । तेन रुगादीनां विषयविभागेन या प्राप्तिस्तां जानातीत्यर्थः । प्रारब्ध इति । संग्रहणं संग्रहः । साधुशब्दराशिः । स तेन प्रारब्ध इति योग्यतातिशयोद्भावनेन स्तूयते । सन्वत् । चपर इति बहुव्रीहिणाऽन्यपदार्थो णिराश्रीयते । तेनाचकमतेति केवले चडि सन्वद्भावो न भवति । नहि णिज्व्यतिरेकेणान्यश्चङ्परः संभवति । तेन चङपरे उ०- ऋतश्च । उपलक्षणमिति । दशलकाराणामपि । चाकरितेत्यादावपि रुगाद्यभावात् । नयेदिति । प्रापयेदित्यर्थः । सन्वल्लघुनि० । अग्रिमभाग्योत्थानाय सोपपत्तिकं सूत्राथं दर्शयति-चपर इतीति । परशब्दसामर्थ्याच्चङ् परो यस्मादिति बहुव्रीहिः कर्मधारये हि चङीत्येव वदेदिति भावः। भाण्यस्थवङपरपदेष्वप्येवमेव । अन्यपदार्थश्च सामाणिरेव तदाह-णिरिति । लघ्वक्षरे त्वन्यपदार्थ बहुवीह्याश्रयणं परशब्दश्च व्यर्थः स्यादिति भावः । एवं च चङपरे लघुनीति वैयधिकरण्येन संबन्ध इत्याह-तेनेति । सन्वदिति । सन्यत इत्यादियोगत्रयेण .. -x ७, ४. ५९.

·२७६ ] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित [ सन्वल्लघुनि० इह कस्मान्न भवति-अजजागरत् ? लघुनि चङ्पर इत्युच्यते, व्यवहितं चात्र लघु चङ्परम् । इहापि तर्हि न प्राप्नोति -अचीकरत् , अजीहरत् । वच- नाद्भविष्यति । इहापि वचनात्प्राप्नोति-अजजागरत् । येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि वचनप्रामाण्यात् । केन च नाव्यवधानम् १ वर्णेन । एतेन पुनः संघातेन व्यवधानं भवति, न भवति च । एवमपि 'अचिक्षणत्' अत्र न प्राप्नोति । एवं ताचार्यप्रवृत्तिपियति भवत्येवंजातीयकानामित्वमिति यदयमत्स्मृदृत्वर- प्रथमदस्तस्पशाम् [६५ ] इतीत्त्ववाधनार्थमत्त्वं शास्ति । सन्वद्भावदीर्घत्वे र्णिच्युपसंख्यानम् ॥ १ ॥ सन्वद्भावदीर्घत्वे णेर्णिच्युपसंख्यानम् कर्तव्यम् । वादितवन्तं प्रयोजितवान् अवीवदद्वीणां परिवादकेन । किं पुनः कारणं न सिध्यति ? णिचा व्यवहित- त्वात् । लोपे कृते * नास्ति व्यवधानम् । स्थानिवद्भावाद्वयवधानमेव । प्रति- विध्यतेऽत्र स्थानिवद्भावो दीर्घविधिं प्रति न स्थानिवदिति । एवमप्यनग्लोप E प्र०-णौ यल्लघु तस्मिन्परतोऽभ्यासस्य सन्वत्कार्य भवति । इह कस्मादिति । न कचिद- भ्यासो लघोरनन्तरः संभवतीति सत्सप्तमीविज्ञानादत्रापि प्रसङ्ग इति भावः । इतरः पर- सप्तम्याश्रये येन नाव्यवधानमित्याश्रीयत इत्याह- लघुनीति । एवंजातीयकानामिति । संयोगव्यवहितानामित्यर्थः।णिचा व्यवहितत्वादिति। चपरेणौ यल्लघु तस्मिन्परतोऽ- भ्यासस्य सन्वद्भावः । यस्मिंश्चात्र णौ लघुर्नासौ चपरः । यस्तु चङ्परो न तस्मिन्परतो लघुः। दीर्घविधि प्रतीति । ननु दीर्घ कर्तव्ये भवति स्थानिवत्त्वनिषेधः। सन्वद्भावे तु प्राप्नोति स्थानिवद्भावः । एवं तर्हि दीर्घभावित्वादिकारोऽप्युपचारादीर्घशब्देनोच्यत उ०-विहितमित्यर्थः । नन्वजजागरदित्यादावभ्यासस्य लध्वक्षरपरत्वाभावात्कथमतिप्रसङ्गोऽत भाह-न कचिदिति । सत्सप्तमीति । सामर्थ्यात्तस्मिन्निति परिभाषाया अप्रवृत्तेरिति भावः । अपीपचदित्यादावपि पकारेण व्यवधानमिति तात्पर्यम् । भाष्ये-व्यवहितं चान लधु चङ्परमिति । चङ्परे गौ यल्लघु तदाभ्यासस्य व्यवहितमित्यर्थः। चड्परमिति पाठेऽपि चपदेन तत्परणिर्लक्ष्यत इति न दोपः । मत्स्मृदृत्वरेत्यत्र चङपरे णाविति वर्तते । तद्धीत्त्व. पाधनार्थम् । अन्यथाऽचिक्षणदित्यादाविव तत्रापि सन्धत्स्वाभावादित्वाप्राप्तौ तद्वैयर्थ स्पष्ट- मेवेति बोध्यम् । नन्वव्यवहितणिचमादाय दीर्घोऽस्त्वत आह-चपर इति । सन्वद्भावे विति । एवं चत्वं न स्यादिति भावः 1 सम्वद्भावदीर्घत्वे इति विपयनिर्देशमध्ये दीर्घ स्वरूप. विषयनिदेशप्रत्याख्यानपरतया भाष्यस्य . थुक्तत्वेन कैयटोकं चिन्त्यमेव चिन्त्यम् । • ६.४, ५१.४ १.१ ५८.

·७अग४पा०१आ०१९३सू०] व्याकरणमहाभाष्यम्. [२७७ इति प्रतिषेधः प्राप्नोति । वृद्धौ* कृतायां लोपस्तन्नाग्लोप्यङ्गं भवति । एवं तहीद- मिह संप्रधार्यम्---वृद्धिः क्रियतां लोप इति किमत्र कर्तव्यम् ? परत्वाद्वृद्धिः । नित्यो लोपः। कृतायामपि वृद्धौ प्राप्नोत्यकृतायामपि । लोपोऽप्यनित्यः । अन्यस्य कृतायां वृद्धौ प्राप्नोत्यकृतायामन्यस्य, शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन्विधिर- नित्यो भवति । उभयोरनित्ययोः परत्वाद्वृद्धिः । वृद्धौ कृतायां लोपस्तन्नाग्लो- प्यङ्गं भवति । मीमादीनां तु लोपप्रसङ्गः ॥ २॥ मीमादीनां तु लोपः प्राप्नोति । अमीमपत् । सिद्धं तु रूपातिदेशात् ॥ ३॥ सिद्धमेतत् । कथम् १ रूपातिदेशोऽयम् । सनि यादृशमभ्यासरूपं तत्सन्व- द्भावेनातिदिश्यते न च मीमादीनां सन्यभ्यासरूपमस्ति । अङ्गान्यत्वाद्वा सिद्धम् ॥ ४ ॥ अथवा ण्यन्तमेतदङ्गमन्यत् । लोपे कृते नाङ्गान्यत्वम् । स्थानिवद्भावादन- प्र०-इति भाष्यकारस्याभिप्रायः । किंतु मुख्य दीर्घे संभवति गौणग्रहणमयुक्तमिति चिन्त्यमेतत् । वृद्धौ कृतायां लोप इति । एतच्च णौ चङीति सूत्रभाष्येण विरुध्यते । तत्र ह्यगिति प्रत्याहारग्रहणसामर्थ्यात् कृतायां वृद्धौ लोप इति प्रतिपादितम् । मीमादीनां स्विति । सनि यदृष्टमभ्यासकार्य तदतिदिश्यते भीमादीनां च सन्यभ्यासस्य लोपो दृष्ट इति सन्वद्भावात्प्राप्नोति । सिद्धं त्विति । नेह कार्यमविदिश्यतेऽपि तु रूपम् । लोपश्चाभावः। रूपं लोपो न भवतीति नातिदिश्यते । किंचात्र लोपोऽभ्यासस्येति । अत्रग्रहणं विषयावधारणार्थम् । तेनेसादिविषय एवाभ्यासस्य लोपो भवतीति तदभावे तु सन्वद्भावान्न भवति । अङ्गान्यत्वादिति। मीमादीनामङ्गानामभ्यासलोपो विहितः । उ०-एतच्चेति । प्यन्तापिणविषय एव तत्र सदाश्रितं ण्यल्लोपाचिति पूर्वविप्रतिषेधसत्वाच्च णिविषये वृद्धौ कृतायां लोप इत्यानयितुमशक्यमित्यपि बोध्यम् । तस्मादुपसंख्यानमेवाss- श्रयणीयम् । तनाग्लोप्यङ्गमिति । तत्रेवात्राप्येकदेशिनो वाक्यं तस्य तत्रत्यदूषणमपि सूचितमनेनेति बोध्यम् । सनि यदृष्टमिति । कार्यातिदेशाश्रयेण पूर्वः पक्ष इति भावः। सन्वद्भावादिति । सम्वद्भावाल्लोपः प्राप्नोतीत्यर्थः । कार्यातिदेशेऽपि स्वयं परिहरति-किंचेति । तदभावे विति । धातोः सन्बद्भावाभावादिसभावस्य सन्वद्भावेनाभावे वित्यर्थः । यद्वा सादौ सनि तद्विधानात्सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशेनोभयोरपि सन्वद्धावेनाभाव इति तात्पर्यम् । मीमादीनामिति बनिरुपिताङ्गाभ्यासस्य ह्यनेन सन्वद्भावः । न च तदङ्गासंबन्ध्यभ्यासस्य .. ७. २,११५. x ७. ४. ५४, ५८.

·२७८] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [सन्वल्लघुनि चङ्परे० मन्यत् । कथमजिज्ञपत् १ अत्र सन्यपि ण्यन्तस्यैवोपादानमाजप्यधामीत् [७. ४. ५५ ] इति । अत्रामान्यत्वाभावादभ्यासलोपः स्यात् । तस्मात्पूर्व एव परिहारः--सिद्धं तु रूपातिदेशादिति । इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये सप्तमस्याध्यायस्य चतुर्थे पादे प्रथममाह्निकम् । पादश्च समाप्तः । ॥ सप्तमोऽध्यायः समाप्तः ॥ प्र०-अयं त्वभ्यासो ण्यन्तानामिति न लुप्यते । अन्ये तु व्याचक्षते-चपरे णो यदङ्गं तदभ्यासस्य सन्वद्भावो विधीयते । णौ मीमादीन्येवाङ्गानि युकस्तद्भक्तत्वात्तद्ग्रहणेन ग्रहणात्तस्मादङ्गान्यत्वादित्यस्यायमर्थ:-येषामङ्गानामच इसादिविधीयते तदभ्यास- स्यात्र ग्रहणाद्विपयावधारणालोपो नान्येपामितीसादिरहितानामीमपदित्यादौ च धातोः सन्वद्भावाभावादिसाद्यभावादभ्यासलोपाभावः । अथवा सकारादौ सन्यभ्यासलोपो विहितो न सन्मात्रे । सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशाल्लोपाभावः । इत्युपाध्यायजैयटपुत्रकैयटकृते महाभाष्यप्रदीपे सप्तमस्याध्यायस्य चतुर्थे पादे प्रथममाह्निकम् । पादश्च चतुर्थोऽध्याश्च सप्तमः समाप्तः । उ०-लोपोऽत्र लोपो इत्यनेनेति नानेन तदतिदेश इति भावः। अन्ये विति । चपरे णौ यल्लघु इत्यर्थेऽप्यङ्गस्याभ्यास इत्यत्राङ्गं किंनिरूपितं ग्राह्यम् । चह्निरूपितं णिनिरूपितं वा । तत्रोपस्थितत्वात्प्राधान्याच्च णिनिरूपितमेव गृह्यत इति तात्पर्यान्न पूर्वभाष्यविरोधोऽन्नेति , बोध्यम् । एवं चोक्तव्याख्याऽसंगतैवेत्याशयेनाऽऽह-तस्मादिति । नान्येपामित्यस्य व्याख्या- इसादिरहितानामिति । इसाद्याभावे हेतुः-धातोः सन्वद्भावाभावादिति । मीमादीनां धातूनामच इसादयो विधीयन्ते । न च धातुकार्य प्रति सन्वद्भावोऽस्ति, अभ्यासकार्य- विषयत्वात्तस्येत्यर्थः । एतपण्यन्तमङ्गमभ्यासलोपविपयादिसादिविशिष्टादगादन्यदिति भाष्या- क्षरार्थः । सकारादाविति । सः सीत्यनुवर्तनादिति भावः। यद्यपि शाब्दं प्राधान्यं णेस्तस्थाऽपि प्यन्तप्रकृतिकतिर्थद्योतकतया चडोऽप्यार्थ प्राधान्यमेवेति तन्निरूपिताङ्गसंवन्ध्यभ्यासस्यैव सन्वत्वमिति पूर्वोक्तार्थमेव भाष्यस्याभिप्रेत्य शकते भाष्ये-लोपे कृत इति । सिद्धान्त्येक. देश्याह--स्थानिवद्भावादिति । चोदक आह-कथमजिज्ञपदिति । अत्र ण्यन्तागाभ्यास- स्यैवाऽऽज्ञपीतीचविषयसन्नन्तसंबन्धिनो लोप इति भावः । सिद्धान्त्येकदेश्याह-तस्मादिति । इति श्रीशिवभसुतसतीगर्भजनागोजीभकृते भाष्यप्रदीपोद्योते सप्तमस्या- ध्यायस्य पतुर्थे पादे प्रथममादिकं पादोऽध्यायश्च समाप्तः ॥

·* ओ३म् श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं व्याकरण-महाभाष्यम् अष्टमोऽध्यायः अथ प्रथमः पादः सर्वस्य द्वे ॥८।१।१॥ सर्ववचनं किमर्थम् ? सर्ववचनमलोऽन्त्यनिवृत्त्यर्थम् ॥१॥ सर्वग्रहणं क्रियते, 'अलोऽन्त्यनिवृत्यर्थम्' । 'अलोऽन्त्यस्य विधयो - प्रदीप:- सर्वस्य द्वे । सर्वशब्दो द्रव्यप्रकारावयवकासन्यवृत्तिः। द्रव्यकान्यं यथा- 'सर्वस्वं ददातीति । प्रकारकास्न्थें यथा-'सर्वान्नं भक्षयतीति । सर्वप्रकारमन्नं भुङ्क्ते इति गम्यते। अवयवकान्ये यथा-'सर्वः पटो दग्ध' इति । इह तु पर्यादीनां विशिष्टार्थानां कार्यित्वेनोपादानाद्रव्यप्रकारकााऽसंभवादवयवकाय॑वृत्तिः सर्व- शब्दः । तस्योपादानमलोऽन्त्यनिवृत्त्यर्थ वा स्याद् द्विःप्रयोगनिवृत्तये स्थानषष्टयर्थ वा। तत्र वक्ष्यमाणैलिङ्गसामर्थ्यादिभिरलोऽन्त्यनिवृत्तिं पाठयर्थप्रक्लृप्तिं च सिद्धां मत्वा, स्थाने द्विवचनस्य द्विःप्रयोगद्विवचनस्य च फलभेदमपश्यन् पृच्छति-सर्ववचनमिति । अलोन्त्यनिवृत्यर्थमिति । ननु सर्वस्येत्यस्मिन्नसति स्थानपष्ठथभावादनुसंहाराऽभावः । स्थाने विज्ञातस्याऽनुसंहार इत्युक्तत्वात् । कथं चान्त्यस्य द्विवचनं प्राप्नोति यावता अनेकाल्त्वात्सर्वादेशेन तेन भवितव्यम् । उच्यते-'परेर्वर्जने इत्यादी तावत् षष्टी उद्द्योतः-सर्वस्य द्वे । ननु 'सर्व'शब्दस्याऽलोन्त्यनिवृत्यर्थत्वात्प्रश्नानुपपत्तिरत आह-सर्वशब्द इति । उपादानादिति । यत्रापि 'नित्यवीप्सयो'रित्यादी न फश्चितिशेष उपादीयते, तत्रापि विशेषाऽनुपादानादेव सपा शब्दाना सिद्धमिति द्रव्यप्रकारार्थाऽसम्भय इति भावः । स्थानषष्ठयभावादिति । 'नित्यवीप्सयो रित्यादाविति भावः। 'परित्यादी स्यानपष्टीसावा. ३६ ·२८०] श्रीमगवत्पतञ्जलिविरचितं [सवस्य द्व भवन्ती'त्यन्त्यस्य द्विवचनं मा भूदिति । क्व पुनरलोन्त्यनिवृत्त्यर्थेनाऽर्थः सर्वग्रहणेन ? 'नित्यवीप्सयोः' [८. १. ४ ] इति । 'नित्यवीप्सयो'रित्युच्यते, न चाऽन्त्यस्य द्विवचनेन नित्यता वीप्सा वा गम्यते । इह तर्हि-'परेर्वर्जने' [८. १. ५ ] इत्यन्त्यस्याऽपि द्विर्वचनेन वय॑मानता गम्येत । षष्ठीनिर्देशार्थञ्च ॥ २॥ षष्ठीनिर्देशार्थं च सर्वग्रहणं कर्तव्यम् । षष्ठीनिर्देशो यथा प्रकल्पेत । अनिर्देशे हि षष्ठयर्थाऽप्रसिद्धिः॥३॥ अक्रियमाणे हि सर्वग्रहणे षष्ठयर्थस्याऽप्रसिद्धिः स्यात् । कस्य १ स्थाने- योगत्वस्या। क्व पुनरिह षष्ठीनिर्देशाऽर्थेनार्थः सर्वग्रहणेन यावता सर्वत्रैव षष्ठयु चार्यते-'परेर्वर्जने' [५] 'प्रसमुपोदः पादपूरणे' [६] 'उपर्यध्य- प्र०-विद्यत एव । 'नित्यवीप्सयो' रित्यत्रापि सामर्थ्यलभ्या षष्ठी । यच्चोक्तम नेका- ल्त्वात्सर्वादेशो भविष्यतीति, हलन्तेष्वेव तत्स्यात् । अजन्तेषु तु पर्यादिष्विकारादेर- न्त्यस्य प्राप्नोति । ननु द्वाविकारौ सर्वस्य स्यातां, यथा डा-श्रा-डा इति प्रश्लेषनिर्देशा- त्सर्वादेशो डा भवति । उच्यते-द्वाविकारौ कृतैकादेशावादेशत्वं प्रतिपद्यते इत्येका- ल्त्वादादेशोऽलोन्त्यस्य प्राप्नोति । डास्तु प्रश्लेषनिर्देशसामर्थ्याद्विगृहीतरूपः सर्वादेशत्वं प्रतिपद्य सवर्णदीर्घत्वं प्रतिपद्यते । क पुनरिति । नित्यादिरर्थोऽन्त्यर्विचनेन न द्योतयितुं शक्यत इति भावः । अन्त्यस्यापीति । यथाऽन्तरेण द्विवचनं परिवर्जनार्थः प्रयुज्यते-'परि त्रिगर्तेभ्य' इति । अत एवोच्यते-'पर्वर्जने वावचन मिति । एव- मन्त्यस्यापि द्विवचने परर्वजनं प्रतीयेत । षष्ठीनिर्देशार्थ चेति । इष्टस्य षष्ठथ- थस्य प्रक्लृप्त्यर्थमित्यर्थः । कस्येति । 'नित्यवीप्सयोर्यः शब्दस्तस्य द्वे' इति सामर्थ्यात् पष्ठयों लभ्यत इति भावः । इतरः शब्दमन्तरेणाऽऽनन्तर्यादिरपि 'संवन्धः सामर्थ्याद्विज्ञायतेति मत्वाह-स्थानेयोगत्वस्येति । क्क पुनरिति । षष्ठी उ०-दाह-कथं वाऽन्त्यस्येति । सामर्थ्यलभ्येति । नित्यवीप्सयोर्वर्तमानस्य पदस्य द्वित्व- विधानादित्यर्थः । हलन्तेष्विति । तत्र हि-अन्त्यहिर्वचनेऽपि आदेशस्याऽनेकालवेनाs. पवादविपयसरवादलोऽन्त्याऽप्रवृत्ती सर्वस्यैव भविष्यतीति भावः। यथा-'डा-आ' इति 'लुटः प्रथमस्ये'त्यत्र, यथा च 'युष्मदस्मद्गयां छस' इत्यत्र शित्त्वप्रत्याख्यानाय 'भ-अ' इति प्रश्लेपेण सर्वाऽऽदेशत्वमुक्तम् । 'द्वाविकारा'वित्यादि पूर्वपक्ष्याशयवर्णनमात्रम् , पष्ठीनिशस्य पदयमाणरीत्या सुलभत्वादाह-इष्टस्येति । आनन्तर्यादिरपीति । वस्तुतो 'द्वे उच्चारणे' * १. १. ५१.५ १. १. ४९.

·अपोआं०।१०] व्याकरणमहाभाष्यम् २१८ ? - धसः समीप्ये' [७] 'वाक्यादेरामन्त्रितस्य' [८] इति । इह न काचित् षष्ठी-'नित्यवीप्सयोः'. [४] इति ? ननु चैषैव षष्ठी । नैषा षष्ठी। किं तर्हि ? अर्थनिर्देश एषः-'नित्ये चाऽर्थे वीप्सायां चेति । अलोऽन्त्यनिवृत्त्यर्थेन तावन्नार्थः सर्वग्रहणेन । इदं तावदयं प्रष्टव्यः- 'नित्यवीप्सयोझै भवत' इत्युच्यते, द्विशब्द आदेशः कस्मान्न भवति ? आचार्य- प्रवृत्तिापयति-'न द्विशब्द आदेशो भवतीति-~-यदयं तस्य परमानेडितम्' 'अनुदात्तं च' [२३] इत्याह । कथं कृत्वा ज्ञापकम् ? द्विशब्दोऽयमेकाच् , तस्यैकाच्वात्तस्य परमानडितमनुदात्त चेत्येतन्नास्ति । पश्यति त्वाचार्यों- 'न द्विशब्द आदेशो भवती ति, ततस्तस्य परमाम्रोडितमनुदात्त चेत्याह । यदि । - । प्र०-सर्वत्र विद्यत इति भावः । ननु चैषैवेति । नित्यार्थवचनः शब्दो नित्यो, वीप्सार्थ- वचनंश्च वीप्सेत्याश्रीयत इति भावः । अर्थनिर्देश इति । प्रयोक्तृधर्मो वीप्सा यथा आबाधो, नत्वभिधेयधर्मः। यद्वक्ष्यते 'वीप्सुश्चेत्कत्ता भवतीति । वीप्सायाश्चाऽर्थत्वे नित्यशब्दोऽप्यर्थवृत्तिरेव ग्राह्यो, द्वन्द्वनिर्देशाद्भिन्नविभक्तिकत्वाऽयोगात् । अलोऽन्त्य- निवृत्त्यर्थेनेति । ननु च नित्यवीप्सयोरित्यत्रार्थाश्रयणेन पूर्वमेवालोऽन्त्यविधिर्निवा. रितस्तकिमर्थ 'नित्यवीप्सयो रित्युपादीयते, परेवर्जन इत्यादि ह्युपादेयम् । प्रकरणोप- लक्षणार्थत्वात्सर्वेषु वा सूत्रेषु परिहारस्य तुल्यत्वाददोषः । कथं पुनर्दिशब्द आदेशः संभाव्यते यावता 'ग्रामो ग्राम' इत्यस्मिन्नर्थे प्रतिपाये द्विशब्दो न प्रवर्त्तते । पराभि. प्रायेणैतदुच्यते, यथा भवान् सामर्थ्यादिन्यायत्यागेन शाखसद्भावमात्रेणालोऽन्त्यविधि : मन्यते तथा 'खं रूपं शब्दस्येति शास्त्रप्रामाण्याद् द्विशब्दः प्राप्नोति । न्यायालये तु स्वरूपविधिवदलोऽन्त्यविधिर्न भविष्यति । आचार्यप्रवृत्तिरिति । न्यायसिद्धेऽर्थ लिङ्गदर्शनम् । नहि द्विशब्द आदेशो प्रामादिशब्दस्यार्थ वक्तुं समर्थ इति न प्रवर्तते 'नानेडितस्यान्त्यस्य तु वा' 'नित्यमा डिले डाची'त्येतदपि लिङ्गं द्रष्टव्यम् । यदि । उ०-इति उच्चारणमियानिरूपितं कर्मत्वमेव प्रतीयेतेति बोध्यम् । ननु नित्यादिशब्दयोरर्थपरत्वा- देव पष्टीत्यनुपपलमत माह-नित्यार्थेति । भिन्नविभक्तिकत्वेति । वीप्सांशे विषयसप्तमी, : नित्यांशे पष्ठीत्येवमित्यर्थः । ननु चेति । 'नित्यवीप्सयोरर्धयोः भवत'इत्यर्थ स्थानपष्टय. भावादलोऽन्त्यस्याऽप्रसा इति भावः। परिहरति-प्रकरणेति । परिहारस्येति । वक्ष्य. माणस्येत्यर्थः । इत्यस्मिन्नर्थे इति । एवंरुपैः शब्दैहि वीप्साप्रत्ययो न तु दिशन्देनेति भाषः । सामादिन्यायेति । भादिना ज्ञापफसअहः । 'सर्वस्य'त्यस्य सर्पशन्द- ·२८२ श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित सर्वस्य द्वे ܚܚܚܚ तहिं न द्विशब्द आदेशो भवति के तहींदानी द्वे भवतः १ द्विशब्देन यदुच्यते । किं पुनस्तत् ? द्विशब्दोऽयं सङ्खयापदं, सङ्ख्यायाश्च सङ्घय यमर्थः । सङ्घय ये द्वे भविष्यतः । के पुनस्ते ? पदे वाक्ये मात्र वा। तयदा तावत्पदे वाक्ये वा तदाऽनेकाल्त्वात्सर्वादेशः सिद्धः । यदा तावन्मात्रे अपि तदाऽनेकाल्शित्सर्वस्य [ १. १. ५५ ]' इति सर्वादेशो भविष्यति । यदा तर्वार्द्धमात्रे तदा सर्वादेशो न सिध्यति । नैष दोषः । न चार्द्धमाने द्विरुच्येते । किं कारणम् ? इह व्याकरणे यत्सर्वाऽल्पीयान् स्वरव्यवहारः स मात्रया भवति । नाऽर्द्धमात्रया व्यवहारोस्ति, तेनाऽर्द्धमात्रे न भविष्यतः । एवमपि कुत एतत्—'पदे द्वे भविष्यत' इति, न पुनर्वाक्ये स्यातां मात्रे वा ? 'नित्यवीप्सयो₹ भवत' इत्युच्यते न च वाक्यद्विवचनेन मात्राद्विर्वचनेन वा नित्यता वीप्सा वा गम्यते । .... प्र०-तहीति पृष्टे द्विशब्देन इत्युच्यत इत्युत्तरे उक्तेऽपि सामान्याभिधानाद्विशेपो दुज्ञान इति पृच्छति-किं पुनस्तदिति । सङ्खयेयमर्थ इति । अभिधेयमित्यर्थः । यदुच्यते- 'आदशभ्यः सङ्ख्याः सवधेये वर्तन्ते तत उत्तरं सङ्घयाने सङ्घथेये चेति । पदे इति । शब्दानुशासनप्रस्तावाच्छन्दप्रकारोपन्यासः । यदा तावन्मात्रे इति । यदुक्तं-'द्वावि- फारौ कृतैकादेशावेकालादेशोऽन्त्यस्य प्राप्नोती ति, तदयुक्तं, न ह्यप्रवृत्तयोरेकादेश- शास्त्रप्रवृत्तिरस्ति, प्रवृत्तिकाले चाऽनेकाल्त्वात्सर्वादेशत्वमिति नास्त्यलोऽन्त्यविधिः । पदा तहीति । परिशब्देकारस्य द्वे अर्धमाने अल्ग्रहणेनाऽर्द्धमात्राया अग्रहाद- नेकाल्वाऽभावात्प्राप्नुतः । इहेति । विशिष्टमङ्घमात्राद्वयमुधारणाऽयोगादशक्य श्रादेशः फर्तुम् । 'तस्यादित उदात्तम ढस्व'मित्यनेन तु हस्यादिवर्णस्थाया अर्द्धमात्राया गुणाल्यानं कियते । न च वाक्यद्विवचन इति । नित्यत्वाधर्थप्रतिपादनाय उ०-स्येत्यर्थयारणाय झापपान्तरमाह--नाडितस्यान्त्यस्येति । भाष्ये-साधापदं- सागाप्रवृत्तिनिमितकं पदम् । सहचायाश्चेति । तत्प्रतिनिमित्तफपदस्येत्यर्थः । अत उत्तरं-सभ्यः उसरं, विशारयादय एएयर्थः। मनु सहये यस्याऽनन्तरवारपदादीनामेयोप. पासोऽयकोऽग भाइ-शव्यानुशासनेति । प्रभारी-भेदः । भाग्ये-अपि धषि । सदापीरप: । भर 'माया'शब्दो पोषणक्षणम् । प्राप्नुत इति । 'मन्वस्येतिषः । माध्ये- व्याकरणे यत्मयति । यदिवि मामापे नपुंसकम् । '' इति पा पारः । गुरणाऽऽन्यानं बिपन वि । म सा प्रयाप्मारवरिषति भावः। मनु पपिपिपपमपमेया देना ·टापा०।१०।१०] व्याकरणमहाभाष्यम् 1 २८३ २ षष्ठीनिर्देशार्थमेव तर्हि सर्वग्रहणं कर्त्तव्यम् । '. न वा पदाधिकारात् ॥ ४॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् ? 'पदाधिकारात्' । 'पदस्य'ति प्रकृत्य द्विवचनं वक्ष्यामि । तच्च समासतद्धितवाक्यनिवृत्त्यर्थम् ॥ ५ ॥ तच्चावश्यं पदग्रहणं कर्त्तव्यं समासनिवृत्त्यर्थं तद्धितनिवृत्यर्थं वाक्य- निवृत्यर्थञ्च । समासनिवृत्यर्थं तावत् -सप्तपर्णः, अष्टापदम् । तद्धितनिवृत्यर्थ- द्विपदिका, त्रिपदिका* । माषशः, कार्षापणशः । वाक्यनिवृत्त्यर्थंग्रामे ग्रामे पानीयम् । माषं मापं देहि । अथ क्रियमाणेऽपि वै पदग्रहणे 'समासनिवृत्त्यर्थ'मिति कथमिदं प्र०-तत्प्रतिपादनसमर्थः शब्दः प्रयुज्यते, 'स्थानेऽन्तरतम' इत्युपस्थानाच शब्दतोऽ- र्थतश्चान्तरतमे एव द्वे पदे आदेशौ भवतः। ‘परेर्वर्जने' इत्यादौ तु पर्यादिशब्दसंनि- धानाद् द्विशब्दः पर्यादीनेव सङ्खयेयानाचष्ट इति वाक्ये मात्रे पदे अपि ये के चिन्न प्रवर्तते । न वेति । शब्दान्तरं षष्ठयन्तमुपादेयम् , को विशेष इति चेदाह- तच्चेति । सप्तपर्ण इति । सप्तसङ्ख्यानि पर्णानि वीप्स्यन्ते न तु तद्वान् वृक्ष इति वीप्सायामेकत्वस्याऽ. नन्तर्भावात्प्रागेव विभक्तेद्विवचनं प्राप्नोति-सप्तपर्ण इति । पदाधिकारात्तु न भवति । द्विपदिकेति । द्वित्वसङ्ख्यायुक्तः पादार्थो वीप्स्यते इति वीप्सायां स्त्रीत्वैकत्वलक्षणयो. लिङ्गसङ्ख्ययोरनन्तर्भावात् प्राक्तद्धितोत्पत्तेः समासे कृते पदत्वाऽभावाद्विवचनाऽभावः । प्रामे ग्रामे पानीयमिति । वाक्यस्याऽपदत्वाद्विवचनाभावः । अथेति । 'सप्त- । उ०-स्यादत आह-अन्तरतमे एव द्वे पदे इति । द्विपदे एव, न तु वाक्ये । ताशार्थ- बोधनासामध्येनानन्तरतमत्वादिति भावः । नित्यवीप्सयोर्यः शब्दस्तस्येति पष्टी स्थानपष्टी मन्यते । पर्यादीनेवेति । प्रत्यासत्त्येति भावः । ये केचिदिति । 'पदे अपी'त्यनेन सम्बध्यते । को विशेष इति । पष्टयन्तशब्दान्तरोपादाने किमेतद्वेपेणेत्यर्थः । एकत्वस्यानन्तर्भावादिति । धीप्साविषयव्याप्तियोधसमये वृक्षगतैकत्वस्याऽननुभवाहिभक्त्युत्पत्तेः प्रागेव हित्वमित्यर्थः । पृथगेच विभक्तेरिति । विभक्तः पृथग्भूतस्य । विभक्तिरहितस्येत्यर्थः । 'मागेव विभक्त' रिति सु युक्तः पाठः। पदाधिकारे तु 'सप्तपर्ण' इति पदवाच्यस्य वीप्सायोगाऽभावास दोपः । पादार्थ इति। पादशब्दार्थ इत्यर्थः । पदत्वाभावादिति । अत्यन्तस्वार्थिकत्वात्सुयुत्पत्तेः पूर्वमेवाऽयं तद्धित इति भावः । भाष्ये-'हिपदिका' 'विपदिक त्युत्तरं-'मापशः कार्या- इत्यपाठः । पदग्रहणेनाऽपि तत्र तनिवृत्तेरशस्यत्याव, शसन्तस्यापि पदावाद । .. ५. ४. १.1.५.४ ४३.

·२८४] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [ सर्वस्य ? विज्ञायते---समासस्य निवृत्त्यर्थं समासनिवृत्त्यर्थमिति, आहोस्वित्समासे निवृत्त्यर्थं समासनिवृत्त्यर्थमिति १ किं चातः १ यदि विज्ञायते समासस्य निवृत्त्यर्थं समासनिवृत्त्यर्थमिति, सिद्धं-सप्तपर्णः सप्तपर्णी सप्तपर्णा इति । सप्तपर्णाभ्यां सप्तपर्णेभ्य इत्यत्र* प्राप्नोति । अथ विज्ञायते-समासे निवृत्त्यर्थं समास- निवृत्त्यर्थमिति,—सप्तपर्णः सप्तपर्णी सप्तपर्णा इत्यत्रापि प्राप्नोति । तथा-'तद्धितनिवृत्त्यर्थ'मिति,-कथमिदं विज्ञायते-तद्धितस्य निवृत्त्यथ तद्धितनिवृत्त्यर्थमिति, आहोस्वित्तद्धिते निवृत्यर्थं तद्धितनिवृत्त्यर्थमिति १ किं चातः १ यदि विज्ञायते तद्धितस्य निवृत्त्यर्थं तद्धितनिवृत्त्यर्थमिति, सिद्धं द्विपदिका, त्रिपदिका, द्विपदिकाभ्यां त्रिपदिकाभ्यां मापशः कार्षापणश इत्यत्र प्र०-पर्ण' इत्यत्र किं सङ्ख्याया वीप्सा, अथ पणानाम् , अथ सङ्ख्या विशिष्टानां पर्णा- नाम् ? तत्र यदि समुदायो वीप्स्यते तदा समुदायस्य प्राप्तं द्विवचनं पदाधिकारण निवर्त्यते । अथ त्ववयवार्थवीप्सा तदाऽवयवस्य प्राप्तं द्विवचनमिति समासे विद्यमानस्य निवृत्त्यर्थमित्यर्थः संपद्यते । एवं वाक्यतद्धितयोर्योज्यम् । यदि विज्ञायते इति । यदा 'समुदायो वीप्सायुक्त' इति पक्षः। सिद्धं सप्तपर्ण इति । विभक्तो परतः समासस्यापदत्वात् । सप्तपर्णाभ्यामिति । स्वादिपु पूर्वस्य पदत्वाद्विवचनप्रसङ्गः। प्राथेति । यदाऽवयवार्थवीप्सा तदा समासे प्रत्ययलक्षणेनाऽ- षयवस्य पदत्वाविवचनप्रसङ्गः । उत्तरपदस्य तूत्तरपदत्वे चाऽपदादिविधाविति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधात्पदत्वाऽभावः । सिद्धं द्विपदिकेति । हल्डयादिलोपे तद्धिता- न्तस्य पदत्या 'विपदिका' इति बहुवचनान्तं पठितव्यम् । द्विपदिकाभ्यामिति । एकादेशस्याऽन्तवद्भावात्तद्धितान्तं, 'स्वादिष्विति पदं च । मापश इति । प्रत्यय- ३०-सापूर्वभागस्यापि नुयन्तास टरपरया पदत्वात् । वाक्यस्येति । अन्यथा 'प्रामे पानीयं प्रामे पानीय'मिति स्यादिति भावः । 'गि सहगया पीप्सा अध पर्णाना' मित्यम्तेनायय. पायीमापक्षो दर्शिनः । समुदाग विप्सापक्षमाह-अथवेति । समान्य पटांसमासोस्थितिरि. पाह-तन यदीति । भापयोः सप्तमीसमास इत्याद-अथ विति । समासे निय. श्यर्थमिति । ममा विद्यमानम्प नियमिग्यर्थः । तद्धितयोरिति । दिनपर सदिता. परं योग्यम् । प्रत्ययलक्षणेनेति । 'मन्तरालपी'ति ध्यान मशः पूर्व सुम्नुपम- प्रपोरिति भावः । श्रायवम्य पदवादिति | पूर्यपदग्यश्यर्थ: । पदत्याभाय इति । पर तु-'भग्दादिरिधा'मियम तिरपानविधाषिपांदन म मrie: ! भन्या पणं. बाप्पाप दोषमारग भापम्प ग्यूनता सारियाः । भा--विपदिका इत्यप्रा. । . १.४.....४.१.१.१.११.

·८अपा०१०१सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [२८५ प्राप्नोति । अथ विज्ञायते--तद्धिते निवृत्त्यर्थं तद्धितनिवृत्त्यर्थमिति द्विपदिकाः त्रिपदिका इत्यत्रापि प्राप्नोति । तथा 'वाक्यनिवृत्त्यर्थ'मिति कथमिदं विज्ञायते-~-वाक्यस्य निवृत्त्यर्थं वाक्यनिवृत्त्यर्थमिति । आहोस्विद्वाक्ये निवृत्त्यर्थं वाक्यनिवृत्त्यर्थमिति ? किं चातः ? यदि विज्ञायते-वाक्यस्य निवृत्त्यर्थं वाक्यनिवृत्त्यर्थमिति, यदि वाक्यं वीप्सायुक्तं; भवितव्यमेव द्विवंचनेन । अथाऽप्यवयवः,-भवत्येव । तदेतक्रियमाणेऽपि पदग्रहणे आलूनविशीर्णं भवति, किंचित्सङ्गृहीतं किं- चिदसङ्गृहीतम् । सगतिग्रहणं च ॥ ६॥ सगतिग्रहणश्च कर्त्तव्यम् । प्रपचति-अपचति, प्रकरोति-प्रकरोतीति । किं पुनः कारणं न सिध्यति ? न हि सगतिकं पदं भवति । समासनिवृत्त्यर्थेन तावन्नार्थः पदग्रहणेन । समासेनोक्तत्वाद्वीप्साया द्विवचनं न भविष्यति । किं च भोः 'समासो वीप्साया'मित्युच्यते ? न खलु प्र०-लक्षणेन सुबन्तं, तद्धितान्तं च । शक्यं चीप्सायुक्तमिति । वाक्यार्थस्य वीप्सायोगाऽभावाद्वीप्साग्रहणं द्विवचननिमित्तोपलक्षणं, तेन 'प्रपचति-प्रपचतीति नित्यतायां वाक्यस्य द्विवचनं भवत्येव । अथेति। यदा ग्रामार्थस्य वीप्सा तदा 'ग्रामे प्रामे पानीय मिति भवति । यदा पानीयस्य तदा 'ग्रामे पानीयं पानीयं स्वाद्विति भवति । तदेतदिति । अतिव्याप्तिन कथंचित्परिहर्तुं शक्यते । सगतिग्रहणं चेति । पदाधिकारे क्रियमाणे सगतिग्रहणमधिकं कर्तव्यम् । भाष्यकारः पदाधिकारेण विनापि समासादिनिवृत्तिप्रतिपादनायाह-समासेनेति । 'सप्तपर्ण' इति रुढिशब्दः परि- गृहीतावयवार्थविशेषो वृक्षविशेषे वर्तत इत्यर्थः । किं च भो इति । ननु न वचनादर्थ : उ०-पीति । अपिना द्विपदिकाभ्यां' 'मापशः' इत्यादौ च दोपः। वीप्साऽयोगादिति । वीप्सयाऽयोगादित्यर्थः । वाक्यस्य-पदसमुदायस्य । वीप्सायुक्तमिति । भाष्यस्य वीप्सा- पदघटितसूत्रोपात्तार्थयुक्तमित्यर्थ इति भावः । भाष्ये-अथाऽप्यवयव इत्यादिसप्तमी- समासदूपणम् । एतत्प्रयोजनवचनम्-आलूनविशीर्ण, तयाचष्टे-किश्चिदिति । किश्चिद- संगृहीतमिति । किनियावत्यं न प्यावर्तितमित्यर्थस्तदाह-अतिव्यातिर्न कथंचिदिति । वाक्यविषये पाऽच्याप्तिवारणाय वचनान्तरमावश्यकमित्याह भाष्ये-सगतीति । तय्या- चष्टे-पदाधिकारे इति । परिगृहीवावयवार्येति । अनेन योगड्ढोऽयमिति वनितम् ।

·२८६] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [सर्वस्य द्वे वीप्सायामित्युच्यते गम्यते तु सोऽर्थः । तत्रोक्तः समासेनेति कृत्वा द्विवचनं न भविष्यति । यत्र च समासेनाऽनुक्ता वीप्सा-भवति तत्र द्विवचनम् । तद्यथा-एकैकविचिताः अन्योन्यसहाया इति । अथ वा यदव वीप्सायुक्तं नाऽदः प्रयुज्यते । किं पुनस्तत् ? पर्वणि पर्वणि सप्त पर्णान्यस्य, पंक्तौ पंक्तावष्टौ पदान्यस्येति । तद्धितनिवृत्यर्थेन चाऽपि नार्थः पदग्रहणेन । तद्धितेनोक्तत्वाद्वीप्साया द्विर्वचनं न भविष्यति । तद्धितः खल्वपि 'वी'साया'मित्युच्यते * । यत्र च तद्धि- तेनाऽनुक्ता वीप्सा भवति तत्र द्विवचनम् । तद्यथा---एकैकशो ददातीति । । प्र०-शब्दः प्रत्याययति किन्तर्हि, स्वसामर्थ्यात् । एवं मन्यते-वाक्ये द्विवचनेन वीप्सा व्यज्यते—'सप्त सप्त पर्णान्यस्येति, एवं समासेऽपि वीप्साप्रतिपादनाय द्विवचनस्य प्रसङ्गात् प्रतिषेधो विधेयो–'नित्यवीप्सयोरसमासे' इति । यथा वक्ष्यते--'परेर- समासे' इति । न खल्विति । रूढिशब्दत्वादस्याक्षिप्तवीप्सोऽवयवार्थः । यथा 'त्रिदशा' इत्यादा- वाक्षिप्तसूजर्थः। अन्ये हि वाक्यधर्मा अन्ये वृत्तिधर्माः । ततः समासेनोक्तत्वादित्य- स्यायमर्थ:-समासेनाभिव्यक्तत्वादिति । यत्र चेति । यो न रूढिशब्दः । एकैक- विचिता इति । एकैकेन विचिताः । अन्योन्यसहाया इति । अन्योन्यस्य सहाया इत्यर्थः । अत्र कर्मव्यतिहारो द्विवचनद्योत्यः। अथ वेति । न चाऽप्रयुज्यमानस्य द्विवचनसंभवः, गतार्थत्वाच्च पर्वादिशब्दस्याऽप्रयोगो, रूढिशब्दत्वाच गतार्थत्वम् । तद्धितेनेति । तद्धितस्य स्वार्थिकत्वादभिव्यक्तिरेवोक्तिरवसेया एकैकश इति । फेचिदाहुः-अल्पार्थोऽप्येकशब्दोऽस्ति तस्य वीप्सायां द्विवचने कृते 'बहाल्पार्था' A - उ०-ननु चेति । तथा हि सति समर्थसूत्रस्यभाष्यविरोध इत्यर्थः । प्रतिपेधो विधेय इति । सप्तपदस्य पदधमत्त्वात्पदम्येत्यनेन वारणमिति भावः । रुढीति । अनेनाऽवयवानां वीप्सा- विशिष्टस्वार्थयोधका निमित्तं दनितम् । नन्वेवं वाक्येऽपि द्विचनं न स्यादत आह-अन्ये हीति । गृत्तिविषयाणामेयाऽयं म्यमाय इति भावः । नन्वेवमवयनोकायपि समामेनोक्त- स्वादिस्यमातमत भाह-अभिव्यक्तत्वादिति 1 अवयवहारत्यर्थः । 'वीप्सोक्ते स्यस्य प्यापकत्यमुझमित्यर्थः । कर्मव्यतिहार इति । भाष्यस्थवीप्सापदमुपलक्षणमिति भावः । ननु यदि पचाराधों चीप्मापसोऽवगम्यते नदि तत्प्रयोगोऽपि स्यादत माह-गतार्थत्यागेति । पर्यपाधिकरणामप्तपर्णसभ्यन्धिनि विशिष्ट शपत्यहीकारादिति भावस्नदाह-रूढिशब्द- त्यामेति । भाग्य-द्वितनोनत्यादिति । 7 प'निग्ययीमयो'रिस्यस्य 'यन माप्राप्ति याधापथमा हिय गनप्राप्तिरिति यागं, नसराम्ग प्राप्तः । भारम- पानामा ४.७४१.

·अपाराश्स०] व्याकरणमहाभाष्यम -२८७ वाक्यनिवृत्त्यर्थेन चाऽपि नार्थः पदग्रहणेन । पदद्विवचनेनोक्तत्वाद्वीप्साया वाक्यद्विवचनं न भविष्यति । यत्र च पदद्विवचनेनाऽनुक्ता वीप्सा भवति तत्र.. द्विवचनम् । तद्यथा-प्रपंचति-प्रपचति, प्रकरोति -प्रकरोतीति । उत्तरार्थं तर्हि पदग्रहणं कर्त्तव्यम् । 'तस्य परमाम्रोडितम्' 'अनुदात्तं च' [२,३] इति वक्ष्यति । तत्पदंद्विवचने यथा स्याद्वाक्यद्विवचने प्र०-दिति शस्प्रत्ययः। अन्ये वाहः-एकैकमेकैस्मै ददातीति कर्मसंप्रदानवीप्साद्वय-: प्रतिपादनाय शरिद्ववंचने भवत इति, तदयुक्तम् । एकेन पदेन युगपत्कारकद्वयस्याऽभि- धानाऽसंभवात् । पदद्विवचनेनोक्तत्वादिति । आधारवीप्सायाऽऽधेयवीप्साया आक्षेपादाधेयवाचिपदद्विवचनाऽभावः। यत्र चेति । अडादिव्यवस्थार्थ धातूपसर्गयोः पृथक्कल्पनेति । परमार्थतः समुदायस्य क्रियाविशेषवाचित्वान्नित्यताप्रतिपादनाय पर्दसमु- . उ०-कृतिप्राप्तद्विवचनाऽपवादत्वेऽपि शसन्ते तदपवादत्वाऽभावात् । केचिदाहुः-अल्पार्थोs- पीति । अत्राऽरुचिबीजन्तु तस्याऽल्पार्थत्वे न मानम् । 'दणान्तां षट' 'बहु' 'एकापकि- निजी'त्यादिसूत्रेषु सङ्ख्याऽसहायान्यार्थस्यैवैकशन्दस्य भाष्य उतः । 'एको गोत्र' इति सूत्रको . भाष्ये लक्षणया प्रथमार्थकोऽप्युतः। एवं प्रधानसमानसाधारणाऽपारवे न मानं, समानसांधारणार्थी सङ्ख्यापदैकशब्दप्रयोगेणैध फलितों भवतः । किनाऽपार्थकत्तत्सम्वेऽपि तदर्थत्वेनैकशब्दस्य प्रसिदयभावा ददल्पार्था'दिति सूत्रे न तद्ग्रहणं, किन्न सहयाशब्दाति- रिकशब्दार्थानां परिगृहीतैकत्वानामेव वीप्सासरवेन ततो द्वित्वाऽपवादः शसेव प्रामोति । किनापत्वस्य परिमाणविशेषताया 'अल्पे' इति सूत्रभाष्यकैयटयोरक्तत्वेन प्रस्यांपर्थानामिव परिगृहीतैकत्वस्यैव वीप्सेति भाव्याऽसङ्गतिः । न बैकं बहुप्रीहिवदिति तन द्वित्वम् , न न तस्य शासपवादो नाप्राप्यभावादिति वाच्यम्, एकपदेन शाने प्रसिदतरतया सहयावाचक- स्यैव ग्रहणेनाऽत्र तदप्राप्तेः । स्पष्ट दमाकिनिविधायके भाष्ये । किन तेन वीप्सायो कृतद्वि- त्वैकशब्दाऽनुवादेन बहुव्रीहिवद्भावस्यैव विधिः । भत एवैकश इत्यख सिदिः । तस्माइयमत्र भाष्यार्थ:--'सहयै कवचनाच्चे'त्यत्र पस्य 'वीप्साया'मित्यनेन सम्बन्धद्वीप्सायो सा शसित्यर्थः । तत्र स्वार्थिकोऽभिधानत्वामाग्योदेकशब्दाकृतद्विवचनेकैकशदान, तेन नाति- प्रसाः। एवम् कशब्दप्रकृतिकशसः स्वार्थिकरवस्थापि सत्त्वेन न ततो नियमेन पीप्सोक्तिरिति, तत्र वीप्साशसभावपक्षे द्विर्षपने कृते ततः स्वार्थिकः शसिति । भत्र घेदं भाप्यमेव मानम् । एकश इत्येतत्वाधिकशसन्त, वीप्सार्थकशसन्तं वेत्या शाने ग्यारयानं लोके प्रकरणादिक नियामकं बोध्यम् ! तद्धितः खल्वपीत्यनेन समासतो वैपन्यमुरूम् । युगपदिवि । 'विप्रति- पेधविषयविमति दिने रयादिः। आधारवीप्सयेति । 'माने प्रामे पानीय मित्यादी । भनेनर म्यापेन पसच्छन्दयोः प्रयोगे उभयत्र वीप्सां नेच्छन्ति । नयाभीयरुपनिापरवस किया. .. । 1 ·. श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं ६:२८८] सर्वस्य द्वे माभूत् मह्यं ग्रहीष्यति, मह्यं ग्रहीष्यति । मामभिव्याहरिष्यति, मामभिव्या- हरिष्यति । कथं चाऽत्र द्विवचनम् ? छान्दसत्वात् । स्वरोऽपि तर्हि च्छान्दसत्वादेव न भविष्यति । उत्तरार्थमेव तर्हि पदग्रहणं कर्त्तव्यं, 'पदस्य पदात्' [१६, १७] इति वक्ष्यति, तत्पदग्रहणं न कर्तव्यं भवति । सर्वग्रहणमपि तहत्तरार्थम् । 'अनुदात्तं सर्वमपादादौ' [१८] इति वक्ष्यति तत्सर्वग्रहणं न कर्तव्यं भवति । उभयं क्रियते तत्रैव । इहार्थमेव तर्हि षष्ठीनिर्देशार्थमन्यतरत्कर्त्तव्यं, षष्ठीनिर्दिष्टस्य स्थाने द्विवचनं प्र०-दायस्य द्विवचनमित्यर्थः । वीप्सयाऽत्र नित्यत्वं लक्ष्यते । मद्यमिति । 'आबाधे चेति द्विवचनमित्याहुः। कथमिति । आवाधस्याऽ- सम्प्रत्ययादथान्तरस्य च द्विवचननिमित्तस्याऽभावाद्विवचनाऽप्रसङ्गः । स्वरोपीति । - अनुदात्तत्वाऽभाषे प्रकृतिस्वरो भवति । उत्तरार्थमिति । 'सर्वस्ये त्यपनीय 'पदस्येति क्रियमाणे मण्डूकप्लुतिन्यायेन द्विवचनप्रकरणमुल्लङ्घयोत्तरत्रोपतिष्ठते । इहार्थमेवेति । ननु सामीप्यादिसम्बन्धप्रतीतिनिवारणमप्यन्यतरोपादानस्य प्रयोजनं कस्मान्न भवति ? '. उच्यते-नित्यवीप्सयो रित्यर्थनिर्देशेन शब्दस्याक्षेपात्-'नित्यवीप्सयोर्यो वर्तत शब्द- स्तस्य द्वे भवत' इति प्रक्रियावाक्यस्योपप्लवनाद्विशिष्टपष्टयर्थावगमात्सामीप्यादिसंवन्ध- प्रतीत्यभावः सिद्धः। पक्षद्वयसंभवे तु पष्टीनिर्देशेन 'पष्ठी स्थानेयोगे'ति परिभापोप- । .. ; उ०-धर्मरवासातोश्च कियावापित्वात्कथं स'प्र'शब्दस्य द्वित्वमत आह-अडादीति । सिहा वीप्साया अभायादाह--वीप्सयेति । एवन पदग्रहणाऽभावे सगतिफग्रहणं सुतरां व्यर्थमिति सारपर्यम् । उल्लङ्घयेति । भग्न फलाभावेनाऽसम्यन्धादित्यर्थः । न प नित्ये द्विरयं धातुमाग्रस्य मा भूदिति पदस्पेश्यावश्यकं, कि सुपः प्राग्यतिनोऽपि द्वित्वं वारयितुं तत् , किताऽऽ माधादिविषये पाक्यद्विरवन्यावृत्यर्थमिति वाच्यं, धातुहिरवेन निरयापर्धानवगतेः । किन मुयादिभिः स्वार्थे परिपूर्णस्यैव लोकन्युरपण्या शब्दावुपस्थितस्य वहितीप्सादियोग इति न धदिपनप्रसहिः। नापाधाविपययाक्याऽभावाच्च । अत एव भाध्ये छान्दसरवेन पाक्ये हिरवमुतम् । न प पदस्यस्पस्याऽमाये गस्पर्धेभ्यः कौटिल्यमाग्रे सावकाशो यह कौटिल्य- पौन:पुग्योमययिवक्षायां परेण हिरवेन पाप्येत, एवं भृशापौनःपुन्योभयविवक्षाणमपि । वासस्पेतु यदिरामवादिस्यपनस्य पटेय । मत एय 'स्यरिती ये'तिस्ी एरवटरवादीनां द्विश्वस्य . समावं यक्ष्यसि भाष्यकार इति यान्यम्, एवं (विधे) विपये उमयविवक्षय नाइन. मिधानादिरपासमार। • ननु मामीयादीवि ! मसा: साया बोक्सिंभव इति पिरयम् । विशिष्टपटप. .

·अंगपा०१आ०१सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [२८ यथा स्याद्विःप्रयोगो मा भूदिति । किं च. स्यात्.१. 'आम्पचसि पचसि देवदत्ता३' 'आम एकान्तरमामन्त्रितमनन्तिके' [ ५५] इत्येकान्तरता न प्र०-स्थानाविःप्रयोगो निवर्तते । 'डे' इत्येतावत्युच्यमाने सङ्घयमुच्चारणं यद्यपेक्षते- 'शब्दस्य द्वे उच्चारणे भवत' इति,-तदा शब्दस्य क्रियायाश्च स्थान्यादेशभावाs- योगाविःप्रयोगो द्विवचनमिति पक्षः । यदा तु-शब्दरूपं सङ्खथेयं तदा 'द्वे शब्दरूपे एकस्य प्रसङ्गे भवत' इति स्थाने द्विवचनं विज्ञायते । अथैकाचो द्वे प्रथमस्येत्यत्र षष्ठी- निर्देशात्स्थाने द्विवचनं कस्मान्न भवतीति । 'अभ्यासाच्चे'त्यनेनाऽभ्यासानुत्तरस्य हन्ति- हकारस्य कुत्वविधानालिङ्गात् । न हि स्थाने द्विवचनेऽभ्यासादुत्तरो हन्तिः संभवति, शब्दान्तरत्वादादेशस्य । स्थानिवद्भावादपि समुदायो हन्तिग्रहणेन गृह्यते न तु तद- वयवः । एकान्तरतेति । श्रावृत्तिभेदनिबन्धनया द्वित्वसङ्घयया स्वाश्रयस्यैकत्वस्य निवर्तनात् । तथा चोक्तम्-"एकाजनेकाज्यहणेपु चावृत्तिसङ्घयानादिति, ऋषि- सहस्रमेकां कपिलां दत्वा सर्वे ते सहस्रदक्षिणाः संपन्नास्तत एकदक्षिणा आनीयन्ता- मित्युक्ते सहस्रदक्षिणात्वान्न त आनीयन्ते । तत्र आम्शब्दो निपातत्वादायुदात्तः । एकस्य 'पचसि'शब्दस्य तिङ्ङतिङ'इति निघातो, द्वितीयस्याऽ'नुदात चे'त्याम- न्त्रितस्य पदात्परस्य निघाते प्राप्ते, प्रतिषिद्धे, 'आमन्त्रितस्य चे'त्याधुदात्तत्वम् । प्लुतस्याऽप्युदात्तत्वम् । अथ स्थाने द्विवचने कथमेकान्तरता, यावतैकस्य स्थाने द्वौ शब्दावादेशौ विधीयेते ? उच्यते--एकपदादेशत्वात् स्थानिवद्भावादेकपदत्वम् । उ०-थति । स्थानरूपः कर्मस्वरूपो वेत्यर्थः । कथं पुनरन्यतरोपादानेन द्विःप्रयोगनिवृत्तिरत आह-पक्षद्वयसंभवे विति । तदभावे पक्षद्वयसंभवमुपपादयति-द्वे इति । शब्दस्येत्यु- चारणक्रियापेक्षया कर्मषष्ठीति भावः । यदा विति। परंतु कारकपष्ठीसंभवे इतरस्या अन्याय्यत्वेन द्विप्रयोग एव स्यात् , तदर्थ 'सर्वस्ये'त्याद्युतिः । तदुक्कौ तु तत्सामा स्थानषष्ठीति भावः। ननु 'पसि'शब्द एक एव, उच्चारणमेव तु भिद्यत इति हिःप्रयोगेऽप्येकान्तरता सिद्धेत्यत आह-आवृत्तीति । उक्तमिति । 'भ इ 'णित्यत्र । 'न से आनीयन्ते' इत्यन्त. स्तनत्यो ग्रन्थः । प्रतिपिद्धे इति । 'भाम एकान्तर'मित्यनेनेत्यर्थः । आमन्त्रितस्य चेति । पाष्टिकत्यर्थः । प्लुतस्याप्युदाचत्रमिति:-त्रिपाद्यामनुदान पदमित्यस्याऽप्रवृत्या प्रयुतरोप- निघातस्याऽभावादिति भावः । मनु पुनःशब्दस्याऽवस्ववामित्वेन कथं भावसम्बन्धयोगोन्द्र ·२९०] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित [ सर्वस्य द्वे स्यात् । इह च 'पौनःपुन्यम्' 'पौनःपुनिक'मिति-अप्रातिपदिकत्वात्तद्धितो- त्पत्तिर्न स्यात् । यदि तर्हि स्थाने द्विवचनं-राजा-राजा वाग्वाक्-पदस्येति नलोपा- दीनि* न सिध्यन्ति । इदमिह संप्रधार्य -द्विवचनं क्रियतां नलोपादीनीति, किमत्र कर्तव्यम् ? परत्वान्नलोपादीनि । पूर्वत्राऽसिद्धे नलोपादीनि, सिद्धाऽ- प्र०-पौनःपुन्यमिति । पुनः पुनर्भवितरि वर्तमानात् 'पुनः पुनः'शब्दाद्भावे प्रत्ययो, यथा नानात्वमिति नानाभूतवृत्ते नाशब्दात् । पौनापुनिक इति । 'पुनः पुनर्भव' इति 'काला' । तत्र द्विःप्रयोगे पदस्य विज्ञायमाने वीप्स्यमानार्थवाचित्वादर्थवत्त्वेऽप्यर्थ- वतः समुदायस्य समासग्रहणानियमार्थादप्रातिपदिकत्वम् । स्यादेतत्-अनुत्पन्न एव सुपि पुनःशब्दस्य नित्यतायुक्तक्रियाप्रधानस्याऽव्ययस्य द्विःप्रयोगो विधास्यते, ततो सुबन्तसमुदायत्वादव्यावृत्तं प्रातिपदिकत्वं, यथैकशेषे सरूपप्रातिपदिकसमुदायस्य । सच न । द्विवचनस्य नित्यत्वाद्यर्थापेक्षत्वादहिरङ्गत्वात्सुवुत्पत्तेरव्ययार्थमात्रापेक्षयाऽ. न्तरङ्गत्वात् । स्थाने द्विवचने तु स्थानिवद्भावात्प्रातिदिकत्वम् । ननु स्थान्येव सुबन्तत्वान्न प्रातिपदिकम् । नैतदस्ति । सुन्लुकि सत्यप्रत्ययान्तत्वात् । न च प्रत्ययलक्षणेनाऽप्रत्यय इति प्रातिपदिकसंज्ञानिषेधो, 'न हिसंबुद्ध्योरिति नलोपनिषेधाल्लिङ्गात् । अन्यथा प्रातिपदिकत्वाऽभावानलोपस्य प्राप्त्यभावानिषेधो न कर्त्तव्यः स्यात् । राजाराजेति । पदस्य स्थाने समुदाय आदेशत्वात्पदं न तदवयव इति पूर्वस्य नलोपाधसिद्धिः । अन्त- - उ०-आर-पुनः पुनर्भवितरीवि । गृत्तिविपये इति भावः । पुनः शब्दस्येति । भाकृति- गणरमाद्विसर्गान्तस्यापि स्वरादिपठितस्येत्यर्थः । नित्यतायुक्तक्रियाप्रधानस्येति । ताहाकिया- कारकवृत्तेरियर्थः । अतएव ततः प्यमादिसिदिः । यथैकशेपेति । सरूपप्रातिपदिकसमुदाया- ऐकस्यां विभक्ती परत एकशेप इति पक्षे इदम् । अन्तरगत्वादिति । एयव सुयस्तरयापन संभाते पूर्यो भागः पदमिति नियमारमातिपदिकरयच्यावृतिरिति भावः । तत्रस्यपदशन्दस्याs. परपरयेऽपि म क्षतिः, लोके तवानुपूर्वीफाइपि प्रयुज्यमानाप्रत्ययेनाऽऽयस्याऽप्यधंधावार । बोधारितु 'सावित्यादिवद्वारणीया । सुन्टुकीति | ननु प्रातिपदिकावेपि सम्पकृतिक गुयन्ताय दुर्गम, मुबरतापदिसोपपिरिति दि सिवान्त इति घेम, परपस्याप्पतिदेकोम साभार । प्रापपाहणपरिभाषा 'यस्मा विश्यम्प सरयेम प्रहनेगपादानाप्मातिपदिकमकृतिक गुमास्यापि वानीपस्यात् । इति पूर्पस्येति । उपारस्पा समुदायपदरवेमापि सिवपीति ·८०११पा०१०१सू० व्यांकरणमहाभाध्यम [२९१ सिद्धयोश्च नास्ति संप्रधारणा । एवं तर्हि---'पूर्वत्राऽसिद्धीयमद्विर्वचन' इति वक्ष्यामि । तच्चावश्यं वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् ? विभाषिताः प्रयोजयन्ति- द्रोग्धा-द्रोग्धा। द्रोढा-द्रोटेति* । इह तर्हि-बिसंबिसम् , मुसलंमुसलम् , 'आदेशप्रत्ययोः' [८. ३. ५६ ] इति षत्वं प्राप्नोति । 'आदेशो यः सकारः' 'प्रत्ययो यः सकार' इत्येवमेतद्विज्ञायते । इह तर्हि-तृभिनृभिः, 'रषाभ्यां नो णः समानपदे' [८. ४. १] इति णत्वं प्राप्नोति । 'समानपद' इत्युच्यते, प्र-रङ्गबहिरङ्गानपेक्षे च चोद्यसमाधाने । नलोपादीनि हि पदत्वमात्रनिबन्धनत्वादन्त- रङ्गारिण, द्विवचनं तु वीप्साद्यपेक्षत्वावहिरङ्गम् । एवं विभाषिता अपि विधयोऽन्तरङ्गाः । विभाषिता इति । ननु 'न ह्येकस्या आकृतेश्चरितः प्रयगो द्वितीयस्यास्तृतीयस्या इति न्यायाधदा पूर्वस्य घत्वादि तदा परस्यापि लाघवाद्भविष्यति । एवं मन्यते- धात्वाकृतिः प्रत्ययाकृतिश्चैकैव । प्रक्रान्तार्थभेदाशङ्कापि नास्ति यथा---'गवां स्वाम्यश्वेषु चेति । नित्यत्वविरोधिनी च विभाषा। शक्या चाऽन्न युगपदेकन प्रयोगो सा विधातु- मिति तस्याः प्रसङ्गः। एतन्न्यायाऽनपेक्षया चैतदुच्यते । आदेश इति । सकारस्या- देशस्य षत्वं न त्वादेशावयवस्य । प्रत्ययो यः सकार इति । आदेशानुरोधेनैतदुक्तम् । प्रत्ययावयवस्य तु सकारस्य षत्वं व्यवस्थापयिष्यते । नृभिभिरिति । स्थानिवत्त्वा- समुदायस्यैकपदत्वारणत्वप्रसङ्गः । समानमेवेति । यत्र निमित्तनिमित्तिनोरवियोग- स्तत्र णत्वम् । इह तु वीप्साऽभावे द्विवचनाऽभावान्नृभिरिति रेफ पूर्वमन्तरेणाऽपि । उ०-भावः । अन्तरङ्गवहिरङ्गानपेक्षे इति । वक्ष्यमाणे भाग्यगतयोद्यसमाधाने इत्यर्थः । पादिकेऽन्तरक्षेतदप्रवृत्तेः । अर्थाऽपेक्षस्य बहिरङ्गत्वाऽभावाच्चेति भावः । विभाषिता अपीति । अतएव 'स्त्रियं-स्त्रियं पश्ये त्यादौ खण्डद्वयेऽपि विभापितेयसिद्धिः। एकस्या श्राकृतेरिति । द्रोहता-मोहतेति स्थितिवोंध्या। लाघवादिति । प्रतिपत्तिलाघवादित्यर्थः । एतन्न्यायवीजादि 'कृञ्चे'त्यत्र निरूपित्तम् । धात्वाकृतिरिति । धातुप्रत्ययाकृतिभेदाभावा- देकैवाऽऽकृतिरित्यर्थः । स्वरूपभेदादाकृतिभेदः स्यादेवेत्यरुचेराह-प्रक्रान्तार्थभेदशवापि नास्तीति । यथा--'गवां स्वाम्यश्वेषु चे'त्यत्राश्वेषु तिष्ठतीत्यर्थान्तरप्रतीति वमन्त्रेत्यर्थः । सद्भेदशव तल्ल्यायवीजमिति भावः । नित्यत्वविरोधिनी चेति । एकत्र प्रयोगे तदनुष्टाना- नुपपत्त्या बकरणम्, नचाउन सास्तीति भावः। अनपेक्षयेति । भनित्यत्वादिति भावः । 'प्रत्ययो य: सकार' इत्येप न सिद्धान्त इत्याह-आदेशानुरोधेनेति । मनु पदद्वयस्याss. देशस्वारसमानपदस्थत्वाऽभावेन निमित्तनिमित्तिनोः कथं गस्वमसन इत्यत आह-स्थानि. पत्वादिति । यत्रेति । पदे 'भास्तीर्ण'मित्यादौ । अथवेति । पूर्व प्रयोगातराश्रयेण समाम. *८.२. ३१.

·२९२ ] : श्रीभगवत्पतलिविरचितं .. [ सर्वस्य द्वे: समानपदमेव यन्नित्यं, न चैतन्नित्यं समानपदमेव । किं वक्तव्यमेतत् ? न हि । कथमनुच्यमानं गंस्यते १ 'समानग्रहणसामर्थ्यात् ! यदि हि यत्समानं चाऽसमानं च तत्र स्यात्समानग्रहणमनर्थकं स्यात् । अथ वा पुनरस्तु द्विःप्रयोगो द्विर्वचनम् । ननु चोक्तम्--"आम्पचसि- पचसि . देवदत्ता३--आम -एकान्तरमामन्त्रितमनन्तिक : इत्येकान्तरता न प्राप्नोति"ति। नैप दोषः । सुप्तिभ्यां पदं विशेषयिष्यामः । सुप्तिङन्तं पदम्' [१. ४.-१४ ] यस्मात्सुप्तिविधिस्तदादि सुप्तिङन्तं च ननु चैकैकस्मादेवात्र : । प्र०-नकारस्य प्रयोगात्सर्वदा समानपदस्थत्वाऽभावः। अथवा स्थानिवद्भावादेकपदत्वं, तत्त्वतस्तु- पदद्वयात्मक आदेशः । समानग्रहणामेति । रपाभ्यां नो णः पदे इत्येव वक्तव्यं, तत्राऽपदस्थयोनिमित्तिनोरसंभवाद्गुणे सङ्घयाया विवक्षितत्वाच्चैकपदस्थत्वे सिद्धे समानग्रहणं नियमार्थमाश्रीयत इत्यत्र णत्वं न भवति । यस्मात्सुप्तिविधिरिति। अर्थरूपसामान्यात्स एव पच्शब्दः स एव च तिङिति यः पूर्वस्माद्विहितः सः परस्मा- दपि, यः परस्मात्स पूर्वस्मादपि। तदादिग्रहणं चानुवर्तते । तेन पचसि-पचसी'ति समुदायः पच्छन्दादिः पदसंज्ञ इति सिद्धमेकान्तरत्वम् । ननु चेति । ततो नैकं.पदम् । minama उ०-पदस्थस्य नेत्युक्तम् । इदानीमस्मिन्नेव प्रयोगे इति विशेषः । गुणे सवधाया इति । उद्देश्यगतसङ्ख्यायाः सर्वथाऽविवक्षितस्यात्प्रयोगान्तरेऽनापत्तेश्च घिन्यमिदम् , तस्मात्पदत्य- पर्यापयधिकरणे इत्यर्थः । न प पदसमुदायस्तथेति योध्यम् । नियमार्थमिति । मियमयाs- सण्टपदस्याश्रयणरूपः । अम्बण्डरयन-निमित्तामधिकरणनिमित्तिमापदाऽघटिरवम् । सेम 'मातृभोगीण' इत्यादी गरवं, पदं पाऽप्रायोधर्फ, तेम 'राममाम' 'गन्धर्षगान'मित्यादी म पापम् । मन्येयम'प्यपचनप'निति एमुट् , 'भमेऽ' इति पूर्वरूपं, 'शमाम् रामा'निति णावनिपेपादिप न स्यादिति घेत, 'हे' इति द्वियंचनयलेनानस्तमिताऽयययभेदसमुदायस्यै. पादेशस्य विधानेन प्रत्येकमपि पदयसिद्धः । तदुक्तं फैयर्टन-पदयाऽऽरमक भादेश' इतीपातुः । भाज्य---गुप्तिस्यामिति । 'यस्मा मिति परिमापासंस्कृताम्यामाम्यो पदं- पदसंशो विदोपविषयां फरिष्याम इत्यर्थः । मनु यस्यारितविदितस्तदामि सदन्तस्यैप पर युगम् । 'पपसि-पपीरपत्र य भादि: 'प' शब्दो म तस्मादारपतिरिति फवं समुदापरय पदमा भाद-अर्थरूपेनि । ५: पूर्णस्मासिविदितः स पररमादपीपरय का रोगभिरपा । म पहिया पराया 'एये एक्षणस्येति ज्यापेग पुनरमपतित, पपभेदान् । सदादिमरणोति । 'प्रापपाण'इस परिमापय सिये 'परमामयपपिNि.

·"श्रापापासू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [२९३ सुप्तिविधिः । समुदाये या वाक्यपरिसमाप्तिस्तया पदसंज्ञा । कुत , एतत् ? शास्त्राऽहानेः । एवं हि शास्त्रमहीनं भवति । यदप्युच्यते-इह पौनःपुन्यं पौनापुनिकमिति-अप्रतिपदिकत्वात्तद्धितोत्पत्तिर्न प्राप्नोतीति । मा भूदेवं 'समर्था'दित्येवं भविष्यति । अथ वाऽऽचार्यप्रवृत्तिपियति-भवत्येवंजातीय- प्र०-समुदाय इति । यथा समुदायस्याऽवयवानां चैकाच्त्वे तुल्ये समुदायस्यैव द्विवचनं भवति नाऽवयवानां पपाचेति, तथेहापि पदसंज्ञा । एवं हि शास्त्रमिति । प्रत्यवययं तु पदसंज्ञायां पदसमुदायस्य त्यागात्तद्विषयं शास्त्रं हीनं स्यात् । तदादिग्रहणाऽनुवृत्ति- श्वाऽनर्थिका स्यात् । मा भूदेवं समर्थादिति । तद्धितोत्पत्तौ द्वैतं, विभक्तयन्ताद्वोत्पत्तिः, तदवयवात्प्रातिपदिकाद्वेति । तत्र विभक्तयन्तादुत्पत्तिरिति पक्ष आश्रीयते । समुदायश्च पूर्वोक्तेन नान्येन विभक्तयन्त इति ततस्तद्धितोत्पत्तिरविरुद्धा । अथ वेति । यद्यपि प्राति- उ०-रित्यनुवृत्तेरीदशार्थलाभ इति भावः । ननु चैकैकस्मादिति । द्विःप्रयोगत्वाद्वितीयस्य प्रयोगोऽपि शास्त्रप्रक्रियानिष्पन्न इति भावः । यथा समुदायस्येति । समुदायस्य संज्ञाप्रवृत्तिमात्रेऽयं दृष्टान्तः, नतु तद्वदवयवानां पदत्वाऽभावः । समुदायपदत्वेनाऽवयवमानिष्टपदकार्याननुग्रहणेन तन्यायविषयाऽभावात् । अत एव-'अग्रेऽने' इत्यादौ पूर्वखण्डान्त्येन पदान्तत्वनिबन्धनपूर्वरूपादिसिद्धिः । 'निवर्तक- मिदं प्रकरण मिति 'नित्यवीप्सयो रिति सूत्रस्थभाष्येण तथैव बोधनात् । समुदाये वाक्य- परिसमाप्तिस्तया पदसंज्ञेति भाष्यस्य तयापि पदसंज्ञेत्यर्थ इति न विरोधः। अत एव शास्त्राऽहानिरुपपन्ना । अन्यथाऽवयवविषयशास्त्रहानेस्तदवस्थत्वमेव स्यादिति बोध्यम् । एतच्चे- काचो द्वे इति सूत्रे विस्तरेण निरूपित, न वैवमनेकपदान्तरत्वस्यापि सत्त्वेन कथमेकान्तरतेति वाच्यम् , भनेकपदान्तरे न भवतीत्यर्थस्य विधिस्पृष्टत्वाऽभावेन विशिष्टस्यापि पदत्वेनैकान्तरे भवतीति विधिस्पृष्टार्थस्य सत्त्वेनाऽदोपात् । प्रत्यवयवं विति । प्रत्यवयवमानं स्वित्यर्थः । ननु पौन:पुन्यादेरपि पूर्वोक्तन्यायेन सिद्धत्वात्पुनः प्रश्नोऽयुक्तोऽत आह-तद्धितोत्पत्ताविति । भाष्ये-समर्थादित्येवमिति । प्रातिपदिकात्समर्थादित्यन्वयः। प्रातिपदिकस्य पदस्य च तत्प्रकृतिके लक्षणेत्यर्थक सुबन्तादव्यवहितपरत्वम्, प्रातिपदिकात्त व्यवहितमिति न क्षतिः । भङ्गत्वन्तु व्यापकत्वात्समुदायस्यैव, प्राधान्याच्च । 'एकाचो हे' इति सूने भाष्ये स्फुटमेतत् । तन प्रातिपदिकात्ताशपरत्वस्याप्यसंभवादाह-भाग्य-अथवेति । एवं द्विःप्रयोगपक्षोऽपि भाष्ये स्थापितः । अस्माज्ज्ञापकात्स्थानेद्विर्वचनपक्षाश्रयणमेव युक्तमित्याहुः । न चैवं द्वि:- प्रयोगत्वे 'घटोऽयं घट'इति वाक्यस्यापि पदत्वापत्तिः, एकस्यैव घटस्य-बोधनार्थ मन्वं प्रति लौकिको द्विःप्रयोगोऽयमिति नाऽर्थभेदोऽत्र । तथा प--'माम् घटोऽयं घटः भग्निदत्ता' । द ·२९४ ] श्रीभगवत्पतलिविरचितं [नित्यवीप्सयोः केभ्यस्तद्धितोत्पत्ति'रिति, यदयं कस्कादिषु। कौतस्कुतशब्दं पठति । नित्यवीप्सयोः ॥८।१।४॥ इह कस्मान्न भवति-हिमवान् , वाडवः, पारियात्रः, समुद्र इति । 'नित्ये द्वे भवत' इति प्राप्नोति । नैष दोषः । अयं नित्यशब्दोऽस्त्येव कूटस्थेष्व- प्र०-पदिकात्तद्धितोत्पत्तिस्तथाप्यप्रातिपदिकादपि द्विरुक्ताज्ज्ञापकात्तद्धितोत्पत्तिः । कुत कुत आगत इति कस्कादिषु पाठान्निपातनादव्ययलक्षणत्यवभावे अण्प्रत्ययः । नित्यवीप्स० । इति । यदा नाश्रितप्रवृत्तिनिमित्तविशेषो नित्यशब्दः परि- गृह्यतेऽङ्गीकृतसामान्यप्रवृत्तिनिमित्तो वा तदाऽत्रापि प्राप्नोति । निमित्तविशेषाङ्गी- करणेऽप्याभीक्ष्ण्यमङ्गीकृतं न कूटस्थत्वमिति विशेषे प्रमाणाऽभाव इति मत्वा प्रश्नः । अथ वा नित्यशब्दस्य कूटस्थत्वलक्षणो मुख्योऽर्थः, शब्दान्तरसंनिध्यनपेक्षणात्, आभीक्ष्ण्यं तु क्रियापदप्रयोगसमधिगम्यं गौणोऽर्थः, अविच्छेदोपलब्धिसामान्य- माश्रित्य तत्र प्रयोगात् । ततश्च गौणमुख्ययोर्मुख्ये संप्रत्यय इति कूटस्थवाचिना- मेव द्विवचनेन भाव्यम् । येषां च प्रयोक्तृभिरुत्पादविनाशो नोपलभ्येते ते नित्याः । तत्र नित्यशब्दस्य तत्पर्यायाणां च 'नित्यं कौटिल्ये गतो' 'ध्रुवमपाये इत्यादिनिपातनाच्छक्यो द्विवचनाऽभावः प्रतिपत्तुमिति विशेपानुपन्यस्यति-हिम- वानिति । कूटस्थेष्वविचालिष्विति । उभयोपादानं नित्यार्थभिव्यक्तथर्थम् । कूटस्थे- उ०-इत्यप्राप्येकान्तरता स्यात् । मतः स्याने द्विचनस्वमेव न्याय्यमिति वाच्यम् , ईदृशप्रयोग- स्यानभिधानेनाऽदोपात् । नित्यवी० । नभ्याभीक्ष्ण्यवृत्तिनित्यशब्दस्य प्रदणादामीण्यस्य च क्रियाविपयरया- रफथमतिप्रसोऽत माह-यदानाश्रितेति । अग्न पक्षे नित्यशब्दप्रतिपायेऽथे इत्यर्थः । अङ्गीकृतसामान्येति । तच्च नित्यशब्दरूपमिति भायः। विशेपे प्रमाणाभाव इति । तथा प सकलविशेषाणां ग्रहणमिति भावः । अथवेति । योऽर्थः शच्यादुच्चारितमात्राद- भ्यनिरपेक्षः प्रतीयते स मुख्यः, यस्तु शब्दान्तरसंनिधानादिना प्रतीयते स गौण इति विभागः । क्रियापदेति । 'निस्यप्रहसित' इत्यादी । मुण्यासापयसंयन्धेन प्रतीयमानस्य गौणत्वासं दर्शयति-अविच्छेदोपलब्धीति । कूटस्थस्य यथाऽविच्छेदेनोपलब्धिस्तथा प्रसहनादरपीति भावः । सामान्यम्-सास्यम् । फूटस्थावं नाम किं तदाह-पायोति । म सयंमोरयादविनाशराहित्य, तस्य ग्रहाण्येव सापेन 'निरया पृथिवीरयादगच्छदापोः। भन्न पक्षेऽनिष्ट एवं हिरवं प्रामाति न रियष्ट इति भाग्याधः। सप्त नित्यशान्यतापर्यायाण 1८.१.४८..

·टअ०१पा।१०।४सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [२९५ विचालिषु भावेषु वर्तते । तद्यथा-नित्या द्यौः, नित्या पृथिवी, नित्यमाकाश- मिति । अस्त्याभीक्ष्ण्ये वर्तते । तद्यथा-नित्यप्रहसितो नित्यप्रजल्पित इति । प्र०-वित्येतावत्युच्यमाने राशेरपि नित्यत्वं प्रतीयेत, यस्माद् व्ययो न क्रियते । तथा चोच्यते-'कूटस्थं राशि कुरु, नाऽस्माद् व्ययः कर्त्तव्य' इति । एवमविचालिम्वित्युच्य- माने यदा क्रियारहितं द्रव्यं भवति तदा तस्य नित्यत्वप्रसङ्गः । उभयोपादाने तु 'येऽर्था उत्पादविनाशरहितास्ते नित्या' इत्युक्तं भवति । नित्या पृथिवीति । अवयवानां विचा- लिवेऽप्यवयविस्वभावा पृथिवी स्वरूपान्न चलतीति नित्योच्यते । तदिति । आभीक्ष्ाथ- वचन एवाऽत्र नित्यशब्दो गृह्यते न कूटस्थवचनः । कूटस्थवचने हि तद्वाचिनां सुब- न्तानां स्वार्थ एव द्विवचनं स्यात् । न चैवं लोके प्रयोगोऽस्ति, प्रयुक्तानां चेदमन्वाख्यानं 'हिमवान्-हिमवा'निति ह्यक्ते वीप्सा प्रतीयते न तु स्वार्थः । सुवन्तानामेव च नित्य- वीप्सालक्षणद्विवचनविधानेन तिङन्तानि नाऽनुगृहीतानि स्युः। आभीक्ष्ण्यलक्षणे तु नित्यत्वे गृह्यमाणे तल्लक्षणं द्विवचनं तिङन्तानां, वीप्सालक्षणं तु सुबन्तानामित्युभयानु- ग्रहः कृतो भवति । गौणोपि चार्थो लक्ष्यदर्शनवशादिहाश्रीयते, यथा 'शीतोष्णाभ्यां कारिणि पाश्वनान्विच्छती'त्यादौ । यद्याभीक्ष्ण्ये द्विवचन विधीयते किमर्थ वार्तिक- कारः-'क्रियासमभिहारे' 'भाभीक्ष्ण्ये' इति वक्ष्यति । क्रियासमभिहारे द्विवचनं विधीयमानं यथा लोडन्तस्य भवति-'लुनीहिलुनीहीत्येवायं लुनाती'ति, तथा पापच्यत इत्यादौ यडन्तस्य कस्मान्न भवति ? उच्यते-क्वाणमुलावाभीक्ष्ण्ये विषये विहिताविति ताभ्यामेव तस्य द्योतितत्वादप्राप्तं द्विवचनं मत्वा तद्विधानम् । प्रत्यय- उ०-त्यागे वीजमाह-तत्र नित्यशब्दस्येति । पौनरुक्त्यपरिहारायाह-उभयेति । नित्या- थेति । नित्यशब्दप्रसिदार्थत्यर्थः । उभयोपादाने तु तत्सामर्थ्यादभिमतार्थलाम इत्याह- येऽर्था उत्पादेति । प्रयोक्नुपलभ्यमानेत्यादिः । ननु पृथ्वीविकाराणां घटादीनामनित्याव- दर्शनात्कथं नित्यत्वमत माह-अवयवानामिति । भाष्ये-'तस्येदमित्यत्र तस्यैवेदमित्य- वधारणमित्याह-अाभीदण्यवचन एवेति । अत्रोपपत्तिमाह-कूटस्थग्रहणे हीति । 'नित्य- पदेने'तिशेपः । यदनुग्रहाय च आभीक्ष्ण्यवाचिग्रहणमेव न्याय्यमित्याह-सुबन्तानामेवेति । भाभीक्ष्ण्यं-पौन:पुन्यम् । गौणेऽपि चेति । पदान्तरसमभिव्याहारगम्यत्वाच्याऽस्य गौणत्व- मुक्तम् । शीतोष्णपार्श्वशब्दाश्च मन्दकारिशीघ्र कार्यनृपायलाक्षणिका इति योध्यम् । यद्याभीक्ष्ण्ये इति । भाभीक्ष्ण्यमेव व फ्रियासमभिहार इत्यभिमानः । एवमामीक्ष्ण्ये दे माग्य इत्यस्यापि वैययम् । शनान्तरं फरोति-क्रियासमभिहारे इति । मृशार्थ:-पौनान्यं ३८ ·२९६.] श्रीभगवत्पतम्नलिविरचितं [नित्यवीप्सयोः तद्य आभीक्ष्ण्ये वर्तते तस्येदं ग्रहणम् । प्र०-द्विवचनाभ्यां सहिताभ्यामाभीक्ष्ण्यं द्योत्यत इति वा वार्तिककारः प्रदर्शयति । क्रिया- समभिहारश्च द्विविधो भृशार्थः पौनःपुन्यं च । तत्र भृशार्थे द्विवचनस्याऽप्रसङ्ग एव । आभीक्ष्ण्यमपि लोटाऽभिव्यक्तमिति तत्रापि तन्न प्राप्नोतीति विधीयते । तत्र यङः क्रियासमभिहारव्यभिचाराऽभावाद्यडैव स्वार्थिकेन क्रियासमभिहारद्योतनाद्यडन्तस्य न भवति । यदा तु भृशार्थ यङ् तदा पौनःपुन्यप्रतिपिपादयिषायां द्विवचनं भवत्येव- 'पापच्यते-पापच्यते इति । लोडपि भवति-पापच्यख-पापच्यस्वेति । लोट् तु विपया- न्तरेऽपि विधानावयभिचरति क्रियासमभिहारमिति द्विवचनसहित एव तं द्योतय- तीति तदन्तस्यैव क्रियासमभिहारलक्षणद्विवचनप्रवृत्तिः। अथ नित्यतायां द्विवचन विधीयमानं धातुमात्रस्य कस्मान्न भवति ? धातुर्हि क्रियावाची, क्रियाधर्मश्चाभीक्ष्ण्यम् । नैतदस्ति । परिगृहीतसाधना क्रिया व्यवहारोपयोगिनीति तिडन्तस्यैव भवति । न च धातुमात्रद्विवचनेन नित्यत्वं द्योत्यते इति धातुमात्रस्य द्विवचनाऽभावः । । 10-प-क्रियासमभिहारः । अप्राप्तं द्विवचनं मत्वेति । समानकर्तृकयोरित्यादिनार्थान्त. रेऽपि तद्विधानात्केवलयोस्तव्योतने सामर्थ्याऽभावान्मत्वेत्युक्तं, तदाह-प्रत्ययेत्यादि । एवज न्यायसिद्धार्थानुवादकमेव तदिति भावः । एवमाभीक्ष्ण्ये इत्यस्य सार्थक्यमुक्त्वा 'क्रिया- समभिहारे' इत्यस्य तदाह-क्रियासमभिहारश्चेति । एवञ्च भृशार्थेऽप्राप्तविध्यर्थमेतदिति भावः । 'नन्वेवं 'भृशार्थे' इत्येव वक्तव्ये 'क्रियासमभिहार'ग्रहणं व्यर्थमत आह- आभीक्ष्ण्यमपीति । विधीयत इति । लोटो विध्यादौ समुच्चये च विधानादामीण्याभि- 'व्यक्तो केवलस्य सामाऽभावाद् द्विवचनमावश्यकमिति प्रतिपादयितुं विधीयत इति तात्पर्यम् । यएन्ते हित्वं निवारयति-तत्रेति। द्विवचनं भवत्येवेति । 'नित्यवीप्सयो रित्य- नेनेत्यर्थः । सफलाऽवयवविशिष्टक्रियां संपादयन् पुनः पुनः पपतीत्यर्थः । नप पीन:पुन्ये यहि ततो मृशार्थविवक्षायामपि द्वित्यापत्तिः, सूत्राऽप्राप्तः। वार्तिकं तु लोडन्तमात्रविपयमित्यने 'निरूपयिष्यामः । लोडपीति । भृशार्थविशिष्ट पौनःपुन्यप्रतिपादनाय धातुसम्पन्धे विवक्षिते लोहियपने अपि भयत इत्यर्थः । तदन्तस्यैवेति । लोदन्तस्यैव, नतु यन्तस्येत्यर्थः । अतएर 'क्रियासममिहार लोपमध्यमपुरपैकवचनस्य है भयत' इति यपनं 'फ्रियासमभिहारे लोटिति सूने माध्ये पठितमिति भावः । नप पौन:पुन्ये यदि नित्यवीप्सयो'रिति पायो गुगारम् । गप पटोरवास सत् । नृशाऽपि यो विधानेन फेयलस्य घोसने सामध्यांमावादिति पायं, शशा इरपेय मिटे मियासममिहारप्रहणादाभीण्य में इस्परमाप शारंकारपीनाम्पस फेनभिएयोसने सौग्रनिया प्रतिज्ञापनेन पदन्ते. दिपामायसिहो ।

·टअपाश्रा०४० व्याकरणमहाभाष्यम् ? अथ किमिदं वीप्सेति ? आप्नोतेरयं विपूर्वादिच्छायामर्थे सन् विधीयते । यद्येवं—चिकीर्षति जिहीर्षतीत्यत्रापि प्राप्नोति । नैष दोषः । नैवं विज्ञायते- 'वीप्सायामभिधेयाया'मिति । कथं तर्हि ? कर्तृविशेषणमेतत् । वीप्सतीति वीप्सः । वीप्सश्चेत्कर्ता भवतीति । प्र०-आप्नोतेरिति । व्युत्पत्तिप्रदर्शनेन क्रियाविशेपे योगरूढिर्वीप्साशब्द इति दर्शयति । इतरो रूढित्वमबुद्ध्वाह-यद्येवमिति । करोत्यादिभिः क्रियाभिः कटादीनां या व्याप्तु- मिच्छा तद्वाचित्वाच्चिकीर्षतीत्यादेद्विवचनप्रसङ्गः । रूढत्वाश्रयेणाह-नैष दोष इति । चिकीर्षति-चिकीर्षतीति द्विवचने अाभीक्ष्ण्यमेव प्रतीयते न तु स्वार्थमात्रम् । नाऽभि- धेया वीप्सा गृह्यते--'वीप्सावाचिनो द्वे भवत' इति, किं तर्हि प्रयोक्तृधर्मो, यथा आबाधो गतगत इति युक्ते प्रियस्य चिरगमनेन पीडितो वाक्यं प्रयुक्त इति प्रति- पत्तिः । वीप्सश्चेत्कर्तेति । अत्र प्रयोक्ता कर्ता विवक्षितः। यदा पृथक् संख्यायुक्तानि- तरेतरयोगमप्राप्तान्सर्वानर्थान् . क्रियथा गुणेन वा युगपद्वथाप्नुवन् वाक्यं वक्ति तदा स उ०-धातुमात्रस्येति । 'पदस्ये'त्यधिकाराभावादिति भावः । गृहीतसाधनेति । 'कुत्सिते' इति सूत्रस्थभाज्यरीत्या, 'पूर्व धातुः साधनेनेति न्यायेन चाऽन्तरङ्गत्वात् पूर्व साधनाऽऽ. काङ्क्षया तत्प्रयुक्तकार्यप्रवृत्त्युत्तरं तदन्वितार्थ एव वहिर्भूताऽऽभीक्ष्ण्यादिसम्बन्ध इति भावः । भावाख्यातान्तेऽपि अन्तरङ्गत्वात्प्रत्यये तदनन्तरमेव द्वित्वमिति तात्पर्यम् । अनभिधानादपि धातोत्विाऽभाव इत्याह-नच धातुमात्रेति । क्रियाविशेषेति--- व्याप्तिप्रतिपिपादयिषारूपे .. योगरूढिर्यस्येत्यर्थः । 'रूढिमबुद्ध्ये ति पाठः । तद्वाचित्वादिति । वीप्सावृत्तेः शब्दस्य द्वित्वमित्यर्थेऽयं दोप इत्यर्थः । रूढत्वेति। पङ्कजादिवद्योगरूढोऽयमिति भावः । 'रूढित्वे'ति पाठो लेखकप्रमादात् । वीप्साया अभिधेयत्वामावेऽनभिधानं हेतुमाह-चिकीर्षतीत्यादि । प्रयोक्तेति । व्याप्तिप्रतिपिपादयिपारूढवीप्साकर्तृत्वस्य तत्रैव संभवादिति भावः । वीप्सास्वरूपं दर्शयति-यदेति । पृथक्सहयाऽरिक्तत्वे हेतु:-इतरेतरयोगमप्राप्तानिति । साहित्यमप्राप्ता- नित्यर्थः । भन्न साहित्यभानाऽभावात् । तेनैकशेपे विपये न हिर्वचनं, पृथक्सन्यायोगश्च परिगृहीतैकत्वादीनामेव भानादिति बोध्यम् । केचित्त-'इतरेतरयोगं प्राप्ता'निति पाठः । 'योधे' इति शेपः । पृथक्सहयायोगाच्चैकशेपतो बैलक्षण्यं घोध्यमित्याहुः, तेपामितरेतरयोग मासानिति स्वल्पफथनम् । युगपद्ग्रहणात् क्रमविवक्षायां न हिर्वपनं, यथाऽत्र बनेऽयं वृक्षः शोभनोऽयं वृक्षः शोभन' इति ममेण शोभनत्वप्रतिपादने बहूनां शब्दानां प्रयोगो भवति । युगपद्वधाप्नुवन्-प्यासिरूपं सम्बन्धं युगपपतिपादयन् । अर्थः प्रयोजनमिति ।

·२९८] श्रीभगवत्पत ललिविरचित नित्यवीप्सयोः कः पुनर्वीप्सार्थः १ अनवयवाभिधानं वीप्सार्थः । अनवयंवेन द्रव्याणाम- भिधानमेव वीप्सार्थः । अनवयवाभिधानं वीप्सार्थ इति चेजात्याख्यायां द्विर्वचनप्रसङ्गः ॥ १॥ अनवयवाभिधानं वीप्सार्थ इति चेजात्याख्यायां द्विवचनं प्राप्नोति । व्रीहिर्यव इति । न वैकार्थत्वाजातेः ॥२॥ । । । प्र०-वक्तृस्थ इच्छाविशेषो द्विवचनेन द्योत्यते । कः पुनर्वीप्सार्थ इति । अर्थः प्रयोज- नम् । एवं भूताया वीप्साया उपादाने किं प्रयोजनमिति प्रश्नः। अनवयवाभिधानमिति । साकल्येन द्रव्याणां क्रियागुणसंबन्धप्रतिपादनं वीप्साफलमित्यर्थः । जात्याख्यायामिति । जातो पदार्थे साकल्येन द्रव्याणां प्रतिपत्तिर्भवति । यथा 'ब्राह्मणो न हन्तव्य' इति सर्वत्राह्मणहननप्रतिपेधः प्रतीयते । न वेकार्थत्वादिति । यदि व्यक्तिव्यतिरिक्ता जाति- स्थ त्यक्तभेदहेतवा व्यक्तय एव जातिः, उभयथा भेदाभावाजातिलक्षण एकोऽर्थः, तत्र यथाग्न्यानयने चोदितऽचोदितमपि पात्रं नान्तरीयकत्वादग्न्यानयनस्योपादीयते तथा जातो चोदितायां द्रव्यं क्रियाङ्गभावेन प्रतीयत, ततोऽनवयवाभिधानस्य भेदविषयत्वा. नात्यभिधाने तदभावाद्विवचनाभावः । एकशेपेऽप्यस्मिन्वने शोभना वृक्षा इति कति- पयानामपि वृक्षाणां शोभनत्वेन प्रयोगदर्शनादनवयवाभिधानाऽभावाविवंचनाऽभावः। । उ०-नाभिधेय इत्यर्थः । अत: 'किमिदं वीप्से'त्यनेन न पौनरुक्तयम् । अनवयवाभिधानं- साकल्येनाभिधानं, व्याप्यस्वमिति फलति । साकल्येन द्रव्याणां क्रियागुणेति । ग्रामे ग्रामे पानीयमित्यादावपि भस्तिक्रियायाः सवेन तया सम्यम्धस्य प्रतिपादनाददोपः । यस्तुत इद- मुपलक्षणं दयाभावयोरपि, 'प्रामे प्रामे स्वामी' 'पाशशे न शामित्युदाहरणे आधे स्वामी. परति सप्तमी । भेदाभावादिति । आयमते स्वरूपत एप तस्याभावः । अन्त्ये तदेतोरस्यागा. राजानाभावः। ननु जातेः क्रियाहरवाऽयोगाद् दन्यस्यापि शब्दवाच्यताया आवश्यक्तायत भाह-तत्र यथेति । भाक्षेपार दग्यप्रतीतिनं तु शब्दवाच्यं तदिति भावः । भेदविपयत्वा- दिति । शम्दयाच्याऽर्धगतपरस्परनिरूपितभेदविपयस्यादिरयर्थः । शन्दवाच्यभिशाविषय. स्यादिति पावत् । द्वियंपनविषयानवयवाभिधानस्य स्वरूपकथनमिदं, जातिप्यायराये एवं 'प्यासहगायुमा'निति पूर्णपक्षणे दत्तम् । अनेनाप्येवशेषस्य ध्यायतिरिरयाह-एकरोपेड. पीति । फतिपयानामपीवि। परिगृहीत करवानाममायाप पृथरसहयायुसरयाऽभापः । अत एपरोपे प्रापेक विधयसम्यग्यो नियमेम म प्रतीयते । महि 'मामणेभ्यः स देय मिरयुके नियमेन प्रत्येक वादेयं (मववि)। 'वृक्ष वृक्ष प्रति सिमी'पण या प्रशीतिः ।

·अगरेपा०१४सू०] व्यांकरणमहाभाष्यम् [२९९ न वैष दोषः । किं कारणम् ? 'एकार्थत्वाजातेः' । एकार्थोहि जातिः । 'एकमर्थं प्रत्याययिष्यामी'ति जातिशब्दः प्रयुज्यते । अनेकार्थाश्रयत्वाच वीप्सायाः ॥३॥ अनेकार्थाश्रया च पुनर्वीप्सा । 'अनेकमर्थं संप्रत्याययिष्यामीति वीप्सा प्रयुज्यते । एकार्थत्वाजातेरनेकार्थाश्रयत्वाच्च वीप्साया जात्याख्यायां द्विवचनं न भविष्यति । निवर्तकत्वाद्वा ॥४॥ प्रक- प्रामो ग्रामो रमणीय' इति सूक्ते निःशेषग्रामगतरमणीयत्वप्रतीतिः, तथाऽस्मिन्वने वृक्षो वृक्षः शोभन इत्युक्ते सर्वेषामेव वृक्षाणां प्रत्येकं सन्निवेशनिरपेक्षदर्शनीयत्वयोग. प्रतीतिः, 'सर्वे वृक्षाः शोभना' इत्यत्र तु सर्वनाम्ना वीप्साया द्योतनाद्विवचनाऽभावः । इह तु 'सर्वे माया ब्राह्मणेभ्यो दत्ता' इति यद्यपि कस्मैचित् त्रयो दत्ताः कस्मैचित् पञ्च, तथापि प्रयोगाद्वीप्साऽभावः। यदा त्वेकैको दत्तस्तदा वीप्सासंभवान्माषोमाषो दत्त इति द्विवचनं भवति । वृत्तिकारैरप्युक्तम्-'नानावाचिनामधिकरणानां क्रिया- गुणाभ्यां युगपत्प्रयोक्तुाप्तुमिच्छा वीप्से ति । नानाभूतमर्थ द्रव्यलक्षणं ये शब्दा ब्रुवन्ति तेपां थान्यधिकरणान्यभिधेयानि तेपां सहाऽविवक्षितानां पृथक सहयायुक्तानां प्रत्येक क्रियागुणयुक्तानां प्रयोक्तुः क्रियया गुणेन वा युगपदेककाला व्याप्तुमिच्छा सा वीप्सा । तत्र नानावाचिशब्देन जातिशब्दनिरासः । युगपद्ग्रहणेन क्रमविवक्षायां द्विवचननिरासः । यथाऽस्मिन्वनेऽयं वृक्षः शोभनोऽयं वृक्षः शोभन इति क्रमेण शोभनत्वप्रतिपादने बहूनपि शब्दान् प्रयुङ्क्ते । वीप्सा प्रयुज्यत इति । वीप्साविषय- वाद्विवचनं वीप्साशब्देनोच्यते । निवर्तकत्वाद्वेति । नेदं द्विवचनस्य विधायकमिति जातिशब्दानां द्विवचनाऽभावः । द्रव्यशब्दानां तु यावदर्थ प्रयोगे प्राप्त द्वयोरेव प्रयोग । उ०-द्विवचनविपयेऽनवयवाभिधानं स्फोरयति-ग्रामो ग्राम इति । सन्निवेशनिरपेक्षति । साहित्यनिरपेक्षेत्यर्थः । तेनैकयोपाधयं दर्शितम् । वैषम्यान्तरमाह-इह तु सर्व मापा इति । युगपदिति । क्रियागुणाभ्यां युगपढ्यापफरवेनान्वर्य बोधयितुमिच्छेत्यर्थः । सहाविव- 'नितानामिति । साहित्यभानाऽभावात्तई योध्यं, तदेवाऽऽइ-'पृथक्सलथायुक्तानामिति । तनुपपादकमेव 'प्रत्येक क्रियागुणयुकाना मिति । 'युगप'दित्यस्य व्याख्या-एककालति । नयर्थरुपाया वीप्सायाः प्रयोगकर्मस्यमयुमत भाह-वीप्साविपयत्वादिति । अनेन र जातिशन्देऽ प्रयोक्तुवाप्साऽसम्भवास हियं पनप्रवृत्तिरित्युसम् । नेदमिति । ननु तिमयोग- द्विर्यपगपक्षे समुदायपदरवायेदमावस्यपमिति फथं नियमाय स्पन, पश्यभिप्रायफनाना. प्रयोग सब प्रकृतिः स एप प्रत्यय इति कल्पना समस्या मेदादिति समुदायपदा पुरममिति घंx, वी साविस्ये एकानातामपुकमविभोदाहरणाऽनभिधानेन भायभाया ।

·३०० श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [नित्यवीप्सयोः अथ वा नाऽनेन द्विवचनं निर्वय॑ते । किं तर्हि ? अद्विवचनमनेन निवर्त्यते । यावन्तस्तेऽस्तावतां शब्दानां प्रयोगः 'प्राप्नोति, तत्राऽनेन निवृत्तिः क्रियते—'नित्यवीप्सयोरर्थयो? एव शब्दरूपे प्रयोक्तव्ये नातिबहु प्रयोक्तव्य मिति । सर्वपदसगतिग्रहणानर्थक्यं चार्थाभिधाने द्विवचनविधानात् ॥५॥ सर्वग्रहणं* चानर्थकम् । किं कारणम् १ सर्वस्यैव हि द्विवचनेनार्थों गम्यते नावयवस्य । पदग्रहणं। चानर्थकम्', पदस्यैव हि द्विवचनेनाऽर्थो गम्यते नाऽपदस्य । 'सगतिग्रहण। चानर्थकम् , सगतिकस्यैव हि द्विवचनेनाऽर्थो गम्यते नाऽगतिकस्य । किं पुनरिदं वीप्सायां सर्वमभिधीयते, आहो स्विदेकम् ? कश्चात्र विशेषः? । प्र०-इति नियमः क्रियते । नातिवद्विति । बहुशब्दस्य वैपुल्यार्थत्वाद्वहुवचनाऽभावः । सर्वपदेति । यदा निवर्तकमिदं तदा सर्वादिग्रहणं न कर्तव्यमित्यर्थः । येषां हि वहूनां प्रयोगः प्राप्तस्तपां द्विवचनेनाऽसौ निवर्त्तते, न चावयवस्याऽपदस्य गतिसन्निधावगतेवा आवृत्तिप्रसङ्गः। अथ परेर्वजेन इत्यादिपु विधायकेषु कथमवयवद्विवचनाऽभावः ? उच्यते-'परेढे भवत' इत्युक्ते समुदायसन्निधौ द्विशब्दः श्रुतः प्रत्यासत्त्या समुदायमेव सङ्घधेयं प्रतिपादयतीति सर्वादेशः सिद्ध इति नार्थः सर्वग्रहणेन । किं पुनरिति । 'अनवयवाभिधानं वीप्सार्थ' इति यदुक्तं तन्नोपपद्यत इति मत्वा उ०-सूप्रारम्भेऽपि तनुपपादनाऽसंभवाच्च । नियमत्वे समुदायेनैय संफलार्थप्रतीत्या एकैफ- स्यार्थाऽभावात्, विधायफरवाऽसंभवाच्च । स्थाने द्विर्ष पनपक्षेऽपि प्राप्ताऽनेफप्रयोगस्य स्थाने तदययपीभूतं प्रयोगद्यमेव फर्तव्यमिति योध्यते । स्थानपष्टीनिर्देशाच्चेतरनिवृत्ति:-रमागमेन रोपधपोरिवेति दिफ। नित्यवीप्सयोरर्थयोरिति माध्ये नित्यप्राणन्तु संपातायातम् । ननु 'नातियाहनीति धराये मासियनियमातमत आह-यहुशब्दरयेति । श्रावृत्तिप्रसङ्ग इति । ग पेपामभाषे. प्याने द्विर्ष पनायं न सियर, दिःमयोगेऽपि दोषाणामुदारान् । सत्यपि सस्मिन्नेिपापी' इसियादिप्रयोगम्य नुर्यारतया ध्यानयानस्यय एक्ष्यानुरोधन शरणीफागतया निग्याप्सयो'. रिपन शायम्य यस्य 'पर'रियादश सत्यनादापारसि भाप: । उच्यनं पररिति । एप. मापनापि पोयम् । मन्यनययपाभिधानं पीप्मा दायुमण्यम पोटियामायारसम्यवान * .. १.१.८.१. १..

·अगरपा०१आ४सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [३०१ ० वीप्सायां सर्वाभिधाने बचनाऽप्रसिद्धिः ॥ ६ ॥ वीप्सायां साऽभिधाने वचनं न सिध्यति-ग्रामो-ग्रामः, जनपदो-जन- पदः । बहवस्तेऽस्तित्र 'बहुषु बहुवचनम्' [ १. ४. २१ ] इति बहुवचनं प्राप्नोति । अस्तु तर्बेकम् । एकाभिधानेऽसर्वद्रव्यगतिः॥ ७ ॥ एकाऽभिधाने सर्वद्रव्यगतिर्न सिध्यति । अस्तु तहिं सर्वम् । ननु चोक्तं- 'वीप्सायां सर्वाभिधाने वचनाऽप्रसिद्धि'रिति । न वा पदार्थत्वात् ॥८॥ न वैष दोषः । किं कारणम् १ ‘पदार्थत्वात् ' पदस्याऽर्थों वीप्सा, सुबन्तं च पदं, झ्याप्प्रातिपदिकाच्चैकत्वादिष्वर्थेषु स्वादयो विधीयन्ते*, न चैतत्प्राति- पदिकम् । यत्तर्हि प्रातिपदिकंदृषद्-दृषत् , समित्समिदिति । एतदपि प्रत्यय- लक्षणेन सुबन्तं न प्रातिपदिकम् । अपर आह-न वा पदार्थत्वात् । न वैष प्र०-प्रश्नः । ग्रामो ग्राम इत्येकवचनं श्रूयते, अर्थास्तु बहवः, तत्र किं श्रुतिप्रामाण्या- देकत्वावसायोऽथाऽर्थवशाद्वीप्साविषयस्य शब्दस्य वह्वर्थत्वं, यथैकशेषशब्दस्य द्वयर्थत्वं बर्थत्वं वा। कश्चात्र विशेष इति । परिगृहीतैकत्वानां बहूनामर्थानां वीप्सायाम- भिधानात्सर्वाभिधाने एकाभिधाने वा नास्ति विशेष इति भावः । वीपलायामिति । सर्वे चेद् ग्रामशब्देनोच्यन्ते तदैकत्वविरोधिवहुत्वसङ्खयोपजननादेकवचनमिष्टं न सिध्यति । एकाऽभिधानेऽसर्वद्रव्यगतिरिति । यद्यकाभिधानमभ्युपगम्यते तदा सर्वद्रव्यगतिर्न प्राप्नोति । अस्तु तहीति । परिगृहीतैकत्वस्य सर्वस्याभिधानमित्यर्थः । पदस्थार्थ इति । नितिसङ्घयस्यार्थस्य वीप्सायोग इत्यर्थः । उत्तरकालं तु सत्यपि वहुत्वे प्रातिपदिक- त्वाऽभावाद्वहुवचनाऽभावो यथा 'पश्य मृगो धावतीति दर्शनक्रियापेक्षे सत्यपि कर्मत्वे द्वितीयाऽभावः । न चैतदिति । 'सुवन्तत्वादप्रत्यय' इति प्रतिषेधात् । पतदपाति। न डिसंबुद्ध्यो रिति तु नलोपविषयमेव ज्ञापकं मन्यते । अपर आहति । पूर्वमप्राति- उ०-पपत्तिरत माह-अनवयवाभिधानमिति । एकवचनश्रत्येकत्वावसायादिति भावः, तदाह-ग्रामो ग्राम इति । नास्ति शेप इति । अन्तरङ्गैकत्वमादाय वचनं, बहुविषय- योधश्च सिद्ध इति भावः । सर्वाभिधानशब्देन विशिष्टसर्वाभिधानं विवक्षितमित्याह- परिगृहीतैकत्वस्येति। नितिस-यस्येति । एवं प पदाधिकाराऽभावेऽपि इदं पदस्यैव तत्साहचर्यादन्ये. पामपि तत्संबन्धित्वमेवेति चोच्यम् । उत्तरकालं विति । द्विवचनोत्तरकालमित्यर्थः । - ·३०२] श्रीभगवत्पतलिविरचितं [नित्यविप्सयोः , दोषः । किं कारणम् १ ‘पदार्थत्वात् ' । पदस्याऽर्थों वीप्सा, सुबन्तं च पदम्, ड्याप्रातिपदिकाच्चैकत्वादिष्वर्थेषु स्वादयो विधीयन्ते, न चैतत्प्रातिपदिकम् । यत्तर्हि प्रातिपदिकं—दृषद्-दृषत् , समित्समिदिति । एतदपि प्रत्ययलक्षणेन सुबन्तं न प्रातिपदिकम् । अथेह कथं भवितव्यं-पचति-पचतितरां तिष्ठति, आहोस्वित् पचतितरां-पचतितरां तिष्ठतीति १ पचतिपचतितरां तिष्ठतीति भवितव्यम् । कथम् १ द्विवचनं क्रियतामातिशायिक इति द्विवचनं भविष्यति विप्रति- पेधेन । इहापि तातिशायिकाविर्वचनं स्यात्-'आढ्यतरमाढ्यतरमानये'- -पदिकत्वाद्वहुवचनाऽभाव उक्त इदानीमन्यथोच्यते । सङ्कथान्तरेणाऽनाविष्टस्य यद्ध- हुत्वं तस्य वाचकं द्योतकं वा बहुवचनमुत्पद्यते, वीप्सायां तु परिगृहीतैकत्वानांमर्थानां वहुत्वोपजनादन्तरङ्गत्वादेकवचनमुत्पन्नमिति स्वादिशास्त्रस्य कृतार्थत्वात्पुनरप्रवृत्तिः । ततो 'न चैतत्प्रातिपदिक मित्यस्याऽयमर्थः सङ्कथान्तरानाविष्टं प्रातिपदिकमत्र नास्तीति । यत्तहति । अर्थाऽभावात्स्वभावतो निवृत्तस्य प्रत्ययस्य लोपविधानद्वारेणानुत्पत्तिरेव प्रत्ययलक्षणायान्वाख्यायत इत्येकत्वानाविष्टमेतत्प्रातिपदिकमिति भावः । एतदपीति । प्रत्ययो लक्षणं यस्य तत्प्रत्ययलक्षणम्-एकत्वं तेन सुबन्तमेतदेकत्वाविष्टमर्थ प्रतिपाद- यति । निवृत्ते हि प्रत्यये प्रकृतिरेवैकत्वयुक्तमर्थ प्रतिपादयति, यथा राजा तक्षेति नास्त्ये- कत्वस्याऽप्रतीतिः । 'एकैक'मित्यत्र सत्यपि वहुव्रीहिवद्भावात्प्रातिपदिकत्वे परिगृहीतैक- त्वस्यार्थस्य वीप्सायोगादन्तरङ्गत्वादेकवचनं भवति । बहुत्वप्रतीतेस्तु बहिरङ्गत्वादहु- वचनाऽभावः । एतस्यैवार्थस्यैकैकस्य प्राचामिति निर्देशो लिगम् । अहेति । विनापि । उ०-द्वितीयाभाव इति । कर्मप्रतिपादकस्य धायतीरयस्य प्रातिपदिकरवाऽभावादिति भावः । मन्यत इति । भतपाऽस्वरसालाप्येऽपर आहेति पक्षान्तरोपादानम् । तत्र पूर्यस्माहिशेष. मुपपादयंम्नदापायमाह-पूर्वमिति । समयान्तरेणाऽनाविष्टस्येति । एकरवादिनेत्यर्थः । सहगन्तरायेशे न भन्सारमातनिमित्तमेव पचनमिति भायः । नन्येयं सति यत्तर्हि प्राति- पदिकमिति अन्धोऽसत इयत भाद-अर्धाभावादिति । 'एतदपि प्रत्ययसक्षणेने'. रयुसरमुरे) योनयमि-प्रत्ययो लक्षणमिति । प्रत्यायने निमिरामिण्यर्थ: । नन्यसतः मुपः कथमप्ररयाययं म्पादत भा-निवृत्ते दीति । 'नियोऽपीति पिपाठः । अपमेय पक्षो पुगो म पूषों इरगाह-एफिमिति । भाषपक्ष पत्र पायपने गुवार- मिति भाषः । शारंगाप्पमा पदोनापगि पुजार-पवस्यैवेति । सिरसाप.

·अश्पा०१०४सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [३०३ ति । अस्त्यत्र विशेषः -अन्तरङ्ग आतिशायिकः । काउन्तरलता ? ड्याप्राति- पदिकादातिशायिकः', पदस्य द्विवचनम् । आतिशायिकोऽपि नाऽन्तरङ्गः । कथम् ? समर्थात्तद्धितोऽसावुत्पद्यते, सामर्थ्य च सुबन्तेन । अथ वा स्पर्द्धाया- मातिशायिको विधीयते न चाऽन्तरेण प्रतियोगिनं स्पर्धा गम्यते । एवं तींह द्वावौँ वक्तव्यौ नित्यवीप्से चाऽतिशयश्च, नचैकस्य प्रयोक्तु- रनेकमर्थं युगपद्वक्तु संभवोऽस्ति । तदेतत्प्रयोक्तर्यधीनं भवति, एतस्मिंश्च प्रयोक्तर्यधीने क्वचित्काचित्प्रसृततरा गतिर्भवति । इह तावत्-पचतिपचतितरां तिष्ठतीत्येषा प्रसृततरा गतिर्यन्नित्यमुक्त्वाऽतिशय उच्यते । प्र०-चशब्देन पाकस्थानयोरत्र समुच्चय इति केचिदाहुः । अन्ये तु तिष्ठतीति शनन्तमाहुः। तिष्ठति देवदत्ते यज्ञदत्तः पक्वन्तराऽपेक्षया पचतिपचतितरामित्यर्थः । नित्यवीप्से ‘चातिशयश्चेति । यद्यप्येते त्रयोऽस्तिथापि प्रयोगभेदाश्रयेणैतदुक्तम् । तिङन्तेषु नित्यत्वाऽतिशयो द्वावौँ, सुबन्तेषु वीप्साऽतिशयो। न चैकस्येति । यद्यपि वृक्षा इत्यादौ युगपदनेकार्थाभिधानमस्ति तथापि प्रकृतार्थापेक्षयैतदुच्यते । नित्यतातिशय- योर्वीप्सातिशययोश्च निमित्तभेदायुगपदभिधानाऽसंभवः । प्रयोक्तर्यधीनमिति । नन्वध्युत्तरपदात्खविधानात्कथं केवलस्याधीनशब्दस्य प्रयोगः । अवृत्तिजा वृत्तिजसदशा अधीनादय इत्यदोषः । इनशब्देन वाऽधिशब्दस्याऽ- व्ययीभावः परायत्तताप्रतिपादनपरः । क्वचित्काचिदिति । क्रियाप्रकर्षः प्रतियोग्यपेक्षो वहिरङ्ग इत्यन्तरङ्गं पौनःपुन्यं पूर्व विवक्ष्यते । इह त्वाव्यतरमाढ्यतरमानयेति प्रकर्ष- उ०-स्यान्वयोपपत्तिमाह-विनापीति । अन्येविति । एतत्पक्षे 'षष्ठी चनादर' इति सप्तमी । भाष्ये-पदस्यति । तदर्थस्यैव बहिर्भूताभीक्ष्ण्यादियोगादिति भावः । प्रकारान्तरेणातिशायि- कस्य बहिरङ्गत्वं दर्शयति-अथवा स्पर्धायामिति । एवन परत्वादन्तरङ्गत्वाच्च हित्वं प्रामो- तीति भावः । त्रयोऽर्था इति । एवञ्च द्वावर्थावित्येतदनुपपन्नमिति भावः । निमित्तभेदा- दिति । शब्दभेदादित्यर्थः । हित्वं नित्यवीप्से वति । तरवादि त्वतिशयमिति भावः । अवृत्तिजा इति । अव्युत्पन्नाः । वृत्तिजाः-तद्वितान्तसदृशा इत्यर्थः । इनशब्देनेवेति । ईश्वरवाचिनेनशब्देन सप्तम्यर्थवृत्यधिशब्दस्याऽव्ययं विभक्तीति समासः। यो यत्र वर्तते स तदधीनो भवतीति परायत्ततालाभः । तिदन्ते द्वित्ये कृते प्रकर्पप्रत्ययः, सुबन्ते तु प्रकपंप्रत्यये कृते द्वित्वमित्युक्तं भाष्ये । तत्रोपपत्तिमाह-क्रियाप्रकर्प इति । पदार्थान्तरापेक्षमा प्रक- योगात्तस्य बहिरगत्वम् । पौन:पुन्यं तु स्वापेक्षयेत्यन्तरणमिति भानः। सुबन्ते स्वेतद्विपरीत- मित्याह-इह विति । वीप्साहिर्वचने हि स्वप्रकृत्या म्याप्यताप्रतीतिः। प्रकृते पाऽतिगाव- +५. ३. ५५-५७.

·३०४] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [परेवर्जने इहेदानीमाढ्यतरमाढ्यतरमानयेत्येषा प्रसृततरा गति यदतिशयमुक्त्वा वीप्सा- द्विवचनमुच्यते । परेवर्जने ॥८।१।५॥ परेरसमासे ॥१॥ परेरसमासे इति वक्तव्यम् । इह मा भूत्-परित्रिगती वृष्टो देवः । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । 'परेवर्जन' इत्युच्यते न चाऽत्र परिवर्जने वर्तते । कस्तर्हि ? समासः । । प्र०-युक्ता एवाढ्या आनयनक्रियायामुपयुज्यन्त इति लब्धप्रकर्षा एव वीप्स्यन्ते । किं चकृतद्विवचनात्तरपि सत्याढ्याढ्यतरमानयेति भाव्यम् । ततश्च प्रकर्षाऽर्थो गम्यते न तु वीप्सा । तस्मात् प्राक् प्रकर्पो विवक्ष्यते ततो वीप्सेति यथेष्टं सिद्धम् । परेवर्जने । परि गर्नमिति । त्रिगर्तान्वर्जयित्वा वृष्टो देव इति वर्जनक्रियाकृतो वर्पत्रिगर्तानां संवन्ध इति परेः सन्निधाने वाक्यवत्समासेऽपि प्रतीयत इति द्विवचन- प्रसङ्गः । कस्तर्हि समास इति । 'जहत्स्वार्था वृत्तिरिति समास एव वय॑मानोप- सर्जने वर्जने वर्तते, अवयवौ त्वनर्थको । यदाऽप्यजहत्स्वार्था वृत्तिरिति पतस्तदा वाक्ये केवले वर्जने परिवर्तते इति तत्रैव द्विवचनं समासे तु वय॑मानार्थास्कन्दी द्वयर्थः परिः केवले वर्जने न वर्तत इति सिद्धो द्विवचनाऽभावः । अत्र पक्षे 'न चान परिवर्जने उ०-विशिष्ट व्याप्यत्वप्रतीतो तात्पर्यात्पूर्व तरयिति भावः । आये तु पौनःपुन्यविशिष्टक्रिया- यामतिशयान्वयेऽतिशयविशिष्टायां वा पौनःपुन्यान्वये न विशेष इत्यन्तरस्वाद्विद्वत्वम् । सुयन्ते त्वतिशयवव्याप्यत्वमपि पदार्थान्तरापेक्षमिति समत्वेऽपि इयोर्विशिष्टे व्याप्यस्व- प्रतीतिनिर्वाहाय पूर्य तरपितितापर्यम् । पूर्व द्वित्वे विवक्षितार्थाप्रतिपत्तेरप्ययं विभागो युक्त इस्याह-किंचेति । कृतद्वित्वात्तरपि तदन्तस्य प्रातिपदिकरवात्सुब्लुकि 'प्रकारे गुणवचनस्येति हित्वे फर्मधारयवदावारसुब्लुफि 'पटुपटुरिज्यादाविवात्रापि प्रकारार्थो गम्येतेतीष्टार्थप्रतीति- लामाय पूर्व प्रकर्पयोगः पश्चाद्वीप्येतीष्टसिद्धिरित्यर्थः । परर्वर्जने । याक्यसमानार्थत्वारसमासस्य वाक्यविर्वपमे प्राप्से प्रतिपेध इति प्रतिपाद- यितुं पाक्यवृत्योराऽभेदं दर्शयति-त्रिग नित्यादिना । संवन्ध इति । वाक्ये पळमी. योज्यो, यत्ती तु तदोध्य इस्यर्थः । 'भपपरीवर्जने' इति फर्मप्रवपनीयत्वं 'पवम्यपाल्परिमि'- रिति पत्रमी। अपपरियतिरिति समासः। ननु वाफ्यवरसमामेऽपि परिणेव यजनं घोरयते एति फिमिति ममामस्य तत्र शक्तिः फाप्यत इत्यत आह-जहदिति । वर्जनं संयन्धा- भाषः । एयर ग्रिगतनिष्टाऽभावप्रतियोगिसंयंधपगृष्टिफलतियोधः। तदाद-चर्यमानापस- । - +२.१.११.

·अपालाआ०१।८सू० व्याकरणमहाभाष्यम् [ ३०५ परेवर्जने वावचनम् ॥ २॥ परेर्वजने वेति वक्तव्यम् । परि त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः । परि-परि त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देवः । वाक्यादेरामन्त्रितस्याऽसूयासंमतिकोपकुत्सनभर्त्सनेषु ॥८।१।८॥ असूयाकुत्सनयोः कोपभर्त्सनयोश्चैकार्थत्वात्पृथक्त्व- निर्देशानर्थक्यम् ॥ १॥ असूया कुत्सनमित्येकोऽर्थः । कोपो भर्त्सनमित्येकोऽर्थः । असूयाकुत्सनयोः कोपभर्त्सनयोश्चैकार्थत्वात्पृथक्त्वनिर्देशोऽनर्थकः । न ह्यनसूयन् कुत्सयंति, न चाप्यकुपितो भर्सयते । ननु च भो अकुपिता अपि दृश्यन्ते दारकान् भर्सयमानाः । अन्ततस्ते तां शरीराकृति कुर्वन्ति या कुपितस्य भवति । । प्र०-वर्तत' इत्यस्यायमर्थः-शुद्धवर्जने न वर्तते । अन्य एव द्वयर्थः परिः समासे, अन्यो वाक्ये शुद्धवर्जनविषयः । कस्तीह समास इति । समासविषयत्वात्परिव समासः । अन्य एव परिद्वयर्थ इत्यर्थः । वाक्ये नित्यद्विवचनप्रसङ्गादाह-परेरिति । वाक्या० । असूयाकुत्सनयोरिति । यद्यप्यसूयादयः परस्परस्माद्भिन्नास्तथापि कार्यकारणभावेनैकविषयत्वमेकार्थत्वं ज्ञेयं, तमेव कार्यकारणभावं दर्शयति न ह्यनसूयन्निति । तत्र कुत्सनभर्त्सनाऽभावेऽप्यसूया कोपश्च भवत्तो न तु कोपाऽसूयाऽ- भावे भर्त्सनकुत्सने इति कोपाऽसूययोद्विवचनं विधीयमानं भर्त्सनकुत्सनयोरपि 'तत्सद्भावासिध्यतीति कुत्सनभर्त्सनग्रहणमनर्थकं भवतीत्यर्थः । ननु चेति । कापमन्तरेणापि भर्त्सनसद्भावात्पृथग्विधेयं द्विवचनमित्यर्थः । उ०-जैन इति । अवयवौ स्वनर्थकाविति । इदं चिन्त्यम् , ईदृशजहत्स्वार्थवृत्से रूदेरन्यन्त्र भाष्यकारैरनभ्युपगमात् । द्वयर्थः परिरिति । चिन्त्यमिद-सूनाक्षरैः केवले वर्जने वर्तमान- परेरित्यर्थाऽलाभात् । तस्मादयमन्त्र भाष्यार्थः--कर्मप्रवचनीयानां स्वयोगविहितविभक्त्यर्थ- संबन्धपरिच्छेदकत्वेन तन्न विभक्त्यभावेन तत्वाऽसंभवान्निरर्थकः परिः। किंच वाफ्यदृष्ट- विभक्त्यर्थान्तर्भावण तत्र समासस्यैव शक्तिकल्पेन परेस्तयोतकत्वाऽभावः । नहि समासस्य पदार्थान्तर्भावेण शक्तिः, तत्र तहयोतकापेक्षा । अतएव घनश्यामादाविवाद्यप्रयोगः परिशब्दन्तु धृत्ती साधुत्वमात्रार्थ प्रयुज्यते, 'समूलकापं न्यवेधी'दित्यादौ कपिरेवेति । वाक्यादेरा० 01 ननु परगुणासहनमस्या, कुरसनं निन्दनं, फोप:-क्रोधः; शब्दयो- पादनं भरसनमिति कथं तेपामेकार्थत्वमत आह- यद्यपीति । तत्र कुत्सनेति । कार्य - ·३०६] श्रीभगवत्पतलिविरचित [एक बहुव्रीहिवते एवं ताह- सामृतैः पाणिभिनन्ति गुरवो न विषोक्षितैः । लालनायिणो दोषास्ताडनाश्रयिणो गुणाः ॥ एकं बहुव्रीहिवत् ॥ ८ ॥ १।६ ॥ इह कस्माद् बहुव्रीहिवद्भावो न भवति-'एक' इति ? एकस्य द्विवचन- सम्बन्धेन बहुव्रीहिवद्भाव उच्यते न चाऽत्र द्विर्वचनं पश्यामः । प्र०-अत्राप्यस्ति कोप इति दर्शयति-अन्तत इति । यद्यपिता भर्सयेरन् गुरवो नैव दारकास्तेभ्यो बिभियुरिति कोपं प्रदर्शयन्तो भर्त्सयन्ते । ततः सर्वत्र भर्त्सने कोपसद्भावात्पृथग्भर्त्सनग्रहणं न कर्त्तव्यम् । कुत्सनभर्त्सनग्रहणसमर्थनायाह- सामृतैरिति । गुरवो हि हितैषित्वादकुप्यन्तोऽपि भर्त्सनम् । कुर्वते भय॑मानास्तु कुपितान् प्रतियन्ति तान् ॥ १॥ विनाऽप्यसूयया कुत्सां कुर्वन्तीति पृथक्तयोः। निर्देशः सूत्रकारेण विहितः सूक्ष्मवुद्धिना ॥२॥ एकम् । इह कस्मादिति । केवलो बहुव्रीहिवद्भावोऽनेनं विधीयतेऽनिर्दिष्ट- विषय इति मत्वा प्रभः। किं पुनरनाऽनिष्टं यावता कृतेऽपि सुलुकि बहुव्रीहिवद्भा- वादपरः सुभविष्यति । समासग्रहणं च नियमार्थ न तु विध्यर्थमिति प्रत्ययान्तत्वादेक - 60-विनापि कारणं भवति, ननु फारणं विना कार्यमिति भावः । कोपाऽभावे भर्सनं न स्याद- सस्तनाप्यारोपितः फोपोऽस्तीस्याह-यद्यपिता इति । इदमुपलक्षणं, यद्यसूयाहीना निन्देरनिस्यस्यापि । तदेव ध्वनयनाह-कुत्सनभर्त्सनग्रहणेति । एवं ताहेति । एवं तर्हि यत माह कपिः-'सामृतैरिति भतोऽसूयाकुरसनयोः पृथग्ग्रहणं कर्तव्यमित्यर्थः । तदाह- गुरखो हीवि । 'एव'मिस्यादिः। ननु कोपाभावे भर्सनैव फथं स्यादत आह-भाष्ये- लालनेदि। एक पहुव्रीहिवत् । मनु द्विरसनियोगेन विधानारफयमत्र प्राप्तिरत माह-केवल इति । सुन्नुकमभ्युपगम्य दोपाभावमुकरवा सुब्लुर्गव नास्तीति युपश्यन्तरमाह-समासग्रहणं घेति । विध्यत्वे त्यप्रायय इति प्रतिषेधं याधिव्या यहुमीहिवद्रावामातिपदिकरवं स्यादिति भावः । पसातो द्विस्वे कृतेऽपि स्याने द्विपनवे स्थानियदायेन निःप्रयोगपक्षे उपयुमस्या मरपपान्तस्येनाऽप्रत्यय इति निषेधो दुर्वारः। यदि यहुप्रीदियनायेन सन एवमायण प्राति. परिश्वगुप्यते सहदानीमपि गुल्यमिति पिरयमेवैतत् । पुंवदाय इरयपि पिमयम् । सहि. सनाको मृतिमात्र'एपमेन पाप्यः। सहि धियटकानेफमागमध्ये पूर्वमागस्यय । मत एप दक्षिणपूर्वस्य पयोधरपदसन, नवं महते तस्मादेक इयादी धीमापारिष 1 ·अपा०५०व्याकरणमहाभाष्यम् ३०७ mm एकस्य द्विवचनसंबन्धेनेति चेदर्थनिर्देशः॥१॥ एकस्य द्विवचनसंबन्धेनेति चेदर्थनिर्देशः कर्तव्यः । द्विवचनमपि ह्यत्र कस्मान्न भवति । तस्माद्वाच्यम्-'अस्मिन्नर्थे द्वे भवतो बहुव्रीहिवच्चे'ति । न वा वीप्साधिकारात् ॥ २॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् ? 'वीप्साधिकारात्' । 'नित्यवीप्सयोः' [४] इति वर्तते । अथ बहुव्रीहिवत्वे किं प्रयोजनम् ? बहुव्रीहिवत्त्वे प्रयोजनं सुब्लोपपुंवद्भावौ ॥३॥ सुब्लोपः* एकैकम् । पुवद्भावः---गतगता । यद्येवम्- प्र०-इत्यस्याऽप्रातिपदिकत्वान्नैव वा सुब्लुक् प्राप्नोति । एवं तर्प दाहरणदिक्प्रदर्शिता । इदं तूदाहरणमेकेति । अत्र हि पुंवद्भावः प्राप्नोति । एकस्येति । 'द्वे' इत्यधिकाराद्विवचनसन्नियोगेन विधीयमानो बहुव्रीहिवद्भाव- स्तदभावे न भवति । द्विवचनमप्यनेन विधीयमानमत्र प्राप्नोतीति मत्वाह-एकस्येति । नवेति । वीप्साशब्दः स्वरितत्वप्रतिज्ञानात् 'परवेजने' इत्यादावर्थान्तरनिर्देशादाका- इक्षाया अभावात्तत्संबन्धमननुभूयेहैवोपतिष्ठते । सत्यपि संभवे बाधनं भवतीति न्यायाद्वीप्सायां विधीयमानेन बहुव्रीहिवद्भावेन द्विवचनस्य बाधाऽप्रसङ्गादनेनैवोभयं विधीयते । अथेति । कि बहुव्रीहौ दृष्टं सर्व कार्यमतिदिश्यते अथ किंचिदेवेति प्रश्नः । उ०-सुब्लुकि लक्ष्ये लक्षणस्येति न्यायात्तद्रहितस्यैव साधुत्वापत्तिरिति यथाश्रुतभाव्यमेव रमणी- यम् । कृते द्वित्वे तु लक्ष्यभेदात् पुनर्विभक्तिरिति न दोषः । न च कार्यातिदेशेऽनेनैव सुबु. स्पत्तिरिति लक्षणभेदादेक इत्यत्र पुनः सुब्दुर्वार इति वाच्यं, कार्यातिदेशेऽपि प्रातिपदिकत्व- रूपकार्यमतिदिश्यते । तद्वारैव कार्यान्तरस्य तत्र दर्शनात् । ततः सुब्लोपादि स्वशास्त्रेणे- येत्यदोपात् । अतएव प्रयोजनान्वाख्यानपरसिद्धान्तभाष्ये 'सुब्लोपबद्भावौ'इत्यत्र न्यूनता । अन्यथा सुयुत्पत्तिरपि तत्र वक्तव्या स्यात् । मम तु लुब्लोपपदेन तनिमित्तभूत- प्रातिपदिकत्वलक्षणास दोप इति बोध्यम् । द्विवचनसन्नियोगेनेति । कृतद्विर्वचनैकशब्दानुवादे- नेत्यर्थः । अनेनैव तद्विधाने हि 'एकश' इति न सिध्येत् । परत्वाद्वित्वत्यैवापत्तेः । भस्य तु न शसपवादः । अनेन सह येन नाप्राप्तिम्यायाऽभावात् । द्विवचनमप्चनेनेति । अर्थविशेपानिर्देशादिति भावः । भाग्ये-चीप्साधिकारादिति। समुदायोच्चारणेऽप्येकदेशे स्वरितस्वप्रतिज्ञानाहीप्सापदानुवृत्तिः । ननु मध्येपि संबन्धः स्यादत आह-पररिति । मनु तेनैव वीप्सायर्या द्विपचनस्य सिद्धत्यादनेन पुनस्तद्विधानं व्यर्थमत माह- सत्यपीति । वहुव्रीहिवद्भावादिति । प्रातिपदिकसंज्ञातिदेशद्वारेति । अस्थाशय उमः । - २.४.०१.२ ८. १.१० १.१.३४, ·३०८ श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित [एक बहुव्रीहिवत् : सर्वनामस्वरसमासान्तेषु दोषः ॥ ४ ॥ सर्वनामस्वरसमासान्तेषु दोषो भवति । [ सर्वनाम-] सर्वनामविधौ दोपो भवति–एकैकस्मै । 'न बहुव्रीहौ' [ १. १. २६ ] इति प्रतिषेधेः प्राप्नोति । सर्वनाम । स्वर-नन सुसु । 'नसुभ्याम्' [६. २. १७२.] इत्येष स्वरः प्राप्नोति । स्वर । समासान्त-ऋगृक् । पू:पूः + । 'ऋक्पूरब्धः- पथामानक्षे' [५. ४.७४ ] इति समासान्तः प्राप्नोति । प्र०-एकैकमिति। सुबन्तसमुदायस्य वहुव्रीहिवद्भावात्सुब्लुकि कृते पुनर्वहुव्रीहिवद्भावा- देव सुबुत्पत्तिः । गतगतेति । उत्तरसूत्रेण द्विवचनबहुव्रीवद्भावौ । एकैकेत्यत्र तु पुंव- द्भावे विशेषाऽभावः । अवग्रहे त्वत्रापि विशेषोऽस्ति । न चाऽन्न नित्या संहिता, 'एकैकयेत्येक' इत्यवग्रहकरणात् , 'अग्रे अग्रे सूक्ष्म' इत्युदाहरणाच्च । नन सुलु इति । 'आवाधे चेति द्विवचनम् । नन करोति सुसु जागर्तीत्येवमादिवाक्यैकदेश उदाहृतः । अथ 'नसुभ्या'मित्यन्तोदात्तत्वेऽसति केन स्वरेण भाव्यम् ? अन हि चत्वारः स्वराः प्राप्नुवन्ति । समासान्तोदात्तत्वं, पूर्वपदप्रकृतिस्वरो, नसुभ्यामित्यन्तोदात्तत्वमाने- डितानुदात्तत्वं च । तत्र कार्यातिदेश इदमेव कार्याणां विधायकमिति परत्वादानेडिता- नुदात्तत्वमनेन वाध्यते । शास्त्राऽतिदेशे विरुद्धस्य स्वाश्रयस्यातिदेशेन निवर्तनान भाव्य- मानेडिताऽनुदात्तत्वेन । यथा च 'नन्सुभ्या' मित्यस्य संमासंग्रहणानुवृत्त्याऽनति- .. उ०-उत्तरसूत्रेणेति । 'भायाधे घे'त्यनेन । अन पुंवत्वं तु 'स्त्रियाः पुंव'दित्यनेम अतिदेश. "घलेनोत्तरपदस्यैकार्थेन भिन्नार्थत्वाऽभावेन च सामानाधिफरण्यस्य सत्यादिति भावः । नन्धेत- सूत्रविषये पुंवरवं फुतो नोदाहृतमित्यत माह-एकैफेत्यत्रेति । नचात्रेति । द्विर्षपनविपये इत्यर्थः । 'संहितैकपदे नित्ये'त्यस्य समासग्रहणसामयेनाऽखण्डपद एप प्रवृत्तेरिति भाषः । तदेवाह-अग्रे इति । उदाहरणात् । 'प्रकारे ‘इति सूने भाष्यकारेणे'ति शेषः । अत 'एकै. फया माहुरया' इत्यत्र 'एफडएकये'त्यवग्रहं याजुपाः कुर्वन्ति । न पाऽस्यादेरपयोगश्चियः । 'मयूररोमभिरिरयादी मुख्यसमासेऽप्यवग्रहणफरणेनाऽवग्रहे संहितानित्यत्वस्याऽप्रतियाधफ. स्वादिति कैपित् । 'नन' 'मुमु' इत्येतावन्मात्रेण कथमायाधाप्रतीतिरत माप-नन करो. तीति । भृत्यादीनां फार्यकरणे मान्यात्पीडित एवं प्रयुके, प्रयिस्यारयन्तजागरणाच्य पीडितः । समासान्तोदात्तत्वमिति । व्याप्यधर्मातिदेशे व्यापफधर्मस्याप्यतिनदेशादिति भावः । पूर्वपदप्रकृतिस्वर इति । 'यहुचीही प्रकृस्य त्यनेन । परत्वादिति । अनुदात्तस्यायफाशो 'गुट इत्यादी। सानानिदेशेऽनुदातरयमेव परमत आह-विरुद्धेति । भतिशम्यामाग्या. दिति भाय: । फायांतिदेशेऽप्यतिविषयमानफार्याणामुरपतिदेशस्यय देशवेमयेय पुराया । +८.१.१..

·अपा०१आ०९सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [ ३०९ सर्वनामविधौ तावन्न दोषः । उक्तं तत्र* बहुव्रीहिग्रहणस्य प्रयोजनम्- 'बहुव्रीहिरेव यो बहुव्रीहिस्तत्र प्रतिषेधो यथा स्याद् बहुव्रीहिवद्भावेन यो बहु- बीहिस्तत्र मा भूदिति । स्वरसमासान्तयोरपि -प्रकृतं+ समासग्रहणमनुवर्तते, तेनैव बहुव्रीहिं विशेषयिष्यामः--'समासो यो बहुव्रीहि'रिति । प्र०-देशादप्रवृत्तिखें पूर्वपदप्रकृतिस्वरस्याऽपीति समासान्तोदात्तत्वप्रसङ्गः । उच्यते-- 'नङसुभ्या'मित्यत्रैव 'वनं समासे' इत्यतः सिंहालोकितन्यायेन समासग्रहणमनुवर्तते, न तु 'बहुव्रीहौ प्रकृत्ये त्यत्र, तेन पूर्वपदप्रकृतिस्वरोऽतिदेशेन भवन् समासाऽन्तोदात्तत्वं बाधते । ऋक् ऋगिति । समासमात्राद्विधीयमानो बहुव्रीहेरपि दर्शनादकारोबहु- व्रीहिवद्भावात्प्राप्नोति । उक्तं तत्रेति । 'विभाषा दिक्समास'इत्यतो 'न बहुव्रीहा' वित्यत्र बहुव्रीहि- ग्रहणानुवर्तनाद्वहुव्रीहिरेव यो वहुव्रीहिर्मुख्यस्तस्य सर्वनामसंज्ञानिषेध इत्यतिदेशान्न प्रवर्तते । स्वरसमासान्तयोरिति । स्वरे व्याख्यातम् । समासान्ते व्याख्यायते- 'समासान्ता' इत्यत्र समासाच्च तद्विषया'दित्यतः समासग्रहणमनुवर्तते, तेन मुख्य- समासपरिग्रहादतिदेशात्समासान्ताऽप्रसङ्गः । समासमात्रस्य समासग्रहणेन विशेष- णादर्थाद्ववहुव्रीहेरपि विशेषणम् । 'तेनबहुव्रीहिं विशेषयिष्याम' इत्येतद्भाष्यमुप- पद्यते । अन्वे वाहुः-बहुव्रीहौ सङ्खयेये उजबहुगणा'दित्यतः 'ऋक्पूरब्धूरित्यत्र । उ०-तद्वारणं योध्यम् । तर्हि पूर्वपदप्रकृतिस्वरः स्यादत आह-यथाचेति । अन्तोदात्तत्व- प्रसङ्ग इति । एवञ्च विशेषाऽभावाद्विचारोऽयमयुक्त इति भावः। अनुवर्तत इति । अप- कृष्यत इत्यर्थः । सन्निहितत्वाच्च 'नन्सुभ्यामित्यत्रैव संबन्धो न तु 'बहुव्रीही प्रकृत्ये त्यत्रे- त्याशयः । बाधत इति । तेन 'निपाता आधुदात्ता' इति पूर्वपदमायुदात्तं, शिष्टमनुदात्तम् । एवन सत्यानडितानुदात्तत्वेऽपि विशेपाऽभावाच्चिन्त्योऽयं कैयटः । अतिदिश्यमानकार्याणा- मुत्पत्तिदेशस्यैव देशत्वेन परत्वेनाऽऽनेदितानुदात्तत्वस्यैव प्राप्तेश्च । स्वरे समासग्रहणापकण समाधानपर भाष्यं त्वतिदिश्यमानधर्मविरुद्धस्वाश्रयकार्याऽभावेन, 'नसुभ्या मित्यतिदेशे आटॅडितानुदात्तत्वाप्राप्तरिति बोध्यम् । इदमेवाभिप्रेत्य भाष्ये उपक्रमे सुब्लोपपुंवद्भावावेव प्रयोजने उक्ते, आत्रेडितानुदात्तत्वेनैव स्वरसिद्धया विशेषाऽभावात् । अतएव समासवद्भावो नोक्तः । तथाहि सत्यन्तोदात्तत्वापत्तेः । तेन मुख्येति । समास एव समास इत्यश्रवणादिति भावः । एवज्ञानुवृत्तिसामर्थ्यादनेनातिदेशेन तयोरनतिदेश इति तात्पर्यम् । नन्वेवं सति 'तेन बहुव्रीहिं विशेषयिष्याम' इत्ययुक्तमत माह-समासमात्रस्येति । एवं च भाष्येण सामर्थ्य- सिद्ध वस्त्वेव दर्शितमिति भावः । ननु 'स्थूलादिभ्यः प्रकारवचने फोनित्यादावपि संवन्धः • १.१.२८'.+१. २२३, ५. ४. ६८.

·३१०] श्रीभगवत्पतलिविरचितं [कर्मधारयवदुत्तरेषु कर्मधारयवदुत्तरेषु ।। ८ । १ । ११ ॥ कर्मधारयवत्त्वे कानि प्रयोजनानि ? कर्मधारयवत्त्वे प्रयोजनं सुब्लोपवद्भावान्तोदात्तत्वानि ॥१॥ सुब्लोपः*-~~-पटुपटुः । पुवद्भावः+-पटुपट्वी । अन्तोदात्तत्वमx--- -- पटुपटुः । प्रकारे गुणवचनस्य ॥८।१ । १२ ॥ गुणवचनस्येति किमर्थम् १ अग्निर्माणवकः, गौर्वाहीकः । प्र०-बहुव्रीहिग्रहणं, 'समासाच्च तद्विषया दित्यतः समासग्रहणे च संवन्धानुवृत्त्या - नन्तरयोगैः संवन्धमगच्छदनुवर्तते । तदुभयं वाक्यभेदेन संवध्यते, तेन 'ऋगाद्य- न्तात्समासादकारः प्रत्ययो भवति । बहुव्रीहेस्तु समासादेव न त्वतिदेशा'दित्यर्थः संपद्यते । अथ 'नने त्यत्र बहुव्रीहिवद्भाभावानलोपः कस्मान्न भवति ? 'वनं समासे इत्यतः समासग्रहणं संवन्धानुवृत्त्या पुंवद्भावमविशेषयन्नलोपेऽनुवर्तत इत्यदोषः । कर्म० । 'कालककालिके'त्यादौ 'न कोपधाया' इति प्रतिषेधात् पुंवद्भावो बहु- व्रीहिवद्भावेन न सिध्यति, पूर्वपदप्रकृतिस्वरश्च प्राप्नोतीति कर्मधारयवद्भावाऽधिकारः। प्रकारे० । गुणवचनस्येति किमर्थमिति । क्रियमाणेऽपि गुणवचनग्रहणेऽ- निष्टप्रसङ्ग इति प्रश्नः । अग्निर्माणवक इति । अग्निशब्दो वह्नौ वृत्तः सोऽय- उ०-स्यादत आह-संबंधानुवृत्त्येति । 'वनं समासे' इत्यत इति । उत्तरपदाक्षिप्तसमासस्य तेन विशेषणान्मुख्यसमास एव तत्प्रवृत्तिरिति भावः । परंतु बहुचीहिवद्धावेन नोत्तरस्य मुख्यसमासपरमावयवरवरूपमुत्तरपदत्वम् , भतो नान लोप इत्याहुः । इत्यदोप इति । भधिशब्दस्याऽऽयाधायां द्वित्वे 'इकोऽसवर्ण'इत्यस्य 'न समास' इति शाफलप्रतिषेधस्तु सिरसाहपयेणोपदेशिफसमासस्यैव तत्र ग्रहणामेति योध्यम् । यधमिधानमस्ति । कर्मधारयव० । ननु 'यहुचीहिय'दित्यनुवृत्यैव सिढे किमनेनेत्यत आह-कालके- त्यादि । स्थाथिककान्तमेतत् । आयाधाविपये सु नैतादशेष पुंवश्वम् । अतएव सव फर्म- पारयवदायो नोकः। अन्तोदात्तत्वमिति भाष्ये । आर्गेडितानुदात्तस्यं सुन, अतिदेशेन स्वाधयविस्वस्य निवर्तनात् । अतएवाधिकारस्वेऽपि तस्यायानुपस्थितिरिति योध्यम् । प्रकारे गुण । प्रकारोऽत्र सादयम् । अनिष्टप्रसङ्ग इति । सर्वस्यापि सापये ...१. + १.१.४१.४ १.१.२११.

·८अपामा०१२सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [३११ प्रकारे सर्वेषां गुणवचनत्वात्सर्वप्रसङ्गः ॥ १॥ प्रकारे सर्वेषां गुणवचनत्वात्सर्वप्रसङ्गः । सर्वे हि शब्दाः प्रकारे वर्तमाना गुणवचनाः सम्पद्यन्ते । तेनेहापि प्राप्नोति-अग्निर्माणवकः । गौर्वाहीक इति । सिद्धन्तु प्रकृत्यर्थविशेषणत्वात् ॥ २ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् ? 'प्रकृत्यर्थविशेषणत्वात्' । प्रकृत्यों विशेष्यते । नैवं विज्ञायते-'प्रकारे वर्तमानस्य गुणवचनस्येति । कथं तहिं 'गुणवचनस्य शब्दस्य द्वे भवतः प्रकारे वर्तमानस्येति । अथवा-प्रकारे गुणवचनस्ये'. । प्र०-मिति सादृश्यनिमित्तादभेदोपचारान्माणवके वर्तत इति द्रव्ये पूर्व संवृत्य संप्रत्यपि द्रव्यवचन इति गुणवाचित्वाऽभावान्न द्विरुच्यते । एवं 'गोर्वाहीक' इति गोशब्दः सानादिमति वर्तित्वा पूर्ववद्वाहीके वर्तते । प्रकारे सर्वेषामिति । अग्निशब्दोऽमिगतं तैदण्यं माणवके प्रतिपादयितुं प्रयुज्यत इति गुणशब्दः। एवं गोशब्दः सामादि- मद्गतजाड्यप्रतिपादनाय वाहीके प्रयुज्यते । गुणगुणिनोश्चात्र विषये नित्यमभेदी- पचारा दनिवन्धनषष्टयभावः । सिद्धं त्विति । द्विवचनस्य प्रकृतिः स्थानीति तदर्थो विशेष्यते न तु प्रकारः। तत्र सर्वस्य गुणवचनत्वाद्वथभिचाराऽभावात्तद्ग्रहणाद् ·३१२] भीभगवत्पतजलिविरचितं [प्रकारे गुणवचनस्य त्युच्यते, सर्वश्च शब्दः प्रकारे वर्तमानो गुणवचनः सम्पद्यते, तत्र प्रकर्षगतिर्विज्ञा- स्यते- 'साधीयो यो गुणवचन' इति । कश्च साधीयः १ यः प्रकारे च प्राक्च प्रकारात् । अथ वा 'प्रकारे गुणवचनस्ये'त्युच्यते, सर्वश्च शब्दः प्रकारे वर्तमानों गुणवचनः संपद्यते त एवं विज्ञास्यामः-'प्राक्प्रकाराद्यो गुणवचन'इति । प्रानुपूयें ॥३॥ आनुपूर्ये द्वे भवत इति वक्तव्यम् । मूलेमूले स्थूलाः । अग्रेऽग्ने सूक्ष्माः । प्र०-गुणवचनो यः शब्दो निर्मातस्तस्य सादृश्ये द्योत्ये द्वे भवत इति सूत्रार्थः। ननु वक्ष्यत्येतत्-'त एवं विज्ञास्यामः प्राक् प्रकाराद्यो गुणवचन' इति, तत्कोऽनयोरर्थयो- मेंदः ? उच्यते-इह प्रतिज्ञामात्रं कृतं 'सिद्धं त्विति । तत्र तूपपत्तिर्वक्ष्यते । तत्र प्रकर्षगतिरिति । सामर्थ्याद्गुणवचनत्वे लब्धे पुनर्गुणवचनग्रहणं प्रकर्पप्रतिपत्त्यर्थ- मुपात्तमित्यर्थः । प्रार प्रकारादिति । गुणवचनग्रहणसामर्थ्यादवस्थाविशेपः परि- गृहीतः । इह च सादृश्यं प्रकार प्राश्रीयते न तु भेदः। पटुपटुरिति ह्यक्ते पटुसदृशः प्रतीयते । 'प्रकारवचने जातीयरित्यत्र सादृश्यं प्रकारः केषांचिन्मते गृह्यतेऽन्येषां तु भेदः प्रकारः । अत्र के चिदाहुः-गुणोपसर्जनद्रव्यवाचिनोपि द्विवचनं भवति 'शुक्ल- शुक्छः पट' इति, गुणमात्रवाचिनोऽपि 'शुकशुष्क रूप मिति । अन्ये तु, गुणविशिष्टद्रव्य- वाचिन एव द्विवचनं मन्यते-'मूलेमूल' इति । अग्रमध्यमूलानि त्रयो भागाः, तत्रैक- उ०-द्विपिने पटवादयः शब्दाः सापयनिमित्तादभेट्रोपगारादपटुयोधफा इति भावः । एवं हि पटुसारपयं तम घोसितं भवति । एवं च यस्य परिपूर्ण पटुत्वं य: पटुयार्याणि सर्वाणि फरोति सेन यो म्यूनस्तरकार्यकारी स 'पटुपटुरिष्युच्यते । 'प्रकारे वर्तमानस्य यस्यापि-यअनया प्रकारे वर्तमानस्येत्यर्थः । इह प्रतिज्ञामात्रमिति । 'अथयेति पक्षान्तरोफिद्वारेणोक्नेऽर्थ हेतुर- भिधीयते इति भावः । सामादिति। प्रचार वर्तमानस्य सर्वथागुणयनस्यादिति भावः । पूर्वम्यानयानादुसरन विशेष दर्शयति-गुणवचनाहरणेति । गुणयपगस्य प्रकारे पर्तमानस्ये. स्पर्ध भाभीयत इति भावः । 'गोवादीक'इत्यादौ तु प्रकारमृत्तितायाः प्रारम गुणयपनयमिति सारपर्यम् । भावपक्षे नियोत प्रकार व्यातिप्रातः, तिीये प्रकार तदुग्रहीत हिरमिति पक्षयोः । यारा पक्ष एय स्यायानिति चनयि पुनरप्यवग्यादिना माणे सगोपादा. मम् । फेपाश्चिन्मतेनेति । चमगादीनामिाय:। धन्यपान्त्यिति । जगदिग्यादीनाम् । तत्रा- पमा रत्यय: मायाम्प जातीयगे गुणयमने मानयमान हिरन प्राप्तोऽपि बाधो मेरा इति वामनः। स मान पिपमिशि जयादित्यमसमेग युमिनि पोधगि तसमतान्तिः । गुणमात्रयापिनोऽपीति। प्याप्तिम्यागादिगि भागः। अन्येविति । पपन. महरटेन गुणवपनादिष्पाताविति सदाशपः ! गनु पासारियंपनीयानुयपि सिदापारिक ..

·चापागाण१२सूं०] व्याकरणमहाभाष्यम् स्वार्थेऽवधार्थमाणेऽनेकस्मिन् ॥ ४ ॥ स्वार्थेऽवधार्यमाणेऽनेकस्मिन् द्वे भवत इति वक्तव्यम् । अस्मात्कार्षापणा- दिह भवद्भयां माषं माष देहि । अवधार्यमाण इति किमर्थम् । अस्मात्कार्षा- पणादिह भवद्भयां मापं देहि द्वौ देहि त्रीन् देहि । अनेकस्मिन्निति किमर्थम् ? अस्मात्कर्षापणादिह भवद्भयां मापं देहि । माषमेव देहि । किं पुनः कारणं न सिध्यति ? अनक्यवाभिधानं वीप्सार्थ इत्युच्यते*, अवयवाभिधानं चाऽत्र प्र०-मेव मुख्यमग्रं मूलं च, अन्येषां तु भागानामपेक्षाकृतोऽप्रमूलव्यपदेशः, अधःसंनि- वेशापेक्षोऽग्रव्यपदेशः। उपरि संनिवेशमपेक्ष्य मूलव्यपदेशः । न चैकरूपं भागानां स्थौल्यं सौक्ष्म्यं वा, किं तहि यथामूलमुपचीयते स्थौल्यं, यथायं च सौक्ष्म्योपचय इति वीप्साया अभावः । स्वार्थ इति । स्वार्थग्रहणमर्थान्तराऽभावप्रदर्शनार्थम् । अस्मा- स्कार्षापणादिति । अनेकमापसमुदायः कार्पापणः । तत्र सर्वे माषा दानक्रियया न व्याप्यन्ते किं तर्हि द्वावेवेति वीप्साऽभावः । भिन्नार्थत्वांचाऽनेन द्विवचनेनैकशेषो न बाध्यते । 'इह भवद्भयां माषौ देही 'त्युक्ते. एकैकं देहीत्यर्थो न गम्यते । मापं माषं देही- त्युक्ते एकैकदानप्रतीतिः । द्वौ देहीति । मापं मापौ मापान्देहीत्यस्यार्थस्य प्रदर्शनपर- : मेतत् । माषशब्दस्य हि द्विवचनाभावः प्रदर्शयितव्यस्तत्र यथेच्छं देहीत्यस्यार्थस्य प्रद. र्शनादवधारणस्याऽभावः । माषमेव देहीति । अवधारणमत्राऽस्तीतिः प्रतिपादयति । किं पुनरिति । यथा द्वावेव मापौ निज्ञातौ यदा दानक्रियया व्याप्येते तदा मापं मापं देहीति वीप्सायां द्विवचनं भवति, एवमनेकमापसमुदायादपि कार्यापणाद् द्वयोरस्ति दानक्रियया व्याप्तिरिति सिद्धं द्विवचनमिति भावः । इतर आह-अनवयंवाभिधान- मिति । एवं मन्यते-वीप्सायां संनिहिताऽर्थस्य न कस्य चिद्दर्जनमस्ति इह तु वर्जन- उ०-बचनेनेत्यत आह-अममध्येति । वीप्साया इति । एफजातीयानां पदार्थानामेकल्प. गुणायन्वये हि वीप्लेति भावः । 'मूले भूले पथि विटपिना'मित्यादौ तु वीप्सायामेव द्विरवं योध्यम् । स्वार्थग्रहणमिति । अन्यथान्नाऽपि एकमितिवट्टीप्सार्थसंयन्ध इति भ्रमः स्यादिति भायः । भिनार्थस्यमुपपादयति-इह भवद्धयामिति । न गम्यत इति । फिन्नु प्रत्येक मापस्यदानं प्रतीयते इति भावः । ननु की देहील्याययुकं, हिनदादेविपनाभानप्रतिपादने तात्पर्याऽभायादित्यस माह-मापं मापाविति । भाष्ये 'मापं देही रयम्य विवरण-'माषमेव .८.१.४.'

·६१४] श्रीभगवत्पतलिविरचितं [प्रकारे गुणवचनस्य गम्यते । आतश्चावयवाभिधानं, यो ह्युच्यते—'अस्मात्कार्षापणादिह भवद्भयां माषं माष देही'ति, माषं माषमसौ दत्वा पुनः शेषं पृच्छति—'किमनेन क्रियता'मिति । यः पुनरुच्यते -'इमं कार्षापणमिह भवद्भ्यां माष माषं देही ति मार्षमाषमसौ दत्त्वा तूष्णीमास्ते । चापले ॥५॥ चापले द्वे भवत इति वक्तव्यम् । अहिरहिर्बुध्यस्व बुध्यस्ख । न चावश्यं द्वे एव, यावद्भिः शब्दः सोऽर्थो गम्यते तावन्तः प्रयोक्तव्याः । अहिरहिरहि- qध्यस्व बुध्यस्व बुध्यस्वेति । क्रियासमभिहारे ॥६॥ क्रियासमभिहारे द्वे भवत इति वक्तव्यम् । स भवान् लुनीहिलुनीहीत्येवायं लुनाति । पुनीहि पुनीहीत्येवाऽयं पुनाति । भाभीक्ष्ण्ये ॥७॥ प्र०-मस्तीति वीप्साया अभावः । इमं कापणमिति । अत्र वीप्सायां द्विवचनमिति निः- शेषमापदानावगमः । चापल इति। आशुप्रतिपादनं चापलम् । अहिरहिरिति । यद्यहमेनं न बोधयामि तदा हन्यत एवायमहिनेति ज्ञात्वाऽऽशु प्रतिपादनाय वाक्यप्रयोगः। न चावश्यमिति । एवं च ब्रुवताऽनेन नेदं शास्त्रीयं द्विवचनं किं तर्हि परप्रत्यायनायाऽनेक- स्वतन्त्रपदप्रयोग इत्युक्तं भवति । एवं चाहिरहिरित्यानेडितानुदात्तत्वाऽभावाद्यथाप्राप्तः स्वरो भवतीत्याहुः । क्रियासमभिहार इति । लोडन्तस्यैवेदं द्विवचनं न यडन्तस्य, लोट: समुच्चयेऽपि विधानाक्रियासमभिव्याहारख्यक्तो केवलस्य सामर्थ्याभावात् । यङ् तु क्रियासमभिहारविषय एवेति तदयोतने स्वयं सामर्थ्यान्नापेक्षते द्विवचनम्। भाभीदण्य इति । ननु चाभीक्ष्ण्यं नित्यतेति नित्यवीप्सयोरिति सिद्धं द्विवचनम् । नैतदस्ति । पुनःपुनः उ०-देही ति । न कस्य चिद्वर्जनमिति । यथा 'प्रामो प्रामो रमणीय' इत्यादी । एवञ्च घुवतेति । पपनप्ररयाण्याने तात्पर्यमिति भावः । लोडन्तस्यैवेति । अस्य योजादि मागेव निरूपितम् । भाभीक्ष्य इति वचनस्य प्रयोजनं वक्तुं नित्याभीदण्यशब्दयोरथमेदप्रदर्शना- पाह-ननु चेति । यथा जीवति जीवतीति । किं देवदत्तो मृतो या विष्ठति पेति प्रो इद- सुपरम् । आमीरायविपय इति । फूटस्यादिव्यावृत्तये इत्यर्थः। विच्छेदाऽविच्छेदी न +....

·टअपाण१आ०१२सु० व्याकरणमहाभाष्यम् . ३१५ आभीक्ष्ण्ये द्वे भवत इति वक्तव्यम् । भुक्त्वा भुक्त्वा व्रजति । भोज- भोनं व्रजति+। डाचि च ॥८॥ . डाचि च द्वे भवत इति वक्तव्यम् । पटपटायति मटमटायति । । प्र०-क्रियाया उत्पत्तिराभादण्यम् । तथा हि 'भुक्त्वा बजती'त्युक्ते सत्यपि क्रियाविच्छेदे पुनर्भुङ्क्ते पुनर्बजतीति क्रियाऽऽवृत्तिः प्रतीयते । नित्यता क्रियाया अविच्छेदो, यथा 'जीवतिजीवती'त्युक्ते जीवत्येवायमिति प्रतीयते न त्यावृत्तिः, न ह्यसौ जीवित्वा म्रियते मृत्वा वा जीवति, जीवनमेव दीर्घमविच्छिन्नं प्रतीयते । यत्तूक्तं भाष्ये-'तद्य आभीक्ष्ण्ये वर्तत' इति-नित्यशब्दस्य विषयोपलक्षणार्थम् , अाभीक्ष्ण्यविषयो यो नित्यशब्दस्तस्य ग्रहणमित्यर्थः । तथा च वृत्तिकारा आहुः-'यां क्रियां कर्ता प्राधान्येनाऽनुपरमन्करोति तन्नित्यम्' । अन्ये त्वाः-भुक्त्वाभुक्त्वा ब्रजतीत्यादौ क्त्वाणमुलन्तस्य द्विवचनं प्राप्नोति तिङन्तस्य च । तत्राभीक्ष्ण्यसंशब्दनेन यो विहितस्तदन्तस्य यथा स्यात्तिङ- न्तस्य मा भूदिति नियमार्थमिदम् । अन्ये तु प्रत्ययेनाभीक्ष्ण्यस्य द्योतनादप्राप्तं द्विवचनं विधीयत इत्याहुः । अथ 'क्रियासमभिहारे' इति सिद्धे 'श्राभीक्ष्ण्ये' इति किमर्थमुच्यते । क्रियासमभिहारसंशब्दनेन यो विधीयते तदन्तस्यैव द्विवचनमिति कश्चिद्विपर्यस्येदिति वाक्यद्वयोपन्यासः । डाचीति । विषयसप्तमीयम् । तेनाऽनुत्पन्न एव डाच्यकृतटिलो- उ०-विवक्षिताविति तात्पर्यम् । तिङन्तस्य चेति । भोजनवद्बजनस्यापि पौन:पुन्याव. गमादिति भावः । अत्र नियमे 'आभीक्ष्ण्यविहितप्रत्ययान्तसमभिव्याहारे'इति पूरणीयम् । सेन पचति पचतीत्यादावप्येवं सति द्विवचनानापत्तिरिति परास्तम् । अन्येविति । अत्राऽचिवीजन्तु अर्थान्तरेऽपि तयोविधानेन केवलयोस्तयोतने सामर्थ्याऽभाव इति । भायं व्याख्यानमपि न युक्तं, 'तद्य आभीक्ष्ण्य'इति भाष्यसकोचे मानाभावात् । 'नित्य- वीप्सयोरित्येव सिद्ध'मिति वृत्तिविरोधाच्च । वृत्तिस्थनित्यलक्षणमपि चिन्त्यमेव, अप्रधान. क्रियाकृतविच्छेदस्य नित्ये भाभीक्ष्ण्ये चावश्यं सत्त्वम् । विच्छेदका प्रधानक्रिया प'भुक्त्वा भुक्त्वे'यादावुपात्तनजनादिरूपैव, उपस्थितपरित्यागे मानाऽभावात् । एवं क्त्वाप्रत्ययक्त्वा- शन्तद्विरयाम्यामेव व्रजनादिनिष्टाभीक्ष्ण्यस्य द्योतनान क्वायन्तसमभिव्याहारे तिस्तस्स द्वित्वमिति द्वितीयमतमपि चिन्त्यम् । 'जीवति जीवती'त्यादौ तु 'कमलानि कमलानी' तिवदेकं जीवतिपदं दीर्घाऽविच्छिन्नजीवनलक्षकमिति न तत्र शाखीय द्विवमिति मम प्रतिभाति । एतत्प्रयोजनम्तु पौनःपुन्यस्य केनपियोतने सौनहित्वाऽप्रवृत्तिज्ञापनमिति नित्यवीप्सयो रित्यन उपपादितमस्माभिः । कधिद्विपर्यस्येदिति । पस्तुतम् इदमेव ज्ञापक,-'तस्य लोट्येव प्रवृति'रिति, तेन यान्ते न तस्य प्रवृत्तिरियाहु: । विपय. .

·१ श्रीभगवत्पतअलिविरचितं । [प्रकारे गुणवचनस्से पूर्वप्रथमयोरातिशयविवक्षायाम् ॥ ६ ॥ पूर्वप्रथमयोरांतिशय विवक्षायां द्वे भवत इति वक्तव्यम् । पूर्वपूर्वं पुष्प्यन्ति । प्रथमंप्रथम पच्यन्ते । । प्र०-पस्य पटदित्यादेर्विचनं, ततोऽव्यक्तानुकरणादिति डाच । ततष्टिलोपः । ततो 'नित्यमानेडिते डाची'ति पररूपत्वम् । केचित्तु पररूपविधानमच्छब्दस्य डाचीति पर- सप्तम्यामपि टिलोपात्प्राग्द्विवचनमित्यस्यार्थस्य ज्ञापकमाहुः । तदयुक्तम् । 'पत'दित्यादेः कृतटिलोपस्याऽप्यच्छब्दस्य संभवात् । तस्मा'ड्डाचीति विपयसप्तम्येवाश्रयणीया । प्रयागदर्शनवशाचाव्यक्तानुकरणाड्डाचीदं द्विवेचन न तु सूत्रान्तरविहित इति द्वितीया- करातात्यादो द्विवेचनाऽभावः । के चित्तु 'नित्यमानेडित डाची ति पररूपविधानमेवाऽ- व्यक्तानुकरणाड्डाचि द्विवेचनमनुमापयतीत्याहुः। यदा तु पररूपमकारान्तानुक द्वतीति प्रत्याख्यायत तदा द्विवेचन वक्तव्यमव । बहुलग्रहणमत्राऽन्येऽधीयत, तेन द्वितीयाकरोतीत्यादौ द्विवचनाभावो, डाचीति परसप्तम्यामपि नित्यादपि टिलोपात्पूर्व द्विवचनं च सिध्यति । पूर्वप्रथमयारिति । कचिदाद्यादिविवतायामिति पठन्ति । अन्ये स्वातिशयविवक्षायामिति । तत्र भिन्नार्थत्वाद्विवचनेनातिशायिको न वाध्यत इत्याहुः । तथा हि 'पूर्वतरं भुक्ते' इत्युक्ते किमात्मसाध्यक्रियान्तरापेक्षं भोजनस्य पूर्वत्वमथ भोक्त्रन्तरसाध्यभोजनापक्षमिति सन्देहः । एवं पूर्वपूवतरं पुष्प्यतीत्ययमप्यथों गम्यते उ०-सप्तमीति । परसप्तम्यां तु ढाचि द्विवचनस्य शब्दान्तरप्राप्त्याऽनित्यत्वेन निध्यत्वाहिलोपे पटपटेस्यस्याऽसिविरन्योन्याश्रयश्च,-डाचि दिवं द्वित्वे घजवरार्धवं सति च तस्मिन् दाजितीति भावः । ततष्टिलोप इति । उत्तरसण्डे पररूपं च, डापरानेडिते परे पूर्वखण्डस्य पररूपमेवेसि । अन्यथा सायपराम्रदिते पररूपविधानममर्थकं स्यादिति भावः। यदा तु पररूपमिति । 'नियमानेटिते दापी'त्येतत् । अत्रान्यैरिति । वृत्तिफारः । आश्रीयत इति । भपकृष्य व्याययात इत्यर्थः । बहुलग्रहणस्य प्रयोजनान्तरमाह-परसप्तम्यामपीति । अतएव दामभावेऽपि प्रपिनयति 'पटपटें'ति । अतएव 'नानेदितस्यास्यस्य तु वेति परितार्थम् । भाष्ये-डाचिचेति । चेन तदभावेऽपीरयपि योध्यम् । भन्योन्यायपरिहराय विषयसतम्या भावश्यफायमिति । केचिदाद्यादीति । पाठयेऽपि संप्रथमशव्ययोर्योऽर्थस्त. स्थातिशयविरक्षायामित्यर्थः । नन्वेयं विशेषयिदितपादातिशायियस्य द्विरन याधः प्रामोसी- त्यस माह-वत्र भिनार्थवादिति । भातिशापिपरादोऽनुशातिपादिः । पूर्वत्वमिति । पूर्वग्वाविशय पर्यः । इति सन्देह इति । प्रपरणादियशाप मिर्णय इति भावः । पूर्व पूर्ण मुझे इरयता अम्यग्यो भोम्योतिमपेयर्थ एप गम्यते ।

·८०१पा०१०१२सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [३१५ डतरडतमयोः समसम्मधारणायां स्त्रीनिगदे भावे ।। १० ॥ डतरडतमयोः समसंप्रधारणायां स्त्रीनिगदे भावे द्वे भवत इति वक्तव्यम् । उभाविमावाढ्यौ, कतराकतराऽनयोराब्यता । सर्व इमे आढ्याः, कतमा कत- मैषामाढ्यतेति । कर्मव्यतिहारे सर्वनानो समासवच बहुलं, यदा न समास- वत्प्रथमैकवचनं तदा पूर्वपदस्य ॥ ११ ॥ कर्मव्यतिहारे सर्वनाम्नो द्वे भवत इति वक्तव्यम्, समासवच बहुलम् । यदा न समासवत्प्रथमैकवचनं भवति तदा पूर्वपदस्य । अन्योन्यमिमे ब्राह्मणा । प्र०-न तावदयं किसलयितो यावदेव पुष्प्यतीति । 'पूर्व पूर्व पुप्प्यती'त्यस्मात्तु पुष्पि- तृभ्योऽन्येभ्यः पूर्व पुप्प्यतीत्यर्थः प्रतीयते । अत एवाद्यादिविवक्षायामित्युच्यते । आदे- रादिविवक्षायामादेर्वातिशयविवक्षायां द्विवचनमित्यर्थः । उतरडनमयोरिति । डतरडत- मान्तस्य द्वे भवतः, आठ्यत्वादिना समेन तुल्येन गुणेन संप्रधारणायां निरूपणायां विषये । तथाहि उभाविमावान्यावित्युक्तेऽनेकप्रकारान्यत्वसंभवात्प्रतिपत्ता किंकृतमनयो- राठ्यत्वमिति सन्दिहानः पृच्छति-कतराकतरानयोराढ्यते'ति । स्वार्थे चैतद्विवचनम् । स्त्रीलिंगदो भावः-स्त्रीलिङ्गशब्दाभिधेयो-भूतिः, ऋद्धिः, संपत् , आढ्यतेति । निगद्यत इति निगदः । नौ गदे'त्यप् । स्त्रिया निगदः-स्त्रीनिगदः । कर्मन्यतिहार इति । क्रिया- व्यतिहार इत्यर्थः । तत्र द्विर्वचनं नित्यं भवति । समासबद्भावस्तु बहुलम् । तत्र बहुल- -- उ०-अयमपीति । अन्येभ्यः पुष्पितृभ्योऽतिशयेनेत्यप्यर्थः । अन्येभ्यः पूर्वमिति । अन्ये- भ्योऽतिशयेनेत्यर्थः पाठान्तरणकवाक्यत्वायाह-श्रादेर्वातिशयेति । द्वितीय भादि'शब्दोऽति. शयलक्षफ इति भावः। एवं चेदं वचनं नायश्यकम् , एकस्य पूर्वशब्दस्यातिशय लक्षणया प्युपपत्तेः। किं कृतमिति । किं साधनसंपरकृतमुत देवकृतमित्यर्थः । परिप्रश्ने प्रत्ययौ । 'स्लीनिगद' इत्यस्यार्थकथनं-स्त्री लिङ्गेति । सीलिा शक्षाभिधेये भावे वर्तमानयोरित्यर्थः । भावनाऽविशेषात्कृत्तद्वितोऽपि गृहाते । तदाह-भूतिः ऋद्धिः संपत् प्रादयतत्यादि । निगदः-निगदनकर्मीभूतोऽर्थः । मीशन्देन नीलिमः शमः । फर्तृपष्टग समासः । कियाव्यतिहार इति । परम्परकरणमत्र सः । समासवगायन्तु बहुलमिति । अनन्तर- स्यात्तेनैव यहुलशब्दस्य सम्बन्ध इति भावः । अत एव मान्य 'यदा न समासवदित्येवोत्रम् ।

·। ३१८].... श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [प्रकारे गुणवचनस्य भोजयन्ति । अन्योऽन्यस्य भोजयन्ति । इतरेतरं भोजयन्ति । इतरेतरस्य भोजयन्ति । स्त्रीनपुंसकयोरुत्तरपदस्य वाऽम्भावः ॥ १२॥ स्त्रीनपुसकयोरुत्तरपदस्य वाऽम्भावो वक्तव्यः । अन्योन्यमिमे ब्राह्मण्यौ भोजयतः । अन्योन्यां भोजयतः । इतरेतरं भोजयतः । इतरेतरां भोजयंतः । अन्योन्यमिमे ब्राह्मणकुले भोजयतः । अन्योन्या भोजयतः । इतरेतरं भोज- यतः । इतरेतरां भोजयतः । प्र०-ग्रहणादन्योन्यशब्दे समासवद्भावाऽभावात्सुब्लुम्म भवति, नाऽपि समासान्तोदात्त- त्वमित्यानेडितानुदात्तत्वं भवति । इतरेतरशब्दे तु नित्यः समासवद्भाव इति सुब्लु- क्समासस्वरौ भवतः । स्त्रीनपुंसकयोरिति । उत्तरपदस्य या विभक्तिस्तस्या आ- म्भावोऽन्यथानेकाऽल्त्वात् सर्वस्योत्तरपदस्याऽऽम्भावः स्यात् । तत्र 'सर्वनाम्नो वृत्ति- मात्रे पुंवद्भाव'इति स्त्रीनपुंसकयोः पुंवद्भावे कृते पक्षे प्राविधिः । वार्तिकेषु कर्मधारय- वदिति न संबध्यत इति सुब्लोपादि न भवति । 1 .. उ०-समासवद्भावाभावादिति । अत्र नित्यस्तदभावः । तथैव भाग्योदाहरणात् । एवं च यदेति यत्रेत्यर्थकं भाष्यम् । भाष्ये-प्रथमैकवचनं भवतीति । बहुलग्रहणसिद्धोऽयमर्थः । 'परस्पर'- शब्दे तस्य सरवाद्यभावो नपुंसकेऽन्योन्यमित्यादौ पूर्वखण्डेऽमभावश्च । तत एव नित्य इति । तथैव भाग्योदाहरणादिति भावः। भाष्ये अन्योन्यस्येत्यादि कर्मणः शेपरवविवक्षायां पष्ठी, पुत्रायपेक्षया। वार्तिकेषु कर्मधारयवत्पदासंयन्धज्ञापनायाऽन 'समासव'दित्युक्तिः । उत्तर- पदस्य या विभक्तिरिति । नन्वितरेतरशब्दसमासवदायात्सुपो लुफि समुदायारपुनः सुविति नोत्तरपदस्यायं सुयिति चेग्न, उत्तरपदोत्तरवर्तिसुप इत्यर्थेनाऽदोपात् । स्त्रीनपुंसकयोरिति । 'सर्वनाप्नो मृत्तिमा इत्यस्य 'निया'इति प्रकरणादहिः पाठेन नपुंसकेऽपि प्रवृत्तिरिति भायः । तत्र नपुंसके पुंवत्वप्रवृत्तः फलं चिन्यं, पुंवत्वं तु पूर्वखण्ड एय इत्युफम् । इदमपि इतरेतरशब्दविषयम् । भन्योऽन्ये समासयदावाऽभावेन वृत्तित्वाऽभावात् । तस्मात्- दलहये टावभावः छोवे चाबिरहः स्वमोः। समासे सोरलुक चेति सिद्धं बाहुल. कात्त्रयम् ॥' इति योध्यम् । अतएवेतरतरमित्यादायभावः । अन्योन्यसश्रयस्वेतदिति सियामिति सूत्रस्यभाध्यप्रयोगः, अन्योन्यसहाया इति 'सर्वस्य हे' इति सूत्रस्यभाष्य- प्रपोगन संगठने । सथा मपुंसकेऽन्योन्यमिति पूर्वपदे सोरम्मायोऽपि याहुल कादेव योग्यः। परे तु सतरादिम्यो विहितयोः स्वमोरदिस्यस्य सर्यादिमो माये टकरदादितरेतर- मियादी मायः प्राप्तिः । 'सम्योम्पमिमे प्रामण्या यायायायपि 'पदम् पाश्य' मिविपरसामाग्ये नपुंसफमितिरीरयाऽन्यायस्पेष दिपेन याप एवाऽमावः । बीमपुंसक .

·मापारा१५सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [३१९ द्वन्द्व रहस्यमर्यादाबचनव्युत्क्रमणयज्ञपात्रप्रयोगा- ऽभिव्यक्तिषु ॥८।१ । १५ ॥ अत्यन्तसहचरिते लोकविज्ञाते द्वन्द्वमित्युपसङ्ख्यानम् ॥१॥ अत्यन्तसहचरिते लोकविज्ञाते द्वन्द्वमित्युपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । इन्द्र स्कन्दविशाखौ। द्वन्द्वं नारदपर्वतौ । अत्यन्तसहचरित इति किमर्थम् १ द्रौ युधिष्ठिरार्जुनौ । लोकविज्ञात इति किमर्थम् १ द्वौ देवदत्तयज्ञदत्तौ । अथ 'द्वन्दू-' मिति किं निपात्यते? 'द्वन्द्व मिति पूर्वपदस्य चाऽम्भाव उत्तरपदस्य चाऽत्वं नपुंसकत्वं च ॥२॥ द्वन्द्वमिति पूर्वपदस्य चाऽम्भावो निपात्यते उत्तरपदस्य चात्वं नपु- सकत्वं च। उक्त वा ॥३॥ किमुक्तम् १ "लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वालिङ्गस्ये"ति,+ तत्र नपुंसकत्वम्- निपात्यम् । पदस्य ॥८।१।१६ ॥ पदात् ॥८।१।१७॥ प्र-द्वन्द्वम् । अत्यन्तसहचरित इति । अभिव्यक्तिग्रहणादतिप्रसङ्ग इति पचनम् । द्वौ युधिष्ठिरार्जुनाविति । लोकविज्ञानादभिव्यक्तावेतो, न त्वत्यन्तसहचरिती । पूर्वग्दस्येति । द्वि औ द्वि औ इति स्थिते कर्मधारयवद्भावात्सुलुकि कृते पूर्वपदा- वयवस्येकारस्याऽम्भावः, उत्तरपदावयवस्याऽलं, समासान्तोदात्तत्वं च भवति । पदस्य । अथ किमर्थ पदस्येत्यधिक्रियते यावता वक्ष्यमाणानि कार्याणि पद- विषयाण्येव । अर्थे प्रयुक्तस्यैवेदमन्वाख्यानं पदं चार्थे प्रयुज्यते । न च समर्थपरिभाषोप- स्थानार्थः पदाधिकार उपयुज्यते । यस्मात्पदद्वयनिबन्धनेषु कार्येषु समानवाक्ये निघात- उ०-यो रित्यस्य तत्समानाधिकरणयोरित्यर्थ इत्याहुः । सुब्लोपादि न भवतीति । 'मूले मूले स्थूल' इत्यादी। द्वन्द्वं रहस्य० । अभिव्यक्तिग्रहणादिति । लोकप्रसिदिमानार्थकत्वात्तस्येति भावः। भाष्ये--नपुंसकत्वं चेति । चेन कृतद्वित्वावियनोत्पत्यभावख संग्रहः । पदस्य । यावता वक्ष्यमाणानीति । भामन्त्रितनिघातो युग्मदस्मदादेशाध सुबन्तस्यैव विधीयन्ते । 'तिहतिह' इति निघातस्तिान्तस्येत्यादि द्रष्टव्यम् । फुत्वादिसाधारण्येन पदस्त्या कार्ययोगे युक्त्यन्तरमाह-अर्थप्रयुक्तस्य चेति । न चेति । पदद्वयनिबाधनेपित्यर्थः । पत्र .. + ५,३.११..

·३२० श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित [पदस्य, पदात् • . आकुतः पदाधिकारः १- पदाधिकारः प्रागपदान्ताधिकारात् ॥१॥ 'अपदान्तस्य मूर्द्धन्यः' [८. ३. ५५ ] इत्यतः प्राक्पदाधिकारः । अथ 'पदा'दित्यधिकार आकुतः १ पदात्प्राक् सुपि कुत्सनात् ॥२॥ पदादित्यधिकारः प्राक्सुपि कुत्सनात् । 'कुत्सने च सुप्यगोत्रादौ' [८. १. ६६] इति वक्ष्यति प्रागेतस्मात् । यणेकादेशस्त्ररस्तूर्व पदाधिकारात् ॥ ३ ॥ यणेकादेशस्वरस्तूय पदाधिकारात्कर्तव्यः । इह वचने ह्यपदान्तस्याऽप्राप्तिः ॥ ४ ॥ प्र०-युष्मदरमदादेशा इति वक्ष्यते । कुत्वादीनि त्वेकपदनिवन्धनान्येव । नच भसंज्ञकस्य व्यावृत्त्यर्थः पदाधिकारी, अवयवस्य भत्वेपि समुदायपदावयवत्वाश्रयकुत्वादिप्रवृत्त्य- भ्युपगमात्-वक्तरि दोग्धरीति । उच्यते-नलोपाद्यर्थः पदाधिकारः । असति हि वस्मिन् यथा राजभ्यामित्यादौ प्रातिपदिकान्तस्य नकारस्य लोपो भवत्येवं राजाना- वित्यादावपि स्यात् । पदाधिकारे तु प्रातिपदिकस्य पदस्य योऽन्तो नकारस्तस्य लोपः । तथा संयोगान्तस्य पदस्य लोपो भवति गोमानित्यादौ, न तु गोमन्तावित्यादौ । 'भो नो धातो रिति नकारः प्रशानित्यादौ भवति, न तु प्रशामावित्यादौ । श्राकुत इनि । कस्य चित्कार्यस्याऽसिद्धिं मत्वा पृच्छति । प्रागिति । अपदान्तस्येति विरोध्युपादानात्प्रागतः पदाधिकारः । प्रारमुपि कुन्सनादिति । यदि त्वत्र पदादित्यनुवर्तत 'देवदत्तो 'यत्पचति पूती'त्यत्रैव तिउन्तस्य निघातः स्यान्न तु 'पचति पूती'त्यत्र । यणकादे- • शस्सर इति । 'उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्येति यणाश्रयः स्वर 'एकादेश • उदात्तेनोदात्त' इत्येकादेशस्वरोडाया वेत्यस्मात्परो कर्तव्यो । इह वचने दीनि । पदस्येति स्थानपष्टीत्युदात्तम्वरितयोर्यों यरततः परो योऽनुदात्तस्तदन्तस्य पदस्य उ०-समानास्याधिकारो नास्ति सयापि तदुपयोगाऽभावमाह-गुत्वादीनि विति । पवन पपाय निराधनसामयस्य सन्न यातुमापयरवमित्यर्थः । अवयवस्य भत्वेऽपीति । सुपः मागमागम्येश्य । समुदायपदेति । मुपातसमुदायपदेयर्थः । फस्यचित्कार्यस्येति । परपमागावधिपरिमर 'उदासम्परिमायन' गादवक्ष्यमाणरीत्या सणार्यसिदिमभिप्रायो- णम् । भस्पायरपादान दिपानुरोधनेश्यस भाद-यदि त्वति । पर्णपादनाश्रयः स्थर इति मध्यमपदोरी समामागदा-यणाश्य इति । सन पग्निमितम् , एकादेवाः मानी । इसाया येत्यस्मात्पराविति । सदरतमेन पदाधिकारयोपयोगादिति भायः । सानपष्टीवि । जापान'इमि परिमापनादिति मायः । एत्यावि। 'पिभा'पियकापि म माति, ·टापा००११७सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् 1.३२४ इह क्रियमाणेऽपदान्तस्याऽप्राप्तिः स्यात् । उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितो- नुदात्तस्य' [८. २. ४ ] इतीहैव स्यात्---कुमायौं किशोयौं, इह न स्यात्-कुमार्यः किशोर्यः । एकादेश उदात्तेनोदात्तः [८. २. ५] इहैव स्यात्-वृक्षौ प्लक्षौ, इह न स्यात्-वृक्षाः प्लक्षाः । न वा पदाधिकारस्य विशेषणत्वात् ॥ ५ ॥ न वोर्ध्व पदाधिकारात् कर्तव्यो यणेकादेशस्वरः । किं कारणम् १ ‘पदा- धिकारस्य विशेषणत्वात् । पदस्येति नैषा स्थानषष्ठी । का तर्हि १ विशेषण- षष्ठी। किं वक्तव्यमेतत् ? न हि । कथमनुच्यमानं गंस्यते ? प्रत्याख्यायते स्थानषष्ठी* । अन्तग्रहणाद्वा नलोपे ॥६॥ amani प्र०-स्वरितत्वमलोऽन्त्यस्य भवतीति वाक्यार्थः । एवमुदात्तानुदात्तयोर्य एकादेशस्त- दन्तस्य पदस्यालोऽन्त्यस्योदात्त आदेश इति स्यात् । कुमार्य इति । हल्वरप्राप्तिरत्र नास्तीति व्यञ्जनस्याऽविद्यमानत्वाऽभावः । न वेति । इह पदस्येति संबन्धसामान्ये षष्ठी, सा तूत्तरेषु वाक्येषु यथायोग संबन्धविशेषेऽवतिष्ठते । कचिस्थानेषष्टी, क चिदवयवषष्ठी। तत्र यणेकादेशस्वरयोः पदस्येत्यनुवृत्तं कार्यिविशेषणार्थ न तु कार्यि- प्रतिपत्त्यर्थ, तेन पदावयवयोरनुदात्तैकादेशयोः स्वरविधानादनन्त्ययोरपि भवति । कि वक्तव्यमिति । 'पष्ठीस्थाने योगेति नियमादलभ्या विशेषणषष्ठीति प्रश्नः । प्रत्याख्यायत इति । योगे प्रत्याख्याते यत्राऽन्यः सबन्धोऽस्ति यथोदुपधाया' गोह इति-तत्र विशे- षणविशेष्यभाव आश्रीयते-गोहोऽङ्गस्य योपधा तस्या उद्भवतीति । यत्र तु विशिष्टः संबन्धो न प्रतीयते तत्र स्थानसंवन्ध एवाश्रीयते यथाऽस्ते रिति । तदुक्तं भाष्ये-- 'शब्दस्य तु शब्देन कोऽन्यः संवन्धोऽन्यदतः स्थानादिति । एवं यणेकादेशस्वरयोः स्थान्यन्तरोपादानात्पदस्येत्यवयवषष्ठी । मो नो धातो रित्यादौ स्थानषष्ठी, प्रयोगमूल- वाद्वयाकरणस्मृतेर्यथाप्रयोग लक्षणव्यवस्थापनात् । अन्तग्रहणावेति । पठ्यमाने योगे विशेषणषष्ठी न लभ्यते इति लिङ्गेनाऽसौ प्रतिपाद्यते,. यदि पदस्येति स्थानषठ्येव उ०-स्वरोद्देश्यकविधेरभावात् । कचिरस्थाने पष्टीति । 'पा स्थानपष्टी ति भाष्यं तु.मक ताभिप्रायेणेति भावः 'प्रत्याख्यायते स्याने षष्ठी ति भाष्यस्य पष्ठी स्थानेयोगे'ति सूत्रं प्रत्या- ज्यायत इत्यर्थ इत्याह-योगे इति । स्थानसंबन्ध एवेति । अन्तरगत्वादिति भावः । स्थान्यन्तरोपादानादिति हेतोमों न इत्येतत्साधारणत्वं मत्वा हेवन्तरमाइ-प्रयोगमूलत्वा- दिति । पठ्यमाने योगे इति । 'पष्ठी स्थानेयोगे'त्येतस्मिग्नित्यर्थः । 'म स्थानपष्टीतिति ·३२२] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [अनुदात्त सर्व - अथवा यदयं 'नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य' [८. २.७] इत्यन्तग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यो-'विशेषणषष्ठयोषा न स्थानषष्ठी ति । अनुदात्तं सर्वमपादादौ ॥ ८।१ । १८ ॥ सर्ववचनं किमर्थम् १ सर्ववचनमनादेरनुदात्तार्थम् । सर्वग्रहणं क्रियते, अनादेरप्यनुदात्तत्वं यथा स्यादिति । तिङतिङः [८. १. २८ ] इति इहैव स्यात्। 'देवदत्तः पचती'ति, इह न स्यात्- 'देवदत्तः करोती'ति । सर्ववचनमनादेरनुदात्तार्थमिति चेल्लुटि प्रतिषेधात्सिद्धम् ॥ १॥ सर्ववचनमनादेरनुदात्तार्थमिति चेत्तन्न । किं कारणम् ? 'लुटि प्रतिषेधा- सिद्धम् । यदयं लुटि प्रतिषेधं शास्ति 'न लुट्' [८. १. २६ ] इति तज्ज्ञापयत्याचार्योऽनादेरप्यनुदात्तत्वं भवतीति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् ? न हि लुडन्तमायुदात्तमस्ति । - प्र०-स्यात्-अलोन्त्यस्य लोपस्य सिद्धत्वादन्तग्रहणमनर्थकं स्यात्तस्मादन्तग्रहणांत्वचि- द्विशेपणषष्ठयपि विज्ञायते । प्रातिपदिकान्तस्य चेत्यसमासनिर्देशस्तेन प्राविपदिकस्य पदस्य योऽन्तो नकारस्तस्य लोप इति सूत्रार्थः । अनुदात्तम् । सर्ववचनमिति । वक्ष्यमाणोऽभिप्रायः । सर्ववचनमनादेरिति । असति सर्वग्रहणे पदादित्यधिकारादादेः परस्येत्यनेन पदस्येति स्थानपष्टया वादावल्य- नुसंहारादादेरेवोदात्तस्याऽनुदात्तत्वं स्यान्न त्वनादेः, सर्वग्रहणे तु पदस्येति विशेपणपष्ठी- विज्ञानात्पदस्य सर्वोऽवयवोऽनुदात्तो भवतीत्यर्थः संपद्यते । पचतीति । धातुस्वरेणाऽऽ. गुदात्तं पदं, शप्तिपोः पित्त्वादनुदात्तत्वात् । करोतीति । प्रत्ययस्वरेणमध्योदात्तत्वम् । नहि लुडन्तमिति । लुडन्तः कश्चिदन्तोदात्तः कश्चिन्मध्योदात्त इति श्वः कत्तत्यादी mir mon उ०--भाग्यस्य -~म स्यानपष्टय वेत्यर्थः । प्रातिपादिकान्त्यस्य चेति । वस्त्वर्थे । असमास. निश इति । समासनिर्देशे उपसर्जनस्याऽन्येन संयम्धाभावः स्यादित्यर्थः । अनुदात्तम् । आदेरेवोदात्तस्येति । इदं स्वरितस्याप्युपलक्षणं, ययि संमयः । अनु. पापस्यानुदात्तविधाने फसाऽभावादिति भायः । सर्वोऽवयव इति । अवययकारस्य वृत्तिः सर्वशम इति भावः । प्रत्ययस्वरेण-विफरणस्वरेण । कचिदिति । लुइम्ते सर्पग्र वासे: परससार्वधातुबानुदासरवालासिपदातः । टिलोपविपये करपादायुदामिप्तिस्वरणा. २१. १.५४.

·रंभापाला१८०] व्याकरणमहाभाष्यम् । ३२३ अलोन्त्यविधिप्रसङ्गस्तु ॥ २ ॥ अलोन्त्यस्य विधयो भवन्तीत्यन्त्यस्य विधिः प्राप्नोति+ यत्र । ह्यादिविधि- नास्ति अलोन्त्यविधिना तत्र भवितव्यम् । तत्र को दोषः १ 'तिङतिङ'इतीहैव स्यात्-देवदत्तयज्ञदत्तौ कुरुतः, इह न स्यात्-देवदत्तः करोतीति । लटि प्रतिषेधात्सिद्धम् ॥३॥ यदयं लुटि प्रतिषेधं शास्तिर तज्ज्ञापयत्याचार्योऽनन्त्यस्याप्यनुदात्तत्वं भवतीति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् ? न हि लुडन्तमन्तोदात्तमस्ति । ननु चंद- मस्ति भोक्ष्य इति ? उक्तं वा ॥४॥ किमुक्तम् ? 'न वा पदाधिकारस्य विशेषणत्वादिति । इदं तर्हि प्रयोजनम्—'युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोर्वानावौ' [८. १. २० ] इति वानावादयः संविभत्तिकस्य यथा स्यु'रिति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् 'पदस्य' [१६] इति हि वर्तते, विभक्त्यन्तं च पदं प्र०-निघातप्रसङ्गारिक न लुडिति निषेधेन । निषेधात्तु लिङ्गात्पदस्येति विशेषणषष्ठी विज्ञायते न स्थानषष्ठीति स्थानपष्ठीशेषस्याऽऽदेः परस्येत्यस्योपस्थानाभावादनादेरप्यनु- दात्तत्वं भविष्यति । अलोन्त्यप्रसङ्गास्त्विति । 'अलोऽन्त्यस्ये त्यस्यापवादः-श्रादेः परस्येति । तत्र लिङ्गादपवादेऽपनीते उत्सर्गेण प्रवर्त्यमिति भावः । कुरुत इति । लसार्वधातुकस्य प्रत्ययस्वरेणाऽन्तोदात्तत्वं, विकरणस्य तु शेपनिघातः । न विकरण- स्थरो लसार्वधातुकस्वरं बाधते, तासेर्लसार्वधातुकानुदात्तत्वविधानेन नापनात् । अत्रापि लिङ्गमुच्यते-लूटीति । 'गत्यर्थलोटे'त्यनेन लुडन्तस्य निघातः प्रतिपिध्यत, सर्व घ लुडन्तं लसार्वधातुकानुदात्तत्वेन मध्योदात्तमिति निघातस्म प्रसङ्गाऽभावान्नाऽथों निपेधेन । तदेतस्माल्लिङ्गादलोऽन्त्यविध्यभावः । मोक्ष्य इति । 'एकादेश उदात्तेनोदात्त'. इत्यन्तोदात्तमेतत् । ततश्चाऽत्र निघाताऽभावार्थत्वादलिङ्गं लुटि निषेध इत्यलोन्त्य- निवृत्त्यर्थ सर्वग्रहणं कर्तव्यम् । उक्तं वति । असत्यपि सर्वग्रहणे भूयो लस्यसिद्धयेऽ. . उ०-तोदासः, फत्ताराविरयादौ मध्योदात्त इति भायः । न स्थानपष्टीति । यथाऽप्लोरयस्येति स्थामपष्टया अनुसंहारस्तथा तदपवादभूतमादेः परस्येत्यपीत्यर्थः । तत्र लिङ्गादिति । भयया. पाहीये इदं शापकमिश्यजानतोऽयं मम इयर्थः । असत्यपीति । 'म लु'रिस्पनेनाऽवयस्पष्टी. + १.१.५१. x १.१.५१.. ८.१.१५..

·३२४] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [अनुदात्तं सर्वमः तत्राऽन्तरेण सर्वग्रहणं संविभक्तिकस्य भविष्यति । भवेत्सिद्धं यत्र विभक्त्यन्तं पदं, यत्र तु खलु विभक्तौ पदं तत्र न सिध्यति-ग्रामो वां दीयते, ग्रामो नौ दीयते । जनपदो वां दीयते, जनपदो नौ दीयते । ननु च स्थग्रहणं क्रियते तेन सविभक्तिकस्यैव भवति । अस्त्यन्यत्स्थ- ग्रहणस्य प्रयोजनम् । किम् ? श्रूयमाणविभक्तिविशेषणं यथा विज्ञायेत-यत्र विभक्तिः श्रयते तत्र यथा स्यादिह मा भूत्-'इति युष्मत्पुत्रो ददाति 'इत्य- स्मत्पुत्रो ददातीति । समानवाक्ये निघातयुष्मदस्मदादेशाः ॥ ५॥ प्र०-नुदात्तविधौ विशेषणपष्ठयाश्रयिष्यते न तु स्थानषष्ठीत्यर्थः । सविभक्तिकम्येति । अन्यथा केवलयोर्युष्मदस्मदोरादेशाः स्युः । तत्र पष्ठयेकवचने डसिडसोश्चेत्यसि पूर्व- 'कादेशे दोषाऽभावेऽपि वचनाऽन्तरेषु दोपप्रसङ्गः। सर्वग्रहणे तु सति युष्मदस्मद्भयां वदवयवः समुदायो लक्ष्यत इति युष्मदस्मदवयवस्य सर्वस्य पदस्य वान्नावादय आदेशा भवन्ति । पदस्थति हि वर्तत इति । तेन युष्मदस्मद्वतः पदस्यादेशा भवन्तीत्यर्थः । भवेत्सिद्धमिति । यत्र केवले युष्मदस्मदी पदे तत्र तद्वतः प्रतिपत्तेरयोगादिति भावः । स्थग्रहणमिति । पप्ठ्यादिप्वादेशविधानाद्युप्मदस्मदोस्तत्स्थत्वे लब्धे स्थग्रहणं निमित्तसहितयुष्मदस्मत्प्रतिपत्त्यथै विज्ञायत इति सविभक्तिकयोरादेशसिद्धिः । यथाs- श्वस्थ आनीयतामत्युक्ते सहैवाऽश्वनाऽऽनीयते । शूयमाविभक्तिविशेषणमिति । यन्त्र श्रूयते विभक्तिस्तत्र तत्स्थत्यं युष्मदस्मदीने तु तस्यां लुप्तायाम् । प्रत्ययलक्षणेन च कार्य शास्त्रं वाऽतिदिश्यते न तु तास्थ्य, तस्याऽपोरपेयत्वात् । तदेवमन्यार्थत्वात्स्थग्रहणस्य सर्वग्रहणं सविभक्तिकादेशाथ कर्तव्यम् । इति युष्मत्पुत्र इति । इति शब्दात्पदात्परयोः पष्ठयन्तयोयुष्मदस्मदावेनसी न भवतः । समानवाक्य इति । 'अकत्वादेकं वाक्यं साकाक्षं चेद्विभागे स्वादिति .. उ०-वमेव शाप्यते इति न दोपः । स्वरविधी संघातः कार्याति पष्ठीज्ञापनायेत्यपि योध्यम् । असिडसांश्चेत्यसि पूर्वकादेश इति । 'ते-म' इत्यादिस्थिती सिम्सोपचति पूर्वकादेश इयर्थः । वचनान्वरेपु-~'प्रामो यां, जनपदो नी' इत्यादिषु । तदवयव इति याप्रीहिः । मनु पुष्मदस्मदी: प्रातिपदिकयोः पदस्याऽभायारसामानाधिकरण्येनाऽन्ययः कथमुपपद्यतेऽत भाद- सद्वतः प्रतिपत्तरिति । किन्तु पदयोर्युष्मदस्मदरियेय प्रतीतिः स्यादिति भापः । मनु यम पश्यादिसहायस्सर युष्मदस्मदोरादशाय स्थग्रहणं स्वादिति सपिरियारादेशसिविरत भार-पष्ट पादिष्विति । वत्स्थत्वे लन्धे इति । सम्प्रतिश्यमेय सस्थरयमिरपभिमानः । पत्र परस्थत्वमिति । असत भाधाररयाऽयोगात् । 'माध्ये 'श्रयमाणविमणिविशेपण'मिति मंधारयगर्भः कर्मधारयः। अपौरपेयवादिति । पाणियादिपुरुषी पायामापादिश्ययः ।

·८०१पाश्रा०१८सू० व्याकरणंमहाभाष्यम् [३२५ समानवाक्य इति प्रकृत्य निघातयुष्मदस्मदादेशा वक्तव्याः । किं प्रयो- जनम् ? नानावाक्ये मा भूवन्निति । अयं दण्डो हराऽनेन । ओदनं पच तव भविष्यति मम भविष्यति । पश्याथैश्च प्रतिषेधः ॥ ६ ॥ पश्यार्थश्च प्रतिषेधः+ समानवाक्य इति प्रकृत्य वक्तव्यः । इतरथा हि यत्रैव पश्यार्थानां युष्मदस्मदी साधनं तत्र प्रतिषेधः स्यात्-ग्रामस्त्वां संप्रेक्ष्य संदृश्य समीक्ष्य गतः । ग्रामो मां संप्रय संदृश्य समीक्ष्य गतः । इह न स्यात्-ग्रामस्तव स्व संप्रक्ष्य संदृश्य समीक्ष्य गतः । ग्रामो मम स्वं संप्रक्ष्य संदृश्य समीक्ष्य गतः । प्र०-लौकिकं वाक्यलक्षणम् । इह तु वाक्यं परिभाषितम्-'आख्यातं साऽव्ययकारक- विशेषणं वास्यामिति । आख्यात मायेकत्वं विवन्यते । 'अयं दण्डोहराऽनने ति वाक्य- द्वयमेतत् , अयं दण्डोऽस्ति हरानेनेति तिङन्तद्वययोगात् । तत्रानेनेति सर्वनाम्ना दण्डस्य परामर्शात्करणवादस्ति सामर्थ्य मिति निघातप्रसङ्गः । श्रोदनं पचेति । त्वत्कर्तृकरण पाकेन वत्स्वामिको, मत्कर्तृकेण पाकेन मत्स्वामिकचौदनो भविष्यतीत्येवंरूपपाकस्य युष्मदस्मदर्थस्य च व्यपेक्षाऽस्तीत्यादेशप्रसङ्गः । पश्य थैश्चेनि । विधौ समानवाक्य- ग्रहणं कृतं; प्रतिषेधश्चायमिति वाक्यान्तरारम्भः । तेन समानवाक्ये पश्यार्थैर्युक्ते युक्तयुक्ते च युष्मदस्मदर्थ आदेशप्रतिषेधः। संप्रेक्ष्य संदृश्य समीक्ष्येति पर्यायत्वाद्वि- कल्पेनैषां प्रयोगः । भाष्ये तु पश्याथरित्यर्थग्रहणप्रयोजनकथनायैषामुपादानम् । उ०-अशास्त्रीयस्वादिति यावत् । अयकत्वादिति । विभागे सति साकाङ्क्षावयवकमेकार्थयोधकं पदफदम्बकमित्यर्थः । इहत्विति । अस्मिन्शाने इत्यर्थः । परिभाषितमिति । समर्थस्त्रे इति भावः । एकत्वं विवक्ष्यत इति । अन्यथाऽयं दण्डो हराऽनेनेत्यादापतिप्रसाशनिवारणादेत- दधिकारोऽलौकिकवाक्य लक्षणकरणं चानर्थकं स्यादिति भावः । वस्तुत इदं न पारिभाषिकं, किन्त्वेकतिहित्येवेति निरूपितं समर्थसूत्रे, अतस्तदेवान वक्तुं युक्तम् । नन्वौकस्यैव तिक: श्रवणात् कथमदोपोऽत आह-वाक्यद्वयमिति । समर्थपरिभाषयवातिप्रसानिरासमा- शक्याह-तत्रानेनेति । वस्तुतश्चिन्त्यमिदम्, एकार्थीभावयोग्यसूत्रोपासद्वितीयाभावेन एकार्थीभावाऽभावात् । व्यपेक्षायाश्च तत्र स्प्रेऽग्रहणात्सम परिमापाया अवाऽप्रवृरिरयाहुः । कैपित्त 'समर्थ' इत्येवाग्राधिकारे कर्तव्ये 'समानवाक्ये' इति गुरुमूताधिकारप्रयोजनं दर्शवसी- याहुः । मत्कर्तृकेण पाकेनेति । मम भविष्यतास्यतः प्रागोदनं पचामीत्ययाहार्यमितिमायः विधाविति । एतस्मिनिर्धेऽपि तस्य संबन्ध इत्यर्थयोधकं वाक्यमिति भावः । युक्तयुक्त चेति । अन्यथा साक्षात्संयन्धे परितार्थ शासं परम्परासंबन्धन प्रयततेति भावः । समान- - ·३२६] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित [सपूर्वायाः प्रथमाया सपूर्वायाः प्रथमाया विभाषा ॥८।१।२६ ॥ युष्मदस्मदोरन्यतरस्यामनन्वादेशे ॥१॥ युष्मदस्मदोरन्यतरस्यामनन्वादेश इति वक्तव्यम् । ग्रामे कम्बलस्ते स्वम् ,. ग्रामे कम्बलस्तव स्वम् । ग्रामे कम्बलो मे स्वम्, ग्रामे कम्बलो मम स्वम् । अनन्वादेशइति किमर्थम् १ अथो ग्रामे कम्बलस्ते स्वम् । अथो ग्रामे कम्बलो मे स्वम् । अपर आह-सर्व एव वान्नावादयोऽनन्वादेशे विभाषा वक्तव्याः । कम्ब- लस्ते स्वम् , कम्बलस्तव स्वम् । कम्बलो मे स्वम् , कम्बलो मम स्वम् । अनन्वा- देशइति किमर्थम् १ अथो कम्बलस्ते स्वम् । अथो कम्बलो मे स्वम् । न तही- दानीमिदं वक्तव्यं,—सपूर्वायाः प्रथमाया विभाषेति ? वक्तव्यञ्च । किं प्रयो- जनम् ? 'अन्वादेशार्थम्' अन्वादेशे विभाषा यथा स्यात्--अथो ग्रामे कम्ब- लस्ते स्वम् । अथो ग्रामे कम्बलस्तव स्वम् । अथो ग्रामे कम्पलो मे स्वम् । अथो ग्रामे कम्बलो मम स्वम् । प्र०- सपूर्वायाः । युष्मदस्मदोरिति । 'सपूर्वायाः प्रथमाया विभाषेति यो विकल्पः सोऽनन्वादेशे भवति, अन्वादेशे तु नित्य आदेशविधिरित्यर्थः । व्यवस्थितविभाषेय. मित्युक्तं भवति । अन्वादेशार्थमिति । विरोधात्पूर्ववाक्यं 'युष्मदस्मदोरन्यतरस्यामनन्वा- देश' इति वाध्यते, तेनाऽन्वादेशानन्वादेशयोः सपूर्वायाः प्रथमाया विभाषा भवति । उ०-वाक्पाधिकाराा युक्त्युक्तेऽपि भवतीति] योध्यम् । 'मपति सूनं तु तत्र समानवाक्ये प्रत्यल्पाऽभावापरयुझे न प्रवतंत इति पोयम् । भतएप भाष्ये 'पक्ष्यांच प्रतिवेध' -पेपोषम् । विकल्पेनेति । पर्यायाणा सह प्रयोगाऽभावादिति भावः । भाष्ये पर्यायोपादान • किमर्थमत भाई-भाष्येविति । सपूर्वायाः । व्यवस्थितेति । तथैव सिहावामनानारं म्पर्धमिति भावः । वार्तिकस्य म्यानपानान्तरं भाष्ये-अपर आइति । ननु पूग्याल्याने 'सपूर्वाया'इति विकल्पोशवादेषो कमवतारयुज्म, इदानी व सत्र विकार इति फलभेदार कथं साधुरमापयस्पेयर मार- विरोधादिति । परपा प्पानपया पूर्वग्याम्पा माध्यत एमर्थः । 'पूर्वयारप'मिपल पूर्वमेत- पारपानारपमिायो मोमः । - ·मगपाश्मा०।२८सू०] म्याकरणमहामाष्पम् तिडो गोत्रादीनि कुत्सानाभीक्ष्ण्ययोः॥८।१। २७॥ किमिदं तिङो गोत्रादिषु कुत्सनाभीक्ष्ण्यग्रहणं पाठविशेषणं-'कुत्सना- भीक्ष्ण्ययोरर्थयोर्गोत्रादीनि भवन्ति तिङः पराण्यनुदात्तानी'ति, आहोस्विद- नुदात्तविशेषणं-'तिङः पराणि गोत्रादीनि कुत्सनाभीक्ष्ण्ययोरर्थयोरनुदात्तानि भवन्तीति ? तिको गोत्रादिषु कुत्सनाभीक्ष्ण्यग्रहणं पाठविशेषणम् ॥१॥ तिडो गोत्रादिषु कुत्सनाभीक्ष्ण्यग्रहणं क्रियते 'पाठविशेषणम्' । पाठो विशेष्यते । अनुदात्तविशेषणे ह्यन्यत्र गोत्रादिग्रहणे कुत्सनाभीक्ष्ण्यग्रहणम् ॥२॥ अनुदात्तविशेषणे हि सत्यन्यत्र गोत्रादिग्रहणे कुत्सनाभीक्ष्ण्यग्रहणं कर्तव्यं स्यात्-'चनचिदिवगोत्रादितद्धिताडितेष्वगतेः' [८. १: ५७] इति । 'कुत्सनाभीक्ष्ण्ययो'रिति वक्तव्यं स्यात् । अनुदात्तग्रहणं वा ॥३॥ अथ वा 'यान्यनुदात्तानी'ति वक्तव्यं स्यात् । तस्मात्सुष्ठुच्यते-"तिको गोत्रादिषु कुत्सनाभीक्ष्ण्यग्रहणं पाठविशेषणमनुदात्तविशेषणे धन्यत्र गोत्रादिग्रहणे कुत्सनाभीक्ष्ण्यग्रहणमनुदात्तग्रहणं वे"ति । तिङ्ङतिङः ॥ ८।१ । २८ ॥ प्र०- तिङो। पाठविशेषणमिति । पठ्यत इति पाठः । संनिवेशविशेषो प्रन्थसन्दर्भ उच्यते । एतयोरेवाऽर्थयोर्गोत्रादिव्यपदेशं प्रतिपद्यन्ते नान्यत्रेत्यर्थः । अयं चार्थो योग- विभागेन लभ्यते । तिडो गोत्रादीनी'त्येको योगोऽनुदात्तविध्यर्थः, 'कुत्सनाभीक्ष्ण्ययो'- रिति द्वितीयो 'गोत्रादीनी त्यस्याऽनुवृत्त्या परिभाषाऽर्थः-इह शाले गोत्रादीनि कुत्सनाभीक्ष्ण्यविषयाण्येव ग्राह्याणी ति । तिङतिङः। पचति करोतीति । विनापि 'च' शब्देन समुपयावगमात् संबन्धसद्भावः। न चेति । 'पाख्यातं सान्ययकारकविशेषणं वाक्य'मिति निघा- । उ०- तिको गोत्रा०। पाठशब्देन कर्मम्युस्पस्या गोत्रादीभ्युच्यन्ते इत्याह-पठ्यत इति । मम्नेकस्माद्वारपात्पाठविशेषणमनुदासविधानं चेत्युभयं कथं लभ्यत इत्यत आह-मयं चेति। तिहाविकः । विनाऽपि चेति । क्रियाकर्मभावेनाऽप्यन्वयः सुवरः । अयेक्यादिति । कोषिकवारपत्वमाप्रित्यातिप्राणं कृतम् । वार्तिककारेण तु समानवास्माधिकार पारित ·३२८] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [निपातैर्यचदि० अतिङ इति किमर्थम् ?, पचति करोति । अतिवचनमनर्थकं समानवाक्याधिकारात् ॥ १॥ अतिवचनमनर्थकम् । किं कारणम् ? 'समानवाक्याधिकारात्' समानवाक्य इति + वर्तते, न च समानवाक्ये द्वे तिङन्ते स्तः । निपातैर्यद्यदिहन्तकुविनेच्चेच्चएकच्चिद्यत्रयुक्तम् ॥ ८।१।३० ॥ निपातैरिति किमर्थम् १ यत्कूजति शकटम् , यती कूजति शकटी, यन् रथः, कूजति । निपातैरिति शक्यमवक्तुम् । कस्मान्न भवति-यत्कूजति शकटम् , यती कूजती शकटी, यन् रथः कूजतीति ? लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति। नैषा परिभाषेह शक्या विज्ञातुम् , इह हि दोषः स्याद्या- वद्याभ्याम् [ ३६ ] इह न स्यात्-यावदस्त्यत्रैषः सरो जनेभ्यः कृणवत्। । प्र०-तादिव्यवस्थायै वाक्यस्य परिभाषणादाख्यातमित्येकत्वस्य विवक्षितत्वादेकैकस्या- ख्यातस्य वाक्यत्वाद् द्वयोराख्यातयोरेकवाक्यताऽभावः । आख्यातमित्येकत्वस्याऽ. विवक्षाशङ्का स्यादिति द्वितीयं वाक्यलक्षणं वाक्यकारेण पठितम्-'एकतिङ् वाक्य'- मिति । अत्रैकशब्देन यत्नेन निपातैः । यत्कूजतीति । इणः शतरि 'इणो यणिति यणि रूपम् । यतीति । प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्याऽपि ग्रहणमिति प्राप्तिः । यन्निति । संयोगान्त- लोपस्याऽसिद्धत्वात्तन्मध्यपतितस्य नुमस्तद्ग्रहणेन ग्रहणात्प्राप्तिः । लक्षणप्रतिपदोल- योरिति । लाक्षणिकस्यानुमानेन रूपाऽवधारणं, प्रतिपदोक्तस्य तु प्रत्यक्षेण । प्रत्यक्षा- नुमानयोश्चाऽविलम्बितप्रतीतिरूपत्वात्प्रत्यक्षं बलीयः । यावदिति । यत्परिमाणमस्येति वतुबन्तस्य यावच्छब्दस्य लाक्षणिकत्वात्कृणव- दित्यस्य लेडन्तस्य निघातप्रतिषेधो न स्यात् । निपातस्यैव तु ग्रहणं स्यात्, तत्र यदा 'प्रायोगिक रूपमाश्रीयते तदा शास्त्रानपेक्षणाल्लक्षणप्रतिपदोक्तयोरिति परिभाषा नोप- विष्ठते । शास्त्राऽपेक्षायां वा प्रत्यक्षानुमानयोः समकक्ष्यत्वाश्रयणं तत्र निपातग्रहणमिह सलथा प्रतिपाद्यते . 3०-भाषिकं च पाक्यमाश्रित्य प्ररयाण्यातम् । सम्पाययकमित्युक्तमेव । अतएव 'पश्य मृगो धावती'यादी धावतीत्यस्य न निघातः । यथोत्तरं ष मुनीनां प्रामाण्यमिति दिए । एकत्वस्य विवतितत्वादिति । नियमित्युकं समर्थस्य । निपातैर्य० । लेग्न्तस्येति । 'पृयि हिंसाया'मित्यस्येश्यर्थ: । प्रायोगिकमिति । सदि निवममवयममिति भावः । शास्त्रापेक्षायामिति । शास्त्रीयस्य पविपतमहरिप्रपयायवयपरस्य प्राने आप। बाबीयप्रक्रियायां शाखीयस्यैव प्रहणं पुतमिति भावः । समकक्ष्यस्खा - + ८.१.१८..+५.२.१५.

·टापागा३५० व्याकरणमहाभाष्यम् [ ३२९ चरिणद्विशिष्टश्चेदर्थे ॥१॥ चरिणद्विशिष्टश्चेदर्थे द्रष्टव्यः । 'अयं च वै मरिष्यति । अयं चेन्मरिष्यति न च पितृभ्यः पूर्वेभ्यो दास्यति । अप्रायश्चित्तिकृतौ च स्याताम् । छन्दस्यनेकमपि साकाङ्क्षम् ॥ ८ । १ । ३५ ॥ 'अनेक मिति किमुदाहरणम् ? यदाह्यसौ मत्तो भवति अथ यत्तपति । नैत- दस्ति । एकमत्र हियुक्तमपरं यद्युक्तन्तत उभयोरप्यनिघातः । इदं तर्हि 'अनृतं हि मत्तो वदति पाप्मा एनं विपुनाति' एकं खल्वपि 'अग्निर्हि पूर्वमुदजयत्तमिन्द्रोऽनूदजय'दिति । प्र०-प्रकरणे एतत्परिभाषानाश्रयणस्य लिङ्गम् । चेदर्थ इति । आशङ्कावधारणादिक- श्चेदर्थः 'अयं च वै मरिष्यती'त्याशङ्का गम्यते । अध्यर्थो वा-'अपि मरिष्यत्ययं न च दास्यतीति । छन्द०। हेतुहेतुमद्भावस्य द्योतको हिरित्यनेकमपि तिङन्तं हियुक्तं भवति । उभयोरप्यनिघात इति । लक्षणान्तरेण-'हि चेति, 'निपातैर्यद्यदीति च । यद्यपि द्वे हियुक्ते तथापि द्वितीयस्याऽनिघातकारणान्तरसद्भावा देकं हियुक्त'मित्युक्तम् । इदं तहीति । अनिघातकारणान्तराऽभावात् । पाप्मा-एन उच्यते । यस्मा- न्मत्तोऽनृतं वदति तस्मादनृतवदनदोषेण न युज्यत इत्यर्थः । उदजयदिति । । भाव: उ०-युक्तत्वं मनसि निधायाह-तत्रेति । ज्ञापकैनैव निर्वाह इति भावः। चेदर्थ इति । समुच्चयादिपु दृष्टश्चशब्दश्चेदर्थेऽपि । तदर्थग्रहणे च चिह्नमित्संज्ञकणकार इति भाष्याभिप्रायः । अप्यर्थों वेति । तदुपपादकं भाष्ये-'न च पितृभ्य'इत्यादि । न चैत्यस्य च नैवेत्यर्थ इति । अप्रायश्चित्तिकृती चेत्यत्राऽप्यवधारणार्थ इति बोध्यम् । प्रायश्चित्तिः- प्रायश्चित्तम् । अस्याऽप्ययं चेन्मरिष्यतीत्यायेकं वाक्यं, ताशमरणेऽपि न प्रायश्चित्तमिस्यर्थ इति केचित् । छन्दस्यने । नन्वनेकस्य कथं 'हि'योगः स्यादत माह-हेतुहेतुमदिति । यद्यपीति । अवापि हेतुहेतुमद्रावसरवादिति भावः। मत्तत्वावस्थायामेव तपति शम्पीढयतीत्यस्याऽर्थ इति तात्पर्यम् । पाप्मा एन इति । वित्त 'पाप्मा मद' इति पा: । तत्र पापहेतुत्वा. स्पाप्मा। मदादीनां हि विरूढानां दोपेषु गणनात् । यस्माम्मदयुक्तः पुरुषो मद्यपानादिना म्याकुलचित्ततयाऽज्ञानादनृतं वदति तस्मास मद एवानृतवादिनं पुरुपं पुनाति । भनृत- बदनदोपकृतमपावित्र्यं न करोतीत्यर्थः । यहा अनृतवदनअन्यमेन में संवभाति, मत्तरवा.

·३३०] श्रीभगवत्पवअलिविरचित [ तुपश्यपश्यताऽहै:० तुपश्यपश्यताहः पूजायाम् ॥ ८।१। ३६ ॥ 'पूजाया'मिति* वर्तमाने पुनः पूजाग्रहणं किमर्थम् ? अनिघातप्रतिषेधाऽ- भिसंबद्धं तत् । यदि तदनुवर्तेत इहाऽप्यनिघातप्रतिषेधः प्रसज्येत । इष्यते चाऽत्र निघातप्रतिषेधः । यथा पुनस्तत्र यावद्यथेत्येताभ्यामनिधाते प्राप्त +5- निपातप्रतिषेध उच्यते इहेदानीं केनाऽनिघाते प्राप्तेऽनिघातप्रतिषेध उच्येत ? इहापि 'यद्वृत्तान्नित्यम् [८. १. ६६ ] इत्येवमादिभिः । एहि मन्ये प्रहासे लुट् ॥ ८।१ । ४६ ॥ किमर्थमिदमुच्यते, न गत्यर्थलोटा लु'डित्येव सिद्धम् ? नियमार्थो- यमारम्भः-'एहि मन्ये प्रहास एव यथा स्यात्' क मा भूत् १ एहि मन्ये रथेन यास्यसीति । प्र०-एकमजयदिति पद्मवरेणाद्युदात्तमपरमनुदात्तं, तत्र पूर्वणानेकस्य निघात- निषेधे प्राप्तेक चिदेकस्य यथा स्यादिति वचनम् । तत्र छन्दसि दृष्टाऽनुविधानाद्यथा- प्रयोगं व्यवस्था। तुपश्य० । अनिघातेति । 'यावद्यथाभ्या'मित्यनेनाऽनिघातः प्राप्तः 'पूजायां मानन्तर मिति प्रविपिद्धः । इह त्वनिघात इज्यत इति पुनः पूजाग्रहणम् । एहि । भासपूर्वादिणो लोट् सिप हिरादेशः । एहि मन्य इति । अप्रहासेऽपि यधिकरण्यादुत्तमप्रयोगः । एहि त्यं रथेन यास्यसीत्येवमहं मन्य इत्यर्थः । ग्यास्यसी'- स्यस्म निघावो भवत्येव । उत्तमस्याऽतन्त्रत्वादेहि मन्यसे रथेन यास्यामीत्यत्रापि निय. मादनिघावाऽभाव इति केचिदाहुः। उ०-देवेरयर्थः । पापाऽसंबन्ध एवाऽत्र पवनमिति भावः । एकमजयदिति । भापमित्यर्थः । वत्रपूर्वेणेति । अपिरहितेनाऽनेनेत्यर्थः । वचनमिति । अपिरूपमित्यर्थः । तुपश्यपश्यवा० । एतद्विपये निघाताप्रापया न तरप्रतिषेधसंभव इति शाहते भाष्ये- पथापुनरिस्पादि प्रतिपेध उच्यते इत्यम्तेन । उत्तरयति-इहापीति । एहि मन्ये । धैयधिफरण्यादिति । भागमनमननयोः कर्तृभेदादिरयः । महासे । एशिमग्ये रमेन पास्पसी रबादायेकाका, 'रमेन थाम्नामीति परिवं मन्यसे' इत्यः । मतन्त्रलादिति । 'जे' इति भोपः । फेचिदादुरिवि । पृश्यनुसारिणः । माव्यानुत- समत्रापरिवीनम् । ....... +१.११.४ १.१.५१.

·अपामा०४७सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् (३५१ जात्वपूर्वम् ॥ ८।१ । ४७॥ किमिदमपूर्वग्रहणं जातुविशेषणं- 'जातुशब्दादपूर्वात्तिङन्त मिति श्राहो स्वित्तिङन्तविशेषणं 'जातुशब्दात्तिङन्तमपूर्व मिति ? जातुविशेषणमित्याह । कथं ज्ञायते ? यदयं 'किंवृत्तं च चिदुत्तरम्' [४८] इत्याह । कथं कृत्वा ज्ञापकम् १ अत्राऽप्यपूर्वमित्येतदनुवर्तते न चाऽस्ति संभवो यत्किंवृत्तं च चिदुत्तरं स्यात्तिङन्तं चाऽपूर्वम् । अत्रापि तिङन्तविशेषणमेव । कथम् ? किंवृत्ताचिदुत्तरातिङन्तमपूर्वमिति । यत्तर्हि 'आहो उताहो चानन्तरम् [४] इत्यनन्तरग्रहणं करोति । एतस्याप्यस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् ? शेषप्रक्लू- प्त्यर्थमेतत्स्यात्-'शेषे विभाषा' [५० ] । कश्च शेषः सान्तरं शेष इति । अन्तरेणाऽप्यनन्तरग्रहणं प्रक्लृप्तः शेषः । कथम् १ 'अपूर्व' इति वर्तते । शेषे विभाषा [ ५० ] कश्च शेषः ? 'सपूर्वः शेषः' इति । इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्येऽष्टमाध्यायस्य प्रथमे पादे प्रथममाह्निकम् । प्र०- जास्व० । किमिदमिति । निमित्तनिमित्तिसन्निधौ सति संशयात्प्रश्नः । कथं झायत इति। निमित्तस्याऽप्राधान्यात्सति प्रधाने विशेषणसम्बन्धयोग्येन युक्तो विशे. पणसम्बन्ध इति प्रश्नः । तिङन्तं चाऽपूर्वमिति । चिदुत्तराकिंवृत्तात्परस्य तिउन्तस्य विद्यमानपूर्वत्वात् । अत्रापीति । 'कश्चिद्भुङ्क्ते'इत्यादावेवाऽनिघातो यथा स्यात् 'कश्चि- पुरुषो भुङ्क्ते इत्यादी व्यवधाने मा भूदित्येवमथै तिङन्तविशेषणमपूर्वग्रहणं स्यात् । यत्तहीति । तिखन्न्तविशेषणे ह्यपूर्वग्रहणेऽन्तरमेवापूर्व भवतीत्याहो देवदत्तः पचतीति सपूर्वत्वादेवाऽनिधातो न भविष्यतीति किमनन्तरग्रहणेन, तस्मानिमित्तविशेषणमपूर्व- प्रहणमित्यनुमीयते । तथाचाहो देवदत्तः पचतीति निमित्तस्याऽपूर्वत्वादनिधातः स्यादिति फर्तव्यमनन्तरग्रहणम् । इति महाभाष्यप्रदीपेऽष्टमाध्यायस्य प्रथमे पादे प्रथमसालिकम् । उ०- जात्वपूर्वम् । निमित्तेति । जातु इत्येतनिमित्तं, तिटन्त निमित्ति । मातुयुकं तिहन्तं मानुदात्तमिति सूत्रार्थात् । कश्चित्पुरुषो भुङ्क्ते इति । म्यवहितोऽपि किंवृसेन बिदुसरेण युको भवत्येवेति भावः। इति श्रीशिवभट्सुवसतीगर्भजनागोजीमाविशक्तेि भाष्यप्रदीपोयोते • भामलपमे पारे प्रथममारिया- - ·३३२ श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित [गत्यर्थलोटा० गत्यर्थलोटा लुएन चेत्कारकं सर्वान्यत् ॥ ८ । १ । ५१ ॥ लुटः प्रकृतिभावे कन्यत्व उपसङ्ख्यानं कारकान्यत्वात् ॥ १॥ लुटः प्रकृतिभावे कर्तुर्यत्कारकमन्यत्तस्याऽन्यत्व उपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । आगच्छ देवदत्त ग्राममोदनं भोक्ष्यसे । किं पुनः कारणं न सिध्यति ? 'कारका- न्यत्वात्' । 'न चेत्कारकं सर्वान्य'दित्युच्यते सर्वान्यच्चाऽत्र कारकम् । किं पुनः कारणं सर्वान्यत्प्रतिषेधेनाश्रीयते न पुनरसर्वाऽन्यद्विधानेनाश्रीयेत १ कर्ता चाऽत्राऽसर्वान्यस्ततः कर्तृसामान्यात्सिद्धम् । प्र०- गत्यर्थः । लूट इति । निघातप्रतिषेध एव प्रकृतिभावः । कर्तुरिति पञ्चमी । कर्तु- रन्यत्कारकं कर्मादि, तस्यान्यत्व इत्यर्थः । आगच्छेति । भोजनगमनयोरेको देवदत्तः कर्ता, कर्म तु प्रामो गमनस्यौदनो भोजनस्येति कर्मभेदादनिघाताऽप्रसङ्गः । कारकशब्देन सूत्रे कारकव्यक्तिराश्रीयते, तेन कर्मत्वाऽभेदेऽपि ग्रामौदनव्यक्तिभेदात्कारकभेदः । कि पुनरिति । कारकमत्र न सर्वमन्यत्, कर्मभेदेऽपि कर्तुरेकत्वादित्यनिघातो भविष्यती- .. . १०- गत्यर्थलोटा० । नन्वन प्रकृतिभावो न प्रकृतोऽत आह-निघातप्रतिषेधे एवेति । कर्तुरन्यदिति । कन्यस्व इति वातिके फर्तृपदेन कर्तृभिन्नं लक्ष्यते, तस्याऽन्यत्वे इत्यर्थः । 'कन्यान्यस्वे' इति या वातिकपाठः । कर्मभेदादिति । लोडन्तलुडन्तयोर्य चरकारकं तत्सव यद्यम्यन्न भवतीत्यर्थादिति भावः । सर्वान्यदिति,-समासस्तु सौत्रत्वादोध्यः । लुप्तविभक्तिकं पा 'सर्वे'ति भिन्न पदम् । ननु कारकपक्ष्वाच्यतत्तच्छक्तरेषत्वादनन्यदेवात्र कारकमत भाह- कारकशब्देनेति । सामादिति भावः। कर्मत्वाभेदेऽपीति । भखण्डशक्तिरूपं तदेकम् । मस एवाने पक्ष्यति-'तिष्टभ्यामेकद्रव्याभिधानादिति । न तु सूत्रस्थपदेनककारकाभिधाना- दिति । म प तदेकरये प्राम: पाककौस्यायापत्तिः। एवमोदन पचति देवदते शाकं पचती. स्याधापत्तिरिति पाच्य, फारकाधिकारसहकृतः 'फर्तुरीप्सिततम'मित्यादिभिः क्रियाजनकरव. सचदात्ययाधयायादिज्ञानस्य तत्तरकारफाफेवियक्षायां नियामफत्वयोधनेम सदज्ञानेनतच्छ- पविवक्षणादिति भावः । इदं विरयं, 'सप्तमीपञ्चम्यौ फारफमध्ये' इति सूत्रस्थकारकविरो- धात् । भागमनमोजननिरूपितफर्तृत्वशक्तिभेदेऽपि 'क[सामान्यासिमिति भाथ्यानुपपया कारकशम्देन दम्यं गृह्यत इत्यन्यत् । 'उसन्ता'मियुदाहरणे शालिपु वहमभोजननिरूपित. शतिभेदात्-'एकदम्पाभिधाने इयुसमिति योध्यम् । भाष्ये-सर्वान्ययात्रेति । तिसना. दूपसंपन्धिसयंकारकमध्ये किचिदन्यदप्या पारयमित्यर्थः । सर्वान्यत्प्रतिपेधेनेति । भग्न पधे 'सकारकं छोडन्ते पचकारपं. सरमध्ये सुटतं यस्थि शिदप्यम्यस्यत्तदा निपातप्रतिषेधो मेयर्थः । न पुनरसर्वान्यविधानेनेति । लोपन्त परफारकं सासर्यमम्पस, किंशिवायपि तापि निघातप्रतिरोध हस्पेतरपक्षेऽध: । 'ससि मुसविमजिक पारविशेषणम् । तात्प यतिदि पति-फारफमता नेति । अन्याऽभिधाने इति मा पस्य-असमर्मण !

·८१पा०रा०५१सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [३३३ ३ ३ कर्तृसामान्यात्सिद्धमिति चत्त देऽन्यसामान्ये प्रकृतिभावप्रसङ्गः २ कर्तृसामान्यासिद्धमिति चेत्तद्भदे--कर्तृभेदे-अन्यस्मिन्कारकसामान्ये प्रकृतिभावः प्राप्नोति । आहर देवदत्त शालीन् यज्ञदत्त एनान्भोक्ष्यते । एवं तर्हि-व्यक्तमेव पठितव्यं न चेत्कर्ता सर्वान्य' इति । न चेत्कर्ता सर्वान्य इति चेदभ्याऽभिधाने प्रतिषेधेमेके ।। ३॥ 'न चेत्कर्ता सर्वान्य' इति चेदन्याभिधाने प्रतिषेधमेके इच्छन्ति । 'उद्यन्तां देवदत्तेन शालयो यज्ञदत्तेन भोक्ष्यन्त' इति प्राप्नोति+ । 'भोक्ष्यन्त इति चेष्यते । सिद्धं तु तिडगेरेकद्रव्याऽभिधानात् ॥ ४॥ सिद्धमेतत् । कथम् ? 'तिङोरेकद्रव्याभिधानात् । यत्र तिब्भ्यामेकं द्रव्य- मभिधीयते तत्रेति वक्तव्यम् । प्र०-त्यर्थः । अाहरेति । अत्रापि न सर्वान्यत्कारक, शालिलक्षणकमैकत्वात् । अन्याभिधान इति । यदैकमेव कर्म लकारद्वयवाच्यं कर्तृभेदश्च तदाप्यनिघात इष्यते । कर्तृशब्दोपादाने तु न सिध्यति । एकग्रहणं न विकल्पार्थमपि त्वागमपारम्पर्यप्रति- पादनार्थम्। सिद्धं त्विति ! एकद्रव्यं कारकशक्त्या विशिष्टं कर्म कर्तृ वा यदा लोडलड्भ्या- मुच्यते तदाऽनिघातः । न चेदमपूर्व कर्तव्यं, सूत्रेणैवाऽस्यार्थस्य सङ्ग्रहात् । तथा हि लोड्लुटोः सन्निधानात्तवाच्यमेवात्र कारकमाश्रीयते, लोडन्तलुडन्तयोश्चाऽर्थलक्षणो निमित्त निमित्ति विः । उ०-माख्यातावाच्यत्वे इत्यर्थम्तदाह-यदै कमेवेति । 'एक इच्छन्ती'त्यस्याऽन्ये नेच्छन्तीति नार्थ इत्याह-एकग्रहणमिति । नचेदमपूर्वमिति । एवञ्च वक्तव्य'मित्यस्य' व्याख्येय- मित्यर्थः । तद्वाच्यमेवेति । अन्तरगत्वादिति भावः । सर्वग्रहणं तु 'भागच्छ देवदत्त प्रामं स्वं चाहल भोक्ष्याव एन'मित्यत्रापि निघातप्रतिषेधाय, 'सर्व चेत्कारकमन्यन्न तदा निघातप्रति- वेध' इति सूत्रात् । योगश्च न सहप्रयोगमात्रं, किंर्यद्वारक इत्याह--लोडन्तेति । अर्थलक्षण इति । अर्थद्वारक इत्यर्थः । 'शक्तरंग वाच्यत्व मिति पक्षे एकस्यैव द्रव्यस्याभिधा. नात्-शक्याश्रयत्वेन ग्रहणादित्यर्थः । + ८.१.२८.४८.१.५१.

·३३४] श्रीभगवत्पतलिविरचितं [भाम एकान्तरमा -- श्राम एकान्तरमामन्त्रितमनन्तिके ॥८।१। ५५ ॥ कस्यायं प्रतिषेधः? श्राम एकान्तर ऐकश्रुत्यप्रतिषेधः ॥ १॥ आम एकान्तर ऐकश्रु त्यस्याऽयं प्रतिषेधः । कथं पुनरप्रकृतस्याऽसंशब्दि- तस्यैकश्रु त्यस्य प्रतिषेधः शक्यो विज्ञातुम् १ अनन्तिक इत्युच्यते । अनन्तिकं आम० । कस्यायमिति । 'आम्भो देवदत्ते'त्युदाहरणम् । आमिति निपावत्वादा- घुदात्तः । भो इति भवच्छन्दस्य 'विभाषा भवद्भगवदघवतामोश्चास्येति । रुत्वे ओत्वे च रूपं, तस्य पदात्परस्यामन्त्रितस्य चेति निघातः । देवदत्तेत्यस्य निघातः प्राप्तोऽनेन प्रतिषिध्यते । भोःशब्दस्य 'नामन्त्रिते' इत्यनेनाऽविद्यमानवत्त्वनिषेधादेकान्तरत्वे निघाते च निषिद्धे 'एकातिर्दूरासंबुद्धा'वित्येकश्रुतिः प्राप्नोति, 'दूराद्धूते वेति प्लुतोदात्तत्त्वं च । तत्र 'स्वरितस्याहखोदात्तादोदात्तस्वरितपरस्य सन्नतरादूर्ध्वमुदात्तादनुदात्तस्य स्वरितात्कार्य स्वरितादिति सिद्ध्यर्थ' मिति वचनाप्लुतोदाचे कर्तव्ये पूर्वत्राऽसिद्ध- मित्येकश्रुतेरसिद्धत्वात्प्लुतोदात्तत्वमेव भवति नैकश्रुतिः । तत्राऽनेकप्रतिषेधसम्भवात्प्रश्नः । यदि प्रकरणमपेक्ष्यते तदा निघातस्यैव निषेधेन भाव्य, नैकश्रुतेः। अथ सामर्थ्या- प्राप्तस्य निषेधः, तदैकश्रुतेरेव निषेधो न निघातस्य । ऐकश्रुत्यस्येति । एका श्रुतिर्यस्य वदेकश्रुतिः, तस्य भाव ऐकश्रुत्यम् । कथं पुनरिति । प्रकृतस्य वा प्रतिषेधो भवति, यथा नाझलाविति सनर्णसंज्ञायाः, संशब्दितस्य वा यथा 'न संप्रसारणे संप्रसारण मिति । इतरः सामर्थ्यमाश्रित्याह-अनन्तिक इत्युच्यत इति । ततश्वार्थादेकश्रुतिः सन्निहिता । कथं पुनरनन्तिकं दूरम् ? उच्यते । कश्चिन्नन्समासोऽर्थान्तरस्य वाचकः । यथा अनादर इति-परिभवः अवज्ञानं वोच्यते, न त्वादराऽभावः । । उ०- आम | एकान्तरमा० । ननु भोःशब्दस्यामन्त्रित पूर्वमिष्यनियमानवस्वे कथमेका. स्तरवमत माह-मो.शब्दस्येति । एकान्तरत्वमिति । भन्तरयतीत्यन्तरं-यवधायकम् । एकमन्तरं पस्य तदार एकम्ययक्तिरवमित्यर्थः । वस्तुतस्तन वाकरणेन स्वाश्रयानिवृतेस्त पमिति बोध्यम् । नैकश्रुतिरिति । प्लुतोदासरयोत्तरमेकश्रुत्यप्रशि: केन यार्यतामिति पिरयम् । अय सामादिति । अमन्तिफाब्दस्य दूरवाभियेनेकध्रुतैरेय प्राप्तरवा- दिश्यर्थः । ययात्रफतरेय प्राप्तिरास्योपरिधारस्फुटी भविष्यति । ऐकस्यान्दं मायप्रवाई साति परिवि-एका ध्रुविरिति । इतरः सामर्थ्यमिति । यथा प्रकरणामदेनो. पारामा सविधान तथा सामोरपीय क्षतिपदोपरिभाषपा पापकपदो. - ·- अपा०रा०५५सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् च. किम् १ . दूरम् । दूरात्संबुद्धौ चैकच तिरुच्यते । अस्ति प्रयोजनमेतत् ? किं तीति । निघातप्रसङ्गस्तु ॥२॥ निघातस्तु प्राप्नोति-प्राम्भो देवदत्ता३ । आमन्त्रितस्याऽनुदात्तत्वं प्राप्नोति । सिद्धं तु प्रतिषेधाधिकारे प्रतिषेधवचनात् ॥३॥ सिद्धमेतत् । कथम् ? 'प्रतिषेधाधिकारे प्रतिषेधवचनसामर्थ्यान्निपातो न भविष्यति। नैव वा पुनरत्रैकश्रु त्यं प्राप्नोति । किं कारणम् १ अनन्तिक इत्युच्यते, अन्यच्च दूरमन्यदनन्तिकम् । यद्येवं प्लुतोऽपि तर्हि न प्राप्नोति, प्र०-एवमनृताऽमित्राऽधर्मादयोऽर्थान्तराभिधायिनः । तथाऽनन्तिकशब्दोऽपि दूरार्था- भिधायी । तत्रानुदात्तत्वं 'पचसि देवदत्ते'त्यादौ सावकाशं बाधित्वा एकश्रुतिः प्राप्ताऽनेन प्रतिषिध्यते । निधातस्त्विनि । अपवादे प्रतिषिद्धे उत्सर्गस्य न्यायप्राप्त- त्वात् । सिद्धं त्विति । निघातप्रतिषेधाधिकारे वचनान्निघातोऽपि प्रतिषिध्यते, अन्य- थैकश्रुति(रात्सम्बुद्धावित्युक्त्वा 'नाम एकान्तर' इत्युच्येत । एवं ह्यामन्त्रितमनन्तिक इति न वक्तव्यं भवति । केवलस्य च निघातस्यैकश्रुत्या वाधितत्वात्प्रतिषेधोऽनर्थक इति सामावुभयप्रतिषेधः । ननु चैकश्रुतिर्देवदत्ता३ श्रागच्छेत्यादौ सावकाशा कथमाम् भो देवदत्ता३ इत्यादौ निघातस्य वाधिका ? प्रत्युत परत्वादेकश्रुत्तेनिघात एष माधक इति तस्यैवाऽत्र प्रसङ्ग इति प्रतिषेधोऽपि तस्यैव न्याय्यः । तस्य च प्रतिषेधे एकश्रुतिः स्यादेव । नैष दोषः । पदद्वयनिबन्धननिघातापेक्षयाऽधिकनिमित्त दूरा सम्बोधनमपेक्ष्यमाणा एकश्रुतिः सतिशिष्टस्वरो भवतीति तयैव भाव्यम् । अन्यचति । उ०-चारणेन विहितस्य निषेध इति सामर्थ्यमिति भावः । उत्तरमाह-कश्चिदिति । अर्था- न्तरस्यति। उत्तरपदार्थविपक्षरूपस्येत्यर्थः । ननु परत्वादकत्यस्याऽसिदवादा निभास एवं मामोतीत्यत आह-तत्रेति । ननु भ्रष्टावसरस्यात्कथं निघातप्राप्तिरत भार-अपवाद इति। 'सो सदिति निर्देशास न्यायो नास्त्येवेति भावः । नम्वेवमेकश्रतिनिषेधे मानाभावोऽत.माह- केवलस्य चेति । सावकाशेवि । पदारपरत्वाऽभावेन निपाताप्राप्तरिति भावः । परत्वादिति। इदं न मथान्यासे । वार्तिकोकोस्क तु भसिनवाभिघातो भविष्यतीति बोध्यम् ।. सति शिष्टेति । भन्तरणारयात्पूर्व निघाते पन्नाप्रपर्तमानतयेत्यर्थः । वस्मृतोऽमिदावादेकमतेः पूर्व निधाते तस्याः प्रापया सतिशिष्टयं योध्यम् । एतेनाऽयकृतवहिरवानाश्रयणेऽपि क्षतिः । पवर तस्या एवं निषेधो युक्तः, प्रतिपेधाधिकारे विधानार निघासतापीति राममनिषेध- सिद्धिरिति भावः । अन्त्रिकसमिति । भमानण इत्यादाविव साश्याडको नन्, न - m- ...१.१९. ...

·श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित [यद्धितुपरं छन्दसि - - प्लुतोऽपि हि दूरादित्युच्यते । इष्टमेवैतत्संगृहीतम् ; शाम्भो देवदत्तेत्येव भवितव्यम् । यद्वितुपरं छन्दसि ॥८।१ । ५६ ॥ किमर्थमिदमुच्यते ? यदाथै रेव सर्वे रेतैरनिघातकार,योगेऽनिधात उच्यते, यथैव पूर्वेर्योगे एवं परैरपि । अत उत्तरं पठति- यद्वितपरस्य च्छन्दस्यनिघातोऽन्यपरप्रतिषेधार्थः ॥ १ १॥ wimire प्र-अन्तिकसदृशं यन्न दूरं न चान्तिकं तदनन्तिकं गृह्यते । अन्यथा दूरग्रहणमेवं फुर्योत् । अथ वा दूरमध्ययोः सामान्यशब्दोऽपि दूरे निघातस्याऽप्राप्त्या तत्प्रतिषेध सामर्थ्यान्मध्याभिधाय्यनन्तिकशब्दः । स्वरव्यङ्गथं च-आम् भी देवदत्तेत्यादाव... न्तिकाऽनन्तिकत्वम्, अन्तिके निघातस्य विधानात् , अनन्तिके निषेधात् । यद्धि० । यदाद्यैरिति । 'निपातैर्यद्यदीति 'हि चेति 'तुपश्येति सूत्रैः । जाये -स्वो रोहावेहीति । आपूर्वादिणो लोटः सिपो हिः । गत्यर्थलोटा युक्तस्य 'रोहावे'- त्यस्य 'लोद चे'त्यनिघातः प्राप्तोऽनेन नियमेन निवर्त्यत इति स्वःशब्दाश्रयो निघाती भवति । ननु 'परमपि छन्दसीति वचनात् स्वशब्दस्य पूर्वाङ्गवद्भावाज्जाये स्वरित्य- स्यामन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवदित्यविद्यमानवत्त्वान्निघातो नैव प्राप्नोति । नैप दोपः । 'अव्ययानां प्रतिषेध' इति वचनात् परस्य पूर्वाङ्गवत्त्वाऽभावादव्ययस्य । यद्वा- पष्ठधामन्त्रितकारकवचनं तन्निमित्तवचनं वा अङ्गवद्भावे आश्रितमिति नास्ति पूर्वाङ्ग- .वंदावः । नहि स्वःशब्दः पष्ठयन्तो, नाप्यामन्त्रितकारकं नाऽपि तन्निमित्तम् । स्वरे च पूर्वागवत्त्वविधिर्नाऽविद्यमानवत्त्वे । - " उ०-विपक्षफलफ इस्यर्थः । अन्यथेति। प्रतिपत्तिलाघवान्मानालाघवाच्चेति भावः । नन्य.. मानन्तिकग्रहणसामाद्दूरमध्ययोगभयोरपि ग्रहणमस्त्यत आह-अथवेति । निघा- तस्याऽप्राप्त्येति । एकश्रुत्या पाधादिति भावः । कथं पुनरनार्थनियोऽत आह-स्वर- व्यायचेति । भाष्ये इत्येव भवितव्यमिति । आधपक्षे प्लुतस्याप्यनेन निषेधः । एक. तेरिय तस्यापि प्रतिपदोपरयात् । वार्तिके पैकप्रत्यग्रहणमप्राफरणिपस्याप्ययं निध त्यस्योपरूक्षणमिरयाशयः । 'प्लुतोदातरवमेव भयती ति पूर्वकयटस्तु प्राप्तिमायाभिप्रायः । पपत्र 'सस्य वे' इति सूयस्ये 'भाम्पपसि देवदरपुदाहरणे प्लुतलेलो ऐसफप्रमादात् , 'प्लुत उदाप' इति राग्रत्ययटोऽप्येयमिति दिए । यद्वितु | माध्ये-अन्यपरस्येति । परयोंग घेदैतरेय नारियर्धः। निधातो नैवेति । पदारपररयामावादिति भावः । परम्पाऽध्ययस्य पूववाभायादिश्यग्यया । पष्टयन्त इति । कर्मशफिप्रधानावादिति भायः। स्वरं चेति । परे श्ययधारणाया 14....८४........

·1 अपा०रा०५६सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् ? यद्धितुपरस्य च्छन्दस्यनिघात उच्यतेऽन्यपरप्रतिषेधार्थः । अन्यपरस्य प्रतिषेधो मा भूदिति । जाये स्वो रोहावेहि । अथेदानीं रोहावेत्यनेन युक्ते 'एही त्यस्य कस्मान्न भवति ? लोट्च गत्यर्थलोटा युक्त इति प्राप्नोति । न हि रुहिर्गत्यर्थः । कथं ज्ञायते ? यदयं गत्यकर्मकश्लिषशीस्थासवसजनरुहजीर्यतिभ्यश्च' [३. ४, ७२ ] इति पृथग्रुहिग्रहणं करोति । यदि न गत्यर्थः, -आरोहन्ति हस्तिनं मनुष्याः, आरोहयति हस्ती स्थलं मनुष्यान्'--'गतिबुद्धिप्रत्यवसा- नार्थशब्दकर्माऽकर्मकाणामणि कर्ता स णौ' [ १. ४. ५२ ] इति कर्मसंज्ञा न प्र०- अथेदानीमिति । आङः परस्येहीत्यस्य निघात इष्यते, न च प्राप्नोति, 'लोट चेति निषेधात् । केवलोऽपि रुहिश्छन्दसि गत्यर्थो दृश्यंत इत्याङ इणा योगो, न रुहिणा.। 'छन्दसि परेऽपी तिवचनाद्यदि सहिणाऽऽडो योगः स्यात्तदा नानावाक्य- त्वादाडो निधातो न स्यात् । ननु नित्यत्वादेकादेशे कृते व्यपवर्गाऽभावादुमयत आश्रयेऽन्तादिवद्भावनिषेधाच निघातो न प्राप्नोति । एवं तस्मिादेव भाष्यकार- “विचारादतुमीयते-'प्राङ्निघातस्तत एकादेश' इति । न हि रुहिरिति । येषामुपसर्ग- योगाद्विना गतिप्रतीतिहेतुत्वं ते गत्यर्थाः। रुहिस्तूपसर्गयोगे गतिवाची । यद्वाऽवष्टम्भ- वाची रुहिः । गतिस्तु तद्वयवक्रियेति भावः । यदयमिति । अनुपसर्गस्य रुहेरकर्म- कत्वात्कर्तरि क्तः सिद्धः, सोपसर्गस्य तु गत्यर्थत्वादिति किं रुहिग्रहणेन ? वक्रिय- माणमुपसर्गयोगेन विना ये गत्यर्थास्ते गत्यर्थग्रहणेन गृह्यन्ते । अथवा रुहिरवष्टम्भ- वाची, तदवयवस्तु गतिः । सत्यपि वा गत्यर्थत्वे गत्यर्थग्रहणेन रुहिर्न गृह्यते इति ज्ञापयति । यदीति। उपसर्गयोगेऽपि ये यदर्थास्ते तदर्थग्रहणेन गृह्यन्ते, यथा हरति- रभ्यवपूर्वः प्रत्यवसानार्थ इति तद्ग्रहणेन गृह्यते । तथा च 'होरन्यतरस्या'मित्यु- । । 1 उ०-पत्वादिकं प्रति नातिदेश एवमविद्यमानववं प्रत्यपीति भावः । ननु केवलस्य रुहेर्गत्यर्थ- स्वाभावादिह च तस्येष्टत्वेन न परत्र ध्रुतोऽप्या पूर्वन योजनीय इति समानवाक्यस्ययाऽ. भावादाराश्रयनिधात 'हही त्यस्य न त्यादत माह-केवलोपीति । आडो निधातो न स्यादिति । आख: परस्य 'इही'त्यस्य निघातो न स्यादित्यर्थः । प्रानिघात इति । 'नेन्द्रस्य परस्येति सामान्यापेक्ष ज्ञापफमिति भावः । उपसर्गयोगे इति । 'भारोहन्ति हस्तिन'. मिस्यादौ केवलोऽपि रहिर्गत्यर्थः । 'छन्दसि श्यत इति प्रागुक्तेन विरोधात्पक्षातरमाह- : यद्वाऽवष्टंभेति । हस्तिनमुपरि गत्या समाश्रयत इत्यर्थावगमादिति भावः । एवर प्राधान्येन मगत्यर्थस्वमिति तात्पर्यम् । सत्यपीति । केवलस्यापि रहेनती येई प्रयोगादिति भावः । उपसर्गयोगेऽपीति । इदं पोकोपपत्तित्रयस्याप्युपलक्षणम् । यथं नहि रोहावया विनोपसर्ग + ८. १. ५२; जगदी सो गेड' (३० मे १. ७. ९.)

·३८ श्रीभगवत्पतलिविरचित :: .यद्वतानित्यम् + २ ... प्राप्नोति । तस्मान्नैतच्छक्यं वक्तुं 'न रुहिर्गत्यर्थ' इति । कस्मात्तहिं रोहावेत्य- नेन युक्ते 'एही'त्येतस्य न भवति ? छान्दसत्वात् । चनचिदिवगोत्रादितद्धिताछेडितेष्वगतेः ॥८।१। ५७॥ : 'आम्रडितेष्वगतेः' 'सगतिरपि तिडित्यत्र गतिग्रहण उपसर्गग्रहणम् ॥ १॥ 'आम्रडितेष्वगतेः' 'सगतिरपि तिङ् [६८] इत्यत्र गतिग्रहणं उप- सर्गग्रहणं द्रष्टव्यम् । इह मा भूत्-शुक्लीकरोति+ चन, कृष्णीकरोति चन । यकाष्ठा शुक्लीकरोति, यत्काष्ठा कृष्णीकरोति । अपर आह-"सर्वत्रैवाष्टमिके गतिग्रहण उपसर्गग्रहणं द्रष्टव्यंगति- गतौ' 'तिङि चोदात्तवति'वर्ज"मिति । प्र०-भयन्त्र विभाषा प्रतिपादिता । तस्मात्रुहेर्गत्यर्थग्रहणेनाऽवश्याभ्युपेयं ग्रहणं, केवलोऽपि रुहिश्छन्दसि गती प्रयुज्यत इति प्रागेवोक्तं, गतिरेव रुहेरर्थोऽवष्टम्भस्तु तत्फलमित्यभ्यु- पेयं, गत्याकर्मके त्यत्र तु रुहिप्रहणं प्रपश्चार्थम् । चनचिदिव० । शुक्लीकरोति चनेति । 'अगते रिति प्रतिषेधाऽभावादनाऽ. निघावो भवत्येव । यत्काष्ठमिति । शुक्झीशब्दस्य तु निघातो न भवति । सर्वति । चादिपु च 'चवायांगे प्रथमेत्येवयोरगविग्रहणमनुवतेत इति सत्राप्युपसर्ग एव गतिः । उ०-तिप्रतीसिस्तग्राह-केवलोऽपीति। अध्यारोपितपणे 'भारोहयति हस्ती स्थल मिति भाष्योदाहरणम् । सन स्थलसन्देन हस्युपरिधियमाणं काष्टादिमयमुपधेनस्थानमुच्यते । सोकांतिशयाय प्रेरणादियरफलांशस्यापि पृदया द्विकर्मफरयं प्रपश्यामिति । तेम फरारत- राय नामिनियेष्टयं भाज्यविरोधादिति सारपर्यम् । भाष्ये-छान्दसत्वादिति । सर्पविकल्पानां भन्दसि ग्यवस्थितरवादिस्यर्थः ।। पनचिदिव। अगतेरिति । म्यादीनां गतिसंव, नोपसर्गसंशेति भावः । प्रति. पेधाऽभावादिति । निघासप्रसिधस्प प्रतिधामापारियर्थः । 'भनिधातो भवत्येवेति पाठः। 'शुष्टीशब्दस्येति । 'पत्ताविप'मिसि मिपातप्रतिषेधे प्राप्ते 'सगतिरपिश्यनेन पुनविधीपते । सोपसर्गमाणावापरतरप मतिपेपः एवेश्यः । . + १.४.११.१.१....

·अपारमा०६६०व्याकरणमहाभाष्यम् AN यवृत्तानित्यम् ॥ ८ । १ । ६६ ॥ यद्वृत्तादित्युच्यते तत्रेदं न सिध्यतियः पचति, यं पचति, येन पच- तीति । वृत्तग्रहणेन तद्विभक्त्यन्तं प्रतीयात् । कथं यतरः पचति, यतमः पच- तीति ? डतरडतमौ च प्रतीयात् । कथं यदा ददातीति ? एषोऽपि विभक्ति- संज्ञः । कथं 'यावदस्त्यत्रैषः सरो जनेभ्यः कृणवत्" ? यावद्यथाभ्याम् [३६] इत्येवं भविष्यति । कथं 'यव्यवायुः पवते' 'यत्कामास्ते जुहुमः'* | एवं तर्हि यदस्मिन् वर्तते यद्वृत्त, यद्वृत्तादित्येवं भविष्यति । वा याथाकाम्ये ॥१॥ वा याथाकाम्य इति वक्तव्यम् । यत्र वचन यजते तद्देवयजन एव यजते । . प्र०- यदृत्तात् । यद्वत्तादित्युच्यते इति । वृत्तमुच्चारणमित्युच्यते । यथा 'त्यदादि- वृत्त'मिति । ततश्चेहैव स्यात्-यत्पचतीति । वृत्तग्रहणेनेति । वृत्तशब्दोऽधिकरण- साधनो वर्ततेऽस्मिन्निति वृत्तं, यदो वृत्तं यद्वृत्तम्। 'अधिकरणवाचिना चेवि प्रतिषेधे प्राप्तेऽत एव निपातनात्समासः । यदा ददातीति । स्वादय एव विभक्तित्वेन प्रसिद्धा इति प्रश्नः । एषोऽपीति । 'प्राग्दिशो विभक्ति'रिति विभक्तिसंज्ञाविधानात् । याव- द्यथाभ्यामिति । निपातैर्यद्यदीति निपातग्रहणाल्लिङ्गाल्लक्षणप्रतिपदोक्योरिति परिभाषा नाश्रीयत इत्युक्तम् । यद्यङिति । यदश्चतीति किन् । 'विष्वग्देवयोश्चेति टेरद्रयादेशः। यदस्मिन्निति । सर्व पदं यच्छन्दवद्वृत्तग्रहणेन गृह्यत इत्यर्थः । पञ्चमीनिर्देशेऽप्यत्र व्यवहितस्य कार्य भवतीति 'पूजनापूजित'मित्यत्र पूजनग्रहणस्य सम्बन्धिशब्दत्वा. त्पूजिताहणे सिद्धे पुनः पूजितग्रहणेन ज्ञाप्यते । वा याथाकाम्य इति । याथाकाम्य- यथेच्छं प्रवृत्तिर्दशकालावनपेक्ष्य, तत्र गम्यमाने वा निघातप्रतिषेधः । उ०- यवृत्तान्नित्यम् । त्यदादिवृत्तमिति । त्यवादीनामुच्चारणमित्यर्थः । एवमिहापि उच्चारिताद्यदित्येतस्मादित्यर्थः स्यादिति भावः । अधिकरणसाधन इति । भकर्मक- स्वादृत्तमित्यधिकरणे कः । यदो वृत्तमिति । यच्छन्दो यस्मिन् पदे वर्तत इत्यर्थः । नाश्रीयते इति । भत्र हि यावदिति परिमाणार्थकवत्वम्तमिति भावः । सर्व पदमिति । 'इत्तमहणेन तद्विभक्त्यन्तं प्रतीयात्, उतरढतमी चे'त्येतहाश्रीयत इति भावः । मनु पञ्चमी. निर्देशाव्यवहिते यावदस्य कृणवदित्यादौ कयं प्रासिरत भह-पञ्चमीनिर्देशेपीति । पुनःपूजितेति । पुनस्तदनन्तरपूजितप्रतिपत्यर्थमन्यत्र ग्यवहितमतिपत्तो ज्ञापकमिरयर्थ । . ४५.३.११५. ऋग्वेद १०. १११.१०.० सं० १.१.१४. मापदसोपा सरोक्नेम्यः माद इस पर ·श्रीभगवत्पवजलिविरचितं . . . . [ सगतिरपि-तिह .. पूजनात्पूजितमनुदात्तम् ॥८।१ । ६७ ॥ पूजितस्याऽनुदात्तत्वे काष्ठादिग्रहणम् ॥ १ ॥ पूजितस्यानुदात्तत्वे काष्ठादिग्रहेणं कर्तव्यम् । काष्ठादिभ्यः पूजनादिति वक्तव्यम् । इंह मा भूत् – शोभनोऽध्यापकः । मलोपवचनं च ॥२॥ मलोपश्च वक्तव्यः । दारुणाध्यापकः । दारुणाभिरूपः । सगतिरपि तिङ् ॥८।१।६।। सगतिग्रहणं किमर्थम् ? सगतिग्रहणमपदत्वात् ॥१॥ सगतिग्रहणं क्रियतेऽपदत्वात् । पदस्य [१६] इति वर्तते न हि .सगतिकं पदं भवति । प्रर पूजनात् । काष्ठादिग्रहणमिति । 'काष्ठादिभ्य' इति,-सूत्रे वार्तिकदर्शना- • कैश्चित्प्रतिप्तम् । दारुणाध्यापक इति । क्रियाविशेषणं दारुणशब्दो द्वितीयान्तः । यथा 'ग्रामं गत' इत्यादौ गुणभूताया अपि क्रियायाः, साधनेन योगस्तथा विशेपणेनाऽपि । वत्र वैयधिकरण्यात्समासाऽभावान्मलोपो विधीयते । दारुणाभिरूपक इति । आभिरूप्यं दारुणशब्देन विशेष्यत इति दारुणस्य नपुंसकत्वं, पूर्ववत्समासाऽभावः। सगतिः । सहशब्दोऽत्र तुल्ययोगे, तेन गतिरपि निहन्यते । अपदत्वादिति । नन्वतिडन्तत्वादिति वक्तव्यं, नहि सगतिस्तिडन्तो भवति । उच्यते । अतिडन्तत्वादि- 'त्युच्यमाने मा भूदनेन सगतेर्निधातः, पूर्वेण तु कस्मान भवतीति स्यादेव चोद्यं, तत्रेदमेवाभिधानीयं स्यात्-~अवदत्वादिति । तस्मात्पूर्वोत्तरयोरपि योगयोर्यत्साधा- उ०- पूजनात्पू० । ननु 'दारुणाध्यापक इत्यादी विशेषणसमासे विभकिलोपेन सिद्ध कि मलोपवपनेनेस्यत आह--क्रियाविशेषणमिति । ननु अध्यापफशब्दे समासे एकार्थीभूतोप- सर्जनाध्यापफेन कथमस्याऽन्ययोऽत आह-गुणभूताया अपीति । साधनयदस्यापि झियांश 'उरिधताकाक्षरयादिति भावः । साधन इयानापि फ्रिया भापक्षिायतीति था। नियतत. प्रयोगाऽभावयत् तु फरणादिप्रयोगाऽभाववदुपपाय: । वैधिकरण्यादिति । वागणं यदध्यापन सरकसि पोधेन द्रन्ययापिना सामानाधिकरण्याऽभायादिति भाषः। फैपितु मयूरयंसकादि- स्पायधिकरण्येऽपि समासः, मुप्युपैसि या । समास विषय एय समासान्तोदातत्यापयादोऽयं गिधात इति सभापविरुदम् । कपर्मणोरिति पटी तु ग, धारवर्षे भेदेनाम्नयिरमाहपण - हास्य कर्मणो प्रहणाम् । इदं प समानाधिकरणं नियाविशेषण नसति चोभ्यम् । महापयांपा माछादयः पूमनवपना पोया। सगतिरपि तिम् । वं सून पूभवपापियः पाशादिम्य: परम्प तिरन्तम्प निपार्ष. दीति रिपासप्रति प्रा प्रतिभमान । मगलिस सिताबामामा मगनि. . । - ·अपिलरआण६८०] व्याकरणमहाभाष्यम् [३४१ उत्तरार्थञ्च ॥ २॥ उत्तरार्थं च संगतिग्रहणं क्रियते- 'कुत्सने च सुप्यगोत्रादौ' [६] संगतिरपि । अपचति पूति। अथाऽपिग्रहणं किमर्थम् ? अगतिकस्यापि यथा स्यात् यत्काष्ठा पचति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । सिद्धं पूर्वेणाऽगतिकस्या' । न सिध्यति । मलोपाभिसम्बद्धं तदनुवर्ततेहापि मलोपः प्रसज्येत -दारुणं पचतीति । उत्तरार्थ चापि ग्रहणं क्रियते--'कुत्सने च सुप्यगोत्रादौ', 'अगतिरपी'ति । पचति पूतीति । तिनिघातात् पूजनात् पूजितमनुदात्तं विप्रतिषेधेन ॥ ३ ॥ तत् । यदि प्र०-रणमुत्तरं तदेवोक्तमपदत्वादिति । तिनिघातादिति । 'पूजनात्पूजितमितीहानु- वर्तत' इत्यनेन सह विप्रतिषेधोपन्यासो न तु पूर्वेण सह, तस्य सुबन्तविषयत्वात, तत्रैव मलोपस्येष्टत्वात् । काष्ठाध्यापक इति । पूर्वोत्तरयोः सूत्रयोरेकवाक्यत्वात 'पूजनापूजित'मित्येतदभिसबन्धाचाऽभेदमाश्रित्याऽवकाशः प्रदर्शितः । यत्काष्ठा पचतीति । निपातयंद्यदीति तिनिघाते प्रतिषिद्धेऽनेन निधातः प्रवर्तते । ननु च तिङ्ङतिङ' इति निघातस्य प्रतिषेधोऽपवादस्तस्याऽपि 'सगतिरपि ति'डित्यपवादः, तत्राऽपवादापवादत्वाद्विप्रतिषेधानुपपत्तिः । नैतदस्ति । गतेरप्राप्त एवाऽनेन. निधातो विधीयत. इति नास्त्यपवादत्वम् । अपिग्रहणं तूत्तरार्थमपि स्यादित्यपिग्रहणादपिनाऽ- उ०-ग्रहणं क्रियते, तेन यथा गते; सिध्यति तदाह-सहशब्दोऽत्रेति । अनेन सहेति । भाष्ये-'पूजनात्पूजित'मित्यनेन तदनुवृत्तिविशिष्ट प्रकृतसून लक्षणीयमिति भावः । तस्य सुबन्तविषयत्वे युक्तिमाह-तत्रैव मलोपस्येति । यन्त्र मलोपस्तत्रैव सन्नियोगशिष्टन्याया- तस्य प्रवृत्तिरिति भावः । नन्वेवं 'काष्टाध्यापक' इत्यवकाशप्रदर्शनमुक्तमत आह-पूर्वो- तरयोरिति । एकवाक्यत्वादिति । उद्देश्याऽनेकत्वेऽपि विधेयकत्वादितिभावः। उद्देश्याने. कत्वेऽपि वाक्यभेदाङ्गीकारादाह-पूजनादित्यादिना । ननु चेति । तृतीयकक्षामासः प्रयम- कक्षामाप्लेन सह न स्पर्धतेऽतुल्यबलत्वादिति भावः । गतरप्राप्त एवेति । प्राप्ताऽप्राप्तविवेक- न्यायादिति भावः । तत्र 'सगति रित्यस्य विशेष्यत्तया तिदन्तोपादानात 'याटा प्रपतीत्यादौ सितो. निधातस्तितिट इत्यनेनाऽनेन वेति सन्देहे परमादनेनैव तत्फलं प्रतिपधाऽभाव इति तात्पर्यात् । नन्वरिग्रहणादगतेस्तिदन्तस्याऽपि निघातीऽनेन विधीयते प्रतिपेधवाधनायेति विप्रतिषेधानुपपत्तिस्तदवस्यैवेत्यत आह-अपिग्रहणं लिति । अभेदं .t.........: ..

·३४२] श्रीभगवत्पतलिविरचितं [कुत्सने च सुम्यगोत्रादौ - तिनिघातात्पूजनात्पूजितमित्येतद्भवति विप्रतिषेधेन । तिनिधात- स्याऽवकाशः-देवदत्तः पचति । पूजनात्पूजितमनुदात्तमित्यस्यावकाशः- काष्ठाध्यापकः। इहोभयं प्राप्नोति-काष्ठा पचति । पूजनात्पूजितमनुदात्त- मित्येतद्भवति विप्रतिषेधेन । कः पुनरत्र विशेषस्तेन वा सत्यनेन वा १ अयमस्ति विशेषः । साऽपवादकः स विधिः; अयं पुनर्निरपवादकः । यदि हि तेन स्यादिह न स्यात्-यत्काष्ठापचति । कुत्सिने च सुप्यगोत्रादौ ॥ ८ । १ । ६६ ॥. -- प्र०-स्यापवादापवादत्वम् । यद्वा-पूर्वोत्तरयोर्योगयोरेककार्यत्वादभेदं विवक्षित्वा विप्रति- पेधोपन्यासः । तत्र येन नाप्राप्त इति वा मध्येऽपवादा इति वा तिङतिङ' इत्यस्यैव 'न लु'डित्यादिः प्रतिषेधोऽपवादो, नत्वस्येति सापवादकः स विधिरित्युक्तम् । कुत्सने । पचति पूतिरिति । पूतिः कर्तुर्विशेषणं न क्रियाया इति क्रिया- कुत्सनाऽभावः । ननु क्रियाप्रधानत्वादाख्यातस्य विशेषणेन योगः साधनस्य 'नोपपद्यते । नैतदस्ति । यदुपसर्जनं जहरस्वार्थमुपसर्जनीभूतस्वार्थ वाऽर्थान्तरे वर्तत तस्य न भवति विशेषणेन योगो, यथा 'राजपुरुष' इति राजशब्दस्य वृत्तिविषयस्य । वाक्यविषयस्य त्वर्थान्तरानुपादानाद्भवति विशेपणयोगो, यथा 'मद्राणां राज्ञः पुरुष' 'ऋद्धस्य राज्ञः पुरुष' इति । एवं साधनं क्रियां प्रति अभावं गच्छदपि एकार्थीभावाऽभावाद्विशेपणेन युज्यते । तथा कृदन्त क्रिया उपलक्षणभावेनोपात्ता तथैव विशेषणयुज्यते 'शोभनमध्यापक' इति । यथा तर्हि साधनस्य विशेषणेन योग एवं क्रियान्तरेणाऽपि प्राप्नोति, तत्र यदुक्तं 'न हि स०-विवतित्वेति । अपवादरयरूपं भेदमविवक्षिरवेत्यर्थः । नम्वस्यापि स निधः कुतो मेश्यत माह-तत्र येननेति । फुन्सने च सु० । कर्तु विशेपणमिति । प्रत्ययार्थ: कत्तोऽग्न फुरस्यते, क्रिया तु शोभ- नैव । प्रतिशब्दः कुरिसतयापी। साधनस्येति । सद्विोपप्रतिपादकस्य देवदत्तादेः, पूरया- देधेत्यर्थः । ‘पदार्थः पदार्थनान्येती'ति प्युरपसिभाभियेति तारपर्यम् । उपसर्जनीभूतस्वार्थ वेति । भजदरस्यापिक्षे स्वार्थविदोपणकार्यान्तरोपस्थापकमित्यर्थः । अर्थान्तरानुपादाना- दिति । स्वार्थमावत्यापि योधजननादित्यर्थः । उपलक्षणभावेनति । अध्यापनाप्रभावेऽपि सम्पबहार प्रवृत्तरिति भावः उपलक्षणस्याऽपि विशेषणमस्येवेति चोप्यम् । शोमम- मायापर' इति मुबन्तानुदेश्यकहिपये एकार्थीभावाभावादिति भाव: चिमयम् -'प्रकृतिपरपयो सहायं प्रत' इति भाष्यादेकार्थीमावाऽभावेऽपि प्रत्ययार्थ- पिोषण एव तिराहोपो म प्रयक साम्यो घोष इत्यस्य सामात् । चि भयापकपदे t.१.१८.........

·अपारा॥६९सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् सुपि कुत्सिने क्रियायाः, क्रियायाः कुत्सन इति वक्तव्यम् । कर्तुः कुत्सने मा भूत् । पर्चति पूनिः । पूतिश्चानुबन्धः, पतिश्च चानुबन्धो द्रष्टव्यः । पचति पूति । विभाषितं चापि यर्थम् । विभाषितं चापि बह्वर्थं द्रष्टव्यम् । पचन्ति पूर्ति । पर्चन्ति पूर्त* । ग प्र०-भवति 'पचति पठती'ति, तद्विरुद्धयते । श्रथ मतं क्रियावशीकृतं क्रियारूपतामापन्न- माख्यातवाच्यं साधनं क्रियान्तरेण न संवध्यते इति; विशेषणेनाप्येवं न संबध्येत । संबध्यमानं वा क्रियारूपतामापन्नं नपुंसकेन विशेषणेन संयध्येत। नैष दोषः । यथा भार्या पत्युर्वनिताऽन्तरसंबन्धं न सहते स्नानादिसंस्कारं तु स्वार्थमनुमन्यते तथा क्रियाविशिष्टं साधनमात्मन्यङ्गत्वं गमयितुं तस्य विशेषणेन संबन्धं न प्रतिबध्नादि । क्रियान्तराऽङ्गत्वापत्तिस्तु स्वार्थविरोधिनीति तां नाऽनुजानाति । पूनिश्चति ! पूसिरय- मिति सामानाधिकरण्यदर्शनात् पूतिशब्दो न तिन्नन्तो नापि क्तिजन्तोसंज्ञात्वात् । तस्मादव्युत्पन्नं प्रातिपदिकम् । तत्र प्रातिपदिकस्वरेणाऽन्तोदात्तत्वे सिद्धे निघाव. निमित्तस्य तस्याऽन्तोदात्तत्वं यथा स्यादन्यत्र त्वाधुदात्तत्वमिति वचनमित्याहुः । नन्वाधुदात्तत्वं लक्षणाऽभावात्कथं स्यात् ? एवं वहि वसेस्तिबिति तिबन्वो बाहुलकादु- . उ०-समासनिवन्धनका भावसवात्कृन्मात्रेऽपि तदङ्गीकाराच्च । भतएव कृदन्तेषु संयम्भ- प्रवृत्तिनिमिसकत्वक्रियाप्रवृत्तिनिमित्तकस्वादिष्यवहारः तस्मादाख्यातार्थक देनियमेन' विशेषाकाक्षायलात्तद्विशेषदेवदत्तपूत्यादेस्तत्रान्वयः । भाकाक्षावशादेव कारकाणामिब क्रियाविशेषणानामपि गुणभूतक्रियया संबन्ध इत्येव सांप्रतम् । अतएव 'कृतपूर्वी कट'. मित्यादि साच्छते इत्याहुः । पचति पठतीति । एककर्तृकपाकक्रियाधिकर्तृका पाठ क्रियेति योधसंभवादिति भावः। कृदन्तवाच्यसाधनातिरन्तवाच्ये विशेपं शङ्करो-अथ मतमिति । क्रियागुणीभूतस्वरूप-क्रियावशीकृतत्वं क्रियारूपतापनत्वे हेतुः। न सहत इति। स्वार्थ- विरोधित्वादितिभावः। विशिष्टं साधन मिति । विशेषणविशिष्ट साधनमित्यर्थः । कुरिसतेन की इयं क्रिया निष्पादितेति बोधयितमिति मायः। भग्राममनुता नियतविशेषाकार व बीजम् । स्वार्थविरोधिनीति । स्वार्थस्य प्राधान्यविरोधिनीरय: । मयं भाव:-तयारि सति पति-पठतीरयस्य उधरीत्या योधे कारकनिरूपितविशेषणावेन सदपगम एक बदमा- । ७मर्म स्रसारो वासुदेवशासी भयंकरसम्पादिभाष्यस मराठीटीकामसम्म ·३४४ ] श्रीभगवत्पतलिविरचितं [गतिर्गती सुपि कुत्सने क्रियाया मकारलोपोऽतिङीति चोक्तार्थम् । पूतिश्च चानुबन्धो विभाषितं चापि वह्वर्थम् ॥१॥ .. गतिर्गतौ ॥८।१। ७०॥ - 7 गताविति किमर्थम् १ प्रपचति, प्रकरोति । गतेरनुदात्तत्त्वे गतिगृहणानर्थक्यं तिड्यवधारणात् ॥ १॥ गतेरनुदात्तत्वे गतिग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् ? 'तिङयवधारणात्' । 'तिङि चोदात्तवति[७१] इत्येतन्नियमार्थं भविष्यति-तिङयु दात्तवत्येव गतिरनुदात्तो भवति नान्यत्रेति । छन्दोऽथ तर्हि गतिग्रहणं कर्त्तव्यम् । छन्दसि” www.ma more प्र०-साधन विभाषितमिति । बहर्थ तिङन्तं विभाषा निहन्यते, यदा च तस्य निघात- स्तदा पुतिरत्तोदात्तः । अनिडीनि | तिङन्ते मलोपो न भवति । 'दारुणं पचतीति । उतार्थमिति। आचार्यपरंपराकथितप्रयोजनमेतदित्यर्थः । गतिः । गतेः शुद्धे वा तिउन्ते प्रयोगो गतियुक्ते वा । एवं कृदन्ते । रूढिशब्देपु तु गवाश्वादिपु क्रियाया अभावानाऽस्ति गतेः प्रयोगः। तत्र कृदन्ते सगतावगतौ च कृत्स्वरथाथादिस्वरगतिस्वरेषु कृतेषु शेषनिघातेन गतेनिंघातस्य भावात्तिडि चोदात्त- वतीति नियमादनुदात्ते तिचन्ते तदप्रसङ्गात्पारिशेप्याद्गतावेव भविष्यतीति मत्वाह- गताविति । किमर्थमिति । 'तिडथुदात्तवत्येवेति विपरीतनियमस्तु न भवति, 'विम्वोदात्तवति नाऽन्यत्र प्रकारक इत्यादावितीष्टसिद्धये शास्त्रारम्भात् । अनन्त- । उ०-काक्षवाऽत्र बीजमिति । न क्तिनन्त इति । स्त्रियां किन्विधानादिति भावः । वाहुल- कादिति । तत एष ५ गुणाभावोऽपि योध्यः । तिहन्ते मलोप इति । 'मलोपश्चेति पार्तिकोसो मलोपस्तिष्टन्ते नेष्टः । एवं चाऽस्य वाक्यस्य विशिष्टयपयरवं ययुकं तदाचार्य- • परंपराकषितस्याप्रमाणमित्यर्थः । गविगतो। मनु गाविस्यस्याभावे 'प्रपपती'यादावपि निघातः स्यादत माह-गतेः शुद्धेवेति । एवं कृदन्तेपीऽति । शुद्ध गतियुफे येत्यर्थः । अभावात्-भप्रतीतः। गति- स्वर-'गतिरनन्तर' इति । एवं कृदन्ते गतिपरगतिनिघातस्य फटामायः । तिरन्त प्युरात्तवतीत्युत्तरसूत्रेण भवस्येव सः । अनुदासेतु नियमाश्रयणादप्रवृतिरिस्याह-तिह -पेक्षिा भनन्दरस्य वेति । पयाऽनन्तरस्य नियमेन म्याग्निं सुोपनिपासस्य सथा सालासपियं मायगडोबा विपरीतनियमो मेयर्थः । 'भा मादेरिति प्रयोजनं पाक्षिक ·अपा०रा०।७०० व्याकरणमहाभाष्यम् ३४ । गतौ परतोऽनुदात्तत्वं यथा स्यान्मन्द्रशब्दे मा भूत् । आ मुन्द्रेरित हरिभि- यहि संयूरोमभिः । छन्दोऽर्थमिति चेन्नाऽगतित्वात् ॥२॥ छन्दोऽर्थमिति चेत्तन्न । किं कारणम् ? 'अगतित्वात् । यस्क्रियायुक्तास्तै प्रति गत्युपसर्गसंज्ञे भवतः, न चात्राऽऽङो मन्द्रशब्दं प्रति क्रियायोगः । कि तर्हि ? याहिशब्द प्रति । इहापि तहिं न प्राप्नोति - अभ्युद्धरति, समुदानयंति, उपसमादधातीति । अत्रापि नाऽभेरुदं प्रति क्रियायोगः । किं तर्हि १ हरति प्रति an mi प्र०-रस्य वा नियमाच्छेषनिघाताऽव्याघातात् । आमन्द्रेरिति । 'ते प्राग्धातो रित्यत्र द्वौ पनौ, प्रयोगनियमः संज्ञानियमो वा । तत्र:यदा प्रयोगनियमः-'धातोः प्रागेवःगत्युप- सर्गाः प्रयोक्तव्या' इति, तदा 'छन्दसि परेपि' 'व्यवहिताश्चेत्यारब्धव्यम् । तत्रैव चेमुक्तं-"प्राग्धातुवचनं प्रयोगनियमार्थमिति चेदनुकरणस्येतिकरणपरप्रतिषेधोऽनिष्ट- शब्दनिवृत्यर्थः, छन्दसि परव्यवहितवचनं चेति । अस्मिन्पक्षे याहीत्येतदपेक्षया आगे गतित्वान्निघातप्रसङ्गः । यदा तु संज्ञानियमो 'धातोः प्राक् प्रयुज्यमाना गत्युपसर्गसंज्ञा भवन्ति न तु परे नापि व्यवहिता' इति तदाऽत्राको गतित्वाऽभावान्निधाताऽप्रसङ्गः। न चावाङ इति । मन्द्रशब्दस्य रूढिंशब्दत्वास्त्रियांवाचिौऽभावात् । ननु परनिमित्ताऽनुपादाने 'यक्रियायुक्तास्तं प्रतीति कथं लभ्यते ? उच्यत । पदस्थे'- त्यधिकारात्पदावधिवात्समर्थपरिभाषांपेस्थानादतद्विशेषलाभः ।"नाभेरुदं प्रतीति । उ०-मित्याह-ते प्रागिति । तदाऽत्राङ्ग इति । तस्पक्षे छन्दसि परेऽपि ग्यवहिताश्चेत्यस्य प्रत्याख्यानान तदलेन छन्दसि व्यवहितपरयोतिस्वमिति भावः । अयमेव भाष्ये उत्तराशयः । ननु मदे रफि मन्द्रशब्दनिवपत्तेस्तत्र मदिक्रियानुपरान्मन्द्रं प्रति क्रियायोगोऽस्त्येवेन्यत भाह-मन्द्रशन्दस्येति । उणादिपु 'त्युत्पत्यर्थमेव क्रियोपादीयते, रूल्यर्थ एव तु प्रवृत्ति निमित्तमिति भावः । ननु परेति । यथो पसर्गस्य घमि' 'उपसर्गादसमासेऽपी'त्यादी, तत्रैम 'यक्रिया युक्ता' इति स्यायो न घाश्य तथेति भावः । समर्थति । ततश्र 'येन गतेः सामप्य तरप्रति यो गतिः स तस्मिन्परे निहन्यत' इत्यर्थ इति भावः । चिन्त्यमेतत्-एकार्थीभाव- विषय एव तत्प्रवृते:, न चैतेषु तत्संभावना, साक्षाद्विध्युदेश्ययोर्विधेयोहेश्ययोर्वा सास्ती- कारात् । भाग्यस्य स्वयमर्थः, यया क्रिययाव्यवरितपरया युधास्तं प्रत्येव गत्यारिसंशः। प्रहते तु यया क्रियया योगस्तयवहितत्वेन संज्ञानियमपक्षे गतित्वाऽभायो, येन वायवधान तस्य क्रियाशभाव इति सर्वथा गतित्वाऽमाव इति । किं तर्हि १ याहि शब्दंप्रतीति *मेद० ३, ४५. १ यनु० २०. ५३; साम० २४६; ११ र ...१५.१% से प्राधातोः.....८.) सूत्रभाष्ये। . .

·३४६ श्रीभगवत्पतमलिविरचित गितिर्गती क्रियायोगः । नैष दोषः । उदं प्रति क्रियायोगः । कथम् ? उत्-हरतिक्रियां विशिनष्टि । उदा विशिष्टाम् अभिर्विशिनष्टि । तत्र 'यक्रियायुक्ता' इति भवत्येव, संघातं प्रति क्रियायोगः । इहापि तर्हि मन्द्रसाधना क्रियाऽऽङाऽभिव्यज्यते- 'प्रायाहि मन्द्रै रिति । ननु 'पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यते पश्चात्साधनेनेति । नैतत्सारम्-'पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुपसर्गेण' । किं कारणम् ? साधनं हि क्रियां निवर्तयति, तामुपसर्गो विशिनष्टि, अभिनिवृत्तस्य चार्थस्योप- सर्गेण विशेषः शक्यो वक्तुम् । सत्यमेवमेतत् । यस्त्वसौ धातूपसर्गयोरभि- सम्बन्धस्तमभ्यन्तरे कृत्वा धातुः साधनेन युज्यते । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । प्र उच्छन्दस्य क्रियावाचित्वाऽभावात् । उदमिति। उपसर्गः क्रियायाः समानाधि- करणो विशेषकः, तत्राऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां धातुः क्रियावचनः । उपसर्गास्तु विशेषस्य वाचका इति धातूपसर्गसमुदायं क्रियाविशेषवचनं प्रत्यभेर्गतित्वादवयवन्यतिरेफेण समुदायाऽभावादवयवमुदं प्रति गवित्वमित्यर्थः । इहापीति । मन्द्रादिकरणमिन्द्रकर्तृकं यानमाहा विशेष्यतः इति समुदाय क्रियाविशेषवाचिनं प्रत्याको गतित्वमिति वक्तव्यम् । पूर्व घातुरिति । यानक्रिया माहा.विशिष्टा मन्द्रादिभिः साधनैः सम्बध्यते इति न समुदायं प्रत्याहो गतित्वमपि तु याही'त्येवत्पदं प्रवीत्यर्थः । अभिनिवृत्तस्येति । सतो ह्यार्थस्य विशेषणेन सम्बन्धो दृश्यते। साधनायत्तं च क्रियायाः सत्त्वमिति तस्याः प्राक्साधनेन योगः, पश्चादुप. संगण । कथमसती साधनेनाऽभिसम्बध्यत इति चेत्, साधनेन तस्या उत्पाद एव सम्बन्धः । ववश्च साधनादवाप्तजन्मा क्रियोपसर्गण विशेष्यत इत्युक्तं भवति । 'यस्यसाविति। नहि साधनादुत्पन्ना क्रियाऽन्यवो विशेपं लभते, अपि तु विशिष्टेव +- उ०-माध्यस्थ-तहयवहितरवाद्गतिरवाऽभाव इति भावः । नानार्थस्य, धारयय विभत्यर्थ. मद्वारीकृश्य भेदेनाश्ययाऽभावादाह-समानाधिकरण इति । कथं साह 'उदं प्रति अत्र क्रियायोग' इति परिवारवादिनो घमनमत माह-अन्वयव्यतिरेफेणेति । मन्दादि- करणमिति । ससाधानक्रियाया मारा विशेषणामन्यायेन मन्द्रं पश्यपि क्रियायोगादति- सानिवारणाय गताविति बारयमित्यर्थः । भाष्ये-आहाऽभिव्यज्यत इत्यनेन घोतक- वपक्ष सबपति । भाग्येशपुररतियिपपे आद-गतिनेति । गसिना विशिष्टः। मारा विशिष्टेति । भारयन बराममुखोत्तरदेश संयोगानुपूरलायेनेग्यर्थः । सतो हाति। ज्ञातस्ये. रः रियायाः सरर-कानम् । अयं-माव:--मापनकायतिमादिविशिष्टो धातुः साम्प.. विनियोधकः,. उपरियता र क्रिया विशेषणेन संबायत इति । फयमसतीति । भशापधी । उत्पार एक-सामोपाय गया । साधनात -बापमापुरम ·वारंपायर ७१०व्याकरणमहाभाष्यम् amana ramanaraa यो हि मन्यते-'पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुपसर्गेणे ति, 'आस्यते गुरुणे'त्यकर्मकः 'उपास्यते गुरुरिति केन सकर्मकः स्यात् ? गतिना तु विशिष्टस्य गतिरेव विशेषकः । साधने केन ते न स्याबाह्यमाभ्यन्तरो हि सः ॥ तिङि चोदात्तवति ॥८।१।७१॥ तिङ्ग्रहणं किमर्थम् ? तिग्रहणमुदात्तवतः परिमाणार्थम् ॥१॥ are...... प्र०-क्रिया साधनेनोत्पाद्यते, ततश्च प्रयोक्ता विशिष्टायाः क्रियायाः साधनेन सम्बन्धं प्रतिपादयितुं सोपसर्गसमुदायं प्रयुक्त । यथैव यानस्येदं साधनं न पाकादेरिति प्रतिपादनाय यातेः प्रयोग एवमागमनस्येदं साधनं न गमनस्येति प्रतिपादयितुं सोप- सर्गस्य प्रयोगः । ततश्च परमार्थतो धातूपसर्गसंघात एव क्रियावाची, पृथगुपदेशस्तु धातूपसर्गयोरडादिव्यवस्थार्थः । ततश्चाऽन्तरङ्ग उपसर्गयोगो बहिरङ्ग साधनयोगः। आस्यत इति । केवल आसिरकर्मक इति तस्मात्कर्तृभावयोलकार उत्पद्यते । उपसर्ग- योगे त्वन्तरवृत्तित्वात्सकर्मकत्वात्कर्मणि लकारोत्पत्तिः । यदि तु प्राक् साधनेन सम्बन्धः स्यात्ततोऽकर्मकत्वात्कर्मणि लकारो नोपपद्यते । तस्मात् क्रियाविशेषणप्रति- पादनाय 'पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यत' इत्याडो मन्द्रं प्रत्यगतित्वाद्गताविति न कर्त- ध्यम् । गतिनति । ऊर्श्वनाविशिष्टा हरतिक्रिया गतिना विशेष्यतेऽभ्युद्धरतीत्यत्रेत्यर्थः । साधन इति । गतावित्यस्मिन्नति आ मन्द्ररित्यत्र मन्द्रशब्दे साधनाभिधायिनि परयो निघातः कथं न स्यादिति चोद्यम् । उत्तरमाह-वाहमिति । साधनं वाह्य, तत्सम्बन्धस्य बहिरङ्गत्वात् । धातूपसर्ग- योस्त्वन्तरङ्ग इति मन्द्रं प्रत्यगतित्वान्निघाताऽभावः । तिडि चोदा० । तिङ्ग्रहणमिति । या क्रिया यक्रिया, यक्रियया युक्ता . उ०-विशिष्टादातोरवाप्तजन्मा जातज्ञाना उत्पाधते ज्ञाप्यते । लोक इति शेषः । अन्तरङ्ग उपसर्गयोग इति । उपसर्गायोग इत्यर्थः । उपसर्गयोगे विति । उपसर्गधोत्यायोगे विस्यर्थः । उपसर्गणेति । तदर्थेनेत्यर्थः । अत्र यहाकाय तरखुट्कारपूर्व इत्यग्रोकम् । निघावः कथं न स्यादिति । तेसव-साधने परत: केन न स्यादिश्यम्वया । धातू, पसर्गयोरिति । तदर्थयोरित्यर्थः। तिहिचोकाननु यस्प वाच्या क्रिया यरिक्रयेत्याश्रय हियावाचकरातादेबोहातति स्थान ·५४४ श्रीभगवत्पतंजलिंविरचित [तिहि चोदात्तवति तिग्रहणं क्रियत उद्वात्तवतः परिमाणार्थम् । तिङयु दत्तिवति यथा स्यान्मन्द्रशब्दे मा भूत्-श्रा “मन्द्रैरिन्द्र हरिभिर्याहि । यद्योगाद्गतिः । यत्क्रियायुक्तास्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञे भवतो न चाडो- मन्द्रशब्दं प्रति क्रिया- योगः । किं तर्हि ? 'याहि'शब्द प्रति । यद्योगाद्गतिरिति चेत्प्रत्ययोदात्तत्वेऽप्रसिद्धिः ॥२॥ यद्योगाद्गतिरिति चेत्प्रत्ययोदात्तत्वेऽप्रसिद्धिः स्यात् । यत्प्रकरोति । तस्मात्तिग्रहणं कर्तव्यम् । यदि तिग्रहणं क्रियते आमन्ते न प्राप्नोति-प्रपचतितराम् , प्रजल्पति- तराम् । असति पुनस्तिग्रहणे क्रियाप्रधानमाख्यातं तस्मादतिशये तरवुत्पद्यते, nJr. प्र०-यस्क्रियायुक्ता इत्याश्रयणादव्याप्तिन भविष्यति, क्रियमाणे च तिहाहणेऽव्याप्तिः, 'प्रपचतितसमित्यामन्ते निघाताऽप्रसङ्गादिति प्रश्नः । परिमाणार्थमिति । असति विछाहणे सर्वस्मिनुदात्तवति निघातः स्यादिति तत्परिच्छेदाय तिङ्महणमित्यर्थः । श्रा मन्द्रारीत मन्द्रशब्दो रक्प्रत्ययान्तोऽन्तोदात्तः । यद्योगादिति । गतिशब्दः पित्रादि- शब्दवत्सम्बन्धिशब्दत्वात्सम्बन्धिनमाक्षिपतीति क्रियावाचिन एवोदात्तवतो ग्रहणं नान्यस्येत्यर्थः । प्रत्ययोदात्तत्व इति । धातुरेव झियावाचित्वाद्गतिसंज्ञानिमित्तमिति धातावेवोदात्तवति गनिंघात: स्यान्न तु प्रत्यये। तिडग्रहणात्तु परिमाणार्थात्प्रत्ययो दात्तेनाप्युदात्तववि विडन्ते गतेनिंघातो भवति । प्रपचतितरामिाते । यदा 'गति- कारकोपपदानां ऋद्भिरेव समासो नान्येन, स च प्राक् सुवुत्पत्ते रिति दर्शनं वदामः स्वरेणोदात्तवत्यामन्ते गतेनिंधात इप्यमाणस्तिग्रहणे सति न प्राप्नोति, अतिइन्स- वोदामन्तस्य । यदा त्वविशेपेण 'गतीनां समासः प्राक्सुघुत्पत्ते रिति पक्षस्तमाऽऽमन्तेन प्रशब्दस्य समासेऽव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरेण शेपनिपातन च भाव्यम्। अथवा गति- a.............. उ०-'परमपरतीपादो, म तुपरप्रकरोती'त्यादी प्ररपयोदात्तयतीति तिप्राणमयश्यं पसंप. म माद-था क्रियेति । भर पक्षेऽयं प्रति गतिरपं, न शब्द प्रति, रामाय पाउसमया- सदोषकाम्दे परत: वार्य विधीयमा हियामधाने सर्पग्रोदात्तयति मिरपतीयमयपि हिदपणे पापभाएपः । 'मामात निपातति पाय | भामरोग नियापारः। सत्परिच्छेदायेति । विशेष ध्याधापगापः । संपन्धिाव्यत्वादिति । रियायोगे frien. विधानादिया। धानुरंवति । पन्य पाया हिरवादिति माः । एषः पाप्रपती'. (पादाव पारिणि तारम् । यदा विति। तदा मावास्याहिरिनि मापः। संपनिपाते- দধি। ঘন্নীয়ায় বােমায়াজাল বয় মাটিবিপি মা। খামাত্র গায় হবিগঞ্জ ·पारा०७२सू० व्याकरणमहाभाष्यम [३४९. . -- तरबन्तात्स्वार्थे आम्, तत्र 'यत्क्रियायुक्तास्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञे भवत' इति भवत्येत संघातं प्रति क्रियायोगः । तस्मान्नार्थस्तिग्रहणेन । कस्मान्न भवति-- आ मन्द्ररिन्द्र हरिभिर्याहि मयूररोमभिः ? 'यद्योगाद्गति'रिति । ननु चोक्तं- "यद्योगादगतिरिति चेत्प्रत्ययोदात्तत्वेऽप्रसिद्धि"रिति । नैष दोषः । 'यक्रिया- युक्ता' इति नैवं विज्ञायते-यस्य क्रिया यत्क्रिया, यत्क्रियायुक्तास्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञे भवत इति । कथं तर्हि ? या क्रिया यक्रिया यत्क्रियायुक्तास्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञे भवत इति । आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत् ॥८।१ । ७२ ॥ . वत्करणं किमर्थम् १ स्वाश्रयमपि यथा स्यात् । आम् भो देवदत्तेत्यत्र 'श्राम एकान्तरमामन्त्रितमनन्तिके' [५५] इत्येकान्तरता यथा स्यात् । पूर्व प्रति विद्यमानत्वादुत्तरत्रानन्तर्याप्रसिद्धिः ॥१॥ प्र०-कारकोपपदात्कृ'दित्यत्र. ऋग्रहणप्रत्याख्यानादुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण प्रशब्दस्य शेष- निघातस्तदा तिङ्ग्रहणस्याऽव्याप्तिदाषो न चोदनीयः । कस्मादिति । 'पूर्व धातुः साध- नेन युज्यते पश्चादुपसणे'ति दर्शने संघातं प्रत्यस्य गतित्वात्प्राप्नोति । यद्योगादिति । 'पूर्वमुपसर्गेण धातोर्योगः पश्चात्साधनेने ति प्रतिपादनात् । यस्य क्रियेति । अन्वय- व्यतिरेकाम्यां यस्य क्रिया धातोरेवासो क्रिया वाच्येति तमेव प्रति गतित्वं स्यात् । यदा तु या क्रिया यत्क्रियेति क्रियालक्षणोऽर्थ आश्रीयते तदाऽर्थ प्रति गतित्वं न शब्द प्रति । तत्राऽर्थे कार्याऽसम्भवात्तद्वाचिनि शब्दे परतः कार्य विज्ञायमानं क्रियाप्रधाने सर्व- 'स्मिन् प्रत्ययोदात्तत्वेन धातूदात्तत्वेन चोदात्तवति सिध्यति । आमन्त्रितं । वत्करणमिति । वतिमन्तरेणाप्यतिदेशो दृश्यते यथा गोतो रिणदिति प्रश्नः । नन्वसति वत्करणे 'पूर्वमामन्त्रितमविद्यमान'मित्युच्यमाने पूर्वस्या- उ०-इति 'गतिकारकोपपदा'दित्यन निरूपितं तेन समासाऽभावपक्षे इर्द भाष्यमिति 'म कश्चिद्दोषः । अस्य गतित्वादिति । भाङ इत्यर्थः । 'प्रस्येति त्वपपाठः । पूर्वमुपसर्गेणेति । तदर्थेनेत्यर्थः । यस्य क्रियेति । कुन संबन्धषष्ठीत्यत आह-अन्वयव्यतिरेकेति । एवन चमकरोतीत्यादावव्याप्तिः स्यादिति भावः। तद्बाचिनीति । तदोधके इत्यर्थः । एवर सूत्रे तिटाहणं क्रियाप्रधानोपलक्षणमिति भावः । आमन्त्रित पूर्वम० । मन वरकरणाऽभावान्तरस्यापचेरतिदेशो दुर्लभ हरयामाय ·३५०). श्रीभगवत्पतलिविरचितं [आमन्त्रित पूर्व० पूर्व प्रति विद्यमानत्वादुत्तरत्रानन्तर्यस्याऽप्रसिद्धिः स्यात् । इमं में गले यमुने सरस्वति । गलेशब्दोऽयं यमुनेशब्दं प्रत्यविद्यमानवद्भवति । तत्रा- मन्त्रितस्य पदात्परस्येत्यनुदात्तत्वं न स्यात् । सिद्धं तु पदपूर्वस्येति वचनात् ॥ २ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् १ 'पदपूर्वस्येति वचनात्' पदपूर्वस्य चामन्त्रितस्याऽ- विद्यमानवद्भावो भवतीति वक्तव्यम् । कानि पुनरस्य योगस्य प्रयोजनानि ? अविद्यमानवत्त्वे प्रयोजनमामन्त्रितयुष्मदस्मत्तिनिधाताः ॥ ३ ॥ 'आमन्त्रितस्य पदात्परस्यानुदात्तो भवती'तीहैव भवति+ 'पचसि देव- दत्त' । 'देवदत्त यज्ञदत्ते'त्यत्र न भवत्यविद्यमानवत्वादामन्त्रितस्य । 'युष्म- दस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोग्निावौ' [२०] इतीहैव भवति- 'ग्रामो वां स्वम्' 'जनपदो नौ स्वम् । 'देवदत्तयज्ञदत्तौ युवयोः स्व'मि- प्र०-मन्त्रितस्य निवृत्तिः स्यात् । नैष दोषः । अर्थप्रत्यायनाय शब्दप्रयोगादनिवृत्तेऽर्थे शब्दनिवृत्त्यभावात् । अथापि 'परप्रयोगो भवतु पूर्वप्रयोगो मा भूदित्यर्थः कल्पेत तथापि राजदन्तादिषु परमामन्त्रितं चेति वक्तव्यं स्यात् । स्वाश्रयमपीति । यत्स्वाश्रयं कार्य- मातिदेशिकेन विरुध्यते तद्वाध्यते । यथा 'चण्डालवदस्मिन् ब्राह्मणे वर्तितव्यमित्यति- देशे कृते 'ब्राह्मणा भोज्यन्ता'मित्युक्ते नाऽसौ भोज्यते । तथा च पूर्वविधिग्रहणस्य 'धेय' इति प्रत्युदाहरणमुक्त, सति स्थानिवत्त्वे त्र्यव्यपदेशेन द्वयव्यपदेशस्य बाधनाड्ढकोऽ- । उठ-परिहरति-नन्वसतीति । अनिवृत्तेऽथें इति । इदं चिन्त्यम्, अर्थाऽनिवृत्तावेक लोपादिदर्शनात् । तस्माल्लोपपदे वक्तव्ये गुरूच्चारणादतिदेश इति योध्यम् । इति वक्तव्यं स्यादिति । न च पाक्येऽपि पूर्वप्रयोगाऽभावायाश्य पाठः, एवमध्यामन्प्रितं परमिस्येव सिद्ध शेपवैयापत्तेः। ननु सामोदतिदेशलाभेऽपि स्वाश्रयकार्याऽसिदिः। कुतोऽत भाह- यत्स्वाप्रथमिति । तद्वाध्यत इति । म त्वविरुद्धं पाभ्यत इत्यर्थः। तय हटान्तमाह- यथेति । मैधेये निपूर्वादानः कापातो लोपे 'दूपचः' 'इतश्चानिन' इति ठक् । * ऋगेद० १०.७५. ५. x ८.१ १९; ४ ८.१.१९. ग: . • भर परस्मिन् पूर्व विधी (1,1.५.) सूत्रमाये । 1 ·अपारश्रा०७२सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [३५१ त्यत्र न भवत्यविद्यमानवत्त्वादामन्त्रितस्य । 'तिङतिङः' [२८] इतीहैव भवति–'देवदत्तः पचति' । 'देवदत्त पचसी'त्यत्र न भवत्य विद्यमानवत्वादा- मन्त्रितस्य । पूजायामनन्तरप्रतिषेधः ॥४॥ पूजायामनन्तरप्रतिषेधः* प्रयोजनम् । यावत्पचति शोभनम् । यावद्देवदत्त पचसीत्यत्रापि सिद्धं भवति । जात्वपूर्वम् ॥ ५॥ जात्वपूर्वम् [४७] प्रयोजनम् । जातु पचति । देवदत्त जातु पचसी- त्यत्रापि सिद्धं भवति । आहो उताहो चानन्तरविधौ ॥ ६ ॥ प्र०-प्रसङ्गात् । एवमिहाप्येकान्तरताऽविद्यमानवत्त्वेन विरोधान्निवर्तत, वत्करणात्तु यन्नान्न निवर्तते । पाम् भो देवदत्तेति । 'नामन्त्रित' इति निषेधादेकान्तरता सिद्धति चिन्त्य- मेतत् । पूर्व प्रतीति । पूर्वशब्दस्य सम्बन्धिशब्दत्वात्परं प्रत्यामन्त्रितस्याऽविद्यमान- वत्त्वात् पूर्व तु प्रति विद्यमानत्वमेवेति तेन व्यवधानात्पूर्वाश्रयकार्याऽप्रसङ्गः । सिद्ध विति । पूर्व यत्पदं तदपेक्षयापि पूर्वस्याऽऽमन्त्रितस्याविद्यमानत्वाद्वयवधायकत्वाऽ- भावः। अन्ये तु न्यायसिद्ध एवायमर्थ इत्याहुः । पूर्वत्वस्य परापेक्षत्वात्परस्य कायें उ०-वत्करणाविति । तत् सामाद्विरुद्धमपि स्वाश्रयं प्रवरत इत्यर्थः । व्याख्यानाच्चेदं शापिकमिति नातिप्रसङ्गः । चिन्त्यमेतदिति । एवञ्च बहुवचनान्तं प्रत्युघाहर्तव्यं, तन्त्र हि विभापित विशेषवचने' इत्यनेन पक्षेऽविद्यमानवद्भावानिघातप्रसङ्ग इति भावः । वस्तु- तरतु 'नामन्त्रित' इति सूने उत्तरसूत्रापकृष्टसामान्यवचनमित्यनेन संबन्धिशब्दरवादामन्त्रित इति सप्सम्यन्तार्थे विशेषवचनस्वाक्षेप सामानाधिकरण्यस्यार्थलब्धतया समानाधिकरणग्रहण- मत्यन्तसमानाधिकरणग्रहणार्थम् । एवञ्च नात्र निषेधप्राप्तिः। भोःशब्दस्य सामान्यवपन. स्वेऽपि निपातत्वाल्लिङ्गादिवाचित्वाऽभावेन सत्वार्थकदेवदत्तपदेनाऽत्यन्तसमानाधिकरणरवs- भावादिति चिन्त्यमेव चिन्त्यम् । तेन व्यवधानादिति । 'गई'इत्यस्य 'यमुने शन्द प्रत्यविद्यमानयत्त्वेऽपि 'मे'शब्दं प्रति विद्यमानत्वाद इयवधानेन, 'मैं शब्दनिमित्तो 'यमुने' इत्यस्य निघातो न स्यादित्यर्थः । पूर्व यत्पदमिति। यातिके 'पदं च तत्पूर्व पेति कर्मधारयः । तत्संवनयानन्तर्यादावपि अविद्यमानव'दिति वाच्योऽर्थस्तरफलितमाह- तदपेक्षयापीति । एवज पूर्वशब्दस्य संयधिशब्दतया परं प्रति, भस्मापनाव ८.१.३७.

·३५२] श्रीभगवत्पतलिविरचितं [सामान्यवचनं विभाषितं. आहो उताहो चानन्तरविधौ+ प्रयोजनम् । आहो पचसि, उताहो पचसि । आहो देवदत्त पचसि, उताहो देवदत्त पचसीत्यत्रापि सिद्धं भवति । आम एकान्तरविधौ ॥ ७॥ आम एकान्तरविधौx प्रयोजनम् । आम् पचसि देवदत्तः । आम् भोः पचसि देवदत्त अत्रापि सिद्धं भवति । नामन्त्रिते समानाधिकरणे ॥८।१। ७३ ॥ 'इह कस्मान्न भवति-अध्न्ये देवि सरस्वति इडे काव्ये विहव्ये एतानि ते अध्न्ये नामानि ? योगविभागः करिष्यते-'नामन्त्रिते समानाधिकरणे सामान्यवचनम्' ततो 'विभाषितं विशेषवचन' इति । प्र०-स्वनिमित्तेऽन्यनिमित्ते वा कर्तव्ये आमन्त्रितस्याऽविद्यमानवत्त्यान्मेशदात्परोऽ- नन्तरो भवति 'यमुने शब्द इति निघातसिद्धिः । नामन्त्रिते० । इहेति । 'नामन्त्रिते समानाधिकरणे' इति सूत्रं पठितं, ततः सामान्यवचनं विभाषितं विशेषवचने' इति द्वितीयं ततश्च पर्यायशब्दानामपि सामा- नाधिकरण्यादविद्यमानवत्वनिषेधान्निघातप्रसङ्गः । योगविभाग इति । पर्यायत्वाच्च सामान्यवचनत्वाऽभावः, सामान्यस्य विशेषापेक्षत्वात् एवं चामन्त्रितायुदात्तत्वं. सर्वेषामेतेपां भवति । उ०-प्रत्यपीति 'मे' शब्दाश्रयो 'यमुने' इत्यस्य निघात: सिद्धयतीति भावः । स्वनिमित्तेऽन्य- निमित्त वेति । परं प्रत्येवाऽविद्यमानयदित्यवधारणं नाश्रीयते मानाऽभावात् । परस्य कार्य पूर्व प्रत्यपि तत्वमिति भावः । नामन्त्रिते० । सामानाधिकरण्यादिति । समानार्थत्वं सामानाधिकरण्यम् । तरूप पर्यायशब्दानां सुतरामस्तीति भावः । भिनप्रवृत्तिनिमित्तत्वं तु भाष्यकृता तलक्षणेनाश्रिमिति तात्पर्यम् । अतएव पट्वीमृद्व्याविस्यन्त्र युगपदधिकरणवचनतापक्षे पुंवद्रायः शसिश्वाऽर्थे द्वन्द्व इति सूने भाष्ये । अनयादीनां पर्यायस्वं श्रतानेवोतमिस्याह-भाष्ये-एतानि ते अन्नथे नामानीति । एवञ्चेति । पदापरवाभावेन निघाताप्राप्त वित्यर्थः । एतदुदाहरणम्- भने पावक रोपिपेति । पावत्यविशेषणमत्र । . + .. १. ४९. x ८.१,५५.१ ८. १. ७४.

·टापा०र०७४सू० व्याकरणमहाभाष्यम् [ ३५३ सामान्यवचन विभाषितं विशेषवचने ॥८।१।७४।। इह कस्मान्न भवति—ब्राह्मण वैयाकरण ? 'बहुवचन मिति वक्ष्यामि । सामान्यवचनमिति शक्यमवक्तुम् । कथम् ? 'विभाषितं विशेषवचन' इत्युच्यते, तेन यत्प्रति विशेषवचनमित्येतद्भवति तस्य भविष्यति । किं च प्रत्येतद्भवति ? सामान्यवचनम् । अपर आह-"विशेषवचन इति शक्यमवक्तुम् । कथम् ? 'सामान्यवचनं विभाषित'मित्युच्यते तेन यत्प्रति सामान्यवचनमित्येतद्भवति [ तस्य भवि- ध्यति ] । किं च प्रत्येतद्भवति ? विशेषवचनम् । सामान्यवचनं विभाषितं विशेषवचन इति । इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये अष्टमाध्यायस्य प्रथमे पादे द्वितीयमाह्निकम् । पादश्च समाप्तः । । प्र०- सामान्यवचनं विभाषितम् । इहेति । बहुवचनग्रहणमपाणिनीयमिति प्रश्नः । बहुवचन मिति । तेन 'ब्राह्मणा वैयाकरणा'इति वा निघातः, 'ब्राह्मणवैयाकरणे'त्यत्र नित्यः । सामान्यवचन मिति । 'विशेषवचन'इत्यस्य पूर्वेण संबन्धात्पर्यायस्य विशेष- वाचित्वाऽभावात्पूर्वसूत्रार्थमपि सामान्यवचनग्रहणं न कर्तव्यम् 'अध्न्ये देवी'त्यादौ सर्वेपामामन्त्रिताद्युत्तस्वसिद्धये। इति कैथटकृते महाभाष्यप्रदीपेऽष्टमस्य प्रथमे द्वितीयमाह्निकम् । पादश्व प्रथमः। उ०- सामान्यवचन विभा० । ननु पूर्वसूत्रार्थ सामान्यवचनग्रहणमावश्यकमत आह- विशेषवचन इति । मस्यैव पूर्षेण संवन्ध इति सर्वेष्टसिद्धिः । इति श्रीनागोजीभट्टकृते भाष्यप्रदीपोद्दथोते अष्टमस्य प्रथमे पादे द्वितीयमाहिकम् । पादश्वायं समाप्तः।

·अथ द्वितीयः पादः पूर्वत्राऽसिद्धम् ॥ ८।२।१॥ येयं सपादसप्ताध्याय्यनुक्रान्ता एतस्यामयं पादोनोऽध्यायोऽसिद्धो वेदि- तव्यः । यदि सपादायां सप्ताध्याय्यामयं पादोनोऽध्यायोऽसिद्ध' इत्युच्यते य इह सप्तमीनिर्देशः पञ्चमीनिर्देशः षष्ठीनिर्देशाश्वोच्यन्ते तेऽप्यसिद्धाः स्युः । तत्र को दोषः १ 'झलो झलि' [८. २. २६ ] 'हखादङ्गात्' [ २७ ] संयो- गान्तस्य लोपः' [२३ ] इत्येतेषां निर्देशानामसिद्धत्वा तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य' [१. १.६६ ] 'तस्मादित्युत्तरस्य [६७] 'षष्ठी स्थानेयोगा' [४६] प्र०- पूर्वत्रासिद्धम् । येयमिति । वृत्तिग्रन्थोपक्षेपेण शास्त्राऽसिद्धत्वमाश्रीयते न तु कार्याऽसिद्धत्वं, शास्त्रस्य संनिवेशात्पौर्वापर्यसंभवात्, कार्याणां तु प्रयोगसमवाया- पौर्वापर्याऽयोगात् । शास्त्रद्वारेण वा कार्याणां पौर्वापर्ये शास्त्रस्य मुख्यं पौर्वापर्यमिति तस्यैव ग्रहणं न्याय्यमित्युत्सर्गलक्षणकार्यसिद्धिरपि भवतीति दर्शयति । एतच्च सूत्रमात्मानं विहाय सूत्रान्तराणामसिद्धत्वं प्रतिपादयति न त्वात्मनः, बोधकस्य बोध्यत्वाऽभावात् । एतस्य चाऽसिद्धत्वे सर्वेषां सिद्धत्वात्सूत्रारम्भएवाऽनर्थकः स्यात् । यथा 'सर्व मिथ्या ब्रवीमीति वाक्यं वाक्यान्तराणामेव मिथ्यात्वं प्रतिपादयति । एतस्याऽपि मिथ्यात्वे वाक्यान्तराणां मिथ्यात्वं न स्यादित्यनर्थकमेवैतद्वाक्यं स्यात् । यदीति । यथोदेशं संज्ञापरिभाषमाश्रित्य चोद्यते । यदा प्रतिपत्ता यथाश्रुतग्राही 'तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्ये' त्यस्य सूत्रस्य 'यत्र सतमीनिर्दिष्टः शब्दस्तत्र पूर्वस्य कार्य भवतीत्येतमर्थ प्रतिपद्यते, स तु सप्तमीनिर्देशः क स्याद्विति विशेपं न पर्यालोचयति, वदेको यणचीत्येवमादौ प्रदेशवाक्ये सप्तमीश्रवणात्पूर्वस्य कार्य प्रतिपद्यते । अस्मिन्पने उ०- पूर्वत्रासिद्धम् । सूत्रार्थमात्रकथनस्य भाष्ये फाऽप्यदृष्टत्वादन तस्कथनं किमर्थत भाह- वृत्तिप्रन्थोपक्षेपणेति । भस्य पक्ष्यमाणेन 'दर्शयती'त्यनेनान्वयः। उपक्षेपः-तिरस्कारः । भत एवाप्रिमप्रभमतियधनायुपपत्तिः । फार्यस्य प्राधान्येऽपि कार्याऽसिन्दुरवे दोपमाह- उत्सर्गलक्षणेति । 'भमुष्मै' इत्यादौ स्मायादिः । अनर्थकमेवैतदिति । एवञ्च सामादेवारमनोऽसितवं म प्रतिपादयतीत्यर्थः । यद्यपि जगतो मिघ्यायप्रतिपादक. अतिवाक्यरात्मनोऽपि मिथ्यात्वं प्रतिपाद्यते, तथापि शास्त्रवैयापश्यान न सयारवमिति वस्वम् । यद्यपि परिभाषाणां कार्यार्थस्वारकार्यकालरयमेघ युकं तथापि प्रतिपसृविशेषापेक्षो पयोशिपक्ष इस्याह-यदेति । पूर्वस्य कार्यगिति । 'सहेशस्थेनैव तेने ति शेपः । इत्येव- स्फलाभावादिति । तरफलभूतस्थानसंवधामायादित्यर्थः । फलाप्रवृत्त्येति । फलप्रवृत्य. भावप्रसानेत्यर्थः । सर्वस्य पदस्येति । भलोऽमयस्येत्येतदृष्टयाऽस्याऽसिद्धावासदप्रतामिति भार, कार्यकालमिति ननु कार्यकालपक्षेऽपि यत्कार्य सिद्धं सत्रोऽपस्थिविरस्त, पुष - ·अारपांपासू० व्यांकरमहाभाष्यम् । ३५५ , इत्येताः परिभाषा न प्रकल्पेरन् । नैष दोषः, यद्यपीदं तत्राऽसिद्धं तत्त्विह सिद्धम् । कथम् १ कार्यकालं संज्ञापरिभाषं यत्र कार्य तत्रोपस्थितं द्रष्टव्यम् । 'झलो झलि' 'हखादङ्गात्' 'संयोगान्तस्य लोपः', उपस्थितमिदं भवति- 'तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य' 'तस्मादित्युत्तरस्य' 'षष्ठी स्थानेयोगे'ति । यदि 'कार्यकालं संज्ञापरिभाष'मित्युच्यते, इयमपि परिभाषाऽस्ति 'विप्रतिषधे पर'- मिति+ साऽपीहोपतिष्ठेत । तत्र को दोषः ? विस्फोर्यम् अवगोर्यमिति गुणा- दीर्घत्वं स्याद्विप्रतिवेधेना । अत उत्तरं पठति- पूर्वत्राऽसिद्धे नास्ति विप्रतिषेधोऽभावादुत्तरस्य ॥ १ ॥ प्र०-झलो झली त्येवमादौ सप्तस्या निर्दशस्याऽसिद्धत्वात्परिभाषाफलाऽभावप्रसङ्गः । तथा 'संयोगान्तस्य लोप इत्यत्र 'पष्ठी स्थानेयोगे'त्येतत्फलाऽभावात्तच्छेपस्याऽलोन्त्यस्ये- त्यस्याऽपि फलाऽप्रवृत्त्याऽन्तरङ्गत्वात्स्थानसंवन्धविज्ञानेऽपि सर्वस्य पदस्य लोपप्रसङ्गः। यद्यपीदामेति । यथोद्देशपक्षे । तत्त्विह सिद्धमिति । 'कार्यकालं संज्ञापरिभाष'- मित्यस्मिन्दर्शने संज्ञापरिभाषाणां ह्यत्यन्तपारार्थ्यान्न स्वातन्त्र्येण कार्यावगमहेतुत्वम् । केवलमाचार्येण लाघवायाऽनेकप्रधानाङ्गवद्भावप्रतिपत्तये पृथगुपदेशः कृतः। ततश्च 'तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्ये'त्यनेन केवलेन न किंचिस्क्रियते नाऽपि झिलो झली'त्यनेन, किं तर्हि, संहत्य कार्य क्रियते, ततो झल्यनन्तरे पूर्वस्य सकारस्य झलः परस्य लोप इति वाक्यार्थ इत्येकवाक्यतायां पौर्वापर्याऽभावादसिद्धत्वाऽभावः । पूर्वत्रासिद्ध इति । उ०-शास्त्राणामसिद्वत्वे तस्य कथमनोपस्थितिरिति चेन्न, तत्पक्षे कार्येण स्वसंस्काराय स्ववृत्ति- लिङ्गचिह्नितपरिभाषाणामाक्षेपः क्रियते । परिभाषा भपि स्वसंस्कार्यत्वेन विधीनपेक्षन्ते । तत्र सपावसप्ताध्याय्यामुभयाकाङ्क्षया संबन्धः । अत्र स्वेतदाफाक्षयैवेति न दोपः। एवञ्च पक्षद्वयसाधारणः पूर्वपक्षः। कार्यकालाश्रयेणान्यतराकाङ्क्षयापि संबन्ध इत्युत्तरम् । तत्त्विह सिद्धमिति । परिभाषाशास्त्रं तु त्रिपाद्यां सिद्धमित्यर्थः। कथमिति । तावतापि कथं सिद्ध- मित्यर्थः । असिद्धेऽस्मिन्कथं तदुपस्थितिरिति भावः । उत्तरमाह-कार्यकालमिति । नन्वस्यापि कार्येण समकालं तयोः प्रवृत्तिरित्यर्थः, तत्र कार्यवाऽसिद्धत्वे कथं तत्समकालं प्रवृत्तिरत आह-यत्र कार्य तत्रैवावस्थितमिति । कार्येणाक्षेपादित्यर्थः । प्रायस्तत्रैवोपस्थित- मिति पाठः । कार्यकालशब्दस्य प-कार्येण काल्यते स्वसंस्काराय स्वसनिधिं प्राप्यते इत्यर्थः । कैयटोकव्याख्यायां तु 'यद्यपीदं तत्रासिद्धं तत्त्विह सिद्ध मिति भाग्यस्य फलं चिन्त्यम् । पौर्वापर्याभावादिति । इदमपि चिन्त्यम्-एकवाक्यतामात्रेण पाणिनीयपठित. सनिवेशापेक्षपौर्वापोऽहानिः। ध्वनितं चेदं तस्मिन्निति निर्दिष्ट'इत्यन्न भाष्ये । तत्र हि 'मो हुस्वादची'त्यत्र परस्वात्तस्मादित्युत्तरस्येत्येव प्रवर्तत इत्युक्तम् । किं चैवमन्योन्याश्रयः, एकवाक्यताज्ञानोत्तरं पौर्वापर्याऽभावज्ञानेऽसिद्धत्वाऽभावज्ञानं, - तज्ज्ञाने चैकवाक्यतेति । दीर्घस्य-'हलि चे'त्यस्य । निमित्ताभावादिति । द्वयोः सावकाशयोः समवस्थितयोरेकत्र युगपत्प्रसङ्गो हि तच्छास्त्रप्रवृत्तिनिमित्तमित्यर्थः, न प स प्रकृते इति भावः । भाष्ये-- + १.४.. २ ....३.६६; १.१. - .

·श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित [ पूर्वत्राऽसिद्धम् ... पूर्वत्रासिद्धे नास्ति विप्रतिषेधः । किं कारणम् ? 'अभावादुत्तरस्य । द्वयोर्हि सावकाशयोः समवस्थितयोर्विप्रतिषेधो भवति न च पूर्वत्राऽसिद्धे. परं पूर्व प्रति भवति । यद्येवं दोग्धा दोग्धु-वत्वस्याऽसिद्धत्वाढत्वं प्राप्नोति+ । काष्ठतट कूटतट संयोगादिलोपस्याऽसिद्धत्वात्संयोगान्तलोपः प्राप्नोति । अपवादो वचनप्रामाण्यात् ॥ २॥ अनवकाशावेतौ वचनप्रामाण्याद्भविष्यतः । तस्मात्कार्यकालं संज्ञापरि- भाषमिति न दोषः। पूर्वत्रासिद्धमधिकारः ॥३॥ 'पूर्वत्राऽसिद्ध'मित्यधिकारोऽयं द्रष्टव्यः । किं प्रयोजनम् ? परस्य परस्य पूर्वत्र पूर्वत्राऽसिद्धविज्ञानार्थम् ॥ ४ ॥ परः परो योगः पूर्वं पूर्व योगं प्रत्यसिद्धो यथा स्यात् । अनधिकारे हि समुदायस्य समुदायेऽसिद्धविज्ञानम् ॥ ५ ॥ अनधिकारे हि सति समुदायस्य समुदायेऽसिद्धत्वं विज्ञायेत । तत्र को दोपः १ प्र०-गुणे दीर्घस्याऽसिद्धत्वायुगपत्प्रसङ्गाऽभावाद्विप्रतिषेधस्य निमित्ताऽभावात्परिभाषाs- नुपस्थानाद्गुण एव प्रवर्तते । यद्येयमिति । 'अभावादुत्तरस्येति न्यायाड्ढत्वे घत्वस्या- सिद्धत्वाढत्वप्रसङ्गः । अपवाद इति । योऽपवादः स एव भवति, वचनसामर्थ्या- प्रकरणस्य श्रुत्या बाधनात् । पूर्वत्रासिद्धमधिकार इति । न तु विधिः । तथा हि वक्ष्यमाणत्रिपादीलक्षणात्समुदायावत्पूर्व तत्र स एव समुदायः सपादसप्ताध्याय्य- पेक्षालब्धपरव्यपदेशोऽनपेक्षितान्तर्गतावयवपौर्वापर्योऽसिद्धो भवतीत्येतावानस्य विधि- वाक्यस्यार्थो विज्ञायेत, अधिकारे तु परस्य परस्य पूर्वत्र पूर्वत्रासिद्धत्वं संपद्यते । सकल- शास्त्रव्यापित्वनिरासार्थ तु परिभापात्वं नाश्रितं, तेन तैस्तस्येत्यादाविनादिषु कर्तव्ये- प्वत्वस्यासिद्धत्वादकारान्तनिमित्ता इनादयो न स्युः । अनधिकारे हीति। यदि स्वतन्त्रो विधिरयं स्यादित्यर्थः । यद्यप्यवयवा एव कार्येषु व्याप्रियन्ते न समुदायः, तथाऽप्यवयवद्वारकस्तस्यापि व्यापारोऽस्तीति वक्ष्य- उ०-परं पूर्व प्रति भवतीति । परं पूर्वदृष्टयाऽवस्थित भपतीत्यर्थः । एवन सा यथोदेशवेति भावः । अपपादरये यवनप्रामाण्यं न हेराः, कि सर्दि, अपवादमवने इत्यादयोऽपवाद इति । नवधिकारादसिद्धरयसंपन्धे जामति सरयपि वपनेन फथमपयादरयं स्पादत माह- प्रकरणस्येति । अस्याऽधिकाररयेनाऽसिटरवं प्रफरणसम्यमिति भावः । भाये-कार्यकालं संशापरिभाषमिति न दोप इति । इतिपक्षेज्यतराफाट्या संपन्धेन न दोष इत्यर्थः । अनपेक्षितवि । प्रिपापम्तर्गापौवांपर्यस्य सादेनाऽनपेक्षितावादिति मायः । इत्येतायानिति । एर विपापो पूर्ण प्रसि परमसिवंग स्वादियर्थः । अधिकारे विति। टसरवोपरिपाया +१.१.१३ ११.x'८.१, ११, १५. , ·अगरपाभा०।१सू०] ज्याकरणमहाभाष्यम् - - तत्रायथेष्टप्रसङ्गः ॥६॥ तत्राऽयथेष्टं प्रसज्येत । गोधुङ्मान् । गुडलिरमानिति-धत्वढत्वयोः। कृतयो'झ्यः [८. २. १० ] इति वत्वं प्रसज्येत । : तस्मादधिकारः ॥७॥ तस्मादधिकारोऽयं द्रष्टव्यः । अथाऽसिद्धवचनं किमर्थम् ? प्रसिद्धवचन उक्तम् ॥ ८ ॥ किमुक्तम् ? तत्र+ तावदुक्तं-"पत्वतुकोरसिद्धवचनमादेशलक्षणप्रति- पेधार्थमुत्सर्गलक्षणभावार्थं चे"ति । एवमिहाऽपि पूर्वत्राऽसिद्धवचनमादेश- लक्षणप्रतिषेधार्थमुत्सर्गलक्षणभावार्थं च । आदेशलक्षणप्रतिषेधार्थं तावत्- राजभिः तक्षभिः, राजभ्यां तक्षभ्याम् , राजसु तक्षसु इति नलोपे कृतेऽत' इत्यैस्भावादयः प्राप्नुवन्ति । असिद्धत्वान्न भवन्ति । उत्सर्गलक्षणभावार्थ प्र०-माणस्य समुदायस्याऽतिक्रान्ते समुदायेऽसिद्धत्वं स्यात् । अधिकारे तु सर्वेष्टसंग्रहः । अयथेष्टमिति । अयथेष्टमपि प्राप्नोति न तु यथेष्टमेवेत्यर्थः । गोधुङमानिति । गोदुहोऽस्य सन्तीति मतुप् । 'दादेर्धातोर्घ'इति घत्वं, जश्त्वस्याऽसिद्धत्वादेकाचो वश इति भष्भावः । ततो जश्त्वं गकारः। 'यरोनुनासिकत्वे प्रत्यये भाषायां नित्यवचन'- मिति डकारः। असिद्धवचनमिति । किं शास्त्रस्याऽसिद्धत्वमथ कार्यस्येति प्रश्नः । अथवा यच्छास्त्रमुच्चारितं तस्याऽसिद्धत्वमशक्यं कर्तुमिति प्रश्नः । असिद्धवचन उतामिति । सिद्धस्याऽसिद्धवचनादतिदेश पाश्रीयते । शास्त्रस्य चाऽसिद्धवद्भाव आश्री- यते न तु कार्यस्य । अन्यथोत्सर्गलक्षणकार्य न सिध्येत् । षत्वतुकोरिति । 'कोऽस्ये'- । उ०-ततस्तत: पूर्वसूत्रसमुदायस्य पूर्वशब्देन ग्रहणान्न दोषः । परिभाषात्वमिति। लिङ्ग- विशेषानुपादानाच्चेत्यपि योभ्यम् । शारखत्वस्यैव लिङ्गत्वे तु सपासप्लाध्याय्यामपि पूर्व प्रति परासिद्धत्यापत्तिः । मध्ये पाठसामाश्रयणे तु त्रिपाद्यामप्यप्रवृत्तिः स्यादिति भावः । वक्ष्यमाणस्य समुदायस्येति । न तु तदययवपूर्व प्रतितदवयवपरमसिद्धं स्यादिति भावः। ननु किनिदिष्टस्यापि सिद्धरयथेष्टं प्रसज्येतेत्ययुक्तमत माह-अयथेष्टमिति । जश्त्वस्याऽ- सिद्धत्वादिति । इदं सिद्धान्तिरीत्या । भाष्ये~वत्वं प्रसज्येतेति । न च वरवास्परत्वात्प्रत्यये भाषायामित्यनुनासिफत्वे झयोऽसत्वात्कथं वत्वापादनमिति वाच्यम् । एतरपक्षे यथोशस्व- माश्रित्य त्रिपायां तदप्रवृत्तिरित्याशयात् । त्रिपादीस्थे परशास्त्रे तक्ष्प्रवृत्तेः सर्वसंमतत्वात् । किं शास्त्रस्येति । भाष्येऽर्थशब्दो विषयपर इति भावः । अथवेति । अत्रार्थमन्दः प्रयोजन- पर इति भावः । उभयमपि समाधत्ते--सिद्धस्येति... षत्वं नेति । मादेशलक्षणसिस्यर्थः । +4. २. ३२, ३१. + ६. १. ८३.४६२. ७, ७. १. ९.७. ३. १०२, १०१, ·३५८] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं - ! -::' .[नलोपः० । च-अमुष्मै अमुष्मात् अमुष्य असुष्मिन्नित्यत्र सुभावेकृतेऽत' इति स्मायादयो न प्राप्नुवन्ति* असिद्धत्वाद्भवन्ति । सुपर्वाणौ सुपर्वाणः, णत्वे कृते 'नोप- धाया' इति दीर्घत्वं न प्राप्नोति । असिद्धत्वाद्भवति । । नलोपः सुप्खरसंज्ञातुग्विधिषु कृति ॥ ८।२।२॥ 'सुविधि प्रति नलोपोऽसिद्धो भवती'त्युच्यते, भवेदिह राजभिः तक्षभि- रिति नलोपे कृतेऽत' इत्यस्भावो+ न स्यात् । इह तु खलु राजभ्यां तक्षभ्यां राजसु तक्षस्विति-नलोपे कृते दीर्घवैत्त्वे प्राप्नुतः । नैप दोषः । सुविधिरिति सर्वविभक्त्यन्तः समासः । सुपो विधिः सुविधिः, सुपि विधिः सुविधिरिति । प्र०-त्यादौ पत्वं न भवति । 'अधीत्ये त्यादौ पूर्व तुम्भवति पश्चादेकादेशः । राजभिरिति । नलोपशास्त्रमैसादिसु कर्त्तव्येष्वसिद्धत्वात्स्वकार्य न प्रदर्शयतीत्यैसाघभावः । अमुष्मा इति, । अदसो विभक्तौ त्यदाद्यत्वे कृते परत्वान्नित्यत्वाद्वोत्वप्रसङ्गादकारान्तत्वनिवन्धन- स्मायाद्यप्रसङ्गः । उत्वशास्त्रस्याऽसिद्धत्वादप्रवर्तनात्पूर्व स्मायादयः पश्चादुत्वम् । नलोपः । सर्वविभक्त्यन्त इति । सर्वविभक्त्यन्ताऽवयवत्वात्सर्वविभक्त्यन्तः। अथ वा अर्श आदित्वादच्प्रत्ययः-सर्वविभक्त्यन्तोऽवयवोऽस्यास्तीति। सर्वग्रहणं चाऽनेकोपलक्षणं, द्वितीयाद्यसंभवात्। ननु चैकार्थेन शब्देन भाव्यमिति कथं सर्व- विभक्त्यन्तत्वमाश्रीयते ? उच्यते, प्रवृत्तिनिमित्तविशेपाऽनपेक्षया सुविधिशब्दवाच्याऽर्थः सुविधिरित्याश्रीयते । अथ वा संवन्धसामान्ये पष्ठी विधाय पष्ठीसमासः क्रियते । न तु स्थान्यादेशसंबन्ध एवाश्रीयते, तेन सुपि यो विधिः स सुपः संबन्धी भवतीति तत्राs- प्यसिद्धतं भवति । सर्वविभक्त्यर्थाऽन्तर्भावाच सर्वविभक्त्यन्त उच्यते । न चाऽत्र सुपः कार्य विधीयते । तेन पष्ठी स्थानेयोगेत्यस्योपस्थानाऽभावः । उदीचामातः स्थान'- इतिस्थानग्रहणाल्लिङ्गादनुवादेऽस्याः परिभापाया अप्रवृत्तिः । यदा त्वेपा परिभापा प्रत्याख्याता तदाऽपि संवन्धसामान्यस्योपादानात्तस्य चैकत्वादयं संवन्धः संनिकृष्टोऽयं उ०-तुगिति । स्थानिलक्षणः । स्मायाद्यप्रसङ्ग इति । उत्वस्याऽसिदत्वेऽपि देवताहन्तृहतन्याये. माऽवन्तरवाभावादिति भावः । न लोपः सु० । भाष्ये-दीर्घत्वैत्वे प्राप्नुत इति । न हीमे सुपो विधीयन्त इति भावः। मनु समासस्य सर्यविभवस्यन्तस्वमसंमयीरयत भाह-सर्वविभक्त्यन्तावयवत्वादिति । मम्वेवं सविमपरयन्तायययत्वं समासस्याऽनुपपनमस माह-सर्वविभक्त्यति । तेन पष्टीति | वियाभूतपरिमापाणां साक्षाराद्विशेषणे एवं प्रपोलपितायादिति भाषः । भग्रेवा) लिमप्पाह-उदीचामिति । पपितु पक्ष्यानुरोधाइयरयेय समापि परिभाषाणा मदृषि:, पधोदासस्परितगोरियादी । पस्यत इदं चियमिग्यसहवायेदिनम् । यदा त्यति । परी त्याने इरपेयर्थः । संयंधसामान्यस्येति । सम्बन्धावेन संम्बम्धस्य पश्य. १. १३, १४:१५:1८.४.१.१.४. ८. + ८.१.... " x..३.१.११.१.

·अपां०१०२सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [ ३५९ अथ संज्ञाविधौ किमुदाहरणम् ? पञ्च सप्त । पञ्च सप्तत्यत्र नलोपे* कृते 'ष्णान्ता पट्' [ १. १. २४ ] इति पटसंज्ञा न प्राप्नोति । असिद्धत्वाद्भवति । संज्ञाग्रहणानर्थक्यं च तन्निमित्तत्वाल्लोपस्य ॥१॥ संज्ञाग्रहणं चाऽनर्थकम् । किं कारणम् ? 'तन्निमित्तत्वाल्लोपस्य' । नाऽकृतायां षट्संज्ञायां जश्शसोलुक्, न चाऽकृते लुकि पदसंज्ञा, न चाऽकृतायां पदसंज्ञायां नलोपः प्राप्नोति । तदेतदानुपूर्व्या सिद्धं भवति । इदं तहिं प्रयोजन पञ्चभिः सप्तभिरिति । 'पहिचतुर्यो हलादिः' 'झल्युपोत्तम'मित्येष खरो यथा स्यात् । खरेऽबंधारणाच ॥२॥ . प्र०-विप्रकृष्ट इति भेदनिबन्धनो व्यवहारो नास्ति । पञ्चेति । लौकिकात्प्रयोगान्नकाराऽ- संभवं शास्त्राच विभक्त्यभावं मन्यते । तन्निमित्तत्वादिति । यथा विभक्तिलोपः शास्त्राधीन एवं नलोपः, ततश्चानुपूर्व्या सिद्धमेतदित्यर्थः । षवीति । अन्यथा नलोपे कृते नान्तत्वाऽभावादसत्यां पटसंज्ञायां 'झल्युपोत्तम मिति स्वरो न स्यात् । ततश्च 'नः संख्याया'इत्यायदात्तं पदं श्रूयते । न चाऽत्र भूतपूर्वगतिराश्रयितुं शक्यते, षन्त्री'त्यस्य 'पड्भिरित्यादौ सावकाशत्वात्, झल्युपोत्तम मित्यस्यापि तिसृभिश्चतुर्भिरित्यादौ । समुदाये ह्यनुवर्तमाने केषु चिदवयवेपु कृतार्थ शास्त्रं तद्द्वारेण समुदाये प्रवृत्तमेव भवति । तथा च 'वान्यस्य संयोगादे'रित्यत्र ध्वादिनिवृत्त्यर्थमन्यग्रहणं कृतम् । अत एव वार्तिककारः परिहारान्तरमाह-स्वरेऽवधारणाञ्चेति । स्वरे लोपस्याऽसिद्धत्व- मुक्तमेवेति स्वरायां षट्संज्ञायामसिद्धत्वं न वक्तव्यम् । केचित्तु 'पञ्च ब्राह्मण्य' इत्यादौ 'न षट्वस्त्रादिभ्य' इति टाप्रतिषेधाय षट्संज्ञायां नलोपस्यासिद्धत्वमुच्यते m उ०-स्वमिति भावः । नास्तीति। तेनाऽन्तरङ्गत्वात्स्थानसंबन्ध एव षष्ठयर्थः स्यादिति न शङ्कनीयमिति भावः । ननु 'पञ्चे त्यत्र संज्ञानिबन्धने जश्शसोलुंकि ततो नलोप इति नलोपे पट्त्वस्य न फलमत आह-लौकिकादिति । 'नलोपे कृत' इति भाष्यस्य लोकतो नकारापगमे कृत इत्यर्थः । एवं नलोप इति । लौकिकोपगमस्याऽसिद्धत्वमपि दुर्व- पनम् , शास्त्रीयत्वादिति भावः । ननु पड्विपयर्फ 'झल्युपोत्तम'मित्यचरितार्थमेवात माह- समुदाये हीति । तथा चेति । अन्यथा स्थाविपयस्य एलिहीत्यस्याऽचरितार्थत्वादेव तत्र नित्यसिद्धावन्यग्रहणवैयथ्य स्पष्टमेव । ज्ञापिते तु दाविपये तस्य धारितात्स्थिाधाती पररवाद्विकल्प: स्यादित्यन्यग्रहणम् । पञ्च ब्राह्मण्य इत्यादाविति । यद्यपीद ययाद्देशपक्षे ४ AM ·श्रीमगवत्पवबलिविरचित [नलोपः सुप स्वरेऽवधारणाञ्च सज्ञाग्रहणमनर्थकम् । स्वरेऽवधारणं क्रियते--स्वरविधि प्रतीति । इदं तर्हि -दण्डिदत्तौ दत्तदण्डिनौ। तुग्विधौ किमुदाहरणम् ? वृत्रहन्याम् वृत्रहभिः । नलोपे कृते 'हस्खस्य पीति कृति तु'गिति तुक् प्राप्नोत्यसिद्धत्वान्न भवति । तुग्विधौ चोक्तम् ॥३॥ किमुक्तम् १ 'संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति । इदं तर्हि म०-इत्याहुः । तत्र नान्तत्वात्पूर्व डीप्राप्तो निषिध्यते, ततो जसो लकि नलोपे चाऽका- रान्तत्वाट्टाप्राप्तः-सोऽपि निषिध्यते; 'त्रियां यदुक्तं तत्पट्स्वस्रादिभ्यो न भवतीति सामान्येन निपेयविधानात् । अत्रान्ये पाहुः-स्त्रीसमानाधिकरणपक्षः स्त्रीमन्त्रे नाश्रित', अपि तु प्रकृत्यर्थविशेषणपक्षः प्रत्ययार्थविशेषणपक्षो वेति पञ्चादीनामलिङ्गत्वात्स्त्री- प्रत्ययस्य प्राप्तिर्नास्तीति नाऽर्थस्तनिषेधेन । अथापि तत्प्राप्तिः स्यात्तथापि नलोपस्य बहि- रगत्वादन्तरले टाप्यसिद्धत्वान्नाऽस्ति टाप्राप्तिः। सत्यामपि टाप्राप्तावन्तरझायां पट- संज्ञायां नलोपस्याऽसिद्धत्वात्सिद्ध एव तत्प्रतिषेधः । तुग्विधौ चोक्कमिति । द्वय- 'मत्राऽस्ति-संनिपातलक्षणत्वं, बहिरङ्गलक्षणवं च। विभक्तिनिमित्तो हि नलोपः, किनिमित्तस्तुक । संनिपातपरिभापायास्तु तुगभावः प्रयोजनत्वेनोक्त इति भाष्यकार- .. ७०-प्रागेव कृप्तया संज्ञया सिध्यति । यथा द्वादशेऽधिकृतेन नाम्ना पश्चारसर्वकार्याणि क्रियन्ते तद्वत् , पञ्चभित्रोझणीमि'रिस्यादावपि तद्वदेवाऽग्रे कार्य भविष्यतीति पुन्या प्रथम संहाफरणाच दोपः, तथापि कार्यकालपक्षे विधिवाक्यनेकवाक्यतापनसंज्ञाप्रवृत्तिरिति तरपक्षे हवम् । भतएप स्वरविपये फलाशका साच्छते । स्यविरोधादलित्वमसातमित्या. पायेनाह-अथापीति । बहिरङ्गत्वादिति । पदसंज्ञाद्वारा विभक्तिसापेक्षवेनेति भावः । सत्यामपीति । 'नाजानन्तर्य' इति तत्प्राप्तिरित्यभिमानः । पटसंज्ञायामिति । 'पहिरण- स्वेनेति शेपः । इदं पित्य, संज्ञाकृतपहिरमरवस्यानाश्रयणात् 'न पदिति निषेधस्त भूत. पूर्वपट्यमादाय सिद्ध इति न भाज्ये उमः। भा ये-दण्डिदत्ताविति । अन हि नलोपे दपिशब्दस्य घिसंशायां तस्यैव पूर्वनिपातापत्तिः, इप्यते त्यनियमः । भसिन्दरवे त घिरवा- भावारिसभ्यति । यपि पूर्वनिपाते नरोपो, महोप प घिध्ये पूर्वनिपात इस्ययुक्तमिदं सथापि 'पस्प पूर्वपदावे घिरवं भवति तत्पूर्वमेव प्रयोक्तव्य'मिति सूत्रार्थ इति भायः । विभक्तिनिमित्त इति । म्यादियिति पदसंज्ञाद्वारेति भायः। लेनोक्त इति । कृन्मेजन्त- सूत्र । तयैवेति । यहिणपरिभाषानादरेण ससिपातपरिभापाश्रयणेत्यर्थः । भाग्यकता त संज्ञा- निमितस्य म यदिहावं, विमफिस्तु संशानिमितन नरोपस्य परम्परया निमिसयमादाप पहिरवाप्रपणे न मानमित्याशयन सा मोफेरयन्ये । म 'नधन मियादायसमिपात- - - + १.१.१५..

·अारपी०आई० व्याकरणमहाभाष्यम् प्रयोजनं 'कृतीति वक्ष्यामि' । इह मा भूत-ब्रह्महच्छत्रम् । म णहच्छाया । नेष संनिपातलक्षणः । न मु ने ॥८।२।३॥ इह 'ने यत्कार्य प्राप्नोति+ तत्प्रति मुभावो नाऽसिद्ध' इत्युच्यते नामाव- श्चैव तावन्न प्राप्नोति । एवं तर्हि- न मु टादेशे ॥१॥ न मु टादेश इति वक्तव्यम् । किमिदं टादेश इति १ टाया आदेश ष्टादेश इति । यदि तहिं टाया आदेश इत्युच्यते टायामादेशेऽप्रषिद्धिः । तत्र को दोषः ? 'अमुने'त्यत्र मुभावस्याऽसिद्धत्वादतो दीर्घा यमि सुपि च [.७. ३. १०१; १०२] इति दीर्घत्वं प्रसज्येत । नैष दोषः । सर्व विभक्त्यन्तोऽयं समासः- टाया आदेशष्टादेशः, टायामादेशष्टादेश इति । सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते । यथान्यासमेवाऽस्तु । ननु चोक्तं 'ने यत्कार्य प्राप्नोति तस्मिन्मुभावो नासिद्ध इत्युच्यते नाभावश्चैव तावन्न प्राशोती'ति । नैष दोषः । इहेजितेन चेष्टि- प्र-स्तथैव व्याचष्टे सन्निपातेति । इदं तहाँति । नियमार्थमिदं-'कृल्लक्षण एव तुग्माभूत् , छलक्षणस्तुग्यथा स्या'दित्यर्थः । इह मा भूदिति। तुगभावः । नैष इति । पदत्वमात्रनिवन्धनवानाऽत्र बहिरङ्गो नलोपः । ने । ने यत्कार्यमिति । भृतस्य सप्तमीनिर्देशो युज्यते । परसप्तमी च शास्त्रे प्रसिद्धति निष्पन्ने नाशब्दे परतो यत्कार्य प्राप्नोति तत्र मुभावस्य सिद्धत्वं न्याय्यमिति भावः । नाभावश्चैवेति । नाभावे कर्तव्ये मुभावस्याऽसिद्धत्वाद्धिलक्षणो नाभावो न प्राप्नोति, ततश्च सूत्रमेवैतदसंबद्धं, नाभावस्यैवाऽभावात् , तत्कुतस्तस्मिन्परतः कार्य प्राप्नोति यत्र मुभावस्य सिद्धत्वमुच्येत । इहेङ्गितेनेति । न निर्देशादेवाऽर्थप्रतिपत्तिः, किं तर्हि उ०-लक्षणे नलोपे तुगभावार्थ कृति तुम्ग्रहणं, तेषामनभिधानमित्याशयात् । एफदेश्याह- इदं तहीति । इतरस्तरखण्डयति-नैप इति । एवञ्च नियमानुपयोग इति भावः । सुबन्तमिति । पदसंज्ञामानिमित्तकत्वादिति तात्पर्थम् । सदेवं प्रत्याख्यात 'कृति तुम्ग्रहण'- · मिति दिक् । न मुने । ननु ने कर्तव्य इत्यर्थेन नाभावः सिध्यतीत्यत आह-भूतस्येति । तस्यै- धौपश्लेषिकाधारवौचित्यादिति भावः । 'ने कर्तव्य' इत्यर्थे दीर्घप्राप्तिरूपो दोषः, उक्के) -सु नाभावासिद्धिरिति तात्पर्यम् । 'नलोपः सुप्स्वरे'त्यत्राऽस्य व्यभिचारादाह-परसप्तमी चेति । तत्र स्वसंभवास्याग इति भावः। न निर्देशादेवेति । न उच्चारणादवेत्यर्थः । ५१.१.१.+ ७.३.१०२, २....... -- ... १० ·३६२] श्रीभगवत्पतलिविरचितं । उदात्तस्वरितयोर्यण:० तेन निमिषितेन महता वा सूत्र निबन्धेनाचार्याणामभिप्रायो लक्ष्यते । एतदेव ज्ञापयत्याचार्यों 'भवत्यत्र नाभाव' इति यदयं ने परतोऽसिद्धत्वप्रतिषेधं शास्ति । अथ वा 'द्विगता अपि हेतवो' भवन्ति । तद्यथा-आम्राश्च सिक्ताः पितरश्च प्रीणिता भवन्ति । तथा वाक्यान्यपि द्विगतानि दृश्यन्ते-श्वेतो धावति, अलंबुसानां यातेति, अथ वा 'वृद्धकुमारीवाक्यव'दिदं द्रष्टव्यम् । तद्यथा-वृद्धकुमारीन्द्रेणोक्ता 'वरं वृणीष्वे'ति, सा वरमवृणीत–'पुत्रा मे बहुक्षीरघृतमोदनं कांस्यपान्यां भुञ्जीर'न्निति । न च तावदस्याः पतिर्भवति कुतः पुत्राः, कुतो वा गावः, कुतो धान्यम् १ तत्राऽनयैकेन वाक्येन पतिः पुत्रा गावो धान्यमिति सर्व सङ्गृहीतं भवति । एवमिहापि नेऽसिद्धत्वप्रतिषेधं ब्रुवता नाभावोऽपि सङ्गृहीतो भवति । उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्य ॥ ८।२।४॥ यणस्वरो यणादेशे स्वरितयणः स्वरितार्थम् ॥१॥ यणस्वरो यणादेशे सिद्धो वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् ? स्वरितयणः स्वरि- । प्र०-आचार्य एवं स्मरतीत्येवावत्-सूत्र निर्देशादवसीयते । ततश्च यदाचार्यों ने यत्प्राप्नोति सत्र मुभावस्य सिद्धत्वं शास्ति तस्मान्नाभावेऽपि मुभावस्य सिद्धत्वं स्मरतीति प्रती- यते । अथ वेति । तन्त्रेण योगद्वयगुच्चारितम् । अथवैकस्याप्यनेकशक्तिसंभवादनेकार्थ- प्रत्यायनमविरुद्धमित्यर्थः । वाक्यान्यपीति । न केवलमर्थस्याऽनेकप्रयोजनत्वमपि तु शब्दस्याऽपीत्यर्थः । श्वेतो धावतीति । किंजातीयो धावति ? किंवों धावतीत्येव- मेकेनाऽनेकेन वा पृष्टः कौशलादेवं कश्चिदर्यद्वयं प्रतिपादयति । अथ वेति । अशब्दार्थ- स्वाऽपि नान्तरीयकत्वादुपादानं दृश्यते । यथाऽमिरानीयतामित्युक्ते अचोदितमपि पात्रानयनमग्न्यानयनेऽन्तभवति, एवमिहाऽपि ने परतः प्राप्तं कार्य प्रति मुभावस्य सिद्धत्वं अवताऽर्थान्नेऽपि कर्तव्ये सिद्धत्वमाश्रितम् । उदात्त० । यरस्वर इति । यरिनमित्चत्वाद्यणः सम्बन्धी स्वरो यएस्वरः । । उ०-किम्यनुमानादपीयर्थः । समिपातपरिभाषामनाभिरपेदम् । इदमपि सभिपातपरिभाषा- नियरये शापफमिति या मायः। दतियप्रसिरितिया । अर्थभेदेऽपि शब्दषयमिति पो मार-प्रयकस्यति। न फेलमिति । राताधातु भाग्ये भांपादानम् । नान्तरीय- फत्वादिवि । पूर्वमगुमानापारमा लानी नारीपरयादिति भेदः । पदात्तस्यरित्योर्यपः० । मनु यो मराऽभावापषम्यर हायमुपपनमत पार--- ·अारपाशा३४०) व्याकरणमहाभाष्यम् ३ तार्थम् । स्वरितयणः स्वरितत्वं यथा स्यात्-खलप्व्यटति खलप्व्यश्नातिन । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । आहाऽयं-'स्वरितयण' इति, न चास्ति सिद्धः स्वरितः, तत्राश्रयात्सिद्धत्वं भविष्यति । आश्रयात्सिद्धत्वमिति चेदुदात्तात्स्वरित दोषः ॥ २ ॥ आश्रयात्सिद्धत्वमिति चेदुदात्तात्स्वरित दोषो भवति--दध्याशा मध्वाशा । एवं तर्हि योगविभागः करिष्यते । उदात्तयणः परस्याऽनुदात्तस्य स्वरितो भवति । ततः 'स्वरितयणः' । स्वरितयणश्च परस्यानुदात्तस्य स्वरितो भवति । 'उदात्तयण' इत्येव । अथ वा स्वरितग्रहणं न करिष्यते । केनेदानी स्वरितयणः परस्याऽनुदात्तस्य स्वरितो भविष्यति ? 'उदात्तयण' इत्येव । ननु च स्वरितयणा व्यवहितत्वान्न प्राप्नोति । 'स्वरविधौ व्यञ्जनमविद्यमानव'दिति प्र०-खलव्यटतीति । खलं पुनातीति विप् । उपपदसमासः । कृत्स्वरेणान्तोदात्तत्वम् । डो परत 'श्रोः सुपीति यणादेशः। तस्मात्परस्य डेः सुप्त्वादनुदात्तस्योदात्तयणो हल्पूर्वादित्युदात्तत्वे प्राप्ते 'नोधात्वो रिति निषिद्धेऽनेन स्वरितत्वं, तस्य यणादेशे कर्तव्येऽसिद्धत्वात् स्वरितयणः परोऽटतिशब्दस्य ' तिङतिङ' इति निघातस्याऽकारी न भवतीति तस्य स्वरितत्वं न प्राप्नोतीति यणस्वरस्य सिद्धत्वमुच्यते । के चिदाहुः-- 'एकपदाश्रयत्वादन्तरङ्गं स्वरितत्वं, पदद्वयाश्रितस्तु यण्बहिरङ्गः, ततोऽसिद्धं बहिरङ्ग- मन्तरङ्ग इति यणोऽसिद्धत्वात् पूर्वत्रेति निर्दिष्टविषयाऽभावाधण्यसिद्धत्वप्रसङ्गः स्वरितस्य नास्तीति । तद्युक्तम् । 'नाजानन्तर्ये वहिष्ट्वप्रक्लृप्ति'रिति बहिरङ्गपरिभाषाया निषेधात्, इको यणचीति द्वयोरचोरानन्तर्याश्रयेण यविधानात् । दध्याशेति । दधिशब्दो 'नविषयस्याऽनिसन्तस्ये त्याद्युदात्तः । 'उदात्तादनुदात्तस्य स्वरित' इति इकारः स्वरितः । आशाशब्दः 'आशाया अदिगाख्या चेदित्यन्तोदात्तत्वादनुदात्तादि- स्तत आकारस्य स्वरितत्वप्रसङ्गः । उदात्तयण इत्येवेति । तेनोदात्तयण इत्वेवं यो उ०-यएिनमित्तत्वादिति । 'तिङतिङ इति निहतस्येति पाठः । 'निघातस्येति पाठे-अर्श आद्यचा निधातवत इत्यर्थः । नाजानन्तर्य इति । वस्तुतस्वैपादिकेऽन्तरङ्गे बहिरङ्गपरिभाषा- भावस्य खरवसानयो रिति सूत्रे भाष्ये वक्ष्यमाणतया शङ्कवेयं निर्दला । असिद्धपरिभाषाया अनित्यत्वादत्राऽप्रवृत्तेश्च । भाव्य-उदात्तात्स्वरित इति । 'उदात्तादनुदात्तस्येति यः स्वरित- + ६. २. १३.९% ६.४, ८३, (३.१,१७४, १७५.); ८.२.४६. १.७४ ·६६४ श्रीभगवत्पतमलिविरचितं [स्वरितो वाऽनुदात्ते नास्ति व्यवधानम् । अथ वा नैवं विज्ञायते -स्वरितस्य यण, स्वरितयण, स्वरितयण इति । कथं तर्हि ? स्वरित यण् स्वरितयण् स्वरितयण इति । . स्वरितो वाऽनुदात्ते पदादौ ॥ ८ । २॥ ६ ॥ स्वरितग्रहणं शक्यमकर्तुम् । कथम् ? 'अनुदात्ते परतः पदादौ वोदात्त' इत्येव सिद्धम् । केनेदानी स्वरितो भविष्यति-गाङ्गेऽनूप इति १ आन्तर्यंत उदात्तानुदात्तयोरेकादेशः स्वरितो भविष्यति । इदं तर्हि प्रयोजनं तेन वयं- मानता' मा भूत् । अथ क्रियमाणेऽपि स्वरितग्रहणे यः सिद्धः स्वरितस्तेन । प्र०-निवृत्तः स्वरितस्तस्य यणः परस्याऽनुदात्तस्य स्खरितो भवतीत्यर्थः । ततश्चाऽस्यैव खरितस्याश्रयणासिद्धत्वं भवति । स्वरिते यणीति । 'उदात्तस्वरितयोरिति सप्तमी, उदात्तस्य यो यण स उदात्तेऽपि भवति, तद्विषयत्वात् । 'स्वरित थणी'त्येषा तु पर- सप्तमी, तेन लौकिके प्रयोगे यः स्वरितस्तस्मिन् परतो यो यण् ततः परस्य लक्षण- वशादनुदात्तस्य स्वरितः साधुर्भवतीत्ययमर्थः । न च दध्याशामित्योकारो लौकिके स्वरित इवि न कश्चिदोपः । लोकिकस्य स्वरितस्याश्रयणे यणि कत्तव्ये वस्याऽसिद्धत्वाऽभावः। स्वरितो वानु० । गाङ्गेऽनूप इति । गङ्गाया इदमिति तस्येदमित्यण। प्रत्यय. स्वरेणाऽन्तोदात्तः। ततो हिः सुप्त्वादनुदात्तः । तयोरेकादेश उदात्तः। अपोऽनुगत- मनूपमिति प्रादिसमासः । 'तत्पुरुपे तुल्याङ्क ति पूर्वपदप्रकृतिस्वरे प्राप्तेऽनोरप्रधानकनी- यसी' इत्युत्तरपदमन्तादात्तं, शेपनिघावः । 'एछः पदान्तादतीत्युदात्तानुदात्तयोरेका- देशः पक्ष स्वरितः, पक्षे उदात्तः । तेन वय॑मानतेीत । आन्तरतम्याधस्वरितत्वं उ०-स्तस्पाऽपि सिद्धरयात्तरस्यानिकयणः परस्यापि स्वरितस्यप्रसा इत्यर्थस्तदाह-दधिशब्द इति । भाष्ये-खरविधाविति । स्वरोहेश्यक विधावित्यर्थः । मनु स्वरितस्याचाप्यनिष्पत्तेः 'स्वरिते य'णित्यनुपपनमत माह-तेन लौकिके इति । ननु परितस्याऽसिदावारकथमयं स्वरित यणत माह-लौकिकस्येति । शास्त्रीयस्येवाड- सिध्यमिति भावः । भन योगविभागपक्ष एयापार्यस्य । स्वरितो या० । भाध्ये-उदात्त इत्येवेति । स च विकल्पेन । याप्राणस्य सत्यादिति भापः । रोन पक्षे स उदासः, पक्ष पानातः मरित इति सफलाइसिसिरिति तारपर्यम् । पदानुदासपोरेकादेशं युरपादपति-गाया इदमिति । स्वरितस्यासिद्धत्वादिवि । *...

·८अगरपानश्श्रावसू०]] व्याकरणमहाभाष्यम् [ ३६५ वय॑मानता कस्मान्न भवति -कन्याऽनूप इति १ बहिरङ्गलक्षणत्वात् । असिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्ग इत्येवं न भविष्यति । यथैव तर्हि क्रियमाणे स्वरितग्रहणे यः सिद्धः स्वरितस्तेन. वर्ण्यमानता न भवत्येवमक्रियमाणेऽपि न. भविष्यति । तस्मान्नार्थः स्वरितग्रहणेन । 'असिद्धं बहिरजलक्षणमन्तरलक्षण' इत्येव सिद्धम् । एकादेशस्वरोऽन्तरङ्गः ॥ १॥ एकादेशस्वरोऽन्तरजः सिद्धो वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् ? अयवायावेकादेशशतृस्वरैकाननुदात्तसर्वानुदात्तार्थम् ॥ २॥ अय-वृक्ष इदम् प्लक्ष इदम् । उदात्तानुदात्तयोरेकादेशस्तस्यैकादेश उदात्तेनोदात्त [८. २. ५ ] इत्येतद्भवति । तस्य सिद्धत्वं वक्तव्यम् , आन्तं- यंत उदात्तस्य उदात्तोऽयादेशो यथा स्यात् । अवादेशो नास्ति । प्र०-सिद्धथति तसिद्धमिति शेषनिघातेन पे शब्दोऽनुदात्तः प्राप्नोत्युदात्तश्चेष्यते । अस्य तु स्वरितस्याऽसिद्धत्वाद्यथोक्तदोषाऽभावः। कन्यानूप इति । कन्याशब्दः 'कन्याराजन्यमनुष्याणामन्त' इत्यन्तस्वरितः। ततः स्वरितानुदात्तयोरेकादेश प्रान्तर्यतः स्वरितः। तस्य सिद्धत्वाद्वय॑मानस्वरे सत्यु- दात्तस्वरितयोर्योगपद्यं न प्राप्नोति । ततश्चाऽत्र यः परिहारः स एव 'गाङ्गेऽनूप' इत्यत्र भविष्यतीति भावः । असिद्धमिति । पदद्वयाश्रयत्वादेकादेशस्य बहिरङ्गत्वात्स्वरोऽपि सदीयो बहिरङ्गः । एकादेशस्वर इति । एकादेशस्वरे चत्वारि दर्शनानि- 'उदात्ता- नुदात्तयोरेकादेश प्रान्तर्यात्स्वरितोऽभिनिवृत्तः । तस्य च स्थान एकादेश उदात्तेनोदात्त इत्युदात्तगुण आदेशः क्रियत' इत्येकं दर्शनम् । 'स्वरितगुणस्योदात्तगुणमानं क्रियत' इति द्वितीयम्। एकादेश उदात्तेनोदात्त इति परिभाषा यत्रैकादेशो विधीयते सत्रोप तिष्ठते । तत्रायमर्थो भवति-'श्राद्गुणो भवत्युदात्तानुदात्तयोस्त्वाद्गुण उदात्त इत्येकादेशो विधीयमान एवोदात्तो भवतीति तृतीयम् । चतुर्थदर्शनं तूदात्तानुदात्तयो- रेकादेश उदात्तो भवति, स्वरितगुणः प्राप्तस्तत्र येन नाप्राप्त इति स्वरितत्वापवाद उदाचmore... उ०-'भनुदास मित्यस्याः कार्यकालस्वेऽपि वरिसत्वप्रतिज्ञानादधिककार्थादसिद्धेऽप्रवृत्तरिति भावः । अन्न चेदमेव भाप्यं मानम् । पाठभाष्येऽपि स्फुटमेतत् । प्रान्तर्यतः स्वरित • इति । 'स्वरितो वानुदात्ते'इत्यस्य तु न प्रवृत्तिः, उदात्तेन सहकादेशाऽभावादिति भावः । स्वरोऽपीति । भान्तर्यत आंगत इत्यर्थः । एकादेशस्याऽसिद्धस्वासदाश्रितस्वरस्य ज्ञाना- भावासदेकवाक्यताऽस्य नेति भावः। 'अनुदा पद'मिति स्वेकपदविषये स्वरे चरितार्थमिति -सापर्यम् ।--गुणमानं क्रियते--इति । प्राप्ताऽमासविकन्यायेनेति-भावः+-तत्राद्यौ-सम-. e ..........

·३६६ भीभगवत्पतलिविरचितं [स्वरितो-वोऽनुदात्ते आंय कुमार्यों इदम् । उदत्तिानुदात्तयोरेकादेशस्तस्यैकादेश उदात्ते- नोंदत्ति इत्येतद्भवति, तस्य सिद्धत्वं वक्तव्यम् , अन्तियेतं उदात्तस्य उदात्त आयादेशो यथा स्यात् । नैतदस्ति प्रयोजनं, एकादेशे+ कृते उदात्तयेणो हल्पूर्वोत् [ ६. १. १४७] इत्युदात्तत्वं भविष्यति । इंदमिह संप्रधार्यम्- उदात्तत्वं क्रियतामेकादेश इति, किमत्र कर्त्तव्यम् १ परत्वादुदात्तत्वम् । नित्य एकादेशः । कृतेऽप्युदात्तत्वे प्राप्नोत्यकृतेऽपि प्राप्नोति । एकादेशोऽप्यनित्यः । अन्यथा-स्वरस्य कृत उदात्तत्वे प्राप्नोत्यन्यथास्वरस्याऽकृते, 'स्वरभिन्नस्य च प्राप्नुवन्विधिरनित्यो भवति' । अन्तरङ्गस्तःकादेशः । काऽन्तरङ्गता १ वर्णा- वाश्रित्येकादेशः पदस्योदात्तत्वम् । एवं तीदमिह संप्रधार्यम्-आट् क्रियता- मुंदात्तत्वमितिर किमत्र कर्त्तव्यम् ? परत्वादाडागमः । नित्यमुदात्तत्वम् , कृतेऽप्याटि प्राप्नोत्यकृतेऽपि प्राप्नोति । आइपि नित्यः, कृतेप्युदात्तत्वे प्राप्नोत्यकृतेऽपि प्राप्नोति । अनित्य आट् । अन्यथास्वरस्य कृत उदात्तत्वे प्राप्नोत्यन्यथास्वरस्याऽकृते, 'स्वरभिन्नस्य च प्राप्नुवन्विधिरनित्यो भवति' । उदात्तत्वमप्यनित्यम्-अन्यस्य कृते -अन्यस्य कृते आटि प्राप्नोत्यन्यस्याऽकृते प्राप्नोति, प्र०-विधिः सम्पद्यते । तत्र परिभापापक्षे सिद्धमुदात्तत्वमयादिपु । इतरेषु पक्षेप्वसिद्धत्वे प्राप्ते सिद्धत्वमुच्यते । उदात्तोऽयादेश इति । अन्यथा स्वरितः स्यात् । कुमार्या इदमिति । कुमारीशब्द उदात्तनिवृत्तिस्वरेणाऽन्तोदात्तः । 'कुमारी ए' इति स्थिते श्राडागमे कृते यणदेशे चोदात्तयणो इल्पूर्वादित्याट उदात्तत्वे पाडेकारयोरुदा. त्तानुदात्तयोवृद्धिरेकादेश उदात्तस्तस्याऽयादेशः । एकादेश इति । आडेकारयोर- नुदात्तयोः प्रागेकादेशः पश्चाद्विभक्त्युदात्तत्वमित्यर्थः । पदस्योदात्तत्वमिति । विभक्तेरुदात्तत्वविधानात् । प्राट् क्रियतामिति । एकादेशस्थानिना सह विभ- उ०-फलादेव । तत्र परिभापेति । वस्सुतोऽयापि पक्षेऽसिद्धण्यं भवत्येव, पाठकृतपरण्याs. मपक्षापात् । किं न परिभाषा यक्सुमप्यशक्या, भनियमप्रसकरयभायात् , नियमेम स्वरित- स्यैव प्राप्तः। भाष्यस्वरसोऽप्येयमेवेति पिमयमेतत् । अन्यथा स्वरित इति । आपयो: स्वरिसमाप्तिः स्पष । ऽपि उदाताऽसिद्धरये स्थानिस्वरेण स्वरिरापुरपान्तरसम्या. सरिस: स्यादिति भावः । माध्ये-वादेशा नातीति । 'स्मृतपेयादीनां नाऽभिधान- मिति मायः । प्रागेकादेश इति । अन्तरगरपालिसि मायः । मनु 'उदारायण'इत्यनेन १. ११५ १.१.१७४८८८.२.५.11...+... ११५, ६. १.८८. x..१.११११.१.१०४.

·८०ारपानरागसू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [३६७ 'शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिरनित्यो भवति' । उभयोरनित्ययोः परत्वा- दाडागमः, आटि कृतेऽन्तरङ्ग एकादेशः । आव्-वृक्षाविदम् । उदात्तानुदात्तयोरेकादेशः, तस्यैकादेश उदात्तेनोदात्त इत्येतद्भवति, तस्य सिद्धत्वं वक्तव्यमान्तर्यंत उदात्तस्योदात्त भावादेशो यथा स्यात् । एकादेशस्वरः-गानेऽनूप इति । उदात्तानुदात्तयोरेकादेशः । तस्यैकादेश उदात्तेनोदात्त इत्येतद्भवति, तस्य सिद्धत्वं वक्तव्यं, 'स्वरितो वानुदात्ते पदादी' [८, २, ६ ] इत्येष स्वरो यथा स्यात् । शतृस्वरः-तुदती नुदती । उदात्तानुदात्तयोरेकादेशः*, तस्यैकादेश उदात्तेनोदात्त इत्येतद्भवति, तस्य सिद्धत्वं वक्तव्यम् , 'शतुरनुमोऽनद्यजादिरन्तो- दात्ता'दित्येष+ स्वरो यथा स्यात् । नैतदस्ति प्रयोजनम् । आचार्यप्रवृत्ति- पियति 'सिद्ध एकादेशस्वरः शतृस्वरे' इति, यदयमनुम इति प्रतिषेधं शास्ति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् ? न ह्यन्तरेणोदात्तानुदात्तयोरेकादेशं शत्रन्तं सतुम्कमन्तो दात्तमस्ति । प्र०-क्त्युदात्तत्वं विचार्यते । ननु च यणादेशे कृते विभक्तिस्वरेण भाव्यं, ततश्च नदी- संज्ञाया अभावादाएन प्राप्नोति । विहितविशेषणं नदीग्रहणं, नद्या यो विहितो डित्तस्याडित्यदोषः । अन्तरङ्ग एकादेश इति । वर्णावाश्रित्येकादेशः, पदस्योदात्तत्वमिति प्रतिपादनेन । तस्मान्नाऽर्थः सिद्धत्ववचनेन । गाङ्गेऽनूप इति । एकारोदात्तत्वस्याऽसिद्धत्वात्स्वरितानुदात्तयोरेकादेश आन्त- स्विरित एव स्यान्न तु कदा चिदुदात्तः । तुदतीति । 'तास्यनुदात्ते'दिति शताऽनु- दात्तः । शप्रत्यय उदात्तः । 'शतुरनुस' इत्यत्रान्तोदात्तादिति वर्तते । न ह्यन्तरेणेति । असिद्धत्वे चाऽन्तोदात्तत्वाऽभावादेव तुदन्तीत्यादावुदात्तत्वं न भविष्यतीति किमनुम इति प्रतिषेधेन ? प्रतिषेधात्तु नुमि सिद्धत्वमनुमीयते । ननु चेति । अत्र लसार्वधातु- उ०-विभक्तरुदात्तत्वं क्रियते तत्किमुच्यते 'पदस्येति ? भत आह-विभक्तरिति । एवञ्च पद- स्वसंपादकबहिर्भूतविभक्तिसंबन्धित्वेन बहिरङ्गास्वमिति भावः । एन प्राप्नोतीति । वर्ण. संज्ञापक्षे इदं, ततश्चापि नित्य इति भाग्यमसङ्गतमिति भावः । केचित्त यण: पूर्व वार्णा- दामिति न्यायेनाऽऽडिति चिन्त्यमेतदित्याहुः । अङ्गसंबन्धिन्याङ्ग एव तत्प्रवृत्तिरिति भाज्या- शय इत्यन्ये । स्वरितानुदात्तयोरिति । एकादेशं प्रति उदात्तत्वाऽसिद्धत्वे भान्तर्यकृतस्वरित. बुद्धिसरवादिति भावः । नतु कदाचिदुदात्त इति । उदात्तेन सहकादेशस्यैव विकल्पेन स्वरित विधानादिति भावः । प्रतिषेधात्तु नुमि सिद्धत्वमनुमीयते इति । 'एकादेशोदासस्व- + ६.१.७८.६. १.८७. ३. १. ७७३६.१.१८१, १.१.९५. + ६. १. १७३. * ·३६८] श्रीभगवत्पवजलिविरचित [खरितो वाऽनुदात्ते ननु चेदमस्ति यान्ती वान्तीति । एतदपि निघाते+ कृते नोऽन्तरेणोदात्ता- नुत्तदायोरेकादेशं शत्रन्तं सनुम्कमन्तोदात्तं भवति । इदमिह संप्रधार्य-निपातः क्रियतामेकादेश इति: किमत्र कर्तव्यम् १ परत्वान्निपातः । नित्य एकादेशः- कृतेऽपि निघाते प्राप्नोत्यकृतेऽपि प्राप्नोति । एकादेशोऽप्यनित्यः । अन्यथा- स्वरस्य कृते निघाते प्राप्नोत्यन्यथास्वरस्याऽकृते निघाते, 'स्वरभिन्नस्य च प्राप्नुवन्विधिरनित्यो भवति' । अन्तरङ्गस्तषेकादेशः । काऽन्तरङ्गता १ वर्णा- वाश्रित्यैकादेशः, पदस्य निघातः । निघातोऽप्यन्तरङ्गः । कथम् १ उक्तमेतत्- 'पदग्रहणं परिमाणार्थ' मिति। उभयोरन्तरङ्गयोः परत्वान्निपातो, निघाते कृत एतदपि नाऽन्तरेणोदात्तानुदात्तयोरेकादेशमन्तोदात्त भवति । शतृस्वर । एकानुदात्त-तुदन्ति लिखन्ति । उदात्तानुदात्तयोरेकादेशः । तस्य 'एकादेश उदात्तेनोदात्त' इत्येतद्भवति, तस्य सिद्धत्वं वक्तव्यं, तेन वर्ण्यमानता यथा स्यात् । [एकानुदात्त ] । सर्वानुदात्त-ब्राह्मणास्तुदन्ति, ब्राह्मणा लिखन्ति । उदात्तानुदात्तयोरेका- . प्र०-कानुदात्तत्वस्य निमित्ताऽभावाद्वयोरुदात्तयोरेकादेश उदात्त इति भावः । शेष- निघातः पदस्येति मन्यते । एतदपीति । प्रत्ययस्वरे सति निघाते धातोरनुदात्तत्वात् । एवमनुम इति ज्ञापकं स्थितमेव । एकाननुदासेति । एकाननुदात्तग्रहणेना'ऽनुदात्तं पदमेकवर्ज'मित्येव स्वरोऽभिधीयते । तत्र झुक्तं-'सिद्धं त्वेकाननुदात्तत्वादिति । तुदन्तीति । विकरण उदात्तो लसार्वधातुकमनुदात्तं, तत्रोदात्तानुदात्तयोरेकादेशस्वरस्य धातुस्वरेऽसिद्धत्वाच्छेपनिघाताऽप्रसगाद्धातोरप्यन्तोदात्तत्वं स्यात् । ननु चोदात्तत्वाऽ- सिद्धत्वेऽपि स्वरितेन वय॑मानस्वरो भविष्यति ? सत्यं सिध्यति-यदा स्वरितस्यो- दात्तता भवतीति पतः । यदा तु स्वरितापवाद उदात्त' इति पक्षस्तदैकादेशस्योदात्तत्वं विधीयते, तस्य चाऽसिद्धत्वे खरान्तराऽभावाद्वय॑मानस्वरा न स्यादिति सिद्धत्वमुच्यते । ब्राह्मणास्तुदन्तीति । अत्रापि स्वरितस्य स्थाने उदात्तः क्रियत' इति दर्शने उदात्त- उ०-स्येति शेपः । 'नुमी'त्यस्य नुम्पदघटित सूत्रपिहिते स्वर इत्यर्थः । 'निमित्ताऽभावादिति - पाठः। निघाते इति । पदग्रहणं परिमाणार्थमिमि भावः। भाप्पे-निघातोऽप्यन्तरङ्ग इति । परिभाषारयेनोदासादिविधिभिरेच्याश्यतयवाऽस्य विधानादिति भावः । धातुस्वरे इति । 'भातोम्तम्मूछ के निघाले कर्तव्ये इश्मयः। मिद्धत्वमुच्यत इति । यिकरणोदारावप्रवृत्तिका + १.१.१.१.१५८.४ १.१.१५८; १.१.१४. १. १४०. २६.१.१८५९... १. १५८.

·अवारपारा०६० ठ्याकरणमहाभाष्य ३६९ देशः । तस्य 'एकादेश उदात्तेनोदात्त'इत्येतद्भवति, तस्य सिद्धत्वं वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् १ 'तिङतिङ' [८. १. २८ ] इति निघातो यथा स्यात् । किमुच्यतेऽन्तरङ्ग इति ? यो हि बहिरङ्गोऽसिद्ध एवासौ भवति- प्रपचतीतिन, सोमसुत्पचतीति । तत्तहिं वक्तव्यम् १ न वक्तव्यम् । सर्वत्रैव नुम्प्रतिषेधो* ज्ञापकः-'सिद्ध एकादेशस्वरोऽन्तरङ्ग' इति । संयोगान्तलोपो रोरुत्त्वे हरिवो मेदिनं त्वा ॥३॥ संयोगान्तलोपो रोरुत्वे सिद्धो वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् ? 'हरिवो मेदिनं त्वा' । संयोगान्तलोपस्याऽसिद्धत्वाद्धशीत्युक्त्वं न प्राप्नोति । प्लुतिश्च ॥ ४ ॥ प्लुतिश्चोत्त्वे सिद्धा वक्तव्या । 'सुस्रोता३ अत्र न्वसी'त्यत्र प्लुतेरसिद्धत्वा- दतोऽतीत्युत्त्वं प्राप्नोति । अप्लुतादप्लुते।। इत्येतन्न वक्तव्यं भवति ।-नैतदस्ति प्रयोजनं क्रियते न्यास एव । प्र०-स्याऽसिद्धत्वेऽपि खरितस्य निघातविधानादुदात्तस्याऽप्रयोगः सिद्ध एवेति स्वरिता- ऽपवाद उदात्तत्वमिति दर्शनाश्रयेण सिद्धत्वमुच्यते । अन्यथोदात्तस्यानुदात्ताऽभावादु. दात्तः प्रयोगे श्रूयेत । प्रपचतीति । बाह्यपदापेक्षत्वादेकाशस्य बहिरङ्गत्वात्तत्स्वरो बहि- रङ्गः । तस्याऽसिद्धत्वात्तिङि चोदात्तवतीति गतेनिघातो न भवति । सोमसुत्पचतीति । 'विङतिङ' इति निघाव ईकारस्य न भवति । सर्वत्रवेति । लक्ष्यापेक्षया सामान्य. विषयमनुमानमाश्रीयते । अनुमानत्वाज्ज्ञापकस्य तत्रैकपदाश्रयैकादेशवरः सिद्ध इत्यनुम इति प्रतिषेधेन ज्ञाप्यते । अथ वा 'एकादेश उदात्तेनोदात्त' इति परिभाषाश्रयिव्येवि ज्ञाप्यते । यस्तु बहिरङ्ग एकादेशस्वरस्तस्याऽसिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे इत्यसिद्धत्वं भवत्येव हरिव इति । हरयोऽस्य सन्तीवि मतुप् । 'छन्दसीर' इति वत्वं सुनुम्संयोगान्तलोप- उ०-तदेकवाक्यतापननिघातस्याऽन्तरणत्वात्पूर्व प्रवृत्या सिद्धेरिदं प्रयोजनं चिन्त्यमिति कश्चि. तन, पदस्य विभज्यान्वाख्याने एकादेशेन विकरणस्य विनश्यदवस्थत्वात्तनिमित्तनिधाता- * प्रवृत्तिरिति भाण्याशयात् । अन्यथेति । उदात्तस्यासिद्धत्वात्पूर्वनिघाते पश्चादेकादेशस्थोदासत्वं स्यादिति भावः । सिद्धत्वे तु परत्वादेकादेशोदात्तत्वे कृते तिङन्तनिघातप्रवृत्तिरितीष्टसिदिः। बाह्यपदापेक्षत्वादिति । 'तिङि चेति सूत्रं तु 'यत्प्रपचती'त्यादी तिडन्तनिधाताऽविषये चरि- सार्थम् । ईकारस्य नेति । स्वार्थाऽसंबद्ध यहि तेतिशब्दनिमिसकतया बहिरमत्वेनैकादेश. “स्वरस्याऽसिद्धत्वेनाऽन्तरङ्गत्वात्पूर्वनिघाते पश्चादेकादेशस्वरेणोदात्तस्यादिति भाषः । परिभाषा- 'अयितव्या इति। चिन्त्यमेतत् , उक्तयुक्त। हत्वानीवि। 'मतुवसोरिति रुत्वम् । मन्त्र +१-४८.२४-२८.-*-६.१.१७३.+-८-१-२५-२३.८.३....... . ., ६. १. ११४.१, ८४, ६. १. ११६ ... १. ११३, ·३७०) श्रीभगवत्पततलिविरचितं [स्वरितो वाऽनुदात्त सिज्लोप एकादेशे ॥ ५॥ सिज्लोप एकादेशे सिद्धो वक्तव्यः । अलावीत् , अपावीत् । सिज्लोप- स्याऽसिद्धत्वात्सवर्णदीर्घत्वं न प्राप्नोति । यदि पुनरिडादेः सिचो लोप उच्येत १ नैवं शक्यमिह हि मा हि लावीत् , मा हि पावीत् , यद्यत्र इएन स्यादनुदात्तस्य ईटः श्रवणं प्रसज्येत । ईटि पुनः सत्युक्तमेतत् 'अर्थवत्तु चित्करणसामर्थ्याद्घीट उदात्तत्व'मिति+ । तत्रैकादेश उदात्तेनोदात्तः [८. २. ५] इत्युदात्तत्वं सिद्धं भवति । संयोगादिलोपः संयोगान्तलोपे ॥६॥ संयोगादिलोपः संयोगान्तस्य लोपे सिद्धो वक्तव्यः । काष्ठतट् , कूटतट् । संयोगादिलोपस्याऽसिद्धत्वात्संयोगान्तलोपः प्राप्नोति । नैष दोषः । उक्त- मेतत्-'अपवादो वचनप्रामाण्या'दिति । निष्ठादेशः षत्वस्वरप्रत्ययेड्विधिषु ॥ ७ ॥ । । प्र०-रुत्वानि । यदा तु च्छन्दसीवनिपाविति वनिप्प्रत्ययः क्रियते 'वन उपसद्धथान मिति तस्य च रत्वं तदा नाऽर्थः सिद्धत्ववचनेन । यदि पुनरिति । 'इट ईटी'त्यत्र 'रात्स- स्येत्यतः सस्येति वर्तते । 'इट' इति पष्ठी न तु पञ्चमी । तेनेडादेः सस्य लोपो विधीय- मान इटो भवति । यद्यत्रेति । यदि लोपेन निवर्ततेत्यर्थः । ननु च उदात्तनिवृत्ति- खरेणोदात्तत्वमीटो भविष्यति । नैतदस्ति । उदात्तनिवृत्तिस्वरे कर्तव्ये लोपस्याऽ. सिद्धत्वात् । संयोगादिलोप इति । ननु चोक्त मपवादो वचनप्रामाण्यादिति । एवं मन्यते-प्रवर्तता संयोगादिलोपस्तस्मिंस्तु कृते तस्याऽसिद्धत्वात् संयोगान्तलोपः प्राप्नोति । उनमेतदिति । प्रसिद्धश्चैवाऽपवादः संयोगादिलोपः । इमाप्नोतीति । यदा 'तकार- उ०-'रोरत्वे' इत्यस्य कर्तव्ये कृते चेत्यर्थः । तेन 'हरिवोऽस्यबेटः पक्षान्तादिति पूर्वरूपेऽपि मासिद्धत्वं, तत्प्रयोगसत्ये इति केचित् । वदा नार्थ इति । 'इस्वनुड्भ्यां मतु'नित्यस्य सरये. माग्रोदाहरणे मतुवन्यो: स्वरभेदादिदं पिम्त्यम् । भाष्ये-प्लुनिश्चेति । अन्यथा तस्याऽसिद्धरया- दुस्वविधायकेऽप्नुवादप्लुते इत्यस्याऽसमस्या तदयाच्यं स्यादिति भावः । क्रियते न्यास एवेवि। सरसामदेिव सत्र सिदत्वं सिद्धमिति भायः । नन्विट इति पयमीमिशारकथा मिरादेोपोऽत माह-इट ईटीवि । रात्सस्येति । 'इटः सस्य'ति यथाश्रुते सामानाधि. करण्यासंमवानेदादिलक्ष्यते इति मायः । इटो भवतीति । इटोऽपि भवतीत्यर्थः । सार. मात्रयणसामयादिति भाय:। असिद्धश्चवेति । भसिद्ध एय प संयोगादिलोपोऽपवाद इयग्ययामपर सद्विविपये मोरसगंम्पपिरिति भावः । ८.१.१२.१.१.१. + १.१.४४.' x ८.१.११११.८. १. १. 1 ·अगरपासू० ध्याकरणमहाभाष्यम् [ ३७१ निष्ठादेशः पत्वस्वरप्रत्ययेड्विधिषु सिद्धो वक्तव्यः । वृक्णः, वृक्णवान् । निष्ठादेशस्याऽसिद्धत्वाज्झलीति पत्वं प्राप्नोति* । स्वर:-क्षीवः+ । निष्ठा- देशस्यासिद्धत्वा [ दिट्स हितस्य निष्ठातस्य निपातनलोपरूपत्वा ]त् 'निष्ठा च द्वयजनात् [ ६. १. २०५] इत्येष स्वरो न प्राप्नोति । प्रत्ययः-क्षीबेण तरति क्षीविकः । निष्ठादेशस्याऽसिद्धत्वाद् द्वथचष्ठन्निति ठन्न प्राप्नोति । इड्- विधिः---क्षीवः । निष्ठादेशस्याऽसिद्धत्वाद्वलादिलक्षण इट् प्राप्नोति' । ननु च यः प्रत्ययविधौ सिद्धः सिद्धोऽसाविविधौ । इदं तर्हि प्रयोजनम्--ओलस्त्री- लग्नः । निष्ठादेशः सिद्धो वक्तव्यो 'नेड्वशि कृति [ ७. २. ८.] इतीट्- प्रतिषेधो यथा स्यात् । ईदित्करणं न कर्त्तव्यं भवति । एतदपि नास्ति प्रयोज- नम् । क्रियत एतन्न्यास एव । वस्वादिषु दत्वं सौ दीर्घत्वे ॥८॥ वस्वादिषु दत्वं सौ दीर्घत्वे सिद्धं वक्तव्यम् । उखासत् , पर्णध्वत् । प्र०-मात्रस्य लोपो निपात्यत' इति पक्षस्तदेट् प्राप्नोति । ननु चेति । इडभावाश्रयत्वा. प्रत्ययविधेः प्रत्ययविधौ सिद्धत्वेनेडभाव आश्रित एवेति पृथगिग्रहणं न कर्त्तव्यम् । सिद्ध इति । सुतरां सिद्ध इत्यर्थः। अथवा नाऽसिद्धो वचनेन सिद्धः, किन्तर्हि अन्त- रेण वचनं सिद्ध इत्यर्थः। क्रियते न्यास एवेति । येषां दत्वं नास्ति तदर्थ, चर्म वस्ते 'चर्मवः', पिण्डं असते 'पिण्डग्र' इति । अदस इति । स्वरोऽच्, तद्विशेषणं 'बहिष्पद- लक्षण' इति । बाह्यपदावयव इत्यर्थः । अथ वा बहिष्पदलक्षणे कार्ये कर्तव्ये खरे परत इत्यर्थः । यो धन्य इति । बाह्यपदाक्यवो न भवतीत्यर्थः । असिद्ध एवासौ भवतीति । उ०- क्षीबो निष्ठादेशस्येति । भाष्ये इट् सहितस्य निरतस्य लोपरूप आदेशो निपात्यत इति पक्षे इदम् । नन्विट्सहितनिष्ठातलोपो निपात्यत इति पक्षस्य स्वरप्रत्ययरूपसिद्धत्वप्रयो- जनाभ्यां लाभेन कथमिडापादानमत आह-यदेवि । उक्तदोषवारणार्थमिति भावः । श्राश्रित एवेति । विशिष्टलोपनिपातनपक्ष एवाश्रयितव्य इत्यर्थः । भाष्ये-सिद्धसिद्धोs- साविति-द्वयोः सिद्धशब्दयोः पाठो व्यर्थ इत्यत आह-सुतरामिति । एकं सिद्धपद- मतिशयलक्षकमिति भावः। अथ वेति । सिद्ध एव सिद्धः, नासिद्धः सन् सिद्ध इति भाष्ये योजना | भाष्ये--ईदित्करणं न वक्तव्यमिति । 'श्वीदितो निष्ठाया मिति सूत्रे इत्यर्थः । क्रियते न्यास एवेति । 'वृत्त'मित्यादिसिद्धये ईदिग्रहणमावश्यकमिति भावः । 'बहिष्पद- लक्षणे स्वरे कर्तव्य' इत्यर्थभ्रमो न कार्य इत्याह--स्वरोऽपीति। लक्षणशब्दो न निमित्त. परः, किन्त्वयववचन इति भावः। अथवेति । स्वरपरस्वनिमित्तके बहिष्पदलक्षणे कायें कर्तव्ये इत्यन्वयः । अत्र लक्षणशब्दो निमित्तार्थक एव । नन्वचो नासिद्धत्वमुच्यते, किं तर्हि, मचि परतो याकार्य तत्प्रतीत्वोत्वयोरिल्यसिद्ध एवासावित्ययुक्तमत माह-' -असो. ८. २. ४५; ३६. + 6. २. ५५. १.अयं पाठो न सार्वत्रिकः। ४ +७. २. ३५.८.२. ४५:१७.२१४, . । खर ·३७२] श्रीभगवत्पतजलिविरचितं स्वरितो वाऽनुदात्ते० दत्वस्याऽसिद्धत्वादत्वसन्तस्येति दीर्घत्वं प्राप्नोति । अधातोरिति* नं वक्तव्यं भवति । नैतदस्ति प्रयोजनं क्रियते न्यास एव । अदस ईत्वोत्वे स्वरे बहिष्पदलक्षणे ॥ ६ ॥ अदस ईत्वोत्वे स्वरे बहिष्पदलक्षणे सिद्धे वक्तव्ये। अमी अत्र । अमी आसते । अमू अत्र । अम् आसाते । ईत्वोत्वयोरसिद्धत्वादेच इत्ययावेकादेशाः प्राप्नुवन्ति । किमुच्यते 'बहिष्पदलक्षण' इति ? यो हान्योऽसिद्ध एवाऽसौ भवति । अमुया अमुयोरिति । प्रगृह्यसंज्ञायां च ॥१०॥ प्रगृह्यसंज्ञायां च सिद्धे वक्तव्ये । अमी अत्र । अमी भासते । अमू अत्र । अमू आसाते । ईत्वोत्वयोरसिद्धत्वाददसो मात् [१. १. १२ ] इति प्रगृह्यसंज्ञा न प्राप्नोति । किमर्थमिदमुभयमुच्यते न 'प्रगृह्यसंज्ञाया'मित्येव स्वरेऽपि वहिष्पदलक्षणे चोदितं स्यात् । पुरस्तादिदमाचार्येण दृष्ट 'स्वरे वहिष्पदलक्षणे इति तत्पठितम् । तत उत्तरकालमिदं दृष्ट 'प्रगृह्यसंज्ञायां चेति तदपि पठितम् । न चेदानीमाचार्याः सूत्राणि कृत्वा निवर्तयन्ति । प्लुतिस्तुग्विधौ छे ॥ ११॥ प्लुतिस्तुग्विधौ छे सिद्धा वक्तव्या । अग्ना३ इच्छत्रम् । पटा३ उच्छत्रम् । प्लुतेरसिद्धत्वाच्छे च [ ६. १. ७३] इति तुम्न प्राप्नोति । किमुच्यते छ इति ? यो ह्यन्योऽसिद्ध एवाऽसौ भवति-अग्निची३त् । सोमसू३ । प्र०-असौ स्वरोऽसिद्धत्वे विपये भवति, तत्राऽसिद्धत्वं भवतीत्यर्थः । अमुयेति । 'अदस् आ' इति स्थिते त्यदाद्यत्वं टाप, एकादेशः, उत्वस्याऽसिद्धत्वादाङि चाप इत्येवमया- देशस्तवो मुत्वम् । न चेति । व्याख्यानसूत्रेपु लाघवाऽनादरात् । श्रग्ना ३ इ च्छत्रमिति । 'एचोऽप्रगृहास्ये त्याकारः प्लुतः । इदुतौ तु मात्रिको । तत्र इदुतोर- सिद्धत्वादेकाराश्रयो विकल्पेन तुक् प्राप्नोति । हस्वाश्रयस्तु नित्य इप्यते । प्लुतिशब्देन सत्सहचरिताविदुतो लक्ष्येते । अग्निची३दिति । प्लुतस्याऽसिद्धत्वाद् इस्वस्येवि तुग्भवति । द्विविधं चाऽत्राऽसिद्धत्वं वहिरङ्गत्वात् , पूर्वत्रासिद्धमिति च । उ०-इति । भसिद्ध इति भावप्रधानं सप्तम्यन्तं विषयस्यामिति भावः । तत्राऽसिद्धत्व- मिति । यो खायः स्वरम्तस्मिन् स्वर परतः फाय इत्यादीनामसिद्धयमित्यर्थः । नन्वानर्थरये रयाग एय पुतोऽत भाद-व्याख्यानसूत्रेष्विति । वार्तिकेन्धिरयर्थः । नन्यितो सिराध्ये साध्ये प्लुझेऽसित्यमनमसातमत माह-पतिशब्देनेति । इदुताविति । तापपीत्यर्थः । । +.. १,०२६.४.१४. ६. ४. १४.४८.२. ८०८१६.१.०८१०९ १४.१.४६.१.१०१३०. ५.१०५:१०४; १.१.७८८...८०. १८.१.८११.७:11....१.

·देअरपारा०६सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [३७३ श्चुत्वं धुत्वे ॥ १२॥ श्चुत्वं धुत्वे सिद्धं वक्तव्यम् । अट् श्च्योतति, पट् श्च्योतति । श्चुत्व- स्याऽसिद्धत्वाड्डा-सि धुट् [८. ३. २६ ] इति धुट प्रसज्येत । अभ्यासजश्त्वचवमेत्त्वतुकोः ॥ १३ ॥ अभ्यासजश्त्वचवमेवतुकोः सिद्धं वक्तव्यम् । बभणतुः, बभणुः । अभ्यासादेशस्याऽसिद्धत्वादेवं प्राप्नोतिन । उचिच्छिपति । अभ्यासादेशस्याऽ- सिद्धत्वाच्छे च [६. १. ७३ ] इति तुक् प्राप्नोति । द्विर्ववचने परसवर्णत्वम् ॥ १४ ॥ द्विवंचने परसवर्णत्वं सिद्धं वक्तव्यम् । सयन्ता, सम्बत्सरः, तल्लोकं याँलोकमिति परसवर्णस्याऽसिद्धत्वाधर इति द्विर्वचनं नx प्राप्नोति । प्र०- अट्च्योततीति । 'श्च्युतिर क्षरणे' इति धातुः सकारादिः प्रतिज्ञायते, मधु- श्च्युतमाचष्टे इति णिचि, टिलोपे, किपि, 'मधु'गिति रूपं यथा स्यात् । शकारादौ मधुडिति स्यात् । उचिाच्छुपतीति । 'उच्छी विवासे' तुक्, सन् , इट्, 'अजादेद्वितीय- स्येति 'च्छि'शब्दस्य द्विवचनं, 'शपूर्वाः खय' इति शेषः, छस्य 'अभ्यासे चर्चेति चकारस्तस्याऽसिद्धत्वाच्छेचेति पूर्वस्य तुक् प्राप्नोति । सयन्तेति । अनुस्वारस्याs- योगवाहानामविशेषेण प्रत्याहार उपदेशकरणचोदनाद्या द्विवचने च सिध्यति उ०-भत एवाने प्रत्युदाहरणपरं भाण्यं सङ्गच्छते । बहिरङ्गत्वादिति । दूराद्धृतादित्वापेक्षत्वात् प्लुतो बहिरकः । एवञ्च छेचेति विषयनिर्देशश्चिन्त्यफल: । आनन्तर्यात्पूर्वत्रासिद्धत्वस्यै वाऽनेन निषेधादिति भावः । अर्थकृतबहिरङ्गत्वानाश्रयणेन चिन्त्यमिदम् । अत्र चेदं भाग्यवार्तिकमपि मानम् । नन्वयं शकारादिरेव धातुरत आह-सकारादिरिति । तदुक्तं वृद्धः- 'नकारजावनुस्वारपञ्चमौ झलि धातुषु। सकारजः शकारश्चर्षाहवर्गस्तवराजः ।। इति । सकारादिप्रतिज्ञायाः फलं दर्शयति-मध्विति । यस्य 'लोपो व्यो रिति लोपः यत्त वृत्तौ 'यस्य संयोगान्तलोप'इत्युक्तं, तन्न, यणः प्रतिपेधात् । नच णिलोपस्य स्थानिवच्चा- रकथं संयोगादिलोपः, 'पूर्वत्रासिद्धीय' इति तु 'तस्य दोप' इत्यादिना निषिद्धमितिवाच्यं, 'को लुमिति निषेधात् । तस्यात्राश्रयणे मानं च सकारप्रतिजैव । केचित्त सकारप्रतिज्ञाफलं 'सन्श्च्योतती'त्यत्र शितुम्थ्यावृत्तिः, किंच सयोगान्तलोपे सस्य रुत्वे 'वो रिति दी 'मधु'- रिति रूपमिति तदाश्रयणे मानाऽभावात 'मधु'गितीति कैयटश्चिन्त्य इत्याहुः । तुक्सन्नीति । एवं 'लये लक्षणस्येति न्यायेन पुनस्तुगप्रवृत्तेचिन्त्यमिदं वचनमिति भावः । पदविषयरवा- रसंहितायास्तस्कार्य तुक् पश्चादेवेत्यन्ये भाण्याशर्थ वर्णयन्ति । शो इति । तन्नत्येन 'सवा' इति वाति केनेति योध्यम् । क्वचित्त 'खर्वाः खयः इत्येव पाठः। द्विवचने चेति । अनुस्वार- स्यैव द्विस्व द्वयोरनुस्वारयोः क्रमेण परसवर्णाविति भावः । अनुस्वारस्य श.पाठेन यत्वेऽपि । - -- - ८.४.४०. + ८.४. ५४; ६.'४, १२०.४८. ४. ५९, ४७.

·३७४ ] श्रीभगवत्पतालविरचितं [स्वरिवो वाऽनुदात्ते - पदाधिकारश्चेल्लत्वघत्वनत्वरुत्वषत्वणत्वानुनासिकछत्वानि ॥१॥ पदाधिकारश्चेलत्वचत्वनत्वरुत्वषत्वणत्वानुनासिकछत्वानि सिद्धानि वक्त- व्यानि* * । लत्व---गरो गरः । गलो गलः । लत्व । घत्व-द्रोग्या-द्रोग्धा । द्रोढा-द्रोढा । घत्व । नत्व-उन्नो नुन्नः । नुत्तो नुत्तः । नत्व । रुत्व- अभिनोऽभिनः अभिनदभिनत् । रुत्व । पत्व-मातुःष्वसा मातुःष्वसा । मातुःस्वसा मातुःस्वसा। पितुःष्वसा पितुःध्वसा । पितुःस्वसा पितुःस्वसा । पत्व । णत्व---माषवापाणि-माषवापाणि । माषवापानि-माषवापानि । गत्व । अनुनासिक-वाङ्नयनं वाङ्नयनम् । वाग्नयनं वाग्मनयनम् । अनुनासिक । छत्व-वाक्छयनं वाक्छयनम् । वाक्शयनं वाक्शयनम् । उभयथा चाऽयं दोषो यद्यपि स्थाने द्विवचनमथापि द्विःप्रयोगः । कथम् ? । प्र०-रूपम् । एतच्चाऽनपेक्ष्य सिद्धत्ववचनम्। पदाधिकारश्चेदिति । यदि लत्वादिपु 'पदस्येत्यपेक्ष्यते तदा लत्वादीनां द्विवचनस्य च समकक्षत्वाविवंचने कर्तव्ये तेपाम- सिद्धत्वात्पूर्व द्विवचने सत्यनिष्टोऽपि प्रयोगः स्यात् । यदा तु लत्वादिषु 'पदस्येति नाऽपेक्ष्यते तदा द्विवचनस्य बहिरङ्गलादन्तरङ्गेपु लत्वादिपु कृतेषु द्विर्वचने सतीष्टं सिध्यतीति नाऽर्थः सिद्धवचनेन । गल इति । 'अचि विभापति लत्वम् । द्रोग्धेति । 'वा द्रुहमुहे'ति वा घत्वं, पक्षे 'हो ढ' इति ढत्वम् । नुन्न इति । 'नुदविदेति वा निष्ठानत्वम् । अभिन इति । भिदेर्लङि, सिपि, अमि, अटि, हल्ङयादिलोपे 'सिपि धातोरा' 'दश्चेति वा रुत्वम् । मातुःप्यसेति । 'मातुःपितुामन्यतरस्या'मिति वा पत्वम् । मापवापाणीति । 'प्रातिपदिकान्तेति वा णत्वम् । वाड्नयनमिति । 'यरोऽनुनासिक' इति वा गकारस्य डकारः । वाक्छ्यनमिति | 'शश्लोटी'ति शकारस्य वा छत्वम् । , उ०-यययाऽभायापकारादेरनुम्बारसवर्णपाभायाच या पदान्तस्येत्यस्यानुस्वारस्य ययीत्येसद स्टपाऽसिदत्यारच पिनयमिदम् । एतचेति । 'अनुस्वारस्य'त्यादि मदुकमनपेक्ष्य 'द्विर्वपन' इति सिद्धरयवपनमित्यर्थः । पूर्वग्रासिद्धीपमहित्य इत्येतदनपेक्ष्येदं सर्वम् । यस्तुतस्तम्याऽनित्य- योधकानीमानि, 'टभी' प्रहणयदिति योग्यम् । यदीति । द्विरयं तु यथा पदाधिकारामायेऽपि पदस्पैप मपति सपोफम् । अनिष्टोऽपीति । गरो गल: गली गर इत्ययादीत्यर्थः । पहि- रसत्यादिति । 'पहिरक्षणवाति तप तप वार्तिककारोवाया गेन प्रेपादिकेडतिरो .८.१.१५:८. १. ११:१६५९.४; ५:८, ३.८५, ८.४, ११७४५; १५८.१.४.

·अगरपानश्यामसू०] न्याकरणमहाभाष्यम् [३७५ यदि तावत्स्थाने द्विवचनं संप्रमुग्धत्वात्प्रकृतिप्रत्ययस्य लत्वाद्यभावः । अथ द्विःप्रयोगोऽसिद्धत्वाल्लत्वादीनि निवर्तेरन् । नलोपःप्रातिपदिकान्तस्य ॥८॥२॥७॥ नलोपेऽन्तग्रहणं किमर्थम् ? नलोपेऽन्तग्रहणं पदाधिकारस्य विशेषणत्वात् ॥१॥ नलोपेऽन्तग्रहणं क्रियते । किं कारणम् ? 'पदाधिकारस्य विशेषणत्वात् । पदाधिकारो विशेषणम् । कथम् ? पदस्येति नैषा स्थानषष्ठी* । का तर्हि ? विशेषणषष्ठी। अहो नलोपप्रतिषेधः ॥२॥ अह्नो नलोपप्रतिषेधो वक्तव्यः । अहोभ्याम् अहोभिरिति । स तर्हि प्रतिषेधो वक्तव्यः १ न वक्तव्यः । सरत्र बाधको भविष्यति । असिद्धो रुस्त- स्याऽसिद्धत्वान्नलोपः प्राप्नोति । अनवकाशो रुर्नलोपं बाधिष्यते । साऽवकाशो प्र०-लत्वादीनि निवर्नेरनिति । द्विवचनात्प्राङ्न प्रवर्तेरन् । कृते तु द्विवचनेऽनिष्टोऽपि तद्विकल्पः स्यात् । ततश्च गलो गरो, गरो गल इत्याद्यपि प्रसज्येत नलोपः प्राति । अन्तग्रहणमिति । 'न लोपः प्रातिपदिकस्येत्येवाऽस्तु, पदस्थैति -वर्तते, तत्र नकारेण पदे विशेष्यमाणे तदन्तविधिना नकारान्तस्य पदस्य प्रातिपदिकस्य लोपो विधीयमानोऽलोऽन्त्यस्येत्यन्त्यस्य भविष्यतीति प्रश्नः । नलोप इति । असत्यन्तग्रहणे प्रातिपदिकस्य पदस्य योऽवयवो नकारस्तस्य यत्र तत्र स्थितस्य लोपः स्यात् । ततश्च नराभ्यामित्यत्र स्यात् । अह्न इति । 'अहम्' 'रोऽसुपीति सत्वरत्वयोः संबुद्धौ सावकाशत्वात् 'पूर्वत्रासिद्ध'मित्यसिद्धत्वान्नलोपः प्राप्तो निषिध्यते । अनन्त्य इति । अकृतनलोपाऽपेक्षयाऽनन्त्यः। कृते तु नलोपे एकदेश- विकृतस्याऽनन्यत्वात्स एव अहःशब्द इति प्रत्यभिज्ञानादलोऽन्त्यस्येति वचनादकारस्य उ०-तस्प्रवृत्तिस्वीकारादिति भावः । भाग्यकृत्त 'खरवसानयो'रिति सूत्रे त्रैपादिकेऽन्तरले तद्- प्रवृत्तिमेव वक्ष्यति कार्यकालेऽपि । ननु जातस्य निवृत्ययोगान्निवत्रमित्यसतमत आह- न प्रवर्तेरनिति । शास्त्राणामसिद्धत्वादिति भावः । नलोपः । 'नेस्यविभक्तिकं पृथक्पदं, 'प्रातिपदिक 'त्यपि तथा । भाव्ये नैषा स्थान- षष्ठीति । स्थानषष्ठये वेत्यर्थः। ननु रुस्वरस्वाभ्यां बाधाकथं नलोपप्राप्तिरत भाइ-बह- निति । नवलोऽन्त्यस्य विधीयमान हवं कथमनन्त्ये सावकाशं स्यादत आह-अकृतेति । नाकारस्य रौ रे वाविशेषाऽभावेनोभयविधानं व्यर्थ, संवृद्धिविषये लोपाऽभावेन ‘तयो- -"आरिताध्यमिति भावः । ननु नलोपे कृतेऽचारितार्यात् कर्थ-ज्ञापकत्वमत · आह-- - ८. १. २६; १. १. ४९, ५२. + ८. १. ३८. ४८ ·३७६] ३ श्रीभगवत्पतलिविरचित [नलोपः० रुः । कोऽवकाशः १ अनन्त्योऽकारः । आचार्यप्रवृत्तिपियति 'नानन्त्यस्य सर्भवतीति यदयमहन्ग्रहणं करोति' । अहन्ग्रहणादिति चेत्संबुद्ध्यर्थं वचनम् ॥ ३॥ , श्रहन्ग्रहणादिति चेत्संबुद्धयर्थमेत्स्यात् । हेऽहरिति । - यत्तर्हि रुत्वं शास्तिः । एतदपि संबुद्धयर्थमेव स्यात् । हे दीर्घाहोऽत्र+ । यत्तहिं रूपरात्रि- रथन्तरेषूपसङ्ख्यानं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यों 'नानन्त्यस्य सर्भवतीति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् ? न ह्यस्ति विशेषो रूपरात्रिरथन्तरेष्वनन्त्यस्य रौ वा रे वा । - प्र०-हत्वप्रसङ्गः । यदयमहन्ग्रहणमिति । नकाराऽपरित्यागेन निर्देशस्यैतत्प्रयोजनं- नकारान्तस्य स्थानित्वं यथा स्यात् । अन्यथा ऽह' इति ब्रूयात् । सम्वुद्यर्थमिति । संबुद्धौ नलोपस्य प्रतिषेधात्तदन्तानुकरणनिर्देशः स्यादिति नलोपाऽभावो न ज्ञाप्येत । यत्तर्हि रुत्वमिति । हेऽहरित्यत्र 'रोऽसुपीति रादेशः क्रियते । 'अहन्नित्यनेन तु रुत्वं विधीयते । तत्राऽकृतनलोपनिर्देशो नलोपाऽभावस्य ज्ञापक एवेति भावः । हे दीर्घा- होऽत्रेति । दीर्घाण्यहानि यस्मिन्निति वहुव्रीहिः । हल्डयादिलोपः प्रत्ययलक्षणेन सुप्परत्वादुत्वम् । यत्तीति–वार्तिककारवचनं ज्ञापकत्वेनोपन्यस्यति । नास्तीति । अतः परस्य रोरुत्वमुच्यते, अकारस्य तु रौ रेफे वा विशेपाभावाद्रादेशमेव विदध्यादिति रुत्वविधानान्नलोपाऽभावोऽनुमीयत इति नकारस्यैव सत्वरत्वाभ्यां तत्र भाव्यमिति । सिद्धमिष्टम् । उ०-नकारैति । लुप्तविभक्तिकस्यपूर्व नकारापरित्यागेन निदेशादित्यर्थः । संबुद्धी नलोप- स्येति । एवज नकारसहितनिर्देशस्याऽलुप्तनकारसम्बुद्धधर्थस्वादहोम्यामित्यादौ नलोप: स्यादेव, करवं प न स्यादेचेत्यर्थः। हल्डधादिलोप इति । निदाघरूपस्य पुहिमस्याऽन्यपदारवाल लुक् । रादेशमेवेति । 'रोऽमुपी'ति सूरणेत्यर्थः । एतद्भाष्यप्रामाण्यादस्याऽसंयुद्धावेव प्रवृत्ति- रिति 'भोऽहोऽरूपमस्ती यादी पारितार्यमिति न शवयं, तदनभिधानात् । वस्तुतस्वनय- कागो नलोपं याधिष्यते इत्येव सिद्धानयुक्तिः। न प संयुद्धाययकाशः, तत्रापि नलोपप्राप्तः । निपेधेनापि याधित इश्यन्यत् । अत एवं ग्रामणेभ्यो दधि दीयता न रात्री तदीयता, कौण्डिन्याय तु तामियादायपि सर्वदा कौण्डिन्याय तादानमेव भवति । अतएय पूर्व- पक्षिणाय स्याने संयुद्धी पारिताम्य नाशक्षितम् । असंभवे एव या ययाधषभाव इति वार्तिकमतानुमारी साधने-अनन्त्योऽवकाश इति । तदनुसावे देशी समाध- भापायच्यादीप्यतम् । +८, १. ९८.८.१.८. ८. २.६९. + १.१.२० १.१.६२, ८, २,२८. x ८.१.१८.

·गरपालाश्या०८०] व्याकरणमहाभाष्यम् [ ३७७ न डिसंबुद्धयोः ।।८।२।८॥ न डिसंवुद्ध्योरनुत्तरपदे ॥ १ ॥ न ङिसंबुद्ध्योरनुत्तरपद इति वक्तव्यम् । इह मा भूत्-चर्मणि तिला अस्य चर्मतिल इति । राजन् वृन्दारक राजवृन्दारकेति । वा नपुंसकानाम् ॥ २॥ वा नपुसकानामिति वक्तव्यम् । हे चर्म, हे चर्मन् । हे वर्म, हे वर्मन् । तत्तीनुत्तरपद इति वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । 'नङिसंबुद्धयो रित्युच्यते न चाऽत्र डिसंबुद्धी पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन । 'न लुमता तस्मिन्निति प्रत्ययलक्षण- स्यप्रतिषेधः । न क्वचिन्डिलोपेन लुप्यते, सर्वत्र लुमतैवः । स यथैवेह भवति- आर्दै चर्मन् , लोहिते चर्मन्नित्येवमिहापि स्यात्-चर्मणि तिला अस्य चर्मतिल इति । तस्मादुपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । एवं तर्हि ड्यर्थेन तावन्नाऽर्थः । भत्वात्तु डग प्रतिषेधानर्थक्यम् ॥३॥ डौ प्रतिषेधोऽनर्थकः । किं कारणम् ? 'भत्वात् । भसंज्ञाऽत्र भवि- ध्यति । यदि तर्हि भसंज्ञाऽत्र भवति रथन्तरे सामन्नित्यत्र अल्लोपोऽनः [६. ४. १३४ ] इत्यल्लोपः प्राप्नोति । नैष दोषः । उक्त मुभयसंज्ञा- प्र०- न.जि० । चर्मतिल इति । 'न लुमवा वस्मिन्निति प्रत्ययलक्षणनिषेधाद्धसंज्ञाया अभावारसुबन्तत्वात्पदत्वान्नलोपः। राजन्वृन्दारकेति । अवयवाऽर्थसंबोधनेन समुदा- यार्थसम्बोधनं प्रतीयत इति सम्बुद्धयन्तयोरेव समासः । यथैवेहेति । वचनसामर्थ्यात् प्रत्ययलक्षणाश्रयत्वात् । भत्वादिति । अयस्मयादित्वात् । सम्बुद्धयन्तानामिति । ' पृथगनवंयवार्थयोरभिमुखीकरणे परस्परस्यैकार्थीभावलक्षणसामर्थ्याऽयोगात् । यद्यपि उ०- न डिसं० । ननु छिनिमित्तकमत्वात्पदत्वाऽभावेन कथं नलोपोऽत आह-न लुमतेति । ननु राजन् वृन्दारकैति समुदायस्पार्थस्य संबोधनेनाऽयोगात् प्रत्येकसंवोधने उभयोरपि विधेयान्वयेन परस्परमेका भावाभावात्कथं समासोऽत आह-अवयवार्थेति । अवयवानां समुदायनान्तरीयकत्वादिति भावः। भाष्ये-न कचिन्डिलोपेनेति । नत्र परमे व्योमन्नित्यादौ घोपाल्पप्राणनिरनुनासिकत्वान्तर्येण पूर्वसवर्णे दकारे तस्य संयोगान्तलोपोड- स्येवेति वाच्यं, प्रक्रियालाघवाय तत्रापि लुक एवं प्रवृत्तिरित्याशयात् । ननु 'भा बर्म- नित्यत्रापि लुक एव सत्त्वादृष्टान्तानुपपत्तिरत आह-वचनसामर्थ्यादिति । केचित्त सामादेव षष्ठ्यात व्याचक्षते । अयस्मयादित्वादिति । नच राजनीवानरति राज यति भिक्षुके इत्यत्राधिकरणाचेति क्यचि लोक उदाहरणसंभवः । एतद्धाव्यप्रामाण्यादनभिधानेन तत्र क्यजनुस्पत्तेः । एवञ्च सूत्रस्थं वार्तिकस्थं च डिग्रहणं प्रत्याण्यातम् । न्यायेति। षष्ठ्यन्ततया व्याख्याने भाथ्योत एवं परिहारः । एवं वार्तिकस्थं संवृद्धिग्रहणं प्रत्याग्यातम् । * १. १. ३२.२ १. १. ६३.* ॥ ७. १. ३९; २. ४. ७१. + १. ४. १६; १०.

·३७८] श्रीभगवत्पतलिविरचितं [मादुपधायाश्च न्यपि च्छन्दांसि दृश्यन्ते तद्यथा-स सुष्टुभा स ऋकता गणेन [ऋ० ४ । ५० । ५ ] पदत्वात्कुत्वं भत्वाजश्त्वं न भवति । एवमिहापि पदत्वादल्लोपो न, भत्वान्नलोपो न भविष्यति । तस्मान्नाऽर्थों डिग्रहणेन । संबुद्धयर्थेन चाऽपि नार्थः । कथम् ? संबुद्धयन्तानामसमासो राजन्- वृन्दारकेति । किं वक्तव्यमेतत् १ न हि कथमनुच्यमानं गंस्यते ? इह समाना- र्थेन वाक्येन भवितव्यं समासेन च । यश्चेहाऽर्थों वाक्येन गम्यते नाऽसौ जातुचित्समासेन गम्यते । अवयवसम्बोधनं वाक्येन गम्यते, समुदायसम्बोधनं समासेन । 'वा नपुसकाना'मित्येतद्वक्तव्यमेव । मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः ॥८।२।९ ॥ + (रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः ॥ ८ । २ । ४२) अनन्त्ययोरपि निष्ठामतुपोरादेशः ॥ १॥ निष्ठामतुपोरादेशोऽनन्त्ययोरपीति वक्तव्यम् । भिन्नवन्तौ भिन्नवन्तः । वृक्षवन्तौ वृक्षवन्तः । न वक्तव्यम् । वचनाद्भविष्यति । अस्ति वचने प्रयो- जनम् । किम् १ भिन्नवान् , छिन्नवान् । वृक्षवान् , प्लक्षवान् । नामते प्रतिषेधः॥२॥ नामते प्रतिषेधो वक्तव्यः । नृमतोऽपत्यं नार्मत इति । उक्तं वा ॥३॥ - प्र०-हे राजनित्यादौ लोपशब्देन सम्बुद्धेर्लोपात् प्रत्ययलक्षणेन संवुद्धिपरत्वान्नलोपनिषेधः प्रवर्तते, समासे तु लुमता लोपान लुमता तस्मिन्निति संवुद्धिपरत्वं नास्तीति परि- हारोऽस्ति, तथापि न्यायव्युत्पादनाय परिहारान्तरं भाष्यकारणाभिहितम् । वा नपुंपकानामिति । प्रत्ययलक्षणे सति नित्ये प्रतिपेधे प्राप्ते विकल्पार्थ, प्रत्ययलक्षण- प्रतिपेधे लप्राप्त प्रतिषेधे वचनम् । मादुप० । अनन्त्ययारपीति । मतुनिष्ठाभ्यां पदस्य विशेषणात्तदन्तस्यैव पदम संप्रत्ययः स्यादिवि वचनम् । नवेति । पदेन मतुनिष्ठे विशेष्येते, नतु वाभ्यां पदमिति सदन्तविध्यभावः। उ०-प्रत्ययलणे सतीति । 'म लुमसे त्यस्यानित्यरवादनाश्रयणे, पष्टयन्सतया म्यास्पाने वेति मारः। प्रतिधे विति । सप्तम्यमातया पाण्याने, 'म लुमस'यस्पाययणेति भावः | १.१.... सूत्रमा सर्वपुरसकेपु पयते । पस्तुतस्वने (८. ५,४१)पाण्यातम् । परंशतिमापासह विधामहणादिशापि सिपिसमिति प्रतीयो।जभपत्यमिति विस्पते ।

·गरपा०।१०।१५सू०] ठ्याकरणमहाभाष्यम् - किमुक्तम् १ निष्ठामतुपोस्तावदुक्तं-'न वा पदाधिकारस्य विशेषणत्वा- दिति । नामतेऽप्युक्तम्-'न वा बहिरङ्गलक्षणत्वादितिः । संज्ञायाम् ॥८।२। ११ ॥ श्रासन्दीवदष्ठीवच्चक्रीवत्कक्षीवद्रुमण्वच्चर्मण्वती ॥८॥२॥१२॥ किमयमेक योग आहो स्विन्नानायोगौ ? किं चातः १ यद्येकयोगः, अही- वती कपीवती-अत्र न प्राप्नोति । अथ नानायोगी, इक्षुमती द्रुमती- अत्रापि प्राप्नोति । यथेच्छसि तथास्तु । अस्तु तावदेकयोगः । कथमहीवती कपीवती ? आचार्यप्रवृत्तिापयति-'भवत्येवंजातीयकानां वत्व'मिति 'यदय- मन्तोऽवत्या' 'ईवत्याः' [६. १. २२०, २२१ ] इत्याह । अथवा पुनरस्तु नानायोगौ । ननु चोक्त मिक्षुमती द्रुमती अत्रापि प्राप्नोतीति' । यवादिषुः पाठः करिष्यते । छन्दसीरः॥८।२। १५ ॥ 'छन्दसीर' इत्युच्यते तत्र 'ते विश्वकर्माणन्ते सप्तर्षिमन्त'मित्यत्रापि प्राप्नोति । नैष दोषः । नैवं विज्ञायते-'छन्दसि इर'इति । कथं तर्हि ? छन्दसि-ईर इति । एवमपि-त्विषीमान् पतीमानित्यत्रापि प्राप्नोति। नैप दोषः । विहितविशेषणमीकारग्रहणम्-'ईकारान्ताद्यो विहित'इति । एवमपि- 'सूर्य ते देवा पृथिवीमन्त'मित्यत्रापि प्राप्नोति । इह च न प्राप्नोति-'त्रिवती- यज्यानुवाक्या भवन्तीति । एवं तर्हि परिगणनं कर्त्तव्यम् । त्रियधिपत्य- प्र०-- संज्ञायाम् । आसन्दी० । किमयमिति । तत्रैकयोगे निपातनादेव संज्ञालाभात् संज्ञाग्रहणं विस्पष्टार्थम् । नानायोगत्वे 'संज्ञाया मिति वत्वे सिद्धे कार्यान्तरविधानार्थ- मासन्दीवदादीनां निपातनम् । यदयमिति । ननु चासन्दीवदाधर्थमीवत्या इति स्यादिति कथं ज्ञापकम् ? नैतदस्ति । खियामेषां प्रयोगाऽभावादीवतीशब्दान्तत्वाऽभावात् । यवादिग्विति । आदिशब्दः प्रकारार्थस्तत्राश्रीयत इत्यर्थः । छन्दसीरः। त्विषीमानिति । 'अन्येषामपि दृश्यते' इति दीर्घः । विहित उ०- संज्ञायामासन्दीव०। निपातनादेवीति । 'रून्यर्थ निपातन'मित्युक्तः। कार्यान्त- रेति । आसमशब्दस्यासम्दीभावः, अस्नोऽष्टीभाव:, चफस्य चक्रीभावः, लवणशब्दस्य रुमण- भावः, चर्मणो नलोपाऽभाव इत्यर्थः । भाष्ये--अत्र प्राप्नोतीति । 'वत्व'मिति शेषः । ननु पवादिषु पाठाभावात्कथं निषेधोऽत आह-आदिशब्द इति । यवादिराकृतिगण इति भावः । छन्दसीरः। विजन्तादिति । रिपि गतावित्यस्माद्विधि गुणः। भनेरन्सल्वाभावेऽपि + ८.१ १६.' x ८. ३. १५.८.२.९. । .

·३८०] श्रीभगवत्पतलिविरचितं [.अनो. नुट् मिरे । त्रि-त्रिवतीर्याज्यानुवाक्या ...भवन्ति । त्रि । हरि-हरिवो- मेदिनं त्वा । हरि । अधिपति-अधिपतिवतीर्जुहोति । अधिपति । अग्नि-चरुरग्निवा- निव । अग्नि । रे-आरेवानेतु नो विश इति । यदि तहिं परिगणनं क्रियते सरस्वतीवान् भारतीवान् अपूपवान् दधिवांश्चरुरित्यत्र न प्राप्नोति । एवं तर्हि च्छन्दसीरो बहुलमिति वक्तव्यम् । अनो नुट् ॥ ८।२। १६ ॥ यदि पुनरयं नुट् पूर्वान्तः क्रियेत- 'अ'नो तु'गिति । अनो नुकि विनामरविधिप्रतिषेधः ॥१॥ अनो नुकि सति विनामो विधेयः । अक्षण्वान* ‘पदान्तस्य नेति निषेधः प्राप्नोति+ । रुश्च प्रतिपेध्यः-सुपथिन्तरः । 'नश्छव्यप्रशान् [८. ३. ७ ] इति रुः प्राप्नोति । अस्तु तर्हि परादिः । परादौ वत्वप्रतिषेधोऽवगृहश्च ।। २ ॥ यदि परादिवत्वस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । अक्षण्वान् । 'मानुपधायाश्च मतो- वोऽयवादिभ्यः [८. २. 8] इति वत्वं प्राप्नोति । अवग्रहश्चाऽनिष्ट देशे प्राप्नोति-अक्षण्वानिति । अस्तु तर्हि पूर्वान्तः । ननु चोक्तम्-'अनो नुकि विनामरुविधिप्रतिपेध' इति । भत्वात्सिद्धम् ॥ ३॥ मसंज्ञा वक्तव्या । यदि तर्हि भसंज्ञा 'अल्लोपोऽनः' [६. ४: १३४..] इत्यल्लोपः प्राप्नोति । प्र०-विशेषणमिति । लक्ष्यदर्शनवशेन वाक्यशेषकल्पनात् । एवं तहीति । यहुलग्रहणा- देशब्दादपि विजन्ताद्वत्वं भवति । अथवा रयिशब्दस्य 'रयेर्मती बहुल'मिति कृवसंप्र- सारणस्य रूपम्-आरेवानिति । चनो नुट् । यदीति । यदि पूर्वान्तलिङ्गः पठ्येतेत्यर्थः । अक्षरवानिति । अक्षि- शब्दस्य मतुपि च्छन्यस्यापि दृश्यत इत्यनहादेशः । नुकोऽसिद्धत्वात्पूर्व नलोपो, भूस- पूर्वगत्या नुफ। सुपथिन्तर इति । 'नाद्वस्यति नुकि सति पदान्तत्वानकारस्य सत्यप्रसाः। परादायिति । नुटो मटुम्भवत्वात्तग्रहणेन प्रहरणाहत्वप्रसङ्गः । भत्यादिति । अय. स्मयामित्यात् । अल्लोर इति । एतगाऽल्लोपे नुकोऽसिद्धत्यमनावित्योच्यते । नुकोऽ. उ०-पहुए प्रणामसीसि मायः। अथवेति । भन पो ऐसातानिहिमायामयति । माये- भपूपवानिष्क्षिा पास्यसन्दर्भन परिगम् । पुर। माप-पदागि हाया पिरपर्य, परिपूर्णतया दोन भनी ..१..:.

·अपामा०१६सू०] व्याकरणमहामाण्यम् [ ३८१ - अनस्तु प्रकृतिभावे मतुगृहणं छन्दसि ॥ ४ ॥ अनस्तु प्रकृतिभावे मतुग्रहणं छन्दसि वक्तव्यम् । इह तर्हि सुपथिन्तरः- नान्तस्य टिस्तद्धिते लुप्यत इति लोपः प्राप्नोति । घग्रहणं च ॥ ५॥ घग्रहणं च कर्तव्यम् । तत्तीदं बहु वक्तव्यम् । नुग्वक्तव्यो, भसंज्ञा च वक्तव्या, अनस्तु प्रकृति- भावे मतुव्ग्रहणं छन्दसि वक्तव्यं, घग्रहणं च कर्तव्यमिति । न कर्तव्यम् । यत्तावदुच्यते-'नुग्वक्तव्य' इति, नुक एष परिहारो भत्वासिद्ध मिति 'भसंज्ञा वक्तव्ये ति क्रियते न्यास एव---'अयस्मयादीनिच्छन्दसि' [ १. ४. २०] इति । यदप्युच्यते 'अनस्तु प्रकृतिभावे मनुग्रहणं छन्दसि धग्रहणं च कर्तव्य'- मिति, न कर्तव्यम् । उभयसंज्ञान्यपि हि च्छन्दांसि दृश्यन्ते । तद्यथा--स सुष्ठुमा स ऋक्ता गणेन । पदत्वात्कुत्वं, भत्वाजश्त्वं न भवति । एवमिहापि पदत्वादल्लोपटिलोपौ न, भत्वाद्विनामरुविधिप्रतिषेधौ भविष्यतः । सिध्यति--सूत्रं तर्हि भियते । यथान्यासमेवाऽस्तु । ननु चोक्तं--'परादौ वत्वप्रतिषेधोऽवग्रह- श्चेति । यत्तावदुच्यते--'वत्वप्रतिषेध' इति, 'निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ती'- प्र०-सिद्धत्वाद्ध्यन्नन्तत्वभावो, नलोपस्त्वल्लोपे सिद्धो 'नलोपः सुप्स्वरैति नियमात् । नाऽपि नलोपाऽपवादत्वान्नुको नाऽनन्तत्वमिति शक्यते वक्तुम्, अक्षरवानिति पूर्वस्य नकारस्याऽपदान्तत्वाएणत्वे कृते परस्य ष्टुत्वेन सिद्धत्वाद्विनामविधानस्याऽयुक्तत्वप्रसं- गात् । घग्रहणं चेति । घे नान्तस्य टिलोपप्रसङ्गे प्रकृतिभावो विधेयः । नुक एष इति । तस्य पदान्तत्वं दर्शयितुमाह-अक्षिशब्दस्येति । भूतपूर्वगत्येति । सर्वत्र नलोप- प्रसङ्गेन सांप्रतिकाऽभावादिति भावः। वत्वप्रसङ्ग इति । 'आदे: परस्येति नस्य वरवप्रसा इति भावः। असिद्धत्वमिति । 'पूर्वाऽसिद्ध'मित्यनेन । ननु नलोपस्याऽसिद्धत्वादनन्तस्य- मिस्यल्लोपोऽन इति दुर्वारमत आह-नलोपस्त्विति । 'नलोपापवादत्वान्नुको नानन्तस्वमिति 'पाठः । विनामविधानस्येति । तस्मानलोपे कृते नुगिति वार्तिककारस्यदर्शनम् ; असंभवे एवं तस्य मतेऽपवादत्वादस्य नलोपट्या सिद्धत्वाच्चेति भावः । सुपथिन्तर । इत्यत्र 'नाघस्ये'- त्युत्तरसूत्रेण नुट् । प्रकृतिभाव इति । घसंज्ञकतरतमयोः परत इत्यर्थः । आश्रित्य नुक- मितिः। नुको वक्तव्यत्वं न वार्तिकृतो दोपः, नुकमभ्युपगम्यैव 'भत्वारिसद्ध' मिति परिहार- भिधानादिति भाल्यार्थ इति भावः । . ४. १४..

·३८२] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [कृपो रो लः १ त्येवं न भविष्यति । यस्तर्हि निर्दिश्यते तस्य न प्राप्नोति । किं कारणम् ? नुटा व्यवहितत्वात् । असिद्धो नुट् , तस्याऽसिद्धत्वाद्भविष्यति । अवग्रहेऽपि न लक्षणेन पदकारा अनुवाः, पदकारै म लक्षणमनु- वर्ध्वम् । यथालक्षणं पदं कर्तव्यम् । नाद् घस्य ।।८।२।१७॥ इंद्रथिनः ॥ १॥ रथिन ईद्वक्तव्यः । रथीतरः। भूरिदानस्तुट् ॥२॥ भूरिदान्नस्तु वक्तव्यः । भूरिदावत्तरो जनः । कृपो रो लः ॥ ८॥२॥१८॥ 'कृपणादीनां प्रतिषेधः ॥ १॥ कृपणादीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः । कृपणः । कृपाणः । कृपा । कृपीटम् । प्र०-आश्रित्य नुकं 'भत्वात्सिद्ध मिति परिहाराभिधानान्नुग्वक्तव्य इति चोदनमयुक्त- मित्यर्थः । प्रसिद्धो नुडिति । अतोऽपि नुटो वत्वाभावः । न लक्षणेनेति । पौरुषेय- वादवग्रहकरणस्य यथालक्षणं पदानि कर्तव्यानीत्यर्थः । नादस्य । ईद्रथिन इति । नुडपवाद ईकारो विधीयते स च नलोपे कृते ईकारस्य विधेयः । यदि तु नलोपाऽपवादो नकारस्य स्थाने विधीयेत तदा तस्याऽसिद्धत्वादेका- देशाभावाद्रूपं न सिध्येत् । भूरिदावत्तर इति । भूरि ददातीति वनिम् । कृपो० । कृपण इति । 'रजेः क्यु'निति बाहुलकात् क्युन् । कृपण इति । 'युधियुधिदृशः किच्चेति वाहुलकादानच् । कृपीटमिति । 'कृपिभ्यां 'कीट' निति कीटन् । 'कृपेत्येतत्तु 'क्रपेः संप्रसारणं चेति भिदादिपु पाठाद्भवति । ततो लातणिकत्वाहत्वाऽभावः । अथ क्लृपू सामर्थ्य इत्येव कस्मान्न पठ्यते, लत्वं हि न विधेयं भवति । नैतदस्ति । अचाक्लुपदिति हि न सिध्येत् । 'प्रकारलकारयोः सवर्णविधि'रिति लुकारस्य ऋकारे कृतेऽचीकृपदिति स्यात् । यदा तु लत्वं उ०- नाघस्य । नुडपवाद इति । रथशन्दान्मत्यर्थीयेनन्तात्तरपि नुटि प्राप्त सदपवाद इंकार इयर्थः । यदि विति । नसोपष्टयाऽस्याऽसियामलोपेऽस्य पारिताप्यार माऽपवादरयं माध्यमतेऽपीति भावः । फपोरोलः। तवो लाक्षणिकत्वादिति । एपंप पपनं विनापि कृपा सिदपतीवि भाषः । सपनं भिदादिश्वप्रामाणिकमिति माण्याशयः । 'कारे इति । 'दिरय. . पित पम्पते । प्रदीपे दनादस्प पाट मायकः।

·अारपा०रा०१९सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [ ३८३ , वालमूललघ्वलमगुलीनां वा लो रमापद्यते ॥२॥ “वालमूललवलमङ्गुलीनां · वा लो रमापद्यत - इति वक्तव्यम् । वाल- अश्ववालः, अश्ववारः । वाल । मूल-मूलदेवः, मूरदेवः । मूल । लघु- वरुणस्य लघुस्यदः, वरुणस्य रघुस्यदः । लघु । अलम्-अलं भक्ताय, और भक्ताय । अलम् । अङ्गुलि-सुबाहुः स्वगुलिः, सुबाहुः स्वगुरिः । सज्ञाच्छन्दसोर्वा कपिलकादीनाम् ॥ ३ ॥ संज्ञाच्छन्दसोर्वा कपिलकादीनामिति वक्तव्यम् । कपिरकः, कपिलकः । तिल्पिलिकम् , तिर्पिरिकम्। । कल्मषम् , कर्मषम् । रोमाणि, लोमानि । पांसु- रम् , पांसुलम् । कर्म, कल्म । शुक्रः, शुक्लः । उपसर्गस्यायती ॥८।२।१६ ॥ किमिदमयतिग्रहणं रेफविशेषणम्-'अयतिपरस्य रेफस्य लो भवति स चेदुपसर्गस्य भवतीति । आहोस्विदुपसर्गविशेषणम्-'अयतिपरस्योपसर्गस्य यो रेफस्तस्य लो भवतीति । कश्चात्र विशेषः ? " प्र०-क्रियते तदा पूर्वत्राऽसिद्धमिति लत्वस्याऽसिद्धत्वात्पूर्वमृकारस्ततो लत्वमिति दोषा- भावः । तथा चलीक्लृप्यत इति रीकोऽपि लत्वमिति दोषाऽभावः । तथा चलीक्लृप्यत इति रीकोपि लत्वसिद्धिः। बालति । 'वल संवरणे। वल्यत इति वालः। 'मूल प्रतिष्ठाया'मित्यस्मादिगुपधलक्षणः कः । 'लघिद्योनलोपश्चेति कुप्रत्यये लघुशब्दः । अङ्गैर्ऋतन्यजीत्युलि प्रत्ययेऽङ्गुलिशब्दः । 'अमेर्मुरिश्च लो वेति नापेक्षितम् । कपिल- कादिषु वा रस्य लः । रोमाणीति । रू शब्द इत्यस्मान्मनिनि रोमन् । नामन्निति निपा- तनमनाश्रित्योदाहरणोपन्यासः । पांसुरस्मिन्नस्ति नगपांसुपाण्डुभ्यश्चेति रः । कर्मेति । कृत्रो मनिन् । शुक्रः शुक्ल इति । 'ऋनेन्द्राग्रेति निपातनादयुक्तः पाठः । उपसर्ग । किमिदमिति । 'र' इति वर्तते । तत्र किं प्राधान्यानेफस्पायति- ta उ०-नेन । वा रस्य ल इति। पूर्ववाक्येन लस्य रत्वं वोक्तम् , अनेन रस्य को वेत्यर्थः । 'कपिलकादिग्विति विषयसप्तमी । वार्तिकेऽपि 'सिद्धये रस्य लो वेति शेषो द्रष्टव्यः । निपातनमनाश्रित्येति । तत्र रोमन्लोमनिति द्वयोः पाठादित्यर्थः। ऋजेन्द्राग्रेति । तन हि शुक्रशुक्लौ द्वावपि पठितौ। अयुक्त इति । वस्तुत उणादिसूत्र एवाऽयुक्तः पाठ इति 'बोध्यम् । तान्यपाणिनीथानीति बोध्यम् । इद कनिन पश्यते । तिल्विरीका, तिल्विलोकः' इति पाठान्तरम् । में उगादी ।

·२८४] श्रीभगवत्पतलिविरचित [उपसर्गस्यायसी । रेफस्योऽयताविति चेत्परेरुपसंख्यानम् ॥१॥ रेफस्याऽयताविति चेत्परेस्पसंख्यानं कर्तव्यम् । पल्ययते । वचनाद्भवि- ध्यति । अस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् ? प्लायते पलायते । अस्तु तर्हि उप- सर्गविशेषणम् । उपसर्गस्येति चेदेकादेशेऽप्रसिद्धिः ॥२॥ उपसर्गस्येति चेदेकादेशेऽप्रसिद्धिर्भवति । प्लायते पलायते । एकादेशे कृते व्यपवर्गाभावादयताविति लत्वं न प्राप्नोति । अन्तादिवद्धावेन व्यपवर्गः । उभ- यत श्राश्रये नान्तादिवत् । एवं तर्खेकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवद्भवतीति स्थानिवद्भावाद् व्यपवर्गः । प्रतिषिध्यतेऽत्र स्थानिवद्भावः 'पूर्वत्रासिद्ध न स्थानिव'दिति । दोषा एवैते तस्याः परिभाषायाः-'तस्य दोषः संयोगादि- लोपलवणत्वेष्विति । अथवा पुनरस्तु रेफविशेषणम् । ननु चोक्तं-'रेफस्यायताविति चेत्परे- रुपसङ्ख्यान'मिति । वचनाद्भविष्यति । ननु चोक्तम्-'अस्ति वचने प्रयोजनम् , किम् ? प्लायते पलायत' इति । अत्राप्यकारेण व्यवहितत्वान्न प्राप्नोति । एकादेशे कृते नास्ति व्यवधानम् । एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवद्भवतीति स्थानिवद्भावा- द्वयवधानमेव । प्रतिपिष्यतेऽत्र स्थानिवद्भावः--'पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिव'दिति । दोपा एवैते तस्याः परिभापायास्तस्य दोपः संयोगादिलोपलत्वणत्वेष्विति । प्र०-विशेपणमुत श्रुतस्योपसर्गस्येति प्रश्नः । पल्पयत इति । यकारेण व्यवधानालत्वाऽ. प्राप्तिः । वचनादिति । सर्वत्र व्यवधानसद्भावाद्येन नाव्यवधानमिति न्यायात् । न च निर्दुराववकाश इति वक्तुं शक्यम्, एवं हि निर्दुरोरयताविति वक्तव्यं स्यात् । प्लायत इति । एकादेशस्य परं प्रत्यादिवत्वादयतिग्रहणेन ग्रहणाद्वथवधानाऽभावं मन्यते । अस्विति । प्रतेरयतिपरस्य प्रयोगो नास्ति, इण एव तेन योग इत्याहुः। दोपा इति । संतोऽस्ति स्थानिवद्भाव इत्युभयथाऽप्यदोपः। उ०- उपसर्गस्य० । सन्देहे मोजमाह-तत्र किमिति । कायिस्पेन प्राधान्यम् । सर्ववति । 'पायो' पादायप्येकादेशाम्य स्यानियेन व्यवधानममायादिति भावः । पकव्यं स्यादिति । प्रयासस्याऽयस्पर्धाजन्ययिनीय निरोग्रंदणेन निरामयसीरयादी ज्य/विशेषणावनाऽतिप्रमा इति केपिन् । माययक्ष प्ररपि स्वाग, पक्षान्तरे 7 मंधान म्यवधानास भविष्यतीयव भाह-प्रतरिति । 'माययपदयादिप्रयोगातहि कथमत भाद-पण एवेति । उभययापीति । परविशंपणादेन यानिपनारायस्यगण पगयत इयादी एथसिदिः। फविशेषणाये पानिपनपत्र पपपामान गायधानविति पामिद्धिरियर्थ: । पारिधि परबम्' पाठति। १.१.५८..

·८०२पाया॥२२सू०व्याकरणमहाभाष्यम् [३८५ अचि विभाषा ॥८।२।२१॥ णावुपसंख्यानं कर्तव्यम् । इहापि यथा स्यात्---निगार्यते निगाल्यते । किं पुनः कारणं न सिध्यति ? अचीत्युच्यते न चात्राऽजादि पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन । वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम् । एवं तर्हि स्थानिवदावा- द्भविष्यति । प्रतिपिध्यतेऽत्र स्थानिवद्भावः 'पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिव'दिति । अत उत्तरं पठति-- गिरतेलत्वे णावुक्तम् ॥ १॥ किमुक्तम् १ 'तस्य दोपः संयोगादिलोपलत्वणत्वेष्वि'ति । परेश्च घाउकयोः ॥ ८।२ । २२ ॥ योगे चेति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात्--परियोगः पलियोगः । सहि लत्वसलोपसंयोगादिलोपकुत्वदीर्घत्वानि ॥१॥ 'सडी ति+ प्रकृत्य लत्वसलोपसंयोगादिलोपकृत्वदीर्घत्वानि वक्तव्यानि । किं प्रयोजनम् ? प्रयोजनं-गिरौ गिरः पयो धावति द्विष्टरां दृषत्स्थानं काष्ठशक्स्थाता क्रुश्चा धुर्य इति ॥२॥ गिरौ गिरx इत्यत्र 'अचि विभाषा' [८. २. २१ ] इति लत्वं प्र०- अचि०। णाविति । पदस्य लवविधानालवस्यान्तरङ्गत्वाऽभावात्पूर्वत्रासिद्धमित्य- सिद्धत्वारिणलोपे कृते लत्वाऽप्रसङ्गः । वर्णाश्रय इति । विशेष्यस्य प्रत्ययस्याऽसंनि- धानाद्वर्णाश्रयं लत्वं न तु प्रत्ययाश्रयमिति भावः । परेश्व० । सडोति । सनः सकारादारभ्य आ महिङो उकारण प्रत्याहारः । गिराविति। गिरतेः किवन्वादोजसौ । वक्ष्यत्येतदिति । इदं विरुद्धयते वक्ष्यत्येतच्च- उ०- अचि वि० । ननु णिमात्रापेक्षवेनाऽन्तरङ्गत्वात्पूर्व लत्वे पश्चाणिलोपे रूपसिद्धः किमुपसङ्ख्यानेनेत्यत आह-पदस्येति । नन्वेमपि परवाल्लत्वं स्यादत आह-पूर्ववेति । मन्वस्याजादौ प्रत्यये विधानेन वर्णप्राधान्याऽभावात्वधं स निषेधोऽत आह--विशेष्यस्येति । यद्यापे 'धातो: स्वरूपग्रहणे' इति परिभापया संनिहितप्रत्ययस्य विशेष्यसया सदादिविधेः सुलभत्वेन प्रत्ययलक्षणेनापीदं सिध्यति तथापि तस्याऽविहितकार्यानियामकावे म विश्येक- पाक्यतेस्याशयः । परेश्च । सन इति । तेन धातुविहितसर्वप्रत्ययसंग्रहः । भाष्ये-उक्तमेतदिति । । । .. ११.४.५१.१ १.१.१२. * १. १. ५८.* + १.१.५-३.,४,७८. ४ ·३८६] श्रीभगवत्पतलिविरचितं परेश्च घाऽवयोः .. प्राप्नोति--'सडी'ति वचनान्न भवति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । उक्तमेतत्-- 'धातोः स्वरूपग्रहणें तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानासिद्ध'मिति।। पयो धावतीत्यत्र 'धि च' [२५] इति सलोपः प्राप्नोति--'सङीति' वचनान्न भवति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । वक्ष्यत्येतत्--'धिसकारे सिचो लोप' इति ।' द्विष्टरामित्यत्र* 'हस्वादङ्गात्' [२७] इति सलोपः प्राप्नोति--'सडी'ति वचनान्न भवति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । अत्रापि सिच इत्येवाऽनुवतिष्यते । दृषस्थानमित्यत्र झलो झलि [२६] इति सलोपः प्राप्नोति--'सङीति वचनान्न भवति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । अत्रापि 'सिच' इत्येवानुवर्तिष्यते । काष्ठशक्स्थातत्यत्र 'स्कोः सयोगायोरन्ते च [२६] इति ककारलोपः प्रामोति--'सङीति वचनान्न भवति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । काष्ठशगेव नास्ति कुतो यः काठशकि तिष्ठेत् । प्र०-काधीत्येव भवितव्यमिति । तस्मादिदं वक्तव्यम्-एकपदाश्रयत्वादन्तरङ्गरत्वे कर्तव्ये पदद्वयनिबन्धनत्वावहिरङ्गस्य सलोपस्याऽसिद्धत्वात्पूर्वत्रेति निर्दिष्टविषयाs- भावाद्रुत्वमेवाऽसिद्धत्वाऽभावात्प्रवर्तते । अल्विधित्वाच्च स्थानिवत्त्वाऽभावा लोपाऽ- भावः । द्विएरामिति । द्वौ वारौ द्विः। सुच्प्रत्ययः । परिपूर्णत्वाद्वारद्वयस्य प्रकर्ष- प्रत्ययः । तदन्तास्किमेतिङव्ययेत्याम्प्रत्ययः । दृपत्स्थानमिति'। 'उदःस्थास्तम्भोः पूर्वस्येति पूर्वसवर्णविधानात्सिचोऽन्यस्य सकारस्य 'झलो झलीति लोपोन भवतीति ज्ञापकमाहुः । अन्यथा सलोपेनैवोत्थानमित्यादेः . सिद्धत्वात्पूर्वसवर्ण- विधानमनर्थकं स्यात् । काष्टशगेवेति । दृशिग्रहणात्प्रयोगानुसरणत्ककारान्तेभ्यो धातुभ्यः फिवभावात् । पक्स्थातेत्यत्र तु पचेः कुत्वस्याऽसिद्धत्वाल्लोपाप्रसङ्गः । उ०-मृद्धिरित्यत्र । 'धिसफारे सिचोलोप'इत्यस्य पूर्वपक्षस्थत्वादिदं समाधानमुपलक्षण- मिस्याह-इदं विरुध्यत इति । भाष्ये तु वार्तिफरीत्या यातिफनस्याख्यानम् । भाग्यमते तासमाधिमाह-अल्बिधित्वादिति । वस्तुतीपादिकेऽन्तरा यहिरगपरिभाषायाः कार्यकाल. पक्षेऽप्यप्रवृतेः 'खरवसानयो'रिति सुन्नभाध्ये घक्ष्यमाणतयेदमपि पिन्त्यम् । सिचोऽन्यस्येति । 'धियेतिया सामान्यापेक्षं शापकं तेन 'द्विष्टरा'मिस्यादौ 'स्वादशादिति सलोपो न । भाष्ये स्पनुभूतिफललाभारिसघ ययानुचर्तिप्यते इल्युम भापकमुपपादयति-अन्यथेति । पस्तुत दंशापर्क "मलोसली'ति प्रकरणस्यसलोपस्तिप्रायय एवेति वर्णनीय तेन 'पयो धावति' दिएरा'मिरयग्रापि न दोप इति ध्येयम् । ननु सक्षणसमाचारकुनस्लभायोडत आह- दृशिपदणादिति । 'किप्रयन पयंसूत्रादूरशिप्रणमनुयरांत इति भावः । 'किप थाम्येभ्योऽपि ७.३.११४.०२. १५.

·टापारिओ०।२३सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् ३८७ कुच्चे त्यत्र चोः कुः झलीति कुत्वं प्राप्नोति-'सङीति वचनान्न भवति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । निपातनादेतत् सिद्धम् । किं निपातनम् ? 'ऋत्वि- ग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिगञ्चुयुजिक्रुञ्चाम् [ ३. २. ५६ ] इति । धुर्य इत्यत्र 'हलि च' [८. २. ७७ ] इति दीर्घत्वं प्राप्नोति-- 'सङीति वचनान्न भवति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । न भकुर्छराम् [७६] इति प्रतिषेधो भविष्यति । संयोगान्तस्य लोपः ।।८।२। २३ ॥ सयोगान्तस्य लोपे यणः प्रतिषेधः ॥ १॥ संयोगान्तस्य लोपे यणः प्रतिषेधो वक्तव्यः । दध्यत्र मध्वति । संयो- गादिलोपे+ च यणः प्रतिषेधो वक्तव्यः । काक्यर्थम् , वास्यर्थम् । न वा झलो लोपात् ॥२॥ न वा वक्तव्यः । किं कारणम् ? 'झलो लोपात्' झलो लोपः संयोगान्त- लोपों वक्तव्यः । बहिरङ्गालक्षणत्वाद्वा ॥ ३ ॥ प्र०-कुतो यः काष्ठशकीत्यनेन सति समासे निमित्तनिमित्तिनोः समानपदस्थत्वे लोप- प्रसङ्गो न तु वाक्य इति दर्शयति । पदस्येत्यधिकारात्प्रत्यासत्तिन्यायाश्रयाचैकपदस्थयो- निमित्तनिमित्तिनोर्ग्रहणम् । एवञ्च पयो धावतीत्यत्र सलोपाऽभावः । संयोगान्तस्य लोपः । काक्यर्थमिति । 'तस्य दोषः संयोगादिलोपलवण- स्वेष्विति वचनास्थानिवद्भावादपि लोपः परिहत्तुं शक्यः । न वेति । झलो झली- उ०-दृश्यत' इति ब्रह्मन णेति सूत्रभाष्यस्थपाठमभिप्रेत्य वेदम् । नन्वसमासेऽपि लोपप्राप्तः समासप्रदर्शमनुपयोगीत्यत आह-कुतो य इति । प्रत्यासत्तीति । भन्तरङ्गत्वादिति भावः । अनेनैव न्यायेनाऽन्यत्रापि परिहार इत्याह-एवञ्चेति । 'पयो धावन मिति समासवारणार्थ- मुक्तमेव समाधान मुख्यम् । 'काष्ठशक्स्थाते'त्यतिरिक्तानां झलि परे संयोगादिलोपप्राप्ति- योग्यानामनभिधानमिति भाग्याशयमन्ये । भाग्ये-क्रुश्चेति । नन्वत्रानुस्वारस्य परसवर्णे तस्याऽसिद्धत्वाञकाराभावेन कस्य कुत्वमिति चेन्न, औपदेशिकलोपधत्वात् । अतएव च्यादि- ध्यादौ अश्रवणं, नोपधत्वे हि नलोप: स्यादिति भावः । न च कारोच्चारणसांमादेव कुस्वाऽभावे निपातनपर्यन्तं धावन व्यर्थ, ऋद्धित्यादावपि कुत्वालापत्ते । निपातनेन तु योगे कुत्वाऽभावबोधनान्न दोष इति दिक् । परे तु अनेकज्ञापकनिपातनाश्रयणापेक्षया'सही'स्येव लघु इति सङीति कार्यमेव । प्रत्याख्यानं त्वेकदेशिन इत्याहुः । संयोगान्तस्यः । तस्य दोष इति । एवं प तदनाश्रयेणेदमिति भावः । ननु + ..८.२९२९ ·२८८ श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [संयोगान्वस्य लोपः -अथवा बहिरङ्गो यणादेशोऽन्तरङ्गो लोपः, 'असिद्धं वहिरङ्गमन्तरङ्गे। संयोगान्तलोपे सग्रहणम् ॥ ४ ॥ संयोगान्तलोपे सग्रहणं कर्तव्यम् । 'संयोगान्तलोपः सस्य चेति वक्त- व्यम् । इहापि यथा स्यात्-श्रेयान् भूयान् ज्यायान् । किं पुनः कारणं न सिध्यति ? परत्वाद्रुः प्राप्नोति । असिद्धो रुस्तस्याऽसिद्धत्वालोपो भविष्यति । न सिध्यति । किं कारणम् ? रुविधानस्याऽनवकाशत्वात् ॥ ५ ॥ अनवकाशो रुर्लोपं बाधेत । सावकाशो रुः । कोऽवकाशः ? पयः शिरः । ननु चात्रापि जश्त्व प्राप्नोति । स यथैव रुर्जश्त्वं बाधत एवं लोपमपि बाधेत । न बाधते । किं कारणम् ? येन नाऽप्राप्त तस्य बाधनं भवति, न चाऽप्राप्त जश्त्वे रुरारम्यते, लोपे पुनः प्राप्त चाप्राप्त च । योगविभागात्सिद्धम् ॥ ६॥ अथवा योगविभागः करिष्यते । एवं वक्ष्यामि---'संयोगान्तस्य लोपोड- रात्' संयोगान्तस्य लोपो भवत्यरात् । ततः 'सस्य' । सस्य च लोपो भवति संयोगान्तस्य । किमर्थम्पुनरिदमुच्यते ? 'प्रतिपिद्धार्थ रुवाधनाथ च' । प्र०-त्यतः सिंहावलोकितन्यायेन भल्ग्रहणमिहाऽनुवर्तते । तत्पष्ठया विपरिणम्यत इति यो लोपाऽभावः । 'स्कोः संयोगाद्यो रित्यत्र तु पञ्चम्यन्तमेव संबध्यते, सेन झलः पूर्वयोः स्कोपिविधानाधणः पूर्वयोलोपाऽभावः । अन्तरङ्ग इति । एक- पदाश्रयत्वात् । स यथैवेति । यदा लक्षणनिरपेक्ष कार्याणां वाधकत्वमिति दशेनं तदा विध्यन्तरेरनाकान्तो विपयो नास्तीत्यविशेपासर्व कार्य बाध्यमिति भावः । येन नाप्राप्त इति । यदा 'लक्षणं वाध्यत' इति दर्शनं तदा येन सर्वो विपय आक्रान्तस्तदेव उ०-अल्ग्रहणस्याऽप्रकृतरवारकथं हलो लोपोऽत आह-झलो मालीति । विपरिणम्यत इति । सच्च यास्यभेदेन संयध्यते, तेनालोऽपि फस्यचिल्लोप इत्याहुः । तेन मलः पूर्वयोरिति । वस्तुतस्तु सत्प्रहणस्य संयोगान्तलोपस्य एव संयन्धो न तु 'स्को'रिस्यन, सलो लोप: संयो. गातलोप'इति भाष्यस्वरसादिश्याहुः। एकपदाश्रयत्वादिति । यद्यपि यविधी न पक्षद्वय मुपा तथापि एसल्लक्ष्ये पदद्वयाश्रयो यणिति भावः । अव 'यहिररक्षणस्यादिति वार्तिक- वारस्पार , 'पहिरको यणादेश' इति भाध्याय्य यणादेशव्यतिरिक्तसंयोगातलोपप्राप्तिविषययण- परितप्रयोगाऽमभिधानं योध्यम् । भन्यधान्तलक्षणस्वादम्तरको लोप इत्येय पदेस् । एपंग काम्य' 'क'यादि विश्यमेयेति विक। पाभ्यसामान्यपिताश्रयणे वीसमाह- यदेवि । विपचिन्ताबीजमा-यदेति । प्रविपिरलोपं पपन प्रयोगमं यस्पेत्यर्थ पाह- भरादिति। t.... ११.८.१.१९. . ८.

·८०२पा०।१०।२५सू० व्याकरणमहामाण्यम [ ३८९ अथवा यदेतद्रात्सस्येति सग्रहणं तत्पुरस्तादपक्रक्ष्यते-'संयोगान्तस्य लोपः' । ततः 'सस्य' । सस्य च संयोगान्तस्य लोपो भवति । ततः--'रात्' । रात्सस्यैव संयोगान्तस्य लोपो भवति । अथवा रात्सस्येत्यत्र 'संयोगान्तस्य लोप' इत्येतदनुतिष्यते । धिच ॥८।२। २५ ॥ धिसकारे सिचो लोपः धिसकारे सिचो लोपो वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् ? चकाद्वीति प्रयोजनम् इह मा भूत्-'चकाद्धि पलितं शिरः' । यदि तर्हि सिचो लोप इत्युच्यते। आशाध्वं तु कयन्ते स्यात् आशाध्वमत्यत्र लोपो न प्राप्नोति । जश्त्वं सस्य भविष्यति ॥१॥ जश्त्वमत्र सकारस्य भविष्यति । सर्वत्रैवं प्रसिद्धं स्यात् सर्वत्रैव जश्त्वेन सिद्धं स्यात् । इहापि-आयन्ध्वम् अरन्ध्वमिति, जश्त्वेनैवसिद्धम्।। श्रुतिश्चापि न भिद्यते प्र०-बाध्यते । न हि तदबाधित्वा रुविषयं लभते । यस्य तु क्वचित्प्राप्तिस्तदबाधेनाऽपि विषयलाभान्न तद्वाध्यते । अरादिति । रात्परस्य संयोगान्तस्य लोपो न भवति । ऊर्क । अमार्ट । प्रनिषिद्धार्थ चेति । 'अरादिति प्रतिपेधस्य बाधनार्थम् । यथा-मातुः पितु रिति । श्रेया नित्यादौ तु रुत्वबाधनार्थम् । नन्वानन्तर्यात्प्रतिषेधस्यैव बाधनार्थ सस्ये- त्येतत्स्यान्न तु रुत्वस्येत्याशङ्कयाह-अथवति । अथ वा रात्सम्यन्यत्रेति । वाक्य- भेदेन संबन्धः । 'रात्सस्यैव लोपो भवतीत्येकं वाक्यम् । 'संयोगान्तस्य लोप' इति द्वितीयम् । घि च । धिलकार इति । स्थानिनो लोपं प्रति विषयत्वविवक्षया सकार इति सप्तमीनिर्देशः । त्रकाद्धांति । हे शिरः ! पलितं सबकाद्धि शोभस्वेत्यर्थः । जश्त्वमिति । झलां जश्झशी'त्यनेन । श्रुतिश्चापीनि । एकस्याऽनेकस्य वा व्यञ्जनपरस्य श्रुती उ०~ धि च । स्थानिन इति । धकारे परतो य: सकारविषयो लोपः स सिच एवेति भाज्यार्थ इति भावः । हे शिर इति । अनेनायुः प्रार्थ्यते । भाग्ये-आयध्वमध्वमिति सानुस्वारः पाठः । भाष्ये-जस्वेनैव सिद्धमिति । एवं घधि चेति सूत्रं न कार्यमिति भावः । मनु जश्त्वे दकारधकारी, लोपे तु ध एवेति कथं श्रुतिभेदो न स्यादत आह-एकस्येति । * ८.४. ५३, ८. ४. ६५. ।

·श्रीभगवत्पतजलिविरचितं [धि च . श्रुतिकृतश्चापि न कश्चिद्ध दो भवति । लुङश्चापि न मूर्द्धन्ये ग्रहणम् तत्रायमप्यर्थः-इणः षीध्वंलुङ्लिटां धोऽङ्गात् [८. ३. ७८ ] इत्यत्र लुङ्महणं न कर्तव्यम् । इहापि-अच्योड्ढ्वमप्लोड्ढ्वमिति पत्वे सिचो, धस्य ष्टुत्वे च कृते जश्त्वेन सिद्धम्।। सेटि दुष्यति ॥२॥ सेटि दोषो भवति+ । इदमेव रूपं स्यात्-अलविड्ड्वम् , इदं न स्यात्-अलविध्वमिति । तस्मात्सिचो ग्रहणं कर्तव्यम् । यदि तर्हि सिचो ग्रहणं क्रियते- । घसिभस्योर्न सिध्येत्तु घसिभस्योर्न सिध्यति--'सग्धिश्च मे सपीतिश्च मे', 'बन्धा* ते हरी धाना इत्यत्र न प्रानोति । तस्मात्सिग्रहणं न तत् तस्माद्धि चेत्यत्र सिचो ग्रहणं न कर्तव्यम् । कथं 'चकाद्धि पलितं शिर' इति ? एवं तर्हि सिज्महणं कर्तव्यम् । कथं सग्धिश्च मे सपीतिश्च मे बब्धां ते हरी धाना इति ? इह तावत् सग्धिरिति, नैतद् घसे रूपम् । किं तर्हि १ सघेरेत- प्र०-विशेपो नावधार्यते । लुडश्चापीति । श्लोकवार्तिककारस्याऽयुक्तमिदं वचनम् । अक- ट्वमभृढ्वमित्यादौ 'हस्वादशादिति सिज्लोपे सति मूर्द्धन्यस्याऽविधान रूपं न सिध्येत् । सग्धिरिति । अदेः क्तिनि 'बहुलं छन्दसीति घरलादेशः । 'घसिभसोर्ह लि चे'त्युप- धालोपः, तत्र 'झलो झलीति सलोपो न प्रानोति, इष्यते च । बन्धामिति । भसे. लोटि तामि लौ द्विवचने पूर्ववदुपधालापः । सघेरिति । सघ हिंसायामित्यस्य स्वर- भेदोऽपि नास्ति, क्तिन्यायुदात्तत्वात्तत्पुरुषे तुल्यार्थेति पूर्वपदप्रकृतिस्वरविधानाच्च । अने- उ०-अनेकस्येति । 'एफस्थानकानेफस्येत्यर्थः। व्यसनपरस्येति । पञ्चमीतरपुरपयांग्रीयो. म्तग्नेण निदेशः । अवमिति । एतदर्थ मुर्धन्ये लुम्रहणस्यायश्यकरयं, पूर्वपक्षरयात्तु भगवता मुमक्षिका न कृनेति भावः | साशानामनभिधानमिति सदाशयं फश्चित् । माध्ये 'भग्योदय'मिति युएप्लुटो रूपे । इदं न म्यादलविध्वमिति । 'विभाषेट' इत्यस्याऽमासे, वित्यम्याऽभायान्च । तस्माल्लुर महणं घिति प कार्यमिति भायः । तत्पुरुपे इति । समाना धिरिति समायेप्यायुदारात्यमेवरयर्थः । ननु सदिसायरवारस. मानानपाधांगाभोज भाइ--अनेकार्थत्यागेति । सन्विषयत्वादिति । मान्यधरयनेन १.५९८.४.४१५..+८.३.७..x ३.४.१९६.४.१०.. ८.२.२६. । - .

·CROपारमा०॥३२सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [३९१ द्रूपम् । 'बन्धा ते हरीधाना' इति; नैतद्भसेरूपम् । किं तईि ? बन्धेरेतद्रूपम् । 'छान्दसो वर्णलोपो वा यथेष्कारमध्यरे' ॥३॥ अथ वा छान्दसो वर्णलोपो भविष्यति, 'यथेष्कर्तारमध्वरे' तद्यथा- 'तुभ्येदमग्ने' । तुभ्यमिदमिन इति प्राप्त । 'आम्बानो चरुः' । नाम्बानां चरु- रिति प्राप्त । 'श्राव्याधिनी रुगणाः' । आव्याधिनीः सुगणा इति प्राप्त । 'इष्कारमध्वरस्य' । निष्कर्तारमिति प्राप्त । 'शिवा उद्रस्य भेषजीः' । शिवा रुद्रस्य भेषजीरिति प्राप्त । तस्मात्सिग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । यदेतद्रात्सस्य [८. २. २४ ] इति सकारग्रहणं तत्सिचो ग्रहणं विज्ञास्यते । कथम् ? 'रात्सस्ये त्युच्यते न चाऽन्यो रेफात्परः सकारोऽ- स्त्यन्यदतः सिचः । ननु चायमस्ति 'मातुः' 'पितु रिति । तस्मात्सिचो ग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । कस्मान्न भवति 'चकाद्धि पलितं शिर' इति १ इष्ट- मेवैतत्समृहीतम् । 'चकाधी'त्येव भवितव्यम् । धिसकारे सिचो लोपश्चकाद्धीति प्रयोजनम् । आशाध्वं तु कथं ते स्याजश्त्वं सस्य भविष्यति ॥ १ ॥ सर्वत्रैवं प्रसिद्धं स्याच्छुतिश्चापि न भिद्यते । लुङश्चापि न मूर्द्धन्ये ग्रहणं, सेटि दुष्यति ॥२॥ घसिभस्योर्न सिध्येत्तु तस्मात्सिग्रहणं न तत् । छान्दसो वर्णलोपो वा यथेष्कर्तारमध्वरे ॥३॥ । प्र०-कार्थत्वाश्च धातूनां समानादने सर्विर्तत इत्यर्थभेदोऽपि नास्ति । बन्धेरिति । धन्ध- बन्धने' इत्यस्य भसेरर्थे वर्तमानस्य लोटि तामि व्यत्ययेन शपो लुकि नलोपे वर्णव्यत्य- येन धकारस्य बकारे बधामिति भवति । कचिद्वधेरिति पाठः, सत्वयुक्तः, वधेः सन्विषय- वादित्याहुः। छान्दप इति । घसिभस्योः सकारस्य लोपे वा रूपसिद्धिरित्यर्थः इहकारमध्वरस्येत्येकदेशानुकरणादिष्कारमध्वरशब्दात्सप्तमी । यदेतदिति । तदेव चोत्तरत्रानुवर्तत इति भावः । मातुरिति । उभयोः स्थाने भक्त एकादेशस्यान्यवरतो व्यपदेशादुः स्थानिकत्वाद्रपरत्वे सवि सकारस्य लोपः । उ०-नित्यं सविधानादिति भावः । अर्थान्तरे तन्त्र प्रयोगाऽभाव एवेति बोध्यम् । सन सिमो माणेऽपि प्रकृते किमायातमत भाह-वदेव चेति ।

·३९२] श्रीभगवत्पततलिविरचितं [ दादेर्धातोर्पः -- दादेर्धातोर्घः ॥.८ । २ । ३२॥ इह दोग्धा दोग्धुमिति घत्वस्याऽसिद्धत्वाड्ढत्व प्राप्नोति । नैष दोषः । उक्तमेतत्-'अपवादो वचनप्रामाण्या'दिति+ । अथवैवं वक्ष्यामि—'होढोऽ- दादेः' । हो ढो भवत्यदादेः । ततो 'धातोः' इति । 'दादे रित्यनुवर्तते 'ने'ति निवृत्तम् । 'दादे'रित्युच्यते तत्रेदं न सिध्यति-अधोक् । क तर्हि स्यात् १ मा स्म धोक् । नैष दोषः । 'धातो'रिति नैषा दादिसमानाधिकरणा षष्ठी 'दादेर्धातो'- रिति । का तर्हि ? अवयवयोगैषा षष्ठी-'धातोर्यो दादिरवयव' इति । सा चावश्यमवयवयोगा षष्ठी विज्ञेयोत्तरार्था । किं प्रयोजनम् १ एकाचो वशो भष्मपन्तस्य स्ध्वोः[८. २. ३७ ] इति इहापि यथा स्याद् गर्दभयतेरप्रत्ययो प्र०- दादे: । घत्वस्यासिद्धत्वादिति । 'पूर्वत्रासिद्ध'मित्यस्य प्रतियोगोपस्थाना- देतत्सूत्रारम्भाच्च धत्वढत्वयोर्विकल्पप्रसङ्गः । उक्तमिति । न ह्यत्सर्गापवादयोविकल्पो युक्तः । दुहेश्च विकल्पविधिरनर्थकः स्यात् । श्रदादेरिति । असमर्थसमासो 'दादेर्न उ०- दादेर्धा० । विकल्पेति । एवं पाऽसिद्धवच्छास्त्रयाधो नेतिभावः। नहीति । श्रुत्या प्रकरणयाध एव युक्त इत्याशयः। न्यायसिद्धेऽर्थे लिङ्गमस्याह-द्रुहेश्चेति । असमर्थसमासे नजो दादिग्रहणेन संयन्धाभावात्तस्य केवलस्योत्तरत्रानुवृत्तिरपि सुलभेत्याह-धातोर्घ इति । निषेधार्थक: 'अ' शब्दस्तु भप्रामाणिक इति तात्पर्यम् । न थाऽन भ्यासे दुहे. दरवाऽनापित्तिः 'वा दुहे' स्यनेन विकल्पद्वारा जानुकृपया तस्यापि विधानादितिभावः । मन्वेम- प्युत्तरन दादिग्रहणानुत्तिर्यर्धा, असिद्धरवेन दादिभिन्नविपये उत्यस्यैय प्रवृपया ध्यावर्या- भावादिति धेश, 'दादेरियस्य उपदेशवदादिलक्षकत्वात् । सेन दामलिट् पादलिमित्यादी पक्ष्यमाणवैयधिकरण्यान्ययेऽपि म घरवं, नव तस्यमपि न स्याददादेरिति निषेधादिति याच्यम्, अर्थाधिकारानुरोधेनोपदेशवदादेरेप तेन निषेधादिसि भायः । उसमर्थमजानानः शकते भाष्ये-एवमपीति । 'एकाम' इत्युत्तरस्या प्रसमाक्षिणतुम् 'मधो गिरयस्य पादिपद- पक्षणाऽसाधारणफलस्याऽभावं पदायितुं तदुपेक्ष्य समायन्तरमाह-भाष्ये नेप दोप इति । सा चावश्यमिति । उत्तरार्थवि च । भनेनान सूने सस्याऽनावश्यकता व्यनिता । तदीमा दादिपरक्षणया निर्वाह इति । अन्यथा 'अधोगिस्यादी पत्यप्रतिरूपमयोजना. सरसिदयेऽपय मूी पैयधिकरपयारवयस्यावश्यफरवेनोचराधरवेगायश्यकायप्रतिपादनस्य निर्याज- मापपिरिति दिए । प्रयोगभेदादिति । यथा 'शिक्षापुरकस्य शरीरं 'शही: तिर'हत्यादी । 1 ८.१, ११. + ...१. १.

·अवारपा०१०३८सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [ ३९३ - गर्धविति । यद्यवयवयोगा षष्ठी, द्रोग्धा दोग्धुमित्यत्र न प्राप्नोति । एषोऽपि व्यपदेशिवद्भावेन धातोर्दादिरवयवो भवति । हृग्रहोर्भश्छन्दसि ॥ १॥ हग्रहोश्छन्दसि हस्य भत्वं वक्तव्यम् । गर्दभेन संभरति । मरुदस्य ग्रभीता । सामिधेन्यो जनिरे । उद्ग्राभञ्च निग्राभञ्च ब्रह्म देवा अवीवृधः ।। दधस्तथोश्च ॥८॥२॥ ३८ ॥ किमर्थश्चकारः ? स्वोरित्येतदनुकृष्यते* । नैतदस्ति प्रयोजनम् । सिद्धं स्ध्वोः पूर्वेणैव । न सिध्यति । किं कारणम् १ अबशादित्वात् । ननु च जश्त्वे.. कृते बशादिः+ । असिद्धं जश्त्वं तस्याऽसिद्धत्वान्न वशादिः । एवं तर्हि सिद्ध- काण्डे पठितम'भ्यासजश्त्वचर्वमेत्त्वतुको रिति । एत्त्वतुकोब्रहणं न करिष्यते । 'अभ्यासजश्त्वचत्वं सिद्ध'मित्येव । एवमप्यझपन्तत्वान्न प्राप्नोति । लोपे कृते झपन्तः । स्थानिवद्भावान्न झपन्तः अत उत्तरं पठति- दधस्तथोरनुकर्षणानर्थक्यं स्थानिवत्प्रतिषेधात् ॥ १ ॥ दधस्तथोरनुकर्षणमनर्थकम् । किं कारणम् १ 'स्थानिवत्प्रतिषेधात्' । प्रतिषिध्यतेऽत्र स्थानिवद्भावः 'पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिव'दिति* * । सः चावश्यं प्रतिषेध आश्रयितव्यः । इतरथा ह्यलोपे प्रतिषेधः ॥२॥ यो हि मन्यतेऽनुकर्षणसामर्थ्यान्मेऽत्र भवति, अलोपे तेन प्रतिषेधो वक्तव्यः स्यात्-दधाति दधासि । प्र०-भवतीति । 'धातोर्घ' इत्यत्र दादिग्रहणमनुवर्तते न तु नन् । एषोऽपीति । प्रयोग- भेदाद्भिन्नस्य धातोरयमवयव इति बुद्ध्या परिकल्पनात् । दधस्त । एत्वतुकोम्रहणमिति | फलिभजिग्रहणं सामान्येन सिद्धत्वस्य ज्ञापकमिति भावः । झलि झषन्तस्येति । झषन्तग्रहणाऽनुवृत्तौ सत्यां झपन्त- . । १०- द्धस्तथोश्च । 'दध'इति कृतद्वित्वस्य धानो ग्रहणम् । फलिभजीति । यद्यभ्यासजश्त्वा- देरसिद्धस्वं स्यात् फलिभजिग्रहणं न कुर्यात्, अनादेशादित्वात्पूर्वेणैव सिद्धः । तत्कृतं तयोः सिद्धवं सर्वकार्यविषयं ज्ञापयति, नत्वेस्वविषयमेवेत्यर्थः । भाष्य-तथोश्वापीति । चेन सध्योश्चेत्यर्थः। 'सली'ति मण्डूकप्लत्या संवध्यते, भसादिश्यावृत्यर्थ, “क्षपन्तस्येत्यनु- वृत्तिरपि दधतीत्येतद्वयवृत्यर्था । झपन्तत्वान्यथानुपपत्येति । सर्वत्र स्थानिवद्धा- + तै० सं० ५. १. ५. ५. ० सं० १. १. १३. १.* ८. २. ३७. + x ४.५४. ४ ८, २. ६. 11: ४. ११२, १. १. ५८.* ·३९४.] श्रीभगवत्पतलिविरचित - [मषस्तथो?ऽधः तथोश्चापि ग्रहणं शक्यमकर्तुम् । कथम् १ ‘झलि झषन्तस्ये'त्युच्यते तथोश्वाऽयं झलि भषन्तो भवति नान्यत्र । अथाप्येतन्नास्ति 'वत्रासिद्धे न स्थानिव'दिति, एवमपि नैवाऽर्थोऽनु- कर्षणार्थेन चकारेण, नापि तथोर्ग्रहणेन । आनन्तर्यभिहाश्रीयते--'झलि झपन्तस्येति । कचिच्च सन्निपातकृतमानन्तर्य शास्त्रकृतम नानन्तर्यम् , क्वचिन्नैव सन्निपातकृतं नापि शास्त्रकृतम् । लोपे सन्निपातकृतमानन्तर्यं शास्त्रकृतमनान- न्तर्यम् , अलोपे नैव सन्निपातकृतं नापि शास्त्रकृतम् । यत्र कुतश्चिदेवानन्तर्य तदाश्रयिष्यामः । भषस्तथोोग्धः ॥ ८।२।४०॥ 'अध' इति किमर्थम् ? धत्तः, धत्थः । 'अध' इति शक्यमकर्तुम् । कस्मान्न भवति-धत्तः धत्थ इति १ जश्त्वे४ योगविभागः करिष्यते । इद- मस्ति दधस्तथोश्च [८. २..३८ ] इति । ततो वक्ष्यामि-'झलां जशः' । झलां जशो भवन्ति दधस्तथोः । ततः 'अन्ते' । अन्ते च झलां जशो भष- न्तीति । तत्र जश्त्वे कृतेऽझपन्तत्वान्न भविष्यति । इति श्रीभगवत्पललिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये अष्टमस्याध्यायस्य द्वितीये पादे प्रथममाह्निकम् । प्र०-त्वान्यथानुपपत्त्या श्रुविकृतमानन्तर्यमाश्रीयते । स्थानिवत्त्वकृतं तु व्यवधानं वचनाद- प्रतियन्धकमित्यर्थः। झपस्त । तत्र जश्त्व इति । 'पूर्वत्राऽसिद्ध'मिति भष्भावे जश्त्वस्याऽसिद्ध- स्वात झपन्तत्वं । धत्वे तु परस्मिन्सिद्धं जश्वमिति धत्त्वाऽभावः। इत्युपाध्यायजैय्यटपुत्रकैयटकृते महाभाष्यप्रदीपेऽष्टमाध्यायस्य द्वितीय पादे प्रथममाह्निकम् । उ०-वादिति भावः । अविकृतमिति । तेन 'दधासी यादी न । एवं 'तपोशेति प्रत्याख्यातम् । मपस्त। पदि दधस्सपोजवं विधीयते तदाऽमपन्तस्वात् 'घस'इत्यादी भष्मायो । स्थावत माह-पूर्वति। इति शिशमसुतसतीगबनागोजीमहसे भाष्यमदीपोदयोसेऽएमापायल द्वितीये पादे प्रथममादिकम् ।

·भारपा०रा०४२०] व्याकरणमहाभाष्यम् । ३९५ । रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः ॥ ८ ॥२॥ ४२ ॥ रदाभ्यामिति किमर्थम् ? चरितं मुदितम् । ननु च 'रदाम्या'मित्युच्य- मानेऽप्यत्र प्राप्नोति । अत्रापि रेफदकाराभ्यां परा निष्ठा । न रेफदकाराभ्यां निष्ठा विशेष्यते । किं तईि ? तकारो विशेष्यते--'रेफदकाराभ्यामुत्तरस्य तकारस्य नो भवति स चेन्निष्ठाया' इति । अथ पूर्वग्रहणं किमर्थम् ? निष्ठादेशे पूर्वग्रहणं परस्यादेशप्रतिपेधार्थम् ॥ १॥ निष्ठादेशे पूर्वग्रहणं क्रियते परस्यादेशो मा भूदिति । भिन्नवद्भ्याम् मिन्नवद्भिः । पञ्चमीनिर्दिष्टाद्धि परस्य ॥ २ ॥ 'पञ्चमीनिर्दिष्टाद्धि परस्येति परस्य प्राप्नोति । प्र०- रदा० । विचारस्य सद्भावादत्र प्रत्युदाहरणोपन्यासः । अत्र प्राप्नोति । निष्ठे. त्यसमस्तं लुप्तपष्टीकं पदं, तेन रदाभ्यां परा या निष्टा तस्यास्तकारस्य नत्वमिति सूत्रार्थाश्रयणात् । न रेफेति । 'निष्टात' इति समासनिर्देशः । तत्र निष्ठाया उपसर्जन त्वाहिशेपणेनाऽसम्बन्धः । प्रधानस्य तु तकारस्य सम्बन्धः । अथेति । 'भिन्नवद्भ्या मित्यादी निष्ठादकारस्य यहिरहत्त्वालाक्षणिकत्वाच नत्वाऽभावात्पूर्वस्यैव भविष्यतीति प्रश्नः । निष्ठादेश इति । असति पूर्वग्रहणे पाठक्रमे निष्ठा प्रत्यासन्नेति पदकारस्यैव नत्वेन भाव्यं नाऽन्यस्येति बहिरङ्गलाक्षणिकत्वयोर- हेतुत्वम् । किञ्च-पदस्येत्यधिकारात्पदावयवस्य दस्य नत्वविधानाद् बहिरङ्गत्वं नास्ति । केवलस्य च वर्णस्यानुपदेशाद्वर्णग्रहणेपु लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषाया अव्यापारः । पंचमीनिर्दिष्टादिति । यद्यपि प्रत्यासत्तिन पश्यते तथापि रदाभ्यां परस्य दस्म नत्वेन भाव्यमिति सामर्थ्यान्निष्टादकारस्यैव नवप्रसङ्गः । उ0- रदाभ्यां निष्ठा०। भाष्ये प्रत्युदाहरणोपन्यासोऽनक इत्यत आह-विचारस्येति । मनु समासे गुणभूसनिष्ठापदस्य विशेषणसंवन्धाऽयोगेना'ऽन प्रामोती'त्यसमतमत आह- निष्ठेतीति । ननु पूर्वप्रहणाऽभावे रदाभ्यां निष्टातस्य नो दस्य मिछाया एवेत्यर्थेन रदाभ्यां परस्य दस्य निष्टासंबन्धिन एव संभवेन प भिनवद्भ्या- मित्यादौ दोपोस्त माह-भिन्नवद्यामित्यादाविति । अहेतुत्वमिति । वाक्यार्थ बोधकालिकप्रत्यासत्तिन्यायेन तयोधि इति भावः । वस्तुतस्तयोः प्रसक्तिरेव नास्ती: स्याह-किंचेति। त्रिपाया घहिरणपरिभाषाऽभावाच्चेत्यपि बोध्यम् केवलस्यचेति । साक्षायुच्चारणेन योधितं हि प्रतिपदोक्तम् , अनुमेयं ष लाक्षणिकं, न पदकारादिस्तथा समुदायघटकावेनैवोरमारणेन तस्य सर्वथानुमेयस्वादिति भावः । इदमोत्सूत्रस्थभाग्य- विक्दम् । नापेक्ष्यते इति । लक्ष्यानुरोधादिति भावः। तरपुरुषे झैतेः संग्रहं कार +१.१.६७. । - च प्रत्यासत्या ·३९६]] श्रीभगवत्पतालविरचित [रदाभ्यां निष्टाची 1 वृद्धिनिमित्तात्प्रतिषेधः ॥३॥ वृद्धिनिमित्तात्प्रतिषेधो वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् ? प्रयोजनं कार्तिक्षैतिफौल्लयः ॥ ४ ॥ कार्तिरिति वृद्धौ कृतायां 'रदाभ्या मिति नत्वं प्राप्नोति । क्षैतिरिति वृद्धौर कृतायां 'क्षियो दीर्घात्' [८. २. ४ ] इति नत्वं प्राप्नोति फौल्लिरिति वृद्धौर कृतायामुदुपधत्वसन्नियोगेन लत्वमुच्यमानं+ न प्राप्नोति । अथोच्यमानेऽपि प्रतिषेधे 'वृद्धिनिमित्ता'दिति कथमिदं विज्ञायते-वृद्धि- रेव निमित्तं वृद्धिनिमित्तं, वृद्धिनिमित्तादिति । आहोस्विदृद्धिनिमित्तमस्य सोऽयं वृद्धिनिमित्तः, वृद्धिनिमित्तादिति । किं चातः १ यदि विज्ञायते वृद्धिरेव निमित्तं वृद्धिनिमित्तं वृद्धिनिमित्तादिति क्षैतिः सङ्गृहीतः कार्तिरसङ्गृहीतः । अथ विज्ञा- यते वृद्धिनिमित्तमस्य सोऽयं वृद्धिनिमित्तो वृद्धिनिमित्तादिति कार्तिः सङ्गृहीतः क्षैतिरसङ्गृहीतः । उभयथा च फौलिरसङ्गृहीतः । यथेच्छसि तथाऽस्तु । अस्तु तावद्वृद्धिरेव निमित्तं वृद्धिनिमित्तं वृद्धिनिमित्तादिति । ननु चोक्तं- 'क्षैतिः सङ्गृहीतः कार्तिरसङ्गृहीत' इति । कार्तिश्च संगृहीतः । कथम् १ वृद्धि- भवति गुणो भवतीति रेफशिरा गुणवृद्धिसंज्ञकोऽभिनिवर्तते । प्र०- क्षतिरिति । वृद्धिरेवाऽत्र नत्वस्य निमित्तं, लियो दीर्घा दिति वचनात् । कार्तिरिति । नत्वस्याऽऽकारो न निमित्तं, किंतु रेफ इति प्रतिषेधो न प्राप्नोति । उभयथेति । न हि वृद्धिर्लत्वस्य निमित्तं नापि वृद्धिहेतुकात्परो निष्ठातकारः । न चाऽत्र लत्वनिपेय इण्यते । रफशिरा इति । ननु चाऽक्तरूपस्याऽक्तपरिमाणस्य च वृद्धि- संज्ञाविधानात्कथमारित्यस्य वृद्धिसंज्ञा। अथ पूर्वान्तत्वाद्रेफस्य वृद्धिग्रहणेन प्रहण- मित्युच्यते तदा किमनेनोक्तेल-रेफशिरा गुणवृद्धिसंज्ञक' इति । यद्यपि प्रसज्य- मानोऽण रपरो न भवेदपि तूत्तरकालं रपरत्वं विधीयते तथापि तद्वत्तत्वात्कार्तिः उ०-संग्रहं च दर्शयति-पृद्धिरेवेत्यादिना। यहुचीहिपक्षे क्षती विरेय ऐकारी गतु पृद्धि- निमित्तक इति तदसाहः। नहीति । उपधरवमेय हि तस्य निमितं, न पृद्धिः। बहु. मीहायप्पसंप्रहं दर्शयति-नापीति । यथा फार्तिरियन बनिमित्तादेफारपारो निष्टासकारो नवमित्यर्थः । नचानेति । एवं प पौडरनेन निषेधेनाऽसंगृहीत इत्यर्थः। यत. रूपम्य-~भा छायेचं रूपस्य । अक्तपरिमाणस्य-हिमाग्रस्य, नायगृतीयमात्रस्य । प्रचंप पतिरकस्य हिमसायराभायामधं पाती प्रतिषेधप्राप्तिरिति भावः । अधेति । एवं प पृदिप्रणेन प्रहणादिमंशापयहार इति भावः । किमनेनासेनेग्यु, सय पायं एयनि-पद्यपीत्यादिना। एवं सहीति । प्रसग्यमानोऽपर स्पेय सर मियाम्रो रियतपक्षावातदनुमारेण पसिरा' इत्याचसमिति भागः । यद्यपि रेपो निमिर्स, न +v. १.९५७. १. ११.. x ४.१.१५७. १. ११०. + ८.१.५५. ।

·८अारपा०रा०४४सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [३९७ अथवा पुनरस्तु-वृद्धिनिमित्तमस्य सोऽयं वृद्धिनिमित्तः, वृद्धिनिमित्ता- दिति । ननु चोक्तं-'कार्तिः सङ्गृहीतः क्षैतिरसङ्गृहीतः' इति । क्षैतिश्च संगृ- हीतः । कथं ? यत्तद्वृद्धिशास्त्रंx तस्मिन्वृद्धिशब्दो वर्तते । स तर्हि प्रतिषेधो वक्तव्यः? नं वा बहिरङ्गालक्षणत्वात् ॥ ५ ॥ न वा वक्तव्यः । किं कारणम् ? 'बहिरङ्गलक्षणत्वात् ' वहिरमा वृद्धि- रन्तरङ्गं नत्वम् । 'असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे । एवं च कृत्वा लत्वमपि सिद्धं भवति फौलिरिति । ल्वादिभ्यः ॥८।२।४४ ॥ ऋकारल्वादिभ्यः क्तिनिष्टावत् ॥१॥ ऋकारल्वादिभ्यः क्तिनिष्ठावद्भवतीति वक्तव्यम् । कीर्णिः, गीर्णिः । लूनिः, धूनिः । दुग्वोर्दीर्घश्च ॥२॥ दुग्वोर्दीर्घश्चेति वक्तव्यम् । आदूनः, विगूनः । पूजो विनाशे ॥३॥ पूजो विनाश इति वक्तव्यम् । पूना यवाः । विनाश इति किमर्थम् ? पूतं धान्यम् । प्र०-संगृहीत एव । एवं तर्हि स्थितपक्षप्रदर्शनात्पूर्वोक्तदोषाऽभावः । यत्तदिति । एवं प्रतिषेधस्य व्यापकत्वाश्रयणादनुग्रहो भवतीति गौणः शब्दार्थ आश्रीयते । फोल्लिसाधा- रणं परिहारं ब्रवीतिन वेति । ल्वादिभ्यः । कीर्णिरिति । कृगपूनां रूपाणि । दुग्वोरिति । 'दु द्रु गता- वित्यस्य दोहणं न तु 'दुदु उपतापे' इत्यस्य सानुबन्धकत्वात् । पूना इति । अनेकार्थ- त्वाद्धातूनां पूच विनाशार्थः । सिनो ग्रास इति । बन्धनक्रियायामानुकूल्यात्तत्कर्माऽपि ग्रासः कर्तृत्वेन विवक्ष्यते । वृद्धिविशिष्टा, तथापि अवयवद्वारा सैव निमित्तमिति बोध्यम्, ननु गौणमुख्यन्यायेन कथमस्य ग्रहणमत आह-एवं प्रतिषेधस्यति । ल्वादिभ्यः । प्रकारेति दीर्घग्रहणं, नत्वस्यैवायमतिदेशो न कार्यान्तरस्य । तेन पनि- रित्यादौ 'पूनश्छन्दसी'तोड्विक्पो न । न तु दुदु इति । दूने तदर्थस्यैव प्रतीतेरिदं चिन्त्यम् । 'पून्विनाशार्थ' इति पाठः पूकिति त्वपपाठः। तत्र पाठे 'चो कुरिति दुत्वं वा । बन्धन- क्रियायामिति । यदा वध्यमानः पिण्डीक्रियमाणो ग्रासो दध्यादिन्यजनवशात्तन्नानुकूल्यं प्रतिपद्यते तदा कर्मणः कर्तृत्वेऽयं प्रयोगः । प्रत्युदाहरणे-पाशेनेति करणे तृतीया । x ७. २. ११७; ११४.

·३९८ श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित [तियो दीर्घात् सिनोतेसिकर्मकर्तकस्य ॥ ४ ॥ सिनोतेासकर्मकर्तृकस्येति वक्तव्यम् । सिनो ग्रासः । ग्रासकर्मकर्तृकस्येति किमर्थम् १ सिता पाशेन सूकरी । त्तियो दीर्घात् ॥८।२ । ४६ ॥ दीर्घादिति किमर्थम् १ अक्षितमसि मा मे क्षेष्ठाः । दीर्घादिति शक्य- मकर्तुम् । कस्मान्न भवति-अक्षितमसि मा मे क्षेष्ठा इति ? निर्देशादेवेद- मभिव्यक्तं दीर्घस्य ग्रहणमिति । यदि हस्वस्य ग्रहणं स्यात् 'क्षेरित्येव ब्रूयात् नाऽत्र निर्देशः प्रमाणं शक्यं कर्तुम् । यथैवाऽत्राऽप्राप्ता विभक्तिरेवयिमङा- देशोऽपि । नाऽत्राऽप्राप्ता विभक्तिः । सिद्धाऽत्र विभक्तिः 'प्रातिपदिका'दिति। कथं प्रातिपदिकसंज्ञा ? 'अर्थवत्प्रातिपदिक'मिति । ननु चाऽधातुरिति प्रतिषेधः प्राप्नोति । नैष धातुर्धातोरेपोऽनुकरणम् । यद्यनुकरणमियङादेशो+ न प्राप्नोति । प्रकृतिवदनुकरणं भवती'तीयादेशो भविष्यति । यदि 'प्रकृतिवदनुकरणं भवती'त्युच्यते स्वाद्युत्पत्तिर्न प्राप्नोति । एवं तातिदेशिकानां स्वाश्रयाण्यपि न निवर्तन्ते अथाप्येतन्नास्ति प्र०- क्षियो । अक्षितमिति । क्षयः तितमिति भावे कः । भावश्च एयदर्थ इति दीघाऽभावान्नत्वाऽभावः । क्षेरिति । इयडादेशात्परत्वाद्येटिवीति गुणस्य न्याय्य. त्वात् । नात्र निर्देश इति । न हीयढादेशादीर्घस्य ग्रहणं प्रत्येतुं शक्यते, इयह- निमित्तस्य विभक्तेर्दुर्लभत्वात्ततोऽप्राप्ता यथा विभक्तिः सौत्रत्वानिर्देशस्य भवत्येवं हस्वस्यापीयादेशः स्यादिति दीर्घग्रहणमर्थवत् । नैप धातुरिति । क्रियावाचिनो धातुसंज्ञा विधानसामानिर्देशे चाऽक्रियावाचित्वात् । प्रकृतिवदिति । अर्थभेदा. दनुकार्यानुकरणयोर्भदाहाचनिकः कार्याऽतिदेशः । स्वाद्युत्पत्तिर्नेति । अधातु- रिति प्रकृतेः प्रातिपदिकसंज्ञानिपेधादनुकरणस्यापि तत्प्रसनात् । प्रातिदेशि- कानामिनि । अतिदेशः प्रयोजनं येषां तान्यातिदेशिकानि । अतिदेशभान्ज्यु- ज्यन्त । ननु यदतिदेशकार्यणाऽविरद्ध स्वाश्रयं कार्य तन्मा निवृतत्, यसु उ०- वियो दी । आय: तितमिति । यदा वकर्मकरयाकारि , भामोदरमयोगी शियो पतिस्तदा दोघमझागदम्योदाहरणं पोयम् । मनु निमसमापे सदमेव : कार्य:, हादगा दी निर्देश प्रमागमेयेयवाद-ततोऽप्राप्तति । एपं सम्पर- मिह दी दिसाति मायः । ननु वयस्य गणे पाटातो म पागुनमा भा-मित्यति । मिदो पापपरयादिगि भाषः । निधादिति । पदासपोऽपि भानुमानिको निधी देर साताविषयभूत इगि भारः । अतिदक्षाः प्रयोजनमिति । पामातिए. निमिmartो सान: । सदा-अतिदेशमा जीति । यतु विगतमिति । प्राति. +.. ४...४.१.११. । ।

·८अगरपा०रा०४६सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [३९९ 'श्रातिदेशिकानां स्वाश्रयाण्यपि न निवर्तन्ते' इत्येवमपि न दोषः । अवश्यमत्र सर्वतो नैर्देशिकी विभक्तिर्वक्तव्या । तद्यथा -'नेविंशः' [ १. ३. १७ 'परिव्यवेभ्यः क्रियः' [१८] 'विपराभ्यां जेः' [१६] इति । अथाप्येतन्नास्ति 'प्रकृतिवदनुकरणं भवतीत्येवमपि न दोषः । धातोरजादौ यद्रूपं तदनुक्रियते । ? प्र०-विरुद्धं तत्कथं न निवर्तेत ? एवं तर्दधातुरिति पर्युदासो न प्रसज्यप्रतिषेध इत्याति- देशिकस्य कार्यस्याऽभावाद्धातोरन्यत्वात् स्वाश्रया प्रातिपदिकसंज्ञा प्रवर्तते, प्रसज्य- प्रतिषेधे तु निषेध एवातिदेशिकः स्यात् । इयडादेशस्त्वातिदेशिको धातोविधीयमान- त्वाद्भवति, स च दीर्घस्यैवेति दीर्घग्रहणमनर्थकम् । अथापीति । यद्यप्यधातुरिति प्रसज्यप्रतिषेध इति भावः । अवश्यमिति । यस्मात्प्रातिपदिकसंज्ञानिषेधादप्राप्ता यस्मा- च्चोत्पन्ना लुप्ता तस्मात्सर्वस्मादित्यर्थः । तेर्विश इति । 'नेरिति लप्तविभक्तिकाव्ययानु- करणानिर्देशाऽर्था विभक्तिः, विश इति निर्देशादेवाऽप्राप्ता विभक्तिः । इयङ् तु दीर्घानु- करणस्यैवेति दीर्घग्रहणमनर्थकम् । अथापीति । इहानुकर्ता कदाचित्सामान्यमकरोति कदाचिद्विशेषम् । तत्र यदा सामान्यमनुक्रियते तदा विशेषनिवन्धनस्य कार्यस्य सामान्येऽभावात्प्रकृतावदृष्टत्वाद- नुकरणेऽप्यभावः । यदा तु विशेषोऽनुक्रियते तदा तन्निवन्धनं कार्यमनुकरणे प्रवर्तते तत्र यदा धात्वधातुसामान्यं तिमात्रमनुक्रियते तदेयोऽप्राप्तिरिति चिक्षियतु' रित्यादी कृतेयङादेशस्येदमनुकरणमिति दीर्घादिति कर्त्तव्यम् । उ०-पदिकत्वं, तद्धि आतिदेशिकतदभावेन विरुद्धम् । प्रसज्यप्रतिषेधे विति। वस्तुतः पर्युदासपक्षेऽप्यतिदेशेन धातुत्वे बोधिते धातुभिन्नत्वाऽभावेन प्रातिपदिकत्वाऽभावोऽतिदेश- फलमिति तत्प्रवृत्तिरस्त्येव । यद्यप्येतत्साक्षान्न शास्त्रीय तथापि शास्त्रतात्पर्यविषयं भवस्येव । तद्विरुद्धं च स्वाऽऽश्रयं प्रातिपदिकत्वं न भवेत्, यथाऽपचत्तण्डुलानित्यादौ प्रातिपदिकरवं नेति वक्तुं शक्यम् । 'भथाप्येतन्नेति भाव्यस्याऽयमेवार्थः । 'विरुद्वानि स्वाऽऽश्रयाणि निवर्तन्त एवेति कैयटोक्तव्याख्या त्वयुक्ता, सामान्यप्रवृत्तभाव्यस्य विनाऽनुपपत्तिम- धातुरितिप्रातिपदिकसंज्ञारूपविशेषपरत्वाऽयोगात्, 'आतिदेशिकाना'मित्यादिबहुवचनाऽस- मतेश्च । 'ब्राह्मणवक्षत्रिय' इत्यादावतिदेशविरुद्धमद्यपानादिनिवृत्तेश्च । विश इति । 'भप्रासा विभक्तिनिर्देशादेवे'त्यन्वयः । अप्राप्तिश्चानुकरणस्वेन धातुत्वादिति भावः । ननु वचने जाप्रति कथं नास्तीत्युच्यतेऽत माह-इहानुकत॑ति । सामान्य-धात्वधातुसाधारण क्षिरूप- मित्यर्थः । विशेषमिति । धातुमात्रमित्यर्थः । अग्रे 'धात्वधातुसामान्य क्षिमात्र'मिति पाठः । तदेयोऽप्राप्तिरिति । धातुत्वाऽभावादिति भावः। कर्तव्यमिति । इदमेव दीर्घग्रहण- मत्र विभक्तिकरणं पातिदेशाऽनित्यत्वे ज्ञापकमिति तत्वम् । 'सामान्यनुकरण'मिति तु चिन्त्य, फलाऽभावात् । न च 'चिक्षियतु रित्यादिरूपस्याऽनुकरणे कथं ततः परा निष्ठा, नहि बद्रपानुकरणेन धातुः प्रत्यायायितुं शक्यो नापि 'क्षि' इति रूपमिति वाच्यं, दीर्घादिति समा- प्यन क्षिय इति दीर्घविधानसामयेन च स्वानुकार्यमूलभूतस्यापि ग्रहणज्ञापनास वोपः । .

·४००] श्रीभगवत्पतमलिविरचितं [पंचोऽनपादाने अञ्चोग्नपादाने ॥८॥२॥४८॥ अश्वेर्नत्वे व्यक्तप्रतिषेधः॥१॥ अन्चेनत्वे व्यक्तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । व्यक्तमतृतं कथयतीति । अञ्जिविज्ञानात्सिद्धम् ॥२॥ नैतदञ्चे रूपम् । अजेरेतद्रूपम् । अञ्चत्यर्थो वै गम्यते । कः पुनरञ्चत्यर्थः ? अञ्चतिः प्रकाशने वर्तते । अञ्चितं गच्छति, प्रकाशयत्यात्मानमिति गम्यते । न वै लोकेऽश्चितं गच्छतीति प्रकाशनं गम्यते । किं तर्हि ? समाधानं गम्यते । समाहितो भूत्वा गच्छतीति । एवं तीञ्चतेरङ्कः, अश्व प्रकाशनम् । अक्षिता गाव इत्युच्यते, अन्याभ्यो गोभ्यः प्रकाश्यन्ते । अश्वत्यर्थ इति चेदओस्तदर्थत्वात्सिद्धम् ॥३॥ अश्चत्यर्थ इति चेदतिरप्यञ्चत्यर्थे वर्तते । कथं पुनरन्यो नामाऽन्यस्यार्थे । प्र०- अञ्चोक । अञ्चेरिति । प्रकाशनार्थे व्यक्तशब्दे नवं प्राप्नोति, न चेष्यते इति वचनम् । अञ्चितं गच्छतीति । गमनक्रियाविशेषणमेतत् । प्रकाशत्वेन च गमनं पूज्यत इति पूजानिवन्धनो नलोपप्रतिषेधः । न चै लोक इति । सर्वस्य गन्तुस्तत्समये तस्य च गमनस्य प्रकाशत्वादिति भावः । समाधान मिति । गमनस्याऽन्याफुलत्वमित्यर्थः । 'नागाश्याधिवगामिन' इति प्रयोगो दृश्यते । गमनस्य च समाधानमेव पूजा । अदाश्चेति । प्रकाश्यतेऽनेनेति ल्युट् । 'अङ्क' इत्यत्र तु 'हलश्चेति करणे घन् । 'अव पदलक्षणयोरित्यस्याप्येतद्रूपंभवति । अप्लेस्त्वक इति न सिध्यति । अदिता इति । मयुक्ताः कृता इत्यर्थः । मत्वन्तादशब्दात्तत्करोतीवि णिपि फूत इश्वद्भावान्मतुलुफिटिलोपे घ रूपम् । अजेरिति । ननु यद्यप्यजिस्त- तथा . उ०- अयोऽनपादाने। प्रकाशनेति। 'समर'इत्युदाहरणेषु गतिरेयाम्ध्यर्य इति भावः। मायधिसमित्या प्रकाशनायवे पूजाधवाऽभावानाम्पेरिति महोपनिषेधो म स्यात्, भः मापामितीट रम पादत मार-प्रफाशत्वेनेवि । भाष्ये-'प्रथायरयामान'. मिरमादि पलियापन, गमनम्प प्रकाश प्राशय एव भवतीति भावः । प्रतिपय इति । एपेस्पपि बोपम् । सर्पस्य गन्तुरिति । एतम वरकोिषण. १६,मापि तेन गमन पूजामतीनिरिति भावः। तत्समये-गमनसमये, सर्वो-गम्ता, rit R CHAITARमेवोध: । पलेति । पायोममिति मा।। सरक' - ·टापारा०४८०) व्याकरणमहामाध्यम् [४०१ वर्तते । कथमजिरञ्चत्यर्थे वर्तते १ अनेकार्था अपि धावतो भवन्तीति । अस्ति पुनः क्वचिदन्यत्राऽप्यचिरञ्चत्यर्थे वर्तते १ अस्तीत्याह । अञ्ज रञ्जनम् , अञ्जनं च प्रकाशनम् । 'अङ्क्तेऽक्षिणी' इत्युच्यते यत्तत्सितं चाऽसितं चैतत् प्रकाश- यति । तथाऽञ्जय॑ञ्जनम् , व्यञ्जनं च प्रकाशनम् । यत्तत्स्नेहेन मधुरेण च जडीकृतानामिन्द्रियाणां स्वस्मिन्नात्मनि व्यवस्थापनं स रागस्तद्वयञ्जनम् । अन्वर्थ खल्वपि निर्वचनं 'व्यज्यतेऽनेनेति व्यञ्जन'मिति । निर्वाणोऽवाते ॥८।२।५०॥ प्र०-दर्थस्तथाप्यश्चतेः सोर्थो भवतीति तस्य व्यक्त मिति न सिध्यति, व्यक्त मिति प्राप्नोति । एवं तर्हि 'व्यक्त 'मित्युक्ते प्रकाशनं न गम्यत इति व्यक्तशब्दप्रकृतिरञ्जिरेव प्रकाशने वर्तते न त्वञ्चिरित्यदोषः । कथं पुनरिति । अर्थान्तरे रूढोऽन्यः-अन्य- स्याऽर्थान्तरवाचिनोऽर्थे-कथं प्रवर्तत इत्यर्थः । अनेकार्था इति । धातुपाठे. क्रिया- वाचित्वप्रदर्शनपरोऽर्थनिर्देशो न तु नियमार्थः । तथा च 'कुर्द खुर्द गुर्द गुद कीडाया- मेवेत्येवकारः पठितः । अस्ति पुनरीति । अन्यत्र दर्शने व्यक्तशब्देऽपि तदर्थत्वमञ्चैः शक्यते साधयितुं नाऽन्यथेति प्रभः । अञ्जनमिति । अज्येते येनाऽक्षिणी तदञ्जनम् । तत्रैतत्स्यादृढिशब्दोऽयम् , रूढिषु च व्युत्पत्तिनिमित्तमेव क्रिया न तु शब्दप्रवृत्ति- निमित्तमित्याशङ्कयाऽरूढिशब्दमुदाहरति । अत इति । व्यत्ययेन छन्दस्यात्मनेपदम् । यत्तत्सितं चेति । सिताऽसिते सुतरां विभागेन प्रकाशयतीत्यर्थः । तथेति । व्यज्यतेऽ- नेन रस इति व्यजनम् । राग इति । रज्यतेऽनेनेति रागो व्यजनमेव । अन्वर्थमिति । यौगिको व्यजनशब्द इत्यर्थः। निर्वाणोऽवाते। आवाताभिधान इति । तेन निर्वातो वात' इत्यत्रैव नत्वनिषेधो उ०-इति भाज्यादकपदे लक्षणे चेति धातुरनार्ष इत्यन्ये । टिलोये चेति । विन्मतो कि भाग्य. कारेण टिलोपस्याऽनिष्टेचिन्स्यमिदं, तस्मादयशब्दात्तारकादित्वादितप्रत्ययेऽक्षित इति साध्वि. स्यम्ये । नन्विति । अनिष्टनिवृत्यर्थ वचनमावश्यकमिति भावः } नवश्चिरिति । प्रकाशनार्थाश्चतेरनभिधानेन निष्ठाऽभाव इति भावः। अर्थान्तर इति । 'अङ्ग व्यक्ति- म्रक्षणगतिविति पाठात् । अर्थान्तरेति । प्राकाशनादिवृत्तः । अन्यत्रेति । अन्यत्राऽदर्शने तु विवादविषये निर्णेतुं न शक्यत इत्यर्थः। अज्येते प्रकाश्येते इत्यर्थः । अञ्जः परस्मैपदि. स्वादाह-व्यत्ययेनेति । व्यज्यतेऽनेनेति । जिह्वाया जडीभावनिराकरणेन रसो ग्यज्यत इत्यर्थः । भाव्येऽपि-'इन्द्रिय' शब्देन जिलेव । व्यक्तिवहुत्वादहुवचनम् । भाव्ये स्वस्मिन्ना- स्मनीति । रसास्वादग्राहकत्वलक्षणे स्वस्वरूपे इत्यर्थः । यौगिक इति । न तु क्रमुकादिवढ इत्यर्थः। निर्वाणोऽवाते । तेनेति । वासे निष्ठातेनाभिधेये नेत्यर्थः । इत्यत्रैवेति । वातेर. ।

·१०२] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित अनुपसंगात -- - अवाताभिधाने ॥१॥ अवाताभिधान इति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात्-निर्वाणोऽग्निर्वातेन । निर्वाणः प्रदीपो वातेनेति । अनुपसर्गात्फुल्लचीवकृशोल्लाघाः ॥ ८ ॥ २ ॥ ५५ ॥ अनुपसर्गादित्युच्यते तत्रेदं न सिध्यति-परिकशमिति । कृशेः क एर्ष विहित इगुदधात् नैतन्निष्ठान्तम् । किं तर्हि ? कृश एष इगुपधात्को विहितः । स्त्ररे हि दोषो भवति परिकृशे नैवं शक्यम् । इह हि परिकश इति स्वरे दोषः स्यात् । 'अन्तः' थाथ- घन्ताजवित्रकाणाम् [ ६. २. १४३, १४४ ] इत्येष स्वरः प्रसज्येत । पदस्य लोपो विहित इति मतम् प्र०-न तु भावे निष्टायामिति निर्वाणं वातेनेति भाव्यमिति वार्तिककारस्य दर्शनम् । अन्ये तु वातकर्तृके धात्वर्थे सर्वत्र निषेधमिच्छन्ति-निर्वातो वातो नितिं वातेनेति । 'निर्वाणः प्रदीपो वातेने त्यत्र तु वातः करणमिति प्रतिषेधाऽभावः । अनुपसर्गात् । तद्यपि फुल्यादयः पचाद्यचीगुपधलक्षणे के च सिध्यन्ति तथापि 'निष्ठा च द्वधजनादित्यादिकार्यसिद्धये फुल्लिताद्यनिष्टशब्दनिवृत्तये च निपातनम् । स्पर इति । तनूकरणवृत्तेः कर्मणि ते 'गतिरनन्तर' इत्याद्युदात्तं पदं भवति । तनू- भवनवृत्तेस्तु कर्तरि तेऽन्तोदात्तं पदं स्यात् । पदस्येति । गम्यमानाऽर्थत्वादप्रयोग उ०-धर्मकावाकर्तरि क अन्येविति। अग्राचिस्तु भाष्यपातिफविरोधः, फन्तरानु पापानामा फरणमिरयपि पिरयम् । अनुपसर्गासम्म० । पचायचीति। पुष्ठीयसाधातुम्प इत्यर्थः । कृशे गुपध- हाणे के का इति सिदं । मनु निष्टारतेऽपि माथादिम्परेण भाव्यमिशि फ: स्वरं दीपोत भाइ-नफरणेति । यन्मवनेति । गदयकमकारकरि र स्पादिति चाधादि. mmar-a-- ·टापारा०५६सू०) व्याकरणमहामाध्यम [४०३ एवं तर्हि पदस्य लोपोऽत्र द्रष्टव्यः । पर्यागतः कार्येन परिकृशः । जगत्यनूना भवति हि रुचिरा ॥ फलेलत्वे उत्पूर्वस्योपसंख्यानम् ॥१॥ फलेलत्व उत्पूर्वस्योपसंख्यानं कर्तव्यम् । उत्फुल्लोऽनृतं कथयति । अत्यल्पमिदमुच्यते उत्पूर्वादिति । उत्फुल्लसंफुल्लयोरिति वक्तव्यम् उत्फुल्लः । संफुल्लः । कृशेः क एष विहित इगुपधात् , स्वरे हि दोषो भवति परिकशे । पदस्य लोपो विहित इति मतं, जगत्यनूना भवति हि रुचिरा ॥१॥ नुदविदोन्दनाघ्राहीभ्योऽन्तरस्याम् ॥ ८,। २ । ५६ ।। किमयं विधिराहोस्वित्प्रतिषेधः ? किं चातः १ यदि तावद्विधिनकारग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् , प्रकृतमनुवर्तते । क्व प्रकृतम् ? 'रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः' [४२] इति । तद्वा अनेकेन निपातनेन व्यवच्छिन्नं न शक्यमनुवर्तयितुम् । अथ प्रतिषेधो, हीग्रहणमनर्थकं न ह्येतस्माद्विधिरस्ति । यथेच्छसि तथास्तु । अस्तु तावद्विधिः । ननु चोक्तं "नकारग्रहणं कर्त- प्र०-एव लोपस्तत्र गमि प्रति परिरुपसर्गो न तु कृशिमित्यनुपसर्गत्वात्परेनिष्ठान्त एव कृशशब्दः । अव्ययस्वरेणाद्युदात्तः परिकृशशब्दः, परेर्गतित्वाऽभावात् । जगतीति । येयं परिकृशशब्दस्य व्युत्पत्तिः प्रदर्शिता सा रुचिरा अनूना-परिपूर्णा, रूपे स्वरे च दोषाऽभावात्। नुदविद० । किमयमिति । कश्चिद्विधिनाऽर्थी, कश्विन्निषेधेन, ततो वक्ष्यमाणो- ऽभिप्रायः। नकारग्रहणमिति । प्रतिषेधे तु नुदादिभ्यो यत्प्राप्नोति तन्न भवतीत्यन्तरेणापि उ० स्वरेणान्तोदात्त: स्यात्, तच्च नेव्यत इति तनूकरणवृत्तिरेवान कृशिः । एवं वायुदा- तत्वमेवेष्यते, न च कृशः कर्तरि के तरिसध्यतीति भावः । 'कर्तरि के' इति पाठस्तु युक्तः । निष्टान्त एवेति । एक्शन्दः प्रसिद्धौ। कथं पुनरेवं सतीष्टस्वरोऽत भाह-अव्ययख. रेणेति । 'तपुरुष तुल्यार्थे'त्यनेन । गतित्वाऽभावादिति । तेन थाथघनित्यन्तोदात्तत्वं नेति भावः | भाष्ये--पर्यागतः काश्येनेति। परिकृशशब्दे कृशशब्दो भावप्रधानः । कृशत्वेन परितः प्राप्त इत्यर्थः । तेन परितः कृश इत्यर्थलाभ इति भावः । जगति-शाब्दव्यच हारे सर्वत्र। नुदविदोन्द०। कश्चिदिति । हीधातुः । तस्याऽप्राप्तत्वादिति भावः । कश्चिदिति । सव्यतिरिक्तः सर्वः। तेषां प्राप्तस्वादिति भावः । ननु प्रतिपेधपक्षेऽपि निषेध्यसमर्पणाय सकारग्रहणं कर्तव्यमेवेत्यत आह-प्रतिषेधे विति। उत्तरसूत्रस्थो मत्रैव पठमीय इति ·४०४ भीभगवत्पतालविरचितं . [वित्तो भोगप्रत्ययोः व्यम्, न कर्तव्यम् , प्रकृतमनुवर्तते, क प्रकृतम् , रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च द इति, तद्वा अनेकेन निपातनेन व्यवच्छिन्नं न शक्यमनुवर्तयितु"मिति । संब- धमनुवर्तिष्यते । अथ वा क्रियते न्यास एव । द्विनकारको निर्देशः । 'नुद- विदोन्दवाग्राहीन्योन्यतरस्यां न्न ध्याख्यापृमूछिमदाम् [ ५७ ] इति । अथ वा पुनरस्तु प्रतिषेधः । ननु चोक्तं 'हीग्रहणमनर्थकं नह्येतस्माद्विधि- रस्ती'ति । नानर्थकम् । एतदेव ज्ञापयत्याचार्यों 'भवत्येतस्माद्विधि'रिति यदयं हीग्रहणं करोति । वित्तो भोगप्रत्यययोः ॥८।२। ५८ ॥ पहव इमे विदयः पठ्यन्ते । तत्र न ज्ञायते कस्य नित्यं नत्वं कस्य विभाषा*, कस्य प्रतिषेधः, कस्य इडिति । अत उत्तरं पठति- यस्य विदेः श्वशको 'त'परत्वे तनवचने तदु वा-प्रतिषेधौ । नविकरणस्य विभाषा, शविकरणस्य प्रतिषेधः । श्यन्विकरणान्नविधिश्छिदितुल्यः श्यन्विकरणाद्विदेर्न विधिविछदिना तुल्यः । लुग्विकरणो वलि पर्यवपन्नः । लुग्विकरणो विदिवलादौ पर्यवपन्नः । एष एवार्थः- - ०-नकारग्रहणं सिध्यवि । प्राकरणिकस्य प्रतिषेधविज्ञानादतिप्रसङ्गाऽभावः । द्विनकारक इति । वा पदान्तस्येति परसवर्णाऽभावपक्षे एको नकार आदेशो द्वितीयो नषः सम्बन्धी। परसवर्णपक्षे तु 'हलो यमा यमि लोप' इति मध्यमनकारलोपः। पतदेवेति । न प्रसक्तस्य प्रविषेधः सम्भवति । वित्तो भोगप्रत्ययोः । यस्य विदेरिति । 'नुदविदे'त्यत्रोन्दिना रोधा- दिकेन साहचर्याद्विद विचारण इत्यस्मानत्वविकल्पः । यद्यपि नुदिना तौदादि- केन साहचर्य तथापि शब्दपरविप्रतिषेधादुन्दिरत्र व्यवस्थाहेतुर्न तु नुदिः । उ०-सारपर्यम् । मायं कादयोऽपि म स्युरत माह-प्राकरणिकस्येति । मनु परसवर्णन प्रयो मकारा इति 'द्विमकारक' इत्ययुफमत माहवा पदान्तस्येति । मन्वतदमावपक्षेऽपि मध्यममस्य 'मलोप' इति छोपो दुर्यारः, सौग्रवाति मायः । वित्तो मो० ॥ोके यस्य विरिति सामान्येन यिनिय मिशः । अशफाविति । फर. पप:म्बाधिकः। पयोविंदो भशी पिहिती तदु तयोस्तशम्दपरस्ये मशरदसंबन्धिमायविधि- निरपे पयाम विकल्पप्रसिपेधावियर्थः । छिदितुल्य इति । यथा छिदेरिया इत्यत्र मिस्यं । ८.१.५१.+..२, १५.

·मारपा०रा०५९सू०] न्याकरणमहाभाष्यम् [४०५ ययोर्विद्योः नशावुक्तौ तयोर्नत्वस्य वाननौ । ययोस्तु श्यल्लुको ताम्यां छिदिवच्चेड्वदिश्यते ॥ अपर आह- वेत्तेस्तु विदितो निष्ठा विद्यतेविन्न इष्यते । विन्तेविन्नश्च वित्तश्च वित्तो भोगेषु विन्दतेः ॥ भित्तं शकलम् ॥८।२। ५६ ॥ 'भित्तं शकल'मित्युच्यते तत्रेदं न सिध्यति-मित्तं भिन्नमिति । प्र०-'विद्ल लाभे' इत्यस्मात्तु भोगप्रत्यययोर्नत्वनिषेधोऽन्यत्र नत्वम् । 'विद सत्ताया' मित्यस्मात्तु नत्वम् । 'विद ज्ञाने' इत्यस्मात्त्विटा व्यवधानान्नत्वाऽभावः । तौदादिकात्तु 'विभाषा गमहनेति कसौ विकल्पविधानाधस्य विभाषेति निष्ठायामिटप्रतिषेधः । तनवचन इति । तस्य नस्तनः, तस्य वचनमिति समासः। तदु इति । 'व'दिति लुप्तषष्ठीकम् । 'उ' इत्यनर्थको निपातः पादपूरणार्थः । विन्तेरिति । विन्त इति तिरुन्तानुकरणात्षष्ठी। भित्तं० । भिन्नमिति । शकलवाचिना भित्तशब्देन सामानाधिकरण्यादिन्न- । उ०-नवं तथा विद्यनेरित्यर्थः । पर्यवपन्न इति । इटि सति रूपान्तरं प्राप्त इत्यर्थः । यद्यपि प्रत्ययस्येट तथापि प्रयोगे धातोरनन्तरं श्रूयमाणत्वात्तदवयवत्वप्रतिभानाद्विदिः पर्यषपा इत्युक्तं, तत्र बीजान्याह-नुदेति । शब्दपरविप्रतिषेधादिति। यद्यपि विप्रतिषेधसूत्रे कार्यशब्देन शास्त्रीयं ग्रहीतुमुचितं, तथापि विरोधे परस्य बलवस्वदर्शनादत्रापि तथैव कल्पनम् । यद्यप्यचः परस्मिन्निति सूत्रस्थभाष्यरीत्या पूर्वसाहपर्यमन्तरङ्गं तथापि ग्याण्या- नादेव निर्णयो बोध्यः । एवं 'विभाषागमहनविदविशा'मिति सूत्रेपि बोध्यम् । विद्ललाभ इति । अस्यैव भोगप्रत्यययोवृत्तिसंभवादिति भावः । सत्ताविचारणयोर्हि सदसंभव इति तात्पर्यम् । क्वचित्त 'विदिलाभ'इति कैयटे पाठः । श्यनित्यादि भाष्यं व्याचष्टे-विद सेति । ननु तौदादिकस्यानिटकारिकासु पाठाभावात्तस्य कुतो नेडित्यत भाह-चौदादिकात्त्विति । तत्र हि व्याख्यानात्तौदादिकस्यैव प्रहणं नतु ज्ञानार्थलुम्विकरणस्येत्यर्थः । भाष्ये- वानबाविति । विषल्पप्रतिषेधावित्यर्थः। ननु रौधादिकस्य शितपा निदेशे विनसेरिति भवितव्यं कथं विन्तेरित्युक्तिरत आह-तिडन्तति । तेन तदर्थो धातुर्लक्ष्यत इति भाव :। भाष्ये--वित्तो भोगेष्विति । भोगग्रहणं प्रत्ययस्याऽप्युपलक्षणम् । भित्तं शक । पक्षान्तरेऽपि समाधिमाह-विशेषोपक्रमेऽपीति । क्रियाप्रवृत्तिनिमि- - + "छिदिवरुचेट्न इज्यते" "छिदिवडचेडवलीच्यसे" इति पाठान्तरे ।

·४०६] श्रीभगवत्पतअलिविरचितं [किन्प्रत्ययस्य कु. नैष दोषः-सर्वत्रैवाऽत्र भिदिविदारणसामान्ये वर्तते, तत्रावश्यं विशेषा- र्थिना विशेषोऽनुप्रयोक्तव्यः-भिन्नम् किम् भित्तमिति । तत्वमभिधायकं चेच्छकलस्याऽनर्थकः प्रयोगः स्यात् । शकलेन चाप्यभिहिते न भवति तत्वं निगमयामः ।। किन्प्रत्यययस्य कुः॥८।२। ६२ ॥ प्रत्ययग्रहणं किमर्थं न 'किनः कुरित्येवोच्येत १ 'क्विनः कु रितीयत्यु- च्यमाने वकारस्यैव कुत्वं प्रसज्येत । ननु च लोपे कृते न भविष्यति । प्र०-शब्दस्याऽपि शकलार्थवृत्तित्वन्नात्वाऽप्रसङ्गः । ततश्च भित्तं भित्तमित्येव स्यान्न तु भित्तं भिन्नमिति चोद्यम् । सर्वत्रेति । शकले पटादौ च । विदारणसामान्य इति । ततश्च सामान्यार्थे पदे संस्कियमाणे शब्दान्तरप्रयोगसमधिगम्यः शकलाऽर्थो बहि- रङ्गत्वान्नत्वाऽभावस्यानिमित्तम् । तत्रावश्यमिति | सामान्योपक्रमे विशेषाऽभिधानमिति भावः विशेषोपक्रमेऽप्यभिधाने भित्तशब्दः शकले रूढ इति भिदिक्रिया केवलं व्युत्पत्ति- निमित्तं न तु प्रवृत्तिनिमित्तम् । अथवा यया विदारणक्रियया शकलं निवर्तत तामेव भित्तशब्दोऽन्तर्भावयति, या तु निष्पन्नस्य शकलस्यऽन्या विदारणक्रिया तत्प्रति- पादनायाऽनेकक्रियासम्बन्धसम्भवे क्रियान्तरव्यवच्छेदाय भिन्नशब्दस्याऽप्याविरुद्धः प्रयोगः । तत्त्वमिति । भित्तशब्दशकलशब्दयोः पर्यायत्वायुगपदप्रयोग इत्यर्थः । किन्छ । प्रत्ययग्रहणमिति । किन: प्रत्ययत्वाऽव्यभिचारात्मनः । वकारस्यैवेति । प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदादेस्तदन्तस्येति वचनाल्लोपापवादो वकारस्यैव कुत्वं उ०-सत्वेऽप्याह-अथवेति । क्रियान्तरव्यवच्छेदायेति । भिनमेव मितं, नस्यय तिष्ठत इत्यादीत्यर्थः। 'भित्तमिति निपात्यते शकलं तरवेन रुदया उच्यते चेदिति सूयार्थः । भाष्ये-तत्वमिति । तस्वशब्देन तथाको भित्तशब्दो लक्ष्यते । यदि भिराशब्दः प्रयुज्यते सदा शकलशब्दस्य न प्रयोगः। पर्याययोः सह प्रयोगाऽभावात् । एवं शकलशब्दप्रयोगे भितिशयस्य न प्रयोग इति तस्वभृतं वस्तु निगमयामः-स्थिरीकुर्मः । स्थिरीकरणं दि निगमन, यथा पचावयवेऽनुमानप्रयोगे 'तस्मादग्निमान् पर्वत' इति । तस्मादो- ऽयमिति भावः । सरफलितमाह-भित्तशब्देति । फिन्प्रत्ययस्य० । प्रत्ययग्रहण इति । प्रत्ययपदस सु याहुनीक्षिणा पूर्वस्येवेति म पोप इति भाप: । लोपाऽपवाद इति । 'येरएफस्येति होप मा प्रत्यारम्भादिवि भापः । +१.१.१७.

·८अगरपा०रा०१६२सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [४०७ अनवकाशं कुत्वं लोपं बाधेत । सावकाशं कुत्वम् । कोऽवकाशः १ अनन्त्यः । कथं पुनः सत्यन्त्येऽनन्त्यस्य कुत्वं स्यात् १ आचार्यप्रवृत्तिपियति 'नान्त्यस्य कुत्वं भवतीति यदयं 'क्विनः कुरिति कवर्गनिर्देशं करोति, इतरथा हि तद्गुण- मेवाऽयं निर्दिशेत् । इदं तर्हि प्रयोजनं-येभ्यः किन्प्रत्ययो विधीयते तेषामन्यप्रत्ययान्ताना- मपि पदान्ते कुत्वं यथा स्यात्-मानो अस्राक् । मानो अद्राको । किनः कुरिति वक्तव्ये प्रत्ययग्रहणं कृतम् । किन्प्रत्यस्य सर्वत्र पदान्ते कुत्वमिष्यते ॥ १ ॥ प्र०- स्यात् । लोपे कृत इति । अन्तरङ्गो लोपः, कुत्वं तु बहिरङ्ग, पदस्येति विधानात् । अनवकाशमिति । किवादिपु सावकाशं लोपं विशेषविहितं कुत्वं बाधेतेति भावः । अनन्त्य इति । किन्प्रत्ययापेक्षयाऽनन्त्यः, पदस्य त्वन्त्य इति ज्ञेयम् । 'पदस्थति हि स्थानपठ्या अन्त्येऽल्युपसंहारादन्त्यस्यैव कुत्वेन भाव्यं, यदि तु पदस्येत्यवयवषष्ठी स्यात्तदा घृतस्पृशेत्यादावपि कुत्वं स्यात् । कथं पुनरिति । 'सत्यपि सम्भवे बाधनं भवती'ति लोपं बाधित्वा कुत्वेन भाव्यमिति भावः । यदयमिति । अनेकस्य स्थानि- नोऽनेकादेशप्रतिपत्तये वर्गग्रहणं, वकारस्यैव तु स्थानित्वे धकार एव निर्दिश्येत । 'वर्गाणां तृतीयचतुर्था' इति शिक्षायां वकारघकारयोर्गुणसाम्यप्रतिपादनात् । इदं तहीति । किन्प्रत्ययस्तत्प्रकृतिधातूपलक्षणमिति तस्मिन्सत्यसति वा तत्प्रकृतेर्धातोः पदस्य कुत्वं भवति । अनागिति । सृजिशिभ्यां माडि लुङ्, तिप् , सिच् , 'बहुलं छन्दसीति विधानादीएन भवति, हल्ङयादिलोपः, 'मृजिशोमल्यमकिती' त्यमा- गमः, 'वदबजे ति वृद्धिः, 'बहुलं छन्दस्यमाङयोगेऽपी'त्यडागमः, 'संयोगान्तस्य लोपः', 'श्चभ्रस्जेति षत्वे प्राप्ते कुत्वं, जस्य गः, शस्य खः, 'वावसाने' इति चत्वं ककारः । उ०-अन्तरङ्ग इति । प्रत्ययमात्रापेक्षत्वादिति भावः । चैपादिकतयाऽप्यसिद्धं कुत्वमिति योध्यम् । ननु पदस्येत्यधिकारादलोन्त्यपरिभाषया पदान्तस्यैव कुत्वं स्यादिति कथममन्स्यो- ऽवकाशः स्यादत भाह-किन्प्रत्ययेति । ननु पदस्यस्यस्य विशेषणताया अप्युक्तरवेन कर्थ स्थानषष्ठी स्यादत आह-यदि विति । शिक्षायामिति । दन्त्योष्टयवस्थापि महाप्राणता तत्रो. तत्याहुः । धातूपलक्षणमिति । अतद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहिणेत्यर्थः । जस्य ग इति । अना- गित्यत्र । भद्रागिन्यत्राह-शस्य ख इति । 'वर्गाणां प्रथमद्वितीया' इत्यत्र शखयोर्गुण- + १. २. ५१,३०, ·४०८] श्रीभगवत्पतलिविरचित [रोऽपि अहम् ॥८।२।६८॥ रुविधावह्नो रूपरात्रिरथन्तरेपूपसंख्यानम् ॥ १॥ रुविधावह्नो रूपरात्रिरथन्तरेषूपसंख्यानम् कर्तव्यम् । अहोरूपम् , अहोरात्रः, अहोरथन्तरं साम । रोऽसुपि ॥ ८ । २ । ६६ ॥ असुपि रादश उपसर्जनसमासे प्रतिषेधोऽलुकि ॥ १ ॥ असुपि रादेश उपसर्जनसमासेऽलुकि प्रतिषेधो वक्तव्यः । दीर्घाहा निदाघ इति । प्र०-'पृवत्रासद्ध'मित्यसिद्धत्वं पत्वे कुत्वस्य नास्ति, प्रत्ययग्रहणसामर्थ्यात्पत्वाद्य- पवादत्वात्कुत्वस्य। अहन् । रुत्वविधाविति । समासाऽसमासः मासयोलमता लोपाद्रादेशे प्राप्ते रुत्व- मुत्वार्थमुच्यते । अहोरूपमिति । अहो रूपमिति पष्ठीसमासः । गतमहो रूपं पश्येत्यसमासः । अहोरात्र इति । इकारलोपे कृतेऽप्येकदेशविकृतस्यानन्यत्वाद्रुत्वम् । रात्रग्रहणं तु न कृतं, गतमहो रात्रिरागतेत्यत्रापि रत्वार्थम् । रोऽसुपि । 'असुपि रादेश' इति पर्युदासं मत्वेदमुच्यते-दीर्घाहा निदाघ इति । अत्र च सुप्सशो हल्परोऽस्तीति रादेशप्रसङ्गः, रुत्वं चाऽत्र यत्वार्थमिप्यते । उ०-साम्यप्रतिपादनादिति भावः । पत्वाद्यपवादत्वादिति भादिना जरवम् । 'फुः किन्यत इति ग्यासेन 'Cष्ट' इत्यध्याहारेण च बहुमीयर्थलाभे सिद्धे प्रत्ययग्रहणस्यान्यपदार्थाशे चीप्सागर्मपहु- ग्रीहिलाभाधरयेन यिशिष्य तारशादिविपयफलक्षणोपप्लवेन तद्विपये अश्वपत्ययोरवश्यं मारया तस्य तदपयादरयमिति भावः । इदं चिन्त्य, भाध्यकृता बहुव्रीहिमानमूलफताया एवं प्रत्यय- प्रहणस्योकरवात् । तस्मादुप्णिगनुयुजिक्रप्यु कुवस्य पारितायेन न सदपयादरमिति । या फिप्रकृती पायप्राप्सियोग्येऽपि कृते पत्ये कुटवस्य पारिताय, तस्मात्परये जश्त्ये पकुरयमिति योध्या मिति, सम, तरप्रवृत्तिकालेऽवश्यमालेरेवापयादरवयीजस्यात् एतदेयोच्यते 'सत्यपि संभवे' इयादि। अहन् । समासासमासयोरिति । गरोपः प्रातिपदिकति पयस्यमाध्यमामाण्येनास्य संपुदायमसिरिति योगम् । लुमतेति । समासे-'गुपो धारियति । असमासे स्वमोरिति । एफदेशवितस्येवि । टपः प्राग्यर्तिभागस्यगधः । 'म लोप'दसि सूममाप्ये 'रायसि पाठो मरो । भय चासिदेशिकमहोरात्र इत्ययोदादामिति गतमहो राग्निरियादेरनभिधानमिश्यम् । रोऽपि । पदासपझे पोपान्तरमार---पर्युदामे घेति । पपंर पवादातीति पदा.

·टापारा०७२सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [४०९ सिद्धं तु सुपि प्रतिषेधात् ॥२॥ सिद्धमेतत् । कथम् १ 'सुपि प्रतिषेधात्' प्रसज्याऽयं प्रतिषेधः-'सुपि नेति । इहापि तहिं न प्राप्नोति-अहर्ददाति, अहर्भुङ्क्त इति । लुकि चोक्तम् ॥ ३॥ किमुक्तम् १ 'अहो रविधौ लुमता लुप्ते प्रत्ययलक्षणं न भवतीति । अनरूधरवरित्युभयथा छन्दसि ॥ ८ । २ । ७० ॥ छन्दसि भाषायां च प्रचेतसो राजन्युपसंख्यानम् ।। १ ।। छन्दसि भाषायां च प्रचेतसो राजन्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । प्रचेतो राजन् । प्रचेता राजन् । अहरादीनां पत्यादिषूपसंख्यानम् ॥ २ ॥ अहरादीनां पत्यादिषूपसंख्यानं कर्तव्यम् । अहर्पतिः, अहःपतिः । ः अहः पतिः ] अहपुत्रः, अहःपुत्रः । [ अंह पुत्रः ] । गीतिः, गीः पतिः । [गी पतिः ] 1 धूर्पतिः । धूपतिः [धूं-पतिः ] वसुत्रेसुध्वंखनडहां दः ॥ ८।२ । ७२ ॥ इह कस्मान्न भवति-पपिवान् तस्थिवानिति ? 'सस्येतिर वर्तते । प्र०-पर्युदासे चाऽहरित्यत्र रुत्वमेव भवात न तु र । सिद्धं त्विति । प्रत्ययलक्षणेन 'दीर्घाहा निदाघ' इत्यत्र सुप्परत्वाद्रत्वाऽभावः । 'पूर्वत्रासिद्ध मिति रुत्वास्याऽसिद्धत्वात्पूर्व नोपधालक्षणो दीर्घः, पश्चाद्रुत्वम् । अहरित्यत्र तु र एव भवति । इहापीति । प्रत्यय- लक्षणेन रप्रतिषेधप्रसङ्गः । अम्नरूध० । प्रचेता राजनिति । सकारस्य रेफः, तस्य रो रीति लोपे ठूलोप इति दीर्घः । अहर्यतिरिति । रेफस्य रेफो विसर्जनीयबाधनाय पक्षे छन्दोभाषयोविधीयते । वसुनं०। पपिवानिति । सस्येत्यस्याऽननुवृत्तौ नकारस्य दत्वं प्राप्नोति, तदनु- .. उ०-न्तरसन्निधाने उत्वं स्यादित्यर्थः । रुत्वस्यासिद्धत्वादिति । वस्तुस्थितिप्रदर्शनमेतत् । भाष्ये-लुमता लुप्ते इति । प्रत्यये परतः पूर्वस्य कार्य न लुमतेति निषेधादिति भावः । अन्नरू। रेफ इति । रुत्वे एव प्राप्ते इति भावः। रेफस्य रेफविधाने फलमाह- रेफस्येति । महःपत्यादौ पक्षे उपध्मानीयः । वसुस्रंसुध्वंस्व० । लोपं बाधित्वेति । संयोगान्तलोपमित्यर्थः। पररवादिति भावः । ६. १. ६८; १. १. ६२.२ १. १. ६३.८.१.१४६. ३. १११, १-अयं पाटोन सार्वत्रिक। X८.२.६६.

·४१० श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं वसुसं० । - एवमप्यत्र प्राप्नोति । लोपे* कृते न भविष्यति । अनवकाशं दत्वं लोपं बाधेत । सावकाशं दत्वम् । कोऽवकाशः १ पपिवद्यां पपिवद्भिरिति । [ नैषोऽस्त्य- स्थावकाशः ] अत्रापि रुः प्राप्नोति । तद्यथैव रु बाधते एवं लोपमपि बाधेत । न बाधते । किं कारणम् ? येन नाप्राप्त तस्य बाधनं भवति, न चाप्राप्त रौ दत्वमारभ्यते, लोपे पुनः प्राप्त चाऽप्राप्त च । यदि तहिं 'सस्येति वर्तते-अनडुद्भयामनडुद्भिरित्यत्र न प्राप्नोति । वचनादनडुहि भविष्यति । यद्येवम्- अनडहो दत्वे नकारप्रतिषेधः ॥ १॥ अनडुहो दत्वे नकारस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । अनड्वान् । सिद्धं तु प्रतिपदविधानान्नुमः ॥ २ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् १ नुमः प्रतिपदविधानसामर्थ्याहत्वं न भविष्यति । यदि तर्हि यद्यदनडुहः प्राप्त तत्तन्नुमः प्रतिपदविधानसामर्थ्याद् वाध्यते रुत्वमपि न प्राप्नोति-अनड्वांस्तत्रेति+ । नैप दोषः । 'यं विधि प्रत्युपदेशोऽनर्थकः स विधिर्वाध्यते यस्य तु विधेनिमित्तमेव नासौ वाध्यते' दत्वं च प्रति नुमः प्रति- पदविधिरनर्थको रोः पुननिमित्तमेव । प्र०-वृत्ती तु लोपं वाधित्वा सकारस्य दत्वं प्राप्नोति । लोपे कृत इति । 'पूर्वत्रासिद्ध'मिति दत्वस्याऽसिद्धत्वाल्लोपः । अनवफाशमिति । कार्यान्तरेण सर्वस्य विषयस्याकान्तत्वात् । येन नाप्राप्त इति । सर्वविपयव्यापि लक्षणं दत्वेन याध्यते, न तु सर्व कार्य सर्व वा लक्षणम् । यदि तहीति । एकसमासनिर्दिष्टानां वस्वादीनां सर्वपां विशेपणसंवन्धस्य न्याश्यत्वात् । वचनादिति । एकस्माद्ग्रहणकवाक्यादनेकस्य प्रक्रियावाक्यस्योपलवा. संभवव्यभिचाराभ्यां च विशेपणसवन्धादनडुहोऽसंभवात्सस्येति विशेषणेनाऽयोगः । सिवं हियति । यदि नकारस्य दत्वं स्यान्नुमोऽनर्थकः स्याद्विधिरिति हकारस्यैव इत्यं विधीयते । यदि ताहति । विधानसामात्सर्वत्राऽविकृतेन नुमा भवितव्यमिति भावः । उ०-अमियत्यमारहापेदम् । मनु परस्पादलोपं वाधिरया दप्यं स्पाइस माह-पूर्यत्रेति कार्या- न्वरणवि । पपियेग, पपिपेन । समाविशेषावुभयोरपि वाधः स्यादिसि भायः । अगालोः संभवादिति । पापि संगुष्पंसोयिन्नासरयमभिधानात्, भस एयानुसृत्ती पपिया. मियदेष भगपता दोपः शादिया, पर सपोरपि विशेषणं यमप्यभिचारातचापि उप. Truा तसिपनाये:पि गदोपपभिप्रापः । .........१.१.... १ ... + ......

·टारपारंबाटसू०] व्याकरणमहाभाध्यम् (४१६ उपधायां च ।।८।२। ७८ ॥ . - किमर्थमिदमुच्यते न 'हली'त्येव सिद्धम् ? न सिध्यति । 'धातो' रिति* तत्र वर्तते, तत्र रेफवकाराभ्यां धातुर्विशेष्यते-रेफवकारान्तस्य धातो'रिति । किं पुनः कारणं पूर्वस्मिन् योगे। रेफवकाराभ्यां धातुर्विशेष्यते १ इह मा भूत्- अग्निर्वायुरिति । एवं तर्हि पूर्वस्मिन्योगे यद्धातुग्रहणं तदुत्तरत्र निवृत्तम् । एवमपि 'कुर्कुरः' 'मुर्मुर' इत्यत्रापि प्राप्नोति । एवं तर्खनुवर्तते तत्र धातुग्रहणं, न तु रेफवकाराभ्यां धातुर्विशेष्यते। किं तर्हि इग्विशेष्यते--- 'रेफवकारान्तस्येको धातो'रिति । एवमपि कुर्कुरीयति मुर्मुरीयतीत्यत्रापि प्राप्नोति । तस्माद्धातुरेव विशेष्यः, धातौ च विशेष्यमाण उपधायां चेति वक्तव्यम् । उपधादीर्घत्वेऽभ्यासजिबिचतुर्णा प्रतिषेधः ॥ १॥ प्र०- उपधायां च । पूर्वस्मिन्निति । वोरुपधाया' इत्यत्रेत्यर्थः । उत्तरचेति । 'हलि घेत्यत्र । कुकुर इति । पदावयवस्य रेफस्य उपधाया इको दी| विधीयमानोऽत्रापि प्राप्नोति । धात्वधिकारे तु रेफवकारान्तस्याऽधातुत्वान्न भवति । रफवकारान्तस्येक इति । अन्तशब्दः समीपवाची, रेफवकारयोर्हल्परयोर्य उपधेक् तस्य धात्ववयवस्य दीर्घा विधी- यमानो भूच्छिते'त्यादौ भविष्यति न तु 'कुर्कुर' इत्यादावित्यर्थः । कुकुरीयतीति । क्यजन्तस्य धातोरवयव इगिति दीर्घप्रसङ्गः । तस्मादिति । रेफवकारान्यस्य धातोहल्प- रस्योपधाया इको दी? विधीयमानो मूच्छिते'त्यादौ न प्राप्नोतीति वचनम् । तेन धातोरुपधे यो रेफवकारौ तयोरुपधाया इको दीर्घः । उपधादीर्घत्व इति । जिनि' शब्दो 'जीर्यतेः क्रिन् रश्च व' इति व्युत्पन्नः । तत्रोणादिप्रतिषेधश्चेति सिद्धे प्रपञ्चार्थः उ०- उपधायां च । भाग्ये-हलीत्येवेति । 'गीण'मित्यादिसिद्धये पदावयवरेफान्तस्यो. पधाया दीर्घ इत्यर्थ मन्यते । पूर्वस्मिन्नित्यस्य हलिचेत्यवेत्यर्थेऽग्निरिति उदाहरणाऽसr- तिरत आह-वारिति । भत्र धातुग्रहणानुवृत्तौ उत्तरत्राप्यनुवृत्तिः संभाव्येत नान्यथैत्याशयेन प्रम इत्यर्थः। नन्विको रेफाद्यवयवत्वमनुपपक्ष, विशेग्याऽसनिधानात्तदन्तविधेदुर्लभत्वं पात आह-अन्तशब्द इति । तेन धातोरित्युपधामहणं, वॉविशेषणं, पष्ठीहिर्वचनस्य स्थाने सप्त- भ्येकवचनं, धातोरित्यनुवर्तमानं वैयधिकरण्येन ऊर्विशेषणं, प्रकृतमुपधाग्रहणमिको विशेषणं, सच्च ईपेक्षं पूर्ववमाचष्टे इति भावः । धातोरुपधारेफ इति । बहिरङ्गवेनाल्लोपस्याऽसिवर्ष 1८, २. ७७. ८. १, ७४.८,१. ए.

·४१२] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [अदसोऽसेदादु दो मः उपधादीर्घत्वेऽभ्यासजित्रिचतुर्णी प्रतिषेधो वक्तव्यः । रिर्यतुः, रियुः । संविव्यतुः, संविव्युः । जिविः । चतुर्यिता, चतुर्यितुम् । उणादिप्रतिषेधश्च ॥२॥ उणादीनां च प्रतिषेधो वक्तव्यः । किर्योः गिर्योरिति । अभ्यासप्रतिषेधस्तावन्न वक्तव्यः । 'हली'त्युच्यते न चाऽत्र हलादि पश्यामः । यणादेशे कृते प्राप्नोति । स्थानिवद्भावान्न भविष्यति । प्रतिषिध्यतेऽत्र स्थानिवद्भावो 'दीर्घविधिं प्रति न स्थानिव'दिति । नैपोऽस्ति प्रतिषेधः । उक्तमेतत्—'प्रतिषेधे स्वरदीर्घयलोपेषु लोपाऽजादेश' इति । जिविप्रतिषेधश्च न वक्तव्यः । 'उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि । चतुर्यिता चतुर्यितु मिति 'सुपि ने तिः वर्तते । यद्येवं गीभ्यां गीर्भिरित्य- प्रसिद्धिः+ । न सुपो विभक्तिविपरिणामागीभ्यो गीर्भिरित्यदोषः । 'उणादिप्रति- पेधो वक्तव्य' इति, परिहृतमेतत् , उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानी'ति । अदसोसेर्दादु दो मः ॥ ८।२।८० ॥ अदसोऽनोस्रः॥१॥ अदसोऽनोरिति वक्तव्यम् । किमिदमनोऽत्रेरिति १ अनोकारस्य, अस- कारस्य, अरेफस्येति । अनोकारस्य -अदोऽत्र । असकारस्य-अदस्यति । अरेफस्य-अदः । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । क्रियते न्यास एव । प्र०-पाठः । चतुर्यितेति । चतुर इच्छतीति क्यच् , तृच्, इट् , अतो लोपे कृते धातोरुप- धारेफ इति दीर्घत्वप्रसद्गः । स्वरेति । 'पूर्वत्राऽसिद्धे न स्थानिव' दिति स्थानिवत्त्वनिषेधा- दीर्घः प्राप्नोति, तस्मादभ्यासप्रतिषेधो वक्तव्य एवेत्याहुः । न सुप इति । सुपः परो यो हल तत्परयोर्वोदी? न भवतीत्यर्थः अदसोऽसे० । प्रोकारात्पर इति । सूत्रे तावत्पदानि निर्दिष्टान्युत्तरकालं तु ७०- तुम, चैपादिकेऽस्तो तदप्रयः । इत्याइरिनि । ग्रामिगत्यम्यापि स नियम इति तु मा पाराय इस्य ग्रामपिः । माध्ये-गुपिनति यर्तत इति । भाधास्ववियरया सप्तमी । नुवागायवम्येपी नग्य इति भावः। एनेन पारियादी भगतसिंगुषो एका एस येन गिशिष्टीतर गुणे पयदिसम्येन प दोष प्रसपानम् । सुपः पर इति । सप्तम्प. R पपा विपरिणाम इति भागः । पदमांड: | ant-यांनेरिति पालिका पार पारणायित. । ---- • १.१.५८.१.१.५८.८, ३. ...+ 4. . ...४८.......१५, .

·टअारपा०रा०८०सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [४१३ अविभक्तिको निर्देशः--'अदस्-ओ' इति । अोकारात्परः प्रतिषेधः पूर्वभूतः । ततः सकारः । ततो रेफ इति । अथ वा नैवं विज्ञायते—'अदसोऽसकारस्येति । कथं तर्हि ? अकारोऽस्य सकारस्य* सोऽयमसिः, असेरिति । यद्येवममुमुयङिति न सिध्यति, अदद्रय- ङिति प्राप्नोति। । अदमुयङिति भवितव्यम्-'अनन्त्यविकारेऽन्त्यसदेशस्य कार्य भवतीति । अदसोऽद्भः पृथङ्मुत्वं केचिदिच्छन्ति लत्ववत् । केचिदन्त्यसदेशस्य नेत्येकेऽसेहि तन्न पदाधिकारादपदान्तस्याऽप्राप्तिः ॥ २॥ तत्र पदाधिकारादपदान्तस्य न प्राप्नोति+ अमुया अमुयोरिति । सिद्धन्तु सकारप्रतिषेधात् ॥ ३ ॥ सिद्धमेतत् । कथम् १ 'सकारप्रतिषेधात्' । यदयमसेरिति प्रतिषेधं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्योंऽपदान्तस्यापि भवतीति । दृश्यते ॥ प्र०-यथेष्टमभिसंवन्धे लक्ष्यसंस्कारकवाक्यमुपप्लवमानमभिमतमर्थसंपादयति । असेरिति । यत्र सकारस्य त्यदाद्यत्वं क्रियते तत्र मुत्वं नान्यनेत्यर्थः । यद्येवमिनि । त्यदाद्यात्वा- ऽभावान्मुत्वाऽप्रसङ्गः । अदसुयङिति । अःसेर्यस्येत्येवमनाश्रयणेऽपि नैवाऽमुमु- यङिति भाव्यमित्यर्थः। अदसोऽद्रेरिति । ये-न सिः असिरिति सकारान्तप्रतिषेध- माश्रयन्ति नाऽन्त्यसदेशपरिभाषां, तेऽमुमुयक्तिीच्छन्ति । यथा 'चलीक्लप्यत' इति रेफद्वयस्य लत्वम् । अन्त्यसदेशपरिभाषाश्रये त्वदमुयङिति । ये तु त्यदादात्वविषये एव मुत्वमिच्छन्ति ते 'अदद्रय डिति मन्यन्ते । अमहति । अः सेर्यस्य सोऽसिस्तस्येत्यर्थः । यद्यमिति । 'अदस्यती'त्यत्र 'नः क्ये इति नियमाददसोऽपदत्वान्मुत्वं न भविष्यतीति । . उ०-मानौकारसकाररेफस्याऽदस इत्यर्थः । 'अद'इति विसर्गस्याऽसिद्धत्वाद्रेफान्तम् । भाष्ये- ओकारात्परः प्रतिषेधः पूर्वभूत इति । भूतपूर्वः पूर्वरूपं प्राप्त इत्यर्थः । 'भो' इति लुप्तपष्टी- फम् , 'सेर्' इति रेफान्तम् , तथैव इ कार उच्चारणार्थ इति बोध्यम् । 'भसे 'रिस्यसमर्थसमासः। मोकारसकाररेफान्तस्याऽदसो न मुत्वमित्यर्थः । तदाह-सूत्रे इति । अत एवादोऽनुपदेश इति निर्देशः साच्छते । अकारोऽस्येति भाण्येण म्यधिकरणबहुव्रीहिरित्युक्त, तदाह-योति । त्यदायरवमित्युपलक्षणमाकारस्थापि, तेनाऽमूटक सिथति । अदसोद्रेरिति । एवश्व तन्म- .. ६. १. १०९.* ७. २. १०२. ६. ३. ९२. . ८. २. १८, ७. ४. ९०.१ ८. १. ११.

·1.1.५८.!.!.५८.८.६.१..+....६.४८.१.१५.१.११. [ अदसोऽसेर्दादु दो मः अभ्यासप्रतिषेधस्तावन्न वक्तव्यः । 'हली'त्युच्यते न चाऽत्र हलादि चतुर्यिता चतुर्यितु मिति 'सुपि नेति वर्तते । यद्येवं गीभ्यो गीर्भिरित्य- प्रसिद्धिः+ । न सुपो विभक्तिविपरिणामारीया गीर्भिरित्यदोषः । 'उणादिप्रति- कारस्य, अरेफस्येति । अनोकारस्य-अदोऽत्र । असकारस्य-अदस्यति । भरेफस्य-अदः । तत्तहि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । क्रियते न्यास एव । प्र०-पाठः । चतुर्यितति । चतुर इन्दतीति क्यच् , तृच, इट् , अवो लोपे कृते धानोरुप- धारेफ इति दीर्घत्वप्रसङ्गः । स्वरेति । 'पूर्वत्राऽसिद्धे न स्थानिव दिति स्थानियत्त्वनिषेधा- पःप्राप्नोति, तस्मादभ्यासप्रतिपेथो वक्तव्य एवेत्याहुःन सुप इति । सुपः परो यो पदसोऽसे० । ओफारात्पर इति । सूने तावत्पदानि निर्दिष्टान्युत्तरफालं 30- तुम, ग्रंपादिकेश्तरले राप्रपणेः । इत्याहुरिति । 'पूर्वग्रासिद्धेने यस्यापि स नियम इनि मापारप पयाणपिः । भारपे-सुपिनति वर्तत इति। अाधारयपिणापा पीपाययमायरी गम्य इति भाषः । एनेन पनुपितरयादी अन्तरािगुपए एम पेन विशिष्टीपार गुणे श्यपदिनत्वेन प दोष हयपास्तम् । सुपः पर इदि । समापन पदमाग: पानी-घनोनेरिति पारमादिः । इमार उरचारणा | भवि ४१२ श्रीभगवत्पतलिविरचितं उपधादीर्घत्वेऽभ्यासजिनिचतुणी प्रतिषेधो वक्तव्यः । रिर्यतुः, रियुः । संविध्यतुः, संविव्युः । जिविः । चतुर्यिता, चतुर्यितुम् । उणादिप्रतिषेधश्च ॥२॥ उणादीनां च प्रतिषेधो वक्तव्यः । किर्योः गिर्योरिति । पश्यामः । यणादेशे कृते प्राप्नोति । स्थानिवद्भावान्न भविष्यति । प्रतिपिध्यतेऽत्र स्थानिवद्भावो 'दीर्घविधि प्रति न स्थानिव'दिति । नैपोऽस्ति प्रतिषेधः । उक्तमेतत्-'प्रतिषेधे स्वरदीर्घयलोपेषु लोपाऽजादेश' इति । जिविप्रतिषेधश्च न वक्तव्यः । 'उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि । पेधो वक्तव्य' इति, परिहृतमेतत् , उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानी'ति । अदसोसेर्दादु दो मः ॥ ८।२।८० ॥ अदसोऽनोस्नेः ॥ १॥ अदसोऽनोत्रेरिति वक्तव्यम् । किमिदमनोऽरिति-१ अनोकारस्य, अस- हल वापरयो:दीर्थो न भवतीत्यर्थः । • या विमतिमाः। - ·टअगरपा०रा०८२सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [४१५ काको वाश्यत इत्यधिकारी निवर्तन्ते । दोषः खल्वपि स्यायदि वाक्याधिकारः पदाधिकारं निवर्तयेत् । इष्यन्त एवोत्तरत्र पदकार्याणि, तानि न सिध्यन्ति- नश्छव्यप्रशान् [८, ३.७] इति । पदनिवृत्यर्थमिति नैवं विज्ञायते--पदस्य निवृत्यर्थं पदनिवृत्त्यर्थमिति । कि तर्हि १ पदे निवृत्त्यर्थं पदनिवृत्त्यर्थमिति । वाक्ये यावन्ति पदानि तेषां सर्वेषां टेः प्लुतः प्राप्नोति, इष्यते च वाक्यपदयोरन्त्यस्य स्यादिति, तच्चान्तरेण यत्नं न सिध्यतीत्येवमर्थों वाक्याधिकारः ।। अथ टिग्रहणं किमर्थम् ? टिग्रहणमलोन्त्यनियमे व्यञ्जनान्तार्थम् ॥ २॥ टिग्रहणं क्रियतेऽलोन्त्यनियम* व्यञ्जनान्तस्यापि यथा स्यात्-अग्नि- ची३त् सोमसू ३त् ॥ अस्ति प्रयोजनमेतत् १ किं तहीति ।। सर्वादेशप्रसङ्गस्तु ॥३॥ प्र०-नहि काक इति । नहि वाक्यग्रहणस्य पदाधिकारनिवृत्तिर्वाच्या यथा काकवाशि- तस्येत्यर्थः । विरोधाऽभावाच्चाऽशक्यः पदाधिकारो निवर्तयितुं, वाक्यस्थपदस्यैव कार्याभ्युपगमादित्याह-दोष इति । नश्छवीति । हन्तीत्यादावपदान्तस्प गर्न भवति । नैवमिति । 'पदस्थे'त्यनुवर्तत एव । पदस्य टेः प्लुतो मा भूत्पदवाक्ययोर्यष्टिस्तस्यैव यथा स्यादित्येवमर्थं तु वाक्यग्रहणमित्यर्थः । टिग्रहणमिति । असति टिग्रहणे प्लुतश्रुत्या- ऽपरिभाषोपस्थानादचा तदन्तविधौ सत्यजन्तस्यैव वाक्यस्याऽलोऽन्त्यस्येति वचना- दन्त्यस्याचो नपुंसकह्रस्व इव प्लुतः स्यात् । टिग्रहणे तु तदुपादानसामर्थ्याट्टिनाऽजि. शेष्यते, नत्वचा टिरिति हलन्तस्यापि प्लुतः सिध्यति । सर्वादेशप्रसङ्गस्त्विति । 'अचश्चेत्ययमलोन्त्यशेष इति भावः। अच इति वचनादिति । इह तस्याऽनुपस्था- नादिति भावः । सर्वादेश इति । हलन्तस्य टेः सर्वस्य स्थान इत्यर्थः । उ०-निवर्तकत्वं दृष्टमित्यत माह-विरोधाभावाच्चेवि। भाष्ये--पदे निवृत्त्यर्थमिति । पदे परतः पूर्वपदान्तस्य प्लुतनिवृत्यर्थमित्यर्थः । वाक्यान्तस्यैव पदान्तस्य यथा स्पादित्यर्थमिति भावस्तदाह-पदस्य टेरिति । भाष्ये-अलोन्त्यनियमे इति । भलोन्त्यनियमे सति व्यज- नान्तस्य न स्यात्तदर्थमित्यर्थस्तदाह-असतीति । सति तु पदावयवटेरवयवस्याऽच इत्यर्थ इति भावः । इह तस्येति । अप इत्यस्याऽलोस्यस्येत्यस्य चैत्यर्थः । परस्परविरोधेनोमयोरपि * १.१.५२; १.२.२८, ·४१४] श्रीभगवत्पतलिविरचितं [वाक्यस्य टे० अथ दाद्ग्रहणं किमर्थम् ? दाद्ग्रहणमन्त्यप्रतिषेधार्थम् ॥ ४ ॥ दाद्ग्रहणं क्रियते, 'अन्त्यप्रतिषेधार्थम् । अलोऽन्त्यस्य मा भूत्- अमुया अमुयोरिति । एत ईद्वहुवचने ॥ ८।२।८१॥ ईत्वं बहुवचनान्तस्य ॥१॥ ईत्वं बहुवचनान्तस्येति वक्तव्यम् । 'बहुवचन' इतीयत्युच्यमाने इहैव स्यात्-अमीभिः, अमीषु । इह न स्यात्-अमी अत्र, अमी आसते । तत्तर्हि वक्तव्यम् १ न वक्तव्यम् । नेदं पारिभाषिकस्य* वहुवचनस्य ग्रहणम् । किं तर्हि १ अन्वर्थग्रहणमेतत् । बहूनामर्थानां वचनं बहुवचनम् , बहुवचन इति । वाक्यस्य टे प्लुत उदात्तः ॥८।२।८२॥ वाक्याधिकारः किमर्थः १ वाक्याधिकारः पदनिवृत्त्यर्थः ॥ १॥ वाक्याधिकारः क्रियते 'पदनिवृत्त्यर्थः । पदाधिकारो निवर्त्यते । न हि प्र०-किं निषेधेन ? निषेधात्वपदस्याऽप्यदसो मुत्वं भवति-अमुयेति, पदस्याऽपि-अमुष्य अमूभ्यामिति । अन्त्यस्येति । 'अलोऽन्त्यस्येति वचनादमुयेत्यत्र यकारस्योत्वं स्यात् । एन ईबहुवचने । ईन्वमिति । 'कृत्रिमाऽकृत्रिमयोः कृत्रिमे संप्रत्यय' इति वचनात्प्रत्ययस्य बहुवचनस्य प्रहणेन भाव्यं, ततश्च 'तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्येति परिभापोपस्थानाद्ववचने परत एकारस्येत्त्वेन भाव्यममीभिरित्यादौ, नत्वमी इत्यत्रेति भावः। नेदमिति । उभयगतिरिह शास्त्रे भवतीति प्रतिपादितं, तत्र व्याप्तिन्यायान- यादिहाऽर्थपहणम् । वादास्य टेः । वास्यस्थस्यैव पदस्य प्रयोगो न केवलस्येति मत्वाह- घागधिकार इति । पदनिवृत्त्यर्थ इति । पदस्येति यत्प्रस्तुतं तन्निवृत्त्यर्थः । उ०-णापेऽपि समतात्पर्य, एयानुरोधाप व्ययस्या। भाचार्यमतभेदाप रूपनयमपि साविति भाय: । परे तु 'यो मिरयादियपक्षोत्तरमदमुयडिति भवितव्यमिति भाप्योरे- रादेव रूपं मागामितम् । अपवेति ध्याएपादूषणमे येई, श्लोकचोमपक्षयमासरूपानवादमाग मेदेशिन:। भाएगाप्रेऽसेरिति प्रतिषेधं शान्तीत्युमि याहुः । एन ईन् । प्रत्ययस्य पटुवचनस्य-सरसंशकस्य । प्रहणेन भाव्यम् । 'बापगम- माने विदोपः। मनु पापयत्यस्येय पदस्य पयाम्यास तुफेवास्यति पदविशेषणाय पापा. शिवार: स्यादा भावास्यस्थम्येति । सराधाडायमिपाराम पदविवीपणेगार्थ इति भाय:। 'प्रविश पिण्दी मिनि वाम्मारि प्रयोगदर्शनादिदं पिरपम्, मम्यधिकारस्पाधिकारान्तर. १. ४. १.१.१ ८.१.१५. पास्यस्य टे:० ·८०२पागरा०८२सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [४१५ काको वाश्यत इत्यधिकारी निवर्तन्ते । दोषः खल्वपि स्यादि वाक्याधिकारः पदाधिकारं निवर्तयेत् । इष्यन्त एवोत्तरत्र पदकार्याणि, तानि न सिध्यन्ति- नश्छव्यप्रशान् [८.३.७] इति ॥ पदनिवृत्त्यर्थमिति नैवं विज्ञायते--पदस्य निवृत्यर्थं पदनिवृत्त्यर्थमिति । कि तर्हि १ पदे निवृत्यर्थं पदनिवृत्त्यर्थमिति । वाक्ये यावन्ति पदानि तेषां सर्वेषां टेः प्लुतः प्राप्नोति, इष्यते च वाक्यपदयोरन्त्यस्य स्यादिति, तच्चान्तरेण यत्नं न सिध्यतीत्येवमर्थों वाक्याधिकारः॥ अथ टिग्रहणं किमर्थम् ? टिग्रहणमलोन्त्यनियमे व्यञ्जनान्तार्थम् ॥ २॥ टिग्रहणं क्रियतेऽलोन्त्यनियम* व्यञ्जनान्तस्यापि यथा स्यात्-अग्नि- ची३त् सोमसू ३त् ।। अस्ति प्रयोजनमेतत् ? किं तीति ॥ सर्वादेशप्रसङ्गस्तु ॥ ३ ॥ प्र०-नाहि काक इति । नहि वाक्यग्रहणस्य पदाधिकारनिवृत्तिर्वाच्या यथा काकवाशि- तस्येत्यर्थः । विरोधाऽभावाच्चाऽशक्यः पदाधिकारो निवर्तयितुं, वाक्यस्थपदस्यैव कार्याभ्युपगमादित्याह-दोष इति । नश्छवीति । हन्तीत्यादावपदान्तस्स रुर्न भवति । नैवमिति । 'पदस्ये'त्यनुवर्तत एव । पदस्य टेः प्लुतो मा भूत्पदवाक्ययोर्यष्टिस्तस्यैव यथा स्यादित्येवमर्थं तु वाक्यग्रहणमित्यर्थः । टिग्रहणमिति । असति टिग्रहणे प्लुतश्रुत्या- ऽपरिभाषोपस्थानादचा तदन्तविधौ सत्यजन्तस्यैव वाक्यस्याऽलोऽन्त्यस्येति वचना- दन्त्यस्याचो नपुंसकहस्व इव प्लुतः स्यात् । टिग्रहणे तु तदुपादानसामर्थ्याट्टिनाऽजि- शेष्यते, नत्वचा टिरिति हलन्तस्यापि प्लुतः सिध्यति । सर्वादेशप्रसङ्गस्त्विति । 'अचश्चेत्ययमलोन्स्यशेष इति भावः। अच इति वचनादिति । इह तस्याऽनुपस्था- नादिति भावः । सर्वादेश इति । हलन्तस्य टेः सर्वस्य स्थान इत्यर्थः । उ०-निवर्तकत्वं दृष्टमित्यत आह–विरोधाभावाच्चेति । भाष्ये- पदे निवृत्त्यर्थमिति । पदे परतः पूर्वपदान्तस्य प्लुतनिवृत्यर्थमित्यर्थः । वास्यान्तस्यैव पदान्तस्य यथा स्पादित्यर्थमिति भावस्तदाइ-पदस्य टेरिति । भाष्य-अलोन्त्यनियमे इति । भलोन्त्यनियमे सति प्या- नान्तस्य न स्यात्तदर्थमित्यर्थस्तदाह-असतीति । सतित पदावयवटेरवयवस्यान इमर्थ इति भावः । इह तस्येति । मष इत्यस्याश्लोम्स्यस्येत्यस्य चेत्यर्थः । परस्परविरोमेनोमयोरपि * १.१. ५२; १. २. १८. ५३ ·४१६] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचित [प्रत्यभिवादेऽशद्रे सर्वादेशस्तु टेः प्लुतः प्राप्नोति । किं कारणम् १ 'अच' इति वचनाद- न्त्यस्य न, 'अन्त्यस्येति वचनादचो न, उच्यते च प्लुतः, स सर्वादेशः प्राप्नोति ॥ . उक्तं वा॥४॥ किमुक्तम् १ 'हस्वो दीर्घः प्लुत इति यत्र ब्रूयादच इत्येतत्तत्रोपस्थितं द्रष्टव्य'मिति* ॥ [ वाक्यस्य टेः प्लुतः ] प्रत्यभिवादेऽशूद्रे ॥८।२।८३ ॥ अशूद्र इति किमर्थम् १ कुशल्यसि तुषजक ! ॥ अत्यल्पमिदमुच्यते 'अशूद्र' इति । प्रशूद्रस्त्र्यसूयकेषु ॥१॥ अशूद्रस्त्र्यसूयकेष्विति वक्तव्यम् । तत्र शूद्र उदाहृतम् । स्त्रियां-गार्यहं भोः, श्रायुप्मती भव गार्गि ! । असूयके--स्थाल्यहं भोः, श्रायुप्मानेधि स्थाली- ३न् । नेपा मम संज्ञा स्थालीति । किं तर्हि १ दण्डिन्यायो मम विवक्षितः । प्र०-उनं वेति । द्वितीया पष्ठी 'अच'इति प्रादुर्भाव्यते, तत्र टिनाऽचो विशेषणादच -एव स्थाने प्लुतो भवती। प्रत्यभिवादे० । गार्यहं भो इति । केचिदाहुः-'न च्यभिवादयते पादोप- सद्गाहणान्येव तु करोति' । अन्ये त्वाः-'अभिवादयते न तु स्वनाम गृङ्गाति । अभि- पादप्रत्यभिवादी प नामगोत्राभ्यामिति स्त्रीप्रतिषेधो न विधेयः।ये तु बिया नाना- ऽभिवादप्रत्यभिवादाविच्छन्ति तन्मतनाऽयं प्रतिषेधः । नैपा ममेति । असूयकः प्रत्या- पष्टे-प्रत्यभिवादवाक्यान्तस्थस्य नानो गोत्रस्य च प्लुत इप्यते नान्यस्येति यौगिकस्य प्दुतो न विधेयः। तत्र प्रत्यभिवादयित्रा स्थालोशब्द संज्ञां मत्वा प्लुतो विहितः । यदा तूपदामार्थमसूयकम्नमाक्षिपति तदाऽसौ प्रत्यभिवादं नात्याशीर्वचनं हि प्रत्यभिवादो गृतते । प्रतिसम्भापणमात्रन्तु प्रत्यभिवादं मत्वा वातिकशताऽसूयके प्रतिपेध उक्तः । उ०-पागामिति मारः। भागे-मादेशः प्रामोतीयुरारम् । सस्मादप इति पारम्पमिति पीपी पोध्यानयाद-उरा.वेति । ति '' घटितपाठे तु सम्यगेव । व पायाशयः। हितीयेति । पदोपम्पितिपक्ष पर राम स्थितो मरा पक्ष इति भावः । प्रत्यभिमारे भभियादपिरागनु प्रदपोराय माजीपं पुरादिमरूपं पा पारपमा मापभिः सा~मा-गुरात्यमि तुपनतिन च्याभिवादयते इति । भिवादा. भारे यमियाम्प गुलराममा एमः । ये विनि । रमेय भाज्यसंमतम् । मापे 'धी' निभामा पनि मषेयपरम् । नाम इधि | पका. या प्रमिला नाईनानि पिपिमेयर | धार्षिकहगि। ६ निवाyिriarrern1 प्रथिममायमामिदि। । mulanaman- ·अवारपा०ारे०८३सू०] व्याकरणमहामाष्यम् [४५७ . स वक्तव्यः । स्थाल्यहं भोः, आयुष्मानेधि स्थालिन् । न मम दण्डि- न्यायो विवक्षितः । किं तर्हि ? संज्ञा ममैषा । असूयकस्त्वमसि जाल्म न त्वं प्रत्यभिवादमर्हसि भिद्यस्व वृषल ! स्थालिन् !!! भोराजन्यविशां वा ॥२॥ भो राजन्यविशां वेति वक्तव्यम् । देवदत्तोऽहं भोः, आयुष्मानेधि देवदत्त भोः ३ । देवदत्त भोः । भोः ॥ राजन्य-इन्द्रवर्माऽहं भोः, आयुष्मानेधीन्द्र- वर्मा३न् । इन्द्रवर्मन् । राजन्य ॥ विट, इन्द्रपालितोऽहं भोः, आयुष्माने- धीन्द्रपालिता ३ । इन्द्रपालित ॥ अपर आह–सर्वस्यैव नाम्नः प्रत्यभिवादे भोशब्द आदेशो वा वक्तव्यः । देवदत्तोऽहं भोः, आयुष्मानेधि भोः ३ । आयुष्मानेधि देवदत्ता ३ इति वा ।। इह कस्मान्न भवति-देवदत्त कुशल्यसीति । इह किं चिदुच्यते किंचित्प्र- त्युच्यते । 'प्रधानमुच्यतेऽप्रधानं प्रत्युच्यते । तत्र प्रधानस्थस्य टिसंज्ञकस्य लुत्या प्र०-शूदेऽप्याशीर्वचनरूपप्रत्यभिवादाभावात्प्रतिषेधो न विधेय इति के चिदाहुः। स वक्तव्य इति । अभिवादयिता प्रत्यभिवादयित्रैवं वक्तव्य इत्यर्थः । भिद्यस्वेति । कर्म- कर्तर्यात्मनेपदम् । भोराजन्यविशां वेति । भोःशब्दो-भवच्छन्दः, सम्बुद्धयन्तो निपातो या। सर्वेति । नामगोत्रशब्दमन्तरेण प्रत्यभिवादो नास्तीति समाचार भोःशब्दस्या- ऽसाधुत्वे प्राप्ते वचनम् । इह किं चिदिति । पदस्येति वर्तते वद्विशेषणं प्रत्यभिवाद इति, तेन प्रत्यभ्युद्यमानार्थवाचिनः पदस्य वाक्यान्तस्य टे प्लुत्या भाव्यं नान्यस्येत्यर्थः । प्रधानस्थस्येति । संस्क्रियमाणस्य प्राधान्यं कुशल्यसीति । साध्याया अपि क्रियायाः उ०-अभिवादयितयनुग्रहद्योतकमन्यादृशं वेत्यर्थः । केचिदाहुरिति । अनुग्रहद्योतककुशल ममाद्यपि प्रत्यभिवाद इत्यत्राऽरुचिः । कर्मकर्वरीति । स्वयमेव भिन्नो भवेत्यर्थः । ननु संबुद्धयन्तेन निपातेन या भोःशब्देन सिद्ध मादेशविधानं व्यर्थमत माह- भामगोत्रेति । एवञ्च सर्वत्रेयं प्राप्तविभापति तात्पर्यम् । आमद्यते तु भोःशब्दाशेप्राप्त. विभाषा, इतरयोस्तु प्राप्ठविभापति बोध्यम् । तेनेति । 'प्रत्यभिवादे' इति विषयसप्तमी। यत्पदं प्रत्यभिवादविषयं साक्षाद्वक्ति तस्य प्लुतः। तच्च नाम गोत्रं वा । मन तु नामपदं न वाक्यान्ते इति भावः । ननु क्रियाया एव सर्वतः प्राधान्यमत भाह-संस्क्रियमावास्येति । अभिवादयियनुग्रहार्थकरवात्तस्य तेन तस्य संस्कार्यस्वमिति भावः । साध्याया अपीवि । मत. एव शब्दतः प्रधानाया अपीत्यर्थः । भाप्ये-प्रधानमुच्यतेऽप्रधानं प्रत्युच्यते इति । अय. मर्थ:-प्रधान संस्कार्य देवदत्तादिकं प्रथमत उच्यते । अप्रधान संस्कारकं कुशल्यसीत्येतत् । , 'अप्रधानमुच्यते प्रधान प्रत्युच्युते' पाठान्तरम् ।

·४१८] श्रीभगवत्पतलिविरचित [प्रत्यभिवादेऽशूद्र भवितव्यं न चाऽत्र प्रधानस्थं टिसंज्ञम् । इहापि तहिं न प्रामोति-आधेयोऽ- मीश्न धेया ३ इति । नैतद्विचार्यते -आधेयो नाधेयोऽग्निश्चेद्भवतीति । किं तर्हि १ इहाऽग्निसाधना क्रिया विचार्यते-आधेयोऽग्निर्नाधेय इति । यद्यवं द्वितीयोऽग्निशब्दस्य प्रयोगः प्राप्नोति । 'उक्तार्थानामप्रयोग' इति न भविष्यति । यद्येवमाधेयशब्दस्यापि तर्हि द्वितीयस्य प्रयोगो न प्राप्नोति -'उक्तार्थानाम- प्रयोगो भवतीति । नैष दोपः । उक्तार्थानामपि प्रयोगो दृश्यते । तद्यथा- 'अपूपौ द्वावानय' 'ब्राह्मणौ द्वावानयेति ॥ प्र०-संस्कारिकात्वेन विवक्षितत्वादप्राधान्यम् । कचित्पाठः-'अप्रधानमुच्यते प्रधान प्रत्युच्यते' इति । तस्याऽर्थः-अभिवादवाक्ये श्रुतो देवदत्तादिरेव प्रत्युच्यते, कुशल्य- सीत्येतत्तु पूर्वमश्रुतत्वान्न प्रत्युच्यते, किं त्वपूर्वमेवैतदुच्यते । इहापीति । द्रव्यस्य विचार्यमाणत्वात्प्राधान्यं मन्यते । नैतदिति । न ह्याधानाऽनाधानकर्मविशेषविषयो विचारो, नाप्यग्निविशेषविषयः-किमाहवनीयोऽथ दक्षिणामिरीति, किं ताधान कर्त- व्यं न कर्तव्यमिति तत्साधनक्रियाविचारः। यद्येवमिति । नाधेयोऽग्निरित्येवमग्नि- शब्दो निर्देश्यः । उतार्थानामिति । अमिरेव प्रकृतत्वादपेक्ष्यत इत्यर्थः । उतार्थानाम- 3०-प्रस्युच्यते-पश्चादुच्यते । एवञ्च वाक्यान्ते प्रधामस्य टेरभावान भवतीति भावः । तमीज तु कैयटेनोकमेव । अभिवादवाक्ये इति । अन्यत्र सिदस्यैव हि संस्कारार्थमनुवादो युज्यत इति भावः । अतएव संबोधनविभसया निर्देशः । भाग्यस्थ--'प्रत्युच्यत' इत्यस्याऽनूद्यत इत्ययः । अपूर्वमिति । विधेयरवादिति भावः । एवञ्चाऽनूयमानस्य वाक्यान्तस्थरवाभावान प्लुत इति तात्पर्यम् । अत्र पक्षे 'प्रधानस्थस्ये'त्यस्याऽभूद्यमानस्यस्येत्यर्थः । द्रव्यस्येति । अग्नि स्पस्येत्यर्थः । एवञ्च तद्वाचिन एवं पाक्यान्तस्य टे: प्लुतः स्यान्न तु 'माधेय' इत्यस्यापीति भावः। विचार्यमाणत्वादिति । दृयोर्यलज्ञानं विचारस्तद्विपयत्यादिश्यर्थः । न हीति । 'भाधेयोऽप्तिरित्यग्र नितयमस्ति, भग्निशब्दवाच्यं दुष्यं, धातुवाच्या क्रिया, प्रत्ययषाध्य कर्म । तर क्रियाविषय एवं विचारो मेतरविषयः । तत्राप्तिः फिमाधानफ्रियाफर्म तासाच्यावा. दुतामाधानक्रियाया इति म विचार्यते इत्यर्थः। कोऽनिराधेय इत्यपि मेरयाह-नापीति । सरसाधनक्रिया-भमिसाधनाधानक्रिया । आधेयोऽग्निरिण्यग्र तु क्रियायाचिनोरयपदत्या. भागातदुपलक्षितव्यवामिनो वाक्यान्तस्याग्निपदस्यापि प्लुत इति बोध्यम् । प्रधानस्यस्य मधामनियोपाठमितस्यस बसेन प्लुतो विधीयते, भन्न पा'धयोऽप्तिमाऽऽधेया।' इति भाष्य- भयोग एष मानम् । मम्वर्य प्रत्यायमाय दाम्पप्रयोगामायान्तरेणोक्त किमयं तस्योगोऽत . 16.२.१७.

·जापान आकाटपसू०] व्याकरणमहाभाष्यम् दूराद्धृते च ॥ ८।२।८४॥ दूराद्धृत इत्युच्यते दूरशब्दश्चाऽयमनवस्थितपदार्थकः । तदेव हि कंचित् प्रति दूरं कंचित्प्रत्यन्तिकं भवति । एवं हि कश्चित्कंचिदाह-'एष पार्श्वतः करकस्तमानये'ति । स आह-'उत्थाय गृहाण, दूरं न शक्ष्यामी'ति । अपर आह-'दूरं मथुरायाः पाटलिपुत्र'मिति । स आह-'न दूरमिदमन्तिक'- मिति। एवमेष दूरशब्दोऽनवस्थितपदार्थकस्तस्याऽनवस्थितपदार्थकत्वान्न ज्ञायते- 'कस्यामवस्थायां प्लुत्या भवितव्य'मिति ॥ एवं तर्हि हयतिनाऽयं निर्देशः क्रियते-'यतिप्रसङ्गे यद्रम् । किं पुनस्तत् ? यत्र प्राकृतात्प्रयत्नात्प्रयत्न- विशेष उपादीयमाने सन्देहो भवति, 'श्रोष्यति न श्रोष्यती'ति, तद् दूर- मिहाऽवगम्यते ॥ हैहेप्रयोगे हैहयोः ॥ ८।२। ८५ ॥ प्र०-पीति। उक्ताऽर्थाभिमिता उक्तार्थाः सादृश्यादुच्यन्ते, तत्त्वतस्तु यथा वृषवृषभ- शब्दौ भिन्नौ, तथाऽपूपावानय अपूपौ द्वावानयेत्येतो समुदायावेवार्थवन्तौ लोके प्रयुज्यते । प्रयोगानुसारेण लक्षणव्यवस्थाश्रीयते, तेनोक्तार्थानां प्रयोगेऽव्यवस्था नोद्भावनीया। दूराद्धृते च। तदेवेति । दूरस्याऽनवस्थितत्वात्प्लुतस्य .. विषयविभागोन व्यवतिष्ठत इत्यर्थः । हयतीति । ह्वानक्रियापेक्षं दूरत्वमाश्रीयते न तु श्रोत्रादि. पुरुषापेक्षमित्यर्थः । हैहेप्रयोगे हैहयोः । पूर्वेण हूयमानार्थस्य पदस्य वाक्यान्तस्य टेः प्लुतविधाना- उ०-आह-तत्त्वतस्त्विति । यथा घृपवृपभयोरखण्डपदवादेऽस्यन्तभेदेऽपि अवयवे ध्वनि- साम्यापशब्दत्वमस्तथानयोरस्यन्तभेदेऽपि सादृश्यादवयवे तश्वभ्रम इति न पौनरुवरयमिति भावः । नन्वेवं 'धूपो वृपभ' इत्यपि प्रयोगः स्यादित्याशय 'स्थितस्य गति'रिति म्यायेन प्रयोगानुसारथवत्यैरयाह-प्रयोगेति ! दूराद्धृते च । हानेति । दूरस्थपुरुषश्रवणाय यदाद्वानमित्यर्थः। दूरादिति । 'दूरा. न्तिकार्थेभ्य' इति पञ्चमी । भाष्ये-यत्र प्राकृवारप्रयवाद्विशेष अनुपादीयमाने इति म पाठः । विशेष अधिके यो। हैहेप्र० । ननु दूराद्धृते हैहयो राद्धतेचेति सूत्रान्तरेण सिदायाविदमनर्थकमियत 'मनुपादीयमाने इति पाठो मागोजीमासम्मतो रयते, स म सहन्छने दूरपरिभाशयाम् ।

·४२० श्रीभगवत्पतलिविरचित [गुरोरनृती हैहेग्रहणं किमर्थम् ? हैहेप्रयोगे हैहेग्रहणं हहयोः प्लुत्यर्थम् ॥ १॥ हैहेप्रयोगे हैहेग्रहणं क्रियते हैहयोः प्लुतिर्यथा स्यात् । देवदत्त है३ । देवदत्त हे३ । अक्रियमाणे हि हैहेग्रहणे तयोः प्रयोगेऽन्यस्य स्यात् ॥ अथ प्रयोगग्रहणं किमर्थम् ? प्रयोगग्रहणमर्थवद्गृहणेऽनर्थकार्थम् ॥ २ ॥ प्रयोगग्रहणं क्रियतेऽविद्ग्रहणेऽनर्थकयोरपि यथा स्यात् । देवदत्त है३ । देवदत्त हे३ ॥ अथ पुनर्मोहेग्रहणं किमर्थम् ? पुन, हेगृहणमनन्त्यार्थम् ॥ ३ ॥ पुन हेग्रहणं क्रियतेऽनन्त्ययोरपि यथा स्यात् । है३ देवदत्त । हे३ देवदत्तेति ॥ गुरोरन्तोऽनन्त्यस्याप्येकैकस्य प्राचाम् ॥ ८।२।८६ ॥ गुरोः प्लुतविधाने लघोरन्त्यस्य प्लुतप्रसङ्गोऽन्येन विहितत्वात् ॥१॥ गुरोः प्लुतविधाने लघोरन्त्यस्य प्लुतः प्राप्नोति । दे३वदत्त । किं कार- णम् ? 'अन्येन विहितत्वात्। अन्येन हि लक्षणेन लघोरन्त्यस्य प्लुतो विधीयते 'दूराद्धृते च [८. २. ८४ ] इति । प्र०-देहयोर्न प्राप्नोतीति वचनम् । हैहयोः प्लुत्यर्थमिति । अन्यथाऽऽरम्भसामर्थ्या- एनन्त्यस्यापि हूयमानवाचिन एव प्लुतः स्यात्-देवदत्त है ३ इत्यादौ । अनर्थकयो- रपीति । यदा तु प्राक् सम्बोधनपदं प्रयुज्यते सदा हैहयो|त्यार्थाऽभावादानर्थक्यं, यदा तु वयोः प्राक् प्रयोगस्तदाऽऽमन्त्रणाभिव्यक्तयत्वादर्थवत्त्वम् । अनम्त्ययोरपीति । भन्यथा वाक्यस्य टेरित्यधिकारादनन्त्ययोर्न स्यात् । गुरोः । गुरोः प्लुनविधान इति । 'अनन्त्यस्यापी'त्यपिशब्देन गुरोः समि धानात्स एवाऽन्त्यः समुच्चीयते, तेन यत्र गुरुरन्त्यस्तत्रैव पर्यायः स्याल्लयो स्वन्त्ये पूर्वेण वस्य स्यादनेन घाऽनन्त्यस्य गुरोरित्यर्थः । न चेति । अपिशब्देन उ०-आह-पूर्वणेवि। मामगोप्रयोरेय हूयमानावृत्तियं, हैहयोस्तु म तदर्थरवमाभिमुख्य. घोतकरयादिपर्थः । भाप्पे-हैहयोरिति । भाशयोरित्ययः। अन्यथेति । हेमयोगे' इसीपयुध्यमाने इत्यर्थः । हे देयहरयादौ पूर्वणय सिबेरिति भावः । मानधययं ब्युरपादयति- पदेति। घोत्या भावादिति । संयोधनेनैवाऽऽभिमुण्यस्य घोतितत्वादिति भावः । प्रयोग- माणे तु यथा कतिपयोः प्रयोग एव सिदे पष्टय मारणसामदेिहयो: प्लुतसिद्धिरित्ययः । गुरोरनवो० । लपो त्वन्त्ये इति । उन तयोर्योगपपासा इत्यर्थः । प्रावष्टिरिति ।

·बारपारा०८६सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [.४२१ " न वाऽनन्त्यस्यापीति वचनमुभयनिर्देशार्थम् ॥ २॥ वैष दोषः । किं कारणम् १ अनन्त्यस्यापीति वचनमुभयनिर्देशाथै भवि- ध्यति 'अनन्त्यस्यापि गुरोरन्त्यस्यापि टे'रिति । ननु चैतद् गुर्वपेक्षं स्यात् अनन्त्यस्यापि गुरोरन्त्यस्यापि गुरोरिति ? नेत्याह । व्यपेक्षमेतत् । अनन्त्य- स्यापिगुरोरन्त्यस्यापि टेरिति ।। अथ प्राग्वचनं किमर्थम् ? प्राग्वचनं विभाषार्थम् ॥३॥ प्राग्वचनं क्रियते "विभाषार्थम्' । विभाषा यथा स्यात् ।। प्राग्वचनानर्थक्यं चैकैकस्येति वचनात् ॥ ४ ॥ प्राग्वचनमनर्थम् । किं कारणम् ? 'एकैकस्येति वचनात् । एकैकग्रहणं क्रियते तद्विभाषार्थं भविष्यति ॥ अस्त्यन्यदेकैकग्रहणस्य प्रयोजनम् । किम् ? युगपत्प्लुतो मा भूदिति । अनुदात्तं पदमेकवर्जम् [६. १. १५८ ] इति वचनान्नाऽस्ति यौगपद्येन संभवः । असिद्धः प्लुतस्तस्याऽसिद्धत्वान्नियमो न प्राप्नोति । नैष दोषः । यद्यपीदं तत्राऽसिद्धं तत्त्विह सिद्धम् । कथम् । कार्य- कालं संज्ञापरिभाष मिति यत्र कार्य तत्रोपस्थितं द्रष्टव्यम् । गुरोरनृतोऽनन्त्यस्या- प्येकैकस्य प्राचाम्' उपस्थितमिदं भवत्यनुदात्तं पदमेकवर्जमिति । इहापि तर्हि समावेशो न प्राप्नोति-देवदत्ता३* | सिद्धाऽसिद्धावेतौ। यौ हि सिद्धा- प्र०-प्रकृतष्ठिः समुच्चीयते न तु गुरुरेवाऽन्त्य इत्यर्थः । विभाषामिति । तेन पने न कस्यचित्प्लुतो भवति । इतरस्तु पोऽनन्यस्य प्लुतः पक्षे त्वन्त्यस्य टेरित्येवमर्थ प्राग्ग्रहणमनेनोक्तमिति मत्वाह-प्रागिनि । यद्यपीदमिति । यथोद्देशपते । इहापीति । आमन्त्रितस्यादिरुदात्त इत्युदात्तः प्लुतोदात्तत्वेन न समाविशेत्, वर्दी- मानस्वरप्रसङ्गात् । यदा चाऽऽम एकान्तरमित्यनेन निघातकश्रुतिनिपेधस्तदेदमुदाहर- रणम् । सिद्धासिद्धाविति । आमखितस्यादिरुदात्तः सिद्धः, तस्मिंस्त्वपेक्षिते प्लुतोदात्तोऽ. उ.-तेन सर्वत्र पर्यायसिद्विरिति भावः । भाध्ये उभयनिर्देशार्थमिति । गुगुरखोरित्यर्थः । इत्येवमर्थमिति। अन्यथोदात्तानुदात्तयोः प्लुतयोः समावेशः स्यादिति वक्ष्यते । माम्ये. तस्यासिद्धत्वादिति । कार्यकालपक्षेऽपि स्वरितत्वप्रतिज्ञानात्तस्यारुिपायामप्रवृत्तिः। वनित घेदं पष्ठे, स्वरितो चानुवा इति सूत्रे प भाष्ये । एकदेश्याद-नैप दोप इति । यद्यपी'. स्यादि भाष्यं 'पूर्वरपन व्याण्यातम् । ननु देवदा इस्यादानेकप्रति दूरान्संपुदावियस्प मसहाकथं पाष्टिकमायुदासत्वं सादत माह-यदा चेदि । भाम् परसि देवदरयादी। +'पपेक्षम् ' 'यापेक्षम् 'इति पाठान्तरे । १.१.१९८.

·४२२] श्रीभगवत्पतखलिविरचितं [ये यज्ञकर्मणि वेवाऽसिद्धावेव वा तयोनियमः । यस्तर्हि स्वरितः प्लुतस्तेन समावेशः प्राप्नोति-'स्वरितमाम्रडितेऽसूयासंमतिकोपकुत्सने'.[८. २. १०३] इति । स्वरितेऽप्युदात्तोऽस्तिो । यस्तर्खनुदात्तप्लुतस्तेन समावेशः प्राप्नोति 'अनुदात्तं प्रश्नान्ताभिपूजितयोः' [१०० ] इति तस्मात्प्राग्वचनं कर्तव्यम् ।। ये यज्ञकर्मणि ॥ ८।२।८८॥ ये यज्ञकर्मणीत्यतिप्रसङ्गः ॥ १॥ ये यज्ञकर्मणीत्यतिप्रसङ्गो भवति । इहापि प्राप्नोति-ये देवासो दिव्येका- दशस्थेति ॥ सिद्धं तु ये यजामह इति ब्रह्मादिषूपसंख्यानम् ॥ २॥ सिद्धमेतत् । कथम् ? ये यजामहेशब्दो ब्रूह्यादिषूपसङ्ख्य यः । प्र०-सिद्ध इति तदाश्रयो निघातो न भवति । स्वरितेऽपीति । 'अनुदात्तं पदमेकवर्ज मित्यत्राऽविद्यमानोदात्तमनुदात्तमाश्रीयते । न च पारिभाषिक उदात्तो गृह्यते किं तद्य- भयगतिरिह शास्त्र इति धर्मो गृह्यते, स च स्वरितेऽस्तीत्युदात्तस्वरितयोर्योगपद्याऽभावः। यस्तीति । उदात्तानुदात्तप्लुतयोः समावेशनिवृत्त्यर्थमेकैकग्रहणं, प्राग्ग्रहणं तु पक्षे सर्वपां प्लुताऽभावार्थम् ॥ . . उ०-अन्ये तु दूरात्संबुद्धयभावे इदम्, 'माम एकान्तर'मित्येतद्विपये प्लुताऽप्रवृत्तेस्तरसूने भाव्ये स्पष्टमुक्त: । दूराद्धृते इत्यनुवर्तमानमप्यत्र बोधनमात्रोपलक्षणम् । अतएव 'प्रत्यभिवादे' इत्येतद्विपयेप्यस्य प्रवृत्तिः, स्पष्टं चेदं वृत्तौ । पादादिस्थस्योदाहरणत्वाधान न निघात इत्याहुः । तस्मिंस्त्वपेक्षिते इति । प्लुतस्याऽसिद्धरवे तदेकवाक्यतापनस्यानुगतं पदमित्यस्याप्यसिद्धत्वान निघात इति भावः । भाष्ये-यस्तहिं स्वरितः प्लुत इति । विहितस्वरितगुणफ इत्यर्थः । । 'स्वरितमालित मित्यादिभिर्लाघवारस्वरितगुणमानस्यय विधानात् । एवमनुदात्तं प्रश्नान्ते. त्यत्रापि योध्यमिति केपित । 'एक वर्जयित्वा शिष्टमनुदात्तरणयोगीति समात्स्यिरितेऽप्यनु. पारागुणयोगसत्यारसमावेश: स्यादिति भावः । 'अनुदात्त'पदं योगिमिति परिवाराशयमाह- अनुदात्तं पदमिति । एवं प स्वस्तेिऽप्युदासगुणसभायाप्त समावेश इति भावः । 'मगु. दाशब्देनापि पारिभापिफस्य स्वतंत्रस्याऽप एय प्रहणं न स्वरितफदेशस्य'ति शहां समाधते- न चेति । यन्नईनुदाच इति । एतदन्तमेकदेश्युतिः। भापार्यस्य तु संपा.कामा समावेश पारणायकस्येतीरपारायः। टगरीरया त्रिपायां ोपनियासाऽमरी। किस पदयादी गासिदायारपूर्व पाटागाधरये ससः जुने सदेकवाक्यतापमोपनिपाती मुारः । समापुत्तरमवासिदाये:पि हायभायात् । भाध्यकता | पट पप निपाणाम- - + १...". प्र..१.१.९.११.८.२.११. .

·मारपा०रा०८९सू०] व्याकरणमहाभाष्यम्, [४२३ प्रणवष्टेः॥८।२।८६ ॥ "प्रणव' इत्युच्यते कः प्रणवो नाम १ पादस्य वाऽर्द्धर्चस्य वाऽन्त्यमक्षरमु- पसंहृत्य तदाद्यक्षरशेषस्य स्थाने त्रिमात्रमोङ्कारं त्रिमात्रमोकारं वा विदधति तं 'प्रणव' इत्याचक्षते । अथ टिग्रहणं किमर्थम् ? टिग्रहणं सर्वादेशार्थम् ॥ १॥ यदा श्रोकारस्तदा सर्वादेशो यथा स्यात् । यदा ओङ्कारस्तदाऽनेका- ल्शित्सर्वस्य [ १. १. ५५ ] इति सर्वादेशो भविष्यति । प्र०- प्रणवष्टेः। कः प्रणव इति। शास्त्रेऽस्मिन्नपरिभाषितत्वात्प्रश्नः । पादस्येति । शास्त्रान्तरे प्रसिद्ध आश्रीयते देवतावत् | अक्षरम्-अच् । अन्त्यमचं गृहीत्वेत्यर्थः । तदाद्यक्षरशेषस्येति । अक्षरं च शेषश्च-हल, अक्षरशेषं । तदन्त्यमक्षरमादिर्यस्य वत्तदादि । तदादि च तदक्षरशेषं च तदाद्यक्षरशेष-टिसंज्ञकमित्यर्थः । अथेति । टिस्थानिकयोरेवोङ्कारौकारयोः शास्त्रान्तरे प्रणवसंज्ञाविधानात्प्रभः । प्रोङ्कार इति । असति टिग्रहणेऽलोन्त्यस्येति वचनाट्टेोऽन्त्यो हल्तस्यौकारः स्यात् । प्लुतत्वेन प्रणवस्य व्यभिचाराऽभावादविशेषणात् । संज्ञया च विधानेऽपरिभाषो- पस्थानानात् । अथाऽप्यपरिभाषोपस्थानाट्टिनाऽविशेष्यते तथापि टेर्योऽच तस्य स्यान्न तु सर्वस्य टेः । ओङ्कारस्त्वज्झल्समुदायत्वात्प्लुतो न भवतीति सर्वस्य टेर्वाक्यस्य उ०-स्या भप्रवृत्तेः सिद्धान्तितत्वेनाऽवत्यस्य स्पष्टमेफदेश्युक्तित्वप्रत्ययेन प न पराकान्त- भनेति योध्यम् । ये यज्ञकर्मणि । सिद्धन्विति । एयचेदं सूत्रं तु कर्तव्यमिति भावः । प्रणवष्टेः । यज्ञकर्मणि गादीनां टे; प्लुतः प्रणवोऽनेनादेशो विधीयते । यमप्यक्षर- शब्देन वर्णमान, तथापीहाविवक्षित इत्याह-अक्षरमजिति । तदाद्यक्षरशेषशब्दे यहु- मोहिद्वन्द्वगर्भः कर्मधारय इत्याह-अक्षरञ्च शेपश्चेति । अजपेक्षशेषशब्देन इलुच्यते । एतद्विसर्गादेरप्युपलक्षणं, तत्राक्षरस्य तदादित्वं व्यपदेशिवदावेन, शेपस्य तु मुमयम् । पादस्यार्धर्चस्य वेति । वाशब्दश्चार्थे । तेन प्रपोऽपि संग्रहः । ननु 'टेरित्यनुवर्तमाने पुनष्टि- प्रहर्ण किमर्थमत माह-असतीति । मनु प्लुतश्रुत्याऽपरिभापोपस्थित्याऽन्त्यस्याऽम एको. भारः स्थान तु हलोऽत माह-प्लुतत्वेनेति । प्रणवस्य-मोक्षाररूपस्य । अयापी- स्पम्युपगमवादः । उपरशक्तया प्लुतेन विशेषणसम्मयेनाऽम्परिमापोपस्थितिरिति भावः । - - ·४२४] श्रीभगवत्पतलिविरचितं [अमीत्प्रेषणे० याज्यांऽन्तः ॥८।२।६०॥ अन्तग्रहणं किमर्थम् १ याज्या नामहॊ वाक्यसमुदायस्तत्र यावन्ति वाक्यानि सर्वेषां देः प्लुतः प्राप्नोति, इष्यते चाऽन्त्यस्य स्यादिति, तचान्तरेण यत्न न सिध्यतीत्येवमर्थमन्तग्रहणम् । अग्नीत्प्रेषणे परस्य च ॥८।२।६२॥ अग्नीत्प्रेषण इत्यतिप्रसङ्गः ॥१॥ अग्नीषण इत्यतिप्रसनो भवति । इहापि प्राप्नोति- अग्नीदग्नीन्विहर । सिद्धत्वोश्रावये परस्य चेति वचनात् ॥ २॥ सिद्धमेतत् । कथम् ? ओश्रावये परस्येति वक्तव्यम् । ओ३श्रा३वय । अपराह-ओश्रावयाश्रावययोरिति वक्तव्यम् । ओ३श्रा३वय । ग्रा३श्रा३वय । बहुलमन्यत्रेति वक्तव्यम् । उद्धरा ३ उद्धर । आहरा ३ आहर । तत्तर्हि . मुदायो याज्या, प्र०-टेरित्यधिकारासिध्यति । केचित्तु टिस्थानिकस्यैवौकारस्य प्रणवसंज्ञाविधानाट्टि- प्रहणमनर्थकमिति प्रतिपन्नाः । याज्यान्तः। अन्तग्रहणमिति । 'वाक्यस्य टे' रित्यधिकारादन्त्यस्यैव भवि- प्यतीति प्रभः । याज्या नामेति । ऋक्समु तत्र प्रत्यूचं प्लुतः प्राप्नोतीति ऋक्समुदायस्य योऽन्तस्तस्य प्लुतार्थमन्तग्रहणं । तेनाऽयमर्थो याज्यानामन्तो यष्टि- स्तस्य योऽच्तस्य प्लुतः। अग्नीत् । बहुलमिति । तेनौश्रावयाश्रावयाभ्यामन्यत्रामीत्प्रेपणे बहुलं प्लुतो भवति, बहुलवचनाच्च नादेर्न परस्य, अपि त्वन्त्यस्यैव प्लुतः ! उद्धरा ३ उद्धरेति । उ०-यदा हीत्यादि भाष्यं प्यायप्टे--श्रोष्टकारस्त्विति । प्रतिप्रन्ना इति । तदा हि सूत्रमेव व्यर्थमिस्यरपिः। याज्यान्तः । वाक्यस्य टेरिवि । 'टेरियनेन त्यम्यभिचारादत्तस्य रेरित विशेपण. ममर्षक, टिमहणनिती स्यान्ताया एय याज्याया: स्यादिति सारपर्यम् । ऋक्समुदाय इति । पाग्याना पापस्य टेरिस्यों गतम्रहणाऽभावे स्यादिति मायः । ऋचो वाक्यसमुदाय इति भाष्ये । अपसमुदायल्पो याफ्यसमुदाय इत्यर्थः । अग्नीप्रे० । अनीध प्राविग्निशेषस्य प्रेपण इति कर्मपटणा समासः । 'भानीरकर्मक पायुक्त के प्रेपणे भादेः रतुनो भयति, सतः परस्प द्वितीया' इति सूत्रार्थ: । भाष्ये- भोगावयेपरस्येवि । परस्प पादयः । अपि त्वन्यस्यैवेति । पर उबरपायी - - ·अारपांगरेआ११०३सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् ४३५ । वक्तव्यम् १ न वक्तव्यम् । योगविभागः करिष्यते-'अग्नीत्प्रषणे परस्य च विभाषा' । ततः 'पृष्टप्रतिवचने हेः' । 'विभाषे' त्येव । अपर आह-सर्व एव प्लुतः साहसमनिच्छता विभाषा वक्तव्यः । आनेडितं भर्सने ॥८।२। ९५ ॥ भसने पर्यायेण ॥१॥ भर्सने पर्यायेणेति वक्तव्यम् । चौरा ३ चौर । चौर चौरा ३ । कुशीला ३ कुशील । कुशील कुशीला ३* । स्वरितमानेडितेऽसूयासंमतिकोपकुत्सनेषु ॥ ८ । २ । १०३ ॥ असूयादिषु वावचनम् ॥ १॥ असूयादिषु वेति वक्तव्यम् । कन्ये ३ कन्ये । कन्ये कन्ये । शक्तिके ३ शक्तिके । शक्तिके शक्तिके*। mammi प्र०-चापले द्विवचनम् । योगविभाग इति । व्यवस्थितविभाषा चाश्रीयत इति भाषः । एवमुद्धर उद्धरेत्यन्त्यप्लुतो न लभ्यत इति केचिदाहुः । व्यवहितेऽपि परशब्दो वर्तव इति भाष्यकाराभिप्रायमन्य आहुः। साहसमिति । शास्त्रत्यागः साहसं तेन शास्त्रमत्यजताऽभियुक्तस्मरणात्सर्वः प्लुतो विभाषा विधेय इत्यर्थः । एतच्च प्राग्रहणस्य सर्वत्र संवन्धासिध्यतीति मन्यन्ते । खरित० असूयादिग्विति । 'सर्व एव प्लुत' इति वचनमन्यदीयमिति वचनम्। 3०--पूर्वाम्स्यस्येत्यर्थः । यहुलग्रहणस्य सोपाधिव्यभिचारार्थत्वादिति भावः । अन्त्यस्य प्लुतो नेति । पूर्वान्त्यस्येत्यर्थः । विभाषाग्रहणस्य विकल्पार्थत्वेनोपाधिग्यभिभारार्थकावाऽभावादिति भावः । व्यवहितेऽपीति । म्यवस्थितविभाषाश्रयणादेव नादेन व्यवहितपरस्य । फपित्तु तस्यै. वेति भावः । अविमृश्यकारित्वं-साहसम् , तदिह पाब्दप्रयोगे शासाननुसरणम् । तदाह-शास्त्रत्याग इति । प्राग्ग्रहणस्येवि । केपित्त 'विभापति भत्र योग विभज्य 'टक वक्ष्यमाणं पप्लुतजासं वा-इत्याहुः । t.८... ९१.८..1....

·४२६] श्रीभगवत्पतालविरचित प्लुितावैच० प्लुतावैच इदुतौ ॥ ८।२।१०६ ॥ किमर्थमिदमुच्यते ? ऐचोरुभयविवृद्धिप्रसङ्गादिदुतोः प्लुतवचनम् ॥१॥ ऐचोरुभयविवृद्धिप्रसङ्गादिदुतोः प्लुत उच्यते किमुच्यते 'उभयविवृद्धि- प्रसना'दिति ? यदा नित्याः शब्दाः, नित्येषु च शब्देषु कूटस्थैरविचालिभि- वणैर्भवितव्यमनपायोपजनविकारिभिः । नैष दोषः । 'उभयविवृद्धिप्रसङ्गा'- दिति नैवं विज्ञायते--'उभयोर्विवृद्धिरुभयविवृद्धिरुभयविवृद्धिप्रसङ्गा'दिति । कथं तर्हि ? उभयोविवृद्धिरस्मिन् सोऽयमुभयविवृद्धिः, उभयविवृद्धिप्रसङ्गा- दिति । इमावैचो समाहारवर्णी, मात्राऽवर्णस्य मात्रेवर्णोवर्णयोरिति तयोः प्लुत उच्यमान उभय विवृद्धिः प्राप्नोति । तद्यथा-अभिवर्धमानो गर्भः सर्वा- परिपूर्णो वर्धते । अस्ति प्रयोजनमेतत् ? किं तीति । प्र०- प्लुतावैव० । लक्षणान्तरेणैचः प्लुतप्रसङ्गे तदवयवयोरिदुतोः प्लुतार्थ वचनम् । ऐचोरिति । समाहारवर्णत्वादवर्णस्येदुतोश्च विवृद्धिः प्राप्नोतीति वचनं, तत्र वचन- सामावणेकदेशयोरपीदुग्रहणेन ग्रहणम् । किमुच्यत इति । उभयविवृद्धिशब्द तत्पुरुपं मत्वा सिद्धान्तविरोधमुद्भावयति। विवृद्धिनित्यता च विरुध्यते, वादवस्थ्यं हि नित्यवा। यद्यप्यनित्येष्वपि वर्णपूच्चरितप्रध्वंसित्वाद्विवृद्धिर्नोपपद्यते, नापि रूपान्तर- प्राप्तिस्तथापि स एवेमामवस्था प्राप्त इति युज्यते वक्तु तथा च दीर्घाभूत इति चिना निर्देशः क्रियते । नित्यत्वे तद्विरुध्यते । कूटस्थैरिति । कूटस्थादयः शब्दाः पृथगपि प्रयुज्यमानाः नित्यतामाचक्षते, युगपत्तु प्रयोगे केन चिच्छब्देन कम्विन्नित्यताविशेष रच्यते । तत्र 'कूटस्थ'शब्देन खभावाऽपरित्याग उक्तः । स चाऽवयवविचालेऽप्यस्ति- नित्या पृथिवीति । अविचालिग्रहणेनाऽवयवाऽविचालः प्रतिपाद्यते । अविचालित्वस्य हेतुकथनम्-अनपायेति । इतरः शब्दान्तरमेव प्राप्नोति यस्मिन्विवृद्धिरिवोभयोर्लक्ष्यव इत्याह । नैवमिति तद्यथेति । यथा गर्भ नाऽवस्थिता एवावयवा विवर्धन्ते, किं तर्हि, उ०- प्लुतावैच० । नेदं प्लुतविधायकं फिन्तु मन्यशाखविहितप्लुतस्य विषपशोधकमियाह- लतणान्तरेणेति । एवं स्वरितमित्याद्यपि योभ्यम् । समाहारवर्णत्वादिति । समाहिय- माणाऽयययपर्णरूपरयादित्यर्थः । ननु वर्गकदेशयोः कथमिवुग्रहणेन ग्रहणमत माह-सत्रेति । सिद्धान्तविरोधमिति । शम्यार्थसम्पन्धानां निरयस्वरूप: सिदान्तः । यद्यपीति । पृदिरूपा. मारमा किखिएकाएं स्थितस्यैपोपपद्यते मतु क्षणमधरस्येति मायः । तथापीति । पुद्धिफल्पियो गौणो व्यपदेश इति भावः । एवंविधध्यपहार एवं प्रचुर इरयाह-सघाचेति । नित्यत्वे विति । समा गौगायमदेशोऽप्यनुपपास इति भावः । फूटस्थापीमा पर्यायस्यमाशय निराकरोति-यूटस्थादय इति। मनु बहुपोहायपि निरयताविरोधस्तदयस्थोऽस माह- इवर इति। एप्रोपामयणसामाण्यवाश्यगर्भः समास आश्रीयते इति मायः मनु गमंरातोऽनुपपमा, समाययपदस्प पष्टम्परत माह-यथा गमें इति । भवस्थिता एवं - ·टारपारंआ०१०७सू०) व्याकरणमहाभाष्यम् ४२७ तत्राज्यथेष्टप्रसङ्गः ॥२॥ तत्राऽयथेष्टं प्रसज्येत । चतुर्मात्रः प्लुतः प्राप्नोति । सिद्धं त्विदुतोर्दीर्घवचनात् ॥ ३॥ सिद्धमेतत् । कथम् ? इदुतोर्दी! भवतीति वक्तव्यम् । तदेतत्कथं कृत्वा सिद्धं भवति ? यदि समः प्रविभागो-मात्राऽवर्णस्य मात्रेवर्णोवर्णयोः । अथ ह्यर्द्धमात्राऽवर्णस्याऽध्यर्द्धमात्रेवर्णोवर्णयोरर्द्धतृतीयमानः प्राप्नोति । अथ ह्यध्यर्द्धमात्राऽवर्णस्याऽर्द्धमात्रेवगुवर्णयोरर्द्धचतुर्थमात्रः प्राप्नोति । सूत्रं च भिद्यते । यथान्यासमेवाऽस्तु । ननु चोक्तं-तत्रायथेष्टप्रसङ्ग' इति । तत्र सौर्यभगवतोक्तमनिष्टिज्ञो वाडवः पठति । इष्यत एव चतुर्मात्रः प्लुतः । एचोऽप्रगृह्यस्यादूराद्धृते पूर्वस्यार्द्धस्यादुत्तरस्येदुतौ ॥८।२।१०७॥ एचः प्लुतविकारे पदान्तग्रहणम् ॥ १॥ प्र०-पूर्वमूर्तिविनाशे मूर्त्यन्तरोत्पत्तिः, एवं शब्दान्तरमेवोभयविवृद्धिः प्राप्नोतीत्युच्यते । चतुर्मात्र इति । प्लुतावयवत्वात्प्लुत उच्यते, नहि चतुर्मात्रस्य प्लुतसंज्ञाऽस्ति, 'उकालोऽ'जिति वचनात् । तदेतमिति । भाष्यकारो वार्तिककारं पर्यनुयुङ्क्ते । 'ऐचो- थोत्तरभूयस्त्वादिति वदता वार्तिककारेण समप्रविभागत्वं नेष्टमिति भावः । इष्यत एवेति । 'ऊकाल एवाऽ'जिति नियमो नाश्रीयते, तेन चतुर्मात्रस्याप्य- कार्य भवति, 'प्रत्यङ्डै ४तिकायनेति 'डयो ह्रस्वादिति डमुड् भवति । पलौ ४त्त्राते त्यत्राऽनचि चेति तकारस्य द्विवचनं भवति। सौर्यभगवतेति । सौर्य नाम नगरं सत्रत्येनाचार्यणेदमुक्तम् । एचोऽप्र | गौरिति । अथ यदा सावपि पदं भवति तदा कस्मान्न भवति ? उक्तमेतद्वाक्यपदयोरन्त्यस्येति । विसर्जनीयश्वाऽत्र वाक्यस्याऽन्तो न त्वेच् । पदान्त- । उ०-वर्धन्त इति नेत्यन्वयः । लुतावयवत्वादिति । प्लुतसदृशावयवत्वादिस्यर्थः । निमात्रत्वेम व सादृश्यम् । कुतो गौणवृत्याश्रयणमत माह-न हीति । नाप्यवयवस्य मुण्यं प्लुतरवम् , भस्याऽभावादिष्यपि योध्यम् । इति वदतेति । एवञ्च वार्तिककारस्य पूर्वाऽपरविरोध इत्यर्थः । सत्रोत्तरस्य भूयस्यं पूर्वस्य घेत्यत्र विनिगमनाविरहस्य भाव्यकृतोततया समप्रविभागपक्ष एव भगवतो भाष्यकारस्य सम्मत इति बोध्यम् । ननु एकमात्रिफद्विमात्रिकत्रिमात्रिकाणामेयाs. ग्यात् कथं पतुमांत्रिकरयाउनकार्याणि स्युरत माह-ऊकाल एवेति । तर विमानमहणं एकद्विमात्रभिसोपलक्षणमिति भावः । ग्लो-बातेति । समस्तं "सिझं विद्युतो'रिति वार्तिकं पारवस्य, सदाह-वाडवः पठतीति। ऐचोऽप्रगृह्यस्या। अथ यदेति । यदा 'असर्वनामस्याने' इति यादौ सर्वनामस्थाने प्रतिषेध इति पाण्यानं तदेयर्थः । म परिगणमेपूरान्त इति पय स्यम् । सिने ·४२८) श्रीभगवत्पतललिविरचितं [वयोविचिः एचः प्लुतविकारे पदान्तग्रहणं कर्तव्यम् । इह मा भूत-भद्रं करोषि गौरिति । विषयपरिगणनं च ॥२॥ विषयपरिगणनं च कर्तव्यम् । 'प्रश्नान्ताभिपूजितविचार्यमाणप्रत्य- भिवादयाज्यान्तेष्वि'ति वक्तव्यम् । प्रश्नान्त-अगमा३: पूर्वा३न् ग्रामा३- नग्निभूता३ इ । पटा३ उ । प्रश्नान्त । अभिपूजित-सिद्धोऽसि माणवकाऽ- निभूता३३ । पटा३उ । अभिपूजित । विचार्यमाण-होतव्यं दीक्षितस्य गृहा- ३३ । विचार्यमाण । प्रत्यभिवाद-आयुष्मानेधि अग्निभूता३३ । प्रत्यभिवाद । याज्यान्त-उक्षान्नाय शान्नाय सोमपृष्ठाय वेधसे । स्तोमैविधेमाग्नया३ । आमन्त्रिते छन्दस्युपसंख्यानम् ॥ ३ ॥ आमन्त्रिते छन्दस्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । अग्ना३इ पत्नीवा३: सज़र्देवेन त्वष्टा सोमं पिया। तयोविचि संहितायाम् ॥ ८।२। १०८ ॥ अथ कयोरिमौ वावुच्येते ? 'इदुतो रित्याह । तदिदुतोहणं कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । व प्रकृतम् १ 'पूर्वस्यार्द्धस्यादुत्तरस्येदुता'विति। प्र०-ग्रहणमित्यत्र पदशब्देन वाक्यमुच्यते, पद्यते प्रतीयतेऽनेनार्थ इति पदमित्यन्वर्थग्रह- मात् । एतच्च 'याज्यान्त' इत्यतोऽन्तग्रहणानुवृत्त्या लभ्यते । अग्निभूतायिति । अमिभूतिशब्दस्य संबुद्धौ रूपम् । आमन्त्रित इति । अप्राप्तएव प्लुते वचनम्। तयोः। कयोरिति । प्रश्नद्वारेण 'तयो रिति प्रत्याख्यायते, तदन्वरेणाप्यधिका रात्स्थानिलामात् । प्लुतविकाराविति । प्लुतविपयत्वात्प्लुतविकारावुच्येते, तो चाs- उ०-तत्रस्य दूरान्त' इति पदस्य सम्योधनोपलणस्वेन सम्बोधनोबाहरणमसातमिति वाच्यम् , उपलक्षणस्वे मानाभावात् । किन्तु यथाश्रुतमेव तत् । एवञ्च दूरादाद्वानविशिष्टामिपूजितायें 'स्यागच्छ मो माणवकाग्निभूते' इत्यादी नास्य प्रवृत्तिरित्याहुः । वृत्तिकारास्तु परिगणने. पूराद्धृत इति न वक्तव्यं, तस्य सम्योधनोपलक्षणस्येन सम्युद्धयन्तभाप्योदाहरणविरोधापसे. रित्याहुः । तस्चिन्त्यम् । अप्राप्त एव प्लुत इति । प्लुतविकारे इत्यर्थः । तुरादादानसश्यारपरि गणमामाऽप्राप्तिः । प्लुतस्तु 'गुरोरनृत' इति प्रामोत्येव । तेन याफ्यान्तपमानन्त्यस्यैव प्लुत एयन म मानम् । फेषितु पुरोरिति सूत्रं दूरातत प्रयादिविहितप्लुतस्य स्थानिविशेषमान. समर्पकं मत विधायफमिति यथासमेय-ध्यापक्षते । एयोर्खा। मनु सयोरियनेनेसोः स्यानिनोनिई शारपयोरिति प्रभोऽनुपपन्न इत्या. रापारापमाह-फयोरिवीति । भाष्ये--तदिदुतोहणं कर्तव्यमिति । तदर्थ रायोरिति ८.१.१.१0८१...४१.११.१५०० ८.१०.४८..१.१... --- --- ।

·अपारआ०११०८सू०] व्याकरणमहाभाष्यम्, [४२९ तद्वै प्रथमानिर्दिष्टं षष्ठीनिर्दिष्टेन चेहाऽर्थः । 'अंची' त्येषा सप्तमीदुताविति प्रथमायाः षष्ठी प्रकल्पयिष्यति-तस्मिन्निति निर्दिष्ट पूर्वस्य' [ १. १. ६६ ] इति । किमर्थमिदमुच्यते नेको यणचि [६. १. ७७ ] इत्येव सिद्धम् १ न सिध्यति । असिद्धः प्लुतः, प्लुतविकारौ- चेमौ । सिद्धः प्लुतः स्वरसन्धिषु । कथं ज्ञायते ? यदयं प्लुतप्रगृह्या अंचिं[६. १. १२५ ] इति प्लुतस्य प्रकृति- भावं शास्ति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् ? सतो हि कार्यिणः कार्येण भवितव्यम् । इदं तर्हि प्रयोजनं दीर्घशाकलप्रतिषेधार्थम् । दीर्घत्वं शाकलं चा' मा भूदिति । अग्ना३यिन्द्रम् । पटा३खुदकम् । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । आरभ्यते प्लुतपू- र्वस्य 'यणादेशः प्लुतपूर्वस्य दीर्घशाकलप्रतिषेधार्थ' मिति । तन्न वक्तव्यं भवति । अवश्यं तद्वक्तव्यं यौ प्लुतपूर्वाविदुतावप्लुतविकारौ तदर्थ-भो३यिन्द्र भो३ यिडेति । यदि तर्हि तस्य निवन्धनमस्ति तदेव वक्तव्यमिदं न वक्तव्यम् । इदमप्यवश्यं वक्तव्यं खरार्थम् । तेन हि सति 'उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्य' ८. २. ४ ] इत्येष स्वरः प्रसज्येत, अनेन पुनः सत्यसिद्धत्वान्न भविष्यति । यदि तमुस्य निवन्धनमस्तीदमेव वक्तव्यं तन्न वक्तव्यम् । ननु चोक्तं तदप्य- वश्यं वक्तव्यं यौ प्लुतपूर्वा विदुतावप्लुतविकारौ तदर्थ-भो३ यिन्द्र, भो३यिडेति । [ प्र०-सिद्धकाण्डे पाठाद्यणादेशे कर्तव्येऽसिद्धौ । सिद्धः प्लुत इति । ननु प्लुतस्य सिद्धत्वे कथमिदुतोः सिद्धत्वम् ? उच्यते । प्लुतप्रकरणे यत्कार्य तत्स्वरसन्धिपु सिद्धमिति सामान्यविषयानुमानाश्रयणात् । भोपिन्द्रेति । इशब्दस्य निपातत्वात्प्रगृह्यत्वात्प्रकृति- भावप्रसङ्गे तद्वाधनार्थोऽपि यविधिः । वर्णव्यत्ययेनाऽत्र छान्दसः प्लुतः । स्वरार्थमिति । अकारो यथाविषयमुदात्तादियुक्तः प्लुतः, इदुतौ तु सर्वत्रोदात्ती, तत्राऽनयोर्वोरुदात्तस्वरितयोरिति स्वरिते कर्तव्येऽसिद्धत्वात्स्वरितो न भवति । प्लुत- प्रकरणे विहितं च कार्य स्वरसन्धिपु सिद्धमिति ज्ञापितं, स्वरस्तु खरसन्धिर्न भवतीति , , उ०-फर्तव्यमित्यर्थः । नन्वेष उत्तरार्धविकाराविद्रुतौ न प्लुतस्येति प्लुतविकारावित्ययुक्तमत माह- विषयत्वादिति । प्लुतसहितौ विकाराविति मध्यमपदलोपी समासः। आफारस्य प्लुतस्प विधानात्तत्सलियोगशिष्टतयाऽनयोरपि तद्विपयस्वमिति भावः । कथमिद्रुतोरिति । तयोः प्लुतरवाऽभावादिति भावः । भाट्ये-दीर्घ च शाकलञ्चेति । दीर्घ: सवर्णदीर्घः । शाफलो. दाहरणम्-अनायाशेति । सामादिसिद्धावपि दीर्घशाफलयो:-अपवादावित्यर्थः । ६. १. १०१, १२७.६.१.७७.'

·श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं ४३०] [ वयोवविचि० छान्दसमेतत् , दृष्टानुविधिश्छन्दसि भवति । यत्तर्हि नच्छान्दसम् भो३ यिन्द्र साम गायति । एषोऽपिच्छन्दसि दृष्टस्यानुप्रयोग इति । किंनु यणा भवतीह न सिद्धं य्वाविदुतोर्यदयं विदधाति । तौ च मम स्वरसन्धिषु सिद्धौ शाकलदीर्घविधी तु निवौँ ।। १ ॥ इक् तु यदा भवति प्लुतपूर्वस्तस्य यणं विदधात्यपवादम् । तेन तयोश्च न शाकलदीघों ययस्वरवाधनमेव तु हेतुः ॥ २ ॥ इति श्रीद्भगवसतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्येऽष्टमस्याध्यायस्य द्वितीये पादे द्वितीयमाह्निकम् । पादश्च द्वितीयः समाप्तः। प्र-तत्राऽसिद्धत्वं वोर्भवत्येव । छान्दसमेतदिति। ततश्चोपसङ्खधानमन्तरेण वर्णव्यत्ययेन यरिसद्धः । यत्तहीति । अप्रतिपन्नविकारस्याऽनुकरणत्वादच्छान्दसत्वाद्यरन प्राप्नोति । एकोऽपीति । कृतयणादेशस्यैवेदमनुकरणमित्यर्थः । पूर्वोक्तार्थसङ्ग्रहश्लोकद्वयम् -कि नु यणेनि। 'इको यणची ति यणादेशेन किं न सिद्धं रूपं यत इदुतोौं विदधात्याचार्यस्तो चेदुती स्वरसन्धिपु सिद्धौ, प्लुतप्रगृह्या अचीति ज्ञापकात् । एवं तर्हि इकोऽसवणे इति शाकलः प्रकृतिभावः प्राप्नोति, सवर्णदीर्घश्च, तन्निवृत्तये य्वौ विधीयते । एतदपि न प्रयोजनम्, इकः लुतपूवस्य वार्तिककारेण शाकलदीर्घस्यापवादस्य यणो विधानात् । एवं तर्यु दात्तस्वरितयोरिति यणाश्रयस्वरितप्रसङ्गनिवृत्तये ग्वौ विधीयते । इत्युपाध्यायजैप्टयपुत्र कैय्यटकृते भाष्यप्रदीपेऽष्टमाध्यायस्य द्वितीयपादे द्वितीयमासिकम् । पादश्च द्वितीयः समाप्तः। उ०-छान्दसः प्लुत इति। अनन्यस्वात् । गुरोरनृत इति सूत्रस्य एफैकग्रहणेनानेकाफ एव भवृत्तिरिति भावः। यथाविषयमिति । विपार्यमाणादिपूदात्तः, प्रशान्तादावनुदात्तः असू. यादौ म्वरित इत्यर्थः । इदुतो विति । अनुवृत्तोदात्तपदेन तयोः संबन्धादित्यर्थः । तत्रा- नयोरिति । उदात्तेदुरस्थानिफयवयोरित्यर्थः । ननु प्लुतप्रकरणस्य कार्यस्य सिद्धरव. शापनारकथं न स्वरोऽत भाह-प्लुतप्रकरण इति । वर्णव्यत्ययेनेति । प्लुतवदिति भायः । तदेयमुपसायानं प्रत्यागयातं, सूर्य तु स्वरसिद्धयर्थ कर्तव्यमिति स्थितम् । अनुकरणमिति । भाष्येऽनुप्रयोगशब्दस्यानुकरणमर्थ इति भावः । किं न सिद्धमिति । सिदमेवेत्यर्थः । श्लोके यच्छदो निपातो ऐताविरयाह--यत इति । नन्यनयोरिदुतोरसिद- या सयोरियो यणपीति यणत आह-तो चेति । इति श्रीनागोजीभट्टने माध्यमदीपोद योतभरमस्याध्यायस्य द्वितीये पादे द्वितीयमाझियम् । पादश हिसीयः समासः।

·अथ तृतीयः पादः मतुवसो रु संबुद्धौ छन्दसि ॥ ८।३।१॥ मतुवलोरादेशे वन उपसंख्यानम् ॥ १॥ ५ मतुवसोरादेशे वन उपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । 'यस्त्वायन्तं वसुंना प्रात- रित्वः'। विभाषा भवद्भगवदघवतामोच्चाऽवत्य ॥२॥ छन्दसि भाषायाञ्च 'भवत्' 'भगवत्' 'अघव'दित्येतेषां विभाषा सर्व- क्तव्यः, ओचाऽवस्य वक्तव्यः । भो, भवन् । भगोः, भगवन् । अघोः, अघव- निति । संबुद्धावित्युच्यते तत्रेदं न सिध्यति -भो ब्राह्मणा इति । तथा 'विभक्तौ लिङ्गविशिष्टग्रहणं नेती'ह न प्राप्नोति-भो ब्राह्मणि ! । नैष दोषः । अव्ययमेष भोःशब्दो नैषा भवतः प्रकृतिः।। प्र०- मतुवसोवन इति । कनिव्वनिपोः सामान्यग्रहणम्, अनुवन्धस्याऽनिर्देशात्, वदनुबन्धकपरिभाषानुपस्थानात्वनिपोऽपि ग्रहणम् । प्रातरित्व इति । प्रातरतीति, 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्त' इति क्वनिप् । भो ब्राह्मणा इति । जसि रुत्वौत्वे न प्राप्नुतो, नापि रुत्वौत्वयोर्भो इति रूपं सिध्यति । तथा 'भोब्रह्मणी' त्यत्रापि भवतिशब्देकारस्य रत्वे, अवस्य चौत्वेऽपि कृते, संयोगान्तलोपे कर्तव्ये रुत्वस्याऽसिद्धत्वाद्रपाऽसिद्धिः । उ- मतुवसो रुः । 'वन' इत्युक्त्वा प्रातरिवेति कनिदाहरणमसङ्गतमत माह-सामा- न्यग्रहणमिति । तदनुबन्धकग्रहण इत्यस्यैकानुयन्धोच्चारणे इत्यर्थ इति भावः । भाष्ये- ओच्चावस्येति । 'नानर्थ के' इति परिभाषया विशिष्टस्य स्यानिन उच्चारणाच्चौफारः सर्या- देशः। जसीति । सूत्रस्थसंधुदावित्यस्य धार्तिकेऽपि संबन्धात् । नापीति । जसः श्रवण- मसात् । लिविशिष्टपरिभाषाऽभ्युपगमेऽपि रूपाऽसिद्विरिया-तथेति । संयोगान्तकोपेऽपि भोदिति स्यादिति रूपाऽसिदिः, यणः प्रतिषेधारम्भाप ल दुर्लभ प्रायपि योध्यम् । भाष्ये-नैपा भवतः प्रकृतिरिति । एषा-प्रकृतिः । अध्ययस्ये मुप टरपरम्प प्रतियग्यवहारः । सा प न भवतः-भयच्छयान्वयर्थः । प्रवृत्तिरिति पाटे प्रयोग इत्यर्थः - .. पर मं० १. १२५, २. प्रवृति: पाठान्तरम् ।

·४३२] ४ श्रीभगवत्पतलिविरचितं [ कानानेडिते कथमन्ययत्वम् ? 'विभक्तिस्वरप्रतिरूपकाश्च निपाता भवन्तीति निपात- संज्ञा, 'निपातोऽव्यय मित्यव्ययसंज्ञा । समः सुटि॥८।३। ५॥ पुमः खय्यम्परे ॥८।३।६ ॥ कानादंडिते ।।८।३ । १२ ॥ संपुंकानां सत्वम् ॥१॥ संपुकानां सत्वं वक्तव्यम् । सँस्स्कर्ता, पुंस्कामा, काँस्कानिति । रुविधौ ह्यनिष्टप्रसङ्गः ॥२॥ है प्र०-विभक्तिखरेति । केचिदाहुः-भूशब्दस्य विजन्तस्य सौ यद्रूपं रेफान्तं तत्प्रतिरूपको निपातः, तत्र रेफस्य यत्वे लोपे च भो ब्राह्मणा इत्यादि सिध्यति । भवच्छब्दस्याऽपि भोःशब्दसिद्धये वार्तिकारम्भः । तेनेतराभ्योऽपि दृश्यन्त इति भवदादियोगे विधीय- मानास्तसिलादयस्ततो भोस्तत्र भो इत्यत्रापि भवन्ति । एवं च भवच्छन्दप्रकृतिकभोः- शब्दप्रतिरूपकत्वमेव निपातत्वमाश्रयणीयं, भवतेर्विजदर्शनादित्यन्य आहुः । समः सुटि । तुल्यविचारत्वाद्भाष्ये त्रिसूत्रीं पठित्वा वाक्यं पठितम्-सम्पुकाना- मिति । सँस्स्कर्तेति । मकारस्य सत्वे कृते यदा पूर्वस्याऽनुनासिकः तदा सत्वस्याऽ- सिद्धत्वाद्रुत्वाऽभावादनचि चेति सकारस्य द्विवचने, 'झरो झरि सवणे' इति पासिके लोपे द्विसकारकनिसकारको वा प्रयोगो, यदा त्वनुस्वारः तदायोगवाहानां च प्रत्या- हारेपु विशेपेणोपदेशस्तस्मिन् पक्षे एकसकारको, यदा त्वनुस्वारस्य हल्त्ववदच्त्वमपीप्यते तदा ततः परस्य सकारस्य द्विवचने सकारत्रयमपि भवति । यदा चैकीयमतेन मकारलो- उ०-ननु भो' इति विभक्त्यन्तस्याऽभाधारकधं तत्प्रतिरूपकरयमत आह-केचिदाहुर्भूशब्द- स्येति । नन्वेवं वार्तिके भवद्ग्रहणं न कर्तव्यं किमत आह-भवच्छब्दस्यापीति । एवञ्चेति । एवच विभक्तिप्रतिरूपकत्वस्य निपातगणसूत्रे शब्दतोऽर्थतश्चाश्रयणेऽपि म दोष इत्याहुः । समः सुटि । भाष्येऽप्रत्यं सूत्रद्वयं प्रदेशान्तरस्यश्च सहपठितं, तमाशयमाह-तुल्येति । भाष्ये-सत्वं वक्तव्यमिति । स इति प्रक्रम्य सूत्रत्रयं पठनीयमित्यर्थः । 'स'शब्दः शन्द- प्रधानः । सत्य प्रकारे भावप्रत्यय इति सत्यं सफार इत्यर्थः । रुणा सस्य समफलस्वं दर्शयति- मकारस्येति । पदाऽनुस्वारोऽयोगयादानां प प्रत्याहारेषु विशेषेणोपदेशस्तस्मिन्पक्षे इति पाठः। विशेपेणेत्यस्य शर्यवेत्यर्थः । सधा पाउनुस्वारस्य हरवासरो सरीति छोपः। अच्त्व- मपीति । अविशेपेण पाठादिति भायः । यमपीति । अपिना यमपीत्यर्थः । यदा. पैकीयेति । पन पक्षे लिये द्विसफारफ, पक्षे वेकसकारकमेव । भनुनासिकपक्षेऽप्येवमेव । +१.४.५७ ग. १. १. १७.

·अपामा०१२सू० व्याकरणमहाभाध्यम् [४३३ रुविधौ हि सत्यनिष्ट प्रसज्येत । इह तावत्-सँस्स्कर्तेति वा शरि [८. ३. ३६ ] इति प्रसज्येत । 'पुस्कामेति-'इदुदुपधस्ये ति पत्वं प्रस- ज्येत । 'काँस्का'निति-कुप्वोः क पा'विति कः प्रसज्येत* । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । क्रियते न्यास एव 'समः सुटी'ति द्विसकारको निर्देशः+ । समः सुटि सकारो भवति । तत्प्रकृतमुत्तरत्रानुवर्तिष्यते । यदि तदनुवर्तते, 'नश्छव्यप्रशान् [८. ३.७ ] इत्यत्रापि प्राप्नोति 'भवाँस्त- 'ति। सम्बधमनुवर्तिष्यते । समः सुटि । 'पुमः' खय्यम्परे सो भवति । 'नश्छ- व्यप्रशान्' रुर्भवति 'पुमः खय्यम्परे' सकारः । 'उभयथर्बु [८] 'दीर्घादटि समानपादे' [६] 'नृन्पे' [१०] 'स्वतवान्पायौ' [ ११ ] रुभवति, 'पुमः खय्यम्परे सकारः' । कानाम्रोडिते' सकारः । 'पुमः खय्यम्पर' इति निवृत्तम् । प्र०-पस्तदात्वनुनासिकपक्षे त्वेकसकारकः । यदा त्वनुस्वारस्तदा तस्याऽयोगवाहानां शर्ष उपदेशचोदनाद्धल्त्वाज्झरो झरीति वालोपे पक्षे द्विसकारकस्तदानुस्वारानुनासिकौ के चिन्नेच्छन्ति । तत्त्वयुक्तं मन्यन्ते, रुत्वप्रकरणे विधीयमानसन्निय.गेन तयोविधानान्म- कारलापेऽपि सत्व इव ताभ्यां भाव्यम् । एवं च षड्पाणि भवन्ति । अनुनासिकपक्षे अयः सकारा द्वौ वा एको वा । एवमनुस्वारपक्षेऽपि । षट्स्वपि रूपेषु 'शरः खय' इति वा द्विवचने ककारस्य कृत द्वादशरूपाणि भवन्ति । तत्प्रकृतमिति । ननु चानच्कस्म सकारस्य निर्देशात्तत्र स्वरितत्वं प्रतिज्ञातुमशक्यम् । उच्यते । अचां स्वरितत्नं प्रतिज्ञायते । तत्र समुदायाऽनुवृत्तिः सकारस्याऽनुवृत्त्यथैव भविष्यति । यदीति । भवांस्तरती' त्यादौ सत्वे रुत्वे च विशेषो नास्ति, 'दीर्घाटी'त्यन्न तु विशेषो महाँ इन्द्र इत्यत्र सत्वे सति तस्याऽसिद्धत्वाद्रुत्वाऽभावाद्रूपं न सिध्येत् । सम्बन्धमिति । उ०-कैचिदिति । 'उपधारजनं कुर्यान्नमो रुकरणे सति । लोपे प्रकृतिभावे वा नोपधा- रजनं मत मिति वेदभाव्यकृत इत्यर्थः । रुत्वप्रकरणे इति । रत्वप्रकरणे यो विधीयमा. नस्तासंग्रियोगेन, तयोविधानादित्यर्थः । भतएव भाष्ये 'समादिषु सवं वक्तव्य'मित्युक्तम् । रुस्थप पानुनासिफाधनापत्तिोपत्वेन नोका । तद्ध्वनयशाह---सत्व इवेति । भाष्ये-इदु- दुपधस्येति । इदमव्युत्पत्तिपक्षे। भाष्ये-द्विसकारक इति । 'सम' इत्यत्र, या शरीति विसर्गस्यैयोउभारणादेवमुक्त, समुदायानुवृत्तिः, तत्फरक स्वरितत्वं, तदनुवृत्ती फलाभावापूर्ण- मायानुयायः भविष्यतीत्यर्थ । मरवीत्यत्र सरपहावयोरविशेष प्रयाशयोत्तरन दोपमाह- 16. ३. १५.८.३.४१. * ८. ३. १७. + ८.४.६५, ·४३४] श्रीभगवत्पवअलिविरचितं [ढो ढेलोपः समो वा लोपमेक इच्छन्ति । संस्कर्ता । सँस्कर्ता । हो हे लोपः ॥८।३।१३ ॥ ढलोपेऽपदान्तग्रहणम् ॥ १॥ ढलोपेऽपदान्तग्रहणं कर्तव्यम् । इह मा भूत्-श्वलिड्ढौकते'गुडलि- ड्ढौकते* । तत्तर्हि वक्तव्यम् १ न वक्तव्यम् । जश्त्वमत्र बाधकं भविष्यति । जश्भावादिति चेदुत्तरत्र ढस्याऽभावादपवादप्रसङ्गः ॥२॥ जश्भावादिति चेदुत्तरत्र ढकारस्याऽभावादसिद्धत्वादपवादोऽयं विज्ञायेत । कस्य १ जगत्वस्य । तस्मात्सिद्धवचनम् ॥ ३॥ तस्मात्सिद्धत्वं वक्तव्यम् । कस्य ? ष्टुत्वस्य । संग्रहणं वा ॥४॥ प्र०-सम्यन्धं न हास्यतीत्यर्थः । अनुपूर्वस्य वृत्तेः सकर्मत्वात्सम्बधमिति द्वितीया । कर्मणि वा घम् । स च नपुंसकेऽपि बाधकाऽभावाद्भवति । त्रियां तु क्तिन्नादिभिर्बाध्यमा- नत्वान्न भवति । ढो ढे० । ढलोप इति । कचित्स्थानी नास्ति, कचिन्निमित्तं नास्तीति वचन- सामर्थ्याचनान्तरवाधनादुभयत्रलोपप्रसङ्गः । जश्त्वमति । एकपदाश्रयत्वादन्त- रङ्गत्वात् 'पूर्वत्राऽसिद्ध'मिति वा लोपस्याऽसिद्धत्वात्पूर्व जश्त्वे प्रवृत्ते लोपस्याऽप्राप्तिरेख याधा । जश्मावादिति चेदिति । उतरत्र दे यो लोप इप्यते स न प्राप्नोति, लोपे कर्तव्ये टुत्वस्याऽसिद्धत्वात्परस्य ढवाऽभावादित्यर्थः । जश्त्व इति । लोपेन तावदसिद्धत्व- उ०-भवांस्तरतीति । सकर्मकत्वादिति । भहीमार्थयादिति भायः । कर्मणि वा पब्निति । मसरसंपदं 'स' इति उत्तरप्रोपतिष्ठते इत्यर्थः । नपुंसकेऽपीति । 'धमजपा: पुसि' इति प्रायोपाद इति भावः। टोटे लोपः । फचिरस्थानीति । वलिट्ठीकत इत्यत्र अश्यात् । फचिनिमित्तमिति । 'सी'हरयादी पुरवस्यऽसि सवादिति भावः । वचनान्तरयाधनादिति । स्वैकवापयतापमस्प टुकरारपतापरस्य प प्यासिमिरयस्य पाधाटीय इस्यादापिप महरोऽपि मरवारपरस्या. लोपप्रसा इति भावः । गनु होपापातिरमारमध मारवेग लोपस्प यायोख भार-प्रातिरेय पातिपातिक पदयादशम्दोमायप्रधामः माये-कस्य जरत्वस्वेचिाहीरपादावा, स्यापपादो: स्पादिययः । सस्मादिति । एतस्य सिदरपेन परवापदायासंमवार कोप- ग्याविनेन पूर्व र प्रो टोपामापिरिति भाषः । संग्रहणं पेति । 'गुहलिए वीक' ....१.८.२.३.14.४.४१.

·८अा३पापा०१५सू०] व्याकरणमहाभाप्यम् [४३५ संग्रहणं* वा कर्तव्यम् । 'सडि ढ' इति वक्तव्यम् । तत्तहिं वक्तव्यं ? न वक्तव्यम् । श्रानन्तर्यमिहाश्रीयते-'ढकारस्य ढकार' इति । क चिच सन्निपातकृतमानन्तर्य शास्त्रकृतमनानन्तर्यम् , क्वचिच्च नैव सन्नि- पातकृतं नापि शास्त्रकृतम् । ष्टुत्वे संनिपातकृतमानन्तर्य शास्त्रकृतमनान्तर्य, जश्त्वे नैव संनिपातकृतं, नापि शास्त्रकृतम् । यत्तु कुतश्चिदेवानन्तर्यं तदाश्रयिष्यामः । खरवसानयोर्विसर्जनीयः ॥ ८ । ३ । १५ ॥ विसर्जनीयोऽनुत्तरपदे ॥ १ विसननीयोऽनुत्तरपद इति वक्तव्यम् । इह मा भूत्नाकुटो नापत्य इति । प्र०-मवश्यं वाध्यं, तत्र 'लीड'मित्यादावेकमेवपूर्वत्रासिद्धत्वमतस्तदेव बाध्यते, श्वलिढौकत इत्यत्र तु ढलोपस्य जश्त्वापेक्षया बहिरङ्गत्वात्परत्वाच्च द्विविधमसिद्ध- स्वमिति न तद्वाध्यते । ततो जश्त्वे कृते नश्रुतिकृतमानन्तर्य, नापि शास्त्रकृतं, जश्त्व- स्याऽसिद्धत्वाऽभावादिति लोपस्याऽयमविपयः। खरवका विसर्जनीय इति । उत्तरपदे सति यो रेफो निष्पन्नस्तन्निमित्तकस्तस्य विसर्जनीयो न भवतीति वाक्यार्थः संपद्यते । तेन दास्याःपुत्रादौ भवत्येव । न ह्यत्र सकारस्य रेफ उत्तरपदनिमित्तकः, किं तर्हि, पदत्वनिमित्तकः । 'नार्कुटः' इत्यादौ तु तद्धितनिमित्तत्वे रेफस्योत्तरपदं निमित्तं, तदपेतत्वादकारस्यादित्वस्य । नार्कुट इति । नृकुट्यां भव इत्यण । नापत्य इति । नृपतेरपत्यमिति दित्यदित्येति ण्य । तत्र वृद्धौ उ०-इत्यादावप्राप्त्युपायेन विकल्पबोधको वाशब्दः । ननु सामर्थ्यात् ष्टुत्वाऽसिद्धत्वबाधे स्वा- सिद्धत्वमपि बाध्यातां विनिगमकाऽभावादत आह-द्विविधमिति । किञ्च स्वैकवाक्यतापन्न. पूर्वत्रासिद्धवाधापेक्षया पश्चादुपस्थितपरागतद्वाधस्यैव न्याय्यत्वमित्यपि योध्यम् । एतेन त्रिपादीस्थेऽन्तरझे बहिरङ्गाऽसिन्दत्वाऽप्रवृत्तेरिदं चिन्त्यमिस्यपास्तम् । अतएव 'झलाशोन्ते. शशीति न्यासः खरिचेत्यतः पूर्व न कृतः। खरखसानयोविजनीयः। नन्वेवं 'यश:समूह' इत्यादौ उत्तरपदे विसर्गो न स्वादत माह- उत्तरपदे सतीति । नेयं परसतमी विधेयविशेषणं, किन्तु सत्सप्तमी रेफविशेषणं, तेन निमित्तत्वं फलतीत्याह-तन्निमित्तक इति। ननु नाकुंटेऽपि नोत्तरपदनिमित्तको रेफ इत्यत आह-नार्कुट इत्यादौ विति । सरकारगताऽऽदित्वस्य वृद्धिनिमित्तस्य तदपेक्षवादित्यययः । पूर्वभक्तत्वादिति । उपरोऽण् यद्भक्तः स्थानिद्वारा स्वतो पा सशक्तवादिस्यर्थः । बहिर- * ६. १.५-३. ४. ७८.१४. ३. ५३; ४. १. ८५, ७, १. ११० १.१.५१.

·४३६ ] श्रीभगवत्पतलिविरचितं [खरवसानयोः न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् ॥ २॥ । न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् ? 'बहिरङ्गलक्षणत्वात् । बहिरल्लो रेफोऽन्तरलो विसर्जनीयः । 'असिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्गे । नैष युक्तः परिहारः । अन्तरङ्गं बहिरङ्गमिति प्रतिद्वन्द्वभाविनावेतौ पक्षौ, सत्यन्तरङ्गे बहिरङ्ग, सति बहिरङ्गेऽन्तरङ्गम् । न चात्रान्तरङ्गबहिरङ्गयोर्युगपत्समवस्थानमस्ति । किं कार- प्र०-कृतायांरपरत्वे च पूर्वभक्तत्वाद्रेफस्य पदान्तत्वाद्विसर्जनीयः प्राप्तः प्रतिपिध्यते। न वेति । बहिरङ्ग लक्षणं निमित्तं स्वभावो वा यस्य रेफस्य स तथोक्तः। अपत्यार्थविहिततद्धिता. पेक्षवृद्धिनिमित्तत्वाद्रेको बहिरङ्गस्तस्याऽसिद्धत्वात्स्थान्यभावाद्विसर्जनीयाऽभावः । अन्तः अङ्गं यस्य, बहिः अङ्गं यस्येति बहुव्रीहिः । ततः सर्वलिङ्गावन्तरङ्गशब्दावुपपन्नौ । अङ्गशब्दश्चात्रोपकारकवाची। प्रतिद्वन्द्वभाविनाविति । द्वन्द्वं युग्ममुच्यते । प्रतिकूलं परस्परविरुद्धं द्वन्द्वं-प्रतिद्वन्द्वं, तत्र भवतोऽवश्यमित्यावश्यके णिनिः । सत्यनारङ्ग इति । अन्तरङ्गे बुद्धयापेक्षिते तदपेक्षया बहिरङ्गं भवति, बहिरङ्गे चाऽपेक्षिते तदपेक्षयाऽन्तरङ्गं भवति, अन्तरङ्गव्यपदेशं लभत इत्यर्थः । न चात्रेति । अन्न विपयेऽन्तरङ्गबहिरङ्ग- योर्युगपदेकस्यां बुद्धावपेक्षितपरस्परमवस्थानं नास्ति, पूर्वस्यां परिभापायां परस्य विसर्ज- नीयस्याऽसिद्धत्वादन्तरङ्गाऽभावाद्रेफस्य तदपेक्षवहिरङ्गत्वाऽभावाबहिरङ्गपरिभाषा- । उ०-बहिर्भूतनिमित्तं शास्त्रमित्यर्थः । स्वभावो वेति । स्वस्य भावः-उत्पत्तिः । अपत्येति । भपत्यार्थविहिततद्वितमपेक्षते निमित्ततया या वृद्धिः तन्निमित्तस्पं रेफस्य, तया सह विधानाद् रेफशिरस्को हि वृद्विशब्देन विधीयते विसर्जनीयस्तु पदाम्तमानाश्रितोऽन्तरग इत्यर्थः । पूर्वमनयोः पुलिोन निर्देशं कृत्वा अग्रे नपुंसकरवेनोलेखोऽसातोऽत माह-अन्तः अङ्गमिति । भाशयः संशिविशेषवाची शरीरावयवयापी या न गृह्यते इत्याह-अङ्गशव्दश्चेति । द्वन्द्वं- युग्ममिप्ति । अत्यन्तसहपरिताभिव्यक्त हम्हशब्दनिपातमादिति भावः । तत्र भवतोऽवश्य मिति । विरोधेनय सावाँ नियमेन भवतो मतु कयाचिदपि भविरोधनेत्यर्थः । भाष्ये-पक्षी- असिनपरिभाषायाः पक्षाविय पक्षी तसंयदी पदार्थाविश्यर्थः । न वास्तवसता थियक्षिसा किना बौनीयार--बुद्धयेति । ततपतयेति । सरप्रतियोगिष्येनेत्यर्थः । पहिरनं भवतीति । तरपेदा- भाग्भवतीत्यर्थः । अपेक्षितपरस्परम्-अपेक्षितपरस्परधर्मापरिछसम् । अवस्थानं-विषयावं, तनुपपादपति-पूर्वस्यामिति । पाह कठित्येराडेवस्थायामित्यर्थः । एपमाऽस्याः परिमापायाम्मे- पारिक प्रवितरिति भावः । पुल्यातरमाह-अन्वरमाभायाद्रेफस्येति । औपादि.

·अपामा०१५सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [४३७ रणम् १ 'असिद्धत्वात् । न चाऽनभिनिवृत्त बहिरङ्गेऽन्तरङ्गं प्राप्नोति, तत्र निमित्तमेव बहिरङ्गमन्तरङ्गस्य । अनिमित्तं वहिरङ्गमन्तरतस्य । किं कारणम् ? 'असिद्धत्वात् । कथमसिद्धत्वं यावता 'पूर्वाऽसिद्ध'मित्यसिद्धा परिभाषा। असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे । कथम् ? 'कार्यकालं संज्ञापरिभाष'मिति । 'खरवसान- प्र०-नुपस्थानात्प्राप्नोत्येव विसर्जनीयः। नानाभिनिवृत्त इति । वस्तुतत्त्वकथनम् । तत्र निमित्तमेवेति । पराभ्युपगमेनाऽन्तरङ्गबहिरङ्गव्यपदेशः। बहिरङ्गाभिमतं वहिरङ्गम् । अन्तरङ्गाभिमतस्यान्तरङ्गस्येत्यर्थः। प्रसिद्धत्वादिति । बहिरङ्गस्य रेफस्याऽन्तरङ्ग विसर्जनीयेऽसिद्धत्वाद्विसर्जनीयाऽभावः । कथमसिद्धत्वं यावता पूर्वत्रासिद्धमित्य- सिद्धा परिभाषेति । 'पूर्वनासिद्ध'मिति वचनेन विसर्जनीयस्य पूर्वस्यां परिभाषाया- मसिद्धत्वात्तदनुपस्थानात्कथं रेफस्याऽसिद्धत्वमित्यर्थः । अप्रवृत्तिरेव परिभाषाया असिद्धिः । बहिरङ्गपरिभाषा हि विप्रतिषेधे परं कार्य'मित्यत्रोपसङ्ख्यानात्तद्देशा 'वाह ऊ'डित्यत्र ज्ञापितत्वादेतद्देशा वेति पूर्वा । इतरः कार्यकालत्वमाश्रित्याह-असिद्धमिति । यथोदेशत्वमाश्रित्य चोदयति-कथमिति । इतर आह-कार्यकालमिति । तत्र का चित्परिभाषा विधिवाक्येनैकवाक्यत्वं गता स्वकार्य निष्पादयति, यथेक्परिभाषा मिदे- उ०-काऽन्तरङ्गस्य सपादसताध्यायीस्थरेफविधायकदृष्टयाऽसिद्धत्वेनैतनिरूपितबहिरङ्गत्वमेवतस्य नास्तीत्यर्थः । पूर्वत्रासिद्धमिति । विसर्गस्याऽसिद्धत्वे सति रेफस्य यथा विसर्गप्राप्तिस्त- दाह-भाष्येन चानभिनिवृत्ते इति । तत्र निमित्तमेव बहिरङ्गमित्यायेव वक्तव्ये अस्स प्रकृते उपयोगाभावादाह-वस्तुतत्त्वेति । पराभ्युपगमेनेति । एवञ्च बहिरङ्गत्वाऽभावेन परिभाषाऽप्रवृत्तौ प्रामोत्येव विसर्ग इति चोद्यं पर्यवसितम् । भत्राशयमजानतः प्रत्युत्तरम्- अनिमित्तमिति । तयाचष्टे-बहिरङ्गस्येति । इतरः स्वाशयं प्रकटयति-कथमित्यादि। स व परिभाषे 'त्यन्त एकवतुक एको मन्थ इत्याशयेन कृत्स्नं भाग्यमुपादत्ते--कथमित्यादि । कथमित्याक्षेपेनैवा' नेनासिद्धस्वं प्रामोतीत्यर्थः । तदुपपादयति-पूर्वत्रेति । असिद्धा परि- भाषेत्यस्यामवृत्तान्तरणपरिभाषेत्ययः । इत्याह-अप्रवृत्तिरेवेति । कार्यकालत्वमिति । तत्पक्षे हि विसर्जनीयस्यासिद्धत्वेऽपि परिभाषायाः सिद्धत्वात्तेन तस्याः स्वैकवाक्यता संपादनमिति भावः । तत्र परिभाषाणां विधिशेषत्वं वचिस्पदैकवाक्यतया, कविद्वाक्यैकवाक्यतयेति दर्श- यति-वन काचिदिति । विषये-उदाहरणविशेषे । निमित्तापेक्षा-विप्रतिषेधादिरूप- +८.२.१.

·श्रीभगवत्पतजलिविरचितं ४३८] - [खरवसानयो योर्विसर्जनीयः', उपस्थितमिदं भवत्यसिद्ध बहिरङ्गमन्तरत इति । एवमेषा सिद्धा परिभाषा भवति । कुतो नु खल्वेतद् द्वयोः परिभाषयोः सावकाशयोः प्र०-रिको गुणं व्यवस्थापयति । काचित्तु विपये निमित्तापेक्षा वाक्यभेदेन प्रधानकार्य व्याप्रियते, प्रथा 'विप्रतिषेधे परं कार्यमिति । एषा हि 'वृक्षेष्वित्यादौ 'बहुवचने झल्ये दित्यस्मिन्प्रवृत्ते 'वृक्षेभ्य' इत्यादावेत्वदीर्घत्वयोर्विप्रतिषेधे परमेत्त्वं प्रवर्तयति । तद्वदसिद्धपरिभाषा हि 'वृक्षस्तिष्ठती'त्यादौ विसर्जनीयशास्ने प्रवृत्ते नार्कुटादौ रेफस्या- सिद्धत्वं विदधती प्रधानं विसर्जनीयं विषयविशेष व्यवस्थापयन्ती विषयं संस्कुरुते । न च 'पूर्वत्राऽसिद्ध'मित्यनेन योगेन वहिरङ्गपरिभाषा रेफे पूर्वस्मिन्नसिद्धा क्रियते । प्रधान- सन्निधौ गुणानां परस्परेणाऽसंबन्धात् । तदुक्तं-गुणानां च परार्थत्वादसंबन्धः समत्वात्स्या' दिवि । विध्यन्तरशेपभावाच्च वाक्यभेदेनाप्युपविष्ठमाना वाक्यान्सरे विसर्जनीयेनैकवाक्यभावात्पौर्वापर्याऽभावात् 'पूर्वत्रासिद्ध'मित्येनेन विसर्जनीये कर्तव्ये नाऽसिद्धा क्रियते, पूर्वोक्ताद्गुणत्वाद्वा । कुतो न खल्विति । 'असा आदित्य इत्यादि पूर्वत्राऽसिद्ध'मित्यस्याऽवकाशः । 'पचावेदमित्यादिवहिरङ्गपरिभाषायाः । नार्कुट' इत्यादौ तु द्वयोः सन्निपातः । यद्यपि :पूर्वनाऽसिद्ध, मित्यधिकारस्तथापि । उ०-निमित्तापेक्षा । व्याप्रियत इति । प्रधानकार्य विशेपेऽवस्थापयतीत्यर्थः । वृक्षेप्वित्यादा- विति । अनेन पुरवशास्त्रस्य विनाऽपि परिभाषां स्वविषये प्रवृत्ति दर्शयति । तद्वदिति । 'विप्रतिषेधे पर'मितिवदित्यर्थः । विपयं-लक्ष्यम् । रेफे पूर्वस्मिन्नसिद्धेति । फार्यकालपक्षे पहिरनपरि- भाषायाखिपादीस्थरयेन पूर्वरेफदृष्टया असिद्धतया कथं तस्य विसर्ग प्रत्यसिद्धवं प्रतिपादयेदिति शक्षार्थ: । प्रधानेति । 'पूर्वस्यनेनाऽसिद्धपरिभाषाया नासिदत्वं प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । नन्वेयं विसर्गविधी उपस्थिताऽसिद्धपरिमापाया 'भागन्दनामन्ते निवेश' इति न्यायेन तदुतरपारपूर्वन विसर्जनीये तस्या असिहरवारकथं सा रेफाऽसिद्धस्वं प्रतिपादयेदस भाह-विध्यन्तरेति । वाक्या- न्तरे इति । वाफ्यफवाक्यतापने महावाक्ये इत्यर्थः । पूर्वोक्तादिति । कार्यकालपक्षे भरया उपस्थितिसामध्यदिव रंफ प्रत्यापि न विसर्गाऽसिद्धयमिति कथं तनिरूपितं यदिगदरमियपि न पारपम् । अनया एष युरया सहायरपरिहारः मुफर इति योयम् । एवमेपा परिभापा मिद्धा भरतीति । यदि परिमापान माता भयतीत्यर्थः । यी एवमेपा परि- भाषा-पूर्वग्रामिदमित्येपा-माता मयनारयः। असा आदित्य इति । भन का परपासिमापारीपों म । पहिरोति । समा एनेश मेवं म । सायफाशयमुपरवा एका पुगपमासिरूपसमपस्थिताय दापति-नाट इति । यदापीति । एवा परिमापयोरिरपयुक्त.

·अाईपापा।१६सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् समवस्थितयोः 'पूर्वत्रासिद्ध मिति च 'असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्ग' इति च, 'पूर्वत्रा- सिद्ध'मित्येतामुपमृद्याऽसिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्ग इत्येतया व्यवस्था भविष्यति, न पुनरसिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्ग इत्येतामुपमृद्य 'पूर्वत्रासिद्ध'मित्येतया व्यवस्था स्यात् १ अतः किम् १ अतोऽयुक्तः परिहारो 'न वा बहिरङ्गलक्षणत्वादिति । रोः सुपिः ॥ ८।३ । १६ ॥ किमर्थमिदमुच्यते न 'खरवसानयोविसर्जनीयः [८. ३. १५ ] इत्येव सिद्धम् ? नियमार्थोऽयमारम्भः । 'रोरेव सुपि नान्यस्य सुपि । क मा भूत् ? गीर्षु धूर्षु । प्र०-सपादां सप्ताध्यायी प्रति पादत्रयपठितस्य सर्वस्याऽसिद्धत्वप्रतिपादनापरिभाषासाध- ात्परिभाषाव्यवहारः । तत्रैतयोः परिभाषयोः सावकाशत्वात्तुल्यबलयोरप्रतिपत्तावा. श्रीयमाणायां नार्कुटादौ विसर्जनीयप्रसङ्गः । पर्याये चाश्रीयमाणे पक्षेऽनिष्टविसर्जनीय- प्राप्तिः। अनयोश्च परस्परनिमित्तव्याघातात्परस्परस्योपमर्दकत्वम् । तथा हि बहिरङ्ग- परिभाषा रेफस्याऽसिद्धत्वं कुर्वती पूर्वलक्षणविषयाऽभावात् पूर्वत्रासिद्ध'मित्यस्या अप्रवृत्तिं साधयति । 'पूर्वत्रासिद्ध'मित्येषाऽपि विसर्जनीयाऽसिद्धिविधानेनाऽन्तरङ्गाऽ- भावाद्रेफस्याऽपि तदपेक्षबहिरङ्गत्वाऽभावाबहिरङ्गपरिभाषायाः प्रवृत्ति विहन्ति । ततश्चा- 'युक्तोऽयं परिहारो न वा बहिरङ्गलक्षणत्वादिति चोद्यान्तमेवेदं भाष्यम् । ततश्च 'विस- जेनीयोऽनुत्तरपद' इति वक्त्यमेव । यदा तु लक्ष्यदर्शनवशाहिरङ्गपरिभाषाऽऽ. श्रीयते यथा चक्रकेष्विष्टतो व्यवस्था, तदा युक्त एव परिहारो 'न वा बहिरङ्ग- लक्षणत्वादिति । रोः सुपि । नियमार्थ इति । अथ 'सुपी' ति प्रत्याहाराश्रयणात् 'पयोभ्या' उ०-मिति भावः। योरित्ययुक्तमिति भावः । अप्रतिपत्ताविति । क्ववित्प्रवृत्या शारस्य परि- तार्थत्वाद्विरोधेप्रतिपत्तिरित्यर्थः । पर्याये विति। तृजादिवदित्यर्थः । भाग्योक्तमुपमईकस्वं व्युत्पादयति-परस्परेति । एवञ्च कार्यकाले यथोद्देशे च त्रिपाद्या बहिरङ्गासिद्धत्वाऽप्रवृत्तिरिति भाग्याल्लभ्यते । वस्तुतः प्रत्यक्षत्वेन बलवता पूर्वत्रासिद्धमित्येनानुमानिक्या असिखूपरिभाषाया बाध एवोचितः । भाण्ये अयुक्त इति । संयोगान्तस्य लोपो रदाभ्यामित्यत्राऽन्यत्र पोकोऽ. सङ्गत इत्यर्थः । यदा विति। लक्ष्यवशात्कचिदानुमानिकेनापि प्रत्यक्षबाध इत्यभिमानः । लक्षणकचक्षुषां तु वचनान्येवावश्यकानीति बोध्यम् । रोः सुपि। विध्यर्थ इति । कथंचिदपि विध्यर्थत्वे संभवति नियमो म युक्त इति भावः । विध्यर्थानुपपत्त्येति । विधिरूपाऽर्थस्यानुपपत्त्येत्यर्थः । ५६ ·४४० श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [ भोभगो ... द भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि ॥ ८ । ३ । १७ ॥ अश्ग्रहणमनर्थकमन्यत्राऽभावात् ॥ १॥ अश्ग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् ? 'अन्यत्राऽभावात्' । न ह्यन्यत्र रस्त्यन्यदतोऽशः । ननु चायमस्ति-छन्दःसु पयःस्विति । किं पुनः कारणं सुकारपर एवोदा- ह्रियते न पुनरयं वृक्षस्तत्र प्लक्षस्तत्रेति* ? अस्त्यत्र विशेषः-विसर्जनीये कृते न भविष्यति । इहापि तर्हि विसर्जनीये कृते न भविष्यति-छन्दःसु पयः- स्विति। स्थानिवद्भावात्प्राप्नोति । ननु चेहापि स्थानिवद्भावात् प्राप्नोति- वृक्षस्तत्र प्लक्षस्तत्रेति । अनल्विधौ स्थानिवद्भावः । अथाऽयमल्विधिः स्या- । - प्र-मित्यादौ विध्यर्थः कस्मादारम्भो न भवति ? । 'खरी'त्यनुवृत्त्या खरादेः सुपो ग्रह- णात्, न च सप्तमीवहुवचनादन्यः खरादिः सुवस्तीति तस्यैव ग्रहणाद्विध्यर्थानुपपत्त्या नियमार्थ प्रारम्भः। रोरेवेति । 'रोः सुप्येवेति तु नियमो न भवति, 'हलोऽनन्तराः • संयोग' इत्यादिनिर्देशात् । भोभगो० । अन्यत्राऽभावादिति । यत्राऽशोऽन्यः खर्भवति तत्र 'पूर्वत्राs- सिंद्ध'मिति यत्वस्याऽसिद्धत्वाद्विसर्जनीयेन भाव्यमित्यश्येव रुरस्तीत्यर्थः । स्थानिवद्भावादिति । ननु च रोरुकारस्यानुवन्धत्वाद्रेफः स्थानीत्यल्विधित्वा. स्थानिवद्भावेन न भाव्यम् । उच्चारणकाले यः श्रुतः स स्थानित्वेनाश्रीयते न तु . ---- उ० भोभोगोअघो० । भाग्ये--अन्यत्वं कुत इत्याशक्षायामुक्तम्-अन्यदतोऽश इति । भाष्ये-छन्दःस्विति । अत्र हि 'रो: मुपीति विसर्गः। तत्र रो: स्थानिरपेन स्यानियमावेग हरयं सुलभम् । वृक्षम्तनेत्या सु 'सरयमे ति रेफस्य विसर्गः। न हि सस्य स्थानियमावेन परयं सुलभ, स्यानिभूताधर्मस्यात् । स्थानिभृताधर्माधये काय निषेध इति भायः । अल्विधि- स्वादिति । भल्स्थानिकोऽयं विसर्गविधिः, न तु सम्धानिक इति, भवापि स्थान्यधर्मरया- निसर्गम्य पाय दुभमिति भावः। इति मन्यत इति । सिद्धान्तस्येनाहीफरोतीत्यर्थः । ६५- मेगामिप्रेग्य विशिष्टं पोऽनालमाश्रयते इटं नामे'नि स्थानियामग्रभाध्ये टामिति अर्य मिदामा एप । नियमाम्यागि गारपामयांदगा विरामकान्येप, भागिपातु निषेध इगि पारमाया भाष्य पनितम् । भागे-ननु पदापि ग्यानिवद्भावादिति । स्थानिभूतानमान- * ८.१.१५.१ ८.३.१३.

·८अा३पा०१आ०१७सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [४४१ च्छक्यमवग्रहणमवक्तुम् ? बाढं शक्यम् । अल्विधिस्तर्हि भविष्यति । कथम् ? इदमस्ति 'रोरि' [८. ३. १४ ] इति । ततो वक्ष्यामि-~-'खरवसानयो। विसर्जनीयो 'रः' । ततो 'रोः सुपि' 'विसर्जनीयो र' इत्येव । उत्तरार्थं तयग्रहणं कर्तव्यम्-'हलि सर्वेषाम्' [८. ३. २२ ] हल्यशीति यथा स्यादिह मा भूत--वृक्षवयतेरप्रत्ययो-वृक्षव्करोति । प्र०-प्रतिपत्तिकाले इति मन्यते । अल्विधिस्तीति । स व स्थानी, किं तु तद्विशेषणं, रोयों रेफस्तस्य विसर्जनीय इत्यर्थः । ततो वक्ष्यामीति । व्याख्यास्यामीत्यर्थः । वृक्षवयतेरिति । केचितवन्तमाचष्ट इति णिचि टिलोपे च रूपमित्याहुः । तयुक्तम् । इष्टवद्भावान्मतुपो लुका व्यं, न टिलोपेन तस्मादृश्यतेव॒क्षं वृश्वतीति कि, संप्रसारणे कृते वृक्षवृश्चमाचष्ट इति णिचि टिलोपे च विच्प्रत्ययः क्रियते । विपि तु सत्येकदेशविकृतस्यानन्यत्वाश्चति ग्रहणेन ग्रहणाद्व- कारस्य सम्प्रसारणं स्यात् , 'लोपो व्योवली'ति लोपो वा । न च णिलोपस्य स्थानि- बद्भावः, किलुगुपधात्वचङ्परनिर्वासकुत्वेषपसङ्ख्यान'मिति प्रतिषेधात् । विचि तु णिलोपस्य स्थानिवत्त्वावलोपो नास्ति, 'हलि सर्वेषामित्यनेन तु वलोपे कर्तव्ये पूर्वत्रा- सिद्धे न स्थानिवदिति स्थानिवत्त्वनिषेधावलोपः स्यादिति हल्विशेषणार्थमश्ग्रहणं क्रियते । वेतेर्वा वृक्षं वेति वृक्षवीः, वृक्षव्यमाचष्ट इति पूर्ववरिणजादिः। अथ ककारे परतो 'लोपो व्योर्वली'ति लोपः, कस्मान्न भवति ? न च णिलोपस्य स्थानिवद्भावोऽस्ति, पदान्तविधौ तनिषेधात् । नैष दोषः । पदान्ते विधीयमाने स्थानिवत्त्वनिषेधो, न च लोपः पदान्तस्तस्याऽभावरूपत्वात् । अश्ग्रहणाऽनुरोधेन चैतद्भाव्यकारेणोदाहृतम् । तथा हि लणित्यत्रोक्तं 'न पदान्ता हलोऽणः सन्तीति " उ०-वृत्तिधर्माश्रयो नायं यत्वविधिः, समुदाये वर्तमानस्य रुत्वस्य निमित्तत्वाभवत्येवानापि स्थानिवत्त्वमिति भावः । उत्तरम्-अनल्विधाविति । उक्त आशयः। विसर्जनीय इत्यर्थ इति । एवञ्च 'रोः सुपीति सूत्रेऽपि रेफस्यैव स्थानित्वमित्यल्विधित्वास्थानिवत्वाभाव इति भावः । न टिलोपेनेति । मतुल्लुकष्टिोपायवादत्वादिति भावः । ननु णौ परतस्तत्प्रकृतिभूत- प्रातिपदिकस्य लोपविधानेन वृश्चते: स्थानित्वे मानाऽभावाहकारे वृश्चतित्वस्य दुर्लभत्वारसंप्रसा- रणाऽमाप्तिः । न प छिन्न पुच्छश्वन्यायेन वृश्चतित्वं, बहुवयवापगमेन वृश्चतित्वाऽप्रत्यभिज्ञानात् । एतेन वचभ्रस्जेति पत्वं स्यादित्यपास्तम् । न प पदस्यत्यधिकारेण वृश्चान्तत्वस्यापि निमित्तस्वा- तत्वं स्थानिवत्वेन सुलभम् । सलां जशोऽन्त इत्यन्तग्रहणेनेदृशेषु पदस्येत्यस्य वैयधिकरण्येन- वान्वयादत माह-लोपो व्योरिति । इदं च तदपवादस्य ऊठ उपलक्षणम् । न च णिलो- पस्येति । न च पदान्तविधित्वं, प्रातिपदिकादेव णिस्पत्या पदान्तवाऽभावात् , लोपस्य चरमावयवत्वाभावाच्च । किलुगिति । वौ लुप्तत्वात्को विधेश्चेति भावः । विचि विति। अन्तर्भूतकिवायवलोपस्तु न, बहिर्भूतणिजायपेक्षटिलोपादेरसिद्धत्वात् । अत्र 'भत उपधाया' इति वृद्धिमाक्षेराह-वेतेवेति । अत्र टिलोपस्य स्थानिवत्वान वृद्धिरिति भावः । पदान्त- ·४४२] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [उनि च पदे श्रोतो गाय॑स्य ॥८।३ । २० ॥ किमर्थमिदमुच्यते न 'लोपः शाकल्यस्य' [८.३.१६] इत्येव सिद्धम् ? प्रोकाराल्लोपवचनं नित्यार्थम् ॥ १ ॥ ओकाराल्लोपवचनं क्रियते 'नित्यार्थम् ' । नित्यार्थोऽयमारम्भः । उनि च पदे ॥८।३ । २१ ॥ पद इति किमर्थम् १ तन्त्रे उतम्-तन्त्रयुतम् , तन्त्र उतम् । पदे इति शक्यमवक्तुम् । कस्मान्न भवति–तन्त्रे उतम्-तन्त्रयुतम् तन्त्र उतमिति ? 'लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेति । उत्तरार्थं तर्हि पदग्रहणं कर्तव्यं--'ङमो ह्रस्वादचि ङमुगिनत्यम् [ ८. ३.६२] इत्यपदे मा भूत्- दण्डिना शकटिना। प्र०- प्रोतो गा०। किमर्थमिति । 'लोपः शाकल्यस्येत्यनेन पाक्षिकः सिद्ध एव लोपोऽनेनापि-गाय॑स्य मतेन लोपो नान्येपामिति-विकल्पेनैव विधेय इति प्रश्नः । प्रोकारादिति । गार्ग्यः स्वस्यां स्मृतावीतो नित्यमेव लोपं स्मरतीति पाणिनिरपि सथैवेच्छति । एवञ्च 'भो अत्रेति नित्यं भवति, न तु 'भो यत्रेति । उभि च पदे। अयमपि नित्याऽर्थो योगः। उ०-विधाविति । यिजन्तोतरसुपा पदरवमिति भायः । पदान्ते विधीयमान इति । विधिशब्दो मायसाधनः, अन्तशम्शरमाययययापीति भायः। अनुरोधेन चेति । एवोदं भाध्य पूर्णपक्ष्येफ- देण्युषिः। 'हलि सया'मिस्यनेन भोसादिसाहपर्यण रोरिस्यस्यानुश्या परस्थानिक पस्यैव लोपादियपि योध्यम् । मोतो गाम्य । इति प्रा इति । न प समतप्रयुत्यभायाय, गाम्यशाफल्याम्या टोपरपद राया सदारपेयप्रणेद योरग्रहणादिति भानः । अभिप पदे। माध्यम्दिननि। न १ पयरगधिपारण यिमप्रिपिरिणामेम मारपरी पो रम् सदास यप राम्मापापी विधायमानो गुट् कथमा प्रामागि +५.१,१५.

·[ ४४३ ८०३पा०।१०।३२सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् हे मपरे वा ॥८।३ । २६ ॥ यवलपरे यवला ॥१॥ यवलपरे हकारे यवला वेति वक्तव्यम् । किं ह्यः, किय्यः । किं हलयति, किन्ह्वलयति । किं हादयति, किल्हादयति । डः सि धुट् ॥ ८ । ३ । २६ ॥ नश्च ॥ ८ । ३ । ३० ॥ शि तुक् ॥ ८ । ३ । ३१ ॥ णोः कुटुक् शरि ॥ ८ । ३ । २८ ॥ ङमो हृखादचि ङमुगिनत्यम् ॥ ८ । ३ । ३२ ॥ इह धुडादिषु के चित्पूर्वान्ताः क्रियन्ते केचित्परादयः । यदि पुनः सर्व एव पूर्वान्ताः स्युः सर्व एव वा परादयः, कश्चात्र विशेषः ? धुगादिषु ष्टुत्वणत्वप्रतिषेधः ॥१॥ धुगादिषु सत्सु ष्टुत्वणत्वयोः प्रतिषेधो वक्तव्यः । ष्टुत्वस्य तावत्- श्वलिट्त्साये, मधुलिट्त्साये । 'ष्टुना ष्टुः' [८. ४. ४१ ] इति ष्टुत्वं प्राप्नोति । परादौ पुनः सति न पदान्ताट्टोरनाम् [ ४२] इति प्रतिषेधः सिद्धो भवति । णत्वस्य--कुर्वन्नास्ते, कृपन्नास्ते । 'रषाभ्यां नो णः समानपदे [८. ४. १ ] इति णत्वं प्राप्नोति । परादौ पुनः सति 'पदान्तस्य नेति प्रतिषेधः* सिद्धो भवति । सन्तु तर्हि परादयः । प्र०- डः सि धुट् । योऽयमिह पूर्वन्तपरादि विचारः स स्थितलक्षणस्यार्थस्य लौकि- कस्य विरोधाऽभावात् कृतः । ततो यदेके चोदयन्ति-'पूर्वान्तपक्षे हि तत्सहितेन पूर्वेणाऽर्थः प्रत्याय्यः, परादिपक्षे हि तत्सहितेन परेण पदेनेत्ययुक्तो विचार इति । उ०-डमन्तस्य पदत्वाभावादिति वाच्यं, वैयधिकरण्येनानुवृत्तस्यान्वयोपपत्तौ विभक्तिविपरिणामे मानाभावादिस्याशयः। एवञ्च पदग्रहणमपि अन्तग्रहणवत्पदाधिकारस्य विशेषणत्वे ज्ञापर्क बोध्यम् । भाष्येऽनुक्तमपि सूत्रप्रयोजनं दर्शयति-अयमपीति । हे मपरे वा। वार्तिकेन यवला निरनुनासिका एव विधीयमानत्वात् । उदाहरणेषु सानुनासिकलेखस्तु लेखकप्रमादित्याहुः। डः सि धुट । स्थितलक्षणस्येति । स्थितम्-अप्रच्युतं लक्षणं-स्वरूपं यस्य सः । कोऽसौ लौकिको वाक्यार्थरूपस्तस्येत्यर्थः । प्रकृतिप्रत्यययोः पदानां चावापोद्वापलक्षणो बुद्धया पृथनिष्कृष्य कल्पितोऽर्थो न तु स्थितलक्षणः । स हि आगमादेशादिभिरन्यवान्यनो- पसंक्रमत इति भावः । संहितायां-प्रकृतिप्रत्यययोः पदानाच विभागाऽभावकाले । वाक्यार्था- ऽभेदादिति । वाक्यस्यैवास्मन्मते बोधकत्वात् , अस्तिर्भवन्तिपर इत्युक्तरिति भावः । धुटो + चिदुदाहरणानि विपर्ययेण पक्ष्यन्ते । कचिच्च सानुनासिकपाठो दृश्यते, स प लेखक- प्रमादकृतः । द्रष्टव्योऽत्रोद्योतः। * 4. ४. ३७, ·४४४] श्रीभगवत्पतजलिविरचितं [ डमो ह्रस्वादचि० परादौ छत्वषत्वविधिप्रतिषेधः ॥२॥ यदि परादयश्छत्वं विधेयं पत्वं च प्रतिध्यम् । छत्वं विधेयम्-कुर्वञ्च्छेते, कृपञ्च्छेते । यद्धि तच्शश्छोऽटि [८. ४. ६३ ] इति 'झयः पदान्तादित्येवं तत् । किं पुनः कारणं--'झयः पदान्तादित्येवं तत् ? इह मा भूत् 'पुरा ङ्करस्य विस्पो विरप्शिन्निति* । पत्वं च प्रतिषेध्यम्--प्रत्यङ्क्सिञ्च, उदङ्- क्सिञ्च । 'श्रादेशप्रत्यययोः' [८. ३. ५६] इति षत्वं प्राप्नोति । पूर्वान्ते पुनः सति 'सात्पदायोः' [१११ ] इति प्रतिषेधः सिद्धो भवति । तस्मात्सन्तु यथान्यासमेव केचित्पूर्वान्ताः के चित्परादयः । अयं तु खलु शितुक्छत्वार्थ नियोगतः पूर्वान्तः कर्तव्यः, तत्र कुर्वच्छेते कृषञ्च्छेत इति 'रपाभ्यां नो णः समानपद' इति णत्वं प्राप्नोति । नैप दोपः । श्चुत्वे योगविभागः करिष्यते । इदमस्ति क्षुम्नादिपु न णकारो भवति । ततः--'स्तोः श्चुना' । स्तोः श्चुना संनिपाते न णकारो भवति । ततः-'श्चुः' । श्चुश्च भवति स्तोः श्चुना सन्निपाते । डमो हखादचि ङमुगिनत्यम् ॥ ८ । ३ । ३२ ॥ ङमुटि पदादिग्रहणम् ॥ १॥ मुटि पदादिग्रहणं कर्त्तव्यम् । इह मा भूत्--दण्डिना शकटिनेति । प्र०-तदसम्बद्धम् । सत्यप्यस्मिन् भेदे संहितायां वाक्यार्थाऽभेदात् । नियांगत इति । परादौ छत्वं न मिध्यतीति वचनादवश्यं पूर्वान्तः कर्तव्य इत्यर्थः । तत्र नकारस्याऽ. पदान्तत्वाएणत्वप्रसङ्गः । न च 'नश्चापदान्तस्य झलीति नकारस्याऽनुस्वारे परसवर्णे च रूपं सिध्यति । अनुस्वारे कर्तव्ये तु तुकोऽसिद्धत्वात् । श्चुत्व इति । णत्वप्रतिषेधे च श्रुत्वमाश्रयात्सिद्धम् । डमो हस्यादचि डमुगिनत्यम् । एवं तहीति । हमा पदस्य विशेषणात्तदन्त- उ०-विधायफभेदेन भेदमयरम्य एट णुट् नुटोऽवलम्ब्य प भाष्ये केपित्परादय इति यहु- पपनम् । वचनादिति । यथान्यामं यपनादित्यर्थः । अपदान्तत्वादिति । परावी तु पदान्त- वन पदान्तस्य नेति णयप्रतिपेसितिरिति भावः। ननु पूर्वम्मिन् जयप्रतिवध पध्ये परस्य धययाऽमियरयारक, सिलग दर आहरणवप्रतिपेध इति । ममोहम्वादचि। मागे-पादिग्रहणमिति । पदायरस इयर्थः । अपि इति पाग ममी। यापि पदम्यरयनुवृतम्यापीति विशेषणं सथा प 'सरमासचीपादायिवा. नादेः पापनापि सहारणं ममयसि यन विशेषणे वियप सप्तमी राज परिमविधि- रिगि म्यागरोनालायभर नि मागः । भनएव 'गुमगिटाग' यादी गतिमिशिः। भागधा माः पदादा पात् । भगय आधंधातुफानि सूर्य यदिम्पिासिमहणं परि. मा न भाया जाना पग। पामिनि पर्गत इति । पपा पाया .!. १.१.१.१.४.४...८४, १९ ·अ०३पा०रा०३२सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् । ४४५ तत्तर्हि वक्तव्यम् १ न वक्तव्यम् । ‘पदादिति- वर्तते । एवमपि---परमदण्डिना परमच्छत्रिणेत्यत्र प्राप्नोतिर। नैप दोपः । उक्तमेतत्-'उत्तरपदत्वे चाऽपदादिविधौ लुमता लुप्ते प्रत्ययलक्षणं न भवतीति* | एवमपि पदादिति वक्तव्यम् । यद्धि तत्प्रकृतं 'प्राक् सुपि कुत्सना'दित्येवं तत्। । एवं तर्हि उम एवायं मुट् क्रियते । कथम् ? 'पदस्येति वर्तते 'ङम' इति च नेपा पञ्चमी । का तर्हि ? संवन्धषष्ठी । 'पदान्तस्य ङमो ङमुड्भवति ह्रस्वादुत्तरस्याऽची'ति । यदि ङम एव ङमुट् क्रियते कुर्वन्नास्ते कृपन्नास्ते-~-'रपाभ्यां नो णः समानपदे' [८.४. १ ] इति णत्वं प्राप्नोति । ‘पदान्तस्य नेति प्रतिषेधो भविष्यति । पदान्तस्ये'त्युच्यते नैष पदान्तः । पदान्तभक्तः पदान्तग्रहणेन ग्राहिष्यते । एवमपि न सिध्यति । प्र०-विधिना डमन्तस्य पदस्यागमो विधीयमानो 'दण्डिनेत्यादौ डमन्तस्याऽपदत्वान्न भवति । यद्येवं पदस्यादिईमुट प्राप्नोति । नैष दोषः । 'हवा'दित्यनेन ड्या ह्रियते 'उसन्तस्य पदस्य हस्वात्परो यो डम् तस्य डमुड् भवति । नवेति । न हि पदस्येत्येत- उ०-इत्यर्थेन दण्डिनेत्यादौ न दोषः । दण्डिनिस्यस्य भरवादिति तात्पर्यम् । एवमपीति । अन्तर्ष. तिविभक्त्या पदस्वमिति भावः । सिद्धान्त्येकदेश्याह-उक्तमेतत्-उत्तरपदत्वे चेति । अमापदादीति पर्युदासेन पदान्तविधावेवाऽस्य प्रवृत्या न लुमतेति सूत्रस्थभाव्यसंमततया अन प्रवृत्यभावात्, मापकुंभवापेनेत्यादौ गत्वस्य पदव्यवायेऽपीति निषेधसिद्धये यत्र उत्तर- पदस्य कायित्वं तत्रैव तत्प्रवृत्तेश्च नेयं सिद्धानयुक्तिः । एतत्प्रत्याख्यानप्रकारोऽपि तद्भाव्य उक्तो योगविभागस्य इष्टसिद्धयर्थतया पदान्तविधिविषय एवेति न दोष इति बोध्यम् । कैयटे 'स्वादित्यनेन माह्रियते इति पाठः । आगमित्वेनाक्षिप्यत इति तदर्थः । डमन्तस्य पदस्य हस्वादिति । 'पदस्थे'त्यवय वषष्ठी। 'हम'इति च तद्विशेषणं, मन्तपदावयवस्य हूस्वात्परस्य मुद्धिस्यर्थः । हूस्वास्परश्च प्रत्यासत्योपस्थितो इमेवेति भावः। भाष्येणत्वं प्राप्नोतीति । भागमनस्येति भावः । भाष्ये-पदान्तभक्त इति । अयं भाव:--'यदागमा' इत्यस्यायमप्यर्थ:- 'आगमी यद्यदर्मवैशिष्ट्ये न भासते आगमस्याऽपि तद्धर्मवैशिष्ट्ये न ग्रहण'मिति स गृह्यते येन धर्मेण तेन तद्गुणीभुतागमानामपि ग्रहणमित्यक्षरार्थः परिभाषायाः । स येन शब्देन गृह्यते तेन तद्विशिष्टस्य ग्रहणमिति चेति । एतेन 'यदागमा इति परिभाषया समुदायस्थ पदान्तवेs- पि केवलागमनकारस्य तत्वाभावः । नरदं तु तस्याप्यस्येवेति अपास्तम् । न हि पदस्येति । + ८. १. १७.४ २. ४. ७१; १. १. ६२; १, ४. १४. १, १. ११.८.१.६९. ८. १. १६, 114. ४. ३७.

·४४६ ] श्रीभगवत्पतललिविरचितं [मय उनो वो वा, किं कारणम् ? उक्तमेतत्-'न वा पदाधिकारस्य विशेषणत्वादिति । [ तेन दैण्डिना शकटिनेत्यत्र प्राप्नोति ] । एवं तर्हि पद इति वर्तते । क्व प्रकृतम् ? 'उनि च पदे' [८. ३. २१ ] इति । मय उजो वो वा ॥८।३।३३॥ किमर्थं 'मय उत्तरस्य उजो वो वे'त्युच्यते नेको यणचि [ ६. १.७७] इत्येव सिद्धम् ? न सिध्यति । 'प्रगृह्यः प्रकृत्येति प्रकृतिभावः प्राप्नोति । यदि पुनस्तत्रैवोच्येत—'इको यणचि मय उनो वे'ति ? नैवं शक्यमिह हि दोपः स्यात्-'किम्वावपनं महत्' । मोऽनुस्वारः [ ८. ३. २३ ] हली'त्यनु- स्वारः प्रसज्येत । वत्वे पुनः सत्यसिद्धत्वान्न भविष्यति । प्र०-द्विशेष्यं किं तर्हि, विशेषणमिति तदन्तविध्यभावादण्डिनेत्यादौ ङमुदप्रसङ्गः । एवं तीति । तत्सम्बन्धानुवृत्त्या च पूर्वयोगेष्वसम्बन्धाद्गुडलिस्वित्यादी धुडादयोऽपि भवन्ति । मय उनो वो वा । किमर्थमिति । 'उब' इति योगविभागेन. शाकल्यस्य मतेन प्रगृह्यसञ्जाविधानात्पक्षे यणादेशः सिद्ध इति प्रभः। प्रगृह्य इति । 'उन' इत्यत्रेतावित्यनुवर्तनादनितिपरस्योयो निपात एकाजनाडिति नित्यं प्रगृह्यसञ्ज्ञा । यदि पुनरिति । यण्ग्रहणानुवर्तनाद्वग्रहणं न कर्तव्यं भवतीति भावः । वत्व इति। अनुस्वारे कर्तव्ये वत्वस्याऽसिद्धत्वादनुस्वाराऽभावः, हल्परत्वाऽ- भावात् यदा वितिपर उन्भवति तदा 'किं विति' 'किम्पिति' 'किमु इति' 'किनूं इती' ति रूपचतुष्टयं भवति । प्रगृहसज्ञाऽभावपक्षे वत्वस्यासिद्धत्वाधरणादेशे सत्यनुस्वारो भवति । प्रगृह्यसञ्ज्ञापक्षे त्वनेन वा वत्वम् । ॐ आदेशस्यापि स्थानिवद्भावादान्तरत- म्यादनुनासिके पाक्षिके वकार सति रूपपश्चतयेन भाव्यमित्याहुः । उ०-विशेष्यस्वे इस्वारपरटमन्तपदाऽपि मुडित्येवार्थ: स्यासतु त्ययुक्त इति महदेयाऽनिष्ट स्या- दिसि भावः । एवं प 'स्वारपरी योयम् पदाययवस्तस्य एमुदित्यय यण्डिनेत्यादी दोपरत. यस्थ: । पदावययएमः परस्याऽप इरयऽप्यन बोप एव । विभक्तिविपरिणामेन 'स्मन्तपदारप. रस्य' पस्तु न युको विभक्तिपिपरिणामे मानाभायात् । तापक्षेपि परमदण्टिनेत्यादी दोप- यारणाय पदे एयनुगृतिः। टारपदश्ये घेरयम्य सु नात्र प्रवृत्तिरित्युतम् । मग कत्र यो या । गन्नः प्रापरयात् फयमिको यणपीयन यजियत भाह- उस इनीति । नित्यमिनि। सपा समा पमु भम् येदिरियादी पक्षे पयंग स्यादिति भाषः । इत्यातुरिति । विधायमान सपणांसाहयमदिरम्यानप्रहणेन पण - ८. १. १९.... पाठषिI....!; १. ११५. ६.० ११.४५. - ·८०३पाना०३४सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [४४७ विसर्जनीयस्य सः ॥८।३।३४ ॥ इह कस्मान्न भवति-वृक्षः प्लक्ष इति । संहिताया मिति। वर्तते । एव- मप्यत्र प्राप्नोति । किं कारणम् ? 'परः संनिकर्षः संहिता [१.४.१०६] इत्युच्यते स यथैव परेण परः सन्निकर्प एवं पूर्वेणाऽपि । एवं तीनवकाशाs- वसानसंज्ञा: संहितासंज्ञां बाधिष्यते । अथ वा संहितासंज्ञायां प्रकर्षगति- विज्ञास्यते-'साधीयो यः परः सन्निकर्ष' इति । कश्च साधीयः ? यः पूर्व- परयोः । यद्येवाऽनवकाशाऽवसानसंज्ञा संहितासंज्ञां बाधतेऽथापि संहितासंज्ञायां प्रकर्षगतिर्विज्ञायते उभयथा दोषो भवति । इष्यन्ते इत उत्तरमवसाने संहिता- प्र०-विसर्जनीयस्य० । इहेति । स्थानिमात्रं निर्दिष्टं न तु निमित्तविशेष इति प्रश्नः । संहितायामिति । पौर्वापर्यमकालव्यपेतं संहिता, न चाऽत्र परमस्तीति संहिताया अभावः । अन्यथा दधि अत्रेतीगचोरसंहितायामपि इकः पूर्वणाचः परेण च संहिता- स्तीति यण प्रसज्येत । एवमप्यत्रेति । विशेषानुपादानादिति भावः । इको यणचीत्यत्र तु स्थानिनिमित्तयोरुपादानात्तयोरेव संहिता गृह्यते । एवं तीति । एकसज्ञा- धिकारात्सामान्यविहिता संहिता सज्ञाविशेषविहितयाऽवसानसङ्ख्या बाध्यते । ननु सजिभेदावाधानुपपत्तिः, परस्य सन्निकर्षस्य संहितासज्ञा, अवसानसज्ञा तु विरा- मस्य वर्णस्य विरतेर्वा । उच्यते, संहितावसानकार्ययोरेकवर्णविषयत्वात्कायार्थत्वाच्च सज्ञानां सञ्जयोरप्येकविषयत्वाद्वाध्यबाधकभावं मन्यते । अथ वेति । सन्निकर्षः संहितेतीयता सिद्धे परशब्दः प्रकर्षगत्यर्थ उपादीयते तेन पूर्वपरविषयः सन्निकर्षः संहितासज्ञो भवति । यद्येवेति । सज्ञिभेदात्सञ्जयोर्वाध्यबाधकमावोऽनुपपन्न इति , उ०-विषये गुणानां भेदकत्वमेव चेत्यरुचिः । अतएव मतुपो मस्य नानुनासिको वकारः । अतएव तद्वानासामिति निर्देशः सङ्गच्छते । अन्यथा नित्योऽनुनासिक: स्यात् । विसर्जनीयस्य सः। 'संहिताया मिस्यनुवृक्ष्यातिप्रसङ्गानिवृत्ति दर्शयति-पौर्वापर्य- मिति । इदं हि तन्न वार्तिककृतोक्तम् । ननु 'वृक्ष' इत्यादावपि पूर्वेण संहिताऽस्तीत्यत आह- अन्यथेति। असंहितायामपीति ! कालव्यवायेऽपीत्यर्थः । यथान्यासेऽपि समिकर्पस्योभय- सापेक्षत्वात् पूर्वपरयोरित्यर्थलाभ इति बोध्यम् । ननु पूर्वेण संहिताया 'दधिभन्ने'त्यत्रासंहि- तायामपि सवेन यणादेशापत्तिरत आह-इको यणचीत्यत्रत्विति । बिरामस्येति । करणे घनिति भावः। विरतेवेति । भावे घनिति भावः। प्रकर्षगत्यर्थ इति । कार्यिण पूर्वस्य परेण सनिकर्ष इत्यर्थः । 'यवेत्यभ्युपगमवाद इत्याह-संज्ञिभेदादिति । नन्वणोऽप्रगृह्य- - +८..२..१०८.१.४.११०.

·४४८ श्रीभगवत्पतअलिविरचितं [विसर्जनीयस्य सः कार्याणि, तानि न सिध्यन्ति 'अयोऽप्रगृह्यस्यानुनासिकः' [८.४.५७] इति । एवं ताचार्यप्रवृत्तिपियति 'न सर्वस्य विसर्जनीयस्य सत्वं भवतीति यदयं 'खरवसानयोर्विसर्जनीयः [८. ३. १५ ] इत्याह इतरथा 'खरवसा- नयोः सो भवतीत्येव ब्रूयात् । तच्च लघु भवति, 'विसर्जनीयस्य स' इत्येतच्च न वक्तव्यं भवति । अवश्यं 'शर्परे विसर्जनीयः' [८. ३. ३५ ] इत्यत्र प्रकृतिनिर्देशार्थ विसर्जनीयग्रहणं कर्तव्यम् । अथेदानीमेतदपि रसान्निध्यार्थ पुरस्तादपक्रक्ष्यते-'खरवसानयोः स' इत्यत्रैव, एवमपि 'कुप्वोः क-पौ च'- [८. ३. ३७ ] इत्येवमादिनाऽनुक्रमणेन व्यवच्छिन्नं भोभगोअघोअपूर्वस्य प्र०-भावः । अणोऽप्रगृह्यस्येति । 'धावसान' इति तत्रानुवर्तते, संहिताधिकारश्चोत्तरार्थो- ऽवश्यानुवर्त्यः । तोर्लीति परसवर्णोऽसंहितायां मा भूदग्निचित् लुनातीति । ततश्च संहितावसानोभयाश्रयोऽनुनासिको दधि मधु इत्यत्र सिद्धो भवति । यदि तु सत्यपि पाध्यवाधकभावे यत्रैवावसानाश्रयं कार्य तत्रैव संहिताग्रहणेनाऽसम्बन्धः, उत्तरत्र त्वनुत्तिरेव तदा न कश्चिद्दोपः । किं तु प्रतियोगिना विच्छिन्नस्य संहिताग्रहणस्योत्त- रत्रोपस्थानं सन्दिह्यतेति भिन्नविषयत्वात्समावेश एवानयोः सज्ञयोरेष्टव्य इति भाष्य. काराभिप्रायः । प्रकृतिनिर्देशार्थमिति । स्थानिनिर्देशार्थमित्यर्थः । अन्यथा कस्य शर्परे विसर्जनीयः स्यात् । अथेदानीमिति । एवमत्र सन्निवेशः क्रियते-रोरि' 'खखसनयोः सः' 'रोः सुपि' 'शर्परे विसर्जनीय' इति । तत्र 'शर्पर' इत्यत्र 'र' इति पर्वते न तु 'रोरिति । एवमपीति । यदि रोः सुपी'त्यस्यानन्तरं 'शर्परे विसर्जनीयः' 'वा शरि' 'कुबो करपी चे'त्यादि र स्थानिकादेशविधानार्थ पठित्वा भोभगो' इति ३०-स्पेश्यय संहिताऽधिकाराभाये को योपोऽत भाद-संहिताधिकारश्चेति । सत्यति पाध्य. पाधकभावे इति । पूर्वपरयोः सनिफपस्यैव या संदितारणे इत्यपि योऽयम् । सहि राया. श्रीपसामरा भाद-किंत्विति । प्रतियोगिनेति । विरोध्यप्रतिपायुकेन 'भयसाने' दपमे. भोयर्थः । परेतु-यानाधिपताऽवधिपरिष्टिनेष्यधिकारपु ग मरणापतिः नदीघोसोम्या. पेन मेणामधिपाराद्गायन्तरमंमयारए । विषपदेऽपि सम्पपि मंमये पाधनं मयसीति म्यायन गप: मामोपेण, भवसाममायांगा मंहितानिगार पाटमामोत् । आफदारादिति एवं परमापरिमापितगंगाविषयम् , आगपोतु छोपिदिसापाए शाषीया मायेन र पम्पमापकमावति मापाया। 'प्रोप्राय'युपक्षणम्, भवमानविसर्गस्यापि, सकारि दिवापियरे पादाशियातः । नतु रोरितीति । न 'पुनः परतिपरित्यापी विसर ·८०३पा०या०३४सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् योऽशि [८.३. १७ ] इत्यत्र रुग्रहणं कर्तव्यं स्यात् । एवमप्येकं विसर्जनीय- ग्रहणं व्याजो भवति । सोऽयमेवं लघीयसा न्यासेन सिद्धे सति यद्दरीयांस यत्नमारभते तज्ज्ञापयत्याचार्यों 'न सर्वस्य विसर्जनीयस्य सत्वं भवतीति । एवमप्यनैकान्तिकं ज्ञापकम् , एतावज्ज्ञाप्यते 'न सर्वस्य विसर्जनीयस्य सत्वं भवती'ति, तत्र कुत एतदिह भविष्यति-वृक्षस्तत्र प्लक्षस्तत्रेति, इह न भविष्यति- वृक्षः प्लक्ष इति । एवं ताचार्यप्रवृत्तिपियति-'नास्य विसर्जनीयस्य सत्वं भवतीति यदयं 'शरे विसर्जनीय' इत्याह । अथवा 'हली ति वर्तते । क प्रकृतम् ? 'हलि सर्वेषाम् [८. ३. २२] इति । यदि तदनुवर्तते 'मय उनो वो वा' [८. ३. ३३ ] 'हलि चेति हल्यपि वत्वं प्राप्नोति । शमु नः, शमु प्र०-यत्वं रस्य स्थाने विधीयते तदा 'स्वर'त्यादावपि प्राप्नोति, रुग्रहणस्य विच्छिन्नत्वात् पुनरुपादानं कर्तव्यं भवतीत्यर्थः । एवमपीति । यथान्यासे त्रीणि ग्रहणानि भवन्ति द्वे विसर्जनीयग्रहणे तृतीयं सग्रहणम्, अन्यथान्यासे तु द्वे ग्रहणे-'स' ग्रहणं 'क' महणं च । वत्र 'खरवसानयोः 'स' इति सग्रहणं 'खरवसानयोर्विसर्जनीय' इति विसर्जनीय' इति विसर्जनीयग्रहणेन निमीयते, रुग्रहणं विसर्जनीयस्य स' इवि 'स' प्रहणेन । 'तत्र विसर्जनीयस्येति विसर्जनीयग्रहणमधिकत्वाद्याजो भवति । अजे. क्षेपणार्थस्य घबि रूपं विक्षिप्यत तेन न पठितव्यं भवतीत्यर्थः । अथ वा व्याजोऽनृत- मुच्यते । श्रानर्थक्यादनृतं भवति । न कर्तव्यं भवतीत्यर्थः । तस्मात्सर्वस्य विसर्जनीयस्य सकारो न भवति । यदयमीति । विपर्यये हि विज्ञायमाने 'पुरुषः त्सरुक' इत्यादी -- उ०-नीयसिद्धिः। मनु यत्वमपि रस्यैव विधैर्य, तत्राह-तदा स्वरत्रेति । निमीयत इसि । परिवत्यंत इत्यर्थः । मप तस्य लघुत्वाद् गुरुणा कधं निमानमिति वाच्यं, कुप्वो कापी चेति. पस्खरवसनयो र हस्येव सिद्ध पर्यायेषु लाघवगौरवानादरेणैव विसर्जनीयपदस्य सत्वेन वर्णकृत. साघवगौरयस्याऽप्रयोजकत्वमित्याशयात् । न प फर्गतृतीयादौ 'कुप्पो रिति अत्र म्यासे तुरं, मण्डूकानुश्या खरीत्यस्य 'कुप्योरिति सूत्रे संयम्धनाऽदोपात् । म चैवमपि गीदि. प्यादौ 'या शरीति पाक्षिकविसर्गो दुर्वारः। 'रोः सुपीति पाऽनन्तरत्येति म्यायासस्यैव नियमः । 'या दारी'प्यस्याऽसिद्धत्वाच्प। यथान्यास तु 'धा शरी'त्यस्य विसर्गस्थानिकतया मियमेन पिसर्गस्यैयाऽभावान होप इति वाच्यम् । 'या शरीयत्रापि 'रो: सुपीयनुयार्य पास्यभेदेनााधिकारासियमपरतया प्याण्यानेनाऽधोपादिति भाषः । धनोति । कांजर सः । यद्येतावदिति । विसर्जमीयपदं पपा शरीरयेत संपदं पठनीयमिति भावः ।

·४५० श्रीभगवत्पतलिविरचितं [कुप्वोः xक-पो च योरस्तु । एवं तर्हि 'विसर्जनीयस्य स' इत्यत्र 'खरी'त्यनुवर्तिष्यते । अथ वा संबन्धमनुवतिष्यते । वा शरि ॥८।३ । ३६ ॥ वा शर्पकरणे खपरेलोपः ॥१॥ वा शप्रकरणे खपरे लोपो वक्तव्यः । वृक्षा स्थातारः । वृक्षाः स्थातारः। कुप्वोः क पौ च ॥८।३। ३७ ॥ सस्य कुप्वोर्विसर्जनीयजिह्वामूलीयोपध्मानीयाः ॥ १॥ सस्य कुप्वोर्विसर्जनीयजिह्वामूलीयोपध्मानीया वक्तव्याः । प्र०-सत्वाऽभावाद्विसर्जनीयोऽस्त्येवेति किं तद्विधानेन ? ननु क पनिवृत्यर्थ विसर्ज- नीयविधानं स्यात्- 'वासः क्षौममद्भिः प्सात मिति। नैतदस्ति । यद्येतावत्प्रयोजन 'स्मात् 'कुप्वोःxxपो चाऽशरी'ति ब्रूयात् । अथवेति । लोपसम्बद्धं हल्पहणमनु- वर्तत इति पूर्वयोगेषु कार्यान्तरेण न सम्बध्यते, इह तु हलीति वर्तते लोप इति निवृत्तमित्यर्थः । कुप्योः कपौ च । सस्येति । ब्राह्मणः पचति, ब्राह्मणः करोतीत्यादायुप- ध्मानीयजिह्वामूलीयविसर्जनीया इप्यन्ते । वासः क्षोममद्भिः प्सातमित्यादौ तु शर्परयोः कुम्वोर्विसर्जनीय एवेष्यते । एतच्च सस्येति स्थानिनिदेशे सिध्यति । यो विसर्जनी- यस्य सस्तस्य स्थान कुप्वोरादेशत्रयविधानाच्छपरयोः कुवोः सकारापवादविसर्जनीय- विधानात्सकाराऽभावादादेशाऽप्रसङ्गः । यदा तु विसर्जनीयस्थानेऽनेनादेशत्रयं विधीयते तदा शर्परयोरेव फुप्वोः प्राप्नोत्यशर्परयोस्तु फुग्योः पूर्वत्रासिद्धमिति फरपयोर- उ०-पक्ष मेयं महसो पंशम्तम्यााट्यानुकृप्यते' इति अस्प सूत्रोक्तम्यायविरोधोनो भाये पक्षास्तरमाह-अययति । कुयोः xफxपोथ। विसर्जनीयस्येति । प्यानिनि प्रकृते एययन्तरमिदो फाट- मुपपाइपति-प्रामण इति ।ममु भारपोरपि निममीयम्य संपाधिला परवात कापी ·श्रेलाईपा०१०३७०) व्याकरणमहाभाष्यम् [४५१ विसर्जनीयादेशे हि शर्परयोरेवादेशप्रसङ्गः ॥२॥ विसर्जनीयादेशे हि सति शर्परयोरेवा कुप्वोः क पौ स्याताम्- -अद्भिः प्सातम् , वासः क्षौमम् । वचनान्न भविष्यतः । अस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् ? पुरुषः त्सरुकः । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । यदेतद्विसर्जनीयस्य सः [८. ३. ३४ ] इत्यत्र विसर्जनीय- ग्रहणमेतदुत्तरत्रानुवतिष्यते, तस्मिंश्च शर्प रे विसर्जनीयोऽसिद्धः । नाऽसिद्धः । कथम् १ अधिकारो नाम त्रिप्रकारः । कश्चिदेकदेशस्थः सर्वं शास्त्रमभिज्वलयति, प्र०-सिद्धत्वात्सकार एवं प्राप्नोति । न च सकारस्य स्थानिवद्भावोस्ति, अयोगवाहानाम- विशेषेण प्रत्याहार उपदेशचोदनादल्विधित्वात् । वचनादिति । यदि 'शपेरे विसर्जनीय' इत्यस्य विसर्जनियस्य *क-पौ स्यातां तदैतद्विसर्जनीयविधानमनथंकं स्यात् । अस्तीति । यत्र कुपुभ्यामन्यः शर्परः खरस्ति तत्र सकारापवादविसर्जनीय- विधानमर्थवत् । कुप्वोस्तुशपेरयोर्विसर्जनीयस्य ४कxपप्रसङ्गः । यदेतदिति । 'विसर्ज- नीयस्य स' इत्यत्र सकारस्य स्थानी यो विसर्जनीय उपात्तः स द्विविधः सम्भवति, खरवसान-लक्षणः शर्परलक्षणश्च । तत्र 'पूर्वत्रासिद्ध'मिति सत्वे शर्परलक्षणस्याऽ- सिद्धत्वादितरः सस्य स्थानी विज्ञायते । स एव चेहानुवर्तते, तदर्थों वा शब्द इति स एवेह स्थानी गृह्यते । तत्र वचनप्रामाण्यादुत्सर्गे सत्वे कर्तव्येऽपवादयोः क-पयो- रसिद्धत्वाऽभावात्प्रवृत्तौ सत्यां यथेष्टं सिध्यतीत्यर्थः । शर्परलक्षणश्च विसर्जनीय आदेशोऽपूर्वो विसर्जनीयस्य विधीयते न तु तस्यैव सत्त्ववाधानार्था प्रत्यापत्तिरिति दर्शनमाश्रित्यैतदुच्यते । प्रत्यापत्तौ हि विसर्जनीयस्य भेदाऽभावादयुक्तोऽनन्तरोऽर्थः स्यात् । ननु च वक्ष्यत्येतत्-'न योगे योगोऽसिद्धः किन्तु प्रकरणे प्रकरणमसिद्ध'- मिति, तत्रैकप्रकरणत्वात्सत्वे 'शपरे विसर्जनीय' इत्यस्याऽसिद्धत्वं नास्ति । नैप दोपः । कार्यभेदात्प्रकरणभेदात् । एकेन हि सकारो विधीयते, अन्येन विसर्जनीयः । कश्चिदिति । उ०-स्वातामियादेशत्रयं सिद्धयतीप्यत माह-अशर्परयोस्त्विति । न च सस्येति । स्थानियस्वेन विसर्गवं तस्य स्यादित्यर्थः । स एवेति । स्वरितस्वेन तदर्थस्य तस्यैव शब्दस्योत्तरपोपस्थानादिति भावः । शब्दानाराs. नुमानपक्षेप्याह-तदर्थो वेति । सति संभवे सवर्थ एव शब्द उत्तरमाऽनुमीयते नान्तर. युक्त इत्यर्थः । उत्सर्ग इति । सत्वे प्राोऽस्यारंभादितिमावः । न तु सत्ववाधनार्थेति । सयादि सति शर्परेने'त्येव वदेत् । 'कुप्पोरिनि सूत्रेऽपि चैन सब नेस्य नुकृप्य तासामध्यपक्षे विसर्ग. सिद्धिरिति भावः । भेदाभावादिति । परयसानरक्षणशपरत्क्षणयोरविशेषानुभयोररि स्थानिय स्यादिति भावः । एकप्रकरणत्वादिति । सर्वस्व विधेविसर्गम्यामिकादिति भारः। कार्यभेदादिति । स्थानिभेदाभायेपीयर्थः । यस्सो रोग पोगोऽसिर' हम्मेव सिवात इति चतुर्भपादे निरूपयिष्याम: 1 सर्वशागवण्यलनमिति । सन पोनप , । ८.१.३५.

·श्रीभगवत्पतलिविरचित [कुप्वोः xक:पोच यथा प्रदीपः सुप्रज्वलितः सर्व वेश्माऽभिज्वलयति । अपरो यथा रज्ज्वाऽयसा वा बद्धं काष्ठमनुकृष्यते तद्वत् । अपरोऽधिकारः प्रतियोगं तस्याऽनिर्देशार्थ इति योगे योग उपतिष्ठते । तद्यदैष पक्षः---'अधिकारः प्रतियोगं 'अधिकारः प्रतियोगं तस्याऽनिर्देशार्थ' इति तदा हि यदेतद्विसर्जनीयस्य स इत्यत्र विसर्जनीयग्रहणमेतदुत्तरत्राऽनु- वृत्तं सदन्यसंपद्यते । तस्मिंश्च शर्प रे विसर्जनीयः सिद्धः । एवं च कृत्वा शर्परयोरेव कुप्वोः क-पौ स्याताम् । अद्भिः प्सातम् , वासः क्षौममिति । एवं तर्हि योगविभागः करिष्यते । 'शर्प रे विसर्जनीयः' [३५] 'वा शरि' [३६] ततः 'कुप्वोः' । कुप्वोश्च शर्परयोर्विसर्जनीयस्य विसर्जनीयो भवतीति । किमर्थमिदम् १ कुप्वोः क पौ वक्ष्यति तद्बाधनार्थम् । ततः कम्पौ भवतः 'कुप्वो'रित्येव । प्र०-यद्यपि सर्वशास्त्रावज्वलनं परिभाषाधर्मस्तथापि परार्थत्वसामान्याझेदाऽपरामर्शेनैत- दुक्तम् । तद्वदिति । चकारेणेति भावः। प्रतियोगमिति । यस्य स्वरितत्वमासज्यते तत्सहशानि शब्दान्तराणि योगान्तरेष्वनुमीयन्ते सादृश्यात्तु तत्त्वाध्यवसायः । योगा- न्तरोपयोग्यर्थस्य या तस्यैवाऽनुमानम् । अर्थभेदात्त्वभिन्नस्यापि भेदावसायः । तत्र 'विसर्जनीयस्य स' इति लिङ्गाऽभावान्न परिभाषाः, नाऽपि चकारेणोत्तरत्र स्थानिनोऽ- नुकर्षः । स्वरितस्वास्विह सम्बध्यमानोऽपि विसर्जनीयशब्दः सिद्धं विसर्जनीयं स्थानि- खेन प्रतिपादयवीति शर्परे विसर्जनीय' इत्यस्यैव क पप्रसङ्गः। स हिxxपयोः उ०-एकदेशस्य स्पष्टमेव, कार्यकालेऽपि सः शास्रेकवाक्यतया परस्वादिनियामकदेशस्य पाठस्थानरूपस्यैव सत्वेन च एकदेशस्यस्वमायाहतमेव । भेदापरामर्शनेति । मभेदा:- ध्यबसायादित्यर्थः । चकारेणेति । यथा 'लुटि प पलप' इत्यादौ चेन स्यसनोरमुकर्पः । यस्य स्वरितत्वमिति । अग्र पक्षे योगान्तरेवान्तरप्रतिपत्तियुज्यते इत्यर्थः । प्रत्यभिज्ञा तु सारायमूलेश्याह-सादृश्यारिखति । अर्थभेदेऽप्येकशस्वमिति पक्षमालम्ध्य प्रत्यभिज्ञान- पपत्ति परिहरतियोगान्तरोपयोग्यर्थस्य वात स्यैवेति । भग्न पक्षे शम्दान्तरध्यपहार! कर्य, तदाह-अर्थभेदात्त्विति । तदेष पक्ष' इति भाष्येणाऽस्यैवान संभव इति दार्यत इस्पाह-सति । एपम्प यपप्यर्थाधिकारे न दोपस्तथापि शम्दाधिकारपक्षे दोष एघेत्ययः । भाज्ये ---पुत्वोः फxपो वक्ष्यतीति । एवं 'सोऽपदापी' एणः 'प' 'इन्दुपधस्येति प्रकरण- स्पैवोपटक्षणमिति केषित् । वस्तुत: सोऽपदादाविण: प इत्यमयोः पाशकरपककाम्येप्येप माया तद्विषये शरयोः फुप्पोरसंभवः । एषय सरवापयादजिवामूलीयादिपाधकायमस्येति t......

·अा३पा०।१०३८सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् (४५६ 'शर्परयो रिति निवृत्तम् । अथवा 'शर्प रे विसर्जनीय' इत्येतत् 'कुप्वोः *क पौ चे'त्यत्रानुवर्तिष्यते । सोऽपदादौ ॥८।३। ३८॥ सोऽपदादावनव्ययस्य ॥१॥ सोपदादावनव्ययस्येति वक्तव्यम् । इह माभूत्-प्रातःकल्पम् पुनः कल्पम् । रोः काम्ये नियमार्थम् ॥ २ ॥ रोः काम्य इति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् ? 'नियमार्थम्' । रोरेव काम्ये नान्यस्य । पयस्काम्यति । क मा भूत् ? गी:काम्यति, पूःकाम्यति । उपध्मानीयस्य च सत्वं वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् १ अयमुन्जिरुपध्मानी- योपधः पठ्यते तस्य सत्वे कृते जश्भावे च 'अभ्युद्गः' 'समुद्ग' इत्येतद्रूपं यथा स्यात् । यद्यपध्मानीयोपधः पठ्यते---उब्जिजिषतीत्युपध्मानीयस्य द्विर्वचनं प्राप्नोति । दकारोपधे पुनः सति 'न न्द्राः संयोगादयः [६. १. ३] इति " Ho-कर्तव्ययोः सिद्धः। अथ वेति । योगविभागे प्रसक्तयोः कxपयोनिवृक्तिः, अनु. वृत्तौ तु प्रसङ्ग एव नास्तीति विशेषः । सोपदादौ । प्रात:कल्पमिति । यद्यपि प्रातःशब्दोऽधिकरणवाची तथापि चि. विषये शक्तिमद्वाचीति ईषदसमाप्त्या योग उपपद्यते । यथा दोषाभूतमहर्दिवाभूता रात्रि- रित्यादावभूततद्भावः । उपध्मानीयोपध इति । उपध्मानीयस्य पकारमन्तरेणोच्चारथि- तुमशक्यत्वादु पूज आर्जवे इत्येतदुच्चारणार्थः पकारः पठ्यते, न तु श्रवणार्थ इत्यु- पधात्वमुपध्मानीयस्य । कुप्वोः प्रकरणाच्च यन्न जकारस्य कुत्वं तत्रैवोपध्मानीयस्म सकारोऽन्यत्र प्रत्याहारे उपदेशचोदनाद् मलां जश् मशीति, जश्त्वं यकारः । उ०-'खरवसानयो रिति विसर्गस्यैव तत्र स्थानिवत्वमिति योध्यम् । एवञ्जेदुदुपधस्येत्यत्राऽपि तथैवोचितम् . अर्थाधिकारानुरोधादिति तद्विषयेऽपि शपरकुप्वोर्विसर्ग एवेश्याहुः । मनु योग- विभागापेक्षया संपूर्णानुवृत्या वाक्यभेदेन ग्याख्याने गौरवमत माह-योगविभागे इति । एवन प्रतिपत्तिगौरवं तनापीति भावः । सोऽपदादौ । उत्तरसूत्रेऽप्यस्य संबन्ध इति ध्वनयन्नुदाहरति-भाष्येपरकाम्य- तीति । ननूपध्मानीयोपधायमसिद्ध पकारस्योपधारमादित्यत माह-उपध्मानीयस्येति । मनूब्जितेस्यादायप्यनेन सरवं स्यादिश्यत माह-कुप्वोरिति । अन्यन-फुरवधिपयाऽमावे। घकार इति । भान्तरतम्पादिति भावः । ननु कुत्वनिषेधार्थेन निपातनेन कयं यो लभ्यतेऽत t.१.५१ ८.४.५६, ·४५२) श्रीभगवत्पतलिविरचितं [कुप्वोः xxपोच यथा प्रदीपः सुप्रज्वलितः सर्व वेश्माऽभिज्वलयति । अपरो यथा रज्ज्वाऽयसा वा बद्धं काष्ठमनुकृष्यते तद्वत् । अपरोऽधिकारः प्रतियोगं तस्याऽनिर्देशार्थ इति योगे योग उपतिष्ठते । तद्यदैष पक्षः-'अधिकारः प्रतियोगं तस्याऽनिर्देशार्थ' इति तदा हि यदेतद्विसर्जनीयस्य स इत्यत्र विसर्जनीयग्रहणमेतदुत्तरत्राऽनु- वृत्तं सदन्यत्संपद्यते । तस्मिंश्च शर्प रे विसर्जनीयः सिद्धः । एवं च कृत्वा शर्परयोरेव कुप्वोः क पौ स्याताम् । अद्भिः प्सातम् , वासः क्षौममिति । एवं तर्हि योगविभागः करिष्यते । 'शर्प रे विसर्जनीयः' [३५] 'वा शरि' [३६ ] ततः 'कुप्वोः' । कुप्वोश्च शर्परयोविसर्जनीयस्य विसर्जनीयो भवतीति । किमर्थमिदम् १ कुप्वोः क पौ वक्ष्यति तद्बाधनार्थम् । ततः क-पौ भवतः 'कुप्वो रित्येव । प्र०-यद्यपि सर्वशास्त्रावज्वलनं परिभापाधर्मस्तथापि परार्थत्वसामान्या दाऽपरामर्शेनैत- दुक्तम् । तद्वदिति । चकारेणेति भावः। प्रतियोगमिति । यस्य स्वरितत्वमासज्यते तत्सदृशानि शब्दान्तराणि योगान्तरेष्वनुमीयन्ते सादृश्यात्तु तत्त्वाध्यवसायः । योगा- न्वरोपयोग्यर्थस्य वा वस्यैवाऽनुमानम् । अर्थभेदात्त्वभिन्नस्यापि भेदावसायः । तत्र 'विसर्जनीयस्य स' इति लिङ्गाऽभावान्न परिभाषाः, नाऽपि चकारेणोत्तरत्र स्थानिनोऽ- नुकर्षः । स्वरिवस्वाविह सम्बध्यमानोऽपि विसर्जनीयशब्दः सिद्धं विसर्जनीयं स्थानि- खेन प्रतिपादयवीति 'शर्परे विसर्जनीय' इत्यस्यैव क पप्रसङ्गः। स हिxक:पयोः उ०-एकदेशस्य स्पष्टमेय, कार्यकालेऽपि सः शास्रेकवाक्यतया परत्वादिनियामकदेशस्य पाठस्यानरूपस्यैव सत्वेन च एकदेशस्यस्वमध्याहतमेव । भेदापरामर्शनेति । अभेधार ज्यबसायादिश्यर्थः । चकारेणेति । यथा 'लुटि प पलप' इत्यादौ चेन स्यसनोरमुकर्षः । यस्य स्वरितत्वमिप्ति । अत्र पक्षे योगान्तरेवान्तरमतिपत्तियुज्यते इत्यर्थः । प्रत्यभिज्ञा तु सापयमूलेश्याह-सादृश्यात्विति । अर्थभेदेऽप्येकशय्यस्यमिति पक्षमालम्थ्य प्रत्यमिशानु- पपत्ति परिहरति-योगान्तरोपयोग्यर्थस्य वात स्यैवेति । भम्र पक्षे शम्दान्तरव्यवहारः क, तदाह-अर्थभेदात्त्विति । 'सधदैप पक्ष' इति भाष्येणाऽस्यैवान संभव इति दपर्यत पाह-सति । एपम्प यद्यप्यर्थाधिकारे न दोपस्तथापि शम्दाधिकारपक्षे दोष एवेत्यर्थः । माध्ये -फुप्वोः फरपो वश्यतीति । इदं 'सोऽपदायो' इणः 'प' 'इदुदुपधस्येति प्रकरण. स्पषोपटक्षणमिति केचित् । वस्तुतः सोऽपदावाविण: प इपमयोः पाशकल्पककाम्येप्येप मापा तद्विषये वापरयो। फुप्पोरसंभवः । एवम सस्थापपादजिह्वामूलीयादिमाधकरवमस्येति 16......

·अा३पा०११३८सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् 'शर्परयो रिति निवृत्तम् । अथवा 'शर्प रे विसर्जनीय' इत्येतत् 'कुप्वोः *क पौ चे'त्यत्रानुवर्तिष्यते । सोऽपदादी ॥८।३ । ३८॥ सोऽपदादावनव्ययस्य ॥१॥ सोपदादावनव्ययस्येति वक्तव्यम् । इह माभूत्-प्रातःकल्पम् पुनः कल्पम् । रोः काम्ये नियमार्थम् ॥२॥ रोः काम्य इति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् १ 'नियमार्थम्' । रोरेव काम्ये नान्यस्य । पयस्काम्यति । क मा भूत् ? गी:काम्यति, पू:काम्यति । उपध्मानीयस्य च सत्वं वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् १ अयमुन्जिरुपध्मानी- योपधः पठ्यते तस्य सत्वे कृते जश्भावे च 'अभ्युद्गः' 'समुद्ग' इत्येतद्रूपं यथा स्यात् । यद्युपध्मानीयोपधः पठ्यते-उब्जिजिषतीत्युपध्मानीयस्य द्विवचनं प्राप्नोति । दकारोपधे पुनः सति 'नन्द्राः संयोगादयः [६. १.३] इति प्र०-कर्तव्ययोः सिद्धः। अथ वेति । योगविभागे प्रसक्तयोः करपयोनिवृक्तिः, अनु. वृत्तौ तु प्रसङ्ग एव नास्तीति विशेषः । सोपदादौ । प्रात:कल्पमिति । यद्यपि प्रातःशब्दोऽधिकरणवाची तथापि वृत्ति- विषये शक्तिमद्वाचीति ईषदसमाप्त्या योग उपपद्यते । यथा दोषाभूतमहर्दिवाभूता रात्रि- रित्यादावभूततद्भावः । उपध्मानीयोपध इति । उपध्मानीयस्य पकारमन्तरेणोच्चारयि. तुमशक्यत्वादु पृज आर्जवे इत्येतदुच्चारणार्थः पकारः पठ्यते, न तु श्रवणार्थ इत्यु. पधात्वमुपध्मानीयस्य । कुप्वोः प्रकरणाच्च यत्र जकारस्य कुत्वं तत्रैवोपध्मानीयस्स सकारोऽन्यत्र प्रत्याहारे उपदेशचोदनाद् झलां जश् मशीति, जश्त्वं यकारः । उ०-'खरवसानयो रिति विसर्गस्यैव तन्त्र स्थानिवत्वमिति बोध्यम् । एवञ्चदुदुपधस्येत्यत्राऽपि तथैवोषितम् . अर्थाधिकारानुरोधादिति तद्विषयेऽपि शर्परकुप्पोर्विसर्ग एवेश्याहुः । मनु योग- विभागापेक्षया संपूर्णानुवृत्या वाक्यभेदेन व्याख्याने गौरवमत माह-योगविभागे इति । एव प्रतिपत्तिगौरवं सम्रापीति भावः। सोऽपदादौ। उत्तरसूत्रेऽप्यस्य संबन्ध इति भवनयन्नुदाहरति-माये-पी:काम्य. सीति । नन्पभमानीयोपधयमसिद्धं पफारस्योपधारयादिश्यत माह-उपध्मानीयस्येति । मन्जितेस्यादायप्यनेन सत्वं स्यादिरयस माह-कुप्वोरिति । अन्यत्र-फुरवषिषपाभावे। घकार इति । भारतरतम्यादिति भावः । ननु कुत्वनिषेधार्थेन निपातनेन कथं पो ठम्यतेश ..१,५१; ८.४. ५१.

·४५४] श्रीभगवत्पतमलिविरचितं [ इणः पः प्रतिषेधः सिद्धो भवति । यदि दकारोपधः पठ्यते का रूपसिद्धिः-उब्जिता उजितुमिति । असिद्ध भ उद्जेः । इदमस्ति-'स्तोः इचुना श्चुः [ ८. ४. ४० ] । ततो वक्ष्यामि—'भ उदुजेः' । उद्जेश्च श्चुना सन्निपाते भो भव- तीति । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । निपातनादेतत्सिद्धम् । किं निपात- नम् ? 'भुजन्युजौ पाण्युपतापयोः' [७, ३. ६१ ] इति । इहापि प्राप्नोति-अभ्युद्गः समुद्गः । अकुत्वविषये निपातनम् । अथवा नैतदुब्जे रूपम् । किं तर्हि १ गमेद्वर्युपसर्गाड्डो विधीयते-अभ्युद्गतः-अभ्युद्गः । समुद्गतः समुद्गतः । इणः षः ॥८।३।३६ ॥ किमविशेषेण सत्वमुक्त्वा इण उत्तरस्य सकारस्य षत्वमुच्यते, आहो- स्विदिण उत्तरस्य विसर्जनीयस्यैव पत्वं विधीयते ? किश्चातः यद्यविशे- पेण सत्वमुक्त्वेण उत्तरस्य सकारस्य पत्वमुच्यते, निष्कृतं निष्पीतमित्यत्र* सत्वस्याऽसिद्धत्वात्पत्वं न प्राप्नोति । अथेण उत्तरपदस्य विसर्जनीयस्यैव । प्र०-निपातनादिति । यत्र जकारः श्रूयते तत्र दकारस्य स्तोःश्चुनाश्चुरिति चुत्वे प्राप्ते 'झलां जश् झशी'त्यनेनानन्तरतमोऽपि वकारो भवतीति निपातनेन कुत्वनिषेधार्थनाप्य- नुमीयत इति भावः । तेन 'पूर्वत्रासिद्ध मिति 'न न्द्राः संयोगादय' इति द्विवचननिषेधे -बत्वस्याऽसिद्धत्वाद्दकारस्य द्विवचननिषेधः । गमोरीत । एवं च दकारोपदेशो द्विवचन- निषेधार्थ एवेति द्विवचने कृते वत्वमिति रूपप्रक्रियायामानुपूर्व्याश्रयते, अनभिधानाच्च घत्रभावादुन्ग इति न भवति । न चाभ्युद्ग इत्यत्र गमेर्डे घबि वोजेः स्वरे विशेषः । डे कृत्स्वरेणाऽन्तोदात्तत्वाद्घन्यपि थाथादिस्वरेण । इप: पः । सत्यस्याऽसिद्धत्वादिति । 'इण: ५' इत्यनेन यदा सस्य पत्त्वं ......... . उ०-माह-यत्र जकार इति । अनुमीयत इति । वकारोच्चारणान्यथाऽनुपपत्त्येति भावः । एवन द्विर्वपननिषेधोऽपि सिद्ध इत्याह-तेनेति । 'पूर्वग्रासिद्धीयमद्विर्यचने' इति हि द्वित्वे निषेधो नतु तनिषेध इति भावः । एवञ्चेति । अत्रापि पक्ष दोपधः पठिसम्यः । उल्जिससिदये उब्जर्भो वरप्यः, भापकं वाश्रयणीयम् । तन ज्ञापकेन साक्षादेव यस्यमिति पक्षेऽपि दफारोपदेशसामारपूर्व हित्वं पधादरयमिति । रूपप्रक्रियायामिति । प्रयोग- प्रझियायामित्यर्थः । 'इस्येवंरूपा प्रक्रियायामानुपूर्वी ति पिरपाठः । नग्येष मुद्जेनि ठग दापनिष्टं पादत माह-~-अनभिधानान्चेति । 'ठटग इति न भवतीति पाठः । इणः पः । भाष्पे-रण उत्तरस्य सकारस्येति । 'स' इति विपरिणतविमनिफ.

·८०३पा१आ॥३९सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [४५५ पत्वं विधीयते सत्वमप्यनुवर्तत उताहो न ? किं चातः १ यद्यनुवर्तते सत्वमपि प्राप्नोति । अथ निवृत्तं 'नमस्पुरसोर्गत्योः' [८. ३.४० ] इत्यत्र सकारग्रहणं कर्तव्यम् । तस्मिंश्च क्रियमाणे षत्वमप्यनुवर्तत उताहो न १ किं चातः १ यद्यनुवर्तते पत्वमपि प्रामोति, अथ निवृत्तम्-'इदुदुपधस्य चाऽप्रत्ययस्य' [४१] इत्यत्र षकारग्रहणं कर्तव्यम् । तस्मिंश्च क्रियमाणे सत्वमप्यनुवर्तते उताहो न १ किश्चातः? यद्यनुवर्तते सत्वमपि प्राप्नोति । अथ निवृत्तं 'तिरसोऽन्यतरस्याम् [४२] इत्यत्र सकारग्रहणं कर्त्तव्यम् । तस्मिंश्च क्रियमाणे षत्वमप्यनुवर्तत उताहो न १ किञ्चातः १ यद्यनुवर्तते षत्वमपि प्राप्नोति । अथ निवृत्-'द्विस्त्रिश्चतुरिति कृत्वोर्थे' [४३] 'इसुसोः सामर्थ्य' [ ४४ ] 'नित्यं समासेऽनुत्तरपदस्थस्य' [४५] इति पकारग्रहणं कर्तव्यम् । तस्मिंश्च क्रियमाणे सत्वमप्यनुवर्तत उताहो न ? किश्चातः १ यद्यनुवर्तते सत्वमपि प्राप्नोति । अथ निवृत्तम् 'अतः कृक- मिकंसकुम्भपात्रकुशाकर्णीष्वनव्ययस्य [४६] इति सकारग्रहणं कर्तव्यम् । । प्र०-विधीयते तदा 'सोपदादा'वित्यस्यैव सस्य सर्पिष्कादौ षत्वं स्यात् । वक्ष्यमाणयोगेन विधीयमानस्य तु सस्य षत्वेऽसिद्धत्वात्पत्वं न प्राप्नोतीत्यर्थः । असमापिग्रहणमिति । अन्तरेणाऽप्यसमासेऽपिग्रहणं विशेषानुपादानात्समासाऽसमासयोर्णत्वं सिध्यति । न च समासे 'पूर्वपदात्संज्ञायामग' इति नियमेन णत्वास्याऽप्राप्तिः । नियमे कर्तव्ये 'उपसर्गादित्यस्य णत्वस्याऽसिद्धत्वान्नियमाऽभावात् । तदेतदसमासेऽपिग्रहणं यथोक्त- मर्थ ज्ञापयति । यद्यपि स्थानिभेद आदेशभेदश्च, सस्य विसर्जनीयस्थानित्वात्पस्य सकारस्थानित्वात्तथापि कुम्वोरधिकारादेकनिमित्तत्वादेकप्रकरणत्वावसायः। सम्बन्ध उ०-मनुवर्तत इति भावः । इणः स इत्यनेनेति । अत्र पक्षे उसरत्र सर्वत्र 'कुप्पो रिस्य धिकृत्य सो विधीयते । भनेन तु तस्यैव विसर्जनीयस्येत्यनुवृच्या विसर्जनीयस्थानिकस्य सस्येण उत्तरस्य पत्वं क्रियते । तत्र 'विसर्जनीयस्थानिके 'ति विशेषणापुपुत्र इत्यदीम दोपः । तत्र हिमस्थानिकः स इत्युक्तं प्राक् । उत्तरत्र विसर्जनीयपदस्य मण्डूकानुवृत्ति न । अनन्यस्येति चात्र पक्षेत्र न सम्बध्यते । तेन 'द्विष्कृत'मित्यादौ न दोषः। 'काम्ये रो'रिष्यपि न सम्बध्यते, तेन दुरो 'दुधकाम्यती'यादौ पत्वसिद्धिः। 'गी:काम्यती'त्यादी तु सकाराs- भायादेव न दोपः। अपदादाविति पान न सम्बध्यते । तेन 'दुष्करोती त्याची म दोपः। पक्षान्तरे तु निसयमपि सम्बध्यसे । तेनोच्चैःक गी:काम्यति गी:करोतीत्यादौ न दोपः। ननु समासे पूर्वपदादिति नियमान प्राप्मोतीत्यसमासेऽपि इत्युच्यते इत्याशय परिहरति- नचेति । भिमप्रकरणावमाशय परिहरति यद्यपीति । वस्तस्तु 'सूने सूत्रमसिद्ध मिति - - .५८ ·४५६] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [इदुदुपधस्य पा० यथेच्छसि तथास्तु । अस्तु तावदविशेषेण सत्वमुक्त्वा इण उत्तरस्य सकारस्य पत्वमुच्यते । ननु चोक्तं-"निष्कृतं निष्पीतमित्यत्र सत्वस्याऽ- सिद्धत्वात्पत्वं न प्राप्नोती"ति । नैष दोषः । आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति 'न योगे योगोऽसिद्धः । किं तहिं १ प्रकरणे प्रकरणमसिद्ध'मिति, यदयमुपसर्गाद- समासेऽपि णोपदेशस्य [८. ४. १४ ] इत्यसमासेऽपिग्रहणं करोति । अथवा पुनरस्तु 'इण उत्तरस्य विसर्जनीयस्य षत्वं विधीयते' । ननु चोक्तं- "सत्वमप्यनुवर्तत उताहो न । किश्चातः १ यद्यनुवर्तते सत्वमपि प्राप्नोती"ति । नैष दोषः । सम्बन्धमनुवतिष्यते । 'सोऽपदादौ' [३८] 'इणः षः ३8 ] 'नमस्पुरसोर्गत्योः [४०] सकारः, इण उत्तरस्य पकारः । 'इदुदुपधस्य चाऽप्रत्ययस्य' [ ४१ ] पकारः, 'नमस्पुरसोर्गत्योः' सकारः । 'तिरसोऽन्यतरस्याम् [४२ ] सकारः, इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य' पकारः । 'द्विस्त्रिश्चतुरिति कृत्वोर्थे' [४३ ] 'इसुसो सामर्थ्य' [४४ ] 'नित्यं समासेऽनुत्तरपदस्थस्य' [४५] इति षकार, 'तिरसोऽन्यतरस्यां' सकारः । 'अतः कृकमिकंसकुम्भपात्रकुशाकर्णीष्वनव्ययस्य' [४६] । सकारोऽनुवर्तते, प्रकारग्रहणं निवृत्तम् । इदुदुपधस्य चाऽप्रत्ययस्य ॥८।३।४१॥ इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्येति चेत्पुंमुहुसोः प्रतिषेधः ॥ १ ॥ प्र०-मिति । नचेण: परस्य सकारः प्राप्नोति, पकारेण तस्य बाधनाच्चकाराऽकरणाच्च । तत्र 'स' इति 'प' इति च खरितत्वादुत्तरत्रानुवर्तते । उत्तरेऽपि योगाः स्वरितत्व- प्रतिज्ञानाद्योगान्तरेषु केचित्पकारसम्बद्धाः केचित्सकारसम्बद्धा अनुवर्त्तन्ते इति यथेष्टं सकारपकारादेशप्रवृत्तिः। इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य । पुंमुहुसोरिति । अव्युत्पन्नावेताविति प्रतिषेधश्वोद्यते । . उ०-पक्षेऽपि न दोपः, परेपामसिदवे सोपदादाविति सत्वे एवाऽस्य प्रवृत्तिः स्यात् । तथा पाऽपदादी विसर्गस्यय परयविधानेन सिद्ध सस्य विभक्तिविपरिणामेन स्थानियकल्पनस्य येय- प्यं स्यादिति । 'तरसामर्थ्यानुत्तरेपामसिन्दरवाऽभाव' इति भाष्यन्तु एकदेश्युक्ति:, भतएवाऽस्य शापकस्याऽने पितवेऽपि न दोपः। यदेतदोपादयं पक्षोऽसत एयेति तात्पर्यम् । नचेण इत्यादि । इदुपधस्येत्यादियोगैरिति शेपः। इदुदुपधस्य० । ननु प्रत्ययावयवावेन सूघेणैव निषेधसिद्धराह-भव्युत्पन्नाविति ।

·अका३ पोआ०१४१सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [४५७ इदुदुपधस्य चाऽप्रत्ययस्येति चेत्पु मुहुसोः प्रतिषेधो वक्तव्यः । स्कामा । मुहुः काम इति। वृद्धिभूतानां षत्वं वक्तव्यम् । दौष्कुल्यम् । नैष्पुरुष्यम् । प्लुतानां तादौ च ॥ २॥ प्लुतानां तादौ च कुप्वोश्चेति वक्तव्यम् । सी३ष्टर । बी३ष्टरं । नी३ष्कुल । दू३ पुरुष । न वा बहिरङ्गलक्षणत्वावृद्धेः ॥ ३॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् ? 'बहिरङ्गलक्षणत्वाद् वृद्धः' । बहिरङ्ग- लक्षणा वृद्धिः। इह कस्मान्न भवति पितुः करोति, मातुः करोति ?, 'अप्रत्ययविसर्जनीय- स्येति षत्वं प्रसज्येत । 'अप्रत्ययविसर्जनीयस्ये'त्युच्यते प्रत्ययविसर्जनीयश्चाऽ- प्र०-'सम्पुकानां सो वक्तव्य' इति वचनात्वत्वं न भविष्यतीति नाऽर्थः पुंसः प्रतिषेधेन. सकारश्वावश्यं वक्तव्यः । रुत्वे हि क्रियमाणे विसर्जनीयस्य प्रतिषिद्धेऽपि षत्वेक पविसर्जनीयनवणप्रसङ्गः । ननु सकारस्याऽपि षत्वं प्राप्नोति, 'सकारस्य षत्व'मित्ये- षोऽपि स्थितः पक्षः। नैतदस्ति । सकारविधानसामर्थ्यात्पप्वं न भविष्यति । षत्वे हि सति रोः सस्य च विशेषाऽभावात्किं सत्वविधानेन ? । मातुरिति । उभयादेशस्याऽ- न्यतरतो व्यपदेशाद्रपरत्वे सत्यप्रत्ययविसर्जनीयत्वात्पत्वप्रसङ्गः । प्रत्ययविसर्ज- नीयश्चायमिति । उभयादेशत्वान्नायमुः स्थान इति रपरत्वाऽभावात्सकारस्यैव रुत्व- उ०-अतएव 'चतुष्कपाल'मित्यादौ परवमुदाहरिष्यति । नन्विदमेवास्तु, सच न वक्तव्योऽत आह-सकारश्चेति । विपक्षे बाधकमाह-रत्वे हीति । सत्वे तु तस्याऽसिद्ध स्वादोरभावेन विसर्जनीयाऽभावान दोषः । ध्वनितं चेदं 'पुस्कामे त्यत्र पत्वापरया 'पुमः खयीयन भाष्ये । ननु सकारस्यापीति । विसर्जनीयस्थानिकसस्यैव परवविधानानिर्दलेयं पाहा । सकारविधानेति । वस्तुतः सामर्थ्यसिद्धस्यैवानुवादो वार्तिके मन्दान्प्रति 'न वा यहि तिभाध्ये । एवञ्च पूर्वमेव पवमवृत्तेर्जातस्य निवृत्ययोगाच्च कृतसन्धिफायदव तद्वितोपरोक्ष न दोप इति भावः। अप्रत्ययविसर्जनीयत्वादिति । सफारसलिधिकालेऽकारण नैव लब्धा प्रत्ययसंज्ञा, समुदायनिवेशनीत्वात्तस्या इति तदादेशस्योरः प्रत्ययस्वाभायः । यधोरवे कृत पशिष्टः सकारः प्रत्ययसंज्ञकः, स लुप्त एवेति भावः । नपाऽन्तादिवदायेनोर्सिस्यरस प्रत्ययरवन सलोपे एकदेशविकृतत्वेनोर्सिस्यस्य प्रस्थयतया प्रत्ययावयायं सुलभ, निपाद्या मसियन तवान्तवनावाप्रवृत्तेरिति पूर्वपक्षतापर्यम् । पिस्तरेण पैतररपर रयन भाष्यमशीपोपोटे •८.१. ६.८.१.१.१.१.१.११११.१.५१.

·४५८] श्रीभगवत्पतालविरचित [द्विस्त्रिश्चतुरिति कृत्वौथ यम् । लुप्यतेऽत्र प्रत्ययविसर्जनीयो 'रात्सस्य [८. २. २४ ] इति । एवं तर्हि- भ्रातुष्पुत्रग्रहणं ज्ञापकमेकादेशनिमित्तात् षत्वप्रतिषेधस्य ॥ ४ ॥ यदयं कस्कादिषु* भ्रातुष्पुत्रशब्दं पठति तज्ज्ञापयत्याचार्यों 'नैकादेश- निमित्तात्पत्वं भवतीति । द्विस्त्रिश्चतुरिति कृत्वोर्थे ॥८।३ । ४३ ॥ द्विस्त्रिश्चतुर्ग्रहणं किमर्थम् ? इह मा भूत-पञ्चकृत्वः करोति । अथ कृत्वोर्थग्रहणं किमर्थम् १ इह मा भूत्-चतुष्कपालः चतुष्कण्टक इति । नैत- दस्ति । अस्त्वनेन विभाषा, पूर्वेणा नित्यो विधिभविष्यति । नाप्राप्ते पूवणेयं विभाषाऽऽरभ्यते, सा यथैवेह बाधिका भवति चतुःकरोति चतुष्करोतीत्येवं चतुष्कपालेऽपि बाधिका स्यात् । नाऽत्र पूर्वेण षत्वं प्राप्नोति । किं कारणम् ? 'अप्रत्ययविसर्जनीयस्ये'त्युच्यते प्रत्ययविसर्जनीयश्वाऽयम् । लुप्यतेऽत्र प्रत्यय- विसर्जनीयो रात्सस्य [८. २. २४ ] इति । तस्मात्कृत्वोर्थग्रहणं कर्त्तव्यम् । प्र०-विसर्जनीयौ मन्यते । लुप्यत इति । पूर्वोक्तेन न्यायेन रपरत्वं भवत्येव । फस्कादिष्विति। एकादेशशावं निमित्तं यस्य तस्मात्परस्य विसर्जनीयस्म पत्वं न भवतीति ज्ञाप्यते । द्विस्त्रिश्चतुरिति कृत्वोर्थे । द्वित्रिश्चतुर्ग्रहणमिति । पक्ष्यमाणेनाऽभिप्रायेण दूपणार्थः प्रश्नः । इतरस्त्वगृहीताभिप्रायः प्रत्युदाहरति-पञ्चकृत्व इति । अत्र सकारः प्रसज्येत । अथेति । विनिःशब्दो कृत्वोवेवेति प्रश्नः । इतरश्चतुःशब्दार्थ- मेतद्विशेषणमित्याह-चतुष्कपाल इति । 'इदुदुपधस्येति नित्यं षत्वं भवति, अव्युत्पन्नत्वादुणादीनामप्रत्ययविसर्जनीयत्वात् । यदा तु साहचर्य व्यवस्थाहेतुत्वेना- श्रीयते तदा चतुःशब्दार्थमपि कृत्वोथग्रहणं न कर्तव्यम् । प्रत्ययविसर्जनीय इति । उ०-निरूपितं तत एवावधार्यम् । लुप्यतेऽन्न प्रत्ययविसर्जनीय इति । योऽन मायय- स्थानिकरवेन तवाऽभिमतो विसर्जनीयः स लुप्यते-न दृश्यते, स्थानिनःप्रत्ययस्यैव लोपादिति भावः । ज्ञाप्यत इति । एष त्रिपायामप्यन्तवत्याविषयतिरनेन ज्ञाप्यते । तेगामी क्षीर- पेणेश्यादी मीरवणरवे सियत इति भावः । द्विनिश्चतुः० 1 वक्ष्यमाणेनेति । 'दुदुपधस्य'त्यनुत्तिरुपेणेत्यर्थः । दूपणार्थ इति । सद्माणकतंग्यायप्रतिपादानायेत्यर्थः । सफार इति । पसयोगभयोरप्यनुवर्सनेन इणः परस्य पोम्पस्य स इति प्याग्यानादिति भावः । न कर्तव्यमिति । एवन सदनियरवशापनार्थ- । ८. ३. ४४, ग. ८. १.४१.५. ४. १८, ·टापां०१५आ०४३सू० व्यकिरणमहामाध्यम् [४५६ द्विस्त्रिश्चतुर्ग्रहणं शक्यमवक्तुम् । कस्मान्न भवति-पञ्चकृत्वः करोतीति ? 'इदुदुपधस्ये ति* वर्तते । नैवं शक्यम् , अक्रियमाणे द्विस्त्रिश्चतुर्ग्रहणे कृत्वो- थंग्रहणेन विसर्जनीयो विशेष्येत । तत्र को दोषः १ इहैव स्याद् द्विष्करोति द्विः- करोति । इह न स्याचतुष्करोति चतुःकरोतीति। द्विस्त्रिश्चतुर्ग्रहणे पुनः क्रियमाणे कृत्वोर्थग्रहणेन द्विस्त्रिश्चतुरो विशेष्यन्ते । 'द्विस्त्रिश्तुर्णा कृत्वोर्थे वर्तमानानां यो विसर्जनीय' इति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । 'पदस्येति+ वर्तते । तत्कृत्वोर्थग्रहणेन विशेषयिष्यामः-~-'पदस्य कृत्वोऽर्थे वर्तमानस्य यो विसर्जनीय' इति । कृत्वसुजथै षत्वं ब्रवीति कस्माञ्चतुष्कपाले मा । पत्वं विभाषयाऽभून्ननु सिद्धं तत्र पूर्वेण ॥ १॥ सिद्धे ह्ययं विधत्ते चतुरः पत्वं यदापि कृत्वोर्थे । लुप्त कृत्वोऽर्थीये रेफस्य विसर्जनीयो हि ॥२॥ प्र०-सकारस्य रुत्वे कृते पूर्वस्य ‘रो रीति लोपः क्रियत इति भावः । लुप्यत इति । 'रात्सस्येति लोपे कर्तव्ये रुत्वस्याऽसिद्धत्वात् । रोरीति लोपे च 'लोप' इति दीर्घ- प्रसङ्गः । द्विस्त्रिश्चतुर इति । चतुःशब्दः सुजन्तस्यानुकरणमिति प्रकृतावेवाऽष्टत्वा. दाम्त कृतः । द्विस्त्रिश्चतुर्णा'मित्यत्र वसुजन्तानुकरणत्वान्नु कृतः । पदस्य कृत्वोर्थ इति । ननु 'पूर्वत्रासिद्ध'मिति विकल्पस्याऽसिद्धत्वाच्चतुष्करोतीति नित्यं पत्नप्रसङ्गः । नैष दोपः । प्रकरणे प्रकरणमसिद्धं न तु योगे योगः' इत्युक्तत्वात । अथ पा इदुदुपधस्य ·४६०) श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [नित्यं समासे एवं सति त्विदानी द्विस्त्रिश्चतुरित्यनेन किं कार्यम् अन्यो हि नेदुदुपधः कृत्वोर्थे कश्चिदप्यस्ति ॥ ३ ॥ अक्रियमाणे ग्रहणे विसर्जनीयस्तदा विशेष्येत । चतुरो न सिध्यति तदा रेफस्य विसर्जनीयो हि ॥४॥ तस्मिंस्तु गृह्यमाणे युक्तं चतुरो विशेषणं भवति । प्रकृतं पदं तदन्तं तस्यापि विशेषणं न्याय्यम् ॥ ५ ॥ नित्यं समासेऽनुत्तरपदस्थस्य ॥८।३ । ४५ ॥ अनुत्तरपदस्थस्येति किमर्थम् १ परमसर्पिःकुण्डिका । अथेदानीमनेन मुक्ते पूर्वेण पत्वं विभाषा कस्मान्न भवति-'इसुसोः सामर्थे [४४ ] इति ? नाना पदार्थयोर्वर्तमानयोः ख्यायते यदा योगः । तस्मिन् पत्वं कार्यं तद्युक्तं तच मे नेह ॥ १ ॥ प्र०-कृत्वोर्थवृत्तेर्नाऽप्राप्ते नित्ये पत्वेऽस्यारम्भादस्याऽपवावत्वमित्यपवादो वचनप्रामा- ण्यान्नाऽसिद्धो भवति । नित्यं समासे । अथेदानीमिति । इह समासग्रहणादेकार्थीभाव एव सामर्थ्य गृह्यते । पूर्वसूत्रे तु विशेषाश्रयणे प्रमाणाऽभावाद् द्विविधसामर्थ्यग्रहणस्य न्याय्यत्वा- देवद्विधीयमाननित्यपत्वाभावे पूर्वेण विकल्पः प्राप्नोत्येव । नानापदार्थयोरिति । नाना- भूतयोः पदार्थयोयों शन्दी वर्तते तयोर्यो योगो व्यपेक्षालक्षणः स ख्यायते-ज्ञायते न त्वेकार्थीभावो गृहते । तस्मिन्निति । व्यपेक्षालक्षणे सम्बन्ध इत्यर्थः । तदुतामिति । व्यपेक्षालक्षणं सामर्थ्यमाश्रयितुं युक्तं, लक्ष्यानुरोधात् । अथ वा पदविधित्वात्समथे- परिभापोपस्थानात्सामध्यं लब्धे पुनः सामर्थ्यग्रहणाद्विशिष्टसामर्थ्यपरिग्रहः । तच्चति । उ०-इत्यर्थः । ननु प्रत्यययिसर्गरवारसूर्येण न प्रामोतीरयस आह-लुने इति । एया रणादी- नामग्युरपनत्यान भरय ययिसर्गोऽयमिति मारः। एवं सतीति । कृत्योऽर्थप्रहणे सतीग्यर्थः । तदा रेफस्येति । स प न कृयोऽ इति भावा। भारम्मवायह-तस्मिरियति । प्ररया- नवारा-प्रकृ पदमिति । तदन्तमिति । विसनीयातमित्यर्थः । नित्यं ममामः । मनु पूर्व पक्षारक्षणमामधियणात प.धं ममापे तय मासिरत भार-हानि । प्रथया पदाविधित्वादिति । इदं निम्य, महिपुरेश्ययोग्नशिपु. पविधषपोषों पनार्थीमावयोग्पा ग्रेप माप्रतित, मग प्रहरी पदकांदिवानो.

·८अ०१३पाना०४५सू० व्याकरणमहाभाष्यम् [४६१ व्यपेक्षासामर्थे पूर्वयोगो न चाऽत्र व्यपेक्षासामर्थ्यम् । किं पुनः कारणं व्यपेक्षासामर्थ्यमाश्रीयते न पुनरेकार्थीभावो, यथाऽन्यत्र ? ऐकायें सामथ्र्ये वाक्ये षत्वं न मे प्रसज्येत । ऐकायें सामर्थे सति वाक्ये षत्वं न स्यात्-सर्पिष्करोति, सर्पिः करोतीति । तस्मादिही व्यपेक्षां सामर्थ्यं साधु मन्यन्ते ॥२॥ अथ चेत्कृदन्तमेतत्ततोऽधिकेनैव मे भवेत्प्राप्तिः । यदि कृदन्तमेतत्ततोऽधिकस्य पत्वं न प्राप्नोति । किं कारणम् ? 'प्रत्यय- ग्रहणे यस्मात्स तदादेर्ग्रहणं भवतीति । वाक्येऽपि तर्हि न प्राप्नोति परमसर्पि- करोति परमसर्पिः करोतीति ? वाक्ये च मे विभाषा प्रतिषेधो न प्रकल्पेत ॥३॥ यदयमनुत्तरपदस्थस्येति प्रतिषेधं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यों भवति वाक्ये विभाषे'ति । प्र०-व्यपेक्षालक्षणसामर्थ्यमिह परमसर्पिःकुण्डिकेत्यदो नास्तीति षत्वाऽभावः। यथा- न्यत्रेति । समासतद्धितसुब्धातुपु यथैका भाव आश्रीयते तथेह कस्मान्नाश्रीयत इत्यर्थः । ऐकार्य इति । यद्येकार्थीमावलक्षणं सामर्थ्य पूर्वत्राश्रीयेत तदा वाक्ये षत्वविकल्पो न स्यात् । ननु केवलमैकार्थ्य पूर्वत्र मा ग्राहि, द्विविधस्य तु सामर्थ्यस्य ग्रहणं कस्मान्न भवति । उक्तमत्रोत्तरम् । अथ वेह समासग्रहणाद् गोबलीवईन्यायात्पूर्वत्रापेक्षितप्रवृत्ति- निमित्तविशेषः समर्थशब्द आश्रीयते-सम्प्रेतितार्थ समर्थमिति । अथ चेदिति । स्यादेतत् । द्विविधस्यापि सामर्थ्यस्य पूर्वत्र ग्रहणे कृत्प्रत्यययोरिसुसोर्ग्रहणात् प्रत्यय- ग्रहणपरिभाषया परमसर्पिःकुण्डिकेत्यादौ पाक्षिक षत्वं न भविष्यतीति, तदयुक्तम् । परमसर्पिष्करोतीत्यादावपि षत्वाऽप्रसङ्गात् । वाक्ये चेति । अनुत्तरपदस्थस्येति उ०-दृश्यता । न च एतौ तद्योग्याविति आद्यपक्ष एव श्रेयान् । 'परमसर्पिःकुण्डिकेति षष्ठी- तत्पुरुषः । उत्तरं-लक्ष्यानुसार रूपम् । प्रवृत्तिनिमित्तविशेषं दर्शयति-सम्प्रेक्षितार्थमिति । प्रथगुपस्थितत्वे पृथक् शक्तिग्रहविपयत्वे वा सति परस्परसाकाङ्क्षार्थमित्यर्थः । अथ चेदित्यादि श्लोकार्थ ज्याचप्टे-स्यादेतदिति । सपिरादिशब्दा व्युत्पन्नाः । अतएव 'सर्पिषे स्यादौ पत्वसिद्धिरिति भावः । अत्र पक्षे प्रत्ययविसर्गत्वान्न नित्यपत्वप्राप्तिः । प्रत्ययरूपी विसर्ग इत्यर्थस्त्वेतद्धाव्यविरुद्धः । अतएव 'कविभिः कृत्त'मित्यादौ न पत्वम् । तस्मात्प्रत्यय- पदस्य तदवयवलक्षणया प्रत्ययावयवविसर्गस्येत्यर्थ एव इति बोध्यम् । न चेसुस्भ्यां वद- तिविधी तेन पदविशेषणे तदन्तान्तेत्यर्थात् 'परमसपिंकुण्डिके'स्यन्न पत्वं स्यादेवेति वाच्यम् । उपाचविशेष्यसम्भवे भाक्षिप्तेनानन्वयेन तदर्थस्य दुर्लभत्वात् । आक्षेपे मानाऽभावाच्चे. त्याशयः । 'वाक्येऽपि ती त्यादि भायं ज्याचष्टे-वदयुक्तं परमेति । अनुत्तर- 1८ ३.४४.

·४६२] श्रीभगवत्पतजलिविरचितं [नित्यं समासे० अथ चेत्संविज्ञानं नित्ये षत्वे ततो विभाषेयम् । अथाऽव्युत्पन्नं प्रातिपदिकं ततो नित्ये षत्वे प्राप्त इयं विभाषा प्रारम्यते । सिद्धं च मे समासे पत्वम् । किमर्थं तींदमुच्यते ? प्रतिषेधार्थस्तु यत्नोऽयम् ॥ ४ ॥ अनुत्तरपदस्थस्येति प्रतिषेधं वक्ष्यामीति । नानापदार्थयोर्वर्तमानयोः ख्यायते यदा योगः । तस्मिन् पत्वं कार्यं तद्युक्तं तच्च मे नेह ॥१॥ ऐकार्थे सामर्थे वाक्ये पत्वं न मे प्रसज्येत । तस्मादिह व्यपेक्षां सामर्थ्यं साधु मन्यन्ते ॥ २ ॥ अथ चेत्कृदन्तमेतत्ततोऽधिकेनैव मे भवेत्प्राप्तिः । वाक्ये च मे विभाषा प्रतिषेधो न प्रकल्पेत ॥३॥ अथ चेत्संविज्ञानं नित्ये पत्वे ततो विभाषेयम् । सिद्धं च मे समासे, प्रतिषेधार्थस्तु यत्नोऽयम् ॥ ४ ॥ प्र०-प्रतिपेधाज्ञापकाद्वाक्ये परमसर्पिष्करोतीत्यादौ पत्वं भविष्यतीत्यर्थः । यदि हि पत्वे प्रत्ययग्रहणपरिभापोपास्थास्यत, अनुत्तरपदस्थस्येति प्रतिषेधो न व्यधास्यत । केचित्तु 'नित्यं समास' इत्येको योगः, 'अनुत्तरपदस्थस्येति द्वितीय इति योगविभागेन समासे सर्वा पत्वप्राप्तिरुत्तरपदस्थस्य प्रतिपिध्यत इति वर्णयन्तो द्विविधसामर्थ्याश्रयेऽपि न दोप इत्याहुः । अथ चेदिति । यद्यव्युत्पन्नं सर्पिरादिकं शब्दरूपं संविज्ञानं वाचक तदाऽप्रत्ययविसर्जनीयत्वादिदुदुपधस्येति नित्ये पत्वे प्राप्ते 'इसुसोः सामय' इत्यनेन विकल्पः क्रियते तत्र प्रत्ययग्रहणाऽभावात् प्रत्ययग्रहणपरिभापानुपस्थानात्परमसर्पि- करोतीत्यादावपि पत्वविकल्पः सिध्यति । किममिति । 'इसुसोः सामर्थ' इत्यत्रव्यपेक्षालक्षणसामर्थ्यग्रहणात्समासे 'इदु- दुपधस्येति नित्यं पत्यं सिद्धं, तत्किमर्थ नित्यं समास' इति सूत्रमिति प्रश्नः । प्रतिषेधार्थ इति । उत्तरपदस्थस्य समासे पत्वनिवृत्त्यर्थ सूत्रमित्यर्थः । नित्यग्रहणं तु न कर्तव्यम् । उ०-पदस्थस्येति । यतः प्रतिपेधो न प्रकल्पेतातो पापये में विभाषा सिवेत्यर्थः । प्रति. पेघस्य शापारयमुपपादयति-यदि हीति । तस्मादनेन प्रतिपधेनाक्षिप्तस्वाऽपि प्याग्यशे. पसा शाप्परा इति भायः । एप 'परमसपि:कृष्टिक'यादी येकरिपकपायवारणाय पूर्वसूरी ध्यपेक्षवाप्रपणीपेति तात्पर्यन् । फेचित्त्विति । भापासम्मतिरपाऽपिः । 'संविधान' पदार्थमा-याव्युत्पन्न मिति । भाष्येवामी पर्षे इति भावः । नम्वेतदभापे समामे:पि 'इमुमो रिश्यनेम पिपापः स्पादन भादमुमोरिति । व्युत्पत्तिपन एयेसि । 16.१.४१४४. Areame- ·८०३पा०१श्रा०५५सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [४६३ अपदान्तस्य मूर्द्धन्यः ॥८।३।५५ ॥ अथ मूर्द्धन्यग्रहणं किमर्थं, नाऽपदान्तस्य पो भवतीत्येवोच्येत १ तत्रा- यमप्यर्थः षकारग्रहणं न कर्तव्यं भवति । प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् १ इणः पः' [८. ३. ३६ ] इति । नैवं शक्यम् । अवश्यं मूर्द्धन्यग्रहणं कर्तव्यम् इहार्थमुत्तरार्थं च । इहाथ तावत्--इणः पीध्वंलुब्लिटा धोऽशात् [.. ७८ ] इत्यत्र मूर्द्धन्यग्रहणं न कर्तव्यं भवति । उत्तरार्थं च-पाभ्यां नो णः समानपदै [८.४.१] इत्यत्र णकारग्रहणं नं कर्तव्यं भवति । तत्राय- मप्यर्थः पदान्तस्य ने ति* प्रतिषेधो न वक्तव्यो भवति । अपदान्ताभिसम्बद्ध मूर्धन्यग्रहणमनुवर्तते । इति श्रीभगवत्पतञ्जलिमुनिविरचिते व्याकरणमहाभाष्येऽष्टमस्याऽध्यायस्य तृतीये पादे प्रथममाह्निकम् । प्र०-'समासेऽनुत्तरपदस्थस्येति प्रतिषेधार्थ सूत्रं पठितव्यम् । अव्युत्पत्तिपक्षे त्वाश्रीयमाणे 'सर्पिषा' 'यजुषे'त्यादि न सिध्यतीति षत्वाय व्युत्पत्तिपक्ष एवेसुसन्तस्याश्रयणीयः । अपदान्तस्य मूर्द्धन्यः । अथेति । मूर्द्धन्यग्रहणं गुर्विति प्रश्नः । इणः पीध्वमिति । इहाऽक्रियमाणे मूर्द्धन्यग्रहणे 'इणः पीध्वमित्यत्र ढग्रहणं कर्तव्यं, ततः समासेडाले'- रित्यत्र पाहणं कर्तव्यम् । अपदान्ताभिसम्बद्धमिति । रषाभ्यामित्यत्रापदान्त- ग्रहणानुवतनादपदान्तस्येति सूत्रं न कर्त्तव्यं भवतीति लाघवं सम्पद्यते । इत्युपाध्यायजैवटपुत्रकैयटकृते महाभाष्यप्रदीप "अष्टमस्याध्यायस्य तृतीये पादे प्रथममाह्निकम् । उ०-एवं च नित्यग्रहणमपि कार्यमिति भावः । परेवथ । चेत्संविज्ञानमिति पाणिनेः पक्षः, सर्पियेत्यादी बहुलग्रहणात्वचिदन्यदेवेत्यर्थकात्पत्वं सिद्धम् । ध्वनित चायनेयीति सूत्र प्रातिपदिकविज्ञानाच्च भगवतः सिद्ध मिति वदंताऽस्य पाणिनिपक्षत्वमित्वमित्यलम् । अपदान्तस्य० । ननु पदेन पदान्तरप्रत्याख्यानमसङ्गमत आह-मूर्द्धन्येति । मूर्धन्य- वर्णोधकं ग्रहणमिति भाष्यार्थ. इत्याह- ढग्रहणं. कर्तव्यमिति । 'ढग्रहण'मित्येव वफम्ये मूर्द्धन्यग्रहणफलमाह-ततः समासे इति । ढग्रहणेन विच्छिन्नतयाऽनुवृत्ययोगादिति भावः। भाष्य-अत्र कारेति । न चैवं ष्टुत्वंपदप्राप्यमूर्द्वन्यपदप्राप्यमाणयोर्विशेषाभावारिप्रयाष्टुन इत्यादौ 'पूर्वसूत्रासिद्धीय' इत्यस्य तस्य दोष'इत्यनेन निषेधे स्थानिवद्भावेन टुत्वाऽनापत्तिः, णग्रहणे तु प्रतिपदोऽत्रैव स निषेध इति' स्थानिवस्वाभावात् त्वं स्यादेवेति वाच्यम् , एतद्भाण्यप्रामाण्येनाऽनित्यतया णत्वांशे प्रतिपदोक्तपरिभाषासाहचर्यपरिभापयोरप्रवृत्याऽक्षते। प्रियाप्टन इत्यादेरनभिधानस्य दणान्तेति सूत्रे उक्तत्वाच्च । इति श्रीनागोजीभविरचिते भाष्यप्रदीपोहयोतेऽष्टमस्याध्यायस्य तृतीये पादे प्रथममादिकम् ।

·४६४ ] श्रीभगवत्पतजलिविरचितं [सहे सारसः सहेः साडः सः॥८।३ । ५६ ॥ 'स'ग्रहणं किमर्थं न 'सहस्साडो मूर्द्धन्यो भवतीत्येवोच्येत ? 'सहेस्साडो मूर्धन्यो भवती'त्युच्यमानेऽन्त्यस्य प्रसज्येत । ननु चाऽन्त्यस्य मूर्द्धन्य- वचने प्रयोजनं नास्तीति कृत्वा सकारस्य भविष्यति । कुतो नु खल्वेतदनन्त्यार्थ आरम्भे सकारस्य भविष्यति न पुनराकारस्य स्यात् १ 'स्थानेन्तरतमो भव- ती'ति सकारस्य भविष्यति । भवेत्प्रकृतितोऽन्तरतमनिवृत्तौ सत्यां सिद्धं स्यात् । आदेशतस्त्वन्तरतमनिर्वृत्तौ सत्यामाकारस्य प्रसज्येत । तस्मात् सकार- ग्रहणं कर्त्तव्यम् । उत्तरार्थं च सकारग्रहणं क्रियते । आदेशप्रत्यययोः [ ५६ ] सकारस्य यथा स्यादिह मा भूत्-चितम्, स्तुतम् । अथ सहिग्रहणं किमर्थं न 'साडः सो भवतीत्येवोच्येत १ सहेरेव साप भवति नान्यस्य । यद्येवम्- प्र०- सहेः साडः सः । प्रयोजनं नास्तीति । ननु भिन्नरूपमूर्धन्यार्थ वचनं स्यात् । नेतदस्ति । 'स्थानेऽन्तरतम' इत्यस्य बाधप्रसङ्गादपदान्तस्येत्यधिकारादन्त्यस्य न भविष्यतीत्ययमप्यत्र परिहारोऽस्ति । कुतो न खल्वतदिति । ननु वचनसामाद- नुसंहारे वाधिते सर्वादेशो मूर्द्धन्यः प्राप्नोति । अयमपरोऽस्य दोपोऽस्तु । स्थानेन्तरतम इति । पमहणमिहानुवर्तत इति भावः । मूर्द्धन्यग्रहणानुवृत्तौ तु ऋकार आकारस्य प्राप्नोति । भवेदिति । यद्यन्तरतम इति सप्तम्याश्रीयेत तदायं परिहारः पग्रहणानुवृत्ती स्यात् । सप्तमीपतस्तु दोपदर्शनात् त्यक्तः । सप्तम्यां हीको यणचीति यणोऽर्द्धमात्रा- फालस्य मात्रिक एवान्तरसमः स्थानी स्यान्न द्विमात्रः । चितमिति । मूर्द्धन्या:- । उ०- सहेः सा। भिन्नरूपेति । मायादीत्यर्थः । वाधप्रसनादिति । भपागोपपती पाधम्यापारयस्यादिति भापः। माध्यमुपटक्षणमित्याह-अपदान्तस्येति । माप्ये 'प्रयो- धन'शादः प्रपोज मिमिरापरोऽपि, सेन अपदान्तावरूपं प्रमोनगं. मारनीरयप्प इति पोम्यम् । अयमपर इति । पूर्णपक्षावादीपान्तरमझायो न योपायरयर्थः। परशुराग अप्रे 'इको' रिरपम्पाधिकारादपगपधिमयोः सामाग्यौपिरयेन मय प्रति यःमेय स्पानिये. मापदान स्पायावापि पपरपमेयेति मrram यन्ये । पमपणामिनि । 'इण: ' १.१.५२.१.१.५..

·अ०३पारि०५८सू०] व्यांकरणमहाभाष्यम् साडः षत्वे समानशब्दप्रतिषेधः ॥१॥ साडः षत्वे समानशब्दानां प्रतिषेधो वक्तव्यः । साऽडो दण्डः, साऽडो वृश्चिक इति । अर्थवद्ग्रहणासिद्धम् । अर्थवतः साड् शब्दस्य ग्रहणं, न चैषोऽर्थवान् । अर्थवद्ग्रहणात्सिद्धमिति चेत्तद्धितलोपेऽर्थवत्त्वात्प्रतिषेधः ॥ २॥ अथर्वद्ग्रहणात्सिद्धमिति चेत्तद्धितलोपेऽर्थवत्त्वात्प्रतिषेधो वक्तव्यः । सह अडेन साऽडः, साऽडस्यापत्यं साऽडिः अत्र प्राप्नोति । न वक्तव्यः । षत्वतुको- रेकादेशस्याऽसिद्धत्वान्नैष साड्शब्दः । एवमपि सह डेन सडः, सडस्यापत्यं साडिः, अत्र प्राप्नोति । तस्मात्सहिग्रहणं कर्तव्यम् । इएकोः ॥ ८।३ । ५७॥ नुम्विसर्जनीयशळवायेऽपि ॥ ८।३ । ५८ ॥ नुम्विसर्जनीयशय॑वाये निंसेः प्रतिषेधः ॥ १॥ नुम्विसर्जनीयशर्व्यवाये निसेः प्रतिषेधो वक्तव्यः । निस्से निस्स्वेति । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । नुमैव व्यवाये, विसर्जनीयेनैव व्यवाये, शरैव व्यवाये प्र०-नुवृत्तौ तकारस्य टः प्रसज्येत, षकारानुवृत्तौ तु षः। साड इति । दण्डस्य वृश्चिकस्य वा अडोऽवयवविशेषः। नुम्बिसर्जनीयशर्यवायेपि । निसेरिति । यथा 'वृषलैर्न प्रवेष्टव्यामिति वृषल- प्रवेशनिषेधपरत्वाद् वाक्यस्य प्रत्येकं सहितानां च प्रवेशाऽभाव एवं नुमादीनां षत्वाऽ- प्रतिबन्धहेतुत्वप्रतिपादनायोपादानात्प्रत्येकं समुदायेन च व्यवाय षत्वप्रसङ्गः । 3०-इत्यत इत्यभिमानः । षकारानुवृत्तौ विति। इदं प्रौख्या, न तु तदनुवृत्ती मान. मस्ति, पूर्वोक्तपूर्वपक्षाऽनुसारेण वा । भाग्ये-तद्धितलोप इति । तद्वितनिमित्ते लोप इत्यर्थः । नुम्विसर्जनीयश० । ननु प्रत्येकं वाक्यपरिसमातिन्यायाचमादिभिः प्रत्येक व्यवाये पत्वेन भाव्यं, समुदायव्यधायाऽसंभवाच्च । एवञ्च प्रकृते न दोषः, नुम्शा व्यवायादिश्यत भाह-यथा वृषलैरिति । षत्वप्रसङ्ग इति । णत्ववदिति भावः । ननु समुदायेन व्यवायाs- सम्भवात्कस्तन्यायावसरोऽत भाह-सर्वेश्चेति । प्रत्येकपरिसमासिन्यायाऽभावे तात्पर्यमिति , ४. १. ९५, ६. ४. १४८.+ ६. १. ८१.

·४६६ श्रीभगवत्पवजलिविरचितं : 1 [आदेशप्रत्यययोः ६ -- -- . । इति । किं वक्तव्यमेतत् १ न हि । कथमनुच्यमानं गंस्यते ? प्रत्येकं वाक्य- परिसमाप्तिदृष्टेतिः। तद्यथा, गुणवृद्धिसंज्ञे प्रत्येकं भवतः । ननु चायमप्यस्ति दृष्टान्तः, समुदाये वाक्यपरिसमाप्तिः । तद्यथा गर्गाः शतं दण्ड्यन्तामर्थि- नश्च राजानो हिरण्येन भवन्ति, न च प्रत्येकं दण्डयन्ति' । एवं तर्हिोत्रा योगविभागात्सिद्धम् ॥२॥ योगविभागः करिष्यते । नुम्व्यवाये । ततो विसर्जनीयव्यवाये' । ततः शर्व्यवाये । स तर्हि योगविभागः, कर्तव्यः १ न कर्तव्यः । प्रत्येक व्यवायशब्दः परिसमाप्यते। आदेशप्रत्यययोः ॥ ८ । ३,..,५६,k ; it. आदेशप्रत्यययोः षत्वे,सरकः प्रतिषेधः ॥ १॥ आदेशप्रत्यययोः षत्वे सरकः प्रतिषेधो वक्तव्यः । कृसरः, धूसरः । अत्यल्प- मिदमुच्यते 'सरक' इति । सरगादीनामिति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात्- वर्सम् , तर्समिति । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । "उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि" । न वा एतत्पत्वे शक्य विज्ञातुम् । 'उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानी'ति । इह हि न स्यात् सपिंपः यजुष इति । एवं तर्हि-- प्र०-नुमैवेति । एवमुच्यमानेऽनेकव्यवाये पत्वाऽप्रसङ्गः । ननु चायमिति । सर्वेश्व व्यवायाऽसम्भवाद्यथासम्भवं कचित्प्रत्येकं कचिद् द्वाभ्यां व्यवाये पत्वप्रसङ्गः । एवं तीति । योगविभागे सति द्वाभ्यां व्यवाये पत्वाऽभावः । 'इएको रिति पञ्चमीनिर्देशा- दान्तये पत्वप्रतिपादनाद्योगत्रयेण चैकैकव्यवाये पत्वाऽभ्यनुज्ञानात् । प्रत्येकमिति । लक्ष्यदर्शनवशालक्षणव्यवस्था 'ततश्चैतद्वाक्योपायानि प्रक्रियावाक्यानि त्रीण्युपप्लवन्त इति योगविभागसाध्यफलसिद्धिः । श्रादेशप्रत्यययोः। फसर इति । 'अशेः सरनित्यतः सरन्प्रत्ययो 'कृधूमादि. • भ्यः किदित्यत्रानुवर्तते । कित्त्वातिदेशाच्च कित्कार्यलाभाद्भाव्यवार्तिकयोः सरकप. ठितः । यसमिति । 'वतवदि इति सप्रत्ययः । उणादय इति । अयुधयोधनाय न्युत्पाद्यमाना अप्युणादयो व्युत्पत्तिनिमित्तं कार्य न लभन्ते, 'अतः कृकमिकसे त्यत्र प्रयशंसाहात् । नवै एतदिति । पत्वं व्युत्पत्तिहेतुकमुणादीनामवश्याभ्युपेयं सर्पिपा १०-भाषः। एवद्वाक्योपायानीति । एतरसंप्राइकयारय मुपायो पेषाम् , 'पाय'इसि पाठे गपापा या पेपामिरप । अपितु 'एतद्वाक्यान् प्रक्रियावाक्यानी त्ये पाठः । भादेशप्रत्यययोः । मरफ रणादि यमसियावादाह-प्रशरिति । मनु पुस्पत्तिमभि. भापायुपायधनमासमक्ष भार-अबुधेति । पृो को समापयः। पत्ये कर्नव्ये , ·टअपारंआ०५९सू०) व्याकरणमहाभाष्यम् [४६७ सद्धम् ॥ २ ॥ अथ किं बहुलवचनात्सिद्धम् ॥२॥ बहुलं प्रत्ययसंज्ञा भवति । पुनरियमवयवषष्ठी 'आदेशस्य यः सकारः' 'प्रत्ययस्य यः सकार' इति । आहोस्वित् समानाधिकरणा-'आदेशो यः सकारः' 'प्रत्ययो यः सकार' इति । कश्चात्र विशेषः ? आदेशप्रत्यययोरित्यवयवषष्ठी चेद्विवचने प्रतिषेधः ॥ ३ ॥ आदेशप्रत्यययोरित्यवयवषष्ठी चेद्विवचने प्रतिषेधो वक्तव्यः । बिसम् बिसम् । मुसलमुसलम् । समानाधिकरणानां चाप्राप्तिः॥४॥ समानाधिकरणानां च घत्वस्याऽप्राप्तिः । एषः अकापीत्।। अस्तु तर्हि समानाधिकरणा । यदि समानाधिकरणा सिषेच सुष्वाप+- अत्र-न प्राप्नोति । न धातुद्विवचने स्थाने द्विवचनं शक्यमास्थातुम् । इहापि हि प्र०-वृक्ष इत्यादिसिद्धयर्थमित्यर्थः। एवं तहीति । कसरादिषु षत्वे कर्तव्ये प्रत्ययसंज्ञा न भवति । अथेति. अवयवषष्ठथामस्यां स इत्यस्यानुवृत्तस्य वचनविपरिणामो न कर्तव्यो भवति, कार्येण त्वादेशप्रत्यययोरसम्वन्धः सकारविशेषणत्वात् , सामाना- धिकरण्ये त्वादेशप्रत्यययोः सकारयोरिति द्विवचन विपरिणाम्य, कार्येण त्वादेशप्रत्यय योचोदनाया अनुग्रह इति साम्यात्पक्षद्वयसम्भवः'। विसं विसमिति। स्थाने द्विर्व- चन मिति मत्वा दोषोपन्यासः । एष इति । एतदस्तकारस्य तदोः सः सावनन्ययों. रिति सकार आदेशो नादेशावयव इति षत्वं न प्राप्नोति । एवमकार्षीदित्यनादेशः प्रत्ययो वा सकारो, न तु तदवयवः । सिषेचेति । स्थाने द्विवचन आदेशावर्थवः ": - उ०-इति । एतेन 'वर्स'मित्यादावन्तरङ्गत्वादिनिमित्ते गुणे प्रत्ययसंज्ञा भवतीति सूचयति- प्रत्ययसंज्ञानेति । परेः तु 'सर्पिष' इत्यादावव्युत्पत्तिपक्षेपि. 'बहुल मित्युक्तर्बाहुलकात्मस्यय. संज्ञानिमित्तं षत्वं भवतीत्यर्थः । सरगादिविषयं तु नेदं, तथा सति बहुलवचनात्प्रत्ययसंज्ञा नं भवतीत्येव वदेत् । अतएव नित्यं समास'इति सूत्रस्थमथचेत्संविज्ञानमित्यादि सर्पिः- शब्दोपक्रमेण प्रवृत्तं भाज्यं वार्तिकच. सङ्गच्छते, 'एवन्तर्हिः बहुलवचनासिद्ध' मित्यस्य 'सर्पिष इत्यादीति शेषोऽपि । पक्षद्वयेऽपि. दोपपरिहारार्थमेवोक्तम् । भाग्ये-उणादयो बहुल' मित्यस्योणाघन्ता: शब्दाः प्रत्ययप्रकृतिविभागेन व्याकरणान्तरे साधितास्तत्र सकलकार्य. सिद्धयर्थ बहुलग्रहणं, मच्छास्खे चाव्युत्पत्रानामपि तेषां सकलकार्यसिद्धयर्थ बहुलग्रहणं कर्तव्य. मित्यर्थ इत्याहुः । ननु सम्भवति सामानाधिकरण्ये वैयधिकरण्यस्याज्याय्यरवात्मभानुपपत्ति. रत आह. अवयवेति । कार्येणेति । 'कार्येण पत्वेनादेशप्रत्यययोर्या चोदना सांक्षा, तिस्तस्या अनुग्रह इत्यर्थः । साक्षातयोरेवं कार्येण सम्बन्धं इति भावः । सान्या- ८, १.१४. ७. २. १०६.१ ३. १. ४४, + १. १. १८ ·४६८] श्रीभगवत्पतलिविरचितं [आदेशप्रत्यययोः प्रसज्येत -सरीसृप्यत इति । तस्मात्तत्र द्विःप्रयोगो द्विवचनम् । इह तहिं करिष्यति हरिष्यति-'प्रत्ययो यः सकार' इति षत्वं न प्राप्नोति । अस्तु तादेशो यः सकारः प्रत्ययस्य यः सकार इति । इह तर्हि-अका- पीत् , प्रत्ययस्य यः सकार इति षत्वं न प्राप्नोति । मा भूदेवम् , 'आदेशो यः सकार' इत्येवं भविष्यति । इह तर्हि-जोषिषत्। मन्दिषदिति। प्रत्ययस्य यः सकार इति षत्वं न प्राप्नोति । एषोऽपीटि कृते प्रत्ययस्य सकारः । इह तर्हि- इन्द्रो मा वक्षत् , स देवान् यक्षत्र । नानाविभक्तीनां च समासानुपपत्तिः ॥ ५ ॥ नानाविभक्तीनां च समासो नोपपद्यते आदेशप्रत्यययोरिति । योगविभागात्सिद्धम् ॥६॥ योगविभागः करिष्यते । 'आदेशस्य' षोभवतीति । ततः 'प्रत्ययस्य' सका- रस्य षो भवतीति । स तर्हि योगविभागः कर्तव्यः ? न कर्त्तव्यः । कथम् ? अस्तु तावद- वयवषष्ठी । ननु चोक्तमादेशप्रत्यययोरित्यवयवषष्ठी चेद् द्विवचने प्रतिषेध इति । नैष दोषः । द्विःप्रयोगो द्विवचनम् । यदप्युच्यते-समानाधिकरणानां चाप्राप्तिरिति, व्यपदेशिवद्भावेन भविष्यति । प्र०-सकारो न त्वादेश इति पत्वाप्रसङ्गो, यथा बिसमित्यादौ । सरीसृप्यत इति । ननु समानाधिकरणपक्षे पत्वस्याऽप्रसङ्गः । उच्यते । सिषेचादिसिद्धये यदि व्यधिकरणपक्ष आधीयते तदा स्थाने द्विवचने सरीसृप्यत इत्यत्रापि प्राप्नोति । द्विःप्रयोगे त्वत्र न दोपः । 'सिपेचे त्यादौ तु 'धात्वादेः पः स' इति य आदेशस्तस्य सामानाधिकरण्याश्रयेण पत्वं सिध्यति । जोषिषदिति । लेट, व्यत्ययेन परस्मैपदं, तिप्, 'इतश्च लोप'इत्यादि- नेकारलोपः, 'लेटोऽडाटा'वित्यट् , 'सिव्वहुलं लेटी'ति सिप् । इटि कृत इति । सागमकस्य प्रत्ययत्वात्तदवयवः सकारः । वक्षद्यक्षदिति । वचियजिभ्यां लेट् । नानाविभतीनामिति । आदेशस्येति पत्वापेक्षया स्थानपष्ठी, प्रत्ययस्येति सकारा- उ०-दिति । युक्तिसाम्यादिश्यर्थः । श्रादेशः प्रत्ययो वेति । क्ले: सिविधानादादेशवं, स्थानिवद्भावनाधिकरण वा प्रत्ययत्वमिति भावः । भाष्ये-इहापि तीति । तर्हि स्थाने द्विवचनरवे इत्यर्थः । ननु समानति । समानाधिकरणपक्षं प्रकम्य होतदुकम् । मनु द्विी. प्रयोगे 'सिपेरेयस्याऽसिद्धिरत आह-सिपेचेत्यादौ स्विति । पत्वापेक्षयेति । सकार. १. १. १४.० सं० २. १५. १. इ. १. ३४. x ३० सं० १. ४, ३.

·८३पारा०५९सू०] व्याकरणमहाभाध्यम् [४६९ -- अथ वा पुनरस्तु समानाधिकरणा । कथं करिष्यति हरिष्यति ? आचार्य- प्रवृत्तिापयति 'भवत्येवंजातीयकानां षत्व'मिति यदयं 'सात्पदायोः'[८. ३. १११] इति सात्प्रतिषेधं शास्ति । अथ वा पुनरस्त्वादेशो यः सकारः प्रत्ययस्य यः सकार इति । कथमिन्द्रो मा वक्षत् , स देवान् यक्षत् ? व्यपदेशिवद्भावेन भविष्यति । स तर्हि व्यप- देशिवद्भावो वक्तव्यः ? न वक्तव्यः । उक्तं वा ॥७॥ किमुक्तम् ? 'तत्र व्यपदेशिवद्वचनमेकाचो द्वे प्रथमार्थं, पत्वे चादेशसंप्र- त्ययार्थम् , अवचनालोकविज्ञानासिद्ध'मिति' । यदपि 'नानाविभक्तीनां च समासानुपपत्तिरिति । प्राचार्यप्रवृत्तिापयति- 'नानाविभक्त्योरेष समास' इति, 'यदयं शासिवसिघसीनां च' [८.३.६०] इति घसिग्रहणं करोति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् ? यदि ह्यादेशस्य यः सकार इत्येवं स्याद् घसिग्रहणमनर्थक स्यात् । पश्यति त्वाचार्य:- 'आदेशो यः सकारस्तस्य षत्व'मिति, ततो घसिग्रहणं करोति । प्र०-पेक्षयाऽवयवषष्ठीति सहविवक्षाऽभावाद् द्वन्द्वानुपपत्तिः । व्यपवेशिवद्भावेनेति । ननु सिप्सिचोरर्थवत्त्वादर्थस्य त्यागोपादानाभ्यां युक्तो व्यापदेशिवद्भावः, इडागमभाव- भावाभ्यामनेकरूपत्वाद्वा । 'एष'इत्यत्र तु सकारस्यानर्थक्यादयुक्तो व्यपदेशिवद्भावः । तथा चोक्त'मर्थवता व्यपदेशिवद्भाव' इति । एवं तर्पवयवसमुदायापेक्षो व्यपदेशि- वद्भावः, स्यः सः एषोऽसाविति सकारसमुदायस्यादेशस्यैष इत्यत्र सकारोवयवो भवतीति षत्वं प्रवर्तते । यदयमिति । प्रत्ययावयवस्यापि सकारस्य षत्वं भवति न केवलं प्रत्ययस्य सकारस्येति प्रतिषेधेन ज्ञाप्यते । नानाविभक्त्योरिति । नवाचार्य- स्यार्थेष्ववैभवात्कथं भिन्नप्रस्थानयोर्द्वन्द्वः । उच्यते । एकविभक्त्योरयं द्वन्द्वो, नानाविभक्ति तुल्यफलत्वान्नानाविभक्तिरुक्तः । साद्ग्रहणाद्धसिग्रहणात्र नोभयत्र सामानाधिकरण्य वैयधिकरण्यं वा । तत्र प्रत्ययावयववृत्तित्वात्प्रत्ययशब्दस्य सामानाधिकरण्येऽपि- वैयधिकरण्यफललामः। उ०-रूपादेशस्य प्रत्ययावयवसस्य चेत्यर्थादिति भावः । सिप्सिचोरर्थवत्त्वादिति । द्योत्या- थेनाऽर्थववादित्यर्थः । इदं पिनत्यमित्याद्यन्तवत्सूत्रे निरूपितमत: पक्षान्तरमाह-इडि- त्यादि। सकारोऽवयव इति । आहार्यारोपेण लोकसिद्धेन शास्त्रव्यवहारोपपत्तेरयं प्रयासो वृथा। ज्ञाप्यत इति । साते: सकारस्याऽप्रत्ययत्वात् प्राप्त्यभावेन प्रतिषेधोऽनर्थकः सन् प्रत्ययस्य विधीयमानं पत्वं तदवयवस्यापि भवतीति ज्ञापयतीत्यर्थः । साग्रहणादिति । साद्ग्रहणामोभयत्र मुख्यार्थेन सामानाधिकरण्यं, घसिग्रहणाच्च नोभयन्त्र वैयधिकरण्यं, +१.१.२१.२. ४. ३७-४..

·४७०] श्रीभगवत्पतलिविरचितं [स्तौतिण्योरेव० T --- - - स्तौतिण्योरेवे षण्यभ्यासात् ॥ ८।३३।६१ ॥ स्तौतिणिग्रहणं " किमर्थम् ? अस्तौतिण्यन्तानां मा भूतु-सिसिक्षति । अथैवकारः किमर्थः १ नियमार्थः । 'स्तौतिण्यन्तानामेव नान्येषामिति । नैत- दस्ति प्रयोजनम् । सिद्ध विधिरारभ्यमाणोऽन्तरेणैवकोरकरणं नियमार्थों भवि- ध्यति । इष्टतोऽवधारणार्थस्तहि' । यथैवं विज्ञायेत., 'स्तौतिण्योरेव षणी'ति ।' मैवं विज्ञायि—'स्तौतिण्योः पण्ये'वेति । इह न स्यात्-तुष्टाव ।। ।। अथ पणीति किमर्थम् ?' सेषीच्यते । को विनतेऽनुरोधः* १ अविनते नियमो मा भू-सुषुप्सतीति । कैः सानुबन्धेऽनुरोधः १, पशब्दमात्रे नियमो मा भूत्-सुषुपिप इन्द्रम् । सुषुपिष इहेति । 7, 7-T -~-'अभ्यासादिति किमर्थम् ? अभ्यासाद्या प्राप्तिस्तस्या नियमो। यथा स्यादुप- सर्गाचा प्राप्तिस्तस्या नियमो मा भूत--अभिषिपिक्षति । नतदस्ति । असिद्ध- मुपसर्गात् पत्वम् , तस्याऽसिद्धत्वान्नियमो न भविष्यति । इदं तर्हि प्रयोजनम्-2 सनि योऽभ्यासस्तस्माद्या प्राप्तिस्तस्या नियमो यथा स्याद्यङि योऽभ्यासस्तस्माद्या A.7 गाLE... प्र-स्तौति । नियमार्थ इति । विशिष्टेष्टनियमार्थ इत्यर्थः। सुपपिप इन्द्रमिति । स्वपे- लिट्, छान्दसत्वाद्वयत्ययेन थास्,'थासः से, तस्य पत्वेऽयादेशे यलोपे च नियमाऽ- भावादभ्यासात्परस्य धातुसकारस्य पत्वं भवत्येव । अभिपिषिक्षतीति । स्थादिप्वभ्यासे- नेऽति वर्तमान उपसर्गात्सुनोती तिपत्वम् । प्रसिद्धमिति । 'प्रकरणे प्रकरणमसिद्धं न योगे योग'इत्येतन्नाश्रितम् । सनि योऽभ्यास इति । यथाऽत एकहल्मध्य इत्यत्र लिटाऽऽदेशो विशेष्यते तदेह सनाऽभ्यासः,-'सनि योऽभ्यासस्तस्मात्स्तौतिण्यारेवेति । .... wanawanan उ०-घसेरादेशरवेनादेशावयवस्येति परवस्य सिद्धत्वेन 'शासिवसी dि सूत्रे घसिग्रहण- पेयोपत्तेः तस्मात्प्रत्ययशब्दस्य रक्षणयोभयत्रापि सामानाधिकरण्यमिति भावः । स्तौतिण्योरेव०। एवकारं विनाऽपि आरम्भसामानिमयमिराह-विशिष्टेति । भाष्ये-को विनत इति । 'विनाम'शब्देन परवमुच्यते व्याकरणान्तरप्रसिदया। अनु- रोधः-प्रयोजनम् । कृतपरयनिशे किं प्रयोजनमित्यर्थः । स्वपः परस्मैपदिग्वादाह-व्यत्यये- नेवि । नियमाऽभावादिति । नकारागुयन्ध एवं नियमादित्यर्थः । इतिपत्वमिति । उमयोरपीत्यर्थः। तथेह मनेति । 'गुणः कृतारममस्यार'इति न्यायादिति भावः । भनाs. T- तु بلیت -- । • "विनत इति पूर्वापार्यमम्मा पापणस्ययोः" इति न्यासकारः १०७२ पठाई। "विनाम- पादन पावगुप्पो' इति बोदपोतकारः । ८. ३. १५.

·८०३पारा०६१सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [४७१ प्राप्तिस्तत्रनियमो मा भूदिति । सोषुप्यतेः सन्-सोषुपिषते । अथ वाऽभ्यासाद्या प्राप्तिस्तस्या नियमो यथा स्याद्धातोर्या प्राप्तिस्तस्या नियमो मा भूत-अधी- षिषति । ननु च षणीत्युच्यते । 'पणी ति नैषा परसप्तमी शक्या विज्ञातुम् । सन्यङन्तं हि द्विरुच्यते । तस्मादेषा सत्सप्तमी 'पणि सती'ति । सत्सप्तमी चेत्प्राप्नोति । प्र०-तेन यडि योऽभ्यासस्तस्माद्धात्वन्तरस्यापि परिण षत्वं भवति । सोषुपिषत इति । अत्र तु शक्यं वक्तुमन्तरङ्गं षत्वं बहिरङ्गो नियमस्ततोऽसिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्ग इति सिद्धं षत्वम् । अथ वा सनः षत्वं बहिरङ्गत्वादसिद्धम् । यनिमित्तादभ्यासाद्धातुसकारस्य षत्वे कर्तव्येऽविनते च नियमाऽभावो यया-'सुषुप्सती'ति । अधीषिषतीति । इणो बोधनार्थत्वाद् गम्यादेशाऽभावः । 'अजादेर्द्वितीयस्येति 'स'शब्दस्य द्विवचनम् । 'सन्यत' इतीत्वम् । धात्वाश्रयमभ्यासस्य पत्वमभ्यासाश्रये प्रत्ययस्य षत्वे कृते नियमाऽभावात्प्रवर्तते । ननु च षणीति । 'षणीति परसप्तमी, ततश्च 'पणि परतः स्तौतिण्योरेव षत्व'मिति नियमः क्रियमाणस्तुल्यजातीयस्य परपरस्य 'सिसिक्षती'त्यादौ पत्वं व्यावर्तयति । अधीषिषतीत्यादौ तु सन एव द्विवचनविधानात्षणपरत्वाऽभावा- सस्य नियमो न प्रवर्तिष्यत इति नार्थोऽभ्यासग्रहणेनेत्यर्थः । सन्यङन्तमिति । समु- दाय एव सन्यङन्तोऽवयवद्वारेण द्विवचनभागित्यर्थः । सत्सप्तमीति । तुल्यजाती- यस्यापि नियमेन निवृत्तिः क्रियमाणा सन्नन्तसमुदायावयवत्वेन धर्मेण तुल्यजातीयस्ला- धीषिषतीत्यादावपि स्यादित्यभ्यासग्रहणम् । यदि च सन्प्रदेशेषु परसप्तमी स्यात्तदा सन्यत इतीत्वमधीषिषतीत्यत्र न स्यात्समुदायस्य सन्रूपत्वात्पौर्वापर्याऽभावात् । । उ०-स्वरसादाष्ये पक्षान्तरमित्याह-अत्र त्विति । अन्तरङ्गमिति । यनिमित्तद्विरवा- श्रयत्वात् । सनः पत्वस्यासिद्धत्वे किं जातमित्याह-अविनत इति । 'अत्र वि'त्यारभ्य 'यथा सुषुप्सती'त्यन्तं चिन्त्य, त्रिपाद्यां बहिरङ्गपरिभाषाया अप्रवृत्तेः । षत्वे कृते इति । नित्यत्वदिति भावः। धात्वाश्रयमभ्यासस्य षत्वं, तस्मिन्कृते सामान्यनियमपक्षे न ग्रामो- तीत्यनित्यमिति बोध्यम् । परसप्तमीति । स्वरसतः प्राप्तत्वात् । सन एव द्विर्वचनविधाना- दिति । स्थाने द्विवचने इदम् । तदा हि स्थानिवत्त्वेन समुदायस्य सन्त्वं, हिः प्रयोगे तु न दोषः । उत्तरखण्डस्य सन्स्यात् । अतएवाऽऽटिटदित्यादौ उत्तरखण्डे णिलोप इति बोध्यम् । एवञ्च स्थाने द्विवचनवादिनः शङ्का, 'नैपे'त्यायेकदेशिन उत्तरम् । 'सन्यडन्त ही'त्यस्य सम्य- छन्तावयवैकाच इत्यर्थः । तथा च सर्वत्र सनवयवसहितस्य सन एव वा स्थाने द्विवचनोक्त पप्परत्वमभ्यासस्याऽसम्भवमिति भावः । तदाह-समुदाय एवेति । भाष्ये सत्सप्तमीति । 'पणि सति षण्यन्तसमुदायावयवस्य चेषत्वं तदा स्तौतिण्योरेवेति सूत्रार्थः । तदाह-पणन्त- ..

·४७२] श्रीभगवत्पतमलिविरचितं [स्थादिष्वभ्यासेन - स्थादिष्वभ्यासेन चाभ्यासस्य ॥८।३। ६४ ॥ किमर्थमिदमुच्यते ? स्थादिष्वभ्यासवचनं नियमार्थम् ॥१॥ नियमार्थोऽयमारम्भः-'स्थादिष्वभ्यासस्य यथा स्यादिह मा भूत्- अभिसुसूपति* । अथ किमर्थमभ्यासेन चेत्युच्यते ? तद्वयवाये चाषोपदेशार्थम् ॥ २॥ तद्वयवायेऽभ्यासव्यवाये चाऽषोपदेशस्यापि यथा स्यात्--अभिषि- षेणयिषति । अवर्णान्ताभ्यासाथी षणिप्रतिषेधार्थं च ॥३॥ अवर्णान्ताभ्यासार्थ तावत्-अभितष्ठौ । पणिप्रतिषेधार्थम्*-अभिषि- षिक्षति । प्र०- स्थादिष्वभ्यासेन चाभ्यासस्य । अभिसुसूपतीति । 'पू प्ररणे', सन् , 'सनि- ग्रहगुहोश्चे'तीटप्रतिषेधः। अत्र धातुसकारस्य 'स्तौतिण्योरिति नियमात्पत्वाऽभावः । अभ्याससकारस्य त्वस्मानियमात् । अभिषिणयिषतीति । अव्युत्पन्नः सेनाशब्दः । अथ वा सहेनेन सेना, 'सहस्य सः संज्ञाया मिति सादेशः। यदा तु कृवृजपीति सिनोते प्रत्ययेन सेनाशब्दो व्युत्पाद्यते तदाऽस्त्येव पोपदेशत्वम् । उ०-समुदायावयवत्वेन धर्मणेति । 'अवयवित्वेने ति त्वपपाठः । सर्वत्रैव सनीति । सत्सप्तम्याश्रयणीयेतीहापि तदाश्रयणे न दोष इत्याह-यदि च सन्प्रदेशेष्विति । सनि सति योऽभ्यासः प्रत्यासत्या सनन्तत्वनिमित्तक इत्यर्थः। अतएव पापचिपत इत्यादी न दोपः । 'द्विःप्रयोग' इति सिद्धान्ते तु परसप्तमीपक्षेऽपीदं फलं बोध्यम् । 'सन्यत' इत्यदौ च न दोष इति तत्वम् । स्थादिष्व० । भाग्ये-किमर्थमीति । अभ्यासस्योपसर्गात्सुनोतीत्यादिना सिद्धेरिति भावः । न चऽभ्यासस्य नैरर्थक्यात्कथं तेन सिद्धिरित्यस्य विध्यर्थत्वमेवोचितम् । सुनोतीत्या. दीनां यः सफार इत्यत्रावयवत्वमिव तत्सम्बन्ध्यवयवत्वस्यापि पष्ठ्यर्थत्वेनाऽदोपात् । पू प्रेरण इति । अस्यैव उत्तरसूत्रेण प्राप्तः। देवादिकाऽदादिकयोस्तु सुवतीति निर्देशात्पत्वाऽप्राप्तेः। अत्रेति । 'आदेशप्रत्यययो'रिति प्राप्तिः। धातुसकारस्येति । उत्तरखण्डस्यैव धातुत्वमिति भावः । अथ किमर्थमीति । 'भादेशप्रत्यययो'रित्यनेनैव सिद्धरिदं किमिति प्रश्नः। , तदा. स्त्येवेति । एवञ्च नेदं प्रयोजनमिति भावः । वस्तुत 'उणादयोऽव्युत्पन्ना एवेति पाणीनीय- मतेनेदं भाग्यम् । भाष्ये-पणिप्रतिपेधार्थमिति । न च 'उपसर्गादित्यस्य बहिरङ्गत्वं, दिपायां यहिरगपरिभाषाया अप्रवृत्तेः । - - * .. ३. ३१. भवर्णार्थ मिति पाठान्तरम् ।

·टअपारआ६५सू० व्याकरणमहाभाष्यम् [४७३ उपसर्गात्सुनोतिरतिस्यनिस्तौतिस्लोभलिस्थासेनय- सेधसिचसञ्जखञ्जाम् ॥ ८।३ । ६५ ॥ उपसर्गात्पत्वे निस उपसंख्यानमनिणन्तत्वात् ॥ १ ॥ उपसर्गात् षत्वे निस उपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । निष्षुणोति । निष्षिञ्चति । किं पुनः कारणं न सिध्यति ? 'अनिणन्तत्वात्' । इणन्तादुपसर्गात्वत्वमुच्यते न च निसिणन्तः । न वा वर्णाश्रयत्वात् षत्वस्य तद्विशेषक उपसर्गों धातुश्च ॥ २ ॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् ? 'वर्णाश्रयत्वात् षत्वस्य' । वर्णाश्रयं पत्वम् । 'तद्विशेषक उपसर्गों धातुश्च' । नैवं विज्ञायते-~-'इणन्तादुपसर्गा- दिति । कथं तर्हि ? 'इण उत्तरस्य सकारस्य, स चेदिणुपसर्गस्य', 'स चेत्स- कारस्सुनोत्यादीनामिति । तत्र 'शयंवाये' इत्येव सिद्धम् । प्र०- उपसर्गात् । अनिणन्तत्वादिति । इण्ग्रहणेन प्रकृतेनोपसर्गो विशेष्यत इति तदन्तविधिनेणन्तादुपसर्गात्पत्वेन भाव्यम् । न वैति । उपसर्गेणेविशेष्यत इति तदन्त- विध्यभावः । शर्व्यवायश्चालित इति सिद्धं षत्वम् । वर्णाश्रयत्वादिति । वर्णाविवर्ण- सकारावाश्रयो यस्य तद्वर्णाश्रयम् । यद्येवमिति । यद्युपसर्गेणेण्विशेष्यते न तु सुनोत्या- दयस्तदाऽतिप्रसङ्गः। सुनोत्यादिभिरिति । सुनोत्यादिभिः सकारो न विशेष्यते, अपि तूपसर्गः । सुनोत्याधुपसर्गस्थाच्चेणः परः सकारः सामर्थ्यात्सुनोत्याद्यवयव एव भवति । उपसर्गस्थस्य तु सकारस्याऽपदान्तस्येत्यधिकारात्पत्वस्याऽप्रवर्तनम् । ननु चोपसर्गा- दिति पञ्चमीनिर्देशात्कथमिविशेष्यते ? तास्थ्यात्ताच्छब्धं भविष्यतीत्यदोषः । सुनो- त्यादीनां य उपसर्गस्तत्स्थादिणः परस्य सकारस्य पत्वे विज्ञायमाने न कश्चिद्दोषः । सुनोत्यादीनां षत्व इति । यथा 'विसेचक'इत्यत्र गमेरुपसर्गों विशब्दो न सिचेरिति उ०-उपसर्गात्सुनो। भाण्ये-निस इति । निरोऽपि विसर्गे 'वा शरीति कृतसत्वस्य प्रयोगस्थस्याऽनुकरणं, दुईसोस्तूपसर्गत्वप्रतिषेध एवेति भावः । इण्ग्रहणेति । श्रुतस्य विशेष्य- ताया न्याय्यत्वादिति भावः । उपसर्गेणेति । लक्ष्यानुरोधादिति भावः । 'उपस. 'दिति तत्स्थलाक्षणिकम् । वर्णाविति । पौर्वापर्यमापनावित्यर्थः । नन्वेवं सकारस्तैर्न विशेपितः स्यात् । एवञ्चोपसर्गस्थसस्यापि 'निरपिच'दित्यादौ स्यादत माह-सामा- दिति । तत्र हवं बाधकमिति भावः। युक्त्यन्तरमप्याह-उपसर्गस्थस्येति । ननु चेति । पष्ठीनिर्देशे हि तदुपपत्तिः । तात्स्थ्यादिति । इपरूपोपसर्गाऽभावेन लक्षणेति भावः । यथा विसेचक इति । सुनोत्यादीनामर्थद्वारा सम्बन्धी या उपसर्गस्तस्यैणः परस्य सस्य सुनोत्याद्यवययस्य पत्वमित्यर्थसत्वादिति भावः । भाष्ये-आधिक्यमर्थतो विवक्षितं न ।

·४७४ ] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [ उपसंगात् सुनोति० यद्येवं धातूपसर्गयोरभिसम्बन्धोऽकृतो भवति । तत्र को दोषः १ इहापि प्राप्नोति-विगताः सेचका अस्माद् ग्रामात्-विसेचको ग्रामः । धातूपसर्ग- योश्चाऽभिसम्बन्धः कृतः । कथम् ? सुनोत्यादिभिरत्रोपसर्ग विशेषयिष्यामः 'सुनोत्यादीनां य उपसर्गस्तस्य य ईणिति । सुनोत्यादीनां षत्वे ण्यन्तस्योपसंख्यानमधिकत्वात् ॥३॥ सुनोत्यादीनां पत्वे ण्यन्तस्योपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । अभिषावयति । किं कारणम् १ 'अधिकत्वात्' । व्यतिरिक्तः सुनोत्यादिरिति कृत्वोपसर्गात्सुनो- त्यादीनामिति पत्वं न प्राप्नोति । न वाऽवयवस्याऽनन्यत्वात् ॥ ४॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् ? 'अवयवस्यानन्यत्वात् । अवयवो- त्राऽनन्यः। नामधातोस्तु प्रतिषेधः ॥ ५ ॥ नामधातोस्तु प्रतिषेधो वक्तव्यः । सावकमिच्छत्यभिसावकीयति, परिसाव- कीयति । न वाज्नुपसर्गत्वात् ॥ ६॥ न वा वक्तव्यः । किं कारणम् ? 'अनुपसर्गत्वात् । यस्क्रियायुक्तास्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञे भवतो न चाऽत्र सुनोतिं प्रति क्रियायोगः । किं तर्हि ? सावकीयतिं प्रति । इहापि तर्हि न प्राप्नोति-अभिषावयति । अत्रापि न सुनोतिं प्रति क्रियायोगः । किं तर्हि ? सावयतिं प्रति । सुनोति प्रत्यत्र क्रिया- प्र०-पत्वं न भवत्येवं ण्यन्तस्याभिषावयतीत्यादावभ्यादिरुपसर्ग इति षत्वाऽप्रसङ्गः । 'हेतुमति चेत्यत्र प्रत्ययार्थविशेषणपक्षेऽर्थाधिक्यादधिकत्वमुच्यते । नवेति । ण्यन्तस्य योऽवयवो णिच्प्रकृतिस्तस्याऽनन्यत्वादुसर्गत्वस्य सिद्धं पत्वम् । नामधातोरिति । तत्रापि स एव सुनोत्यादिरिति पत्वप्रसङ्गः । नवेति । अभिः क्यजर्थस्येच्छाया विशेषणत्वा- तदुपसर्गो न सुनोतेः । सुनोत्युपसर्गत्वे त्वभिपावकमिच्छति अभिषावकीयतीति भवत्येव पत्वम् । नासावेवमिति । यदा एयर्थस्याऽभिर्विशेपणत्वात्तदुपसर्गस्तदा उ०-सु शब्दतः। तदाधिक्यस्य प्रकृते हेतुत्वाऽयोगादित्याह-हेतुमति चेत्यवति । प्रत्यया- विशेषणपक्षे इति । प्रयोजकव्यापारस्म प्रत्ययार्थत्वपक्षे इत्यर्थः । स एव च तत्र सिद्धान्त इति भावः । तदाह-~भाष्ये व्यतिरिक्तः सुनोत्यादिरिति । अतिरिक्तन प्रयोजक- व्यापारेण विशिष्ट इति प्रधानतया तस्यैवाभ्यादिरुपसर्ग इति सुनोप्युपसर्गाऽभावारपरवं म प्रामोतीत्यर्थः । तस्यानन्यत्वादिति । 'पयन्वये न स्यादिति पूर्वपक्षे इष्टापत्या इदमु- सरमिति मोभ्यम् । भवत्येवेति । प्राग्वदेवेमे शकोसरे विपर्यस्ताशयतया बोये ।

·अाईपोलारागरसू० व्याकरणमहाभाष्यम् [४७५ योगः । कथम् ? नासावेवं प्रेष्यते-'सुन्वी'ति । किं तर्हि ? उपसर्ग- विशिष्टामसौ क्रियां प्रष्यते--अभिषुण्विति । स्तम्भेः॥८।३। ६७ ॥ अप्रतेरिति* वर्तते उताहो निवृत्तम् ? 'निवृत्त'मित्याह । कथं ज्ञायते ? योगविभागकरणसामर्थ्यात् । इतरथा हि 'सदिस्तम्भयोरप्रते'रित्येव ब्रूयात् । अस्त्यन्यद्योगविभागकरणे प्रयोजनम् । किम् ? 'अवाचालम्बनाविदूर्ययोः' [६८] इति वक्ष्यति तत्स्तम्भेरेव यथा स्यात्सदेर्मा भूदिति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । एकयोगेऽपि सति यस्यालम्वनाविदूर्य स्तस्तस्य भविष्यति । कस्य चाऽऽलम्बनाविदूर्ये स्तः १ स्तम्भेरेव । अनुविपर्यभिनिभ्यः स्यन्दतेरप्राणिषु ॥ ८ । ३ । ७२ ॥ अथ यः प्राण्यप्राणी च कथं तत्र भवितव्यम् , अनुष्यन्देते मत्स्योदके इति, आहोस्विदनुस्यन्देते मत्स्योदके इति ? यदि तावदप्राणी विधिनाश्रीयते, अस्त्यत्राप्राणीति कृत्वा भवितव्यं पत्वेन, अथ प्राणी प्रतिषेधेनाश्रीयते, अस्त्यत्र प्राणीति कृत्वा भवितव्यं प्रतिषेधेन । किं पुनरत्राऽर्थसतत्त्वम् ? देवा एतज्ज्ञातुमर्हन्ति । .. प्र०-नास्ति पत्वं, यदा तूपसर्गविशिष्टायां क्रियायां प्रयोज्यो नियोज्यते तदा प्रतिबन्धकाऽ- भावात् षत्वं प्रवर्तत एवेत्यर्थः । सुनु अभीति । नायं लौकिकप्रयोगः, केवलस्योपस- र्गस्य प्रयोगाऽभावात् , किन्तर्हि ? सुनोतिसंबन्धाऽभावप्रदर्शनाय कल्पितः । प्रयोजक- व्यापारेणाऽभेः संवन्धो न सुनोतिनेति ह्यनेन प्रतिपाद्यते । अनुवि० । देवा इति । पण्डिताः पर्युदासं मन्यन्ते, संभवत्येकवाक्यत्वे उ०-नासावेव'मित्यादिना पत्वापस्वप्रयोगस्य विपयविभागः प्रदपर्यत इत्याह-यदेति । सुनोतिसम्बन्धाभावप्रदर्शनमेवोपपादयति-प्रयोजकेति । परे तु मासावेवमिति भाणो. पसर्गाणां स्वभावारप्रकृत्यर्थविशेषणत्यमेव न पयर्थविशेषणत्वमिति अतोऽभिसापयतीत्यसतत एव प्रयोगः । अत एव वपनारम्भणसमफलतेत्यातुः । अनुवि० । किं पुनराऽसतत्त्व'मिति भाध्ये पाठः। 'सतत्व'शब्दस्तविपर्यायः। पर्युदासमिति । तरपक्षेऽपि तस्यैव यत्र सत्ता तनवेदमिति समान पाम्मान एप न्याय्यः । प्रतिपेधपक्षे समासेऽवधारणालाभादिश्यन्य। Marnar - ·४७६] श्रीभगवत्पतललिविरचित [इणः पीध्वलुड - परेश्च ॥८।३ । ७४ ॥ अनिष्ठायामिति वर्तते उताहो निवृत्तम् ? 'निवृत्त'मित्याह । कथं ज्ञायते ? योगविभागकरणसामर्थ्यात् । इतरथा हि 'विपरिभ्यां च स्कन्देरनिष्ठाया'मित्येव ब्रूयात् । इणः पीध्वंलुलिटां धोऽङ्गात् ॥८।३ । ७८ ॥ विभाषेटः ॥८।३ । ७६ ॥ इण्ग्रहणं किमर्थम् ? इण्ग्रहणं ढत्वे कवर्गनिवृत्त्यर्थम् ॥ १ ॥ इण्ग्रहणं क्रियते कवर्गाड्ढत्वं मा भूदिति । पक्षीध्वम् , यक्षीध्वम् । किं पुनरिदमिण्ग्रहणं प्रत्ययविशेषणम्-'इण उत्तरेषां पीध्वंलुङ्लिटां यो धकार' इति, आहो खिद्धकारविशेषणम्-'इणः उत्तरस्य धकारस्य, स चेत्पी- ध्वंलुङ्लिटान्धकार' इति । कश्चात्र विशेषः ? तत्र प्रत्ययपरत्वे इटो लिटि ढत्वे परादित्वात् ॥ २॥ तत्र प्रत्ययपरत्वे इटो लिटि ढत्वं न प्राप्नोति । लुलुविढ्वे, लुलुविध्व इति । किं कारणम् ? 'परादित्वात् ' इट् परादिः । वचनाद्भविष्यति । अस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् ? अलविढ्वम् , अलविध्वम् । अस्तु तर्हि धकारविशेषणम् । प्र०-वाक्यभेदाश्रयणस्याऽयुक्तत्वात् । प्रसज्यप्रतिषेधे हि वाक्यभेदोऽवश्य भावी । इणः पी०। इण्ग्रहणमिति । 'इणको रित्यत इण्ग्रहणमनुवर्तत एवेति प्रश्नः । कवर्गनिवृत्त्यर्थमिति । पूर्वयोगेषु द्वयोरनुवर्तनात्केवलस्येण इहाऽनुवृत्तिर्दुर्लभा । किं पुनरिति । वार्तिकानुसारेण 'इड्ग्रहण'मिति पाठो युक्तः । 'इण्ग्रहण'मिति तु भाष्ये प्रायेण पाठः। किं पीध्वमादयो विशेपरणेन प्राक्संवध्यन्ते पश्चात्प्रधा नेन धकारेणऽथ धकार एव विशेषणद्वयेन संवध्यत इति प्रश्नः । प्रत्ययपरत्वे इति । इटः परेषां पीध्वंलुड्लिटा धकारस्येति विज्ञायमन इटो लिड्भक्तत्वात्पी- पर्याऽयोगाद्विकल्पाऽप्रसिद्धिः । लिड्महणं चोपलक्षणं, पीध्वमोऽपि इटा पौर्वा- पर्याऽयोगात् । वचनादिति । लिग्रहणाऽनुवृत्तिसामादित्यर्थः अस्तिवचन इति । समुदायानुवृत्तौ कचिदेकदेशे प्रवृत्तं कार्य समुदाये प्रवृत्तं भवतीत्यर्थः । उ०- इण: पीध्वं० । प्रायेण पाठ इति । स तु म युक्त इत्यर्थः । अतएव 'विभापेट' इत्यस्य ग्रहण प्रायकृतम् । पक्षद्वयोपपत्तिमाह-किमिति । 'गुणः कृतास्मसंस्कार' इति न्याय भाषपक्षयीनम् । अथेति । महत उपकारस्याऽदर्शनादुभयोरपि प्रधानसम्बन्ध +८.३.५७.

·८अ०३पा०रा०७८सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [४७७ धकारपरत्वे पीध्वम्यननन्तरत्वादिटो विभाषाऽभावः ॥३॥ धकारपरत्वे पीध्वम्यनन्तरत्वादिटो विभाषा न प्राप्नोति । लविषीवम् , लविषीध्वमिति । वचनाद्भविष्यति । अस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् ? लुलु- विवे लुलुविध्वे इति । इण्ग्रहणस्य चाविशेषणत्वात् ष्यादिमाने दत्वप्रसङ्गः ॥४॥ इण्ग्रहणस्य चाऽविशेषणत्वात् ष्यादिमात्रे ढत्वं प्राप्नोति । पक्षीध्वम्, यक्षीध्वमिति । नैष दोषः । अङ्गादिति वक्ष्यामि । अङ्गग्रहणाच दोषः । इह न प्राप्नोति-उपदिदीयिध्वे उपदिदीयित्वे * । यो ह्यत्राऽङ्गाऽन्त्य इण्न तस्मादुत्तर इट् । यस्माञ्चोत्तर इड् नाऽसावङ्गान्त्य इणिति । n प्र०-धकारपरत्वे इति । 'इटः परस्य धकारस्येति व्याख्याने पीशब्देन व्यवधानात् पाक्षिकढवाऽप्रसङ्गः । वचनादिति । षीध्वमोऽनुवृत्ती येन नाऽव्यवधानमा- श्रीयत इत्यर्थः । 'अस्ति वचने प्रयोजनं, किं लुलुविवे लुलुविध्वं' इत्यस्याऽ- नन्तर' 'मिरग्रहणस्येति-युक्तः पाठः । कचित्तु 'नैष दोषः इण उत्तरस्ये' त्यादि- पठ्यते, यद्युक्तम् ग्रन्थसङ्गत्यभावात् । इण्ग्रहणेन यदा धकारो विशेष्यते न तु प्रत्ययस्तदा पीध्वमो धकार इणः परो न भवति, पीशब्देन व्यवधानात् ईकारण पीशब्दावयवेन व्यभिचाराऽभावाद्धकारस्य विशेषणाऽयोगः । अङ्गादिति । वक्ष्यामीति । 'इणन्तादङ्गादुत्तरस्य धकारस्य पीध्वमोऽवयवस्य ढवं भवती'. त्यर्थः । तत्र 'येन नाव्यवधानमिति 'च्योपीढ'मित्यादौ ढत्वं भवति, पती- ध्व'मित्यादौ त्वङ्गस्याऽनिणन्तत्वाड्ढत्वाऽभावः । उपदिदीयिवे इति । युटः , उ०--एव न्याय्य इति भावः। लिङ्ग्रहणानुवृत्तीति । इदमपि पीध्वमुपलक्षणं योध्यम् । कचिदेकदेश इति । लुङि सिच इविधानेन पौपियं युक्तमित्यर्थः । पीशब्देनेति । लुब्लिटोस्त्वव्यवधानाडत्वं प्रवर्तते इति भावः । सङ्गत्यभावादिति । पीप्यमि ढत्या:- प्राप्ती चोदितायां तत्परिहारत्वेनाऽयं ग्रन्थो न सात इति भाव । इण्ग्रहणेनेति । यदि 'विभापेट' इत्यत्रेड्ग्रहणे न ध्वो विशेष्यते तदा 'इणः' पीध्वमित्यन्त्रेणग्रहणेनापि ध एवं विशेष्येत, तुल्यप्रत्यानत्वात् , ततश्च पीध्वमि दोष इत्यर्थः । ननु पीध्यंशब्दावययेकारमादाय इणः परत्वमस्त्येवेत्यत आह-ईकारणेति । एवज पीध्वमि इण इत्यस्य धकाराऽविशेष. णस्वेन सर्वत्र पीचमो धस्य उत्वासन इति भावः । तदुक्तं-भाष्ये प्यादिमाने इति । युटा व्यवधानादिति । समुदायभक्तो युट् तमेव न स्यपदयात् इदं तु व्यवधारयेवेति ·४७८] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [अनेः स्तुत्स्तोम० यथेच्छसि तथाऽस्तु । अस्तु तावत्प्रत्ययविशेषणम् । ननु चोक्तं तत्र प्रत्ययपरत्वे इटो लिटि ढत्वं परादित्वात्-लुलुविढ्वे, लुलुविध्व' इति । वचनाद्भविष्यति । ननु चोक्तमस्ति वचने प्रयोजम् । किम् ? अलविवम् , अलविध्व'मिति । यदेतस्मिन् योग लिड्ग्रहणं तदनवकाशं तस्याऽनवकाश- त्वाद्वचनाद्भविष्यति । अथवा पुनरस्तु---धकारविशेषणमिति । ननु चोक्तं 'धकारविशेषणत्वे पीध्वम्यननन्तरत्वादिटो विभाषाऽभावो लविषीदवं लविषीध्व'मिति । वचना- द्भविष्यति । ननु चोक्त मस्ति वचने प्रयोजनम् , किम् ? लुलुविढ्वेलु लुविध्व इति । यदेतस्मिन् योगे पीध्वंग्रहणं तदनवकाशं, तस्याऽनवकाशत्वाद्वचना- द्भविष्यति । यदप्युच्यते---'इण्ग्रहणस्य चाऽविशेषणत्वात् ष्यादिमाने ढत्व- प्रसङ्ग' इति । अनादिति वक्ष्यामि । ननु चोक्त मनग्रहणाञ्च दोष' इति । पूर्वस्मिन् योगे यदङ्गग्रहणं तदुत्तरत्र निवृत्तम् । अथवा पूर्वस्मिन् योगे इण्ग्रहणं प्रत्ययविशेषणमुत्तरत्र धकारविशेषणम् । अग्नेः स्तुत्स्तोमसोमाः ॥ ८।३ । ८२ ॥ अग्नेदीर्घात्सोमस्य ॥१॥ अग्नेर्दीर्घात्सोमस्येति वक्तव्यम् । अग्नीपोमौ । इतरथा ह्यनिष्टप्रसङ्गः ॥२॥ प्र०-परादित्वादिणन्तादगात्पर इएन भवति, युट व्यवधानात् । यदेतस्मिानिति । सर्वपामवयवानामनुवर्तनसामध्यात्कार्ययोग इति भावः । पूर्वस्मिन्निति । अन- ग्रहणाऽननुवृत्तौ युट एवेण उत्तर इडिति ढत्वविकल्पः सिध्यति । श्रथ वेति । 'इणः परो यो धकार इटश्च तस्य पीध्वंलुड्लिटां संवन्धिनो विभापा मूर्द्धन्य' इत्यर्थः । तत्र 'येन नाव्यवधान'मिति पीध्वमि पीशब्देन व्यवधानमाश्रीयते, उपदि- दीयित्व इत्यत्र यकारादेवेरणः परो धकार इति सिद्धो ढत्वविकल्पः । अग्नेः स्तुत्स्तोमसोमाः । अग्नेर्दीर्घादिति । देवताद्वन्द्वे पत्वं भवतीत्यर्थः । ७०-मायः । एपेश 'विभापेट' इत्यत्र दोप इति तात्पर्यम् । सर्वपामिति । अनुगृत्ति. सामात् स्वावयवेनाऽपि पौर्वापर्यमाश्रीयते इत्यर्थः । युट एवेति । भग्न पक्षे 'इण उसरो य इट् सतः परस्य धकारस्य पीयादिसम्पन्धिनो मूर्धन्य' इत्यर्थः । इणः परो यो धकार इट- शेति । परोऽनन्तरम्, इस्पिटा म्ययहित इति सामयारिमयतीत्यर्थः । पीध्यमि इटोप्पनन्तरो नास्तीत्यनुपूपिसामग्र्यायेन नाप्ययधानमाश्रीयत इयाह-तत्रेति । अमेः स्तुत्स्तो० । देवताद्वन्द्व इति । 'ईदनेः सोमेसि तमेव इंकारविधानादिति +......६.१. in ।

·८०३पागरा०८२सू०] व्याकरणमहाभाष्यम [.४७९ इतरथा ह्यनिष्ट प्रसज्येत अग्निसोमौ माणवकाविति । तत्तर्हि वक्तव्यम् १ न वक्तव्यम् । 'गौणमुख्ययोर्मुख्य सम्प्रतिपत्तिः' । तद्यथा--'गौरनुबन्ध्योऽजोऽमीषोमीय' इति न वाहीकोऽनुबध्यते । कथं तर्हि वाहीके वृद्धयात्वे भवतो*-गौस्तिष्ठति गामानयेति ? अर्थाश्रय एतदेवं भवति । यद्धि शब्दाश्रयं शब्दमात्रे तद्भवति । शब्दाश्रये च वृद्धयात्वे । प्र०-गौणमुख्ययोरिति । लौकिक एवाऽयं न्यायः शास्त्रे आधीयते 'वं रूपं शब्द- स्येति रूपग्रहणादर्थवद्रूपमाश्रीयंते । स चार्थो मुख्य एव गृह्यते न तु गौणः । वत्र प्रसिद्धयप्रसिद्धिभ्यां मुख्यगौणव्यवस्थेति माणवके संज्ञात्वेन विनियुक्तावमिसोमशब्दो गौणार्थाविति षत्वाऽभावः । शब्दाश्रये चेति । प्रातिपदिकस्य वृद्धयात्मे, प्रातिपदिकन्तु न लौकिकेनार्थेनाऽर्थवत्, किं स्वन्वयव्यतिरेकाभ्यां कल्पिताभ्यां कल्पितेन । तस्यां चावस्थायां लौकिकार्थत्वाऽभावाद् गौणमुख्याभावाद्पमात्राश्रयं कार्य प्रवर्तते । तस्मिन्प्रवृत्ते मुख्येऽर्थे गौणे वाऽर्थे प्रयोगः । अथ वा शब्दो न कदाचित्वार्थ- परित्यागेनाऽर्थान्तरे प्रवर्तते, अर्थस्त्वर्थान्तरे समारोपितो यदा शब्दप्रवृत्तिनिमित्तं भवति तदा गौणव्यवहारः । तत्र प्रातिपदिकं स्वार्थे एव वर्तमानं वृद्धधात्वे उ०-भावः । भाष्ये अमिसोमाविति । तन्नामानावित्यर्थः । यद्वाऽयं. माणवकोऽग्निरयं सोम इति केनचिदुक्ते तयोर्द्वन्द्वप्रयोगेण किंचित्कार्य बोधयितुं यदा 'अग्निसोमौ भोजये'ति प्रयुज्यते तदेदमुदाहरणम् । रूपग्रहणादिति । 'स्व'मित्येवान्तरङ्गत्यादिहेतुभी रूपपरिग्रहे सिद्ध रूपग्रहणं रूपवदर्थपरिग्रहार्थम् । स चार्थ इति । शीघ्रोपस्थितिकरयादित्यर्थः । ननु यदि सादृश्यादग्निपोमशब्दस्यान्यत्र वृतिस्तदान्तरङ्गत्वात्स्वार्थमादाय पत्वप्रवृत्तिरस्त्येव । संज्ञाशब्दयोईन्दे तु कथं गौणत्वमत आह-तत्र प्रसिद्धीति । ननु 'गोत' इत्यादी गोशब्दादेः प्रातिपदिकस्यान्वयन्यतिरेकाभ्यां कल्पितार्थवत्वसत्वात् कुतो न गौणमुख्यन्यायावतार इत्यत आह-प्रातिपदिकस्येति । तस्याश्चेति । शब्दान्तरसनिधानाद्धि गौणार्थप्रतिपत्तिः । न तत्प्रातिपदिफस्य, केवलस्य लोकेऽप्रयोगादिति भावः । गौणमुख्यत्वं लोकन्यवहारगम्यमिति लोककाऽर्थनिष्ठमेव तत् , नत्वन्वयव्यतिरेकफल्पितार्थनिष्ठमिति तात्पर्यम् । वस्तुतस्त्वेवं सति 'महद्भूत'इत्यादिघटकमहदादीनामपि शाखीयप्रक्रियायां कल्पितवार्थवत्तेति न्यायाऽप्रवृस्यापत्तिः । तस्मात्कल्पितार्थवत्त्वमादायाऽर्थापरिभापाया यथा प्रकृतिप्रत्ययविषये प्रवृत्तिस्तथा फल्पितगौणमुख्यत्वमादाय गौणमुपयन्यायस्याऽपि प्रवृत्तिरायश्यकीति यिन्त्यमेतत् । गामित्यादौ यथारवप्रवृतिस्तथा भोत्सूत्रे निरुपितम् । इत एवाऽस्यरसात्- 'गोवादियोगो वाहीके निमित्तात्कैश्चिदिप्यते । अर्थमात्रं विपर्यस्तं शब्दः स्वायें ६१ ·४८०] श्रीभगवत्पतंजलिविरचित [उपसर्गप्रादुभ्याम् - मातुःपितुामन्यतरस्याम् ॥ ८।३ । ८५ ॥ सान्ताभ्यां चेति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात्-मातुःष्वसा, मातुः- स्वसा । पितुःष्वसा, पितुःस्वसेति । मातुः पितुरिति सान्तग्रहणानर्थक्यमेकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् ॥१॥ मातुः पितुरिति सान्तग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् ? 'एकदेशविकृतस्या- नन्यत्वात्' । 'एकदेशविकृतमनन्यवद्भवती'ति सान्तस्यापि भविष्यति । उपसर्गप्रादुर्ध्यामस्तिर्यच्परः ॥ ८ । ३ । ८७ ॥ अस्तिग्रहणं किमर्थम् १ इह मा भूत्-अनुसृतम् , विसंतमिति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । यत्क्रियायुक्तास्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञे भवतो न चैतं सकारं प्रति ५ . . प्र०-प्रतिपद्यते,, पश्चात्तु पदार्थान्तरारोपितस्वार्थस्य गौणत्वमिति पदाश्रयेष्वेव कार्येषु गौणमुख्यव्यवस्थाश्रयणम् । मातुः । सान्ताभ्यामिति । रेफान्तयोनिर्देशान्न प्राप्नोति । एकदेशविकृत- स्येति ।। स्वसृशन्दे परतो नास्ति रेफस्य श्रवणं, 'वा शरीति पते विसर्जनीयस्य विसर्जनीयविधानात् , पक्षे 'विसर्जनीयस्य स' इति सकारविधानात् । तस्माद्रेफनिर्देश- स्तद्विकारप्रतिपत्त्यर्थः । उपसर्ग० । अस्तिग्रहणमिति । अस्तिसकार एवाऽकारे लुप्ते क्रियावाचित्वा- - उ०-व्यवस्थित इति रीत्या प्रातिपदिकफायेंषु तन्न्यायाऽप्रवृत्ति दर्शयति-अथवेति । न कदाचिदिति । शब्दार्थसम्यन्धाऽनित्यत्वप्रसङ्गादिति भावः । पदान्तरारोपितेति । पदान्तर- समिधानेनारोपितस्वार्थस्येत्यर्थः 1 ‘पदार्थान्तरंति पाठे पदार्थान्तर आरोपितस्वार्थस्येत्यर्थः । स्वार्थ:-स्वप्रवृशिनिमित्तम् । मातुःपितुभ्यो । रेफान्तयोरिति । ठतरपदै रेफान्तस्य स्पष्ट पूर्वपयेऽपि सरसाइ- यांतपमेय, यिसगैस्तु लाक्षणिकः। तप रेफान्तस्य स्वस्पृशदे परे काप्यप्रयोगासामध्यन साक्षारस्थानिय विपारीपटक्षणरवेन विसर्गान्त एवं स्यात् , पशु विसर्गस्थानिफसाऽन्स इसि यातिफारम्भ इनि भावः । ननु रेफरन्ताम्या परस्य पत्वे सम्भवत्येफदेशाविकृतम्यायाश्रयण सामाप्राणं ध्यधंमस माह-स्वसशब्द इति । एपश उमययाऽप्येकदेश विकृतम्यायेनैव प्रमाप्तिरिति भावः । माये~सान्तस्यापीति । भपिमा विसगांम्तम् । उपसर्गप्रा० । यस्नि सफार एयेति । सकारस्य महासरवासदोग्ययिनोरेवोपसर्ग- • ८.१.१६१४.

·अ०३पारा८७सू० व्याकरणमहाभाष्यम् (४८१ क्रियायोगः । इहापि तर्हि न प्राप्नोति-अभिषन्ति, विषन्तीति । न ह्यस्तिः क्रियावचनः । कः पुनराह 'नाऽस्तिः क्रियावचन' इति । क्रियावचनोऽस्तिः । आतश्च क्रियावचनः-व्यत्यनुषते 'कर्तरि कर्मव्यतिहारे' [१. ३. १४ ] इत्यनेनात्मनेपदं भवति । कर्मव्यतिहारश्च कः ? क्रियाव्यतिहारः । प्रादुःशब्दात्तर्हि मा भूत् । प्रादुःशब्दश्च नियतविषयः कृश्वस्तियोग एव वर्तते । उपसर्गात्तर्हि स्यतेर्मा भूदिति । इष्यते उपसर्गात्स्यतेः पत्वम् । आत- श्चेष्यत एवं ह्याह–'उपसर्गात्सुनोतिसुवतिस्यतिस्तौतिस्तोभतिस्थासेनयसेध- सिचसञ्जस्खञ्जाम् [८. ३. ६५ ] इति । प्रादुःशब्दात्तर्हि स्यतेर्मा भूदिति । प्रादुःशब्दश्च नियतविषयः कृभ्वस्तियोग एवं वर्तते । इदं तर्हि प्रयोजनमिह मा भूत्-अनुसुतेरप्रत्ययः -अनुसूः। अनुस्वोऽपत्यमानुसेयः । सुविनिर्दुभ्यः सुपिसूतिसमाः ॥ ८ । ३ । ८८ ॥ किमर्थं स्वपेः सुपिभूतस्य ग्रहणं क्रियते ? सुपः षत्वं वर्मा भूत् सुपेः पत्वमुच्यते तत्स्वपेर्मा भूदिति । सुस्वप्नः, विस्वभगिति । विसुष्वापेति केन न। विसुष्वापेत्यत्र+ कस्मान्न भवति ? प्र०-दुपसर्गप्रादुर्ध्या परः संभवति नान्य इति प्रश्नः । न ह्यस्तिरिति । परिस्पन्दनरूप- स्यैवाऽर्थस्य क्रियात्वादिति भावः। क्रियावचन इति । न परिस्पन्द एवैकः क्रियेति भावः । 'कर्मस्थभावकानां कर्मस्थक्रियाणा'मित्यत्र तु भावक्रिययोर्भेदेनोपादानात्परि- स्पन्दलक्षणविशिष्टक्रियावृत्तिः क्रियाशब्दः, 'यक्रियायुक्ता' इत्यादौ तु क्रियामात्र- वृत्तिरित्यविरोधः । व्यत्यनुषत इति । व्यत्यनुभवन्त इत्यर्थः । प्रादुःशब्दश्चेति । केषां चिच्छब्दानां नियतविषयत्वदर्शनात् । अनुसूरिति । अनुसूत इत्यनुसूः । 'सरसूद्विषेति क्विप्, 'चतुष्पाद्भयो ढ'निति ढञ्, 'ढे लोपोऽकवा' इत्युकारलोपे कृते सकारमा क्रियावाचीति षत्वप्रसङ्गः । सुविनिर्दु । विस्वप्तगिति । 'स्वपितृपोर्नजिङिति नजिङ्प्रत्ययः ताच्छीलि. उ०-प्रादुसोर्महणमिति भावः । न परिस्पन्द एवेति। किन्तु धात्वर्थमात्रमिति भावः । भूवादिसूत्रे विस्तरेणैतत्प्रतिपादितम् । व्यत्यनुभवन्त इति । परस्परमनुभवन्त इत्यर्थः । भाग्ये-मादुःशब्दात्तीति । 'प्रादुःस्त'मित्यादाविति भावः । नियतविषयत्वेति । यधोक्त भाष्ये-'समाने रक्त वर्णे गोलोहितोऽध; शोण इत्यादि। सुविनिर्दुर्यः ० । ननु वाच्छीलिकानां दिशब्दत्वेन क्रियाप्रवृतिमिमित्तरवाऽभावात् +३. २, ६१.४... १३५, ६. ४. १४७. + ६. १. १५.

·४८२] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [ सुविनिर्दु । हलादिशेषान्न सुपिः हलादिशेष कृते नैप-सुपिर्भवति । इदमिह संप्रधार्यम् , हलादिशेषः क्रियतां संप्रसारणमिति; किमत्र कर्तव्यम् ? परत्वाद्धलादिः शेषः । इष्टं पूर्व प्रसारणम् ॥१॥ इष्यते हलादिशेषात्पूर्व संप्रसारणम् । आतश्चेष्यत एवं ह्याह-अभ्यास- सम्प्रसारणं हलादिशेषाद्विप्रतिषेधेनेति । एवं तहिं 'स्थादिष्वभ्यासेन चाभ्या- सस्ये त्येतस्मानियमान्न भविष्यति । स्थादीनां नियमो नात्र प्राक्सितादुत्तरः सुपिः। 'प्राक्सितसंशब्दनात्स नियमःx, उत्तरश्च सुपिः पठ्यते । एवं तीर्थवद्- ग्रहणेनानर्थकस्येत्येवमेतस्य न भविष्यति । अनर्थक विषुषुपुः यद्यर्थवतो ग्रहणं 'विषुषुपुरिति न सिध्यति । नैष दोषः । कथम् ? सुपिभूतो द्विरुच्यते ॥२॥ प्र०-केष्वपि कचिदस्ति क्रियाणामुपसर्गयोगः--'श्रागामुक'मित्यादौ । साधुकारिणि वा प्रत्ययविधानात् । विसुष्वापेति । 'लिट्यभ्यासस्योभयेषामिति संप्रसारणे कृतेऽकृत एव हलादिः शेपे धातूपसर्गाश्रयस्य कार्यस्याऽन्तरङ्गत्वात्पत्वप्रसङ्गः । कृते वा हलादिः शेपे एकदेशविकृतस्याऽनन्यत्वात् । हलादिः शेपादिति । संप्रसारणात्प्रागेव परत्वाद्ध- लादिशेपः । इष्टं पूर्वमिति । 'विव्याधे'त्यादिसिद्धये। स्थादिग्विति । स्थादीनामेवा- भ्याससकारस्य पत्वं न धात्वन्तरस्येति नियमादन पत्वाऽभावः । स्थादीनामिति । स्थादीनां संवन्धी नियमो नाऽत्र प्रवर्तते । यस्मात्स्थादिसूने प्राक्सितादिति वर्तते,, तेन 'प्राक्सिताये धातवस्तेषां स्थादिष्वेवाभ्यासस्य पत्व'मित्येवं नियमेन सुनोतिसुवतिस्यतय एव निवर्त्यन्ते, सुपिस्तु सितादुत्तर इति न निवर्त्यते । अर्थवग्रहण इति । स्थाने उ०-फथमुपसर्गयोगोऽत आह-ताच्छीलिकेविति । 'उपसर्गादिति अत्रापि सम्यध्यत इति कयटस्वरसः । 'पूर्व धातुः साधनेने ति पक्षे । त्रिपाद्यामन्तरमपरिभापाया अप्रवृतिपक्ष रवाह-कृते वेति । प्रागेव परत्वादिति । भभ्यासयिफारपु याधफानामयाधफरयस्य न समाये तारपर्यम् । स प भ्याय्यक्रमेणैवेति भावः । एवं प पफारस्य सम्प्रसारणेऽपि मुपिरूपाऽमाय इति तारपर्यम् । विव्याधेति । परस्वाबलादिः शेपे यफारधफारयोनिवृत्ती पस्य सम्प्रसारणेपि रूपासियसि मायः । तस्मारपूर्यविप्रतिपेनीमयेपांग्रहणेन या पूर्व सम्प्रसारणं, पभादलादिः शेप एएम्यः । ततश सुपिरूपरयारपरवप्रसाः । स्यतय एवेति । स्तीगिनोमायोस्तु 'भाषा:' इति राय: शेपे परपमायामावादिशि भायः ।अवयवयो- .. ARIAL 10.४.१०.११.१.१०.' + ८.१.६४.४ ८......

·अाईपागरा०९१० व्याकरणमहाभाष्यम् [४८३ सुपिभूतस्य द्विवचनम्।। सुपेः षत्वं स्वपेर्मा भूद्विसुष्वापेति केन न । हलादिःशेषान्न सुपिरिष्टं पूर्व प्रसारणम् ॥ १॥ स्थादीनां नियमो नाऽत्र प्राक्सितादुत्तरः सुपिः । अनर्थके विषुषुपुः सुपिभूतो द्विरुच्यते ॥२॥ कपिष्ठलो गात्रे ॥८।३।६१ ॥ कपिष्ठलो गोत्रप्रकृतौ ॥१॥ । कपिष्ठलो गोत्रप्रकृताविति वक्तव्यम् । 'गोत्र' इत्युच्यमाने इहैव स्यात्- प्र०-द्विवचने समुदाय एवाऽर्थवानवयवयोश्वानर्थक्यं, द्विःप्रयोगेऽप्यर्थस्यानावर्त्तनाद- द्वाभ्यामर्थः प्रत्याय्यत इत्येकस्यानर्थक्यम् । सुपिभूत इति । परत्वात्संप्रसारणे कृते सुपेर्विचनम् । तत्र स्थानिवत्त्वात्सु- व्ग्रहणेन समुदायस्य ग्रहणासिद्धं षत्वम् । द्विःप्रयोगेऽपि स एव सुपिद्विरुक्त इति समुदायाश्रयमेव षत्वम् । 'विसुष्वापे त्यत्र तु स्वपेर्विचनं तत्र स्थानिवत्त्वात् सुपेरिति षत्वाऽभावः । केचित्तु 'पुपिभूतो द्विरुच्यत इति पठन्ति । पूर्वत्रासिद्धीयमद्विवचन इति कृतषत्वस्य द्विवचन मिति तेषां भावः । कपिष्ठलो० । कपिष्ठल इति । गोत्रमिह पारिभाषिकं पौत्रप्रभृति गृह्यते, तेन यन्त्र गोत्राभिधानं तत्र कपेः परस्य 'स्थल'सकारस्य षत्वेन भाव्यं न तु परमप्रकृती, नापि यूनीति वार्तिकारम्भः। यस्माद्गोत्रं प्रक्रियते--प्रवर्तते गोत्रस्य वा या प्रकृतिः- उ०-श्वानर्थक्यमिति । उत्तरखण्डस्याऽर्थवस्वधातुस्वादेरेकाचो दे दयतेदिंगीत्यादिसूत्रस्थ. भाष्यादावश्यकत्वेन द्विवचनमयुक्तम् । 'अभ्यासत्यानर्थक्य मित्येव तु भाष्याशयः । यथा चैतत्तथा 'एकाचो द्वे' इत्यत्र निरूपितम् । परत्वादिति । 'वचिस्वपीति यत्सम्प्रसारणं तस्य द्वित्वात्परत्वात् । लिघ्यभ्यासस्येति स्वभ्यासस्य विधानाद्वित्वोत्तरमेव । तद्वक्ष्यति-विसु- वापेत्यत्रविति । समुदायाश्रयमेवेति । सुपेरेवायं द्विः प्रयोग इति पर्यालोचनया समुदाये सुप्वबुद्धिरित्यर्थः । इदमपि चिन्त्यं, समुदाये तत्वस्य दुरुपपादत्वात् । अन्यथैच्छिकतिः- प्रयोगेऽपच्पचदित्यादेः साधुत्वापत्तिस्तुल्यन्यायादिति । अतएव पाठान्तरं दर्शयति- केचित्त्विति । परे तु स्वादिभ्यः परेषां सुप्यादीनां सस्य पत्वमिति सूत्रार्थः । तत्रावयवत्यवत्त- रसम्वन्ध्यवयवत्वमपि पट्यार्थ इति तसिद्धिः । अतएव 'स्यादिष्विरस्यस्य नियमावमुप- पद्यते । यद्वाऽन्न प्रकरणे तत्तदातोस्तरसमानाफारस प ग्रहणमिति न होप इत्याहुः । कपिष्ठलो गोत्रे। पारिभापिकमिति । कृषिमाऽकृत्रिमन्यायादिति भावः । 'अप- स्याधिकारादन्यत्र लौकिकं गोत्र मिति तु झापफसिन्दस्वाऽसायनिफरवासाधीयते, भस्म झाएकसूत्रदृष्टयाऽसिदत्वाति योध्यम् । गोत्राभिधानमिति । गोगापग पर्थ: । प्रकृतिग्रहणे सर्यन सिद्धिं दर्शयति यस्मादिति । 'भरि मारके दरमपायाने जिन। 11 ६.१.१५4. - ·४८४] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [अम्बाम्बगो० . कापिष्ठलिः । इह न स्यात्--कपिष्ठलः कापिष्ठलायनः । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । नैवं विज्ञायते 'कपिष्ठल इति गोत्रे निपात्यत' इति । कथं तहिं ? 'गोत्रे यः कपिष्ठलशब्दस्तस्य षत्वं निपात्यते यत्र वा तत्र वे'ति । अम्बाम्बगोभूमिसव्यापद्वित्रिकुशेकुशङ्कगुमञ्जिपुञ्जिपरमे- बर्हिर्दिव्यग्निभ्यः स्थ ॥ ८।३ । ६७ ॥ 'स्थ' इति किमिदं धातुग्रहणमाहो स्विद्रूपग्रहणम् ? किं चातः १ यदि धातुग्रहणं गोस्थान'मित्यत्र प्राप्नोति । अथ रूपग्रहणं सव्येष्ठाः परमेष्ठी सव्येष्ठा सारथिरित्यत्र न प्राप्नोति । यथेच्छसि तथास्तु । अस्तु तावद्धातुग्रहणम् । कथं गोस्थानमिति ? सवनादिषु* पाठः करिष्यते । अथ वा पुनरस्तु रूपग्रहणम् । कथं सव्येष्ठाः परमेष्ठी सव्येष्ठा सारथिरिति ? स्थःस्थास्थिन्स्श्रृणामिति वक्तव्यम् । प्र०-कारणं तदभिधाने षत्वं तेन सर्वमिष्टं सिद्धथति । नैवं विज्ञायत इति । न गोत्रं पत्वस्य विषयत्वेन निर्दिष्टं, किं तर्हि, दर्शनस्य गोत्रे यो दृष्टः कपिष्ठलशब्दः स साधु- भवतीति । तेन कपिस्थानवाचिनः षत्वं न भवतीत्युक्तं भवति । अथ वा प्रवराध्याय- पठितं गोत्रं गृह्यत इति षत्वविषयत्वेनापि गोत्रस्याश्रयणेन दोपः । अम्बा० । किमिदमिति । यदि स्थशब्दः प्रथमया निर्दिश्यते, 'स्थशब्दः सकारस्य मूर्द्धन्यं प्रतिपद्यत' इति, तदा रूपाहणम् । अथ स्थःशब्दः पष्ठया निर्दिश्यते ततो धातुग्रहणमिति भावः । सवनादिष्विति । श्रादिशब्दस्य प्रकारार्थत्वाद् गोस्थानभूमि- स्थानादयोऽनिष्यमाणपत्वाः सर्वे सवनादयः । स्थस्थास्थिनस्पृणामिति । स्थाशब्दः किवन्तः 'ईत्वे वकारप्रतिपेध' इति वचनात्प्रत्ययलक्षणेनेत्वं न भवति । 'स्थिनिती- न्प्रत्ययान्तः । 'स्थूशब्द प्रत्ययान्तः । AA --- उ०-कपिस्थानवाचिन इति । यौगिफस्येत्यर्थः । प्रवराध्यायेति । स्वतन्तानस्य व्यपदेशहेतु- रायः पुरुषो पसिष्ठादिरपि तत्र गोगशब्देनोच्यते । अम्बाम्बगो । प्रथमयेति । मप्र पक्षे 'मूर्द्धन्य'इत्यनुवृत्तं द्वितीयया विपरिणम्यते । 'प्रतिपद्यते' इति वाऽऽध्याहियत इत्याह-स्थशब्द इति । प्रकारः-सादृश्यम् । तरप प्रयोगेऽनिष्टपावेनेस्याह-अनिप्यमाणपत्वा इति । वचनादिति । भाष्यप्रयोगादेवेश्यम्ये । भत्र पिजेवेश्यन्ये। * .१.११०.

·अ०३पारा॥१०८सू०] ध्याकरणमहाभाष्यम् [४८५ सुषामादिषु च ॥ ८ । ३ । ६८ ॥ अविहितलक्षणो मूर्द्धन्यः सुषामादिषु द्रष्टव्यः । हखात्तादौ तद्धिते ॥८१३ । १०१॥ हखात्तादौ तिङि प्रतिषेधः ॥ १॥ ह्रस्वात्तादौ तिङि प्रतिषेधो वक्तव्यः । भिन्युस्तराम् । छिन्थुस्तरामिति । स्तुतस्तोमयोश्छन्दसि ॥ ८।३।१०५॥ स्तुतस्तोमयोश्छन्दस्यनर्थकं वचनं पूर्वपदादिति सिद्धत्वात् ॥ १॥ स्तुतस्तोमयो छन्दसि वचनमनर्थकम् ? किं कारणम् ? 'पूर्वपदादिति सिद्धत्वात् । पूर्वपदात् [ ८. ३. १०६ ] इत्येव सिद्धम् । सनोतरनः ॥ ८।३ । १०८॥ सनोतरन इति च ॥१॥ किम् ? वचनमनर्थकमित्येव । किं कारणम् ? पूर्वपदादिति सिद्धत्वात् । नियमार्थं तहीदं वक्तव्यम्----'सनोतेरनकारस्यैव यथा स्यादिह मा भूत्- गोसनि मिति । सनोतेरन इति नियमार्थमिति चेत्सवनादिकृतत्वात्सिद्धम् ॥ २॥ सनोतेरन इति नियमार्थमिति चेत्सवनादिषुपाठः करिष्यते । सन्नर्थ तु ॥३॥ सन्नर्थं विदं वक्तव्यम् । सिसनिषति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । 'स्तौतिण्योरेव षण्यभ्यासात्' [ ८. ३. ६१ ] इत्येतस्मान्नियमान्न भविष्यति । प्र०- स्तुतस्तो । पूर्वपदादिति सिद्धत्वादिति । पूर्व पदं पूर्वपदमिति सामान्येन तत्राश्रीयते न तु समासावयव एवेति वाक्येऽपि पत्वं प्रवर्तते । तदन्न स्तुतस्तोमपहरणं प्रत्याख्यायते, छन्दोग्रहणं तूत्तरार्थ वक्तव्यमेव । सगोतेरनः । सिसनीरिति । एतस्मिंश्च प्रयोजने सति सामाऽभावारुण्यन्तस्य नियमाऽभावात्सिपाणयिपतीति पत्वेन भाव्यमित्याहः । उ०- सुपामा । भाध्ये~अविहितलक्षणेति । अविहितो लक्षणेन मूईन्यो यस्यायः । मिसपदपाठे--मू य इत्यर्शभायजन्तम् 'अविहितलक्षण इत्यस्याऽकृतशास इत्यर्थः । स्तुतस्तोमः । ननु पूर्वपदादित्येतदुत्तरेस्ने पूर्वपदशब्दस्प समासापाययये स्यावात् 'नृमिएतस्य'ति यापये कधं तेन सिविरत भाइ-पूर्यपदमिति । सर्पा पूर्वपदान्द एवमेधेश्याहुः। सनोतेरनः । अस्य गोपा' इति विदनामुदादरणम् । सपनादिविवि | Ex .८.१.१०५.'1८.१.१५., ·४८६] श्रीभगवत्पतम्नलिविरचितं [सिचो यडि ण्यर्थं तहीदं वक्तव्यं-सिसानयिषतीति । कथं पुनरण्यन्तस्य प्रतिषेधे ण्यन्तः शक्यो विज्ञातुम् ? सामर्थ्यात् । 'अण्यन्तस्य प्रतिषेधवचने प्रयोजनं नास्तीति कृत्वा ण्यन्तो विज्ञास्यते । अथवाऽयमस्त्यण्यन्तः सिसनिषतेरप्रत्ययः- सिसनीः। न रपरसृपिसृजिस्मृशिस्पृहिसवनादीनाम् ॥८।३ । ११० ॥ किमर्थं सवनादिष्वश्वसनिशब्दः पठ्यते ? 'पूर्वपदात्' [८. ३. १०६ ] इति षत्वं प्राप्नोति तद्वाधनार्थम् । नैतदस्ति प्रयोजनम् । इणन्तादिति* तत्रा- नुवर्तते, अनिणन्ताश्चायम् । नैव प्राप्नोत्ति नाऽर्थः प्रतिषेधेन । एवं तहिं सिद्धे सति यत्सवनादिष्वश्वसनिशब्दं पठति तज्ज्ञापयत्याचार्योऽनिणन्तादपि षत्वं भवती'ति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् -१ जलाषाहं माष इत्येतत्सिद्धं भवति । अथवैकदेशविकृतार्थोऽयमारम्भः अश्वपा इति । सिचो यङि ॥८।३ । ११३ ॥ उपसर्गादिति+ या प्राप्तिः--भवितव्यं तस्याः प्रतिषेधेनोताहो न १ न भवितव्यम् । किं कारणम् ? उपसर्गात् षत्वं प्रतिषेधविषय आरभ्यते, तद्यथैव पदादिलक्षणंx प्रतिपेधं वाधते एवं 'सिचो यङीत्येतमपि बाधते । न वाधते । किं कारणम् ? येन नाऽप्राप्त तस्य वाधनं भवति, न चाऽप्राप्त' पदादिलक्षणे प्रतिषेधे उपसर्गात् पत्वमारभ्यते, 'सिचो यङीत्ये- तस्मिन् पुनः प्राप्त चाऽप्राप्त च । अथवा 'पुरस्तादपवादा अनन्तरान्वि- प्र०- न रपर० । माप इति । मानं माः, मां सनोतीति । जनसनेति विट् । विड्वनोरि- त्यात्वम् । विभक्तो डसि परत 'श्रातो धातो रित्याल्लोपः । एव देशविशतार्थ इति । अश्वशब्दविषयमेव ज्ञापकम् -अनिणन्तादप्यश्वशब्दात्पवं भवतीति मापो जलपाह- मित्यत्र तु सुपामादित्वात्पत्वसिद्धिः । सिचो यडि । तस्मादभिसेसिच्यत इति । ननु 'पूर्वत्राऽसिद्ध मिति प्रति- उ०-गोपणि'मिति सपश्वपाठी दे प्रामादिकः। 'सर्वविधीनां छन्दांस पेलिपपरवारसोऽपि साधुरिति कश्चित् । इत्याहुरिति । भनाऽरचिचीगन्तु प्रकृतिमागस्य सनौतियाऽनपायः । सपनादिपाठो वा। न रपर० । माप या सगोतेरन इति पयप्राप्ति दर्शयति-मानं मा इति । नाला. पाहे पूर्वपदादिनि पायम् । पूर्णपरिहारारारम्प विशेष दर्शयति-अति । सियो यकिन प्रफरणे इति । परतुतस्वयं सयादेशप्रत्यययोरिरपस्यये पाथर्फ .८...८.14.१.१.१७१०८८.१.१.८. + ८.१.१५.४ ८.१.२११.

·८०३पालारा०।१५८सू०) व्याकरणमहाभाष्यम [४८७ धीन् बाधन्त' इत्येवमुपसर्गात्वत्वं पदादिलक्षणं प्रतिषेधं बाधिष्यते । 'सिचो यडी'त्येतन्न बाधिष्यते । तस्मादभिसेसिच्यते इति भवितव्यम् । सोढः ॥८।३।११५॥ किमर्थं सहिः सोढभूतो गृह्यते १ यत्रास्यैतद्रूपं तत्र यथा स्यादिह मा भूत्परिषहत इति । स्तम्भुसिवुसहां चङि ॥८॥३॥ ११६ ॥ स्तम्भुसिवुहां चङयुपसर्गात् ॥१॥ स्तम्भुसिवुसहां चाय पसर्गादिति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् ? उपसर्गाद्या प्राप्तिस्तस्याः प्रतिषेधो यथा स्यादभ्यासाद्या प्राप्तिस्तस्याः प्रतिषेधो मा भूदिति । पर्यसीपहत् । . सुनोतेः स्यसनोः ॥ ८ । ३ । ११७ ॥ सनि किसुदाहरणम् १ सुसूपति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । 'स्तौतिण्योरेव षण्य- भ्यासादित्येतस्मान्नियमान्न भविष्यति । इदं तर्हि-अभिसुसूपति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । 'स्थादिष्वन्यासेन चाऽभ्यासस्य' [८.३. ६४] इत्येतस्मा- न्नियमान्न भविष्यति । इदं तर्हि प्रयोजनम्-अभिसुसूपतेरप्रत्ययः-अभिसुसूः । सदेः परस्य लिटि॥८।३। ११८ ॥ सदो लिटि प्रतिषेधे स्व रुपसंख्यानम् ॥ १ ॥ सदो लिटि प्रतिषेधे स्व रुपसंख्यानं कर्तव्यम् । परिषस्वजे । इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्येऽष्टमस्याध्यायस्य तृतीये पादे द्वितीयमाह्निकम् । पादश्च समाप्तः । । प्र०-पेधस्यासिद्धत्वादुपसर्गादिति षत्वं प्राप्नोति । उच्यते । 'प्रकरणे प्रकरणमसिद्धं न तु योगे योगः' । विधिप्रतिषेधयोश्चैकं प्रकरणमिति सिद्धमिष्टम् । इत्युपाध्याय जैयटपुत्रकैयटकृते भाष्यप्रदीपेऽष्टमस्याध्यायस्य तृतीये पादे द्वितीयमालिकम् । पादय तृतीयः समाप्तः । उ०-स्यात् । एवञ्च स्पष्टप्रतिपत्तये 'उपसर्गादिश्यतः प्रागे निषेधमफरणे कार करणेन, 'निषेधाम्म यलीगंस' इति न्यायेन पाऽस्य निषेधस बसवण्यान्न दोषः । इति श्रीनागोजीमहकृत भाष्यप्रदीपोध्योतेष्टमस्याध्यायस ननीय पादे हिलीयमाद्विषम्। पादन समासः। ८.३.७०.८.३.६१.८... १५.

·४८६] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [सिचो यडि ण्यर्थं तहीदं वक्तव्यं-सिसानयिषतीति । कथं पुनरण्यन्तस्य प्रतिषेधे ण्यन्तः शक्यो विज्ञातुम् ? सामर्थ्यात् । 'अण्यन्तस्य प्रतिषेधवचने प्रयोजनं नास्तीति कृत्वा ण्यन्तो विज्ञास्यते । अथवाऽयमस्त्यण्यन्तः सिसनिषतेरप्रत्ययः- सिसनीः। न रपरसृपिसृजिस्मृशिस्पृहिसवनादीनाम् ॥ ८ । ३ । ११० ॥ किमर्थं सवनादिष्वश्वसनिशब्दः पठ्यते ? 'पूर्वपदात्' [८. ३. १०६ ] इति पत्वं प्राप्नोति तद्वाधनार्थम् । नैतदस्ति प्रयोजनम् । इणन्तादिति तत्रा- नुवर्तते, अनिणन्ताश्चायम् । नैव प्राप्नोत्ति नाऽर्थः प्रतिपेधेन । एवं तहिं सिद्ध सति यत्सवनादिष्वश्वसनिशब्दं पठति तज्ज्ञापयत्याचार्योऽनिणन्तादपि षत्वं भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ? जलाषाहं माष इत्येतत्सिद्धं भवति । अथवैकदेशविकृतार्थोऽयमारम्भः अश्वषा इति । सिचो यडि ॥८।३।११३ ॥ उपसर्गादिति+ या प्राप्तिः--भवितव्यं तस्याः प्रतिषेधेनोताहो न १ न भवितव्यम् । किं कारणम् ? उपसर्गात् पत्वं प्रतिषेधविषय प्रारभ्यते, तद्यथैव पदादिलक्षणंx प्रतिषेधं वाधते एवं 'सिचो यङीत्येतमपि बाधते । न वाधते । किं कारणम् ? येन नाऽप्राप्त तस्य वाधनं भवति, न चाऽप्राप्त' पदादिलक्षणे प्रतिषेधे उपसर्गात् पत्वमारभ्यते, 'सिचो यङीत्ये- तस्मिन् पुनः प्राप्त चाऽप्राप्त च । अथवा 'पुरस्तादपवादा अनन्तरान्वि- प्र०- न रपर० । माप इति । मानं माः, मां सनोतीति । जनसनेति विट् । विड्वनोरि- त्यात्वम् । विभक्तौ डसि परत 'तो धातो रित्याल्लोपः । एव.देशविकृतार्थ इति । अश्वशब्दविषयमेव ज्ञापकम् -अनिणन्तादप्यश्वशब्दात्पवं भवतीति मापो जलपाह- मित्यत्र तु सुपामादित्वात्पत्वसिद्धिः । सिचो यङि । तस्मादभिसेसच्यत इति । ननु 'पूर्वत्राऽसिद्ध'मिति प्रति- उ०-'गोपणिमिति सपस्यपाटो घेदे प्रामादिकः । 'सर्व विधीनां छन्दांस लिपफरवारसोऽपि साघुरिति कभित् । इत्याहुरिति । अनारपियीमन्तु प्रकृतिभागस्य सनोतिस्वाऽनपायः । सपनादिपाठो वा। नरपर० 1 माप यत्र सनोतेरग इति पयप्राप्ति दर्शयति-मानं मा इति । जाला. पाई पूर्णपदादिति पायम् । पूर्वपरिधारादुरारम्प विशेष दर्शयति-अश्वेति सियो यसि। प्रकरण इति । यस्नुसयेयं सायादेशपायययोरिरयस्यये पाच ८. १..८.1 ८.३.१.१५; १०८.१.१.८. + ८.१.१५.४ ८.५, १११.

·अ०३पारा०११८सू०) व्याकरणमहामाध्यम [४८७ धीन् बाधन्त' इत्येवमुपसर्गात्पत्वं पदादिलक्षणं प्रतिषेधं बाधिष्यते। 'सिचो यडी'त्येतन्न बाधिष्यते । तस्मादभिसेसिच्यते इति भवितव्यम् । सोढः ॥८।३।११५ ॥ किमर्थं सहिः सोढभूतो गृह्यते १ यत्रास्यैतद्रूपं तत्र यथा स्यादिह मा भूत्परिषहत इति । स्तम्भुसिवुसहां चङि ॥ ८।३ । ११६ ॥ स्तम्भुसिवुहां चड्युपसर्गात् ॥१॥ स्तम्भुसिवुसहां चङ्यु पसर्गादिति वक्तव्यस् । किं प्रयोजनम् ? उपसर्गाद्या प्राप्तिस्तस्याः प्रतिषेधो यथा स्यादभ्यासाद्या प्राप्तिस्तस्याः प्रतिषेधो मा भूदिति । पर्यसीपहत् । सुनोतेः स्यसनोः ॥ ८ । ३ । ११७ ॥ सनि किमुदाहरणम् १ सुसूपति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । 'स्तौतिण्योरेव षण्य- भ्यासा'दित्येतस्मान्नियमान्न भविष्यति । इदं तर्हि-अभिसुसूपति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । 'स्थादिष्वभ्यासेन चाऽभ्यासस्य' [८.३.६४] इत्येतस्मा- नियमान्न भविष्यति । इदं तर्हि प्रयोजनम्-अभिसुसूपतेरप्रत्ययः-अभिसुसू ः। सदेः परस्य लिटि ॥८।३।११८॥ सदो लिटि प्रतिषेधे स्व रुपसंख्यानम् ॥१॥ सदो लिटि प्रतिषेधे स्वजेरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । परिषस्वजे । इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्येऽष्टमस्याध्यायस्य तृतीये पादे द्वितीयमाह्निकम् । पादश्च समाप्तः । प्र०-पेधस्यासिद्धत्वादुपसर्गादिति पत्वं प्राप्नोति । उच्यते । 'प्रकरणे प्रकरणमसिद्धं न तु योगे योग: । विधिप्रतिषेधयोकं प्रकरणमिति सिद्धमिष्टम् । इत्युपाध्याय जैयटपुत्रकैयटकृते भाष्यप्रदीपेऽष्टमस्याध्यायस्य तृतीये पादे द्वितीयमालिकम् । पादश्च तृतीयः समाप्तः। उ०-स्यात् । एवञ्च स्पष्टप्रतिपत्तये 'उपसर्गादिश्यतः प्रागेव निषेधमफरणे कम्ये पार करणेन, 'निषेधार यलीयांस' इति न्यायेन पाऽस्य निषेधस्य यलवघ्या दोपः। इति श्रीनागोजीभकृते भाष्यप्रदीपोख्योतेटमस्याभ्यायस्य नृतीय पादे दितीयमादिकम् । पादन समाप्तः। ८... ७..1८.३.६१.८...१५.

·- -- अथ चतुर्थः पादः रपाभ्यां नो णः समानपदे ।। ८।४ । १॥ रषाभ्यां णत्वे ऋकारग्रहणम् ॥ १॥ रपाभ्यां णत्वे कर्तव्यम् । 'रपाभ्यां नो णः समानपदे' 'ऋकाराच्चेति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात्-मातृणां पितणामिति । तत्तहिं वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । योऽसावकारे रेफस्तदाश्रयं णत्वं भविष्यति । न सिध्यति । किं कारणम् ? न हि वर्णेकदेशा वर्णग्रहणेन गृह्यन्ते । एकदेशे नुडादिषु चोक्तम् ॥ २॥ किमुक्तम् ? अग्रहणं चेन्नुड्विधिलादेशविनामेष्वृकारग्रहण'मिति । तस्माद् ऋकारग्रहणं - प्र०- रपाभ्यां नो णः समानपदे । रपाभ्यामुच्यमानं णत्वं वर्णान्तरान्न प्राप्नोतीति मत्वाह-रपाभ्यामिति । योऽसावृकार इति । येषां दर्शनमर्द्धमात्राकालो रेफ ऋकारेऽस्तीति, तन्मतेन केवलस्याऽप्रयोगादास्तीर्णादिपु वर्णान्तरोपाश्रयाद्रेफाण्णत्वं भवत्येवं मातृणामित्यादावपि भविष्यति । येपामपि दर्शनं मात्राचतुर्भागो रेफ ऋकार इति, तन्मतेऽपि 'रपाभ्या'मिति रेफो गृह्यमाणोऽणत्वाद्भिन्नकालस्यापि ऋकारस्थस्य प्राहक इति णत्वं सिध्यति । यत्तूच्यते रेफोप्मणां सवर्णा न सन्तीति, तद्भिन्नाऽऽस्य- प्रयत्नवर्णान्तरापेक्षया। अथवा रपाभ्यामिति रेफाकृतिनिर्दिश्यत इति ऋकारस्थादपि रेफाएणत्वं सिध्यतीति भावः । न हि वर्णेकदेशा इति । नाऽव्यपवृक्तस्याऽवयवे तद्विधिर्यथा द्रव्ये वित्युक्तं सन्ध्यक्षरवातिके । तथा च 'मांसं न विक्रेतव्यमिति सत्यपि निषेधे गावो विक्रीयन्ते, तत्र मांसबुद्धेरभावात् । यदप्युक्तम्-श्रयत्वाद्रेफ ऋकारस्थं रेफं सावाद्गृहातीति । तदयुक्तम् । नहि ऋकारस्थरेफस्य स्थानप्रयत्नवत्वम् । तस्मादसति उ०-रपाभ्यां । न प संसृष्टस्याऽमात्रिकस्य रेफस्य सम्भवे फथमपारस्थस्य ग्रहणं स्यादिश्यत आह-येषां दर्शनमिति । केवलस्येति । यर्णान्तरानुपाश्रितस्येत्यर्थः । श्रास्तीर्णवि । 'य'तिशेषः। तदभिन्नस्येति । रेफातिरिक्तवर्णान्तरं सर्व रेफेन भिन्नाऽऽस्य प्रयत्नमेयेत्यर्थः । एकदेशस्याऽग्रहणेनाऽग्रहणे ग्राहकसूत्रेऽग्रहणप्रत्याख्याने या युप-यन्तरमाह-अथवेति । परपारादेनरसिंहपर्णान्तररवादययये समातिसाये मानाऽभावाच्च नेदं युक्तम् । 'रश्रुतिनिर्षि श्यते' इति पुर्फ धातुम् । नाव्यपवृत्तस्येति । भभिमगुद्धिविषयस्य समुदायस्य योऽयययरत- स्मिस्तद्विधिः-गयाभूतवर्णयिधिन भयसीति पार्तिकार्थः । अथवा 'रेफाकृतिनिर्देश दिति मरयाहस्सू० ३.

·८अग४पा०१०१सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [४८९ गृह्यन्ते । एवमपि न सिध्यति । किं कारणम् ? 'अननन्तरत्वात्' । यत्त- द्रेफात्परं भक्तस्तेन व्यवहितत्वान्न प्राप्नोति । 'अड्व्यवाये' इत्येवं भविष्यति । न सिध्यति । किं कारणम् १ वर्णैकदेशाः के वर्णग्रहणेन गृह्यन्ते ये व्यपवृक्ता अपि वर्णा भवन्ति । यचात्र रेफात्परं भक्तेर्न तत्वचिदपि व्यपवृक्तं दृश्यते । एवं तर्हि योगविभागः करिष्यतेो 'रषाभ्यां नो , णः समानपदे' । ततो 'व्यवाये । व्यवाये च रखाभ्यां नो णो भवतीति । ततः -'अटकुवाङ्- नुम्भि'रिति । इदमिदानीं किमर्थम् ? नियमार्थम् - 'एतैरेवाक्षरसमा नायिकै- यंवाये नान्यै रिति । अथवाऽऽचार्यप्रवृत्तिापयति 'भवति ऋकाराण्णत्व'मिति प्र०-सावण्ये कुतो ग्राह्यत्वम् । यथा च नरसिंहावयवानां नरत्वसिंहत्वजातियोगाऽभाषा- पुरुषमृगराजाभ्यामेकाकृतियोगाऽभावः, एवं वर्णग्रहणे वर्णकदेशयोरपीति भावः । नुडादिषु चोक्तमिति । अग्रहणपक्षे नुडादिपु ऋकारग्रहणं कर्त्तव्यं भवेदिति ग्रहणपक्ष आश्रीयते । इह समुदायस्य कार्येषु व्यापारे अवयवस्य स्वनिमित्त कार्ये मा भूद्वयापारः, यथा अग्न इन्द्र इत्यादावेकारोऽयादेशं प्रतिपद्यते न तु तदवयव इकारः सवर्णदीर्घ- त्वम् । इह तु 'मातणा'मिति समुदायस्य न कस्मिंश्चिद्विधौ निषेधे वा व्यापार इत्यवयवः स्वाश्रयकार्य प्रति कस्मानिमित्तत्वं न प्रतिपद्यते ? भेदेन चोपलम्भानाव्यपवृक्तस्येति न्यायो नास्ति । यत्तद्रेफादिति । रेफ एव भक्तिस्तस्या यत्परमित्यर्थः । ऋकारभागं च व्यवधायकमिच्छन्ति । न तत्क्वचिदिति । मात्राचतुर्थस्य पृथगभावात् । एतैरेवेति । येऽक्षरसमानाये पज्यन्तेऽकारादयः, ये च तैद्यन्ते श्राकारादयः सर्वे ते आतरस- माम्नायिकाः । अत्र च 'बहचोऽन्तोदात्ता'निति भवार्थे ठन्, 'प्रयोजन'मित्यनेन वा । -- उ०-यदुक्तं तत्राह-यथा चेति । पुरुषमृगराजाभ्यामेकाकृतीति । अन नरसिंहावयवाना. मित्यनुक्रष्टव्यम् । ननु समुदाये एवाऽवयवानां गुणभावेन प्रधाने कार्यसंप्रत्यय इति न्याया- स्कथं कार्ययोग: स्यादित्याशय प्रधानकार्याऽभावे गुणा अपि कार्य प्रतिपयन्त इत्याह- इह समुदायस्येति । भेदेन चेति । यथा 'मापा न भोफम्या' इति निषेधो मिऽप्यपि प्रवर्तते, तत्र तद्युद्धिसद्भावात्, एवम्फारस्यो रेफो भेदेन प्रतिभासाक्षाय प्रतिपद्यत एवेत्यर्थः । फादके रिति समानाधिकरणमित्याह-रेफ एवेति । भक्ति:-भागः । ऋकारभाग-तदन्तर्वश्यंभानमित्यर्थः । 'इकारभाग'मिति पाठोऽभाग शारसा इति मतेन चोध्यः। अतएकाऽवकाहइचलर इति पनुमिधारराच्या निर्णय : स्वरशासे । मात्रातुर्यस्येति । रेफोमात्र, उभयतोऽभफिरमान । अत्र मानं प्रत्याशाग. लिक उत्तम् । एवन परभागो मायातुर्य इति स्पष्टमेव । एषा 'माग्यपफस्ये तिन्यापा- ८.४.२, ·.४९०] श्रीभगवत्पतलिविरचितं अटकु० यदयं क्षुम्नादिषु नृनमनशब्दं पठति । नैतदस्ति ज्ञापकम् । वृद्धयर्थमेत- स्यात्-नानमनिरिति । यत्तर्हि तत्रैव 'तृमोति' शब्दं पठति । यचाऽपि नृनमनशब्दं पठति । ननु चोक्तं 'वृद्धयर्थमेतत्स्यादिति । बहिरमा वृद्धिरन्तरङ्गं णत्वम् । 'असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे । अथवोपरिष्टाद्योगविभागः करिष्यते।। मातो नो णो भवति । ततः 'छन्दस्यवग्रहात्' 'ऋत' इत्येव । अटकुप्वानुम्व्यवायेऽपि ॥ ८ । ४ । २ ॥ अव्यवाये पत्वेऽन्यव्यवाये प्रतिषेधः ॥१॥ अड्व्यवाये णत्वेऽन्यव्यवाये प्रतिषेधो वक्तव्यः । आदर्शेन, अक्षदर्शेन । न वाऽन्येन व्यपेतत्वात् ॥ २॥ न वा वक्तव्यः। किं कारणम् ? 'अन्येन व्यपेतत्वात् । अन्येनाऽत्र व्यवायः । यद्यप्यत्रान्येन व्यवायोज्टाऽपि तु व्यवायोऽस्ति । तत्रास्त्यव्यवाय प्र०-यदयमिति । इदं ज्ञापकमृकारादपि नो णो भवतीत्यनुमापयति । अथ वा वर्णकदेशोऽपीह रेफो गृह्यते, रेफाकृतिर्वा निर्दिश्यते, भक्तिव्यवधानेऽपि वा णत्वं भवतीत्यनुमीयते। अटकुप्वा० । श्राव्यवाये इति । एतत्सूत्रारम्भाद्रपाभ्यामित्यत्राऽडादिव्यवाय- विषये 'तस्मादित्युत्तरस्येति परिभाषा निर्दिष्टाङ्गविकलोपतिष्ठत इति यत्राऽडादिव्यवायो- ऽन्यव्यवायश्च तत्र णत्वप्रसङ्गः। न वेति। 'रषाभ्या'मित्यत्र 'तस्मादिति परिभापोपस्थाना- उ०-ग्रहणेन ग्रहणाऽभाव इति भावः । प्रयोजनमित्यनेन वेति । प्रयोजनशब्दश्न प्रकृते प्रयोजकपरः। शेपं भाज्यं प्रत्याहाराक्षिके व्याख्यातम् । तत्र बहिरङ्गा वृद्धिरित्येतद्वार्तिक- मतेन । भाष्यकृता 'खरवसानयो रिति सूत्रे कार्यकालपक्षेऽपि त्रैमादिकेऽन्तरले तदप्रवृत्तेः सिद्धान्तितस्यात् । अटकुप्वा० । ननु ग्यवाये 'सस्मादित्युत्तरस्येति परिभापोपस्थित्या णयाऽप्राप्ले: किं प्रतिषेधेनेत्यप्त माह-एतत्सूत्रेति । अडादिव्यवाये इति । तद्यवाये विधानसामर्थ्या- तावम्मायकृतानन्तर्याऽभावेऽपि णत्वं भवति । भन्यव्यधाये तु निर्दिष्टग्रहणेन तव्यावृत्तेन .८.४.११.८.४, २६, ·८०४ पावरसू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [४९१ इति प्राप्नोति । अटैव व्यवाये भवति । किं वक्तव्यमेतत् १ न हि । कथमनु- च्यमानं गंस्यते १ अड्ग्रहणसामर्थ्यात् । यदिहि यत्राऽटा चाऽन्येन च व्यवायस्तत्र स्यादग्रहणमनर्थकं स्यात् । 'व्यवाये नो णो भवती'त्येव ब्रूयात् । अस्त्यन्यदग्रहणस्य प्रयोजनम् । किम् ? योऽनिर्दिष्टैरेव व्यवायस्तत्र मा भूत्-कृत्स्नम् , मृत्स्नेति । यद्येतावत्प्रयोजनं स्याच्छळवाये नेत्येव ब्रूयात् । तत्समुदाये णत्वाऽप्रसिद्धिर्यथान्यत्र ॥३॥ तत्समुदाये-व्यवायसमुदाये णत्वस्याऽप्रसिद्धिः-अर्केण, अर्पण । यथाऽन्यत्रापि व्यवायसमुदाये कार्यं न भवति । क्वाऽन्यत्र ? 'तुम्विसर्जनीय- शर्व्यवायेऽपि' [.. ३. ५८ ] निस्से निस्स्वेति । किं पुनः कारणमन्यत्रापि व्यवायसमुदाये कार्यं न भवति ? 'प्रत्येक वाक्यपरिसमाप्तिदृष्टे'ति । तद्यथा-गुणवृद्धिसंज्ञे प्रत्येकं भवतः । ननु चाय- मप्यस्ति दृष्टान्तः–'समुदाये वाक्यपरिसमाप्ति'रिति । तद्यथा-'गर्गाः शतं दण्ड्यन्तामिति, अर्थिनश्च राजानो हिरण्येन भवन्ति न च प्रत्येकं दण्डयन्ति । यद्येवमेकेन व्यवाये न प्राप्नोति-किरिणा गिरिणेति । उभयथापि वाक्यपरि- समाप्तिदृश्यते, तद्यथा-'गगैः सह न भोक्तव्य'मिति, प्रत्येकं च न भुज्यते समुदितैश्च । कुव्यवाये हादेशेषु प्रतिषेधः ॥ ४॥ प्र०-द्वयवाये णत्वाऽप्रसङ्गादेतत्सूत्रमारभ्यमाणमडादिव्यवाये णत्वमनुजानाति नाऽन्य- व्यवाये, तस्य निर्दिष्टग्रहणेन निवर्तितत्वादितिभावः । अड्ग्रहणसामर्थादिति । सामर्थेनाऽप्यनन्तरोक्तमर्थ प्रतिपादयति । अड्व्यवायमन्तरेणान्येन केवलेन व्यवायाऽसम्भवाद्वधवाय इत्येवाऽडव्यवायस्याक्षिप्तत्वादग्रहणमटैव व्यवाय इत्यव- धारणार्थ विज्ञायत इत्यर्थः । अनिर्दिष्टैरिति । अडादिव्यतिरिक्तैः । शर्यवाये नेति । अस्मादेव च निषेधादन्यव्यवाये णत्वमुपास्यते । यद्येवमेकेनेति । द्वाभ्यामपि व्यवाये न प्राप्नोति-श्रणेति । उभयथेति । व्यवायोपलक्षणायाऽडादीनामुपादानादेकेन द्वाभ्यां . उ०-प्रवर्तते इति भावः । न प व्यवायपदश्रुत्या विरोधानिर्दिष्टाऽशाऽप्रवृत्तिः । निर्दिष्टपदस्य तदतिरिक्ताऽक्षरसमानायिककृताऽव्यवायपरत्वात् । तदाह-सामध्येनापीति । अनेनास्यैक. देश्युक्तित्वं ध्वनयति । अन्यथा नटिनेन गुर्वर्थेन न्यापेन यथमन्यथासिद्विमस्य वदेत् । भाष्ये-शर्व्यवायेति । शर्महणं चुटुतुल्पनामप्युपलक्षणम् । अतएवाऽरियादी न छोपः। द्वाभ्यामपीति । समुदाय वाक्यपरिसमाप्तिरिति न्यायाश्रयणे सरेव व्यवाय णावं स्थान न द्वाभ्यामित्यर्थः । व्यवायोपलतरणायेति । ग्ययायफर्गुयोधनायेत्यर्थः। यया 'शुपतिन ·४९२] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [अटकुछ कुव्यवाये हादेशेषु प्रतिषेधो वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् ? प्रयोजनं वृत्रघ्नः स्त्रुघ्नः प्राधानीति ॥ ५ ॥ हन्तेरत्पूर्वस्य [८. ४. २२ ] इत्यत्पूर्वग्रहणं न कर्तव्यं भवति । नुम्यवाये एत्वेऽनुस्वाराऽभावे प्रतिषेधः ॥६॥ नुम्व्यवाये णत्वेऽनुस्वाराऽभावे प्रतिषेधो वक्तव्यः । प्रन्यनम् न्व- नीयम् । अनागमे च णत्वम् ॥ ७॥ अनागमे च णत्वं वक्तव्यम् । तृम्पणम् , तृम्पणीयम् । अनुस्वारव्यवायवचनात् तु सिद्धम् ॥ ८॥ अनुस्वारव्यवाये नो णो भवतीति वक्तव्यम् । तदनुस्वारग्रहणं कर्तव्यम् ? न कर्तव्यम् । क्रियते न्यास एव । नकारेऽनुस्वारः परसवर्णीभूतो निर्दिश्यते । इहापि तर्हि प्राप्नोति-प्रन्वनम् , प्रन्वनीयम् । अनुस्वारविशेषणं नुम्ग्रहणम्- 'नुमो योऽनुस्वार' इति । इहापि तर्हि न प्राप्नोति-तृम्पणं तृम्पणीयम् । एवं तर्खयोगबाहानामविशेषेणोपदेशश्चोदितस्तत्राऽनुस्वारे कृतेऽड्व्यवाये इत्येव सिद्धम्। । यद्येवं नार्थो नुम्ग्रहणेन । अनुस्वारे कृनेऽव्यवाय इत्येव सिद्धम् । प्र०-बहुभिश्च यथासम्भवं व्यवाये णत्वं भवति । वृत्रघ्न इति । 'प्रातिपदिकान्ते'ति णत्वप्रसङ्गः। घुघ्न इति । चुचो हन्यन्तेऽस्मिन्निति घबर्थ कविधानमिति कः । प्रेन्चनमिति । 'इजादेः सनुम' इति णत्वप्रसङ्गः । नकारेऽनुस्वार इति । द्विनकारको निर्देश इति भावः । नुमो योऽनुस्वार इति । सौत्रत्वानिदेशस्य पण्ड्यन्तस्य परनिपातः । । - उ०--प्रवेष्टव्य मिति वृपलम्य प्रवेशनिपेधपरनोदनायां प्रत्येकं संहसानाच प्रवेशो निषिध्यते एवमिहापीत्यर्थः । प्रातिपदिकान्तेति । 'कुमति घे'त्यस्याप्युपरक्षणमिदम् । 'सुग्न' इत्यत्र 'पूर्वपदारसंज्ञाया मिति प्राप्तिः । अतएव ऋगयने निपातनमाधिस्य 'भग' इति तत्र प्रत्याण्यात भाष्ये । अस्पूर्वग्रहणं न कर्तव्यं भवतीति । तत्करणेऽपि 'यहुत्रहाणी'त्यसिद्धेः, उपसर्ग- संबन्धसयन 'वृनन' इत्यसिद्धेश्च, 'प्रधनाधन' इत्यत्र गत्वापत्तश्चेति भावः । वार्तिकस्य स्वग्न फरणासवर्णत्वनिषेधकावमिति योध्यम् । 'हादेशेव्यि'ति विशेषणात् 'हुघण' इत्यादी 'पूर्व- पक्षा'दिति स्वं भवस्येव । तत्र हि ब्रायुपपदे हानेर घनादेशश्च हन्तेरन्तोदात्तो विधीयते । हिनकारक इति । तर पूर्वो नकारोऽनुस्वारस्य परसवर्णेन निर्दिष्ट इति व्यापयास्यत इति भावः। *७. १.५० (८. ३. २४) प्रत्या० सू०५५ ·४पा००।३० व्याकरणमहाभाष्यम् [४९३ पूर्वपदात्संज्ञायाभगः ॥ ८१४ । ३ ॥ पूर्वपदात्संज्ञायामुत्तरपदग्रहणम् ॥ १ ॥ पूर्वपदात्संज्ञायामुत्तरपदग्रहणं कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् ? तद्धितपूर्वपदस्थाऽप्रतिषेधार्थम् ॥ २ ॥ तद्धितस्थस्य पूर्वपदस्थस्य च प्रतिषेधो मा भूत् । खारपायण करणप्रियः । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । पूर्वपदमुत्तरपदमिति संबन्धिशब्दावेतौ । सति पूर्वपद उत्तरपदं भवति, सति चोत्तरपदे पूर्वपदं भवति । तत्र सम्बन्धा- देतदवगन्तव्यं-'यत्प्रति पूर्वपदमित्येतद्भवति तत्स्थस्य नियम' इति । किं च प्रत्येतद्भवति ? उत्तरपदं प्रति । संज्ञायां नियमवचनेऽगप्रतिषेधान्नियमप्रतिषेधः ॥ ३ ॥ संज्ञायां नियमवचनेऽगप्रतिषेधान्नियमस्याऽयं प्रतिषेधो विज्ञायते----'अग' इति । तत्र को दोषः ? तत्र नित्यं गत्वप्रसङ्गः ॥४॥ तत्र पूर्वेण संज्ञायां चाऽसंज्ञायां च नित्यं णत्वं प्राप्नोति । योगविभागात्सिद्धम् ॥ ५॥ योगविभागः करिष्यते-'पूर्वपदात्संज्ञायाम्' । ततः 'अगः' । गान्ता- त्पूर्वपदाद्या च यावती णत्वप्राप्तिस्तस्याः सर्वस्याः प्रतिषेधः । प्र०- पूर्वपदा । तद्धितेति । 'पूर्वपदे यौ रषौ ताभ्यां परस्य नकारस्य संज्ञायामेव णत्वमिति नियमादसंज्ञायां तद्धितपूर्वपदस्थस्यापि णत्वं न प्राप्नोतीत्युत्तरपदग्रहणं कर्तव्यम् । खारपायण इति । खरपस्यापत्यं गोत्रं नडादित्वात् फक् । सम्बन्धिशब्दाविति । पूर्वपदावयवो रेफः पकारश्च पूर्वपदशब्देनोच्यते । समु- दायेपु हि वृत्ताः शब्दा अवयवेल्वापि वर्तन्ते । पूर्वपदत्वं चोत्तरपदापेक्षमिति तद्धित- पूर्वपदस्थस्य णत्वं भवत्येव । समानपदमेवेति । समासे च पूर्वपदोत्तरपदविभागाऽ. पेक्षया भिन्नपदत्वमप्यस्तीति णत्वाऽप्रसङ्गः । एवं च विध्यर्थमेतत्सूत्रं, न नियमार्थम् । अथ खारपायण इत्यत्र कथं णत्वं, यावता खरशब्दस्यापि पदत्वमस्तीति, तलवाद्रेफस्य समानपदत्वमेव नास्ति । अत्राहुः-यन द्वावपि निमित्त निमित्तिनो समानपदस्थत्वं 30- पूर्वपदात्० । पूर्वपदे याविति । पूर्वपदग्रहणं तस्थे लाक्षणिकमिति भावः । नियमादिति । समासे समानपदत्वात्पूर्वेण सिद्धेऽस्यारम्भादित्यर्थः। पूर्वपदावयय इति । माक्षेपोऽप्युत्तरपदावयवनस्येति भावः । पूर्वपदशब्दो रूट इति तात्पर्यम् । भाग्य-नित्यं रणवप्रसङ्गः इति । सर्वत्र संज्ञायामसंज्ञाया प पवप्रसाः इत्यर्थः । ऋगयनादिभ्य इति । अगवनश्यतिरिक्तानां तु गम्यवधाने परवप्राप्तियोन्यानामनभिधानमिति भायः । १४. १. ९९*८.४.१.

·४९२] श्रीभगवत्पत अलिविरचितं [अटकु० कुव्यवाये हादेशेषु प्रतिषेधो वक्तव्यः । किं प्रयोजनम् ? प्रयोजनं वृत्रन्नः त्रुघ्नः प्राघानीति ॥ ५ ॥ हन्तेरत्पूर्वस्य [८, ४. २२ ] इत्यत्पूर्वग्रहणं न कर्तव्यं भवति । नुस्व्यवाये एत्वेऽनुस्वाराऽभावे प्रतिषेधः ॥ ६ ॥ नुम्व्यवाये णत्वेऽनुस्वाराऽभावे प्रतिपेधो वक्तव्यः । प्रन्वनम् न्व- नीयम् । अनागमे च णत्वम् ॥ ७॥ अनागमे च णत्वं वक्तव्यम् । तृम्मणम् , तृम्पणीयम् । अनुस्वारव्यवायवचनात् तु सिद्धम् ॥ ८॥ अनुस्वारव्यवाये नो णो भवतीति वक्तव्यम् । तदनुस्वारग्रहणं कर्तव्यम् ? न कर्तव्यम् । क्रियते न्यास एव । नकारेऽनुस्वारः परसवर्णीभूतो निर्दिश्यते । इहापि तहिं प्राप्नोति-प्रन्वनम् , प्रेन्वनीयम् । अनुस्वारविशेषणं नुम्ग्रहणम्- 'नुमो योऽनुस्वार' इति । इहापि तर्हि न प्राप्नोति-तृम्पणं तृम्पणीयम् । एवं तयिोगवाहानामविशेषेणोपदेशश्चोदितस्तत्राऽनुस्वारे कृतेऽव्यवाये इत्येव सिद्धम्। । यद्येवं नार्थो नुम्ग्रहणेन । अनुस्वारे कृनेऽड्व्यवाय इत्येव सिद्धम् । प्र०-बहुभिश्च यथासम्भवं व्यवाये णत्वं भवति । वृत्रन इति । 'प्रातिपदिकान्ते'ति रणवप्रसङ्गः। श्रुध्न इति । स्रुचो हन्यन्तेऽस्मिन्निति घबर्थे कविधानमिति कः । प्रेन्वनमिति । 'इजादेः सनुम' इति णत्वप्रसङ्गः । नकारेऽनुस्वार इति । द्विनकारको निर्देश इति भावः । नुमो योऽनुस्वार इति । सौत्रत्वानिर्देशस्य पष्ठ्यन्तस्य परनिपातः । - . उ०-प्रवेष्टव्य'मिति वृपलस्य प्रवेशनिपेधपरनोदनायां प्रत्येकं संहतानाच प्रवेशो निषिध्यते एवमिहापीत्यर्थः । प्रातिपदिकान्तेति । 'कुमति चे'त्यस्याप्युपरक्षणमिदम् । 'मुग्धम' इत्यत्र 'पूर्व पदारसंज्ञाया'मिति प्राप्तिः । अतएव ऋगयने निपातनमाश्रित्य 'अग' इति तत्र प्रत्याण्यात भाष्ये । अत्पूर्वग्रहणं न कर्तव्यं भवतीति । तत्करणेऽपि 'यहुनहाणी'त्यसिद्धेः, उपसर्ग. संबन्धसन 'वृनध्न' इत्यसिद्धेश्च, 'प्रधनाधन' इत्यत्र णत्वापत्तेश्चेति भावः । वार्तिकस्य स्वय करणासवर्णत्वनिषेधकत्वमिति योध्यम् । 'हादेशेग्विति विशेषणात् 'दुघण' इत्यादी 'पूर्व- पदादिति णवं भवत्येव । तत्र हि नाघुपपदे हन्नेरप धनादेशश्च हन्तेरन्तोदात्तो विधीयते । द्विनकारक इति । तत्र पूर्वो नफारोऽनुस्वारस्य परसवर्णेन निर्दिष्ट इति व्यापयास्यत इति भावः । *७. १.५ (८.३.२४) प्रत्या० सू०५,* ·श्रेापा००।३० व्याकरणमहाभाष्यम् [४५६ ३ पूर्वपदात्संज्ञायामगः ॥ ८।४ । ३॥ पूर्वपदात्संज्ञायामुत्तरपदग्रहणम् ॥ १॥ पूर्वपदारसंज्ञायामुत्तरपदग्रहणं कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् ? तद्वितपूर्वपदस्थाऽप्रतिषेधार्थम् ॥ २ ॥ तद्धितस्थस्य पूर्वपदस्थस्य च प्रतिषेधो मा भूत् । खारपायणः। करणप्रियः । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । पूर्वपदमुत्तरपदमिति संवन्धिशब्दावेतौ । सति पूर्वपद उत्तरपदं भवति, सति चोत्तरपदे पूर्वपदं भवति । तत्र सम्बन्धा- देतदवगन्तव्यं—'यत्प्रति पूर्वपदमित्येतद्भवति तत्स्थस्य नियम' इति । किं च प्रत्येतद्भवति ? उत्तरपदं प्रति । संज्ञायां नियमवचनेऽगप्रतिषेधान्नियमप्रतिषेधः॥ ३ ॥ संज्ञायां नियमवचनेऽगप्रतिषेधान्नियमस्याऽयं प्रतिषेधो विज्ञायते-'अग' इति । तत्र को दोषः? तत्र नित्यं एत्वप्रसङ्गः ॥४॥ तत्र पूर्वेण संज्ञायां चाऽसंज्ञायां च नित्यं णत्वं प्राप्नोति । योगविभागात्सिद्धम् ॥ ५ ॥ योगविभागः करिष्यते-'पूर्वपदात्संज्ञायाम् । ततः 'अगः' । गान्ता- त्पूर्वपदाद्या च यावती णत्वप्राप्तिस्तस्याः सर्वस्याः प्रतिषेधः । प्र०- पूर्वपदा । तद्धितेति । 'पूर्वपदे यौ रषौ ताभ्यां परस्य नकारस्य संज्ञायामेव रणत्व'मिति नियमादसंज्ञायां तद्धितपूर्वपदस्थस्यापि णत्वं न प्राप्नोतीत्युत्तरपदग्रहणं कर्तव्यम् । खारपायण इति । खरपस्यापत्यं गोत्रं नडादित्वात् फक् । सम्बन्धिशब्दाविति । पूर्वपदावयवो रेफः पकारश्च पूर्वपदशब्देनोच्यते । समु- दायेपु हि वृत्ताः शब्दा अवयवेवापि वर्तन्ते । पूर्वपदत्त्वं चोत्तरपदापेक्षमिति तद्धित- पूर्वपदस्थस्य णत्वं भवत्येव । समानपदमेवेति । समासे च पूर्वपदोत्तरपदविभागाऽ. पेक्षया भिन्नपदत्वमप्यस्तीति णत्वाऽप्रसङ्गः । एवं च विध्यर्थमेतत्सूत्रं, न नियमार्थम् । अथ खारपायण इत्यत्र कथं णत्वं, यावता खरशब्दस्यापि पदत्वसस्तीति, तहखानेफस्य समानपदत्वमेव नास्ति । अत्राहुः-यत्र द्वावपि निमित्तनिमित्तिनौ समानपदस्थत्वं उ०- पूर्वपदात् । पूर्वपदे याविति । पूर्वपदग्रहणं तत्स्थे लाक्षणिकमिति भावः । नियमादिति । समासे समानपदत्वात्पूर्वेण सिद्धेऽस्यारम्भादित्यर्थः । पूर्वपदावयव इति । भाक्षेपोऽप्युत्तरपदावययनस्येति भावः । पूर्वपदशब्दो रूद्ध इति तात्पर्यम् । भाग्य-नित्यं रणवप्रसङ्गः इति । सर्वत्र संज्ञायामसंज्ञाया प णस्वासरः इत्यर्थः । ऋगयनादिश्च इति । गवनव्यतिरिक्तानां तु गव्यवधाने परवप्राप्तियोग्यानामनभिधानमिति भावः । +४. १. ९९८.४, १.

·४४) श्रीभगवत्पतंजलिविरचितं [अहोऽदन्तात अप्रतिषेधो वा यथा सर्वनामसंज्ञायाम् ॥ ६ ॥ न वाऽर्थः प्रतिषेधेन । णत्वं कस्मान्न भवति १ 'यथा सर्वनामसंज्ञायाम्' । उक्तं च सर्वनामसज्ञायां-'सर्वनामसंज्ञायां निपातनाण्णत्वाभाव' इति । यथा पुनस्तत्र निपातनं क्रियते--सर्वादीनि सर्वनामानि [ १. १. २७ ] इति, इहेदानीं किं निपातनम् ? इहापि निपातनमस्ति । किम् ? 'अशगयनादिभ्यः' [४. ३. ७३ ] इति । नैव वा पुनरत्र पूर्वेणा णत्वं प्राप्नोति । किं कारणम् ? 'समानपद' इत्युच्यते, न चैतत्समानपदम् । समासे कृते समानपदम् । समानपदमेव यन्नित्यं न चैतन्नित्यं समानपदमेव । किं वक्तव्यमेतत् ? न हि । कथमनुच्यमानं गंस्यते ? समानग्रहणसामर्थ्यात्' यदि हि यत्समानं चाऽसमानं च तत्र स्यात्समानग्रहणमनर्थकं स्यात् । विभापौषधिवनस्पतिभ्यः ॥ ८ । ४ । ६ ॥ द्वयक्षरत्यक्षरेभ्य इति वक्तव्यम् । इह मा भूत्-देवदारुवनम् । इरिकादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः । इरिकावनम् । तिमिरवनम् । अहोऽदन्तात् ॥८।४।७॥ अदन्ताददन्तस्येति वक्तव्यम् । इह मा भूत्-दीर्घाह्री शरदिति । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । नैषाऽहन्छब्दात्पष्ठी । का तर्हि ? अह्नशब्दात्प्रथमा पूर्वसूत्रनिर्देशश्च । प्र०-व्यभिचरतस्तत्र णत्वाऽभावः । इह तु रेफस्य व्यभिचारेऽपि नकारस्य समानपद- स्थत्वाऽव्यभिचाराएणत्वं प्रवर्तते । समानग्रहणमिति । 'पद'इत्येवाऽपदस्थयोनिमित्त- निमित्तिनोरसम्भवात्सामर्थ्यादेकत्वसङ्घयाया विवक्षया समानत्वे लब्धे समानश्रुतिरङ्गी- कृताऽवधारणा विज्ञायत इत्यर्थः । उ-यत्र द्वावपीति । एवं च निमित्तानधिकरणनिमित्तिमत्पदाऽघटितस्वमेव समानपदत्वमिति भावः। सामर्थ्यादेकत्वेति । अनुवादगतत्वेऽपि सामर्थ्यात्तद्विवक्षेति भावः । इदं चिन्त्य, पदान्तरेऽप्रवृत्यापत्तेः । तस्मात्पदे इत्युक्त्यैव प्रत्यासच्या रपनानामक पदस्थत्वे लब्धे तरसामर्थ्यात्तल्लाभ इति बोध्यम् । विभापौषधि० । भाष्ये-यक्षरेति । अत्राऽक्षरशब्देनाऽसहितं व्यञ्जनम् । अतएवे. रिकादिभ्यः प्रतिषेधः सार्थकः । • १.१. २७ * +6.४. १.५.४.८८.

·८०४पाना॥११सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [४९५ अथ वा युवादिषु* पाठः करिष्यते । वाहनमाहितात् ॥८।४।८॥ आहितोपस्थितयोरिति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात्-इक्षुवाहणम् , शरवाहणम् । अपर आह- वाहनं वाह्यादिति वक्तव्यम् । यदा हि गर्गाणां वाहनमपविद्धं तिष्ठति तदा मा भूत्-गर्गवाहनमिति । वा भावकरणयोः ॥८॥४॥ ११ ॥ वाप्रकरणे गिरिनद्यादीनामुपसंख्यानम् ॥ १॥ वाप्रकरणे गिरिनद्यादीनामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । गिरिणदी, गिरिनदी । चक्रणितम्बा, चक्रनितम्बा। प्रातिपदिकान्तनुम्विभक्तिषु च ॥८।४ । ११ ।। प्रातिदिकान्तस्य णत्वे समासान्तग्रहणमसमासान्तप्रतिषेधार्थम् ? प्रातिपदिकान्तस्य णत्वे समासान्तग्रहणं कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् ? 'असमासान्तप्रतिषेधार्थम् ' । असमासान्तस्य मा भूतु-गर्गभगिनी, दक्षभगिनीति । प्र०- अहोऽदन्तात् । पूर्वसूत्रनिर्देशश्चेति । पूर्वाचार्याः कार्यभाजः षष्ठ्या न निरदिक्षन्नित्यर्थः । अथवेति । अवश्यकर्तव्यश्च युवादिषु पाठः, 'प्रातिपदिकान्ते'ति विकल्पेन एत्वं मा भूत्। वाह० । आहितोपस्थितयोरिति । आहितशब्देन भूतकालक्रियानिर्देशायदा. वाह्यं नारोपितं केवलं सन्निहितं तदा न प्राप्नोतीति वचनम् । 'स्वस्वामिभावनिवृत्तिपर- त्वाद्भूतकालस्येहाविवक्षे'त्यन्ये आहुः । वाहनं वाह्यादिति । वहनीयवाचिन इत्यर्थः । अपविद्धमिति । वहनशक्तिविकलं प्रनष्टमित्यर्थः । यदा गर्गा वायत्वेन विवक्ष्यन्ते न तु खामित्वेन तदा णत्वं भवत्येव । प्रातिपदिका० । समासान्तग्रहणमिति । समासस्य प्रातिपदिकस्य योऽन्त्यो उ०- अहोऽदन्तात् । अवश्येति । एवं चाऽदम्तानुफरणशो वृथैवेति भावः । वाहनमा०। आहितम्--आरोपितम् । वाद्यम्-उपस्थितम् । मनारोपितवासमपि समिहितवाह्यम् । वचनमिति । उपस्थितेत्येतदित्यर्थः । सूत्राक्षरैरेवाऽस्याऽर्थस्य सिदि दर्श- पति-स्वस्वामीति । वहनीयेति । वहनीयाऽर्थयापारपरस्य याहनस्य परयमित्यर्थः । तरिक गार्यवाहणमित्यसाध्येय, नेत्याह-यदेति । प्रादिपदिकान्त । ननु कृतेऽपि समासान्ताहणे समासप्रातिपदिकावयवावात् गावं .८.४.११..

·४९६] श्रीभगवत्पतलिविरचितं [ कुमति च न वा भवति-गर्गभगिणीति ? भवति यदैतद्वाक्यं-गर्गाणां भगो गर्गभगः, गर्गभगोऽस्याऽस्तीति । यदा त्वेतद्वाक्यं भवति-गर्गाणां भगिनी गर्गभगि- नीति, तदा न भवितव्यं, तदा मा भूदिति । यदि समासान्तग्रहणं क्रियते माषवापिणी व्रीहिवापिणीत्यत्र न प्राप्नोति । लिङ्गविशिष्टग्रहणे चोक्तम् ॥ २॥ किमुक्तम् १ 'गतिकारकोपपदानां कृद्भिस्सह समासवचनं प्राक् सुबु- पत्ते रिति । तत्र युवादिप्रतिषेधः ॥३॥ तत्र युवादीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः । आर्ययूना, क्षत्रिययूना, अपक्कानि, परिपक्वानि, दीर्घाही शरदिति । कुमति च ॥८।४ । १३ ॥ अथेह कथं भवितव्यं—माषकुम्भवापेण व्रीहिकुम्भवापेणेति, नित्यं णत्वेन भवितव्यमाहोस्विद्विभाषया: १ यदा तावदेतद्वाक्यं भवति-कुम्भस्य वापः कुम्भवापः, माषाणां कुम्भवापो माषकुम्भवाप इति, तदा नित्यं णत्वेन प्र०-नकारस्तस्य णत्वमित्यर्थः । गर्गभगिनीति । 'भगिनित्येतस्य प्रातिपदिकस्याऽन्तो नकार इति णत्वप्रसङ्गः। अन्तशब्दश्वाऽवसानवत्यैकदेशवाची । यथा वस्त्रान्त इति । गर्गभगोऽस्यास्तीति । खारपायणवत्समानपदस्थत्वाद्रेफनकारयोः पूर्वणैवाऽत्र णत्वं न त्वनेन । मापवापिणीति । ईकारान्तेन समास इति पूर्वपक्षः। नकारान्तेन समासः पश्चादीकार इति सिद्धान्तः । प्रपक्वानीति । अत्र 'कुमति चेति नित्यं णत्वं प्राप्नोति । कुति च । अथेति विचारो निष्प्रयोजन इत्याहुः । विग्रहद्वयेऽप्यर्थाभेदाद्रप- द्वयसिद्धौ च विकल्पस्यैव समर्थनान्नित्यणत्वोपन्यासस्याजागलस्तनतुल्यत्वात् । न चाऽत्र गत्वेन भाव्यम्, 'पदव्यवाय' इति प्रतिपेधात् । केचित्त्वाहुः-यदा माषाणां कुम्भो मापकुम्भस्तस्य वाप इति प्रक्रिया तदोत्तरपदत्वे चाऽपदादिविधाविति प्रत्यय- उ०-स्यादेवेस्यत भाह-अन्तशब्दश्चेति । न स्वेकदेशमानवाचीति भावः । नत्वनेनेति । समासप्रातिपादिकान्तस्वाऽभावासकारस्येति भावः। कुमति च । निष्प्रयोजनत्यमुपपाक्ष्यति-विग्रहद्वयेऽपीति । निषेधप्रतिपेधप्रति- योगिनः प्राप्तिमायनिरूपणपरं भाग्यमित्यन्ये । केचिदाहुरिति । अत्राऽरचियीजन्तु प्रत्या- सपयोत्तरपदस्य कार्यिस्य एष निषेधप्रवृत्याय तस्य दुर्लभवम् । किं पाऽपदादिविधाविति .८.४.१.+४.१.४८...८.४.११.

·अ०४पाआ०१४सू० ] व्याकरणमहाभाध्यम् [४९७ भवितव्यम् । यदा स्वेतद्वाक्यं भवति–माषाणां कुम्भो माषकुम्भः, माषकुम्भस्य वापो माषकुम्भवाप इति, तदा विभाषया भवितव्यम् । उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य ॥८।४ । १४ ॥ असमासग्रहणं किमर्थम् ? समास इति वर्तते, असमासेऽपि यथा स्यात्- प्रणमति परिणमति । क्व पुनः समासग्रहणं प्रकृतम् ? 'पूर्वपदात्संज्ञायामगः' [८. ४. ३ ] इति । कथं पुनस्तेन समासग्रहणं शक्यं विज्ञातुम् ? पूर्वपद- ग्रहणसामर्थ्यात् । समास एवैतद्भवति पूर्वपदमुत्तरपदमिति । अथाऽपिग्रहणं किमर्थम् ? समासेऽपि यथा स्यात्-प्रणामकः, परि- णामकः । यदि तर्हि समासे चाऽसमासे चेष्यते नार्थो ऽसमासेऽपि'ग्रहणेन । निवृत्तं पूर्वपदादिति । अविशेषेणोपसर्गाण्णत्वं वक्ष्यामि । समासे नियमान्न प्राप्नोति । असिद्धमुपसर्गाण्णत्वं, तस्याऽसिद्धत्वान्नियमो* न भविष्यति । प्र०-लक्षणनिषेधात्पदत्वाऽभावान्निषेधाऽप्रवृत्तिः। कुम्भस्य वापः कुम्भवापो, भाषाणां कुम्भवापो माषकुम्भवाप इत्यस्यां तु प्रक्रियायां णत्वप्रतिषेध इति । उपसर्गा० । समाल एतद्भवतीति । ननु 'सुबामन्त्रित' इत्यत्रोक्तम्-अवि- शेषेणैतद्भवति पूर्वपदमुत्तरपदमिति, तेन चर्मनमन्नित्यत्र णत्वं न भविष्यतीति । उच्यते । स्वरग्रहणप्रत्याख्यानाय तदुक्तं न त्वेष पक्षः स्थितः । समासे नियमादिति । यदा 'पूर्वपदात्संज्ञायामग' इति सूत्रं नियमार्थमिति पक्षस्तदैतदुच्यते । समासपदे हि समाने निमित्तनिमित्तिनो वारिसद्धं रणत्वं नियम्यते । यदा तु समानग्रहणात्समानमेव यन्नित्यं पदं तदाश्रीयते तदा पूर्वपदादित्यस्य विध्यर्थत्वादसमासेपिरहणस्य ज्ञापकत्वाऽ. उ०-पर्युदासेनाऽपदान्तविधावेव तत्प्रवृत्तेन लुमतेति सून्नभाण्ये ध्वनितस्वम् । एवम्वेद भाष्य. मेकदेश्युक्तिरिति तात्पर्यम् । उपसर्गाद०। स्वरग्रहणप्रत्याख्यानायेति । तन हि पमनमन् , कूपे सिंबनित्यादी णस्वपश्ववारणाय स्वरग्रहणमित्युक्त, पूर्वपदादिति नियमाण्णत्वं न भविष्यति-इति चोदित समासे एतद्भवतिपूर्वपद'मिस्यायुक्त्वा 'नेत्याह भविशेषणे त्यादिना स्वरग्रहणं प्रत्यारयातम् । तच्चायुक्तमिति 'रूढियोगमपहरतीति न्यायसिदेताप्याद्विज्ञायते, सदाह-नत्वप इति । विध्यर्थवादिति । भयमेव युक्तः पक्षस्तत्र सिद्धान्तितति झापफरवमसातम् । एवं बा समासेऽपीति सून न्यर्थमेवेति भावः । ननु प्रत्येक पोगानामानर्थक्य मानाभागात् सब--- . - .

·४९८] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [उपसर्गादसमासेऽपि० एवं तर्हि सिद्धे सति यदसमासेऽपिग्रहणं करोति तज्ज्ञापयत्याचार्यों 'न योगो योगेऽसिद्धः' । किं तर्हि ? 'प्रकरणे प्रकरणमसिद्ध मिति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् १ यत्तदुक्तं-निष्कृतम् , निष्पीतमित्यत्र सत्वस्याऽसिद्धत्वात् पत्वं न प्राप्नोतीति न स दोषो भवति । णोपदेशं प्रत्युपसर्गाभावादनिर्देशः ॥१॥ अगमको निर्देशोऽनिर्देशः । यत्क्रियायुक्तास्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञे भवतो, न च णोपदेशं प्रति क्रियायोगः । एवं ताहाऽयमुपसर्गादसमासेऽपि णोप- देशस्येति, न च णोपदेशं प्रत्युपसर्गोऽस्ति, तत्र वचनाद्भविष्यति । वचनप्रामाण्यादिति चेत्पदलोपे प्रतिषेधः॥२॥ वचनप्रामाण्यादिति चेत्पदलोपे प्रतिषेधो वक्तव्यः । प्रगता नायका अस्माद्ग्रामात्-प्रनायको ग्राम इति । सिद्धं तु यं प्रत्युपसर्गस्तस्थत्स्येति वचनात् ॥ ३॥ सिद्धमेतत् । कथम् १ यं प्रत्युपसर्गस्तत्स्थस्य णो भवतीति वक्तव्यम् । सिद्धयति । सूत्रं तर्हि भिद्यते । यथान्यासमेवाऽस्तु । ननु चोक्तं 'णोपदेशं प्रत्युपसर्गाऽभावादनिर्देश इति । नैष दोषः । णोपदेश इति नैवं विज्ञायते- ण उपदेशो णोपदेशः, णोपदेशस्येति । कथं तर्हि ? ण उपदेशोऽस्य सोऽयं णोपदेशः, पोपदेशस्येति । प्र०-नुपपत्तिः । न्यायात्तु प्रकरणे प्रकरणस्यासिद्धत्वं व्यवस्थाप्यते, प्रकरणस्यार्थवद्वाक्य- त्वात्तदन्तर्गतानां योगानामानर्थक्यायोगे योगस्याऽसिद्धत्वायोगात् । असिद्धत्वेन कार्याऽसम्पादनादनर्थकत्वमितिभावः । प्रकरणाऽसिद्धत्वेपि तस्यार्थवद्वाक्यत्वादहूना- मानर्थक्यम् । अथवा 'निष्कृत'मित्यादौ विसर्जनीयस्यैव पत्वं विधेयं न तु सफारस्य । लोपदेशं प्रतीति । उपदिश्यत इत्युपदेशो, रणश्चात्सादुपदेशो गोपदेश इति फर्मधारयं मत्या चोद्यते । नैवं विज्ञायत इति । उपसर्गप्रहरणस्य मा भृद्रोणार्थत्वमिति मुख्या प्रहणाय यहुव्रीहिरात्रीयते। उ०-सायप्रयोगसाधनेन सार्थप पायस माह-अथवेति । एयरपक्षाश्रयणेन किषि. समिति भायः । कर्मधारयमिति । भन्सरहरयादिति भावः । भाष्ये-सिद्धन्तु चं प्रतीति । से प्रायुपसर्गस्तास्यस्य गोपदेशस्य मस्य न इत्यर्थ इति भावः । भवनारकर्मधारपे संभवति बहिणाबाहुरीपाश्रयणमस माह-उपसर्गति । तदा उपसर्गप्रहणं प्रापयाण- मियामपनीर साविति भावः । - -~- । - + ८.१.१...

·अलापा ०१६सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [४९९ हिनुमीना ।।८।४ । १५ ॥ हिनुमीनाग्रहणे विकृतस्योपसंख्यानम् ॥१॥ हिनुमीनाग्रहणे विकृतस्योपसंख्यानं कर्त्तव्यम् । प्रहिणोति, प्रमीणीते । वचनाद्भविष्यति । अस्ति वचने प्रयोजनम् । किम् ? अहिणुतः, प्रमीणाति । सिद्धमचः स्थानिवत्त्वात् ॥२॥ सिद्धमेतत् । कथम् ? 'अचः स्थानिवत्त्वात्' । स्थानिवद्भावादत्र णत्वं भविष्यति । प्रतिषिध्यतेऽत्र स्थानिवद्भावः 'पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिव'दिति । दोषा एवैते तस्याः परिभाषायाः-'तस्य दोषः संयोगादिलोपलवणत्वेष्विति । आनि लोट् ॥ ८।४ । १६ ॥ लोडिति किमर्थम् ? पहिमानि कुलानि, प्रवपानि मांसानि । श्रानिलोड्ग्रहणानर्थक्यमर्थवद्गृहणात् ॥ १ ॥ आनिलोड्ग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् ? 'अर्थवद्ग्रहणात्' । अर्थवत आनिशब्दस्य ग्रहणं, नैषोऽर्थवान् । अनुपसर्गाद्वा ॥ २ ॥ अथवा यत्क्रियायुक्तास्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञे भवतो, न चैतमानिशब्द प्रति क्रियायोगः । इहापि तर्हि न प्राप्नोति--प्रयाणि, परियाणीति । अत्रापि नाऽऽनिशब्द प्रति क्रियायोगः । आनिशब्दं प्रत्यत्र क्रियायोगः । कथम् ? यक्रियायुक्ता इति नैवं विज्ञायते—'यस्य क्रिया यक्रिया, यस्क्रियायुक्तास्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञे भवत' इति । कथं तर्हि ? या क्रिया यत्क्रिया, यत्क्रिया- युक्तास्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञे भवत इति । प्र०- पानि लोट् । आनिशब्दमिति । क्रियायोगग्रहणस्यैव 'यक्रियायुक्तास्त प्रतीति व्याख्यानम् । योगश्चाऽर्थलक्षणः । तत्र प्रयोगविपया क्रियाऽऽश्रीयते । सा च न कचिदसंसृष्टाऽस्तीति समुदायस्था आनीयत इति श्रानिशब्दान्तसमुदाचं प्रति क्रियायोगः । तत्राऽयं सूत्रार्थः-'उपसर्गात्परस्य समुदायस्य य ानिशब्दस्तन्नकारस्य णत्व'मिति । तदेवं प्रत्याख्यातं लोड्ग्रहणम् । उ०- हिनुमि० । भाष्ये स्थानियत्त्वादिति । यहिमाऽसिद्धस्वं तु न, निपादीपेन्तरले सक्ष्प्रवृतः। एफदेशविकृतन्यायेनापीदं सिध्यतीतीदं भाध्यमेफदेश्युफिरिति केपिन् । श्रानिालोट् । यस्क्रियेत्या फर्मधारयाश्रयणे हेतुं दर्शयन् सरपक्षे इसिद्धिं दर्शयति- क्रियायोगेति । प्रयोगविषयेति । तस्या एय मुख्यावात् । मनु शासीयावयायतिरेकविपति भावः । न कचिदिति । पदस्यैव लोके प्रयोगात् । एरोन निरासमतामयति तरकुल १.१.५८.. " ·५०० श्रीभगवत्पतालविरचितं [अनितेरन्तः नेर्गदनदपतपदघुमास्यतिहन्तियातिवातिद्रातिप्सातिवपति- वहतिशाम्यतिचिनोतिदेग्धिषु च ॥ ८ । ४ । १७ ॥ नेगदादिषु अड्व्यवाय उपसंख्यानम् ॥१॥ नेर्गदादिष्वड्व्यवाय उपसंख्यसानं कर्त्तव्यम् । प्रण्यगदत् , परिण्यगदत् । आङा चेति वक्तव्यम् । प्रण्यागदत् । ननु चाऽयमड् गदादिभक्तो गदादिग्रहणेन ग्राहिष्यते । न सिध्यति । अङ्गस्याऽडुच्यते*, विकरणान्तं चाऽङ्गम् , सोऽसौ संघातभक्तोऽशक्यो गदादिग्रहणेन ग्रहीतुम् । एवं तर्खड्व्यवाय इति वर्त्तते । क प्रकृतम् १ 'अटकुप्वानुम्व्यवायेऽपि' [८. ४. २ ] इति । तद्वै कार्यि- विशेषणं निमित्तविशेषणेन चेहार्थः । तत्रापि निमित्तविशेषणमेव । अनितेः ॥८।४ । १६ ॥ अन्तः ॥ ८।४। २०॥ अन्तग्रहणं किमर्थम् ? अनितेरन्तग्रहणम् संवुद्धयर्थम् ॥ १ ॥ अनितेरन्तग्रहणं क्रियते 'संबुद्धयर्थम्' । हे प्राण । अपर आह-- अनितेरन्तः पदान्तस्य अनितेरन्तग्रहणं क्रियते, पदान्तस्य नेति प्रतिषेधः प्राप्नोति तद्बाधनार्थम् । यो वा तस्मादनन्तरः । प्र०- नेर्गदनद० । तदिति । तत्र हि निमित्तयो रेफपकारयोनिमित्तनश्च नकार. स्याऽटा व्यवाय आश्रितः । इह तु नेः परे गदादयो व्यवहिता इति णत्वाप्रसङ्गः । तत्रापीति । यत्र यन्निमित्तं तत्राऽस्याऽडादिभिर्व्यवाये एत्वमिति गदादीनामपि निमित्तत्वसद्भावाद्वयवाये णत्वं सिध्यतीत्यर्थः । अनितेः । सम्बुद्धयर्थमिति । अनितेर्नकारोऽन्त एवेऽत्यन्तग्रहणसामर्थ्यात् पदस्याऽन्तो विज्ञायत इति ‘पदान्तस्येति प्रतिषेधो योगविभागेन बाध्यते । अपर श्रादेति-पाठभेदं दर्शयति । वस्तुतस्तु नाऽस्ति भेदः । यो वा तस्मादिति । अस्मिन् उ०-निरानीत्यादौ णस्यग्यापरयर्थ, तदुपसर्गस्वादर्थवाच्चेति परास्तं, भाण्यप्रामाण्येन तथा. प्रयोगानभिधानादिति दिक् । नैर्गद० कार्यिशब्देन भकारो गृह्यत इत्याह-नकारस्येति । 'नेः परे गदादय' इति पाठः । यत्र यदिति । पूर्वयापरस्यापि निमिसरयासिमिसनिमिसिनोरटा व्यवाये णत्यमित्यर्थः समान इयर्थः। भनितेरन्तः। संपुरयत्वेऽपि पोगविभागस्य पूर्वसूत इत्यपहपसे इस्याह- यो येति । पाशा । सामादिति । भनित: समीपे यो रेफरतस्मामस्पति भाष्यो. . A ·८०४पा०११२१सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [५०१ अथवा--अयमन्तशब्दोऽस्त्येवाऽवयववाची । तद्यथा--वस्त्रान्तो वस- नान्त इति । अस्ति सामीप्ये वर्तते । तद्यथा--उदकान्तं गतः । उदकसमीपं गत इति गम्यते । तद्यः सामीप्ये वर्चते तस्य ग्रहणणं विज्ञायते । अनितेः समीपे यो रेफस्तस्मान्नस्य यथा स्यात्-प्राणिति । इह मा भूत्--पर्यनिति । उभौ साभ्यासस्य ॥८।४ । २१ ॥ साभ्यासस्य द्वयोरिष्टम् साभ्यासस्य द्वयोर्णत्वमिष्यते, प्राणिणिषति । हन्तेरत्पूर्वस्य ॥८। ४ । २२ ॥ हन्तेरत्पूर्वस्येति किमर्थम् ? प्रघ्नन्ति, परिघ्नन्ति । हन्तत्पूर्वस्य वचने उक्तम् किमुक्तम् ? 'कुव्यवाये हादेशेषु प्रतिषेध' इति । प्र०-पक्षे 'प्रा'णिति सम्बुद्धयर्थमावर्त्तनीयमन्तग्रहणम् । तद्यः सामीप्य इति । एकवर्ण- व्यवधानं च सामर्थ्यादाश्रीयते । 'पर्यनिती'त्यत्र तु वर्णद्वयव्यवधानाण्णत्वाऽभावः । उभौ साभ्यास । साभ्यासस्य द्वयोरिति-उभौग्रहणस्य प्रयोजनं दर्शयति । उभावित्यस्मिन्नसति साऽभ्यासस्यानितेणे भवतीत्युच्यमाने वचनसामर्थ्याच पूर्वत्रा- सिद्धीयमद्विवचन इत्यनाश्रीयमाणेऽकृतणत्वस्य द्विवचने कृतेऽनन्तरस्य पूर्वेण णत्वस्य सिद्धत्वाद्वयवहितार्थमिदं णत्वं स्यात् । अनन्तरस्य तु तक्रकौण्डिन्यन्यायेन न स्यादि- त्युभावित्युच्यते। । उ-रेकादेशस्य परादिवद्भावेन रेफस्यानितिसमीपत्वाऽक्षतेरिदं किममिति पिन्त्यम् । यस 'न पदान्त'सूत्रे नव्यैर्निमित्तसमीपस्यो योऽनितेन कार इति, निमित्तसमीपस्याऽनितेोनस्तस्य णत्वमिति द्धा व्याख्यानं भाष्ये स्थितमित्युक्तं, तत्कथं भाष्याक्षरस्वरससिद्धमिति चिन्त्यम् । अन्तशब्दश्वाऽनाऽज्यवहितसमीपवाची, न्याण्यानात् । प्राणितीयत्र स्थानियत्वं तु म, भपूर्व- विधित्वात्पश्चमीसमासस्यानित्यवाच्चेति दिक। भाग्य-समीपे चो रेफ इति । सन्त' इति विभयस्यन्तरेण विपरिणम्यते इति भावः । उभी साम्या । वचनसामर्थ्याचति । भनेन तदनियावस्यापि ज्ञापनादिति भावः । 'साम्यासस्येति च गुणः कृतारमसंस्कार' इति न्यायेनाऽनिनविशेषणं, न नस्य । एना:- भ्याससहितनस्यत्वर्थे रमागमेन रोपवयोरिवाऽगासनिवृत्यापपिरिरमपानम् । तालि- न्येति । वस्तुतस्तु एवं हि 'नइत्यम्य पटगन्नस्याधिकारानुभयोरिति धन, भानिए । भतएव 'यो रेफस्तम्मारापति अनिने रियन भाष्ये टपमा विनाम्या पूण सिदिरिपरि पिण्यम् । तस्मामायानाप्रपोजनपरगद मा योगा। सथादि-अभ्यासम्पानश्यासपदम्य पहियार पारि मिदिः । * - ८. ४. ३..

·५०२] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [ उपसगादनोत्परः १ उपसर्गादनोत्परः ॥ ८।४ । २८ ॥ कथमिदं विज्ञायते--ओकारात्परः--प्रोत्परः, न ओत्परोऽनोत्पर इति, आहोस्विदोकारः परोस्मात्सोऽयमोत्परः, न श्रोत्परोऽनोत्पर इति १ किं चातः ? यदि विज्ञायते---'अोकारात्पर श्रोत्परः, न ओत्परोऽनोत्पर इति, 'प्र नो मुञ्चतम् ' अत्रापि प्राप्नोति । अथ विज्ञायते--ओकारः परोऽस्मात्सोऽयमोत्परः, न श्रोत्परोऽनोत्पर इति, 'प्राणो वनिर्देवकृता' अत्र न प्राप्नोति । उभयथा च प्रक्रमे दोपो भवति । प्र नः मुञ्चतम्-- नो मुञ्चतम् । प्र उ नः--प्रोनः । भाविन्यप्योति नेष्यते ॥ १ ॥ भाविन्यप्योकारे णत्वं नेष्यते । एवं तह्युपसर्गाबहुलमिति वक्तव्यम् । अनितरन्तः पदान्तस्य, यो वा तस्मादनन्तरः । साभ्यासस्य द्वयोरिष्टम् भाविन्यप्योति नेष्यते ॥ १॥ प्र०- उपसर्गादनोत्परः । उभयथा च प्रक्रम इति । प्रक्रमो ग्रन्थपरिचयाऽर्थः क्रमपाठः । भाविन्यपीति । यद्यपि क्रमपाठे ओकारो नास्ति, संहिसापाठे तु भावीति णत्वं न प्रवर्त्तते, सांप्रतिकसद्भावे तु भाविगतिर्दुलभेति पाठान्तरमाश्रितम् । अथवो- भयथा च प्रक्रमे इत्यस्याऽयमर्थः,-उभयथा चाश्रीयमाणे इह दोप इति । भाविनीति । ोकारार्थ उकार श्रोशब्देनोच्यत इत्यर्थः । मुख्यार्थसम्भवे गौणार्थग्रहणमयुक्तमिति पाठान्तरसमाश्रयः । उ०-सूत्रेभ्यासेनेत्यभ्यासस्येति वा फरणेऽपि द्वयोनं सिद्धिः। अतः साम्यासस्यरयुक्तमिति । मतपय पार्तिकता साभ्यासस्येति पदं गृहीत्या 'हयोरिट'मिरयुक्तम् । इमीग्रहणप्रयोजन 'एप:पूर्वपरयो रियन भाष्ये उम् -आदेशद्वय लाभार्थमिति । भन्यथा कट्या रम्वरप सकृ'प्रत्ययोभयोनिवृत्ती स्थान्यभावादेय पुनः प्रपृश्यभायेनादेशघ्यलामो न स्यात् । एवं च भाष्ययोनं विरोध इति दिए । उपसर्गादनोत्परः। भाग्ये-उभयचा पेति । सन्ग्रेण समासपाहीकार इत्यर्थः । मारमे दोप या 'प्रमम' शब्याधमार-प्रन्येति । समपाठ इति । पदसंहितयोझ योरपि एपयगाएमम्यामार्थः पाठः हमपाठ हायुरयते । मन प्यापयाने 'मे' हग्येय सि 'मताब्दी मश: पक्षान्तरमाह-अथवेति । श्रोकारार्थ इति । भोफार टपारध भोकारसद मोप्पा पः। मूमेशपारदमुपक्षणं योग्यम् । भय पाटापारायणे पामगार- +हारियोनि पस्यो । मग ही पादानिरस्त मग्रम्प पागपामम् , मीमामा पापागाप, नापः उपमांनोपरम्पद मीमा 1 पप्पण्या: मगमः पादो माना: पुमारि भाषामिपा पारितामा प्रयन मागिता। ।

·अपा४०।१०३ सू० व्याकरणमहाभाष्यम् [५०३ कृत्यचः ।।८।४।२६ ॥ कृत्स्थस्य णत्वे निर्विण्णस्योपसंख्यानम् ॥ १॥ कृत्स्थस्य णत्वे निविण्णस्योपसङ्खयानं कर्तव्यम् । निर्विण्णोऽहमनेन वासेन । विभाषा॥८।४ । ३० ॥ णेविभाषायां साधनव्यवाये उपसंख्यानम् ॥ १ ॥ णेर्विभाषायां साधनव्यवाये उपसंख्यानं कर्तव्यम् । . प्राप्यमाणाम् , प्राप्यमानम् । तद्विधानासिद्धम् ॥२॥ विहितविशेषणं णिग्रहणं 'ण्यन्तायो विहित' इति । अडधिकाराद्वा ॥३॥ अथ वाऽड्व्यवाय इति। वर्तते । इजादेः सनुमः ॥ ८।४ । ३२॥ किमर्थमिदमुच्यते न 'कृत्यचः' [२६] इत्येव सिद्धम् ? नियमार्थोऽयमारम्भः । इजादेरेव च सनुम्कान्नान्यस्मात्सनुम्कादिति । क मा भूत् ? प्रमङ्कनम् , परिमङ्कनम् । प्र०- कृत्यचः । निर्विरणस्येति । अचः परः कृत्स्थोः मकारो न भवतीति वचनम् । तत्र परस्य णत्वं, पूर्वस्य ष्टुत्वम् । वि० । णेरिति पञ्चमीनिर्देशादनन्तर एव कृति णत्वं स्यादिति णेरिति वार्तिकारम्भः । साधनव्यवाय इति । साधनाभिधायिनि सार्वधातुके विधानाद्वि- करणः 'साधन'शब्देनोच्यते । विकरण: साधनाभिधायीति केषां चिन्मतेन वा तद्विधानादिति । सूत्रेषु यथेष्टं वाक्यशेपाध्याहाराण्ण्यन्ताद्यो विहितः कृदित्याश्रीयते । अधिकाराद्वेति । 'भयन्तात्परो यः कृ'दित्येवमप्याश्रीयमाणे न दोषो, ण्यन्तस्य कृतां चाव्यवायेपि णत्वाभ्यनुज्ञानात् । इजादेः । सनुमो णत्व इति । नियमे प्राप्तवाधः, सिद्धस्य पुनरुपादानादनु- उ०-मुख्यार्थति । पाठान्तरेति । उभययाचार्येण शिष्येभ्यः सूत्रं पठितमिति भावः। यहा पाठान्तरशब्देन न्यासान्तरम् । णेविभाषा । साधनाभिधायिनीति । निमित्तनिमित्तिनोरभेदोपचाराद् गीणोऽयं व्यपदेश इत्यर्थः । विकरण इति । भन्न पक्ष साधनशब्देन साधनाभिधायी उच्यते । तस्मादिति परिभाषायां सत्यां कथं विहितविशेषणलाभोऽन आह-सूत्रेष्विति । विहितपदान्याहार- सामथ्र्योत्तरमा भन्नाऽप्रवृत्तिरिति भावः । परिभाषाप्रत्यभिप्रायेण पक्षान्तरमित्याद- रायन्तात्पर इति। .८.४.४१.८.४.२. ६४ ।

·५०४] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [इजादैः समः सनुमो णत्वेऽवधारणाऽप्रसिद्धिविधेयभावात् ॥ १॥ सनुमो णत्वेऽवधारणस्याऽप्राप्तिः । किं कारणम् ? 'विधेयभावात्' । कैमर्थ्यान्नियमो भवति १ विधेयं नास्तीति कृत्वा । इह चाऽस्ति विधेयम् । किम् ? ण्यन्ताद्विभाषा प्राप्ता तत्र नित्यं णत्वं विधेयम् । तत्राऽपूर्वो विधिरस्तु नियमोऽस्त्विति, अपूर्वो विधिभविष्यति न नियमः । सिद्धं तु प्रतिषेधाधिकारे सनुम्ग्रहणात् ॥ २॥ सिद्धमेतत् । कथम् १ 'प्रतिषेधाधिकारे सनुम्ग्रहणात्' । प्रतिषेधाधिकारे सनुम्ग्रहणं कर्तव्यम् । 'न भाभूपूकमिगमिप्यायीवेपिसनुमा मिति: । इहापि तर्हि न प्राप्नोति-प्रवणम् , प्रहणीयम्+ कृत्स्थस्य च णत्व इजादेः सनुमो ग्रहणम् ॥ ३ ॥ कृत्स्थस्य च णत्वेx इजादेः सनुमो ग्रहण कर्तव्यम् । सिध्यति । सूत्र तर्हि भिद्यते । यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं-- 'सनुमो णत्वेऽवधारणाप्रसिद्धिर्विधेय- भावादिति । नेप दोषः । 'हल' इति वर्तते । क्व प्रकृतम् १ 'हलश्चेजुपधात्' [३१] इति । तद्वै तत्रादिविशेपणमन्तविशेषरोन चेहार्थः । कथं पुनर्जायते-- 'तत्रादिविशेषण मिति १ 'इजुपधा'दित्युच्यते तत्र नाऽर्थोन्तविशेषणेन । तत्रादिविशेषणं सदिहाऽन्तविशेपणं भविष्यति । कथम् ? 'इजादे' रित्युच्यते तत्र नाऽर्थ श्रादिविशेषणेन । अथवा 'इजादेः सनुमः' [८. ४. ३२ ] इत्यत्र 'रोविभाषा' [३०] इत्येतदनुवतिष्यते । प्र-वाददोपश्च । विधौ तु न प्राप्तयाधो नाप्यनुवाददोप इति विधिनियमसंभवे विधिरंव ज्यायानिति भावः । सिद्ध यिति । तेन 'प्रमहन मित्यादौ णत्वं न भवति । तत 'इजादः सनुम' इति योगो विध्यर्थः सम्पद्यते । तत्र नाऽर्थोऽन्तविशेषणेनेति । इजुपधस्य हलन्तत्वाऽव्यभिचारात्सामर्थ्यात्तत्रादिविरोपणं इत्प्रहणम् । तत्र नार्थ इति । इजादेई लादित्वाऽसम्भवादन्तविशंपणं हल्पाहणं सम्पदात इति हलन्तादिजादेः सनुमा यो विहितः फुत्तनस्थस्य त्येवं विज्ञायमान एयन्ताद्विध्योऽयं योगी न भवतीति नियमाय सम्पाते। 10- इलायेः मनुमः । नियमानिधायदए दीनमा-नियम इति । विध्यर्य इति । मुमो सिमामाशिमिमामः । - HAN -- ~ + .. ४. ... .. ४. 1. जमिति सागा I ८, ४. १९.

·८०४पा०मा०३६सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [५०५ न भाभूपूकमिगमिप्यायीवेपाम् ॥ ८ । ४ । ३४ ॥ भादिषु पूग्रहणम् ॥ १॥ भादिषु पूग्रहणं कर्त्तव्यम् । इह माभूत-प्रपवणं सोमस्येति । ण्यन्तस्य चोपसंख्यानम् ॥ २॥ एयन्तस्य चोपसंख्यानं कर्त्तव्यम् । किं पूज एव ? 'ने'त्याह । अविशेषेण । प्रभाफ्नम् , परिभापनम् । पात्पदान्तात् ॥८।४ । ३५ ॥ षात्पदादिपरवचनम् ॥१॥ पात्पदादिपरग्रहणं कर्त्तव्यम् । इहैव यथा स्यात्-निष्पानम् , दुष्पानम् । इह मा भूत्-ससर्पिष्केण, सयजुष्केण* | तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । नैवं विज्ञायते----'पदस्यान्तः पदान्तः, पदन्तादिति । कथं तर्हि ? पदेऽन्तः पदान्तः, पदान्तादिति । नशेः षान्तस्य ॥८॥४॥३६॥ नशेरशः ॥ १॥ नशेरश इति वक्तव्यम् । इहापि यथा स्यात्-अनक्ष्यति । परिनङ्- क्ष्यति । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । इह नशेः व इतीयता सिद्धम् , सोऽयमेवं सिद्धे सति यदन्तग्रहणं करोति तस्यैतत्प्रयोजनं पान्तभूतपूर्वस्यापि यथा स्यात् । प्र०- न भा० । ण्यन्तस्य चेति । ण्यन्तस्य धात्वन्तरत्वान्निषेधो न प्राप्नोतीति वचनम् । पात्प० । पात्पदादीति। 'पदादौ परतो यः पकारस्तस्मात्परस्य पदस्य यो नकारस्तस्य णत्वं न भवतीत्यर्थः । पदेऽन्त इति । 'पारपदादित्येव पकारेण पदस्य विशेषणात्यान्तात्पदादीति लब्धेऽर्थेऽन्तग्रहणात्सप्तमीसमास आधीयते । नशेः पान्त० । प्रनश्यतीति । नशेः पत्वे 'पढोः कः सीति कल्वे कृते रूपं, 'मस्जिनशोभली'ति नुमागमः । स च पत्त्रात्पूर्वमेव प्रवर्तते, पूर्वत्राऽसिद्धमिति वचनात् । पान्तेति । अन्तग्रहणसामर्थ्याद्यश्च संप्रति पान्तो यश्च भूतपूर्वस्तस्य सर्वस्य रणत्वनिषेधः । उ-न भाभू० । धात्वन्तरत्वादिति । 'प्रभायमान'मित्यादिसिद्धये 'भादिम्य' इति विहित. विशेषणमिति भावः। पात्पदा । सप्तमीसमास इति । 'पदे' इत्येव तु नोर्स, विधयविशेश्वगायार- णार्थत्वात् । भन्न पक्षे 'निःपान'मित्यादी मुयुत्पत्यानन्तरमेव समासोशी कार्य: । पदमान या तयोग्य परम् । 'सुसपिकेण' 'अयगुटकेण' पा०1८. २. ३६; ४१; ७.१.१०, , ·५०६] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [ष्टुना ष्टुः पदव्यवायेऽपि ॥८।४ । ३८ ॥ पदव्यवायेऽतद्धिते ॥१॥ पदव्यवायेऽतद्धित इति वक्तव्यम् । इह मा भूत्-आर्द्रगोमयेण, शुष्क- गोमयेण । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । नैवं विज्ञायते—'पदेन व्यवायः पदव्यवायः, पदव्यवाये' इति । कथं तर्हि ? 'पदे व्यवायः पदव्यवायः, पदव्यवाये' इति । तुम्नादिषु च ।। ८ । ४ । ३६ ॥ अविहितलक्षणो णत्वप्रतिषेधः क्षुम्नादिषु द्रष्टव्यः । स्तोः श्चुना श्चुः ॥८।४ । ४० ॥ किमर्थं तृतीयानिर्देशः क्रियते न श्वावित्येवोच्येत ? आनन्तर्यमाने श्चुत्वं यथा स्यात्-~-यज्ञः, राज्ञः यात्रा । अथ संख्यातानुदेशः* कस्मान्न भवति ? आचार्यप्रवृत्तिापयति--संख्यातानुदेशो नेहेति यदयं शात्प्रतिषेधं शास्ति' । ष्टुना ष्टुः ॥८ । ४ । ४१॥ किमर्थं तृतीयानिर्देशः क्रियते न टावित्येवोच्येत १ आनन्तर्यमात्रे ष्टुत्वं यथा स्यात्-पेष्टा, लेढा । अथ संख्यातानुदेशः कस्मान्न भवति ? प्राचार्यप्रवृत्ति- प्र०- चुघ्नादिपु च । अविहितेति । 'न भाभूपूकभिगमी'त्यादयस्तु योगा अस्यैव प्रपश्चार्थाः। - . उ०- पदव्यवायेऽपि । भाष्ये-श्रतद्धित इति । व्यवधायकपदस्य तद्धितभित्रपदरपं पदव्यवाय इति। सविशेषणस्वेऽपि सौवस्वादृत्तिरिति भावः। नस्य तु न विशेषणम् , भागोमयेणेरयुदादरणासातेः। पदे व्यवाय इति । अतएव 'रम्यवीणे'त्यादी 'प्रातिपादि- फान्तेति गरयं भवत्येव । वार्तिकमतेऽपि एकवाक्यतया णस्याघ्रयातिरिफतद्वितभि परत: पदेन व्ययाये मेत्यर्थात दोषः । न पोरारपदरये पापनादिविधाविति निषेधादुदाहरणदौर म्यम् । भपक्षादिविधाविति पर्युपदासेन पदान्तविधायेय निषेधप्रवृतेः, प्रत्यासस्योरपदा फाणिस्ये एप सरप्रयोश, 'भसर्घनामस्थाने यपि भ'मिति तयाण्यानप्रकारोऽपि योगविभागस्येष्ट. सिर पराया पदान्तविधिविषय एयेति मायः । नादि० अविदितेति । भपिदितो एक्षणेन णयप्रतिषेधो गस्येयर्थः । मिस पपाठे पायधिशदनाशंभारपा समानुथ्यने । 'अयि हितरक्षण रणग्याना : । सोः श्चु० । आनन्तर्यमाने इति । पूर्वनिमय परमिटोरय: । अन संयोग रगणा- हियो। सेन 'पिन'मियादी नदोषः। समय 'पिरामभारि', 'राम'यादि RE: मा। . १.१....८.४, ४४, ·८०४पा०रा०४७सू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [५०७ पियति 'नेह संख्यातानुदेशो भवतीति यदयं 'तोः षि' [८. ४. ४३.] इति प्रातेपे, शास्ति। न पदान्ताटोरनाम् ॥ ८।४ । ४२ ॥ अनामिति किमर्थम् ? षण्णां भवति काश्यपः । अत्यल्पमिदमुच्यते- 'अनामिति । अनाम्नवतिनगरीणां चेति वक्तव्यम् । घण्णाम् , पण्णवतिः, घण्णगर्यः । यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा ॥ ८ । ४ । ४५ ।। थरोऽपालिके प्रत्यये भाषायां नित्यवचनस् ॥ १ ॥ यरोऽनुनासिके प्रत्यये भाषायां नित्यमिति च वक्तव्यम् । वाङ्मयम् । त्वङ्मयमिति । अनचिच॥८।४।४७॥ द्विवचन यणो सयः ॥१॥ द्विवचने यणो मय इति वक्तव्यम् । किमुदाहरणम् ? यदि यण इति पञ्चमी मय इति षष्ठी, उल्का वल्म्मीकमित्युदाहरणम् । अथ मय इति पञ्चमी यण इति षष्ठी दव्यत्र मध्व्ववेत्युदाहरणम् । शरः खयः॥२॥ शरः खय इति वक्तव्यम् । किमुदाहरणम् ? यदि शर' इति पञ्चमी'खय' इति षष्ठी, 'स्थ्थाली स्थ्थाते'त्युदाहरणम् । अथ 'खय' इति पञ्चमी 'शर' इति षष्ठी, वत्स्सवीरम् अप्स्सरा इत्युदाहरणम् । अवलाने च ॥३॥ अवसाने च द्वे भवत इति वक्तव्यम् । वाक्क् , वाक् । त्वक् , त्वक् । प्र०- अनचि । नायं प्रसज्यप्रतिषेध इति । पाठोऽयं लेखकप्रमादान्नष्टः,- पर्युदासे ह्यन्सशस्य वर्णान्तरस्य निमित्तत्वेनोपादानादवसाने द्विवचनस्याऽप्रसङ्गात् । तस्मात् "नायं पर्युदासो यदन्यदच इति । किं तर्हि ? प्रसज्यप्रतिपेधोऽचि ने"त्ययं पाठः । तत्र प्रसज्यप्रतिपेये विधिरनुमीयते । अच उत्तरस्य यरो नूनं द्विवचनं 3०-अनचि च । भाष्ये-क्षीरमिति । अव्युत्पत्तिपक्षे इन्हम् । व्युत्पत्तिपझे घसः कीरन्प्रत्यये अलोपे पूर्वबासिद्धमद्वित्वे इति चत्वं स्वयः परत्वं बोध्यम् । एतेन 'दिलं परमवर सिद्ध वक्तव्य'मिति वचनलामादन्य वर्णदिवेऽप्रवृतेः प्रवृत्ती वा हित्वनाज प्रवाऽसिन्दुत्वनिरोध. कमेतदित्यपात्तम् । मानाभाशय । तस्माददैव तत्वप इति योध्यम् । 'शरोऽची ति तु सौजस्यैव निपेधः । तदेव याह-वाह इति । अन्य पर्यस्याऽसिववाद गम्यय द्विवेऽन्त्यस्य वाऽवसान इति चाँवं पूर्वत नस्य प्रवर्ग स्यान्, न न न्याति परिनि चर्व, वाचतान इत्यस्यासिदत्वेन सपरवाभायान् । प्रकरणे 'मरगमसिर मिति पदार, ·५०६] श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं [ष्टुना ष्टुः पदव्यवायेऽपि ॥८।४ । ३८॥ पदव्यवायेऽतद्धिते ॥ १॥ पदव्यवायेऽतद्धित इति वक्तव्यम् । इह मा भूत्-आगोमयेण, शुष्क- गोमयेण । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् । नैवं विज्ञायते- 'पदेन व्यवायः पदव्यवायः, पदव्यवाये' इति । कथं तर्हि ? 'पदे व्यवायः पदव्यवायः, पदव्यवाये' इति । तुम्नादिषु च ॥ ८।४ । ३६ ॥ अविहितलक्षणो णत्वप्रतिषेधः क्षुभ्नादिषु द्रष्टव्यः । स्तोः श्चुना श्चुः ॥ ८।४ । ४० ॥ किमर्थं तृतीयानिर्देशः क्रियते न श्वावित्येवोच्येत ? आनन्तर्यमाने श्चुत्वं यथा स्यात्--यज्ञः, राज्ञः याना । अथ संख्यातानुदेशः* कस्मान्न भवति ? आचार्यप्रवृत्तिपियति-संख्यातानुदेशो नेहेति यदयं शात्प्रतिपेधं शास्ति। । ष्टुना ष्टुः ॥८।४ । ४१ ॥ किमर्थं तृतीयानिर्देशः क्रियते न टावित्येवोच्येत १ श्रानन्तर्यमात्रे ष्टुत्वं यथा स्यात्-पेष्टा, लेढा । अथ संख्यातानुदेशः कस्मान्न भवति ? आचार्यप्रवृत्ति- प्र०- शुभ्नादिषु च । अविहितेति । 'न भाभूपूकभिगमी'त्यादयस्तु योगा अस्यैव प्रपश्चार्थाः। ? , .. उ०- पदव्यवायेऽपि । भाष्ये--अतद्धित इति । व्यवधायकपदस्य तद्वितभिनपदावं पदव्यवाय इति। सविशेषणत्वेऽपि सौत्रत्वादृत्तिरिति भावः। गस्य तु न विशेषणम् , भाईगोमयेणेरयुदाहरणाऽसतेः। पदे व्यवाय इति । अतएव 'रम्यवीण'त्यादी 'प्रातिपादि- फान्तेति णत्यं भवत्येव । वार्तिफमतेऽपि एकवाक्यतया णत्याश्रयातिरिकृतदितभिने परत: पदेन म्ययाये नेत्यान्न योपः। न पोत्तरपदवे पापदादिविधाविति निषेधादुदाहरणदोलभ्यम् । अपदादिविधाविति पर्युपदामेन पदान्तविधायेप निषेधप्रो:, प्रत्यासत्यातरपदस्य पापिये एवं सरप्रवृा, 'असर्वनामस्थाने यपि भ'मिति तस्मयाण्यानमारोऽपि योगविभागस्येष्ट. सिदगतया पान्तविधिविषय प्रवेति मायः । सुभादि० अविहितति । अविदितो क्षणेन परयप्रतिषेधो गम्यायः । मिसपदपाठे पायप्रनिषेधादनासागपा महानुस्यने । 'अयिदि रक्षण'इस्यग्यामा पर्थः। सोःश्चु० । अानन्तर्यमा प्रति । पूर्वग्मिन् परमियर्थः । अन गयोग गा. रियो। रोग पिग'मियाने नदोषः। भगएर 'पिराममारिण', 'बनरानियमादि मिशामायने । १.१.१..1८.४.४४. .. ४.४४. .

·८०४पा१आ०४७पू०] व्याकरणमहाभाष्यम् [५०७ " पियति 'नेह संख्यातानुदेशो भवतीति यदयं 'तोः पि' [८. ४. ४३ ] इति प्रातेपेधं शास्ति। न पदान्ताहोरनाम् ॥ ८ । ४ । ४२ ॥ अनामिति किमर्थम् ? षण्णां भवति काश्यपः । अत्यल्पमिदमुच्यते- 'अना'मिति । अनाम्नवतिनगरीणां चेति वक्तव्यम् । परणाम् , षण्णवतिः, घण्णगर्यः । यरोऽनुलासिकेऽनुनासिको वा ॥ ८।४ । ४५ ॥ थरोगसिके प्रत्यये साषायां नित्यवचनम् ॥ १ ॥ यरोऽनुनासिके प्रत्यये भाषायां नित्यमिति च वक्तव्यम् । वाङ्मयम् । त्वङ्मयमिति । अनचिच॥८।४।४७ ॥ द्विवचन यो सधः ॥१॥ द्विर्वचने यणो मय इति वक्तव्यम् । किमुदाहरणम् ? यदि यण इति पञ्चमी मय इति षष्ठी, उल्का वल्मीकमित्युदाहरणम् । अथ मय इति पञ्चमी यण इति षष्ठी दध्य्यत्र मध्ववेत्युदाहरणम् । शरः वयः ॥२॥ शरः खय इति वक्तव्यम् । किमुदाहरणम् ? यदि शर' इति पञ्चमी'खय' इति षष्ठी, 'स्थ्थाली स्थ्थाते'त्युदाहरणम् । अथ 'खय' इति पञ्चमी 'शर' इति षष्ठी, वत्स्समीरम् अप्स्सरा इत्युदाहरणम् । अबलाने च ॥३॥ अवसाने च द्वे भवत इति वक्तव्यम् । वाक्क् , वाक् । त्वक्क् , त्वक् । प्र०- अनत्रि च । नायं प्रसज्यप्रतिषेध इति । पाठोऽयं लेखकप्रमादानष्टः, पर्युदासे ह्यन्सशस्य वर्णान्तरस्य निमित्तत्वेनोपादानादवसाने द्विवचनत्याऽप्रसङ्गात् । तस्मात् "नायं पर्युदासो यदन्यदच इति । किं तर्हि ? प्रसज्यप्रतिषेधोऽचि ने"त्ययं पाठः । तत्र प्रसज्यप्रतिपेथे विधिरनुमीयते । अच उत्तरस्य यरो नूनं द्विवचनं उ०-अनचि च । भाष्ये-क्षीरमिति । अव्युत्पत्तिपक्षे इदम् । व्युत्पत्तिपक्षे घस: कोरन्प्रत्यये अलीपे पूर्वत्रासिद्ध महित्वे इति चत्वं ग्वयः परत्वं बोध्यम् । एतेन 'द्विस्वे परसवर्ण सिद्ध वत्तव्यमिति वचनलागोदत्य वर्णहित्वेऽमनुत्ते: प्रवृत्ती वा द्वित्वमाज एवाऽसिद्धत्वनिषेध- कमेतदित्यपातम् । मानाभावान । तम्मानस्दैव तत्पप इति बोध्यम् । 'शरोऽची ति तु सौतस्य निषेधः । तदेव ध्वग यताह–चा इति । अन्यथा पर्वस्यासिद्धत्वाद् गस्यैव द्विवेऽनयस्य वाऽवसान इति चल्ये पूर्वत्र गस्यैव अवगं स्यात् , न प तखापि सरि'चति चार्य, वाऽवसान इत्यल्पासिद्धवेन खर्परत्वाऽभावात् । प्रकरणे 'प्रकरणमसिद्ध मिति पक्ष. - ·५०८] श्रीभगवत्पतलिविरचितं [नादिन्याक्रोशे० झुक्क् सुक् । तत्तर्हि वक्तव्यम् ? न वक्तव्यम् ।।' नायं प्रसज्यप्रतिषेधः-अचि नेति । किं तर्हि ? पर्युदासोऽयं यदन्यदच' इति । नादिन्याक्रोशे पुत्रस्य ॥ ८ । ४ । ४८॥ नादिन्याक्रोशे पुत्रस्येति तत्परे च ॥ १॥ नादिन्याक्रोशे पुत्रस्येत्यत्र 'तत्परे चेति वक्तव्यम् । पुत्रपुत्रादिनि । वा हतजग्धपरे च ॥ २॥ वा हतजग्धपरे इति वक्तव्यम् । पुत्रहती, पुत्रहती। पुत्रजग्धी । पुत्त्रजग्धी। चयो द्वितीयाः शरि पौष्करसादेः ॥ ३ ॥ चयो द्वितीया भवन्ति शरि परतः पौष्करसादेराचार्यस्य मतेन । वसः, ख्षीरम् , अपसराः। अभ्यास चर्च ॥८।४ । ५४ ॥ प्रकृतिचरां प्रकृतिचरो भवन्ति । चिचीपति । प्रकृतिजशां प्रकृतिजशश्च भवन्ति । जिजनिषति, बुबुधे, ददौ । प्रे०-सर्वत्राऽस्ति यतोऽचि प्रतिषिध्यते । एवं चाऽनैमित्तिकं द्विवचनमवसानेऽपि भवति । वेत्यधिकाराच वा भवति । नादिन्या० । वा हतजग्धपर इति । हतं जग्धं च तत्परं चेति विशेषणसमासो, राजदन्तादित्वाच परशब्दस्य परनिपातः । पुत्रहतीति । बहुव्रीहिः । 'अस्वाङ्गपूर्वपदा- द्वेति वा ङीप् । उ०-स्त्वम्युच्चय इति स्पष्टमेव 'असमासेऽपीति सूत्रे कैयटे । न चाऽसिद्धत्वाभावेऽपि पावसान इति चर्वस्याऽसिद्धत्वाद् गकारे शशि परे झलां जशिति जरवे उक्तरीत्यैव चोभावे गश्रवणं दुर्वारम् । भस्मादेव भाष्योदाहरणारपूर्वत्रासिमित्यस्य द्वित्वे कर्तव्येऽसिद्धत्वं न, कृते च तस्मिन्प्रत्यासत्या द्वित्वाश्रयस्य कार्य कर्तव्ये द्वित्वातिरिक्तस्यासिद्धत्वं नेत्यर्थात दोप इत्याहुः । इत्ययं पाठ इति । पूर्वपाठेऽपि 'न वक्तव्य'मिस्यस्य 'सूत्रेण सिद्धेरि'ति शेपः । तरखण्डयति भारंभवादीति योजनीयमित्यन्ये । श्रच उत्तरस्येति । पकारो वा विध्यर्थ इति योध्यम् । द्वित्वाभावविशिष्टस्यापि भाष्ये उदाहरणादाह-वेत्यधिकाराचेति । 'सर्वत्र शाकल्यस्येति या विकल्प इति बोध्यम् । नादिन्या। तत्परे इति, पथ्य सप्तमी । पुत्रशब्दपरे पुनशब्दे विद्यमानस्य यर इति पार्थः। सूने भादिनीति लुप्तसप्तमीकमित्याशयेनोदाहरति-पुत्रपुत्रादिनीति । भामोशस्य खीप्येव प्रसिद्धत्याच्च । अतएव पूर्वसाहचर्याच्च हतजग्धयोरपि स्त्रियामेव । तदाह- पुत्रहतीति । अस्वाहेति । तत्र 'जाते'रियस्य संयन्धादिदं पिनत्यम् । पुनशब्दस्याऽजाति. स्यात् । तस्माद् गौरादिग्विमी पाय्याविरयाहुः । वसः अफ्सरा इति । नचायाऽऽथे यदेः - पाठोऽयं लेखकप्रमादासष्ट इति कैरपटः । तेन स्वीकृतः पाठस्वयम् - "नायं पर्युदासः । पदायदप इति । कि साईप्रसम्पप्रतिषेधः । भपि नेति ।" - ।

·wnl ०४पा०।१०।६८सू०) व्याकरणमहाभाष्यम् ५०९ उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य ॥ ८ । ४ । ६१ ॥ उदः पूर्वत्ये स्कन्देश्छन्दस्युपसंख्यानम् ॥ १॥ उदः पूर्वस्वे स्कन्देश्छन्दस्युपसंख्यानं कर्त्तव्यम् । अघ्न्ये दूरमुत्कन्द । रोगे चेति वक्तव्यम् । उत्कन्दको रोगः । शश्छोऽटि ।। ८ । ४ । ६३ ॥ छत्वममि तच्छ्लोकेन तच्छ्मश्रुणेति प्रयोजनम् ॥ १ ॥ छत्वममीति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् ? तच्छ्लोकेन तच्छ्मश्रु णति । झरो झरि सवर्णे ॥८।४। ६५ ॥ सवर्णग्रहणं किमर्थम् ? झरो झरि सवर्णगृहणं समसङ्ख्यप्रतिषेधर्थम् ॥ १ ॥ झरो झरि सवर्णग्रहणं क्रियते 'समसंख्यप्रतिषेधार्थम् ' । सख्यातानुदेशो* मा भूदिति । किं च स्यात् ? इह न स्यात्-~-शिण्डि पिण्ढि । अप्र॥८।४।६८॥ किमर्थमिदमुच्यते १ अकारोऽयमक्षरसमाम्नाये विवृत उपदिष्टस्तस्य संवृतताप्रत्यापत्तिः क्रियते । किं पुनः कारणं विवृत उपदिश्यते ? प्रक- झरो झरि सवर्ण । शिराढोति । डकारस्य ढकारे परतो लोपः यथासंख्याप्रयाण तु न स्यात् । सर्वग्रहणात्तु-यथासंख्याऽभावः । नहि यथासंख्ये सत्यप्यसवणे झरस्ति यथावृत्त्यथै सवर्णग्रहणं स्यात् । अन किमर्थमिति । अकारस्याऽकारवचने प्रयोजनाऽभावात्मनः । अका- रोऽयमिति । सवर्णार्थमिह शास्त्रे विवृतदोपयुक्तोऽकार उपदिष्टन्तस्य प्रयोग संघृतस्य- चोचारणार्थमिदं प्रत्यापत्तिवचनम् । अतरसमानायग्रहणं सकलशास्त्रोपलक्षाम। किं पुनरिति । कस्मात्पुनः कारणादित्यर्थः । निमित्तकारणहेतुपु सर्वासां प्रायदर्शन मिति ३०-सः, अन्त्येऽप्पूर्वात्सतेरसिः उभयत्रापि चत्येन चयिति परस्सासिद्धरयायधर्मसदुदाहरणा- मिति वाच्यम् । पाणिनिमतसिद्धाऽऽयुत्पत्तिपक्षाभिप्रायेण सत्त्वात् । उदः स्था० । उत्कन्दक इति । न प सस्यान्तरसन्यायकार तयाऽसियापारी, भाष्येऽभ्यासे सत्यस्य परय पारेन पर्वस्यैव परवेग से प्रस्परपासियामायादिया। मृत्युमा पाठस्तु पिन्स्य पय । । " ·परितम् । किं नाकारो चे सषों या सैपा स्पोथमभिर्यज्यमाना नानारूपा भवतीति र्थता । वार्तिकहताऽपि 'भगवतः पाणिनेः सिद्ध मिति सिदशमोध्चारणेन कृतं माम् । भगवता पतअलिनापि 'एकशेषनिदशोऽयम इत्यन्ते वदता कृतं मालम् । एवम्रता. ८०४पा१भा०६८सू०] व्याकरणमहाभाष्यम्' [५१.१ 'सिद्धं तु तपरनिर्देशात् ॥३॥ सिद्धमेतत् । कथम् ? 'तपरनिर्देशात्' । तपरनिर्देशः कर्तव्यः+ 'अद' इति । अपर आह-अकारस्य प्रत्यापत्तौ दीर्घप्रतिषेधः । अकारस्य प्रत्यापत्तौ दीर्घस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । खट्वा माला । नैष दोषः । दीर्घोच्चारणसामर्थ्यान्न भविष्यति । इदं तर्हि प्रयोजनम् । वृक्षाभ्यां प्लक्षाभ्याम् । अत्रापि दीर्घवचन- सामर्थ्यान्न भविष्यति । इदं तर्हि-अपि काकः श्येनायते। । ननु चाऽत्रापि दीर्घवचनसामर्थ्यादेव न भविष्यति १ अस्त्यन्यद्दीर्घवचने प्रयोजनम् । किम् ? दधीयति मधूयति । अत्रैव चैष दोष आदेशस्य चाऽनण्त्वात्सवर्णानां ग्रहणं न प्राप्नोति । केषाम् ? उदात्तानुदात्तस्वरितानुनासिकानाम् । सिद्धं तु तपरनिर्दे- शात् । सिद्धमेतत् । कथम् ? तपरनिर्देशात् । तपरनिर्देशः कर्तव्यः । 'अद'दिति । प्र०-ततश्च यद्गुणयुक्तः संवृत उच्चारितस्तद्गुण एव त्रयाणामपि हस्खदीर्घप्लुतानां प्राप्नो- तीत्यनिष्टप्रसङ्गः, इष्टं च न सिध्यतीति, सर्वगुणस्य मात्रिकस्य प्रत्त्यापत्तेरिष्टत्वात् । सिद्धं त्विति । 'अद' इति सूत्रं कर्तव्यम् । तत्र तः परो यस्मादिति पूर्वोऽकारस्तपरः । तात्परस्तपर इत्येवं द्वितीयस्तपरः । एवन्त्विति । यतस्तपरस्ततः स्थान्यकारो भिन्नकाली दीर्घप्लुतो न ग्रहीष्यति । आदेशस्तु तत्कालान्गुणान्तरयुक्तान्ग्रहीष्यति । केचिद- उ०-चेति । इष्टं चेति । उदात्तादिगुणयुक्तहस्वस्थाने तद्गुणकस्यैव प्रत्यापत्तिरिष्टा, सा च स- वर्णग्रहणाऽभावे न सिभ्यतीत्यर्थः । मन्त्र सिद्धन्विति प्रथमवार्तिके 'भत्-अ' इति, उत्तरने तपरत्वरहितः पाठः । 'भपर माहेति पक्षे उभयत्रापि तपरनिर्देश इति भेदः। तद्ध्वनयन् ग्याषष्टे-अद इति सूत्रमिति । तः पर इति । तपरसूत्रे तन्त्रेणार्थहयाश्रयणादिति भावः । भिन्नकालाविति । नियमफलफविध्यर्थं च तत्सूत्रं । तद्ध्वनयज्ञाह-आदेशस्तु तत्काला- निति । 'भपर आहे' त्येतद्व्यापटे-केचिदिति । पण्मात्रिका इति । एफश्रुतिविपयेण सहोदात्तानुदात्तस्वरितानुनासिकाऽननुनासिकाः पडित्यर्थः । यहा उदात्तादित्रयमनुना- -सिकत्वतदभाषाभ्यां द्विधेति षट् । सामर्थ्यादिति । अन्यथैफशेपाश्रयणमनर्थक स्मादिति भावः । स्थानिभिरिति । भादेशैस्वनण्वादेव न गृखेतेति भावः । सिद्धमिष्टमिति । भनेन व्याकरणाध्ययमप्रयोजनाभ्यां सफलपुरुषार्थसिद्धिं दर्शयति । मन्ते महलापरणं प कृi भवति । एवं सूत्रकारेणापि विष्णुयापकाऽकारस्य दिहत्पारणाहिर्विष्णुस्मरणरूपं मालमा. श्रुतेरकारस्प सर्पशब्दप्रकृतिस्वात् , 'म' इति पझेति शन्दमयरूपरवनवणाच महामाला + १. १.५०.४५. ३. १०२.10. ४. २५. ६५ ·५१२] श्रीमगवत्पतजलिविरचित [भभ एकशेषनिर्देशाद्वा स्वरभिन्नानां भगवतः पाणिनेः सिद्धम् ॥ ४ ॥ एकशेषनिर्देशाद्वा स्वरभिन्नानां भगवतः पाणिनेराचार्यस्य सिद्धम् । एक- शेषनिर्देशोऽयम्-अ अ अ इति । इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्येऽष्टमस्याऽध्यायस्य चतुर्थे पादे प्रथममाह्निकम् । पादश्च समाप्तः । ॥ अष्टमोऽध्यायः समाप्तः ॥ ॥ इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचितं व्याकरणमहाभाष्यं सम्पूर्णम् ॥ ॥ शुभं भूयात् ॥ । प्र०-ददिवि द्वावपि तपरौ पठितव्यावित्याहुः। एकशेषनिर्देशाद्वेति । परमात्रिका प्रकाराः स्थानिनो निर्दिश्यन्ते । एवमादेशा अपि षडेव । ततश्चैकशेषः, तत्र षण्णां स्थानिनां निर्देशसामाद्भिन्नकालो दीर्घप्लुतो स्थानिभिर्न गृह्यते । तत्र यथासंख्यं पराणां विवृतानां स्थाने पडादेशाः संवृता भवन्तीति सिद्धमिष्टम् । "श्रुत्या शास्त्राणि विद्वद्धयो यथाप्रझं यथाऽऽगमम् । भाष्यदीपं ग्यधत्तेमं कैय्यटो जैय्यटात्मजः ॥१॥ इत्युपाध्यायजैयटपुत्रकैयटकृते भाष्यप्रदीपेऽष्टमस्याध्यायस्य चतुर्थे पादे प्रथममाह्निकम् । पादोऽध्यायश्च समाप्तः । उ०-यायिनां प्रवकणां प सकलपुमर्थसिरिदर्शिता । यथोक्तम्- 'इदमा पदस्थान सिद्धि- सोपानपर्वणाम् । इयं सा मोतमाणानामजिमा राजपद्धतिरिति सर्वेष्टसिद्धिः। भाष्याब्धेः सप्रदीपस्य भगवत्कृपया मया । यथामति कृता घ्यायया प्रीयता भगवस्तिस्या ॥१॥ गला शियच शेपश्च रक्षरवेनां तु सर्वशः । सता एयपोपु प्रसिद्धि प्रापयन्तु + ॥२॥ इति शिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृतेमहाभाग्यप्रदीपोहयोतेऽष्टमाप्यायस्य चतुर्थ पादे प्रथममादिकम् । पादोऽध्यायश्च समाप्तः It - - इदं कपिल पयते । + भर्तृहरिणा वाक्यप्रदीपे,(" छात्राणामुपकाराय वेदसंरक्षणाय । पारा महामाप्यं सरीफ शोषिरा मस्या n.॥ पाभिप्रायेण मयपा फिघिदप्यम मेरितम् । प्रग्यानाराणि वालोच्य नियन्धा पग्विधान् ॥ १॥ ग्यापरणाचापापण पेदयतेन पामिणा। पुषियुतममः पाठः सपा समिवेशितः ॥1॥ पात्रातीय कम्पं दोपररिपरं ममः। दोषो विधमानोऽपि परिपताना बिमासते ..

·महाभाष्यपरिशिष्टम्
सप्तमाष्टमाध्यायस्थश्लोकवार्तिकसङ्ग्रहः
अथ सप्तमोऽध्यायः
अतो भिस ऐस् ॥ ७ ॥ १ ॥ ६॥
१. एत्वं भिसि परत्वाच्चेदत ऐस्क्व भविष्यति ।
कृत एत्वे भौतपूक्दैस्तु नित्यस्तथा सति ॥१॥
औङ आपः ॥७।१ । १८ ॥
२. औकारोऽयं शीविधौ छिद्गृहीतो डिचास्माकं नास्ति कोऽयं प्रकारः ।
सामान्यार्थस्तस्य चाऽऽसजनेऽस्मिन् ङित्कार्य ते श्यां प्रसक्तं स दोषः ।।१॥
३. ङित्त्वे विद्याद्वर्णनिर्देशमात्रं वर्णे यत् स्यात्तच्च विद्यात्तदादौ ।
वर्णश्चाऽयं तेन जित्वेऽप्यदोषो निर्देशोऽयं पूर्वसूत्रेण वा स्यात् ॥२॥
अष्टाभ्य औश् ॥७।१। २१ ।।
४. औशवावस्तु लुक् तत्र षड्भ्योऽप्येवं प्रसज्यते ।
अपवादो यस्य विषये यो वा तस्मादनन्तरः ॥१॥
५. आवं यत्र तु तत्रौश्त्वं तथा ह्यस्य ग्रहः कृतः ।
खमोर्लुक् च त्यदादीनां कृते ह्यत्वे न लुग् भवेत् ॥२॥
युष्मदस्मद्भ्यां उसोऽश् ॥ ७ । १ । २७ ॥
६. सर्वे सर्वपदादेशा दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेः ।
एकदेशविकारे हि नित्यत्वं नोपपद्यते ॥१॥
समासेऽनपूर्वे क्त्वो ल्यप् ॥ ७ । १ । ३७ ।।
७. किं नञः प्रतिषेधेन न गतिर्न च कारकम् ।
यावता ननि पूर्वे तु ल्यभावो न भविष्यति ॥१॥
2. प्रतिषेधात्तु जानीमस्तत्पूर्व नेह गृह्यते ।
प्रत्ययग्रहणे यावत् तावदभवितुमर्हति ॥२॥

·५१४]
व्याकरणमहाभाष्यपरिशिष्ट-
-
अमो मश् ॥ ७।१।४०॥
६. अमो मश् न मकारस्य वचनादन्यबाधनम् ।
द्विमकार ईडपृक्ते यकारादौ न दुष्यति ॥१॥
.: . इकोऽचि विभक्तौ ॥७।१।७३ ॥
१०. इकोचि व्यञ्जने मा भूदस्तु लोपः खरः. कथम् ।
स्वरो वै श्रयमाणोऽपि लुप्त किं न भविष्यति ॥१॥
११. रायात्वं तिसभावश्च व्यवधान्नुमा अपि ।
नुड् वाच्य उत्तरार्थं तु इह किञ्चित् त्रपो इति ॥२॥
तृज्वत् कोष्टुः ॥ ७ । १ । ६५ ॥ स्त्रियां च ॥७।१।६६ ॥
१२. तृवत् स्त्रियां विभक्तौ चेत् क्रोष्ट्रीभक्तिर्न सिध्यति ।
ईकारे तन्निमित्तः सः, गौरादिषु न पठ्यते ॥१॥
१३. तेनैव भावनं चेत् स्यादनिष्टोऽपि प्रसज्यते ॥२॥
वदव्रजहलन्तस्याचः ॥ ७॥ २३॥
१४. एकाचस्तौ वलीति वा ॥१॥
त्यदादीनामः ॥७। २। १०२ ।।
१५. त्यदादीनामकारेण सिद्धत्वाद् युष्मदस्मदोः ।
शेपे लोपस्य लोपेन ज्ञायते प्राक् ततोऽदिति ॥१॥
१६. अपि वोपसमस्तार्थमत्वाभावात् कृतं भवेत् ।
टिलोपटारमावार्थः कर्तव्य इति तत्स्मृतम् ॥२॥
१७. अथवा शेप सप्तम्या शेपे लोपो विधीयते ।
लुप्तशिष्टे हि तस्याऽऽहुः कार्यसिद्धि मनीपिणः ॥३॥
अदस यी सुलोपश्च ।। ७।२।१०७ ॥
१८. अदमः सोभवेदीस्वं कि सुलोपो विधीयते ।
हस्वान्नुप्येत सम्युद्धिर्न हलः प्रकृतं हि तत् ||१||
१६. श्वाप एवं भवेतम्मिन्न भलीत्यनुवर्तनात् ।
प्रत्ययस्थाश कादित्वं भीमाय प्रसज्यते ॥२॥

·श्लोकवातकसंग्रहः
[५१५
न वाभ्यां पदान्ताभ्यां पूर्वी तु ताभ्यामैच ।। ७।३।३॥
२०. स्वाभ्यां परस्यावृद्धित्वमपवादौ वृद्धेहि तौ ।
नित्यावैचौ तयोवृद्धिः किमर्थं नेति शिष्यते ॥१॥
२१. यत्र स्वाभ्यां परा वृद्धिस्तत्राध्यश्वेर्यथा न तौ।
अचामादेर्श्वभ्यां हि तौ कथं व्याशीतिके न तौ ॥२॥
२२. यत्र वृद्धिरचामादेस्तत्रैचावत्र घोहि सा ।
अथ कस्मात् पदान्ताभ्यां यथेणो न भवेद् यणः ॥३॥
पुगन्तलघूपधस्य च ॥ ७॥३॥८६॥
२३. संयोगे गुरुसज्ञायां गुणो भेत्तुर्न सिध्यति ।
विध्यपेक्षं लघोश्चासौ कथं कुण्डिनं दुष्यति ॥१॥
२४. धातोर्नुमः कथं रञ्जः स्यन्दिश्रन्थ्योर्निपातनात् ।
अनङ्लोपशिदीर्घत्वे विध्यपेक्षे न सिध्यतः ॥२॥
२५. अभ्यस्तस्य यदाहाचि लङथै तत् कृतं भवेत् ।
क्नुसनोर्यत् कृतं कित्त्वं ज्ञापकं स्यालघोर्गुणे ॥३॥
शाच्छोरन्यतरस्याम् ॥ ७।४ । ४१ ॥
२६. देवत्रातो गलो ग्राह इति योगे च सद्विधिः ।
मिथस्ते न विभाष्यन्ते गवाक्षः संशितव्रतः ॥१॥
दो दद् घोः ॥७।४। ४६ ॥
२७. अवदत् विदत्तं च प्रदत्तं चादिकर्मणि । .
सुदत्तमनुदत्तं च निदत्तमिति चेष्यते ॥१॥
२८. तान्ते दोषो दीर्घत्वं स्याद् दान्ते दोषो निष्ठानत्वम् ।
धान्ते दोषो धत्वप्राप्तिः थान्तेऽदोपस्तस्मात् थान्तः ॥२॥
अपो भि॥७।४।४८ ।।
२६. स्ववस्स्वतवसोर्मास उपसश्च त इष्यते ॥१॥
तश्च ।। ७।४।१२॥
३०. किरतिं चर्करीतान्तं पचतीत्यत्र यो नयेत् ।
प्राप्तिमं तमहं मन्ये प्रारब्धस्तेन संग्रहः ॥१॥

·अथाष्टमोऽध्यायः
कुत्सने च सुप्यगोत्रादौ ॥ ८।१। ६६ ।।
३१. सुपि कुत्सने क्रियाया, मकारलोपोऽतिङीति चोक्तार्थम् ।
पूतिश्चानुबन्धो विभाषितं चापि बह्वर्थम् ॥१॥
गतिर्गतौ ॥८।१। ७०॥
३२. गतिना तु विशिष्टस्य गतिरेव विशेषकः ।
साधने केन ते न स्याबाह्यमाभ्यन्तरो हि सः॥१॥
धि च ।।८।२।२५ ॥
३३. घिसकारे सिचो लोपश्चकाद्धीति प्रयोजनम् ।
आशाध्वं तु कथं ते स्याज्जश्त्वं सस्य भविष्यति ॥१॥
३४. सर्वत्रैवं प्रसिद्धं स्याच्छ्रुतिश्चापि न भिद्यते ।
लुङश्वापि न मूर्धन्ये ग्रहणं सेटि दुष्यति ॥२॥
३५. घसिभस्योर्न सिध्येत्तु तस्मात् सिज्ग्रहणं न तत् ।
छान्दसो वर्णलोपो वा यथेष्कर्तारमध्वरे ॥३॥
अनुपसर्गात् फुल्लक्षीवकृशोल्लाघाः ।।८।२। ५५ ।।
३६. कृशेः क एप विहित इगुपधात्
स्वरे हि दोपो भवति परिकृशे ।
पदस्य लोपो विहित इति मतं
जगत्यनूना भवति हि रुचिरा ॥१॥
वित्तो भोगप्रत्ययोः ।।८।२। ५८ ।।
३७. यस्य विदेः श्नशकौ तपरत्वे, तनवचने तदु वा प्रतिपेधी ।
श्यविकरणान्न विधिश्छिदितुल्यो, लुविकरणो वलि पर्यवपनः ॥१॥
एप एवार्थ:-
३८. ययोवियोः नशकावुक्ती तयोर्नत्यस्य यानी ।
ययोस्तु इयत्तुको ताभ्यां चिदिवच्चेड्यदिप्यते ॥२॥

·श्लोकवार्तिकसंग्रहः [५१७ -- अपर आह- ३६. वेत्तेस्तु विदितो निष्ठा विद्यतेविन्न इष्यते । विन्तेविन्नश्च वित्तश्च वित्तो भोगेषु विन्दतेः ॥३॥ भित्तं शकलम् ॥८।५। ५६ ॥ ४०. तत्वमभिधायकं चेच्छकलस्यानर्थकः प्रयोगः स्यात् । शकलेन चाप्यभिहिते न भवति तत्वं निगमयामः ॥१॥ किन्प्रत्ययस्य कुः॥८।२ । ६२ ॥ ४१. किनः कुरिति वक्तव्ये प्रत्ययग्रहणं कृतम् । क्विन्प्रत्ययस्य सर्वत्र पदान्ते कुत्वमिष्यते ॥१॥ अदसोऽसे र्दादु दो मः॥८।२।८० ॥ ४२. अदसोऽद्रः पृथङ् मुत्वं केचिदिच्छन्ति लत्ववत् । केचिदन्त्यसदेशस्य, नेत्येके से हि दृश्यते ॥१॥ तयोर्वावचि संहितायाम् ॥ ८।२। १०८ ॥ ४३. किं नु यणा भवतीह न सिद्धं य्वाविदुतोर्यदयं विदधाति । च मम स्वर सन्धिषु सिद्धौ शाकलदीर्घविधी तु निवत्यौ ॥१॥ ४४. इक तु यदा भवति प्लुतपूर्वस्तस्य यणं विदधात्यपवादम् । तेन तयोश्च न शाकलदी! यणस्वरवाधनमेव तु हेतुः ॥२॥ द्विस्त्रिश्चतुरिति कृत्वोऽर्थे ॥ ८।३ । ४३ ॥ ४५. कृत्वसुजथै षत्वं ब्रवीति कस्माचतुष्कपाले मा। पत्वं विभाषया भून्ननु सिद्धं तत्र पूर्वेण ॥१॥ ४६. सिद्धे ह्ययं विधत्ते चतुरः षत्वं यदापि कृत्वोऽर्थे । लुप्ते कृत्वोऽर्थीये रेफस्य विसर्जनीयो हि ॥२॥ ४७. एवं सति त्विदानी द्विस्त्रिश्चतुरित्यनेन किं कार्यम् । अन्यो हि नेदुदुपधः कृत्वोऽर्थे कश्चिदप्यस्ति ॥३॥ ४८. अक्रियमाणे ग्रहणे विसर्जनीयस्तदा विशे येत । चतुरो न सिध्यति तदा रेफस्य विसर्जनीयो हि ॥४॥ तौ ·५१४] व्याकरणमहाभाष्यपरिशिष्टे- ४६. तस्मिंस्तु गृह्यमाणे युक्तं चतुरो विशेषणं भवति । प्रकृतं पदं तदन्तं तस्यापि विशेषणं न्याय्यम् ॥५॥ नित्यं समासेऽनुत्तरपदस्थस्य ॥ ८।३।४५॥ ५०. नानापदार्थयोर्वर्तमानयोः ख्यायते यदा योगः । तस्मिन् पत्वं कार्यं तद्युक्तं तच्च मे नेह ॥१॥ ५१. ऐकायें सामर्थ्य वाक्ये पत्वं न मे प्रसज्येत । तस्मादिह व्यपेक्षां सामर्थ्यं साधु मन्यन्ते ॥२॥ ५२. अथ चेत् कृदन्तमेतत्ततोऽधिके नैव मे भवेत् प्राप्तिः । वाक्ये च मे विभाषा प्रतिषेधो न प्रकल्पेत ॥३॥ ५३. अथ चेत् संविज्ञानं नित्ये पत्वे ततो विभाषेयम् । सिद्धं च मे समासे प्रतिषेधार्थस्तु यत्नोऽयम् ॥४॥. सुविनिर्दुर्व्यः सुपिसुतिसमाः ॥ ८।३।८८ ॥ ५४. सुपेः पत्वं स्वपेर्मा भूदु विसुष्वापेति केन न । हलादिशेपान्न सुपिरिष्टं पूर्व प्रसारणम् ॥१॥ ५५, स्थादीनां नियमो नात्र प्राक् सितादुत्तरः सुपिः । अनर्थक विषुपुपुः सुपिभूतो द्विरुच्यते ॥२॥ अनितेः ॥८।४ । १६ ॥ अन्तः ॥ ८।४ । २०॥ उभौ साभ्यासस्य ।।८।४ । २१ ॥ 'उपसर्गादनोत्परः ॥८।४ । २८ ॥ ५६. अनितेरन्तः पदान्तस्य यो वा तस्मादनन्तरः । सान्यासस्य द्वयोरिष्टम् माविन्यप्योति नेष्यते ॥१॥ अय॥८।४।६८ ।। ५७. श्रादेशार्थ सवर्णार्थमकारो विवृतः स्मृतः । श्राकारस्य तथा हस्वस्तदर्थ पाणिनेर अ॥१॥ ॥ इत्यष्टमोऽध्यायः ।।

·पश्चमभागस्थभाष्यशुद्धिपत्रकम् [तत्र सप्तमाध्याये] पृष्ठम् पंक्तिः अशुद्धम् शुद्धम् पृष्टम् पंक्ति: अशुद्धम् ४ प्रतिषे ३ भुज्यवादिनां भुज्यवादीनां ४ स्था- स्थानि- ८ विशेषण विशेषणं ८६ ३ दीर्घमावि दीर्घभावि १ पर्यायः पर्यायः ६३ . १ ऋत ऋत है वन्तयः वक्तव्यः २ परस्म परस्मै १६ प्रतिषेधं १०५ ३ पुनस्तादपि पुरस्तादपि ६ च्वावयाति च्यावयाति ११८ १५ नेन्येवान्यत्र नेत्येवान्यत्र २० है पतिर्न पत्तिन ११६ २-३ म्लिष्ठम म्लिष्ट ७ इति ।न इति न १२२ ७ अकर्मचापि अकर्मकाश्चापि ६ यष्म युष्म १३६ ३ वृत्त्यर्थ वृत्त्यर्थम् २ निवत्ति निवृत्ति १४१ ७ देशविड देशेविड ४ निदिश्य निर्दिश्य १६६ १० अतिक्रन्ती अतिक्रान्तौ ५ नाप्नोति प्राप्नोति १७१ ३ रादेशो रादेशे २नु न १८७ ५ तकदा तमदान ६ शय'नम् शयानम् १८६ २ दैविका देविका ४८ १० ख्यानां ख्यानं १६३ ६ अचामादीना अचामादिना ४६ ३ अमो १६७ ८ ग्रहस्य ग्रहणस्य १ प्रसङ्गा प्रसङ्ग २२३ ६ क्लम्बु क्लमु १२ सुवक्तव्यो सुग्वक्तव्यो २३१ ५ सार्धधातुके सार्वधातुके सूत २३३ ६ भूसुवाः भूसुवोः ५६ १० धादूपदेशे धातूपदेशे २३४ ३ अता अतो ४ प्रेयोजनम् प्रयोजनम् २३७ २ वावचन वावचनं ६ उगिल्लणं उगिल्लक्षणं २४२ ७ हीदानां हीदानी ६ उगिलल्लक्षण उगिल्लक्षण ७ कि किं २ वद्भावेना पुवद्भावेना ६ पुत्रायन्तः पुत्रीयन्तः १०पुस्कस्यादितिश्येत पुस्कस्यातिदिश्येत२५६ ११ धान्ते धान्तो ७१ ६ पुनाननेन पुमाननेन २६१ ६ म भि १७ प्रतिषिभ्यते प्रतिषिध्यते २७४ ४ सिद्धि सिद्धिः अमो मश् ७० ·[अष्टमाध्याये] पृष्ठम् पंक्तिः अशुद्धम् पृष्ठम् पंक्तिः अशुद्धम् शुद्धम् ता द्वन्द्व कुत्सने " ३८६ ११ ध्वमत्यत्र ३६१ ४ मिग्न ३६४ ४. भिहा ३६४ १५ पञ्जलि ३६८ ८ रेवयिमा ४०२ ६ इगुदद्यात् ४०६ ५ प्रत्यययस्य ४२६ २८८ ६ तह्य ३१६ १० द्वद्व ३४२. ७ कुत्सिने १ ३४३ ३ पूतिश्चानु ३४३ ६ पूर्त ३६० ४ पीति ३६१ ८ षिद्धिः ३६५ ४ अन्तर ६६७ १० नुमोऽनद्य ३६८ २ नुदत्ता ३७०. ३८१ १२ सुष्टुमा ३८४ १६ प्रतिविष्यते ३८७ ८ सयोगा ३८६ ४ दनुर्तिप्यते ध्वमित्यत्र मन मिहा पतञ्जलि रेवमियङा इगुपधात् प्रत्ययस्य वैचौ ६ वैचो ४५४ समुद्गः पूतिश्चचानु पूर्ति पिति सिद्धिः अन्तरङ्ग नुमो नद्य नुदात्त धीट' सुष्छुभा प्रतिषिध्यते संयोगा दनुवर्सिष्यते ४५६ ४६५ ४६७ ६ घीट ७ समुद्गतः ५ द्विस्त्रिश्तुएं ६ अथर्वद् ८ मुसलमुसलम् ८ लुलुविवेलु लुविध्व ७ सिवुहां द्विस्त्रिश्चतुर्णा अर्थवद् मुसलम् मुसलम् लुलुविवे लुलुविध्व सिवुसहां ४७८ ४८७ --